زبان پشتو

«پشتو» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، پشتو (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| پشتو | پشتو |
| --- | --- |
پښتو Pax̌tó: پښتو Pax̌tó
واژه پښتو در الفبای پشتو: واژه پښتو در الفبای پشتو
زبان بومی در: افغانستان و پاکستان
قومیت: پشتون‌ها و مردم نورستانی،  کلاش، مردم بروشو
شمار گویشوران: ۴۰ تا ۶۰ میلیون  (بدون تاریخ)
تبار: هندواروپایی  هندوایرانیایرانیایرانی شرقیپشتو
گونه‌های معیار: پشتوی شمالی پشتوی مرکزی پشتوی جنوبی   
گویش‌ها: گویش‌های پشتو
سامانه نوشتاری: عربی (الفبای پشتو)
وضعیت رسمی: وضعیت رسمی
زبان رسمی در:  افغانستان
زبان اقلیت شناخته‌شده در:   پاکستان  خیبر پختونخوا   گلگت-بلتستان   ایالت بلوچستان  
تنظیم‌شده توسط: آکادمی علوم افغانستان (افغانستان) آکادمی پشتو (پاکستان)
کدهای زبان: کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹: ps
ایزو ۲–۶۳۹: pus – Pushto, Pashto
ایزو ۳–۶۳۹: pus – کد همگانی – Pashto, Pushto کدهای اختصاصی:  pst – پشتوی شمالی  pbu – پشتوی مرکزی  pbt – پشتوی جنوبی  wne – ونتسی
گلاتولوگ: pash1269  (Pashto)
زبان‌شناسی: 58-ABD-a
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.: این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.
پَشتو یا پښتو یک زبان ایرانی شرقی است که در کنار زبان فارسی یکی از زبان‌های اصلی افغانستان و دومین زبان پرگویشور در پاکستان محسوب می‌شود. در ادبیات فارسی گاه از این زبان به نام اَفْغانی یاد شده است. پشتون‌ها گویشوران پشتو می‌باشند که در پاکستان، افغانستان، هند و ایران زندگی می‌کنند. پشتو پس از سده هفتم میلادی وام واژه‌های زیادی از فارسی گرفته است.
زبان پشتو در اصل جزئی از زبان‌های ایرانی است. قواعد آواشناسی نشان می‌دهد که واژه پشتو شکل دیگرگون‌شده‌ای از همان واژهٔ پَرْسَوا (به معنی پارسی) است. بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته است؛ بنابراین نام پشتو از همان پکهت – پکتویس – پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود. اغلب پشتوزبانان در افغانستان، به خوبی زبان فارسی را می‌دانند ولی برعکس آن صادق نیست. زبان فارسی زبان نَخُست یا دوم ۷۷ درصد مردم افغانستان است.
نخستین دولت مستقل افغانی یعنی امپراتوری درانی در سال ۱۷۴۷ تشکیل گردید، اما زبان (پشتو) فقط درسال ۱۹۳۶ حیثیت زبان رسمی دولتی را کسب کرد. قانون‌های نوشتاری و ادبی زبان پشتو در میانه سده شانزدهم بنیان‌گذاری شد ولی به علل گوناگون روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا هم‌اکنون تکمیل نشده است. در سال ۱۹۶۴ وقتی زبان فارسی به زبان دری تغییر نام یافت، زبان پشتو به عنوان زبان رسمی دوباره مورد تأکید قرار گرفت.
نخبگان افغان از هر دو زبان فارسی و پشتو استفاده می‌کنند و زبان فارسی را نمادی از پرورش فرهنگی و تکامل می‌دانند. ظاهرشاه (شاه افغانستان طی سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳) بعد از پدرش محمد نادر شاه و همانند او تصمیم گرفت که مقامات باید هر دو زبان فارسی و پشتو را مطالعه و مورد استفاده قرار دهند. در سال ۱۹۳۶ یعنی سه سال بعد از آغاز فرمانرویی وِی، طی یک حکم شرعی سلطنتی زبان پشتو را زبان رسمی افغانستان اعلام کرد با وجود این که اغلب خانواده سلطنتی و دیوان‌سالاران که اغلب پشتون بودند، فارسی صحبت می‌کردند. جو ایرانی ستیز و شیعه ستیزی القا شده توسط انگلیس به حاکمان وقت افغانستان، سبب این تصمیم بود.
زبان پشتو در نواحی جنوبی و جنوب‌شرقی کشور افغانستان و به‌طور پراکنده در شمال و قسمت شمال‌غربی پاکستان و هم‌چنین در مناطقی از ایران و هندوستان که پشتون‌ها حضور دارند متداول است. گروهی از پشتوزبانان در بلوچستان و معدودی در چیترال و کشمیر زندگی می‌کنند. برخی نیز در کنار مرزهای ایران و افغانستان سکونت دارند. هر چند زبان عربی در این زبان نفوذ یافته، پشتو بسیاری از خصوصیات اصیل زبان‌های ایرانی را درون خود نگه داشته و خود لهجه‌های گوناگون دارد:مانند وزیری، آفریدی، پیشاوری، قندهاری، غلزایی، بنوچی و غیره.
در قانون اساسی نو افغانستان، هر دو زبان رایج آن کشور، یعنی فارسی دری و پشتو، به‌عنوان زبان‌های رسمی ملی پذیرفته شده است. بنا به گفته دانشنامه ایرانیکا تعداد گویشوران زبان پشتو در افغانستان ۱۲ میلیون نفر، در پاکستان حدود ۲۳ میلیون نفر و در ایران حدود ۵۰٬۰۰۰ نفر (بدون احتساب مهاجران) برآورد می‌شود.
برخی منابع، تعداد گویشوران آن را حتی میان ۴۰ تا ۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان تخمین زده‌اند.
زبان باستانی ایرانی که نیای پشتو بوده، به احتمال زیاد با زبان گاتاهای زرتشت نزدیکی داشته است. با گذشت زمان، شاخهٔ زبان‌های هندوآریایی تأثیر عمیقی بر روی پشتو گذاشته است، اما زبان پشتو درعین‌حال بسیاری از ویژگی‌های اصلی زبانیش را در خود حفظ کرده است.