stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ردیف (موسیقی)
تحلیل ردیف

همچنین ببینید: گوشه (موسیقی) و دستگاه (موسیقی)
تحلیل ردیف موضوع کتاب‌ها و مقاله‌های مختلفی بوده‌است (ر.ک. § منبع‌شناسی). برونو نتل، ردیف موسیقی ایرانی را به هنر مینیاتور ایران تشبیه می‌کند که از دور شاید کم‌اهمیت به نظر برسد اما با بررسی دقیق و از نزدیک، جزئیات ارزشمند آن را می‌توان شناخت. نتل در تحلیل ردیف توضیح می‌دهد که اگر چه ردیف در نگاه اول ممکن است به صورت مجموعه‌ای از گوشه‌هایی با اهمیت برابر به نظر برسد، اما در عمل گوشه‌ها اهمیت متفاوتی دارند؛ مثلاً برخی طول بیشتری دارند و برخی زمینهٔ پرده‌گردانی به دستگاهی دیگر را فراهم می‌کنند. به عقیدهٔ نتل، تعریف گوشه‌ها نباید فقط محدود به ساختار ملودیک آن‌ها باشد بلکه باید عملکرد آن‌ها در دستگاه یا دستگاه‌هایی که به آن تعلق دارند را هم در بر بگیرد.
تحلیل ردیف > اشتراکات و تفاوت‌های گوشه‌ها

به جز درآمد و فرود که تقریباً در تمام دستگاه‌ها وجود دارند (اگر چه درآمد و فرود هر دستگاه با دیگری متفاوت است)، گوشه‌های دیگری نیز هستند که در چندین دستگاه نام برده می‌شوند. برای مثال گوشهٔ کرشمه در تمام دستگاه‌ها وجود دارد و گوشهٔ زنگوله نیز در شش دستگاه، و جامه‌دران در چهار دستگاه برشمرده می‌شود. هرمز فرهت برای توصیف گوشه‌های خُردی که در دستگاه‌های زیادی اجرا می‌شوند و گاهی کلاً اجرا نمی‌شوند از لفظ «تکه» استفاده می‌کند؛ اما برونو نتل می‌نویسد که بین همین تکه‌ها هم از لحاظ تعداد دستگاه‌هایی که در آن یافت می‌شوند تفاوت هست و این که برخی گوشه‌های کوتاه دیگر (نظیر گوشهٔ نهیب) که در دستگاه‌های مختلف دیده می‌شوند را فرهت تکه ننامیده‌است، مورد نقد قرار می‌دهد.
گوشه‌های مختلف از نظر طول (مدت زمانی که در ردیف‌نوازی به آن‌ها اختصاص داده شده) نیز با هم تفاوت دارند؛ برخی گوشه‌ها معمولاً ظرف ده تا بیست ثانیه نواخته می‌شوند اما برای برخی دیگر گاهی سه تا پنج دقیقه زمان در ردیف‌نوازی صرف می‌شود؛ مثلاً در دستگاه شور، گوشه‌های سلمک، رضوی و شهناز در تمام ردیف‌ها طولانی‌تر هستند و گوشه‌های زیرکش سلمک و گلریز کوتاه‌تر. در برخی از ردیف‌ها، گوشه‌های طولانی‌تر به چند «قسمت» تقسیم می‌شوند که هر کدام جداگانه شرح و آموزش داده می‌شوند. این قسمت‌ها معمولاً توالی مشخصی دارند و در یک اجرای موسیقی تمامشان به کار می‌روند؛ همچنین چارچوبی مشابه دارند اما تفاوتی اندک در ساختار آن‌ها، باعث تمیز دادنشان از هم می‌شود. در مقابل، گوشه‌های دیگر هم وجود دارند که به بیش از یک شکل در یک دستگاه به کار می‌روند. به این شکل‌های مختلف یک گوشه، «نوع» گفته می‌شود. گوشه‌هایی که چند نوع دارند، به نوازنده آزادی عمل بیشتری می‌دهند و زمینه را برای بداهه‌نوازی فراهم می‌کنند؛ مثلاً بیشتر دستگاه‌ها بیش از یک درآمد دارند (برای نمونه در ردیف برومند، برای دستگاه شور و چهارگاه هر کدام چهار درآمد معرفی شده‌است).
گوشه‌های زیادی هستند که در بیش از یک دستگاه نام برده می‌شوند؛ این شامل گوشه‌هایی است که در دستگاه‌های مختلف یکسان اجرا می‌شوند اما نام متفاوتی می‌گیرند، همچنین گوشه‌هایی که نام یکسان دارند اما اجرایشان (مثلاً از نظر ریتمیک، یا از نظر فواصل بین نت‌ها) متفاوت است، و نیز گوشه‌هایی که نامشان یکسان و اجرایشان نیز مشابه است. برای مثال، برونو نتل در تحلیل ردیف جواد معروفی، ۱۵۲ گوشه شناسایی می‌کند (این شامل درآمدها هست، اما ساختارهای کوچک‌تر از گوشه و چهارمضراب‌ها را شامل نمی‌شود)؛ از این بین، ۴۵ گوشه در بیش از یک دستگاه آمده‌اند. تعداد گوشه‌های اشتراکی در دستگاه نوا و راست پنجگاه به ترتیب ۱۲ و ۱۹ مورد است، اما باید به خاطر داشت که برخی صاحب‌نظران این دستگاه‌ها را عمدتاً مجموعه‌ای وام گرفته از دستگاه‌های دیگر می‌دانند. گوشه‌های اشتراکی در دستگاه همایون ۱۴ و در دستگاه ماهور ۱۲ عدد هستند و در خانوادهٔ دستگاه شور، این عدد کوچک‌تر است (۷ تا در شور، ۴ تا در ابوعطا، ۴ تا در افشاری، ۳ تا در بیات ترک، و هیچ در دشتی). نتل همچنین ردیف آوازی عبدالله دوامی را از همین جهت بررسی می‌کند؛ این ردیف که در کل ۹۲ گوشه دارد، شامل ۲۵ گوشه می‌شود که در بیش از یک دستگاه قرار دارند و نتل الگوی کلی اشتراکات آن‌ها را شبیه الگویی که در ردیف معروفی ذکر شد می‌یابد.
اشتراکات بین دستگاه‌هایی که در درجهٔ کمتری از اهمیت هستند (نظیر نوا و راست پنجگاه) بیشتر هستند و دستگاه شور که از دید بسیاری مهم‌ترین دستگاه در ردیف موسیقی ایرانی دانسته می‌شود، اشتراکات کمی با دستگاه‌های دیگر دارد.
تحلیل ردیف > پرده‌گردانی

پرده‌گردانی یا مدولاسیون به تغییر از یک دستگاه به دستگاه دیگر گفته می‌شود. در موسیقی ایرانی، برخی از گوشه‌های هر دستگاه این قابلیت را دارند که زمینهٔ پرده‌گردانی به دستگاهی دیگر را فراهم کنند. برای مثال در دستگاه ماهور، گوشهٔ دلکش (که در آن درجهٔ ششم و هفتم کاسته است)، یا در دستگاه چهارگاه، گوشهٔ حصار (که درجهٔ چهارمش کاسته و درجهٔ پنجمش افزوده است) و نیز گوشهٔ مویه (که درجهٔ چهارمش کاسته‌است) چنین خاصیتی دارند. گوشه‌هایی که زمینهٔ پرده‌گردانی را فراهم می‌کنند معمولاً گوشه‌هایی طولانی هستند و نوازندگان و خوانندگان آن‌ها را گوشه‌هایی مهم می‌دانند. همچنین معمولاً این گوشه‌ها در ابتدا یا انتهای دستگاه نیستند و در بخش‌های میانی جای دارند. تعداد گوشه‌هایی که قابلیت پرده‌گردانی دارند، از دستگاهی به دستگاه دیگر تفاوت دارد؛ مثلاً در چهارگاه عملاً تنها دو گوشهٔ حصار و مویه این قابلیت را دارند، اما در ماهور، از بین ۵۸ گوشه‌ای که در ردیف جواد معروفی آمده، ۲۳ گوشه درجاتشان با درجهٔ اصلی ماهور (که شبیه گام بزرگ در موسیقی غربی است) تفاوت دارد و قابلیت پرده‌گردانی دارند، از جمله دلکش، شکسته، حاجی حسنی، طرب‌انگیز، نی‌ریز، سروش، عراق، مُحَیّر، بسته‌نگار، تمام گوشه‌های خانوادهٔ راک (نظیر راک هندی، راک کشمیر و غیره)، صوفی‌نامه و حَربی.
برونو نتل با استناد به تحقیقات دیگران نشان داده‌است گوشه‌هایی که قابلیت پرده‌گردانی دارند، در قرن اخیر بیشتر مورد توجه بوده‌اند، چنان‌که حتی برخی از آن‌ها به‌طور مستقل از دستگاهی که به آن وابسته بودند، اجرا می‌شوند و در حال تبدیل به یک دستگاه مستقل هستند؛ از این جمله می‌توان به بیات کرد اشاره کرد (مشتق از دستگاه شور، با افزودن درجهٔ پنجم به اندازهٔ نیم پرده). برخی محققان دیگر از جمله ژان دورینگ و هرمز فرهت هم به این روند شکل‌گیری دستگاه‌های جدید صحه گذاشته‌اند.
تحلیل ردیف > ضرب‌آهنگ

بیشتر گوشه‌ها ساختار ریتمیک مشخصی ندارند، و ردیف نیز به عنوان یک مجموعه، روی ضرب‌آهنگ متمرکز نیست. با این حال برخی گوشه‌ها (نظیر رِنگ‌ها یا چهارمضراب‌ها) به خاطر ضرب‌آهنگ مشخص‌شان شناخته شده‌اند و از همین رو برخی صاحب‌نظران در این که این گوشه‌ها در ردیف موسیقی جا دارند یا نه تشکیک کرده‌اند. این گوشه‌ها معمولاً با صفت «ضربی» شناخته می‌شوند. الگوی ریتمیک ردیف‌های آوازی، مبتنی بر ضرب‌آهنگ اشعار فارسی و عربی است، اما در اجراهای غیر آوازی الگوهای ریتمیک دیگری نیز دیده می‌شود.
گوشه‌هایی که ضرب‌آهنگ مشخص‌تری دارند معمولاً نقش جزئی‌تری در ردیف دارند. برای نمونه گوشهٔ کرشمه معمولاً بعد از یک گوشهٔ غیر ریتمیک اجرا می‌شود و خصوصیات آن را وام می‌گیرد تا با ضرب‌آهنگ مخصوص خود بیامیزد. همین در مورد گوشهٔ نغمه نیز رخ می‌دهد که معمولاً مبتنی بر یک الگوی ضربان‌دار بین دو یا چند نت اجرا می‌شود. هرمز فرهت این گوشه‌ها را در چارچوب مفهوم «تکه» طبقه‌بندی می‌کند.
تحلیل ردیف > ردیف سازی و ردیف آوازی

علاوه بر تفاوت در ضرب‌آهنگ، ردیف‌های سازی و آوازی از جهات دیگری نیز با هم تفاوت دارند. نبود شعر در ردیف‌های سازی، امکانات بیشتری در اختیار نوازنده قرار می‌دهد لذا برخی گوشه‌های ردیف فقط در ردیف سازی وجود دارند و در ردیف آوازی اجرا نمی‌شوند، از جمله گوشه‌های بسته‌نگار، مجلس‌افروز، خسروانی، طرب‌انگیز. همچنین چهارمضراب‌ها و رنگ‌ها فقط سازی هستند و با آواز همراه نیستند. از همین رو در دوران معاصر گاهی از ردیف‌های سازی و آوازی جداگانه صحبت شده‌است. با این حال کاربرد اصطلاح «ردیف» در آواز، قدمت کمتری از کاربرد آن برای موسیقیِ سازی دارد، اگرچه این امر ممکن است ناشی از آن باشد که آموزش ردیف با کمک تار و سه‌تار پیش از آموزش آن از طریق آواز شکل گرفت.
انعکاس فرهنگ ایرانی

برونو نتل، به ردیف موسیقی ایرانی به عنوان یک مصنوع فرهنگی نگاه کرده که ساختار و اجزای آن منعکس‌کنندهٔ فرهنگ ایران در زمان شکل‌گیری ردیف (یعنی اواخر سدهٔ نوزدهم و نیمهٔ نخست سدهٔ بیستم میلادی) است. او برخی از مهم‌ترین خصوصیات فرهنگی ایرانیان را که ممکن است روی ردیف موسیقی اثر گذاشته باشد چنین برمی‌شمرد:
نظام طبقاتی: مردم به شاه/رهبر خود اقتدا می‌کنند، استادان دانشگاه به رئیس دانشکده، و خانواده‌ها پدرسالارانه هستند
فردگرایی: تقلید پسندیده نیست، و متفاوت بودن ارزش دانسته می‌شود
تعارفات: در موضوعات خودمانی، اصلی‌ترین فرد یا حرف اول می‌آید، اما هر چه شرایط رسمی‌تر می‌شود، حرف‌های اصلی به انتها رانده می‌شوند و سخنگوی اصلی نیز معمولاً نفر آخر است
به عقیدهٔ نتل، این عناصر در ردیف موسیقی ایرانی نیز دیده می‌شوند. نظام طبقاتی هم در ساختار ردیف دیده می‌شود (چنان‌که دستگاه همایون همیشه پیش از وابستگانش مثل آواز بیات اصفهان مطرح می‌شود، یا این که درآمد هر دستگاه به مثابه رکن اصلی و تعریف‌کنندهٔ باقی دستگاه است) و هم در روشی که ردیف آموخته می‌شود (استادان برای ردیف‌های «اصلی» مثل ردیف میرزاعبدالله جایگاه بالاتری در سلسلهٔ طبقاتی ردیف قایل می‌شوند، اگر چه همزمان اذعان دارند که تمام اجزای ردیف قابلیت نوآوری دارد). فردگرایی در ردیف به این شکل بروز می‌کند که اگر چه از سویی گفته می‌شود ردیف یک مجموعهٔ کامل است که تمام موسیقی ایرانی را در بر می‌گیرد، اما در عین حال ظرافت و زیبایی موسیقی ایرانی در اجرای موسیقی دستگاهی به شکلی «منحصر به فرد» و نوین دانسته می‌شود (مثالی که نورعلی برومند برای نتل در توصیف موسیقی سنتی ایرانی زده، این بود که موسیقی مثل چهچه بلبل است و چهچه هر بلبلی منحصر به فرد است). همچنین، اگر چه آموزش موسیقی با تکرار ردیف‌های موجود آغاز می‌شود، اما بداهه‌نوازی جزئی مهم از استادی در موسیقی ایرانی دانسته می‌شود. در توصیف تعارفات در ردیف‌نوازی، نتل به این اشاره می‌کند که در مراسم‌های غیررسمی (مثل وقتی خود او با کس دیگری در بازار به موسیقی نواختن می‌پرداخته) او امکان اجرا به عنوان نفر اول را داشته، اما وقتی در مراسم رسمی شرکت می‌کرده، باید احترام استاد حفظ می‌شده و اول به استادان نوبت اجرا می‌داده‌اند.
ثبت و ضبط ردیف

مقالهٔ اصلی: سیر انتقال ردیف موسیقی ایرانی
به گفتهٔ برونو نتل، قدیمی‌ترین ردیفی که به صورت ضبط شده موجود است توسط موسی معروفی جمع‌آوری و در سال ۱۹۶۳ میلادی منتشر شده‌است؛ این ردیف در پاسخ به یک فرمان حکومتی تهیه شده بود و پس از انتشار، توسط بسیاری از هنرجویان به عنوان معتبرترین ردیف شناخته می‌شد. این ردیف شامل ۴۷۰ گوشه می‌شد که برخی در دستگاه‌های مختلف تکرار شده بودند. در سال‌های دههٔ ۱۹۷۰ میلادی، دو ردیف دیگر هم توسط وزارت فرهنگ ضبط شدند که عبارت بودند از ردیف علی‌اکبر شهنازی برای تار، ردیف عبدالله دوامی برای آواز، و یک ردیف هم توسط رادیو ایران ضبط شد (ردیف مرتضی نی‌داوود برای تار). با این حال، آثار ضبط شده از استادان ردیف، پیش از این تاریخ نیز وجود دارند. برای نمونه، در سال ۱۲۸۴ خورشیدی (معادل ۱۹۰۵ میلادی)، آقاحسینقلی برای اولین بار قطعاتی را روی صفحه گرامافون ضبط کرد؛ او در دو دورهٔ دیگر هم (در ۱۹۰۷ میلادی معادل ۱۲۸۶ خورشیدی در پاریس، و در ۱۲۹۱ خورشیدی در تهران) اقدام به ضبط صفحه‌های موسیقی کرد. منابع دیگر نیز اولین ضبط آثار موسیقی روی صفحهٔ گرامافون را مربوط به سال‌های ۱۹۰۶ و ۱۹۰۷ می‌دانند که شرکت اروپایی «گرامافون و ماشین تحریر» به دعوت مظفرالدین شاه به ایران آمد تا آثار علی‌خان نایب السلطنه و برخی از موسیقی‌دانان دربار را ضبط کند. در سال‌های ۱۹۱۲ تا ۱۹۱۵ نیز صفحه‌های گرامافونی ضبط شد که از جمله شامل آوازهای اقبال السلطنه عبدالله خان دوامی بود؛ دوامی که یک موسیقی‌دان درباری نبود، به عنوان کسی که ردیف موسیقی را به آواز وارد کرد شناخته می‌شود.
تأثیر دیگر ضبط ردیف آن بود که استادان ردیف برای اولین بار قادر بودند که صدای ساز یا آواز خود را بشنوند و در راستای بهبود آن تلاش کنند. اولین مثال شاخص از این دست، حسین طاهرزاده بود که با ضبط مکرر صدای خود روی صفحهٔ گرامافون، توانست خودآموزی آواز انجام بدهد.
ثبت ردیف به صورت مکتوب نیز در اواخر سدهٔ ۱۹ و اوایل سدهٔ ۲۰ میلادی رخ داد. اولین کسانی که به این کار دست یازیدند، مهدی‌قلی هدایت (وزیر دورهٔ قاجار)، علینقی وزیری (از افسران ارتش) و آلفرد ژان باتیست لومر (معلم فرانسوی در دارالفنون) بودند. از این میان تنها بخش‌هایی از مکتوب‌سازی ردیف که لومر انجام داد باقی مانده‌است. همچنین غلامرضا مین‌باشیان نیز ردیف میرزاعبدالله را در حوالی سال ۱۹۱۱ مکتوب‌سازی کرد که این نسخه نیز از دست رفته‌است. در ۱۹۱۴، یک شاعر اهل شیراز به نام فرصت‌الدوله که مدتی برای حضور در دربار قاجار به تهران آمده بود، اولین کتاب در مورد ردیف موسیقی ایرانی را با نام بحور الالحان، در بمبئی به چاپ رساند. این کتاب اولین اثری بود که تمام ملودی‌های ردیف را فهرست می‌کرد؛ در این کتاب ردیف در هفت دستگاه مرتب شده بود و برخی از گوشه‌ها را به عنوان گوشه‌های «جدید» یا «تازه» معرفی می‌کرد به این معنا که ریشه در دوران قاجار دارند و نه در موسیقی پیش از آن. فرصت‌الدوله همچنین امکان ثبت ردیف به صورت مکتوب را مهم‌ترین تحول در آموزش موسیقی ایرانی نامید. با این حال محسن حجاریان شروع ثبت مکتوب ردیف به صورت منسجم را به دههٔ ۱۹۲۰ منتسب می‌کند. همچنین ژان دورینگ در سال ۱۳۵۵ خورشیدی ردیف مهدیقلی هدایت را به نت درآورد؛ اگر چه چاپ رسمی این نسخهٔ مکتوب ردیف تا سال ۱۳۷۰ به تعویق افتاد اما نسخه‌های فتوکپی شده از آن از سال ۱۳۵۷ مورد استفادهٔ نوازندگان بودند.
ثبت و ضبط ردیف > ردیف‌های مشهور

آن دسته از موسیقی‌دان‌های دورهٔ قاجار که در اواسط قرن بیستم هنوز زنده بودند، «مکتب» های مختلفی از ردیف را آموزش می‌دادند که بر اساس ردیف افرادی همچون میرزاعبدالله، آقاحسینقلی و درویش‌خان بود. این مکتب‌ها وجود فیزیکی نداشتند، اما شاگردان هر مکتب، معمولاً از دیگری جدا بودند و لذا سبک ردیف به صورت سلسله مراتبی بین شاگردان هر مکتب تسری می‌یافت. نشانهٔ دیگری از جدایی نسبی این مکتب‌ها از یکدیگر این بود که شاگردان مکتب درویش‌خان پس از رسیدن به درجهٔ نهایی نشان «تبرزین طلایی» دریافت می‌کردند و این در سایر مکاتب وجود نداشت.
مشهورترین ردیف‌های موسیقی ایرانی، به نقل از برونو نتل، در جدول زیر آمده‌اند. برای ردیف‌هایی که توسط صاحب ردیف یا تحت نظارت مستقیم وی روی صفحه گرامافون یا نوار کاست ضبط نشده‌اند، راوی مشخص شده‌است (یعنی چه کسی بعداً آن را به ضبط درآورده‌است).
| نام ردیف | به روایت | متأثر از | ساز |
| --- | --- | --- | --- |
| ردیف میرزاعبدالله | مهدی‌قلی هدایت، نورعلی برومند | آقا علی‌اکبر فراهانی، آقا غلامحسین فراهانی | سه‌تار، تار |
| ردیف آقاحسینقلی | علی‌اکبرخان شهنازی | آقا علی‌اکبر فراهانی، آقا غلامحسین فراهانی | تار |
| ردیف درویش‌خان | ضبط شده | میرزاعبدالله، آقاحسینقلی | سه‌تار، تار |
| ردیف علی‌اکبر شهنازی | ضبط و چاپ شده | آقاحسینقلی | تار |
| ردیف علینقی وزیری | چاپ شده | آقاحسینقلی، درویش‌خان | تار |
| ردیف مرتضی نی‌داوود | ضبط شده | آقاحسینقلی، درویش‌خان | تار |
| ردیف موسی‌خان معروفی | ضبط و چاپ شده | درویش‌خان | تار |
| ردیف ابوالحسن صبا | ضبط شده | میرزاعبدالله، درویش‌خان، علینقی وزیری | ویولن، سنتور، تار، سه‌تار |
| ردیف عبدالله‌خان دوامی | ضبط شده | علی‌خان نایب‌السلطنه | آواز |
| ردیف علی تجویدی | ضبط و چاپ شده | ابوالحسن صبا | ویولن |
| ردیف فرامرز پایور | ضبط و چاپ شده | ابوالحسن صبا، عبدالله دوامی | سنتور |
| ردیف محمود کریمی | ضبط و چاپ شده | عبدالله دوامی، میرزاعبدالله (به واسطهٔ محمد ایرانی مجرد) | آواز |
| ردیف نورعلی برومند | ضبط شده | میرزاعبدالله (به واسطه اسماعیل قهرمانی) | تار، سه‌تار |
| ردیف سعید هرمزی | ضبط شده | علی اکبر شهنازی | سه‌تار، تار |
در نموداری که برونو نتل به نقل از کتاب «استادان موسیقی ایرانی» از داریوش صفوت و منابع دیگر ترسیم کرده‌است، به جز ردیف‌هایی که در جدول آمده، نام چهار فرد دیگر هم آمده‌است: قمرالملوک وزیری (به عنوان صاحب ردیف آوازی، متأثر از مرتضی نی‌داوود)، پریسا (با نام اصلی فاطمه واعظی، به عنوان صاحب ردیف آوازی متأثر از محمود کریمی)، محمدرضا لطفی و محمدرضا شجریان (به عنوان افراد متأثر از نورعلی برومند، اگر چه ردیف مشخصی برایشان ذکر نشده‌است).
جدول فوق شامل برخی ردیف‌های جدیدتر نیست. برای مثال، نتل خود در جایی دیگر از یک ردیف خلاصه‌شده نام می‌برد که توسط کامبیز روشن‌روان منتشر شد؛ این ردیف جهت آموزش موسیقی به نوآموزان ساخته و برای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تهیه شده بود و متأثر از ردیف میرزاعبدالله، ردیف ابوالحسن صبا و ردیف موسی معروفی بود. از ردیف‌هایی جدیدتری که پس از کتاب برونو نتل منتشر شده‌اند، می‌توان به ردیف حسن کسائی برای ساز نی اشاره کرد. این ردیف اگر چه با نی اجرا شده اما بر پایهٔ ردیف‌های آوازی است. کسایی این ردیف را در سال ۱۳۸۶ به اصرار پسرش ضبط کرد. محمدرضا لطفی از این ردیف به عنوان نخستین «مجموعه آموزشی مدون‌شده برای نی‌نوازها» یاد می‌کند.
یادداشت

↑  Der Dastgah: Studien zur Neuen Persischen Musik
↑  Marius Schneider
↑  Ella Zonis
↑  Classical Persian Music
↑  Gen'ichi Tsuge
↑  Ghazal as a determining factor of the structure of the Iranian Dastgah
↑  La musique iranienne: tradition et évolution
↑  Daramad of Chahargah: A Study in the Performance of Practice of Persian Music
↑  The Radif of Persian Music, Studies of Structure and Cultural Context in the Classical Music of Iran
↑  The dastgah concept in Persian music
↑  برای اطلاعات بیشتر در مورد تعداد دستگاه‌ها، رجوع کنید به دستگاه (موسیقی) § تعداد دستگاه‌ها
↑  Musics in Concept: The Cultivation of Oral Repertoires in Meshhed, Iran
↑  Margaret Caton
↑  The Classical Tasnif: A Genre of Persian Vocal Music
↑  Robert Simms
میرزاعبدالله فراهانی
آقاحسینقلی فراهانی به همراه فرزندش
سیر انتقال ردیف موسیقی ایرانی از استادان مختلف به یکدیگر، بر اساس منابع مختلف
خورخه تورو

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
نام کامل:  Jorge Luis Toro Sánchez
زادروز:  ۱۰ ژانویهٔ ۱۹۳۹
زادگاه:  سانتیاگو، شیلی
تاریخ مرگ:  ۱۶ فوریهٔ ۲۰۲۴ (۸۵ سال)
محل مرگ:  ال کیسکو، شیلی
قد:  ۱٫۷۲ متر (۵ فوت ۷ ۱⁄۲ اینچ)
پست:  هافبک
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۱۹۵۹–۱۹۶۲ |  کولو-کولو |  ۶۱ |  (۱۸) |
| ۱۹۶۲–۱۹۶۳ |  سمپدوریا |  ۱۶ |  (۳) |
| ۱۹۶۳–۱۹۶۹ |  مودنا |  ۱۵۴ |  (۱۹) |
| ۱۹۶۹–۱۹۷۰ |  ← هلاس ورونا (قرضی) |  ۷ |  (۰) |
| ۱۹۷۱ |  کولو-کولو |  ۸ |  (۱) |
| ۱۹۷۲–۱۹۷۳ |  Unión Española |  ۳۸ |  (۲۰) |
| ۱۹۷۴ |  Deportes Concepción |  ۱۴ |  (۵) |
| ۱۹۷۵ |  باشگاه ورزشی آئوداکس ایتالیانو |  ۱۲ |  (۱) |
| ۱۹۷۶ |  Deportes La Serena |  ۷ |  (۲) |
تیم ملی: تیم ملی
| ۱۹۵۹–۱۹۷۳ |  تیم ملی فوتبال شیلی |  ۲۹ |  (۶) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
خورخه تورو (اسپانیایی: Jorge Toro‎؛ ۱۰ ژانویهٔ ۱۹۳۹ – ۱۶ فوریه ۲۰۲۴) بازیکن فوتبال اهل شیلی بود که در پست هافبک بازی می‌کرد. وی همچنین در تیم ملی فوتبال شیلی بازی کرده‌است.
ساوانا، ایلینوی

| 0 | 1 |
| --- | --- |
Savanna: Savanna
City: City
 The Pulford Opera House in downtown Savanna. :  The Pulford Opera House in downtown Savanna. 
کشور: United States
ایالت: Illinois
County: Carroll
Township: Savanna
ارتفاع: ۶۰۰ فوت (۱۸۳ متر)
مختصات‌ها: ۴۲°۵′۲۴″ شمالی ۹۰°۸′۲۴″ غربی﻿ / ﻿۴۲٫۰۹۰۰۰°شمالی ۹۰٫۱۴۰۰۰°غربی﻿ / 42.09000; -90.14000
مساحت: ۲٫۷۱ مایل‌مربع (۷ کیلومترمربع)
 - خشکی: ۲٫۶۲ مایل‌مربع (۷ کیلومترمربع)
 - آب: ۰٫۰۹ مایل‌مربع (۰ کیلومترمربع)
جمعیت: ۴٬۳۳۱ (2010)
تراکم: ۱٬۳۵۷٫۷ / مایل‌مربع (۵۲۴ / کیلومترمربع)
شهردار: Tony McCombie
ساعت زمانی: CST (UTC-6)
 - ساعت تابستانی: CDT (UTC-5)
کد پستی: 61074
کد محلی: 815
      Location of Savanna within Illinois  :       Location of Savanna within Illinois  
ویکی‌انبار: Savanna, Illinois: ویکی‌انبار: Savanna, Illinois
وب‌گاه: http://www.savannaillinois.com: وب‌گاه: http://www.savannaillinois.com
ساوانا، ایلینوی (به انگلیسی: Savanna, Illinois) یک شهر در ایالات متحده آمریکا با جمعیت ۴٬۳۳۱ نفر است که در ایلی‌نوی واقع شده‌است.
موقعیت جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی شهرها و مناطق اطراف به شرح زیر است:
Localidades na vizinhança
داله (دهانه)

| 0 | 1 |
| --- | --- |
مختصات: ۹°۳۶′جنوبی ۸۲°۵۴′شرقی﻿ / ﻿۹٫۶°جنوبی ۸۲٫۹°شرقی﻿ / -9.6; 82.9
قطر: ۲۲ کیلومتر
عمق: نامعلوم
هم‌درازا: ۲۷۸° در طلوع آفتاب
نام‌بخش: هنری هلت دیل
داله یک دهانه برخوردی در ماه‌ است.
دالنیه (آستراخان)

| دالنیه (آستراخان) Дальнее | دالنیه (آستراخان) Дальнее |
| --- | --- |
Selo: Selo
دالنیه (آستراخان)نمایش نقشه استان آستاراخاندالنیه (آستراخان)نمایش نقشه روسیه: دالنیه (آستراخان)نمایش نقشه استان آستاراخاندالنیه (آستراخان)نمایش نقشه روسیه
مختصات: ۴۵°۴۲′ شمالی ۴۷°۲۴′ شرقی﻿ / ﻿۴۵٫۷۰۰°شمالی ۴۷٫۴۰۰°شرقی﻿ / 45.700; 47.400: مختصات: ۴۵°۴۲′ شمالی ۴۷°۲۴′ شرقی﻿ / ﻿۴۵٫۷۰۰°شمالی ۴۷٫۴۰۰°شرقی﻿ / 45.700; 47.400
کشور: روسیه
ناحیه‌های فدرال روسیه: استان آستراخان
شهر: بخش لیمانسکی
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۴:۰۰
دالنیه (به لاتین: Dalneye) یک منطقهٔ مسکونی در روسیه است که در استان آستراخان واقع شده‌است.
خرگوش‌ماهی

با ماهی خرگوشی اشتباه نشود.
| خرگوش‌ماهی | خرگوش‌ماهی |
| --- | --- |
خرگوش‌ماهی، Siganus: خرگوش‌ماهی، Siganus
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: جانوران
شاخه:: طنابداران
رده:: پرتوبالگان
راسته:: سوف‌ماهی‌سانان
تیره:: Siganidae
سرده:: Siganus
خرگوش‌ماهی (نام علمی: Siganus) نام یک سرده از تیره صافی‌ماهیان است.
خرگوش‌سان بزرگ مینورکا

| خرگوش‌سان بزرگ مینورکا محدودهٔ زمانی: Messinian تا Pliocene  PreЄ Є O S D C P T J K Pg N  ↓   | خرگوش‌سان بزرگ مینورکا محدودهٔ زمانی: Messinian تا Pliocene  PreЄ Є O S D C P T J K Pg N  ↓   |
| --- | --- |
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: جانوران
شاخه:: طنابداران
رده:: پستانداران
راسته:: خرگوش‌سانان
تیره:: خرگوشان
سرده:: انقراض
گونه:: † N. rex
نام دوبخشی: نام دوبخشی
† Nuralagus rex : † Nuralagus rex 
خرگوش‌سان بزرگ مینورکا (نام علمی: Nuralagus rex) نام یک سرده از تیره خرگوشان است.
دانوسیا فرانسیس

دانوسیا فرانسیس (به انگلیسی: Danusia Francis) ژیمناست زادهٔ ۱۳ مهٔ ۱۹۹۴ میلادی اهل کشور بریتانیا است.
دالهایم

| Dalheim Duelem | Dalheim Duelem |
| --- | --- |
Commune: Commune
The ancient Roman theatre and its surroundings: The ancient Roman theatre and its surroundings
  نشان:   نشان
نقشه لوگزامبورگ که در آن  Dalheim با رنگ نارنجی مشخص شده است، ایالت با رنگ خاکستری تیره و بخش مربوطه با رنگ قرمز تیره مشخص شده است.: نقشه لوگزامبورگ که در آن  Dalheim با رنگ نارنجی مشخص شده است، ایالت با رنگ خاکستری تیره و بخش مربوطه با رنگ قرمز تیره مشخص شده است.
کشور:  لوکزامبورگ
ایالت: Grevenmacher
بخش: Remich
 • رتبه: ? of 116
 • رتبه: ? of 116
  • رتبه: ? of 116
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (CET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (CEST)
طبقه‌بندی واحدهای سرزمینی برای آمار: LU000۰۸۰۰۳
وبگاه: dalheim.lu
دالهایم (به لوکزامبورگی: Duelem) یک شهرداری در استان رمیش کشور لوکزامبورگ است که ۱۸٫۹۸ کیلومترمربع مساحت دارد و جمعیت آن در سال ۲۰۰۹ میلادی ۲۰۱۱ نفر بوده‌است.
خلخالیه

| خلخالیه | خلخالیه |
| --- | --- |
روستا: روستا
مختصات: : مختصات: 
کشور: ایران
استان: سمنان
شهرستان: گرمسار
بخش: بخش کهن‌آباد
دهستان: فروان
جمعیت: ۰ نفر (سرشماری ۹۵)
خلخالیه، روستایی از توابع بخش کهن‌آباد شهرستان آرادان در استان سمنان ایران است.
جمعیت

این روستا در دهستان فروان قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن زیر سه خانوار بوده‌است.
دانشگاه رن ۲

| 0 | 1 |
| --- | --- |
Université Rennes 2: Université Rennes 2
نوع: Public
بنیانگذاری شده: ۱۹۶۹
موقوفه مالی: €۱۰۶٬۰۰۰٬۰۰۰
رئیس: Jean-Emile Gombert
اعضای هیئت علمی: ۶۴۵
کارمندان مدیریتی: ۱٬۰۹۵
دانشجویان: ۲۱٬۴۴۵
کارشناسی: ۱۴٬۱۴۵
تحصیلات تکمیلی: ۵٬۱۸۳
دکترا: ۴۷۸
موقعیت: Rennes، Brittany، France
پردیس: Urban
وبگاه: www.univ-rennes2.fr
دانشگاه رن ۲ (به فرانسوی: Université Rennes 2, UR2)، یکی از دانشگاه‌های شرق برتانی فرانسه و یکی از چهار دانشگاه در آکادمی رن است. پردیس اصلی در بخش شمال غربی شهر رن در محله ویلژان؛ نه چندان دور از پردیس دیگر، قرار دارد.
دبای

دبای (نماد: D) یک یکای سی‌جی‌اس (یک یکای غیراس‌آی متریک) برای گشتاور دوقطبی الکتریکی است که به‌افتخار فیزیک‌دان پیتر دبای نام‌گذاری شده‌است. دبای به‌عنوان ۱‎×۱۰−۱۸ استات‌کولن‌سانتی‌متر تعریف شده‌است.
خواکین مونتانیس

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
نام کامل:  Joaquín Montañés
زادروز:  ۱۵ اوت ۱۹۵۳ ‏(۷۱ سال)
زادگاه:  تالابرا د لا رینا
قد:  ۱٫۷۳ متر (۵ فوت ۸ اینچ)
پست:  مدافع
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
Eschweiler SG:  ۱۹۶۵–۱۹۶۷
Stolberger SV:  ۱۹۶۷–۱۹۷۲
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۱۹۷۲–۱۹۸۹ |  باشگاه فوتبال آلمانیا آخن |  ۵۴۱ |  (۱۱) |
| ۱۹۸۹–۱۹۹۳ |  Borussia Freialdenhoven |   |   |
دوران مربیگری: دوران مربیگری
۱۹۸۹–۱۹۹۳:  Borussia Freialdenhoven
۱۹۹۳–۱۹۹۷:  FSV Geilenkirchen-Hünshoven
۱۹۹۷–۲۰۰۰:  SuS Herzogenrath
۲۰۰۶:  SC 07/86 Setterich
۲۰۰۶–۲۰۰۷:  Rot-Weiß Frelenberg
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
خواکین مونتانیس (انگلیسی: Joaquín Montañés؛ زادهٔ ۱۵ اوت ۱۹۵۳) بازیکن فوتبال اهل اسپانیا است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال آلمانیا آخن اشاره کرد.
دتتا خیل

نمایی از شهر دتتا خیل در وزیرستان شمالی، پاکستان - ۲۰۱۲
دتتا خیل (انگلیسی: Datta Khel)؛ (اردو: دتتا خیل‎) یک شهر در وزیرستان شمالی، مناطق قبیله‌ای فدرال (FATA) پاکستان است. این شهر در مرز بین پاکستان و افغانستان قرار دارد.
در ۲۵ سپتامبر ۲۰۰۸، به عنوان نشانه ای از افزایش تنش بین کشورها، نیروهای پاکستانی پس از عبور از قلمرو پاکستان در منطقه سعدجای در منطقه دتتا خیل منطقه وزیرستان شمالی، علائم هشداری دادند.
در ۱۷ مارس ۲۰۱۱، یک حمله هوایی آمریکا که ۴۴ نفر را در این شهر کشته و مجروح ساخت، منجر به محکومیت گسترده در پاکستان شد.
خوجه یاپاقی

| خوجه یاپاقی | خوجه یاپاقی |
| --- | --- |
روستا: روستا
مختصات: ۳۷°۲۹′۳۳٫۰″ شمالی ۵۵°۴۳′۸٫۸″ شرقی﻿ / ﻿۳۷٫۴۹۲۵۰۰°شمالی ۵۵٫۷۱۹۱۱۱°شرقی﻿ / 37.492500; 55.719111: مختصات: ۳۷°۲۹′۳۳٫۰″ شمالی ۵۵°۴۳′۸٫۸″ شرقی﻿ / ﻿۳۷٫۴۹۲۵۰۰°شمالی ۵۵٫۷۱۹۱۱۱°شرقی﻿ / 37.492500; 55.719111
کشور: ایران
استان: گلستان
شهرستان: کلاله
بخش: بخش مرکزی
دهستان: زاوکوه
جمعیت: ۶۳۷ نفر (سرشماری ۹۵)
خوجه یاپاقی، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان کلاله در استان گلستان ایران است.
جمعیت

این روستا در دهستان زاوکوه قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۵۶۴ نفر (۱۳۴خانوار) بوده‌است.