موسیقی عربی
تاریخچه > خلافت عباسیان

دورهٔ خلافت عباسیان، بر خلاف دوران خلافت بنی‌امیه، همراه بود با میانکنش بیشتر اعراب با فرهنگ‌های بیزانس و ایرانی. در این دوره به خصوص به علما و هنرمندان ایرانی بهای بیشتری داده شد و تأثیر فرهنگ آریایی بر هنر اعراب نیز فزونی یافت. این روند در دوران اوج عباسیان تداوم داشت.
ابوالعباس سفاح، اولین خلیفهٔ عباسی، پایتخت را از عربستان به شام منتقل کرد؛ انتقال پایتخت به دمشق تاثیرپذیری از فرهنگ بیزانس را که در همسایگی شام بود، بیشتر می‌کرد. در مقابل، دمشق فاصلهٔ زیادی از ایران (و به ویژه خراسان) داشت و این در حالی بود که مردمان خراسان تحت فرماندهی ابومسلم خراسانی در روی کار آمدن عباسیان نقش مهمی داشتند. سفاح خود با فرهنگ خراسان آشنا بود، منطقه‌ای که در آن موسیقی و اسلام در کنار هم (و نه در تقابل با هم) بودند. در نتیجه خود او هم به موسیقی نگاه مثبتی داشت و گفته می‌شد که موسیقی‌دانان زبده به دربار او می‌رفتند تا پس از اجرای هنرشان هدیه‌ای نقدی از او دریافت کنند. با این حال، اوج تحولات از زمان خلیفهٔ بعدی (منصور) آغاز شد که به برمکیان در دربار جایگاهی ویژه داد. برمکیان در تحول موسیقی در دورهٔ عباسیان تأثیری چشمگیر داشتند. برمکیان در ساخت بیت‌الحکمه در دورهٔ هارون الرشید نیز نقشی کلیدی داشتند؛ در بیت‌الحکمه و در دورهٔ خلافت مأمون بود که رساله‌های موسیقایی آریستوکسنوس، ارسطو، اقلیدس، بطلمیوس و نیکوماخوس برای نخستین بار به زبان عربی ترجمه شدند و تئوری موسیقی یونان باستان در دسترس عدهٔ بزرگتری از موسیقی‌دانان عرب قرار گرفت. علاقهٔ برخی از خلافی عباسی از جمله مأمون به خوش‌گذرانی و اجرای دختران آوازه‌خوان در مهمانی‌های دربار نیز به رشد موسیقی در این دوران کمک می‌کرد. با این حال، زمانی که ابراهیم بن مهدی که والی عراق بود شورش کرد و در عراق اعلام خلافت کرد، این مسئله که او خود یک موسیقی‌دان بود دستاویزی برای زیر سؤال بردن صلاحیت او برای خلافت مسلمین شد.
یکی از مهم‌ترین اتفاقات دورهٔ عباسیان فتح آندلس توسط مسلمانان بود. مسلمانان که تا ۷۱۰ میلادی شمال آفریقا را به تسخیر درآورده بودند، در سال‌های بعدی بخش‌هایی از اروپا را تا حاشیهٔ رشته‌کوه پیرنه به تسخیر خود درآوردند که شامل جنوب اسپانیا و منطقهٔ آندلس نیز می‌شد. اما در سال ۷۵۵ میلادی عبدالرحمن داخل در این منطقه اعلام قدرت کرد؛ او که تنها بازمانده از بنی‌امیه بود که از شمشیر عباسیان جان سالم به‌در برده بود، یک سال بعد کوردوبا را پایتخت خلافت خود اعلام کرد و از اینجا بود که خلافت اسلام بر این مناطق، تاریخی جداگانه از مناطق شرقی که در دست عباسیان بود پیدا کرد. این جدایی تاریخی، اهمیت بسزا در چارچوب درک تاریخ موسیقی اعراب و تأثیرشان بر موسیقی جنوب اسپانیا (و شکل‌گیری موسیقی فلامنکو) دارد. یکی از مهم‌ترین ابعاد این تأثیر، ناشی از حضور ابوالحسن علی بن نافع مشهور به زِریاب، موسیقی‌دان دربار عبدالرحمن دوم بود که یک مدرسهٔ موسیقی با حمایت دربار خلافت قرطبه برپا کرد. این مدرسه تا پایان عمر این خلافت (که همان پایان عمر عبدالرحمن دوم بود) تداوم داشت. از جمله ابداعاتی که به زریاب نسبت داده می‌شود، افزودن یک سیم پنجم به عود است. همچنین زریاب برای اولین بار، آموزش موسیقی را ساختارمند کرد. تا پیش از او موسیقی از راه تکرار قطعه‌هایی که استاد می‌نواخت آموزش داده می‌شد اما زریاب آموزش موسیقی را به سه بخش تقسیم کرد: ضرب‌آهنگ و متر آهنگ‌ها به همراه شعر در ابتدا آموزش داده می‌شد، سپس به ملودی پرداخته می‌شد و نهایتاً به موضوعات جانبی (زائده) پرداخته می‌شد.
دوران افول عباسیان با خلافت متوکل آغاز شد. این دوران با بازگشت خلفای اسلام به تفسیری متعصبانه‌تر از اسلام همراه است. در این دوران سازهای موسیقی شکسته شدند، و موسیقی تدریجاً نقش کمتری در دربار خلفا پیدا کرد اگر چه هرگز حذف نشد. پایتخت نیز به موصل در جنوب عراق منتقل شده‌بود. ضعف سیاسی خلفای عرب، راه را برای اثرگذاری فرهنگ‌های بیشتر همراه می‌کرد. در این دوران ترک‌ها روز به روز قدرتمندتر می‌شدند و این پدیده، با تأثیر بیشتر فرهنگ ترک‌ها بر عراق همراه بود و بر هنر اعراب در این منطقه نیز اثرگذار بود. همچنین در این دوره گام‌های ایرانی به موسیقی اعراب وارد شد و در کنار گام‌هایی که از دیرباز در موسیقی عربی رایج بود به کار گرفته شد. نمود دیگر این تأثیرات را می‌توان در مقایسهٔ آثار ابویوسف کندی (که منعکس‌کنندهٔ دوران اوج خلافت عباسی است) با آثار نظریه‌پردازان بعد از این دوره نظیر فارابی یا ابن‌سینا دید که دستهٔ دوم شباهت‌های بیشتری با تئوری‌های موسیقی یونانی و ایرانی دارند. در این دوره کماکان عود رایج‌ترین ساز موسیقی بود، و در مناطق شرقی کماکان با چهار سیم ساخته می‌شد، اگرچه در آندلس نوع پنج‌سیمی آن رایج بود. آثار شاخص این دوره، نظیر کتاب موسیقی کبیر فارابی نیز موسیقی را بر اساس ساز عود توضیح می‌دادند.
در دوران طلایی خلافت عباسی، تئوری موسیقی عربی نیز رشد قابل توجهی داشت. برخی منابع از جمله کتاب الاغانی، تقسیم‌بندی موسیقی عربی به اجناس را مربوط به این دوره می‌دانند و به اسحاق موصلی نسبت می‌دهند. همچنین از ابویوسف کندی نیز رساله‌هایی به جا مانده که نشان دهندهٔ رشد تئوری موسیقی عربی در این دوره، و اقتباس‌هایی است که از تئوری موسیقی یونان باستان در آن شده‌است. در این دوره همچنان از اصابع برای تقسیم‌بندی موسیقی استفاده می‌شده‌است ولی از ادوار نیز برای این منظور استفاده می‌شده‌است؛ در واقع هر دور (مفرد ادوار) متشکل از دو دانگ بوده که هر دانگ نیمی از یکی از اصابع به‌شمار می‌آمده‌است. تأثیر موسیقی یونان باستان نیز در این تقسیم‌بندی‌ها مشهود بوده‌است؛ همچنان که در موسیقی یونان باستان سه ژانر برای مدهای موسیقی تعریف می‌شده (که عبارت بودند از دیاتونیک، کروماتیک و انارمونیک) در تقسیم‌بندی اجناس (دانگ‌ها) در موسیقی عربی در این دوره نیز به ترتیب از واژه‌های قوی، خُنثَوی و راسِم برای توصیف این سه مفهوم استفاده می‌شده‌است. همچنین اولین استفاده از نت‌نویسی برای موسیقی عربی به ابویوسف کندی در رساله فی خُبر تألیف الالحان نسبت داده می‌شود. احتمالاً قدیمی‌ترین رساله‌ای در مورد موسیقی عربی که از لفظ «موسیقی» (به صورت «موسیقا») در نام آن استفاده شده، یکی از آثار بر جای مانده از ابویوسف کندی است.
آثار مکتوب زیادی در مورد موسیقی از دورهٔ عباسیان به جای مانده‌است. مهم‌ترین این آثار مربوط است به فارابی و ابن‌سینا، و تقریباً تمام این آثار (به جز بهجت‌الروح نوشتهٔ عبدالمومن بن صفی‌الدین گرگانی، و جامع العلوم از فخرالدین رازی که به فارسی نوشته شده‌اند) به عربی هستند. در این آثار اسامی مقام‌های موسیقی نظیر زیرافکند، نوا، اصفهان، بزرگ و غیره در متون این دوره به وفور یافت می‌شود. در آثار ابن سینا مشخصاً ذکر شده که دوازده مقام اصلی وجود دارد، و برخی از آن‌ها نام‌های فارسی داشته‌اند؛ با این حال لفظ مقام برای توصیف آن‌ها اولین بار در آثار صفی‌الدین ارموی به کار رفته‌است. همچنین یک روش نت‌نویسی در این دوره رواج پیدا می‌کند که متأثر موسیقی یونان باستان بوده، و نهایتاً در آثار دوره‌های بعد (نظیر آثار صفی‌الدین) از آن برای ثبت ملودی‌ها استفاده شده‌است. همچنین از مفاتیح‌العلوم چنین بر می‌آید که کوک فیثاغورثی در این دوران متداول بوده‌است، اما کوک دیگری به نام کوک زلزالی (نام گرفته از منصور زَلزال، نوازندهٔ عود اهل بغداد) نیز به کار می‌رفته‌است. این در حالی است که در دوره‌های بعد کوک‌های جدیدی که به اندازهٔ دو لیما و یک کما متفاوت بوده متداول می‌شود، چنان‌که این کوک جدید در آثار صفی‌الدین ارموی مطرح شده اما در آثار آخرین افراد پیش از او نظیر فخرالدین رازی یا نصیرالدین طوسی به آن اشاره‌ای نشده‌است. همچنین از آثار خلیل بن احمد فراهیدی در سدهٔ هشتم میلادی بر می‌آید که موسیقی عربی در این زمان سیستم مشخصی برای ریتم داشته‌است؛ این سیستم یک قرن بعد، توسط ابویوسف کندی به‌طور مبسوط شرح داده شده‌است.