معماری ساسانی

بازماندهٔ ایوان خسرو در تیسفون، ۱۸۶۴
ویرانه‌های بازمانده از ارگ راین در کرمان.
سردر و طاق با طرح گنبدی، از ویژگی‌های بناآرایی در دورهٔ ساسانیان بوده است.
آتشکده آمل در شهر آمل مازندران.
در دورهٔ ساسانیان، هریک از آتشکده‌های مزدیسنان دارای یک گنبد بودند.
معماری ساسانی اشاره به سبکی از معماری دارد که مادر معماری ایرانی می‌باشد که در دوران ساسانیان به اوج پیشرفت خود رسیده بود. از بسیاری جهات، دوره سلسله ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) شاهد بیشترین دستاوردهای تمدن ایرانی بوده است. همچنین سلسله ساسانی آخرین امپراتوری بزرگ ایرانی قبل از تسلط مسلمانان در پی حمله اعراب به ایران بوده است. از سوی برخی کارشناسان معماری ساسانی به‌عنوان یک زیر رده از معماری پارتی دسته‌بندی می‌شود که با معماری دوره‌های پیشین تفاوت بسیار دارد. پس از تسلط اعراب بر ایران، نماآرایی (معماری)، گنبدها، نمادها و غیره توسط مسلمانان ضبط گشت و به‌عنوان معماری اسلامی معرفی شد. تمامی بناهای دوره ساسانی، به دوره شاهنشاهی ساسانی مربوط بوده و پیش از پیدایش دین اسلام بنا شده‌اند.
باستان‌شناسان از طریق سبک خاص معماری ساسانی توانسته‌اند بناها و آثار این دوره را شناسایی کنند و با بررسی آنها به گوشه‌هایی از تاریخ و فرهنگ این دوره آگاهی یابند. دیوار کاخ‌ها و معابد و آتشکده‌های دوره ساسانی با سنگ تراشیده ساخته شده و سنگ‌ها با دقت خاصی بر روی هم قرار داده شده‌اند. نمونه ای از این دیوارها را می‌توان در کاخ شاپور (بیشاپور) و طاق جره مشاهده کرد. گاهی از سنگ‌های نتراشیده یا آجر نیز برای ساخت دیوارها استفاده شده و لابه‌لای آنها گچ یا آهک ریخته‌اند.
ساختمان کاخ‌ها معمولاَ از دو قسمت تشکیل می‌شود. بخشی شامل ایوان‌های مخصوص پذیرایی مانند تالار است و بخش دیگر، محوطه‌هایی است که در اطراف آن اتاق‌هایی برای سکونت ساخته می‌شد. از دیگر ویژگی‌های بناهای ساسانی، طاق‌های گهواره‌ای و گنبدهایی است که بر روی پایه‌ای چهارگوش قرار داشت. دیوار کاخ‌ها با نقاشی‌های دیواری تزئین می‌شد. دیوارها گاهی دارای گچ‌بری‌هایی بود که موضوع آن شاخه‌های درخت مو یا آهویی در حال آب خوردن، یا درختی که در دو سوی آن دو بز کوهی روی دو پا ایستاده و گاهی نیز موضوعات یونانی و رومی بود. سطح زمین کاخ‌ها نیز متأثر از هنر یونانی‌ها، گاه با موزائیک پوشیده می‌شد که تصویر درباریان، رقاصه‌ها و نوازنده‌های درباری را نشان می‌داد. مهم‌ترین بناهان بازمانده از دوران ساسانی عبارتند از:
کاخ‌ها: کاخ بیشاپور، فیروزآباد، هوش کسری، ایوان کرخه، قصر شیرین، سروستان و تپه حصار.
آتشکده‌ها: آتشکده‌های آتش‌کوه، بیشاپور، چهارده، جره، فرتش‌بند، فیروزآباد، کرکو، کازرون، خیرآباد، محل چاه فیشور، نطنز، نیشاو، قلعه دختر قم، قلعه دختر بازهور، قصر شیرین، شهرستانک، تخت کیکاووس، تخت رستم، تخت سلیمان، تنگ چک‌چک فرک، نون سبز.
آتشدان‌ها: باغ بدره، دولت‌آباد، هرسین، تنگ کرم، نقش رستم، کوه ایوب.
دژها و استحکامات: قلعه دختر فیروزآباد، فصر ابونصر، ایوان کرخه، چال ترخان، کوه استخر، گردنه بیژن، تپه میل.
پل‌ها و بندها: دزفول، فیروزآباد، خیرآباد، شوشتر، پای پل، پل دختر، پل خسرو، پل سفله، پل آب برده، پل برین، سراب سیه.
نقوش برجسته:
نقش برجسته اردشیر اول در فیروزآباد فارس، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته اردشیر اول در فیروزآباد فارس، موضوع: پیروزی بر اردوان اشکانی.
نقش برجسته اردشیر یکم در نقش رجب فارس، موضوع: مراسم تاج‌گذاری.
نقش برحسته اردشیر یکم در نقش رستم فارس، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته اردشیر اول در سلماس آذربایجان، موضوع: مراسم بار پادشاه ارمنی‌ها.
نقش برجسته شاپور یکم در نقش رجب فارس، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته شاپور یکم در نقش رجب فارس، موضوع: پادشاه سوار بر اسب با درباریان.
نقش برجسته شاپور یکم در نقش رستم فارس، موضوع: پیروزی بر والرین.
نقش برجسته شاپور یکم در نقش رستم داراب، موضوع: پیروزی بر والرین.
نقش برجسته بهرام اول در بیشاپور فارس، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته بهرام دوم در بیشاپور فارس، موضوع: پیروزی بر اعراب.
نقش برجسته بهرام دوم در نقش رستم فارس، موضوع: پادشاه در میان خانواده‌اش.
نقش برجسته بهرام دوم در نقش بهرام فارس، موضوع: پادشاه و اتباع او.
نقش برجسته بهرام دوم در برم دلک فارس، موضوع: پادشاه با همسرش.
نقش برجسته بهرام دوم در برم دلک فارس، موضوع: پادشاه در حال نیایش.
نقش برجسته بهرام دوم در گویم فارس، موضوع: پادشاه در حال نیایش.
نقش برجسته بهرام دوم در سرمشهد فارس، موضوع: پادشاه، همسر و پسرش را در مقابل حملهٔ دو شیر حفظ می‌کند.
نقش برجسته بهرام دوم در نقش رستم فارس، موضوع: جنگ تن به تن دو اسب سوار.
نقش برجسته بهرام دوم در نقش رستم فارس، موضوع: جنگ اسب سوار.نقش سیمرغ بر روی پارچهٔ ابریشمی متعلق به دورهٔ ساسانیان
نقش برجسته نرسی در نقش رستم فارس، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته هرمز در نقش رستم فارس، موضوع: جنگ اسب‌سوار.
نقش برجسته شاپور دوم در نقش رستم فارس، موضوع: احتمالاً پادشاه بر تخت نشسته.
نقش برجسته شاپور دوم در طاق بستان کرمانشاه، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته اردشیر دوم در طاق بستان کرمانشاه، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته شاپور سوم در طاق بستان کرمانشاه، موضوع: نقش شاپور دوم و سوم.
نقش برجسته شاپور سوم در طاق بستان، موضوع: مراسم تاجگذاری.
نقش برجسته خسرو دوم در طاق بستان کرمانشاه، موضوع: پادشاه سوار بر اسب، شکار آهو.