سل مقاوم به چند دارو
درمان

معمولاً سل مقاوم به چند دارو با درمان‌های طولانی مدت داروهای خط دوم قابل درمان است، اما این داروها گرانتر از داروهای خط اول هستند و عوارض جانبی بیشتری دارند. درمان و پیش‌بینی MDR-TB بیشتر شبیه مواردی است که برای درمان سرطان در نظر گرفته می‌شود تا آنچه که برای درمان عفونت‌ها باشد. میزان مرگ و میر MDR-TB تا ۸۰٪ است که به عوامل مختلفی بستگی دارد از جمله:
ارگانیسم به چند دارو مقاوم است (هرچه کمتر بهتر باشد)
چند دارو به بیمار داده می‌شود (بیماران تحت درمان با پنج دارو یا بیشتر بهتر عمل می‌کنند)
تخصص و تجربه پزشک مسئول
بیمار چقدر با درمان همکاری می‌کند (درمان طاقت فرسا و طولانی است و نیاز به پشتکار و عزم راسخ بیمار دارد)
بیمار HIV مثبت باشد یا خیر (عفونت همزمان HIV با افزایش مرگ و میر همراه است).
اکثر بیمارانی که از سل مقاوم به چند دارو رنج می‌برند، تحت درمان قرار نمی‌گیرند، زیرا در کشورهای توسعه نیافته یا فقیر یافت می‌شوند. انکار درمان همچنان یک مسئله دشوار دربارهٔ حقوق بشر است، زیرا هزینه بالای داروهای خط دوم اغلب از عهده افرادی که توانایی درمان ندارند خارج است.
به طور کلی، دوره‌های درمانی ماه‌ها تا سالها اندازه‌گیری می‌شوند. ممکن است MDR-TB به جراحی نیاز داشته باشد و علی‌رغم درمان بهینه، میزان مرگ و میر همچنان بالا باشد. با این حال، هنوز نتایج خوبی برای بیماران امکان‌پذیر است.
درمان MDR-TB باید توسط پزشکان باتجربه در درمان MDR-TB انجام شود. مرگ و میر در بیماران تحت درمان در مراکز غیر تخصصی به طور قابل توجهی بیشتر از بیماران تحت درمان در مراکز تخصصی است. درمان MDR-TB باید بر اساس آزمایش حساسیت انجام شود: درمان چنین بیمارانی بدون این اطلاعات غیرممکن است. در هنگام درمان یک بیمار مشکوک به سل مقاوم به دارو که در انتظار نتیجه آزمایش حساسیت آزمایشگاهی است، بیمار می‌تواند تحت درمان SHREZ (اختصار استرپتومایسین + isonicotinyl هیدرازین + ریفامپیسین + اتامبوتول + پیرازینامید) و موکسی فلوکساسین با سیکلوسرین باشد. شواهدی وجود دارد که درمان با یک دارو بیش از یک ماه با کاهش اثر آن همراه است از این رو، شناخت دقیق تاریخچه درمان هر بیمار ضروری است. علاوه بر خطرات آشکار (به عنوان مثال، قرار گرفتن در معرض بیمار مبتلا به MDR-TB)، عوامل خطرساز برای MDR-TB شامل عفونت HIV، درمان سل ناموفق و عدم پاسخ به درمان استاندارد سل می‌باشد.
کاوش ژنی برای rpoB در برخی کشورها در دسترس است. این روش به عنوان یک نشانگر مفید برای MDR-TB عمل می‌کند، زیرا مقاومت جدا شده RMP نادر است (به جز مواردی که بیماران سابقه درمان تنها با ریفامپیسین را دارند). اگر نتایج کاوش ژن (rpoB) مثبت شناخته شده باشد، حذف منطقی RMP و استفاده از SHEZ + MXF + سیکلوسرین منطقی است. دلیل نگهداری بیمار در INH این است که INH در درمان سل آنقدر قدرتمند است که احمقانه است که تا زمانی که اثبات میکروبیولوژیکی بر بی اثر بودن آن وجود نداشته باشد، آن را کنار بگذاریم.
برای درمان، رهنمودهای درمانی WHO به شرح زیر است: یک رژیم با حداقل پنج داروی سل مؤثر در مرحله فشرده، از جمله پیرازینامید و چهار داروی سل خط دوم سل توصیه می‌شود. توصیه می‌شود استفاده از ایزونیازید با دوز بالا یا اتامبوتول در رژیم بیشتر باشد. " داروهای توصیه شده به شرح زیر است:
گروه A: فلوروکینولونها (لووفلوکساسین موکسی فلوکسین، گاتیفلوکساسین)، لاینزولید، بداکویلین
گروه B: کلوفازیمین، سیکلوسرین / تریزیدون
گروه C: سایر عوامل خط دوم (اتامبوتول، دلامانید، پیرازینامید، ایمیپنم-سیلاستاتین / مروپنم، آمیکاسین / استرپتومایسین، اتیونامید / پروتیونامید، اسید آمینه سالیسیلیک)
برای بیماران مبتلا به RR-TB یا MDR-TB، "که قبلاً با داروهای خط دوم درمان نشده و مقاومت در برابر فلوروکینولونها و عوامل تزریقی خط دوم از آنها حذف شده یا بسیار بعید به نظر می‌رسد"، رژیم MDR-TB کوتاه‌تر از ۹–۱۲ ممکن است ماه‌ها به جای رژیمهای طولانی‌تر استفاده شود. "
به طور کلی، مقاومت در برابر یک دارو در یک شاخه به معنای مقاومت در برابر تمام داروهای موجود در آن شاخه است، اما یک استثنای قابل توجه در مورد ریفابوتین است: مقاومت در برابر ریفامپیسین همیشه به معنای مقاومت در برابر ریفابوتین نیست و از آزمایشگاه باید درخواست شود تا آزمایش شود. این امکان وجود دارد که فقط از یک دارو در شاخه دارویی مرتبط به آن استفاده کرد. در صورت وجود سایر فلوروکینولون‌ها، نباید از سیپروفلوکساسین در درمان سل استفاده شود. در سال ۲۰۰۸، کوکرین گزارش داد که آزمایش سایر فلوئوروکینولون‌ها ادامه دارد.