نبرد آنتی‌تام
پایان نبرد

در ساعت ۱۷:۳۰ بعدازظهر نبرد به پایان رسید. آمار زخمی‌ها و کشته شدگان بسیار سنگین گزارش شده بود. از تلفات ۱۲۴۰۱ نفری ارتش اتحادیه ۲۱۰۸ تن کشته شده بودند. آمار تلفات ارتش کنفدراسیون ۱۰۳۱۸ تن بود که شمار ۱۵۴۶ تن جان خود را از دست داده بودند. این آمار میزان تلفات ارتش اتحادیه را ۲۵٪ و ارتش کنفدراسیون را ۳۱٪ نشان می‌داد. در ۱۷ سپتامبر ۱۸۶۲، آمریکایی‌ها بیش از هر روز دیگری در تاریخ نظامی کشورشان جان خود را از دست داده بودند. در میان جان باختگان چند تن از فرماندهان و افسران ارشد از دو هر دو طرف دیده می‌شد.
هیچ‌یک از یورش‌های ارتش اتحادیه برای پیشروی به هسته اصلی و فروریختن مرکز سپاه کنفدراسیون به اندازه بسنده نبود. در حالی که بخش بزرگ از ارتش اتحادیه طبق صلاحدید سرلشکر مک‌کللن وارد نبرد نشدند. باوجود اینکه تلفات نبرد به نزدیکی بیست و سه هزار تن می‌رسید، اما هر دو طرف تا غروب آفتاب با سرسختی موقعیت و سنگر خود را نگه داشته بودند. روز بعد، در ۱۸ سپتامبر نیروهای جنوبی به یافتن زخمی‌ها و بخاک سپردن کشته شدگان خودی پرداختند. ارتش ژنرال لی شبانه از رود پوتوماک گذر کرد و به سمت ویرجینیا عقب‌نشینی کرد. بدین ترتیب نخستین تهاجم ژنرال لی به سوی شمال به پایان رسید. بازگشت ژنرال لی به سمت ویرجینیا این فرصت را به رئیس‌جمهور آمریکا آبراهام لینکولن فراهم کرد تا برای صدور اعلامیه آزادی بردگان خودش زمینه چینی‌های لازم را انجام دهد. اکنون وی در جنگ دو هدف را دنبال می‌کرد. یکی همبستگی میان ایالت‌های شمالی (اتحادیه) و دیگری پایان دادن به مسئله برده داری.
در طی نبرد آنتی تام شش ژنرال (تک ستاره و دوستاره) کشته یا زخمی شدند. از این شش فرمانده کشته شده سه تن از سوی ارتش اتحادیه و آن سه تن دیگر متعلق به ارتش کنفدراسیون بودند که توسط بردخورد خمپاره اندازها یا توپخانه دشمن مورد هدف قرار گرفته بودند. بلندپایه‌ترین فرماندهان کشته شده در نبرد سرلشکر جوزف مانسفیلد، سرتیپ اسرائیل ریچاردسون و سرتیپ آیزاک رودمن از سوی اتحادیه و از جانب ارتش کنفدراسیون سرتیپ لورنس اوبرایان برنچ و سرتیپ ویلیام ادوین استارک بودند. فرماندهی دیگری از ارتش کنفدراسیون به نام، جورج برگوین اندرسون به هنگام نبرد در جاده سانکن از ناحیه قوزک پا مورد اصابت گلوله قرار گرفته بود، اندکی پس از نبرد بر اثر عفونت ناشی از قطع عضو جان سپرد.
| زمان نبرد | شمار نیروهای اتحادیه | تلفات اتحادیه | شمار نیروهای کنفدراسیون | تلفات کنفدراسیون | مجموع نیروها | مجموع تلفات |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| کشتزار ذرت (بامدادی) | ۲۳٬۶۰۰ | ۷٬۲۸۰ | ۲۰٬۱۰۰ | ۶٬۵۸۰ | ۴۳٬۷۰۰ | ۱۳٬۸۶۰ |
| جاده سانکن (میان روز) | ۱۰٬۰۰۰ | ۲۹۰۰ | ۶٬۸۰۰ | ۲۶۰۰۰ | ۱۶٬۸۰۰ | ۵٬۵۰۰ |
| پل برن‌ساید | ۱۳٬۸۰۰ | ۲۶۰۰ | ۷٬۱۵۰ | ۱۱۲۰ | ۲۰٬۹۵۰ | ۳۷۲۰ |
این نبرد برای شمالی‌ها به منزله رهایی یافتن اتحادیه و مردمش از خطر بود. زیرا از پیشروی جنوبی‌ها به ایالت‌های شمالی جلوگیری کرده بود و تهدید دشمن برطرف شد. در این فرایند ارتش اتحادیه به نمایندگی از شمالی‌ها در این نبرد خود را به عنوان یک نیروی رزمی خوب و قابل اتکا نشان داد. به ویژه پس از چند عملیات و اردوکشی‌های دلسردکننده و نافرجام که در چند ماهه گذشته اتفاق افتاده بود. پس از شکست در دومین نبرد بول ران روحیه ارتش اتحادیه به پایین‌ترین سطح رسیده بود. اما نبرد آنتی تام یک نمونه و سرمشق از دلاوری و توانایی‌های رزمی برای تمامی نیروهای شمالی شد. با این وجود فرمانده آن‌ها ژنرال مک‌کللن به‌طور کامل از فداکاری‌های آنان قدردانی نکرد. هیچ‌یک از دو طرف نمی‌توانست به‌طور کامل ادعای پیروزی داشته باشد. اما شمالی‌ها پس از پایان نبرد احساس خوبی داشتند. از سویی ارتش ویرجینیای شمالی به فرماندهی ژنرال رابرت لی نیز در این نبرد باتوجه به موقعیت ضعیفتر و نیروی کوچک‌تر نسبت به دشمن نمایش درخشانی داشت. بسیاری این باورند که رهبری و فرماندهی ژنرال لی در این نبرد بهترین عملکرد وی در تمامی دوران حرفه نظامی اش بوده‌است و پس از نبرد آنتی تام بر جایگاه و آوازه اش افزوده شد. او می‌توانست به‌درستی به دلیل حفظ موقعیت خود در پایان روز نبرد یک اعلام پیروزی روحیه بخش داشته باشد. با این وجود به هیچ‌یک از اهداف اصلی خود نرسید، حتی برای وارد آوردن خسارت جدی به ارتش اتحادیه ناکام ماند. برای جنوبی‌ها عملیات مریلند از پیشرفت اندکی جهت تقویت خودمختاری و استقلال ایالت‌های جنوبی برخوردار بود.
برخی از کارشناسان تاریخ برای اتحادیه این نبرد را یک پیروزی استراتژیکی نامیدند. با همه این‌ها، عملکرد به نسبت ضعیف ژنرال مک‌کللن در طی نبرد مورد بحث بسیار قرار گرفت. در برابر آن ژنرال لی توانایی‌های فرماندهی ممتاز خود را با وجود داشتن نیروهای کمتر در رویاروی با یک دشمن پرشمار نشان داد. تلفات در هر دو سمت قابل مقایسه و سنجش است. هرچند نسبت به درصد، ژنرال لی نیروهای بیشتری از دست داد و زودتر میدان نبرد را ترک کرد. موضوعی که در اصطلاح نظامی به آن به عنوان بازنده تاکتیکی در طول جنگ داخلی یاد می‌شود. با این که این نبرد از لحاظ استراتژی و جنگی بی‌نتیجه ماند با این وجود آنتی تام نقطه عطف و یک پیروزی برای ایالت های شمالی بشمار می‌رفت. زیرا به اهداف نظامی ژنرال لی جهت پیشروی به سمت ایالت‌های شمالی پایان داد.
همچنین پیروزی اتحادیه مانع بزرگی از به رسمیت شناختن کنفدراسیون جنوب (ایالات مؤتلفه آمریکا) به عنوان یک کشور مستقل از سوی فرانسه و بریتانیای کبیر شد. آن‌ها به انجام این کار بسیار نزدیک شده بودند زیرا این کشورها به از سرگیری واردات پنبه از ایالت‌های جنوبی آمریکا بسیار محتاج بودند. حتی پیش از نبرد آنتی تام، نمایندگان جنوبی به انگلستان سفر کرده و در طی دیدار با برخی سران سیاسی آنجا به توافق رسیدند که در صورت پیروزی احتمالی روابط سیاسی دو کشور آغاز شود. اما هنگامی که اخبار آنتی تام و اعلامیه آزادی بردگان به اروپا رسید. اروپایی‌ها به سیاست گذشته خود روی آورده و بی‌طرفی خود را اعلام کردند.
با این وجود رئیس‌جمهور لینکولن از عملکرد ژنرال مک‌کللن چندان رضایت نداشت. گزارش‌های موجود از ۱۷ سپتامبر تا ۲۶ اکتبر نشان می‌دهد علی‌رغم درخواست‌های مکرر رئیس‌جمهور و وزارت جنگ در رابطه با تعقیب نیروهای دشمن، ژنرال مک‌کللن به بهانه کمبود سازو برگ جنگی و ترس از پراکنده شدن نیروهایش از گذر کردن بر روی رودخانه پوتوماک و دنبال کردن ارتش دشمن خودداری کرده‌است. ژنرال هنری هالک فرمانده نیروی زمینی اتحادیه در انتقاد از عملکرد مک‌کللن در یک گزارش رسمی نوشت: «بی تحرکی و سکون طولانی یک ارتش بزرگ در برابر دشمنی شکست خورده، آن هم در مناسب‌ترین فصل سال و بهترین زمان برای یک عملیات سریع و برق آسا، موردی بسیار ناامیدکننده و مایه شرمساری است.»
لینکلن در پنجم نوامبر ژنرال مک‌کللن را از فرماندهی ارتش پوتوماک برکنار و ژنرال برن‌ساید را به عنوان جانشین وی منصوب کرد. با برکناری مک‌کللن از فرماندهی فعالیت نظامی وی بطرز محسوسی پایان یافت و پس از آن دیگر در هیچ نبردی حضور چشمگیری نداشت.