موسی
دیدگاه تاریخی

همچنین ببینید: روش تاریخی-انتقادی
تا قبل از عصر روشنگری و شکل‌گیری دیدگاه تاریخی انتقادی نسبت به کتاب مقدس، تصور می‌شد که شخص موسی تورات را نوشته‌است. در عصر روشنگری، انتساب تورات به موسی زیر سؤال رفت و در عوض، این عقیده رایج شد که چندین نویسنده در دوره‌ای بسیار متاخرتر آن را نوشته‌اند و وقایع زندگی موسی رنگ افسانه به خود گرفت. بعد از کشف حجم وسیعی از اسناد و آثار مصر باستان توسط باستان‌شناسان، امیدها برای یافتن شخصیت تاریخی موسی از نو زنده شد؛ با این وجود، بعد از ۱۵۰ سال تحقیقات مستمر، مشخص شد که در هیچ‌کدام از اسناد مصری به موسی و داستان خروج بنی‌اسرائیل اشاره‌ای نشده‌است. اطلاعات موجود در تورات هم در یافتن ارتباط میان دوره موسی و یکی از ادوار تاریخ مصر باستان هیچ کمکی نمی‌کند، زیرا شباهتی به تاریخ مصر ندارد. تورات حتی نتوانسته نام هیچ‌کدام از فراعنه‌ای که در داستان حضور دارند را مشخص کند. به گفتهٔ دونالد ردفورد، اینکه بگردیم یوسف در زمان کدام سلسلهٔ مصری بوده یا فرعونِ زمان موسی چه کسی بوده، مثل این است که تلاش کنیم نام کنسول‌های امپراتوری روم در زمان بیرون کشیدن شمشیر از سنگ توسط شاه آرتور را کشف کنیم. برخی از عناصر داستان مثل شکافته‌شدن دریا معجزه‌آسا هستند و ارائه توضیحی منطقی برای آن‌ها ممکن نیست.
داستان نجات نوزادی که در رودخانه رها شده و در بزرگی به شهرت و عظمت می‌رسد، مضمونی رایج در افسانه‌های باستانی خاورمیانه است. این شباهت به خصوص در مقایسه با داستان تولد سارگن بزرگ، پادشاه اکد، قابل تشخیص است. در آن داستان، مادر سارگن که با وجود کاهنگی حامله شده بود، او را در سبدی در فرات رها می‌کند و باغبانی او را نجات می‌دهد. در چنین داستان‌هایی معمولاً کودک از قدرت حاکمی ظالم گریزان است، تحت تربیت همان حاکم رشد پیدا می‌کند و نهایتاً او را به زیر می‌کشد. داستان تولد کوروش بزرگ نیز همین مضامین را دارد. در داستانی دیگر، زمانی که خدای مصری حوروس نوزاد بود، مادرش او را در نیزارها قرار داد تا از دید ست، خدای طوفان و بیابان، پنهان بماند. با این حال، داستان پرورش موسی نزد مصریان به اندازه قصه تولدش کلیشه‌ای نیست؛ به خصوص که موسی و دیگر لاویان احتمالاً نام‌های مصری دارند و در طول روایت (مانند داستان گوساله طلایی) در یک سو قرار می‌گیرند. هر چند مصری بودن این اسامی می‌تواند یکی از تأثیرات حکومت مصریان بر کنعان هم باشد.
داستان مخالفت موسی با خدا و اصرارش مبنی بر اینکه توانایی سخن گفتن ندارد، از منبع الوهیمی وارد تورات شده و جالب توجه است؛ در واقع، این اولین باری است که نویسنده منبع الوهیمی به موسی اشاره می‌کند. این منبع داستان تولد موسی در مصر و قتل مرد مصری را روایت نکرده و داستان او از مدین آغاز می‌شود؛ به بیان ساده‌تر، اگر مطالب منبع الوهیمی از سایر مطالب تورات جدا و به صورت مستقل خوانده شوند، چنین به نظر می‌رسد که موسی یکی از اهالی مدین (و نه یکی از بنی‌اسرائیل) است. نویسنده منبع الوهیمی در کل تأکید زیادی بر مدین دارد و حتی برخلاف سه منبع دیگر، نسل مدینی‌ها را به ابراهیم رسانده‌است. دو کتیبه مصری از قرن ۱۵ پیش از میلاد یهوه را خدای شاسوها معرفی کرده‌اند که حدوداً در مدین و ادوم ساکن بوده‌اند و حوریب (کوه یهوه) نیز در مدین واقع است؛ بدین ترتیب، ممکن است یهوه در اصل خدای مدین بوده باشد. ریچارد فرایدمن در دفاع از این نظریه می‌گوید منظور متن از نامناسب بودن صدای موسی، در واقع این است که او (که مطابق این فرضیه اهل مدین است) این است که زبان عبری نمی‌داند.
یهوه خدایی جنگاور، پهلوانی اژدهاکُش و مبارزی الهی است. شباهت‌هایی میان شکافته شدن دریا توسط یهوه (و موسی) با مبارزهٔ خدایان جنگِ باستانی خاور نزدیک با خدایان/هیولاهای دریا وجود دارد. خدایان مبارز در همهٔ ادیان خاور نزدیک باستان حاضر بوده‌اند، از مردوک و ایشتار گرفته تا آمون-رع و بعل. مردم تصور می‌کردند این خدایان برایشان به جنگ می‌رفتند و جنگ‌های زمینی وقتی روی می‌دادند که خدا از ایشان روی گردان شود. به همین دلیل، موسی در تورات می‌گوید «یهوه برای شما می‌جنگد.» در انوما الیش، افسانهٔ آفرینش بابلی، مردوک با باد و طوفان به جنگ تیامات الههٔ دریا می‌رود. مردوک با پیروزی مقابل دریا پادشاه می‌شود، درست مثل خدای اسرائیل در داستان موسی: «ای یهوه، پادشاه قدیمم… تو بودی که دریا [عبری: یام؛ بسنجید با یَمو، خدای دریای اوگاریت] را شکافتی. تو سرهای اژدهایان را در آب‌ها شکستی.» (مزمور ۷۴:۱۲–۱۷) عنصر «ترسیدن خدایان از دریا» از نقاط مشترک مبارزه یهوه و دریا و مبارزهٔ مردوک و تیامات است. یهوه اینجا احتمالاً کمان‌دار است و دریا، ژرفا، عمق، آب‌های رعب‌آور و باد سلاح‌های او.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  یهوه در تورات (خروج ۱۵)  یهوه مرد جنگی است… ارابه‌های فرعون و لشکریانش را او به دریا انداخت. ژرفا ایشان را پوشانید. مثل سنگ به عمق فرورفتند. دست راستت ای یهوه، دشمن را خرد کرده. و به نَفْخِهٔ بینی تو آب‌ها بی‌پناه شدند. و چون به نفس خود دمیدی، دریا پوشانیدشان. مثل سرب در آب‌های رعب‌آور غرق شدند. کیست مانند تو ای یهوه در میان خدایان؟ تو مهیب هستی در تسبیح خود… |  بعل و یمو  سلاح در دست بعل می‌رقصد، مثل شاهینی در انگشتانش. او بر سر شاهزاده دریا می‌زند. و قاضی رودخانه را مابین چشمانش [می‌زند.] دریا فرو می‌ریزد، او به زمین می‌افتد. مفاصلش خم می‌شوند، بدنش از هم می‌پاشد. |  مردوک و تیامات  تیامات و مردوک برای نبرد نزدیک شدند. خداوند تور خویش را گسترانید، او را محاصره نمود. باد نامبارکی را بر او رها کرد. تیامات دهان گشود تا ببلعدش، او باد نامبارک را درون [تیامات] انداخت تا لب‌هایش را نتواند ببندد. او تیری رها کرد، شکم او را شکافت. او را مطیع ساخت و جانش را خاموش کرد، لاشه‌اش را افکند و بر او ایستاد.   |
مارتین نوث، از مهم‌ترین مورخان در مطالعات تاریخی موسی، کشف کرد که خارج از تورات، در سایر بخش‌های تنخ که قدیمی‌تر از دورهٔ تبعید یهودیان هستند، موسی فقط شش مرتبه مستقل از تورات یاد شده و حضور خیلی کم‌رنگی دارد. نوث نتیجه گرفت که تا قبل از شکل‌گیری تورات در قرون بعدی، موسی شخصیت مرکزی یهودیت نبوده‌است. و در میان دسته‌های گوناگون مطالب مختلف که تورات را شکل می‌دهند، موسی فقط به یکی از این دسته‌ها (رهبری بنی اسرائیل به سوی ارض موعود) تعلق دارد و در طول روند تثبیت تورات بوده که حضورش به آن بخش‌های دیگر (خروج از مصر، دریافت تورات بالای کوه و غیره) سلطه افکنده‌است.
جان فان سترس معتقد است مطالب مرتبط با موسی قدیمی‌تر از منبع یهوه‌ای نیستند و خود این منبع نیز از مطالب قدیمی‌تری استفاده نکرده‌است. در پسِ منبع یهوه‌ای فقط تاریخ تثنوی (قرن ششم قبل از میلاد) قرار دارد، که این منبع اصلاً روحش هم از داستان سرگردانی در بیابان خبر ندارد. تلاش برای یافتن موسای تاریخی کاری عبث است. او حالا به افسانه‌ها تعلق دارد.
رابرت میلر مسئله دیدگاه فان سترس را در توضیح داستان مرگ موسی—که خارج از جغرافیای تاریخ تثنوی روی می‌دهد—و نام او—که ریشه مصری دارد—می‌داند. ولی می‌گوید باید اعتراف کرد تنها عناصر «تاریخی» که می‌توان دربارهٔ موسی پیدا کرد، تاریخِ خاطرهٔ موسی نزد جوامع دینی مختلف اسرائیل باستان است: حتی یک خوانندهٔ عادی هم متوجه می‌شود که موسای تورات، در بخش‌های مختلف کتاب چهرهٔ یکسانی ندارد و هر کدام از این چهره‌های متفاوت موسی، به یکی از آن جوامع تاریخی تعلق دارد.
در «کهن‌الگوی قهرمان» که لرد راگلان ترسیم کرده، سرنوشت قهرمانِ اسطوره‌ای این است که پادشاهی الهی شود؛ او در شکل اساطیری خود خدایی کوه‌نشین (در مورد موسی، کوه سینا) خواهد شد که به ناگه رحمت خدای معظم را از دست می‌دهد، به‌طور مرموزی و اغلب بالای کوه می‌میرد، فرزندانش جانشینش نمی‌شوند و جسدش در جایی دفن نمی‌شود. یکی از شخصیت‌هایی که راگلان قهرمان خود را در او می‌دید، موسی بود. در واقع، بخش‌هایی از تورات مثل سفر اعداد ۲۷:۱۷ چنان تداعی می‌کنند که گویی موسی هم پادشاه بوده‌است.
دونالد ردفورد معتقد است احتمالاً در نسخه‌های قدیمی‌تر داستان، خبری از موسی نبوده و مشایخ بنی اسرائیل مستقیماً از فرعون درخواست کرده‌اند قوم را آزاد کند. ردفورد می‌گوید فرضاً افسانه‌های موسی قبل از دورهٔ تبعید هم وجود داشته‌اند، ولی آن افسانه‌ها از دست رفته‌است، زیرا مدارکی که در حال حاضر موجود است از دورهٔ تبعید و بعد از آن است. به علاوه، شخصیت موسی نه به تاریخ، بلکه بیشتر به جعل ادبی که قرار است قدرت یهوه را برجسته کند شبیه می‌نماید: موسی به خودش و حتی به قدرت خدا شک دارد. او کم‌هوش است و نمی‌تواند به خوبی صحبت کند؛ موسی عملاً به هیچ درد خدا نمی‌خورد.
بعد از اینکه موسی با همسر و فرزندانش راه مصر در پیش می‌گیرد، خدا در راه به او حمله و تلاش می‌کند او را بکشد. این داستانی کوتاه، ناکامل و مبهم است و معنای آن به‌طور دقیق روشن نیست. به گفتهٔ والتر بلتس، رسم قربانی‌شدن پسر اول به درگاه یهوه در پشت این داستان نهان است. بلتس می‌گوید ضمیرهای «او» که در متن به کار رفته، به موسی اشاره ندارد و از بخش قبلی (بحث دربارهٔ پسران نخست‌زاده یهوه و فرعون) مشخص است که منظور پسر نخست‌زاده موسی است و یهوه (که خدای زاد و ولد بوده) تلاش داشته مطابق رسم قربانی، بچه را مال خود کند. ختنه‌شدن پسر و لمس‌شدن آلت جنسی یهوه توسط صفورا با پوست او، تنها زمانی با عقل جور در می‌آید که صفورا عبارت «تو مرا شوهر خون هستی!» (که در زمان ازدواج گفته می‌شده) را به زبان می‌آورد؛ بدین ترتیب، او فرزند موسی را به عقد یهوه درمی‌آورد (او را به فرزندی یهوه می‌دهد). به جای اینکه پسر را کاملاً قربانی کنند، تنها بخشی از آلت جنسی او قربانی می‌شود. در آغاز، پسران کوچک را به درگاه الهه‌های فنیقی و کرتی قربانی می‌کردند و قبل از انجام عمل قربانی، راهبه برای عقد ازدواج مقدس، با آن‌ها رابطه جنسی برقرار می‌کرده و این داستان در تورات هم از همان نوع است.
به‌طور کلی، داستان‌های حضور بنی‌اسرائیل در مصر، سرگردانی در بیابان و ورود به ارض موعود (از باب ۳۷ سفر پیدایش تا کتاب یوشع) همگی نحوه شکل‌گیری قوم اسرائیل را روایت می‌کنند؛ با این وجود، از دهه ۱۹۷۰ میلادی پژوهشگران به این نتیجه رسیدند که اسرائیل به عنوان یک قوم واحد و در عصر برنز به وجود نیامده‌است. این موضوع منجر شد صحت تاریخی بخش‌های بزرگی از این داستان‌ها رد شود. تورات زمان خروج از مصر را ۴۸۰ سال قبل از ساخته‌شدن معبد سلیمان (۹۶۰ قبل از میلاد) دانسته‌است و در نتیجه، باید در ۱۴۴۰ قبل از میلاد اتفاق افتاده باشد. در آن زمان توتمس سوم فرعون مصر بود و مصادف است با اوج سلطه مصریان بر کنعان؛ در نظر محققان، آن دوره، زمان مناسبی برای خروجی در چنین مقیاس نبوده و این تاریخ درست نیست. در عین حال، تورات مطلقاً هیچ اشاره‌ای به حکومت مصریان بر کنعان نمی‌کند و کاملاً از ناسازگاری که روایتش با تاریخ ایجاد کرده ناآگاه است. به علاوه، اسرائیلیان باستان هر نسل را ۴۰ سال محسوب می‌کردند و ۴۸۰ سال در واقع به معنای «۱۲ نسل» است. در متن به دو شهر مصری پیتوم و رامسس اشاره شده‌است. رامسس باید همان پیرامسس، پایتخت رامسس دوم (۱۲۷۹–۱۲۱۳ قبل از میلاد)، فرعونی از سلسله نوزدهم، باشد اما این شهر را تا قرن‌ها بعد «رامسس» خطاب نمی‌کردند. پیتوم نیز تا اواخر قرن هفتم قبل از میلاد ساخته نشده بود. تورات می‌گوید ۶۰۰٬۰۰۰ مرد اسرائیلی در این اتفاقات دخیل بوده‌اند که عددی ساختگی است چون صحرای سینا هرگز منابع کافی برای زندگی ۶۰۳٬۵۵۰ مرد (سفر اعداد، ۱:۴۶) و خانواده‌هایشان (حدود ۲٫۵ تا ۳ میلیون نفر) را نداشته‌است.
برخی از جمله زیگموند فروید تلاش کرده‌اند میان خدای آخناتون و خدای موسی ارتباط برقرار کنند. این فرضیه هیچ ارزش تاریخی ندارد. کسانی که ده فرمان را اثر موسی می‌دانند، او را مؤسس یکتاپرستی محسوب می‌کنند زیرا دو قانون اول مربوط به پرستش یهوه و ممنوعیت ساخت بت برای اوست. با این وجود، خیلی بعید است این قوانین قدیمی‌تر از قرن هفتم قبل از میلاد باشند زیرا باستان‌شناسان کتیبه‌ای از قرن هشتم قبل از میلاد یافته‌اند که در آن یهوه در کنار اشیره، ایزدبانویی که همسر اوست، پرستیده شده‌است. اساساً یهودیان تا قبل از دوره تبعید به بابل در قرن ششم قبل از میلاد (هشت قرن بعد از آخناتون) یکتاپرست نبوده‌اند. فرضیه دیگر آن است که موسی زمانی که در مدین بود توسط پدرزنش با یهوه آشنا شد و مدرک این فرضیه، کتیبه‌ای مصری است که در آن یهوه خدای مناطق جنوبی ادوم نامیده شده‌است. با این وجود، فرار موسی به مدین دارای مضامین قصه‌های عامیانه است و در یافتن ریشه‌های دین پرستش یهوه کمکی نمی‌کند. در مجموع، به نظر نمی‌رسد یهوه خدایی کنعانی بوده باشد.
قوانینی که یهوه برای اسرائیلیان تعیین کرد بر روی لوح‌های سنگی حک شده بود. حک قانون بر روی سنگ امری رایج در شهرهای خاورمیانه باستان بوده‌است و باستان‌شناسان حداقل هفت لوح را بازیابی کرده‌اند. قدیمی‌ترین اثر کشف شده لوحی سومری از ۲٬۲۰۰ سال قبل از میلاد و معروف‌ترین قانون حمورابی، از حمورابی پادشاه بابل در قرن ۱۸ قبل از میلاد، است. قوانینی که یهوه از طریق موسی به اسرائیلیان منتقل کرد باید در همین چارچوب قرار داده شود. از نظر محتوایی نیز موارد ذکر شده با یکدیگر نزدیکی دارند:
| قانون حمورابی | ده فرمان موسی |
| --- | --- |
 اگر مردی چشم مرد دیگری را نابود کرده، آنان باید چشم او را نیز نابود کنند. اگر او استخوان مرد دیگری را شکسته، آنان باید استخوان او را بشکنند.:  اگر مصدومیتی حاصل شود، شما باید در ازای زندگی، زندگی را بگیرید، چشم در برابر چشم، دندان در برابر دندان، دست در برابر دست، پا در برابر پا، سوختگی در برابر سوختگی، زخم در برابر زخم، کتک در برابر کتک
: 
قدیمی‌ترین اشاره متون مصری به اسرائیل، کتیبه‌ای از ح. ۱۲۰۷ قبل از میلاد است که موقعیت جغرافیایی آنان در کنعان یا اطراف آن را توصیف کرده اما در آن هیچ اشاره‌ای به خروج بنی‌اسرائیل از مصر نشده‌است. اسرائیل فینکلشتاین و نایل اشر سیلبرمن می‌گویند باستان‌شناسان حتی نتوانسته‌اند اثری از گروهی کوچک از بنی‌اسرائیل که در صحرای سینا زندگی می‌کردند، پیدا کنند: «نتیجه‌ای که به آن رسیدیم قابل تغییر به نظر نمی‌رسد – خروج از مصر در آن دوره و به شکلی که تورات توصیف کرده روی نداده‌است. تحقیقات مکرر در تمام منطقه حتی باعث نشده کوچک‌ترین مدرکی یافت شود.» برخلاف این روایت، باستان‌شناسی معاصر می‌گوید میان دوره زندگی کنعانی‌ها و بنی‌اسرائیل در این منطقه تداوم وجود داشته و بنی‌اسرائیل ریشه کنعانی داشته‌اند؛ هیچ اثری وجود ندارد که نشان دهد گروهی خارجی که از مصر آمده‌اند، در آغاز تاریخ اسرائیل در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند. ریچارد فرایدمن با توجه به مصری بودن اسامی موسی و ۱۰ نفر دیگر از لاویان — در تنخ هیچ شخصیت دیگری نام مصری ندارد —  نتیجه می‌گیرد لاویان (و نه بنی‌اسرائیل) تنها کسانی بودند که از مصر خروج کردند. او می‌گوید در نغمه دریا (که بعد از پیروزی یهوه بر مصر خوانده می‌شود و مطابق فرضیات، قدیمی‌ترین متن تورات است) به تعداد خروج‌کنندگان، گذر از دریایی شکافته‌شده و حتی کلمه اسرائیل اشاره نشده‌است. در این متن، تنها از «قوم» به عنوان نجات‌یافتگانِ یهوه نام برده شده و یهوه اینان را به سمت معبد و نه تمام ارض موعود رهبری می‌کند؛ و لاویان نیز بعداً روحانیون اسرائیل شدند. همچنین، در نغمه دبوره (که آن نیز ممکن است میان قدیمی‌ترین‌ها باشد) پیش از نبرد اسرائیل با گروهی کنعانی، به لاویان به عنوان یکی از اسباط اسرائیل اشاره نشده‌است.