زبان‌های کردی
گویش‌ها

در برخی دسته‌بندی‌ها کردی به سه دسته اصلی شمالی، جنوبی و میانه تقسیم شده که خود شامل بیست و دو نوع گویش می‌باشد و هر گویش نوع نگارش و تلفظ خاصی دارد. تلاش برای یک زبان استاندارد برای کردی نتوانسته به موفقیت‌های چشمگیری برسد.
| شاخه گویش | گویش | لهجه‌ها و مناطق زندگی گویشوران |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| کردی شمالی (Kurdiya Bakûr) |  کورمانجی (Kurmancî) |  بُوتانی یا «بُختی» (Botanî یا Botî یا Boxtî) شهرهای (استان شرناخ، استان ماردین، استان سرت کردستان ترکیه).  شهر زاخو (استان دهوک اقلیم کردستان عراق). سَرحَدی یا «سَرحَدکی» (serhedî یا serhedkî) مناطق مرزی شهرهای (استان بینگول یا «چُولیگ»، استان ارزروم، استان موش، استان آگری و استان قارص کردستان ترکیه).  شهر ماکو و مناطق مرزی شهرهای (استان آذربایجان غربی).  تُوری (Torî) شهرهای میدیات، دارگچیت «کَربُوران»، نصیبین، ساوور «ستَور»، یشیل‌لی «ریشمیل»، عمرلی «مَهسَرت» و ماردین (استان ماردین کردستان ترکیه).  شهرهای قامشلی «قامشلو»، مالَکیه «دیرک» و قحطانیه «تِربَسپی» (استان حسکه کردستان سوریه).  عشایر «حَویرکان» در منطقه کوهستانی طور عبدین «تورابدین» ما بین شهرهای ماردین و میدیات (استان ماردین کردستان ترکیه) و باتمان «ایلِه» که به لحاظ تاریخی این منطقه «بُوتان» نامیده می‌شود. (استان باتمان کردستان ترکیه).  خَرزی (Xerzî) در دشت خَرزان (Xerzan) که رودخانه‌ای به همین نام در آن جاری است و این منطقه باستانی می‌باشد (استان سیرت کردستان ترکیه).   سِلیوانی یا سِلیوی یا «فارقینی» (Silîvanî یا Silîvî یا Farqînî) شهر سیلوان «میافارقین» شهری باستانی در در نزدیکی شهر دیاربکر (استان دیاربکر کردستان ترکیه).  قَرَژداخی (Qerejdaxî) مناطق کوهستانی بین کوه آتشفشانی قرجه‌داغ «قَرَژداخ» (Qerejdax) در نزدیکی شهر دیاربکر (استان دیاربکر کردستان ترکیه) تا کوه آتشفشانی «سیپانی‌خَلاتی» (Sîpanê Xelatê) در نزدیکی شهر وان (استان وان کردستان ترکیه).  آمَدی (Amedî) (لهجه معیار کردی کورمانجی در کردستان ترکیه) کلانشهر آمَد «دیاربکر» و حومه که پایتخت کردستان ترکیه است (استان دیاربکر کردستان ترکیه). بادینانی یا «بهدینانی» (Badînanî یا Badînî یا behdînanî یا behdînî) شهر دهوک و حومه (استان دهوک اقلیم کردستان عراق).  منطقه حَکاری شامل (استان حَکاری، استان شرناخ و استان وان کردستان ترکیه) به همراه (استان دهوک اقلیم کردستان عراق) که به صورت تاریخی این استان‌ها «ولایت حَکاری» عثمانی را می‌ساختند. حَکاری یا «شَمذینانی» (Hekarî یا Şemzînanî) در ناحیهٔ کوهستانی شَمذینان (Şemzînan) در استان حَکاری کردستان ترکیه).  سورچی (Surçî) شهرهای سُوران یا «دیانا» و شَقلاوه (استان اربیل اقلیم کردستان عراق).  شهر عقره یا «آکری» و شَقلاوه (استان دهوک اقلیم کردستان عراق).  شِنگالی یا «سَنجاری» (Şingalî یا Şingarî یا Senjarî) شهرهای شیخان و سَنجار یا «شِنگال» و حومه (استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  هَرکی (Herkî) دهستان مرگور، دهستان ترگور، باراندوز ارومیه و دشت‌بیل اشنویه (استان آذربایجان غربی).  برخی مناطق (استان اربیل، استان دهوک و استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  برخی مناطق (استان حَکاری کردستان ترکیه).  شِکاکی (Şikakî) شهرهای سلماس، خوی و ارومیه (استان آذربایجان غربی).  شهر عفرین (استان حلب کردستان سوریه).  شهرهای وان و میکسه (استان وان کردستان ترکیه).  منطقه شمدینان (استان حَکاری کردستان ترکیه).  عشایر «شاواک» (Şavak) ساکن در شهر پرتک «پیرتاگ» (Pêrtag) شهرستان چمشگزک «مَلکِشی» (Melkişî) (استان تونج‌ایلی «درسیم» کردستان ترکیه) و دیگر عشایر «شاواک» کوچ‌رو و ساکن شهرهای (استان ارزنجان، استان الازیغ کردستان ترکیه).  بایزیدی  جودیکانی کورمانجی روژاوا (Kurmanciya Rojava) دیرسِمی یا «دیرسِمکی» (Dêrsimî یا Dêrsimkî)  شادِلی (Şaddilî)  شینَمِلی (Sînemilî)  کورمانجکی (Kurmanckî)  رَشُویی یا «رَشوانی» (Reşoyî یا Reşwanî)  اورفی یا «رِحایی» (Urfî یا Rihayî) شهرهای (استان شانلی‌اورفه یا «رحا» کردستان ترکیه).  شهرهای (استان آدیامان کردستان ترکیه).  عَفرینکی (Efrînkî) کورمانجی خراسان و دیلمان (Kurmanciya Xoresan û Deylaman) عمارلویی یا «آمَرانلویی» (Ameranlûyî)  قُوچانی (Qoçanî)  بجنوردی (Bocnûrdî)  جان‌بَگی یا مُدانلویی (Canbegî یا Modanlûyî) کورمانجی آناتولی (Kurmanciya Anatolyayê) |- | کردی میانی (Kurdiya Navîn) |  سُورانی (Soranî) |  سُورانی مُوکریانی یا «مهابادی» (Mukrî یا Mukriyanî) شهرهای مهاباد، سردشت، اشنویه، پیرانشهر و بخش بزرگی از شهرهای میاندوآب و نقده (استان آذربایجان غربی). زیر لهجهٔ سُورانی بُوکانی (Bokanî) ترکیبی فصیح از مُوکریانی و اردلانی. در شهر بُوکان و حومه (استان آذربایجان غربی).  زیر لهجهٔ سُورانی سقزی (Seqizî) زیر لهجه‌ای از مُوکریانی به همراه پاره‌ای از واژگان اردلانی. (کتاب زبان‌شناسی و دستور زبان کردی لهجه سقزی. گردآورنده مصطفی کاوه) شهر سقز (استان کردستان).  سُورانی اربیلی یا «سُورانی» (Hewlêrî یا Soranî) کلانشهر اربیل و حومه (استان اربیل اقلیم کردستان عراق).  سُورانی خُوشناوی (Xoşnawî) شهر شَقلاوه (استان اربیل اقلیم کردستان عراق).  سُورانی گَرمیانی یا «سُورانی کرکوکی» (Germiyanî یا Kerkûkî) شهر کرکوک، خورماتو و حومه (استان کرکوک اقلیم کردستان عراق).  سُورانی پِشدَری (Pişderî) شهرستان پیشدار یا «پـِشدَر» "قلعه‌دیزه یا «قلادزه»" (استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق)  سُورانی بابانی یا «سُورانی سلیمانیه‌ای» (Babanî یا Silêmanî) شهر بانه و حومه (استان کردستان).  شهر سلیمانیه و حومه (استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق). زیر لهجهٔ سُورانی مریوانی (Merîwanî) لهجه‌ای مشابه سورانی رایج در سلیمانیه و حلبچه. شهر مریوان و حومه (استان کردستان).  وارماوایی‌ «Warmawayî» در بخش وارماوا شهرستان حلبچه (استان حلبچه اقلیم کردستان عراق).  جافی (Cafî) شهرهای جوانرود، ثلاث باباجانی و بخش‌هایی از شهرهای پاوه، سرپل ذهاب، قصر شیرین و کلانشهر کرمانشاه (استان کرمانشاه).  شهرهای حلبچه، شهرزور، سیدصادق، پنجوین و سیروان (استان حلبچه اقلیم کردستان عراق).  شهرهای دربندیخان، کلار، کفری و بخشی از شهر سلیمانیه (استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق).  سُورانی کرمانشاهی (Soraniya-Kirmaşanî) بخش‌هایی از شهر کرمانشاه (استان کرمانشاه)  سُورانی خانقینی (Soraniya-Xaneqînî) بخش‌هایی از شهر خانقین (استان دیاله اقلیم کردستان عراق)  اردلانی یا «سنندجی» (Erdelanî یا Sîneyî) شهرهای سنندج، کامیاران، دیواندره و دهگلان (استان کردستان).  شهرستان روانسر دراستان کرمانشاه  بخش بزرگی از شهرهای تکاب و شاهین‌دژ (استان آذربایجان غربی). |
| کردی جنوبی (کوردی باشووری) | کلهری (Kelhurî) |  کَلهری (Kelhurî)  کُلیایی (Kulyayî)  سَنجابی (Sencabî)  کرماشانی-قصری  مایانی یا دینوری (Mayanî)  کردی ایلامی یا کردی فیلی(îlamî)  زنگنه‌ای  قروه‌ای  گروسی  کُردَلی  کرندی  صحنه‌ای  بیلواری  شیخ بزینی  عبدویی  کرونی  چمچمالی  لَکی (Lekî) |  |  |  |
زازا-گُورانی (Zaza-Goranî) | زازاکی «دِمِلی یا کِرمانجکی» (Zazakî یا Dimilî یا kirmanckî): 
| زازا-گُورانی (Zaza-Goranî) | زازاکی «دِمِلی یا کِرمانجکی» (Zazakî یا Dimilî یا kirmanckî) | هَورامانی (Hewramanî)  |  هَورامی-لُهوُنی یا «پاوه‌ای» (Hewramî-Luhonî) شهرهای پاوه، نودشه، نوسود و دهستان دشه (استان کرمانشاه).  هَورامی-تَختی (Hewramî-Textî) بخش هَورامان تَخت شهرستان سروآباد (استان کردستان).  هَورامی-ژاوَرودی (Hewramî-Javerudî) دهستان ژاوَرود شهرستان کامیاران (استان کردستان).  هَورامی-بیسارانی (Hewramî-Bêsaranî) دهستان بیساران شهرستان سروآباد (استان کردستان).  هَورامی-شیخانی (Hewramî-Şayxanî) دهستان شیخان (پاوه) بخش نوسود شهرستان پاوه (استان کرمانشاه).  هَورامی-حلبچه‌ای (Hewramî-Helebceyî) شهر حلبچه و چند دهستان (استان حلبچه اقلیم کردستان عراق).  هَورامی-کَندوله‌ای (Hewramî-Kendûleyî) روستای کَندوله بخش دینور شهرستان صحنه (استان کرمانشاه). |  |  |  |
| زازا-گُورانی (Zaza-Goranî) | زازاکی «دِمِلی یا کِرمانجکی» (Zazakî یا Dimilî یا kirmanckî) | گُورانی (Goranî)  |  باجلانی (Bacalanî) بخش‌هایی از شهرهای گیلان غرب، سرپل زهاب و قصرشیرین (استان کرمانشاه).  بخش‌هایی از شهر خانقین (استان دیاله اقلیم کردستان عراق).  عشایر «باجلان» در بخش‌هایی از شهرستان موصل (استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  شَبَکی (Şebekî) (پیرو آیین یارسان یا اهل حق) در حومه شهر موصل (استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  کاکایی یا کاکی‌ای (Kakaî یا Kakêyî) (پیرو آیین یارسان یا اهل حق) در شهر داقوق و حومه کرکوک (استان کرکوک)، حومه خانقین (استان دیاله)، حومه اربیل (استان اربیل) و حومه حلبچه (استان حلبچه) (اقلیم کردستان عراق).  در شهر کرند غرب و غرب کرمانشاه (استان کرمانشاه).  در برخی از شهرهای (استان قزوین) و (استان مازندران) |  |  |  |
شاخه‌های اصلی زبان‌های کردی عبارتند از:
کردی شمال-غرب: کرمانجی، بادینی، بایزیدی، بوتانی، شکاکی و…
کردی مرکزی: سورانی، جافی، مکریانی، اردلانی و…
گویشهای جنوبی کردی: کلهری، ایلامی، لکی و…
گویش های پراکنده کردی:کردی اراکی و...
زبان کردی مرکزی در عراق زبان رسمی است در حالی که در کشور سوریه ممنوع است. تا اوت ۲۰۰۲ در ترکیه محدودیت‌های شدیدی بر آن (کردی کرمانجی) اعمال می‌شد گرچه هنوز کاربرد آن در ترکیه محدود است. در ایران نیز کاملاً آزاد است و در رسانه‌ها امکان استفاده از آن وجود دارد در حالی که استفاده از آن در نظام آموزشی دولتی هنوز صورت نپذیرفته و قطعی نشده‌است.
اشتراکات زبانی میان کردی و پارسی باستان و پارسی میانه (پارسیگ)
بسیاری از واک‌های موجود در فارسی باستان و میانه که بعدها تحت تأثیر الفبا و دستور زبان عربی متروک شدند در کردی امروز زنده‌اند. از جمله تفاوت‌هایی که میان واژگان هم ریشهٔ کردی و فارسی امروز وجود دارد جابجایی حروف و قلب و تبدیل هاست که در این گونه موارد غالباً صورت مورد استفاده در کردی به صورت کهن واژه نزدیک تر است. این تغییرات در زبان فارسی را امروزه تحت عناوین زیر بررسی می‌کنند.
۱- یاء و واو مجهول: در فارسی باستان بیش از یک نوع یائ و واو وجود داشته که امروزه تنها صورت باقی مانده در فارسی را یاء و واو معلوم و دیگر گونه‌ها را مجهول می‌خوانند. یاء معلوم چون: تیر، جاوید، رهی، بید و واو معلوم چون: تموز، آهو، توت. صورت مجهول واو و یاء (که در فارسی افغانستان و تاجیکستان همچنان رواج دارد) در کردی با علامت «ێ» و «ۆ» از شکل معلوم آن‌ها متمایز می‌شوند و در واژگانی چون: شێر، دلێر، زۆر، شۆر و… وجود دارند.
«بعد از اسلام که خط پهلوی به عربی بدل شد و در حروف هجای عربی برای تلفظ واو و یاء مجهول حروف خاصی موجود نبود به مرور زمان تفاوت میان آنها از میان برخاست و همه معروف خوانده شدند.» (جهانگیر، ۱۳۸۵: ۲۱)
۲ - ابتدا به سکون: در زبان‌های ایرانی باستان گروه‌های صامت، یعنی اجتماع دو صامت در آغاز کلمه وجود داشته‌است اما بعدها از میان برخاسته است (خانلری، ۳۵۱:۱۳۶۵) این تغییر نیز باز به دلیل نفوذ و تأثیر دستور زبان عربی اتفاق افتاده که در آن ابتدا به ساکن محال است؛ بنابراین کلماتی که دارای چنین ترکیبی بودند به دو صورت تغییر کردند:
الف- افزودن مصوت میان دو صامت آغازی
Barardar-----brad(ar)---------bratar (برادر)
ب- الحاق مصوت به آغاز کلمه
(a)bru------brug-----bru (ابرو)
در کردی کلمات با همان سیاق باستانی و با صامت آغازین به کار می‌روند
Bra, bro,fra, dro
ج- تبدیل صامتها:
۱- صامت j=ج در آغاز کلمات در فارسی مرحلهٔ باستان، میانه و جدید به ز= z تبدیل یافته، همین واژگان در کردی بدل به ژ =zh شده‌اند.
زن jan = zan =
زیستن jiv = ziwistan =
در کردی:
(در واژهٔ ژه نیار به معنای نوازنده) ژه ن = jan = zhan
ژین/ ژیان = jiv =zhiwan
۲- صامت نفسی ه=h که در آغاز کلمات مرحلهٔ باستانی قرار داشته در فارسی میانه باقی مانده و در جدید ساقط شده
انجمن hanjamana= hanjaman=
در کردی این شکل از کاربرد ه همچنان زنده است و در برگردان به فارسی حذف می‌شوند
هه و راز hawraz  = اوراز به معنای فراز
هه و رامان hawraman= اورامان به معنای محل برآمدن خورشید
هه ور hawr = ابر
۳- صامت و=v آغازی هرگاه پس از آن مصوت i قرار داشته در مرحلهٔ میانه همچنان وجود داشته و در مرحلهٔ جدید به گُ = go تبدیل شده (خانلری۳۴۶:۱۳۶۵)
گشتاسپ = vishtaspa=wishtasp
گزارد = vicard = wizard
در کردی همین تبدیل در برخی موارد دیده می‌شود اما هم شکل نخستین امروز کاربرد دارد و هم شکل تغییر یافته:
Vitn(وتن) یا گوتن به معنای گفتن
هم وتن و هم گوتن در معنای گفتن به کار می‌رود که در اولی v باستانی به کار رفته و در دومی تبدیل شدهٔ آن به go. این go در کردی به o بسیار خفیف تلفظ می‌شود که بیشتر شبیه سکون است. به نظر می‌رسد در فارسی هم چنین بوده باشد و بعدها به دلیل پرهیز از ابتدای به سکون اینo واضح تر شده باشد.
۴- دال در بسیاری از کلمات فارسی قدیم ذال بوده و مثل ذال تلفظ می‌شده و به مرور زمان تلفظش تبدیل شده و دال شده (جهانگیر، ۱۳۸۵ :۱۵)
گنبذ = گنبد در کردی گمذ
۵گروه صامت fr= ف ر در میان کلمه به رف= rf قلب شده‌است.
برف = vafr =wafr
در کردی وه فر wafr عیناً تلفظ دورهٔ میانه است.
۶- مصوت میانی o یا auh در فارسی دورهٔ جدید به صامت خ بدل شده (خانلری، ۳۴۵:۱۳۶۵) و در کردی به همان صورت باقی مانده.
تخم = tauhm = tom
در کردی:
توم = tom
۷- مصوت آغازی هو=hu یا u در فارسی جدید به خ بدل شده (خانلری، ۳۴۲:۱۳۶۵)
خشک = ushk= hushk
درکردی:
وشک = hushk=ushk=wshk
۸-تبدیل صامت s س به ه h
ask=aho=آهو
Masi=mahi=ماهی
Asen=ahen=آهن
زبان کردی لهجه‌های متعدد دارد مانند: مکری، سلیمانیه‌ای، اردلانی، کرمانشاهی، بایزیدی، عبدویی، ملکشاهی و…. زبان کردی با دسته شمالی لهجه‌های ایرانی غربی بعض مشابهات دارد، و از زبان‌های مهم دسته غربی بشمار می‌رود و صاحب اشعار و تصانیف، قصص و سنن ادبی است.
منشأ ماده مجهول(ya) در (فارسی باستان) و  زبان کردی اردلانی و کلهری و هورامی و تفاوت آشکار با گویش سورانی
در زبانهایی مانند فارسی نو و انگلیسی
تغییرات نحوی در مجهول سازی همراه با اضافه شدن یک فعل کمکی است اما در گویشهای کردی فعل کمکی به فعل اصلی اضافه نمی شود و فقط با تغییرات ساخت واژی فعل به حالت مجهولی در می آید
در فارسی باستان (  پارسی هخامنشی) تعدادی ماده فعلی مانند ماده ماضی ، ماده آینده، ماده مضارع نقلی ماده مجهول ماده و اداری ماده جعلی ماده آرزویی و ماده تشدیدی وجود داشته اند و ماده مجهول با افزودن پسوند ماده مجهول ساز ya - به ریشه افعال معلوم ساخته میشده است ( ابوالقاسمی، ۱۳۷۵ : ۱۴۱ دبیر مقدم ، (۱۳۶۴ (۳۳) ماده مجهول ساز ماضی در گویشهای کردی مانند پارسی باستان ya و تنها در گویش سورانی ra است و ماده مجهول ساز حال در گویشهای کردی - ya و در گویش سورانی re است.
به نظر می رسد این تفاوت گویش سورانی با سایر گویش کردی دیده شده در زبان آذری کهن و گویشهای مانند تاتی هرزنی وجود داشته است .
گویش سورانی ماده مجهول ساز زمان حال به صورت er. ماده مجهول زمان گذشته به صورت -ra-‏ تلفظ می شود که این ویژگی در زبان تاتی هرزنی و آذری کهن وجود داشته و حکایت  از تاثیر زبانهای مانند ارمنی در گویش سورانی است زیرا در زبان ارمنی و آذری کهن تحویل آوایی d به r وجود داشته است.
گویش اردلانی
آنها سیب‌ها را خوردندavan sef_ak an-yan xward
#Sef aka   axwr ya سیب خورده می شود
Sef aka xwr ya سیب خورده شد.
گویش هورامی
Anisha sew-aka warde آنها سیب‌ها را خوردند
sew aka wer-ya سیب‌ها خورده شد
گویش سورانی
sew -aka -an  da xor-re-n سیب ها خورده می شوند
Sew aka  xor ra
سیب خورده شد.
'''مقایسه ساخت مجهول در گویش تاتی هرزنی با اردلانی و  سورانی'''
اردلانی درس خوانده شد 
dars xwin ya
گویش سورانی
درس خوانده شد
dars xond ra
تاتی هرزنی
درس خوانده شد
dars hond ra
گویش کردی اراکی گویشی است که کردان مهاجر به اراک به آن سخن می‌گویند. این مهاجران شامل چند خانوار هستند که اطلاعاتِ دقیقی نسبت به آنها وجود ندارد مهم ترین آنها خاندان اثمری هستند.زبان آنها تلفیقی از فارسیِ اراکی و کردی است.