مریم
مسیحیت اولیه — تکامل شخصیت مریم > اناجیل مشکوک

همچنین ببینید: اسفار مشکوک
در انجیل یعقوب، حنه و یهویاقیم، والدین ثروتمند مریم که در اورشلیم زندگی می‌کنند، تا سن پیری صاحب فرزندی نشده‌اند. وقتی یهویاقیم در بیابان است، فرشته‌ای به حنه خبر حاملگی‌اش را می‌دهد. چون خدا آرزوی ایشان را برآورده کرد، دخترشان را به خادمی معبد دادند تا در کنار دیگر باکره‌ها بزرگ شود. در معبد، مریم غذای خودش را از فرشتگان دریافت می‌کرد. در دوازده سالگی—زمان ترک معبد—او را به یوسف نجار که از ازدواج قبلی فرزندانی داشته می‌سپارند (اشاره‌ای به ازدواجشان نشده). نویسنده سپس با ترکیب مطالب متی و لوقا با محتوای جدید—مثلا تولد عیسی در غار به جای میخانه—روایت می‌کند که ابری درخشان بر غار تابید و نور آن تبدیل به نوزادی شد. زمان نگارش این کتاب مشخص نیست، ولی قبل از مرگ کلمنت (ح. ۱۵۰–۲۱۵) و توسط نویسندهٔ ناشناس یهودی-مسیحی نوشته شده است. این کتاب در عهد باستان خیلی معروف بوده و به سریانی، عربی، لاتین، گرجی، ارمنی و غیره ترجمه شده است. یکی از اهداف تألیف آن، محتملا دفاع از مریم در برابر اتهامات زناکاری که مخالفان مسیحیت به او می‌زدند—مثلا در سخن راست کلسوس که پدر عیسی را سربازی رومی معرفی کرده—بوده است. دیگر نویسندگان از این کتاب به عنوان منبعی برای ساخت قصه‌های جدید دربارهٔ عیسی استفاده می‌کردند که برخی در یونانی، عربی و گرجی موجود است.
یکی از این کتب، روحانیت عیسی است که روحانیون معبد اورشلیم از مریم دربارهٔ پدر عیسی می‌پرسند و وعده می‌دهند اگر راست بگوید، او را ببخشند. مریم می‌گوید مردی را نشناخته و باکره است؛ روحانیون زنانی را می‌آورند تا باکرگی او را بررسی کنند و وقتی ادعای مریم ثابت می‌شود، عیسی را به عنوان یکی از خودشان می‌پذیرند. در انجیل طفولیت ارمنی (قبل از قرن ششم) مریم از معجزات عیسی حیرت‌زده است و می‌اندیشد چگونه فرزندی با چنین توانایی‌هایی را تربیت کند. در انجیل طفولیت عربی (قبل از قرن هفتم) این مریم است که انتخاب می‌کند عیسی چه کسی را شفا دهد. انجیل یعقوب در غرب ممنوع بوده، اما انجیل متی مشکوک نسخه‌ای گسترش یافته از همان به لاتین است که بر اساس آن، مریم در دفاع از خود می‌گوید «در کودکی تصمیم گرفتم هرگز به مردی نزدیک نشوم.» همین کتاب روایت کرده که مریم برای استراحت به درخت نخلی پناه می‌برد و عیسی به درخت دستور می‌دهد برای مادرش میوه بریزد. در نسخه‌ای دیگر، عیسی بعد از برخاستن از مرگ به مریم فاش می‌کند آن نخل در اصل از بهشت اخراج شده بوده و توسط عیسی به جای اصلی‌اش بازگردانده شده است.
در منابعی که مریم را یکی از حواریون عیسی نمایانده‌اند، او اغلب با دیگر مریم‌ها—خاصه مریم مجدلیه—ترکیب شده است. در مرثیهٔ مریم (قرن پنجم) مریم بعد از تصلیب از یوحنا—باقی حواریون فرار کرده‌اند—درخواست می‌کند او را نزد عیسی ببرد و پای صلیب، عیسی مادرش را به یوحنا می‌سپارد (بنگرید به #مریم و تصلیب عیسی در همین مقاله). در راه بازگشت، زنانی مریم را نفرین می‌کنند که «این انتقام ما از و تو پسر توست، چه از وقتی که او را آوردی، دیگر فرزندی نزاییدیم.» در این کتاب، مریم مادر عیسی است که به جای مریم مجدلیه بالای سر قبر عیسی می‌رود و آن را خالی می‌یابد. در برخی از منابعی از این دست، مثل سخنان منجی (قرن چهارم)، مشخص نیست که مریمِ داستان، کدام مریم است. در پرسش‌های برتولما (قرن سوم)، او از مریم می‌پرسد چگونه عیسی را زاییدی، و مریم می‌گوید: «ترسم اگر گویم، از دهانم آتش خارج شود.» در هر حال توضیح می‌دهد که خدا را سه سال قبل از تولد عیسی ملاقات کرده و همین زمان آتش از دهانش بیرون می‌آید، ولی عیسی خاموشش می‌کند. نامه‌هایی هم به مریم منسوب است.
داستان‌های مرگ مریم بسیارند و هفتاد و هفت نسخه از به خواب رفتن باکره وجود دارد. این‌ها در دو دسته قرار می‌گیرند: یا بدن او به آسمان می‌رود، یا در زمین می‌ماند تا در آخرالزمان دوباره با روحش یکی شود. رواج این داستان‌ها از قرن پنجم آغاز شده و باور به عروج مریم—به شیوهٔ عیسی—ریشه در آن دارد؛ مثلاً گفته شده او هر روز سر قبر عیسی می‌رفته، تا اینکه یهودیان مانعش شدند و به بیت‌لحم بازگشت. آنجا مریض می‌شود و از حواریون عیسی می‌خواهد در لحظهٔ مرگ کنارش باشند؛ حواریون سوار بر ابرها خود را به بیت‌لحم می‌رسانند. با مرگ مریم، جسدش در ارابهٔ نور قرار داده می‌شود تا به باغ عدن رود. آنجا جهنم را نیز به او نشان می‌دهند. در متنی دیگر، مریم که از مجازات مسیحیان در جهنم رنجیده، طلب می‌کند که او را هم مجازات کنند ولی میکائیل می‌گوید که غیرممکن است.