پتر کبیر
میراث

میراث پتر کبیر همواره دغدغه اصلی روشنفکران روس بوده است. او به‌طور اسمی ۴۲ سال و عملی ۲۹ سال حاکم مطلق روسیه بود.  نیکولاس ریاسانوفسکی تاریخدان معاصر، به یک «دوگانگی متناقض» در تصورات سیاه و سفید از وی اشاره می‌کند. در طول عصر روشنگری، ولتر فیلسوف بزرگ فرانسوی در زندگی‌نامه‌ای که از پیتر در سال ۱۷۵۹ نوشت، تصویر یک مرد روس از عصر روشنگری به او بخشید و شعر سوارکار برنزی از شاعر نامدار روس الکساندر پوشکین در سال ۱۸۳۳، از پتر تصویری عاشقانه و قدرتمند از یک خدای سازنده ارائه داد. جایگاه ویژه‌ای که شکست امپراتوری سوئد و پیمان نیستاد برای روسیه به ارمغان آورد توسط تمام امپراتورهای روسیه از خود پتر تا الکساندر دوم تصدیق شد.
با روی کار آمدن روسیه شوروی، کمونیست‌ها آخرین رومانوف‌ها را اعدام کردند و مورخان آنان مانند میخائیل پوکروفسکی دیدگاه‌های شدیداً منفی نسبت به کل آن خاندان ارائه کردند. اما ژوزف استالین چگونگی تقویت دولت و عملکرد جنگی، دیپلماسی، صنعت، آموزش عالی و مدیریت دولتی شخص پتر را تحسین می‌کرد. استالین در سال ۱۹۲۸ نوشت:
«زمانی که پیتر کبیر، که مجبور بود با کشورهای پیشرفته‌تر اروپا سر و کار داشته باشد، با تب و تاب در کارخانه‌هایی برای تأمین ارتش و تقویت بنیه دفاعی کشور کار می‌کرد، در واقع تلاشی اولیه برای جهش از چارچوب عقب ماندگی کشور بود.»
در نتیجه، تاریخ‌نگاری شوروی هم بر دستاورد مثبت و هم بر عوامل منفی، مانند سرکوب مردم عادی از سوی پتر تأکید می‌کرد.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، محققان و عموم مردم روسیه و جهان غرب دیدگاه جدیدی به پیتر و نقش او در تاریخ روسیه پیدا کردند. سلطنت او امروزه به عنوان رویدادی تعیین‌کننده در گذشته امپراتوری روسیه تلقی می‌شود. بسیاری از نظریات گذشته امروزه ادغام شده‌اند؛ مانند اینکه آیا او یک سیستم خودکامه را تقویت کرد یا اینکه رژیم تزاری پیشین هم با توجه به دیوان‌سالاری کوچکش به اندازۀ کافی دولت‌گرا نبود. شیوه‌های مدرن‌سازی او امروزه به موضوع بحث تبدیل شده‌اند.
به گفته دانشنامه تاریخ جهان، اصلاحات پیتر قرن‌ها مورد بحث بوده است. پتر کبیر بدون شک تغییرات قابل توجهی را در تمام جنبه‌های زندگی روس‌ها به ارمغان آورد. همچنین نمی‌توان انکار کرد که او در اعمال این تغییرات کاملاً بی‌رحم بود. در بسیاری از موارد، او به آنچه مردمش واقعاً می‌خواستند توجهی نمی‌کرد، بلکه همواره چیزهایی را که مضر می‌دانست ریشه‌کن و زندگی آنان را زیر و رو می‌کرد. تنها تمرکز پیتر بر این بود که روسیه را با ابرقدرت‌های اروپا برابر کند. این تمایل او پس از سفارت بزرگش به سراسر اروپای غربی که از نزدیک نحوه عملکرد سایر کشورهای اروپایی را دید، قوی‌تر نیز شد. شیوه اصلاحات او عموماً وحشیانه تلقی می‌شوند، اما برای خارج کردن روسیه از قالب قدیمی‌اش و آوردن آن به عصر مدرن بسیار ضروری بودند. متأسفانه، گاهی این بدان معنا بود که پتر به‌دنبال دست‌یابی به یک «سود جمعی» نیازها و خواسته‌های شهروندانش را فراموش می‌کرد.
پتر کبیر طیف وسیعی از اصلاحات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، اداری، آموزشی و نظامی را در کشورش آغاز کرد که به سلطۀ سنت‌گرایی و مذهب در روسیه پایان داد و آغازگر غربی شدن آن بود. اصلی‌ترین دستاورد‌ها یا تلاش‌های او شامل سکولارسازی دولت و مدارس، گسترش آموزش، سازماندهی ادارات برای حکومت‌داری مؤثر، گسترش استفاده از فناوری، ایجاد اقتصاد صنعتی، مدرن‌سازی ارتش بر اساس استانداردهای غربی و ایجاد یک نیروی دریایی قدرتمند بود. برخی ابداعات او مانند ایجاد مجلس سنای روسیه در سال ۱۷۱۱، دانشکده روسیه در سال ۱۷۱۷ و جدول رتبه‌ها در سال ۱۷۲۲، تا قرن‌ها پابرجا بودند و تأثیری ماندگاری بر تاریخ روسیه گذاشتند. پیتر بر عقاید و مخالفت‌های اشراف قرون وسطایی کشورش غلبه و مجموعه‌ای از تغییرات را آغاز کرد که بر تمام زمینه‌های حیات روسیه تأثیر گذاشتند. او کنترل بیشتری بر کلیسای ارتدکس مرتجع اعمال و تقسیمات اداری و ارضی جدیدی برای کشورش معرفی کرد. اگرچه او ثابت کرد که رهبری مقتدر است، اما از همان زمان به عنوان فردی ظالم و مستبد نیز شناخته می‌شد. مالیات‌های گزافی که اغلب به دنبال اصلاحات مختلف او ستانده می‌شدند، به شورش‌های بسیاری در بین مردم روسیه منجر شد که همگی نیز بلافاصله و توسط حکام ظالم سرکوب شدند.
به گفته دانشنامه بریتانیکا، پتر کبیر در جایگاه یک حاکم، با تازیانه‌ها و حکومت خودسرانه‌اش اغلب به مانند یک ارباب زمیندار مستبد رفتار می‌کرد. شخصیت او به عنوان مردی زیرک، پرشور، شجاع، کوشا و با اراده‌ای آهنین که می‌توانست با هوشیاری موقعیت‌های پیچیده و متغیر را ارزیابی و همواره از منافع عمومی روسیه و طرح‌های خاص خود حمایت کند، اثر خود را در کل تاریخ روسیه بر جای گذاشت. اگرچه او به‌طور کامل شکاف بین روسیه و کشورهای غربی را پر نکرد؛ اما در توسعۀ اقتصاد ملی و تجارت، آموزش، علم و فرهنگ و سیاست خارجی به پیشرفت قابل توجهی دست یافت. روسیه تحت فرمان و با اصلاحات داخلی او به یک امپراتوری و قدرتی بزرگ تبدیل شد و به حدی پیشرفت کرد که هیچ مبتکری تا پیش از آن نمی‌توانست تصور کند. از آن پس، هیچ مشکل مهم اروپایی نمی‌توانست بدون همفکری با او حل و فصل شود.
ویل دورانت، تاریخ‌نگار معاصر آمریکایی، میراث پتر را چنین ارزیابی می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | پتر کارهای بزرگی انجام داد. شکست‌هایش گواه بر محدودیت نبوغ که عامی در تاریخ است به‌شمار می‌روند. ولی تأثیری که بر روسیه گذاشت سهم نیروی شخصیت را ثابت می‌کند ... روسیه را با کششی خشن از آسیا بیرون کشید و به اروپا ملحق ساخت و آن را عاملی در امور اروپا گردانید. از آن پس، اروپا ناچار شد آن سرزمین پهناور و پراهمیت، آن مردومان سخت‌کوش و صبور و سرنوشت مقتدر و گریزناپذرشان را به حساب بیاورد... |  » |