stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
علم و فناوری در ایران
تاریخچه > دوران اسلامی

در قرون اول اسلامی شاهد خیزش نسلی از دانشمندان ایرانی در علوم مختلف طبیعی، ریاضی، عقلی و نقلی (همانند برمکیان، اکثریت اخوان الصفاء، خوارزمی، ابن هیثم، رازی، ابوریحان، ابن سینا و دیگران) هستیم. دانش هم در قالب تدریس مدون در محافل عالی و هم در قالب متون حِکمی-ادبی (مانند شاهنامه، مثنوی معنوی، گلستان و بوستان) در جامعه ایرانی، حفظ و پرورش و تبادل می‌شد. تأسیس کتابخانه، بیمارستان، مدارس علمی عالی، رصدخانه، خانه استنساخ کتب و دیگر زیرساختهای علمی-پژوهشی-تحقیقاتی از جمله موارد مورد اهتمام ایرانیان مسلمان برای وقف و امور خیریه بود. مجمع علمی رصدخانه مراغه و دانشگاه ربع رشیدی در دوران حکمرانی مغولان بر ایران (با نقش آفرینی خواجه نصیرالدین طوسی و خواجه رشید الدین همدانی)، از جمله اولین مراکز علمی بین‌المللی در دوران نزدیک به عصر پیشارنسانس بودند که از نظر تاریخی در نسل اول دانشگاه‌های مدرن و از نظر متدیک در نسل چهارم روش پژوهش و تحقیقات، قرار داشتند. تقویت بنیان‌های دانش منطق توسط فارابی و ابن سینا، تأسیس جبر توسط خوارزمی، تقویت بنیان‌های دانش مثلثات توسط افرادی مانند غیاث الدین جمشید کاشانی، محاسبات دقیق پارامترهای طبیعی-ریاضیاتی مانند شعاع زمین توسط ابوریحان و محاسبه دقیق عدد پی توسط کاشانی و ترسیم نقشه جهان توسط اصطخری، قضایای دینامیک سماوی خواجه نصیرالدین طوسی که منجر به تسهیل کارهای بعدی توسط امثال کپرنیک شد، بنیان‌های فیزیک نور توسط ابن هیثم، روش پزشکی سینوی و دیگر موارد، از میراثها و دستاوردهای علمی مجامع علمی-دانشگاهی ایران در دوران قبل از رنسانس است.
تاریخچه > فناوری

ایرانیان باستان، فناوری آبی قنات را اختراع کردند که به کشورهای دیگر نیز راه یافت. بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین قنات در شهر گناباد است که پس از ۲۷۰۰ سال هنوز آب کشاورزی و آشامیدنی ۴۰ هزار نفر را فراهم می‌کند. فناوری باستانی قنات، نمونه ای از یک فناوری موثر، دیرمانا، به صرفه و سازگار و منطبق با محیط زیست است که هنوز در ایران (و برخی نواحی در دیگر کشورها) مورد استفاده است (به عنوان نمونه، در ایران بخشی از زمین های کشاورزی و باغات، هنوز با تکیه بر قنوات و خدمات مقنی ها به آب دسترسی دارند و حتی در دوران جنگ ایران و عراق، از خدمات این فناوری برای مهندسی رزمی (در عملیات فتح المبین و برخی از دیگر عملیات) استفاده شد).
بادگیر، سازه های معمارانه موسوم به یخچال و ظروف سنگی یا سفالی-لعابی آگاه از تبدیلات حرارتیرا می توان از دیگر فناوری های باستانی، موثر، سازگار با محیط و دیرمانای ایرانی به شمار آورد.
عایق‏بندی کاهگلی، ملات شفته آهکی، لعاب رنگی (خصوصا به رنگ فیروزه ای)، فن گره، انواع سازوکارهای چوبی ایستا و پویای محدود را می توان از دیگر تکنیکهای باستانی ایرانی به شمار آورد.
پیل بغداد نیز به عنوان نخستین باتری احتمالی ساخت انسان، در دوران اشکانیان یا ساسانیان در نظر گرفته شده است و نظریات گوناگونی را دربارهٔ چرایی دست‌یابی ایرانیان باستان به اصول تولید برق، پدیدآورد.
چرخ بادی در سال ۱۷۰۰ پیش از میلاد توسط بابلی‌ها اختراع شد و در قرن هفتم مهندسان ایرانی بر اساس آن، ماشین بادی پیشرفته‌تری ساختند به‌نام آسیاب بادی.
مفهوم پیچیده اقتصادی-اجتماعی "بازار" و بازارها (در حالت کمال یافته خودش و به عنوان یک سازوکار خودتنظیم جریان کالا و خدمت، ابزار حکمرانی، بستر اقتصادی و مولفه مهم اجتماعی) توسط تعدادی از پژوهشگران به عنوان یک اختراع باستانی ایرانی و هخامنشی (در زمره فناوری های باستانی حکمرانی و اجتماعی) به شمار آمده است که مسیر تکاملی خود را تا دورانهای بعدی (ساسانی و نهایتاً صفویه و قاجار) ادامه داده و اکنون نیز یک عنصر زنده و پویا در ساختار اقتصادی-اجتماعی-سیاسی ایران است.
تاریخچه > فناوری > ورود نانو به ایران

اولین حرکات علمی برای راه اندازی فناوری نانو در ایران، از سال ۱۳۸۰ با ارتباط محمدتقی ابتکار و غلامعلی منصوری شکل گرفت. در همین سال کمیته مطالعات فناوری نانو به دستور رئیس‌جمهور شکل گرفت. اولین قدم، جلب نظر مخاطبان بود. در سال ۱۳۸۲ این کمیته به ستاد ویژه توسعه فناوری نانو تبدیل شد. پس از آن یک سند راهبردی در نانو تدوین شد. همایش‌های مختلفی هم در موضوع ملی و بین‌المللی شکل گرفت.
از ابتدای سال ۸۴، ستاد ویژه توسعه فناوری نانو با اجرای برنامه حمایت‌های تشویقی، محققان دانشگاه‌های کشور را به سمت تحقیق و پژوهش در زمینه فناوری نانو سوق داد و انتشار مقالات ایران، روندی صعودی به خود گرفت، به طوری که در سال ۸۷ ایران با انتشار ۸۱۳ مقاله و توانست رتبه ۱۹ دنیا را کسب کند. فناوری نانو (Nanotechnology) بر اساس استاندارد ملی INSO-ISO 80004-1 که برگرفته از استاندارد بین‌المللی ایزو ISO/TS 80004-1:2015 است، به استفاده از دانسته‌های علمی در دستکاری و کنترل ماده، غالباً در نانومقیاس (محدوده ۱–۱۰۰نانومتر) برای بهره‌برداری از پدیده‌ها و خواص وابسته به ساختار و اندازه است. این خواص متمایز با خواص اتم‌ها و مولکول‌های منفرد و غیرقابل برونیابی (استنتاج) از شکل توده همان ماده هستند. سازمان ملی استاندارد ایران (ISIRI) تعداد ۶۶ استاندارد مرتبط با فناوری نانو تا پایان سال ۲۰۱۷ منتشر کرده است. پژوهشگران دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل در اردیبهشت ۱۳۹۲ موفق به ارائه و معرفی راه‌های ارتباط بین فناوری نانو و علوم اعصاب به یکدیگر و نیز روشی برای ردیابی پیام رسان‌ها در مغز شدند.
تاریخچه > ریاضیات

در قرن دوازدهم محمدبن موسی خوارزمی جدول لگاریتمی را به وجود آورد، جبر را توسعه داد و آن را در نظام حساب ایرانی و هندی به کار گرفت. آثار او توسط یک مترجم ایتالیایی به نام Gerard of Cremona تحت عنوان De jebra et almucabola ترجمه شد. آثار خوارزمی تأثیر ژرفی بر ریاضیات غرب در قرون وسطی گذاشت.
مریم میرزاخانی، ریاضی‌دان اهل تهران و برگزیده المپیادهای ملی و بین‌المللی که در مقطع کارشناسی از دانشگاه صنعتی شریف فارغ‌التحصیل شد و سپس برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت، نخستین زن و نخستین ایرانی برندهٔ مدال فیلدز است، که توسط نهاد زنان سازمان ملل متحد در فهرست «۷ زنی که دنیا را تغییر دادند» قرار گرفته است.
تاریخچه > پزشکی

همچنین ببینید: پزشکی در ایران و پزشکی ایران باستان
نخستین بیمارستانی که در آن دانش‌پژوهان علوم پزشکی تحت نظارت پزشک، به‌طور روش‌مندی بر روی بیماران کار می‌کردند در دانشگاه جندی شاپور بود. برخی متخصصان پا را از این هم فراتر نهاده و معتقدند کل اعتبار نظم بیمارستانی را باید در ایران قدیم مشاهده کرد.
تراکاشت اعضای بدن حیوان در بدن انسان (به انگلیسی: xenotransplantation) ریشه در ایران دوران هخامنشی دارد.
Adolf Fonahn در کتاب خود Zur Quellenkunde der Persischen Medizin که در سال ۱۹۱۰ در لایپزیگ چاپ شده است نام کتاب‌های پزشکی که فقط به زبان فارسی نوشته شده است را بیش از ۴۰۰ عنوان می‌داند و نام آن‌ها را ذکر می‌کند. این کتاب‌ها شامل کتاب‌های عربی که توسط ابن سینا نوشته شده است نمی‌شود.
تاریخچه > نجوم

همچنین ببینید: ستاره‌شناسی در ایران
در سال ۱۰۰۰ پس از میلاد ابوریحان بیرونی رساله‌ای نوشت که در آن به امکان گردش زمین به دور خورشید اشاره کرد.
در سده دهم، ستاره‌شناس ایرانی عبدالرحمان صوفی اولین کسی بود که کهکشانی غیر از کهکشان راه شیری کشف کرد. وی برای اولین بار کهکشان اندرومدا (امرأة مسلسلة) را رصد کرد.
تاریخچه > شیمی

خواجه نصیر طوسی عقیده داشت ماده می‌تواند تغییر کند اما نمی‌تواند ناپدید شود. او نوشت: «ماده نمی‌تواند ناپدید شود اما می‌تواند شکل، حالت، ترکیبات، رنگ و مشخصات دیگر خود را عوض کند و به یک ترکیب یا عنصر دیگر تبدیل شود». پانصد سال بعد، میخاییل لومونسف (۱۷۱۱–۱۷۶۵) و لاوازیه (۱۷۴۳–۱۷۹۴) قانون پایستگی جرم را ایجاد کردند و همان ایده را پیاده‌سازی کردند.
جابر ابن حیان شیمیدان مشهور ایرانی رساله‌های مختلفی دارد که در آن‌ها دوهزار موضوع را پوشش می‌دهد که این کتاب، «کتاب مقدس» شیمیدان‌های اروپایی قرن هجدهم (bible of European chemists) مخصوصاً لاوازیه نام گرفته بود. این آثار کاربردهای زیادی داشت از جمله تقطیر گل‌ها و گیاهان، طب درمانی، باروت و نوعی وسیله نظامی قدرتمند که قبل از این که بدست غربیان بیفتد در تملک مسلمانان بود. هم‌اکنون از او به عنوان بنیانگذار شیمی و همچنین مخترع بسیاری از فرایندها و تجهیزات شیمی که برخی از آن‌ها تا امروز هم توسط شیمیدان‌ها استفاده می‌شود (مانند تقطیر) نام برده‌اند.
تاریخچه > فیزیک

ابن هیثم (ق۳۵۴–۴۳۰) به خاطر کتاب‌ها و آزمایش‌هایش دربارهٔ لنز و آینه و شکست نور و بازتاب نور، به پدر اپتیک ملقب شده است. وی مکان هندسی نقاطی روی دایره کروی را که نور از آنجا به ناظر بازتاب می‌شود بدست آورد. او از مطالعه روی شکست نور، توانست بفهمد که اتمسفر ضخامت خاصی دارد و شفق پدیده‌ای است که به وسیله شکست نور خورشید وقتی که زیر افق است ایجاد می‌گردد.
ابوریحان بیرونی (ش۳۵۲–۴۲۷) نخستین دانشمندی بود که رسماً اعلام کرد نور سرعت محدودی دارد پیش از اینکه گالیله آن را به صورت عملی اثبات کند.
کمال الدین فارسی (م۱۲۶۷–۱۳۱۸) نخستین اثبات ریاضی را برای پدیده رنگین کمان انجام داد و طبیعت نور را که نظریه ابن هیثم را شکل می‌داد تفسیر کرد. او همچنین معتقد بود که رنگین کمان حاصل دو بار شکست نور خورشید در درون قطره‌های باران است. او این کار به کمک آزمایشی که در آن از کره‌ای شفاف که از آب پر شده بود و یک دوربین تاریکخانه‌ای انجام داد.
تاریخچه > اختراع قطب‌نما و ایرانیان

می‌دانیم که چینیان نخستین بار تقریباً در آغاز تقویم میلادی قطب‌نما را با شناور کردن تکه ای سنگ ماگنت بر روی چوب پنبه شناور بر آب ساختند.
اما در شاهنامه فردوسی (که نوعی تاریخ ایرانیِ اساطیری شده را در درون خود دارد)، صحبت از قطب‌نمای تَر (مبتنی بر سوزن آهنی شناور بر روی سطح آب و مورد کاربرد دریانوردان در قدیم) در دوران گشتاسپ در داستان هفت خان اسفندیار است.
گذرگاه این آب دریا کجاست
بباید نمودن به ما راه راست
بدو گفت با آهن از آبگیر
نیابد گذر پر و پیکان تیر
اگر نقل موجود در این ابیات، مربوط به دوران‌های کهنِ قبل از فردوسی باشد و اگر ریشه در بازروایت برخی واقعیات تاریخی (ولو در قالب اسطوره سازی شده) مربوط به دوران کیانیان (یعنی هخامنشیان) داشته باشد، در این صورت می‌توان گفت که ممکن است اختراع قطب‌نما، ارتباطی با ایرانیان هم داشته بوده باشد.
دانش در ایران کنونی

با در نظر گرفتن فرار مغزها در ایران و رابطه سیاسی ضعیف او با آمریکا و دیگر کشورها، جامعه دانشگاهی ایران همچنان بارور مانده است اگرچه تحریم‌های بین‌المللی دانشگاه‌ها را برای خریدن تجهیزات یا فرستادن افراد به ایالات متحده برای دیدارهای علمی دچار مشکل کرده است. بارور ماندن دانش در ایران علی‌رغم تحریم‌ها و فرار مغرها به دلیل پتانسیل عمیق ایرانی‌ها در زمینه‌های علمی در جهان است که می‌توان آن را با آلمان یا ژاپن قیاس کرد. فرار مغرها ضربات جدیدی بر جامعه ایران وارد کرده زیرا اصولاً بهترین‌ها از کشور خارج می‌شوند. به عنوان مثال ایرانیان مقیم آمریکا، تحصیلکرده‌ترین گروه نژادی در کشور آمریکا محسوب می‌شوند. بنابر اداره آمار آمریکا در سرشماری سال ۲۰۰۰، نزدیک به ۲۷٪ ایرانیان آمریکایی دارای مدرک کارشناسی ارشد به بالا بودند، که این میزان در میان گروه‌های مهاجر آمریکایی دارای رتبه نخست است؛ و بیش از ۵۶٪ ایرانیان مقیم آمریکا دارای مدرک کارشناسی می‌باشند، که در میان ۶۷ گروه مهاجر آمریکا دارای رتبه دوم است.
تعداد دانشجویان در ایران از حدود ۱۰۰ هزار نفر در سال ۱۹۷۹ به حدود ۴٫۷ میلیون نفر در سال ۲۰۱۶ رسید.
همه این‌ها نشان می‌دهد که جایگاه ایران کنونی با پتانسیل واقعی خود تفاوت عظیمی دارد. به گفته میلانی، دانشکدهٔ علوم سیاسی دانشگاه استنفورد فرار مغزها در چند سال گذشته ۳۰۰ برابر جنگ ایران و عراق به اقتصاد ایران صدمه زده است. حتی می‌توان این ادعا را کرد که اگر فرار مغرها این قدر بالا نبود جایگاه ایران در میان کشورهای پیشرفته قرار داشت. فرارمغزها آن‌قدر بالاست که صندوق بین‌المللی پول در گزارش سال ۲۰۰۹ خود اعلام کرده است ایران به لحاظ مهاجرت نخبگان، در میان ۹۱ کشور در حال توسعه یا توسعه نیافته جهان، مقام نخست را داراست. اما از طرفی نیز بنابر گزارشی دیگر، شمار دانشجویان ایرانی در مقاطع پیشرفته دانشگاهی در سال‌های گذشته سیر نزولی داشته است.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران تلاش‌هایی توسط برخی از عالمان دینی اسلامی صورت گرفته است که علوم مدرن را اسلامی‌سازی کنند.
دانش در ایران کنونی > هوافضا در ایران

ایران در پیش از انقلاب ۱۳۵۷، خریدار آخرین هواپیماهای کمپانی‌های آمریکایی بود. پس از انقلاب و شروع جنگ، فعالیتها برای تعمیر و نگهداری بومی ادوات هوایی (خصوصا با فرسایش و آسیبهای ناشی از جنگ) در ایران آغاز شد. اولین پروژه‌های تحقیق و توسعه برای ساخت هواپیماهای آموزشی ملخی در ایران در دهه ۶۰ شمسی تحت هدایت منصور ستاری در نیروی هوایی ارتش ایران آغاز شد. این فعالیتها پس از جنگ در قالب پروژه‌های بازآماد، آرایش فنی و روزآمدسازی هواپیماهای F5 در چندین مرحله در قالب پروژه‌های مختلف پیگیری شد. اگرچه ایده کپی کردن کامل F-14 در ایران در دهه ۷۰ شمسی مطرح بود، ولی عملاً نهایتا کار بر روی تولید بومی یک اسکادران از جنگنده صاعقه (تک نفره و از نسل فنی f5 است) انجام پذیرفت. سپس پروژه جنگنده کوثر (۲ نفره و با ضریب ساخت داخل نهایی بالای ۸۰ درصد) در دهه ۹۰ شمسی به سرانجام رسید و طبق اعلام رسانه‌های رسمی ایران، این جنگنده از قابلیتهای اویونیکز هم رده با جنگنده‌های نسل چهارم برخوردار است.
اولین پلتفرم بومی ایران در زمینه هواپیماهای جت (و جنگنده آموزشی) با هواپیمای جت آموزشی یاسین در دهه ۹۰ به سرانجام و پروازهای آزمایشی اثبات فناوری، رسید.
در زمینه هواگردهای تجاری، مسافربری و باربری، تلاش‌های ایران معطوف به بازآمد، تعمیر و نگهداری هواپیماهای غربی و بالگردهای غربی و شرقی و مونتاژ تحت لیسانس (برای پروژه ایران-۱۴۰) بوده است. نهایتاً این تلاش‌ها به تولید هواپیمای باری سیمرغ (که حاصل بازمهندسی و ارتقای جنبی پلتفرم آنتونوف-۱۴۰ بوده است) منجر شده است.
در زمینه فناوری فضایی، ایران تلاش‌های گسترده‌ای در زمینه موشکی و ماهواره ای داشته است. ماهواره بر سیمرغ تا سپتامبر ۲۰۲۴ (شهریور ۱۴۰۳) بیش از ۶ پرتاب رسمی و عملیات مرتبط داشته است که با این آمار، در بین ۴۰ لانچر فعال ماهواره با بیشترین تعداد عملیات در جهان قرار دارد و ایران را به مدار ۱۰۰۰ کیلومتری فضایی رساند. این ماهواره بر با کلاستر ۴ موتوره در مرحله اول خود، می‌تواند بارهایی با وزن بیش از ۳۴۰ کیلوگرم را به مدار LEO برساند.
ایران موفق به ارسال موجودات زنده به غیر از انسان (خصوصا میمون) به فضا شده است که این کشور را در بین 7 کشور که تا کنون چنین اقدامی داشته اند قرار می دهد.
تولید موتورهای جت (موتور اوج بر اساس بازمهندسی موتور جنگنده F5)، موتورهای سوخت مایع راکتی، موتورهای سوخت جامد راکتی و پره‌های توربین‌های حرارتی هوایی و زمین پایه، از مهم‌ترین دستاوردهای بومی ایران در حوزه هایتکِ پیشرانه‌های هوایی و فضایی است.
فعالیت بخش خصوصی در فعالیتهای فضایی در ایران از سال ۱۳۹۸ شدت گرفت و نهایتاً به پرتاب بین‌المللی اولین ماهواره‌های ساخته شده و تملک شده توسط بخش خصوصی در ایران (به نام ماهواره‌های هدهد و کوثر) در ۱۵ آبان ۱۴۰۳ (پرتاب به طریق بین‌المللی و از طریق پرتابگر سایوز روس) انجامید.
در سال 2024، فقط 7 کشور جهان (که در میان آنها ایران هم قرار دارد)، توانستند پرتاب موفقیت آمیز ماهواره (از خاک خودشان یا از خاک دیگر کشورها) داشته باشند: آمریکا، روسیه، چین، اتحادیه اروپا، هند، ژاپن و ایران.
در تاریخ 16 آذر 1403 (6 دسامبر 2024) ماهواره بر سیمرغ در دومین پرتاب موفق خود در طول یک سال، پرتاب بلوک انتقال مداری سامان-1 به ارتفاع 400 کیومتری به همراه دو محموله دیگر (شامل ماهواره فخر-1) مجموعا به وزن 300 کیلوگرم را در یک عملیات واحد به انجام رساند.
ایران از سازندگان و صادرکنندگان سیستم های پدافند هوایی است و در این زمینه اعلام نموده که به مرحله خودکفایی و نوآوری رسیده است، به نحوی که به عنوان مثال موشک 358 یک اختراع نوآورانه و سلاح موثر پدافندی ایرانیست.
دانش در ایران کنونی > فناوری زیستی و پزشکی در ایران

بعد از چند همه‏ گیری بزرگ (که همزمان با قحطی) در ایران در زمان قاجار رخ داد، نخبگان ایرانی (مانند امیرکبیر، دکتر محمد قریب و دیگران)، به اهمیت سیستم بهداشت و درمان روزآمد برای رفاه و سلامتی جامعه ایرانی پی بردند و بهداشت و درمان (چه در مصوبات مجالس شورای ملی و چه مصوبات دولتهای وقت و چه پویش اجتماعی مردم و نخبگان) اهمیت بالایی یافت. وضعیت فعلی بهداشت و درمان در ایران را می توان حاصل حدود دو قرن تلاش مستمر برای ارتقای سیستم بهداشت و درمان روزآمد دانست.
ایران اکنون در زمینه فناوری زیستی، فناوری‏های پزشکی و دانش پزشکی، از جایگاه شناخته‏ شده ای در جهان برخوردار است. داروی آیمود برای افزایش کیفیت زندگی بیماران HIV، تولید بومی و در برهه هایی صادرات انواع واکسن ها (مانند واکسن فلج اطفال، وبا، تب برفکی و ...) و تحقیق و توسعه و تولید واکسن بومی کوو ایران برکت برای SARS-CoV-2 در خلال سالهای 2021 تا 2023  در ایام کرونا (که ایران را در میان یکی از 10 کشور اول و معدود کشورهای تولید کننده واکسن بومی برای این بحران قرار داد)، و الگوی ایران در سیستم شبکه بهداشت شهری و روستایی، از جمله دستاوردهای شاخص ایران در زمینه فناوری های پزشکی و نظام سلامت است.
تولید بومی دستگاه مانیتور تمام دیجیتال علائم حیاتی بیمارستانی، دستگاه ونتیلاتور، دستگاه دیالیز، دستگاه سی تی اسکن، دستگاه CDP (تشخیص کناره های سرطانی)، دستگاه ناوبری جراحی، انواع پروتزها، دستگاه های تحریک عصبی، دستگاه های سیگنال برداری، ماسکهای نانو، داربستهای رشد بافت و طراحی و ساخت ربات جراح سینا (که صادرات آن به کشور اندونزی انجام شده است و مذاکراتی برای صادرات به چین، هند و روسیه در سوابق خود داشته است) از پیشرفته ترین دستاوردهای اعلامی ایران در زمینه مهندسی پزشکی و تجهیزات پزشکی است.
تلاش‏هایی در ایران برای تولید بومی انواعی از آنتی بیوتیکها (و برخی مواد اولیه موثره آنها)، انسولین، فاکتور 8 انسانی، پانسمان بیماران پروانه ای، داروهای ضد سرطان و شیمی درمانی و طیفی از برخی از مواد اولیه و موثره دارویی صورت گرفته است. سلول درمانی (خصوصا با تکیه بر دانش سلول های بنیادی) از دیگر زمینه های پیشرفته تحقیقات و درمان پزشکی در ایران است.
تجاربی از به کارگیری فناوری کریسپر و تحقیقات بر روی تولید واکسن‏های مبتنی بر M-RNA در ایران گزارش شده است.
دانش در ایران کنونی > هوش مصنوعی

ایران در زمینه هوش مصنوعی در سال 1403 ( 2024 ) از نظر تولیدات علمی در بین 20 کشور اول جهان، از نظر نیروی انسانیِ هوش مصنوعی در رتبه 7 جهانی و از حیث کاربردها در بین 100 کشور اول قرار دارد. احداث سکوی هوش مصنوعی عامل گرا و تاسیس مزارع پردازنده های گرافیکی برای محاسبات هوش مصنوعی از مهمترین اقدامات ایران در زمینه هوش مصنوعی در سال 2025 میلادی است.
دانش در ایران کنونی > فناوری هسته ای

ورود فناوری هسته ای به ایران با تلاش های دکتر سید محمود حسابی (و دیگران) با تاسیس راکتور و مرکز تحقیقات هسته ای تهران در نیمه دوم قرن بیستم آغاز شد.
ایران اکنون چرخه سوخت هسته ای، دانش طراحی راکتور، دانش راهبری نیروگاه هسته ای و دستاوردهایی در زمینه داروهای هسته ای در اختیار دارد و به غنی سازی اورانیوم تا سطوح 3.5، 5، 20 و 60 درصد در سالهای اخیر اقدام نموده است. تولید صفحات سوخت 20 درصد برای راکتور تهران، تولید آب سنگین با کیفیت بالا، تولید انواع رادیوداروها، تولید برخی ایزوتوپهای پایدار، طراحی راکتور، تولید سنجشگرها و حسگرهای پرتویی، تولید دستگاه شتاب دهنده خطی صنعتی و پزشکی و ساخت شبیه سازهای آموزشیِ تجهیزات نیروگاه هسته ای از شاخص ترین دستاوردهای اعلامی ایران در این زمینه است.
دانش در ایران کنونی > فناوری لیزر و کوانتوم

ایران در زمینه دانش لیزر و کوانتوم، چندین مرکز تحقیقاتی را تاسیس و دستاوردهایی را اعلام نموده است.
دانش در ایران کنونی > گیاهان دارویی و طب سنتی

ایران ستاد توسعه علوم و فناوری گیاهان دارویی و طب سنتی، دانشکده های طب سنتی، مراکز تحقیقات طب گیاهی و یک اکوسیستم از شرکتهای دانش بنیان در این زمینه را در اختیار دارد. از مهمترین دستاوردهای اعلامی ایران در این زمینه تلاش برای ادغام طب سنتی در  شبکه بهداشت، رونمایی از برخی داروهای گیاهی در ایام کرونا، رتبه جهانی در زمینه تولید مقالات بین المللی در زمینه داروهای گیاهی و طب سنتی، صادرات مواد اولیه دارویی گیاهی به اروپا و تولید و اشاعه مصرف داروهای گیاهی استاندارد شده در لیست داروهای ژنریک بوده است.
دانش در ایران کنونی > مهندسی عمران، سدسازی و راه و ساختمان

ایران دارای یک نظام مهندسی نسبتا بزرگ و یک نظام فنی و اجرایی متشکل برای پروژه های عمرانی (راه، ساختمان، زیربنایی، شهرسازی و سدسازی) است. از مهمترین دستاوردهای اعلامی ایران در زمینه دانش و فناوری مهندسی عمران می توان به این موارد اشاره کرد: رتبه جهانی در دانش و فناوری سدسازی، سدهایی مانند سد کرخه و کارون 3، بازسازی شهر بم پس از تخریب کامل در زلزله بم، طراحی و ساخت برج میلاد تهران با تکیه بر توان مهندسی بومی، شکافتن مسیر در البرز و زاگرس برای راهگشایی در پروژه های آزادراهی، پل های مرتفع (مانند پروژه مسیر دسترسی دریاچه سد کارون 3 و راه آهن قزوین-رشت)، تونلسازی و گالری سازی زیرزمینی برای پروژه های راه و نیروگاه، مهندسی رزمی در دوران جنگ ایران و عراق، اعمال پدافند غیرعامل در ابنیه زیرساختی، شهرهای زیرزمینی، پروژه های متروسازی، میز لرزه در دانشگاه های مادر، شبکه لرزه شناسی ملی، پروژه سیستم پیش آگهی زلزله، مطالعات گسل و زلزله شناسی، تحقیق و توسعه بر روی بتن های نوآمد و فراکارا، ساخت اسکله، موج شکن و بنادر و دیگر موارد.
دانش در ایران کنونی > مهندسی برق، الکترونیک، میکروالکترونیک و سخت افزار

از مهمترین دستاوردهای اعلامی ایران در زمینه دانش و فناوری برق، الکترونیک و میکروالکترونیک می توان به این موارد اشاره کرد: طراحی مدارهای مجتمع، طراحی و تولید فرستنده ها، طراحی و تولید تجهیزات شبکه برق و مخابرات، طراحی و تحقیق و توسعه بر روی ادوات میکروالکترونیک، طراحی و تولید بردهای متنوع مخابراتی و کنترلی و رایانشی، تولید رادارهای بومی، ساخت لامپ رادار F-14 در زمان جنگ ایران و عراق یا بعد از آن، ربات انسان نمای سورنا، خودروهای برقی، تجهیزات ذخیره سازی برق، تجهیزات مدیریت شبکه برق، برخی تجهیزات تولید برق خورشیدی، تحقیق و توسعه بر روی مولدهای انرژی های تجدیدپذیر، رتبه جهانی در تولید مقالات در زمینه برق و الکترونیک، برخی کاربردهای اینترنت اشیاء و صنعت 4، نظریه اطلاعات در دانش مخابرات، رمزنگاری در دانش مخابرات (انجمن رمز ایران) و دیگر موارد.
دانش در ایران کنونی > مهندسی نرم افزار، فناوری سایبری و فناوری اطلاعات

از مهمترین دستاوردهای اعلامی ایران در این زمینه می توان به این موارد اشاره کرد: نرم افزارهای بومی کاربردی (خصوصا در زمینه های خاص جامعه، صنعت، تجارت و فرهنگ ایران)، راهکارهای بومی نرم افزاری و فناوری اطلاعات، چارچوبهای بومی توسعه و ایجاد نرم افزار، رتبه جهانی در مقالات علمی مهندسی نرم افزار، بیوانفورماتیک و الگوریتم ها، موتورهای بومی ایجاد نرم افزار، تولید نرم افزارهای بومی با حجم مخزن بالای 10 میلیون خط کد تولیدشده توسط انسان، تولید بازی های رایانه ای پر مخاطب با بیش از 10 میلیون کاربر، طیفی از سیستم عاملهای بومی و ملی برای دستگاه های نهفته، موبایلی و رایانه ای، لینوکس ملی شریف، شبکه واژگانی فارس نت، پایگاه های داده ملی، جامعه بزرگی از برنامه نویسان و مهندسین و معماران نرم افزار، جامعه بومی توسعه دهندگان متن باز، پایگاه های اطلاعات ملی، تحقیق و توسعه بر روی راهکارهای فضای مجازی پاک، بسترهای بومی مجازی، توسعه زیست بوم کاربردهای فضای مجازی، اقتصاد دیجیتال، کتابخانه های دیجیتال، پایگاه های دانش، قرآن کاوی رایانشی، ضد ویروس بومی، دیوار آتش بومی، انواع راهکارهای بومی، ابزارهای کنترل محتوایی ترافیک کاربران شبکه و نقش آفرینی موثر در عرصه جهانی رقابت در فناوری های خاص سایبری.
دانش در ایران کنونی > مهندسی مکانیک

در زمینه مهندسی مکانیک می توان به این موارد به عنوان اهم دستاوردهای اعلامی ایران اشاره کرد: طراحی و تولید موتورهای ملی بنزینی و دیزل، ارائه پلتفرم های خودرویی، بازطراحی و تولید قطعات خودرویی، طراحی و تولید انواع روباتهای تحقیقاتی و نمونه فناوری، طراحی و تولید انواع پمپها، طراحی و تولید قطعات دوار و متحرک خطوط تولید صنعتی، طراحی و تولید انواع پرس ها، طراحی و تولید انواع دستگاه های CNC، تحقیق و توسعه بر روی راهکارهای ساخت افزایشی و چاپ سه بعدی، طراحی و تولید انواع دستگاه های چاپ، حکاکی و برش صنعتی، مهندسی سازه های بزرگ مکانیکی، مهندسی تجهیزات سد و نیروگاهی مکانیکی، طراحی و تولید انواع اتصالات و قطعات صنعتی، مکانیک کامپوزیت و مکانیک مواد پیشرفته، تحقیق بر روی میکروفلوئیدیک، تولید تجهیزات راهکارهای TBM و دیگر موارد اشاره کرد.
دانش در ایران کنونی > مهندسی شیمی، مهندسی فرآیندها و مهندسی نفت

ایران در زمینه طراحی و تولید انواع ماژول‏ها، قطعات، سامانه ها و راهکارهای فرآیندی در مهندسی شیمی، مهندسی فرآیندها و مهندسی نفت دارای دستاوردهای اعلامی بوده است. مواردی مانند: طراحی و تولید صنعتی برج های تقطیر، طراحی و تولید اکسپلرها، طراحی و تولید راکتورهای شیمی و نفت، تجهیزات ضد انفجار، طراحی و تولید انواع کاتالیستها، ارائه لایسنس فرآیندی، حل و مهندسی سناریوهای فرآیندی، تجهیزات پالایشگاهی، تجهیزات پتروشیمی، تجهیزات حفاری، به کارگیری تجهیزات اکتشاف، اتوماسیون چاه های نفت، حفاری افقی، حفاری عمیق و تجهیزات درون چاهی و دیگر موارد.
دانش در ایران کنونی > مهندسی صنایع و سیستم ها

ایران در زمینه مهندسی صنایع و سیستم ها دارای این دستاوردهای اعلامی بوده است: دستاوردها در زمینه شبیه سازی، تنظیم و زمانبندی خطوط تولید، مهندسی و مدیریت مگاپروژه های صنعتی و تولیدی، تحلیل و طراحی و مهندسی و بازمهندسی فرآیندها در صنایع و سازمانها، مهندسی ارزش، مهندسی کیفیت و مهندسی زنجیره ارزش. این موارد بیشتر در صنعت خودرو، نفت، سیستم بانکی، حمل و نقل، بهداشت و درمان، سازمان های دولتی و خصوصی و دیگر صنایع و سازمانها مورد استفاده بوده است.
دانش در ایران کنونی > تجهیزات و مواد آزمایشگاهی

ایران در زمینه تجهیزات و مواد آزمایشگاهی، هر ساله یک نمایشگاه با عنوان "ایران ساخت" برگزار می کند و دستاوردهایی در این زمینه اعلام داشته است: تولید انواع میکروسکوپ‏ها (خصوصا نانوسکوپ STM و AFM)، طیف سنج‏ ها (خصوصا اسپکتروفتومتر)، دستگاه‏های لایه نشانی، سانتریفیوژهای آزمایشگاهی، آسیاب ها، الکتروریسی، آشکارسازها، آکوستیک و صوت سنجی، تجهیزات فیلتراسیون، مواد و تجهیزات کاتالیست ها، دستگاه‏های پایش و کنترل تجهیزات، دوربین‏ های فراطیفی، تجهیزات رادیوگرافی، شبیه سازها و دیگر موارد.
دانش در ایران کنونی > صنایع اپتیک

ایران در زمینه تولید و ساخت انواع تجهیزات اپتیکی، طراحی و تولید تلسکوپ های آموزشی و کاربردی و طراحی و ساخت تلسکوپهای رصدخانه ای، دارای دستاوردهای اعلام شده است. سازمان های علمی (مانند سازمان انرژی اتمی)، دانشگاه ها و شرکتهای دانش بنیان ایرانی تا کنون موفق به تولید لیدار (خصوصا برای کاربردهای سنجش ریزگرد، پارامترهای جوی و آلودگی هوا از راه دور)، هدایتگر حفاری لیزری، لیزرهای با توان‏های مختلف و انواع طیف سنج‏ ها (مانند طیف سنج رامان) شده اند.