فریدریش پائولوس
جنگ جهانی دوم > مورد آبی > استالینگراد

ارتشبد ماکسیمیلیان فون وایخس، فرمانده گروه ارتش ب، از پائولوس خواست همان روز ۲ سپتامبر، پیش از آن که دشمن فرصت سازمان دادن به دفاع درون استالینگراد را داشته باشد، حمله به این شهر را آغاز کند. با این وجود پائولوس با نگرانی از تکرار تلقات سنگین، این کار را پنج روز به تعویق انداخت. شوروی در این نیروهای کمکی زیادی وارد شهر کرد. پائولوس در نهایت از روز ۷ سپتامبر سال ۱۹۴۲ حمله به استالینگراد را با جلوداری سپاه ۵۱ آغاز کرد. ارتش سرخ مقاومت شدیدی بر سر هر ساختمان نشان داد و مکرراً دست به ضدحملات موضعی می‌زد. به هر صورت تپه مامایف در مرکز شهر روز ۱۳ سپتامبر به تصرف آلمانی‌ها درآمد. از این زمان مقاومت شوروی شدت مضاعفی گرفت؛ به وجهی که نیروهای پائولوس ۵۰۰ متر باقی مانده تا رود ولگا را در عرض یک هفته طی کردند.
تاکتیک پائولوس در استالینگراد به حملات رو در روی صرف محدود بود؛ البته در موقعیت نبرد شهری فضایی برای تحرک وجود نداشت و همه مزیت جغرافیا و مواضع به مدافع می‌رسید. ارتشبد لوفت‌وافه ولفرام فون روشتوفن، فرمانده ناوگان چهارم هوایی در منطقه، از ستاد کل نیروی زمینی خواست پائولوس را با فرمانده بهتری جایگزین کند. با این وجود پائولوس به عنوان فردی فرمان‌بردار همچنان مورد اعتماد فرماندهی عالی بود. پائولوس تا پایان ماه اکتبر بر ۹۰ درصد از محدوده شهری استالینگراد مسلط شد. این شهر به محل تمرکز هر دو طرف بدل گشته بود. شوروی نیروی کافی برای درگیر نگاه داشتن او به شهر تزریق می‌کرد. پائولوس در این درگیری‌ها ۲۰٬۰۰۰ نفر از نیروهای خود را هر هفته از دست می‌داد. در این حال از اوایل ماه نوامبر زمستان فرا رسید.
درحالی‌که پائولوس به شکل پرخسارتی درون شهر درگیر بود، گروه ارتش ب نیروی آلمانی کافی برای جناحین آن در اختیار نداشت. بدین سبب ناچار از ارتش‌های هشتم ایتالیا و سوم رومانی در جناح شمالی غربی و ارتش‌های چهارم زرهی ورماخت و چهارم رومانی در جناح جنوبی استفاده شد. همان ارتش چهارم زرهی هم تا روز ۱۹ نوامبر تنها از سه لشکر ضعیف آلمانی متشکل می‌شد. سپهبد والتر فون زایدلیتس-کورتسباخ، فرمانده سپاه ۵۱ از پائولوس خواست دو لشکر زرهی دوازدهم و بیست‌وچهارم را از درگیری‌های خیابانی بیرون بکشد و با تقویتشان، از آن‌ها به عنوان نیروی ذخیره احتیاطی جهت مقابله با هر گونه رخنه احتمالی دشمن استفاده کند. به هر صورت پائولوس با این نظر مخالف کرد. با این حال خود نیز پائولوس به تجمع نیروهای دشمن در جناحین ارتش ششم مشکوک شده بود.
ارتش سرخ با اجرای عملیات اورانوس از روز ۱۹ نوامبر سال ۱۹۴۲، ارتش سوم رومانی در جناح شمالی پائولوس را به سرعت در هم کوبید. سپاه ۴۸ زرهی پشت سر آن با تنها ۲۰ تانک آلمانی نتوانست جلوی دشمن را بگیرد. حمله مشابهی روز بعد علیه ارتش چهارم رومانی و ارتش مستهلک چهارم زرهی در جناح شمالی صورت گرفت. تا روز ۲۱ نوامبر دو انبر ارتش سرخ با حرکت در عمق پشت سر آن در حال تشکیل یک محاصره دو طرفه بزرگ علیه ارتش ششم پائولوس بود. ظهر همان روز یک ستون زرهی شوروی به فاصله اندکی از قرارگاه پائولوس در گولوبینسکی رسید. پائولوس به همراه ستادش با دور شدن از بدنه اصلی ارتش ششم رو جنوب به گریخت. او چند ساعت بعد با هواپیما از فراز خطوط دشمن به فرودگاه گومراک در ناحیه بازگشت تا شرایط متزلزل را در دست بگیرد. در این مدت پائولوس با فهم دیرهنگام شرایط، هیچ اقدامی برای بیرون کشیدن نیروهای خود از این تله و یا دست کم برای مقابله و متوقف کردن انبرهای دشمن صورت نداد. مدتی بعد دور سرنیزه ارتش سرخ در کالاچ به یکدیگر متصل و محاصره ارتش ششم در ناحیه‌ای به مساحت تقریبی ۱٬۲۰۰ کیلومتر مربع تکمیل شد. بیشتر یگان‌های تدارکاتی پشت سر به دست دشمن افتاد یا به دست خود آلمانی‌ها از بین رفت. پائولوس از پیش گرفتار کمبودهای تدارکاتی بود. او روز ۲۱ نوامبر به گروه ارتش ب پیشنهاد کرد ارتش ششم خود محاصره بشکند و به سمت قسمت سفلی رود دن در جنوب غربی عقب بنشیند. با این حال همان روز فرمان آدولف هیتلر، پیشوای آلمان به دست پائولوس رسید که از او می‌خواست در همان موضع پایداری کند و هیچ اقدامی از جانب ارتش ششم برای خروج از محاصره صورت نگیرد. با وجود این که اغلب فرماندهان ارشد از جمله ارتشبد هرمان هوت، فرمانده ارتش چهارم زرهی، خواهان اقدام بلافاصله برای خروج بودند، پائولوس در تابعیت تام سر به این فرمان نهاد.
پائولوس روز ۲۲ نوامبر قرارگاه خود را به یک پناهگاه بتنی در بخش شمالی منطقه تحت محاصره منتقل کرد. پائولوس پیامی برای هیتلر فرستاد و خواهان دریافت مجوز عقب‌نشینی شد. او پیش از این نیرویی متشکل از یگان‌های زرهی، توپخانه و پیاده‌نظامی موتوریزه گرد آورده بود تا در این صورت راه را برای دیگران باز کنند. به هر صورت او قصد نداشت بدون مجوز دست به چنین کاری بزند. فرماندهان سپاه‌های ارتش ششم روز ۲۷ نوامبر در قرارگاه پائولوس گرد آمدند و به اتفاق، حتی پایبندترین آن‌ها به ناسیونال سوسیالیسم، از او خواستند فرمان هیتلر را نادیده بگیرد و خود فرمان به خروج دهد. سپهبد زایدلیتس به او گفت در این کار «دل شیر» داشته باشد تا نیروهایش را نجات دهد. سپهبد اروین یِنِکه، فرمانده سپاه ۴ و دوست شخصی پائولوس، سعی کرد با گفتن این جمله که «اگر رایشناو بود بی‌تردید چنین می‌کرد» او را تحت تأثیر بگذارد که پاسخ گرفت: «من رایشناو نیستم.» و «از فرمان اطاعت خواهم کرد.» این فشار بر گرده پائولوس موجب عود کردن اسهال خونی که در جنگ جهانی اول به آن مبتلا شده بود، در او شد و اختلالاتی همچون تیک عصبی برایش به بار آورد. هیتلر بابت تقدیر از این وفاداری روز ۳۰ نوامبر او را به درجه ارتشبد ترفیع داد.
درحالی‌که سپهبد کورت سایتسلر، رئیس ستاد کل نیروی زمینی آلمان به دنبال راضی کردن هیتلر به صدور فرمان عقب‌نشینی به پائولوس بود، رایشس‌مارشال هرمان گورینگ، فرمانده کل لوفت‌وافه به هیتلر اطمینان داد نیروی هوایی تدارکات کافی را به پائولوس خواهد رساند. ارتش سرخ پس از تکمیل محاصره تقریبا هیچ فشاری بر منطقه تحت محاصره نمی‌آورد بلکه در تلاش بود با حمله به سمت رود دُن شکاف بین پائولوس و هر گونه نیروی نجات بیرونی را افزایش دهد. به هر صورت، فیلدمارشال اریش فون مانشتاین، فرمانده گروه ارتش دن، اواخر ماه نوامبر سال ۱۹۴۲ عملیاتی آغاز کرد که محاصره ارتش ششم را از بیرون بکشند. نیروهای او تا ۶۰ کیلومتری خط درونی محاصره پیش رفتند و روز ۲۰ دسامبر سرپلی بر رود میشکوفا ایجاد کردند. مانشتاین که دیگر نمی‌توانست جلوتر برود سرگرد گئورگ آیزمان، افسر ارشد اطلاعات خود را با هواپیما به نزد پائولوس درون محاصره فرستاد تا او را راضی به خروج کند. به هر حال تا این زمان با عدم وفوق تدارکات‌رسانی هوایی، شرایط در استالینگراد برای نیروهای پائولوس بهرانی شده بود. جیره آن‌ها ته کشیده بود و همه اسب‌ها را هم خورده بودند. به علل مختلف از جمله سرمازدگی، از توان اولیه ۲۷۰٬۰۰۰ نفر تنها ۴۰٬۰۰۰ نفر نیروی مؤثر باقی مانده بود. سوخت زیادی برای پائولوس نمانده بود. تقریباً تمامی ساختمان‌های چوبی از پیش به عنوان سوخت گرمایش سوزانده شده بودند. بدین ترتیب پائولوس اقدام به خروج پیش از دریافت تدارکات کافی را رد کرد. او اعلام کرد با سوختی که دارد تنها خواهد توانست کمتر از ۳۰ کیلومتر پیش برود؛ پس پیش از آن مانشاین می‌بایست ۴۰ کیلومتر دیگر پیش بیاید. در این وضعیت با فشار شوروی بر دیگر بخش‌های گروه ارتش دن، مانشتاین که نیروی ذخیره نداشت، وادار شد بیشتر نیروهای زرهی اختصاص‌یافته به عملیات نجات را راهی آن قسمت‌ها کند. همین نیروی باقی مانده نیز زیر فشار دشمن از روز ۲۷ دسامبر شروع به عقب‌نشینی کرد.
روز ۸ ژانویه سال ۱۹۴۳ ضرب‌الاجلی از جانب شوروی صادر شد که به پائولوس اخطار می‌داد اگر تا فردا تسلیم نشود تمامی نیروهای در محاصره منهدم خواهند شد. پائولوس هیچ پاسخی به آن نداد. تهاجم نهایی شوروی از روز ۱۰ ژانویه آغاز شد اما همچنان با مقاومت شدید و البته از سر ناچاری آلمانی‌ها مواجه گشت. هیتلر روز ۱۵ ژانویه برگ‌های بلوط صلیب شوالیه را به پائولوس اعطا کرد. به هر حال قدرت هفت ارتش میدانی شوروی به مرور بر توان تحلیل‌رفته ارتش ششم پائولوس فائق آمد. روز ۲۲ ژانویه آخرین فرودگاه در دست آلمانی‌ها سقوط کرد تا آخرین راه تدارکات‌رسانی به پائولوس قطع شود. روز بعد دیواره غربی شکسته و منطقه تحت محاصره به دو نیم شد. به خواست هیتلر، پائولوس هنوز از تسلیم شدن خودداری می‌کرد. او دستور داد جیزه ناچیز باقی مانده تنها به سربازانی که قادر به رزم هستند اختصاص یابد. وضعیت وخیم جسمانی پائولوس روز ۲۵ ژانویه با زخمی که در اثر انفجار یک بمب در نزدیکی او به سرش وارد گشت، بدتر شد. ارتش سرخ بخش جنوبی محاصره را هم روز ۲۸ ژانویه نصف کرد. پائولوس در خرابه‌ای از یک فروشگاه بزرگ در میدان سرخ در جنوبی‌ترین قسمت بود. پائولوس روز ۳۰ ژانویه در پیامی به هیتلر ضمن تبریک دهمین سالگرد به قدرت رسیدن او، ابراز امیدواری کرد پایداری ارتش ششم الگویی برای نسل‌های آینده آلمان باشد. همان روز، چند صد متر آن سو تر، قرارگاه سپاه ۱۴ زرهی خود را تسلیم دشمن کرد. هفت ژنرال دیگر نیز در قسمت مرکزی به اسارت گرفته شدند. هیتلر شب همان ۳۰ ژانویه پائولوس را به درجه فیلدمارشال ترفیع داد و ضمناً به او خاطر نشان کرد هیچ فیلدمارشال آلمانی تا کنون خود را تسلیم دشمن نکرده‌است؛ پیامی که به وضوح از پائولوس می‌خواست دست به خودکشی بزند.
ساعت ۶:۱۵ صبح روز ۳۱ ژانویه سال ۱۹۴۳ قرارگاه ارتش ششم در یک پیام رادیویی به فرماندهی عالی نیروی زمینی گزارش کرد سربازان دشمن پشت در هستند. البته به این موضوع اشاره نشد که مذاکره برای تسلیم از پیش در حال انجام است. آخرین پیام ساعت ۷:۱۵ صبح ارسال شد و مدت کوتاهی بعد پائولوس خود را تسلیم دشمن کرد. در این حال سپهبد کارل اشترکر، فرمانده سپاه ۱۱ در بخش شمالی، همچنان در حال مقاومت بود. به هر صورت نیروهای این آخرین جزیره مقاومت نیز ۲ فوریه تسلیم شدند.
از مجموع ۲۷۴٬۰۰۰ نفر، از جمله ۲۴۰٬۰۰۰ آلمانی، که روز ۲۲ نوامبر سال ۱۹۴۲ در ناحیه استالینگراد به محاصره افتادند تقریباً ۲۵٬۰۰۰ نفر عموماً زخمی یا بیمار با هواپیما از آن خارج و حدود ۹۱٬۰۰۰ نفر تسلیم شدند. مابقی این مقدار در این مدت در خرابه‌های شهر جان باختند. حدود ۱۶٬۸۰۰ نفر نیز از پیش اسیر شده بودند. بیست و چهار ژنرال میان اسرا بود. همان تعدادی که اسیر شدند غالباً در پیاده‌روی در شرایط سخت زمستانی در مسافت طولانی تا اردوگاه‌ها و در وضعیت بد این اردوگاه‌ها تلف شدند و تنها حدود ۶٬۰۰۰ تن از آن‌ها تا سال ۱۹۵۵ به آلمان بازگشتند.
ظاهراً پائولوس به خاطر اعتقادات مذهبی دست به خودکشی نزده‌است.[نیازمند منبع]