کتاب‌شناسی شیخ طوسی
فهرست آثار شیخ طوسی

راهنمای فهرست: (      ن/م = نامشخص       مفقود = نسخه مفقود شده       چاپی = نسخه چاپ شده       خطی = نسخه خطی       = دارای ترجمه فارسی       ~ = تاریخ تقریبی نگارش       ص. چ = صفحه چاپی / ص. خ = صفحه خطی / ج. چ = جلد چاپی / ر. = ردیف)
| عنوان نام دیگر | موضوع اثر | تاریخ نگارش (هـ>  ق).آغاز | تاریخ نگارش (هـ>  ق).پایان | تاریخ نگارش (هـ>  ق).ترتیب | حجم اثر | وضعیت نشر | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اختیار معرفة الرجال اختیار الرجال | رجال | ۴۵۶ | — | ۲۸ | ۲۵۲ ص. خ | چاپی | شیخ طوسی در این اثر، اقدام به تصحیح کتاب رجال کشی نموده‌است و آن را به صورت آمالی به شاگردان خویش املا نمود. |
| اصول العقائد | اصول عقائد | — | — | — | — | — | شیخ طوسی از این اثر در کتاب الفهرست خویش یاد کرده و آن را بزرگ توصیف نموده که با موضوع توحید و عدل نگاشته شده‌است. برخی رسالة فی الاعتقادات را نام دیگر این اثر گزارش کرده‌اند. |
| الاستبصار فیما اختلف من الاخبار | حدیث | — | — | ۳ | ۴ ج. چ | چاپی | این اثر، از کتب اربعه شیعه محسوب می‌شود. آقابزرگ تهرانی، ۱۸ عنوان کتاب را در شرح و حواشی این اثر گزارش کرده‌است. |
| الاستیفاء فی الامامة | اصول عقائد | — | — | ۵ | — | مفقود | از این اثر، نسخه‌ای موجود نیست و برخی به اشتباه آن را همان تلخیص الشافی دانسته‌اند. |
| الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد | کلام | ۴۴۰ | ۴۴۷ | ۲۵ | ۳۱۶ ص. چ | چاپی | شیخ این اثر را در موضوع عبادات و اصول عقائد نگاشته و در آن رعایت اختصار را نموده‌است. |
| الاعتقادات | اصول عقائد | — | — | — | — | چاپی | در این اثر، شیخ ۲۵ دلیل برای اثبات توحید، نبوت و امامت بیان می‌دارد. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است. |
| الامالی المجالس فی الاخبار | حدیث | ۴۵۵ | ۴۵۸ | ۲۹ | ۷۳۷ ص. چ | چاپی | این کتاب، با املاء شیخ به شاگردانش نگاشته شده‌است. اولین جلسه این کتاب، مربوط به شهر بغداد بوده و آخرین جلسه آن نیز در نجف املاء گردیده‌است. |
| الایجاز فی الفرائض و المواریثمختصر فی الفرائض و المواریث | فقه | — | — | ۱۳ | — | چاپی | این کتاب از مآخذ بحارالانوار است و قطب‌الدین راوندی این اثر را شرح داده‌است. |
| التبیان فی تفسیر القرآن | تفسیر | — | — | ۱۶ | ۱۰ ج. چ | چاپی | شیخ این تفسیر را در دوران سکونت در بغداد نگاشته‌است. این تفسیر اولین کتاب با این موضوع است که انواع علوم قرآنی در آن جمع شده‌است. ابوعبدالله محمد بن هارون این اثر ار تلخیص کرده‌است. |
| الجمل و العقود | فقه | ۴۳۵–۴۱۵~ | ۴۳۵–۴۱۵~ | ۱۲ | ۱۶۱ صچ | چاپی | شیخ طوسی، این اثر را به درخواست قاضی ابن براج (نماینده شیخ در شام) نگاشته‌است. |
| الخلاف فی الاحکاممسائل الخلاف | فقه | ۴۱۵~ | ۴۱۵~ | ۱۴ | ۶ ج. چ | چاپی | این کتاب را شیخ در موضوع فقه مقارن نگاشته‌است. سید حسین بروجردی نیز بر این اثر تعلیقه نگاشته‌است. |
| العدة فی اصولعدة الاصول | اصول فقه | ۴۳۲~ | ۴۳۲~ | ۴ | ۲ ج. چ | چاپی | شیخ این کتاب را در زمان حیات سید مرتضی نگاشته‌است. موضوع بخشی از کتاب، اصول فقه و بخشی دیگر، اصول دین می‌باشد. |
| الغیبة | اصول عقائد | ۴۴۴ | ۴۴۷ | ۲۶ | ۴۷۹ ص. چ | چاپی | بخشی از این کتاب در ۴۴۷ ه‍.ق به رشته تحریر درآمده‌است. موضوع کتاب در خصوص غیبت حجت بن الحسن است. |
| الفرق بین النبی و الامام | کلام | — | — | — | — | چاپی | شیخ از این کتاب در الفهرست خویش یاد کرده‌است. موضوع این اثر بیان فرق بین نبی و امام بوده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است. |
| الفهرست | کتاب‌شناسی | — | — | ۸ | ۶۷۶ ص. چ | چاپی | این آثار، از جمله آثار کتاب‌شناسی مصنفات و اصول شیعه است و همچنین در علم رجال کاربرد دارد. بخشی از این کتاب در زمان حیات سید مرتضی، بخشی دیگر پس از فوت سید مرتضی نگاشته شده‌است. سلیمان ماحوزی بر این کتاب شرحی نگاشته‌است. محقق حلی این اثر را تلخیص کرده‌است. |
| الکافی | کلام | — | — | — | — | مفقود | کتابی است در موضوع علم کلام، که هیچگونه اثری از آن در آثار شیخ و دیگران گزارش نشده‌است. تنها ابن شهرآشوب به این کتاب اشاره داشته‌است. |
| المبسوط فی فقه الامامیه | فقه | — | — | ۱۵ | ۸ ج. چ | چاپی | این کتاب، در علم فقه و به صورت جامع تمام ابواب فقهی نگاشته شده‌است. این اثر آخرین اثر شیخ در زمینه فقه است. |
| المسائل الالیاسیة | گوناگون | — | — | — | — | خطی | شیخ در این کتاب، بیش از ۱۰۰ مسئله مختلف و گوناگون را جواب داده‌است. |
| المسائل الجنبلائیة | فقه | — | — | — | — | خطی | شیخ در این کتاب، به بیست و چهار مسئله پاسخ داده‌است. |
| المسائل الحائریة | فقه | ۴۳۶~ | — | — | — | چاپی | این اثر از مآخذ کتاب بحارالانوار است و شیخ در آن به سیصد مسئله فقهی پاسخ داده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است. |
| المسائل الحلبیة | فقه | — | — | — | — | خطی | شیخ از این اثر در کتاب خویش الفهرست یاد کرده‌است. |
| المسائل الدمشقیة | تفسیر قرآن | — | — | — | — | خطی | این کتاب شامل دوازده مسئله در تفسیر قرآن می‌باشد. شیخ در الفهرست خود، این کتاب را بی مانند می‌داند. |
| المسائل الرازیة | کلام | — | — | ۱۰ | — | مفقود | این کتاب حاوی پانزده سؤال و جواب در مسئله وعید است که مشترکاً توسط سید مرتضی و شیخ طوسی پاسخ داده شده‌است. از این اثر نسخه‌ای در دست نیست. آنچه مشخص است، این اثر پیش از سال ۴۳۶ نگاشته شده‌است. |
| المسائل الرجبیة | تفسیر قرآن | — | — | — | — | خطی | این اثر در تفسیر یک یا چند آیه از قرآن نگاشته شده‌است. |
| المسائل القمیة | — | — | — | — | — | مفقود | عنایت‌الله قهپایی به نقل از الفهرست این کتاب را به شیخ طوسی منتسب می‌دارد اما نام این اثر در نسخه چاپی الفهرست موجود نیست. |
| المفصح فی الامامه | کلام | — | — | ۶ | ۲۱ ص. چ | چاپی | شیخ این کتاب را به درخواست ابن‌براج نگاشته‌است. یک نسخه از این اثر در کتابخانه راجه فیض آباد هندوستان موجود است. |
| النقض علی ابن شاذان فی مسألة الغار | کلام | — | — | ۳۱ | — | خطی | از این اثر با همین نام در کتاب الفهرست یاد شده‌است. |
| النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی | فقه | ۴۳۵–۴۱۵~ | ۴۳۵–۴۱۵~ | ۲ | ۷۸۰ ص. چ | چاپی | متن کتاب حاوی فتاوای فقهی شیخ اما به صورت بیان روایات است. |
| انس الوحیدانس التوحید | — | — | — | ۳۳ | — | مفقود | شیخ طوسی در کتاب الفهرست خویش، این اثر را یاد کرده‌است و آن را یک مجموعه معرفی می‌کند. از این کتاب هیچ اثری باقی نمانده‌است و موضوع آن نیز به‌طور واضح مشخص نیست. |
| تلخیص الشافی | کلام | — | ۴۳۲ | ۷ | ۴ ج. چ | چاپی | این کتاب، شرحی بر کتاب الشافی فی الامامة اثر سید مرتضی است. این اثر در انتهای کتاب الشافی به چاپ رسیده‌است. |
| تهذیب الاحکام | حدیث | ۴۰۸ | ۴۴۸ | ۱ | ۱۰ ج. چ | چاپی | این اثر نخستین اثر شیخ طوسی است که شرحی بر کتاب المقنعه، اثر شیخ مفید می‌باشد. تألیف این اثر به سال ۴۰۸ ه‍.ق آغاز شده‌است. شیخ تا سال ۴۱۳ ه‍. ق، کتاب طهارت و صلاه را به پایان رسانید و در سال ۴۴۸ ه‍. ق، کتاب به پایان رسیده‌است. بر این اثر، ۱۶ شرح و ۲۰ حاشیه گزارش شده‌است. |
| شرح جمل العلم و العملتمهید الاصول | کلام | ۴۳۶–۴۵۰~ | ۴۳۶–۴۵۰~ | ۱۱ | — | خطی | این کتاب، شرحی بر جمل العلم و العمل اثر سید مرتضی است. از آنجا که شیخ به شرح اصول علم و عمل کتاب سید مرتضی پرداخته‌است، نجاشی نام اثر را تمهید الاصول گزارش کرده‌است. |
| رجال طوسیکتاب الابواب | رجال | — | — | ۹ | ۴۵۲ ص. چ | چاپی | این اثر، جزء کتب اربعه رجالی شیعه محسوب می‌شود و در دوران حیات سید مرتضی نگاشته شده‌است. این اثر توسط محمد شاه‌عبدالعظیمی نجفی (مـ ۱۳۳۴ ه‍.ق) این کتاب را تلخیص کرده و تحت عنوان کتابی به نام منتخب الرجال چاپ نموده‌است. |
| ریاضة العقول | کلام | ۴۴۵–۴۵۰~ | ۴۴۵–۴۵۰~ | ۲۰ | — | خطی | این کتاب، شرح شیخ بر کتاب مقدمة فی المدخل الی علم الکلام از آثار خودش بوده‌است. |
| شرح الشرح فی الاصول | اصول الفقه | — | — | ۳۵ | — | خطی | این کتاب، آخرین اثر شیخ است که به صورت املاء به شاگردان تصنیف شده‌است. این اثر با درگذشت شیخ، ناقص مانده‌است. برخی این اثر را همان کتاب اصول العقائد شیخ می‌دانند. |
| ما لایسع المکلف الاخلال بهما لا یسع المکلف ترکه | کلام | — | — | ۱۸ | — | چاپی | در هیچ‌یک از آثار شیخ، از این کتاب یاد نشده‌است؛ و احتمالاً یکی از دو رساله مسائل الکلامیه یا رساله فی الاعتقادات باشد. |
| ما یعلل و ما لا یعلل | کلام | — | — | ۱۷ | — | مفقود | این اثر در علم کلام نگاشته شده‌است و امروزه از آن نسخه‌ای در دست نیست. |
| مختصر اخبار المختار بن ابی عبید الثقفیاخبارالمختار | گوناگون | — | — | ۳۰ | — | خطی | در این اثر از اخبار مختار ثقفی گزارش شده‌است. |
| مختصر المصباحمصباح الصغیر | ادعیه | — | — | — | ۲۸۸ ص. خ | خطی | شیخ در این اثر به تلخیص مصباح المتهجد پرداخته‌است. |
| مختصر فی عمل یوم و لیلةیوم و لیله | فقه | ۴۳۶–۴۳۰~ | ۴۳۶–۴۳۰~ | ۲۳ | — | چاپی | شیخ در این اثر به بیان برخی از عبادات از جمله نمازهای نوافل اشاره کرده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است. |
| مسائل ابن البراج | فقه | — | — | — | — | مفقود | به گفته آقابزرگ تهرانی، شیخ از این اثر در کتاب الفهرست خویش یاد کرده‌است اما در الفهرست چاپی، این کتاب گزارش نشده‌است. |
| مسائل الکلامیه | کلام | — | ۴۴۷ | — | — | چاپی | این کتاب شامل ۳۴ مسائله کلامی با موضوع‌های توحید، نبوت و امامت است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است. |
| مسألة فی الاحوال | — | — | — | ۲۱ | — | مفقود | این اثر در زمان حیات نجاشی نگاشته شده‌است. |
| مسألة فی العمل بخبر الواحد و بیان حجیتهحجیة الاخبار | اصول فقه | — | — | ۲۲ | — | مفقود | از این اثر نسخه‌ای موجود نیست و در زمان حیات نجاشی نگاشته شده‌است. |
| مسألة فی تحریم الفقاع | فقه | ۴۴۶–۴۳۶~ | ۴۴۶–۴۳۶~ | — | — | چاپی | از این اثر، سه نسخه در کتابخانه‌های میرزا محمد طهرانی سامرا، حسینی شوشتری نجف و فیض آبادی هندوستان گزارش شده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است. |
| مسألة فی مواقیت الصلاة | فقه | — | — | — | — | مفقود | از این اثر، تنها ابن شهر آشوب در معالم العلماء یاد کرده‌است. |
| مسألة فی وجوب الجزیة علی الیهود و المنتمین الی الجبابرة | فقه | — | — | — | — | مفقود | شیخ از این کتاب در الفهرست خود گزارشی به میان نیاورده‌است اما عنایت الله قهبائی این کتاب را در مجمع الرجال به شیخ طوسی منسوب می‌داند. |
| مسائل الاصولمسألة فی الاصول یا مسائل الاصول | اصول عقائد | — | — | — | — | خطی | در هیچ‌یک از کتب رجال و تراجم از این اثر یاد نشده‌است و واعظ زاده خراسانی این اثر را به شیخ طوسی نسبت داده‌است. |
| مصباح المتهجد | ادعیه | ۴۰۸ | — | ۲۴ | ۲ ج. چ | چاپی | نگاشتن این اثر یکی از دلایل هجرت شیخ به نجف گردید چرا که وی در این کتاب، عمر، عثمان و ابوبکر را لعن کرده‌است. |
| مقتل الحسین علیه‌السلام | مقتل | — | — | ۳۴ | — | چاپی | شیخ از این اثر در کتاب الفهرست یاد کرده‌است. |
| مقدمة فی المدخل الی علم الکلام | کلام | — | ۴۴۴ | ۱۹ | — | چاپی | این اثر به املاء شیخ و به کتابت نظام الدین محمود بن علی خوارزمی نگاشته شده‌است. این کتاب در ضمن کتاب رسالة العشر به چاپ رسیده‌است. |
| مناسک الحج فی مجرد العمل | فقه | — | — | ۳۲ | — | خطی | کتابی در اعمال و مناسک حج است. |
| هدایة المسترشد و بصیرة المتعبد | ادعیه | — | — | ۲۷ | — | مفقود | امروزه از این اثر، نسخه‌ای موجود نمانده‌است. با این وجود، بنا به گزارش مجلسی، نسخه‌ای از این اثر تا سال ۵۹۹ ه‍.ق به‌طور کامل موجود بوده‌است. |
برگی از یک نسخه نفیس و قدیمی تهذیب الاحکام، مربوط به سده ۱۱ هجری که تاریخ ۵۷۵ قمری در آن دیده می‌شود