ناصرالدین‌شاه
سوءقصد و ترور > سوءقصد بابیان

پس از سال ۱۸۴۸ میلادی، فشار بر بابیان ایران از سوی رهبران مذهبی و سیاسی شدت گرفت و حملات علیه بابیان توسط روحانیون برجسته و پیروان آنها رواج بیشتری یافت. نخستین رویداد مهم در شهر بارفروش مازندران (امروزه بابل) رخ داد. گروهی از بابیان به همراه رهبرانشان به زیارتگاه شیخ طبرسی پناه بردند. این گروه ابتدا توسط نیروهای محلی و سپس توسط ارتش قاجار محاصره شدند. و بعد از چند ماه مقاومت قتل‌عام شدند. پس از این شکست، حوادث مشابهی در زنجان و نی‌ریز در سال ۱۸۵۰ رخ داد. در هر دو مورد، بابیان تحت محاصره قرار گرفتند و بعد از چند ماه قتل عام شدند. در همین سال، باب نیز اعدام شد. مرگ باب، تأثیری منفی بر جامعه بابی گذاشت. باب به جای دعوت به جهاد نظامی - چنانچه سنت شیعه از امام موعود طلب می‌کرد - تلاش می‌کرد گرایش به خشونت را مهار کند و پیروان خود را به سوی آرمان‌های پیشرو سوق دهد. با مرگ او، این تلاش‌ها ناکام ماند و جامعه بابی در وضعیتی بحرانی قرار گرفت.
از سال ۱۸۵۰ بعد بابیان دچار آشفتگی و نابسامانی شدیدی شدند. بیشتر رهبران خود و شمار زیادی از پیروانشان را از دست داده بودند و تحت فشار و آزار مستمر مقام‌های دینی و سیاسی قرار داشتند. در این میان با فقدان رهبری واحد، دو جریان متفاوت در میان بابیان تهران شکل گرفت. گروه نخست به دنبال انتقام از شاه به دلیل اعدام باب بودند. این گروه به رهبری شیخ علی ترشیزی ملقب به «عظیم» در خانه سلیمان‌خان، یکی از بابیان ثروتمند که اعضای خانواده‌اش در محافل درباری حضور داشتند، گرد هم می‌آمدند. گرایش دوم از هرگونه اقدام خشونت‌آمیز فاصله گرفته و بر نوشته‌های باب که حول فضائل و آرمان‌های والای اخلاقی می‌گشت داشت تاکید می‌کرد. این افراد به رهبری بهاءالله در خانه او گرد هم می‌آمدند و می‌توان آنان را نمایندگان نوعی هزاره‌گرایی پیشرو دانست. در این میان با دستور امیرکبیر، بهاءالله به کربلا تبعید شد. پس از عزل و قتل امیرکبیر، میرزا آقاخان نوری بهاءالله را به تهران بازگرداند و او را ابتدا یک ماه در خانه برادر خود در تهران نگه داشت و سپس، به املاک شخصی‌اش در افچه فرستاد. میرزا آقاخان قصد داشت به شاه نشان دهد که «معضل بابیان» را تحت کنترل دارد و رهبر آنان تحت نظر او است. تبعید بهاءالله و سپس تحت نظر قرار دادن او، ارتباط بهاءالله با بابیان تهران را بسیار محدود کرد  و موجب تقویت جریان خشونت‌طلب شد. شیخ علی ترشیزی رهبر این جریان فقط یک بار بعد از بازگشت بهاءالله به تهران توانست با او ملاقات کند. در این ملاقات بهاءالله تلاش کرد تا او را از قصد ترور شاه منصرف کرد. در این میان جوانی نساج به اسم حسین‌جان میلانی، که یک سخنور پرشورِ تازه بابی بود از آذربایجان به تهران آمد و در خانه حاجی سلیمان‌خان رهبری جریان خشونت طلب را در دست گرفت. شیخ علی ترشیزی که از اصلی‌ترین محرکان توطئه علیه شاه بود، در روزهای آخر پیش از سوءقصد به شاه، از نقشه‌های بی‌پروای حسین‌جان احساس نگرانی کرده بود. او دریافته بود که شیوه‌ای که حسین‌جان پیش گرفته است، بیش از حد بی‌برنامه و بی‌انضباط است و نتیجه‌ای جز فاجعه برای بابیان نخواهد داشت. سرانجام حسین جان در در سپیده‌دم بامداد روز ۸ شوال ۱۲۶۸ ترور ناصرالدین شاه را عملی کرد. هنگامی که ناصرالدین‌شاه از کاخ ییلاقی نیاوران عازم شکار بود، سه تن بابیان در فاصلهٔ کوتاهی از کاخ به شاه حمله کردند. آنان عریضه به دست به موکب شاه که تنها به اتفاق چند تن ملازم رکاب پیش می‌راند، نزدیک شدند. آنان سه تیر شلیک کردند که تیر دوم شاه را مجروح ساخت. در زد و خوردی که پیش‌آمد، قراولان شاه یک تن از مهاجمان را کشتند و دو تن را دستگیر کردند. به دلیل کم‌تجربگی عاملان و استفاده از طپانچه ساچمه‌ای ترور ناکام ماند.
مهدعلیا، شاه را به دست داشتن میرزا آقاخان نوری در سوءقصد مظنون کرد و میرزا آقاخان برای مبری ساختن خود از تهمت، شدت عمل به خرج داد و بابیان را به‌طور گسترده سرکوب و دستگیر ساخت. ازجمله این دستگیرشدگان بهاءالله بود که توسط سفارت روسیه به ایران تحویل داده شد. متعاقباً تعدادی از دستگیرشدگان به دست صاحب‌منصبان دولتی سپرده شدند تا کشته شوند. طاهره قرةالعین نیز در این ماجرا کشته شد. او که از سال ۱۲۶۵ هجری قمری دستگیر شده بود، در زمان سوءقصد در منزل کلانتر تهران محبوس بود ولی دو هفته بعد از واقعه بازجویی و اعدام شد.
شاه در این سوءقصد فقط جراحات سطحی برداشت ولی فرمان قتل‌عام بابیان را صادر کرد. بسیاری از بابیان و حتی افرادی که مشکوک به بابی بودن بودند، در یک کشتار دسته‌جمعی هولناک با سازماندهی علماء، دولتیان، شاهزادگان قاجار، دیوان‌سالاران و تاجران در ملاء عام به نحو فجیع شکنجه و اعدام شدند. میرزا آقاخان نوری برای کاهش احتمال انتقام، دستور داده بود که قربانیان بین گروه‌های مختلف مانند نظامیان، نجیب‌زادگان و استادان و شاگردان دارالفنون تقسیم شوند تا مسئولیت کشتار بین همگان تقسیم شود. بعضی را شمع‌آجین کردند، بعضی را به دم توپ بستند، بعضی را قطعه‌قطعه کردند، و بعضی را قبل از اعدام چشم از حدقه درآورند، یا پوست از پا کندند و بعد از فرو بردن در قیر داغ مجبور به دویدن کردند. چندین هزار نفر در این قتل‌عام کشته شدند.
ناصرالدین‌شاه که در ۱۲۶۶ هجری قمری نخستین ولیعهد خود سلطان محمود میرزا را از دست داده بود، دو هفته پس از سوءقصد سلطان معین‌الدین میرزا را به ولیعهدی برگزید؛ ولی همچنان به دلیل سن کم معین‌الدین میرزا، او نتوانست شاه شود. اگر ناصرالدین‌شاه درمی‌گذشت، نایب‌السلطنه‌ای نیاز بود تا امور سلطنت را از طرف شاه صغیر در دست بگیرد. سفرای روسیه و بریتانیا در این مورد عباس میرزا ملک‌آرا، برادر ناتنی شاه را شایستهٔ این مقام می‌دانستند. در این زمان شاه و مهدعلیا فرصت را برای از میان برداشتن عباس میرزا غنیمت شمردند و مدتی پس از سوءقصد، عباس میرزا را به دست داشتن در ماجرا متهم کردند. به منظور تنبیه عباس میرزا، شاه نخست تصمیم گرفت او را نابینا کند، ولی با هشدار سفیران روسیه و انگلستان به زندانی کردن او رضایت داد. اما در نهایت وی را به عراق عرب تبعید کرد.