stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
لوچانو ده پائولیس

| لوچانو ده پائولیس | لوچانو ده پائولیس |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۴ ژوئن ۱۹۴۱ ‏(۸۳ سال) رم
ملیت: ایتالیا
| سوابق مدال> بابسلد مردان.به نمایندگی از   ایتالیا.بازی‌های المپیک | سوابق مدال> بابسلد مردان.به نمایندگی از   ایتالیا.بازی‌های المپیک | سوابق مدال> بابسلد مردان.به نمایندگی از   ایتالیا.بازی‌های المپیک |
| --- | --- | --- |
|  | بازی‌های المپیک زمستانی ۱۹۶۸ | Two-man |
|  | بازی‌های المپیک زمستانی ۱۹۶۸ | Four-man |
World Championships: World Championships
|  | 1970 St. Moritz | Four-man |
لوچانو ده پائولیس (انگلیسی: Luciano de Paolis؛ زادهٔ ۱۴ ژوئن ۱۹۴۱) ورزشکار بابسلد اهل ایتالیا است. او در بازی‌های المپیک زمستانی ۱۹۶۸ موفق به کسب ۲ مدال طلا شد.
گوستاو نایکوئیست

| گوستاو نایکوئیست | گوستاو نایکوئیست | گوستاو نایکوئیست | گوستاو نایکوئیست |
| --- | --- | --- | --- |
 :  
زادهٔ:  ۱ سپتامبر ۱۹۸۹ ‏(۳۵ سال) هالمستاد
قد:  ۵ فوت ۱۱ اینچ (۱۸۰ سانتیمتر)
وزن:  ۱۸۵ پوند (۸۴ کیلوگرم؛ ۱۳ سنگ ۳ پوند)
پست:  Left Wing
ضربه‌ها:  Left
تیم در لیگ ملی هاکی تیم‌های سابق:  Columbus Blue Jackets Detroit Red Wings San Jose Sharks
تیم ملی:   سوئد
منتخب ان‌اچ‌ال:  121st overall، ۲۰۰۸ Detroit Red Wings
سوابق بازی:  ۲۰۱۱–تاکنون
گوستاو نایکوئیست (انگلیسی: Gustav Nyquist؛ زادهٔ ۱ سپتامبر ۱۹۸۹) بازیکن هاکی روی یخ اهل سوئد است.
وتامپکا، آلاباما

مکان در آمریکا
| Wetumpka, Alabama | Wetumpka, Alabama |
| --- | --- |
شهر: شهر
نام مستعار: City of natural beauty: نام مستعار: City of natural beauty
Location in شهرستان المور، آلاباما and the state of آلاباما: Location in شهرستان المور، آلاباما and the state of آلاباما
ایالت: آلاباما
شهرستان: شهرستان المور، آلاباما
حکومت: حکومت
 • نوع: Mayor/ Councial
 • شهردار: Jerry Willis
مساحت: مساحت
 • کل: ۸٫۹ مایل مربع (۲۳ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۸٫۵ مایل مربع (۲۲ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰٫۴ مایل مربع (۱ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۲۰۰ فوت (۶۱ متر)
جمعیت (2010): جمعیت (2010)
 • کل: ۶٬۵۲۸
 • تراکم: ۶۴۵٫۴/مایل مربع (۲۴۹٫۲/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (CST)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
زیپ‌کدs: 36092-36093
کد منطقه: 334
FIPS code: 01-81720
GNIS feature ID: 0155305
وبگاه: http://www.cityofwetumpka.com/
وتامپکا (به انگلیسی: Wetumpka) شهرکی در شهرستان المور ایالت آلاباما است که مساحت آن ۲۷٫۱۹ کیلومترمربع است و در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۶٬۵۲۸ نفر جمعیت داشته و تراکم جمعیتی آن، ۲۴۰٫۰۹ نفر در کیلومترمربع بوده است.
رونالد لودینگتون

رونالد لودینگتون (انگلیسی: Ronald Ludington; ۴ سپتامبر ۱۹۳۴ – ۱۴ مهٔ ۲۰۲۰) اسکیت‌باز نمایشی، و رقصنده روی یخ اهل ایالات متحده آمریکا بود.
باربرو مارتینسون

باربرو مارتینسون (انگلیسی: Barbro Martinsson; ۱۶ اوت ۱۹۳۵ – ) اسکی‌باز صحرانوردی اهل سوئد بود.
وپیلا

مکان در Ohrid Municipality, 23x15px|border |alt=|link= مقدونیه شمالی
| Vapila Вапила | Vapila Вапила |
| --- | --- |
Municipality: Ohrid Municipality
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (زمان)
وپیلا (به لاتین: Vapila) یک منطقهٔ مسکونی در جمهوری مقدونیه است که در Ohrid Municipality واقع شده‌است.
پاتریک الیاش

| پاتریک الیاش | پاتریک الیاش | پاتریک الیاش | پاتریک الیاش |
| --- | --- | --- | --- |
 :  
زادهٔ:  ۱۳ آوریل ۱۹۷۶ ‏(۴۸ سال) ترژبیچ
قد:  ۶ فوت ۱ اینچ (۱۸۵ سانتیمتر)
وزن:  ۱۹۵ پوند (۸۸ کیلوگرم؛ ۱۳ سنگ ۱۳ پوند)
پست:  Left Wing
ضربه:  Left
بازی برای:  Poldi SONP Kladno New Jersey Devils LTC Pardubice JME Znojemští Orli Metallurg Magnitogorsk
تیم ملی:   چک
منتخب ان‌اچ‌ال:  51st overall، ۱۹۹۴ New Jersey Devils
سوابق بازی:  ۱۹۹۲–۲۰۱۶
وبگاه:  eliaspatrik.com
پاتریک الیاش (چکی: Patrik Eliáš؛ زادهٔ ۱۳ آوریل ۱۹۷۶) بازیکن هاکی روی یخ اهل جمهوری چک بود.
وی همچنین برندهٔ جوایزی همچون جام استنلی شده‌است.
وترا ملدویشی

Commune در 23x15px|border |alt=|link= رومانی
| Vatra Moldoviței | Vatra Moldoviței |
| --- | --- |
Commune: Commune
Moldovița painted monastery, UNESCO monument: Moldovița painted monastery, UNESCO monument
  نشان:   نشان
Vatra Moldoviței: Vatra Moldoviței
مختصات: ۴۷°۳۹′ شمالی ۲۵°۳۴′ شرقی﻿ / ﻿۴۷٫۶۵۰°شمالی ۲۵٫۵۶۷°شرقی﻿ / 47.650; 25.567: مختصات: ۴۷°۳۹′ شمالی ۲۵°۳۴′ شرقی﻿ / ﻿۴۷٫۶۵۰°شمالی ۲۵٫۵۶۷°شرقی﻿ / 47.650; 25.567
شهرستان: شهرستان سوچاوا
First attested: October 31, 1402
مساحت: ۱۷٫۰۲ کیلومتر مربع (۶٫۵۷ مایل مربع)
ارتفاع: ۵۸۸ - ۱٬۳۸۰ متر (−۳۹۴۰ فوت)
جمعیت (۲۰۰۷): ۴٬۶۳۳
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۲ (EET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۳ (EEST)
Postal Code: 727595
کد منطقه: +40 230
Car Plates: SV
وبگاه: Vatra Moldoviței Townhall site
وترا ملدویشی (به لاتین: Vatra Moldoviței) یک سکونتگاه مسکونی در رومانی است که در شهرستان سوچاوا واقع شده‌است.
خصوصیات

وترا ملدویشی ۱۷٫۰۲ کیلومترمربع مساحت و ۴٬۶۳۳ نفر جمعیت دارد و ۵۸۸ - ۱٬۳۸۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
زبان ترکی آذربایجانی
گروه‌بندی زبان‌های ترکی

لارس یوهانسون(Johanson, 1998) پراکندگی و گوناگونی زبان‌های خانواده ترکی‌تبار را بر اساس جنبه‌های خویشاوندی ویژگی‌های رده شناختی به شش گروه اصلی تقسیم‌بندی کرد:
شاخه جنوب‌غربی:ترکی اوغوزی
شاخه شمال غربی:ترکی قبچاقی
شاخه جنوب شرقی: ترکی اویغوری
شاخه شمال شرقی: ترکی سیبریایی
شاخه چواشی: ترکی بلغاری و اغوری
شاخه خلجی:ترکی آرگویی
ترکی آذربایجانی یکی از زبان‌های ترکی‌تبار و زبان اغلب مناطق آذری‌نشین ایران از جمله آذربایجان است. این زبان در کنار ترکی استانبولی و گاگائوز در زیرشاخه غربی از گروه زبان‌های اوغوز قرار می‌گیرد. ترکی خراسانی و ترکمنی زیر شاخه شرقی و زبان قشقایی زیر شاخه جنوبی زبان‌های اوغوز را تشکیل می‌دهند.
گویش‌ها

مهم‌ترین گویش‌های زبان ترکی آذربایجانی موجود در ایران عبارتند از:
گویش افشاری
گویش شاهسونی
گویش سنقری
گویش تبریزی
گویش اردبیلی
گویش زنجانی
لهجه‌های زبان ترکی آذربایجانی > جمهوری آذربایجان

لهجه‌های ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی و تاریخی به چهار گروه تقسیم شده‌اند:
گروه شرقی شامل لهجه شهرهای باکو، قوبا، شماخی، لنکران و مغان
گروه غربی شامل لهجه شهرهای گنجه، قره باغ، کازاخ و نیم لهجه آیروم
گروه شمالی شامل لهجه شهرهای شکی، زاکاتالا و قاخ
گروه جنوبی شامل لهجه شهرهای نخجوان، اردوباد، تبریز و ایروان.
تفاوت این لهجه‌ها در برخی آواها، صداها و نحوه ادای برخی صامت‌ها و مصوت‌ها است.
شمار گویشوران

در مورد شمار سخنگویان به زبان ترکی آذربایجانی، اتفاق نظر وجود ندارد و برآوردها ناهمسانند. بنیاد این تفاوت، ارائه نشدن آمار رسمی از سوی ایران و ترکیه و عراق است. تمامی ارقام ارائه‌شده بر پایه برآوردها است. اتنولوگ یکی از معتبرترین مراجع آمارهای زبانی، جمعیت گویشوران تمام لهجه‌ها و گروه‌های این زبان (شامل دو زیرگروه اصلی آذری شمالی و آذری جنوبی) در سال ۲۰۱۸ میلادی را در مجموع اندکی بیش از ۲۳ میلیون نفر برآورد کرده است. تمامی آذری‌های جمهوری آذربایجان، ایرانیان آذری، ترکمن‌های عراق و سوریه، آذری‌های روسیه و ترکیه و آمریکا و سایر اقلیت‌های آذری زبان در تمام دنیا در این برآورد منظور شده‌اند. سایت اتنولوگ، گویش سلجوقی این زبان را در حال حاضر منقرض اعلام کرده است.
اتنولوگ، جمعیت آذری زبانان ایرانی را در سال ۲۰۱۶ میلادی را ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ برآورد کرده، و گسترش آن را در شمال (غربی) و مرکز ایران می‌داند.
منابع پژوهشی دیگری جمعیت گویشوران زبان ترکی آذربایجانی در ایران را ۱۵ میلیون نفر ذکر می‌کنند. کتابچهٔ سازمان سیا، شمار سخن‌گویان ترکی آذربایجانی در ایران را معادل ۱۶٪ کل جمعیت این کشور تخمین زده است. برآورد دانش‌نامهٔ زبان کمبریج برای سال ۱۹۸۶، ۱۲ میلیون در کل و ۷ میلیون در ایران (۱۵٪) بوده است (با احتساب قشقایی‌ها). دانش‌نامهٔ بین‌المللی زبان‌شناسی نیز در برآورد سال ۱۹۸۶، تعداد سخنگویان این زبان را در ایران ۷٬۷۶۰٬۰۰۰ نفر (۱۶٪ درصد) برآورد می‌کند که به تخمین دانش‌نامهٔ زبان کمبریج بسیار نزدیک است. در تخمین‌های دیگری مانند سایت اتنولوگ جمعیت ایرانیان آذری ۱۵٬۵۰۰٬۰۰۰ نفر اعلام کرده است. هم‌چنین، سازمان سیا در سال ۲۰۰۸ جمعیت ترک‌زبانان جمهوری آذربایجان را ۹٫۰۳٪ از مردم آن کشور گزارش کرده است.
آسیب‌پذیری زبان ترکی آذربایجانی

به باور محمدباقر کریمی، استاد مهندسی کامپیوتر در دانشگاه آزاد تبریز، زبان ترکی آذربایجانی چنان تضعیف شده است، که گویشورانش در فضاهای رسمی و حتی ادبی گاهی تنها قادر اند، که تنها فعل جمله را به ترکی بگویند و دیگر واژه‌ها، در فضاهای رسمی به فارسی و عربی گفته می‌شود. این زبان در جهت ظرفیت‌سازی برای کسب توانایی هم‌سویی با دستاوردهای جدید به‌روز نمی‌شود و به دلیل نبود نوشتار و نبود کاربرد رسمی، حضور همه‌جانبه اش در زندگی روزمره و رسمی افراد را از دست داده است. گویشوران نیز به مرور حضور ذهن واژه‌ای خودشان در حوزه زبان را از دست داده‌اند و دلبستگی در میان گویشوران برای استفاده کم شده است. بدین ترتیب بیش از پیش تضعیف شده و با از دست دادن جایگاه کاربردی خود به عنوان یک زبان غیررسمی به گوشه انزوا می‌رود و در سرانجام سرنوشتی جز مرگ نخواهد داشت.
خطر نابودی زبان یک سیر طبیعی برای بیش تر زبان‌ها در جهان در حال رویداد است و انقراض زبان‌ها پدیده‌ای فراگیر در جهان امروز است. برای نمونه حسن راشدی از چهره‌های نزدیک به جریانات قوم گرا، معتقد است با ادامه وضع کنونی آینده ای جز نابودی برای زبان ترکی در ایران نمی‌توان تصور کرد. این واکنش‌های افراطی منحصر به زبان‌شناسان یا فعالان فرهنگی و سیاسی نبوده است، بلکه حتی حسن عاملی، امام جمعه و نماینده ولی فقیه در اردبیل (و همچنین عضو مجلس خبرگان) نیز به دفعات اظهارات قوم‌مدارانه داشته است.
به عقیده علی ابوالقاسمی کارشناس و پژوهشگر حوزه تاریخ و فرهنگ، زبان ترکی آذربایجانی شمال استان همدان آسیب دیده است که بخشی از علل آن به بطن جامعه ترک‌زبانان شهرستان‌های شمالی استان همدان برمی‌گردد. به مرور زمان، واژه‌های زبان ترکی در معرض فراموشی قرار گرفته است و کلماتی از دیگر زبان‌ها، از جمله فارسی و عربی و ترکی استانبولی در میان لهجه‌های ترک‌زبان این استان رسوخ یافته است.
با همه این ادعاها مؤسسه آیرام وابسته به حزب عدالت و توسعه اردوغان که تلاش زیادی برای تحریک اقوام آذری در ایران دارد، ادعا می‌کند که میزان توجه و تولید آثار ترکی در ایران بیش تر شده است که با گفتار گروه‌های جدایی طلب پان ترکیست ایرانی تناقض دارد.
اثرات متقابل زبان ترکی و فارسی

مقالهٔ اصلی: وام‌واژه‌های ترکی در فارسی
مقالهٔ اصلی: وام‌واژه‌های فارسی در ترکی
زبان ترکی آذربایجانی پس از زبان ازبکی دومین زبان از زبان‌های ترکی است که از فارسی بیشترین تأثیر را گرفته است. این تأثیر بیشتر در واج‌شناسی، مجموعه لغات و ساختار بوده است و به‌صورت کمتر در صرف این زبان بوده است. تأثیر عناصر زبان‌های ایرانی بر آغوزی از آسیای میانه آغاز شده است.
از سوی دیگر زبان فارسی نیز وام‌واژه‌هایی را از زبان ترکی آذربایجانی گرفته است. در طول تاریخ، سرزمین فارسی‌زبانان، از جمله فلات ایران، شاهد فرمانروایی سلسلسه‌هایی با منشأ ترکی آذربایجانی بوده است و این عامل بر تأثیر متقابل زبان‌های فارسی و ترکی برهم مؤثر بوده است. غزنویان، سلجوقیان، تیموریان، صفویان و قاجاریان هر یک تأثیر و ردپایی از خود بر فرهنگ و ادبیات فارسی گذاشته‌اند.
اثرات متقابل زبان ترکی و فارسی > تأثیر نحوی

جمله‌های مرکب در ترکی تحت تأثیر زبان فارسی تغییر بنیادینی کرده است. خیلی از حروف ربط در زبان ترکی از پارسی وام گرفته شده است :ü (و) ve (و)، ya (یا)، ägär (اگر)، čünki (چونکه), gah . . . gah (گه گاه)، häm (هم، نیز)، hämčinin (همچنین)، häṛčänd (هرچند)، härgah (هرگاه)، nä . . . nä (نه .. نه)، näinki (نه اینکه)، yainki (یعنی که)، y axud(یا)، zira (زیرا)، bälkä (بلکه)، hämišä (همیشه)، mägär (مگر).
بیشتر این حروف ربط با توجه ساختار متفاوت ترکی، در ترکی وجود ندارند و برخی هم وجود دارند اما به صورت مستقل نمی‌توانند ب‌کار روند و تنها در جمله یا عبارت مرکب به انتهای فعل یا اسم می‌چسبند. به‌عنوان مثال در ترکی نمی‌توانید بگویید اگر الف و ب (if a and b) چرا که حرف ربط «و» وجود ندارد و همچنین معادل حرف ربط «اگر» در ترکی (سه) فقط به انتهای فعل می‌چسبد. به همین دلایل زبان ترکی عثمانی، ازبکی، ترکی آذری تحت تأثیر زبان فارسی تغییرات بنیادینی کرده است؛ مانند نمونه‌های زیر:
حرف ربط که (که به صورت کی در ترکی به کار می‌رود):
ترکی با حرف ربط فارسی: بیلیرسن کی، حسن هاردا ایشلیر؟
ترکی بدون حرف ربط فارسی: حسنین هاردا ایشلدیگینی بیلیرسن می؟
ترجمه: میدانی[که] حسن کجا کار می‌کند؟
ترکی با حرف ربط فارسی: بو دولمانی کی گؤرورسن، منیم ننه م پیشیریب.
ترکی بدون حرف ربط فارسی: گؤردوگون دولمانی منیم ننه م پیشیریب.
ترجمه: این دلمه‌ای را که می‌بینی، مادر من پخته است.
حرف ربط چونکه (که به صورت چونکی در ترکی بکار می‌رود):
ترکی با حرف ربط فارسی: هئچ ذات دئمه دی چونکی بیلیردی هئچ کس اونا اینانمایاجاق.
ترکی بدون حرف ربط فارسی: هئچ کسین اونا اینانمایاجاغینی بیلدیگی اوچون هئچ نه دئمه دی.
ترجمه: چیزی نگفت چونکه می‌دانست کسی او را باور نخواهد کرد.
حرف ربط اگر:
ترکی با حرف ربط فارسی: اگر حسن بیله، گئدرم
ترکی بدون حرف ربط فارسی: حسن بیلسه، گئدرم
ترجمه: اگر حسن بداند، می‌روم
حرف ربط و:
ترکی با حرف ربط فارسی: من حسن و حسینه تانیرام
ترکی بدون حرف ربط فارسی: من حسنینن حسینی تانیرام
ترجمه: من حسن و حسین را می‌شناسم.
اثرات متقابل زبان ترکی و فارسی > تأثیر صرفی

پسوندهای زیادی از فارسی در زبان ترکی هست مانند -باز، دان، دار، ی، کار، کش، پرست، ستان، خانه، سان و …
پیشوندهایی مانند بی-، به- و نه- هنوز در واژه‌سازی زبان ترکی استفاده می‌شوند. اگرچه در زبان ترکی عثمانی به کرات استفاده می‌شده اما اخیراً استفاده از عناصر فارسی را محدود و ممنوع کرده‌اند.
بسیاری از گویش‌های ترکی از «تر» و «ترین» پارسی برای ساختن صفت همسنجشی استفاده می‌کنند.
اثرات متقابل زبان ترکی و فارسی > تأثیر ریخت‌شناسی

از نگاه ریخت‌شناسی یا مورفولوژی: کاربرد بسیاری از پسوندهای فارسی، مانند -باز، ستان، دار، دان، پرست، کار، گر و پیشوندهای فارسی مانند بی-، با- و نا- مانند «قمارباز»، «همکار»، «بی‌ادب» یا «نامرد» کاربرد وجه التزامی مشابه فارسی مانند «آلام» به جای «آلسام» (؟) (بخرم) که بنظر می‌رسد مخصوص ترکی آذری ایران باشد. در صفت تفضیلی و عالی پرهیز از ادات «داها» و «ان» (تر، ترین)، مانند «بو اوندان یاواشدی» به جای «بو اوندان داها یاواشدیر» (این از آن آهسته‌تر است) و «لاپ گؤزل طبیعت» به جای «ان گؤزل طبیعت» (زیباترین طبیعت). با توجه به اینکه در ترکی استانبولی زمان حال کامل (ماضی نقلی) وجود ندارد برخی حتی احتمال می‌دهند که صرف ماضی نقلی مانند «گلمیشم» یا «گلیپسن» (آمده‌ام، آمده‌ای) که در ترکی ترکیه موجود نیست، نتیجهٔ تأثیر فعل ماضی نقلی در زبان فارسی است.
اثرات متقابل زبان ترکی و فارسی > تأثیر واژگانی

مقالهٔ اصلی: وام‌واژه‌های پارسی در ترکی
زبان ترکی آذربایجانی مانند سایر زبان‌های ترکی از لحاظ واژه تحت تأثیر فارسی قرار گرفته است و وام‌واژههایی از فارسی وارد این زبان شده‌اند. برای نمونه:
واژگانی: asan (آسان)، bar (بار، میوه)، javan (جوان)، girdä (گرد)، kar (کر، ناشنوا)، köhnä (کهنه)، küčä (کوچه)، mis (مس)، payïz (پاییز)، šänbä (شنبه), turš (ترش)، dost (دوست)، ruzi (روزی)، آخشام، بایرام (پدرام) و…
اصطلاحات: xahiš ediräm (خواهش می‌کنم)، güzäšt elä (گذشت کن)، xudahafiz (خداحافظ)، ...
گرته برداری: xoš gäl (خوش آمد).
ضمایر: här (هر)، här käs (هر کس)، heč (هیچ)، hämin (همین) و …
پسوندها: sān (سان)
ادبیات آذربایجانی

مقالهٔ اصلی: ادبیات آذربایجانی
اولین شکل شناخته شده در ادبیات آذربایجانی مربوط به شیخ عزالدین پورحسن اسفراینی که یک دیوان شامل غزل فارسی و ترکی آذری سروده‌بود. غزل‌های ترکی آذربایجانی خود را تحت نام حسن‌اوغلو ثبت کرده است.
در قرن چهاردهم میلادی آذربایجان، قفقاز و بخش‌های غربی ایران تحت سلطه حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو بود. در دوران این حکومت‌ها شاعرانی مانند قاضی برهان‌الدین، حبیبی و جهانشاه قراقویونلو با تخلص حقیقی زندگی می‌کردند؛ که نخستین آثار ترکی آذری را در آن دوران از خود به جا گذاشته‌اند. اواخر قرن چهاردهم، زمان ظهور یکی از بزرگ‌ترین شعرای آذربایجانی، عمادالدین نسیمی بود؛ دیوان اشعار وی از بزرگ‌ترین دیوان شعرهای زبان‌های ترکی به‌شمار می‌رود. آموزه‌های صوفی و عرفانی حروفیه از اواخر قرن ۱۴اُم تا اوایل قرن ۱۵اُم میلادی رواج داشت عمادالدین نسیمی یکی از برجسته‌ترین استادان دیوان ادبیات در تاریخ ادبی زبان‌های ترکی‌تبار بوده است. وی به زبان فارسی و عربی نیز آثاری داشته است. پس از معرفی سبک دیوان ادبیات و غزل، عمادالدین نسیمی در قرن ۱۵اُم، شاعران مشهور آذربایجانی چون شاه اسماعیل خطایی، قاسم انوار و محمد فضولی ادبیات آذربایجانی را گسترش دادند.
کتاب دده قورقود نیز نام یکی از قدیمی‌ترین داستان‌های اسطوره‌ای ترک‌های اغوز است که در حدود قرن شانزده میلادی به صورت مکتوب درآمده است. این مجموعه از ۱۲ داستان به نثر و نظم تشکیل شده و مجموعه پر ارزشی است که زندگی، ارزش‌های اجتماعی و باورهای ایل‌های ترکی را نشان می‌دهد. قدمت داستان‌ها مربوط به قرن‌های چهاردهم و پانزدهم میلادی می‌باشد.
شاعر قرن شانزدهم آذربایجانی، محمد فضولی غزل‌های فلسفی، تغزلی و بزمی خود را در زبان‌های ترکی آی، عربی و فارسی می‌سرود. وی با بهره‌گیری از سنت‌های زیبای ادبی از محیط خود، و پیروی از میراث پشتیبانش، موجب شد تا فضولی به یکی از چهره‌های برجسته ادبی جامعه ادبیات آذربایجانی تبدیل شود. از محمد فضولی دیوان غزل و قصیده‌ای به یادگار مانده است.
سبک شاعران آذربایجانی در ادامه قرن ۱۶اُم به سمت عاشیق‌ها رفت و قرن شانزدهم پس از تثبیت سیطره سلسله صفوی بر ایران قویاً توسعه یافت؛ و شاه اسماعیل یکم با تخلص خطایی و بعد با پیدایش "سبک قوشما فرزند شاه اسماعیل، شاه تهماسب و بعدتر شاه عباس دوم نیز در گسترش ادبیات آذربایجانی کوشید.قوسی تبریزی از شاعران مشهور آذری‌زبان دو نسخه از دیوان ترکی آذربایجانی از وی به جا مانده است و صائب تبریزی شاعر تبریزی‌تبار اهل اصفهان نیز از معروف‌ترین شاعران عصر کلاسیک می‌باشند که هفده غزل به زبان ترکی آذربایجانی سروده است.
ادبیات شفاهی آذربایجان

مقالهٔ اصلی: ادبیات شفاهی مردم آذربایجان
ادبیات شفاهی مردم آذربایجان به قسمتی از ادبیات مردم آذری، باورهای عامه، افسانه‌ها، داستان‌ها، موسیقی، ضرب‌المثل‌ها و رسوم‌های دهان به دهان یا سینه به سینه یا نسل به نسل از نسل‌های گذشته بجا مانده گفته می‌شود.
ادبیات شفاهی و عاشیقی آذربایجانی به علت مردمی بودن، توانسته است بالندگی خود را بسیار خوب حفظ کند. داستان‌های کاملی چون کوراوغلو و اصلی و کرم با سوژه‌های بسیار متفاوتی به‌طور زنده توسط هنرمندان مردمی پدید آمده‌اند. این داستان‌ها برای اولین بار در قرن بیستم به صورت کتبی درآمده و مانند بسیاری از آثار ادبی جمع‌آوری شده‌اند.
بایاتی‌ها یا دوبیتی‌های شفاهی آذربایجان از غنای بالایی برخوردارند. ادبیات و موسیقی عاشیق‌ها با قدمتی دیرینه جایگاه و تقدس خاصی بین ترک‌زبان‌ها و آذربایجانیان دارد. آتالار سؤزو یا امثال زبان ترکی که عموماً پندهایی عاقلانه و انسانی است. آغیلار (مرثیه‌ها) و لایلالار نیز قسمتی از ادبیات شفاهی ترکی آذربایجانی را تشکیل می‌دهند. داستان‌های فولکلوری چون کوراوغلو، اصلی و کرم، آرزی و قمبر، عباس و کولگز، عاشیق‌غریب، قاچاق‌نبی،... از غنای ادبیات شفاهی مردم آذربایجان آذربایجان سخن می‌گویند.
خط زبان ترکی آذربایجانی

مقالهٔ اصلی: الفبای ترکی آذربایجانی
|  فارسی |  لاتین |  سیریلیک |  لاتین کنونی |
| --- | --- | --- | --- |
| آ ا | A a | А а | A a |
| ب | B b | Б б | B b |
| ج | C c | Ҹ ҹ | C c |
| چ | Ç ç | Ч ч | Ç ç |
| د | D d | Д д | D d |
| ائ‍ ئ‍ ئ | E e | Е е | E e |
| اَ ه ه | Ə ə | Ә ә | Ə ə |
| ف | F f | Ф ф | F f |
| گ | G g | Ҝ ҝ | G g |
| غ | Ƣ ƣ | Ғ ғ | Ğ ğ |
| ح، ه | H h | Һ һ | H h |
| خ | X x | Х х | X x |
| ای‍̂ ی‍̂ ی̂ | Ь ь | Ы ы | I ı |
| ای‍ ی‍ ی | I i | И и | İ i |
| ژ | Ƶ ƶ | Ж ж | J j |
| ک | K k | К к | K k |
| ق | Q q | Г г | Q q |
| ل | L l | Л л | L l |
| م | M m | М м | M m |
| ن | N n | Н н | N n |
| اوْ وْ | O o | О о | O o |
| اؤ ؤ | Ɵ ɵ | Ө ө | Ö ö |
| پ | P p | П п | P p |
| ر | R r | Р р | R r |
| س، ث، ص | S s | С с | S s |
| ش | Ş ş | Ш ш | Ş ş |
| ت، ط | T t | Т т | T t |
| اۇ ۇ | U u | У у | U u |
| اۆ ۆ | Y y | Ү ү | Ü ü |
| و | V v | В в | V v |
| ی | J j | Ј ј | Y y |
| ز، ذ، ض، ظ | Z z | З з | Z z |
تاریخچه نگارش به زبان آذربایجانی به سده چهاردهم میلادی بازمی‌گردد. امروزه در آذربایجان ایران از خط عربی ترکی برای نگارش استفاده می‌شود و در کشور جمهوری آذربایجان، پس از کنار گذاشتن خط نوشتاری سیریلیک (کریل)، مانند ترکیه از خط لاتین بهره می‌گیرند.
خط زبان ترکی آذربایجانی > دگرگونی در خط ترکی آذربایجانی مدرن

در سده ۱۹ میلادی افرادی مسئلهٔ تغییر الفبای ترکی آذربایجانی را مطرح کردند. میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۸۷۸) و جلیل محمد قلی‌زاده از این دسته افراد بودند. البته این امر با مخالفت شدید گروه‌های دیگر از جمله برخی فرهنگیان و روحانیان روبرو شد. صرف نظر از دغدغهٔ روحانیان که معتقد بودند تغییر خط ارتباط مردم را با قرآن و دیگر متون دینی قطع خواهد کرد برخی اهالی فرهنگ اعتقاد داشتند که خط بخشی از هویت هر قوم را تشکیل می‌دهد و از آنجایی که چند صد سال است که تمام متون ادبی ترکی و هزاران هزار کتاب در این خط تألیف شده‌اند تغییر خط به نوعی یک گسستگی فرهنگی به وجود خواهد آورد. این مسئله در دورهٔ بسیار کوتاه جمهوری دمکراتیک آذربایجان (۱۹۱۸–۱۹۱۹) نیز مطرح گشت. بعد از پیروزی بلشویک‌ها چندین روزنامه به خط لاتین در باکو چاپ می‌شد؛ ولی خط عربی هنوز به کار گرفته می‌شد. در سال ۱۹۲۴ نریمان نریمانف رهبر بلشویک آذربایجان توانست قانون استفاده از لاتین در امور دولتی را به تصویب مجلس جمهوری آذربایجان شوروی برساند.
خط زبان ترکی آذربایجانی > تغییر به الفبای لاتین (۱۹۲۶)

در سال ۱۹۲۶ اولین کنفرانس ترک‌شناسی در باکو برگزار شد. گردآمدگان تصمیم گرفتند که خط لاتین را خط مورد استفادهٔ تمام ترک‌زبانان آذربایجانی جهان اعلام کنند. دو سال بعد به رهبری آتاترک اصلاح خط در ترکیه به اجرا گذاشته شد و الفبای لاتین جایگزین الفبای عثمانی (عربی) گردید. در همین سال کمیته‌ای به نام یئنی اَلیفبا (الفبای جدید) در مسکو به تدوین الفبای یکدستی پرداخت که در تمامی جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی (آذربایجان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان) استفاده شود. این الفبا به مدت بیش از ده سال مورد استفاده بود.
خط زبان ترکی آذربایجانی > تغییر به الفبای سیریلیک (۱۹۳۹)

در سال ۱۹۳۹ الفبای لاتین کنار گذاشته شده و خط سیریلیک روسی جایگزین خط لاتین گردید. همچنین تدریس زبان روسی در تمام مدارس اجباری اعلام شد. سیاست تجزیه کردن ملت‌ها و ممانعت از احساسات ملی‌گرایانه می‌تواند از دلایل تغییر دوبارهٔ خط در این دوره و عدم هماهنگی بین گروه‌های زبانی مشترک در تدوین الفبای جدید باشد. ترس استالین که از اتحاد و قدرت گرفتن دوبارهٔ مسلمانان -که اغلب آن‌ها ترک بودند- سرکوب زبان‌های غیرروس در محدودهٔ جغرافیای اتحاد شوروی با جایگزینی زبان روسی به شدت ادامه یافت که تا سقوط این اتحادیهٔ در ۱۹۹۱ ادامه داشت؛ ولی بعضی از این جمهوری‌ها پس از استقلال خود در سال ۱۹۹۱ الفبای خود را دوباره به لاتین برگرداندند.
خط زبان ترکی آذربایجانی > تغییر دوباره به الفبای لاتین (۱۹۹۱)

در سال ۱۹۹۱ پس از فروپاشی شوروی و استقلال جمهوری آذربایجان الفبای لاتین دوباره رسمی و الفبای سیریلیک کنار گذاشته شد. آثار مکتوب زیادی به زبان آذربایجانی با الفبای عربی بر جای مانده است که تمامی این کتب هنوز به خط لاتین در دسترس نیستند. خط لاتین آذربایجانی با چند حرف اضافه (x,q، ə) یعنی (اَ، ق، خ) اندکی با خط لاتین ترکی استانبولی متفاوت است. در حال حاضر زبان‌های ترکی که از الفبای لاتین استفاده می‌کنند، عبارتند از ترکی آذربایجانی (جمهوری آذربایجان)، ترکی ترکیه، ترکی کریمه، ترکمنی (در ترکمنستان)، ترکی گاگائوزی، قزاقی (در قزاقستان، در حال تغییر به لاتین) و ازبکی (در ازبکستان). سابقاً تاتاری و قرقیزی نیز به لاتین نوشته می‌شد.
خط زبان ترکی آذربایجانی > نوشتار ترکی آذربایجانی در ایران

در آذربایجان ایران، ترکی آذربایجانی به الفبای عربی نوشته می‌شود. اما مخصوصاً در یکی دو دههٔ اخیر، الفبای لاتین نیز در میان ترک‌زبانان ایران، به دلیل سهولت تایپ در کامپیوتر و تلفن هوشمند، و به دلیل یادگیری سادهٔ آن، رواج پیدا کرده.
در دهه‌های گذشته در ایران تلاش برای تدوین و گسترش استاندارد واحد برای نوشتار ترکی انجام شده است. در طی سمیناری به سرپرستی دکتر جواد هیئت، روزنامه‌نگار، فرهنگی، و جراح ترک‌زبان، و مؤسس مجلهٔ وارلیق و با حضور سایر فرهنگیان ترک‌زبان در سال ۱۳۸۰، «دستورالعمل نوشتن زبان ترکی - تصمیمات اتخاذ شده توسط سمینار اورتوگرافی» (به ترکی آذربایجانی تۆرک دیلی یازی قۇراللاری؛ اوْرتوقرافی سمیناری‌نین آلدیغی قرارلار) منتشر شد. البته که به دلیل کوتاهی در تدریس زبان مادری توسط آموزش و پرورش، گسترش استاندارد واحد در میان ترک‌زبانان ایران کند بوده است. ولی، این دستور العمل، امروزه توسط جامعهٔ فرهنگی ترک‌زبان، مجلات و نشریات ترک‌زبان، مدرسان زبان ترکی آذربایجانی، و نهادها و مؤسسات مختلف پذیرفته شده است. همین‌طور، این دستورالعمل توسط محققان دانشگاه محقق اردبیلی برای تدوین فرهنگ لغت جامع فارسی-ترکی آذربایجانی پذیرفته شد.
ویکی‌پدیای ترکی آذربایجانی نیز این دستورالعمل را سرلوحهٔ خویش برای نوشتار صحیح ترکی آذربایجانی قرار داده.
زبان‌های ترکی دیگری که از الفبای عربی استفاده می‌کنند، شامل ترکمنی (در ایران)، ازبکی (در افغانستان)، اویغوری، قزاقی (در سین‌کیانگ)، قرقیزی (در سین‌کیانگ) می‌باشند.
مقایسه با دیگر زبان‌های ترکی > آذربایجانی با ترکی استانبولی

گویشوران ترکی و آذربایجانی تا حدی می‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند زیرا هر دو زبان تنوع قابل توجهی دارند و تا حدی متقابل قابل فهم هستند، اگرچه درک ترکی برای گوینده آذربایجانی آسان‌تر از برعکس است. سریال‌های ترکی در بین آذری‌های ایران و آذربایجان بسیار محبوب هستند. رضا شاه پهلوی ایران (که به آذربایجان ایران صحبت می‌کرد) در سال ۱۹۳۴ با مصطفی کمال آتاتورک ترکیه ای (که به زبان ترکی استانبولی صحبت می‌کرد) دیدار کرد. این دو در حال گفتگو به زبان مربوط خود با یکدیگر فیلمبرداری شدند و به‌طور مؤثر ارتباط برقرار کردند.
در یک مطالعه در سال ۲۰۱۱، ۳۰ شرکت کننده ترکیه‌ای مورد آزمایش قرار گرفتند تا روشن شود که آنها تا چه اندازه زبان آذربایجانی نوشتاری و گفتاری را درک می‌کنند. مشخص شد که اگرچه ترکی و آذربایجانی از نظر گونه‌شناسی زبان‌های مشابهی هستند، اما از سوی ترک‌زبان‌ها درک آن به اندازه‌ای نیست که تخمین زده می‌شود. در مطالعه ای در سال ۲۰۱۷، آذربایجانی‌های ایرانی به‌طور متوسط ۵۶ درصد از درک پذیری در زبان گفتاری ترکی را کسب کردند.
در زیر چند همزاد با املای متفاوت در آذربایجان و ترکی آورده شده است:
| ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | فارسی |
| --- | --- | --- |
| ayaqqabı/başmaq | ayakkabı | کفش |
| ayaq | ayak | پا |
| kitab | kitap | کتاب |
| qan | kan | خون |
| qaz | kaz | غاز |
| qaş | kaş | ابرو |
| qar | kar | برف |
| daş | taş | سنگ |