stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
قهوه‌خانه خران
پیشینه

اسفندیار قره‌باغی، فرزند «قلی خان سالار» (مشهور به ساری قلی خان)، که از طنزپردازان این قهوه‌خانه بود، در مورد پدرش و این قهوه‌خانه چنین گفته است:
«پدر من و دوستانش تفکرات روشنفکری خود را از طریق جملات طنز در جامعه نزج و نسخ می‌دادند. با توجه به اینکه ارتباطات در آن دوره مثل دوره امروزی ما قوی و با سرعت انجام نمی‌گرفت. حتی آن‌ها در زمان اشغال آذربایجان توسط روس‌ها حتی قهوه‌خانه‌ای و محفلی تشکیل دادند در محله «ایکی قاپیلی» یا ایکی قالا به نام «ائششک‌لر قهوه‌سی» و خیلی‌ها هم فرض کرده بودند، کسانی که به این قهوه‌خانه می‌روند، افرادی بی‌شعور و لمپن هستند. در حالی که اقتضای زمان ایجاب کرده بود که آنها برای انتقال پیام خود به جامعه در کسوت چنین اسمی کار خود را انجام دهند. آنها سیاستمداران و افراد متفکری بودند که به دلیل اختناق حاکم در جامعه در این محفل از طریق طنز و ماجراهای طنز افکار و عقاید را در جامعه تبریز انتشار می‌دادند. حتی پس از اتمام دوره اشغال و عقب‌نشینی روس‌ها باز این کار ادامه یافت و در نشریه توفیق صفحه‌ای اختصاص داده شد به حزبی به همین نام حزب خران که فکر می‌کنم حتی عضوگیری هم کردند.»
حضور جلال آل احمد در کافه

در روزگاری که طنز و شوخی آذربایجان در ادبیات ایران جایی برای خود باز کرده بود، نویسندگانی چون جلال آل احمد، منوچهر هزارخانی، عمران صلاحی، صمد بهرنگی و غلامحسین ساعدی، گاهی به این قهوه‌خانه آمده با طنزگویان تبریز گپ می‌زدند و تبریزی‌های شوخ‌طبع نیز سر به سر آنها می‌گذاشتند.
بهروز دولت‌آبادی، در مورد سفر جلال آل احمد به تبریز در اردیبهشت ۱۳۴۶ و حضور وی در کافه خران، چنین نوشته است:
«بچه‌ها پیشنهاد کردند که به «قهوه‌خانه میتچی‌لار» برویم. جلال بی‌درنگ قبول کرد. بین راه از اوضاع و احوال قهوه‌خانه کلی برایش تعریف کردیم. دراین قهوه‌خانه همه نوع آدم، کارگر و تاجر و روشنفکر و با هر طرز تفکر جمع می‌شدند و با طنز تلخ و گزنده و نیش‌دار هیچ تازه واردی را بی نصیب نمی‌گذاشتند. شاید طنز زهرآلود طنازان این قهوه‌خانه واکنشی بود به اعمال رژیم گذشته که خود را زیاد جدی گرفته بود. با وارد شدن ما به قهوه خانه، اینک ما برایشان شکار خوبی بودیم...»
غلامحسین ساعدی سخنان تبریزی‌ها را به آل احمد ترجمه می‌کرد و او نیز از شوخی آن‌ها خنده‌اش می‌گرفت. جلال بارها گفته بود «از کلام طنز و شوخی قهوه‌خانه لذت می‌برم.» او می‌گفت: «اگر عمری باشد، این قهوه‌خانه را در کتابی معرفی خواهم کرد.» بدین ترتیب این قهوه‌خانه بر سر زبان‌ها افتاد و از همه نقاط کشور که راهی تبریز می‌شدند سراغ قهوه‌خانه بذله‌گویان را می‌گرفتند.
طنزپردازان برجسته

از جمله مهم‌ترین طنزپردازان و بذله‌گویان این قهوه‌خانه می‌توان به اشخاص زیر اشاره کرد:
میر محسن مستجاب‌الدعوه
قلی خان سالار (مشهور به ساری قلی خان)
وولیچ

منطقه مسکونی در انگلیس
| وولیچ | وولیچ |
| --- | --- |
 بازار میدان برسفورد با رویال آرسنال گیت هاوس (سمت چپ) و توسعه کراس ریل در پس زمینه:  بازار میدان برسفورد با رویال آرسنال گیت هاوس (سمت چپ) و توسعه کراس ریل در پس زمینه
وولیچنمایش نقشه Royal Borough of Greenwichوولیچوولیچ نمایش داده شده در  بریتانیانمایش نقشه بریتانیا: وولیچنمایش نقشه Royal Borough of Greenwichوولیچوولیچ نمایش داده شده در  بریتانیانمایش نقشه بریتانیا
جمعیت: ۸۴٬۹۵۹ (سرشماری 2011)
مرجع شبکه OS: TQ435795 
• چرینگ کراس: ۸٫۵ مایل (۱۳٫۷ کیلومتر) WNW
لندن بزرگ: لندن بزرگ
کشور: انگلیس
کشور مستقل: بریتانیا
پست شهر: لندن
کدپستی منطقه: SE18
کد تلفن: ۰۲۰
پلیس:  
آتشنشانی:  
آمبولانس:  
 :  
مجلس انگلستان: گرینویچ و وولویچ
 فهرست مکان‌‌ها بریتانیا ۵۱°۲۹′۱۷″شمالی ۰°۰۳′۴۷″شرقی﻿ / ﻿۵۱٫۴۸۸°شمالی ۰٫۰۶۳°شرقی﻿ / 51.488; 0.063:  فهرست مکان‌‌ها بریتانیا ۵۱°۲۹′۱۷″شمالی ۰°۰۳′۴۷″شرقی﻿ / ﻿۵۱٫۴۸۸°شمالی ۰٫۰۶۳°شرقی﻿ / 51.488; 0.063
وولیچ (به انگلیسی: Woolwich) منطقه‌ای در جنوب شهر لندن و در منطقه گرینویچ لندن قرار دارد. این منطقه یکی از ۳۵ منطقه مهم شهر لندن است.
باشگاه فوتبال آرسنال در سال ۱۸۸۶ میلادی در این منطقه به وجود آمده است اما بعدها به منطقه هایبری نقل مکان کرده است.
دایناسورسانان

| دایناسورسانان محدودهٔ زمانی: تریاس میانه - امروزه | دایناسورسانان محدودهٔ زمانی: تریاس میانه - امروزه |
| --- | --- |
The early dinosauromorph Dromomeron: The early dinosauromorph Dromomeron
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: جانوران
شاخه:: طنابداران
رده:: سوسماریان
فرورده:: شاه‌خزنده‌ریختان
(طبقه‌بندی‌نشده):: پرنده‌گَردَنان
(طبقه‌بندی‌نشده):: دایناسورسانان Benton, 1984
کلادها: کلادها
 Dromomeron  Lagerpeton  دایناسورسانان:  Dromomeron  Lagerpeton  دایناسورسانان
دایناسورسانان (نام علمی: Dinosauriformes) از کلاد دایناسورریختان (نام علمی: Dinosauromorpha)، نام یکی از کلادها از شاه‌سوسماران است که مستقیماً گروهی از دایناسورها را در بر می‌گیرد و خود راسته‌ای از دایناسورها است. آن‌ها در تریاس میانه می‌زیستند و نامشان در سال ۱۹۸۴ (میلادی) توسط Michael J. Benton اختراع شد. این نوع حیوانات از خانواده دایناسورها هستن مانند.لا بتوروس هست.
نقاب آبی

| نقاب آبی | نقاب آبی |
| --- | --- |
کارگردان: پل مارتین
تهیه‌کننده: هانس لمان
نویسنده: والتر فورستر
بازیگران: کلارا تابودی ولف الباخ-رتی هانس موزر یوزفین دورا شاندور پتش
موسیقی: فرد رایموند (اپرت) میشائیل یاری
فیلم‌بردار: ایشتوان ایبن
تاریخ‌های انتشار: ۱۵ ژانویه ۱۹۴۳
مدت زمان: ۹۰ دقیقه
کشور: آلمان
زبان: آلمانی 
نقاب آبی (آلمانی: Maske in Blau) یک فیلم موزیکال در ژانر کمدی به کارگردانی پل مارتین است که در سال ۱۹۴۳ منتشر شد. از بازیگران آن می‌توان به ولف الباخ-رتی، هانس موزر، و یوزفین دورا اشاره کرد.
فرهنگ علوم انسانی

| 0 | 1 |
| --- | --- |
نویسنده(ها): داریوش آشوری
زبان: فارسی و انگلیسی
موضوع(ها): فرهنگ لغت
ناشر: نشر مرکز
شمار صفحات: ۵۶۸
شابک: شابک ‎۹۷۸۹۶۴۳۰۵۸۶۵
فرهنگ علوم انسانی واژه‌نامه‌ای از داریوش آشوری است که در آن، نویسنده به ارائهٔ معادل‌هایی برای مفاهیم علوم انسانی پرداخته‌است.
ویراست‌های دیگر

این کتاب اولین بار با نام واژگ‍ان ف‍ل‍س‍ف‍ه و ع‍ل‍وم اج‍ت‍م‍اع‍ی در سال ۱۳۵۵ منتشر شد. ویراست دیگری از این کتاب نیز تحت‌عنوان واژه‌نامه انگلیسی-فارسی برای علوم انسانی از سوی مرکز اسناد و پژوهش‌های ایرانی (پاریس، ۱۹۹۵) منتشر شده‌است.
نقد و بررسی

محمد طباطبایی در سال ۱۳۶۳ نقدی بر این کتاب نوشت.
جلال متینی نقد مفصلی بر این کتاب نوشته‌است.
علی صلح‌جو در کتاب نکته‌های ویرایش، با اشاره به اینکه کلمهٔ «دیستوپیا» را در هیچ فرهنگی جز این فرهنگ پیدا نکرده‌است، می‌نویسد: «هیچ مترجم و ویراستاری از این فرهنگ ارزشمند بی‌نیاز نیست. جای بسی تأسف است که فرهنگستان زنده‌ای چون داریوش آشوری و فرهنگستان زبان و ادب فارسی با یکدیگر همکاری ندارند.»
قلعه سابی

قلعه سابی (کره‌ای: 사비) سومین و آخرین پایتخت پادشاهی بکجه از سال ۵۳۸ تا سقوط بکجه در سال ۶۶۰ میلادی. قلعه سابی در شهرستان بویو امروزی، استان چونگچانگ جنوبی ، در کره جنوبی واقع شده است.
| قلعه سابی | قلعه سابی |
| --- | --- |
사비: 사비
 کره جنوبی:  کره جنوبی
دروازه کاخ بوسوسان: دروازه کاخ بوسوسان
fa (in English: Expected satiety): fa
اطلاعات کلی: اطلاعات کلی
وضعیت: نیمه مخروبه
سبک معماری: کره‌ای
موقعیت: شهرستان بویو
کشور:  کره جنوبی
مالک: میراث ملی کره جنوبی
وابستگی: پادشاهی بکجه
| 0 | 1 |
| --- | --- |
قلعه سابی: قلعه سابی
هانگول: 사비
هانجا: 泗沘
لاتین‌نویسی اصلاح‌شده: Sabi
مک‌کیون–ریشاور: Sabi
قلعه سابی همچنین با نام‌های بوسوسان‌سونگ، سابی‌سونگ یا دژ سوبوری‌سونگ شناخته می‌شود. این قلعه شامل دژ داخلی است که توسط جاده‌هایی به مرکزیت کاخ سلطنتی تقسیم می‌شود،  یک قلعه دفاعی به نام «قلعه کوه بوسو» و دیوارهای بیرونی اطراف کاخ. قسمت داخلی قلعه شامل ۵ منطقه است که وجود منطقه از طریق صخره ها، عناوین سقف و لوح های چوبی حک شده با نام مناطق اداری تأیید. همچنین فرض بر این است که کاخ سلطنتی بکجه در این مکان قرار داشته است.
موقعیت

قلعه سابی در شمال مرکز شهر بویو در دامنه جنوبی کوه بوسوسان است. این مکان به دلیل استحکامات طبیعی و سهولت دسترسی به مناطق دیگر انتخاب شده است. این منطقه در دشتی در رودخانه گوم، قرار داشت که به عنوان نقطه دسترسی به بخش جنوبی شبه جزیره کره و همچنین منطقه گایا بود. در دامنه کوه ها قرار داشت که به محافظت از آن در برابر حملات کمک کرد، هرچند که توسط زمین های کشاورزی وسیع احاطه شده بود. دریای زرد نیز در نزدیکی آن قرار داشت که امکان تجارت آسان با چین و ژاپن را فراهم می کرد.
تاریخ

سابی‌سونگ سومین و آخرین پایتخت بکجه بود. پایتخت پیشین اونگجین(هانگول:웅진)، در کوه ها منزوی شده بود، و آن را از جهان خارج جدا می کرد و آن را به مکانی نامناسب برای پایتخت تبدیل می کرد. پادشاه سونگ، پادشاه باکجه پایتخت را در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی به سابی‌سونگ در سال ۵۳۸ میلادی منتقل کرد. سابی‌سونگ به مدت ۱۲۰ سال پایتخت پادشاهی بکجه تا سال ۶۶۰ میلادی بود، زمانی که بکجه در اثر حمله پادشاهی همسایه شیلا، همراه با نیروهای تانگ چین سقوط کرد. شهر رسماً در ۲۴ اوت ۶۶۰ تسلیم شد.
در طول ۱۲۰ سال، سابی‌سونگ پایتخت بود:
پادشاه سونگ (۵۲۳~۵۵۴)
پادشاه ویدوک (۵۵۴~۵۹۸)
پادشاه هیه (۵۹۸~۵۹۹)
پادشاه بوپ (۵۹۹~۶۰۰)
پادشاه مو (۶۰۰~۶۴۱)
پادشاه اویجا (۶۴۱~۶۶۰)
پادشاه مو در طول سلطنت خود تلاش کرد پایتخت را به ایگسان (هانگول:익산) منتقل کند، اما موفقیت آمیز نبود.
امکانات

قلعه توسط یک دفاع دو لایه احاطه شده بود. لایه بیرونی قلعه بوسوسان بود که از سمتی که کوه های مجاور باز گذاشته بودند از پایتخت محافظت می‌کرد.  لایه داخلی دیوار شهر ناسونگ(나성) بود که کل پایتخت را احاطه کرده بود. ظاهر اصلی هر دو لایه هنوز دست نخورده است.
این قلعه به ۵ ناحیه اداری به نام بو(부) تقسیم شد، که به  ناحیه کوچکتر به نام هانگ(항) تقسیم شد.
کاخ سلطنتی و امکانات اطراف آن مستقیماً در دامنه جنوبی کوه بوسوسان قرار داشت. در جنوب کاخ حوضچه ای ساخته شده بود. در سال ۶۳۴ به دستور پادشاه مو تکمیل شد.
حفاری از سال ۱۹۸۰، محل ساختمان کاخ سلطنتی، از جمله تأسیسات آبرسانی، تأسیسات ذخیره سازی، حوضچه نیلوفر آبی را کشف کرد. محل معبد چونگنیمسا(정림사) که در مرکز شهر ساخته شده بود، و همچنین مقبره های سلطنتی درست خارج از قسمت شرقی دیوار شهر ناسونگ کشف شد. این محوطه های باستانی در سال ۲۰۱۵ به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شد.
امکانات > کاخ سلطنتی

کاخ سلطنتی و امکانات اطراف آن در شمالی ترین انتهای قلعه قرار دارد. در آنجا یک ساختمان بزرگ کشف شد. این ساختمان ۳۵ متر عرض و ۱۸٫۵ متر طول دارد که از بقایای ۵۰ سانتی متری ستونی که زمانی ساختمان را نگه می داشت مشهود است. در داخل این ساختمان ۳۶ پایه زمین کوبیده کشف شد که اعتقاد بر این است که ستون‌ها و سنگ‌های بنا را نگه می‌داشتند.
با توجه به سه نوع شواهد مختلف، این مکان به عنوان کاخ سلطنتی تأیید شد. اولین کمربند کمری طلایی-برنزی در این مکان یافت شد. به دلیل سلسله مراتب سخت جامعه بکجه در آن زمان، این کمربند فقط می توانست متعلق به یک پادشاه باشد. این کشف نشان داد که این منطقه زمانی محل سکونت یک پادشاه بوده است. کاشی‌های سقف با کتیبه‌های دربار سلطنتی، سازه‌های سنگی بزرگ و بنای یادبود لیو رنگوی از تانگ چین در این مکان پیدا شد. اینها به اهمیت این مکان اشاره می کنند که نشان دهنده محل قرارگیری کاخ سلطنتی است. این ساختمان همچنین برای دفاتر دولتی محلی در سلسله های بعدی کره استفاده می شد.
دو مخزن بزرگ چوبی آب، پنج انبار زیرزمینی، انبار چوبی، سه انبار سنگ و گودال‌های مختلف دیگر نیز در این محل یافت شد. یک حوضچه نیلوفر آبی ساخته دست بشر که ۱۰٫۶ متر عرض، ۶٫۲ متر طول و بین ۱ تا ۱٫۲ متر عمق داشت نیز یافت شد.
امکانات > قلعه بوسوسان

این دژ برای محافظت از شهر در مقابل طرف هایی ساخته شده است که به طور طبیعی توسط کوه ها و رودخانه های اطراف محافظت نمی‌شد. این با استفاده از تکنیک زمین باریک ساخته شد و دارای محیطی ۲٫۴۹۵ متر، عرض ۵ تا ۶ متر در پایه و ارتفاع ۳ متر بود.  مکان‌های ساختمانی، از جمله یک پادگان برای سربازان بکجه، و همچنین سایت‌های دروازه در داخل قلعه پیدا شده‌اند. دو محوطه دروازه شناسایی شده است که اولی که دروازه اصلی بود در ضلع جنوبی قلعه و دومی در ضلع شرقی قرار داشت.
امکانات > معبد جونگنیمسا

این معبد در مرکز قلعه سابی قرار داشت و هنوز هم در مرکز شهر بویو امروزی قرار دارد. این معبد شامل یک دروازه مرکزی، یک سالن عبادت، یک سالن سخنرانی و خوابگاه راهبان بود که با راهروهای متصل به ساختمان های اصلی متصل می شد. اعتقاد بر این است که این طرح یا «یک بتکده و یک عبادتگاه» یا «یک بتکده و دو عبادتگاه» بوده است.
تنها چیزی که هنوز از معبد باقی مانده است یک بتکده سنگی به ارتفاع ۸٫۳ متر است. بتکده دارای حروف چینی است که روی سطح آن حک شده است.  این نوشته جشن پیروزی دودمان تانگ بر پادشاهی بکجه است و توسط ژنرال فرمانده تانگ، لیو رنگوی در آنجا قرار گرفته است.
امکانات > آرامگاه های سلطنتی

آرامگاه های سلطنتی نونگسانری در خارج از قسمت شرقی دیوار قلعه ۷ آرامگاه قرار دارد. آرامگاه ها درون تپه هایی از خاک توخالی قرار دارند و به صورت نیم کره در دامنه تپه دیده می شوند. آنها در دو ردیف سه تپه‌ای مرتب شده اند، در حالی که یک تپه در ۵۰ متری شمال قرار دارد.
آرامگاه ها به عنوان اتاقک های سنگی راهرو دار طبقه بندی می شوند و بر اساس نوع سقفی که دارند به انواعی تقسیم می شوند. آرامگاه های سلطنتی سابی دارای سه نوع مختلف است: سقف طاق، سقف تخت شش ضلعی و سقف تخت مربع.
دروازه قلعه بوسوسان
بتکده سنگی جونگنیمسا
آرامگاه های سلطنتی نونگسانری
کت کامک

| کت کامک | کت کامک |
| --- | --- |
پرتره رسمی، ۲۰۲۱: پرتره رسمی، ۲۰۲۱
عضو  مجلس نمایندگان ایالات متحده از فلوریدا حوزهٔ سوم: عضو  مجلس نمایندگان ایالات متحده از فلوریدا حوزهٔ سوم
متصدی: متصدی
آغاز به کار  ۳ ژانویه ۲۰۲۱: آغاز به کار  ۳ ژانویه ۲۰۲۱
پس از: تد یوهو
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
زاده: کاترین کریستین کامک ۱۶ فوریهٔ ۱۹۸۸ ‏(۳۶ سال) دنور، کلرادو، ایالات متحده
حزب سیاسی: جمهوری‌خواه
همسر(ان): متیو هریسون (ا. ۲۰۱۷)
تحصیلات: دانشگاه ایالتی متروپولیتن دنور (لیسانس هنر) کالج جنگ دریایی (کارشناسی ارشد هنر)
وبگاه: House website
کاترین کریستین کامک (‎/ˈkæmæk/‎ KAM-mack؛ زاده ۱۶ فوریه ۱۹۸۸) یک سیاستمدار و مشاور سیاسی آمریکایی است که به عنوان نماینده ایالات متحده برای منطقه سوم کنگره فلوریدا خدمت می‌کند. او یکی از اعضای حزب جمهوری‌خواه است.
کامک در دنور، کلرادو به دنیا آمد و در یک گاوداری ۵۵ هکتاری بزرگ شد. زمانی که کامک نوجوان بود، مادرش مدتی را به دلیل رانندگی تحت تأثیر الکل در زندان گذراند. در سال ۲۰۰۶، کامک از دبیرستان شهرستان داگلاس در کسل راک، کلرادو فارغ‌التحصیل شد. او مدرک لیسانس هنر در روابط بین‌الملل را از دانشگاه ایالتی متروپولیتن دنور و کارشناسی ارشد علوم دفاع ملی و مطالعات استراتژیک را از کالج جنگی نیروی دریایی دریافت کرد. او گفته است که به مدت چهار ماه با مادرش در یک متل زندگی کرده است.
حکومت پلیسی (فیلم ۱۹۸۹)

| 0 | 1 |
| --- | --- |
کارگردان: کریس نونان
تهیه‌کننده: Rod Allan
نویسنده: Ian David Francine Finnane Chris Noonan
بازیگران: Bill Hunter نیک تیت Max Phipps Garry Connolly
شرکت تولید: ABC Southern Star
توزیع‌کننده: ABC
تاریخ‌های انتشار: ۱۹۸۹
مدت زمان: ۹۰ mins
کشور: استرالیا
حکومت پلیسی (انگلیسی: Police State) یک فیلم به کارگردانی کریس نونان است که در سال ۱۹۸۹ منتشر شد.
نیکلاس کوپرنیک

| نیکلاس کوپرنیک | نیکلاس کوپرنیک |
| --- | --- |
Mikołaj Kopernik: Mikołaj Kopernik
پرتره‌ای از کوپرنیک" (نقاش ناشناس، حوالی ۱۵۸۰): پرتره‌ای از کوپرنیک" (نقاش ناشناس، حوالی ۱۵۸۰)
نام هنگام تولد: میکووای کوپرنیک
زادهٔ: ۱۹ فوریه ۱۴۷۳ تورون، پروس سلطنتی، پادشاهی لهستان
درگذشت: ۲۴ مه ۱۵۴۳ (۷۰ سال) فرومبورک، پروس سلطنتی، پادشاهی لهستان
تحصیلات: دانشگاه کراکوف (۱۴۹۱–۱۴۹۵) دانشگاه بولونیا (۱۴۹۶–۱۵۰۰) دانشگاه پادووا (۱۵۰۱–۱۵۰۳) دانشگاه فرارا (دکترای حقوق و قوانین کلیسا، ۱۵۰۳)
شناخته‌شده برای: نظریه خورشیدمرکزی نظریه مقداری پول قانون گرشام
پیشینه علمی: پیشینه علمی
شاخه(ها): ستاره‌شناسی حقوق و قوانین کلیسای کاتولیک اقتصاد ریاضیات پزشکی سیاست
راهنمایان دانشگاهی: دومنیکو ماریا نوارا دا فررا
تأثیر گرفته از: ارسطو ابن رشد اقلیدس علی ابن ابی‌الرجال رگیومنتانوس
تأثیر گذار بر: یوهانس کپلر
 :  
امضاء: امضاء
نیکلاس کوپرنیکس (انگلیسی: Nicolaus Copernicus؛ ‏‎/koʊˈpɜːrnɪkəs, kə-/‎؛ ‏ لهستانی: Mikołaj Kopernik؛ ‏؛ ‏ آلمانی سفلی قرون وسطی: Niklas Koppernigk؛ ‏ آلمانی: Nikolaus Kopernikus؛ ‏ ۱۹ فوریه ۱۴۷۳ – ۲۴ مه ۱۵۴۳)، اخترشناس، ریاضی‌دان، اقتصاددان و کشیش لهستانی-آلمانی بود که نظریه خورشیدمرکزی منظومه شمسی را گسترش داد و به صورت علمی درآورد. وی پس از سال‌ها مطالعه و مشاهده اجرام آسمانی به این نتیجه رسید که برخلاف تصوری که کلیسا پشتیبان آن بود زمین در مرکز کائنات قرار ندارد، بلکه این خورشید است که در مرکز منظومه شمسی است و سایر سیارات از جمله زمین به دور آن در حال گردشند.
نظریهٔ انقلابی کوپرنیک یکی از درخشان‌ترین مستندسازی‌های عصر رنسانس است که نه فقط آغازگر ستاره‌شناسی نوین بود، بلکه دیدگاه بشر را دربارهٔ جهان هستی دگرگون کرد.
زندگی

نیکلاس کوپرنیک در شهر تورون در لهستان متولد گردید. پدرش یک تاجر مس ثروتمند و از افراد مورد احترام تورون بود که در سال ۱۴۶۰ از کراکوف (پایتخت آن زمان لهستان) به آن شهر مهاجرت کرده بود.
وقتی کوپرنیک ده ساله بود، پدرش درگذشت و دایی‌اش لوکاس واتزنروده — که اسقفی در پروس شرقی بود — سرپرستی او، برادر و دو خواهرش را به عهده گرفت. واتزنروده می‌خواست که کوپرنیک روزی به مقام کشیشی برسد؛ از این رو در ۱۴۹۱ وی را برای تحصیل علوم دینی و ریاضیات به دانشگاه یاگیلونیا در کراکوف فرستاد. در آنجا بود که کوپرنیک توسط معلمش آلبرت برودزفسکی با ستاره‌شناسی آشنا و به آن علاقه‌مند شد. پس از پایان تحصیلات چهار ساله و توقفی کوتاه در تورون، کوپرنیک رهسپار ایتالیا شد تا در دانشگاه‌های بولونیا و دانشگاه پادووا حقوق و پزشکی بخواند. سپس برای ادامه تحصیل در فقه و حقوق مدنی به فرارا رفت؛ اما پس از ملاقات با ستاره‌شناس مشهور «دومنیکو ماریا نوارا دا فررا» سر درس او حاضر و دستیارش شد. در ۱۴۹۷ واتزنروده به مقام اسقفی در وارمیا برگزیده شد و جایی نیز برای کوپرنیک به عنوان کشیش عالیرتبه در کلیسای جامع فرومبورک خالی شد؛ ولی او با اجازه کلیسا چند سال دیگر در ایتالیا ماند و در ۱۵۰۳ در رشته فقه درجه دکتری گرفت. وی همچنین در مدت اقامتش در پادووا فرصت یافت تا با مطالعه آثار سیسرون و افلاطون از آراء گذشتگان دربارهٔ حرکات کره زمین آگاهی یابد و طرح اولیه نظریه خود را شکل دهد. در ۱۵۰۵ کوپرنیک برای زندگی و کار به فرومبورک رفت و بعدها در کلیسا و حکومت مسؤولیت‌های متعددی را پذیرا شد، از جمله اینکه به کارهای پزشکی روحانیان کلیسا و مردمی که به کلیسا مراجعه می‌کردند می‌پرداخت، در جنگ‌های متناوب میان لهستان و پروس و امرای توتونی برای دفاع از سرزمین خود شرکت می‌جست، در کنفرانس‌های صلحی که پس از آن جنگ‌ها تشکیل می‌شد نیز شرکت داشت، در تغییر شکل پول و ضرب سکه نظر مشورتی از وی می‌خواستند، اداره کردن اموال موقوفه‌ی کلیسا با وی بود، نظام پولی پروس را اصلاح کرد و رسالاتی دربارهٔ ارزش پول انتشار داد. در جریان جنگ میان توتون‌ها و پادشاهی لهستان (۱۵۲۴–۱۵۱۹) کوپرنیک فرماندهی دژ وابستگان کلیسا را در شهر مرزی اولشتین به عهده داشت و تا زمان اعلام آتش‌بس در سال بعد با موفقیت از شهر دفاع کرد.
در طول این سال‌ها، کوپرنیک برای رفع خستگی یا نقاشی می‌کرد یا به ترجمه‌ی یونانی به لاتینی می‌پرداخت. همچنان اوقات فراغتش را با ستاره‌شناسی می‌گذراند و از فراز رصدخانه ساده‌ای که خود ساخته بود حرکات اجرام آسمانی ر ا مطالعه و با جدول‌های نجومی قدیمی مقایسه می‌کرد. مانند دیگر منجمان غربی مرجع و راهنمای کوپرنیک نیز کتاب المجسطی نوشته بطلمیوس ستاره‌شناس معروف قرن اول اسکندریه بود. بطلمیوس در این کتاب با فرضِ قرار گرفتن زمین در مرکز عالم، موقعیت سیارات و حرکات افلاک آن‌ها را در آسمان محاسبه کرده بود.
سال‌شمار زندگی

‎۱۴۹۱–۹۴: در دانشگاه کراکوف در لهستان در رشته‌های ریاضیات و نورشناسی به تحصیل می‌پردازد.
۱۴۹۶: در دانشگاه بولونیا در ایتالیا در رشته قوانین شریعت و ستاره‌شناسی مشغول تحصیل می‌شود.
۱۴۹۷: کشیش کلیسای فرومبورک در اتریش می‌شود. این سمت را تا پایان عمرش حفظ می‌کند.
‎۱۵۰۱–۱۵۰۵: در دانشگاه پادووا در ایتالیا در رشته‌های حقوق، زبان یونانی و پزشکی مشغول تحصیل می‌شود.
۱۵۰۶: به فرومبورک بازمی‌گردد. او بیشتر به عنوان یک پزشک و مردی روحانی شناخته می‌شود تا یک ستاره‌شناس.
‎۱۵۰۶–۱۲: به عنوان پزشک و منشی عمویش کار می‌کند.
۱۵۱۲: کار بر روی نظریه خود مبنی بر مرکزیت خورشید در منظومه شمسی را آغاز می‌کند.
۱۵۳۰: کارش را کامل می‌کند ولی منتشر نمی‌سازد.
۱۵۴۳: در تاریخ ۲۴ مه در فرومبورک از دنیا می‌رود. کمی قبل از مرگش یک نسخه چاپ شده از کتاب جدیدش را که عنوان آن گردش افلاک آسمانی بود دریافت می‌کند.
۱۶۱۶: چاپ و فروش کتاب وی از سوی کلیسای کاتولیک رم ممنوع می‌شود. این ممنوعیت تا سال ۱۸۳۵ادامه می‌یابد.
نظام خورشید مرکزی کوپرنیکی

برخلاف آنچه در منابع غربی آمده‌است، کوپرنیک اولین کسی نبود که به مدل خورشیدمرکزی اعتقاد داشت. قبل از او دانشمندان بسیاری از شرق به ناکارآمدی مدل بطلمیوسی پی برده بودند و مدل خورشید مرکزی را پیشنهاد داده بودند. آریابهاتا ریاضیدان و منجم بزرگ هندی در اوایل قرن ششم میلادی در کتاب خود که آریابهاتیا نامیده می‌شود، به تبعیت از اسلاف هندی خود، مدل خورشیدمرکزی را ارائه نمود و تأکید کرد که زمین علاوه بر چرخش به دور خورشید، به دور خود نیز می‌چرخد. همچنین مشاهده می‌کنیم که وی حتی به بیضی بودن مدار سیارات به دور خورشید نیز اشاره می‌نماید.
اگر چه کوپرنیک اولین کسی است نظریه مرکزیت خورشید را فرمول‌بندی دقیق ریاضی و هندسی نمود، ولی سابقه این نظریه به سده‌ها پیش از وی بازمی‌گردد؛ فیلولائوس فیلسوف یونانی قرن چهارم پیش از میلاد و یکی از شاگردان فیثاغورس نخستین کسی است که قائل به حرکت وضعی زمین (چرخش زمین به دور خود) شد. پس از او هراکلیدس پونتیکوس فرضیه حرکت انتقالی زمین (چرخش زمین به دور یک کانون مشخص) را مطرح کرد. آریستارخوس ساموسی فیلسوف و منجم قرن سوم پیش از میلاد با ترکیب نظریه‌های این دو، اولین نظریه خورشید مرکزی را پیشنهاد کرد. در نظر او خورشید به‌طور ثابت در مرکز عالم جای می‌گیرد و زمین و سیاره‌های دیگر در مسیری کاملاً مدور به دور آن می‌چرخند؛ ولی نظریات خورشید مرکزی قبل از کوپرنیک، بدون اینکه به محاسبات ریاضی و هندسی و طراحی مدل‌های هر سیاره منجر شود، ارائه شده بود. در نتیجه پذیرش آن اصلاً معقول و منطقی نبود.
نظام خورشید مرکزی کوپرنیکی > اشتباه متداول

امروزه بسیاری چنین گمان می‌کند که در زمان کوپرنیک مشاهدات ستاره‌شناسی با فرضیه بطلمیوس قابل توجیه نبوده‌است، یا کوپرنیک متوجه شده بوده که مدل زمین مرکزی نمی‌توانسته مشاهدات رصدی را به درستی توضیح دهد. در حالی که به هیچ وجه مدل زمین مرکزی با مدل خورشید مرکزی کوپرنیک از نظر رصدی و مشاهدات فرقی نداشته‌است. برتری اصلی مدل خورشید مرکزی سادگی و نظم و ترتیب بیشتری بود که از خود بروز می‌داد. بعدها با اختراع تلسکوپ توسط گالیله بود که تأییدات رصدی نیز برای مدل کوپرنیک پیدا شد. در نهایت با فعالیت‌های یوهانس کپلر این نظریه بسیار معقول‌تر، و از نظر فلسفه طبیعی علمی‌تر به نظر رسید. پذیرش نهایی نظریه مرکزیت خورشید ۱۰۰ سال پس از انتشار کتاب کوپرنیک، توسط نظریه گرانش و قوانین حرکت نیوتن اتفاق افتاد.
اصول کلی نظریه کوپرنیک به‌طور خلاصه از این قرارند:
موقعیت‌یابی سیارات

ترتیب جدیدی که کوپرنیک برای موقعیت سیارات بر پایه افزایش فاصله آن‌ها تا خورشید در نظر گرفت – یعنی ترتیب: عطارد، زهره، زمین، ماه، مریخ، مشتری و زحل جای ترتیب قبلی در نظریه زمین مرکزی را گرفت. بنابر اصل پیشنهادی کوپرنیک چنانچه مدار گردش زمین به دور خورشید از مدارات مشتری و زحل تنگتر باشد زمین متناوباً از آن‌ها پیش افتاده، سبب می‌شود آن دو در آسمان شب در حال چرخش در جهت معکوس به نظر آیند. دیگر اینکه پدیده تقدیم اعتدالین را اینک می‌شد با فرض تکان خوردن زمین (لرزش خفیف شبیه لرزش ژله) حین چرخش به دور محور خود توضیح داد.
اعتدالین به هنگام عبور خورشید از صفحه مدار بر استوای زمین رخ می‌دهند و برابری طول شب و روز در سراسر کره زمین را سبب می‌شوند اعتدال بهاری حوالی اول فروردین ماه و اعتدال پاییزی در حوالی آخر شهریور رخ می‌دهد، مشکل در آن زمان این بود که اعتدالین هر سال اندکی زودتر رخ می‌دادند. پیدایش فصول سال نیز اگر زمین در سال یکبار به دور خورشید می‌چرخید و محور آن با راستای قرار گرفتن خورشید زاویه می‌ساخت، بهتر قابل توضیح بود.
البته تمام این پدیده‌ها قبل از کوپرنیک به خوبی توسط بطلمیوس و منجمین دورهٔ اسلامی شناخته شده و به دقت رصد شده بود؛ ولی کوپرنیک نشان داد علت این پدیده‌ها افلاک تدویر بطلمیوسی نیست، بلکه چرخش زمین به دور خورشید است که این پدیده‌ها را به وجود می‌آورد.
آثار بجا مانده از کوپرنیک

کوپرنیک تقریباً چهل سال برای تکمیل پژوهش‌های اخترشناسی خود وقت صرف کرد و تا اواخر عمر خود از چاپ کامل نظرات خارق‌العاده خویش خودداری کرد و تنها در سال ۱۵۴۳ بود که در کتاب درباره گردش اجرام آسمانی او انتشار یافت. افکار موجود در کتاب کوپرنیک بنیادی‌تر از آن بود که بتوان آن‌ها را جدی گرفت، یک نسخه چاپ شده از آثارش درست قبل از مرگ در بستر بیماری به‌دست او رسید. چون او در این آزمایش بیش از ۷۰ سال سن داشت و مفلوج و تقریباً نابینا بود، بعید به نظر می‌رسید که موفق به دیدن این اثر بزرگ چاپی شده باشد، اثری که او برای خلق و ایجاد آن تمام عمرش را صرف کرده بود. چند روز پس از انتشار کتابش بدون آنکه بداند چه خدمت ارزنده‌ای به جهان بشریت کرده، دار فانی را وداع گفت. سرانجام پس از گذشت ۱۵۰ سال از مرگش دانشمندان اندیشه‌های او را پذیرفتند. امروزه بیش از چهار سده پس از مرگش، یکی از بزرگ‌ترین‌ها در قلمرو دانش به‌شمار می‌رود.
کوپرنیک؛ میراث دار نجوم ایرانی

امروزه پس از کشف نظریات غیر بطلمیوسیِ مکتب مراغه در دهه ۱۹۵۰ توسط کندی، تحقیقات بسیاری در زمینه ارتباط مدل کوپرنیک با مدل‌های غیر بطلمیوسی در مکتب مراغه انجام گرفته‌است. از آنجایی که بعضی از راهکارهای هندسی کوپرنیک برگرفته از کتب منجمین اسلامی است، این ارتباط با قوت بیشتری مطرح می‌گردد: قضیه هندسی جفت طوسی، روش فلک تدویر ابن شاطر برای حذف معدل المسیر از جمله مباحثی است که از نجوم دوره اسلامی عیناً در کارهای کوپرنیک منعکس شده‌است.

البته این موضوع به هیچ عنوان بدین معنا نیست که منجمین مکتب مراغه به خورشید مرکزی معتقد بودند یا حتی از آن استقبال می‌کردند. در تمامی آثار نجومی منجمین مراغه از جمله خواجه نصیرالدین طوسی و قطب‌الدین شیرازی فصلی در رد حرکت زمین و اثبات مرکزیت آن وجود دارد. آنچه کوپرنیک را به مکتب مراغه پیوند می‌زند انگیزه‌ای است که برای حذف حرکت نایکنواخت (که توسط نقطه معدل المسیر ایجاد می‌شد) در آثار کوپرنیک مشاهده می‌شود و همچنین راه حلهایی که ایشان برای این مشکل پیدا کردند.