تاریخ انسان
ماقبل تاریخ

دوران پیش از تاریخ یا ما قبل تاریخ از پیدایش انسان آغاز می‌شود و به پیدایش خط و نگارش که یکی از بزرگ‌ترین رویدادهای فرهنگی-اجتماعی زندگی آدمی است، منتهی می‌گردد.
اطلاعات دی‌ان‌ای و پروتئین‌های خونی نشان‌گر این است که خط اعقاب انسان‌ها و شامپانزه‌ها هشت تا شش میلیون سال پیش از یکدیگر جدا شده‌است. جنوبی‌کپی‌آسا که ۴٫۲ تا ۲ میلیون سال پیش در آفریقا می‌زیست و ممکن است یکی از آبای انسان کنونی باشد، اغلب اوقات روی دو پا راه می‌رفت اما جثه‌ای کوچک و مغزی در اندازه شامپانزه‌های کنونی داشت و عموماً بر روی درختان زندگی می‌نمود. به نظر می‌رسد این گونه قادر به استفاده از ابزار بوده‌است. قدیمی‌ترین ابزار سنگی یافت شده مربوط به ۲٫۶ میلیون سال پیش است اما استخوان‌هایی با آثاری از بریدگی حاصل از ابزار سنگی از ۳٫۶ میلیون سال پیش نیز در دست است. از گونه موسوم به انسان کارورز با قامتی بلندتر، در حدود ۱٫۸ میلیون سال پیش شباهت زیادی به انسان کنونی پدید آمد.
احتمالاً این گونه که مغز بزرگ‌تری نسبت به پیشینیان داشت، نخستین انسان‌تباری بود که تنش موی زیادی نداشت. این گونه زندگی در درخت‌ها را ترک و راه رفتن و دویدن را کاملاً اقتباس کرد. مدت کوتاهی پس از انسان کارورز، انسان‌تباران شروع به گسترش زیست‌گاه خود به فرا تر از آفریقا کردند. انسان دمانیسی در حدود ۱٫۷ میلیون سال پیش در گرجستان ظاهر شد. انسان راست قامت مدت اندکی بعد در چین و اندونزی می‌زیست. شرایط جغرافیایی و منابع غذایی متفاوت سبب شد انسان‌تباران وابستگی و روی‌کرد بیشتری به گوشت حیوانات به عنوان غذا داشته باشند. آن‌ها به منظور بقا در این نواحی وادار به کار گروهی جهت اشتراک منابع و اطلاعات بودند. ساخت تیشه مشتی آشولی نشانگر توانایی یادگیری مهارت‌های پیچیده از یکدیگر و انتقال آن به نسل‌های بعدی توسط این گونه‌ها بود. تا حدود ۶۰۰٬۰۰۰ سال پیش انسان هایدلبرگی به شکل بسیار گسترده در اروپا پخش شد.
این گونه در زمینه شکار توانایی خوبی داشت. انسان هایدلبرگی در حدود ۴۰۰٬۰۰۰ سال پیش به انسان نئاندرتال تکامل یافت که جثه‌ای تنومندتر و قوی از انسان کنونی و مغزی هم‌اندازه و حتی بزرگ‌تر از آن داشت. نئاندرتال‌ها شکارچیان و سازندگان ابزارهای چوبی بسیار ماهری بودند. آن‌ها می‌توانستند با سلاح‌های بهتر حیوانات بزرگ‌تری مانند گاومیش‌ها را از پای درآورند. این موجودات مردگان خود را دفن می‌کردند. با توجه به ساختار دستگاه صوتی آن‌ها، زبان گفتاری نئاندرتال‌ها محدود بود اما صورت‌هایی از ارتباط از طریق صداسازی کمترتر پیچیده، بین آن‌ها صورت می‌گرفت.
نخستین نشانه‌ها از انسان نوین فرا تر از قاره آفریقا، در حدود ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش از فسیل‌ها در موقعیت جغرافیایی اسرائیل کنونی، یافت شده‌است. توسعه سکونتگاه هومو ساپین‌ها آغاز، توقف و گاهی عقب‌نشینی‌های متعددی به خود دیده‌است. آن‌ها احتمالاً از سواحل مدیترانه در آسیای غربی وارد اوراسیا شدند و تا ۳۵٬۰۰۰ سال پیش در اروپا پخش شدند. شواهد باستان‌شناسی نشان‌گر این است که شاید این مردمان از راه عربستان (از طریق باب‌المندب) به سمت جنوب آسیا رفته‌اند. کشف ابزار سنگی با قدمت ۷۷٬۰۰۰ سال در هند و ۷۰٬۰۰۰ در مالزی نشان می‌دهد حرکت آن‌ها به سمت شرق بسیار زودتر اتفاق افتاده‌است. سکونت گسترده در استرالیا از حدود ۴۵ هزار سال پیش به وقوع پیوست. با داده‌های ژنتیکی به نظر می‌رسد ساکنان هومو ساپین آمریکای شمالی ریشه در آسیای شرقی داشته‌اند. آن‌ها احتمالاً از طریق دشت برینگیا که هم‌اکنون در تنگه برینگ زیر آب قرار دارد، از سیبری به آلاسکا رفته‌اند. آثاری همچون نیزه دو سر بازگو کننده حضور گسترده انسان‌ها در حدود ۱۲٬۰۰۰ سال پیش در آمریکای شمالی است. البته نشان‌هایی از حدود ۱۵٬۰۰۰ سال پیش از آمریکای جنوبی نیز کشف شده‌است. جزایر اقیانوسیه جزو آخرین نقاطی هستند که پای انسان از طریق فیلیپین و تایوان به آن گشوده شد. دوردست‌ترین جزایر شمالی و شرقی میکرونزی و پولینزی تا ۷۰۰ سال پیش از میلاد خالی از سکنه ماندند. زلاندنو در حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد دارای سکنه شد.
در کنار همه این‌ها و برخلاف نظریه «خروج از آفریقا»، نظریه‌ای تحت عنوان «چند منطقه‌ای» اظهار می‌دارد هومو ساپین‌ها از اعقابی که بسیار زودتر آفریقا را ترک کرده‌اند، به شکل همزمان در بسیاری از نقاط مختلف جهان تکامل یافته‌اند.