پیمان منع جامع آزمایش هسته‌ای
تاریخچه

جنبش بین‌المللی برای کنترل جنگ‌افزار هسته‌ای در سال ۱۹۴۵ با درخواست کانادا از بریتانیا برای برگزاری یک همایش در مورد این موضوع آغاز شد. در ماه ژوئن سال ۱۹۴۶، برنارد باروک، فرستاده رئیس‌جمهور، هری ترومن، طرح باروک را پیش از کمیسیون انرژی اتمی سازمان ملل متحد برای ایجاد یک سیستم بین‌المللی کنترل تولید انرژی اتمی ارائه داد. این طرح که به عنوان پایه‌ای برای سیاست‌های هسته‌ای آمریکا در دهه ۱۹۵۰ در نظر گرفته می‌شد، توسط اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی به عنوان شگرد آمریکا برای انحصار خود بر انرژی هسته‌ای رد شد.
بین آزمایش ترینیتی در ۱۶ ژوئیه ۱۹۴۵ و امضای پیمان منع جزئی آزمایش هسته‌ای در ۵ آگوست ۱۹۶۳، ۴۹۹ آزمایش هسته‌ای انجام شدند. بیشترین انگیزه برای ایجاد پیمان منع جزئی آزمایش‌های هسته‌ای و در نهایت، دستیابی به پیمان منع جامع آزمایش‌های هسته‌ای، به خاطر افزایش نگرانی عمومی از اندازه نتایج تابش پرتو از آزمایش‌های هسته‌ای در زیر آب و اتمسفر و به خصوص، آزمایش سلاح‌های قدرتمند گرماهسته‌ای (بمب هیدروژنی) بود. این معاهده دارای الزامات خاصی بود و اعضا را وادار می‌کرد تا از آزمایش سلاح‌های هسته‌ای یا هرگونه آزمایش انفجاری در جو، فضای بیرونی و زیرِ آب خودداری کنند. فرانسه و چین به این پیمان نپیوستند و آزمایش در جو را ادامه دادند. این پیمان در نهایت شکست خورد و کشورهای هسته‌ای میزان آزمایش‌های خود را پس از ۱۹۶۳ به دو برابر افزایش دادند. البته این معاهده بعدها تغییراتی را تجربه کرد. به ویژه ماده ۲ پیمان مذکور امکان اصلاح را در درون آن اجازه می‌داد که همین امر نیز دولت‌های دارای سلاح هسته‌ای، به ویژه آمریکا و انگلیس را ابتدا ایزوله کرده و سپس وادار کرد تا به سمت معاهدات بزرگتری حرکت کنند.
آزمایش قلعه براوو در ۱ مارس ۱۹۵۴ به‌طور خاص، به عنوان انفجاری که باعث تخریب مناطق مسکونی و ایجاد بیماری در گروهی از ماهی‌گیران ژاپنی می‌شود توجه بسیار زیادی به خود جلب کرد. بین سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۶۳، آمریکا ۲۱۵، شوروی ۲۱۹، بریتانیا ۲۱ و فرانسه ۳ آزمایش در جو زمین انجام دادند.
در سال ۱۹۵۴، بعد از آزمون قلعه براوو، نخست وزیر هند جواهر لعل نهرو برای اولین بار درخواست تجدید نظر برای «شرایط توقف» در آزمایش‌های هسته‌ای را داد که خیلی زود توسط حزب کارگر بریتانیا همه گیر شد. مذاکرات در مورد منع جامع آزمایش، در درجه اول شامل آمریکا، بریتانیا و اتحاد جماهیر شوروی می‌شد که در سال ۱۹۵۵ با پیشنهاد نیکیتا خروشچف رهبر اتحاد جماهیر شوروی آغاز شد. یکی از مشکلات اصلی در سراسر مذاکرات، که باعث طولانی شدن آن و نرسیدن به نتیجه، پس از ۸ سال در ژوئیه ۱۹۶۳ شد، چگونگی سیستم تأیید انطباق با منع آزمایش و تشخیص آزمایش‌های غیرقانونی بود. سمت غربی، نگران بود که شوروی می‌تواند هر نوع ممنوعیت آزمایش را دور بزند و مخفیانه در مسابقه تسلیحاتی هسته‌ای از غرب پیش بیفتد. این ترس، پس از عملیات پلامباب آمریکا در ۱۹ سپتامبر ۱۹۵۷ که نخستین آزمایش زیرزمینی سلاح هسته‌ای بود بیشتر شد. گرچه برای آمریکا توانایی آزمایش در زیرزمین یک برتری قابل توجه بود اما نگرانی در مورد شوروی بود که با وجود منع آزمایش، باز هم به صورت مخفیانه به انجام آزمایش زیرزمینی بپردازند. زیرا تشخیص انفجار زیرزمینی سخت‌تر از آزمایش بر روی زمین است. در مقابل در سمت شوروی، تأیید انطباق با مفاد پیمان با بازرسی از محل که آمریکا و بریتانیا خواستار آن بودند به عنوان بهانه‌ای برای جاسوسی دیده می‌شد. اختلاف بر سر چگونگی تأیید تعهد به پیمان، میان طرفین، منجر به رها کردن مذاکرات برای دستیابی به پیمان جامع و تدوین پیمان منع جزئی آزمایش‌های هسته‌ای در ۲۵ ژوئیه ۱۹۶۳ شد که توسط ۱۲۶ کشور در سه زیرگروه اصلی پذیرفته شد. این کشورها ممنوعیت انفجار هسته‌ای چه با اهداف نظامی و چه غیرنظامی در زیر آب، جو یا فضای بیرونی را پذیرفتند.
پیمان منع جزئی آزمایش‌های هسته‌ای، نتایج مختلفی به دنبال داشت. از یک طرف، تصویب معاهده باعث کاهش قابل توجه مواد پرتوزا در جو زمین شد. از سوی دیگر، گسترش سلاح‌های هسته‌ای به‌طور کامل (هر چند که آهسته‌تر شد اما) متوقف نشد و آزمایش‌های هسته‌ای به سرعت بیشتر شدند. در مقایسه با ۴۹۹ آزمایش انجام شده در سال ۱۹۴۵، در طول ده سال پس از امضای پیمان منع جزئی آزمایش‌های هسته‌ای ۴۳۶ آزمایش انجام شد. علاوه بر این، آمریکا و شوروی به تخلیه گازهای پرتوزای حاصل از آزمایش‌های زیرزمینی به جو ادامه دادند. همچنین، هر چند آزمایش زیرزمینی به‌طور کلی امن‌تر از سطح زمینی بود اما باعث ورود ایزوتوپ‌های پرتوزا از جمله پلوتونیم به درون پوسته زمین شد. بر اساس یک برآورد از ۱۹۶۴ تا ۱۹۹۶ یعنی سال تصویب معاهده جامع منع آزمایش‌های هسته‌ای، ۱۳۷۷ آزمایش هسته‌ای زیرزمینی انجام شده‌است. چین در سال ۱۹۸۰ یک آزمایش بر روی زمین (نه در زیرِ زمین یا جو یا زیر آب) انجام داد.
پیمان منع جزئی آزمایش‌های هسته‌ای، به عنوان گامی برای دستیابی به پیمان‌نامه منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای در ۱۹۶۸ شناخته می‌شود که در آن به‌طور مستقیم به پیمان منع جزئی آزمایش‌های هسته‌ای اشاره شده‌است. پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، کشورهای فاقد سلاح هسته‌ای را از داشتن، تولید و دستیابی به سلاح هسته‌ای یا دیگر ابزارهای انفجار هسته‌ای منع می‌کند. همه امضا کنندگان از جمله کشورهای دارای سلاح هسته‌ای، به هدف این پیمان، یعنی خلع سلاح هسته‌ای متعهد شدند. با این حال هند، پاکستان و اسرائیل از امضای پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، سر باز زدند و اعلام کردند که چنین معاهده‌ای اساساً تبعیض آمیز است. زیرا باعث ایجاد محدودیت‌هایی در کشورهایی که سلاح‌های هسته‌ای ندارند شده، درحالیکه هیچ تلاشی برای محدود کردن توسعه سلاح توسط کشورهای دارنده سلاح‌های هسته‌ای نمی‌کند.
در سال ۱۹۷۴، پیمان منع آستانه آزمایش هسته‌ای توسط آمریکا و شوروی تصویب شد که آزمایش زیرزمینی با بازده بالاتر از ۱۵۰ کیلوتن تری‌نیتروتولوئن را منع می‌کرد. در آوریل ۱۹۷۶ دو کشور توافق خود را در مورد پیمان انفجار هسته‌ای صلح آمیز اعلام کردند که مربوط به انفجارهای هسته‌ای در خارج از سایت‌های تسلیحاتی مورد بحث در پیمان منع آستانه آزمایش بود. بر اساس پیمان منع آستانه آزمایش، آمریکا و شوروی توافق کردند که انفجارهای هسته‌ای صلح آمیز در این نقاط را با بازده کمتر از ۱۵۰ کیلوتن تری‌نیتروتولوئن و انفجارهای گروهی با توان کمتر از ۱۵۰۰ کیلوتن تری‌نیتروتولوئن انجام دهند. به منظور بررسی انطباق فعالیت‌ها با ضوابط پیمان انفجارهای هسته‌ای صلح آمیز، دولت‌ها باید به روش‌های فنی ملی تأیید، به اشتراک‌گذاری اطلاعات انفجارها و اعطای دسترسی بازرسان به محل را اعطا می‌کردند. پیمان منع آستانه آزمایش و پیمان انفجار هسته‌ای صلح آمیز تا ۱۱ دسامبر ۱۹۹۰ توسط آمریکا و شوروی اجرایی نشدند.
در اکتبر ۱۹۷۷ آمریکا، بریتانیا و شوروی به مذاکرات بر سر منع جامع آزمایش بازگشتند. در اواخر دهه ۱۹۷۰ سه قدرت هسته‌ای پیشرفت قابل قبولی داشتند که موافقت برای شرایط منع جامع آزمایش از جمله منع موقت انفجار هسته‌ای صلح آمیز را به همراه داشت. اما اختلاف نظر بر سر مکانیسم انطباق فعالیت‌ها با شرایط پیمان، باعث جلوگیری از دستیابی به نتیجه نهایی تا پیش از مراسم تحلیف رونالد ریگان به عنوان رئیس‌جمهور در ژانویه ۱۹۸۱ شد. در سال ۱۹۸۵ میخائیل گورباچف مهلت قانونی آزمایش یک طرفه را اعلام و در دسامبر ۱۹۸۶ ریگان بار دیگر بر تعهد آمریکا برای هدف بلند مدت منع جامع آزمایش تأکید کرد. در نوامبر ۱۹۸۷، بار دیگر، مذاکرات برای منع جامع آزمایش، به دنبال یک برنامه مشترک میان آمریکا و شوروی با هدف تشخیص آزمایش زیرزمینی آغاز شد.