واکسن کونژوگه

یکی از انواع واکسن
این مقاله دربارهٔ یکی از انواع واکسن‌هاست؛ برای واکسن‌های کونژوگه بیماری کووید-۱۹، سوبرانا ۰۲ و پاستوکووک را ببینید. برای کاربردهای دیگر واژهٔ «کونژوگه»، همیوغش را ببینید.
برای مبارزه با بیماری ناشی از باکتری هموفیلوس آنفلوآنزا نوع b که دارای پوشش پلی‌ساکاریدی است؛ از واکسن همیوغ استفاده می‌شود.
واکسن پاستوکووک نمونه‌ای از یک واکسن همیوغ است.
واکسن کونژوگه (به انگلیسی: Conjugate vaccine) یا واکسن همیوغ، نوعی واکسن است که یک آنتی‌ژن ضعیف را با یک آنتی‌ژن قوی به عنوان حمل‌کننده یا جابه‌جاکننده ترکیب می‌کند؛ به گونه‌ای که سیستم ایمنی پاسخی قوی‌تر و ایمن‌کننده‌تر در برابر آنتی‌ژن ضعیف‌تر داشته باشد. منظور از ضعیف و قوی در اینجا میزان خطر بیماری‌زایی نیست؛ بلکه قدرت و توان تحریک دستگاه ایمنی بدن انسان و شدت برانگیختن اجزای سیستم ایمنی به واکنش (تولید پادتن) است. ممکن است عامل یک بیماری خطرناک، مانند یک ویروس یا باکتری، پس از ورود به بدن، سیستم ایمنی را تحریک به واکنش نکند و عامل خارجی دیگری با خطر کمتر، واکنش شدیدتری را در سیستم ایمنی ایجاد کند. مفهوم ترکیب یک آنتی‌ژن ضعیف با یک آنتی‌ژن قوی، ترکیب و در کنار هم قرار دادن آنتی‌ژن قوی‌تر به عنوان محرک قوی‌تر سیستم ایمنی برای واکنش در برابر آنتی‌ژن ضعیف‌تری است که سیستم ایمنی را چندان تحریک نمی‌کند. ممکن است هدف از ساخت واکسن همیوغ، ایمن‌سازی در برابر عامل بیماری‌ای باشد که عامل آن آنتی‌ژن ضعیف‌تری از نظر تحریک سیستم ایمنی دارد. ایجاد پیوند و زوج‌سازی بین آنتی‌ژنی که محرک قوی‌تر سیستم ایمنی است با آنتی‌ژن عامل بیماری هدف – بیماری‌ای که علیه عامل آن واکسن تهیه می‌شود – به کارآمدی واکسن برای تحریک سیستم ایمنی برای مبارزه با بیماری هدف، که آنتی‌ژن عامل آن سیستم ایمنی را تحریک نمی‌کند، منجر می‌شود.
واکسن‌ها برای پیشگیری از بیماری‌ها با ایجاد و تحریک پاسخ یا واکنش ایمنی به یک آنتی‌ژن استفاده می‌شوند. بخش خارجی یک باکتری یا ویروس که سیستم ایمنی آن را به عنوان عامل مخرب و خطرناک می‌شناسد و با آن مقابله می‌کند؛ آنتی‌ژن نامیده می‌شود.
این فرایند، معمولاً با نسخه ضعیف‌شده یا مرده (غیرفعال‌شده) از باکتری یا ویروس در واکسن، انجام می‌گیرد؛ به گونه‌ای که سیستم ایمنی بعداً آنتی‌ژن را در زندگی شناخته و علیه آن، واکنش نشان دهد. بسیاری از واکسن‌ها حاوی یک آنتی‌ژن منفرد هستند که دستگاه ایمنی بدن بعداً برای تولید پادتن، خواهد شناخت.
با این وجود، آنتی‌ژن برخی باکتری‌های بیماری‌زا پاسخ و واکنشی قوی از سوی سیستم ایمنی برنمی‌انگیزد؛ بنابراین، واکسنی حاوی آنتی‌ژنی که محرک ضعیف سیستم ایمنی است، بعدها فرد را در برابر بیماری محافظت نخواهد کرد. در این‌گونه مواد، یک واکسن همیوغ برای تحریک سیستم ایمنی، ایجاد واکنش شدیدتر و برانگیختن پاسخ قوی‌تر مورد استفاده قرار می‌گیرد. در یک واکسن همیوغ، آنتی‌ژن ضعیف به‌صورت کووالانسی به یک آنتی‌ژن قوی‌تر متصل می‌شود و در نتیجه، پاسخ ایمنی شدیدتر و قوی‌تری در برابر آنتی‌ژن ضعیف‌تر ایجاد می‌شود. اغلب، آنتی‌ژن ضعیف پلی‌ساکاریدی است که به یک آنتی‌ژن قوی پروتئینی متصل می‌شود. با این وجود، جفت‌ها یا اتصالات پپتید-پروتئین و پروتئین-پروتئین هم ساخته‌شده‌اند.
برای باکتری‌هایی مانند باکتری عامل هموفیلوس آنفلوانزا از نوع b که دیواره یا پوشش پلی‌ساکاریدی دارند؛ بهترین راه پیشگیری بیماری، استفاده از واکسن همیوغ است. چون سیستم ایمنی اغلب پوشش پلی‌ساکاریدی باکتری‌های بیماری‌زا را به عنوان عامل خارجی شناسایی نمی‌کند؛ این پوشش به باکتری‌ها در پنهان ماندن از سیستم ایمنی کمک می‌کند و باعث می‌شود در برابر عوامل سیستم ایمنی بدن (گلبول‌های سفید)، مخفی بمانند. ترکیب آنتی‌ژن باکتری عامل بیماری با آنتی‌ژنی که از سوی سیستم ایمنی شناسایی می‌شود، موجب ایجاد واکنش دفاعی مطلوب در برابر بیماری ناشی از باکتری دارای پوشش پلی‌ساکاریدی می‌شود.
واکسن هموفیلوس آنفلوانزا نوعی واکسن همیوغ است. واکسن‌های پاستوکووک و سوبرانا ۰۲ نمونه‌هایی دیگر از واکسن‌های همیوغ هستند.
واکسن‌های همیوغ در دسته‌بندی شیوه‌های ساخت واکسن، زیرمجموعه واکسن‌های ساب‌یونیت قرار می‌گیرند؛ زیرا در آن‌ها از آنتی‌ژن میکروب (جزء یا بخشی از میکروب) به همراه یک آنتی‌ژن دیگر، استفاده می‌شود؛ نه کل میکروب به‌صورت ضعیف‌شده یا کشته‌شده.