هاینتس گودریان
ورماخت > جنگ جهانی دوم > شوروی > نبرد مسکو

پس از تکمیل محاصره ناحیه کی‌یف و سپرده شدن مسئولیت انهدام آن به پیاده‌نظام گروه ارتش جنوب، در نهایت تصمیم به تهاجم ورماخت، از جمله نیروهای گودریان، به سمت مسکو گرفته شد و طرحی از این بابت آماده گردید. گودریان هفته سوم سپتامبر با دریافت سپاه ۴۸ موتوریزه از گروه زرهی ۱، رو به شمال شرقی آورد تا در نقطه تجمع خود برای مرحله بعدی عملیات مستقر گردد. در این هنگام حدود ۵۰ درصد از خودروهای یگان گودریان در شرایط عملیاتی قرار داشتند. گودریان روز ۲۶ سپتامبر در کنفرانسی برای نهایی‌سازی این طرف در قرارگاه گروه ارتش مرکز حضور یافت. در این کنفرانس وظایف گودریان بر اساس طرح فرماندهی عالی نیروی زمینی موسوم به عملیات تایفون، به او ابلاغ و زمان آغاز عملیات روز ۲ اکتبر مقرر شد. بر خلاف گروه‌های زرهی ۳ و ۴ که تحت هدایت عملیاتی ارتش‌های پیاده‌نظام چهارم و نهم قرار داشتند، گودریان به عنوان فردی که نافرمان‌بری خود را به اثبات رسانده بود، در این زمینه آزادی عملیاتی دریافت کرد تا مستقیماً تحت نظر گروه ارتش، مستقلانه عمل کند. با درخواست گودریان برای حرکت نیروهای او دو روز پیش از مابقی یگان‌ها موافقت شد. گودریان دلیل این درخواست را نبود راه‌های مناسب در ناحیه عملیاتی او و در نتیجه استفاده حداکثری از زمان اندک باقی‌مانده پیش از فرا رسیدن زمستان و همچنین دریافت پشتیبانی بیشتر هوایی پیش از آغاز تهاجم مابقی نیروهای گروه ارتش دانست. به هر صورت این دلایلی نبود که فرماندهی گروه ارتش مرکز از این بابت قانع کرده باشد بلکه فاصله زیاد نیروهای گودریان در جنوب با بخش عمده عملیات در ناحیه ویازما که باعث می‌شد تهاجم او برای چهار یا پنج روز آغازین تأثیری بر تهاجم اصلی نداشته باشد، بود که دلیل این مسئله قلمداد می‌گردد. به هر حال، این مسئله با وجود این که برخی مزیت‌های تاکتیکی برای او پدیدمی‌آورد اما فرصت کمتری جهت استراحت برای نیروهایش که در نبردهای پیشین متحمل فرسودگی شده بودند، باقی می‌گذاشت. با این وجود گودریان امیدوار بود در فرصت باقی مانده می‌تواند آماده شود. جهت تهاجم به مسکو ۱۵۰ دستگاه تانک جایگزین، معادل نیمی از تمامی تانک‌های جایگزین تعلق‌گرفته به جبهه شرقی، به گروه زرهی گودریان تعلق گرفت تا مجموع توان آن به ۴۰۵ دستگاه تانک برسد. گودریان از این میزان که تقریباً نیمی از توان گروه زرهی ۴ بود، توان رضایت نداشت و خواهان تعلق گرفتن دو لشکر دوم و پنجم زرهی با توان کامل که به تازگی از آلمان به جبهه شرقی منتقل شده بودند، به خود بود.
بدین ترتیب به محض بازگشت از اوکراین، گودریان تهاجم خود را از روز ۳۰ سپتامبر آغاز کرد. گروه زرهی ۲ در جناح جنوبی گروه ارتش مرکز می‌بایست از راه شهر کلیدی تولا به سمت مسکو پیش می‌رفت و در عین حال از جناح راست عملیات محافظت می‌کرد. اشتباهات شوروی در ارزیابی غلط اطلاعات محل استقرار نیروهای آلمانی گودریان را قادر ساخت به یک رخنه سریع در مواضع دشمن دست یابد. نیروهای او یک شکاف ۳۰ کیلومتری در خط مقدم دشمن گشودند و خود را تا روز ۳ اکتبر به اریول در عمق ۲۰۰ کیلومتری رساندند. این حرکت سریع گودریان سبب شد توجه ارتش سرخ بر یگان او قرار گیرد و نیروهای خود را بر آن متمرکز کند. گودریان تا این زمان نیمی از راه مسکو از نقطه آغاز عملیات تایفون را طی کرده بود و نسبت به سایر نیروهای آلمانی فاصله کمتری نسب به این شهر داشت. روز بعد گودریان با فاصله اندکی از حمله هواگردهای پی‌ایی-۳ شوروی جان به در برد. گروه زرهی ۲ روز ۵ اکتبر به «ارتش دوم زرهی» تغییر عنوان داد. روز ۷ اکتبر حلقه محاصره حول سه ارتش شوروی در ناحیه بریانسک تکمیل شد که پاکسازی آن و منطقه تحت محاصره دیگری در غرب ویازما، در نهایت به اسارت ۶۶۰ هزار نفر دیگر از نیروهای ارتش سرخ انجامید. به هر صورت این بار نیز مانند مراحل پیشین عملیات بارباروسا، گودریان تأکید لازم را بر بستن هر چه سریع‌تر حلقه محاصره نگذاشت تا حدود ۲۳ هزار نفر از نیروهای دشمن در منطقه عملیاتی او قادر به گریز شوند. گودریان روز ۱۱ اکتبر در نامه‌ای به همسرش مدعی شد «بخش عمده ارتش روسیه» منهدم شده است و امکان ندارد تعداد زیادی یگان «خوب» از آن باقی مانده باشد. او ابراز امیدواری کرد اگر «حداقل برای چهارده روز هوا خشک باشد» مأموریت اصلی محقق خواهد شد. نیروهای گودریان از ابتدای عملیات تا روز ۲۰ اکتبر متحمل حدود ۴۵ هزار تن تلفات شدند که او آن را «غم‌انگیر و حزن‌آور» خواند. به هر صورت مشکلات تدارکاتی ورماخت از جمله کمبود سوخت، بدی آب‌وهوا و تشدید مقاومت دشمن به توقف عملیات در میانه ماه اکتبر منجر شد. نیروهای گودریان پیشروی به سمت شمال شرقی را از ۲۷ اکتبر با سرعت بسیار کمتری از سر گرفتند. چهار روز به طول انجامید نیروهای گودریان با طی مسافت ۸۰ کیلومتری خود را به جنوب تولا برسانند. با ناتوانی در سلطه بر تولا در ۲۹ اکتبر، گودریان زیر ضد حملات دشمن در حوالی این شهر قرار گرفت. همان روز در حالیکه هنوز مسئله تولا حل نشده بود، طرح جدیدی از فرماندهی عالی ابلاغ شد که بر مبنای آن گودریان می‌بایست با حرکت بر خلاف عقربه‌های ساعت با گذر از رود کاشیرا، خود را به شرق مسکو می‌رساند و با اتصال به نیروهای زرهی که از شمال می‌آمدند این شهر را به محاصره درمی‌آورد.  گودریان روز ۱۴ نوامبر هنگام بازدید از مواضع لشکرهای ۱۱۲ و ۱۶۷ پیاده‌نظام در بلیوف در غرب تولا از مشاهده رنج سربازان در اثر فقدان البسه زمستانی متأثر شد و نوشت: «نسبت بالایی از افراد همچنان شلوارهای دنیم بر تن دارند و دما هشت درجه زیر صفر است.» گودریان نیروهای خود را وادار به استفاده از لباس‌ها و کلاه‌های پشمی دشمن دید. این وضعیت او را که از ماه‌های سپتامبر و اکتبر درخواست البسه گرم کرده بود، به شدت برآشفت تا مسئله را پیگیری نماید. پس از چند تماس تلفنی مشخص شد محموله لباس‌های زمستانی در اثر کمبود قطار و قطع شدن خطوط‌آهن توسط پارتیزان‌های لهستانی، برای چند هفته در ایستگاه راه‌آهن ورشو متوقف گشته است.
در حالیکه بیشتر سپاه ۴۷ موتوریزه صرف حفظ اتصال با ارتش دوم در جناح راست شده بود، تنها سپاه ۲۴ موتوریزه برای گودریان به عنوان سرنیزه زرهی در حرکت به سمت رود کاشیرا باقی ماند. فرسایش وارد آمده به نیروهای گودریان تا این لحظه به اندازه‌ای بود که او وادار شد تمامی زره‌پوش‌های ارتش زرهی خود را در یک تیپ از لشکر تضعیف‌شده چهارم زرهی متمرکز کند. تا میانه ماه نوامبر برای این تیپ که در عمل نقش سرنیزه زرهی تمامی ارتش دوم زرهی گودریان را بر عهده داشت، تنها ۵۰ تانک باقی مانده بود. ارتش دوم زرهی درحالیکه در برخورد با ضد حملات شوروی و سایر مشکلات، از زمان‌بندی عملیاتی عقب افتاده بود، از ۱۸ نوامبر اقدام به ادامه تهاجم از شرق تولا نمود و توانست با وجود مقاومت ارتش سرخ، خود را به رود دن برساند. گودریان روز ۱۹ نوامبر گزارشی از شرایط و انتظارات سپاه ۲۴ موتوریزه دریافت نمود. گودریان خود روز ۲۰ نوامبر رسیدن نیروهای جدیدی از دشمن شامل لشکرهایی از سیبری که «مشتاق نبرد هستند و به خوبی آموزش دیده‌اند»، در جناح شرقی را به گروه ارتش اطلاع داد. به جهت کمبود سوخت بخشی از نیروهای گودریان قادر به ادامه عملیات نبودند. پیشروی چشم‌گیر اولیه گودریان موجب ایجاد تصویر اشتباهی از توان واقعی ارتش زرهی او و قابلیت‌های آن شده بود. گودریان روز ۲۳ نوامبر شخصاً گزارشی از وضعیت اسف‌بار نیروهایش به فیلدمارشال فن بک ارائه کرد. او خواهان الغای تهاجم و مجوزِ گرفتن حالت تدافعی در طول زمستان بود. به هر صورت، فن بک چنین مجوزی به او نداد. هالدر نیز روز بعد با چنین درخواستی که از طریق گروه ارتش به او ابلاغ شده بود، مخالفت کرد. گودریان روز ۲۵ نوامبر در مواجهه با ضد حملات شدید دشمن پیشروی را متوقف نمود و در تبعیت از فرمان دریافت شده از گروه ارتش، دستور به آماده‌سازی مواضع پیشین در طول رودهای دن، شات و اوپا داد. در این هنگام برای لشکر چهارم زرهی گودریان تنها ۲۱ تانک و ۱۴ توپ باقی مانده بود.
گودریان برای روحیه دادن به نیروهایش و شریک شدن در مصاعب آن‌ها، خود شخصاً به شکل پیاده سپاه ۴۳ را همراهی می‌کرد. اقدام مجدد او بین روزهای ۲ تا ۴ دسامبر برای تصرف تولا نیز موفقیت‌آمیز نبود. پیش از آغاز ضد حمله گسترده دشمن از روزهای ۵ و ۶ دسامبر، گودریان به ابتکار خود به نیروهایش فرمان به اتخاذ حالت تدافعی داد و برخی مواضع پیشین در خطر از جمله ناحیه برآمدگی تولا را رها کرد. در مواجهه با شرایطی حساس، رو به به‌کارگیری دفاع کشسان آورد و از مواضع پیشین عقب نشست. گودریان در یادداشت‌های جنگی خود در روز ۸ دسامبر می‌آورد: «روس‌ها با فاصله نزدیکی ما را تعقیب می‌کنند و ما باید منتظر وقوع بد بیاری‌ها باشیم.» او در ادامه می‌افزاید: «من به خودم فکر نمی‌کنم؛ به آلمان ما فکر می‌کنم. به همین خاطر است که وحشت‌زده هستم.» گودریان دو روز بعد در نامه‌ای به همسرش می‌نویسد: «دشمن، بزرگی این کشور و بدی آب‌وهوای آن، همگی به شدت دست‌کم گرفته شد و ما هم‌اکنون زجر آن را می‌کشیم.»
با وخامت اوضاع ارتش دوم، فن بک روز ۱۱ دسامبر آن را موقتاً تحت امر ارتش دوم زرهی قرار داد و گودریان را در راس «گروه ارتش گودریان»، مسئول حفظ این ناحیه کرد. گودریان روز ۱۴ دسامبر ارزیابی خود از شرایط را با فن براوخیچ که از قرارگاه گروه ارتش مرکز در روسلافل دیدار می‌کرد، در میان گذاشت. فن براوخیچ با تأیید آگاهی خود از شرایط نیروها، مجوز عقب‌نشینی گودریان تا خط بین رودهای سوشا و اوکا را صادر کرد. گودریان بلافاصله این حرکت را آغاز نمود. هیتلر در ابتدا با این تصمیم جهت عقب‌نشینی‌های محلی برای کوتاه‌تر کردن خط مقدم موافق بود اما انتظار داشت هیچ نقطه مهمی رها نشود و عقب‌نشینی پس از آماده‌سازی‌های حیاتی در خطوط جدید در اراضی پشت سر، صورت گیرد.
با وجود نظر فن بک و فن کلوگه بر عدم عقب‌نشینی سپاه ۴۳ به سمت غرب فرا تر از رود اوکا، گودریان روز ۱۵ دسامبر آن را به پشا این رود عقب کشید. این اقدام جناح راست ارتش چهارم را باز و آن را نیز وادار به عقب‌نشینی کرد. گودریان روز بعد در سخن با اشمونت، سرنوشت ارتش خود را در گرو دریافت مستمر نیروی جایگزین و جدید دانست. او از اشمونت خواست این مسئله مستقیماً به هیتلر گزارش شود. ظهر همان روز فرمانی از جانب هیتلر از گودریان خواست با به‌کارگیری تمام ذخایر در دسترس، شکاف ایجاد شده توسط دشمن در غرب تولا را ببندد و خط لیونی-الکسین را حفظ کند. با این وجود، گودریان که نیروهای خود را قادر به انجام چنین کاری نمی‌دید، یه استناد مجوز فن براوخیچ، دستور به عقب‌نشینی بیشتر داد. نیروهای گودریان تا عصر روز ۱۶ دسامبر به رود اوپا رسیدند. نیروهای او در این زمان در تمامی خط مقدم در حال عقب‌نشینی بودند. فن بک که تا حدودی با گودریان موافق بود، تا هنگامی که خود تا روز ۱۹ دسامبر در جایگاه فرماندهی گروه ارتش مرکز قرار داشت، رفتار مسامحه‌آمیزی در قبال او نشان می‌داد.
در این حال، فرماندهی گروه ارتش به گودریان اطلاع داد با وجود گزارش اشمونت، هیتلر بر اجرای فرمانش اصرار دارد. هیتلر همان شب ۱۶ دسامبر، در تماس با گودریان، ضمن تأیید دشواری شرایط او و دادن وعده کمک‌رسانی، متذکر شد خط مقدم در هر صورت باید حفظ شود. به نظر می‌رسید فرامین هیتلر بر پایه شرایطی صادر می‌شود که وجود ندارد و عملی شدن آن‌ها در کوتاه‌مدت غیرممکن است. از این رو، گودریان تصور می‌کرد اطلاعات هیتلر از خط مقدم از جمله گزارش‌های فن کلوگه، فرمانده جدید گروه ارتش مرکز دقیق نیست و پیشوا می‌بایست افسران ستاد عملیاتی خود را تغییر دهد. فن کلوگه نیز شکی در لزوم حفظ سفت و سخت خط مقدم به هر قیمت نداشت. خودسری فرا تر از اختیارات گودریان و بهانه کردن مجوز پیشین فن براوخیچ توسط او، موجب ناراحتی فن کلوگه از گودریان که تصور می‌شد تنها به یگان‌های خود فکر می‌کند، شد. قضاوت فن کلوگه در مکالمه با اشمونت، مبنی بر «فرسوده» شدن گودریان و «بدبینی بیش از حد در عمل به فرماندهی» توسط او، نشان‌گر قصد فرمانده گروه ارتش مرکز بر عزل گودریان بود. در طرف مقابل، گودریان، همانند مقابله با فن کلایست در نبرد فرانسه، با تأکید بر این که دخالت در امر فرماندهی او چیزی را درست نخواهد کرد، خود خواهان عزل خود شد. گودریان همچنین افزود هیچ اعتراضی نسبت به دفاع کردن از اقدامات خود در دادگاه نظامی ندارد.
گودریان روز ۲۰ دسامبر به ولفس‌شانتسه در پروس شرقی احضار شد. جلسه پنج ساعته او با پیشوا در جهت فهماندن شرایط ارتش دوم زرهی به هیتلر و نشان دادن ناتوانی آن در اجرای وظایف محول شده به نتیجه‌ای نرسید. گودریان به هیتلر گفت سرما دو برابر ارتش سرخ به او تلفات وارد می‌کند و این وظیفه اوست که «رنج» نیروهای خود را تقلیل دهد. هیتلر اصرار داشت گودریان قادر به دیدن تصویر کلی‌تر نیست. هیتلر خواهان حفر سنگر در زمین توسط نیروها در هر جا که هستند و حفظ هر متر مربع از آن بود. گودریان این فرمان را غیر واقع‌بینانه و حفر سنگر با ابزارهایی ضعیف در زمینی که تا عمق ۱٫۵ متری یخ زده را غیرممکن خواند. پیشوا راه‌حل ایجاد گودال بدین منظور با گلوله توپ‌های سنگین را همانند تجربه فلاندر در جنگ جهانی اول، مطرح ساخت که گودریان ورای مشکل سرمای هوا، این مهمات را برای «شلیک به سمت روس‌ها» دانست. وقتی گودریان یادآور این مسئله شد که افراد او هنوز لباس زمستانی ندارند، هیتلر با ناباوری، «بیش از حد دلسوز» بودن او نسبت به نیروهایش را مورد توبیخ قرار داد. گودریان از این جلسه با عنوان «شکست کامل» یاد کرد.
اختلاف نهایی روز ۲۵ دسامبر بر سر عقب‌نشینی سپاه ۴۷ موتوریزه و تخلیه چرن به پا شد. گودریان اعلام کرد همان گونه که وجدانش حکم می‌کند فرماندهی خواهد کرد. در پی این اظهار نظر، فن کلوگه به هالدر اطلاع داد: «یا او یا من». هالدر به فن کلوگه توصیه کرد گودریان را در دادگاه نظامی محاکمه کند. گودریان با کناره‌گیری از مشاجره، بار دیگر خواهان عزل شدن از جایگاه خود شد. در نهایت هیتلر که تدابیر گودریان خوشایند او واقع نشده بود، روز ۲۶ دسامبر سال ۱۹۴۱ ارتشبد گودریان را از فرماندهی ارتش دوم زرهی برکنار نمود. با وجود این که هیتلر ایراد پیام خداحافظی توسط او برای ارتش دوم زرهی را منع کرده بود، گودریان در سخنان وداع با نیروهایش گفت:
می‌دانم که شما با شجاعت همیشگی به مبارزه ادامه خواهید داد و با وجود سختی زمستان و برتری عددی دشمن، فاتح خواهید بود.
در حالتی عجیب گودریان که اغلب نسبت به بی‌پروایی بیش از حد مورد انتقاد بود، این بار در اثر اصرار بر احتیاط با پیشوا درگیر شد. بدین ترتیب دقیقاً زمانی که در حال اثبات شایستگی خود برای فرماندهی سطوح بالا بود، در تقابل با هیتلر فرصت را از دست داد. سپهبد رودولف اشمیت جانشین گودریان در این مقام شد. اشمیت در نامه‌ای خصوصی به تاریخ ۲۷ ژانویه سال ۱۹۴۲ این حوادث را «تراژدی رهبری» نامید که «او باور نمی‌کرد ممکن باشد.»
گودریان در دوره فرماندهی این یگان نسبت به گذشته آرامش بیشتری دست‌کم در قبال زیر دستانش پیدا کرده بود. گیر فن شوپنبورگ که این بار در فرماندهی سپاه ۲۴ موتوریزه، مجدداً تحت امرش قرار گرفته بود و تا مسکو نقش سرنیزه زرهی او را ایفا کرد می‌گوید: «با بصیرت و حسن نیت او با هماهنگی با یکدیگر کار کردیم. در طول شش ماه مبارزه روزانه سنگین حتی یک بار هم تقابلی صورت نگرفت.» گیر فن شوپنبورگ می‌افزاید او در «رهبری رشد کرده بود.» نظرات مشابهی از افراد دیگری که در سال ۱۹۴۱ تحت فرمان او بودند، نیز نقل شده است.