قاسم حاجی‌زاده
زندگی > انقلاب ۱۳۵۷

طی ماه‌های اوج‌گیری انقلاب ۱۳۵۷، ایام پرآشوب پس از آن، شروع جنگ ایران و عراق، تعطیلی گالری‌ها و رکود در فضای هنرهای تجسمی ایران، قاسم حاجی‌زاده همچنان به نقاشی ادامه داد. در این دوران روش کار او تغییری نمی‌کند و کماکان سوژه‌هایش را از میان عکس‌های قدیمی برمی‌گزیند و نقاشی از «زنان قلعه» را ادامه می‌دهد. در کشاکش انقلاب او همچنین به عکس‌های فامیلی و عکس از آدم‌هایی علاقه‌مند می‌شود که هیچ شناختی از آن‌ها ندارد و تنها به صرف نکته‌ای طنزآمیز انتخابشان می‌کند:
مثلاً مردی که چندین ازدواج کرده تا صاحب پسر شود، ولی هربار دختر نصیب او می‌شده‌است؛ تا بالاخره در پنجاه‌سالگی صاحب پسر شده. بعد که [پسرش] سه یا چهار ساله شده، رفته و از خود و فرزندش، در حالی که روی چهارپایه ایستاده تا هم‌قد پدر شود عکس گرفته‌است. در عکس آن‌ها هم‌قد هستند ولی اختلاف سنی عظیمی میانشان وجود دارد. از این موضوعات تا آن‌جا که می‌شد نقاشی کردم. آن‌قدر که دیگر نه رنگی برایم ماند و نه مقوا و بومی که روی آن‌ها نقاشی کنم. این دوره را یکی از دوره‌های خوب کاریم می‌دانم؛ دوره‌ای که به‌راستی فقط به خاطر خود نقاشی، نقاشی می‌کشیدم و خواستهٔ دیگری غیر از آن پشتش نبود.
در کنار موضوعات دیگر، موضوع تازه‌ای که در سال‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷ به آن پرداخت، نقاشی از عکس‌های مربوط به جنبش جنگل و میرزا کوچک‌خان بود. او خود در اینباره می‌گوید:
همیشه زندگی میرزا برای من یک راز بود. اسم او را می‌شناختم ولی می‌دیدم که همه دربارهٔ او زیرگوشی و به‌آهستگی حرف می‌زنند. گاه می‌شنیدم آواز زنان و مردانی که در هنگام کار در مزارع چای و شالیزارها راجع به چشم‌های سبز میرزا و قهرمانی‌های او و یارانش می‌خواندند. یادم است در کودکی، پدرم برای کوتاه‌کردن موهایم مرا نزد سلمانی (آرایشگر) پیری می‌برد که گویا یکی از یاران میرزا بود و با او دربارهٔ میرزا حرف می‌زد. پدرم نیز عکسی از میرزا داشت که در قابی به دیوار اتاق زده بود؛ منتها پشت این قاب نیز عکسی از یک منظره بود تا در مواقعی که احساس خطر کرد، قاب را پشت‌ورو کند؛ بنابراین میرزا و فداکاری‌ها و قهرمانی‌هایش حضوری زنده اما گنگ در ضمیر من داشت؛ تا این‌که کتابی دربارهٔ میرزا توسط ابراهیم میرفخرایی که از یاران بسیار نزدیک او بود چاپ شد. به توصیهٔ دوستی (محمود پاییزه، شاعر) این کتاب را خواندم و از واقعهٔ قیام جنگل و میرزا و یاران او تصویر روشنی یافتم.
نخستین تابلوی حاجی‌زاده در زمینهٔ جنبش جنگل چهرهٔ بسیار بزرگی بود از ابراهیم حشمت به ابعاد ۳×۲ متر و به صورت آبستره و فیگوراتیو که در آن سر او دارزده به نظر می‌رسید. در سال ۱۳۵۵ این تابلو به همراه دو تابلوی دیگر، یکی از مهوش و دیگری از زنی قاجاری با بچه‌ای بی‌سر در بغل در نمایشگاهی گروهی شرکت داده شد. در روز افتتاح، محمدرضا شاه پهلوی و شهبانو فرح نیز از آن بازدید کردند. محمدرضا پهلوی هنگام رسیدن به تابلوی ابراهیم حشمت از او دربارهٔ صاحب عکس پرسید و وقتی نام را فهمید چهره‌اش در هم رفت و سپس از زن قاجار و بچهٔ بی‌سرش پرسید و در آخر از تابلوی مهوش تعریف کرد. پس از رفتن وی امیرعباس هویدا نزد حاجی‌زاده رفت و با اشاره به نقاشی‌های ابراهیم حشمت و زن قاجار به او گفت این‌ها را کنار بگذار و «مهوش» را ادامه بده.
حاجی‌زاده که در دورهٔ دودمان پهلوی از نمایش نقاشی‌های میرزا کوچک‌خان منع شده بود، فقط می‌توانست در خفا در این مورد نقاشی کند. با وقوع انقلاب فرصتی شد تا او به‌طور جدی موضوع جنبش جنگل را ادامه دهد. برای این منظور با کمک محمود پاییزه و محمدرضا اصلانی ملاقاتی با ابراهیم فخرایی داشت و او پس از اطلاع از قصد حاجی‌زاده، همهٔ عکس‌هایی که داشت در اختیار حاجی‌زاده قرار داد و حاجی‌زاده نیز پس از عکس‌گرفتن از آن‌ها باعجله و شتاب و تمام مدت، شبانه‌روز مشغول خلق سری نقاشی‌های میرزا کوچک‌خان شد. در این دوران او اغلب در آپارتمانش مشغول کشیدن نقاشی بود و کمتر از خانه خارج می‌شد و فقط صبح‌ها برای دواندن سگ شکاریش و کمی ورزش با ماشین به لشگرک می‌رفت. حاجی‌زاده دوران خانه‌نشینی و نقاشی پی‌درپی مجموعهٔ جنبش جنگل را در نهایت در حوالی سال ۱۳۶۴ به پایان رساند. او این مجموعه را در ۱۳۶۴ در نگارخانهٔ مجموعهٔ آزادی و گالری سیحون به نمایش گذاشت و سپس با خوشحالی تصمیم گرفت آن‌ها را چاپ کند. او از آثارش آلبومی تهیه کرد و به اداره‌ای به نام انتشارات برد. آن‌جا دو–سه نقاش بودند که او را می‌شناختند. آلبوم را از او تحویل گرفتند و گفتند برای گرفتن جواب برو چند روز دیگر بیا؛ اما وقتی به آن‌جا برگشت آلبوم نقاشی‌هایش را زیر پای دربان آن‌جا یافت و این اولین شوک به او بود. سپس به انتشارات کودکان رفت که چند دوست قدیمی‌اش آن‌جا بودند، اما آن‌ها عذرخواهی کردند و گفتند در راستای زمینهٔ کارشان نیست. یکی از دوستانش به او پیشنهاد داد «حالا که نمی‌توانی آثارت را چاپ کنی، در موزه هنرهای معاصر تهران نمایشگاه بگذار.» هنگامی که او به آن‌جا رفت، «خوشنویس» رئیس وقت موزه، پاسخ به درخواست او را به جلسهٔ مشورتی موکول کرد و پس از چند روز که به آن‌جا برگشت به او گفت: «آقای حاجی‌زاده بهتر است از ایران بروی» و برادر غلامحسین نامی را خواند و گفت: «کمک کن آقای حاجی‌زاده بتواند نقاشی‌هایش را همراه خود ببرد.» حاجی‌زاده بلیطی برای پرواز به فرانسه خرید ولی یک روز پیش از سفر دوباره نزد مدیر موزه رفت و گفت کار اشتباهی انجام نداده و از دلیل ممنوعیت آثارش پرسید. رئیس موزه گفت در کمیته افرادی هستند که در صورت اطلاع از حضور حاجی‌زاده در ایران ممکن است «سر او را ببرند.» حاجی‌زاده دلیل این مخالفت را نداشتن ذهنیت اسلامی یا دینی و کشیدن چهره کسانی چون خوانندگان آن دوره می‌داند. در نهایت، قاسم حاجی‌زاده در سال ۱۳۶۵ به علت محدودیت کاری در ایران به پاریس مهاجرت می‌کند.