محاصره لنینگراد
شرایط محاصره > داخل شهر

چهار ارتش هشتم، بیست و سوم، چهل و دوم و پنجاه و پنجم شوروی شامل بیست لشکر مجموعاً با ۳۰۰ هزار نفر نیرو به همراه قریب به ۳ میلیون غیرنظامی درون حلقه محاصره در لنینگراد و ناحیه اورانینباوم قرار گرفته بودند. ابتدا ذخیره مواد غذایی برای نزدیک به سی روز درون شهر وجود داشت اما این مقدار با بمباران انبارهای آذوقه در دادائف در ۸ سپتامبر توسط لوفت‌وافه کاهش یافت و در آغاز ماه اکتبر برای ۲۰ روز و در روز ۱ نوامبر تنها برای ۷ روز کافی بود. نگرانی از متهم شدن به شکست‌پذیری عوامل محلی را از ذخیره مقدار زیادی غذا و سوخت برای محاصره واداشته بود. تدارکات‌رسانی به لنینگراد تنها از طریق هوایی و دریاچه لادوگا میسر بود. با این وجود، ناوگان قایق‌های شوروی در دریاچه لادوگا تنها می‌توانست ۲۲ هزار تُن مواد غذایی در ماه وارد شهر کند؛ درحالی‌که شهر به ۳۰ هزار تن نیاز داشت. مجموعاً تا پیش از یخ بستن دریاچه لادوگا در ماه نوامبر، حدود ۴۵ هزار تن غذا، مهمات و بنزین وارد لنینگراد شد. این تحرکات به شدت زیر حملات هوایی لوفت‌وافه قرار می‌گرفت؛ به وجهی که در ماه‌های اکتبر و نوامبر ۲۴ لنج و ۶ کشتی بخار غرق شدند. گروه ویژه‌ای از هواگردهای ترابری شوروی نیز هر هفته ۶۰۰ تن مواد غذایی با خود به لنینگراد می‌بردند. علاوه بر غذا، ذخایر سوخت نیز درون محاصره به سرعت کاهش یافت و در شرایط وخیمی قرار داشت که موجب توقف فعالیت بیشتر نیروگاه‌های شهر شد. با نبود ظرفیت گرمایشی، لوله‌های انتقال آب یخ بستند تا شرایط بهداشتی را بدتر و مقابله با آتش‌سوزی‌های حاصل از بمباران‌ها را مشکل‌تر نمایند. با فرارسیدن زمستان قحطی در حال آغاز رخ نمایی بود. کمبود سوخت سبب شد در طول محاصره ۹ هزار ساختمان تخریب شوند از الوار آن‌ها به عنوان هیزم استفاده شود.
پس از یخ زدن دریاچه لادوگا، تنها راه باقی مانده تردد از روی یخ آن بود. ماه نوامبر شورای نظامی لنینگراد تصمیم به ایجاد یک «راه یخی» که به «راه زندگی» شهرت یافت، بر روی دریاچه گرفت. به هر صورت تا روز ۱۷ نوامبر ضخامت یخ تنها به ۱۰۰ میلی‌متر رسید که صرفاً امکان تردد اسب‌های بدون بار روی آن وجود داشت. برای عبور کامیون‌ها به ضخامت حداقل ۲۰۰ میلی‌متر نیاز بود. روزهای بعد با وزش باد زمستانی این ضخامت حاصل شد و روز ۲۰ نوامبر نخستین سورتمه‌های اسب‌کشنده از روی دریاچه عبور نمودند. اسب‌هایی که طاقت فرسایش حرکت بر روی مسیر یخی را نداشتند کشته شده و برای مصرف گوشتشان به لنینگراد بازگردانده می‌شدند. نخستین کامیون‌ها روز ۲۲ نوامبر این مسیر را طی کردند. در مواردی یخ نازک شکسته می‌شد و کامیون به همراه راننده آن به زیر یخ فرومی‌رفت. به هر حال این کامیون‌ها روز نخست ۳۳ تن تدارکات با خود به لنینگراد آوردند. این مقدار ناچیز بود اما امکان این مسئله را به تأیید رساند. مسیری که بدین منظور می‌بایست طی می‌شد یک راه یخی به طول حدود ۳۰ کیلومتر از بندر اوسینووتس در ۳۰ کیلومتری شرق لنینگراد در ساحل غربی دریاچه لادوگا تا روستای کابونا در جنوب آن بود. آن سوی دریاچه از راهی که ارتش سرخ در عرض ۱۴ روز از میان اراضی جنگلی و مردابی ایجاد کرد استفاده می‌گردید. با عدم افزایش ضخامت یخ، کامیون‌ها با نصف ظرفیت به‌کارگرفته می‌شدند و از سورتمه استفاده می‌گردید. ماه دسامبر به‌طور میانگین هر روز حدود ۳۶۰ تن تدارکات از این طریق وارد لنینگراد شد. این مقدار تنها یک هفتم میزان مورد نیاز بود.
با وجود آماده‌سازی‌های دفاعی، اقدام چندانی برای محافظت از جمعیت شهر در مقابل آثار محاصره نشده بود. شورای نظامی لنینگراد اجازه هر گونه تخلیه شهر از ساکنان آن را نداد و پس از تکمیل محاصره اولویت خروج به کمک دریاچه لادوگا تنها به ۱۰ هزار تکنسین کارخانه‌های کیروف و بلشویک اختصاص یافت. این عمل مقدار زیادی از صنایع جنگی حیاتی را انتقال داد اما انتقال گسترده غیر نظامیان تنها از ماه فوریه سال ۱۹۴۲ آغاز شد. گرسنگی، سرما و شیوع تیفوس زمستان ۴۲–۱۹۴۱ به شدت گریبان‌گیر مردم شهر گردید که در نهایت بیش از ۶۰۰ هزار نفر از آن‌ها را از پای درآورد. ماه سپتامبر برای حدود ۲٫۸ میلیون نفر کوپون جیره غذایی صادر شد؛ قریب به نیم میلیون نفر بدون استحقاق رها گشتند. جمعیت غیرنظامی می‌بایست با حدود ۲۵۰ گرم نان در روز برای هر نفر سر می‌کرد. با وجود این که سربازان جیره غذایی بهتری دریافت می‌کردند، ۱۲٬۴۰۰ نفر از آن‌ها در این فصل جان باختند. تا ماه نوامبر وعده روزانه مدافعان لنینگراد به ۵۰۰ گرم و در ماه دسامبر به ۲۵۰ گرم نان کاهش یافت. سهم غیرنظامیان تنها ۱۲۰ گرم نان در روز بود. تا ماه دسامبر سال ۱۹۴۱ ذخایر غذایی لنینگراد به پایان رسید. تا ماه ژانویه سال ۱۹۴۲ تقریباً تمامی اسب‌ها خورده شدند؛ درحالی‌که سوخت اندکی برای خودروها باقی مانده بود. این شرایط موجب ضعف روحیه سربازان و در نتیجه فرار هزاران تن از آن‌ها به سمت آلمانی‌ها جهت نجات از مرگ در اثر گرسنگی شد. در نتیجه این شرایط اوایل سال ۱۹۴۲، بدون احتساب پیاده‌نظام دریایی و پرسنل نیروی هوایی، حدود ۹۵ هزار نفر نیروی نظامی درون محاصره باقی مانده بود. عدم کفایت مقدار غذای تخصیص‌یافته موجب روی آوردن مردم به معامله کوپون جیره، سرقت آن از یکدیگر مخصوصاً از ضعفا و خوردن پرنده‌ها، سگ‌ها و گربه‌ها گشت. مرده‌خواری توسط حکومت ممنوع و مرتکبان به مرگ تهدید شده بودند؛ با این حال با وجود تفاوت در برآورد شدت آن، چنین عملی مسلماً، احتمالاً هزاران بار، در طی محاصره لنینگراد رخ داده است. به هر صورت، با وجود وخامت اوضاع، با اقدامات نیروهای امنیتی و روحیه مردم، شرایطی همانند رمیدگی حاصل از نزدیک شدن نیروهای آلمانی به مسکو، در لنینگراد پدید نیامد. تلفن‌های شخصی درون شهر قطع و منع رفت‌وآمد شبانه وضع گشت.
پس از پس زدن آلمانی‌ها از ناحیه تخوین و برقراری مجدد راه‌آهن منتهی به دریاچه لادوگا، ماه ژانویه سال ۱۹۴۲ شش مسیر یخی بر روی دریاچه ایجاد شد و با افزایش ضخامت قطر یخ سطح آن، میزان غذای وارد شده به شهر به حدود ۱۵۰۰ تن در روز و مدتی بعد به ۲۰۰۰ تن در روز رسید. در انتهای این ماه و در ماه بعد جیره نان افزایش یافت. از همین زمان تخلیه ساکنان از محاصره آغاز شد. ماه فوریه ۱۱ هزار نفر، ماه فوریه ۱۱۷ هزار نفر و ماه مارس ۲۲۱ هزار نفر با تل‌انبار شدن در کامیون‌ها از طریق دریاچه از شهر خارج و به خط‌آهن رسیدند. در عرض چهار ماه حدود ۵۰۰ هزار نفر بدین شکل به بیرون از محاصره انتقال یافتند.
موفقیت سریع و غیرمنتظره آلمانی‌ها در قطع کردن تمامی جاده‌ها و خطوط‌آهن به لنینگراد، در ابتدا آشفتگی زیادی در زمینه تدارکات صنعتی برای آن ایجاد کرد. قطع برق در اواخر سال ۱۹۴۱ بیشتر تولیدات صنعتی لنینگراد را متوقف نمود. به هر صورت با توسل به تمهیدات شدیدی همچون تبدیل گسترده صنایع غیرنظامی به نظامی، فعالیت شبانه‌روزی کارخانه‌ها، افزایش ساعات کار افراد، الگو و قهرمان‌سازی از کارگران پرتلاش و به‌کارگیری زنان، تولیدات از بهار سال ۱۹۴۲ مجدداً افزایش یافت. در طول سال ۱۹۴۲، کارخانه‌های لنینگراد ده‌ها هزار تفنگ خودکار، میلیون‌ها مین، گلوله خمپاره و توپ و بمب، بیش از یک میلیون نارنجک و ۴۶ تانک کی‌وی تولید کردند. مجموع تولیدات سال پس از آن افزایش بیشتری داشت. این تولیدات نقشی کلیدی در دفاع از شهر و شکسته شدن نهایی محاصره آن داشتند. گفته می‌شود حتی ۱۰۰۰ توپ و خمپاره‌انداز برای دفاع از مسکو در لنینگراد تولید و از طریق هوایی برای آن ارسال شده است.