موسیقی کلاسیک اندلسی
ریشه‌ها

گفته می‌شود موسیقی کلاسیک اندلس در قرن ۹ در امارت کوردوبا (الأندلس) متولد شد. زریاب (درگذشته ۸۵۷ میلادی)، موسیقی‌دان، خواننده و بربط‌نواز کرد ایرانی، که در عراق، آفریقای شمالی و اندلس می‌زیست، بعداً نوازنده دربار عبدالرحمان دوم در کوردوبا شد، گاهی اوقات اختراع آن را به حساب می آورند. بعداً گفته می‌شود که شاعر، آهنگساز و فیلسوف ابن باجه (متولد ۱۱۳۹ میلادی) از ساراگوسا سبک زریاب را با رویکردهای غربی ترکیب کرده و سبکی کاملاً جدید را تولید کرده‌است که در سرتاسر ایبریا و شمال آفریقا گسترش یافته‌است.
در قرن دهم، ایبریای مسلمان به مرکزی برای تولید ابزار موسیقی تبدیل شده بود. این کالاها به تدریج به پرووانس گسترش یافتند، و بر ترابادورها و تروفرهای فرانسه تأثیر گذاشتند و در نهایت به بقیه اروپا رسیدند. کلمات انگلیسی "lute" (لوت)، "rebec" (ربک)، "guitar" (گیتار) و "naker" (ناکر) از عربی عود، رباب، قیتارا و نقاره گرفته شده‌اند، گرچه برخی اصطلاحات عربی (به عنوان مثال qithara) به نوبه خود از لاتین ولگاری، یونانی و سایر زبانها مانند فارسی گرفته شده‌اند.
اسکان مجدد گسترده مسلمانان و یهودیان سفاردی از کوردوبا، سویا، والنسیا و گرانادا، با فرار از بازپس‌گیری اندلس، باعث افزایش دامنه موسیقی اندلس شد، البته بدون تغییر. در آفریقای شمالی ، سنت‌های موسیقی اندلس همه دارای مجموعه ای معروف به "نوبه" (در عربی نوبه به معنای: «نوبت» یا فرصتی برای اجرا است)، ایده‌ای که شاید از ایبریای اسلامی منشأ گرفته باشد، اما موارد مختلف دیگری به خود گرفت. در محیط‌های جدید شکل می‌گیرد. علاوه بر این، این مهاجران از قرن سیزدهم به بعد با جوامع قومی اندلس روبرو شدند که قبلاً به شمال آفریقا مهاجرت کرده بودند، که به این موسیقی نخبه کمک کرد تا ریشه دواند و در میان مخاطبان گسترده شود.
هام زفرانی در کتاب خود «یهودیان اندلس و مغرب» دربارهٔ سنت‌های موسیقی در جوامع یهودی در شمال آفریقا می‌نویسد: "در مغرب، مسلمانان و یهودیان موسیقی اسپانیایی-عربی را با تقوا حفظ کرده‌اند. ...در اسپانیا و مغرب، یهودیان حافظان پرشور موسیقی اندلس و حافظان غیور سنت‌های قدیمی آن بودند... . " در واقع، مانند بسیاری از مناطق دیگر فرهنگ و جامعه اندلس، یهودیان در طول تاریخ آن نقش مهمی در تکامل و حفظ میراث موسیقی الأندلس داشته‌اند. از همان ابتدا، یکی از همکاران زریاب در دربار عبدالرحمان دوم، یک نوازنده خوب منار یحادی ("منصور یهودی") بود. محققان آوراهام الام-امزالاگ و هدوین سرسوسی همچنین نقش مهمی را که یهودیان در تاریخ موسیقی اندلس بازی کرده‌اند، برجسته می‌کنند و خاطرنشان می‌کنند که نه تنها بسیاری از مهمترین موسیقی دانان اندلس آفریقای شمالی یهودی بوده‌اند، بلکه جوامع یهودی مراکش نیز امروز در اسرائیل ملودی‌های اندلس را حفظ می‌کنند؛ و حتی متن موسیقی در موسیقی مذهبی آنها را.
تعدادی از نسخه‌های خطی قدیمی متون آهنگ و عناصر فلسفه موسیقی اندلس را حفظ می‌کنند. قدیمی‌ترین مجموعه برجای مانده از این متون در دو فصل از المتعل الاسماāʿ احمد التفاشی و ʿilm al-mūsīqā wa-l-samāʿ (حدود ۱۲۵۳) یافت شده‌است. جدیدتر سندی است با عنوان، "العادری المسیس فی ل-ازجل و المووششات " ("باکره‌ها برای زاجال و مواششاḥ تکان می‌خورند)"، که احتمالاً مربوط به اواسط قرن ۱۵ است و به نظر می‌رسد پیوند خورده باشد به موسیقی اندلس Tlemcen در الجزایر. تا کنون بهترین سنت مستند آندلوسی ، سنت مراکش است که اولین گلچین برجای مانده توسط محمد البیشمی (حدود ۱۷۳۸) تولید شده‌است. اما مهمترین مجموعه کنش الشیک بود (اولین نسخه از چندین نسخه مورخ ۱۲۰۲/۱۷۸۸ است) که توسط وزیر الجامیچ در سال ۱۸۸۶ تجدید نظر شد (نسخه‌های زیادی از آن در کتابخانه‌های مراکش، مادرید، لندن و پاریس یافت می‌شود).
هر یک از کشورهای امروزی آفریقای شمالی حداقل یک سبک موسیقی اندلس را در خود دارند. در مراکش نسخه ابزاری سکولار al-alla نامیده می‌شود، در حالی که سبک a cappella مذهبی al-madīḥ wa-l-samāʿ نامیده می‌شود. در الجزایر سه سبک وجود دارد: الغارنی (اشاره به گرانادا) در غرب، الشانزا در منطقه اطراف الجزایر، و الملیف در شرق. سنت‌های تونس و لیبی را نیز الملف می‌نامند.