کود سبز
کود سبز

یکی دیگر از راه‌های افزایش مادهٔ آلی خاک استفاده از کود سبز در تناوب کشت است. منظور از کود سبز شخم زدن گیاه در خاک پس از رشد کافی و بدون برداشت محصول است. اثر کود سبز بر ویزگی‌های فیزیکی خاک همانند کود حیوانی است، ولی کود سبز در عمل به خاک مواد غذایی اضافه نمی‌کند، بلکه آنچه را که طی رشد خود از خاک جذب کرده و در خود ذخیره نموده‌است به خاک برمی‌گرداند اما در صورتی که از گیاهان خانوادهٔ باقلاییان به‌عنوان کود سبز استفاده شود همۀ نیتروژن تثبیت‌شده را به خاک برمی‌گرداند. از سوی دیگر، کود سبز با جذب و ذخیرهٔ مواد غذایی در خود از شسته شدن آن‌ها جلوگیری می‌نماید. گیاهان به‌کاررفته به‌عنوان کود سبز بایستی اثرات فیتوتوکسینی بر رشد محصول بعدی نداشته باشد، فصل رشد کوتاهی داشته، تراکم بوته بالا را تحمل کند و رشد سبزینه‌ای زیادی داشته باشد، تا علاوه بر این‌که مقدار زیادی مادهٔ آلی به خاک می‌افزاید، پوشش کامل خاک را تأمین نماید. پوشش کامل خاک برای جلوگیری از فرسایش خاک و بازداری رشد علف‌های هرز ضرورت دارد؛ بنابراین اهداف کود سبز را می‌توان در افزایش مادهٔ آلی خاک، حفظ مواد غذایی خاک (و در صورت استفاده از گیاهان خانوادهٔ باقلاییان افزایش نیتروژن خاک)، جلوگیری از فرسایش خاک و مبارزه با علف‌های هرز خلاصه نمود. توجه به اهداف بالا روشن می‌سازد که کود سبز پیش از گیاهان وجینی در تناوب قرار می‌گیرد.
کود سبز در سیکل تناوبی فقط می‌تواند جایگزین آیش فصلی گردد. چنانچه طول آیش فصلی موجود برای تولید یک محصول کفایت می‌نماید، استفاده از کود سبز طی آن آیش فصلی مجاز نیست. نوع آیش فصلی (زمستانه یا تابستانه) که در شرایط کشت آبی توسط کود سبز جایگزین می‌شود به شرایط اقلیمی بستگی دارد. در نواحی اقلیمی که دارای زمستان سرد هستند، گیاهان وجینی (مانند چغندر قند، پنبه، ذرت و سیب‌زمینی) در بهار کاشته می‌شوند و آیش زمستانه می‌تواند توسط کود سبز اشغال گردد.
در آن نواحی اقلیمی که زمستان ملایم دارند، گیاهان وجینی ممکن است در پاییز (مانند چغندر قند و سیب‌زمینی) یا در بهار (مانند ذرت، پنبه و آفتابگردان) کاشته شوند و کود سبز می‌تواند محصولی تابستانه یا پاییزه (عکس دوران رشد محصول اصلی) باشد. مهم‌ترین گیاهانی که به‌عنوان کود سبز در کشت آبی ممکن است مورد استفاده قرار گیرند عبارت‌اند از خُلَّر، لوبیا روغنی، انواع لوبیا، چاودار، شبدر، جو و گندم سیاه. یونجه به‌عنوان کود سبز کاشته نمی‌شود، اما در صورتی که پس از حصول رشد کافی سبزینه‌ای به خاک برگردانده شود، بعضی از هدف‌های کود سبز را تأمین می‌کند. گیاهانی مثل گندم سیاه، چاودار و شبدر ایرانی به خوبی در خاک‌های فقیر رشد می‌کنند و در بهبود باروری و ساختمان خاک‌ها مؤثر هستند.
کود سبز را حداقل دو هفته پیش از کاشت محصول اصلی به خاک برمی‌گردانند. هرچه درصد مواد خشبی کود سبز بیشتر و ازت آن کمتر باشد، باید با فاصلهٔ زمانی طولانی‌تری از کاشت محصول اصلی به خاک برگردانده شود. در صورتی که از گیاهانی مثل یونجه یا شبدر به‌عنوان کود سبز استفاده می‌شود می‌بایستی ابتدا آن‌ها را با ماشین‌آلاتی مانند کولتیواتور پنجه‌غازی از پایین طوقه قطع نمود تا خشک گردند یا آن‌ها را با علف‌کش راند آپ یا توفوردی خشک کرد و ۳ تا ۴ هفته بعد از طوقه‌کن کردن یا تیمار با علف‌کش در وضعیت گاورو بودن خاک شخم شوند. در غیر این صورت، رشد دوبارۀ این گیاهان به وقوع پیوسته و به صورت علف هرز در خواهند آمد. هیچگاه نبایستی کود سبز را به‌عنوان علوفه برداشت یا مورد چرای دام قرار داد. این عمل باعث خروج مواد غذایی از خاک گشته و ممکن است رشد و عملکرد محصول بعدی را با مشکل مواجه کند. چرای دام یا یک برداشت مختصر علوفه از کود سبز هنگامی امکان‌پذیر است که کود شیمیایی کافی به خاک داده شود و آیش فصلی موجود، اجازهٔ رشد دوباره و کافی را به کود سبز بدهد.
به‌کارگیری کود سبز در شرایط دیم ایران به نواحی پرباران ساحل خزر محدود می‌شود. در این نواحی می‌توان از گیاهانی مانند جو و چاودار به‌عنوان کود سبز برای محصولات وجینی بهاره مانند پنبه، ذرت و آفتابگردان استفاده نمود. در این شرایط، کود سبز را می‌بایستی حدود یک ماه پیش از کاشت در خاک شخم زد تا پوسیدگی مناسبی اتفاق افتاده و رطوبت کافی برای رشد محصول اصلی در خاک ذخیره شود.