رأی بدیل
تعریف، تاریخچه و طبقه‌بندی

رأی بدیل نوعی نظام انتخاباتی اکثریتی و ترجیحی است که در آن رأی‌دهنده نامزدها را بر مبنای ترجیحش در برگهٔ رأی رتبه‌بندی می‌کند، به این معنی که به نامزد ارجحش رتبهٔ اول را می‌دهد، به انتخاب بعدی‌اش رتبهٔ دوم را می‌دهد و الی آخر. در نهایت، نامزدی که اکثریت مطلق رتبه‌های اول برگه‌های رأی را کسب کند، برنده خواهد بود. اگر نامزدی با این شرایط موجود نبود، نامزدی که کمترین رتبه‌های اول را دریافت کرده از محاسبه حذف می‌شود و رأی‌هایش به حساب نامزدان باقی‌مانده‌ای واریز می‌شود که در رتبهٔ دوم ترجیحات برگه‌های رأی قرار گرفته‌اند. این مراحل آنقدر تکرار می‌شود تا بالاخره یکی از نامزدان حائز اکثریت مطلق آرا شود. به این ترتیب، شمارش آرا به‌گونه‌ای انجام می‌شود که گویی دورهای حذفی متعدد برگزار می‌شود، ولی همگی فقط با یک نوبت رأی‌دهی میسر شده‌است. انتخابات با روش رأی بدیل معمولاً در حوزه‌های انتخاباتی تک‌نماینده برگزار می‌شود.
اگرچه رأی بدیل اساساً روشی تک‌برنده است، می‌توان از همین روش برای تهیهٔ فهرست رتبه‌بندی‌شدهٔ نامزدان بر حسب ترجیح رأی‌دهندگان استفاده کرد. در هر مرحله، نامزدی که حذف می‌شود ذیل نامزدانی قرار می‌گیرد که هنوز حذف نشده‌اند. اگر دو نامزد همزمان حذف شوند، مساوی در نظر گرفته می‌شوند.
نظام‌های انتخاباتی‌ای که در کشورهای دموکراتیک برای انتخابات پارلمان در سطح ملی به کار می‌روند بر مبنای نحوهٔ تقسیم کرسی‌ها در زیر طبقه‌بندی شده‌اند.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 | 49 | 50 | 51 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی | نظام انتخاباتی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
: 
: 
|  |  |  |  | مختلط | مختلط | مختلط | مختلط | مختلط | مختلط |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | تناسبی | تناسبی | تناسبی | تناسبی | تناسبی | تناسبی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  | مختلط | مختلط | مختلط | مختلط | مختلط | مختلط |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | تناسبی | تناسبی | تناسبی | تناسبی | تناسبی | تناسبی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی | اکثریتی |  |  |  |  |  |  |
: 
: 
| مستقل | مستقل | مستقل | مستقل | مستقل | مستقل |  |  | وابسته | وابسته | وابسته | وابسته | وابسته | وابسته |  |  | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر |  |  | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی |  |  |  |  |  |  | مطلق | مطلق | مطلق | مطلق | مطلق | مطلق |  |  | نسبی | نسبی | نسبی | نسبی | نسبی | نسبی |  |  |
| مستقل | مستقل | مستقل | مستقل | مستقل | مستقل |  |  | وابسته | وابسته | وابسته | وابسته | وابسته | وابسته |  |  | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر | انتقال‌پذیر |  |  | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی | فهرست حزبی |  |  |  |  |  |  | مطلق | مطلق | مطلق | مطلق | مطلق | مطلق |  |  | نسبی | نسبی | نسبی | نسبی | نسبی | نسبی |  |  |
: 
: 
| هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی |  |  | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی |  |  |  |  |  |  | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه |  |  | سهمیه | سهمیه | سهمیه | سهمیه | سهمیه | سهمیه |  |  | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای |  |  | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی |  |  |
| هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی | هم‌زیستی |  |  | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی | اصلاحی |  |  |  |  |  |  | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه | مقسوم‌علیه |  |  | سهمیه | سهمیه | سهمیه | سهمیه | سهمیه | سهمیه |  |  | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای | دومرحله‌ای |  |  | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی | نخست‌گزینی |  |  |
| برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی |  |  | شرطی | شرطی | شرطی | شرطی | شرطی | شرطی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل |  |  | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی |  |  |
| برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی | برهم‌نهی |  |  | شرطی | شرطی | شرطی | شرطی | شرطی | شرطی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل | رأی بدیل |  |  | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی | دسته‌جمعی |  |  |
| گداختی | گداختی | گداختی | گداختی | گداختی | گداختی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دونت | دونت | دونت | دونت | دونت | دونت |  |  | هیر | هیر | هیر | هیر | هیر | هیر |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی |  |  |
| گداختی | گداختی | گداختی | گداختی | گداختی | گداختی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دونت | دونت | دونت | دونت | دونت | دونت |  |  | هیر | هیر | هیر | هیر | هیر | هیر |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی | دسته‌جمعی حزبی |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه |  |  | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | محدود | محدود | محدود | محدود | محدود | محدود |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه | سنت-لاگه |  |  | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ | هاگن‌باخ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | محدود | محدود | محدود | محدود | محدود | محدود |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دروپ | دروپ | دروپ | دروپ | دروپ | دروپ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دروپ | دروپ | دروپ | دروپ | دروپ | دروپ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر | انتقال‌ناپذیر |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | بوردا | بوردا | بوردا | بوردا | بوردا | بوردا |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی | ایمپریالی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | بوردا | بوردا | بوردا | بوردا | بوردا | بوردا |  |  |
گرچه رأی بدیل از لحاظ نحوهٔ تسهیم کرسی‌ها جزو روش‌های اکثریتی محسوب می‌شود ولی از لحاظ فلسفهٔ رأی‌دهی و شمارش در واقع نسخهٔ ساده‌تری از نظام انتخاباتی تک‌رأی انتقال‌پذیر است با این تفاوت که رأی بدیل در حوزه‌های انتخابیهٔ تک‌کرسی برای انتخاب یک نماینده به کار می‌رود ولی تک‌رأی انتقال‌پذیر در حوزه‌های انتخابیهٔ چندکرسی برای انتخاب چند نماینده. روش تک‌رأی انتقال‌پذیر را کارل آندره، ریاضی‌دان و سیاستمدار دانمارکی، در ۱۸۵۵ و تامس هیر، حقوقدان انگلیسی، در ۱۸۵۷ مستقل از هم ابداع کردند. با آنکه آندره دو سال زودتر این روش را معرفی کرده بود، اما نام هیر بیشتر بر سر زبان‌ها افتاد و با نام تک‌رأی انتقال‌پذیر گره خورد. امروزه از «نظام هیر» برای اشاره به هر دو نظام استفاده می‌شود ولی خود هیر به انتخابات تک‌برنده در حوزه‌های تک‌کرسی اشاره‌ای نکرده بود. در واقع این ویلیام رابرت ویر، معمار آمریکایی، بود که در ۱۸۷۱ برای اولین بار از به کار بردن این روش در حوزه‌های تک‌کرسی سخن به میان آورد، و از این رو به آن روش ویر هم می‌گویند. مارکی دو کندورسه پیشتر به این روش اشاره کرده بود، اما هدف او حمایت از به کار گرفتن رأی بدیل نبود، بلکه در مقام نکوهش آن بود.