مهدی آذر یزدی
زندگی

آذر یزدی به سالِ ۱۳۰۰ در محلّهٔ خرمشاه یزد در خانواده‌ای تازه مسلمان با اجدادی زرتشتی زاده شد. او از هشت سالگی همراه پدرش در زمین رعیتی کار می کرد. در بیست سالگی از کار بنایی به کار در کارگاه جوراب بافی یزد کشیده شد. پس از آنکه صاحب کارگاه جوراب بافی تصمیم به تأسیس دومین کتابفروشی شهر یزد گرفت، او را از میان شاگردان کارگاه به کتاب‌فروشی منتقل کرد. کار در کتابفروشی زمینه آشنایی او با اهالی شعر و ادب را فراهم کرد، و پس از مدتی به تهران نقل مکان کرد و با معرفی همشهری خود حسین مکی در چاپخانه حاج محمد علی علمی واقع در خیابان ناصرخسرو مشغول به‌کار شد.
در فیلم مستند «شبیه هیچ‌کس» ساخته پویا دلیلی که برش‌هایی از زندگی این نویسنده است، اذریزدی راجع به زندگی خودش اینطور می‌گوید:
من هیچوقت از زندگی و وضعم راضی نبودم، همیشه دلم می‌خواست کاش یک خرده وضعم بهتر بود یا موفق تر می‌بودم. کاش آرامش بیشتری داشتم، کاش آسایش بیشتری داشتم، الان هم ندارم. الان هم با اینکه ۸۶ سال دارم و تمام عمرم را کار کردم هیچی ندارم. الان هم اش صحبت از جوانهاست که من جوان نیستم. صحبت از بازنشسته‌هاست که من بازنشسته نیستم. صحبت از سالمنداست، من جزو سالمندان نیستم. من همدرد ندارم و تنها هستم.
در سال ۱۳۳۵ و در سن ۳۵ سالگی، پس از آنکه قصه‌ای از انوار سهیلی در چاپخانه توجه‌اش را به خود جلب کرد، به فکر ساده‌نویسی قصه آنطور که مناسب کودکان باشد افتاد. این ایده، زمینه‌ساز خلق جلد اول کتاب قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب شد.
او ازدواج نکرد و هرگز هم به کارِ دولتی مشغول نشد. او افزون بر نویسندگی به امور غلطگیری و فهرست اَعلام‌نویسی تا سال‌های آخر زندگی‌اش ادامه داد. او مدتی پیش از مرگش گفته بود که نوشته‌های دیگری هم دارد که به دلیل عدم صدور مجوز انتشار هنوز منتشرشان نکرده است.
آذری یزدی در شرح حال کتاب قصه‌های تازه از کتاب‌های کهن (هشت بهشت) اینطور دربارهٔ خود می‌نویسد:
«مهدی آذر یزدی به سال ۱۳۰۱ در «خرمشاه» حومهٔ یزد متولد شده، نام فامیلی اش آذر خرمشاهی است، روی آثاراش آذری یزدی نوشته تا پیدا باشد که کجایی است. مادرش قرآن و دعا می‌خواند و نوشتن، نمی‌دانست، پدرش حاجی علی اکبر رشید مردی بود مذهبی و بی استطاعت و به همراه عیال اش به حج رفته، از طایفه‌هایی که در خرمشاه آنها را «جدیدیها» می‌گویند یعنی که اجدادشان تا دو سه نسل پیش زرتشتی بوده‌اند و تازه مسلمانند. آذر خواندن قرآن و دعا و کتاب و حافظ خوانی را از بی بی مادربزرگ خود یادگرفت و نوشتن را در خانه از پدر، بعد از دوازده سالگی تا دو سال روزی یک ساعت صبح به صبح در مدرسهٔ خان یزد مقدمات صرف و نحو را خواند، ار کودکی همراه با هر نوع یادگیری تمام روز را همراه پدرش در کارهای رعیتی باغ و سحرا کار می‌کرد و بعد شاگرد بنایی و جوراب بافی و از این قبیل، تا هجده سالگی بیش از ده بیست تا کتاب ندیده بود:قرآن، مفتاح، حلیه المتقین، معراج السعاده، حافظ، گلستان، بوستان و چند کتاب درسی مانند نصاب الصبیان، جامع المقدمات وسیوطی، هرگز در کوچه بازی نکرده بود، هر گز ماشین سوار نشده بود، با صفحه و فیلم و سینما آشنا نبود، بیشتر مسجد و منبر را دیده بود و جز راه پیادهٔ خرمشاه تا بازار یزد سفر نکرده بود. بعد در یک کتابفروشی شاگرد شد و فهمید که در دنیا جز آن کتابها کتابهای دیگری هم هست و دنیا چقدر بزرگ است و خود را مغبون یافت، از آن پس تا می‌توانست کتاب خواند و تازه فهمید که چرا سالهای سال بچه‌های خرمشاه به او «آشیخ» می‌گفتند: زیرا او خیلی شیخ تر از بچه‌های دیگر بود که در همان محله در مدارس جدید درس می‌خواندند، به این ترتیب تحصیلات رسمی، دیمی و خود رو و پروشی یافته، چیزهای اندکی که می‌داند از کتابها یادگرفته، و چه آموزگار خوبی است کتابدو سال در یزد شاگرد کتابفروش بود و از سال ۱۳۲۱آمد تهران و همچنان شاگرد کتابفروش و کارگر چاپخانه باقی ماند، شغلش بیشتر تصحیح مطبعی کتاب بود؛ از روی کتاب عکاسی هم یادگرفت، یکبار حرفهٔ عکاسی را پیشه کرد ولی دوباره به دنیای کتاب بازگشت. اولین کارش برای بچه‌ها، جلد اول قصه‌های خوب بود که در سال ۱۳۳۶ چاپ شد، چون خودش در بچگی کتاب بچگانه نداشت، می‌خواست به این وسیله برای دیگر بچه‌های خوب کتاب خوب بنویسید و بعد در این زمینه چند کتاب نوشت، البته که کارهایش خوب بود و مطلوب واقع شد و این درس نخواندهٔ کتابخوان در ۱۳۴۵ برای همین آثار جایزهٔ یونسکو، و در ۱۳۴۷ در زمینهٔ ادبیات کودک و نوجوان جایزهٔ بهترین کتابهای سال را گرفت و سه تا از کتاب‌هایش را در «شورای کتاب کودک» جزو کتاب‌های برگزیدهٔ سال شناختند. ادامهٔ این نوشتن‌ها کمال مطلوب اوست ولی ساله است که در تهران در جستجوی یک اتاق ساکت است که بتواند بیشتر کار کند، ده دوازده بار خانه اش را عوض کرده و هنوز به این سعادت عظیم نائل نشده است. هیچوقت شغل دولتی نداشته؛ متأهل نیست، عاشق کتاب است و تنها حسرتش این است که چرانتوانسته است با یک گنجینهٔ بزرگ کتاب محشور باشد، کارهای نیمه کاره زیاد دارد و خودش تصور می‌کند؛ که اگر از سر و صدای حواس‌پرت کن همسایگی‌ها آسوده بود، بیشتر می‌خواند و می نوشتن و با وجود زندگی محقرش دیگر هیچ سکایتی و توفعی از ایام نداشت، خوب دیگر، این‌طور است و حالا کسانی که مکرر بیوگرافی آذریزدی را خواسته‌اند می‌بینند. شرح حالش چیزهای تحقه ای ندارد، عکسی هم که در اینجا چاپ شده مال ۱۳۳۷ است یعنی حالا سالها از آن گذشته، عکس تازه ترش، شکسته تر در می‌آید. دیگر، عزیز من چه می‌خواهی؟»
آذری یزدی در بیمارستان می گوید:
«از من كه گذشت، بقیه نویسنده‌ها را احترام كنید تا حداقل با دل خوش بنویسند».
«كسی این روزها حوصله نمی‌كند برای كودكان بنویسد. بیشتر كتاب‌های كودك ترجمه‌ داستان‌های خارجی است. مولانای خودمان هزاران داستان دارد كه می‌شود آنها را به نثر درآورد و به آن پرداخت. حداقل از این طریق بچه‌ها مولانا را بهتر می‌شناسند».
«دیگر فرصت ندارم، دنبال یك آرامش بدون هیاهو هستم. می‌خواهم استراحت كنم، ترجیح می‌دهم كتاب‌های نخوانده‌ام را بخوانم».