زانگه‌زور
منطقه در سده‌های بیستم و بیست‌ویکم

پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ و ایجاد و فروپاشی جمهوری فدرال دموکراتیک قفقاز جنوبی، اختلافاتی بین جمهوری‌های تازه‌تأسیس ارمنستان و آذربایجان بر سر مالکیت تعدادی از مناطق با جمعیت مختلط، از جمله زنگزور، به‌وجود آمد که درگیری‌های شدیدی نیز بین دو طرف در زنگزور را به دنبال داشت.
آندرانیک اوزانیان، فرمانده نظامی ارمنی که با مداخله‌گران بریتانیا و دولت ارمنستان وارد درگیری شده‌بود، گروه خود را از زنگزور به اچمیادزین عقب کشید و در آوریل ۱۹۱۹ این گروه نظامی را منحل کرد. در سپتامبر ۱۹۱۹، پس از عقب‌نشینی نیروهای انگلیسی، گارگین نژده به عنوان فرمانده دفاع از جنوب زنگزور (کاپان) و پوغوس ترداوتیان به عنوان سرپرست دفاع در بخش شمالی (سیسیان) منصوب شدند. در نوامبر، در نزدیکی گریوسی (گوریس)، نیروهای ارمنی موفق شدند حمله آذربایجان را متوقف کنند و پس از آن اقدام به ضد حمله کردند.
در ۲۷ آوریل ۱۹۲۰ واحدهای لشکر یازدهم ارتش سرخ از مرز جمهوری دمکراتیک آذربایجان عبور کرده و در ۲۸ آوریل وارد باکو شدند و در اینجا جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان اعلام شد. در ۱۰ اوت ۱۹۲۰ قراردادی بین جمهوری اول ارمنستان و جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی منعقد شد که بر اساس آن نیروهای شوروی به مناطق مورد مناقشه (قره‌باغ، زنگزور و نخجوان) اعزام شدند تا تا زمان حل و فصل اختلافات ارضی در آن نقاط بمانند. پس از امضای قرارداد، ژنرال دراستامات کانایان که فرماندهی نیروهای ارمنی در زنگزور را برعهده داشت، زنگزور را ترک کرد، اما دستیاران وی - فرمانده منطقه کاپان، گارگین نژده و فرمانده منطقه سیسیان، پوغوس ترداوتیان - از بیم تسلیم زنگزور به آذربایجان شوروی از به‌رسمیت شناختن این قرارداد خودداری کردند.
در این مرحله گروه‌های داشناک جنگی پارتیزانی را علیه نیروهای شوروی و واحدهای ترکیه‌ای متحد آن‌ها آغاز کردند. در اوایل اکتبر ۱۹۲۰، یک قیام گسترده علیه قدرت شوروی در منطقه آغاز شد. ترداوتیان به زودی در نبرد با ارتش سرخ جان باخت و نژده به تنهایی رهبری خیزش را بر عهده داشت. در پایان آبان ماه، دو تیپ از لشکر یازدهم ارتش سرخ و چند گردان ترک (در مجموع ۱۲۰۰ سرباز ترک) از شورشیان شکست خوردند و زنگزور به‌طور کامل به کنترل شورشیان درآمد.
در ۲۵ دسامبر، کنگره‌ای که در صومعه تاتِو برگزار شد، «جمهوری خودمختار سیونیک» را اعلام کرد که در واقع ریاست آن را نژده بر عهده داشت و او عنوان باستانی «اسپاراپِت» (فرمانده کل) را برای خود برگزید. پس از آن، نژده نیز قدرت خود را به بخشی از قره‌باغ کوهستانی گسترش داد و به شورشیان فعال در آنجا پیوست. در همین حال، در ۲۹ نوامبر ۱۹۲۰، تسلط شوروی بر ارمنستان اعلام شد و پس از آن بود که در ۳۰ نوامبر، مقامات آذربایجان شوروی، با اعلام قصد خود برای پایان دادن به اختلافات ارضی، با گنجاندن زنگزور در جمهوری تازه‌تأسیس ارمنستان شوروی موافقت کردند.
در دسامبر ۱۹۲۰، قراردادی بین جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی و ارمنستان منعقد شد که بر اساس آن زنگزور به جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان واگذار شد. پس از شکست قیام فوریه در مرکز ارمنستان، بخشی از شورشیان به سمت زنگزور حرکت کردند و به دسته‌های نژده پیوستند. در ۲۷ آوریل ۱۹۲۱ در قلمرو تحت کنترل شورشیان، یک جمهوری به نام «جمهوری ارمنستان کوهستانی» اعلام شد که در آن نژده مناصب نخست‌وزیری، وزیر جنگ و وزیر امور خارجه را به عهده گرفت.
درپی آن‌که یگان‌های ارتش سرخ آرایش تهاجمی به‌خود گرفتند، در ۹ ژوئیه ۱۹۲۱، نژده با کسب ضمانت‌هایی از رهبری ارمنستان شوروی مبنی بر حفظ زنگزور به عنوان بخشی از ارمنستان، همراه با شورشیان باقی‌مانده به ایران رفت.
بر اساس سرشماری کشاورزی سال ۱۹۲۲، جمعیت بخشی از ناحیه زنگزور که از اتحاد جماهیر شوروی ارمنستان جدا شد، ۶۳۵۳۳ هزار نفر شامل ۵۶۸۸۶ هزار نفر ارمنی (۸۹٫۵٪)، ۶۴۶۴ هزار نفر تاتار (آذربایجانی) (۱۰٫۲٪) و ۱۸۲ نفر روس (۰٫۳٪) بود.
تنش دوباره در روابط قومیتی در این منطقه بار دیگر در اواخر دهه ۱۹۸۰ و در پس‌زمینه مناقشه قره‌باغ رخ داد که طی آن، همزمان با گریز ارمنی‌ها از جمهوری آذربایجان به ارمنستان، تمامی آذربایجانی‌های ساکن زنگزور و سایر مناطق ارمنستان نیز به آذربایجان گریختند.
در زمان شوروی راه‌آهن اردوباد - آگاراک - مغری - منجیوان و کاپان - زنگلان - مینجیوان از قلمرو زنگزور می‌گذشت. ارتباط راه‌آهن در این بخش با آغاز جنگ اول قره‌باغ قطع شد. ارتباط زمینی نخجوان با آذربایجان از طریق ارمنستان نیز قطع شد.