جناح ۵۳ شکاری (لوفت‌وافه)
تاریخچه عملیاتی > عملیات بارباروسا

جناح ۵۳ شکاری در جریان آماده‌سازی برای تهام به شوروی، اوایل ماه ژوئن سال ۱۹۴۱ سواحل کانال مانش در فرانسه را ترک کرد و به آلمان بازگشت. جناح چند روز در پایگاه‌های اولیه خود در مانهایم-زانتهوفن و ویسبادن-اربنهایم بود و آماده‌سازی‌های نهایی برای کارزار در شرق را صورت داد.
هنگام آغاز عملیات بارباروسا سه گروه جناح ۵۳ شکاری هر یک به صورت جداگانه و مستقل در بخش متفاوتی از جبهه شرقی عمل می‌کرد.
ستاد جناح به همراه گروه ۱ به عنوان بخشی از ناوگان دوم هوایی، در بخش مرکزی جبهه بود. این دو روز ۱۴ ژوئن سال ۱۹۴۱ از پایگاه خود در آلمان راهی کشِویتسا در شرق لهستان اشغالی در نزدیکی مرز شوروی در غرب برست-لیتوفسک شدند. در این حال گروه ۴ جناح ۵۱ شکاری هم تحت امر فرماندهی جناح ۵۳ شکاری بود. این یگان‌ها مجموعاً در جناح راست گروه ارتش مرکز بودند. مأموریت آن‌ها پشتیبانی از گروه زرهی ۲ گودریان در حرکت آن در حاشیه شمالی مرداب‌های پریپیات به سمت بابرویسک بود.
بارباروسا هم مانند سایر کارزارهای برق‌آسای ورماخت (بلیتس‌کریگ)، بامداد روز ۲۲ ژوئن سال ۱۹۴۱ با حملات هوایی گسترده به پایگاه‌های هوایی پیشین دشمن آغاز شد. نخستین مأموریت گروه ۱ جناح حفاظت از دسته‌های اشتوکا بود که به ناحیه برست-لیتوفسک حمله می‌بردند. نیروهای شوروی کاملاً غافل‌گیری شدند و هیچ مواجهه هوایی در این موقعیت صورت نگرفت. خلبانان گروه بعداً به صورت پراکنده با جنگنده‌هایی از دشمن برخورد می‌کردند که از حملات اولیه به پایگاهشان گریخته بودند. حدود ظهرگاه نخست موج‌ها از بمب‌افکن‌های بدون محافظت شوروی به سمت خاک آلمان گسیل شدند. مقابله با آن‌ها بسیار آسان بود و ۱۵ مورد از ۱۸ پیروزی هوایی گروه ۱ در روز نخست، از همین بمب‌افکن‌های دو موتوره بود.
روز دوم عملیات نیروی هوایی شوروی به شکل محسوسی از صحنه نبردها غایب بود. ستاد جناح هیچ درگیری را این روز تجربه نکرد و فقط مشغول حمله به ستون‌های نیروی زمینی دشمن بود که به سمت شرق عقب‌نشینی می‌کردند. سرنگون کردن فقط یک بمب‌افکن در این روز نصیب گروه ۱ شد که توسط ستوان یکم بالفاتس، فرمانده گروه انجام گرفت. بالفاتس تنها ۲۴ ساعت بعد در اثر آتش تسلیحات دفاعی آرایشی از بمب‌افکن‌های توپولوف در شمال شرقی برست-لیتوفسک کشته شد. این بار هم ستوان یکم ایگناتس پرستله، فرمانده اسکادران ۲، موقتاً گروه را انتخاب فرمانده بعدی، مدتی هدایت کرد. فرمانده جدید سروان فرانس فون وِرا بود. او در قالب جناح ۳ شکاری در نبرد بریتانیا به اسارت درآمده بود اما توانسته بود از یک اردوگاه اسرا در کانادا فرار کند و از طریق ایالات متحده بی‌طرف، به آلمان بازگردد.
فون ورا از روز ۱ ژوئیه سال ۱۹۴۱ فرماندهی گروه ۱ را در دست گرفت. تا این زمان ستاد جناح و گروه ۱ پشت سر گروه زرهی ۲ حدود ۱۵۰ کیلومتر در خاک شوروی پیش رفته بودند و در بابرویسک قرار داشتند. در این مدت، حین حفاظت از نیروهای گودریان، ۳۰ بمب‌افکن و چند جنگنده نیروی هوایی شوروی سرنگون شدند.
روز ۳۰ ژوئن فون مالتسان دستور گرفت جنگنده‌های خود را از باراناویچی به خوستنّه در جنوب غربی در لهستان اشغالی ببرد. گروه ۱ با این حرکت وارد قسمت جنوبی جبهه شرقی شد و تحت امر ناوگان چهارم هوایی لوفت‌وافه قرار گرفت. این‌جا هم مأموریت آن حفاظت هوایی از پیشروی نیروهای زرهی بود. این نیرو گروه زرهی ۱ فون کلایست بود که به سمت کی‌یف، پایتخت اوکراین می‌رفت.
شمار پیروزی‌های گروه ۱ با عمل در جنوب خط مقدم به شکل پرسرعتی افزایش یافت. گروه گروه ۱ تا پایان ماه ژوئیه بیش از ۱۳۰ فروند از هواگردهای شوروی را سرنگون کرد. تلفات گروه در این مدت تنها شامل یک کشته، دو مفقود، یک اسیر و چند زخمی بود. سرگرد فون مالتسان، فرمانده جناح بشخصه در عرض مدت زمانی کمتر از یک ماه ۲۴ پیروزی هوایی دیگر به کارنامه خود افزود و با مجموع ۴۲ پیروزی، به عنوان نخستین فرد در جناح، روز ۲۴ ژوئیه سال ۱۹۴۱ برگ‌های بلوط صلیب شوالیه را در ولفس‌شانتسه از دست آدولف هیتلر، پیشوای رایش آلمان دریافت کرد.
در این زمان ستاد جناح و گروه ۱ از پایگاه بیِلایا-زیرکوف در ۸۰ کیلومتری جنوب کی‌یف عمل می‌کردند. اوایل ماه اوت دستور گرفتند هواگردهای ب‌اف ۱۰۹اف خود را تحویل جناح ۳ شکاری در همان پایگاه بدهند و با قطار به پایگاه اصلی خود در مانهایم-زانتهوفن در آلمان بازگردند تا به مدل جدید ب‌اف ۱۰۹اف-۴ باز تجهیز شوند.
گروه ۲ برای مشارکت در عملیات بارباروسا به پروس شرقی در قسمت شمالی خط مقدم فرستاده شد. البته تنها دو اسکادران از آن به آن‌جا رفت؛ اسکادران ۶ برای دفاع از سواحل دریای شمال از این گروه جدا شد.
گروه ۲ تحت امر جناح ۵۴ شکاری در ناوگان یکم هوایی لوفت‌وافه، از پایگاه نویزیدل در نزدیکی مرز لیتوانی شوروی عمل می‌کرد. دقایقی پیش از با آغاز عملیات، جنگنده‌های گروه ۲ وارد آسمان لیتوانی شدند اما مواجهه‌ای صورت نگرفت. سه ساعت بعد گزارشی از آرایش بمب‌افکن‌های توپولف اس‌بی-۲ دریافت شد. خلبانان گروه هنگام بازگشت این بمب‌افکن‌ها به آن‌ها رسیدند و شش فروند از آن‌ها را سرنگون کردند. در این درگیری آتش دفاعی بمب‌افکن‌ها آسیب جدی به هواگرد سروان فون برتنوتس، فرمانده گروه وارد آورد و او را زخمی کرد. فون برتنوتس وادار به فرود در پشت خط دشمن شد. مردم محلی او را یافتند و تا هنگام رسیدن نیروهای آلمانی در چهار روز بعد، از او مراقبت کردند. به هر صورت تا این زمان زخم‌های فون برتنوتس عفونت کرده بودند. او را بلافاصله برای درمان به آلمان بازگرداندند اما روز ۲۷ ژوئن در بیمارستان درگذشت. بدین شکل فون برتنونتس دومین فرمانده گروه در جناح ۵۳ شکاری بود که در هفته‌های آغازین عملیات بارباروسا کشته می‌شد و هر دوی آن‌ها هنگام حمله به بمب‌افکن‌های توپولف دچار این سرنوشت شدند.
سروان والتر اشپیس، یکی از اعضای دسته ستاد جناح، بلافاصله جایگزین فون برتنونتس در فرماندهی گروه ۲ شد. دو اسکادران ۴ و ۵ گروه ۲ تا عصر روز ۲۲ ژوئن پنج بمب‌افکن دیگر را هم سرنگون کردند تا شمار پیروزی‌های هوایی گروه در این روز به ۱۷ مورد برسد.
با پیشروی گروه ۲ همراه با نیروهای زمینی در اراضی منطقه بالتیک به سمت شمال شرقی، بمب‌افکن‌های توپولف همچنان هدف اصلی خلبانان گروه ۲ بودند. در ابتدا بیشتر وقت صرف گشت‌زنی آزاد در سواحل دریای بالتیک می‌شد. گروه ۲ از اواخر ماه ژوئن، با استقرار در کرویتسبرک در ۱۲۰ کیلومتری شرق ریگا، پایتخت لتونی، در کنار یگان‌های جناح ۵۴ شکاری، به شکل مستقیم‌تری مشغول پشتیبانی از نیروهای زمینی بود که بیشتر حول پیشروی پرسرعت گروه زرهی ۴ هوپنر به سمت لنینگراد بود. اسکادران‌های گروه ۲ با سرعت زیاد سرنیزه زرهی ورماخت را در ورود به خاک روسیه از استونی از راه جنوب دریاچه پیپوس، همراهی می‌کردند. علاوه بر حفاظت از نیروی زمینی در مقابل بمب‌افکن‌های دشمن، ماموریت‌های پوششی برای حملات بمب‌افکن‌ها و اشتوکاهای ناوگان یکم هوایی لوفت‌وافه نیز انجام می‌شد. تعداد زیادی پیروزی هوایی در این مدت نصیب گروه ۲ شد که گاهی به ۹ یا ۱۰ مورد در روز می‌رسید. در این حال پس از کشته شدن فون برتنوتس که هنگام مرگ ۳۲ پیروزی در کارنامه داشت، پیروزی‌های کسب شده به شکل متوازنی بین خلبانان جناح پخش بود و هیچ‌کسی به صورت خاصی بر دیگران از این منظر برتری نداشت.
حضور در کارزار شرق به شکل غیرقابل اجتنابی موجب فرسایش تجهیزات گروه ۲ شد. بدین ترتیب درحالی‌که حدوداً نیمی از هواگردهای آن در حالت عملیاتی بودند، این گروه روز ۱۹ ژوئیه دستور به بازگشت به استونی و از آن‌جا به پروس شرقی گرفت تا هواگردهای مدل جدید ب‌اف ۱۰۹اف-۴ باز تجهیز شود. گروه ۲ تا این هنگام از این کارزار ۸۳ پیروزی هوایی کسب کرده بود. بیشتر این پیروزی‌ها با سرنگون کردن موج‌های خودکشی‌گونه بمب‌افکن‌های بدون حفاظت شوروی به دست آمد و تنها کمتر از ۱۰ جنگنده بین این شمار بود.
هنگامی که گروه ۲ میانه ماه اوت دوباره به جبهه شرقی بازگشت، نیروهای زمینی به حومه بیرونی لنینگراد رسیده بودند. گروه در پایگاه‌هایی در جنوب لنینگراد مستقر شد. در این زمان دیگر توان هوایی دشمن رو به افزایش بود و تجهیزات منسوخ آن رفته‌رفته با نمونه‌های جدید جایگزین می‌شد. خلبانان اسکادران ۵ روز ۸ سپتامبر برای نخستین بار سه هواگرد تهاجمی ایل-۲ اشتورمویک را سرنگون کردند. به هر صورت هواگردهای ب‌اف ۱۰۹ لوفت‌وافه همچنان برتری زیادی بر رقبای خود در نیروی هوایی شوروی داشت و با تحمل کم‌ترین مقدار تلفات، بیشترین خسارت را به آن‌ها می‌شد. گروه ۲ در طول هفت هفته‌ای که در جبهه لنینگراد بود تنها سه خلبان خود را از دست داد. یکی از آن‌ها در درگیری نزدیک هوایی، یکی دیگر با آتش ضدهوایی و سومی در اثر حادثه در هنگام برخاستن کشته شدند. استوار دوم اشتفان لیتیِنس از اسکادران ۴ هم هنگام مأموریت پوشش اشتوکاها روز ۱۱ سپتامبر توسط یک جنگنده آی-۱۶ دشمن به شدت زخمی شد. او بر فراز اراضی خودی از هواگرد بیرون پرید. او را به سرعت به بیمارستانی در ریگا بردند اما به هر شکل امکان حفظ بینایی چشم راست نبود. لیتیِنس پیش از این ۲۳ پیزوی هوایی در کارنامه داشت.
دو خلبان دیگر گروه ۲ هم در قسمت شمالی جبهه شرقی شمار پیروزی‌های هوایی خود را به بیش از ۲۰ مورد رساند. این‌ها یکی ستوان یکم گرهارت میشالسکی، آجودان گروه با ۲۲ و دیگری ستوان یکم کورت برِندْله، فرمانده اسکادران ۵ با ۲۹ پیروزی هوایی بودند. حدود یک سال پیش از این ۲۰ پیروزی هوایی تقریباً به صورت قطع نشان صلیب شوالیه را برای خلبانان به ارمغان می‌آورد؛ با این حال همین افزایش بسیار زیاد شمار پیروزی‌های هوایی سبب شد استانداردها برای اعطای چنین نشان‌هایی افزایش یابد. بدین شکل هنگامی که گروه ۲ جناح روز ۶ اکتبر سال ۱۹۴۱ برای بار دوم و آخرین بار به آلمان بازگشت، هیچ‌یک از خلبانان آن نشان صلیب شوالیه را نداشتند.
گروه ۳ روز ۱۲ ژوئن سال ۱۹۴۱ پایگاه خود در ویسبادن-اربنهایم را ترک کرد و همانند گروه ۱، راهی بخش مرکزی جبهه شرقی شد. با این حال در سوبولوو در منتهی الیه جناح چپ گروه ارتش مرکز، در نزدیکی مرز با گروه ارتش شمال، قرار گرفت.
گروه ۳ به همراه گروه ۲، در آغاز عملیات بارباروسا تحت امر جناح ۲۷ شکاری بود. خلبانان گروه ۳ در حمله ارتفاع پایین به پایگاه‌های هوایی خط مقدم شوروی مشارکت داشتند و چندین ماموریت حفاظت از اشتوکاها را نیز به انجام رساندند. گروه ۳ با سرنگون کردن ۳۶ هواگرد در روز نخست، بهترین گروه در میان تمامی گروه‌های شکاری ظاهر در جبهه شرقی بود. علاوه بر این ۲۸ هواگرد هم بر روی زمین منهدم شدند. همه این‌ها تنها به قیمت دو جنگنده گروه بود که هنگام فرود اضطراری از بین رفتند.
با این وجود، در دو روز بعدی حضور دشمن در آسمان بسیار کم رنگ بود و گروه ۳ در این روزها حتی یک پیروزی هم کسب نکرد.
گروه ۳ روز ۲۵ ژوئن، یک روز پس از تصرف ویلنیوس، به این شهر در لیتوانی در اراضی داخلی‌تر شوروی منتقل شد. خلبانان گروه ضمن ماموریت‌های تهاجم زمینی و پوشش بمب‌افکن‌ها، از پیشروی سرنیزه گروه زرهی ۳ هوت نیز به سمت مینسک، پایتخت بلاروس پشتیبانی می‌کرد. گروه ۳ تا روز ۲۷ ژوئن که محاصره منطقه مینسک تکمیل شد، ۵۶ پیروزی هوایی دیگر بر هواگردهای شوروی کسب کردند. در جریان مراحل اولیه نبرد برای پاکسازی منطقه در محاصره، خلبانان گروه ۳ نواحی شمالی و شرقی مینسک را گشت می‌زدند تا از نیروهای زمینی در برابر حملات بمب‌افکن‌های شوروی محافظت کنند که قصد گشودن راهی برای یگان‌های در محاصره ارتش سرخ داشتند. توان گروه ۳ جناح ۵۳ شکاری با الحاق گروه ۲ جناح ۵۲ به آن تقویت و بدین ترتیب «گروه شکاری ویلکه» تشکیل شد. این یگان موقت تا روز ۱ ژوئیه مجموعاً ۳۶ بمب‌افکن ایلیوشین دی‌بی-۳ و چندین جنگنده و انواع دیگر از هواگردها را سرنگون کرد.
ستوان دوم اریش اشمیت از اسکادران ۹ جناح روز ۴ ژوئیه سال ۱۹۴۱ یک جنگنده آی-۱۶ شوروی را سرنگون کرد و شمار پیروزی‌های هوایی خود را به ۳۰ مورد رساند. نوزده روز بعد نشان صلیب شوالیه، به عنوان پنجمین فرد در جناح و دومین فرد گروه ۳، بدین جهت، از دست سپهبد ولفرام فون ریشتوفن، فرمانده سپاه ۸ هوایی، به او اعطا شد.
در میانه نبرد منطقه مینسک گروه زرهی ۳ پیشروی پرسرعت به سمت شرق این بار جهت ناحیه اسمولنسک را از سر گرفت. گروه ۳ نیز هم‌پای یگان‌های زرهی در عمل خاک شوروی پیش می‌رفت. این گروه ابتدا روز ۶ ژوئیه در لیپیل در جنوب شرقی ویتبسک و سپس در پایان ماه در موژنا در شمال شرقی اسمولنسک مستقر شد. جنگنده‌های گروه غالباً تنها چند ساعت پس از تصرف پایگاه‌های هوایی توسط نیروی زمینی، وارد آن‌ها می‌شدند. مقاومت هوایی شوروی به شکل روزافزونی در میانه ماه ژوئیه افزایش می‌یافت. نتیجتاً تعداد پیروزی‌های هوایی گروه ۳ هم با سرعت زیاد می‌شد. تنها در دو روز ۲۶ و ۲۷ ژوئیه ۳۶ هواگرد شوروی قربانی خلبانان گروه شدند. تمامی این شمار جز چهار مورد، بمب‌افکن‌های دو موتوره بودند.
ستاد جناح ۲۷ شکاری به همراه گروه ۲ جناح ۵۲ شکاری، روز ۲ اوت جدا و به جبهه لنینگراد منتقل شدند. گروه ۳ همچنان در بخش مرکزی جبهه شرقی باقی ماند و هم‌اینک بخشی از «گروه شکاری هاگِن» بود. این یگان نام خود را از سرگرد والتر هاگن، فرمانده گروه ۱ بمب‌افکن شیرجه‌ای گرفته بود و هدف از تشکیل آن پشتیبانی از حمله پیش روی ارتش نهم به شهر ولیکیه لوکی، بر سر راه شمالی به سمت مسکو، بود.
سروان دیتریش ویلکه، فرمانده گروه ۳ سه روز پیش از پیوستن به گروه جدید و ستوان یکم هربرت شرام از اسکادران ۸ جناح سه روز پس از آن، هر یک پیروزی‌های خودشان را به ۲۵ مورد رساندند تا متعاقباً بدین جهت روز ۶ اوت سال ۱۹۴۱ نشان صلیب شوالیه را از دست فیلدمارشال آلبرت کسلرینگ، فرمانده ناوگان دوم هوایی دریافت کنند. این دو ششمین و هفتمین نفر در جناح ۵۳ شکاری و همچنین دومین و سومین فرد در گروه ۳ این جناح بودند که این نشان به آن‌ها اعطا می‌شد.
گروه ۳ بیشتر ماه اوت را صرف پشتیبانی از نبردهای اطراف ولیکیه لوکی کرد. به هر شکل شش هفته عملیات رزمی مداوم توان گروه را کاهش داده بود. مشکلات تدارکاتی و نرسیدن قطعات یدکی سبب شد در حدود نیمه ماه اوت دیگر هیچ هواگرد فعالی در این گروه باقی نماند. به هر صورت شرایطی به آرامی بهتر شد و گروه ۳ در هفته پایانی ماه اوت، درحالی‌که با نصف توان سازمانی عمل می‌کرد، توانست بیش از ۵۰ هواگرد شوروی را سرنگون کند. ستوان یکم فرانتس گوتس، فرمانده اسکادران ۹ روز ۳۱ اوت به بیست‌وپنجمین پیروزی خود دست یافت. البته همان روز ستوان دوم اریش اشمیت از همان اسکادران ۹ که کمتر از یک ماه پیش نشان صلیب شوالیه را دریافت کرده بود، هنگام حمله به یک پایگاه هوایی دشمن در شرق ولیکیه لوکی در اثر آتش ضدهوایی از دست رفت. البته ستوان یکم یوزف کرونشنابل، هم‌بال اشمیت در این موقعیت، دید که او از هواگرد بیرون پرید و با سلامت روی زمین آمد اما بعداً هیچ خبری از او نشد و مفقودالاثر تلقی گردید. اشمیت در این هنگام با ۴۷ پیروزی هوایی، بهترین خلبان گروه ۳ بود.
گروه ۳ روز ۵ سپتامبر دستور گرفت به اوسیاکی در قسمت جنوب خط مقدم برود. این گروه با جدا شدن از گروه هاگن، این‌جا تحت امر سپاه ۵ هوایی بود که عمدتاً متشکل از نیروی بمب‌افکن بود. گروه ۳ در ابتدا مشغول گشت‌زنی آزاد در پشتیبانی از سرنیزه‌های زرهی گروه زرهی ۱ شد که به سمت کی‌یف در جنوب شرقی می‌رفت. خلبانان گروه ۳ در طول ماه سپتامبر به شدت درگیر عملیات‌های ناحیه کی‌یف شدند. نقش آن‌ها عموماً محافظت از بمب‌افکن‌ها و اشتوکاها بود که به تمرکز نیروها و ادوات دشمن را درون منطقه در محاصره حمله می‌کردند. گاهی هم خود به ستون‌های کامیون‌های تدارکاتی یا نفرات دشمن حمله می‌بردند. شمار پیروزی‌های هوایی گروه ۳ همچنان قابل توجه بود و در عرض سه هفته در دیگری‌های اطراف کی‌یف به ۶۰ مورد رسید. ستوان یکم فریدریش-کارل مولر از دسته ستاد گروه روز ۱۴ سپتامبر، به عنوان هشتمین نفر در جناح، نشان صلیب شوالیه را دریافت کرد. این چهارمین نشان صلیب شوالیه گروه ۳ بود که در عرض کم‌تر از دو هفته نصیب آن می‌شد. اعطای این نشان به مولر که در این هنگام تنها ۲۰ پیروزی هوایی داشت، برای این زمان از جنگ غیرمعمول بود. در این زمان دست کم چهار نفر در گروه ۳ بودند که بیش از ۲۰ پیروزی داشتند. این که چرا مولر بدین منظور انتخاب شد روشن نیست.
گروه ۳ در آخرین حرکت خود در جبهه شرقی، روز ۱۶ سپتامبر به کونوتوپ در حدود ۵۰ کیلومتری شمال شرقی محاصره ناحیه کی‌یف، رفت. این‌جا هم حدود ۲۰ پیروزی هوایی عاید این گروه شد تا مجموع پیروزی‌های آن بر نیروی هوایی شوروی به ۳۷۵ مورد برسد. در طرف مقابل در تمام این مدت فقط چهار تن از خلبانان گروه کشته، مفقود یا اسیر شدند.
گروه ۳ روز ۴ اکتبر سال ۱۹۴۱ دستور به بازگشت به آلمان گرفت.