شبکه ملی اطلاعات
ویژگی‌های فنی شبکهٔ ملی اطلاعات

فضای مجازی دارای یک مدل چند لایه‌ای است که بستر آن، زیرساخت ارتباطی است، که شبکهٔ ملی اطلاعات آن را محقق خواهد ساخت. از این منظر تحقق شبکهٔ ملی اطلاعات، در واقع تحقق بستر مطلوب برای فضای مجازی مطلوب کشور است. هدف این شبکه ایجاد بسترهای فنی «بسط خدمات دولت الکترونیک، صنعت فناوری اطلاعات، سواد اطلاعاتی و افزایش بهره‌وری در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» است.
در سند الزامات شبکهٔ ملی اطلاعات این عبارت آمده است که: خدمات ارتباط داخل با شبکه‌های خارجی صرفاً از طریق گذرگاه‌های (در قالب zone) ایمن مرزی شبکهٔ ملی اطلاعات که دارای درگاه مشخص اتصال به خارج و اتصال به داخل هستند، تأمین می‌شود.
عبارت zone در استاندارد شبکه‌های چندرسانه‌ای اچ ۳۲۳ (H.323 multimedia network) گروهی از پایانه‌ها، واحدهای کنترل چند نقطه ای (MCUs) و درگاه‌هایی درون یک محدوده مشخص هستند. ابزاری مدیریتی که به آن نگهبان درگاه (gatekeeper) گفته می‌شود، تعاملات هر zone را کنترل می‌کند.
استاندارد اچ ۳۲۳، استانداردی است که در سال ۱۹۹۶ توسط اتحادیه بین‌المللی مخابرات برای ارسال ویدئوکنفرانس از طریق شبکه‌های آی پی مطرح شده است. این استاندارد ابتدا برای پایداری ارسال بسته‌های داده، ویدئو و صوت در شرایطی که شبکه‌های حوزه محلی(LAN) نمی‌توانند کیفیت خدمات را تضمین کنند، پیشنهاد شده بود. اما امروزه این استاندارد، استاندارد غالب برای تعامل پذیری (interoperability) در ارسال داده، تماس صوتی اینترنتی، ارسال ویدئو و صوت در شبکه‌های آی پی است.
زیرساخت ارتباطی شبکهٔ ملی اطلاعات شامل یک شبکه عمومی مسلط متصل به شبکه‌های مستقل موجود داخلی است که در کلیه عملکردهای خود هیچگونه وابستگی به آن‌ها و همچنین شبکه جهانی اینترنت ندارد. مفهوم استقلال و حفاظت نسبت به سایر شبکه‌ها در عین تعامل مدیریت شده با آن‌ها در کنار پروتکل اینترنت با تعریف سامانه خودگردان (Autonomous system (Internet)) مشابه است، اما تاکنون مختصات شبکه خودگردان و شماره آن و ارتباطات میان سایر شبکه‌های خودگردان موجود در کشور با شبکهٔ ملی اطلاعات از سوی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات روشن نشده است، گرچه وزارت ارتباطات مدعی پیاده‌سازی و تکمیل شبکهٔ ملی اطلاعات است.
طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از آمار رایپ بزرگ‌ترین سامانه‌های خودگردان بزرگ کشور ایران عبارتند از:
| ردیف | شماره سامانه خودگردان | نام مالک | تعداد آدرس‌های پروتکل اینترنت |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | AS12880 | سازمان فناوری اطلاعات | ۲۳۷۷۹۹۶ |
| ۲ | AS197207 | شرکت ارتباطات سیار ایران (همراه اول) | ۱۶۲۳۰۴۰ |
| ۳ | AS44244 | خدمات ارتباطی ایرانسل | ۱۲۴۸۲۵۶ |
چنانچه مشاهده می‌شود، سامانه خودگردان شماره AS12880 که مالکیت آن به نام سازمان فناوری اطلاعات است بزرگ‌ترین سامانه خودگردان از نظر تعداد آدرس آی پی است. تقریباً همه پروژه‌هایی که ادعا می‌شود در بستر شبکهٔ ملی اطلاعات اجرایی شده‌اند در این سامانه خودگردان میزبانی می‌شوند؛ بنابراین بخش‌های مهمی از شبکهٔ ملی اطلاعات در این سامانه خودگردان تحقق پیدا می‌کند، اما آنچه شبکهٔ ملی اطلاعات را محقق می‌کند تنظیم ارتباط میان سامانه‌های خودگردان از طریق پروتکل درگاه مرزی (BGP) و ایجاد همه انواع سامانه خودگردان مورد نیاز برای اداره آن است. با تکیه بر این زیرساخت هاست که می‌توان به تفکیک ترافیک داخل از خارج پرداخت.
به عبارت دیگر برای تحقق شبکهٔ ملی اطلاعات، ایران باید کارساز نام دامنه (DNS Server)، کارساز نام دامنه ملی و مراکز تبادل ترافیک اینترنتی (Internet exchange point یا IX یا IXP) در خاک خود داشته باشد. این شبکه‌ها کمک می‌کند ایران و هر کشور دیگری بتواند استقلال و اتصال داخلی خود را در مواقع آسیب دیدگی کابل‌های بین‌المللی حفظ کند. و به دلیل تفکیک ترافیک و کاهش هزینه سیاست‌های قیمتی منعطف اتخاذ کند به‌طور نمونه بر همین اساس وزیر ارتباطات قول داده است که قیمت ترافیک داخلی نصف قیمت ترافیک بین‌المللی محاسبه شود.
بنا بر متن منتشر شده از سوی سازمان فناوری اطلاعات، شبکهٔ ملی اطلاعات زیرساخت ملی دسترسی به کلیه خدمات و اطلاعات تحت شبکه در کشور از جمله اینترنت است، بنابراین کاربران در تمام شهرها و روستاهای کشور از این زیرساخت استفاده می‌کنند و تمامی خدمات تحت وب در کشور از طریق شبکهٔ ملی اطلاعات ارائه می‌شود. شبکهٔ ملی اطلاعات، دارای میزبانی پرظرفیت داخلی و شبکه چندلایه امن دسترسی در سراسر کشور است و با استفاده از آدرس‌دهی که از لحاظ جغرافیایی در کشور قرار گرفته، ترافیک کاربران ایرانی را در شبکه داخلی کشور مسیریابی می‌کند تا نیازی به مسیریابی در خارج کشور برای درخواست‌های داخلی وجود نداشته باشد؛ لذا، کاربران نمی‌توانند برای اتصال به اینترنت این شبکه را دور بزنند (بای پس کنند). همچنین، در زمان انتشار این متن حدود ۴۰ درصد از درخواست‌های کاربران از منابع داخل کشور و حدود ۶۰ درصد از منابع خارج از کشور پاسخ داده شده است.
ارائه شبکهٔ ملی اطلاعات به منزلهٔ قطع دسترسی به اینترنت جهانی نیست. بلکه، در این ساختار دسترسی کاربران به سایت‌های داخل کشور با سرعت بالاتر و قیمت ارزان‌تر برقرار شده و دسترسی به وب سایت‌های خارج از کشور نیز بهبود می‌یابد. به‌طوری‌که این شبکه محدودیتی برای دسترسی کاربران به اینترنت و خدمات مبتنی بر وب ایجاد نمی‌کند. کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی برای اتصال به شبکهٔ ملی اطلاعات نیاز به هیچ گونه اقدام اضافه نسبت به اتصال به سرویس متعارف خدمات اینترنت ندارند و در صورت اتصال به این سرویس‌ها، اتصال به صورت خودکار و هم‌زمان به شبکهٔ ملی اطلاعات و اینترنت برقرار می‌شود و هیچ هزینه جداگانه‌ای نیز از مصرف‌کننده اخذ نمی‌شود. پیش‌بینی می‌شود با توجه به فراهم شدن زمینه رقابتی بین ارائه‌دهندگان خدمات دسترسی قیمت اینترنت به مراتب کاهش یابد.
طبق این متن، کاربران برای اتصال به شبکهٔ ملی اطلاعات از تمام امکانات موجود اتصال به اینترنت مانند ADSL، وای‌مکس، GPRS، نسل سوم شبکه تلفن همراه و غیره می‌توانند استفاده کنند. همچنین برای بهره‌مندی از برخی خدمات چندرسانه‌ای مانند تلویزیون پروتکل اینترنت و IPMedia نیاز به استفاده از تجهیزات اضافی است که ارائه دهندگان این خدمات برای مشترکان خود تأمین خواهند کرد. البته، ادعا است که سرعت دسترسی برحسب نوع فناوری محدودیتی نخواهد داشت.
به نوشته مرکز ملی فضای مجازی، پالایش در شبکهٔ ملی اطلاعات در دو سطح پایه بر روی مبادی شبکه و پیشرفته بر اساس محتوا به صورت هوشمند اجرا می‌شود. پالایش در درگاه‌های اتصال به شبکه جهانی اینترنت به صورت دوسویه (داخل به خارج و خارج به داخل) و در درگاه‌های اتصال به شبکه‌های مستقل داخلی به‌صورت درون سو اجرا می‌شود. از سوی دیگر متنی که در اواخر دولت دهم در خصوص شبکهٔ ملی اطلاعات منتشر شده می‌گوید گستره طراحی شبکهٔ ملی اطلاعات در زمان انتشار این متن در حوزه دامنه‌های ir. است و پالایش (فیلترینگ) همچنان در دسترسی به وب‌سایت‌های خارجی فعال است. از سوی دیگر، در شبکهٔ ملی اطلاعات، امکان شناسایی صاحبان سایت‌های مختلف و میزبان‌ها فراهم است بنابراین قطعاً آن‌ها نیز با مسوولیت و تعهد نسبت به انتشار اخبار، خدمات، اطلاعات و محتوای خود کرده و درصورت بروز تخلف برخورد با متخلفان از سوی مراجع ذی‌ربط و طبق قانون به عمل می‌آید.
پیش‌بینی شده است که قابلیت ارائه سرویس بر حسب نیاز متقاضی وجود داشته باشد، به‌طوری‌که بر اساس تقاضای والدین برای اعمال محدودیت بر اینترنت مورد استفاده توسط فرزندانشان، در صورت درخواست برخی از شرکت‌های خدمات دهنده اینترنت چنین امکانی در شبکهٔ ملی اطلاعات فراهم می‌شود؛ یعنی، ارائه خدمات به اشکال اختصاصی به متقاضیان خاص ازجمله خانواده‌ها و مدارس امکانپذیر است. البته، شبکهٔ ملی اطلاعات کاربران را از نصب آنتی‌ویروس‌ها و سایر اقدامات حفاظتی بی‌نیاز نخواهند کرد.
شبکهٔ ملی اطلاعات به عنوان زیرساخت اصلی ارتباطی و اطلاعاتی داخل کشور است و در صورت اختلال در آن دسترسی به سایت‌های داخلی نیز دچار مشکل می‌شود، اما در طراحی این شبکه تلاش شده است تا با دسترسی‌های چندلایه و پشتیبان احتمال اختلال به حداقل ممکن برسد. از سوی دیگر، در صورت قطع ارتباط با اینترنت بین‌المللی دسترسی به سایت‌های داخلی همچنان میسر است. به دلیل ماهیت قابل مدیریت این شبکه اختلال در شبکه در زمان افزایش ترافیک شبکه همچون اعلام نتایج کنکور و یارانه‌ها، پیش‌بینی شده و برای آن آمادگی لازم فراهم می‌شود، اگرچه امکان وجود کندی سرعت به دلیل ترافیک بالای پیش‌بینی نشده در تمام شبکه‌های دسترسی در سراسر جهان از جمله ایران وجود دارد.
در طراحی شبکه اتصال از خارج از کشور به سایت‌های داخلی با محدودیتی مواجه نمی‌شود و همچنان اتصال کاربران خارج از کشور به سایت‌های داخلی نیز برقرار است. قرار است هم‌زمان با توسعه خدمات و محتواها و تأمین زیرساخت‌های مورد نیاز در این شبکه، فاز سوم و بلوغ آن در ابتدای سال ۹۶ به بهره‌برداری برسد.
به گزارش بی‌بی‌سی این شبکه به گونه‌ای طراحی شده که مستقل از شبکه جهانی اینترنت است و می‌تواند خدمات تحت شبکه را مشابه با اینترنت را برای سایت‌های داخلی و شرکت‌ها و سازمان‌ها فراهم کند. البته می‌تواند این کارکرد را نیز داشته باشد که در شرایط بحران و ناآرامی سیاسی دسترسی به اینترنت بدون اخلال در کار بانک‌ها و سازمان‌ها قطع شود. این شبکه با استفاده از آدرس‌های آی‌پی مختص شبکه‌های داخلی یک اینترانت است، یعنی آی پی‌ها آن در روی شبکه اینترنت ثبت نشده و مسیریابی نمی‌شود. به گفته کالین اندرسون دستگاه‌هایی شامل تأسیسات زیربنایی از جمله نیروگاه‌های ایران که به این شبکه متصلند، از خارج از کشور قابل دسترسی نیستند. اما، به گفته وی این جداسازی امنیت ایران را افزایش نمی‌دهد؛ زیرا هر کسی از خارج از کشور نیز با قدری تلاش می‌تواند به رایانه‌های متصل به این شبکه دست یابد.