فواصل موسیقی ایرانی
فواصل گام بیست چهار قسمتی

موسیقی ایرانی دارای گام‌هایی متفاوت از موسیقی غربی است. موسیقی غربی بر پایهٔ مینور و ماژور است، حال آن که موسیقی ایرانی علاوه بر فاصله‌های موسیقی غربی فواصلی مانند درست، بزرگ، کوچک، کاسته و افزوده هم دارد. در این تقسیم‌بندی، کلماتی اضافه شده (کم، بیش، نیم) و قواعد ده‌گانهٔ جدیدی به وجود آمده است که عبارتند از: نیم‌بزرگ، بیش‌بزرگ، کم‌کوچک، بیش‌کوچک، کم‌درست، بیش‌درست، کم‌کاسته، بیش‌کاسته، کم‌افزوده و بیش‌افزوده.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
کم‌درست: چهارم، پنجم
بیش‌درست: یکم، چهارم، پنجم
نیم‌بزرگ: دوم، سوم، ششم، هفتم
بیش‌بزرگ: دوم، سوم، ششم، هفتم
کم‌کوچک: دوم، سوم، ششم، هفتم
کم‌کاسته: سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم
بیش‌افزوده: یکم، دوم، سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم
نام گذاری فواصل دارای قواعدی بدین صورت است:
۱. اگر فاصله‌ای یک ربع پرده از فواصل کوچک، درست، کاسته و افزوده، کمتر داشته باشد، کلمهٔ «کم» و اگر ربع پرده کم‌تر از فاصلهٔ بزرگ، داشته باشد، کلمهٔ «نیم» به آن فاصله اضافه می‌شود. مثال:
«دو» تا «ر» (دوم بزرگ)، «دو» تا «ر کرن» (دوم نیم‌بزرگ)
«دو دیز» تا «ر» (دوم کوچک)، «دو دیز» تا «ر کرن» (دوم کم‌کوچک)
«دو» تا «فا» (چهارم درست)، «دو» تا «فا کرن» (چهارم کم‌درست)
«سی» تا «فا» (پنجم کاسته)، «سی» تا «فا کرن» (پنجم کم‌کاسته)
«فا» تا «سی بکار» (چهارم افزوده)، «فا» تا «سی کرن» (چهارم کم‌افزوده)
۲. اگر فاصله‌ای یک ربع پرده از فواصل درست، بزرگ، کوچک، کاسته و افزوده، بیشتر داشته باشد، کلمه «بیش» به آن فاصله اضافه می‌شود. مثال:
«دو» تا «ر» (دوم بزرگ)، «دو» تا «ر سری» (دوم بیش‌بزرگ)
«دو» تا «ر بمل» (دوم کوچک)، «دو» تا «ر کرن» (دوم بیش‌کوچک)
«دو» تا «فا» (چهارم درست)، «دو» تا «فا سری» (چهارم بیش‌درست)
«سی» تا «فا» (پنجم کاسته)، «سی» تا «فا سری» (پنجم بیش‌کاسته)
«فا» تا «سی بکار» (چهارم افزوده)، «فا» تا «سی سری» (چهارم بیش‌افزوده)
توضیح: بعضی از فواصل ده‌گانه شبیه یکدیگرند. برای سهولت، بهتر است حذف شوند مانند: نیم‌بزرگ و بیش‌کوچک (حذف)، بیش‌بزرگ و کم‌افزوده (حذف)، کم‌کوچک و بیش‌کاسته (حذف). در نتیجه سه نام مشابه حذف شده و فواصل ده‌گانه، به هفت نام خلاصه می‌شود.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شماره / نام | شماره / نام | نت / تعداد ربع پرده | نت / تعداد ربع پرده | تصویر |  | شماره / نام | شماره / نام | نت / تعداد ربع پرده | نت / تعداد ربع پرده | تصویر |
| ۱ | یکم درست | دو - دو | ۰ |  |  | ۳۱ | ششم کم‌کاسته | می دیز - دو کرن | ۱۳ |  |
| ۲ | یکم بیش‌درست | دو - دو سری | ۱ |  |  | ۳۲ | پنجم درست | دو - سل | ۱۴ |  |
| ۳ | دوم کم‌کوچک | دو دیز - ر کرن | ۱ |  |  | ۳۳ | ششم کاسته | دو - لا دوبل بمل | ۱۴ |  |
| ۴ | یکم افزوده | دو - دو دیز | ۲ |  |  | ۳۴ | پنجم بیش‌درست | فا کرن - دو | ۱۵ |  |
| ۵ | دوم کوچک | دو - ر بمل | ۲ |  |  | ۳۵ | ششم کم‌کوچک | می‌سری - دو | ۱۵ |  |
| ۶ | یکم بیش‌افزوده | دو کرن - دو دیز | ۳ |  |  | ۳۶ | پنجم افزوده | دو - سل دیز | ۱۶ |  |
| ۷ | دوم نیم‌بزرگ | دو - ر کرن | ۳ |  |  | ۳۷ | ششم کوچک | دو - لا بمل | ۱۶ |  |
| ۸ | سوم کم‌کاسته | دو سری - می دوبل بمل | ۳ |  |  | ۳۸ | پنجم بیش‌افزوده | فا بمل - دو سری | ۱۷ |  |
| ۹ | دوم بزرگ | دو - ر | ۴ |  |  | ۳۹ | ششم نیم‌بزرگ | می کرن - دو | ۱۷ |  |
| ۱۰ | سوم کاسته | دو - می‌دوبل بمل | ۴ |  |  | ۴۰ | هفتم کم‌کاسته | ر سری - دو بمل | ۱۷ |  |
| ۱۱ | دوم بیش‌بزرگ | دو - ر سری | ۵ |  |  | ۴۱ | ششم بزرگ | دو - لا | ۱۸ |  |
| ۱۲ | سوم کم‌کوچک | دو سری - می بمل | ۵ |  |  | ۴۲ | هفتم کاسته | دو - سی دوبل بمل | ۱۸ |  |
| ۱۳ | دوم افزوده | دو - ر دیز | ۶ |  |  | ۴۳ | ششم بیش‌بزرگ | می بمل - دو سری | ۱۹ |  |
| ۱۴ | سوم کوچک | دو - می بمل | ۶ |  |  | ۴۴ | هفتم کم‌کوچک | ر سری - دو | ۱۹ |  |
| ۱۵ | دوم بیش‌افزوده | دو بمل - ر سری | ۷ |  |  | ۴۵ | ششم افزوده | دو - لا دیز | ۲۰ |  |
| ۱۶ | سوم نیم‌بزرگ | دو - می کرن | ۷ |  |  | ۴۶ | هفتم کوچک | دو - سی بمل | ۲۰ |  |
| ۱۷ | چهارم کم‌کاسته | دو سری - فا بمل | ۷ |  |  | ۴۷ | ششم بیش‌افزوده | می دوبل بمل - دو سری | ۲۱ |  |
| ۱۸ | سوم بزرگ | دو - می | ۸ |  |  | ۴۸ | هفتم نیم‌بزرگ | ر کرن - دو | ۲۱ |  |
| ۱۹ | چهارم کاسته | دو - فا بمل | ۸ |  |  | ۴۹ | اکتاو کم‌کاسته | دو دیز - دو کرن | ۲۱ |  |
| ۲۰ | سوم بیش‌بزرگ | دو - می‌سری | ۹ |  |  | ۵۰ | هفتم بزرگ | دو - سی | ۲۲ |  |
| ۲۱ | چهارم کم‌درست | دو - فا کرن | ۹ |  |  | ۵۱ | اکتاو کاسته | دو - دو بمل | ۲۲ |  |
| ۲۲ | سوم افزوده | دو - می‌دیز | ۱۰ |  |  | ۵۲ | هفتم بیش‌بزرگ | ر کرن - دو دیز | ۲۳ |  |
| ۲۳ | چهارم درست | دو - فا | ۱۰ |  |  | ۵۳ | اکتاو کم‌درست | دو سری - دو | ۲۳ |  |
| ۲۴ | سوم بیش‌افزوده | دو کرن - می‌دیز | ۱۱ |  |  | ۵۴ | هفتم افزوده | دو - سی دیز | ۲۴ |  |
| ۲۵ | چهارم بیش‌درست | دو - فا سری | ۱۱ |  |  | ۵۵ | اکتاو درست | دو - دو | ۲۴ |  |
| ۲۶ | پنجم کم‌کاسته | فا سری - دو کرن | ۱۱ |  |  | ۵۶ | هفتم بیش‌افزوده | سی دیز - دو کرن | ۲۵ |  |
| ۲۷ | چهارم افزوده | دو - فا دیز | ۱۲ |  |  | ۵۷ | اکتاو بیش‌درست | دو - دو سری | ۲۵ |  |
| ۲۸ | پنجم کاسته | دو - سل بمل | ۱۲ |  |  | ۵۸ | اکتاو افزوده | دو - دو دیز | ۲۶ |  |
| ۲۹ | چهارم بیش‌افزوده | دو کرن - فا سری | ۱۳ |  |  | ۵۹ | اکتاو بیش‌افزوده | دو کرن - دو دیز | ۲۷ |  |
| ۳۰ | پنجم کم‌درست | فا سری - دو | ۱۳ |  |  |  |  |  |  |  |