احمد خاتمی (استاد دانشگاه)
آثار

از احمد خاتمی، آثار متعددی در زمینه‌های گوناگون مرتبط با ادبیات فارسی منتشر شده‌است. در یک بخش‌بندی کلی، آثار خاتمی را می‌توان در سه دستهٔ اصلی گنجاند: دستهٔ نخست، آثار مرتبط با مذهب و ادبیات فارسی است؛ دستهٔ دوم به تاریخ ادب فارسی می‌پردازد؛ و دستهٔ سوم به مطالعات ادبی، اعم از تصحیح و مقابلهٔ آثار ادب فارسی، اختصاص دارد.
مطالعات مرتبط با مذهب در پهنهٔ ادب فارسی شامل چند فرهنگ‌نامه، آثاری در زمینهٔ ارتباط علم کلام با ادب فارسی، و تألیفاتی در زمینهٔ نهج‌البلاغه است. ف‍ره‍ن‍گ ع‍ل‍م ک‍لام: ش‍رح ل‍غ‍ات و اص‍طلاح‍ات و اع‍لام ع‍ل‍م ک‍لام، اثری با قالب فرهنگ‌نامه‌ای است که در سال ۱۳۷۰ به قلم احمد خاتمی تحریر شد. فرهنگ‌نامهٔ موضوعی قرآن کریم اثر فرهنگ‌نامه‌ای دیگری در سه مجلد از احمد خاتمی‌است که در آن سوره‌ها و آینه‌های قرآن بر پایهٔ موضوع به ترتیب الفبا طبقه‌بندی شده‌اند. فرهنگ‌نامهٔ موضوعی قرآن کریم نخستین بار در سال ۱۳۸۳ توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی منتشر شد. دو سال پیش از انتشار کتاب پیش‌گفته، فرهنگ‌نامهٔ دیگری به نام فرهنگ‌نامهٔ موضوعی نهج‌البلاغه در سال ۱۳۸۱ از احمد خاتمی منتشر شده بود. فرهنگ‌نامهٔ موضوعی نهج‌البلاغه نیز اثری با ساختار فرهنگ‌نامه‌های الفبایی‌است که در آن محتوای نهج‌البلاغه بر پایهٔ موضوع مرتب شده‌است. این فرهنگ‌نامهٔ تک‌جلدی توسط انتشارات سروش منتشر شده‌است. در ادامهٔ فرهنگ‌نامهٔ موضوعی نهج‌البلاغه، اثر دیگری نیز با ساختار فرهنگ‌نامه‌ای زیر عنوان فرهنگ برابرهای فارسی واژگان نهج‌البلاغه از احمد خاتمی منتشر شده‌است. اثر مذکور در سال ۱۳۹۰ از سوی «بنیاد نهج‌البلاغه» نشر و عرضه شد. احمد خاتمی، فرهنگ برابرهای فارسی واژگان نهج‌البلاغه را از طریق مقایسه و مقابلهٔ پانزده ترجمهٔ فارسی نهج‌البلاغه، از قرن پنجم هجری قمری تا به امروز، و با هدف یافتن معادل‌های فارسی که مترجمان طی چند سده در ترجمه‌های خود به‌دست داده‌اند، به‌منظور دریافت سیر تطور «ترجمه» در زبان فارسی، به رشتهٔ تحریر درآورد. اثر دیگرِ احمد خاتمی که می‌توان را در دستهٔ آثار مذهبی وی طبقه‌بندی کرد، کتاب «منشور حکمت و حکومت: سیری در نامهٔ امام علی (ع) به مالک اشتر» است. نگارش این اثر بخشی از تلاش «بنیاد نهج‌البلاغه» به‌منظور ثبت عهدنامه مالک اشتر در سازمان یونسکو بود که نهایتاً در سال ۱۳۸۸ توسط آن بنیاد منتشر و با پی‌گیری‌های بنیاد مذکور به چند زبان زندهٔ دنیا ترجمه شد.
چنان‌که گفته شد، دستهٔ دوم آثار احمد خاتمی، آثار مرتبط با تاریخ ادب فارسی است، که خود می‌توان به تصحیح و تشریح دشواری‌های متون تاریخی، و نیز تدوین تواریخ ادبیات ادوار ادب فارسی تقسیم شود. از دستهٔ نخست آثار تاریخی خاتمی می‌توان به تصحیح تاریخ جهانگشای جوینی و شرح مشکلات آن ذیل کتابی با عنوان «شرح مشکلات تاریخ جهانگشای جوینی» اشاره کرد. کتاب مذکور پس از انتشار در سطح وسیعی در محافل دانشگاهی به‌عنوان کتابی کمک آموزشی مورد استقبال قرار گرفت. رضا انزابی‌نژاد و سید محمد دشتی نیز نقدهایی بر این اثر نوشته‌اند. اثر تاریخی دیگری که به‌دست احمد خاتمی تصحیح و منتشر شد، «سفرنامهٔ دوم مظفرالدین‌شاه به فرنگ» نام دارد. این اثر نخستین بار در سال ۱۳۲۰ هجری قمری تحت عنوان «دومین سفرنامهٔ مظفرالدین‌شاه به فرنگ» یا «سفرنامهٔ مبارک شاهنشاهی» به‌دست میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی تدوین و در صد نسخه منتشر شد. صد سال پس از آن، در سال ۱۳۸۷ هجری شمسی، احمد خاتمی این متن را تصحیح و روانهٔ بازار نشر کرد. خاتمی اهمیت این اثر از چشم‌انداز ادبی را به این دلیل می‌داند که از میانهٔ دورهٔ قاجار سبک ادب فارسی به‌سمت ساده‌نویسی متحول شده‌است، در نتیجه بررسی این اثر به‌عنوانی اثری که در دورهٔ تحول نثر فارسی تحریر شده، حائز اهمیت است. از احمد خاتمی، آثاری در تاریخ و دوره‌بندی ادب فارسی نیز منتشر شده‌است که عمدتاً بر سبک هندی و دورهٔ بازگشت ادبی تمرکز دارند. این آن جمله می‌توان به دورهٔ دو جلدی «ت‍اری‍خ ادب‍ی‍ات ای‍ران در دورهٔ ب‍ازگ‍ش‍ت ادب‍ی: از س‍ق‍وط ص‍ف‍وی‍ه ت‍ا اس‍ت‍ق‍رار م‍ش‍روطه» (منتشرشده در سال ۱۳۷۳)، «پ‍ژوه‍ش‍ی در ن‍ث‍ر و ن‍ظم دوره ب‍ازگ‍ش‍ت ادب‍ی» (منتشرشده در سال ۱۳۷۴)، و «دوره بازگشت و سبک هندی» (منتشرشده در سال ۱۳۸۵) اشاره کرد. از احمد خاتمی، اثر دیگری نیز با عنوان «فارسی عمومی» منتشر شده‌است. این اثر در چارچوب کتاب درسی دانشگاهی و به‌منظور ارائهٔ دوره‌بندی ادب فارسی تدوین شده‌است.
دستهٔ سوم از آثار خاتمی مشخصاً در زمینهٔ ادبیات فارسی است، و از جملهٔ مهمترین آن‌ها می‌توان به «دیوان موضوعی شعر فارسی» اشاره کرد. اثر مذکور دوره‌ای بیست-و-دو-جلدی است که در آن شعر فارسی —در گسترهٔ هزارسالهٔ آن— بر پایهٔ مضامین طبقه‌بندی موضوعی شده‌است. دیوان مذکور به ترتیب الفبایی و در قالب موضوعی، به طبقه‌بندی مضامین مستتر در دیوان یک‌صد شاعر تأثیرگذار در ادب فارسی، در گستره‌ای زمانی که با رودکی آغاز و با شهریار پایان می‌یابد، پرداخته شده‌است. از خاتمی، آثاری نیز در زمینهٔ مثنوی‌پژوهی منتشر شده‌است. «آسمان‌های دگر: راهنمای پژوهش در مثنوی» اثری از این دست است. اثر مذکور که در سال ۱۳۹۰ به‌وسیلهٔ مرکز نشر دانشگاهی به بازار نشر عرضه شد، در واقع شکلی از بازآرایی موضوعی ابیات و موضوعات مندرج در مثنوی مولوی در قالب فرهنگ‌نامه‌ای است، که خاتمی در آن طی ۷۰۰ مدخل مثنوی را موضوع‌بندی کرده‌است. در این مداخل، ابیات مثنوی به تفکیک موضوعات فقهی، کلامی و فلسفی دسته‌بندی شده‌اند. آسمان‌های دگر، در واقع، راهنمایی برای تسهیل کاوش پژوهشگران در مثنوی مولوی است. خاتمی، در ادامهٔ پژوهش‌های خود در زمینهٔ مثنوی‌پژوهی، به تصحیحِ خودِ مثنوی مولوی پرداخت. خاتمی بیان داشته‌است که در این تصحیح، ویرایشی دقیق و فنی از مثنوی به‌دست داده‌است، و ضمن برطرف‌کردن اشکال‌ها و غلط‌ها موجود در نسخهٔ نیکلسون، امکاناتی را برای پژوهش محققان فراهم آورده‌است. افزون بر تصحیح مثنوی معنوی، خاتمی نسخه‌ای خطی از منطق‌الطیر را با نسخه‌های چاپی مقابله و تصحیحی از اثر مذکور نیز منتشر کرده‌است.