هووخشتره دوم
شواهد پشتیبان

منابع زیر عموماً به نوعی از وجود هووخشتره دوم  به عنوان پادشاهی که جانشین آستیاگ بر تاج و تخت ماد شد و تا مدت کوتاهی پس از تصرف بابل توسط ارتش ترکیبی ماد و پارس و متحدانشان ادامه داشت، تأیید می‌کنند. . منابع به ترتیب زمانی ترکیب آنها ذکر شده است که در ابتدا قدیمی ترین آنها ذکر شده است.[۶]
استیل حران
استیل حران (پریچارد، ص 362-63) در سال چهاردهم یا پانزدهم نبونیدوس، یعنی 542 تا 540 قبل از میلاد، به مناسبت بازسازی معبد در ایلول ساخته شد. نبونیدوس نقل می کند که چگونه در سال دهم سلطنت خود (546 یا 545 قبل از میلاد)، پادشاهان متخاصم از او دعوت کردند تا به بابل بازگردد. پادشاهان به عنوان «پادشاهان سرزمین مصر، سرزمین [v.l. for KUR: URU، شهر] مادها، از سرزمین اعراب، و همه پادشاهان دشمن (سرزمین)» نامیده می شوند. اهمیت این امر در تاریخ آن نهفته است، درست یک تا سه سال قبل از اینکه نبونیدوس پادشاهی خود را به دست مادها و پارس ها از دست بدهد. همچنین حدود 13 یا 14 سال پس از آن بود که کوروش ظاهراً مادها را تحت سلطه خود درآورد و در سال 559 قبل از میلاد فرمانروای امپراتوری ترکیبی شد. به گفته هرودوت و اجماع مورخان جدید که از او پیروی می کنند. نابونیدوس از ایرانیانی که به زودی رهبران کسانی خواهند بود که پایتخت او را تصرف کردند، اشاره ای نمی کند. این با تصویر گزنفون از ایرانیان که هنوز شریک زیردست در کنفدراسیون ماد و پارس در آن زمان بودند، مطابقت دارد، با کوروش فرمانروای کوچک زیر دست عمویش، هووخشتره دوم، پادشاه ماد. در هیچ کجای کتیبه‌ای باقی‌مانده، کوروش پادشاه ماد نامیده نشده است، مگر اینکه گفته شود کتیبه کنونی چنین تفسیر شده است. پارسی، «شاه بزرگ» و دیگر القاب مشابه. بنابراین استل حران گواه این است که اندکی قبل از سقوط بابل، پادشاه مادها که نامش ذکر نشده است، نه تنها وجود داشته، بلکه دشمن مهم‌تری برای بابلی‌ها از کوروش و ایرانیان به حساب می‌آمد.[۷]
نقش برجسته های تخت جمشید
ساخت شهر ایرانی تخت جمشید در اوایل سلطنت داریوش اول (522–486 قبل از میلاد)، احتمالاً در حدود 515 قبل از میلاد آغاز شد، و ساخت و ساز در سلطنت پسرش خشایارشا (486–465 قبل از میلاد) به پایان رسید. پلکان بزرگ آپادانا بخشی از فاز اول ساختمان بود. نقش برجسته در بخشی از راه پله، اشراف پارسی و مادها را بدون تفاوت درجه ظاهری نشان می دهد.[۸]
ترسیم پارسیان و مادها به عنوان یکسان با روایت هرودوت که پارسیان حدود 20 سال قبل از سقوط بابل مادها را "تسلیم" کرده و "برده" کردند، مطابقت ندارد (تاریخ 1.129،130). آنها با تصویری که در کیروپادیا از کنفدراسیون بین دو ملت ارائه شده است، مطابقت دارند، در حالی که مادها در ابتدا شرکای ارشد در کنفدراسیون بودند.[۹]
آیسخولوس در پارسیان
تراژدی آیسخولوس، ایرانیان، در سال 472 قبل از میلاد نوشته شد. نویسنده، آیسخلوس، معاصر داریوش هیستاسپس (522–486 قبل از میلاد) و پسرش خشایارشا (486–465) بود. او در ماراتن و سالامیس با ایرانیان جنگید. پارسیان هم پیش از گزنفون و هم هرودوت هستند و بنابراین مستقل از هر یک از این منابع هستند. این تراژدی بازنمایی دراماتیک از شکست ایرانیان در سالامیس (486 قبل از میلاد) است. در آن، شبح داریوش اول، دو پادشاه ماد را که پیش از کوروش به عنوان فرمانروایان اتحاد مادها و پارسیان بودند، توصیف می کند:زیرا مادها اولین رهبر میزبان [ما] بود. و دیگری، پسرش، این کار را به پایان رساند، زیرا ذهن [او] اشتیاق او را هدایت می کند. و سوم از او کوروش، مردی خوش شانس بود. هنگامی که او حکومت کرد، صلح را برای همه خود برقرار کرد.[۱۰]
در تاریخ هرودوت، دو پادشاه مادها که قبل از کوروش بودند، هووخشتره  اول و پسرش آستیاگ بودند. اما همچنین به گفته هرودوت، هووخشتره  یکم کنفدراسیون ماد و پارس را تأسیس نکرد و آستیاگ «این کار را به پایان نرساند». در عوض پس از آغاز جنگ علیه کوروش تاج و تخت خود را از دست داد. تضاد آیسخلوس با هرودوت در مورد تاریخ اولیه مادها و پارسها به قدری آشکار است که والتر کرانتس اظهار داشت: «مسلماً می توان شکایت کرد که به این ترتیب آیسخلوس (مانند شنوندگانش) از انقلاب عظیم شرق در مورد تغییر و تحول در شرق چیزی نمی دانست.  استیون اندرسون می نویسد: «در نتیجه تلاش برای آشتی دادن آیسخلوس با هرودوت شکست می خورد، نه تنها به دلیل مشکل همبستگی پادشاهان ماد، بلکه به دلیل مشکل اتحاد ماد و پارس. آیسخلوس مادها و ایرانیان را به عنوان میزبانی متحد از اولین پادشاه ماد در این فهرست معرفی می کند و نشان نمی دهد که فتح ماد توسط کوروش، همانطور که هرودوت ادعا می کند وجود داشته است.[۱۱]
در گذشته، تعبیر بسیاری از کلاسیک نویسان این بود که دو پادشاه مادها پیش از کوروش در این اشاره، آستیاگ و کیاکسارس دوم گزنفون بودند. این موضع توماس استنلی بود که ویرایش استاندارد آثار آیسخولوس از قرن هفدهم تا نوزدهم را ویرایش کرد. این که مادها تحت فرمان آستیاگ با ایرانیان هم پیمانی را آغاز کردند، همانطور که آیسخولوس نشان می دهد، نشان می دهد که آستیاگ دخترش ماندانه را به عقد کمبوجیه، پدر کوروش توسط ماندان، می دهد. این اتحاد ازدواج در تاریخ هرودوت و گزنفون به اثبات رسیده است. "در بافت خاور نزدیک باستان، چنین ازدواج هایی به معنای تشکیل اتحادهای سیاسی بود، و به نظر می رسد که آستیاگ دقیقاً چنین اتحادی را با ایران به منظور کنترل هژمونی بابلی انجام داد. کاری که او در مخالفت با هژمونی بابل از طریق کنفدراسیون با آن آغاز کرد ایران توسط پسرش داریوش/هووخشتره دوم تکمیل شد که با سقوط بابل به دست ارتش ماد تاج و تخت ماد را اشغال کرد. در هماهنگی با جانشینی گزنفون از پادشاهان مادها، از جمله هووخشتره دوم.[۱۲]
گزنفون در کیروپادیا
گزنفون یک سرباز مزدور بود که در جنگ داخلی ایران بین کوروش کوچک و برادرش اردشیر دوم ایرانی جنگید. داستان 10000 مزدور یونانی در مشهورترین اثر گزنفون، آناباسیس، نقل شده است. گزنفون در کنار کوروش جنگید و او را بسیار تحسین می کرد. پس از کشته شدن کوروش، گزنفون رهبر یونانیان در سفر طولانی آنها به خارج از قلمرو تحت کنترل ایرانیان شد. از آنجایی که ظاهراً با کوروش کوچکتر و ملازمانش کاملاً آشنا بود، فرصت کافی برای آموختن خاطرات درباری کوروش کبیر داشت.[۱۳]
هنگامی که گزنفون چندین سال بعد کیروپادیا (آموزش کوروش) خود را نوشت، تاریخ های هرودوت قبلاً منتشر شده بود. در مورد تربیت کوروش کبیر، هرودوت گفت که یکی از داستان هایی را که شنیده بود انتخاب می کرد، اما سه داستان دیگر بود که او انتخاب نکرد (1.95). داستانی که او انتخاب کرد برگرفته از اسطوره های رایج در آن زمان است. بخشی جدایی ناپذیر از داستان هرودوت توضیح او درباره چگونگی رسیدن کوروش به تاج و تخت ایران بود. این پس از آن بود که او یک شورش موفق علیه پدربزرگ مادری خود آستیاگ، پادشاه مادها را رهبری کرد. گزنفون این داستان را از هرودوت می دانست، اما آن را باور نکرد، زیرا تاریخچه او از سال های اولیه کوروش کاملاً متفاوت است. هرودوت و گزنفون موافقند که مادر کوروش ماندان ماد، دختر آستیاگ بود، اما هرودوت می‌گوید که پدر کوروش، کمبوجیه اول، «درجات مناسبی» برای شاه یا پدر بودن نداشت (1.07). با این حال گزنفون می گوید که کمبوجیه پادشاه ایران بوده است. گزنفون می‌گوید که برخلاف هرودوت که کوروش علیه پدربزرگش شورش کرد و تاج و تخت ماد را تصرف کرد، آستیاگ درگذشت و پسرش هووخشتره (دوم) مدتی قبل از کوروش - به عنوان شاهزاده نایب السلطنه ایران و ایران - در تاج و تخت ماد درگذشت و جانشین او شد. رهبر ارتش آنها - کارزار فتح خود را آغاز کرد. کشف استوانه کوروش گواه بر این بود که هرودوت در مورد اجداد کوروش و به ویژه مقام پدرش کمبوجیه اشتباه می کرد. در آنجا کوروش می‌گوید که او «پسر کمبوجیه، شاه بزرگ، شاه انشان، نوه کوروش، شاه بزرگ، شاه انشان، از نوادگان تیسپس، شاه بزرگ، شاه انشان، از خانواده‌ای است (که) همیشه (که) ورزش می‌کرد. ) پادشاهی» (پریچارد، ص 316).[۱۴]
بروسوس در بابلیاکا
بروسوس نویسنده بابلی بود که در حدود 270 سال قبل از میلاد تاریخ بابل به نام بابلیاکا را تهیه کرد. این اثر در دوران باستان به طور گسترده ای شناخته شده بود، اما اکنون تنها در قطعاتی که توسط نویسندگان بعدی نقل شده است باقی مانده است. قطعه ای در توصیف فتح بابل توسط کوروش در یوسفوس علیه آپیون (1.150-53/1.20) حفظ شده است. در بابلیاکا، بروسوس تاریخ فتح را به سال هفدهم نبونیدوس، مطابق با کتیبه میخی کرونیکل نابونیدوس، می‌داند. این بخش از بابلونیاکا نیز در تواریخ اوسبیوس ذکر شده است، اثری که تنها در یک ترجمه ارمنی باقی مانده است. اوسبیوس از آبیدنوس، مظهر بروسوس، به عنوان منبع خود یاد می کند. قطعه بروسوس که  در مقابل آپیون محفوظ مانده است بیان می کند که کوروش به نابونیدوس ایالت کارمانیا را داد تا در آن زندگی کند. کرونیکل اوزبیوس با این موافق است، اما استناد آن به آبیدنوس/بروسوس می افزاید: "کوروش به این یکی [نابونیدوس] داد، زمانی که او به او داد. بابل، فرمانداری سرزمین کارمانیان را گرفته بود [اما] داریوش پادشاه مقداری از استان را برای خود گرفت.بیانیه بروسوس از پادشاهی به نام داریوش هم عصر نبونیدوس یاد می کند. این ممکن است از فرمانروایی داریوش پادشاه در زمانی که کوروش بابل را فتح کرد، حمایت کند، اما ممکن است به داریوش بزرگ (حکومت 522–486) نیز اشاره کند، که ممکن است بعداً استان نبونیدوس را کاهش دهد. این اشاره به نام داریوش در تفسیرهای قرن نوزدهم کیل، دلیتسش و لانگه به ​​کار رفته است تا ادعا شود که "داریوش مادها" در کتاب دانیال در یک منبع باستانی گواهی شده است.[۱۵]
هارپوکراسیون
هارپوکراسیون فرهنگ‌نویسی بود که در نیمه دوم قرن دوم میلادی نوشت. او با کتابخانه بزرگ اسکندریه ارتباط داشت و به بسیاری از منابع باستانی دسترسی داشت که با تخریب کتابخانه از بین رفتند. تنها اثری که از او باقی مانده «قابلیت ده سخنور» است. در مدخلی برای سکه دریک، او می‌نویسد: «اما داریک‌ها، آن‌طور که بیشتر گمان می‌کنند، از نام داریوش، پدر خشایارشا، نامگذاری نمی‌شوند، بلکه نام یک پادشاه باستانی دیگر است». در قرن نوزدهم، سی. اف. کیل، در تفسیر کیل و دلیتزش در مورد کتاب مقدس عبری، اشاره در هارپوکراسیون را به عنوان مدرکی خارج از کتاب مقدس دانیال برای وجود «داریوش مادها» دانیال به عنوان یک شخصیت تاریخی ذکر کرد.[۱۶]