گردشگری در ایران
پیشینه > جمهوری اسلامی

پرویز ورجاوند که خود در دهه چهل مرکز خدمات جهانگردی ایران را پایه‌گذاری کرده بود در خصوص وضعیت این صنعت می‌گوید از دوران بعد از انقلاب و به‌ویژه بعد از دولت موقت گروهی از کارگزاران حکومت در برابر پدیده جهانگردی و به‌تدریج ایرانگردی به موضع‌گیری پرداختند و در عمل با این صنعت و پدیده فرهنگی-اجتماعی روز جهان به گونه یک ضدّارزش برخورد کردند. در جریان نخستین روزهای آشفته انقلاب بیش از هر جایی واحدهای وابسته به جهانگردی آسیب دیدند و به اشغال درآمدند. در بیشتر شهرها تنها مهمانسرای شهر که نقش مهم در زندگی اجتماعی فرهنگی شهرها داشتند به تسخیر کمیته‌ها درآمدند و در شهرهای بزرگتر هتل‌ها بوسیله گروههای دانشجویی و غیره اشغال شدند و بسیاری از هتلها بوسیله نهادهایی چون بنیاد مستضعفان مصادره شدند و به ادامه کار بخش خدمات به نسبت ورزیده آنها پایان داده شد و کسانی که با الفبای جهانگردی و پذیرایی و سیر و سفر آشنایی نداشتند بر کار هتلها و آژانسها و اردوگاههای جهانگردی مسلط شدند. بسیاری از واحدهای مجهز پذیرایی که با سرمایه زیاد از کیسه ملت پدید آمده بود مورد غارت قرار گرفتند که از آن جمله می‌توان به مجموعه‌های جزیره کیش اشاره داشت.  این سرآغاز سیاست ویرانگری بود که بر صنعت جهانگردی و ایرانگردی ایران حاکم گشت. به نظر گروهی از کارگزاران جدید واژه جهانگردی و ایرانگردی برابر بود با فساد و پلیدی و عیاشی. از اینرو با تمامی توان به تخریب زیر ساخت‌های . جهانگردی پرداختند و در برخی هتل ها حتی توالت‌های فرنگی را به ایرانی تبدیل کردند! جنگ ویرانگر هشت‌ساله یاری‌دهنده این جریان فکری بود و در عمل موجبات توقف فعالیت‌های جهانگردی را فراهم آورد و وسیله‌ای به دست داد تا ایرانگردان را نیز در سفر به شهرهای مختلف و انجام استراحت‌های چندوزه از نظر روانی زیر فشار قرار دهند. با پایان گرفتن جنگ و فشار شدید اقتصادی تصور چنین بود که تلاشی در خور در کار بازسازی اساسی تأسیسات جهانگردی و تنظیم برنامه‌های کلان در این باره به عمل خواهد آمد، باشد که با فعال شدن این صنعت بخشی از بیکاران بدان جذب شوند و در عمده بخش‌های فقرزده کشور رونق نسبی پدیدار گردد. ولی در عمل چنین نگشت و تا به امروز هنوز روزنه امیدی، چنانکه باید، به چشم نمی‌خورد.
حکومت جمهوری اسلامی در پی تلاش برای از بین بردن اثرهای غربی، شمار گردشگران را از کشورهای غیرمسلمان کاهش داد و بخش خدماتی ایرانی که به صنعت گردشگری وابسته بود، فروریخت. با این حال، دولت ایران بعداً تلاش کرد که ایران را به عنوان یک مقصد گردشگری ترویج دهد. اکنون، خدمات مرتبط با گردشگری، تنها بخش کوچکی از اقتصاد ایران هستند. در دههٔ ۱۳۹۰، با گذشت هر سال، سفرهای خارجی ایرانیان بیشتر شد. از مهم‌ترین مقاصد گردشگری خارجی ایرانیان نیز، می‌توان به ترکیه و امارات متحده عربی اشاره داشت. ایران در رتبه‌های بالا از دید فرستادن گردشگر به ترکیه قرار گرفت و تنها در نیمهٔ نخست سال ۲۰۱۸ میلادی، یک میلیون و ۱۵۹ هزار گردشگر ایرانی به ترکیه سفر کردند. در شش ماه نخست سال ۱۳۹۸، چهار میلیون و ۲۵۸ هزار و ۹۴۴ نفر از ایران خارج شدند و چهار میلیون و ۹۹۸ هزار و ۲۱۵ گردشگر خارجی به ایران سفر کردند؛ این آمار، در مقایسه با زمان مشابه در سال ۱۳۹۷، رشد ۲۶٫۳۴ درصدی ورود گردشگر به ایران را نشان می‌داد. کشورهای همسایهٔ ایران در فرستادن گردشگر به ایران پیشتاز هستند. در سال ۱۳۹۸ اعلام شد که عراق، آذربایجان، افغانستان، ترکیه و پاکستان، بیشترین گردشگر را به ایران فرستاده‌اند. با این حال، در آمار رسمی دوران جمهوری اسلامی، ابهاماتی وجود دارد؛ مهرداد بائوج لاهوتی از عضوهای فراکسیون گردشگری مجلس شورای اسلامی، یکی از آمار میلیونی گردشگران را در دوران جمهوری اسلامی غیرواقعی دانست و گفت سازمان مربوطه «برعکس روش استاندارد محاسبه گردشگر خارجی در دنیا که بر اساس قرارداد هتل‌ها به دست می‌آید، فقط ورود شهروندان خارجی از مرزها را در نظر می‌گیرد».
در دوره جمهوری اسلامی، در مورد چرایی‌هایی جذب نشدن گردشگرهای اروپایی به ایران، عموماً به محدودیت‌های دینی و اجتماعی در درجهٔ نخست و پس از آنان به کمبود زیرساخت‌های گردشگری ایران اشاره شده‌است. به صورت کلی، در فضای انقلابی سال‌های نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷ و دوران جنگ ایران و عراق، گردشگری موضوعی فرعی و گوناگون شمرده می‌شد و تا آغاز نخستین برنامهٔ پنج سالهٔ توسعهٔ پس از جنگ با عراق، هیچ جایی در برنامه‌های دولت جمهوری اسلامی نداشته‌است. اما بعدها نیز مشکلات ادامه داشتند؛ ناوگان‌های هواپیمایی، زمینی و ریلی ایران که نقشی بزرگ در دریافت گردشگر می‌توانستند داشته باشند، با مشکلات بسیاری روبه‌رو شدند و به عنوان نمونه، تحریم‌های اقتصادی آمریکا صنعت هوایی ایران را زمینگیر کرد. سیستم راه‌آهن ایران هم قدیمی و فرسوده شد. به این مشکل‌ها، کمبود امکانات رفاهی همانند هتل و مرکزهای خدماتی نیز افزوده شده بود. بیشتر هتل‌های کشور در این دوره قدیمی شده و در سال‌های گذشته، سرمایه‌گذاری چندانی در جهت ساختن هتل‌های تازه و بازسازی هتل‌های قدیمی، انجام نشده بود. بخش بزرگی از هتل‌های بزرگ ایران نیز در اختیار نهادهایی چون بنیاد مستضعفان انقلاب قرار گرفت و بخش خصوصی، نقش چندانی در هتل‌داری نداشت.
در سال ۱۴۰۰، خطر حذف‌شدن ایران از چرخهٔ گردشگری جهان به دلیل بستن شبکه‌های اجتماعی با طرح صیانت مورد توجه رسانه‌ها قرار گرفت.