یعقوب
دیدگاه تاریخی

کتاب مقدس تنها منبع موجود دربارهٔ سه شه‌پدر (ابراهیم، اسحاق و یعقوب) است و هیچ منبع خارجی به این شخصیت‌ها اشاره نکرده است. به گفته ویلیام دِوِر، «بعد از یک قرن تحقیقات طاقت‌فرسا، همه باستان‌شناسانِ کاربلد از بازیابی هر چیزی که ابراهیم، اسحاق و یعقوب را به شخصیت‌های تاریخی تبدیل کند، ناامید شده‌اند.» در مجموع نظر کلی محققان این است که داستان‌های ابراهیم، اسحاق و یعقوب را نباید روایت زندگی افراد واقعی محسوب کرد و همچنین این سه شخصیت در آغاز با یکدیگر نامرتبط بودند و داستان‌هایشان با یکدیگر ترکیب شده تا خانواده‌ای که جد یک ملت بزرگ است و خدا به آن برکت می‌دهد، ایجاد شود. به نظر می‌رسد نویسندگان قسمت‌هایی از تنخ که قدیمی‌تر از دوره تبعید (در اوایل قرن ششم قبل از میلاد) هستند، با اتفاقات زندگی یعقوب، اسحاق و ابراهیم آشنایی نداشته‌اند. فاصله زمانی خیلی زیادی میان دوره توصیف شده در داستان‌های سفر پیدایش (شامل داستان یعقوب) و زمان مکتوب شدن آن‌ها وجود داشته است و عناصر دوران زندگی کاتبان نیز در داستان‌ها دیده می‌شود.
روایات مربوط به یعقوب از ترکیب مطالب منبع ای (الوهیمی) و منبع جی (یهوه‌ای) پدید آمده‌اند و مطالبی از منبع پی (روحانی) نیز در ادوار بعدی به آن‌ها الحاق شده است. این‌ها نام‌های مستعاری هستند که محققان بر روی منابع قدیمی‌تر و ناشناسی که نویسندگان تورات از آن‌ها استفاده کردند، نهاده‌اند. یعقوب در کل با مناطق شمالی‌تر اسرائیل در پیوند بوده است و منبع الوهیمی نیز در همان منطقه شکل گرفته است. در بخش‌های بعدی تنخ، مطالب مبتنی بر منبع الوهیمی از عبارت «خاندان یعقوب» برای اشاره به بنی‌اسرائیل استفاده کرده‌اند. شاید ابراهیم در ابتدا تنها جد قبایل یهودا در جنوب و یعقوب جد اسرائیل در شمال محسوب می‌شده است. از این نظر، داستان‌های سفر یعقوب به حران در بین‌النهرین و ازدواج‌هایش در آن منطقه، می‌تواند نقطه پیوند دو گروهی که یکی در کنعان و دیگری در حران ساکن بوده، قلمداد شود. البته قصهٔ فرار یعقوب به حران به داستان‌های عامیانه هم شبیه است.
داستان‌های سه شه‌پدر مربوط به وقایع خصوصی زندگی‌شان هستند (مثلا کشتی گرفتن یعقوب با خدا) و خواننده باید بپذیرد که راویِ آگاه مطلق از مسائلی با خبر است که یک ناظر بیرونی عادی به آن‌ها دسترسی ندارد. وجود مضامین داستان‌های عامیانه مثل سروری یافتن پسر کوچک‌تر بر پسر بزرگ یا نیرنگ خوردن نیرنگ‌باز (یعقوب به اسحاق نیرنگ می‌زند و لابان به یعقوب) این احتمال را تقویت می‌کند که این داستان‌ها نه بر اساس زندگی افراد واقعی، بلکه بر اساس قصه‌های عامیانه به وجود آمده‌اند. داستان‌ها همچنین حاوی ویژگی‌های افسانه‌ای و غیر واقع بینانه (تبدیل انسان به ستون نمک، حامله شدن زن ۹۰ ساله، عدم نیاز به مترجم برای افرادی از سرزمین‌های مختلف و غیره) هستند.
یعقوب شخصیت دلکشی نیست؛ او از لابان دزدی می‌کند، عیسو را فریب می‌دهد و برکتی که اسحاق قصد داشت به عیسو بدهد را با نیرنگ می‌دزدد. این می‌تواند تکرار همان مضمونی باشد که در افسانه آفرینش آدم و حوا دیده می‌شود: قهرمان داستان به جای اینکه منتظر رحمت الهی بماند، آنچه می‌خواهد را با دزدی به دست می‌آورد. داستان یعقوب همچنین مشابه داستان ابراهیم است؛ او نیز به سرزمین‌های مختلف سفر می‌کند و همچنین مضامین برکت، فرزند و سرزمین در آن وجود دارد، با این تفاوت که در این داستان تمرکز بر رابطه میان برادران است، نه رابطه پدر با پسر.
داستان کشتی گرفتن یعقوب با خدا (پیدایش ۳۲:۲۵–۲۸) تقریباً قصه‌ای مستقل است و ریشه در منبع الوهیمی دارد و مانند بسیاری از داستان‌های این منبع، در قلمروی سبط افرایم روی می‌دهد. تنها به واسطهٔ دو آیهٔ ۲۲–۲۴ که بخشی از روایت منبع یهوه‌ای از بازگشت یعقوب به کنعان هستند، کشتی با خدا به باقی داستان وصل شده است. یعقوب بعد از کشتی گرفتن با خدا، نام آن مکان را به پنوئیل به معنای «صورت خدا» تغییر می‌دهد؛ منبع الوهیمی بارها داستان‌هایی دارد مبنی بر اینکه کسی نمی‌تواند صورت خدا را ببیند و زنده بماند، ولی در این قصه یعقوب نمی‌میرد و این نشان می‌دهد او به راستی برکت یافته است. برخی پژوهشگران اعتقاد دارند کشتی گرفتن یعقوب با خدا، یادگار اسطوره‌ای بسیار قدیمی است دربارهٔ ارواح/شیاطین رودخانه که اجازه عبور نمی‌دادند، مگر فرد می‌توانست رضایت روح رودخانه را جلب کند. در نظر بری باندسترا، محتملا چنین مضمونی در نسخهٔ قدیمی‌تر داستان یعقوب هم وجود داشته اما به مرور با نسخهٔ فعلی جایگزین شده، زیرا کسی که به یعقوب اجازهٔ عبور از رود یبوق نمی‌دهد، خود خداست. این داستان همچنین شبیه به کشتی گرفتن منلائوس با خدای رودخانه پروتئوس در ایلیاد هومر است.
در نسخه‌های قدیمی‌تر این روایات (قبل از نوشته شدن قصهٔ یوسف)، هجرت یعقوب و فرزندانش به مصر ربطی به وجود یک قحطی نداشته و یوسفی هم نبوده که به آنان کمک کند. این از آنجا مشخص می‌شود در اثر گسترش و ترکیب داستان، در نسخهٔ فعلی تورات، بنیامینِ نوزاد ۱۰ فرزند پسر دارد. نیز برادران یوسف در روایت‌های جداگانه خودشان در ادوار بعد، همه در کنعان (نه در مصر) دفن شده‌اند.
مفهوم روایت تولد یعقوب و عیسو روشن است: رقابت میان دو ملت اسرائیل و ادوم. در واقعیت، اسرائیل سرزمینی بسیار حاصل‌خیزتر از ادوم (در اردن) است و پیام روایت این است که آن سرزمین به نوادگان یعقوب تعلق دارد زیرا او حق نخست‌زادگی را از عیسو گرفت. مسئله رقابت ادوم و اسرائیل در دیگر بخش‌های کتاب مقدس هم وجود دارد؛ در داستان موسی، ادومی‌ها اجازه نمی‌دهند اسرائیلیان از سرزمینشان عبور کنند و در قصه داوود، پادشاهی اسرائیل مملکت ادوم را فتح می‌کند. قصه عیسو و یعقوب از لحاظ ادبی با داستان تولد اسحاق شباهت دارد. ساره و ربه‌کا هر دو باردار نمی‌شدند، تا اینکه الوهیم به مسئله ورود کرد. در آن داستان، پسر کوچک (اسحاق) از پسر بزرگ (اسماعیل) عزیزتر است و در این قصه نیز الوهیم به ربه‌کا اطلاع می‌دهد که «پسر بزرگ‌تر تابع پسر کوچک‌تر خواهد بود.»