گستهم پسر گژدهم
گستهم پسر گژدهم در جنگ دوازده رخ > نقش گستهم در جنگ دوازده رخ

پس از شکست سپاه توران به فرماندهی پیران ویسه و کشته‌شدن پیران در نبردی تن‌به‌تن با گودرز، لهاک و فرشیدورد، دو برادر پیران بدون آنکه مانند دیگر سپاهیان تورانی پوزش‌خواه به توران بازگردند، بر آن شدند از راه بیابان راهی توران شوند که گودرز، گستهم را روانه کرد تا آنان را به پوزش‌خواهی نزد او بیاورد.
در نَبردی دشوار، گستهم دو برادر پیران را از پای درآورد ولی خود زخم‌هایی عمیق برداشت و در کنار چشمه‌ای بی‌هوش، آماده شد تا مرگ را پذیرا شود. از دیگر سو، بیژن، چون آگاه شد گستهم به تنهایی به نبرد دو پهلوان تورانی رفته، سخت پریشان شد و به‌رغم مخالفت پدر به یاری گستهم شتافت و اسب گستهم، بیژن را به دوست دیرینه‌اش رساند که اگر اندک زمانی دیرتر رسیده بود، گستهم نیز به لهاک و فرشیدورد می‌پیوست. بیژن زاری‌ها کرد و جامه درید و زخم‌های خونریز گستهم را ببست و سپس تورانی‌ای را به اسارت گرفته، به یاری او پیکر بی‌جان لهاک و فرشیدورد را بر اسبان‌شان ببست و چون گستهم توان نشستن بر زین اسب را نداشت، اسیر را گفت که بر اسب بنشیند و گستهم را در حالت نشسته بر زین در آغوش کشد که مبادا از اسب فروغلتد و با این شیوه، بیژن به سوى قرارگاه سپاه ایران بازگشت. پس از رفتن بیژن در پی گستهم، گیو، براى جان تنها فرزند خویش سراسر اضطراب و دغدغه بود و پیوسته نگاهش در جهت مسیری بود که امید بازگشت بیژن را داشت. در این هنگام خروشی برخاست و گرد سوارانی پدیدار گشت و دیده‌بانان گفتند سه اسب و دو کشته که به زاری بر اسب بسته شده‌اند و نیز یک سوار دیگر که در پیشاپیش آنهاست، به سوی ما می‌آیند. با آوای دیده‌بانان، همه نامداران سپاه ایران شگفت‌زده به آن راه چشم دوختند که از مرز توران چه کسی جسارت آن را دارد که در این دشت کین به سوى سپاه ایران آید. در حالی که همگان چشم به راه دوخته بودند، به ناگاه بیژن را دیدند، کمان به بازو افکنده، به نرمی اسب می‌تازد تا اسبی که دو سوار بر پشت آن بودند، راهوار حرکت کنند و بر دو اسب دیگر پیکر بی‌جان لهاک و فرشیدورد را دیدند که واژگونه و نگون‌سار و پر‌خون و پر‌غبار، بر اسبان‌شان بسته شده بودند و بر اسبی دیگر، گستهم با حالی نزار در آغوش سربازی تورانی نشسته بود. بیژن چون نزدیک‌تر آمد، دانست کیخسرو نیز به سپاه ایران پیوسته است و چون کیخسرو، با آن چهره دلنشین و سر و تاج شکوهمندش، بیژن را بدید، او را گفت: «ای شیرمرد، در این دشت نبرد به کجا رفته بودی؟». بیژن شادمانه شهریار ایران را درود گفت و پیوستن او را به سپاه، ستایش‌ها کرد و سپس از گستهم و دلاوری‌های او و از نبردش با دو پهلوان تورانی و از آرزوی او براى دیدار شهریار ایران سخن گفت و افزود سپاس یزدان پاک را که برآورده‌شدن آرزوی گستهم دشوار نیست، زیرا شهریار خود به دیدار گستهم آمده است و اکنون اگر او جان بسپارد، افسوسی نیست چراکه به آرزوی خویش رسیده است. شهریارِ سپاس‌مند ایران، فرمان داد گستهم را به نزد وی آورند و با دیدن حال نزار او و زخم‌های عمیقش ژاله بر مژگان چکاند. گستهم، بوی شهریار خویش را دریافت و به آرامی چشم گشود، چندان ناتوان گشته بود که او را توان سخن‌گفتن نبود. بزرگان سپاه با مشاهده پهلوان خویش که این‌گونه از پای فتاده بود، زاری‌ها کردند و از روی مهر و عشق بر پهلوان‌شان گریان شدند. شهریار ایران را دلِ آن نبود که گستهم جان بسپارد که سر او در زیر زخم‌های دشمنانش همانند سندانی درهم‌شکسته شده بود. از روزگار هوشنگ و تهمورث و جمشید مهره‌ای جادوئی به یادگار بر بازوی کیخسرو بود که زخم‌ها را درمان می‌کرد و آن مهره به میراث به کیخسرو رسیده بود  از سر مهر و با آرزوی نجات گستهم، آن را از بازوی خویش برگرفت و بر زخم‌های او بمالید. سپس پزشکانی از روم و هند و چین و ایران و یونان که در سپاه ایران بودند، همه را بر بالین گستهم فراخواند. آنان هرگونه درمان و افسونی که می‌دانستند، به کار بستند و سپس کیخسرو، سر و تن از غبار بشست و به نیایش ایستاد و از یزدان پاک آرزوی نجات گستهم را کرد و بسیار با جهان‌آفرین از این آرزو سخن گفت. دو هفته تمام گستهم در اغما بود، گاه به هوش می‌آمد و گاه از هوش می‌رفت و سرانجام پس از چهارده روز، در روزی آفتابی که خورشید بر چهره سپاهیان ایران لبخند می‌زد، گستهم چشم گشود، با لبخندی نویدبخش. نخست کسی که چشم‌گشودن گستهم را بدید، بیژن بود که روزها در پی روزها در کنار یار دیرینه خویش نشسته بود، به تمنای آن چشم‌گشودن و چون آن تمنا برآورده شد، همه رنج‌هایش سر آمد و کوشش او براى نجات گستهم به بار نشست، گویی گستهم درختی کهنسال بود که بر اثر قهر طبیعت تندری او را به آتش کشیده بود و اکنون آن لبخند، جوانه سبزی بود که از شاخه‌ای سر برآورده و امید زندگی را به یارانش نوید می‌داد.
اکنون که گستهم اندک توانی یافته بود، بیژن بر آن بود که آرزوی او را هرچه زودتر برآورده کند. او را به نرمی بر اسبی نشانده، به نزد شهریار ایران برد و چون شاه به او بنگریست و دریافت از مرگ حتمی جان به در برده است، به همراهان او گفت: «یزدان پاک مهر خویش را از ایرانیان دریغ نمی‌دارد و نیایش‌های‌شان را بی‌پاسخ نمی‌گذارد و به راستی با این زخم‌های عمیق، زندگی دوباره گستهم از شگفتی‌هاست و او نخواست دل ما از مرگ گستهم غمین و دژم شود». آن‌گاه به بیژن گفت: «گستهم جان خویش را مدیون توست، تو نیک‌بخت و یزدان‌شناس هستی و هرگز براى تن خویش هراس نداشته باش که او نگهبان و نگهدار تو است و همه آنچه براى تو رخ داده، از مهر پروردگارت بود و بس و تنها او یاری‌بخش تو است و نه هیچ‌کس دیگر و اوست که جاوید و فریادرس است و با هر آرزویی که از ژرفای دل برآید، دست تو را می‌گیرد، همان‌گونه که تن مرده گستهم را زنده گرداند». و آن‌گاه گستهم را گفت: «این جهان هیچ‌کس را چون بیژن تیماردار ندیده است که از سر مهر، رنج بر خود بگزیده». شاه یک هفته دیگر در زیبد بماند و به سپاهیان درم بخشید و سپاه خویش را دلگرم گرداند.