حقوق عصب‌شناختی
منابع حقوق عصب شناختی

اولین منبع فارسی حقوق عصب شناختی در کشورمان به قلم دکتر محمود عباسی و دکتر آرین پتفت به رشته تحریر درآمده و در مرکز اخلاق و حقوق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی به چاپ رسیده است. دیباچه این کتاب را دکتر علیرضا زالی، استاد و پزشک فوق تخصص جراحی مغز و اعصاب و ریاست دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تقریر نموده اند. بخشی از دیباچه ایشان به شرح ذیل است:
«...در ده سال گذشته شمار کثیری از کنفرانس­ها، همایش­ها، نشست­ها و سمپوزیوم­های تخصصی حقوق و علوم اعصاب در دانشگاه­های سراسر جهان از جمله ایران برگزاری شده است؛ از جمله نشست­های تخصصی«تاملی بر جرم­شناسی مدرن با رویکرد حقوق عصب­ شناختی»، «تکنیک­های نوروساینس در حقوق؛ فرصت­ها و چالش­ها»، «مسائل نظری و عملی مجادله­ برانگیز حقوق عصب­ شناختی در گستره عدالت کیفری»، «بهسازی شناختی؛ بررسی چالش­های حقوقی نوتروپیک­ها» و بسیاری دیگر. بیش از 20 دانشگاه مطرح جهان در مقطع تحصیلات تکمیلی و یا به صورت فرصت مطالعاتی (فلوشیپ) به پذیرش محققان و دانشجویان فعال در حوزه مطالعات عصب- حقوق پرداخته ­اند. از جمله این دانشگاه­ها می­توان به دانشگاه هاروارد، ییل، استنفورد، پنسیلوانیا، وندربیلت و فوردهام آمریکا و دانشگاه آکسفورد، منچستر و لندن انگلستان و دانشگاه تورنتو، کلمبیا و مک­ گیل کانادا اشاره کرد. تاثیرات شگرفی که یافته ­های علوم اعصاب بر نظام حقوقی می­گذارد مستلزم وجود مجموعه اصول و قواعد حقوقی خاصی است که علاوه بر تبیین شیوه های معتبر قانونی برای استفاده از داده­ های علوم اعصاب، سازوکارهای کاربست دستاوردهای این علم در نظام حقوقی را هنجارمند گرداند. از این رو علاوه بر توسعه دامنه دانش عصب-حقوق و آموزه ­های آن، نهضت­های تقنینی نوینی در نظام­های حقوقی پیشرفته به این منظور پدید آمده است. برای نمونه در فرانسه، نخست وزیر برای نخستین بار طرح عصب­شناسی و سیاست عمومی را با عنوان «عصب- سیاست» (Neuropolicy) در وزارت امور اجتماعی فرانسه تصویب کرد تا از فرصت­های بالقوه ناشی از یافته ­های این علم در حوزه سیاست عمومی جامعه، مطابق با سازوکارهای خاصی بهره جسته شود. همچنین در ایالات متحده شمار متعددی از مجالس قانونگذاری ایالتی، پیش­نویس قوانینی در رابطه با مسائل مربوط به عصب­شناسی و حقوق تدوین کرده و یا در دستور کار خود قرار داده­اند.... به رغم معرفی و رسمیت­ یافتن دانش عصب-حقوق در ایران در سال 1393 و آغاز شماری از پژوهش­ها و تحقیقات در این زمینه، هنوز کتاب مرجعی از این علم در کشور عزیزمان به زبان فارسی ارائه نشده است. لذا اثر حاضر می­تواند در راستای رفع این کاستی، به عنوان کتاب مرجع، گام مؤثری در جهت تبیین مبانی و کلیات این دانش نوظهور برای جامعه پزشکی، حقوقی و سایر جوامع علمی ما باشد. جای بسی تقدیر دارد که نگارندگان محترم کتاب حاضر (دکتر محمود عباسی، پدر حقوق پزشکی ایران و دکتر آرین پتفت، نظریه پردازحقوق عصب­شناختی در کشورمان) اصول و پایه­ های مشخصی را برای مسیر رشد دانش عصب-حقوق در ایران بنا نهاده­ اند و این مهم می­تواند جامعه علمی کشورمان را با دانش روز جهان در این زمینه همگام ساخته و ما را در مسیر عدالت و دانش ­افزایی بیشتر یاری رساند. امید است که در آینده شاهد آثار علمی ارزنده دیگری از سوی محققان و پژوهش­گران ارجمند کشورمان باشیم و آموزه ­ها و گفتمان­های عصب-حقوق ایران به الگوی جهانی برای صیانت از مقتضیات حداقلی عدالت حقوقی و ارتقای کیفیت آن مبدل گردند...»
در ادبیات موجود، به رغم شمار کثیر مقالات و کتب تألیفی لاتین در عصب­-حقوق، اثر نگارش شده به زبان فارسی بسیار اندک هستند. در این رابطه تنها برخی آثار علمی و سخنرانی­ های دکتر آرین پتفت و تعداد انگشت شماری از آثار دیگر محققان به زبان فارسی در دانشگاه­ها و موسسات مختلف کشور موجود است. اهم آثار پتفت عبارتند از:
کتاب «کلیات حقوق عصب­شناختی»: این کتاب به مباحث کلی نظری و کاربردی حقوق و علوم اعصاب پرداخته و آموزه ­های نوین این علم را به بحث و تحلیل می­گذارد. این اثر، نخستین منبع فارسی و در حال حاضر کتاب مرجع حقوق عصب ­شناختی در کشورمان می­باشد.
رساله پسادکتری با عنوان «کالبد شکافی و بازتعریف مفهوم مسئولیت کیفری در قرائت حقوق جزای عصب­ شناختی»: این رساله که در دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی انجام شده است منبع تخصصی حقوق کیفری عصب­شناختی است که مولفه­ های مسئولیت کیفری از جمله اهلیت کیفری، رشد و کمال عقل، نیت مجرمانه، انگیزه، قصد، تقصیر، اختیار، اراده آزاد و غیره را بر اساس جدیدترین یافته­ های علوم اعصاب و اندیشه­­ ی حقوق­دانان عصب ­شناس به بحث و تحلیل می­گذارد. این اثر مهم­ترین منبع حقوق عصب شناختی ایران در حال حاضر است.
مقاله «کاربست شواهد عصب­ شناختی در حقوق کیفری نوین با تأکید بر دادرسی عصب­ شناختی کانادا و بریتانیا» در فصلنامه حقوق پزشکی، که سازوکار استفاده از شواهد عصب­شناختی را در دادرسی کیفری ترسیم می­کند.
مقاله «بایسته­ های اعتباربخشی شواهد عصب ­شناختی نزد مراجع قضایی» در فصلنامه حقوق پزشکی، که به مسئله اتکاپذیری و نحوه اعتباربخشی به شواهد عصب ­شناختی به عنوان ادله اثبات دعوی می­پردازد.
مقاله «واکاوی مفهوم «درک» موضوع ماده 91 ق.م.ا؛ تحلیل میان رشته ­ای حقوق و علوم اعصاب شناختی» در مجله آموزه ­های حقوق کیفری که تمایز عقلانیت و درک کودکان و بزرگسالان را در بستر دادرسی افتراقی تبیین می­کند.
مقاله «مطالعه میان­ رشته ­ای زیست ­فناوری و جرم­شناسی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم و نشانگان جنین الکلی» در فصلنامه اخلاق زیستی نیز به بحث جرم­شناسی کودکان مستعد ارتکاب اعمال خلاف قانون و نحوه بازتوانی آنان می­پردازد.
از جمله آثار لاتین به قلم ایشان عبارتند از:
مقاله «مقدمه‌ای بر حقوق عصب شناختی» در فصلنامه علوم مغز و اعصاب ایران که مبانی و کلیات دانش عصب-حقوق را تبیین نموده است.
مقاله «تاملی بر علوم رفتار انسانی با رویکرد حقوق عصب شناختی» مجله بین‌المللی سلامت روانی عمومی و علوم اعصاب که به بررسی عوامل سه ­گانه عصب-روان-جامعه­ شناختی پدیده ­های رفتاری و نحوه تعامل حقوق مدرن با آن پرداخته است.
مقاله «اقدام چالش‌برانگیز عکسبرداری مغزی در وضعیت اضطرار در گفتمان حقوق عصب شناختی»  در مجله پزشکی مغز و اعصاب و عصب درمانی واشینگتن آمریکا که کاربست نوین شواهد عصب­شناختی در ذهن­خوانی متهمان به اقدامات تروریستی را تبیین نموده و مباحث حقوق بشری مدرن آن­را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است.
مقاله «بررسی رشد شناختی کودکان از منظر عصب-حقوق: قضیه راپر علیه سیمونز» در مجله روانپزشکی، روانشناسی و حقوق دانشگاه سیدنی که در رابطه با عدم بلوغ شخصیت اخلاقی و اجتماعی و آسیب­ پذیری روانی کودکان پرداخته و رویه قضایی دیوان عالی کشور آمریکا را در این رابطه مورد بحث و تجزیه تحلیل قرار می­دهد.
مقاله «ادراک کیفری کودکان: آموزه ­های حقوق عصب­ شناختی» در مجله پژوهش شاخص­ های کودک (اشپرینگر نیچر)، که به تبیین و تعریف مفهوم نوینی تحت عنوان ادراک کیفری و تمایز کودکان از بزرگسالان در ارتکاب اعمال خلاف قانون می­پردازد.
در میان آثار دیگر محققان، می­توان به موارد زیر اشاره کرد:
کتاب «مغز، ذهن و ساختار حقیقی» اثر پائول نونز که تعامل میان مغز و ذهن و تأثیری که بر اراده افراد می­گذارند را مورد بحث قرار می­دهد؛ این مسئله همیشه در متن مباحثات اندیشمندان وجود دارد که تا چه میزان رفتارهای انسان تحت کنترل ذهن و مغز قرار دارد و چه ارتباطی میان آن­ها و بروز رفتار فردی وجود دارد.
کتاب «مسئولیت کیفری در خوانش علوم اعصاب» مجموعه مقالاتی در رابطه با نظریه اسارت در مسئولیت کیفری، مسائل نظری و عملی کاربست شواهد عصب­شناختی در نظام حقوق کیفری، امکان­سنجی استفاده از فناوری­ های نوین علوم اعصاب در دادرسی­ های کیفری، تقلیل یا کاهش مسئولیت، مؤلفه ­های ماهوی فعل مجرمانه، هوشیاری و مانند آن به بحث گذارده شده است.
مقاله «علوم اعصاب و حقوق: ارزش شواهد عصب­شناختی» که به اهمیت و نقش برجسته داده­های EEG و fMRI در حقوق خصوصاً دادرسی کیفری می­پردازد.
مقاله «استفاده از شواهد عصب­شناختی در دادرسی کیفری انگلستان و ولز» به شرح کاربست ابزارهای عصب­شناختی در دادگاه­ های بریتانیا برای تبیین مسئولیت کیفری متهم نزد قاضی و هیئت منصفه پرداخته شده است که در آن حقوق­دانان با اتکای بر شواهد عصب-روان­شناختی تلاش می­نمایند که عنصر معنوی جرم را کالبد شکافی کنند.
مقاله «حقوق کیفری و عقل سلیم» اشاره کرد که طرح گفتمان­ هایی چون آموزه جبرگرایی ­را در رابطه با بحث محوری جرم­ شناسی مدرن در مورد مسئله بسیار چالشی اراده آزاد و مسئولیت کیفری به چالش می­کشد.