زبان قزاقی
ریخت‌شناسی و صرف > همگونی صامت‌ها

قانون «همگونی صامتها» اشاره به تحول حروف صامت دارد هنگامی که پسوندی به واژه‌ای (یا به پسوند دیگری با رعایت ترتیب صحیح دستوری) اضاقه می شود،امکان این که بعضی از صامت‌ها برای روانتر شدن خواندن دچار تحول شوند وجود دارند. در زبان قزاقی، دو نوع قاعدهٔ همگونی صامتها وجود دارد؛ یکی «همگونی صامت‌های پس‌رو» (به قزاقی: كەيىندى ىقپال، Кейінді ықпал) و دیگری «همگونی صامت‌های پیش‌رو» (به قزاقی: ىلگەرىندى ىقپال، Ілгерінді ықпал). معنیِ «همگونی صامت‌های پس‌رو» این است که اتصال پسوند، تاثیرِ رو به پس دارد، و باعت تحول آخرین صامت واژه می شود. «همگونی صامت‌های پیش‌رو» به این معناست که اتصال پسوند تاثیر رو به پیش دارد، و این اولین صامتِ پسوند است که دچار تحول می شود.
قانون «همگونی صامت‌های پس‌رو» در سایر زبان‌های ترکی نیز موجود است. در زبان قزاقی، این قانون شامل سه زوج حرف صامت می شود. اگر واژه‌ای به یکی از این سه صامت بی‌واک ختم شود «پ ك ق / п, к, қ»، و اگر پسوند بعدی، با حرف مصوت شروع شود، این سه صدا به ترتیب به صامت‌های واک‌دار «ب گ ع / б, г, ғ» تحول پیدا می کنند. به مثال‌های زیر توجه داشته باشد:
كىتاپ. кітап. (کتاب.):‌ ونىڭ كىتابى оның кітабы. (کتاب او.)
كوك. көк. (آبی.):‌  كوگىلدىر көгілдір. (فیروزه‌ای، آبی کم‌رنگ.)
مىسىق. мысық. (گربه.):‌ سەنىڭ مىسىعىڭ сенің мысығың. (گربهٔ او.)
و اما قواعد «همگونی صامت‌های پیش‌رو»، در میان زبان‌های ترکی، یکی از ویژگی‌هاییست که زبان قزاقی را خاص می کند، قواعدی که در قزاقی فراتر و همه‌گسترتر از زبانهای ترکی دیگر می باشد. بر اساس این قاعده، برای پسوندهای دستوری پرکاربردی چون پسوند سوالی، پسوند ضمیری، و پسوند جمع، صامتِ اولِ پسوند، می تواند تا حداکثر سه صدای صامت مختلف را (تکواژگونه) به خود گیرد. انتخاب صامت صحیح برای پسوند، با توجه به این که واژهٔ پیش از آن به چه حرف و صدای ختم شود، بستگی دارد. از لحاظ واج‌آرایی (فونوتکنیک)، در زبان قزاقی به طور مثال از صامت‌های پشت‌سر هم با تلفظ‌هایی غیر همگون (مثلا اینکه صامتی بی‌واک و همخوان کنار آن واک‌دار باشد) اجتناب می شود.
اولین گروه این پسوندها، پسوندهایی هستند که با حرف «م / м» شروع می شوند. این‌ها شامل پسوند سوالی‌ «آیا»، پسوند منفی‌ساز فعل، پسوند «واسطه‌ای» برای اسم‌ها، فعل پسوندی «بودن» و همینطور پسوند ضمیری فعل‌های مضارع برای اول شخص مفرد و جمع می باشد. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:
حرف «م / м»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у» یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند (و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع)،
حرف «ب / б»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» (بجز برای پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد و جمع) ختم شوند،
حرف «پ / п»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.
به نمونه‌های زیر توجه فرمایید:
پسوند سوال‌ساز «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе):
الماتىعا باردىڭ با؟ Алматыға бардың ба? (آیا آلماتی بوده‌ای؟)
پسوند منفی‌ساز فعل «ما / Ма» (ما مە با بە پا پە / ма, ме, ба, бе, па, пе):
بىزگە ەشكىم كەزدەسپەدى. Бізге ешкім кездеспеді. (کسی با ما ملاقات نکرد.)
بالا توڭبايدی. Бала тоңбайды. (بچه یخ نمی زند.)
بولماسا. Болмаса. (اگر او اینجا نباشد)
پسوند واسطه‌ای «مەن / Мен» (مەن بەن پەن / мен, бен, пен)
سەميا قۇراتىن ەر ازاماتپەن تانىسامىن. Семя құратын ер азаматпен танысамын. (من با مردی آشنا خواهم شد که خانواده ای را تشکیل خواهد داد.)
پسوند ضمیری فعلی اول شخص مفرد «مىن / Мын» (مىن ٴمىن بىن ٴبىن پىن ٴپىن / мын, мін, бын, бін, пын, пін)
بارعانمىن. Барғанмын. (من رفته‌ام.)
گروه بعدی این پسوندها، پسوندهایی هستند که با حرف «ن / н» شروع می شوند. اینها شامل پسوندهای صرف اسم مفعولی و مالکیتی هستند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:
حرف «ن / н»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت و صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شود.
حرف «د / д»: اگر واژه پیشین به حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود،
حرف «ت / т»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.
پسوندهایی که با حرف «د / д» شروع می شوند، شامل پسوند صرف اسم افتراقی، و پسوند ماضی‌ساز فعل هستند. این دو پسوند هرکدام تابع قانون خود هستند. پسوند صرف اسم افتراقی تابع قواعد زیر است:
پسوند«دان دەن / дан, ден»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود،
پسوند«تان تەن / тан, тен»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند،
پسوند«نان نەن / нан, нен»: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شوند.
به نمونه‌های زیر توجه فرمایید:
سەن قايدان كەلدىڭ؟ Сен қайдан келдің? (تو از کجا می آیی؟)
مەن ەرتەڭنەن باستاپ قازاق ٴتىلىن ۇيرەنەمىن. Мен ертеңнен бастап қазақ тілін үйренемін. (من از فردا شروع به یاد گرفتن زبان قزاقی می کنم.)
ساعات بەستەن ون مينۋت  ٴوتتى. Сағат бестен он минут өтті. (ساعت ده دقیقه بعد از پنج است.)
پسوند صرف فعل ماضی تابع قواعد زیر است:
پسوند«دى  ٴدى / ды, ді»:  اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت روان «ل، ر / л, р»، صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң»، و صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شود،
پسوند«تى  ٴتى / ты, ті»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.
و در نهایت پسوندهایی هستند که با حرف «ل / л» شروع می شوند. این‌ها شامل پسوند جمع‌ساز «ـلار ـلر»، پسوند فعل‌ساز متصله به اسم‌های «ـلا»، و پسوندهای اشتقاقی «لیق لیک» هستند. این پسوندها تابع قواعد زیر هستند:
حرف «ل / л»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت، حرف‌های صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شود،
حرف «د / д»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» و یا صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» ختم شوند،
حرف «ت / т»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.
به نمونه‌های زیر از واژگان با انواع اشکال پسوند «لیق» توجه فرمایید:
قۇدايلىق. құдайлық. (خدایی، الـٰهی)
جادىگويلىك. жадыгөйлік. (جادوگری)
ازاتتىق. азаттық. (آزادی)
مەملەكەتتىك. мемлекеттік. (مملکتی، مرتبط با کشور)
باقىتسىزدىق. бақытсыздық. (بدبختی، بدون بختی)
مۇمكىندىك. мүмкіндік. (امکان، ممکن بودن)