نرسه
وضعیت سیاسی > شورش و به سلطنت رسیدن

مقالهٔ اصلی: خیزش نرسه
بعداز مرگ هرمزد، هر دو فرزند شاپور یکم ادعای شاهنشاهی کردند که یکی از آنان بهرام یکم فرمانروای گیلان بود. گیلان در زمان بهرام یکم از نظر اقتصادی و سیاسی جایگاه ویژه‌ای پیدا نکرد. همچنین بهرام به مقام شایسته‌ای همچون نرسه نرسهد که به نام او آتشکده ای ساخته شود. فرزند دیگر شاپور یکم نرسه نام داشت که به «آریایی مزداپرست» و فرمانروای سَکستان، تورستان و هند «تا کرانهٔ دریا» یعنی سراسر زمین‌های متصرفه در شرق کشور ملقب بود. در زمان پادشاهی شاپور یکم، به نام نرسه آتشکده‌ای برپا شد، درحالی‌که برادرش بهرام یکم از چنین امتیازی محروم بود. بااین‌همه، پس از مرگ شاپور یکم، نرسه از تخت پادشاهی دور ماند و بهرام بر آن تکیه زد. در آن زمان در کاخ ساسانیان هنوز تعیین دقیق جانشین پس از شاه معمول واقع نشده بود و ساسانیان به مثابهٔ دودمانی بر تخت پادشاهی می‌نشستند. اما به هنگام پادشاهی اردشیر نظم دیگری بر جانشینی پس از شاه برقرار شد و تاج و تخت پادشاهی از طرف پدر به پسر داده می‌شد. با اینکه بهرام اولین فرزند شاپور یکم بود اما در میان دیگر اعضای خاندان جایگاه و مرتبه کمی داشت.
نرسه از همان ابتدا در آرزوی تاج و تحت ایرانشهر بود. گفته‌های کرتیر موبد در سنگ نوشته‌هایش دربارهٔ جایگاه خود پیش از پادشاهی نرسه این باور را به‌وجود آورده‌است که پس از مرگ هرمزد یکم، بهرام یکم و پس از او بهرام دوم با دسیسه‌چینی‌های کرتیر بر تخت نشستند. در نتیجه، محرومیت نرسه از پادشاهی معلول نفوذ کرتیر بود.
سال‌شمار نرسه
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|   | ۲۲۸ - ۲۳۳ |  •  تولد نرسه |
|   | ۲۴۱ |  • به تخت نشستن شاپور یکم |
|   | ۲۴۲ - ۲۷۳ |  •  سفر مانی به ایران |
|   | ۲۷۳ |  •  به تخت نشستن بهرام یکم |
|   | ۲۷۴ - ۲۷۷ |  •  اعدام مانی |
|   | ۲۷۶ |  • به تخت نشستن بهرام دوم |
|   | ۲۷۶ |  •  به قدرت رسیدن کرتیر و رسیدن به بالاترین مقام در دین زرتشتی |
|   | ۲۸۶ |  •  تسخیر ارمنستان توسط تیرداد و اخراج تمامی ایرانیان |
|   | ۲۹۳ |  • شورش نرسه و شکست دادن مخالفان و مدعیان حکومت |
|   | ۲۹۳ |  •  به تخت نشستن نرسه |
|   | ۲۹۴ |  • دستور حک کردن کتیبه پایکولی |
|   | ۲۹۶ |  •  حمله نرسی به ارمنستان و رسیدن به پیروزی اولیه |
|   | ۲۹۷ |  •  شکست نرسه از گالریوس در نبرد ساتالا   بسته شدن عهدنامه نصیبین |
|   | ۳۰۲ |  •  استعفاء نرسه و به تخت نشستن هرمز دوم |
حامیان شورش نرسه را می‌توان شهرب‌ها سکائی، شاهان و خواتوهای مناطق غرب و شمال غربی و شهرهای یونانی نواحی غربی برشمرد. بااین‌حال، وجود نرسه به‌عنوان شاهنشاهی قدرتمند در رأس شورشیان، امری ضروری برای حامیان وی بود. در مقابل، بهرام دوم برای دور نگه‌داشتن نرسه از پادشاهی به حمایت کرتیر احتیاج داشت. در چنین فضایی بود که رومی‌ها از بحران‌های داخلی ایران بهره بردند و بدون هیچ مقاومتی تا پایتخت ایران پیش رفتند و تمام شهرهای سر راه خود را غارت کردند و نواحی میان‌رودان را از ایرانیان ستاندند. در این زمان با مرگ ناگهانی امپراتور روم، پیشرفت لژیونرهای رومی متوقف شد. درست در این هنگام بود که نرسه به تدارک برای شورش مشغول شد.
جمعی از بزرگ زادگان و منصب داران دربار پشتیبان نرسه بودند که نام آن‌ها به وضوح در کتیبه پایکولی آورده شده‌است. بااینکه پشتیبانان نرسه از گروه‌بندی‌های اما دلیری و جسارت دست به کار شدن را نداشتند. در آن زمان شاه ارمنستان فرمانده کل نیروهای نظامی بود. نرسه ضمن جنگ برای به‌دست آوردن پادشاهی، حمایت استان‌های غربی کشور را که هم‌مرز متصرفه‌های روم بود لازم داشت. زیرا تنها یک حکومت مرکزی توانمند قادر بود این استان هارا از هجوم نیروهای رومی مصون نگه دارد. نرسه در جنگ خود برای سلطنت پشتیبانی شهرها و دولت‌های میان رودان از جمله: الرها، بورسیپا و انطاکیه امیدوار بود، چون این دولت‌ها میان دو آتش قرار داشتند و احتمال می‌رفت به امید به دست آوردن حسن نظر ایران و تبدیل یکی از دشمنان به متحد خویش، به کمک ایران بیایند. نرسه از این حکایت بهره‌مند شد. نرسه در زمان حیات بهرام دوم دست به تغییر حکومت زد. در آغاز برای قانونی و مشروعیت دادن به موضوع جانشینی شاهنشاه ابتدا یک سری سکه طلا به دستور وی رواج پیدا کرد. ضرب سکه طلا فقط در انحصار پادشاه بود و تا آن زمان کسی بدین گونه به حقوق شاهنشاه متجاوز نشده بود و این عمل هم تراز شورش و به پا خواستن علیه شاه بود. نرسه نخستین کسی بود که این قاعده را زیر پای خود گذاشت. زمانی که فرمانروای ارمنستان بود دو سگه طلا ضرب کرد. رویه نخستین سکه رایج، تصویر نرسه و همسرش بود. هدف ضرب این سکه‌ها مانند انگیزه‌های بهرام دوم در ضرب تصویرهای خانوادگی بر سکه‌های طلا و نقره بود. نرسه دستور داد که در دومین سکه، او را با علامت و نشان‌های شاهنشاه به تصویر بکشند و ضرب این سکه‌ها دعوت علنی به مبارزه برای به چنگ آوردن جایگاه پادشاهی بود.
همه این اتفاقات در سال ۲۹۳ میلادی رخ داد که بهرام دوم مرد و اشخاصی به نام کرتیر، بهنام، دودمان کارن (قارن) و شهرب‌های استان‌های شاهی که اسمشان در کتیبه پایکولی به عنوان دشمن نرسه به وضوح برده شده‌است تاج و تخت را به بهرام سوم جانشین بهرام دوم تقدیم کردند. در همین زمان که پادشاه جوان بر تخت پادشاهی تکیه زده بود و هوادارانش منتظر هدایایی برای خود و پرستشگاه‌ها بودند، نرسه تصمیم به شورش علنی گرفت که آن را باافتخار فراوان به عنوان پیروزی در کتیبه پایکولی به زبان فارسی و پهلوی به ثبت رسانده‌است. البته تمام سطرهای آن کتیبه سالم نمانده و جزئیات آن روزگار برای همیشه مجهول مانده‌است.
سپاه نرسه به سوی تیسفون تاخت و فرماندار بهنام نیروی کافی برای جلوگیری از نفوذ نرسه در اختیار نداشت. برای همین دو بار از شاه میشان درخواست کمک کرده بود. در همین زمان بهرام سوم با سپاهیان خود در راه پایتخت بودند و نتوانستند خود را به موقع به پایتخت برسانند زیرا نرسه اسورستان را به تصرف خود درآورده بود و تنها چند روز با پایتخت فاصله داشت. جنگی در ایران برای به‌دست آوردن پادشاهی رخ نداد زیرا نرسه همین که به کاخ شاهنشاهی رسید خود را شاه خواند و به تمام بزرگان پیغامی فرستاد تا او را به رسمیت بشناسند. بسیاری از بزرگان هوادارانش به کاخ رفته و او را شاه خواندند و در برابرش سوگند یاد کردند اما جمعی دیگر از درباریان و بزرگان از این کار امتناع ورزیدند.
در نهایت، نرسه را در سال ۲۹۳ میلادی بر تخت پادشاهی نشست. تلاش‌های بهرام سوم بیهوده بود. او پس از چندماه سلطنت به‌دست نرسه خلع شد. بهرام سوم حتی مجال ضرب سکهٔ ویژه تاجگذاری خود را نیافت و همهٔ هواخواهان او به‌دست نرسه سرکوب شدند. در کتیبه پایکولی، نرسه مدعی شده‌است که از سوی پدرش —شاپور یکم— به جانشینی برگزیده شده‌است.