پیشگویی خودکام‌بخش

یک نقاشی نماد پیشگویی خودکام‌بخش
پیشگویی خودبرآورنده اشاره به مواردی است که رخ دادن قضیه‌ای نه نتیجه روند طبیعی امور، بلکه نتیجه انتظارات قبلی فرد و اقدامات او برای جلوگیری از محقق شدن قضیه است. مثلا تلقین موضوعی به خود یا دیگران باعث تغییر ناخودآگاه رفتار فرد و در نتیجه محقق شدن آن موضوع در آینده شود، که به آن با عنوان تأثیر انتظارات یاد می‌شود. برای نمونه کسی که بسیار از بیمار شدن بترسد و با نگرانی، باور پیدا کند که بیمار خواهد شد، با نگرانی زیاد خود ممکن است سیستم ایمنی بدن خود را تضعیف کرده و به این خاطر واقعاً بیمار شود. یا فردی که به‌طور کلی خوش‌بین است و دیگران را انسان‌هایی خوب می‌داند و انتظار دارد از مردم برخورد خوب ببیند، احتمالاً با خوش‌رویی با مردم برخورد می‌کند و در نتیجه از آن‌ها برخورد خوب و خوش‌اخلاقی می‌بیند. یا کسی که خود را خوش‌شانس می‌داند، بیشتر در رقابت‌های مختلف شرکت می‌کند و در نتیجه، ممکن است احتمال برنده شدنش بیشتر شود.
در فرهنگ غربی برای اشاره به این پدیده از اصطلاح پیش‌گویی خودشکوفا (به انگلیسی: Self-fulfilling prophecy) استفاده می‌کنند. این اصطلاح زمانی به‌کار می‌رود که فردی چنان به «پیش‌گویی و پیش‌بینی» خود در مورد موضوعی در آینده ایمان داشته باشد که ناخودآگاه رفتار و کوشش او برای محقق ساختن آن موضوع هم‌جهت شده و به این خاطر سرانجام آن موضوع و مورد تحقق پیدا کند.
کاربرد اصطلاح پیش‌گویی خودشکوفا فرض را بر این می‌گذارد که باورها و پیش‌فرض‌های افراد، به رفتار آن‌ها جهت داده و مسیر رویدادها را تغییر می‌دهد. مثال تاریخی: در سال ۱۹۲۹ در ایالات متحدهٔ آمریکا بحران مالی پیش آمد و شایع شد که بانک‌ها ورشکست خواهند شد. به همین دلیل مردم به بانک‌ها هجوم بردند و پول‌های خود را بیرون کشیدند. همین موضوع باعث ورشکستگی بانک‌ها شد.
رابرت کی. مرتن، یکی از چهره‌های برجسته جامعه‌شناسی قرن بیستم، مفهوم پیش‌گویی خودشکوفا را برای اولین بار شناسایی و معرفی‌کرد. مرتن این مفهوم را این گونه تعریف می‌کند: پیش‌گویی خودمحقق در آغاز تعریفی است غلط از وضعیتی که رفتاری جدید را برمی‌انگیزد و [همان رفتار] باعث می‌شود تصور غلط اولیه به واقعیت بپیوند. به زبانی ساده پیش‌گویی خودشکوفا یک جور غیب‌گویی است که با ایجاد خطاهای پی‌درپی به خود واقعیت می‌بخشد. مرتن از این مفهوم برای توضیح پدیده‌های اجتماعی استفاده می‌کرد.
پیش‌گویی خودشکوفا یا پیش‌گویی خودمُحَقَق، در مقابل پیش‌گویی خودمخرب (Self-defeating prophecy) قرار دارد. در پیش‌بینی خود-مخرب یک پیش‌بینی انجام می‌شود ولی خود آن شرایطی را به وجود می‌آورد که در نهایت مانع از به وقوع پیوستن آن می‌شوند. توجه داشته باشید که پیش‌بینی خود-مخرب با یک پیش‌بینی خودمحقق‌کننده که رویدادی منفی را پیش‌بینی می‌کند تفاوت دارد. برای مثال، مارکسیسم یک پیشگویی خود مخرب است. نظام سرمایه‌داری با عنایت به پیش‌گویی‌های مارکسیسم، نرخ مالیات را بالا می‌برد و از این رو، مانع از بروز شکاف طبقاتی عمیق و نابودی خود می‌شود.
| ن ب وسوگیری‌ها | ن ب وسوگیری‌ها |
| --- | --- |
سوگیری‌های شناختی:  سوگیری رضایت  لنگر انداختن  توجه  سوگیری اسنادی  سوگیری اعتقادی  حمایت از انتخاب  تأییدی  سوگیری هم‌نهشتی  خطای بنیادی برچسب‌زدن  خطای هاله‌ای  پس‌نگری  سوگیری اسنادی خصومت‌آمیز  سوگیری حافظه‌ای  خوشبینی  نتیجه‌نگری  سوگیری واکنشی  سوگیری خودخدمتی  دگرگون گریزی (وضع موجود)  سوگیری بقا  قطبی شدن گروه  انتظار مشاهده‌گر 
سوگیری‌های آماری:  برآوردگر  سوگیری اطلاعات  سوگری زمان انتظار  متغیرهای حذف‌شده  سوگیری نمونه‌برداری  سوگیری انتخابی  سوگیری خودگزینی  سوگیری جامعه‌پسندی  سوگیری طیفی  خطای سیستماتیک  سوگیری سیستمی 
سایر سوگیری‌ها:  سوگیری دانشگاهی  سوگیری فوتون  رسانه‌ای  سوگیری فاقد چکیدهٔ موجود  سوگیری نشری  سوگیری گزارشی  ذهن باز  خشک‌اندیشی  اشتباهاتی صورت گرفته  پیش‌گویی خودمحقق‌کننده (اثرِ هانسِ باهوش، پلاسیبو، پندار آرزومندانه)  تفکر نقادانه  ناهماهنگی شناختی  توسل به اکثریت  سانسور 
کاهش سوگیری:  کاهش سوگیری شناختی  Debiasing  Heuristics in judgment and decision-making 
فهرست‌ها: اصلی •  سوگیری حافظه: فهرست‌ها: اصلی •  سوگیری حافظه
| ن ب وروایت | ن ب وروایت |
| --- | --- |
شخصیت:  هماورد  قهرمان ضدقهرمان  بایرونی  تراژیک  قهرمان دروغین  پروتاگونیست  Archenemy  قوس شخصیتی  نقص شخصیت  شخصیت‌پردازی  رازدار  هامارتیا  شخصیت مکمل  شخصیت کانونی  Foil  Gothic double  شیوه روایت  شخصیت قراردادی  Straight man  Supporting character  شخصیت عنوان  Tragic hero  Tritagonist  ویلن 
پی‌رنگ:  اکشن  پیشینه داستان  تفنگ چخوف  کلیشه  پایان نفس‌گیر  اوج  کشمکش  امداد غیبی  Dialogue  Dramatic structure  Dreamworld  Eucatastrophe  توصیف  آینه‌داری  گذشته‌نمایی  آینده‌نمایی  داستان قاب  از میانه رویدادها  Kishōtenketsu  مک‌گافین  تیغ اوکام  Pace  Plot device  پیچش داستانی  Poetic justice  نکته انحرافی  کشف  پیش‌گویی خودمحقق‌کننده  Shaggy dog story  پیرنگ فرعی  تعلیق  مجاز 
صحنه:  تاریخ جایگزین  پیشینه داستان  ویران‌شهر  Fictional location city  country  دنیای خیالی  آرمان‌شهر 
درون‌مایه:  آیرونی  نغمه معرف  استعاره  پیام اخلاقی  بن‌مایه معامله با شیطان  خیر و شر  پرورش اخلاقی  پیشگویی خودکام‌بخش  سفر در زمان 
سبک:  تمثیل  Bathos  Diction  Figure of speech  Imagery  فنون روایت  Mode  فضا  شیوه روایت  آرایه‌های ادبی  تعلیق ناباوری  نمادگرایی  Tone 
ساختار:  روایت خطی  روایت غیرخطی films  television series  Types of fiction with multiple endings 
فرم:  Cantastoria  کمیک  Epic  حکایت  Fabliau  متل  داستانک  فولکلور  Kamishibai  Gamebook  افسانه  رمان  رمان کوتاه  Parable  نمایشنامه  شعر  فیلمنامه  داستان کوتاه 
گونه (فهرست):  اکشن  ماجراجویی  رمان طنز  جنایی  Docufiction  رمان نامه‌نگارانه  ادبیات شهوانی  خیال‌پردازی  ادبیات داستانی  Gothic  تاریخی  ترسناک  List of writing genres  واقع‌گرایی جادویی  معمایی  Nautical  Non-Fiction  Paranoid  فلسفی  رندنامه  Political  روان‌شناختی  Religious  رمان عاشقانه  سرگذشت‌نامه  طنز  علمی–تخیلی  ادبیات گمانه‌زن  ابرقهرمانی  Theological  دلهره‌آور  ادبیات شهری  وسترن  برخوانی 
شیوه روایت:  روایت اول‌شخص  روایت دوم‌شخص  روایت سوم‌شخص  Multiple narrators  جریان سیال ذهن  Stream of unconsciousness  راوی غیرقابل اعتماد  نقل  Self-insertion 
زمان:  زمان گذشته  زمان حال  زمان آینده 
مرتبط:  مخاطب  پدیدآور  غیرداستانی خلاق  Fiction writing  نقد ادبی  نظریه ادبی  سفر قهرمان  روایت‌شناسی  بلاغت  فیلم‌نامه‌نویسی  قصه‌گویی  Tellability