رویداد خانه فاطمه زهرا
هجوم به خانه در منابع > منابع شیعه

ماجرای هجوم و تهدید
کتاب سلیم بن قیس هلالی، قدیمی‌ترین منبع شیعی است که در قرن اول ه‍.ق تنظیم شده‌است. در این کتاب، پنج نقل با سلسله سند متفاوت در راستای هجوم به خانه فاطمه گزارش شده‌است. به‌طور کلی سلیم بن قیس (د ۷۶ ه‍.ق) به عنوان راوی بخش عمده‌ای از وقایع این رویداد و قدیمی‌ترین منبع شیعی نقل کننده این روایت، ۵ روایت مختلف در این خصوص گزارش کرده‌است. نصر بن مزاحم (د ۲۱۲ ه‍.ق) در وقعة صفین روایتی را به نقل از عمرو عاص خطاب به معاویه در خصوص بستن آب بر سپاهیان علی در جنگ صفین گزارش می‌کندکه در آن به معاویه توصیه می‌شود، بستن آب به سپاه علی کار صحیحی نیست، «چرا که از علی پس از واقعه هجوم به خانه فاطمه، شنیده شده‌است اگر چهل نفر یار می‌داشت، قیام می‌کرد». این روایت، دومین منبع در ترتیب تاریخی است که تلویحاً به مسئله هجوم به خانه فاطمه اشاره دارد. در نقل دیگری که عیاشی (د ۳۲۰ ه‍.ق) ناقل آن است، سخنی از «ضرب و هتک فاطمه زهرا» نیست و تنها به «شکسته شدن درب» و «بدون اجازه وارد شدن عمر به خانه» اشاره شده‌است. عیاشی روایتی مرسل را از جعفر صادق و محمدباقر گزارش می‌کند که در آن به «آتش آوردن عمر برای آتش زدن خانه فاطمه» تصریح شده‌است. خصیبی (د ۳۳۴ ه‍.ق) روایتی را از علی گزارش می‌کند که در آن به «آتش آوردن عمر برای آتش زدن خانه فاطمه و اهل آن» تصریح شده‌است.
به گزارش مرتضی عاملی، در مروج الذهب مسعودی (د ۳۴۵ ه‍.ق) آمده‌است که عمر پس از آنکه با مخالفت بنی‌هاشم در خصوص بیعت با ابوبکر مواجه شد، دستور داد تا هیزم جمع کنند و خانه را به رویشان آتش دهند. بعدها در چاپ‌های جدید این کتاب، عبارت‌هایی از این نقل، حذف شده‌است. مسعودی در جای دیگر در بیان آنچه برای توجیه عمل عبدالله بن زبیر در محاصره بنی‌هاشم گزارش می‌شود، به مسئله رویداد خانه فاطمه اشاره دارد و آن دو را با هم تشبیه می‌کند. مفید (د ۴۱۳ ه‍.ق) در امالی به نقل از مروان بن عثمان، به تفصیل مسئله «هجوم به خانه فاطمه»، «آتش زدن خانه علی»، «عدم مخالفت ابوبکر با اقدامات عمر» و «ناراحتی فاطمه از این جسارت» پرداخته‌است. در روایتی دیگر از جعفر صادق که در الشافی فی الامامه از سید مرتضی (د ۴۳۶ ه‍.ق) آمده‌است، «علی تا پیش از آنکه دود به خانه‌اش وارد نشد، از بیعت استنکاف کرد.» ابن جریر طبری (قرن چهار ه‍.ق) در دلائل الائمه از محمد باقر روایتی می‌آورد که در آن، علت درگذشت فاطمه «رفتار سوء عمر با وی» عنوان شده‌است که به «سقط محسن» انجامیده‌است. در روایتی دیگر در همان کتاب، محمد باقر خطاب به ابی‌الجارود خبر می‌دهد «هیزمی که عمر برای آتش زدن خانه فاطمه جمع کرد، نزد اهل بیت به ارث می‌چرخد». همو به نقل از ابوحمزه ثمالی و او به نقل از سجاد، ماجرای هجوم به خانه فاطمه را به تفصیل گزارش می‌کند. طبرسی (د ۵۴۸ ه‍.ق) در الاحتجاج در ضمن روایتی به ماجرای «هجوم و تهدید به آتش زدن خانه فاطمه» و «دستور ابوبکر در خصوص کتک زدن فاطمه» تصریح می‌کند. طبرسی دو روایت دیگر مربوط به «ماجرای هجوم به خانه فاطمه» را گزارش می‌کند. ابوصلاح حلبی (د ۴۴۷ ه‍.ق) از متلکمان شیعه، با اشاره به ماجرای «هجوم به خانه فاطمه توسط عمر»، علت تهدیدهای عمر بن خطاب و هجومش را، همراه کردن علی و بنی‌هاشم در بیعت با ابوبکر عنوان می‌کند. در بخشی از سخنان او، آمده‌است که این در حالی بود که فاطمه و علی، لشکری را تهیه نکرده بودند. مقدس اردبیلی (د ۹۹۳ ه‍.ق) در حدیقة الشیعه، از ماجرای «حمله عمر به خانه فاطمه» یاد کرده‌است و علت درگذشت فاطمه را نیز، «جراحات ناشی از این هجوم» دانسته‌است. مجلسی اول (د ۱۰۷۰ ه‍.ق) در شرح کتاب من لایحضره الفقیه، دلیل درگذشت فاطمه را «لگد عمر بن خطاب به شکم فاطمه» می‌داند. مجلسی دوم (د ۱۱۱۰ ه‍.ق) نیز شبیه به همین عبارت را در آثار خود دارد.
ابن حمزه زیدی (د ۶۱۴ ه‍.ق) در الشافی، از دو شاهد عینی ماجرای هجوم به خانه فاطمه را گزارش می‌کند و در آن به «فریاد عمر بر اهل خانه فاطمه» و «تهدید به آتش زدن خانه در صورت عدم خروج علی» اشاره می‌کند. همو در روایتی دیگر از «پاسخ عمر در جواب کسی که از بودن فاطمه در خانه او را مطلع می‌کند و می‌گوید: من و فاطمه رو در روی هم خواهیم شد.» گزارش می‌کند. عمادالدین طبری (قرن ششم ه‍.ق) در کامل بهائی، در گزارشی از «تهدید عمر» و «ضربه زدن عمر با شمشیر به پهلوی فاطمه» خبر می‌دهد. سید بن طاووس (د ۶۶۴ ه‍.ق) در الطرائف، روایتی از موسی کاظم به نقل از محمد را گزارش می‌کند که پیامبر اسلام «درب خانه فاطمه را درب خانه خود» می‌دانست و «هتک آن را هتک خود اعلام کرد». در این روایت موسی کاظم اضافه می‌کند که «با این وصف، او را هتک کردند و حریم الهی شکسته شد». سید روایتی دیگر را از حسن عسکری در خصوص «آتش زدن خانه فاطمه» و «سیلی به صورت فاطمه» در زوائد الفوائد گزارش می‌کند. علامه حلی (د ۷۲۶ ه‍.ق) در نهج الحق و به طبع او شیخ حر عاملی (د ۱۱۰۴ ه‍.ق) در اثبات الهداة از زید بن اسلم گزارش می‌کنند که عمر پس از «تهدید به آتش زدن خانه فاطمه»، از فاطمه شنید که: اگر من در خانه باشم باز چنین می‌کنی و عمر پاسخ می‌دهد، حتی اگر تو در خانه باشی؛ مگر آنکه برای بیعت خارج شوند. دیلمی (قرن هشتم ه‍.ق) روایتی را از فاطمه گزارش می‌کند که فاطمه زهرا می‌گوید: «در کنار درب خانه ما، هیزم بسیاری جمع کرده‌بودند و آتش آوردند تا درب و ما را با هم بسوزانند. من به پشت درب رفتم و آنان را به خدا و پیامبرش قسم دادم که بروند، اما عمر تازیانه را از قنفذ گرفت و به بازوی من زد. سپس لگدی به درب زد و من بین درب و دیوار ماندم در حالی که آبستن بودم. سپس عمر به صورتم سیلی زد و همان‌جا محسن را سقط کردم.» همین روایت را ابن سلیمان در المختصر با کمی تفاوت گزارش کرده‌است. کفعمی (د ۹۰۵ ه‍.ق) در المصباح روایتی از علی را نقل می‌کند که در آن، به «دریده شدن شکم فاطمه»، «سقط جنین» و «شکستن پهلو» اشاره شده‌است.
روایات غیر مصرح
در روایتی از علی بن ابی‌طالب که سلیم بن قیس که آن را به دو سند متفاوت گزارش می‌کند، علی بن ابی‌طالب، علت بخشش مالیات قنفذ را به سبب تشکر و قدردانی عمر از او به جهت ضربه به فاطمه که اثر آن ضربه تا پایان عمر بر بازوی فاطمه عیان بود دانسته‌است. در روایتی دیگر که کلینی (د ۳۲۹ ه‍.ق) در کافی و سید رضی (د ۴۰۶ ه‍.ق) در نهج‌البلاغه آن را گزارش می‌کند، علی در هنگام دفن، از ظلم امت در حق فاطمه سخن به گلایه می‌گشاید. کلینی در روایتی دیگر از جعفر صادق، گزارش می‌کند که فاطمه در ماجراهایی که بر او گذشت، پیراهن عمر را گرفت و به او گفت، «ای ابن خطاب، اگر ترس از رسیدن بلا بر بی‌گناهان نبود، می‌دانی که بر خداوند سوگند می‌خوردم و به سرعت اجابت می‌شدم.» در روایتی از جعفر صادق در کتاب کامل الزیارات ابن قولویه (د ۳۶۷ ه‍.ق)، محمد در سفر معراج از «ظلم بر فاطمه» و «ورود بدون اجازه به خانه او» خبردار می‌شود. در این روایت، اولین کسی که در قیامت برای او حکم می‌شود، محسن بن علی عنوان شده‌است. صدوق (د ۳۸۱ ه‍.ق) در امالی خویش، از علی گزارش می‌کند که محمد، در خصوص «کتک خوردن علی و فاطمه پس از خودش» ناراحت بود. صدوق این روایت را به شکل و سندهای دیگری نیز گزارش می‌کند. در روایتی دیگر که سلیم بن قیس آن را گزارش می‌کند، محمد خطاب به فاطمه از «کتک خوردن»، «شکسته شدن دنده‌های پهلو» و «مورد ظلم و خشم قرار گرفتن» خبر داده‌است. شبیه به این روایت در فرائد السمطین اثر ابراهیم بن محمد جوینی نقل شده‌است. روایتی دیگر به همین مضمون از جانب محمدباقر مجلسی از دستخطی از محمد بن علی جبعی (جد پدری شیخ بهایی) گزارش شده‌است. از دیگر شیعیانی که به واقعه هجوم در آثارشان اشاره داشته‌اند می‌توان به فیض کاشانی در نوادر الاخبار، قطب‌الدین راوندی در القاب الرسول و عترته، محمد بن احمد دیلمی در قواعد عقائد آل محمد، تاج‌الدین بن علی بن احمد عاملی در تتمه فی تواریخ الائمه، طریحی در منتخب، ابن عطیه در موتمر علماء بغداد و هاشم معروف الحسنی در سیرة الائمه الاثنی عشر اشاره کرد.