ارمنی‌ها در تئاتر ایران
تئاتر ارمنیان در تبریز

نخستین نمایشنامه؛ در تبریز در سال ۱۸۷۷ میلادی به روی صحنه آورده شد. یادداشت‌های «کشیش پاپازیان»، بنیان‌گذار تئاتر ارمنیان تبریز، تاریخ آغاز فعالیت‌های هنری را در تبریز روشن می‌سازد. او می‌نویسد:
در ماه آوریل ۱۸۷۹ میلادی برای کمک به قحطی زدگان شهر وان در حیاط خانه خودمان چادر زدیم و برای نخستین بار نمایشنامه‌ای اجرا کردیم. مبلغ هشت لیره از این اجرا عاید شد که برای انجمن حمایت از قحطی زدگان شهر وان فرستادیم.
بیشتر جوانانی که به همکاری با کشیش پاپازیان پرداختند آموزگاران «مدرسه آرامیان» بودند. نمایشنامه‌های انتخاب شد عبارت بودند از:(پادشاه آشوت و دو گرسنه). در پشت ساختمان مدرسه آرامیان محوطه وسیعی وجود داشت؛ در آنجا چادر زدند و صحنه درست کردند؛ خلیفه ارمنیان آذربایجان «باردوقیموس» به یاری آن‌ها شتافت و برای ادامه کاری که شروع کرده بودند آن‌ها را مورد حمایت قرار داد؛ کشیش «مسروپ پاپازیان» کارگردانی این نمایشنامه را به عهده داشت. هیئت امنای مدرسه مانع اجرای نمایشنامه در محوطه مدرسه شدند، چون می‌پنداشتند که ممکن است مقامات دولتی نظر نامساعدی نسبت به مدرسه ارمنیان پیدا کنند و از ادامه فعالیت مدرسه جلوگیری نمایند؛ هیئت امنای مدرسه همچنین آموزگارانی را که در نمایشنامه نقشی داشتند تهدید کردند که چنانچه نمایشنامه در مکانی دیگر اجرا شود و آموزگاران در آن ایفای نقش کنند، از مدرسه اخراج خواهند شد. نقش آفرینان به این تهدیدها توجهی نکردند؛ چادرها و صحنه را به خانه کشیش پاپازیان منتقل کردند و مجدداً چادرها را برپا کردند و صحنه را آماده اجرا ساختند. کشیش پاپازیان از کنسولهای عثمانی و روسیه برای دیدن نمایشنامه دعوت کرد. نمایشنامه به نحو شایسته‌ای اجرا شد و تماشاگران با خرسندی محل نمایش را ترک کردند. گروه مزبور در سال ۱۸۷۹ میلادی سه بار نمایشنامه مزبور را به روی صحنه آورد. نمایشنامه‌هایی که طی سال‌های ۱۸۸۰ تا ۱۸۸۱ میلادی اجرا شدند بیشتر از زبان فرانسه ترجمه شده بودند.
در آن زمان در آذربایجان همانند سایر شهرها بازیگر زن نداشتند و سعی می‌کردند نمایشنامه‌ای اجرا کنند که نقش زن نداشته باشد. نخستین زنی که بر سِن تئاتر تبریز ظاهر شد «آشخن» دختر کشیش پاپازیان و آموزگار مدرسه ارمنیان تبریز بود. شرکت کشیش پاپازیان به عنوان کارگردان، و دختر او به عنوان بازیگر برای عامه مردم عجیب بود. در آن زمان چون سالنی برای اجرا وجود نداشت بیشتر نمایشنامه‌ها در خانه «تیگران گورویان» که مردی ادیب و فاضل بود اجرا می‌شد. او خانه مسکونی خود را در اختیار گروه تئاتر قرار داده بود.
طی سال‌های ۱۸۸۷ و ۱۸۸۸ میلادی «آواک آواکیان» گروه تئاتری متشکل از دوازده نفر تشکیل داد و در سالن مدرسه آرامیان چند نمایشنامه با حضور والی آذربایجان اجرا کرد که بسیار مورد توجه قرار گرفت. گروه تئاتر ارمنیان تبریز برای همشهریان تُرک زبان خود نمایشنامه‌هایی به تُرکی اجرا می‌کرد. تلاش دوستداران هنر تئاتر بی‌وقفه ادامه داشت ولی فقط مردان مجاز به دیدن نمایش بودند و زنان اجازه حضور در سالن تئاتر نداشتند. این وضع تا حدود سال ۱۸۹۰ میلادی ادامه داشت. در ۱۸۹۱ میلادی چند تن از بانوان محلی در سالن تئاتر حضور یافتند؛ در ۱۸۹۲ میلادی گروهی از زنان آموزگار مدرسه محله لیل آباد نمایشی برای زنان ترتیب دادند و زنان تبریز برای نخستین بار موفق به دیدن نمایش شدند.
در سال ۱۹۰۰ میلادی انجمن دوستداران موسیقی نیز پا به عرصه وجود نهاد. این انجمن بعداً به انجمن دوستداران تئاتر محله قلعه پیوست و نام آن به انجمن دوستداران تئاتر و موسیقی تغییر یافت.
در شهرها و روستاهای ارمنی‌نشین آذربایجان، آموزگاران مدارس نقش عمده‌ای در تأسیس گروه‌های تئاتر و به صحنه آوردند نمایشنامه‌ها داشتند. یکی دیگر از نقاطی که بعد از تبریز نمایش در آن اجرا شد منطقه سلماس بود. نخستین سالن تئاتر در سال ۱۸۹۴ میلادی در روستای هفتوان (سلماس) و با کوشش «آودیسیان» ساخته شد. در سال ۱۹۰۰ میلادی در روستای «قلعه سر» سالن تئاتر احداث شد. سومین سالن تئاتر در ۱۹۰۴ میلادی در روستای «پایاجوگ» بنا گردید و چهارمین سالن در روستای «محلم» ساخته شد. طی سال‌های ۱۹۰۴ و ۱۹۰۵ میلادی در روستاهای سلماس پانزده نمایشنامه به روی صحنه آورده شد.
نخستین نمایشنامه در ارومیه در سال ۱۸۹۷ میلادی اجرا شد. در خوی در جوار مدرسه ارمنیان سالن کوچک ولی مناسبی برای تئاتر بنا کردند. ارمنیان در اردبیل و مراغه نیز در حیاط مدرسه سالن‌های تئاتر ساختند. به‌طور کلی در شهرها و روستاهای ارمنی‌نشین آذربایجان هر جا که مدرسه‌ای وجود داشت تئاتر نیز در جوار آن به وجود می‌آمد.