stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
پمافیبرات

| 0 | 1 |
| --- | --- |
داده‌های بالینی: داده‌های بالینی
نام‌های تجاری: Parmodia
نام‌های دیگر: K-13675
روش مصرف دارو: Oral
شناسه‌ها: شناسه‌ها
 نام آیوپاک (2R)-2-[3-({1,3-Benzoxazol-2-yl[3-(4-methoxyphenoxy)propyl]amino}methyl)phenoxy]butanoic acid :  نام آیوپاک (2R)-2-[3-({1,3-Benzoxazol-2-yl[3-(4-methoxyphenoxy)propyl]amino}methyl)phenoxy]butanoic acid 
شمارهٔ سی‌ای‌اس: ۸۴۸۲۵۹-۲۷-۸
کم‌اسپایدر: ۹۷۰۰۸۲۴
UNII: 17VGG92R23
KEGG: D10711
ChEMBL: ChEMBL۲۴۷۹۵۱
CompTox Dashboard (EPA): DTXSID00233891 
داده‌های فیزیکی و شیمیایی: داده‌های فیزیکی و شیمیایی
فرمول شیمیایی: C۲۸H۳۰N۲O۶
جرم مولی: ۷۰۰۲۴۹۰۵۵۶۰۰۰۰۰۰۰۰۰♠۴۹۰٫۵۵۶ g·mol−1
مدل سه بعدی (جی‌مول): Interactive image
 SMILES CC[C@H](C(=O)O)Oc1cccc(c1)CN(CCCOc2ccc(cc2)OC)c3nc4ccccc4o3 :  SMILES CC[C@H](C(=O)O)Oc1cccc(c1)CN(CCCOc2ccc(cc2)OC)c3nc4ccccc4o3 
 InChI InChI=1S/C28H30N2O6/c1-3-25(27(31)32)35-23-9-6-8-20(18-23)19-30(28-29-24-10-4-5-11-26(24)36-28)16-7-17-34-22-14-12-21(33-2)13-15-22/h4-6,8-15,18,25H,3,7,16-17,19H2,1-2H3,(H,31,32)/t25-/m1/s1 Key:ZHKNLJLMDFQVHJ-RUZDIDTESA-N :  InChI InChI=1S/C28H30N2O6/c1-3-25(27(31)32)35-23-9-6-8-20(18-23)19-30(28-29-24-10-4-5-11-26(24)36-28)16-7-17-34-22-14-12-21(33-2)13-15-22/h4-6,8-15,18,25H,3,7,16-17,19H2,1-2H3,(H,31,32)/t25-/m1/s1 Key:ZHKNLJLMDFQVHJ-RUZDIDTESA-N 
پمافیبرات (انگلیسی: Pemafibrate) یک آگونیست گیرنده آلفا (PPARα) فعال شده با تکثیرکننده پراکسی‌زومی است.
مسمومیت فراموشی‌آور با صدف

مسمومیت فراموشی‌آور با صدف
مسمومیت فراموشی‌آور با صدف (انگلیسی: Amnesic shellfish poisoning) که به اختصار «ASP» نامیده می‌شود، یک بیماری انسانی است که در اثر مصرف نوعی مادهٔ سمیِ دریایی به نام «دوموئیک اسید» ایجاد می‌شود. این سم به‌طور طبیعی توسط «دیاتوم‌هایی» از خانوادهٔ «سودو نیچیا» و گونهٔ «نیچیا ناویس-وارینگیکا» تولید می‌شود. هنگامی که صدف‌های دریایی از این دیاتوم‌ها تغذیه می‌کنند، این سم در مقادیر زیادی در بدنشان تجمع می‌یابد و انسان با خوردن آنها، دچار مسمومیت می‌شود.
اگرچه مسمومیت غذاییِ ناشی از «دوموئیک اسید» در انسان، تنها با خوردن صدف‌های آلوده رخ می‌دهد، اما این سم، در بدن بسیاری از موجودات دریایی همچون موتوماهیان و ساردین‌ها که خوراکشان «فیتوپلانکتون» است، قابل تجمع است. مسمومیت با «دوموئیک اسید» در سایر موجودات (غیر پستانداران)، «DAP» نامیده می‌شود. «دوموئیک اسید» یک نوروتوکسین است و در پستانداران (از جمله انسان)، سبب بروز اختلال دائمی در حافظه کوتاه‌مدت، آسیب مغزی و در موارد شدید، مرگ می‌شود.
نشانه‌های بیماری

دوموئیک اسید در مغز، موجب آسیب به هیپوتالاموس و هستهٔ آمیگدال می‌شود. این ماده با فعال‌سازیِ گیرنده‌های «آمپا (AMPA)» و «کاینیک اسید»، باعثِ ورودِ بیش‌ازحدِ کلسیم به‌درون یاخته‌های عصبی و آسیب‌دیدگی آن می‌شود. اگرچه ورود کلسیم در مقادیر معمولی، روندی طبیعی در سلول‌های عصبی است، اما مقادیر زیادِ کلسیم، سبب دژنره‌شدن و تخریب آن‌ها می‌شود. «رامستل» در سال ۲۰۰۷ میلادی، و «پولیدو» در سال ۲۰۰۸ میلادی، تحقیقاتی را در این زمینه انجام داده‌اند.
حدود ۲۴ ساعت پس از مصرف صدفِ آلوده، علائم گوارشی آغاز می‌شود. تهوع، استفراغ، اسهال، دل‌پیچه‌های شکمی و التهاب خونریزی‌دهندهٔ معده، از این دسته علائم هستند. در موارد شدیدتر مسمومیت، علائم مغزی-عصبی ظرف چند ساعت تا حداکثر سه روز بروز می‌کند. سردرد، گیجی، عدم آگاهی به موقعیت، اختلالات بینایی، از دست‌رفتنِ حافظهٔ کوتاه‌مدت، ضعف ماهیچه‌های حرکتی، تشنج، ترشحات شدید تنفسی، سکسکه، فشارخون ناپایدار، آریتمی‌های قلب و کما از جمله علائم و عوارض حاصله است.
افرادی که مقادیر زیادی سم وارد بدنشان شده باشد و همچنین افراد مسن و مبتلایان به نارسایی کلیه، در معرض مرگ هستند. از ۱۰۷ موردی که این نوع مسمومیت گزارش شده، ۴ نفرشان فوت کرده‌اند. در تعدادی از مبتلایان نیز، عوارض پابرجا و دائمی همچون از دست‌رفتنِ حافظه کوتاه مدت و پُلی‌نوروپاتی محیطی رخ داده است.
تاکنون هیچگونه پادزهری برای دوموئیک اسید شناخته نشده است. در نتیجه، هنگامی که شک به احتمال مسمومیت با این ماده وجود دارد، باید هرچه سریع‌تر، به بیمارستان مراجعه نمود. پختن یا منجمدکردن صدف‌های آلوده، سم آنان را از بین نمی‌برد. مطالعات سال‌های اخیر نشان داده است که «دوموئیک اسید»، سم بسیار پایداری است، نسبت به حرارت مقاوم است و در مقادیری ۱۰۰ برابر کمتر از اثراتِ عصبی‌اش، می‌تواند به سلول‌های کلیوی آسیب بزند.
کشف

این بیماری نخستین بار در اواخر ۱۹۸۷ میلادی و به‌دنبال شیوع جدیِ نوعی مسمومیت غذایی در شرق کانادا، کشف شد. سه بیمار مسن فوت کردند و بقیهٔ قربانیان، دچار عوارض درازمدتِ عصبی شدند. از آنجایی که مبتلایان دچار فراموشی و اختلال حافظه کوتاه‌مدت شدند، نام بیماری را «مسمومیت فراموشی‌آور با صدف» گذاشتند و وقایع رخ‌داده، تیترِ اولِ جراید و روزنامه‌های آن دوران شد.
همه‌گیرشناسانِ وزارتِ بهداشتِ کانادا، خیلی زود متوجه شدند که این مسمومیت، با صدف‌های پرورشی ناحیه‌ای از جزیره پرنس ادوارد مرتبط است؛ جایی که پیش از این، هیچگونه مسمومیت جلبکی از آن گزارش نشده بود. وقتی مادهٔ مورد نظر را استخراج کرده و بر روی موش‌ها آزمایش کردند، برخی از موش‌ها مرده و برخی دیگر، دچارِ علائم عصبی عجیب و متفاوتی نسبت به «مسمومیت فلج‌کننده صدف» و سایر انواعِ مسمومیت‌های شناخته‌شدهٔ قبلی شدند. در تاریخ ۱۲ دسامبر ۱۹۸۷ میلادی، تیمی از دانشمندان کانادایی در آزمایشگاهِ «شورای ملی پژوهش» در  هلیفکس گرد هم آمدند. با تجزیه، زیست‌سنجی و آنالیز دقیقِ شیمیایی مادهٔ مذکور، دانشمندان در بعدازظهرِ ۱۶ دسامبر ۱۹۸۷، یعنی ۴ روز پس از آغاز بررسی‌ها، سمِ مورد نظر را کشف کردند.
مسمومیت جانوری

در ۲۲ ژوئن ۲۰۰۶ میلادی، یک پلیکان قهوه‌ای که احتمالاً با دوموئیک اسید مسموم شده بود، «در بزرگراه ایالتی شماره ۱ کالیفرنیا» خود را به شیشهٔ جلوی یک اتومبیل کوبید. با بررسی بیشتر، مشخص شد که آب‌های سواحل آن نواحی، آلوده به «فیکوتوکسین» است.
از ماه مارس ۲۰۰۷ میلادی، تعدادِ پرندگان دریایی و پستاندارانی که در سواحل جنوب کالیفرنیا سرگردان بوده و خود را به صخره زده یا مُرده کشف می‌شوند، افزایش یافته‌است. این واقعه را با افزایش شدید سموم تولید شده توسط جلبک‌ها مرتبط دانسته‌اند. بررسی‌ها اجساد این جانوران، نشان داده که بدنِ اغلب آنان، حاویِ «دوموئیک اسید» بوده‌است.
بر اساس گزارش «مؤسسهٔ حیات‌وحش و دریانوردی چنل آیلندز» (CIMWI)، «دیگر همه می‌دانند که اتفاقات مرتبط با سموم جلبکی رو به افزایش است. برخی دلایل احتمالی این وقایع، مکانیسم‌های طبیعی پخش‌کنندهٔ این گونه‌های جلبکی (همچون امواج آب و جزر و مدها) و نیز دلایل انسانی تزاید آن‌ها همچون غنی‌سازی تغذیه‌ای دریا توسط «روان‌آب‌های کشاورزی»، تغییرات آب‌وهوایی و نقل‌مکان جلبک‌ها در اثر بالاستِ آب‌ها، توسط قایق و کشتی‌هاست».
در فرهنگ عامه

در یک قسمت از مجموعهٔ تلویزیونی ابتدایی به نامِ «تیم سرخ» که در ۳۱ ژانویهٔ ۲۰۱۳ پخش شد، یک شاهد عینی را به عمد توسط «دوموئیک اسید» مسموم می‌کنند.
همچنین در یک قسمت از سریال تلویزیونی «سر و سامانی به زندگی‌ات بده» به نامِ «آدم ناجور» که در ۲ فوریه ۱۹۹۲ پخش شد، «شارون» و «گاس» پس از خوردن یک صدف آلوده، دچار فراموشی می‌شوند و دوستان «کریس»، نمی‌تواند این دو را متقاعد کند که قبلاً، با یکدیگر دوستان صمیمی بوده‌اند.
مسمومیت با دوموئیک اسید، احتمالاً عاملِ تهاجمِ دسته‌جمعیِ هزاران پرندهٔ دریایی آشفته در شهرهای  کاپیتولا و  سانتا کروز در ایالت کالیفرنیا در مورخ ۱۸ اوت ۱۹۶۱ بود. آلفرد هیچکاک در حال تدارکِ فیلمی به نام «پرندگان» (۱۹۶۳) برپایهٔ یک رمان کوتاه اثرِ دافنه دوموریه به نام «پرندگان» بود که خبرهای مرتبط با این تهاجمِ مرغان دریایی را شنید و از یک روزنامهٔ محلی در  سانتا کروز به نام «دیده‌بان سانتا کروز» درخواست کرد تا در صورت امکان، نسخه‌هایی از روزنامه را که اخبار این تهاجم را منتشر کرده بودند، در اختیار او بگذارد تا او بتواند «برای فیلم دلهره‌آور جدیدش، جستجو و پژوهشی کند».
مقام (موسیقی)

«موسیقی مقامی» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، موسیقی مقامی (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| موسیقی در ایران> تاریخ | موسیقی در ایران> تاریخ |
| --- | --- |
پیش از اسلام: هخامنشیان •  ساسانیان
پس از اسلام: صدر اسلام • مروگی
معاصر: قاجار • پهلوی • لس‌آنجلسی • زیرزمینی
موسیقی سنتی ایرانی: موسیقی سنتی ایرانی
مقام‌ها • نظریهٔ ادوار • دستگاه‌ها • تحول مقام به دستگاه • ردیف • فواصل موسیقی ایرانی • گوشه • آوازها • سازها • فرم‌ها: مقام‌ها • نظریهٔ ادوار • دستگاه‌ها • تحول مقام به دستگاه • ردیف • فواصل موسیقی ایرانی • گوشه • آوازها • سازها • فرم‌ها
دیگر سبک‌ها: دیگر سبک‌ها
پاپ • رپ • راک • سمفونیک • جاز • متال • کرال: پاپ • رپ • راک • سمفونیک • جاز • متال • کرال
نواحی: نواحی
آذربایجانی • شوشتری • ایلامی • جنوبی • مازندرانی • بختیاری • سیستانی • بخشی‌های خراسان شمالی • بلوچی • بندری • ترکمنی • خراسانی • علوانیه • کردی • کرمانی • گیلکی • لری: آذربایجانی • شوشتری • ایلامی • جنوبی • مازندرانی • بختیاری • سیستانی • بخشی‌های خراسان شمالی • بلوچی • بندری • ترکمنی • خراسانی • علوانیه • کردی • کرمانی • گیلکی • لری
مناسبتی: مناسبتی
زرتشتی • نوروزخوانی • تعزیه • رمضان • صلوات‌خوانی • مداحی: زرتشتی • نوروزخوانی • تعزیه • رمضان • صلوات‌خوانی • مداحی
ن ب و: ن ب و
مقام یک نوع طبقه‌بندی موسیقی است که در دوره‌های مختلف تاریخ از جمله دوران معاصر، برای طبقه‌بندی موسیقی ایرانی، ترکی، عربی و موسیقی‌های مرتبط (نظیر آذربایجانی، ترکمنی و کردی) به کار می‌رفته است یا می‌رود.
ماهیت و تقسیم‌بندی مقام‌ها در طول تاریخ ثابت نبوده، و بین موسیقی ایرانی، ترکی و عربی نیز کاملاً مطابقت ندارد اگر چه اشتراکات زیادی بین آن‌ها وجود دارد. در معتبرترین متون، تعداد مقام‌های اصلی در موسیقی ایرانی ۱۲، در موسیقی ترکی ۱۳، و در موسیقی عربی تا ۱۴ عدد ذکر شده است.
تحولاتی که در تئوری موسیقی مناطق مختلف خاورمیانه در سده‌های هجدهم تا بیستم میلادی رخ داده، منجر به طبقه‌بندی‌های مختلف برای مقام‌ها، و شکل‌گیری روش‌های مختلفی برای نت‌نویسی مقام‌ها شده است. در موسیقی عربی و ترکی این تحولات با بازآرایی مقام‌ها در گروه‌های جدیدتر همراه بوده، و در موسیقی ایرانی مفهوم مقام با مفهوم دستگاه جایگزین شده است.
تعریف

لفظ مقام یا پرده برای طبقه‌بندی انواع موسیقی ایرانی، ترکی، عربی و آذربایجانی، بر اساس ساختار اجرایی آن‌ها به کار رفته است. مقام در واقع مجموعهٔ نغمه‌هایی است که تحت فواصل مشخص و از پیش تعیین‌شده سازمان یافته‌اند.
مفهوم مقام در موسیقی این مناطق، با مفهوم مد در موسیقی یونان باستان نزدیکی دارد، و برخی آن را با راگا در موسیقی هندی، پاتت در موسیقی جاوه، تیائو در موسیقی چین، شو در موسیقی ژاپن، جو در موسیقی کره، و دیه‌ئو در ویتنام مرتبط دانسته‌اند.
تعریف > گستره

نظریهٔ مقام در موسیقی ایرانی، ترکی، عربی، و آذربایجانی به کار رفته است. برخی پژوهشگران برای گستره‌ای از موسیقی که مقام در آن به کار رفته از لفظ «موسیقی جهان اسلام» استفاده می‌کنند.
تاریخچه

ایجاد مقام‌ها یا پرده‌های موسیقی را به باربد نسبت می‌دهند؛ در زمان او که در دربار خسرو پرویز خنیاگر بوده، شمار پرده‌ها هفت بوده است. گفته شده پس از او، شاگردی از شاگردانش عدد آن‌ها را به دوازده رسانده است. برخی منابع، هفت خسروانی را به او نسبت می‌دهند و از برخی از آن‌ها، نام می‌برند. در یک منبع از شش‌تای آن‌ها نام برده شده که عبارتند از سکاف، امرسه، مادراروسنان، شایکاد، شیشم و جوبعران. در منبعی دیگر، این مقام‌ها هشت کروف خوانده شده که عبارتند از بندستان، بهار، ابرین، ابرینه، ماذرواسبان، شسم، القبه و اسبراس.
ابن سینا برای اولین بار در کتاب شفا از اصفهان، نوا و سلمک نام برده است. فارمر معتقد است از قرن سوم هجری به بعد، اصطلاحات موسیقی ایرانی، به موسیقی عربی وارد شده‌اند و نخست، الحانی پذیرفته شدند که با گام‌های اصابع عربی سازگار بودند و سپس، همه الحان، وارد شدند. پس از ابن‌سینا، در دیوان شعرا، به مقام‌ها و پرده‌ها اشاره شده است. نخستین کسی که به صراحت از پرده‌ها نام می‌برد، کیکاووس بن اسکندر نویسنده قابوس‌نامه (۴۵۷ق) است.
تا اواسط قرن هفتم هجری (معادل قرن سیزدهم میلادی)، در موسیقی ایرانی نظام تقریباً یکسانی به‌خصوص در خراسان بزرگ رایج بوده است. در این نظام، دوازده پرده (مقام) و شش شعبه (آوازه) وجود داشته است و پرده راست، مادر پرده‌های دیگر بوده است. پس از صفی‌الدین ارموی، تقسیم‌بندی تازه‌ای ظهور می‌کند که طی آن، عشاق پرده مادر می‌شود و اسامی برخی پرده‌ها نیز تغییر می‌کند. جامایف، سیستم قبل از ارموی را پرده‌ای و پس از او را مقامی می‌خواند.
ساختار موسیقی عربی پیش از اسلام چندان روشن نیست. آنچه مشخص است آن است که تا پیش از اسلام، نواختن موسیقی به خصوص در شبه جزیرهٔ عربستان محدود به زنان و کنیزان بوده است و نوازندگی و خوانندگی مردان تنها پس از اسلام رواج یافته است. حتی در این دوران هم موسیقی توسط بسیاری از مسلمانان مقید جزو ملاهی (از لهو، به معنی خوشی نامشروع) دانسته می‌شده است. اولین مرد عربی که از راه موسیقی پیشه‌وری می‌کرده، «شَعیب خثیر» نام‌داشته که فرزند یک بردهٔ اهل ایران بوده و با موسیقی ایرانی هم آشنایی داشته است.
موسیقی عربی در ابتدای خلافت عباسیان رشد زیادی کرد و یک «دوران طلایی» داشت. این رشد متأثر از دیدگاه شیعیان و نیز تحت تأثیر فرهنگ علمی یونان بود که در این دوران در شبه جزیرهٔ عربستان نفوذ بیشتری کرد. تا پیش از قرن دهم میلادی، هشت مقام در موسیقی عربی تعریف شده بود که نامگذاری آن‌ها بر طبق موقعیت انگشتان روی سازهای زهی تعریف می‌شد و هفت‌تا از آن‌ها با مدهای موسیقی یونانی (یا موسیقی کلیسایی) مطابقت داشتند. تقسیم‌بندی موسیقی عربی به جنس در این دوران انجام شد که آن را به «اسحاق الموصلی» نسبت می‌دهند.
در این دوران خوانندگی نزد زنان نیز رواج داشت که نام برخی از این خوانندگان و ترانه‌سرایان زن در هزار و یک شب آمده است.
در موسیقی ترکی تا دورهٔ عثمانی، همان روال موسیقی عربی به کار گرفته می‌شده است. در اواخر دورهٔ عثمانی، سه موسیقی‌دان مطرح با نام‌های رئوف یکتا بی، صوفی ازگی و حسین سعدالدین آرل نظام تئوری موسیقی ترکی را متحول کردند و نتیجهٔ کار آن‌ها با تغییری اندک تا امروز استفاده می‌شود.
تاریخچه > نام

واژهٔ مقام به معنای امروزی، احتمالاً اولین بار در قرن هفتم هجری توسط قطب‌الدین شیرازی در رسالهٔ درة التاج لغرة الدباج به کار رفته است، اگر چه برخی اولین کاربرد را به عبدالقادر مراغی (موسیقی‌دان قرن نهم هجری) نسبت داده‌اند.
در متون مربوط به موسیقی ایران، واژه‌های «مقام»، «پرده»، «شَد» (و جمع آن «شَدود») و «دور» (و جمع آن «ادوار») همگی برای توصیف یک مفهوم به کار رفته‌اند اما از آنجا که این متون تعریف دقیقی برای هر کدام از این واژه‌ها ارائه نکرده‌اند معلوم نیست آیا این عبارات مترادف بوده‌اند یا خیر، اگر چه شواهد نشان می‌دهند که تا قرن هشتم هجری احتمالاً همهٔ آن‌ها به یک معنی به کار می‌رفته‌اند و تدریجاً با نفوذ زبان عربی به فارسی، «مقام» رواج بیشتر پیدا کرده است. پس از این دوران، مفهوم مقام در موسیقی ترکیه تغییر می‌کند و نزدیکی‌اش را با مفهوم مد در موسیقی غربی حفظ می‌کند، حال آن که در موسیقی ایرانی نزدیک‌ترین مفهوم به آن، گوشه است و نه مقام. در عین حال، به عقیدهٔ برخی موسیقی‌دانان، مقام‌های قدیمی همینک خودشان را در غالب گوشه‌های دستگاه‌های مختلف موسیقی ایرانی حفظ کرده‌اند. دیگر واژه‌هایی که برای توصیف مقام‌ها در متون قرون وسطی (که عمدتاً به زبان عربی نوشته شده‌اند) به کار رفته عبارتند از: جمع، نغمه، دور، اسابیع، طریقه، آواز، شعبه، طِباع، لحن یا الحان، و اصول. پیش از صفی‌الدین ارموی، واژهٔ «پرده» را به‌جای «مقام» به‌کار می‌بردند. محمدبن محمود نیشابوری، ۱۲ پرده برای موسیقی ذکر کرده است. در عربی این دوازده پرده را «ادوار مشهوره» یا «شدود» می‌خوانده‌اند. اولین بار، قطب‌الدین شیرازی، «مقامات» را به جای «ادوار» استفاده کرده است و عبدالقادر مراغه‌ای، مقام را هم‌معنی و در کنار پرده به‌کار برده است. امروزه، پرده به معنای «دستان» یا پرده روی سازهاست.
استفاده از لفظ «دور» برای توصیف مقام، اشاره به آن داشته که مقام باید فاصلهٔ یک دور کامل (یک اکتاو) را پوشش بدهد؛ هر دور شامل یک فاصلهٔ چهارم درست و یک فاصلهٔ پنجم درست است. صفی‌الدین ارموی و عبدالقادر مراغی هر دو از لفظ «دور» برای این مفهوم استفاده کرده‌اند. فاصلهٔ اکتاو در متون ارموی و مراغی با لفظ «ذی‌الکل»، و فواصل چهارم درست و پنجم درست نیز به ترتیب با نام «ذی‌الاربع» و «ذی‌الخمس» ذکر می‌شده‌اند. مراغی همچنین می‌نویسد که ارموی هر سهٔ این‌ها را مقام می‌دانسته اما از نظر مراغی تنها یک دور کامل، مقام بوده است.
محمدرضا لطفی، ریشهٔ نام مقام را در واژهٔ عربی «مِقام» (با کسره) می‌داند که به معنای جای ایستادن، رتبه یا پایه بوده است.
موسیقی ایرانی

مفهوم مقام در موسیقی ایرانی در دوره‌های مختلف تحول داشته است. پیش از ورود اسلام، از لفظ پرده برای توصیف مفهومی استفاده می‌شود که امروزه با نام مقام شناخته می‌شود، اگر چه اینکه این دو مفهوم یکی باشند مورد توافق همه نیست. از حدود سدهٔ دهم هجری به این سو، اسنادی هست که در آن تعداد مقام‌ها دوازده مورد ذکر شده و نام‌هایشان با آنچه در تمام متون بعدی هست، مطابقت زیادی دارد.
موسیقی ایرانی > پیش از مقام‌های دوازده‌گانه

پیش از ورود اسلام و در دورهٔ سلسلهٔ ساسانیان، آهنگ‌های منسوب به «باربد» شامل «هفت خسروانی»، «سی لحن» و «سیصد و شصت دستان» بوده که با هفت روز هفته، سی روز ماه و سیصد و شصت روز سال مطابق بوده است؛ یعنی هر برنامه موسیقی شامل یک خسروانی، یک لحن و یک دستان بوده است. حکیم نظامی گنجوی در منظومه «خسرو و شیرین» سی لحن باربد را به نظم درآورده است. محمد بن محمود بن محمد نیشابوری هم در رسالهٔ موسیقی خود (قرن ششم هجری) ابداع هفت پردهٔ موسیقی را به باربد نسبت می‌دهد.
نیشابوری در همین رساله از شخصی با نام «سعیدی» نام می‌برد که هفت پرده را تبدیل به دوازده پرده می‌کند:
هر چه باربد ساخت و بزد هفت پرده بیش نبود بموافق هفت کواکب. چون سعیدی فرا رسید پرده به دوازده کرد در خدمت شاه شروه [شیرویه] و او [سعیدی] شاگرد باربد بود
هویت سعیدی به‌طور قطع مشخص نیست اما در منابع دیگر با نام «مولانا سعید» و «سعدی» هم به وی اشاره شده و گفته شده که او شاگرد «مولانا بایزید» (نام تحریف شدهٔ باربد) در دربار شاه شیرویه بوده، و مقامات را به دوازده رسانده است. همچنین در رسالهٔ بهجت الروح هم از شخصی مشابه با عنوان «سعد الدین محیی آبادی» یاد شده است:
... و این هفت مقام تا زمان یزدجرد شهریار [یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی] بود تا آنکه سعدالدین محیی آبادی که در فن موسیقی مهمات تمام داشت، مقامات را به دوازده رسانید در مقابل دوازده برج افلاک.
تاریخ نگارش بهجت الروح مشخص نیست اما احتمالاً به قبل از قرن دهم هجری بر می‌گردد. هویت «سعیدی» هر چه باشد، بین این روایات توافق هست که او که در زمان ساسانیان می‌زیسته، بنیان‌گذار مکتب دوازده مقامی در موسیقی ایران است. این در حالی است که برخی روایات جدیدتر (که پس از قرن دهم هجری نوشته شده‌اند) چنین می‌نویسند که مقامات را فیثاغورث ایجاد کرده بوده، تعدادشان هشت عدد بوده، و افزودن چهار مقام بعدی و رسیدن به دوازده را به موسیقی‌دانان پس از اسلام نظیر شیخ صفدی (که احتمالاً در قرن دهم می‌زیسته) نسبت می‌دهند، از جمله فرصت الدوله شیرازی که در بحور الالحان (که اولین بار در ۱۲۹۳ قمری در بمبئی چاپ شد) می‌نویسد:
روایتی دیگر است از قول حکیم فیثاغورث که مقامات هشت بوده، بدین ترتیب: تشق، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، رهوای، حسینی، حجاز. و بعد استاد صفدی و خواجه شمص الدین محقق چهار مقامات دیگر را استخراج نمودند.
نخستین کسی که به‌طور صریح از پرده‌ها (نامی که در متون قدیمی برای مقام‌ها به کار می‌رفته) سخن گفته، عنصرالمعالی است که فصل سی و ششم کتاب قابوسنامه (مورخ ۴۷۵ قمری) از ده پرده نام می‌برد:
نخست بر پردهٔ راست چیزی بگوی پس بر رسم هر پرده چون پردهٔ ماده و پردهٔ عراق و پردهٔ عشاق و پردهٔ زیرافگند و پردهٔ بوسلیک و پردهٔ سپاهان و پردهٔ نوا و پردهٔ بسته و پردهٔ راهوی شرط مطربی به جای آر
موسیقی ایرانی > پیش از مقام‌های دوازده‌گانه > جنس

مقالهٔ اصلی: جنس (موسیقی)
در طبقه‌بندی و تشریح موسیقی ایرانی به شکل مقام‌ها، ابونصر فارابی، ابن سینا، صفی‌الدین ارموی و عبدالقادر مراغی نقش بسزایی داشته‌اند. فاصلهٔ نت‌ها در متون ایشان با استفاده از اصطلاحاتی نظیر «طنینی» (مخفف = ط، معادل دوم بزرگ)، «مجنب» (مخفف = ج‍، معادل دوم نیم‌بزرگ) و «بقیه» (مخفف = ب، معادل دوم کوچک) و برای دستهٔ ساز عود تعریف می‌شد. عبدالقادر مراغی با استفاده از این فواصل، یک دانگ را به هفت شکل تقسیم می‌کند که به هر کدام یک جنس (و در حالت جمع، اجناس) گفته می‌شود؛ به عقیدهٔ فرهاد فخرالدینی جنس معادلی است برای آنچه در موسیقی غربی مد نامیده می‌شود.
در موسیقی قدیم ایران، علاوه بر دوازده مقام اصلی و شش آواز (که در پایین توضیح داده شده‌اند)، بیست و چهار شعبه نیز وجود داشته است. این شعبات توالی‌هایی از دو نت تا هشت نت بوده‌اند و نامشان عبارت بوده از: دوگاه، سه‌گاه، چهارگاه، پنج‌گاه، عَشیرا، نوروز عرب، ماهور، نوروز خارا، بیاتی، حصار، نَهُفت، عُزّال، اوج، نیریز (نیرز)، مُبَرقَع، رکب، صبا، همایون، زابل (زاول)، اصفهانک، بسته‌نگار، خوزی، نهاوند، و مُحَیّر. در برخی منابع گفته شده است که این شعبات را به گوشه‌ها نیز بازمی‌خواندند بعد از تحول مقام به دستگاه برخی از دستگاه‌ها (نظیر سه‌گاه، چهارگاه، راست پنج‌گاه، و همایون) نامشان را از همین شعبات گرفتند، و مفهوم گوشه نیز تغییر کرد.
موسیقی ایرانی > پیش از مقام‌های دوازده‌گانه > تحول پرده به مقام

همچون تحول مقام به دستگاه، که روندی است که مورد توافق بیشتر پژوهشگران موسیقی ایرانی است، برخی از پژوهشگران، از جمله امیرحسین پورجوادی، به «تحول پرده به مقام» نیز اعتقاد دارند. مطابق این نظریه، موسیقی ایران تا پیش از اسلام و در اوایل دوران پس از اسلام، بر مبنای «نظام پرده‌ای» بوده است، که شرح آن در آثار افرادی همچون محمد بن محمود نیشابوری وجود دارد. در این نظام، از بین دوازده پردهٔ اصلی، پردهٔ «راست» اصلی بوده است. اما از حوالی قرن هفتم هجری این نظام با «نظام مقامی» جایگزین می‌شود که به تفصیل توسط صفی‌الدین ارموی و پیروانش شرح داده شده است. در این نظام، مقام «عشاق» مقام اصلی دانسته می‌شده و در بین ادوار به عنوان دایرهٔ اول شناخته می‌شده است، و جایگاه راست به دایرهٔ چهلم تغییر یافته است. از این دیدگاه، اگر چه برای مقام‌های موسیقی می‌توان در نظام پرده‌ای ریشه‌هایی یافت، اما لفظ مقام را می‌بایست تنها برای این نظام جدید که زمان ارموی به کار گرفته شده است به کار برد.
موسیقی ایرانی > مقام‌های دوازده‌گانه

| مقام | درجات |
| --- | --- |
عشاق: 
نوا: 
بوسلیک: 
راست: 
حسینی: 
حجاز: 
رهاوی: 
زنگوله: 
عراق: 
اصفهان: 
زیرافکند: 
بزرگ: 
در موسیقی ایران تا زمان ابن سینا (درگذشته در ۱۰۳۷ میلادی) دوازده مقام تعریف شده بود که نام‌های خیال‌پردازانه‌تری از هشت مقام موسیقی عربی داشتند؛ این دوازده مقام عبارت بودند از عشاق، نوا، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، زیرافکند، بزرگ، زنگوله، رهاوی، حسینی، و حجازی. در متون معاصر هم همین نام‌ها برای مقام‌های اصلی به کار می‌رود جز آن که از آخری با نام «حجاز» یاد می‌شود.
نام این مقام‌ها در طول تاریخ ثابت نبوده است. برای نمونه، در کتاب تذکرهٔ مرآةالخیال نام زیرافکند به صورت «زیرافکن» آمده است، و نام حجاز به صورت «حجازی»؛ همچنین به جای دو مقام اصفهان و بزرگ یک مقام با نام «اصفهان بزرگ» برشمرده شده است.[نیازمند منبع]
از بین مقام‌های دوازده‌گانه، مقام راست تا مدت‌ها مقام اصلی دانسته می‌شده است. نیشابوری در رسالهٔ خود صریحاً می‌نویسد که «پردهٔ راست شاه همهٔ پرده‌هاست و همهٔ پرده‌ها از وی گرفته‌اند». بسیاری دیگر از متونی که قبل از صفی‌الدین ارموی نوشته شده‌اند نیز پردهٔ راست را مادر همهٔ پرده‌ها می‌دانسته‌اند. اما ارموی این برتری را برای عشاق قائل می‌شود و آن را «دائرة الاولی» می‌نامد. البته این احتمال وجود دارد که پردهٔ راست نیشابوری با پردهٔ راست ارموی تفاوت داشته‌اند. با این حال، در یکی از رساله‌های گمنام که احتمالاً متعلق به قرن یازدهم هجری است (که احتمالاً مصادف با شروع تحول مقام به دستگاه است)، چنان ذکر شده که موسیقی ایرانی تنها چهار دستگاه اصلی دارد و یکی از آن‌ها دستگاه نوا است که «با همه پرده آشنا و بر همه مقام مألوف است».
به جز دوازده مقام اصلی، مقام‌های دیگری هم وجود داشته‌اند، که برخی از آن‌ها همینک جزو مقام‌های موسیقی عربی حفظ شده‌اند. مهدی برکشلی به نقل از علی جرجانی در شرح الادوار صفی‌الدین ارموی سی و دو مقام دیگر را نام می‌برد: صبا، عذرا، دوستکانه، معشوق، خوش‌سرا، خزان، نوبهار، وصال، گلستان، غم‌زده، مهرگان، دلگشا، بوستان، زنگوله (متفاوت از مقام اصلی زنگوله)، مجلس‌افروز، نسیم، جان‌فزا، مُحَیّر، حجازی (متفاوت از مقام اصلی حجاز)، زنده‌رود، عراق (متفاوت از مقام اصلی عراق)، زیرافکند کوچک، مزدکانی، نَهُفت، اصفهانک، عُزّال، وامق، نوروز عرب، ماهوری، فرح، بیضا، و خضرا.
از سوی دیگر، فرصت‌الدوله شیرازی در بحورالالحان روایتی را نقل می‌کند که مطابق آن، مقام‌های اصلی در واقع ابداع فیثاغورث بوده و تنها هشت عدد بوده‌اند (عشاق، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، رهاوی، حسینی و حجاز)، و چهار مقام باقی‌مانده بعداً توسط استاد صفدی و خواجه شمس‌الدین محقق استخراج شده‌اند (نوا از عشاق، زنگوله از راست، بزرگ از عراق، و کوچک از اصفهان). وی همچنین ذکر می‌کند که برای کوچک نام «زیرافکن»، برای رهاوی نام «بسته‌نگار»، برای حسینی نام «زیرکش» و برای زنگوله نام «نهاوند» به کار می‌رفته است.
موسیقی ایرانی > مقام‌های دوازده‌گانه > ارتباط با منطقةالبروج و ساعات روز

فرصت‌الدوله در بحورالالحان می‌نویسد که «قدما» چنین اعتقاد داشته‌اند که مقام‌های دوازده‌گانه بر اساس ماه‌های سال استخراج شده‌اند و «به خیالات خودشان» هر مقام را به یک ماه منسوب می‌کرده‌اند: راست به برج حمل، اصفهان به برج ثور، عراق به برج جوزا، کوچک به برج سرطان، بزرگ به برج اسد، حجاز به برج سنبله، بوسلیک به برج میزان، عشاق به برج عقرب، حسینی به برج قوس، زنگوله به برج جدی، نوا به برج دلو، و رهاوی به برج حوت منتسب می‌شده است. همچنین معتقد بودند که اگر هر مقامی در ساعت خاصی خوانده شود، آثار آن به خصوص در شفای بیماران بیشتر خواهد بود، به این شرح: رهاوی پیش از طلوع آفتاب، حسینی در ابتدای صبح، عراق در نیمروز، راست در وقت ظهر، کوچک در بعد از ظهر، بوسلیک در عصر، عشاق در زمان غروب آفتاب، زنگوله در ابتدای شب، حجاز و بزرگ به ترتیب پس از آن، نوا در نیمه شب و اصفهان در آخر شب. اما برخی دیگر ترتیبی دیگر قائل بوده‌اند به این شرح: رهاوی پیش از طلوع آفتاب، راست در ابتدای صبح، عراق در نیمروز، مخالف در ظهر، بوسلیک در بعد از ظهر، عشاق نزدیک غروب آفتاب، مخالفک و اصفهان و نهاوند به ترتیب پس از آن، و حسینی در آخر شب.
موسیقی ایرانی > مقام‌های دوازده‌گانه > احساس

برای مقام‌ها مختلف بار احساسی مختلفی قائل می‌شده‌اند. عشاق و بوسلیک و نوا را با قدرت و شجاعت مرتبط می‌دانستند، راست و اصفهان و نوروز و عراق را دارای حالتی لطیف و فرح‌افزا، حسینی و حجاز را صاحب شوق و ذوق، و بزرگ و کوچک و زنگوله و رهاوی را دارای حس اندوه و سستی.