قطعه (شعر)

قِطعه مجموعهٔ ابیاتی را گویند که بر یک وزن و قافیه باشد، و از آغاز تا انجام همگی به یکدیگر مربوط بوده، پیرامون یک قصّهٔ شیرین، یک موضوع اخلاقی، یا تهنیت و تعزیت و مدح و هجو و مانند آن پدید آمده باشد. برخلاف قصیده، بیت مَطلَع در قطعه مُصَرَّع نیست.
در قطعه نحوه شکل‌گیری قافیه‌ها به این شکل است که، مصراع‌های زوج باهم هم قافیه‌اند. 
و شگفت آن است که قطعه فقط به علت
یک قافیه کمتر داشتن از غزل،اینقدر قدرت نفوذ خود را در تاریخ ادبیات از دست داده است و این نشانگر اهمیت فوق العاده موسیقی در جذب مخاطب در هنر شعر است.
تعداد ابیات یک قطعه، حداقل ۲ و حداکثر آن به‌طور معمول ۱۵ است، ولی گاهی تا ۵۰ بیت و بیش از آن هم رسیده‌است.
در میان شُعَرای پارسی‌گوی از رودکی تاکنون، همواره، قطعه‌سرایی رواج داشته‌است. لیکن، انوری، ابن یمین و پروین اعتصامی بیش از دیگران به این قالب شعری پرداخته‌اند. قطعه را بیشتر در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه‌نگاری بکار می‌برند.
قدیمی‌ترین قطعه‌ها مربوط به ابن یمین است و از بین شاعران معاصر، پروین اعتصامی نیز بیشتر اشعارش را در قالب قطعه سروده است. پروین اعتصامی مناظره‌های زیادی در قالب قطعه دارد از قبیل مناظره نخ و سوزن و سیر و پیاز میتوان اشاره نمود. علت نام‌گذاری قطعه این است که شعری با قالب قطعه مانند آن است که از وسط یک قصیده برداشته شده باشد و در واقع قطعه‌ای از یک قصیده است.کسی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  شنیده‌اید که آسایش بزرگان چیست؟  |  |  برای خاطر بیچارگان نیاسودن |
|  به کاخ دهر، که آسایش است بنیادش  |  |  مقیم‌گشتن و دامان خود نیالودن |
|  همی ز عادت و کردار زشت کم‌کردن  |  |  هماره، بر صفت و خوی نیک افزودن |
|  رهی که گمرهی‌اش در پی است، نسپردن  |  |  دری که فتنه‌اش اندر پی است، نگشودن |
|  |  |  اعتصامی |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  خلید خار درشتی به پای طفلی خرد  |  |  به‌هم‌برآمد و از پویه بازماند و گریست |
|  بگفت مادرش این رنج اولین قدم است  |  |  ز خار حادثه تیه وجود خالی نیست |
|  هنوز نیک و بد زندگی به‌دفتر عمر  |  |  نخوانده‌ای و به‌چشم تو راه و چاه، یکی است |
|  ندیده زحمت رفتار، ره نیاموزی  |  |  خطانکرده، صواب و خطا چه دانی چیست؟ |
|  دلی که سخت ز هر غم تپید، شاد نماند  |  |  کسی که زود دل‌آزرده گشت، دیر نزیست |
|  هزار کوه گرت سد راه شوند، برو  |  |  هزار ره گرت از پا درافکنند، بایست |
|  |  |  اعتصامی |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  گلی خوش‌بوی در حمام روزی  |  |  رسید از دست محبوبی به دستم |
|  بدو گفتم که مشکی یا عبیری؟  |  |  که از بوی دلاویز تو مستم |
|  بگفتا، من گِلی ناچیز بودم  |  |  ولیکن مدتی با گُل نشستم |
|  کمال هم‌نشین درمن اثر کرد  |  |  وگرنه، من همان خاکم که هستم |
|  |  |  سعدی |
این شعر در اصل یک مسمّط است و نباید به عنوان قطعه شناخته شود حتی اگر بیت آغازین آن مقفّا نباشد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  بر سر بازار جان‌بازان منادی می‌زنند  |  |  بشنوید ای ساکنان کوی رندی، بشنوید |
|  دختر رز چند روزی هست از ما گم‌شدست  |  |  رفت، تا گیرد سر خود، هان و هان، حاضر شوید |
|  جامه‌ای دارد ز لعل و نیم‌تاجی از حباب  |  |  عقل و دانش برد و شد، تا ایمن از وی نغنوید |
|  هر که آن تلخم دهد حلوا بها جانش دهم  |  |  ور بود پوشیده و پنهان به دوزخ در روید |
|  |  |  حافظ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  دل شناسد که چیست جوهر عشق  |  |  عقل را ذره‌ای بصارت نیست |
|  در عبارت همی نگنجد عشق |  |  عشق از عالم عبارت نیست |
|  هر که را دل ز عشق گشت خراب  |  |  بعد از آن هرگزش عمارت نیست |
|  عشق بستان و خویشتن بفروش  |  |  که نکوتر ازاین، تجارت نیست |
|  |  |  عطار |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  اهل دنیا سه فرقه بیش نی‌اند  |  |  چون طعام‌اند و همچو دارو و درد |
|  فرقه‌ای چون طعام درخوردند  |  |  که از ایشان گریز نتوان کرد |
|  باز جمعی چو داروی دردند  |  |  بر مال و جاه خويش نيفزايد |
|  مَردُم بدين صفات اگر يابی  |  |  که بدان، گه گه است حاجت مرد |
|  باز جمعی چو درد با ضررند  |  |  تا توانی به گرد درد مگرد |
|  |  |  ابن‌یمین |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  بهترین مراتب آن باشد |  |  کان به فضل و هنر به‌دست آید |
|  رتبتی کان نباشد استحقاق  |  |  زودش اندر بنا شکست آرد |
|  |  |   ابن‌یمین |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  ای خواجه، رسیده‌ست بلندیت به‌جایی  |  |  کز اهل سماوات به‌گوشت برسد صوت |
|  گر عمر تو چون قد تو باشد، به‌درازی |  |  تو زنده بمانی و بمیرد ملک‌الموت |
|  |  |  انوری |
غزل زیر کاملا از لحاظ محتوایی متاثر از قطعه است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  بچه ماهی به تور می‌نگریست  |  |  راز این پرده مشبک چیست  |
|  پدر و مادر مرا هم برد  |  |  راستی این فرشته ما نیست؟!  |
|  تا به کی مثل لاکپشتی پیر  |  |  روز و شب یکنواخت باید زیست؟!  |
|  می‌روم از حصار این تکرار  |  |  تا به آنجا که آسمان آبیست  |
|    می‌روم اوج را ولی باید  |  |  سخت بر حال لاکپشت گریست |
|  ساعتی بعد، آنسوی برکه  |  |  رقص آتش، غروب یک ماهی‌ست |