تهماسب میرزا مؤیدالدوله
زندگی > حکومت فارس

تهماسب میرزا برای مدتی نسبتاً طولانی در دو نوبت حاکم ایالت فارس بود.
پس از وقوع زمین‌لرزه شیراز در سال ۱۲۶۹ قمری که خرابی بسیار به بارآورد، فیروز میرزا عموی ناصرالدین شاه که حاکم فارس بود استعفا داد و تهماسب میرزا به جای او منصوب شد. در این حکومت وزارت تهماسب میرزا با میرزا محمدتقی قوام‌الدوله بود. در ابتدای این ماموریت ماجرای طغیان سید ثوینی پسر امام مسقط پیش‌آمد. حکومت بندرعباس از سال‌ها قبل از جانب شاه ایران به خاندان امام مسقط سپرده بود که همواره از جانب خودشان نایب‌الحکومه‌ای برای آنجا تعیین می‌کردند، اما در آن سال میان ناصرالدین شاه و امام مسقط برسر تعیین نایب‌الحکومه اختلافاتی پیش‌آمد، که در نتیجه آن سید ثوینی با کشتی جنگی به بندرعباس آمده و حاکم ایرانی بندر را بیرون کرد. تهماسب میرزا پسرش عبدالباقی میرزا را به سرکردگی لشکری برای مقابله با سید ثوینی فرستاد و عبدالله‌خان صارم‌الدوله قراگزلو را نیز با او همراه کرد. پس از زد و خورد شدیدی که میان نیروهای دو طرف در نزدیکی بندرعباس درگرفت، نیروهای ایرانی شهر را مسخر کرده و باقی مانده اعراب مسقطی را که در قلعه هلندی‌های بندرعباس سنگر گرفته بودند، بیرون راندند. سید ثوینی از پشت قلعه که به دریا باز می‌شد خارج شده و به زحمت خود را به کشتی رسانده و از مهلکه گریخت.
او همچنین در این دوره از حکومت خود به زد و خورد با بابیان نیریز پرداخت. در روزنامه وقایع اتفاقیه شماره ۱۴۸ مورخ پنج شنبه ۲۹ صفر ۱۲۷۰ جزییات این وقایع به شرح زیر آمده است:
«در این اوقات باز طایفه بابیه در نی ریز فارس اجتماعی نموده و بقدر پانصد ششصد نفر در کوهی نزدیک به نی ریز سنگرهای زیاد بجهت خود ساخته و با عیال خود بکوه رفته و بنیاد فساد و آشوب نموده بودند. نواب مستطاب شاهزاده والا تبار مؤیدالدوله طهماسب میرزا حکمران فارس عالیجاهان میرزا نعیم لشگر نویس و حاکم نی ریز و لطفعلی
خان سرتیپ را باتفاق با فوج قشقائی و فوج حومه فارس و چند عراده توپ و قدری سواره بدفع آنها نامزد نموده بودند و در آخر محرم و اول صفر جنگ سخت بین این طایفه ضاله و افواج قاهره گردید و افواج قاهره آخرالامر زورآور شده و بقدر دویست سیصد نفر آنها را در جنگ مقتول و سرکنده‌اند . مابقی آنها را کلا با عیال و اطفال آنها دستگیر نموده و بشیراز فرستاده‌اند.»
در سال ۱۲۷۳ قمری نیروهای ایرانی به فرماندهی حسام‌السلطنه شهر هرات را گرفتند که در پاسخ انگلستان وارد بوشهر شده و پیشروی به سمت مرکز ایران را آغاز کرد. تهماسب میرزا به عنوان حاکم فارس در مقام مدافعه برآمده و مهرعلی‌خان شجاع‌الملک (پسرعموی میرزا آقاخان نوری) و محمدقلی خان ایلخانی ایل قشقایی را به سمت بوشهر فرستاد. به دلیل عقب نشینی اولیه شجاع‌الملک در برازجان و همچنین نظم و انضباط انگلیسی‌ها، نیروهای ایرانی شکست خوردند و کاری از پیش نرفت. چندی بعد تهماسب میرزا به همراه چند هزار سرباز در نزدیکی دالکی به آنان پیوست، همزمان میرزا محمدخان سپهسالار نیز به آن‌جا رسیده و هم‌عهد شدند که تا بیرون راندن کامل نیروهای انگلیسی مقاومت کنند، اما دیگر برای این اقدامات دیر شده بود، چرا که به زودی مذاکرات برای عقد عهدنامه پاریس توسط نماینده ایران در فرانسه فرخ خان امین‌الدوله آغاز شد.
در ۲۰ محرم ۱۲۷۵ قمری میرزا آقاخان نوری از صدراعظمی خلع شد و به دنبال آن در ۱۶ شعبان ۱۲۷۵ فرمان عزل تهماسب میرزا هم صادر شد و حکومت فارس به حسام‌السلطنه عموی ناصرالدین‌شاه تعلق گرفت.
در سال ۱۲۷۷ قمری حسام‌السلطنه به حکومت خراسان منصوب شد و متعاقباً برای بار دوم تهماسب میرزا حاکم فارس شد. او پسرش عبدالباقی میرزا را به حکومت بندر بوشهر، دشتی، دشتستان، گله‌دار، اسیر، علامرودشت، کنگان و عسلویه منصوب کرد و ایالت کهگیلویه و بهبهان را به مهرعلی‌خان شجاع‌الملک سپرد. در این دوره تحریکاتی در بحرین آغاز شد که مقدمه تصرفات غاصبانه انگلستان در آن جزیره را فراهم آورد. در اوایل سال ۱۲۷۹ قمری تهماسب میرزا به همراه علی‌اکبر خان قوام‌الملک، ابوالحسن خان مشیرالملک، محمدقلی‌خان ایلخانی و میرزا محمدرضا مستوفی به تهران احضار شدند و حکومت فارس به مسعود میرزا ظل‌السلطان پسر ارشد ناصرالدین‌شاه سپرده شد.