stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
حمله به تایتان
پخش > مانگا

مجموعه مانگای آن به‌دست انتشارات کودانشا در مجله بساتسو شونن از سپتامبر ۲۰۰۹ شروع شد. انتشار این مانگا در ژاپن به ۲۰ میلیون نسخه رسید. این مانگا با انتشار ۳۴ جلد و ۱۳۹ چَپتِر در ۲۱ آوریل ۲۰۲۱ بعد از ۱۱ سال به کار خود پایان بخشید.
پخش > انیمه

مقالهٔ اصلی: حمله به تایتان (سریال تلویزیونی)
انیمه «حمله به تایتان» در لیست ۲۵۰ سریال برتر وبسایت IMDB با امتیاز ۹ از ۱۰ در رتبه ۳۵ بهترین مجموعه سریال‌های تلویزیونی قرار دارد.
پخش > جدول پخش

| فصل | تعداد قسمت‌ها | تعداد قسمت‌ها | انتشارات اصلی> اولین قسمت | انتشارات اصلی> آخرین قسمت |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| فصل اول | ۲۵ | ۲۵ | ۷ آوریل ۲۰۱۳ (۲۰۱۳-04-۰۷) برابر ۱۷ فروردین ۱۳۹۲ | ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۳ (۲۰۱۳-09-۲۹) برابر ۷ مهر ۱۳۹۲ |
| فصل دوم | ۱۲ | ۱۲ | ۱ آوریل ۲۰۱۷ (۲۰۱۷-04-۰۱) برابر ۱۲ فروردین ۱۳۹۶ | ۱۷ ژوئن ۲۰۱۷ (۲۰۱۷-06-۱۷) برابر ۲۷ خرداد ۱۳۹۶ |
| فصل سوم | پارت اول | ۱۲ | ۲۳ ژوئیه ۲۰۱۸ (۲۰۱۸-07-۲۳) برابر ۱ مرداد ۱۳۹۷ | ۱۵ اکتبر ۲۰۱۸ برابر ۲۳ مهر ۱۳۹۷ |
| فصل سوم | پارت دوم | ۱۰ | ۲۹ آوریل ۲۰۱۹ برابر ۹ اردیبهشت ۱۳۹۸ | ۱ ژوئیه ۲۰۱۹ (۲۰۱۹-07-۰۱) برابر ۱۰ تیر ۱۳۹۸ |
| فصل چهارم | پارت اول | ۱۶ | ۷ دسامبر ۲۰۲۰ (۲۰۲۰-12-۰۷) برابر ۱۷ آذر ۱۳۹۹ | ۲۹ مارس ۲۰۲۱ برابر ۹ فروردین ۱۴۰۰ |
| فصل چهارم | پارت دوم | ۱۲ | ۱۰ ژانویه ۲۰۲۲ برابر ۲۰ دی ۱۴۰۰ | ۴ آوریل ۲۰۲۲ برابر ۱۵ فروردین ۱۴۰۱ |
| فصل چهارم | پارت سوم | ۱ | ۴ مارس ۲۰۲۳ برابر ۱۳ اسفند ۱۴۰۱ | ۴ مارس ۲۰۲۳ برابر ۱۳ اسفند ۱۴۰۱ |
| فصل چهارم | پارت چهارم | ۱ | ۴ نوامبر ۲۰۲۳ برابر ۱۳ آبان ۱۴۰۲ | ۴ نوامبر ۲۰۲۳ برابر ۱۳ آبان ۱۴۰۲ |
پخش > جدول پخش > فصل اول

پخش فصل اول مجموعه انیمه تلویزیونی آن به کارگردانی تتسورو آراکی و به تعداد ۲۵ قسمت از ۶ آوریل ۲۰۱۳ برابر تا ۲۸ سپتامبر همان سال در شبکه ماینیچی برودکاستینگ سیستم به طول انجامید.
پخش > جدول پخش > فصل دوم

پخش فصل دوم این انیمه به پایان رسیده است.
پخش > جدول پخش > فصل سوم

پخش فصل سوم این انیمه در ماه ژوئن ۲۰۱۸ صورت گرفت؛ و همچنین ۵ قسمت اووی‌ای از آن منتشر شد که سرگذشت برخی از شخصیت‌ها را به نمایش می‌گذارد. علاوه بر آن attack on titan:lost girls هم منتشر شد که داستان annie را در پایتخت تعریف می‌کند. همچنین نسخه‌های دیگری نیز از آن منتشر شد که شامل Picture Drama و [AnimeCreed] Shingeki! Kyojin Chuugakkou می‌شود.
آهنگ ابتدایی آن با نام گورن نو یومیا (به ژاپنی: 紅蓮の弓矢، با معنی لغوی تیر و کمان قرمز) را سوند هوریزون و آهنگ پایانی آن با نام اوتسوکوشیکی زانکوکو نا ساکای (به ژاپنی: 美しき残酷な世界، با معنی این دنیای زیبای بی‌رحم) را یوکو هیکاسا خوانده است.
پخش > جدول پخش > فصل چهارم

فصل چهارم انیمه با نام «حمله به تایتان: فصل پایانی» منتشر شده است. در تاریخ ۶ دسامبر ۲۰۲۰ (برابر با ‎۱۶ آذر ۱۳۹۹) اولین قسمت فصل چهارم پخش شد. پارت اول فصل چهارم ۲۹ مارس ۲۰۲۱ (۹ فرودین ۱۴۰۰) به پایان رسید و پارت دوم در ژانویه ۲۰۲۲ (برابر با ۱۹ دی ۱۴۰۰) پخش شد. پارت سوم که شامل ۱ قسمت بود در تاریخ ۱۳ اسفند ۱۴۰۱ پخش شد. پارت چهارم فصل پایانی که شامل ۱قسمت است در تاریخ ۱۳ابان۱۴۰۲ پخش شد.
پخش > بازی‌های ویدئویی

چهار بازی ویدئویی بر اساس حمله به تایتان‌ها به‌دست نیتروپلاس و با همکاری پروداکشن آی. جی ساخته شده است.
پخش > فیلم سینمایی

نوشتار اصلی: حمله به تایتان
پایان جنجال‌برانگیز

زمانی که مانگا حمله به تایتان در سال ۲۰۲۱ به پایان رسید، نتیجه داستان طرفداران را دچار اختلاف و نارضایتی کرد. تاجایی که حتی نویسنده در نهایت اعتراف کرد که پایان داستان آنطوری که امیدوار بود خوب از آب در نیامده.
با بیش از یک دهه دنبال کردن داستان، طرفداران امیدوار بودند که با رسیدن به اوج جنگ پرتنش داستان، نتیجهٔ رضایت بخشی به دست آید. اما متأسفانه سرنوشت ارن در حمله به تایتان تعداد زیادی از طرفداران را ناراضی کرد. بعد مرگ ارن، با مذاکرات صلح بین جزیره پارادایس و دنیا، به نظر می‌رسید کاری که ارن انجام داده تا حدودی جواب داده. با اینحال داستان در ادامه نشان می‌دهد که خشونت میان پارادایس و دنیا پس از سالهای زیادی بعد از مرگ ارن ادامه پیدا می‌کند تاجایی که پارادایس در اثر جنگ ویران می‌شود و ارن نمی‌تواند پارادایس را در دراز مدت نجات دهد.
همچنین در یکی از بخشی‌های پایانی داستان، آرمین از ارن برای قتل‌عام هشتاد درصد جمعیت دنیا تشکر می‌کند که مورد انتقاد بسیاری از مخاطبان قرار گرفت. در پایان هم بعد از تمام کارهای فجیعی که ارن انجام داد، حتی به عنوان پرنده ای تناسخ پیدا می‌کند که در داستان نماد آزادی بود.
حواشی > توقیف در چین

در ۱۲ ژوئن سال ۲۰۱۵ وزارت فرهنگ چین حمله به تایتان را به همراه ۳۸ عنوان انیمه و مانگا دیگر (شامل دفتر مرگ، سورت آرت آنلاین، ارگو پراکسی و ..) که به نظر آنها شامل صحنه‌های خشونت‌آمیز، مستهجن، تروریسم و خلاف عفت عمومی بود را توقیف کرد.
اختلاف نظر بر سر ترجمهٔ اسم اثر

با اینکه این اثر با نام "حمله به تایتان" در بین فارسی‌زبان‌ها و "Attack on Titan" در جهان جا افتاده است، اما نظرات مختلفی دربارهٔ ترجمهٔ آن از زبان ژاپنی به انگلیسی وجود دارد. در عین حال "Shingeki no Kyojin" را می‌توان به صورت‌های "Titan of Attack" و "The Attack Titan" نیز ترجمه کرد. در زبان فارسی هم آن را می‌شود "تایتان حمله کننده (مبارز)" ترجمه کرد. در اواخر فصل سوم این انیمه، شخصیت ارن یگر نام "Shingeki no Kyojin" را به زبان می‌آورد و زیرنویس رسمی انگلیسی آن را "The Attack Titan" ترجمه می‌کند.
اوتو-هاینریش درکسلر

| دکتر اوتو-هاینریش درکسلر | دکتر اوتو-هاینریش درکسلر |
| --- | --- |
کمیسر عمومی لتونی در رایخس‌کومیساریات اوستلاند: کمیسر عمومی لتونی در رایخس‌کومیساریات اوستلاند
دوره مسئولیت ۱۷ ژوئیه ۱۹۴۱ – ۱۹۴۴: دوره مسئولیت ۱۷ ژوئیه ۱۹۴۱ – ۱۹۴۴
شهردار لوبک: شهردار لوبک
دوره مسئولیت ۱۹۳۳ – ۱۹۳۷: دوره مسئولیت ۱۹۳۳ – ۱۹۳۷
پس از: Paul Löwigt [de]
پیش از: Gerhard Schneider [de]
گاولایتر در مکلنبورگ و لوبک: گاولایتر در مکلنبورگ و لوبک
خدمت دفتری: خدمت دفتری
دوره مسئولیت ۱ اوت ۱۹۳۲ – ۳۱ مه ۱۹۳۳: دوره مسئولیت ۱ اوت ۱۹۳۲ – ۳۱ مه ۱۹۳۳
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
زاده: ۱ آوریل ۱۸۹۵ لوبتس
درگذشته: ۵ مهٔ ۱۹۴۵ (۵۰ سال) مولن
علت مرگ: خودکشی
ملیت: آلمان
حزب سیاسی: حزب نازی
پیشه: دندان‌پزشک، سیاست‌مدار
شناخته‌شده برای: نقش در هولوکاست
خدمات نظامی: خدمات نظامی
وفاداری:  امپراتوری آلمان  آلمان نازی
خدمت/شاخه:  نیروی زمینی امپراتوری آلمان اس‌آ
سال‌های خدمت: ۱۹۱۴–۱۹۲۰
درجه: ستوان اس‌آ-بریگادفورر
جنگ‌ها/عملیات‌: جنگ جهانی اول
اوتو-هاینریش درِکسلر (۱ آوریل ۱۸۹۵ – ۵ مهٔ ۱۹۴۵) کمیسار عمومی لتونی برای رژیم اشغالی آلمان نازی (رایخس‌کومیساریات اوستلاند) در طول جنگ جهانی دوم بود. در این مقام، وی در راه اندازی گتو ریگا و در نابودی یهودیان لتونی نقش فعال داشت. وی پس از اسیر شدن توسط نیروهای بریتانیا در ۵ مه ۱۹۴۵ اقدام به خودکشی کرد.
نقش در هولوکاست

در طول مدت حضور درکسلر در لتونی، تعداد زیادی از کشتارها، به ویژه کشتار یهودیان، توسط آلمانی‌ها همراه با کمک قابل توجهی از همدستان لتونیایی آن‌ها انجام شدند. علاوه بر این، یهودیان لتونی به گتوها گسیل داده شده بودند، که به بردگی گرفتن و کشتن آنها کمک می‌کرد. در اوایل ژوئیه سال ۱۹۴۱، درکسلر توسط زیردست خود از کشتارهای یهودیان در ونتسپیلس آگاه شد. در اکتبر ۱۹۴۱، هاینریش هیملر طرحی را ارائه داد (بعدها رها شد)، تا در نزدیکی ریگا اردوگاه مرگی ایجاد شود مشابه با آنچه بعدها برای عملیات راینهارد، که طرح پنهان نازی‌ها برای کشتار بیشتر یهودیان لهستانی و کولیان در لهستان اشغالی بود، ایجاد شد. قرار بود یهودیان آلمان، اتریش و چکسلواکی (در اصطلاح «یهودیان رایش») به این اردوگاه تبعید شده و سپس به قتل برسند. در اواخر ماه اکتبر، هیملر این طرح را به لوهس و درکسلر اطلاع داد. همچنین در اکتبر ۱۹۴۱، درکسلر گزارش دیگری از زیردست خود دریافت کرد، که این گزارش به کشتارهای مداوم یهودیان در لیپایا می‌پرداخت. در پاییز ۱۹۴۱ درکسلر از نزدیک درگیر راه‌اندازی گتو ریگا به عنوان منطقه‌ای برای حبس یهودیان شد. به گفته ازرگایلیس، تاریخ‌دان، این امکان وجود دارد که درکسلر در بزرگترین کشتار، در رومبولا، در ۳۰ نوامبر ۱۹۴۱ حضور داشته بود. بیشتر قربانیان رومبولا از گتو ریگا بودند.
اسکن اعلامیه‌ی هاینریش لوزه، کمیسر رایش برای سرزمین‌های شرقی، خطاب به مردم لتونی
بیرجند

با بجنورد، بروجرد، یا بیجورد اشتباه نشود.
| بیرجند | بیرجند |
| --- | --- |
نمایی هوایی از بافت تاریخی و قلعه بیرجندارگ کلاه‌فرنگیخانه پردلیمدرسه شوکتیهیک میدان در سطح شهرمنطقه گردشگری بند دره: نمایی هوایی از بافت تاریخی و قلعه بیرجندارگ کلاه‌فرنگیخانه پردلیمدرسه شوکتیهیک میدان در سطح شهرمنطقه گردشگری بند دره
 نشان‌واره شهرداری:  نشان‌واره شهرداری
کشور:  ایران
استان: خراسان جنوبی
شهرستان: بیرجند
بخش: مرکزی
نام(های) دیگر: شهر کاج‌ها، شهر معرفت و ادب، شهر علم‌وایمان، پاکیزه‌ترین، بزرگ‌ترین مرکز علم و معرفت کشور شهر ایران
نام(های) پیشین: بیرکند، برجند، برجن، برکن و بیرگند
مردم: مردم
جمعیت: ۷۷۸'۲۶۶ نفر(۱۴۰۴)
رشد جمعیت: ۱۴٫۳۹٪+ (۵ سال)
تراکم جمعیت: ۶۷۵۵ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی: جغرافیای طبیعی
مساحت: ۳،۹۴۹ کیلومتر مربع
ارتفاع: ۱۴۹۱ متر
آب‌وهوا: آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه: ۱۲ درجهٔ سانتی‌گراد
میانگین بارش سالانه: ۱۹۵ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه: ۵۶ روز
اطلاعات شهری: اطلاعات شهری
شهردار: مهدی بهترین
ره‌آورد: خوراکی‌ها: زعفران، عناب، زرشک، توت، بادام، انگور، انجیر، انار، آلو   صنایع دستی: قالی و قالیچه، گلیم، جاجیم، نمد، حصیر، پارچه بافی، بهار جانم
پیش‌شمارهٔ تلفن: ۰۵۶
وبگاه: شهرداری بیرجند
شناسهٔ ملی خودرو:  ایران۳۲ (د) ۵۲ (ب ج د س)
  بیرجند  روی نقشهٔ ایران ۳۲°۵۲′۰۰″ شمالی ۵۹°۱۳′۰۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۲٫۸۶۶۶۷°شمالی ۵۹٫۲۱۶۶۷°شرقی﻿ / 32.86667; 59.21667   :   بیرجند  روی نقشهٔ ایران ۳۲°۵۲′۰۰″ شمالی ۵۹°۱۳′۰۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۲٫۸۶۶۶۷°شمالی ۵۹٫۲۱۶۶۷°شرقی﻿ / 32.86667; 59.21667   
 :  
بیرجَند (تلفظپرونده:Birjand.ogg) مرکز استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان بیرجند در شرق ایران است. بر پایه آمار سرشماری سال ۱۴۰۴ خورشیدی، جمعیت شهر بیرجند ۲۶۶٫۷۷۸ نفر بوده است. بیرجند بزرگترین شهر منطقه شرق کشور است. این شهر بعنوان پاکیزه ترین شهر ایران انتخاب شده است. تاریخ آن حداقل به اواسط سلسله ساسانیان بازمی گردد، قلعه شهر گویای راستین آن است. گمان می‌رود بیرجند در پایان دوران شاهنشاهی ساسانیان، به دست زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در کناره کویر و در راه رد شدن از کویر به سوی شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده است. باغ اکبریه یکی از بناهای تاریخی شهر در نشست سی و پنجم یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.بیرجند با حساب حومه خود که چندین روستا و شهرک مانند دستگرد و چهکند یا بیدخت و شوکت آباد و... باشد می تواند یک کلانشهر برپایه بیشتر جمعیت محسوب گردد که حدوداً ۲۹۵.۹۶۰ نفر جمعیت را شامل می شود!
بیرجند نخستین شهر در ایران است که دارای سازمان آبرسانی بوده و بنگاه آبلوله بیرجند به عنوان نخستین سازمان آبرسانی ایران شناخته می‌شود. این شهر همچنین نخستین شهر در ایران است که در سال ۱۳۰۲ و پیش از تهران از لوله‌کشی آب شهری برخوردار گردید. مدرسه شوکتیه در این شهر، دومین مدرسهٔ آموزش به سبک نوین پس از دارالفنون تهران است. به علت موقعیت سیاسی و راهبردی بیرجند، سومین فرودگاه کشور در سال ۱۳۱۲ پس از فرودگاه‌های قلعه‌مرغی و بوشهر در این شهر ساخته شد و تا پیش از جنگ جهانی دوم، کنسولگری‌های انگلستان و روسیه در بیرجند مشغول به‌کار بوده‌اند.
نام

نام اصلی این شهر، بیرجند است که به صورت‌های برجند، برجن، برکن و بیرگند نیز در نوشته آمده است.
هیچ اتفاق نظری در رابطه با دلیل نام گذاری بیرجند میان صاحب نظران وجود ندارد و دیدگاهای گوناگونی ارائه شده است. برای مثال برخی بر این باورند که بنیان‌گذار این شهر بیژن یکی از پهلوانان اسطوره‌ای شاهنامه بوده که نام خود را بر این شهر نهاده و در طول زمان به بیرجند دگرگون شده.
نام بیرجند از دو واژه بیر و جند یا همان گند آمده است. بیر در زبان ساسانیان به معنای چاه و گند به معنای شهر است. مانند گندی‌شاپور. در اینکه شهر دارای سازماندهی ساسانی است هیچ شکی نیست. محلات دستگرت یا دستجرد و چاه کند یا چاه گند خود گویایی شهری منطبق به سیستم مالیات‌گیری ساسانی بر نواحی کشاورزی ایران باستان است. برای دوستانی که علاقه‌مند به آثار باستانی هستند در محدودی دستجرد باید دنبال تسلسل این نواحی محدودهٔ به اسم اژیروان یا آجیربان بگردند. واژه ارد-بیل یا هرد -بیر نیز به معنای زمین چاه دار است. بیل در زبان گالشی به معنای آب مانده است.
این احتمال نیز وجود دارد که در زمان فتح ایران توسط اعراب این مکان محل اردوگاه لشکریان بوده است و نام این مکان را از دو قسمت به نام بئر به معنی مقر و جند به معنی لشکریان گذاشتند که به دلیل گذشت زمان، بیرجند بر سر زبان‌ها افتاده است.
همچنین رجبعلی لباف خانیکی، بیرجند را مرکب از دو جزء «بیر» و «جند» می‌داند. «بیر» در پارسی باستان به معانی رعد و برق، صاعقه و طوفان و «جند» که معرّب «کند» است به زبان سغدی به معنی مکان و شهر آمده است. در پایان با توجه به نام دیگر شهرهای خراسان بزرگ قدیم (همچون تاشکند و سمرقند و همچنین نام روستاهایی در همین استان همچون نوقند، نوکند و شواکند) این وجه تسمیه صحیح تر به نظر می‌رسد.
تاریخ و جغرافیای بیرجند

بیرجند از مناطق کهن و تاریخی ایران است که در جغرافیای دوره اسلامی همواره جزئی از کوره یا ناحیه قهستان تاریخی بوده است.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پیش از اسلام

علاوه بر نام بیرجند که ساختار آن برگرفته از زبان پهلوی بوده و به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد، بنا به روایتی، بیرجند، احتمالاً در اواخر حکومت ساسانیان و توسط زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در حاشیه کویر و در مسیر عبور از کویر به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده است.
اشعار حکیم نزاری، وجود محله‌ای به نام گبرآباد در بافت قدیمی شهر، کاوش‌های به عمل آمده از قلاع دختر در «بند دره» و «قلعه دره»، و نیز کتیبه به‌دست آمده از کال جنگال در روستای رچ از توابع خوسف، «تخته سنگ لاخ مزار» واقع در روستای کوچ، سنگ نگاره و کتیبه‌های پهلوی اشکانی در دره «استاد تنگل»، قلعه شبرنگ و تخته آتشگاه، گورستان گبرها و لون اژدها واقع در روستای خنگ، حکایت از قدمت چند هزار ساله بیرجند دارد.
همچنین علاوه بر وجود گورستان‌های زرتشتی‌ها در اغلب روستاها و نیز وجود آتشکده‌های سفلی و علیا. که دال بر قدمت تاریخی این منطقه است، نام برخی از روستاهای اطراف شهر بیرجند دارای ریشه پهلوی و اساطیری هستند، مانند: پخت، گیو، سهراب، ماژان، سلم آباد، درخش، خُنگ، خراشاد، رودک، دستجرد، چاج، چهکند، جمشیدآباد و…
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پس از اسلام

احتمالاً یاقوت حموی اولین جغرافی‌دانی است که از «بیرجند» به عنوان یکی از شهرهای منطقه قهستان یاد کرده است. حمدالله مستوفی «بیرجند» را از شانزده ولایت قهستان و مرکز ولایتی با توابعی چند دانسته که در آن مقدار فراوانی زعفران، انگور، میوه و اندکی غله به دست می‌آمده است.
زین العابدین شیروانی، بیرجند را قصبه‌ای شهر مانند از توابع خراسان و دارالملک قهستان معرفی کرده و افزوده است که قریب به چهار هزار خانه دارد. آب بیرجند از کاریز تأمین می‌شود. محمدحسن اعتمادالسلطنه نیز آن را از قرای قهستان دانسته است. برخی بیرجند را به علت کوچکی آن «برکند» ثبت کرده‌اند بر به معنای «نصف» و کند به معنای «شهر» در مجموع به مفهوم قصبه.
بیرجند در قدیم چند بار به علت زلزله ویران شده است. در فرهنگ عامه بیرجند، داستان‌های بسیاری دربارهٔ ویرانی بیرجند در یک زلزله عظیم و سکونت دسته‌ای از کولیهای چادرنشین در آن، نقل شده است. این شهر از عهد صفویه که خانواده امیریه در آنجا امارت یافتند رو به اعتبار گذاشته است.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > افشاریه

در اواخر دوره افشاریه و پس از قتل نادر شاه با استقرار خاندان خزیمه عرب، بیرجند مرکز قهستان شد. با زوال دولت صفوی و رسوخ کشورهای اروپای غربی به هند و آسیای شرقی از راه‌های دریایی و زمینی، بیرجند که در مسیر عمده‌ترین راه زمینی این ارتباط قرار داشت محل عبور اغلب سیاحان، جهانگردان یا مأمورانی شد که در نوشته‌های خود اطلاعات فراوانی دربارهٔ شهر و منطقه به جا گذاشته‌اند.[نیازمند منبع]
تاریخ و جغرافیای بیرجند > قاجاریه

در سال ۱۲۵۴ خورشیدی، مک‌گرگور دربارهٔ شهر بیرجند مطالبی نوشته و شمار خانه‌های شهر را سه هزار باب ذکر کرده است. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی، ادوارد ییت گزارشی دربارهٔ تجارت بیرجند از طریق بندرعباس و نیز جمعیت ۲۵٬۰۰۰ نفری آن داده است.
سرپرسی سایکس در سفر خود به منطقه، از کوه‌های معین آباد (ظاهراً همان میناباد)، امیران ناحیه قائنات، محصولات زراعی به ویژه زعفران و زرشک و ابریشم، قالی بافی ساکنان منطقه و مذهب آن‌ها و نیز شهر بیرجند - که آن را متفاوت با سایر شهرهای ایران دانسته - مطالبی آورده است.
لمتون نیز در سال‌های قبل از ۱۳۲۹ خورشیدی به وضع مالکیت اراضی و قناتهای قائنات و نیز نظام‌های آبیاری در آبادی‌های پیرامون بیرجند اشاره کرده است.
در دوره قاجاریه به سبب کمبود آب، شهر بیرجند به کندی توسعه می‌یافت ولی همچنان مرکز ناحیه بود.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > قاجاریه > کنسولگری‌ها

در آغاز سدهٔ نوزدهم و پس از جنگ ایران در هرات، و نقش پشتیبانی که بیرجند در این جنگ داشت، انگلستان جهت حفظ منافع و مستعمرات خود در شبه قاره هند و توسعه نفوذ خود در افغانستان، در سال ۱۸۹۴ میلادی (۱۲۷۳ خورشیدی)، اقدام به تأسیس کنسولگری در بیرجند نمود. به تبع ایجاد این کنسولگری، دولت روسیه تزاری نیز کنسولگری خود را در بیرجند تأسیس نمود.
به تدریج با شروع جنگ جهانی اول و دوم و نیز وقوع انقلاب روسیه، رقابت سیاسی بین انگلستان و روسیه در ایران کاهش یافته و در نتیجه کنسولگری‌های دو کشور تعطیل گشتند.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > قاجاریه > مدرسه شوکتیه

مقالهٔ اصلی: مدرسه شوکتیه
این مدرسه توسط محمدابراهیم خان علم، در سال ۱۲۸۴ شمسی در محل خیابان خاکی قدیم ایجاد شده و فعالیت خود را با حضور ۷ معلم اتریشی و تعدادی مترجم ایرانی و آموزش ۴۰ دانش آموز آغاز نمود. لازم است ذکر شود این مدرسه پس از دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، سومین مدرسه آموزش به سبک جدید در ایران است.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > قاجاریه > بانک شاهنشاهی

در زمان حکومت قاجاریه و متعاقب اقدام انگلستان در تأسیس بانک شاهنشاهی در ایران، در سال ۱۹۱۳ میلادی (۱۲۹۲ شمسی)، شعبه این بانک در بیرجند به ریاست یک انگلیسی به نام اف. هیل تأسیس شده و فعالیت خود را آغاز نمود.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > قاجاریه > سینما

اولین سینمای بیرجند در اواخر دوران قاجاریه و در سال ۱۲۹۲ شمسی، با پخش فیلم‌های صامت، فعالیت خود را آغاز نمود("سینما فردوسی اکنون"). این سینما که توسط محمدرضا صمصام الدوله، حاکم وقت زابل ساخته شده بود، از برق کارخانه‌ای بنام «مارشال» استفاده می‌نمود.
اکنون نیز بیرجند دو سینما به نام‌های سینما فردوسی و سینما بهمن دارد.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی

در سال‌های نخستین دوران پهلوی، شهر به مرکز عمده نظامی تبدیل شد. لوله‌کشی آب در ۱۳۰۲ خورشیدی - که اولین لوله‌کشی شهری در ایران به حساب می‌آمد - و تغییر مسیر رود بیرجند دو عامل مهم در تحول شهر بود. در ۱۳۱۰ خورشیدی به نوشته روزنامه کیهان به سبب فراوانی آب قنات در شهر، بر جمعیت آن هنگام کم‌آبی افزوده می‌شد.
به علت اهمیت راهبردی شهر بیرجند در شرق ایران، در سال ۱۳۱۲ خورشیدی، فرودگاه شهر بیرجند - سومین فرودگاه کشور پس از قلعه مرغی و بوشهر - مورد بهره‌برداری قرار گرفت.
در سال‌های پس از ۱۳۲۰ شمسی، توسعه شهر سرعت یافت و در جنگ جهانی دوم متفقین، شاهراه مشهد - زاهدان را ساختند که به صورت یکی از شاهرگ‌های ارتباطی متفقین - که با راه‌آهن ایران رقابت می‌کرد - درآمد.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > بنگاه خیریه آبلوله

مقالهٔ اصلی: بنگاه آبلوله بیرجند
در سال ۱۳۰۳ تعداد ۳۰ نفر از خیرین و معتمدین و بزرگان بیرجند با تشکیل جلسه موضوع تأمین آب شرب شهر را مورد بررسی قرار داده و در نهایت تصمیم به خریداری قنات علی‌آباد و انتقال آب از طریق لوله‌کشی به شهر می‌شود.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > هنگ ژاندارمری

در سال ۱۳۰۷، هنگ ژاندارمری بیرجند تأسیس شد. این هنگ دارای ۹ گروهان، گناباد، فردوس، طبس، شاهرخت، گزیک، بندان، حسین‌آباد رزاق زاده و گروهان مرکزی بیرجند بود. وظیفه مرزبانی نیز به عهده این هنگ بوده است. این هنگ تا زمان ادغام در نیروی انتظامی، مشغول فعالیت بود.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > تیپ ارتش

در سال‌های نخستین دوره پهلوی و متعاقب تأسیس ارتش نوین در ایران، تیپ ارتش در بیرجند مستقر شده و اقدام به تأسیس پادگان در شهر بیرجند نمود. این پادگان که امروزه به نام مرکز آموزشی ۰۴ بیرجند نامیده می‌شود، از بدو تأسیس تا کنون، آموزش سربازان وظیفه را برعهده دارد.
این پادگان هم‌اکنون به خارج از شهر منتقل شده است و در کیلومتر ۵ جاده بیرجند به خوسف در زمینی به مساحت تقریباً دو برابر و با امکانات بیشتری ساخته شده است.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > شهرداری

در سال ۱۳۱۰، شهرداری بیرجند تحت عنوان بلدیه بیرجند در کنار آرامگاه حکیم نزاری افتتاح و با ۱۲ کارمند، فعالیت خود را آغاز نمود. اولین شهردار بیرجند، آقای افشار بود که به مدت ۶ سال سمت ریاست شهرداری را بر عهده داشت.
امروزه شهرداری بیرجند در کنار میدان ابوذر که یکی از میدان‌ها ی اصلی و پر تزئینات شهر می‌باشد در مجاورت خیابان شهدا قرار دارد. در جنب شهرداری کنونی، یک پارک نسبتاً بزرگ با اِلِمان‌های فرهنگ ایرانی کلنگ ساخت خورده و تاکنون (فروردین ۱۴۰۳) بخش اعظم آن ساخته و به بهره‌برداری رسیده است. همچنین قرار بر این است که میدان ابوذر گسترش زیادی یابد، به این منظور شهرداری برخی از اماکن مسکونی اطراف را از صاحبان با قیمت اندکی بالاتر از حد کارشناسی خریده اما برخی از صاحب‌خانه‌ها به تدبیر شهرداری رضایت نمی‌دهند.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > فرودگاه

در سال ۱۳۱۲ به جهت موقعیت سیاسی و نظامی شهر بیرجند و شرق کشور، فرودگاه بیرجند در زمینی به مساحت ۱۵۰ هکتار در شمال شهر ایجاد گردید.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > گمرک

در سال ۱۳۱۷، به منظور سهولت در حمل و نقل و صادرات و واردات کالا به شبه قاره هند و افغانستان، اداره گمرک بیرجند تأسیس و با دو واحد گمرکی درح و گزیک فعالیت خود را آغاز نمود.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > بیمارستان علم

در سال ۱۳۲۷ در یکی از اراضی و موقوفات متعلق به خاندان علم، معروف به باغ اناری، بیمارستان علم تأسیس گردید. این بیمارستان علاوه بر پذیرش بیماران شهرستان بیرجند، نسبت به پذیرش سایر بیماران شهرستان‌های جنوبی استان خراسان اقدام می‌نمود.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > پهلوی > دانشگاه

در سال ۱۳۵۴ شمسی، با پیگیری دکتر محمدحسن گنجی، در مجموعه موقوفات علم، مؤسسه آموزش عالی بیرجند تأسیس و در سال ۱۳۵۶ شمسی با پذیرش ۱۲۰ دانشجو در رشته‌های ریاضی، فیزیک و شیمی، کار خود را آغاز کرد و اکنون به نام رسمی دانشگاه بیرجند شناخته می‌شود.
تاریخ و جغرافیای بیرجند > جمهوری اسلامی

پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی توجه بیشتری به بخش‌های اداری، آموزشی، صنعتی و کشاورزی مناطق محروم گردید. ایجاد شهرک صنعتی در غرب بیرجند، تأسیس دانشگاه‌های علوم پزشکی، آزاد، پیام نور، صنعتی و.. ، ارتقا سازمان‌های اداری مانند اداره راه و ترابری بیرجند به اداره کل و تحت پوشش قرار دادن کلیه راه‌های شرق کشور، مهاجرت افغانها به سبب اشغال افغانستان توسط شوروی و مهاجرت روستاییان، سبب توسعه روزافزون بیرجند گردید، به‌طوری‌که پنجمین شهر استان خراسان گردید.
بخش شمالی شهر، بافتی نیمه قدیمی دارد و اکنون با توسعه شهر تا کمربندی شمالی شهر آپارتمان‌های نوساز و مدرن هم به اضافه شده است.
بخش مرکزی بافت قدیمی دارد و تقریباً تمام بیرجند قبل از قرن چهاردهم را در بر می‌گیرد و اماکن تاریخی شهر مانند قلعه، حسینیه‌ها، مساجد تاریخی و آب انبارها در آنجا واقع‌اند. بخش جنوبی نیز بیش از نیمی از مساحت شهر را شامل می‌شود و قسمت جدید شهر است.
براساس گزارشی در سال ۱۴۰۰ نرخ باسوادی در خراسان جنوبی از میانگین کشوری بالاتر (۹۸ درصد) است
تاریخ و جغرافیای بیرجند > جمهوری اسلامی > تأسیس استان خراسان جنوبی

در تابستان سال ۱۳۸۳ این شهر، پس از تقسیم استان خراسان به سه استان، مرکز استان تازه تأسیس خراسان جنوبی گردید.
گویش بیرجندی

مقالهٔ اصلی: گویش بیرجندی
گویش بیرجندی از گویش‌های فارسی نو است که نسبت به فارسی معیار (زبان رسمی و فارسی رایج در ایران) کمتر دچار تغییر شده است و از اینرو بسیاری از ویژگی‌های کهن زبان فارسی را نگه داشته است. دکتر محمود رفیعی در مقدمه واژه‌نامه گویش بیرجند می‌نویسد که چون بیرجند در نزدیکی کویر و در منطقه‌ای کوهستانی واقع شده است، در گذر تاریخ کمتر مورد تاخت و تاز و هجوم قرار گرفته و در نتیجه گویش آن نیز دست نخورده باقی مانده است.
آموزش، فرهنگ

مراکز علمی و فرهنگی جدید از مدارس علمیه نشأت گرفته‌اند و در این میان اهمیت مدرسه معصومیه که سابقهٔ بیش از هزار سال دارد و محل تحصیل اغلب مشاهیر بیرجند بوده قابل ذکر است. هم‌اکنون در شهرستان بیرجند پنج مدرسه علمیه با ظرفیت ۲۰۰ نفر طلبه و بیش از ۷۰۰ مرکز آموزشی وابسته به آموزش و پرورش به فعالیت مشغولند.
مدارس جدید در شهرستان بیرجند زودتر از سایر نقاط کشور تأسیس شد. مدرسه شوکتیه در سال ۱۲۸۴ خورشیدی پس از تأسیس دارالفنون تهران و رشدیه تبریز، به همت امیر شوکت‌الملک علم، حکمران وقت در بیرجند تأسیس شد و به دنبال آن، دبیرستان شوکتیه و مدارس خضری دشت بیاض، نهبندان، سربیشه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح گردید.
آموزش و پرورش بیرجند هم اینک با بیش از صد و چهارده سال عمر با بیش از یکصد هزار نفر دانش آموز را تحت تعلیم و تربیت دارد. وجود ۴ اداره مستقل آموزش و پرورش در شهرستان بیرجند با بیش از ۷۰۰۰ نفر پرسنل، مرکز آموزش عالی فرهنگیان، مراکز تعلیم و تربیت، پژوهشکده معلم و… آموزش و پرورش این شهرستان را به قطب آموزش و پرورش استان خراسان (پس از مشهد) تبدیل کرده بود.
آموزش، فرهنگ > آموزش عالی

بیرجند
در ۱۳۵۴ شمسی، در مجموعه موقوفات علم، مؤسسه آموزش عالی بیرجند تأسیس شد و در ۱۳۵۶ شمسی با پذیرش ۱۲۰ دانشجو در رشته‌های ریاضی، فیزیک و شیمی، کار خود را آغاز کرد و اکنون به نام رسمی دانشگاه بیرجند شناخته می‌شود.
در حال حاضر ۱۵ هزار دانشجو در ۱۲ دانشگاه و مرکز آموزش عالی مشغول تحصیل می‌باشند که بالاترین تورم دانشجویی در سطح کشور را به خود اختصاص داده است. بدین معنی که به ازای هر ۹ نفر شهروند بیرجندی یک نفر دانشجو وجود دارد. از جمله مراکز آموزش عالی در بیرجند می‌توان از:
دانشگاه بیرجند
دانشگاه علوم پزشکی بیرجند
دانشگاه پیام نور مرکز بیرجند
دانشگاه فرهنگیان پردیس شهید باهنر (برادران)
دانشگاه فرهنگیان پردیس امام سجاد (ع) (خواهران)
دانشگاه صنعتی بیرجند
دانشگاه آزاد اسلامی واحد بیرجند
نام برد.
مشاهیر بیرجند

فهرست مشاهیر و نام آوران شهر بیرجند در بخش اهالی بیرجند قابل مشاهده است.