پان‌ترکیسم
حزب مساوات و جمهوری آذربایجان

همچنین ببینید: مساوات (حزب) و جمهوری آذربایجان
همچنین ببینید: محمدامین رسول‌زاده
در ۱۳۳۶ ق‌ / ۱۹۱۸ م‌ قفقاز از روسیه‌ جدا، و به‌ ۳ جمهوری‌ِ آذربایجان‌، ارمنستان‌ و گرجستان‌ تقسیم‌ شد. پیش‌ از هجوم‌ نیروهای‌ عثمانی‌ به‌ قفقاز و تقسیم‌ آن‌ به‌ ۳ حكومت‌، گونه‌ای‌ موازنۀ ضعیف‌ برقرار بود؛ اما چندی‌ بعد مساواتیانِ قفقاز گنجه‌ را به‌ عنوان‌ پایتختِ موقت‌ برگزیدند و از نیروهای‌ عثمانی‌ تقاضای‌ كمك‌ كردند. در ۱۲ فوریۀ ۱۹۱۸ لشكریان‌ ترك‌ به‌ قفقاز حمله‌ بردند. در كتاب «تاریخ‌ آذربایجان‌» از انتشارات‌ آكادمی‌ علوم‌ جمهوری‌ شوروی‌ آذربایجان‌ آمده‌ است‌ كه‌ محافل‌ حاكم‌ تركیه‌ كوشیدند تا «برنامۀ توسعه‌طلبانۀ پان ‌تركیستی ‌خود را با تصرف ‌قفقاز به ‌مرحلۀ اجرا گذارند». برای‌ اجرای‌ این‌ هدف‌ سران‌ تركان‌ جوان‌، انور پاشا و دیگران‌ درصدد برآمدند كه‌ زیر پرچم‌ پان‌ تركیسم‌ جبهۀ واحدی‌ از نیروهای‌ مرتجع‌ قفقاز پدید آورند. ضدانقلابیون‌ ناسیونالیستِ آذربایجان‌ كه‌ از هجوم‌ تركان‌ جرأت‌ یافته‌ بودند، راه‌ خیانت‌ ملی‌ در پیش‌ گرفتند و درصدد برآمدند تا آذربایجان‌ را به «هم‌ مسلكان‌ ترك‌ خود» تسلیم‌ كنند. خاص‌ محمدُف‌ و خوییسكی‌ دو تن‌ از اعضای‌ مجلس‌ قفقاز ضمن‌ گفت‌وگو با اشنایدر سفیر اسبق‌ آلمان‌ در ایران‌ به‌ صراحت‌ اظهار داشتند كه «هدف‌ ما قاطع‌ و روشن‌ است‌ و در صورت‌ عدم‌ موافقت‌ هریك‌ از همسایگان‌ تغییری‌ در آن‌ حاصل‌ نخواهد شد و آن‌ تلاش‌ در راه‌ جدا كردن‌ آذربایجان‌ است‌».
نوری‌ پاشا، برادر ناتنی‌ِ انور پاشا وزیر جنگ‌ عثمانی‌ در پاسخ‌ِ تقاضای‌ كمك‌ مساواتیان‌، نیروهای‌ ترك‌ را در گنجه‌ مستقر كرد. واحدهایی‌ را نیز به‌ باكو فرستاد. هدف‌ اصلیِ او الحاق‌ این‌ جمهوری‌ نوبنیاد به‌ تركیه‌، و چه‌ بسا دولت‌ پان‌ تركیستِ مفروض‌ بود. در مارس‌ ۱۹۱۸ در ترابوزان‌ كنفرانسی‌ به‌ نمایندگیِ گَنجینسكی، محمد امین‌ رسول‌زاده‌ و چند تن‌ دیگر تشكیل شد. اینان‌ كه‌ در خدمت‌ تركان‌ بودند، تهدید كردند كه‌ در صورت‌ نپذیرفتن‌ پیشنهاد تركیه‌، از دولت‌ قفقاز خارج‌ خواهند شد و استقلال‌ آذربایجان‌ و داغستان‌ را اعلام‌ خواهند كرد.
مؤلفان «تاریخ‌ آذربایجان‌» در ادامه‌ متذكر شده‌اند كه‌ ۲۲ آوریل‌ ۱۹۱۸ جمهوری‌ فدراتیو قفقاز موجودیت‌ خود را اعلام‌ كرد كه‌ برنامۀ آن «تمام‌ و كمال‌ منطبق‌ با سیاست‌ اشغالگران‌ ترك‌ بود». بدین‌ روال‌، لشكریان‌ ترك‌ به‌ قفقاز رفتند و شهر گنجه‌ به‌ صورت‌ پایگاه‌ آنان‌ درآمد و شورای‌ مسلمانان‌ ملی‌گرا انحلال‌ خود را اعلام‌ كرد. «حكومت‌ عملاً در اختیار نیروهای‌ اشغالگر ترك‌ به‌ فرماندهی‌ نوری‌ پاشا قرار گرفت‌». دولت‌ دست‌ نشاندۀ خوییسكی‌ به‌ همراه‌ اشغالگران‌ ترك‌، توده‌های‌ مردم‌ را تحت‌ اسارت‌ و مورد نهب‌ و غارت‌ قرار داد. فرماندهی‌ ترك‌ و مساواتیان‌ با آتش‌ و شمشیر نهضت‌ انقلابی‌ در آذربایجان‌ را سركوب‌ كردند.
در ۲۸ ذیقعدۀ ۱۳۳۵ق‌ / ۱۵ سپتامبر ۱۹۱۸م‌ سپاهیان‌ ترك‌ به‌ فرماندهی‌ِ نوری‌ پاشا شهر باكو را متصرف‌ شدند. مساواتیان‌ كه‌ بنا به‌ نوشتۀ مؤلفان‌ كتابهای‌ رسمی «تاریخ‌ آذربایجان‌» و «فرهنگ‌ دائرةالمعارفی‌ شوروی‌»، پان‌ تركیست‌ بودند و از تركان‌ پیروی‌ می‌كردند، در ۲۷ مۀ همان‌ سال‌ در شهر تفلیس‌ دولت‌ خود را تشكیل‌ دادند و به‌ نام «جمهوری‌ آذربایجان‌» اعلام‌ استقلال‌ كردند و پس‌ از تصرف‌ باكو از سوی‌ تركان‌، به‌ آن‌ شهر منتقل‌ شدند.
محمدامین رسول‌زاده (رهبر مساواتیان‌) جمهوری‌ جدید را «تركیۀ كوچك‌» نام‌ داد و اعلام‌ كرد كه‌ این‌ جمهوری‌ با تركیۀ بزرگ‌ دارای‌ مناسبات‌ برادرانه‌ است‌. وی‌ در ادامه‌ نوشت‌ آذربایجانیان‌ از دیدگاه‌ ملیت‌ ترك‌ هستند. خالده‌ ادیب‌ كه‌ داستان «توران‌ نوین‌» او الهام‌بخش‌ پان‌ تركیستها بود، اوایل‌ سال‌ ۱۹۲۰م‌ در گرد هماییِ بزرگ‌ سازمان‌ یافته‌ از سوی‌ كانون‌ ترك‌ (تورك‌ اجاقی‌) خطاب‌ به‌ مردم‌ استانبول‌ اعلام‌ نمود كه‌ استقلال‌ِ آذربایجان‌ نخستین‌ گام‌ در برنامۀ پان‌ تركیسم‌ است‌. در این‌ زمان‌ آشكار بود كه‌ حزب‌ مساواتِ جمهوری‌ آذربایجان‌ درواقع‌ شعبه‌ای‌ از حزب «اتحاد و ترقی‌» است‌.
یكی‌ از هدفهای‌ مجلس‌ مساوات‌، الحاق‌ آذربایجان‌ به‌ تركیه‌ بود. در آن‌ سالها حزب‌ مساوات‌ جدایی‌ آذربایجان‌ از ایران‌ را به‌ گونه‌ای‌ مطرح‌ كرد. روزنامۀ ارشاد مورخ‌ ۶ ربیع‌الاول‌ ۱۳۳۶ق‌ / ۲۷ آذر ۱۲۹۶ش‌ به‌ نقل‌ از روزنامۀ آجیق‌ سوز (سخن‌ آشكار) مورخ‌ ۲۳ صفر ۱۳۳۶ق‌ نوشت‌:
این‌ اشخاص‌ پس‌ از اینكه‌ دیدند بند پوسیدۀ مملكت‌گیری‌ استبداد كه‌ به‌ گلوی‌ آذربایجان‌ افتاده‌ بود، و رفته‌ رفته‌ او را به‌ طرف‌ روسیه‌ می‌كشید، از اثر ضربات‌ متوالیۀ آزادی‌خواهان‌ِ روس‌ پاره‌ گردیده‌ است‌، و آذربایجان‌، یعنی‌ همان‌ قطعه‌ كه‌ حساس‌ترین‌ نقطۀ حیاتی‌ ایران‌ بود، علاقۀ خود را به‌ طرف‌ ایران‌ اظهار و ابراز كرد، به‌ افراد كمیتۀ مساوات‌ این‌طور حالی‌ (تفهیم) نمودند كه‌ سعادت‌ ملل‌ مختلفه‌ كه‌ امپراتوری‌ وسیع‌ روسیه‌ را تشكیل‌ می‌دادند، شروع‌ گردید و دموكراسی‌ روس‌ حقوق‌ و امتیازات‌ ملل‌ مذكوره‌ را تصدیق‌ نمود، در این‌ صورت‌ شما مسلمانان‌ نیز دارای‌ همان‌ حقوق‌ و امتیازات‌ خواهید گردید و چون‌ عدۀ شما نسبت‌ به‌ سایر ملل‌ كمتر است‌، خوب‌ است‌ آذربایجان‌ را به‌ خود ملحق‌ نموده‌ تا بتوانید در میدان‌ رقابت‌ سیاسی‌ و اقتصادی‌ با آنها رقابت‌ نمایید.
رسول‌زاده‌ در مقالۀ «مختاریت‌ آذربایجان‌» (از جراید قفقاز)، ضمن‌ اعتراض‌ به‌ نوشتۀ روزنامۀ ارشاد می‌نویسد:
«اگر بپرسید می‌گوید كه‌ مسلمانان‌ قفقازیه‌ می‌خواهند آذربایجان‌ ایران‌ را از ایران‌ تجزیه‌ نموده‌، و به‌ خود ملحق‌ نمایند». آیا آذربایجان‌ را «تركیۀ كوچك‌» نامیدن‌ خود مؤید صحت‌ نظر نویسندۀ روزنامۀ ارشاد نیست‌؟ آیا سیاست‌ فرقۀ دموكرات‌ آذربایجان‌ در سالهای‌ ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ ش‌ این‌ نگرانی‌ را تأیید نكرد؟ آیا تأسیس‌ دولت‌، مجلس‌، ارتش‌ و حتى‌ پرچم‌ جداگانه‌ مؤید این‌ نگرانی‌ نبود؟
در ۱۳۲۴ش‌ فرقۀ دموكرات‌ آذربایجان‌ تأسیس‌ شد كه‌ نخست‌ در نهان‌ و بعدها به‌ صورتی‌ آشكار همین‌ برنامه‌ را اجرا می‌كرد.
در ۱۹ شعبان‌ ۱۳۳۹ق‌ / ۲۸ آوریل‌ ۱۹۲۰م‌ با ورود ارتش‌ سرخ‌ به‌ باكو و تسخیرِ جمهوری‌ آذربایجان‌ به‌ حكومت‌ مساواتیان‌ پایان‌ داده‌ شد. انورپاشا برای‌ ادامۀ مبارزه‌ در ۱۳۰۰ش‌ / ۱۹۲۱م‌ به‌ آسیای‌ مركزی‌ رفت‌ و فرماندهیِ شورشیان‌ باسماچی‌ را برعهده‌ گرفت‌. او با محبوبیت‌ فزایندۀ خود موفق‌ به‌ جذب‌ بسیاری‌ از نیروهای‌ داوطلب‌ شد و عنوان «امیر تركستان‌» گرفت‌. وی‌ اتحادِ تمامی‌ عناصر ترك‌ تبار را برای‌ ایجاد امپراتوری‌ ترك‌ عملی‌ می‌دانست‌ و آماده‌ بود پرچمهای‌ مشترك‌ پان‌ تركیسم‌ و اسلام‌ را به‌ منظور مبارزه‌ با ایدئولوژی‌ بلشویسم‌ برافرازد. ولی‌ مرگ‌ او در نبرد ۴ اوت‌ ۱۹۲۲ آرزوهایش‌ را نافرجام‌ گذارد. معاون‌ و جانشین‌ او حاجی‌ سامی‌ بیگ‌ (سلیم‌ پاشا) مدتی‌ به‌ نبرد ادامه‌ داد، ولی‌ شكست‌ خورد و سرانجام‌ در ۱۳۰۲ش‌ / ۱۹۲۳م‌ به‌ افغانستان‌ رفت‌ و در آنجا به‌ تبلیغ‌ پان‌ تركیسم‌ ادامه‌ داد.
پیشینهٔ تلاش برای تجزیهٔ آذربایجان از ایران، به دوران جنگ جهانی اول و تبلیغات پان‌ترکی عثمانی‌ها در ایران می‌رسد که در این راستا، مساواتی‌ها نام اران و شروان را به جمهوری آذربایجان تغییر دادند که بعد از سرنگون شدن دولتشان توسط بلشویک‌ها، این نام تداوم یافت. اسنادی از سال‌های نخستین پادشاهی رضاشاه وجود دارد که حاکی از تشکیل کمیته‌ای در اران و شروان (آذربایجان شوروی) در ۱۳۰۵ شمسی و فعالیت‌های تبلیغی آن دربارهٔ ضرورت تجزیه و جدایی ایران است.
از جمله کتاب‌های تاریخی در این زمینه، «اسناد روابط ایران و شوروی» به کوشش محمود طاهر احمدی، «آذربایجان در موج‌خیز حادثه؛ نگاهی به مباحث میلیون ایران و جراید باکو در تغییر نام اران به آذربایجان ۱۲۹۶–۱۲۹۸ شمسی» با مقدمهٔ کاوه بیات و «توفان بر فراز قفقاز (نگاهی به مناسبات منطقه‌ای ایران و جمهوری‌های آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در دوره نخست استقلال ۱۹۱۷–۱۹۲۱)» ویراستهٔ کاوه بیات، هستند.
در فصل سوم عهدنامهٔ گلستان چنین آمده است:
اعلی‌حضرت، قدرقدرت… ایران به جهت ثبوت دوستی… که به.. ایمپیراطور کل ممالک روسیه دارند… ولایات قراباغ و گنجه که الان موسوم به بلزاتوپول است و اولکای خوانین‌نشین شکی و شیروان [شروان] و قبه و دربند و بادکوبه و هرجا از ولایت طالش را با خاکی که الان در تصرف دولت روسیه است و شمال داغستان و گرجستان و محال شوره کل و آچوق‌باش و گروزیه و منگریل و آبخاز و تمامی اولکا و اراضی که در میانهٔ قفقازیه و سرحدات ممینةالحاله بوده و نیز آنچه از اراضی دریایی قفقازیه الی کنار دریای خزر متصل است، مخصوص و متعلق به ممالک ایمپریه روسیه می‌دانند.
جلال متینی، به استناد این متن مربوط به دوران قاجار، اصطلاح آذربایجان را برای منطقهٔ فرارود ارس را رد می‌کند.