چهارمنار (یزد)
هیئت عزاداران حسینی چهار منار

هیئت عزاداران حسینی کوی چهارمنار، بر اساس اسناد تاریخی، کهن‌ترین هیئت استان یزد به شمار می‌رود که قدمت آن به سال ۷۳۶ هجری قمری (معادل با ۷۰۵ شمسی) و دوران ایلخانان مغول بازمی‌گردد. وقفنامه جامع الخیرات، که قدیمی‌ترین سند مکتوب تاریخ یزد است، مقرر می‌دارد که هر ساله روز عاشورا، در مدرسه شمسیه چهارمنار، مبلغ هفتاد و پنج دینار برای برگزاری مراسم عزاداری، تأمین غذای عزاداران و امور دیگر هزینه گردد. همچنین، مبلغ سی دینار به سخنران و مداح مراسم پرداخت شود، مشروط بر آن که پرهیزکار باشد و از خشک اندیشی و گزافه‌گویی بپرهیزد.
تعداد عزاداران فعلی هیئت چهارمنار به ۱۵۰۰ نفر بالغ می‌گردد. روانشاد علیرضا فرهنگ‌دوست، علی‌محمد کوهپایه‌ای زاده (مصدق)، علیرضا کریمی خواه، روانشاد عباس کفاش یزدی، محمدرضا فرهنگ‌دوست و حاج مهدی فرهنگ‌دوست در سالیان گذشته به عنوان اعضای هیئت امنا به فعالیت اشتغال داشته‌ یا می‌‌دارند.
از جمله اسناد کهن مربوط به هیئت، زیلویی است که در مسجد بزرگ چهارمنار واقع شده و وقف این هیئت می‌باشد. تاریخ این زیلو به سال ۱۳۰۰ هجری قمری برمی‌گردد. همچنین بر بدنه نخل حسینیه بزرگ چهارمنار نیز سال ۱۳۰۵ حک شده است. احتمالا این تاریخ، مربوط به گاه‌شماری هجری خورشیدی است؛ زیرا در میان روایات شفاهی نقل شده است که کوچه اصلی چهارمنار سراسر پوشیده از درختان توت بوده و به علتی نامعلوم، این درختان قطع و چوب‌های آنها در داخل حسینیه بزرگ چهارمنار نگهداری می‌شده است. پس از مدتی، تصمیم بر آن شد که از این چوب‌ها برای ساخت نَخلی بزرگ استفاده شود. پیش از ساخت این نخل، نَخلی کوچک‌تر نیز در میان حسینیه وجود داشته و در روز عاشورا و در مراسم پرسه‌زنی، به زیارتگاه سیدصحرا برده و در آنجا نخل‌گردانی صورت می‌گرفته است.
هیئت عزاداران چهارمنار از حدود هشت دهه پیش آیین سوگواری را به شیوۀ امروزی آغاز کرده است. این هیئت که نخستین بار با نام هیئت جوانان چهارمنار (کودکان چهارمنار) به اقامه عزاداری می‌پرداخت، پس از مدتی، به نام هیئت عزاداران حسینی کوی چهارمنار مسمّی گردید. در دوران معاصر، اشخاص زیر برخی از نوحه‌خوانان این هیئت محسوب می‌شوند:
محمدحسین صوت‌داودی (حاجی‌صوت)، قدیمی‌ترین نوحه‌خوانِ از دوران پهلوی دوم.
علی‌محمد عابدی
سیدجواد بخشایش
عباسعلی عابدی
حسین نیرنگ فرزند قاسم سقا
علی‌محمد دوست‌حسینی (شاعر هیئت و تولیت حسینیهٔ بزرگ چهار منار)
علیرضا فرهنگ‌دوست
علی وکیل‌صمد
حسن ناصربافقی، مشهور به «حسن پهلوان» (چاوشی‌خوان هیئت)
محمدحسین چیتی (حسین حلوایی)
محمد چیتی (محتشم‌نیا)
میرزا محمد شریفی‌مقدم(هرکول)
حسین مزیدی
محمدعلی ابراهیمی
حمید ابراهیمی
از میان نوحه‌خوانان نامبرده، حاج علیرضا فرهنگ‌دوست با سابقه تقریباً شصت ساله نوحه‌خوانی در هیئت عزاداران حسینی چهارمنار، بیشترین استمرار را در این امر داشته است. حاجی علی فرهنگ‌دوست، فرزند حسین نیرنگ و متولد سال ۱۳۲۰ خورشیدی، از کودکی به مداحی علاقه‌مند شد و به روایتی، در سنین ۵ الی ۷ سالگی، به همت دایی خود، علی‌محمد دوست‌حسینی، بر فراز منبر قرار گرفته و به نوحه‌سرایی پرداخته است. فرهنگ‌دوست که در استخدام شرکت مخابرات استان یزد بود، از جمله فعالان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نیز محسوب می‌شد. وی در جریان حوادث دهم فروردین ۱۳۵۷، مورد اصابت گلولۀ مأموران رژیم پهلوی قرار گرفت و از ناحیۀ پا مجروح گردید .

بر اساس گزارش شهربانی و ساواک یزد، نامبرده در پانزدهم فروردین همان سال پس از بهبودی نسبی از بیمارستان مرخص شد. در اسناد ساواک، گرایش وی به نهضت اسلامی به رهبری سید روح‌الله خمینی بدین شرح انعکاس یافته است:

«...علیرضا فرهنگ‌دوست، نوحه‌خوان محله چهارمنار یزد، روز ۵۷/۱/۱ در مسجد با منبع (امامی) صحبت کرده و تحت تأثیر صحبت‌های حمزه علی کلانتری تفتی، کارمند مخابرات، قرار گرفته و طرفدار خمینی و مخالف رژیم است...»
اشعار زیر نمونه‌ای از سروده‌های انقلابی وی در دوران پهلوی است :
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| این نکته را طاغوتیان باید بدانند  |  |  آیات حق ما را به مقصد می‌کشاند |
| ما جز خمینی رهبر نداریم |  |  فرمانروایی دیگر نداریم |
| بر خمینی درود بر خمینی درود  |  |  بر خمینی درود بر خمینی درود |
از علی فرهنگ‌دوست، نوحه‌های ماندگاری در ذهن و خاطر مردم یزد به یادگار مانده است. از جملۀ این آثار می‌توان به نوحۀ «ای زمین کربلا آیینه دارد» اشاره نمود که سروده‌ای از سید شهاب‌الدین موسوی متخلص به «شهاب» است و در دهۀ ۱۳۷۰ اجرا شده است .
آخرین اشعاری که فرهنگ‌دوست به عنوان نوحه‌خوان اصلی اجرا نمود، مربوط به سال‌های ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ است. وی در سال ۱۳۸۲ نوحۀ «آهسته برو ای یارم» و در سال ۱۳۸۳ نوحۀ «ای زمزمۀ خاموشان» را اجرا کرد که همچون بسیاری از اجراهای دیگر وی، سبک شور و حماسی داشت .
واپسین سالی که فرهنگ‌دوست به عنوان نوحه‌خوان اصلی هیئت چهارمنار به اجرای مراسم پرداخت، سال ۱۳۸۴ بود. وی در آن سال، به دلایلی مجدداً نوحۀ «ای زمین کربلا» را اجرا نمود. شایان‌ذکر است که در آن ایام، فرهنگ‌دوست با توجه به شرایط جسمانی نامساعد، و به مدد دارو و تزریقات پرتعداد روزانه، توان حضور در هیئت را حفظ می‌کرد؛ امری که نشان از علاقۀ وی به هیئت چهارمنار و ارادت قلبی وافر به  اباعبدالله الحسین داشت.
از سال ۱۳۸۵، با بازگشت محمدعلی ابراهیمی، که اصالتاً از اهالی محلۀ نظرکرده می‌باشد ، به هیئت چهارمنار و اجرای نوحۀ ماندگار «کیست که بر قضای حق سَجدۀ نور می‌کند» سروده‌ سیدشهاب‌الدین موسوی، فصل جدیدی در تاریخ هیئت عزاداران حسینی چهارمنار آغاز گردید. در این دوره، هیئت چهارمنار به یکی از هیئات نمونه و شاخص در سطح استان یزد و ایران تبدیل شد.
از سال ۱۳۸۵ تا اواسط دهۀ ۱۳۹۰، علیرضا فرهنگ‌دوست عمدتاً اجرای نوحه‌های ابتدایی (ورودی) و پایانی (خروجی) مراسم هیئت چهارمنار را بر عهده داشت. وی با ابتلا به بیماری سرطان، توان نوحه‌خوانی در هیئت را از دست داد و به جز موارد معدودی، به عنوان نوحه‌خوان توان همراهی با هیئت را نداشت. با این حال، در سال‌های پایانی عمر و در جلسات قرائت زیارت عاشورا در حسینیۀ شهدا (کوچه بندون) و مسجد بزرگ چهارمنار به اجرای مراسم می‌پرداخت .
سرانجام، حاج علیرضا فرهنگ‌دوست در تاریخ ۲۳ تیرماه ۱۴۰۳ خورشیدی مصادف با ۷ محرم ۱۴۴۶ قمری، پس از تحمل دوران سخت بیماری، چشم از جهان فروبست و در آرامگاه خلدبرین یزد به خاک سپرده شد. مراسم سوم و هفتم وی که مصادف با شب تاسوعای حسینی و ۱۳ محرم بود، با حضور گستردۀ هیئات عزاداری یزد برگزار گردید..
علاوه بر آنچه ذکر شد، هیئت چهارمنار، نزدیک به شش دهه است که همه ساله در ایام دهه آخر ماه صفر، کاروانی را به مقصد مشهد اعزام می‌کند. همچنین، این هیئت در روز عاشورای حسینی، میزبان هیئت عزاداران کوچه بیوک برای برگزاری مراسم نخل‌برداری است.این مراسم با تشریفاتی خاص تحت عنوان «پرسه‌زنی» برگزار می‌گردد. در این راستا، هیئت چهارمنار با ادوات موسیقی نظیر طبل، سنج، شیپور، و همچنین پرچم و علم، به سوی محله کوچه بیوک رهسپار شده و  از اهالی آن محله جهت عزیمت به سوی حسینیۀ بزرگ چهارمنار، دعوت به عمل می‌آورد. در سراسر این پرسه‌زنیِ طولانی، افراد هیئت هر دو محله توسط ساکنین این محلات با کیک، شیرینی، شربت، آب‌میوه، میوه‌جات، شکلات و انواع نوشیدنی‌ها پذیرایی می‌شوند.
سایر اقدامات نمادین هیئت چهارمنار به شرح ذیل است:
در روز شهادت مولا علی بن ابی طالب حرکت هیئت به سوی امامزاده جعفر
روز شهادت بانو فاطمهٔ زهرا از شاهزاده فاضل تا امامزاده جعفر
روز شهادت امام جعفر صادق از امامزاده جعفر به سوی مسجد شاه تهماسب
همچنین هر پنجشنبه باطلوع آفتاب مراسم خواندن زیارت عاشورا در «حسینیهٔ شهداء» (کوچه بندون) با صرف صبحانه برگزار می‌شود .