یورش به لنکران
پیامدها

در پی فتح دژ و شهر لنکران و در پی آن امضای پیمان گلستان، تالش شمالی تقریباً برای همیشه از خاک ایران جدا شد. پس از پایان درگیری‌ها در لنکران میر مصطفی خان بار دیگر بر مسند خانات تالش نشست. میر مصطفی خان در اواخر دوران حکومت خود با روس‌ها دچار مشکل شد و از آن‌ها روی برگرداند. او دو سال پس از نبرد لنکران و در سال ۱۸۱۴ میلادی (۱۲۳۰ هجری قمری) در شهر لنکران درگذشت و فرزند ارشد او میر حسن خان پس از مدتی کشمکش و اختلاف با برادرانش بر مسند خانات تالش نشست.
روس‌ها گرچه رابطه خوبی با میر حسن خان نداشتند، حکومت او بر خانات تالش را تایید کردند و به او پرچم زرین و خنجر جواهرنشان پیشکش کردند. این اتفاق باعث شد روابط او با خواهران، برادران و مادرش فخرالنسا خانم که خود سودای قدرت داشتند، رو به تیرگی برود. روس‌ها نیز با آگاهی از این اختلاف سرگرد ایلینسکی را با دستور ژنرال یرمولوف، سرفرماندهی کل قفقاز به لنکران اعزام کردند و کوشیدند تا خاندان میر حسن خان را بیش از پیش از هم جدا کنند و تالش را آسان‌تر تسخیر کنند. سرگرد ایلینسکی بر اساس دستورهایی که به او محول شده بود به تدریج اختیار و زمام تمامی امور را از میر حسن خان و منشی ارشد او میرزا خداوردی که در کل تالش از احترام ویژه‌ای برخوردار بود گرفت.
میر حسن خان فردی ایران‌گرا و روس‌ستیز بود و با تجربه‌هایی که از دوران فرمانروایی پدرش بر خانات تالش داشت، کوشید تا سیاست‌های همسو با ایران قاجاری داشته باشد؛ از این رو روابط نزدیکی را با فتحعلی‌شاه قاجار و ولیعهد او عباس میرزا برقرار کرد. میر حسن خان با روی‌گردانی کامل از روسیه به نشانه اعتراض و مخالفت در ژوئن ۱۸۲۶ میلادی با شمار فراوانی از همراهانش و برادرانش که به او پیوسته بودند، از راه زووند به ایران رفت. عباس میرزا در اردبیل به پیشواز میر حسن خان و همراهان رفت. ایلینسکی پس از شنیدن خبر با خرسندی بسیار بی‌درنگ ارگ میر حسن خان را به همراه افسران روس تصرف کرد. به این ترتیب تالش شمالی به دست سرگرد ایلینسکی افتاد. آن‌ها نام خان‌نشین تالش را به دژبانی تالش تغییر دادند. ایلینسکی دستور داد آن دسته از اعضای خانواده میر حسن خان که همراه با او به ایران نرفته‌اند از جمله مادرش را در جزیره ساری زندانی کرد؛ همچنین شمشیر و خنجر جواهرنشان میر حسن خان که نزد مادر او بود مصادره و به دژبانی باکو فرستاده شد.
در زووند موجی از ناخرسندی و شورش علیه سرگرد ایلینسکی به راه افتاد. روس‌ها برای خاموش کردن صدای مردم چند دادگاه ساختگی برای محکوم کردن او به راه انداختند که در پایان از همگی اتهامات تبرئه شد.
میر حسن خان رهبری چندین خیزش مردمی علیه روس‌ها را در شمال رودخانه آستارا و جنوب رود ارس برعهده گرفت و ضربات فراوانی را به نیروهای روسیه وارد کرد‌.
پس از امضای پیمان گلستان بخش‌هایی از سرزمین تالش که در تصرف نیروهای ارتش روسیه بود از جمله شهر لنکران در این قرارداد گنجانده شد؛ اگرچه حدود دقیق مرزی در این پیمان مشخص نشد. این اتفاق باعث پیدایش زمینه‌های دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه شد. در این هنگام اعتراضات گسترده‌ای در سراسر سرزمین‌های قفقاز آغاز شد که منجر به درگیری‌های پراکنده مردم با روس‌ها شد. میرحسن‌خان تالش فرزند میرمصطفی‌خان که فرماندهی خانات تالش را به دست گرفته بود، مخالفت خود را با امضای پیمان گلستان اعلام کرد. او با فرستادن پیک‌هایی به عباس میرزا اطلاع داد که می‌خواهد سرزمین‌های از دست رفته را به خاک ایران بازگرداند. او به همراه محمدخان قاجار دولّو نیروهای خود در ۹ محرم ۱۲۴۲ هجری قمری (۱۴ سال پس از سقوط دژ لنکران) به سوی شهر لنکران تاخت و روس‌ها با تلفات بسیار و ترس از پاشیده‌شدن کامل صفوف نظامی خود تا شهر سالیان و آن سوی رود ارس عقب‌نشینی کردند. نیروهای ایرانی به رهبری میر حسن خان در لنکران ۶۰۰ اسیر و هفت عراده توپ به دست آوردند. نیروهای قاجار به رهبری جهانگیر میرزا که از اردبیل به راه افتاده بودند، در آبادی همه شره به میر حسن خان و یارانش پیوستند. در نبرد سالیان دژ شهر که در دست روس‌ها بود به همراه یکصد هزار خروار گندم به دست نیروهای میر حسن خان افتاد. پس از این موفقیت بزرگ، عباس میرزا که خود در حال نبرد در جبهه ایروان و نخجوان بود، لقب اسبق‌المجاهدین را به میر حسن خان داد و ضمن فرستادن خلعت و هدایای فراوان، او را به حکمرانی سراسر منطقه تالش از دیناچال تا سالیان و بالهارود منصوب کرد. او به مدت ۲ سال بر تالش حکمرانی کرد.
با شنیدن پیروزی بزرگ ایرانیان در سالیان مردم دیگر ایالت‌های اشغال شده در باکو، گنجه، شکی، شماخی و داغستان علیه روس‌ها شورش کرده و دست به کشتار آنان زدند.
اگرچه پس از جنگ‌های نخست ایران و روس مردم سراسر ایران خواهان عضویت در ارتش ایران برای اعزام به قفقاز بودند و با تجدید قوای سپاهیان ایران دور جدیدی از جنگ‌های ایران و روس موسوم به جنگ‌های دوم ایران و روسیه آغاز شد و ارتش ایران دوباره بخش‌های از دست رفته فراوانی را از جمله تالش شمالی و سالیان را بازپس گرفت، اما با لشکرکشی‌های دوباره ارتش روسیه تمامی مناطق بازپس گرفته شده به همراه خانات ایروان و خانات نخجوان و بخشی باقی‌مانده از شمال گردنه حیران (شهرستان لریک امروزی) بر اساس پیمان ترکمانچای از خاک ایران جدا شدند.
روس‌ها با پیش‌روی برق‌آسای خود گنجه و نخجوان را تصرف کردند؛ سپس با گذر از رود ارس، شهرهای تبریز، خوی، سلماس و میانه به تصرف آنان درآمد. با رسیدن خبر ورود روس‌ها به دروازه‌های تبریز، عباس میرزا به همراه خانواده‌اش شبانه از تبریز به سوی زنجان گریختند. در این میان جهانگیر میرزا والی اردبیل اقدام به استحکام دژ شهر کرد و با فرستادن پیکی به میر حسن خان درخواست یاری کرد. میر حسن خان پس از دریافت پیام به همراه بیش از هزار نفر از نیروهای پیاده و تفنگ‌دار وارد اردبیل شد. کمی پس از آن هم خبر توافق مصالحه ایران و روسیه در آبادی ترکمانچای به آن‌ها رسید و آن‌ها به لنکران بازگشتند.
مردم تبریز که دل خوشی از روس‌ها نداشتند هر شب به شماری از نیروهای روس شبیخون زده و آن‌ها را می‌کشتند. ژنرال ایوان پاسکویچ فرمانده روس‌ها با آگاهی از کاهش نیروهایش نامه‌ای جهت درخواست بازگشت به شمال رود ارس را به مقامات مرکزی روسیه داد و با دریافت تاییدیه عقب نشینی کردند.
پس از گذشت چند هفته مفاد پیمان ترکمانچای آشکار شد. روس‌ها خواهان تمامی سرزمین‌هایی که پیش از درگیری به دست آوردند بودند شدند و نام لنکران نیز در این میان قرار داشت. میر حسن خان میرزا خداوردی منشی ارشد خود را به تبریز فرستاد تا چند و چون ماجرا را از شخص عباس میرزا جویا شود. عباس میرزا به او گفت که تمام کوشش خود را برای حفظ و نگهداشت تالش انجام داده اما میسر نشد. او از میر حسن خان خواست تا لنکران را تخلیه کرد و به جنوب رود آستارا آمده و والی ولایت‌های اردبیل، ویلکیج، اسالم و کرگانرود شود.
پس از ورود نیروهای روس به شهر لنکران، میر حسن خان و همراهانش با خواهش فراوان از سوی عباس میرزا از آن شهر خارج و در آبادی‌های چلوند، لوندویل و کانرود در جنوب رود آستارا ساکن شدند.
میر حسن خان به محض شنیدن خبر کشته‌شدن الکساندر گریبایدوف، وزیر مختار روسیه در سفارت این کشور در تهران بیش از هزار نیروی پیاده و تفنگدار از کرگانرود و اسالم را با خود همراه کرد تا بار دیگر به لنکران برود، اما با پافشاری عباس میرزا و جهانگیر میرزا وی منصرف شد. روس‌ها از عباس میرزا خواستند تا میر حسن خان و نیروهایش را در نواحی دورتر از مرز اسکان دهد. میر حسن خان با رد این درخواست در چلوند باقی ماند. عباس میرزا بالاخان کرگانرودی را که به دستور فتحعلی‌شاه به مقام خانی رسانده بود مامور کرد تا میر حسن خان را به سوی رشت هدایت کند.
میر حسن خان پس از درگیری با نیروهای بالاخان، تصمیم به حرکت به سوی لنکران گرفت تا در خاک روسیه اقامت کند. شماری از همراهان او از وی خواستند تا بار دیگر بنای شورش گذاشته و مردم به او بپیوندند و تالش از چنگ روس‌ها خارج شود. برادران او که هم‌پیمان روس‌ها در لنکران بودند با شنیدن این خبر نیروهای روسی را آگاه ساختند و پس از ورود به لنکران، میر حسن خان را طبق قرارداد میان روسیه و قاجارها به ایران و نزد بالاخان کرگانرودی فرستادند. وی میر حسن خان را در دژ خلخال زندانی کرد.
میر حسن خان به علت اختلاف و درافتادن با عباس میرزا، ولیعهد ایران برای بازپس‌گیری دوباره سرزمین‌های از دست رفته، محبوس و زندانی شد. در مارس ۱۸۳۱ میلادی پس از خیزش مردم در آبادی‌های تالش به دنبال ستم فرماندهان روس و دریافت مالیات‌های سنگین، شمار زیادی از نواحی تالش حالت بحرانی به خود گرفت. در این میان بخشی از مردم لنکران و خان‌های محلی با شورشیان همراه نکردند و به سود روس‌ها وارد نبرد شدند. فرماندهی دژبانی تالش از نیروهای روس در شروان، شکی، دربند برای سرکوب تالش‌ها درخواست یاری کرد. شورشی‌ها بسیاری از نقاط را از روس‌ها باز پس گرفتند و از میر حسن خان درخواست یاری کردند. او با یاری شماری از افرادش از زندان گریخت و بار دیگر به تالش شمالی بازگشت و به مدت سه ماه در جنگل‌های میان‌کوه (در نزدیکی شهر ماسال‌لی کنونی) به همراه نیروهایش در برابر ارتش روسیه مقاومت کرد؛ اما به‌تدریج شماری از نیروهای او دچار بیماری وبا شده و درگذشتند. او نیز به علت کهولت سن و کمبود نیروی جنگی تصمیم گرفت از تالش خارج شود تا اگر فرصتی بود باز هم به جنگ روس‌ها برود.
میر حسن خان از راه دریای مازندران به مازندران و از آنجا به تهران رفت. وی در سال ۱۲۴۶ قمری به صورت مشکوکی در تهران درگذشت. اگرچه گفته می‌شود او به دنبال ابتلا به استسقا درگذشت اما در کتاب اخبارنامه، تذکره سعیدیه و جواهرنامه لنکران ادعا شده است که وی به دنبال مسمومیت درگذشته است.
روس‌ها آرام آرام پس از تسخیر تالش شمالی برای تثبیت تسلط خود در منطقه، ضمن احداث استحکامات در سراسر این ناحیه، به کوچاندن اجباری تاتارها (ترک‌زبانان اَرّان که بعدها آذربایجانی یا آذری نام گرفتند)، گرجی‌ها و ارمنی‌ها به تالش گشتاسبی دست زدند که با مرگ پتر کبیر در ژانویه ۱۷۲۵/۱۱۳۷ ق. این سیاست آن‌ها تا اندازه‌ای معوق ماند. یا به علت ایستادگی تالشان در برابر مهاجران ناخوانده و حمایت روس‌ها از مهاجران، درگیری معمولاً به سود مهاجران پایان می‌یافت. روس‌ها همچنین به صورت گسترده‌ای دست به ویران‌سازی آثار و ابنیهٔ تالشان زدند، به‌ویژه مسجدها، از جمله مسجد کربلایی خداوردی و ساختمان‌های حکومتی مانند دیوان‌خانهٔ میر مصطفی خان مورد تخریب قرار گرفت. قطع درختان تالش گشتاسبی و انتقال چوب‌ها به شروان و روسیه، دست‌گذاشتن بر زنبورداری تالشان و وصول مالیات‌های سنگین و بیگاری‌کشیدن از تالشان از دیگر اقدامات روس‌ها در منطقه بود. روس‌ها به زور وارد خانهٔ روحانیان و مردم تالش می‌شدند و آن‌ها را به استهزاء می‌گرفتند و به دارایی‌هایشان دست‌اندازی می‌کردند.
در پی این رفتارها بسیاری از مردم تالش کم‌کم از محل زندگی خود به سمت نواحی جنوبی‌تر یعنی تالش جنوبی که از شهر آستارا آغاز می‌شود مهاجرت کردند. بسیاری از آن‌ها در نواحی نمین، ویلکیج، اردبیل (بیش از سه هزار خانوار)، هشتپر، ماسال، تالش‌دولاب و… ساکن شدند و هیچ‌گاه به محل سکونت خود برنگشتند. شماری از تالشان و نزدیکان میرمصطفی‌خان هم بعدها به نواحی مرکزی ایران مانند اصفهان که شهر بزرگ و پررونقی در ایران بود نیز مهاجرت کردند.