مرز ارمنستان–جمهوری آذربایجان
تاریخچه

فرمانداری ایروان
فرمانداری الیزابت‌پول
نقشه‌های فرمانداری‌های پیشین ایروان و الیزابت‌پول (گنجه امروزی)
در طول سده نوزدهم، منطقه قفقاز محل درگیری بین امپراتوری رو به زوال عثمانی، ایران قاجاری و امپراتوری روسیه‌ای به‌شمار می‌رفت که به سمت جنوب در حال گسترش بود. در طول دهه ۱۸۰۰، روسیه مرزهای جنوبی خود را به زیان امپراتوری‌های ایران و عثمانی به سمت جنوب گسترش داد. پس از جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴) و به‌دنبال آن عهدنامه گلستان، روسیه بخش عمده ای از جمهوری آذربایجان کنونی و بخشی از منطقه‌ای که امروزه در ارمنستان به نام استان سیونیک شناخته می‌شود (در امپراتوری روسیه به زنگزور معروف بود)، را به دست آورد. پس از جنگ ایران و روسیه (۱۸۲۸–۱۸۲۶) و عهدنامه ترکمانچای، ایران مجبور شد منطقه نخجوان و مابقی ارمنستان امروزی را به روسیه واگذار کند.
در سال ۱۸۶۷ روسیه سرزمین‌های به‌دست‌آمده خود در آذربایجان و ارمنستان خود را در قالب فرمانداری‌های ایروان، تفلیس، باکو و الیزابت‌پول (گنجه امروزی) سازماندهی کرد. روابط بین ارمنی‌ها و آذربایجانی‌ها در این فرمانداری‌ها اغلب متشنج بود، به عنوان مثال بروز خشونت‌های قومی در سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷ منجر به مرگ هزاران نفر شد.
پس از انقلاب روسیه در ۱۹۱۷، مردم جنوب قفقاز موجودیت جمهوری فدرال دموکراتیک ماوراء قفقاز (TDFR) را اعلام کرده و مذاکرات صلح با عثمانی را آغاز کردند. اختلافات داخلی باعث شد تا جمهوری دموکراتیک گرجستان از جمهوری فدرال دموکراتیک ماوراء قفقاز خارج شود. در مه ۱۹۱۸ جمهوری نخست ارمنستان و جمهوری دموکراتیک آذربایجان نیز از جمهوری فدرال دموکراتیک ماوراء قفقاز خارج شدند. با حمله عثمانی‌ها به قفقاز اشغال سریع اراضی این منطقه، سه جمهوری جدید مجبور به امضای معاهده باتوم در ۴ ژوئن ۱۹۱۸ شدند. به موجب این معاهده، مرزهای پیش از ۱۸۷۸ عثمانی و روسیه به رسمیت شناخته شد و بدین ترتیب قسمت اعظم نخجوان و بخش قابل توجهی از ارمنستان غربی به عثمانی‌ها واگذار شد. ارمنستان به ویژه از پیامدهای نسل‌کشی ارمنی‌ها به رهبری عثمانی در حال فروپاشی بود و این وقایع منجر به فرار تعداد زیادی از پناهجویان از شرق ترکیه شده بود. مرزهای بین سه جمهوری جدید مورد مناقشه بود. جنگ بین ارمنستان و آذربایجان بر سر مناطق مورد مناقشه در امتداد مرز آغاز شد که از سال ۱۹۱۸ تا ۱۹۲۰ ادامه یافت. تمرکز این جنگ بر مناطق مورد اختلاف در نخجوان (تحت کنترل حکومت کوتاه‌مدت «جمهوری ارس»)، زنگزور و قره‌باغ کوهستانی بود.
در آوریل ۱۹۲۰ با تهاجم ارتش سرخ به جمهوری خلق آذربایجان و ارمنستان و سپس حمله ارتش سرخ به گرجستان در فوریه تا مارس ۱۹۲۱، استقلال هر سه کشور پایان یافت. اما جنگ در زنگزور ادامه داشت، جایی که نیروهای ارمنی موجودیت جمهوری ارمنستان کوهستانی را اعلام کرده بودند و تا زمان شکست در ژوئیه ۱۹۲۱ به مبارزه با بلشویک‌ها ادامه دادند. سازمان کاوبیورو شوروی وظیفه ترسیم مرزهای بین سه جمهوری پیشین در قفقاز را بر عهده داشت. کنترل ارمنستان بر زنگزور در اواخر سال ۱۹۲۰ تأیید شد. در مارس ۱۹۲۱ نخجوان، علیرغم اینکه قبلاً به ارمنستان وعده داده شده بود، به آذربایجان اختصاص یافت که بخشی از دلایل آن اصرار جمهوری جدید ترکیه در پیمان مسکو (۱۹۲۱) بود. در ۳ ژوئن ۱۹۲۱ کاوبیورو تصمیم گرفت که قره‌باغ کوهستانی در قلمرو ارمنستان قرار گیرد، با این حال اختلافات بین نمایندگان ارمنستان و آذربایجان بر سر این مسائل ادامه یافت. در ۴ ژوئیه جلسه نهایی کاوبیورو برای حل و فصل این موضوع برگزار شد که تصمیم قبلی برای گنجاندن قره‌باغ کوهستانی در ارمنستان را تأیید کرد. اما روز بعد این تصمیم لغو شد و قره‌باغ کوهستانی به شرط اعطای وضعیت استان خودمختار به آذربایجان داده شد. دلایل دقیق این چرخش ناگهانی نامشخص است: تصور برخی پژوهشگران بر این است که ژوزف استالین بر تصمیم تأثیر گذاشته است، در حالی که دیگران (مانند آرسن ساپاروف) به این واقعیت اشاره می‌کنند که دیدار نهایی با پیروزی شوروی در زنگزور و شکست دادن جمهوری ارمنستان کوهستانی، مصادف شده بود. پس از آن آذربایجانی‌ها توانستند با قدرت بیشتری ادعاهای خود را مطرح کنند و شوروی انگیزه چندانی برای راضی کردن طرف ارمنی نداشت.
همچنین در دوره ۱۹۲۲–۱۹۲۱ نواحی قزاق، آغستفا و قسمتی از شهرستان تووز، بخشی از جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان بودند.
در سال ۱۹۲۲ هر سه دولت از طریق جمهوری فدراتیو سوسیالیستی قفقاز جنوبی شوروی در اتحاد جماهیر شوروی ادغام شدند ولی در سال ۱۹۳۶ از قفقاز جنوبی شوروی جدا شده و به جمهوری‌های جداگانه تبدیل شدند. از سال ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۹ نوار زمینی در آذربایجان بین قره‌باغ کوهستانی و ارمنستان به عنوان اویزد کردستان تعیین شد که در زبان عامیانه به عنوان کردستان سرخ شناخته می‌شد. کردستان سرخ بعدها به اوکروگ کردستان تغییر نام داد و سپس در سال ۱۹۳۰ منحل شد.
مقامات آذربایجان عمیقاً تمایلی به اعطای وضعیت خودمختار قره باغ کوهستانی نداشتند و پس از آن وعده‌های خود را به تعویق انداختند. آنها در عوض ایجاد یک منطقه قره‌باغ بزرگ‌تر را پیشنهاد کردند که هم مناطق پست و هم مناطق مرتفع را در بر می‌گرفت که از این طریق تراکم اکثریت ارمنی در مناطق مرتفع را کاهش می‌داد. ارمنی‌ها پیشرفت کند توافق‌ها را با مقامات شوروی مطرح کردند که به نوبه خود آذربایجانی‌ها را تحت فشار قرار دادند تا ایجاد ابلاست خودمختار را ادامه دهند. طبق آنچه مقرر شده بود، در ۷ ژوئیه ۱۹۲۳ تشکیل استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی (NKAO) اعلام شد. یک مرز اولیه در ژوئیه ۱۹۲۳ تعیین گردید و با اصلاحاتی که بعداً در همان ماه انجام شد، مناطق شوشی و شهرستان مارتونی و مناطق دشت اسکوبولفسکی در محدوده قلمرو استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی قرار گرفتند. این موضوع به سال بعد کشیده شد و اعلام نهایی مرزهای استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی تا ۲۶ نوامبر ۱۹۲۴ منتشر نشد. مرز اعلام شده بدین ترتیب یک خط رسمی و مشخص نبود، بلکه فهرستی از ۲۰۱ روستایی بود که قرار بود در استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی گنجانده شوند. سپس در سال ۱۹۲۵ مرز دوباره تغییر کرد تا استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی روستاهای بیشتری را دربر گیرد. مرزی که به این ترتیب پدیدار شد، در مواقعی از خطوط جغرافیایی و اداری از پیش موجود استفاده می‌کرد، اما عمدتاً مبتنی بر عوامل قوم‌نگاری منطقه بود.
در طول دهه‌های بعد، ارمنستان برای گنجاندن استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی در داخل جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان فشار آورد. این فشارها به ویژه پس از جنگ جهانی دوم و پس از مطرح‌شدن ادعاهای سرزمینی شوروی علیه ترکیه که بعداً شوروی از آن دست کشید و همچنین در سال ۱۹۶۰ و پس از انتقال شبه‌جزیره کریمه از روسیه به اوکراین بیشتر شد. در ۱۹۶۵ اعتراضات بزرگی در ایروان برگزار شد و خواستار به رسمیت شناختن بیشتر نسل‌کشی ارمنی‌ها شدند، بسیاری نیز خواستار انتقال استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی به ارمنستان بودند. ادعاهای تبعیض علیه ارمنی‌ها توسط دولت آذربایجان در استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی ادامه و یافت بسیاری ادعا می‌کردند که آذربایجانی‌ها تشویق می‌شوند تا توازن جمعیتی را به نفع خود تغییر دهند. اعلام برنامه‌های گلاسنوست و پرسترویکا توسط میخائیل گورباچف در ۱۹۸۷ اجازه داد تا این سرخوردگی‌ها به‌صورت علنی بیان شود و ارمنی‌ها آشکارا برای انتقال استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی به ارمنستان فشار وارد کردند. اعتراضات در سال ۱۹۸۸ با خشونت فزاینده تشدید شد و با کشتار سومقاییت که در آن ۳۲ ارمنی کشته شدند، به اوج خود رسید. خشونت‌ها مسکو را غافلگیر کرد، آنها در ژانویه ۱۹۸۹ حکومت مستقیم را اعلام کردند و در سال ۱۹۹۰ به دنبال خشونت بیشتر به آذربایجان نیرو فرستادند.
این مرز پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و اعلام استقلال ارمنستان، آذربایجان و قره باغ کوهستانی در سال ۱۹۹۱ به یک مرز بین‌المللی تبدیل شد. آذربایجان با انحلال استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی جرقه یک جنگ همه‌جانبه را با ارمنستان روشن کرد. جنگ اول قره‌باغ در سال ۱۹۹۴ با آتش‌بس پایان یافت. این امر باعث شد ارمنستان کنترل بخش اعظم قره‌باغ کوهستانی و نیز بسیاری از مناطق آذربایجان، از جمله گذرگاه استراتژیک لاچین را در اختیار گرفته و آن را با عنوان جمهوری آرتساخ سازماندهی کند. از آن زمان به بعد، درگیری متوقف شد و مرزهای دفاکتو بین دو کشور ایجاد شد که فقط در نیمه شمالی آن مطابق با مرز رسمی دوران شوروی است. از زمان آتش‌بس روابط دو کشور به شدت متشنج بوده و شعله‌ور شدن درگیری‌ها در امتداد مرزها چندین بار روی داده است، از جمله درگیری‌هایی در سال‌های ۲۰۰۸، ۲۰۱۰، ۲۰۱۲، ۲۰۱۴، ۲۰۱۶، ۲۰۱۸ و جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰. در حالی که مرز به‌طور رسمی مشخص نشده است، هر دو طرف توافق دارند که این مرز باید بر اساس نقشه‌های دوران شوروی باشد.