گویش علامرودشتی
دستور

۱- دستگاه صرفی؛ شناسه افعال:
شناسه‌های مضارع:
om (_ُ) می رُم = می‌روم - im (یم) می‌ریم = می‌رویم -
i (ی) می‌ری: می‌روی - it (یت) می‌ریت = می‌روید -
e (–ِ) می‌رِ: می‌رود - en (–ِن) می‌رِن = می‌روند
البته این شناسه‌ها در همه افعال مضارع به همین صورت عمل نمی‌کنند، بلکه برخی از افعال مضارع، گاهی شناسه ندارند (سوم شخص مفرد) علت آن التقای دو مصوت است.
می‌گُم، می‌گویی، می‌گو؛ می‌گوییم، می‌گوییت، می‌گواِن
مضارع التزامی: بُرُم، بِری، بِرِ؛ بریم، بریت، بِرِن
مضارع مستمر: دارُم می‌رُم، داری می‌ری، دارِ می‌رِ؛ داریم می‌ریم، داریت می‌ریت، دارِن می‌رِن
شناسه‌های ماضی:
(—ُ م): گفتُم - (یم): گفتیم -
(ی): گُفتی - (یت): گفتیت -
گُ: (گفت) - (—ِ ن): گفتن
در برخی از افعال ماضی سوم شخص مفرد یک یا دو صامت آخر حذف می‌شود:
رَ (رفت)، گُ (گفت)، اومَ (آمد)؛ بازی ک (بازی کرد)
۲- صرف افعال ماضی
ماضی ساده: اُفتاذُم، اُفتاذی، اُفتا، اُفتاذیم، اُفتاذیت، اُفتاذِن
ماضی استمراری: مِفتاذُم، مِفتاذی، مِفتا، مِفتاذیم، مفتاذیت، مِفتاذِن
ماضی نقلی: اُفتاذَم (—َ کشیده a:)، اَفتاذَی، اُفتاذِ، اُفتاذَیم، اُفتاذَیت، اُفتاذَن
ماضی مستمر: داشتُم می‌رَفتُم، داشتی می‌رَفتی، داش می‌رَ؛ داشتیم می‌رفتیم، داشتیت می‌رَفتیت، داشتِن می‌رفتِن
ماضی بعید: رفتَ ویذُم، رفتَ ویذی، رفتَ وی؛ رفتَ ویذیم، رفتَ ویذیت، رفتَ ویذِن
ماضی التزامی: رفتَ‌وُم، رفتَ‌وی، رفتَ‌وو؛ رفتَویم، رفتَ‌ویت، رفتَ وِن
توضیح: فعل بودن، یک بن مضارع قدیمی دارد: بو (بُوَم، بُوی، بود …)
صامت «ب» در این فعل حذف و «و» شناسه می‌گیرد بُوَم ——> وُم، و به جای «باشم»» به کار می‌رود
فعل ماضی «بود» به صورت «بید» و سپس با تبدیل «ب» و حذف «د» به «وی» تغییر یافته است. البته هنگامی که این فعل به‌تنهایی استفاده می‌شود حرف «ب» به‌شکل خود باقی می‌ماند ولی صامت «د» از پایان آن حذف می‌شود: بی ——> بید (بود)
۳- فعل اسنادی: از مصدر بودن، شکل‌های گوناگون فعل «هست» به این شرح تلفظ می‌شود:
هِسُّم، هِسّی، هِ ه (هِسِّه)؛ هِسّیم، هِسّیم، هِسِّن -
مثال: علی خونَه هِه؟ ها، هِسّه (بله، هست)
۴- فعل امر
فعل امر در بیش‌تر موارد مانند زبان معیار است اما تفاوت‌ها و تغییراتی نیز دارد:
در افعال مختوم به مصوت «آ» این مصوت به «او» (ow) تبدیل می‌شود:
بیا ——> بیو (biyow): یک صامت میانجی می‌گیرد.
در افعالی که بن مضارع آن‌ها مصوت (ow) دارد، هجای امر «بِ» در همگونی به «و» تبدیل می‌شود: بودو: (بُدو)
۵- فعل آینده
در گویش علامرودشتی، شکل ویژه فعل آینده به‌کار نمی‌رود، بلکه از مضارع التزامی به همراه فعل خواستن یا از قیدها و فعل مضارع اخباری برای بیان فعل آینده استفاده می‌شود:
می‌خوام بُرُم: می‌خواهم بروم، می‌خوام بِنَیسُم: می‌خواهم بنویسم،
فردا می‌رُم کُه: فردا به کوه می‌روم، اِمرو پَسین می‌یاره: امروز عصر می‌آورد.
۶- فعل مرکب:
نکته در خور اعتنا دربارهٔ کاربرد فعل‌های ساده و مرکب این است که گاهی به جای فعل ساده، فعل مرکبی به‌کار می‌رود که از بن مضارع و فعل کمکی از مصدر «کردن» استفاده می‌شود. این عمل معمولاً در فعل‌هایی صورت می‌گیرد که بن مضارع آن‌ها یک هجا دارد:
دوکن: به جای بدو - رو کن: به جای برو - خو کردُم: خوابیدم
۷- ضمایر شخصی جدا:
مو(mo) - ما -
تو - شما -
او - اُوا (uwa:)
۸- ضمایر پیوسته:
—ُ م (om) - —ِ مون (emun) -
—-ِ ت (et) - —-ِ تون (etun) -
—-ِ ش (es) - —ِ شون (esun)
مثال: کتاوُم، کتاوِت، کتاوِش، کتاوِمون، کتاوِتون، کتاوِشون
ضمیر مشترک کاربرد چندانی ندارد اما ضمیر مشترک خود گاهی با ضمایر پیوسته تلفیق می‌شود و به این شکل به کار می‌رود:
خوذُم، خوذِت، خوذِش، خومون (خودمان)، خوتون (خودتان)، خوشون (خودشان) مثال: ما خومون رفتیم
۹- ضمیر اشاره:
همان واژه‌های زبان رسمی هستند که با تغییر شکل به این صورت تلفظ می‌شوند:
ای (این)، اِیا (این‌ها)، او (آن)، اُوا (آن‌ها).
مثال: او چِنِن؟: آن چیست؟
۱۰- ضمیرهای پرسشی
کی (که، چه کسی) ،  کامو (کدام)، کاموتا (کدام یک)، کوآ (کجا)
۱۱- اسم
مقوله‌های زیر دربارهٔ اسم، در گویش علامرودشتی در خور توجه است:
شمار: اسم‌های مفرد فقط با تک‌واژ «ها» جمع بسته می‌شوند و این تک‌واژ معمولاً بدون صامت «ه» و به صورت «آ» تلفظ می‌شود: مردا، ظرفا
در کلماتی که یک هجا دارند و آن هجا سه واج دارد یعنی به صورت «cvc» است مصوت موجود در هجا مقداری کشیده تلفظ می‌شود: بُزا (bo:za:) بزها، دُزا (do:za:) دزدها، گُلا (go:la:) گل‌ها
۱۲- معرفه و نکره
تک واژ «u» نشانه معرفه است: مردو: آن مرد، مردی که می‌شناسیم. کفشو: آن کفش
اگر اسمی به مصوت ختم شده باشد، علامت –ُو (ow)، نشانه معرفه است: خونه: خونو (xunow) :آن خانه - برّه: برّو (barrow) آن بّره صدا: صداو (sedow) آن صدا
برای نکره معمولاً علامت‌های «ی» در آخر اسم و «یک» پیش از اسم یا «یک» پیش از اسم و «ی» درآخر اسم می‌آید؛ همان گونه که در زبان رسمی و معیار نیز اسم به همین صورت نکره می‌شود:
یه چو وَردار بیار: یک چوب را بردار بیاور
۱۳- تصغیر
دو تک‌واژ «چه» و «_َ ک» برای تصغیر به کار می‌روند:
کلچه (گُود)؛ دولچه (دلو کوچک)، کارچک (کارد کوچک، چاقو)، پاتیلک (دیگ کوچک)، گِزَک (گز، نام درخت است)
۱۴- جنس در اسم
نشانه خاصی برای تفاوت اسم مذکر و مؤنث نیست اما در نام‌گذاری‌ها، اسم‌های متفاوت، جنس را نشان می‌دهد:
بُز: مطلق نام این حیوان، به‌ویژه جنس ماده - پازَن: جنس نر بز - گیسه: جنس ماده و جوان بز -
گاو: مطلق نام این حیوان، به‌ویژه جنس ماده - جُنگه: گاو نر - گووَر: گوساله - نووَر: گوساله بزرگ‌تر - میش: گوسفند - کووَ: گوسفند نر - شیشَک: بره جوان
در مورد انسان، لفظ بچه بیش‌تر برای پسر به کار می‌رود ودختر را با همین کلمه دختر می‌نامند.
اسمهای خانوادگی:
پدر: بوآ bua: - پدر زن: بوآ زن -
مادر: دی dey - مادر زن: دی زن -
خواهر: دادا - خواهر زن: دادا زن -
برادر: کاکا - داماد: دوماذ -
عمه: عمّو ammow - خاله: خالو xa:low -
دایی: خالو xa:lu - پدربزرگ پدری: باپیر -
پدربزرگ مادری: باخالو - مادربزرگ مادری: دی خالو -
مادربزرگ پدری: دی بوآ - مادربزرگ مادری: دی خالو -
شوهر: شیگَر - باجناغ: هم‌ریش -
جاری: هم‌بِیگ - هوو: هم‌جا -
دوقلو: همزا (همزاد) - فرزندان پشت‌سرهم: دُم‌زا (دنبال‌زاد)
۱۵- اصوات
- اسم صوت‌ها:
خَمچا خَمچ: صدای خوردن چیزهایی مثل سبزی وکاهو -
تِرِک: صدای شکستن چیزهایی مثل چوب -
تَهک: (ta;hk) صدای تیر -
غَرَ رَنگ / غرنگ: صدای ناگهانی ابرها قبل از بارندگی یا صدای فروریختن چیزی مثل دیوار سنگی -
تُهپ: صدای اُفتادن جسمی سنگین بر زمین
- صوت‌ها (شبه جمله‌ها):
گِج: صدایی که با آن گوساله را می‌رانند -
هُشت: صدایی که با آن گاو را می‌رانند -هایش / هاش: صدایی که با آن الاغ را می‌رانند یا نگه می‌دارند -
چُخ / چُخَه: صدایی که با آن سگ را می‌رانند -
کش / کشَّه: مرغ را با این صدا می‌رانند -
تی‌تی، تی‌تی: مرغ را با این صدا فرا می‌خوانند (برای خوردن دانه) -
تُتَ: گربه را می‌رمانند -
گولو گولو: با آن گربه را صدا می‌زنند. توضیح این که گاهی برای فریب گربه نیز این کلمه را تکرار می‌کنند و می‌رساند که این کلمه از واژه گول (نادان، فریفتن) و پسوند «و» ساخته شده است.
۱۶- وندها:
برخی از وندهایی که در زبان معیار کاربرد دارد در گویش علامرودشتی نیز به‌کار می‌رود اما نحوه استفاده از برخی از وندها و نقش معنایی یا دستوری‌ای که این وندها دارند، در خور اعتناست.
- پیشوند وا:
این پیشوند بسیار پر کاربرد است و در ساخت‌های گوناگون معانی مختلفی ایجاد می‌کند. در مصدر: برخی از مصدرها با این پیشوند معنی متفاوت یا همان معنی با مصداق متفاوتی پیدا می‌کنند؛ مثلاً مصدر «گفتن» اگر با «وا» ترکیب شود یعنی واگفتن به معنی تکرار یک مطلب یا اقرار و دادن اطلاعات و لو دادن است:
او ده دفه‌ای حرفو واگفت: او ده بار این سخن را تکرار کرد. -
تو دادگاه همه چی وا می‌گُم: در دادگاه همه چیز را می‌گویم. -
او واگفت که دُزدی کار کی بیذِه: او اقرار کرد که دُزدی کار چه کسی بوده است.
این پیشوند برای فعل امر هم به کار می‌رود:
واگو: بگو، وارو: برگرد؛ وادار: بس کن
تفاوت معنایی در مصدرها:
وارفتن: برگشتن - واخوردن: به معنی آشامیدن -
واومدن: (واآمدن)، برگشتن. این پیشوند بر سر فعل «شدن» می‌آید و مصدر مرکب و شکل دیگرش (ویذن = بودن) می‌سازد.
لَه واشدن (له شدن)، گُم واویذَن (گم شدن)
- پسوند آ:
این پسوند بیش‌تر در پایان جمله‌ها و پس از فعل می‌آید ومعنی سخن را مؤکد می‌کند:
می‌گُما، رفتُما، بِریا (حتماً بروی). این الف تأکید هم در پایان فعل امر و هم در پایان فعل نهی می‌آید.
پسوند «یز / یزه» در برخی از کلمات دیده می‌شود:
مویز (در اصل مو mow انگور) -
بنیزَه: بن +یزَه: سقّز (صمغی که از درخت بَن می‌گیرند) -
- پسوند –َ ک:
کاربرد فراوانی دارد و بیش‌تر با پسوند «و» (u) می‌آید مردَکو، کلَکو (پسرِه)، چووَکو (چوب کوچک)، آسَک.