تاریخ نظامی ارمنستان
دفاع از سرزمین ارمنستان ۱۹۱۷–۱۹۱۸

پس از انقلابی که در ماه فوریه ۱۹۱۷ میلادی در روسیه روی داد و موجب سقوط حکومت تزاری گردید یک دولت موقت در سن پترزبورگ تشکیل شد و در اکتبر ۱۹۱۷ میلادی دولت موقت بر اثر یک انقلاب کمونیستی ساقط شد. ارتش روسیه قفقاز که ارمنستان آزاد شده عثمانی را متصرف کرده بود و در آن زمان در حال تفرقه و متلاشی بود، و سربازان برای بازگشت به روسیه واحدهای خود را ترک می‌کردند.
چرچیل می‌نویسد:
«در آغاز سال ۱۹۱۸ میلادی ارتش قفقازی روسیه جبهه آسیای صغیر را رها کرد و به صورت گله پراکنده‌ای درآمد که فکری بجز بازگشت به روسیه نداشت. روسها خیلی زود رفتند و ترک‌ها هنوز پیشروی نکرده بودند. از طرفی ارمنیانی که باقی‌مانده بودند تلاش مذبوحانه‌ای به عمل آمد تا از سرزمین خود ارمنستان دفاع کنند، عناصر ارمنی ارتش روس گرد آمدند و با کمک داوطلبان ارمنی تا مدتی توانستند جلو پیشروی ترک‌ها را بگیرند. ۱۵۰٬۰۰۰ هزار سربازی که ارامنه به ارتش روسیه داده بودند همه یا مرده یا در آن امپراتوری وسیع پراکنده شده بودند، و بنابرین ارمنیان نتوانستند سپاهی بیش از ۳۵٬۰۰۰ نفر گردآورند.»
این لشکر کوچک تحت فرماندهی سردارانی چون ژنرال نازاربکیان و ژنرال آندرانیک و «سرهنگ مره ل» - سرباز بزرگ روس، در جبهه ارمنستان عثمانی مستقر شد. این لشکر که پا به پا مبارزه می‌کرد در وسعتی به طول ۴۰۰ کیلومتر از ارمنستان آزاد شده عثمانی و از ماورای قفقاز در برابر ارتش ترکیه دفاع کرد.
ژنرال بره من می‌نویسد:
«تلاش ارمنی‌ها در این جبهه دور افتاده از نظر افکار عمومی اروپایی دور مانده‌است مع‌هذا در خور آن است که مقامش در تاریخ، با قهرمانی‌هایی که در سیر آن نشان داده شد و با مشکلات توانفرسایی از قبیل تأمین آذوقه و ارتباطات در سرزمینی با کوهای بلند و با دشمن بیرحمی که از لحاظ نفرت برتری خردکننده‌ای بر ارمنی‌ها داشت و جدا مانده از سایر نقاط دنیا و با مبارزه در میان توده‌ای که محکوم به سرنوشت کشتار و قطع نسل شده بودند، محفوظ بماند.»
ه. باربی مخبر نظامی روزنامه پاریس که شاهد عینی این مبارزه بود می‌نویسد:
«مبارزه نابرابر با لشکر عثمانی که از لحاظ نفرات و تشکیلات برتری فوق‌العاده‌ای بر لشکر ارمنیان داشت شروع شده بود و می‌رفت که هفت ماه و بلکه نه ماه ادامه پیدا کند، چون با دفاع قهرمانانه‌ای که از باکو می‌شد تا اواسط سپتامبر ۱۹۱۸ میلادی نیز طول کشید. ارمنی‌ها در طی این مدت از متفقین به دور بودند و کمکهای جنسی و انسانی هم که از طرف متفقین به ارمنی‌ها وعده داده شده بود نمی‌رسید، و در غم انگیزترین لحظات نیز گرجیان آنان را رها کرده بودند و همسایگان دیگر یعنی کردها و تاتارها دایم آزارشان می‌کردند، با این وصف، این ملت قربانی تاریخ، قهرمانانه مقاومت کرد، و البته نه به امید پیروزی بر ترکان به این امید که پیشروی آنان را به سمت داخل قفقاز به تأخیر اندازد تا ساعت پیروزی بزرگ متفقین فرا برسد.»
ژنرال نازاربکیان آخرین ندا را به این شرح به سپاهیان خود داد:
«پس از چندین سال بندگی در زیر یوغ تُرکان تصمیم گرفته‌ایم که یا آزاد زندگی کنیم یا بمیریم. اگر ما نتوانیم اسلحه بدست هم از سرزمین خود، از آزادی خود و از شرافت خود دفاع کنیم دیگر این استحقاق را نداریم که به صورت یک ملت زندگی کنیم. اینک آن ساعت موعود فرا رسیده‌است که ما یا باید آینده خود را تأمین کنیم یا بمیریم.»
در برابر قوای ذخیره عثمانی که دایم تجدید می‌شد لشکر ارمنیان پس از اینکه تا آخرین حد توانایی خود جنگید توانست دشمن را به مرز قدیم روس و عثمانی در سال ۱۹۱۴ میلادی عقب براند.
لشکر ارمنیان از ارزنجان (فوریه ۱۹۱۸ میلادی) و سپس از ارزروم (مارس ۱۹۱۸ میلادی) در برابر سپاه تُرکان دفاع کرد. زمامداران ترکیه جوان به امید اینکه بتوانند در پایان کار به آرمان پان‌ترکیسم خود جامه عمل بپوشانند بهترین واحدهای خود را در این جبهه متمرکز کرده بودند.
در جنگ‌های قره کلیسا، که آهارونیان آن را آوارایر دوم نامیده‌است، و نبرد سارداراباد و باش آباران – چنان مقاومتی از خودشان نشان دادند که تُرکان قادر نشدند آن را در هم بشکنند، مقاومتی که وجود یک دولت ملی ارمنی را تضمین کرد.