چهارمنار (یزد)
واکاوی در نام کوچه بَهروک و کوچه بُندون

کوی چهارمنار، در آغاز به نام کوچه بَهروک/پَهروک شهرت داشته است. این محله که در بیرون از حصار شهر یزد و در میان باغستان‌های وسیع واقع بوده است، در متون تاریخی همچون جامع‌الخیرات با القاب «رأس بهروک» و «سکه بهروک» همراه با اهرستان یاد شده است. در نسخۀ خطی تاریخ جدید یزد، نگاشته شده در دوران صفوی، نیز نام این محله به صورت «کوچه پهروک» ذکر گردیده است.
«پهروک» را باید از ریشه‌های «پَهرَگ» زبان پهلوی و «پَهره» فارسی به معنای مکان نظامی، پاسگاه، برج دیده‌بانی، یا به عبارتی معاصر، کلانتری دانست  این واژه به معنای محافظت، نگهبانی، و پاسبانی نیز به کار رفته است. به نظر می‌رسد که واژه «بهروک» در نسخه‌های عربی جامع‌الخیرات معرب «پهروک» بوده و صورت معرب دیگر آن، یعنی «فهرج»، به معنی حصار و مکان نظامی نیز آمده است
شایان ذکر است که در دوره ایلخانان مغول و حکمرانی اتابکان یزد، کوچه بهروک، محلی مسکونی بوده و از وضعیت نظامی و پادگانی خارج گشته بود، چنانکه در جامع‌الخیرات، یکی از موقوفات مجموعه شمسیه، خانه محمدشاه خیاط واقع در جوار دارالسیّاده شمسیه ذکر گردیده است.
پس از احداث مجموعه شمسیه و ساخت چهار مِنار در آن، به تدریج نام محله از کوچه بهروک به چهارمنار تغییر یافت. مولف جامع مفیدی که در قرن یازدهم هجری در این محله سکونت داشته، به صراحت به این تغییر نام اشاره کرده و یادآور شده‌ که کوچه بهروک اکنون به چهارمنار شهرت یافته است.  بنابراین، می‌توان استنباط نمود که در دوران صفوی، نام چهارمنار بر کوچه بهروک غلبه یافته و به عنوان نام رایج این محله مورد استفاده قرار می‌گرفته است.
شایان توجه است که در منابع تاریخ محلی یزد مربوط به قرن نهم هجری، چهارمنار همواره به عنوان بخشی از «کوچه بهروک» معرفی شده است  امروزه نیز بخش وسیعی از محله چهارمنار، «کوچه بندون» نامیده می‌شود. اگرچه اطلاعات دقیقی درباره وجه تسمیه «کوچه بندون» در دسترس نیست، اما این واژه در منابع اواخر دوره قاجار به صورت‌های «کوچه بندان»، «کوچه بندار»، «کوچه بیدون» و «کوچه میدون»  نیز مشاهده می‌شود.
رایج‌ترین تفسیری که برای واژه «بندان» می‌توان ارائه داد، ارتباط آن با ریشه «بَند» به معنای سد و راه‌بند است  که با واژه «پهره» هم‌خانواده بوده و به مکانی اطلاق می‌شده است که دارای حصار، دیوار و برج دیده‌بانی باشد. با توجه به اینکه محله چهارمنار از دوران زندیه دارای حصار و دروازه بوده است،  می‌توان احتمال داد که علت شهرت بخشی از این محله به «بندان» از اواخر دوره قاجار به بعد، وجود همین استحکامات باشد.
لیکن، برخی از اهالی چهارمنار بر این باورند که «بندان»، نام زنی زرتشتی بوده است. همچنین، گروهی دیگر از ساکنین این محل معتقدند که «بندار»، شهرت «نمیر نمیریان» ملقب به (گورِ (Gowr) نمیر تفتی) بوده است که به دلیل مالکیت باغات متعدد در چهارمنار (محدوده سمت خیابان انقلاب فعلی، از کوچه شهید طاووسی و خانه حاجی‌صوت تا مسجد موسی بن جعفر، واقع در مقابل کوچه باغ صندل) به این نام خوانده می‌شده است. با توجه به اینکه «بندار» در فرهنگ لغت به معنی سرمایه‌داری است که دارای باغ و ملک وسیع است ، این فرضیه نیز از قرائن موجود قابل استنتاج است.
لیکن، باید توجه داشت که نام «کوچه بندون» یا «بندار» به بخش وسیعی از محله چهارمنار اطلاق می‌شده است، چنانکه در استشهادنامه مربوط به سال ۱۳۱۰، مسجد کوچک این محله («مسجد دروازه»، معروف به «مسجد آقا سیدجواد حیدری») واقع در نزدیکی دروازه چهارمنار، در کوچه بندار ثبت شده است . از این رو، برخی بر این باورند که «کوچه بندون»، واژه‌ای تحریف‌شده از «کوچه بهروک» است .
با توجه به اینکه احمد کاتب در دوره تیموری، «مسجد جدید چهارمنار» یا «میرخضر شاه» را واقع در کوچه بهروک ذکر کرده  و نیز با عنایت به وجود موقوفاتی از جمله یک سماور قدیمی متعلق به دوران پهلوی در موزه مسجد میرخضر چهارمنار که بر بدنه آن عبارت «قرائت‌خانه قرآن چهارمنار و کوچه‌بندان» حک شده است، می‌توان اذعان داشت که «کوچه بندون»، واژه‌ای تحریف‌شده از «کوچه بهروک» است که  به بخش وسیعی از محله چهارمنار اطلاق می‌شده است، اما از اواخر روزگار قاجار به عنوان ذیل و تابعی از «چهارمنار»  و به مثابه برزنی از این محله شناخته می‌شود.