معصومه ابتکار
رسوایی‌های سرقت آثار علمی و ادبی

مقاله چاپ شده توسط ابتکار در مجله Iranian Journal of Allergy, Asthma and Immunology توسط محققین پروژه کشف دستبرد علمی دژاووی دانشگاه تکزاس آمریکا با این اتهام که ۸۵٪ آن مشابه مقالات دیگر علمی است یک مقاله تقلیدی شناخته شد.
مجله Springer Nature در مقاله‌ای با نویسندگی Declan Butler به این موضوع پرداخت و دربارهٔ آن نوشت: «مقاله مروری (review paper) معصومه ابتکار، معاون سابق رئیس‌جمهور ایران و ایمونولوژیست دانشگاه تربیت مدرس در تهران، در پی ادعاهایی مبنی بر اینکه تقریباً به‌طور کامل از مقالات دانشمندان سرقت علمی شده است، از یک مجله ایرانی که در آن چاپ شده است، پس گرفته می‌شود. این مقاله پس از مقاله Nature News در مورد پایگاه داده وب دژاوو (Deja Vu) در مرکز پزشکی جنوب غربی دانشگاه تگزاس در دالاس، که مقالاتی با سرقت ادبی و سرقت علمی احتمالی را فهرست می‌کند، منتشر شد.در میان افزایش بازدیدها، تیم هارولد گارنر (Harold Garner)، که پایگاه داده علمی را اداره می‌کند، متوجه شدند که بسیاری از انجمن‌ها و وبلاگ‌های فارسی‌زبان در ایران به این سرقت علمی پرداخته‌اند. آنچه علاقه ایرانیان را برانگیخت، مقاله ای در مورد سیتوکین‌ها و آلودگی هوا بود که در سال ۲۰۰۶ در مجله آلرژی، آسم و ایمنی‌شناسی ایران (M. Ebtekar Iran. J. Allergy Asthma Immunol. 5، ۴۷–۵۶؛ ۲۰۰۶) منتشر شد. دژاوو ادعا می‌کند که حدود ۸۵ درصد از متن از پنج مقاله توسط محققان دیگر می‌آید، که قسمت‌های مقاله‌های سرقت شده، از ۵ تا ۳۰ درصد محتوای آنها متغیر است. مقاله یک تکه‌تکه ای واقعی از کار دیگران است، کلمه به کلمه. تنها نویسنده مقاله ابتکار بود که به عنوان سخنگوی دانشجویان مبارزی که ۵۲ آمریکایی را در سفارت ایالات متحده در تهران در طی سال‌های ۱۹۷۹–۱۹۸۱ گروگان گرفته بودند، خدمت کرد. او در سال ۱۳۷۶ در زمان محمد خاتمی، رئیس‌جمهور اصلاح طلب، معاون رئیس‌جمهور شد و در سال ۱۳۸۶ به عضویت شورای شهر تهران انتخاب شد. ابتکار برای اظهار نظر و پاسخ به سوالات در دسترس نبود و به پرسش‌های ایمیل Nature پاسخ نداد. اما ابتکار در پاسخی کتبی به دژاوو، که اکنون در وبلاگ فارسی‌زبان خودش منتشر شده است، اعتراف کرد که برخی از پاراگراف‌ها «بدون ارجاع مناسب به نویسندگان» گرفته شده‌اند که این یک اشتباه آشکار است. معصومه ابتکار این موضوع را به گردن دانشجویی انداخت که به گفته خودش در نوشتن دست نوشته به او کمک کرده است. ابتکار گفت: «به خاطر کاستی‌ها و اشتباهاتم عذرخواهی کرده‌ام، در نگارش مقالات و تهیه دست نوشته‌هایم دقت بیشتری خواهم کرد.» ایان مادوی(Ian Mudway)، سم‌شناس در کینگز کالج لندن که مقاله قبلی را نوشته است که توسط دژاوو در آثار ابتکار ذکر شده و به‌طور گسترده در مقاله او کپی شده است، گفت از این سرقت علمی تعجب نکرده است. ایان مادوی می‌گوید: «مقاله یک تکه‌تکه‌ای واقعی از کار دیگران، کلمه به کلمه. او حتی زحمت اصلاح اشتباهات گرامری و اشتباهات دستوری در مقالات دیگران هم به خود نداده است.» محمد اسلامی، سردبیر مجله ایرانی آلرژی، آسم و ایمونولوژی، به نیچر گفت که این مقاله پس گرفته خواهد شد و این مجله سرمقاله ای را منتشر خواهد کرد که در آن بر سیاست خود در مورد تکراری بودن مطالب منتشر شده تأکید بیشتر خواهد کرد.»
ابتکار طی نامه‌ای خطاب به محققین پروژه دژاوو از خود در برابر اتهامات وارده دفاع کرد: «آن طور که قبلاً در پاسخ به دو ژورنال و مؤلفین اعلام کردم دو یا سه پاراگراف و یک جدول از مقاله رایدل بدون ذکر منابع درج شده است که این یک اشتباه بوده و از بابت آن عذرخواهی کردم؛ با ذکر این نکته که آن زمان با یک دانشجو کار می‌کردم و نمی‌دانستم برخی از بخش‌های متن را به‌طور مستقیم استفاده کرده است… این مقاله مروری بوده و با همکاری یک دانشجو انجام شد. قبلاً چندین سمینار دربارهٔ این موضوع داشتم و ژورنال از من دعوت کرد مقاله‌ای مروری در این باره ارائه دهم.
شما مدعی شده‌اید که این مقاله یک کار تقلیدی است. آیا مطالعه مروری قبل از مقاله من در خصوص آلودگی هوا و تغییرات الگوهای سایتوکاینی منتشر شده است؟ آیا این ایده برای مقاله مروری جدید بوده یا براساس ادعای شما تقلیدی به حساب می‌آید؟ جناب دکتر گارنر، کار شما برای من آگاه‌کننده بود و من به خاطر کوتاهی عذرخواهی کرده‌ام و پس از این در تهیه مطالب علمی دقت بیشتری خواهم کرد و از شما نیز ممنونم؛ ولی با توجّه به موارد بالا آیا فکر نمی‌کنید قضاوتی ارزشی را در مورد من انجام دادید، بدون اینکه فرصت پاسخ و دفاع به من داده باشید و ادعاهای خود را روی اینترنت برای طیف وسیعی از بینندگان گذاشتید در حالی که امکان پاسخ گویی من نبوده است؟»
نشریه نیچر در یکی از شماره‌های بعدی خود گزارشی از بازتاب این حادثه در ایران به چاپ رساند که در آن یکی از نویسندگان مقاله اصلی اعلام کرده است از توضیحات ابتکار قانع نشده است و گفته است: «مقاله کپی واقعی از کارهای دیگران است و حتی غلط‌های نگارشی نیز کپی شده است.» محمد اسلامی سردبیر این ژورنال ایرانی در مصاحبه با نیچر اعلام کرد مقاله مذکور پس فرستاده خواهد شد و همچنین در سرمقاله‌ای بر سیاستش در برابر کپی‌برداری تأکید خواهد کرد.
ابتکار در مورد مطلب نشریه نیچر و بررسی پایگاه دژاوو گفت: موضوع مورد اشاره را وی مشاهده و توضیحات لازم را برای نشریه منتشر کننده ارسال کرده است.