کرتیر
کرتیر و دین > ارتباط با سنت‌های مزدیسنایی

بنابر سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و نیز ادبیات پهلوی، گزارش کرتیر از کارهایش با مزدیسنا همخوانی کامل دارد. در نتیجه، سنگ‌نوشته‌های کرتیر قدیمی‌ترین شواهد پسا هخامنشی موجود دربارهٔ این سنت عظیم شفاهی هستند که موجب درک فعلی ما از گاهان و یسنا هفت هات و زندهای آن‌ها شده‌اند. عمدهٔ فضایل رفتاری مزدیسنایی براساس همین سنت در سنگ‌نوشته‌ها بیان شده‌اند که با جزئیات بیشتر در سنگ‌نوشته‌های کعبهٔ زردشت، نقش رستم، سرمشهد و به‌صورت مختصرتر در سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب بازتاب یافته‌اند و همهٔ فعالیت‌های کرتیر نمایانگر این فضایلند؛ بنابراین، هدف اصلی این سنگ‌نوشته‌ها این است که افراد بدگمان و بی‌اعتقاد به دنیای دیگر را نسبت به درستی آیین متقاعد کند؛ مخصوصاً نسبت به اینکه بهشت و دوزخ وجود دارند و نیکوکاران به بهشت و بدکاران به دوزخ می‌روند. در زیر برخی از این مشابهت‌ها اشاره می‌شود:
بند ۲: عبارتی که کرتیر استفاده می‌کند تا به مقامی اشاره کند که شاپور به او اعطا کرد مبنی بر اینکه کرتیر اختیار آیین‌ها را داشته‌باشد و بنابر خواست و ارادهٔ خود به آن‌ها رسیدگی کند، همان عبارتی است که در یسنا ۸٫۵ در مورد اهوره‌مزدا گفته شده و در آن هدف مراسم قربانی یسنا بیان شده‌است. سود یا منفعتی که به اورمزد و دیگر ایزدان می‌رسد و زیان یا آسیبی که متوجه اهریمن و دیوها می‌شود، در یسنا ۳۴٫۳–۴ معادل‌هایی دارند؛ در این بخش از یسنا، قربانی‌کننده به اهوره‌مزدای بخشنده و همراهانش وعدهٔ «نیروی حیات‌بخش» می‌دهد؛ حال آن‌که ممکن است گناهان دشمن آشکار شوند. تفسیر (زند) این جمله «آن کس که هر کاری که در آن برای ایزدان سود است انجام می‌دهد» است و به صورت «دانش کامل» تعبیر شده‌است.
بند ۳: شباهتی نیز بین سنگ‌نوشته‌های هخامنشی و جملهٔ کرتیر دیده می‌شود. او در این جمله می‌گوید شاپور به وی دستور داده‌است تا «برای ایزدان و شاه» آنچه را که به نظرش درست می‌آید انجام دهد. کرتیر نیز با اطاعت از این دستور و با کمک ایزدان و شاه این کار را انجام می‌دهد. این موضوع رابطهٔ نزدیک ایزد و شاه را نشان می‌دهد و در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی نیز دیده می‌شود.
بند ۹: کرتیر خود را «راد و راست» و به عنوان کسی که در «راستی» زیسته‌است معرفی می‌کند و دلیل ارتقایش را سپاسگزاری و خدمتگزاری به ایزدان و شاهان می‌داند. کرتیر در بند ۱۱ سنگ‌نوشتهٔ نقش رجب عهد می‌بندد که اگر ایزدان خواسته‌هایش را تحقق ببخشند، او بیش‌تر از این هم خدمتگزاری آنان را خواهد کرد و در بندهای ۱۴ و ۱۵ همین سنگ‌نوشته پیروانش را ترغیب می‌کند که این‌چنین باشند. برای مثال، براساس مینوی خرد سه کردار برتر بخشندگی، راستی و سپاسگزاری (از ایزدان) هستند و براساس دینکرد این کردارها ابزار رستگاری و اساس پرهیزگاری هستند.
بند ۱۱: جمله‌ای که براساس آن خشنودی بسیار نصیب ایزدان، آب، آتش و حیوانات و «ضربه» و «خرابی و ستیز» عاید اهریمن و دیوان می‌شود، قرینه‌های متعددی دارد: bištīh و šnūdīh و متضادهایشان به‌ویژه در یسنا و به صورت t̰bišta در معنای «رنجیده‌خاطر» (یا مشابه آن) و xšnuta در معنای «خشنود» (یا مشابه آن) بسیار رایج هستند. هنگامی که ایزدی ستیز کند و خشنود نباشد، خشمش برانگیخته خواهد شد اما هنگامی که خشنود باشد و ستیز نکند، الطافش شامل حال پرستش‌کنندگانش خواهد شد. این دو اصطلاح در دینکرد ۸٫۷٫۱۲ با همدیگر ارتباط معنایی دارند؛ در اینجا ایزدان در مدت ده روز فروردیگان به‌خاطر آیین‌های انجام شده خشنود خواهند بود اما به‌خاطر به جا آورده‌نشدن آیین‌ها توسط انسان‌ها رنجیده‌خاطر خواهند شد. از دیگر سو، روایت کرتیر نقطهٔ مقابل تهدید جه (روسپی) را نشان می‌دهد که بر اساس آن جه تمام آفرینش اورمزد را نابود می‌کند. قرینه‌ای شبیه‌تر در «اندرز دستوران به بهدینان» دیده می‌شود که در آن گفته‌شده‌است با کشتن حیوانات اهریمنی و مراقبت از آتش، اهریمن آسیب می‌بیند.
«ضرباتی» که به اهریمن و دیوها وارد می‌شود، احتمالاً می‌تواند نشأت‌گرفته از گاهان نیز باشد. واژهٔ snaiθiš به معنی «ضربه» یک بار در گاهان دیده می‌شود؛ آنجا که سراینده، آنان را که به سخنان اهریمنیِ drəguuaṇt شرور یعنی «مغلوب دروغ» گوش فرا می‌دهند سرزنش می‌کند و از ایزدان می‌خواهد تا «با ضربه‌ای، به آنان درس عبرت دهد.» بر اساس زندهای پهلوی، این افراد شرور بددینان هستند. در بافت گاهانی، فرد شرور می‌تواند خود اهریمن باشد، چرا که هم ایزدان و هم انسان‌ها mąθras و sāsnās را بر زبان می‌آورند.
جمله‌ای که در آن بت‌ها شکسته می‌شوند و «دین» دیوان نابود و پراکنده شده و تبدیل به تخت و گاه ایزدان می‌شود، با این جمله از داریوش شباهت دارد که هر چه خواست بر سر ایلامیان آورد؛ چرا که از اهریمن پیروی می‌کردند و همانند شاه اهوره‌مزدا را پرستش نمی‌کردند. این جمله با سخن خشایارشا نیز شباهت دارد؛ مبنی بر اینکه محل پرستش دیوان را نابود کرد و به پرستش اهوره‌مزدا پرداخت. همچنین توجه داشته باشید که واژهٔ wišōb- در متون پهلوی معمولاً به نابودی‌ها و خرابی‌هایی اشاره دارد که توسط غیر زرتشتی‌ها انجام شده‌است؛ از جملهٔ آن‌ها می‌توان به خرابی‌های بددینان و به‌ویژه تباهی‌هایی که در هزارهٔ آخر و قبل از فرشگرد بر سر ایران می‌آید اشاره کرد.
بند ۱۴: کرتیر می‌گوید که برای ایزدان، شاهان و به‌خاطر روان خویش، آزار و اذیت دید؛ و بنابراین از پندی که در مینوی خرد می‌بینیم که براساس آن «هرکسی باید برای روان رنج بَرَد» پیروی کرد.
بند ۱۶: اعمال ضد بددینان، مسامحتاً به معنای «مرتدان»، که توسط کرتیر تنبیه و اصلاح شدند به اوستا برمی‌گردد؛ آنجا که اَشموغ‌ها در زمرهٔ دیگر بدکاران قرار گرفته‌اند. این واژه در زند به طرق مختلف توضیح داده شده‌است: مثلاً در یسنا ۹٫۱۸ کسی است که از اَشه پیروی نمی‌کند، کسی است که هستی را نابود می‌کند و کسی است که تنها در گفتار متوجه دین مزدیسنایی/زردشتی است و در عمل پایبند نیست. همچنین در دینکرد کسی است که کردارهای والا و نیک را بی‌اهمیت و کردارهای بی‌اهمیت را والا می‌پندارد. در ترجمهٔ پهلوی، ahu مطابق معمول hērbed ud dastwar تعبیر شده‌است؛ یعنی در دورهٔ ساسانیان باور بر این بوده‌است که بددینان موبدان را مخصوصاً به قصد نابودی هدف قرار می‌دهد. معنای اصلی اشموغ به عنوان «کسی که اشه را مغشوش/تار می‌کند»، احتمالاً در یسنا ۳۲٫۱۳ ارجاع پیدا می‌کند؛ آنجا که سراینده از کسی که «آن‌ها را از دید اشه دور نگه می‌دارد» گلایه می‌کند. در سنت متأخر احتمالاً به درستی گفته می‌شود این شخص همان بددین است. لازم است ذکر شود که برخلاف آنچه گاهی پنداشته می‌شود، دلیل متقنی وجود ندارد که فعل nixrust به معنای «عذاب دادن/شکنجه کردن» باشد؛ در متون مانوی مفعول‌های این فعل دیوان و اهریمنان هستند، اما جایی تنبیه مذکور توصیف نشده‌است.
به نظر می‌رسد گومَرزاگ به افرادی اشاره دارد که marzišn به معنی «آمیزش جنسی» را به روش اشتباه انجام می‌دهند. مقایسه کنید با abārōn-marzīh به معنی «آمیزش جنسی نادرست» در پهلوی که مبحثی جامع در متون این زبان است؛ و daštān-marzīh ud abārīg abārōn-marzīh به معنای «آمیزش جنسی با زن حائض و انواع دیگر آمیزش جنسی ناپسند»؛ و dēwēzagīh ud ahlaw-γnīh ahlomōγīh kūn-marz ǰādūgīh به معنی «قربانی کردن برای دیوان، کشتن پرهیزگاران، «ارتداد»، آمیزش جنسی مقعدی، جادوگری»؛ وهمچنین در گزارش ویراف که abārōn-marzišnīh به زنای محصنه از جانب همسر اشاره دارد. شکی نیست که این عبارت می‌تواند به رفتار همجنس‌گرایانه نیز اشاره داشته‌باشد.
بند ۱۷: پیروی از خویدوده همخوانی دارد با تأکیدهای متأخر بر این نوع از ازدواج به عنوان یکی از بهترین کردارها یا بهترین کرداری که پیرو مزدیسنا می‌تواند انجام دهد.
عبارت u-m was dēn ōšmurd به معنای «دین‌های زیادی را برشمردم و آیین‌های متعددی را به انجام رساندم»، با پند منسوب به بزرگمهر همخوانی دارد: «برترین کردار چیست؟ - برشماری دین».
بند ۲۱: کرتیر می‌گوید دلیل نشانه خواستنش از ایزدان این بود که او و خوانندگان این سنگ‌نوشته در انجام مناسک آیینی اطمینان بیشتری داشته‌باشند. این سخن همانندهایی در دیگر متون پهلوی، زند یسنا ۳۴٫۶ و احتمالاً خود یسنا ۳۴٫۶ دارد. در اینجا آمده که «چرا که اگر همهٔ شما به راستی در این راه هستید … پس آن را به عنوان نشانه‌ای دهید. .. تا با اطمینان بیشتری برگردم و ستایش‌تان کنم و برایتان قربانی کنم».
بندهای ۳۱ تا ۳۳: همانندی قابل توجهی که بین پاره‌ای از روایت معراج و گزارش ویراف از یک سو و افسانهٔ زردشت از سوی دیگر وجود دارد، تأکید بر موقعیت شخصیت‌ها هنگام عبور از پل و ماورای آن است: یکی از شخصیت‌ها جلوتر و دیگری عقب‌تر حرکت می‌کند و دقیقاً پس از آن‌که *رهیگ‌ها از منظرهٔ دوزخ به وحشت می‌افتند، وارد داستان می‌شوند. به همین طریق هنگامی که ویراف از منظرهٔ دوزخ وحشت می‌کند، سروش و آذریزد او را همراهی می‌کنند؛ سروش جلوتر و آذریزد عقب‌تر حرکت می‌کنند. همچنین این که بهمن چگونه زردشت را به ملاقات اورمزد می‌برد بخشی از گزارش است. واقعه به این صورت شروع می‌شود که زردشت مردی (بهمن) را می‌بیند که «از سمت نیمروز [=جنوب] می‌آید». آن‌ها در پایان گفتگویشان با هم می‌روند: «بهمن و زردشت، پیش و پس». به نظر می‌رسد جزئیات واقعه از جمله بخش‌های متداول روایت‌های معراج هستند.
همین روایت شامل زند یکی از قطعات گاهانی است که (توسط بهمن؟) از زردشت در مورد هویّت و وفاداری‌اش سؤال می‌شود. بهمن از زردشت می‌پرسد که کیست، چرا رنج می‌برد، بر چه چیزی می‌کوشد و اراده‌اش بر چه سمتی است. زردشت جواب می‌دهد که پاسخ هر سه سؤال پرهیزگاری است. ترجمهٔ پهلوی یسنا ۴۳٫۸ جزئیات بیش‌تری دارد: زردشت پاسخ می‌دهد که او یک «زیان‌رسان آشکار» است. پاسخ زردشت به این صورت تفسیر شده‌است که «من بدکاران را آشکارا زیان می‌رسانم» و «از روان‌های پلید انتقام می‌گیرم». در زند بخش‌های دیگر قطعه به این صورت ترجمه شده‌اند که زردشت می‌گوید فرد پرهیزگار را به شاهی خواهد رساند و جسم نهایی اتفاق خواهد افتاد.
واضح است که روایت کرتیر الگویی مشابه از این نوع تفسیر را دارد و از روی این دو نمونه از دینکرد هفتم در می‌یابیم که احتمالاً کرتیر به تبعیت از اسلاف خود که اوستای متأخر را نوشتند، خود را «پیرو زردشت» و «یک زردشتی» می‌دانسته‌است. در یسنا ۱۲، موبد آشکارا اعلام می‌کند که از زردشت پیروی می‌کند، دیوان را رها می‌کند و از رهنمودهای اهوره‌مزدا پیروی می‌کند و الخ این همان کاری است که کرتیر انجام می‌دهد. حتی ممکن است کرتیر خود را «یک زردشت (دیگر)» پنداشته باشد، همان‌طور که موبد در یسنای ۸٫۷ خود را چنین پنداشته بود؛ در این بخش از یسنا، موبد خود را به صورت واضح زردشت (دیگر) عنوان می‌کند که با گفتار، پندار و کردار خود دین اهوره‌مزدا و زردشت را یاری می‌دهد.
بنابراین کرتیر در هماهنگی کامل با سنت مزدیسنایی (زردشتی) بود؛ هیچ چیزی در سنگ‌نوشته‌ها نیست که معادلی در سنگ‌نوشته‌های هخامنشی یا ادبیات پهلوی (و یا هر دو) نداشته‌باشد. در نتیجه در سنگ‌نوشته‌ها مبنایی وجود ندارد که براساس آن بگوییم کرتیر جنبشی اصلاحی را آغاز کرد یا آن‌طور که گاهی گفته می‌شود، راست‌کیشی را دوباره به راه انداخت.