stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
آق‌قویونلو
تاریخچه > اوزون حسن: اوج قدرت

سرانجام این حسن بود که در تابستان ۱۴۵۳ آمد را متصرف شد و در رأس آق‌قویونلوها قرار گرفت. اوزون حسن توانست قدرت و اعتبار آق‌قویونلوها را بدیشان بازگرداند. وی موفق شد قلمرو حصن کیفا در ساحل دجله و قویونلو حصار در ساحل رود کلکیت را تسخیر کند. در نخستین لشکرکشی به گرجستان قلعۀ شابین قراحصار را تسخیر کرد و ذوالقدرها را از خالپوت اخراج کرد. اوزون حسن در نوامبر ۱۴۶۷ موفق شد در یک شبیخون، جهانشاه قراقویونلو را به همراه فرزندانش محمدی و ابویوسف غافلگیر کرده و اضمحلال امپراتوری آنان را موجب شود. پس از آن نوبت ابوسعید تیموری بود که به بهانهٔ نجات حسنعلی فرزند جهانشاه که در جنگ با آق‌قویونلوها از او کمک خواسته بود، لشکر خود را به سمت غرب حرکت داده بود. سپاه تیموری به رغم افزونی و توان آن در یک موقعیت بحرانی قرار گرفت. چون از یک سو سرمای سخت زمستان آذربایجان غیرقابل تحمل بود و از سوی دیگر اوزون حسن راه‌های تدارکاتی از خراسان را بسته بود. ابوسعید در دشت مغان محاصره شده و پس از تحمل صدمات سنگین و شدید به اسارت درآمد. پس از این پیروزی اوزون حسن پایتختش را از دیاربکر به تبریز منتقل کرد. این حرکت به یک مقطع نو و سرازیر شدن موج بزرگ دوم عناصر جمعیتی ترکان از آناتولی به کوهپایه‌های ایران انجامید که به مدت یک سده پس از آن، نقش قابل اعتنایی در تحول و توسعهٔ ایران ایفا کردند. مورخان، شخصیت دادگر و رعیت‌پرور اوزون حسن را ستوده‌‏اند.
از زمان فتح قسطنطنیه به دست سلطان محمد دوم، خطر فزایندهٔ توسعهٔ قدرت امپراتوری عثمانی برای غرب روشن شد. از آن سو، اوزون حسن بالاجبار در سال ۱۴۶۱م ناظر گشایش ترابوزان به دست عثمانیان بود. در این زمان کوریا، ونیز، ناپل و سایر قدرت‌های اروپایی، هم‌جهت با ترابوزان، گرجستان و سلاطین ترکان بودند. اما هنگامی که ونیز سخنگوی اصلی کشورهای غرب شد، اوزون حسن هم سرانجام موقعیت مشابهی در شرق به دست آورد. لاجرم وقتی اوزون حسن در سال ۱۴۷۱ میلادی به قرامان لشکر کشید، واضح بود که مسئله، مسئلهٔ برتری و سیادت در آناتولی است. لاجرم برخورد میان سپاهیان سلطان محمد دوم و اوزون حسن در ۱۴۷۳ میلادی در نزدیکی روستای باشکنت در اوتلوق‌بئلی رخ داد و عثمانیان پیروز شدند. گفتنی است که اوزون حسن پیش از آن از ونیزی‌ها خواسته بود که ارتش وی را با توپخانه و سلاح گرم تقویت کنند؛ اما این تسلیحات خیلی دیر به دستش رسید. به موجب پیمان صلحی که پس از آن منعقد شد، رود فرات مرز غربی امپراتوری ترکمانان شد.
تاریخچه > پس از اوزون حسن: تزلزل

هنگامی که اوزون حسن در اول شوال ۸۸۲ ق/۵ ژانویهٔ ۱۴۷۸م در سن ۵۳ سالگی درگذشت، امپراتوری آق‌قویونلو از شعب علیایی فرات تا کویر نمک بزرگ و از کرمان تا ماورای قفقاز و میان‌رودان و خلیج فارس کشیده شده بود. پسرش سلطان خلیل که در زمان اوزون حسن در شیراز حکومت داشت به جای پدرش بر تخت نشست. اما دوران حکومت او کوتاه بود و پس از ۵ ماه به دست پسران شیخ‌علی بیگ مهردار قطعه قطعه شد. برادر جوانش یعقوب توانست پس از براندازی وی، امپراتوری را به مدت دوازده سال در آرامش نسبی نگه دارد. مورخان یعقوب را جانشین شایستهٔ اوزون حسن می‏‌دانند. پس از مرگ سلطان یعقوب امپراتوری درگیر یک سلسله نزاع‌های بی‌وقفه قدرت شد. در ۸۹۶ ق/۱۴۹۱م بایسنقر، فرزند هشت سالهٔ یعقوب، تاج‌گذاری کرد و یک سال بعد رستم در ۸۹۷ ق/۱۴۹۲م او را خلع کرد. قبایل پرناک و قجر تحت رهبری ابراهیم بیک بایندر رستم را حمایت می‌کردند. در ۱۴۹۴م، ابراهیم بیک دستور داد که فرزندان شیخ حیدر صفوی که پیشتر یعقوب پدرشان را کشته بود، به علت فعالیت‌های تهدیدکننده در اردبیل بازداشت شوند. اما در این میان کوچک‌ترین پسر به نام اسماعیل فرصت یافت بگریزد و به لاهیجان پناه برد. در ۹۰۲ ق/۱۴۹۷م رستم را پسرعمویش احمد گوده برکنار کرد. احمد به زودی با طغیان امرا به رهبری ابراهیم بیک روبه‌رو شد و در ۹۰۳ ق/۱۴۹۸م در اصفهان شکست خورده و به قتل رسید. پس از آن به‌طور هم‌زمان سه سلطان در نقاط مختلف امپراتوری حکومت می‌کردند: سلطان الوند در عراق عرب، قاسم در دیاربکر و محمدی در فارس و عراق عجم. سرانجام در پائیز ۹۰۷ ق/۱۵۰۱م اسماعیل صفوی که دو سال پیش از لاهیجان بازگشته بود و با استفاده از نفوذ مذهبی خود توانسته بود عدهٔ بسیاری از جنگجویان ترکمان (قزلباشان) را به دور خود جمع کند، تبریز پایتخت آق‌قویونلوها را به اشغال خود درآورد. سلطان الوند نیز به دیاربکر گریخت و سه سال بعد در همانجا درگذشت. شاه اسماعیل در تابستان سال بعد کرمان، فارس و عراق عجم و در فاصلهٔ سال‌های ۱۴–۹۱۳ هجری قمری (۸–۱۵۰۷ میلادی) دیاربکر و در پائیز ۹۱۴ ق/۱۵۰۸م میان‌رودان را تسخیر کرد. واپسین فرمانروای آق‌قویونلو مراد بیگ بود که سعی داشت با کمک عثمانی‌ها تاج و تخت را بازپس گیرد. او در جنگ با دورمیش خان شاملو سردار شاه اسماعیل شکست خورد و سرش را برای پادشاه صفوی فرستادند. سرانجام با مرگ وی این دودمان منقرض شد.
دولت

آق‌قویونلو‌های بایندر به جای شیوهٔ جنگ‌سالاران، مانند دولت‌مردان رفتار کردند و به همین دلیل از حمایت طبقات بازرگان و اشراف ماوراء قفقاز (ارمنستان، آذربایجان و گرجستان کنونی) برخوردار شدند. آق‌قویونلوها و قره‌قویونلوها، آخرین حکومت‌های تاریخ ایران بودند که از نسب چنگیزی برای تثبیت مشروعیت خود استفاده کردند.  در زمان سلطان یعقوب بود که پس از قرن‌ها یاسای چنگیز منحل شد. اوزون حسن ساختار دیوانسالاری گذشته را به همراه منشی‌های آن که متعلق به خاندان‌های فعال در این زمینه برای چندین نسل بودند، حفظ کرد. چهار پست عالی دولتی آق‌قویونلوها همگی توسط ایرانیان اشغال شده بود. این چهار مقام در زمان اوزون حسن عبارت بودند از: وزیر (رهبر دیوان)، مستوفی (حسابدار عالی‌رتبه مالی)، مهردار (صاحب مهر دولتی) و میرآخور که بر دربار سلطنتی نظارت می‌کرد.
در حکومت‌هایی نظیر آق‌قویونلوها که به صورت اتحادیهٔ سیاسی قبایل موجودیت داشتند (همچون قراقویونلوها و حتی تیموریان)، با سیورغال‌های عظیمی از دیدگاه حقوق منطقه‌ای و امتیازات مطلق مواجه می‌شویم. هنگامی که مناطق نو زیر سلطهٔ دولت درمی‌آمد، نواحی پیشین حاکمان محلی به صورت سیورغال به آنان برگشت داده می‌شد. یعقوب و احمد آق‌قویونلو سیاست تضعیف سیورغال‌ها را در پیش گرفتند. قاضی صفی‌الدین عیسی ساوجی وزیر یعقوب، در تلاش برای جلوگیری از رشد نظام سیورغال، موازین و ضابطه‌های خود را در درجهٔ اول علیه صاحبان سیورغال‌های کوچک و متوسط راه انداخت. این تلاش راه به جایی نبرد و پس از مرگ یعقوب، امرای رده بالا  قاضی عیسی را به قتل رساندند. تلاش برای تقویت حاکمیت مرکزی و مبارزه علیه صاحبان سیورغال در زمان احمدبیگ تجدید شد که این عمل خشم اشرافیت مقتدر نظامی را علیه‌اش برانگیخت و او نیز پس از هفت ماه حکومت در نبرد با امیران متمرد کشته شد.
اوضاع اجتماعی و اقتصادی

میزان مالیات محصولات کشاورزی مکان به مکان و زمان به زمان فرق می‌کرده‌است. در زمان اوزون حسن در اکثر مناطق مالیات پنج یک یا خمس از محصولات کشاورزی رایج بود. قانون‌نامه حسن پادشاه در زمان اوزون حسن تدوین شد و هدف از آن نظام‌مند ساختن مالیات‌ها بود. لاجرم با توجه به ستمی که بر روستاییان روا می‌شد، دور از ذهن بود که تنظیمات اوزون حسن مورد پذیرش عموم قرار گیرد و حدود یکصد سال بعد در اکثر مناطق گرفتن خمس یا اندکی کمتر از آن همچنان برقرار بود. در این دوره به تدریج اهمیت ایران در تجارت جهانی بر اثر بازشدن راه دریایی هند از طریق دماغه جنوبی آفریقا و درگیری‌های مداوم نظامی میان تیموریان و دولت‌های ترکان در غرب کمرنگ شد، چه اوضاع متغیر داخلی این دولت‌ها موانعی بر سر راه مفاهیم اقتصاد سیاسی و ملاحظات تجاری فرامنطقه‌ای ایجاد کرده بود.
شناخت ما از نظام پول رایج دولت آق‌قویونلو دست‌کم در مناطق شرق آناتولی، از گزارش‌هایی است که در زمان سلطان سلیم یکم در این مناطق ضبط شده‌است: یک آقچه عثمانی در زمان آق‌قویونلوها برابر با سه قراجه آقچه بود که به درهم نیز شهرت داشت. یک تنکه برابر با دو آقچه عثمانی و یک شاه‌روقی (تحریف شده شاهرخی) برابر با شش آقچه عثمانی بود. همچنین نوعی سکه نقره‌ رواج داشت که وزن معیار آن ۴.۶ گرم یا ۵.۲ گرم بود و این سکه نیز تنکه نامیده می‌شد. سکه‌هایی با وزن نیم، یک‌چهارم و یک‌هشتم سکه مذکور نیز موجود بود. در زمان آق‌قویونلوها در کنار چند سکهٔ رایج تنکه، دینار به ویژه دینار تبریزی در جریان بوده‌است. آق‌قویونلوها سکهٔ طلایی به وزن یک مثقال شرعی یعنی حدود ۳.۴ گرم ضرب می‌کردند که به احتمال زیاد برابر با اشرفی مصری بوده‌است.
فرهنگ و هنر

پس از اضمحلال قراقویونلوها و گشایش ایران، نه تنها تخت‌گاه آق‌قویونلوها به شرق (تبریز) منتقل شد، بلکه فرهنگ ایرانی بر شیوهٔ حکومت و فرهنگ آن‌ها تأثیرات بسزایی گذاشت. زبان رسمی و ادبی آق‌قویونلوها فارسی و زبان خاندانی آنها ترکی آذربایجانی بود. فرمانروایان آق‌قویونلو برای خود از عناوین سلطان و بیگ استفاده می‌کردند. آنها خود را وارث شاهان شکوهمند اسطوره‌ای ایران باستان (مانند فریدون، جمشید و کیکاووس) می‌دانستند و سلاطین عثمانی هم برای آنان همچون شاهان صفوی از القابی چون: «ملک الملوک ایران»، «سلطان سلاطین ایران»، «شاهنشاه ایران»، «خداوندگار عجم»، «صاحب شکوه جمشید، بصیرت فریدون و حکمت دارا» استفاده می‌کردند.[نیازمند منبع] اوزون حسن خود عنوان رسمی «پادشاه ایران» را داشت؛ عنوانی که بعدها به نوه‌اش شاه اسماعیل یکم صفوی به ارث رسید.
تبریز در فاصلهٔ میان سلطنت جهانشاه قراقویونلو و سلطنت اوزون حسن و پسر او یعقوب آق‌قویونلو از مراکز عمدهٔ هنر کتاب‌آرایی و معماری بود. از ابنیه دورهٔ اوزون حسن به غیر از مرمت مسجد جامع اصفهان، چیزی باقی نمانده. یکی از تاجران ونیزی که حدود سال ۱۵۱۰ میلادی از تبریز دیدن کرده، باغ و کاخ هشت‌بهشت و سایر ابنیهٔ این شهر را توصیف کرده‌است. خمسهٔ نظامی موجود در کاخ طوپقاپو و تاریخ طبری اثر محمد بن جریر طبری که در سال ۸۷۴ ق/۱۴۷۰م تحریر شده از آثار تذهیب شده این دوره هستند. دربار حاکمان ترک در تبریز در روزگاری که مکتب هرات به دلیل اوضاع آشفتهٔ سیاسی در قلمرو شرقی تیموریان رو به افول گذاشته بود از هنر کتاب آرایی حمایت شایانی به عمل آورد. به عنوان نمونه، یعقوب بیک تا پایان عمر خود دوست‌دار فرهنگ ایران باقی‌ماند.
فهرست فرمانروایان آق‌قویونلو

| ترتیب | نام | سکه | سلطنت | تاج‌گذاری | تولد | مرگ | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | قره عثمان | – | ۱۳۷۸ میلادی – ۱۴۳۵ میلادی | ۱۳۸۹ میلادی | ۱۳۵۰ میلادی | ۱۴۳۵ میلادی | او بنیان‌گذار سلسله آق‌قویونلو‌ها بود قره عثمان یکی از فرماندهان تیمور لنگ بود و توانست زیر سایه او یک حکومت محلی تشکیل دهد. پس از مرگ او دودمان آق‌قویونلو دچار هرج و مرج شد. |
| ۲ | ابوالنصر سلطان حسن |  | ۱۴۵۰ – ۶ ژانویه ۱۴۷۸۸۲۸ – ۱۷ دی ۸۵۶ | ۱۴۵۰ میلادی۸۲۹ خورشیدی | ۱۴۲۳ میلادی۸۰۱ خورشیدی | ۷ ژانویه ۱۴۷۸۱۷ دی ۸۵۶ | او دومین و بزرگ‌ترین فرمانروای آق‌قویونلو‌ها بود که توانست بر آشوب‌های درون خاندانی چیره شود و بیگ‌نشین کوچک آنان را به یک امپراتوری تبدیل کند. او جهانشاه قراقویونلو را شکست داد و کشت. سپس به نبرد با ابوسعید گورکان فرمانروای تیموری رفت و با کشتن وی بر سرتاسر ایران به‌جز خراسان چیره شد و با عنوان «پادشاه ایران» تاج‌گذاری کرد. |
| ۳ | ابوالفتح سلطان خلیل | – | ۷ ژانویه ۱۴۷۸ – ۱۵ ژوئن ۱۴۷۸۱۷ دی ۸۵۶ – ۲۵ خرداد ۸۵۷ | ۸ ژانویه ۱۶۷۸۱۸ دی ۸۵۷ | ۱۴۵۶ میلادی۸۴۵ خورشیدی | ۱۵ ژوئن ۱۴۷۸۲۵ خرداد ۸۵۷ | او پس از پدرش اوزون حسن برتخت نشست؛ اما برادر کوچک‌ترش یعقوب بیگ او را برکنار کرد و کشت. |
| ۴ | ابوالمظفر سلطان یعقوب |  | ۱۵ ژوئن ۱۴۷۸ – ۲۴ دسامبر ۱۴۹۰۲۵ خرداد ۸۵۷ – ۳ دی ۸۶۹ | ۱۶ ژوئن ۱۴۷۸۲۶ خرداد ۸۵۷ | ۱۴۶۴ میلادی۸۴۳ خورشیدی | ۲۴ دسامبر ۱۴۹۰۳ دی ۸۶۹ | وی با برکناری برادرش به سلطنت رسید. دوران سلطنت وی دوران تثبیت حکومت آق‌قویونلوها بود. او توسط همسرش مسموم و کشته شد. |
| ۵ | ابوالفتح سلطان بایسنقر |  | ۲۴ دسامبر ۱۴۹۰ – ۵ ژوئن ۱۴۹۲۳ دی ۸۶۹ – ۱۶ خرداد ۸۷۱ | ۲۵ دسامبر ۱۴۹۰۴ دی ۸۶۹ | ۱۴۸۰ میلادی۸۵۹ خورشیدی | ۵ ژوئن ۱۴۹۲۱۶ خرداد ۸۷۱ | عموزاده‌اش سلطان رستم او را از سلطنت خلع کرد و کشت. |
| ۶ | ابوالمظفر سلطان رستم |  | ۵ ژوئن ۱۴۹۲ – ژوئیه ۱۴۹۷۱۶ خرداد ۸۷۱ – تیر ۸۷۶ | ۶ ژوئن ۱۴۹۲۱۷ خرداد ۸۷۱ | – | ژوئیه ۱۴۹۷تیر ۸۷۶ | دوران سلطنت وی دوران ثباتی نسبی بود. عموزاده‌اش احمد بیگ او را کشت. |
| ۷ | ابوالنصر سلطان احمد |  | ژوئیه ۱۴۹۷ – ۱۳ دسامبر ۱۴۹۷تیر ۸۷۶ – ۲۲ آذر ۸۷۶ | ژوئیه ۱۴۹۷تیر ۸۷۶ | ۱۴۷۶ میلادی۸۵۵ خورشیدی | ۱۳ دسامبر ۱۴۹۷۲۲ آذر ۸۷۶ | در زمان او قلمرو آق‌قویونلوها میان شاهزادگان تقسیم شد. وی پادشاه آذربایجان بود و در جنگ با آیبه سلطان و فرمانروای فارس کشته شد. |
| ۸ | ابوالمظفر سلطان الوند |  | ۱۴۹۷ – ۱۵۰۱۸۷۶ – ۸۸۰ | ۱۴۹۷ میلادی۸۷۶ خورشیدی | نامشخص | ۱۵۰۲۱۵۰۲ | او به مدت چند سال در دیاربکر و آذربایجان حکومت کرد. او در نبرد شرور با شاه اسماعیل یکم شکست خورد و کشته شد. |
| ۹ | ابوالمظفر سلطان مراد |  | ۱۴۹۷ – ۲۰ ژوئن ۱۵۰۳۸۷۶ – ۲۹ خرداد ۸۸۲ | ۱۴۹۷ میلادی۸۷۶ خورشیدی | ۱۴۹۰ میلادی۸۶۹ خورشیدی | ۱ ژانویه ۱۵۱۴۱۱ دی ۸۹۲ | او آخرین شاه بایندر بود که در عراقین حکومت کرد و در سال ۱۵۰۳ از شاه اسماعیل شکست خورد. سرانجام، درمیش خان شاملو او را در سال ۱۵۱۴ کشت. |
قلمرو آق‌قویونلوها در آغاز و زمان قره عثمان
پرچم آق‌قویونلو‌ها در زمان اوزون حسن. امروزه در کاخ طوپقاپو.
نگاره‌ای از سلطان یعقوب و درباریانش
یک سند بخشش زمین از سوی سلطان یعقوب؛ تمغا و امضای او در بالا و پایین سند نمایان است.
نگاره‌ای که شاهزاده سلطان خلیل و نگهبانان وی را سوار بر اسب نشان می‌دهد؛ نمونه‌ای از هنر نگارگری دورهٔ آق‌قویونلو از دیوان هدایت در سال ۱۴۷۸م.
زمین‌لرزه ۱۳۸۹ کازرون

| 0 | 1 |
| --- | --- |
زمان UTC: ؟؟ 
رویداد ISC: 
USGS-ANSS: 
تاریخ محلی: 
زمان محلی: 
بزرگی: ۵/۹ یا ۶٫۱ ریشتر
ژرفای کانونی: ۲۶ کیلومتر
مناطق آسیب‌دیده:  کازرون، ممسنی
کل آسیب: ۲ کشته و ۱۱ زحمی 
در ساعت ۱۴:۵۲ دقیقه ۵ مهر ۱۳۸۹ زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۵.۹ یا ۶.۱ ریشتر شهرستان های کازرون، ممسنی و شیراز را لرزاند. این زمین‌لرزه ۲ کشته و ۱۱ زخمی بر جای گذاشت و منازل مسکونی در کازرون و ممسنی دچار خساراتی شد. پس لرزه ها تا دو هفته پس از زلزله در کازرون و ممسنی ادامه داشتند. مرکز این زمین لرزه در ۹ کیلومتری شمال شهر کازرون قرار داشت.
این زلزله در استان‌های بوشهر و خوزستان نیز احساس شد.
جستار های وابسته

زلزله ۱۳۷۸ کازرون
کازرون
خواستگاری پرماجرا

| خواستگاری پرماجرا | خواستگاری پرماجرا |
| --- | --- |
ژانر: طنز
کارگردان: محمد بنائی
بازیگران: مرتضی احمدیمحمدعلی ورشوچیآتش تقی‌پورامید آهنگرپروین سلیمانیثریا قاسمیخسرو احمدیعلی عمرانیفریبا متخصص
کشور سازنده:  ایران
زبان اصلی: فارسی
پخش: پخش
شبکهٔ اصلی: شبکه دو
انتشار اولیه: ۱۳۷۹
خواستگاری پرماجرا یک مجموعه تلویزیونی محصول سال ۱۳۷۹ به کارگردانی محمد بنائی  می‌باشد، که از شبکه دو پخش شد. این مجموعه، به طنز کشیدن اعمال خودسرانه و خودخواهانه افرادی دانست که با بی احتیاطی‌های خود، برای خانواده و دیگران مشکلاتی ایجاد می‌کنند. در این مجموعه، خانواده ای به نمایش درمی آید که در مسیر خواستگاری و مهیا کردن مقدمات ازدواج، بر اثر سهل انگاری دایی داماد، هر بار با مشکل جدیدی مواجه می‌شود. خواستگاری پرماجرا، در قالب اجرای طنز، از عملکرد انفعالی برخی افراد در زمینه خواستگاری انتقاد شده‌است.
بازیگران

مرتضی احمدی
محمدعلی ورشوچی
آتش تقی‌پور
اسماعیل مرسلی
امید آهنگر
پروین سلیمانی
ثریا قاسمی
خسرو احمدی
زهرا مقدم
علی عمرانی
فریبا متخصص
مالمیر لاله
مرجان محمد پاریان
ناصر لقائی
وحید ترحمی مقدم
ونداد بنائی
هانیه شیرازی
هدایت‌الله سجادی
شهلا اکبرپور مقدم
محمدتقی حسینی
اقوام افغانستان

افغانستان کشوری با جامعهٔ چندملیتی و قبیله‌ای است. جمعیت این کشور متشکل از گروه‌های قومی، زبانی متعدد از جمله: پشتون، تاجیک، هزاره، ازبک، ایماق، ترکمن، بلوچ، پشه‌ای، نورستانی، گوجر، عرب، براهویی، قزلباش، پامیری، قرقیز، سادات، مغول، سیک و غیره است. سرود ملی و قانون اساسی پیشین افغانستان به این چهارده قوم اشاره کرده است.
هویت قبیله‌ای در بین اقوام افغانستان و تمامی مردم این کشور از اهمیت زیادی برخوردار بوده است.
واژه افغان

مقاله‌های اصلی: تذکره تابعیت افغانستان، افغان (نام)، مردم افغان، و نام‌های تاریخی افغانستان
واژه یا اصطلاح «افغان» به‌طور تاریخی مترادف با قوم «پشتون» است، اما بر بنیاد قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان این اصطلاح به تمام شهروندان افغانستان اطلاق می‌شود. در عرف بین‌المللی نیز منظور از کلمه «افغان»، «کل مردم افغانستان» است، نه قوم «پشتون». از همین رو، هر تبعه افغانستان به صفت افغان شناخته می‌شود.
مفهوم افغان در چند دههٔ گذشته چالش‌های فراوانی را در مسیر دولت، ملت سازی در افغانستان قرار داده‌است. و به اعتقاد برخی‌ها یکی از دلایل عمده منازعات افغانستان است.
پشتون‌ها

مقاله‌های اصلی: پشتون‌ها و قبیله‌های پشتون
پشتون‌ها یکی از گروه‌های قومی بزرگ را در افغانستان تشکیل می‌دهند. آن‌ها در نواحی شرقی و جنوبی افغانستان هم‌مرز با پاکستان جایی که یکی از گروه قومی این کشور را تشکیل می‌دهند متمرکز شده‌اند. همچنین گروه‌های کوچکی از پشتون‌ها در شرق ایران در نواحی هم‌مرز با افغانستان بر اساس برآوردها ۳۸٪ تا ۴۲٪ درصد باشندگان افغانستان را پشتون‌ها تشکیل می‌دهند
تاجیک‌ها

مقاله‌های اصلی: تاجیک‌ها و پارسیوان
تاجیک‌ها فارسی‌زبان و زیرگروه‌های آنان شامل فارسیوان‌ها نزدیک‌ترین گروه قومی به فارسی‌زبانان ایران هستند با این تفاوت که تاجیک‌ها عمدتاً سنی‌مذهب و فارسی‌زبانان ایران عمدتاً شیعه‌مذهب هستند. جمعیت تاجیک‌ها در افغانستان ۳۰٫۳٪ از کل جمعیت مطابق با ۱۲٫۴ میلیون نفر تخمین زده می‌شود.
تاجیک‌ها بزرگ‌ترین گروه قومی در کشور تاجیکستان در همسایگی افغانستان هستند. بیشتر تاجیک‌ها در مناطق شمال‌شرقی، شمالی و غربی و در شهرهای بزرگ زندگی و کار می‌کنند و پیشه‌هایی در بخش‌های دولتی دارند. طبق گزارش سازمان آمار بهداشت جهانی اکثریت باشندگان ولایات بلخ، کاپیسا، هرات، فراه، بدخشان، پنجشیر، بغلان، سمنگان، کابل، تخار، تاجیک‌تبار هستند.
هزاره‌ها

مقاله‌های اصلی: مردمان هزاره، ایماق هزاره، فهرست قبایل هزاره، و فهرست افراد هزاره
هزاره‌ها یکی از اقوام بومی و بزرگ افغانستان هستند که در تمام مناطق افغانستان، بیشتر در مرکز افغانستان موسوم به هزارستان (هزاره‌جات) زندگی می‌کنند. هزاره‌ها به زبان فارسی با گویش‌های هزارگی و دری صحبت می‌کنند. به‌دلیل تبعیض سیستماتیک علیه مردم هزاره، مثلاً جمعیت هزاره‌ها در خیلی از ولسوالی‌ها (شهرستان‌ها) و ولایت‌های افغانستان به‌حساب نیامده‌است، مانند هزاره‌های هرات، بدخشان، بادغیس، هلمند، قندهار وغیره.
ازبک‌ها

مقاله‌های اصلی: ازبک‌ها و زبان ازبکی جنوبی
ازبک‌ها یکی از اقوام ترک‌تبار افغانستان محسوب می‌شوند. ازبک‌های افغانستان به زبان ازبکی جنوبی به‌عنوان زبان نخست و فارسی به‌عنوان زبان دوم صحبت می‌کنند. جمعیت ازبک‌ها در سال ۱۹۹۶ حدود ۱٫۲ میلیون تن برآورد شد و در سال ۲۰۱۳ باور بر این بود که جمعیت‌شان حدود ۲٫۸ میلیون تن بوده‌است.
ایماق‌ها

مقاله‌های اصلی: ایماق‌ها و ایماق هزاره
ایماق که به ترکی به معنی قبیله است نام یک گروه قومی نیست بلکه عده‌ای مردم هستند که زندگی نیمه عشایری دارند. ایماق‌ها از گروه‌های قومی هزاره، تاجیک و بلوچ در قرن‌های شانزده و هفده میلادی تشکیل یافته‌اند. آن‌ها بیشتر در مناطق غربی بادغیس، غور و هرات و نیز عده‌ای آنان در سایر مناطق افغانستان زندگی می‌کنند و به گویش‌های مختلف از زبان فارسی که هر کدام مربوط به قبیله‌های خاص می‌شوند، سخن می‌گویند. جمعیت آنان کمتر از نیم میلیون تن تا حدود ۸۰۰ هزار نفر در سال ۱۹۹۶ م. تخمین زده می‌شود. گروه‌هایی از ایماق‌ها در حدود ۱۲۰ هزار تن در شمال خراسان در کشور ایران نیز زندگی می‌کنند.
ترکمن‌ها

مقاله‌های اصلی: ترکمن‌های افغانستان و ترکمن‌ها
ترکمن‌های افغانستان گروهی ترک‌زبان و سنی مذهب کوچکتری هستند که به زبان ترکمنی صحبت می‌کنند. ترکمن‌های افغانستان خلاف ازبک‌ها بیشتر زندگی عشایری دارند. جمعیت ترکمن‌ها در افغانستان حدود ۹۲۲ هزار تن برآورد می‌شود. ترکمن‌ها بیشتر در نواحی شمالی و شمال غربی در مجاورت مرز افغانستان با ترکمنستان زندگی می‌کنند.
قزلباش‌ها

مقالهٔ اصلی: قزلباش‌ها
قزلباشان در اصل متشکل از طوایف مختلف هستند که در زمان فتح افغانستان توسط نادرشاه افشار در مناطق مختلف افغانستان که قسمت عمده آن‌ها در شهر کابل در منطقه‌ای بنام چنداول ساکن شدند و حتی کوچه‌های مختلف آن‌ها بنام مناطقی که از ایران نام‌گذاری شده (کوچه شیرازی‌ها، خوافی‌ها، شاهسون‌ها، قجرها، افشارها، لرها و …) و آن‌ها سال‌ها در حکومت افغانستان به عنوان وزیر و کاتب در دربار فعالیت داشتند. میرزا عبدالعلی خان وزیر دربار امیر شیر علی نمونه از این افراد بود که که اولین نشریه را در افغانستان به طبع رسانید که شمس النهار نام داشت.
بلوچ‌ها

مقالهٔ اصلی: بلوچ‌ها
بلوچ‌ها مردمان سنی مذهبی هستند که به زبان بلوچی صحبت می‌کنند و بیشتر در نواحی جنوب غربی افغانستان در مجاورت با مناطق بلوچ‌نشین (بلوچستان) ایران و پاکستان زندگی می‌کنند. جمعیت بلوچ‌ها حدود هفتصد هزار نفر است.
نورستانی‌ها

مقالهٔ اصلی: نورستانی‌ها
نورستانی‌ها مردمانی از شاخهٔ مردم هندوآریایی هستند که در منطقه جدا در شمال شرق افغانستان در ولایت نورستان، و در آنسوی مرز در منطقه چیترال پاکستان زندگی می‌کنند و به زبان زبان نورستانی صحبت می‌کنند. بسیاری از نورستانی‌ها باور دارند آنان از بازماندگان نسل سربازان یونانی سپاه اسکندر هستند ولی شواهد ژنتیکی برای این فرضیه وجود ندارد بلکه آن‌ها بیشتر شبیه به گروهی از مهاجران اولیه آریایی منزوی شده هستند. از لحاظ ریخت‌شناسی، نورستانی‌ها از زیرشاخه‌های نژاد مدیترانه‌ای هستند که در یک سوم از آن‌ها ژن بلوند دیده می‌شود. آن‌ها که بیشتر سنی مذهب هستند در سال ۱۹۹۰ جمعیت‌شان حدود ۱۲۵٬۰۰۰ تن تخمین زده شد که اکنون بالغ بر ۳۰۰ هزار نفر برآورد می‌گردد.
پشه‌ای

مقالهٔ اصلی: پشه‌ای‌ها
پشه‌ای‌های افغانستان یکی از اقوام باستانی افغانستان هستند. آنها اکثراً در دامنه‌های جنوب سلسله کوه‌های هندوکش ساکن هستند.
طی قرن‌ها زبان مردم پشه تحت تأثیر زبان‌های دولتی قرار گرفته بود. از مدت ۳۰ سال به این‌طرف دانشمندان پشه‌ای خواستند که زبان خودرا نه‌تنها حفظ بلکه گسترش دهند. ازآن تاریخ به بعد، کتاب‌ها و رسانه‌ها در مورد پشه‌ای‌ها نوشتند و برنامه‌های رادیوئی و تلویزیونی به زبان پشه‌ای دارند.
پامیری

مقالهٔ اصلی: پامیری
پامیری‌ها به زبان‌های پامیری صحبت می‌کنند و پیرو مذهب شیعه اسماعیلی اند. آنها در تاجیکستان بیشتر خود را تاجیک بدخشانی و در افغانستان و چین خود را تاجیک معرفی می‌کنند.
سادات

مقالهٔ اصلی: سادات افغانستان
در ۲۱ حوت/اسفند ۱۳۹۷ خورشیدی سرور دانش و رئیس‌جمهور افغانستان اشرف غنی در طی سخنرانی‌ای در قصر سلام‌خانه قوم سادات را به رسمیت شناختند، پیش از به رسمیت شناختن سادات، آن‌ها در میان اقوام افغانستان پراکنده بودند. آن‌ها در شهرهای مختلف افغانستان زندگی می‌کنند و به زبان‌های فارسی و پشتو صحبت می‌کنند. آن‌ها گویش‌های مختلفی دارند، ساداتی که در مرکز بلخ، در شمال قندوز و در شرق ننگرهار هستند سنی‌مذهب و ساداتی که در بامیان هستند شیعه‌مذهب هستند.
دیگر گروه‌ها

گروه‌های قومی کوچکتر شامل نورستانی، قرقیز، پامیری، پشه‌ای، گوجر، براهویی، مغل، ارمور، سادات.
جدول ترکیب قومی

افغانستان یک کشور چند ملیتی است که قومیت‌های مختلفی در آن بودوباش دارند و به زبان‌های متعددی تکلم می‌کنند. با توجه به اینکه هیچگاه سرشماری در مورد قومیت و زبان مردم افغانستان انجام نشده آمار دقیقی در این مورد وجود ندارد. یکی از برآوردهای تقریبی در مورد تعداد اعضای هر قوم اینچنین است:
| گروه قومی | اطلاعات‌نامه جهان / کتابخانه کنگره آمریکا (۲۰۰۴–۲۰۱۶) | اطلاعات‌نامه جهان / کتابخانه کنگره آمریکا (تخمین پیش از ۲۰۰۴) |
| --- | --- | --- |
| پشتون | ۴۲٪ | ۳۸–۵۰٪ |
| تاجیک | ۲۷٪ | ۲۵٫۳٪ |
| هزاره | ۹٪ | ۱۲–۱۹٪ |
| ازبک | ۹٪ | ۶–۸٪ |
| ایماق | ۴٪ | ۵۰۰٫۰۰۰ تا ۸۰۰٬۰۰۰ نفر |
| ترکمن | ۳٪ | ۲٫۵٪ |
| بلوچ | ۲٪ | ۱۰۰٫۰۰۰ نفر |
| دیگر (پشه‌ای، نورستانی، براهویی، پامیری، گوجر و سایر) | ۴٪ | ۶٫۹٪ |
نمونه‌گیری زیر با هدف دانستن باور مردم افغانستان نسبت به جنگ سال ۲۰۰۱ با رهبری آمریکا و وضعیت کنونی سیاسی، و نیز مسائل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بر زندگی روزانه خود گرفته شده‌است؛ که یکی در بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ توسط بنیاد آسیا و یکی هم بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۹ در طی تلاشی مرکب از رادیو و تلویزیون که توسط بی‌بی‌سی و ان‌بی‌سی نیوز و آزادی بود اجام گرفت.
آمار گرفته شده توسط بنیاد آسیا در سال ۲۰۰۶ از بین ۶٬۲۲۶ تن از مردم افغانستان به صورت تصادفی ۳۲ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان ولایت ارزگان (با ضریب ۱٫۱ درصد) و ولایت زابل (با نشاندهندهٔ ۱٫۲) به دلیل نگرانی‌های امنیتی از فهرست حذف شد. با ضریب خطای ۲٫۵ درصد گرفته شده‌است.
این آمار با عنوان‌های «افغانستان: جایی همه چیز ایستاده می‌شود» برای عنوان انگلیسی آن «Afghanistan: Where Things Stand» و «نظرسنجی مردم افغانستان» برای «A survey of the Afghan people» ارائه شده‌اند.
| گروه قومیتی | «افغانستان: جایی همه چیز ایستاده می‌شود» (۲۰۰۴–۲۰۰۹) | «نظرسنجی مردم افغانستان» (۲۰۰۶) | «نظرسنجی مردم افغانستان» (۲۰۰۷) | «نظرسنجی مردم افغانستان» (۲۰۱۰) | «نظرسنجی مردم افغانستان» (۲۰۱۴) | «نظرسنجی مردم افغانستان» (۲۰۱۸) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پشتون | ۳۸–۴۶ | ۴۰٫۹٪ | ۴۰٪ | ۴۰٪ | ۴۰٪ | ۳۷٪ |
| تاجیک | ۳۷–۳۹٪ | ۳۷٫۱٪ | ۳۵٪ | ۳۳٪ | ۳۶٪ | ۳۷٪ |
| هزاره | ۶–۱۳٪ | ۹٫۲٪ | ۱۰٪ | ۱۱٪ | ۱۰٪ | ۱۰٪ |
| ازبک | ۵–۷٪ | ۹٫۲٪ | ۸٪ | ۹٪ | ۹٪ | ۹٪ |
| ایماق | ۰٪ | ۰٫۱٪ | ۱٪ | ۱٪ | ۱٪ | ۱٪ |
| ترکمن | ۱–۲٪ | ۱٫۷٪ | ۳٪ | ۲٪ | ۲٪ | ۲٪ |
| بلوچ | ۱–۳٪ | ۰٫۵٪ | ۱٪ | ۱٪ | ۱٪ | ۱٪ |
| دیگر (پشه‌ای، نورستانی و سایر) | ۰–۴٪ | ۱٫۴٪ | ۲٪ | ۳٪ | ۵٪ | ۵٪ |
| بدون نظر | ۰–۲٪ | ۰٪ | ۰٪ | ۰٪ | ۰٪ | ۰٪ |
کودکان پشتون در ولایت خوست
تاجیک‌های افغانستان
هزاره‌های افغانستان
ازبک‌های افغانستان
مردهای بلوچ در ولایت نیمروز، افغانستان
دختر نورستانی
پسر پشه‌ای با کلاه گل‌دار
قلی امیرلک

| قلی امیرلک | قلی امیرلک |
| --- | --- |
نماینده دوره بیستم مجلس شورای ملی: نماینده دوره بیستم مجلس شورای ملی
حوزه انتخاباتی: خوی، ماکو و سلماس
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
ملیت: ایرانی
پیشه: سیاستمدار
قلی امیرلک سیاست‌مدار ایرانی بود، که در  دوره بیستم   به‌عنوان نماینده خوی، ماکو و سلماس در مجلس شورای ملی حضور داشت.
خس و خاشاک

خس و خاشاک واژه‌ای به معنای آشغال و کاه‌ریزه است که پس از سخنرانی محمود احمدی‌نژاد رئیس جمهور سابق ایران در جشن پیروزی خود در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸ ایران به یک اصطلاح سیاسی در اشاره به معترضان به نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری تبدیل شد. احمدی‌نژاد در این سخنرانی گفته بود: «در انتخابات ۴۰ میلیون نفر خودشان بازیگر اصلی و تعیین‌کنندهٔ اصلی بودند حالا ۴ تا «خس و خاشاک» در این گوشه‌ها یک کاری می‌کنند…»