معایب الرجال
درون‌مایه‌ها

در حدود سال ۱۳۰۰ قمری (۱۲۶۲ شمسی) نویسنده‌ای ناشناس، یحتمل از شاهزادگان قاجاری، اثری به نام تأدیب النسوان نوشت و منتشر کرد. هر فصل این رساله به نحوه اصلاح رفتار و کردار ناپسندی می‌پردازد که نویسنده منتسب به زنان می‌داند: فصل اول دربارهٔ «سلوک زن»، فصل دوم «حفظ زبان»، فصل سوم «گله‌گزاری»، فصل چهارم «قهر کردن»، فصل پنجم «طرز راه رفتن»، فصل ششم «آداب غذا خوردن»، فصل هفتم «پاکیزه نگه داشتن بدن و استعمال بعضی از عطریات»، فصل هشتم «طرز لباس پوشیدن»، فصل نهم «آداب خوابیدن» و فصل دهم دربارهٔ «آداب صبح برخاستن از خواب» است. این کتاب دیدگاهی مردسالارانه داشت و می‌کوشید زنان جامعه را از احقاق حقوقشان به عقب راند.
چند سال بعد، در سال ۱۳۰۸ قمری (۱۲۷۰ شمسی)، پیش از ترور ناصرالدین شاه، بی‌بی‌خانم استرآبادی کتابی به نام معایب الرجال نوشت که ردیه‌ای بر کتاب تأدیب نسوان بود. بی‌بی‌خانم به دو شکل کتاب مذکور را نقد می‌کند؛ آن دسته از آیات و روایات مذهبی که بدان استناد شد را پذیرفته و بازتعریف می‌کند و با تفسیر متفاوت ارائه می‌دهد ولی به دستهٔ دیگر که مربوط به عرف، سنت، فرهنگ و ادبیات هستند می‌تازد و آن‌ها را مردود می‌شمارد.
معایب الرجال با مقدمه‌ای شامل زندگی‌نامهٔ بی‌بی‌خانم آغاز می‌شود که زمینه اجتماعی و آموزشی این رساله را فراهم می‌کند. سپس شعرهایی در مدح ناصرالدین شاه و ولیعهدش، مظفرالدین شاه، می‌آورد و با مدح وزیر اعظم این بخش را به پایان می‌رساند. متن اصلی رساله شامل دو بخش است: بخش نخست پاسخی زیرکانه، صریح و خشمگین به تأدیب النسوان است و در بخش دوم خطاب به زنان نصایح و هشدارهایی دربارهٔ روابط زنان و مردان و به خصوص روابط زناشویی بیان می‌شود.
رسالهٔ معایب الرجال «نخستین دفاعیهٔ مکتوب زنان» در تاریخ ایران است، و بی‌بی‌خانم اولین فردی بود که موفق به نوشتن کتابی در حمایت از نوگرایی زنان ایرانی شد و یکی از نخستین بیانیه‌های فمینیستی در ایران را ثبت کرد.
معایب الرجال یکی از منابع مهم و تأثیرگذار برای درک فضای فرهنگی زنان در دوران پیش از مشروطه است. بی‌بی‌خانم در این کتاب مسائلی همچون اعتراض به تعدد زوجات و حق یک‌سویهٔ مردان برای طلاق و تأکید بر آموزش زنان را مطرح کرده است. او نگاهی انتقادی به ساختار تحمیلی جامعهٔ خود دارد و اساس نقد را بر تغییر رابطهٔ زن و مرد یا ضعیفه‌بودن زن می‌گذارد و برخی از خواست‌های پنهان‌ماندهٔ زنان را با جدیت و شجاعت مطالبه می‌کند.
بی‌بی‌خانم در این رساله علاوه بر آن‌که پاسخی جداگانه به هر ده فصل کتاب تأدیب‌النسوان داده، چهار فصل را نیز به معایبی که در مردان می‌بیند نسبت می‌دهد: «اطوار شراب‌خوار»، «کردار اهل قمار»، «در تفصیل چرس و بنگ و واپور و اسرار» و «شرح گفتگو در اوضاع عبائره و اقرات اجامره و الواط». او در این کتاب مردان را دعوت می‌کند که «دست از تأدیب کردن نسوان بردارند و در پی تأدیب و تربیت خود برآیند». در بخشی از کتاب هم بی‌بی‌خانم به شرح داستان زندگی خود و داستان بی‌وفایی شوهرش پرداخته است تا نشان دهد چطور در ایران حتی بهترین ازدواج‌ها نیز در خطر هستند.
در بخش دیگری، بی‌بی دربارهٔ امردبازی و رابطهٔ جنسی مردان با پسران جوان صحبت کرده است و از مردان می‌خواهد که اگر همسرانی دوست‌داشتنی می‌خواهند، از این عمل رذیلانه که به روابط زناشویی هم صدمه می‌زند، دست بردارند. او می‌گوید زنان انتظار عشق متقابل دارند و نه تنها می‌خواهند که شوهرانشان دست از امردبازی بکشند، بلکه به جای این که مدام خارج از خانه بوده و با رفقا باشند، وقت بیشتری را به مصاحبت با همسران اختصاص دهند و بی‌دلیل زنان را طلاق ندهند و… این متن یکی از نخستین مضامینی است که در یک دههٔ بعد، به مطالبهٔ رایج زنان نویسنده و انجمن‌های زنانهٔ ایران برای تغییر در قوانین ازدواج و طلاق بدل شد. در این متن همچنین مطالبات زنان با همجنس‌گراستیزی آمیخته شده است و بی‌بی حکایتی طنز با این مضمون نیز روایت کرده است.
بی‌بی‌خانم زندگی زناشویی ایرانیان را با اروپایی‌ها مقایسه می‌کند. او از رفتار محترمانهٔ مردان فرنگی با همسرانشان می‌گوید و این که در ایران مردان برعکس فرنگی‌ها، خشن هستند، زشت صحبت می‌کنند، به دنبال اختلافند و زنان را تحقیر می‌کنند. در نظر او زندگی زناشویی در ایران یک جنگ فرسایشی بی‌پایان است. تصویری که بی‌بی از دیدگاه مردان ایرانی به همسرانشان نشان می‌دهد، ویرانگر است؛ او شرح می‌دهد که چگونه مردان با صحبت از حقوق و امتیازات، زنان را فریب می‌دهند و با آن‌ها ازدواج می‌کنند و پس از آن که دلزده شدند، زن را نادیده می‌گیرند یا طلاق می‌دهند تا همسر جدیدی اختیار کنند.