رای (موسیقی)
تاریخچه > ریشه‌ها

رای یک نوع موسیقی عامه‌پسند الجزایری است که در دهه ۱۹۲۰ در شهر بندری وهران به‌وجود آمد و خودآگاهانه با آداب هنری و رسوم اجتماعی پذیرفته‌شده مخالفت کرد. برای جوانانی که به‌دنبال مدرن کردن ارزش‌ها و نگرش‌های سنتی اسلامی بودند، جذابیت داشت. الگوهای ضربی، ملودی‌ها و سازهای بومی، سکولار و مذهبی با سازهای الکتریکی غربی آمیخته شدند. رای به‌عنوان یک ژانر اصلی در موسیقی جهان در اواخر دهه ۱۹۸۰ ظهور کرد.
در سال‌های پس از جنگ جهانی اول، شهر وهران الجزایر، معروف به «پاریس کوچک»، دیگ جوشانی از فرهنگ‌های مختلف، پر از کلوپ‌های شبانه و کاباره‌ها بود. جایی بود برای خوش‌گذارنی. از این محیط، گروهی از خوانندگان زن و مرد مسلمان به نام شیوخ و شیخات پدید آمدند که اشعار لطیف و کلاسیک موسیقی سنتی الجزایر را رد کردند. در عوض، با طبل‌های سفالی و فلوت‌ها، دربارهٔ ناملایمات زندگی شهری با زبانی ساده، نیش‌دار، گاهی مبتذل و بحث‌برانگیز می‌خواندند که برای افراد آسیب‌دیده اجتماعی و اقتصادی جذاب بود. شیخات از این جهت که نه تنها برای زنان بلکه برای مردان نیز اجرا می‌کردند، از تفکر سنتی دور شدند.
موسیقی اجراشده رای نام داشت. نام خود را از کلمه عربی الجزایری raï («نظر» یا «نصیحت») گرفته است، که معمولاً توسط خوانندگان برای پر کردن زمان و وقت‌گذرانی خوانده می‌شد. در اوایل دهه ۱۹۴۰ شیخه ریمیتی به‌عنوان شخصیت برجسته موسیقی و زبان در سنت رای مشهور شد و تا قرن بیست و یکم در میان برجسته‌ترین اجراکنندگان موسیقی قرار داشت.
در اوایل قرن بیستم، وهران به بخش‌های یهودی، فرانسوی، اسپانیایی و بومی الجزایری تقسیم شد. با استقلال در سال ۱۹۶۲ محله یهودیان (معروف به درب)، محل زندگی نوازندگانی مانند رینت لورانیز، سعود اورانایس و لاربی بنساری بود. سیدی ال هواری محل زندگی ماهیگیران اسپانیایی و بسیاری از پناهندگان اسپانیایی بود که پس از سال ۱۹۳۹ وارد این کشور شدند و نیمی از صحنه‌های موسیقی فعال را در اختیار داشتند. ساکنان فرانسوی شهر برای بررسی موسیقی به مناطق یهودی و اسپانیایی رفتند. اعراب وهران به‌خاطر سبک موسیقی کلاسیک اندلسی که پس از سال ۱۴۹۲ از جنوب اسپانیا وارد شد، شهرت داشتند. موسیقی کلاسیک حوزی در این دوران رواج داشت و خوانندگان زن این ژانر عبارت بودند از چیخا تتما، فادیله دزیریا و میریام فکای. یکی دیگر از ژانرهای رایج موسیقی بدوی («بدویی») (یا غربی («وسترن»)) بود که از آوازهای بادیه‌نشین سرچشمه می‌گرفت. بدوی شامل اشعار ملحون با همراهی طبل قلال و فلوت گازپا بود. بدوی را خوانندگان مرد معروف به «شیخ‌ها» می‌خواندند که جلابه و عمامه‌های بلند و سفید پوشیده بودند. شعرها برگرفته از غزل‌های افرادی چون مستفا بن ابراهیم و زنقی بوحفس است. از نوازندگان بدوی می‌توان به شیخ حماده، شیخ محمد سنوسی، شیخ مدنی، شیخ هاچمی بنسمیر و شیخ خلدی اشاره کرد. سنوسی اولین کسی بود که این موسیقی را در سال ۱۹۰۶ ضبط کرد.
استعمار فرانسه در الجزایر سازمان جامعه را تغییر داد و طبقه‌ای از مردان و زنان شهری فقیر و بی‌سواد را به‌وجود آورد. خوانندگان بدوی عمدتاً با استعمارگران فرانسوی همکاری می‌کردند، اگرچه یکی از استثناهای چنین همکاری، شیخ حماده بود. بقا و مشکلات آن در زندگی فقیرانه موضوع نوازندگان خیابانی بود که آهنگ‌هایی به نام زندانی می‌خواندند. یکی از ویژگی‌های مشترک این آهنگ‌ها عبارت بود از علامت تعجب در کلمه «raï!» و تغییرات کلمه «رای» به‌معنای ابراز نظر است.
در دهه ۱۹۲۰ زنان وهران تحت قوانین رفتاری سختگیرانه‌ای قرار گرفتند. بسیاری به طردشدگان اجتماعی و خواننده و رقصنده تبدیل شدند. آن‌ها آهنگ‌های مدح را در ستایش حضرت محمد می‌خواندند و برای مخاطبان زن در مراسمی مانند عروسی و ضیافت ختنه اجرا می‌کردند. گروه دیگری از زنان رانده‌شده اجتماعی، شیخه نام داشتند که به‌خاطر لباس جذاب، اشعار لذت‌پرستانه و نمایش نوعی موسیقی تحت‌تأثیر مدحیات و خوانندگان زندانی شهرت داشتند. این شیخه‌ها که هم برای مردان و هم برای زنان آواز می‌خواندند، شامل افرادی مانند شیخه ریمیتی، شیخه گرلو، شیخه جنیا ال مستگانمیا، شیخه باچیتا می‌شد. دهه ۱۹۳۰ شاهد ظهور سازمان‌های انقلابی بود، از جمله سازمان‌هایی با انگیزه مارکسیسم، که خوانندگان رای اولیه را تحقیر می‌کردند. در همان زمان، موسیقی کلاسیک عربی در سراسر مغرب محبوبیت زیادی پیدا کرد، به‌ویژه موسیقی ام کلثوم در مصر.
زمانی که رای برای اولین بار توسعه یافت، ترکیبی از ژانرهای موسیقی روستایی و کاباره‌ای بود که توسط کارگران کارخانه‌های تقطیر، دهقانانی که زمین‌های خود را به دست مهاجران اروپایی از دست داده بودند، و دیگر شهروندان طبقه پایین شکل گرفت. موقعیت جغرافیایی وهران باعث گسترش بسیاری از تأثیرات فرهنگی شد و به نوازندگان رای این امکان را داد که مجموعه‌ای از سبک‌های موسیقی مانند فلامنکو اسپانیا، موسیقی گناوه و کاباره‌ای فرانسوی را جذب کنند و به آن‌ها اجازه دهد با ریتم‌های معمول عشایر عرب ترکیب شوند. در اوایل دهه ۱۹۳۰ مسائل اجتماعی که جمعیت بومی مستعمره را گرفتار می‌کرد، مانند بیماری تیفوس، آزار و اذیت و زندانی شدن توسط پلیس استعماری، و فقر مضامین برجسته اشعار رای بودند. دیگر مضامین به موضوعاتی مانند شراب، عشق، و معنا و تجربیات زندگی حاشیه‌ای مربوط می‌شد. از همان ابتدا، زنان نقش مهمی در موسیقی و اجرای رای ایفا کردند. برخلاف سایر موسیقی‌های الجزایری، رای علاوه بر موسیقی، رقص را در محیط‌های با جنسیت مختلط گنجاند.
در دهه ۱۹۳۰ رای، اندلسی و سبک کلاسیک مصری بر شکل‌گیری وهرانی تأثیر گذاشتند، سبکی که توسط بلاوی هواری رایج شد. نوازندگانی مانند محمد بلربی و جلول بنداود این تأثیرات را به دیگر سبک‌های وهرانی و همچنین پیانو و آکاردئون غربی اضافه کردند و در نتیجه سبکی به نام «بدوی سیتادینیس» به وجود آمد. شورش در اواسط دهه ۱۹۵۰ آغاز شد و نوازندگانی از جمله هواری و احمد صابر از جبهه آزادی‌بخش میهنی حمایت کردند. پس از استقلال در سال ۱۹۶۲ دولت رژیم هواری بومدین همراه با رئیس‌جمهور احمد بن بله، انتقادهای موسیقی‌دانانی مانند صابر را تحمل نکردند و سرکوب فرهنگ رای و وهرانی را در پی داشت. تعداد اجراهای عمومی خوانندگان زن رای کاهش یافت، که باعث شد مردان در این ژانر موسیقی نقش بیشتری داشته باشند. در همین حال، سازهای سنتی رای مانند گازبا (فلوت نی) و داربوکا (درام‌های آفریقای شمالی) با ویولن و آکاردئون جایگزین شدند.