stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
خانات کلات
دودمان احمد زهی > ايلتاز  خان ثالث

در سال ۱۷۳۳ پس از خلع محبت خان برادر او ايلتاز خان ثالث بر تخت نشست . در دوران او نادرشاه در هرات به نيت کشور گشایی اشتغال داشت والی هرات فردی به نام مشكی خان مغول بود . محاصره طويل المدت افشاريان بر هرات سبب شد مشكی خان مغول از ادامه نبرد عاجز شود . او در نهايت با نادرشاه رو به رو شد و به قتل رسيده شد و نادرشاه توانست هرات را به تصرف خود در آورد . او با اين فتح نامه به جانب خان كلات نوشته روانه كرد تا نزد وی بيايند " اگر آمديد سلام كرديد بهتر امر نيامده باشند خلعت سرافرازی صادر شده روانه دارالملک ايشان می شود و هم خان كلات را به خدمت شاه می رسانند " پس از ايلتاز خان ثالث و محبت خان تمام سرداران تابع خانيت كلات به اتفاق هم روانه شدند اين واقعه در سال ۱۷۳۶ صورت گرفت . در زمان آماده شدن به رحلت يكی سرداران تابع مناطق خان كلات به نام مير لشكری به عرض والای ايلتاز خان رساند به محض وصلتان به هرات يا قندهار نادرشاه شمارا اسير خواهد كرد و برادرتان كه تابع اوست را به عنوان خان كلات سرفراز می كنند .
به طور دقيق و درست نميتوان نظريه ارائه كرد كه در مسير رفتن به نادرشاه با چه مواجه شدند . اما به گفته برخی از تاريخ دانان خاناتكلات ايلتاز خان و محبت خان به مدت چند سال در بند اسارت نادرشاه بودند كه سپس بعد از چند سال به حكومت روانه شدند و گوياايلتاز خان توسط برادرش محمد نصير خان به قتل رسيد .
دودمان احمد زهی > محبت خان دوره دوم

مدتی بعد از وفات ايلتاز خان سوم كلات بدون حاكم ماند . در آن وقت زن عبدالله خان كلات به خون خواهی شوهرش نزد نادرشاه افشار رفت و  از او تقاضی قصاص كردن نورمحمد خان كلهوره خواست . چون نادرشاه در ميان فتح هند به سنده رسيده بود ، به قلعه خان كلهوره حمله  كرد و او را اسير كرد و توانست حكومت محلی او را از بين ببرد . نادرشاه محبت خان را به عنوان وارث عبدالله فراخواند در چادر خود و به او عرض نمود كه او ميتواند نورمحمد خان را به دار آويزان كند محبت خان از قتل نورمحمد خان بنا بر دلايل سياسی پرهيز كرد . اما از او ممالک كيچهی و سبی و دهادر خواست كه به قلمرو او اضافه شود . نادرشاه سرانجام محبت خان را والی تعيين شده از جانب او انتخاب كرد بر خانيت كلات . سرانجام محمد نصير خان كه در آن وقت در خراسان حضور داشت به ديدار همسرش به قندهار روانهشد . او در مسير به ديدار حاكمان محلی از اقوام بلوچ شد تا هر چه بيشتر آشنايت خود را بيشتر كند .
مدتی نيز در زرآباد سكونت كرد در آن وقت با افرادی از گروه های مهدويت و اسماعيليون ملاقات می كرد كه از نژاد پرستی و تحقير كنفدراسيون قبيله ای أزد مکران معروف به رند دگارانی ءُ بوسعيدی مواجه بودند . او نيز از دهاء و مكر افراد اين گروه با خبر بود سپس توانست با شيخ عبدالله بوسعيدی ( بليدئی ) ملاقات كند و شكايت اين افراد را به او برساند ، به گمان برخی مؤرخين جد اعظم خاندان بوسعيدی معروف محمد بن عبدالله الأزدیمعروف به ابو سعيد برای مقبوليت و دسترسی هر چه بيشتر به مردم ناحيه پنجگور طريقه جديدی برايشان  ايجاد نمود به نام بوسعيديه كه از سلسله های منقرض در مذهب ذگری می باشد . گويا فرزند ارشد شيخ ابو سعيد اول معروف به شيخ ابوبكر از مذهب اباضي به سنی تغيير كرد اما او همچنان برای ادامه دادن مقبوليت پدر او و بناء بر اهداف سياسی اش شيوخ قومش را تعيين می كرد و به آن ها انطباع خليفه بودن در نزد افراد مذهب ذگری را می داد . و از سوی ديگر افراد خاندان رند دگارانی را برای قتل ذگری ها ميفرستاد و اين حال تا زمان محمد نصير خان ادامه داشت . شيخ عبدالله رفض قاطع در خصوص تداخلات خانات كلات بر مکران را داشت و محمد نصير را به نتيجه تداخلات عبدالله خان بر مكران را يادآوری كرد . محمد نصير خان نيز از جواب دادن منصرف و خشم خود را بروز نكرد . سپس در وادی جت نزد فردی به نام بوت از قوم چهته رفت و از او استقبال كرد با رسيدنش به قندهار او نيز كه به دنبال افزودن علم به ساكنين مناطق بلوچ نشين بود توانست عده ای از مبلغين علم از خاندان شيرازی مانند ملا احمد شيرازی حاجی ميا صاحب را به مناطق مختلف بفرستند كه نهايتاً در دزک (سراوان) مستقر شدند و در حال حاضر نوادگانشان به فاميل ساداتی مشهور اند . مير محبت خان با مرگ نادرشاه نتوانست مقام خود را محافظت كند و با اتحادی كه ما بين برادرش مير محمد نصير خان و احمدشاه درانی بود موجب شد تا از مقام حكومتی خود عزل گردد به اين ترتيب دور دوم او مانند دور اولش عزل وی دست برادرش صورت گرفت كه در اين راستا حمايت شاه افغان از وی بی تاثير نبود .
دودمان احمد زهی > اواخر دوران نوری محمد نصير خان

مدتی بعد سيک های ھندی ارتشی تشكيل داده بودند كه به مناطق غربی مسلمان نشين حكومت گوركانيان حمله كردند و توانستند لاهور را به تصرف خود در آوردند و ظلم و ستم زيادی به مسلمانان منطقه روا داشتند . احمد شاه درانی نيز برای یاری مسلمانان آن منطقه اعلام جهاد كرد و از خان كلات خواست تا به او ملحق شود . محمد نصير خان با بيش از پنج هزار نيرو از قبايل بلوچ زبان تابع او ولشكريان افغان راهی جنگ با سیک ها شدند . محمد نصير خان در جنگ كه نيز از شيوه مبارزه سيک ها در نبرد ها نميدانست در اولين روز به شدت مورد جراحت قرار گرفت . احمد شاه ابدالی نيز در همان شب سرداران سپاه را جمع نمود و از شيوه جنگ سيک ها اگاه ساخت سرانجام با نبردهای متوالی محمد نصير خان كه نيز به شدت خسته شده بود دو نفر از فرماندهانش به نام منگو خان و محمدحسن خان با تفنگ های سر پر به جان  سيک ها افتادند و موجب دمار شديدی بهشان هم شدند .  كه شاعر در وصفشان می گويد
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مزار محمد حسن مير زور  |  |  كزو ديده دشمنان گشت كور |
| چو جولان نمودی به ميدان جنگ  |  |  دريدی دل دشمنانت بيدرنگ |
در اين جنگ نيز فرزندان او محمد رحيم خان و محمد مصطفی خان مقتول گشتند سرانجام نيروهای سیک توانستند عقب نشينی كنند واحمدشاه توانست بر آنها غلبه كند . محمد نصير خان نيز دومين حاكم پس از حاكمان مكران  شروع به جمع كردن اموال زكات شد وقوانين و مقررات جديد در مناطق تحت حكم او مقرر ساخت . او نيز برای يک مسمی داشتن مناطق تحت حكم او اعم از كلات ، خضدار وآواران و خاران و … از مسمی جديد به نام بلوچستان كه از زمان نادريه رواج گرفت استفاده كرد . و نهايتاً در سال ۱۷۹۴ وفات نمود .
حاکمان کلات

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| تصدی | فرزندان | خان کلات |  |
| ۱۴۱۰–۱۴۴۰ | امیرعمرخان قلندرخان | امیر میروخان میروانی بلوچ |  |
| ۱۴۴۰–۱۴۶۰ | زهروخان محراب خان احمدخان | امیرکمبرخان |  |
| ۱۴۶۰–۱۴۸۳ | امیرحاج بجارخان میروانی | امیر عمرخان میروانی |  |
| ۱۴۸۳–۱۴۸۵ | امیرچاکرخان رند | امیر شیهک خان رند |  |
| ۱۴۸۵–۱۴۹۴ | میرشهداد میرشهزاد میرقریش میرجلال خان میرعالی میرالله داد  میررستم خان  میرباقرخان میرنوحان میرشاهوخان | امیرچاکرخان رند اعظم |  |
| ۱۴۹۴–۱۵۱۲ | اسماعیل خان    ایروپ خان | امیرمندو خان پهژ رند |  |
| ۱۵۱۲–۱۵۳۰ | ملک دوستین اول | امیربیجار خان میروانی |  |
| ۱۵۳۰–۱۵۳۵ | میرابراهیم خان | امیر ذګرخان میروانی |  |
| ۱۵۳۵–۱۵۴۷ | گوهرام مینگل |  |  |
| ۱۵۴۷–۱۵۴۹ | میرحسن  میرسنجر اسماعیل گرگین رودین قلندر میرودوم | امیر ګوهرام خان قمبرانی |  |
| ۱۵۴۹–۱۵۶۹ |  | امیر حسن خان قمبرانی |  |
| ۱۵۶۹–۱۵۸۱ | ملوک خان | میر سنجر خان قمبرانی |  |
| ۱۵۸۱–۱۵۹۰ | کمبرخان دوم | امیر ملوک خان قمبرانی |  |
| ۱۵۹۰–۱۶۰۱ | احمد اول | امیر قمبر ثانی خان قمبرانی |  |
| ۱۶۰۱–۱۶۱۰ | سوری (سرور) | امیر احمدخان قمبرانی |  |
| ۱۶۱۰–۱۶۱۸ | قیصر | امیر سوری خان قمبرانی |  |
| ۱۶۱۸–۱۶۲۹ | احمددوم | امیر قیصر خان قمبرانی |  |
| ۱۶۲۹–۱۶۳۷ | التاز اول | امیر احمد ثانی خان قمبرانی |  |
| ۱۶۳۷–۱۶۴۷ | کیچی | امیر التاز خان قمبرانی |  |
| ۱۶۴۷–۱۶۵۶ | التاز دوم | امیر کچی خان قمبرانی |  |
| ۱۶۵۶–۱۶۶۶ |  | امیر التاز خان قمبرانی |  |
| ۱۶۶۶–۱۶۹۵ | محراب اول | امیر احمد اول خان قمبرانی (نام خاندان سلطنتی اش را از قمبرانی به احمدزای تغیر داد) |  |
| ۱۶۹۵–۱۶۹۷ | احمدچهارم  عبدالله | امیر مهراب خان احمدزای اول |  |
| ۱۶۹۷–۱۷۱۴ |  | امیر سمندرخان احمدزای (امیر الامرا ، امیر امیران) |  |
| ۱۷۱۴–۱۷۱۶ |  | امیر احمد خان دوماحمدزای |  |
| ۱۷۱۶–۱۷۳۱ | محبت خان  التازخان محمدنصیرخان اول | امیر عبدالله خان قهار احمد زئی (شاهین کوه‌ها و بزرگ‌مرد) |  |
| ۱۷۳۱–۱۷۴۷ |  | امیر محبت خان احمزای (بیگلر بیگی) |  |
| ۱۷۴۷_ ۱۷۴۹ |  | امیر التاز خان سوم احمدزائی رئیس بلوچ |  |
| ۱۷۴۹–۱۷۹۴ |  | امیرمحمدنصیر خان اول احمدزائی امیرالامرای بلوچستان(بیگلربیگی، نوری، غازی، ولی و بزرگ) |  |
| ۱۷۹۴–۱۸۱۷ |  | امیر محمود خان دوم احمدزای |  |
| ۱۸۱۷–۱۳ نوامبر ۱۸۳۹ |  | امیر مهراب خان احمدزای |  |
| ۱۸۳۹–۱۸۴۱ |  | امیر شهنواز خان احمدزای |  |
| ۱۸۴۱–۱۸۵۷ |  | امیر نصیر خان دوم احمدزای |  |
| ۱۸۵۷ - مارس ۱۸۶۳ |  | امیر خداداد خان احمدزای بلوچ (بار اول); در زمان حکومت وی، هفت شورش بزرگ و چندین شورش جزئی وجود داشت. |  |
| مارس ۱۸۶۳ - مه ۱۸۶۴ |  | امیر شیردل خان احمذزای بلوچ (غصب تاج و تخت) |  |
| مه ۱۸۶۴–۱۵ اگوست ۱۸۹۳ |  | امیر خداداد خان (بار دوم) |  |
| ۱۰ نوامبر ۱۸۹۳ – ۳ نوامبر ۱۹۳۱ |  | امیر محمود خان دوم احمدزای رئیس  بلوچ |  |
| ۳ نوامبر ۱۹۳۱ – ۱۰ سپتمبر ۱۹۳۳ |  | امیرمحمد عظم جان خان احمدزای رئیس بلوچ |  |
| ۱۰ سپتمبر ۱۹۳۳ – ۱۴ اکتبر ۱۹۵۵ |  | میر احمد یارخان احمدزای  رئیس بلوچ |  |
| ۱۲ مارس ۱۹۵۵ – ۳۰ مارس ۱۹۵۵ |  | دولت کلات به پاکستان ملحق شد |  |
*در این بین خوانینی بوده‌اند که مدت چندان طولانی حکومت نکردند و ما اسامای آن‌ها را در این بخش ذکر می‌کنیم:
امیربهرام خان احمد زهی (فرزند میرحاجی ولد امیرمحبت خان احمد زهی بیگلربیگی)
منبع

↑  Spooner, Brian (2011). "10. Balochi: Towards a Biography of the Language".  In Schiffman, Harold F. (ed.). Language Policy and Language Conflict in Afghanistan and Its Neighbors. Brill. p. 320. ISBN 978-9004201453. The medium of administration in this state, which became known as the Khanate of Kalat, was Persian, as was customary down to the 19th century throughout south and central Asia and beyond (see Spooner, this volume).
1 2  Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Brahui". Encyclopaedia Iranica.
↑  «Treaty of Kalat between Balochistan and Afghanistan in 1758» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۶ مه ۲۰۱۶.
↑  "Baluchistan" Imperial Gazetteer of India Vol. 6, p. 277, from the Digital South Asia Library, accessed 15 January 2009
↑  سارانی،مرتضی،شجره انساب قبایل بلوچ ،چاپ اول،ایران: سال انتشار ۱۳۹۹ شمسی
↑  هتورام،رائی بهادر لاله،تاریخ‌بلوچستان،آکادمی کویته،۱۹۱۰م
↑  Naseer Dashti (8 October 2012). THE BALOCH and BALOCHISTAN  A historical account from the Beginning to the fall of the Baloch State. Trafford Publishing. p. 280. ISBN ویژه:BookSources/978-1-4669-5896-8.
۴. تاریخ بلوچستان نوشته رائی بهادر لاله هتورام چاپ کویٹه
تاریخ بلوچستان  میر گل خان نصیر چاپ کویٹه
تاریخی اغلاط نامی نوشته استاد الفت نسیم
آقا مرتضی خان سارانی (۱۴۰۱) . حكام و امرای بلوچ . ج ۱
تحفه نامه ، گنجاوی
تاريخ خوانين قلات (۱۳۲۲) ، گل خان نصير ، ج .۱ .سازمان سينترل جيل حيدر آباد ( سنده ) . دريافت شده در ۱۳۹۹/۳/۲
افراسیابی، بهرام. عقاب کلات و خاطرات طبیب مخصوص نادر.مهرفام ( ۱۳۸۸ )
میرزا آقاخان کرمانی

با میرزا رضا کرمانی اشتباه نشود.
| میرزا عبدالحسین کرمانیمیرزا آقاخان کرمانی | میرزا عبدالحسین کرمانیمیرزا آقاخان کرمانی |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۲۳۲ هجری شمسی بردسیر کرمان
درگذشت: ۱۲۷۵ هجری شمسی تبریز
علت مرگ: اعدام (سر بریدن)
ملیت: ایرانی
شهروندی: ایرانی
پیشه(ها): نویسنده، فعال سیاسی
شناخته‌شده برای: نویسنده، آزادی‌خواه، منتقد و روشنگر
آثار: ۱. سه مکتوب (در نقد دین)، ۲.هشت بهشت
جنبش: جنبش مشروطه
مخالف(ها): اسلام‌گرایانِ به ویژه بنیادگرا، حکومت قاجاریه
میرزا عبدالحسین کرمانی معروف به میرزا آقاخان کرمانی، (۱۲۷۰ هجری قمری/۱۸۵۴ میلادی – ۱۳۱۴ هجری قمری/۱۸۹۶ میلادی) نویسنده، روشنفکر، و از نمونه‌های ممتاز نسل اول ملی‌گرایان سکولار بود. او در مشیز، روستایی در جنوب غربی کرمان، در یکی از خانواده‌های معتبر محلی با پیش‌زمینه‌ای غنی در تصوف متولد شد. تحصیلات سنتی را در زبان‌های فارسی و عربی، ادبیات و صرف و نحو، فن بیان، منطق، ریاضیات، فقه، تاریخ و الهیات پشت سر گذاشت. او که شیفته ایده‌های اخلاقی بود، تحصیلات خود را در فلسفه ادامه داد. از طریق یکی از معلمینش، حاجی سید جواد کربلایی، بابیه را کشف کرد و ظاهراً به آن گروید، اما به پی‌جویی ایدئولوژی‌ها و آیین‌های نوین ادامه داد. در سال ۱۳۰۱ قمری، مختصری متصدی دریافت مالیات بخش بردسیر بود، مسئولیتی که به او اجبار شده بود و او آن را به دیگران واگذار کرد، و پس از مشاجره‌ای با حاکم که کرمانی را مسئول کسری پرداخت‌ها می‌دانست پایان یافت. او در سی سالگی تصمیم به ترک ولایت خود کرد. پس از دو سال زندگی در اصفهان که در خدمت ظل السلطان به کار مشغول بود و به یک حلقه ادبی پیوسته بود که به بحث دربارهٔ ایده‌های نو و مترقی می‌پرداخت، چند ماهی را در تهران گذراند و در سال ۱۳۰۳ قمری تا حدّی برای فرار از تلاش مستمر مقامات کرمان برای استرداد او به کرمان، به مشهد و از آنجا از طریق رشت و بادکوبه به استانبول رفت. در همان سال سفر کوتاهی به قبرس داشت و در آنجا با میرزا یحیی نوری معروف به صبح ازل، رهبر شاخه بابی ازلی، دیدار و با دختر او ازدواج کرد. او در ده سال باقیمانده عمرش در پایتخت عثمانی ماند.
میرزا آقاخان را می‌توان در کنار میرزا فتحعلی آخوندزاده از بنیان‌گذاران ناسیونالیسم نوین ایرانی دانست. وی به همراه دو هم‌فکر خود احمد روحی و میرزا حسن‌خان خبیرالملک در تبریز به طرز فجیعی سر بریده شدند. پوست سر آن‌ها را کندند و در سر آن‌ها کاه کردند و به تهران ارسال کردند.
اعدام

پس از کشته شدن ناصرالدین‌شاه، دولت عثمانی، احمد روحی، خبیرالملک و میرزا آقاخان را که در طرابوزان زندانی کرده بود، به ایران تحویل داد. در سال ۱۳۱۴ هجری قمری مطابق با ۱۷ ژوئیه ۱۸۹۶ میلادی، (۱۲۷۵ خورشیدی) محمدعلی میرزا ولیعهد، آنان را به اتهام بابی بودن در باغ شمال تبریز سربرید و سرها را پر از کاه کرده به تهران فرستادند.
زمانی که میرزا رضا کرمانی، ناصرالدین شاه را ترور کرد و مورد بازجویی قرار گرفت. میرزا رضا کرمانی در بازجویی ابراز داشت که با میرزا آقاخان و سید جمال و ایرانیان استامبول آشنا شده است. سید جمال او را که مورد ستم عین الدوله واقع شده و چندی در ایران در زندان بوده ملامت می‌کند که چرا حق خود را نگرفتی.
مظفرالدین شاه، سه نفر را از دولت عثمانی مطالبه می‌کند و می‌گوید این‌ها مباشرین ترور ناصرالدین شاه هستند. سلطان عبدالحمید از بیم جان خود دستور می‌دهد او و احمد روحی و میرزا حسن خان خبیرالملک را با راهنمایی علاءالملک دستگیر و به ایران گسیل دارند. مأموران دولت عثمانی آن‌ها را تحت‌الحفظ تا سرحد آورده و از طرف ایران هم رستم خان سرتیپ سواره از تبریز با عده‌ای سوار ابواب جمعی خودش از سرحد تحویل گرفته و در عمارت دولتی حبس می‌نماید. در باغ شمال محمد علی میرزا ولیعهد خودش با میرغضب بر بالین آن‌ها آمده و شروع به استنطاق می‌نماید و سر این سه تن را در پای بوته نسترن کاخ می‌برد و سرها پر از کاه می‌کند و برای مظفرالدین شاه می‌فرستد.
در سال ۱۲۷۴ خورشیدی (۱۳۱۳ قمری) که آخرین سال پادشاهی ناصرالدین شاه می‌بود، علاءالملک سفیر ایران دستگیر گردانیدن اینان (میرزا آقاخان کرمانی و حاجی شیخ احمد روحی و حاجی میرزا حسنخان خبیرالملک) را از دربار عثمانی خواست، و چنان‌که در تاریخ بیداری نوشته، بسلطان چنین وانمود که در شورش ارمنیان که سال پیش از آن رو داده بوده، اینان دست داشته‌اند. با دستور سلطان، این سه تن را گرفته به طرابزون فرستادند، و در آنجا بزندان انداختند.
مهدی گنجوی با استناد به نامه‌ای پیش از افضل الملک، که آن را تنها یک ماه بعد از دستگیری آن دو و در استانبول نوشته است، تاریخ دستگیری را بیست و هفت جمادی‌الاول سال هزار و سیصد و سیزده/ ۱۵ نوامبر ۱۸۹۵ تعیین کرده است.
چون در همان سال کشته شدن ناصرالدین شاه با دست میرزا رضای کرمانی رخ داد، و در آن باره به سید جمال‌الدین بدگمانی‌ها می‌رفت، از اینان هم چشم نپوشیدند. بخواهش دولت آنان را تا مرز آورده و بایرانیان سپردند، و از آنجا به تبریز آوردند و هر سه را بکشتند.
تأثیر او بر اندیشهٔ ایرانیان

خود میرزا آقاخان بسیار تأثیر گرفته از سلف پیشین خود میرزا فتحعلی آخوندزاده بود. میرزا آقاخان کتاب سه مکتوب را بر همان اسلوب و سبک مکتوبات آخوندزاده نوشته و حتی بخش‌هایی از سه مکتوب بازنویسی مکتوبات آخوندزاده است؛ ولی در بسیاری از بخش‌ها از جمله نقد ادیان و دشمنی با اعراب و ستایش فرهنگ باستانی ایران، قلمش راسخ‌تر، صریح‌تر و کوبنده‌تر بوده و گاه شور و احساسش بر منطق چیرگی یافته است. رساله صد خطابه که نیمه کاره مانده، اثری است اصیل که از سه مکتوب هم صریح‌اللهجه‌تر است. در واقع می‌توان گفت این دو کتاب تکمیل و نقطه کمال راهیست که فتحعلی آخوندزاده آغاز کرده بود. نویسندگانی همچون احمد کسروی، صادق هدایت، علی دشتی، صادق چوبک و محمد علی جمالزاده…، کم و بیش از آقاخان کرمانی، تأثیر گرفته بودند ولی هیچ‌کدام نخواستند یا نتوانستند به همین اندازه بی‌پرده و صریح‌اللهجه به مسائل حساس جامعه ایرانی بپردازند.
آثار

سه مکتوب (در نقد دین؛ متأثر از مکتوبات کمال‌الدوله میرزا فتحعلی آخوندزاده)
مقالات در نشریه اختر چاپ استانبول
جنگ هفتاد و دو ملت
انشاءالله و ماشاءالله
نامه باستان یا سالارنامه
آیین سخنوری یا نامه سخن
آئینه سکندری یا تاریخ باستان
رساله صد خطابه
تکوین و تشریح
هشت بهشت، نوشته میرزا آقاخان کرمانی و احمد روحی دربارهٔ احکام آیین بیانی و پاره‌ای از وقایع تاریخی
ریحان بوستان افروز
رضوان
از چپ میرزا آقا خان کرمانی، شیخ احمد روحی، میرزا حسن خان خبیرالملک
تاریخ مغولستان

اسب باد(en) نماد مغولستان
امپراتوری عشایری، از جمله شیونگ‌نو (۳ قرن پیش از میلاد به ۱ قرن)، خاقانات روران (۳۳۰–۵۵۵)، به خاقانات گوک‌ترک (۵۵۲–۷۴۴) و دیگران، حکومت منطقه مغولستان امروزی مردم خیتان که از یک زبان پارا مغولی استفاده می‌کردند، دولتی را با نام دودمان لیائو (۹۰۷–۱۱۲۵) در آسیای مرکزی تأسیس کردند و بر مغولستان و بخش‌هایی از خاور دور روسیه امروزی، کره شمالی و شمال چین حکومت کردند.
در سال ۱۲۰۶ چنگیزخان توانست مغول‌ها را متحد کند و آنها را به یک نیروی جنگی تبدیل کرد که به تأسیس بزرگترین امپراتوری پیوسته در تاریخ جهان یعنی امپراتوری مغول (۱۲۰۶–۱۳۶۸) رسید. وی نخست چین را گشود. آنگاه به ایران و اروپا تاخت و پیروزی‌های بسیار پدیدآورد. فرزندان او تا سال‌ها فتح‌های نیای خود را پی می‌گرفتند. فتح ایران و آسیای میانه توسط مغول‌ها را از فجیع‌ترین وقایع تاریخ می‌دانند که شمار زیادی از مردم این مناطق در پی این هجوم‌ها از بین رفتند.
پس از چنگیز و فرزندانش سرزمین مغولستان گمنام ماند. اما امپراتوری‌هایی مانند ایلخانان ایران و امپراتوری مغولی هند در بیرون از مرزهای تاریخی مغولستان مدت‌ها به حیات خود ادامه داد. در زمان نزدیک به ما این سرزمین زیر چیرگی شوروی گردانده می‌شد. آیین بودایی در مغولستان با تبدیل امپراتوران دودمان یوآن آغاز شد. پس از فروپاشی سلسله یوان مستقر در مغول چین در سال ۱۳۶۸، مغولان به الگوهای قبلی نزاع‌های داخلی خود بازگشتند.
در اواخر قرن هفدهم، مغولستان امروزی به بخشی از منطقه تحت سلطه سلسله مانچو چینگ تبدیل شد. در زمان فروپاشی چینگ در سال ۱۹۱۱، مغولستان استقلال خود را اعلام کرد اما تا سال ۱۹۲۱ برای ایجاد استقلال مستقل و به‌طور واقعی و تا ۱۹۴۵ برای به دست آوردن و به رسمیت شناخته شده بین‌المللی به طول انجامید. در نتیجه، مغولستان تحت تأثیر قدرت شوروی قرار گرفت: در سال ۱۹۲۴ جمهوری خلق مغولستان اعلام شد، و سیاست مغولستان شروع به پیروی از همان الگوهای سیاست اتحاد جماهیر شوروی آن زمان کرد. پس از انقلاب‌های ۱۹۸۹، انقلاب مغولستان ۱۹۹۰ منجر به یک سیستم چند حزبی، قانون اساسی جدید در سال ۱۹۹۲ و انتقال به اقتصاد بازار شد.
پیش از تاریخ

آب و هوای آسیای میانه پس از برخورد بزرگ تکتونیکی بین صفحه هندی و صفحه اوراسیا خشک شد. این ضربه زنجیره عظیم کوه‌های معروف به هیمالیا را ایجاد کرد. کوه‌های هیمالیا، کینگان بزرگ و کینگان کوچک مانند یک دیوار بلند عمل می‌کنند و آب و هوای گرم و مرطوب را از نفوذ به آسیای میانه باز می‌کند. بسیاری از کوه‌های مغولستان در دوره‌های اواخر نئوژن و اوایل کواترنری تشکیل شده‌اند. آب و هوای مغولستان صدها هزار سال پیش مرطوب تر بود. مغولستان منبع اکتشافات دیرینه‌شناسی با ارزش است. نخستین تخمهای دایناسور که از نظر علمی تأیید شده بودند، در طول سفر در سال ۱۹۲۳ در موزه تاریخ طبیعی آمریکا به رهبری روی چپمن اندروز در مغولستان یافت شد.
دوره باستان > ایالت شیونگ‌نو (۲۰۹ پیش از میلاد - ۹۳ میلادی)

مقالهٔ اصلی: شیونگ‌نو
فدراسیونی از بیست و چهار قبیله عشایر است که میان سده سوم پیش از زایش مسیح تا سده یکم پس از زایش مسیح بر استپ‌های آسیای میانه (امروزه مغولستان، مغولستان داخلی، سیبری، سین‌کیانگ، گانسو) چیره بودند. یانوش هارماتا در گزارشی چاپ شده توسط یونسکو، آنان را از ایرانیان کوچ‌رو شمالی می‌داند چراکه همه واژگان شیونگ نویی آورده‌شده در منابع چینی از جمله نام شاهان آنان از یک زبان ایرانی شرقی (سکا) می‌باشد.
دوره باستان > خاقانات روران (۳۳۰–۵۵۵)

مقالهٔ اصلی: خاقانات روران
روران نام اتحادیه‌ای از قبایل کوچ‌نشین در مرزهای شمالی چین بود که در پایان سده چهارم میلادی تا سال ۵۵۲ قلمرویی به نام خاقانات روران برای خود ترتیب دادند.
رهبری خاقانات روران را گروهی از مغول‌های اولیه (نیا-مغول‌ها) به نام شیان‌بئی در دست داشتند. بیشتر مردم شیان‌بئی به جنوب مهاجرت کرده و در شمال چین حکومت‌های گوناگونی تشکیل دادند اما گروهی از آن‌ها به‌جا مانده و خاقانات روران را تشکیل دادند. به روران، ژوژان هم گفته شده اما تاریخ‌دانان نام روران را درست‌تر می‌دانند.
قدرت روران‌ها در سال ۵۵۲ تحت فشار ائتلافی از گوک‌ترک‌ها، ممالک چی شمالی و ژوی شمالی، و قبایل آسیای مرکزی شکسته شد.
دوره باستان > دوره ترکان (۵۵۵–۸۴۰) > خاقانات گوک‌ترک (۵۵۲–۶۳۰، ۶۸۲–۷۴۴)، تانگ رول (۶۳۰–۶۸۲)

مقالهٔ اصلی: خاقانات گوک‌ترک
امپراتوری گوک‌ترک دولتی است که در اثر اتحادی دولتی بین قبایل آسیای میانه، در سال ۵۵۲ میلادی، در کشور آلتای به وجود آمد و در تاریخ آسیای میانه نقش مهمی ایفا نمود. چینی‌ها آن‌ها را «تورکیوت» می‌گفتند که آن نام ترک‌ها در زبان ژاژهای مغولی زبان است. طبق اطلاع کتیبه‌ها خود ترک‌ها خود را تیورک می‌گفته‌اند.
ترک‌ها نخست ضد قبایل ژوژان که تا آن زمان بر ترک‌ها حکم‌روایی می‌کردند، به محاربه پرداختند و در سرزمین مغولستان و آلتای دولت مقتدری تأسیس نمودند. وسعت بعدی این دولت، در دوران حکم رانی بومین خان مُهان سال حکمرانی از ۵۵۳ تا ۵۷۲ میلادی خیلی اوج گرفت. به اردویی که به سمت غرب رهسپار گردید، ایستمی خان برادر بومین خان سروری می‌کرد. کتیبه کولت گین حاکی است که آن‌ها مهان و ایستمی خان (استم) قوم خود را تا زیر تیمور قپیق مسکون نمودند. تیمور قپیق نام گذرگاهی کوهی است که در قرون وسطی میان سغد و تخارستان واقع بوده، در منطقهٔ کوهستان بایسون کنونی واقع بوده‌است. دسته‌های جلودار اردوی ترک‌ها تا به سرحد ایران رسیدند و در غرب تا سواحل دریای سیاه رفته، بوسفور کیمری را اشغال نمودند. در نتیجه امپراتوری خیلی مقتدر بادیه نشینان عرض وجود نمود که سرزمین عظیمی را از کره تا سواحل دریای سیاه در بر می‌گرفت.
دوره باستان > دوره ترکان (۵۵۵–۸۴۰) > خاقانات اویغور (۷۴۴–۸۴۰)

مقالهٔ اصلی: خاقانات اویغور
امپراتوری بود که حدود یک قرن بین اواسط قرن ۸ و ۹ وجود داشت. آن‌ها یک کنفدراسیون قبیله ای تحت عنوان اشراف اورخون اویغور (回鶻) بودند که توسط چینی‌ها از آن‌ها به عنوان جیو زینگ ("نه قبیله") یاد می‌شد.
دوره باستان > امپراتوری خیتان (۹۰۶–۱۱۲۵)

مقاله‌های اصلی: دودمان لیائو و مردم خیتان
یک امپراتوری در آسیای شرقی بود که از سال ۹۰۷ میلادی تا سال ۱۱۲۵ در حدود مغولستان کنونی و بخش‌هایی از خاور دور روسیه، منچوری، شمال چین، و شمال‌شرقی کره فرمانروایی می‌نمود. یلو آبائوجی، خاقان خیتان‌ها در حدود زمان سقوط دودمان تانگ این امپراتوری را ایجاد کرد و نخستین حکومتی بود که بر تمام منچوری حکمرانی می‌کرد.
دوره قرون وسطی > تشکیل امپراتوری مغول

امپراتوری مغول که در ابتدا حکومت بزرگ مغول نام‌گذاری شده بود، امپراتوری بزرگی بود که طی قرن ۱۳ و ۱۴ وجود داشت. از آسیای میانه آغاز می‌شد و سرانجام از اروپای شرقی به دریای ژاپن کشیده شده و قسمت عظیمی از سیبری را تحت پوشش قرار می‌داد و به سوی جنوب پیش رفته و جنوب شرقی آسیا، شبه قاره هند و خاورمیانه را شامل می‌شد. به همین دلیل است که به عنوان دومین امپراتوری بزرگ در تاریخ جهان شناخته می‌شود. این امپراتوری در بیشترین حد خود به ۹۷۰۰ کیلومتر (۶۰۰۰ مایل) می‌رسد که مساحت ۳۳٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر م ۲۵ درصد مساحت کل زمین است را تحت پوشش قرار می‌داد و بر جمعیتی بالغ بر ۱۰۰ میلیون نفر حکمرانی می‌کرد.
امپراتوری مغول از وحدت قبایل مغول و تحت فرماندهی چنگیزخان به وجود آمد. چنگیز خان در سال ۱۲۰۶ به عنوان فرمانده کل مغول‌ها معرفی شد. امپراتوری، تحت رهبری او و فرزندانش در همه جهات جغرافیایی به سرعت رشد کرد.
امپراتوری پهناوری که شرق را به غرب پیوند می‌داد و نهایتاً به عنوان «تسویه حساب» فرهنگی در جهان عمل کرد. تحت فرماندهی مغولان، فناوری‌های جدید، کالاها و ایدئولوژی‌های مختلف در سراسر اوراسیا منتشر شد. محدوده این مبادلات از نقشه نگاری تا صنعت چاپ و از کشاورزی گرفته تا نجوم گسترش داشت.امپراتوری مغول سپس به چند پاره تقسیم شد و آخرین آن سلسلهٔ یوان بود
دوره قرون وسطی > امپراتوری مغول و صلح مغولی

مقالهٔ اصلی: صلح مغولی
اصطلاحی تاریخی‌ست که بعد از الگوی پامس رومانا شکل گرفت که آثار ثابت فتوحات امپراتوری مغول را بر روی زندگی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ساکنان قلمرو مغولان در اوراسیا در قرن ۱۳ و ۱۴ شرح می‌دهد. این صلح علاوه بر تأمین امنیت و صلح بعد از حملات و فتوحات مغول در عصر چنگیز خان و جانشینانش، سبب شد تا موقعیت تجاری مسلمانان در جاده ابریشم به واسطه پل ارتباطی میان چین و اروپا، تأمین و تقویت کند.
دوره قرون وسطی > یوآن شمالی

مقالهٔ اصلی: یوآن شمالی
دودمان یوآن شمالی، بازمانده دودمان یوآن بود که پس از سرنگونی آن و اخراج مغول‌ها از چین ایجاد شد در طول این دوره مغول‌ها اغلب درگیر جنگ‌های قبیله ای و مبارزات جناحی علیه یکدیگر بودند و در این میان خان بزرگ مغول اغلب تنها نقش تشریفاتی در حکومت داشت دودمان یوآن شمالی سرانجام با فتح مغولستان توسط دودمان چینگ از میان رفت.