همام تبریزی
زندگی‌نامه

همام تبریزی شاعر صوفی پارسی‌زبان بود. جزئیات مربوط به دوران اولیه زندگی، محل تولد و تحصیلات او مبهم است. بر اساس دیوان همام - که اندکی پس از مرگش گردآوری شد - او در سن ۷۸ سالگی درگذشته است، این نشان می‌دهد او در سال ۶۱۷ هجری خورشیدی متولد و در ۶۹۳ درگذشته است. همام بیشتر عمر خود را در تبریز، شهری در آذربایجان که بین سال‌های ۶۴۳ تا ۶۸۵ پایتخت ایلخانان مغول بود زندگی می‌کرد. او گاهی نیز به شهرهای دیگر سفر می‌کرد، مانند سفرش به بغداد و زیارت مکه.
بیشتر منابع، روایت دولتشاه سمرقندی که مدعی است همام شاگرد نصیرالدین طوسی بوده را معتبر می‌دانند. همام همچنین از شاگردان قطب‌الدین شیرازی بود و اثر مفتاح‌المفتاح توسط شیرازی به او تقدیم شده است. این اثر شرحی بود بر مفتاح‌العلوم، کتاب درسی که سراج‌الدین سکاکی تألیف کرده بود و بر بلاغت، نحو و سبک عربی تمرکز داشت. همام بعدها با گردآوری یک کتاب مدح به استاد خویش قطب‌الدین شیرازی ادای احترام کرد.
همام یک مسلمان سنی بود، او در شعری که در آن چهار خلیفه خلافت راشدین را می‌ستاید بر این موضوع صحه گذاشته است. مداحی عربی او از دو مرشد سلسله صوفی کبرویه، سعدالدین حموی و پسرش صدرالدین ابراهیم حموی، نشان می‌دهد که احتمالاً همام با این شعر مرتبط بوده است. به گفته حافظ حسین بن کربلایی، حسن بلغاری مرشد صوفی همام تبریزی بوده است، در حالی که تذکره صحوف ابراهیم ادعا می‌کند که مرشد همام شخصی به نام سعیدالدین فرقانی بوده است. با این حال، نام هیچ‌یک از آن افراد در نوشته‌های همام ذکر نشده است.
در تبریز همام تبدیل به یک شخصیت سیاسی و فکری متمایز شد. وی از نزدیکان خاندان جوینی بود و به همین واسطه از حمایت سیاسی و فرهنگی آنان برخوردار شد. همام برای تأسیس خانقاهی (لژ صوفیانه) در تبریز توسط شرف‌الدین هارون جوینی تأمین مالی شد و از همین روی اثر «صحبت‌نامه» خود را به وی تقدیم کرده است. شمس‌الدین جوینی، پدر شرف‌الدین هارون جوینی - که وزیر اعظم ایلخانان بود - سالانه هزار دینار از خزانه دربار به خانقاه کمک مالی می‌کرد. او از همام با عناوینی مثل «نمونه‌ای برای همه انسان‌ها، سرمشق دوران … مردی بی‌نظیر در عصر خود، کامل‌ترین انسان در کل نوع بشر» یاد می‌کرد.
از طریق همین خانقاه بود که همام توانست وارد حلقه معنوی و ادبی نخبگان سیاسی فارسی‌زبان شود. همام در دورانی که حاکمان ایلخانی در حال اسلامی شدن بودند، نقش مهمی در محیط فرهنگی و سیاسی تبریز ایفا می‌کرد. او به‌طور مرتب غزلیاتی در مورد تلفیق مذهبی این دوره می‌سرود، به ویژه در زمان حاکم ایلخانی اباقاخان (دوره حکومت: ۶۴۳–۶۶۰). همام بعداً افتخار همراهی شمس‌الدین جوینی را در مأموریت وی در آناتولی در کنار مشاور وزیر سلطنت روم، معین‌الدین پروانه، به دست آورد. همام با دعوت از شمس‌الدین جوینی به یک مجلس باشکوه که غذاها در چهارصد بشقاب چینی سرو می‌شدند، به لطف او پاسخ داد. شمس‌الدین جوینی به اتهام اختلاس مالی در ۱۷ مهر ۶۶۲ اعدام شد. او نامه خداحافظی از خود به جای گذاشت که خطاب آن به روحانیون تبریز است و در آن به‌طور خاص از همام یاد کرده است.
اگرچه همام به خانواده جوینی نزدیک بود، اما اعدام شمس‌الدین جوینی به حرفه او لطمه‌ای وارد نکرد. او توانست خود را به وزیر اعظم سعدالدین ساواجی و سپس رشیدالدین همدانی جانشین وزیر اعظم نزدیک کند. همام بیشتر اوقات خود را وقف رسیدگی به امورات رشیدالدین همدانی کرد. همام همچنین در میان سلاطین ایلخانی محبوب بود و توسط احمد تگودار (۶۶۲–۶۶۰)، غازان (۶۷۳–۶۸۲) و اولجایتو (۶۸۲–۶۹۴) حمایت شد.
همام در سال ۶۹۲ در سن ۷۸ سالگی درگذشت و در ناحیه سرخاب تبریز به خاک سپرده شد. رشیدالدین همدانی اندکی پس از مرگش دیوان او را که شامل شعرهای فارسی و عربی بود، گردآوری کرد. طبق گزارش دولتشاه، خانقاه همام در سال ۸۶۵ همچنان فعال بود.