stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
هوش

برای توانایی انسان در فکرکردن و درک‌کردن، هوشمندی را ببینید.
برای دیگر کاربردها، هوش (ابهام‌زدایی) را ببینید.
آزمون‌های فعلی بهرهٔ هوشی دارای نمرات استانداردی هستند؛ به‌طوری که نمره میانگین معمولاً ۱۰۰ است. همانند بسیاری از کمیت‌های فیزیکی دیگر، این نمرات نیز از توزیع نرمال پیروی می‌کنند.
هوش (به انگلیسی: Intelligence) دارای تعریف‌های مختلفی است: به‌طور کلی به‌عنوان فرایند کسب، ذخیره، بازیابی، ترکیب، مقایسه و بازمتن‌سازی اطلاعات و مهارت‌های مفهومی تعریف می‌شود. هوش به انسان این توانایی را می‌دهد تا توصیف چیزها را به خاطر بسپارد و از آن توصیف‌ها در رفتارهای آینده استفاده کند. هوش به انسان توانایی‌های شناختی می‌دهد تا یادگیری، فهم و عقل را میسر و ظرفیت‌های بازشناخت الگو، برنامه‌ریزی، مشکل‌گشایی، و زبان را به خدمت ارتباطات انسانی درآورد. بهره هوشی (IQ) یا بهرهٔ هوشی یک نمرهٔ کل است که از مجموعه‌ای از آزمون‌های هوش یا خرده آزمون‌ها طراحی شده برای ارزیابی هوش انسان به دست می‌آید. هوش انسان‌ها را قادر می‌سازد تا به‌طور منطقی بیندیشد و فعالیت هدفمند داشته باشد.
کلمه هوش (intelligence) کلمه‌ای نسبتاً جدیدی است و مفاهیم مشابه با آن در گذشته، بیشتر با عنوان «عقل» یا «خرد» به‌کار می‌رفت، با این حال صاحب‌نظران بسیاری برای تمایزدهی آن با مفاهیم مختلفی مانند شهود، تفکر، شناخت و غیره تلاش کرده‌اند. برخی از محققان قائل به تفاوت‌های فرهنگی در مفهوم هوش هستند و تعریف واحد و یکسان از هوش را نادرست دانسته‌اند.
مصرف مواد مخدر، الکل و فقر یا سلامت روانی ضعیف والدین، می‌توانند تأثیر منفی چشمگیری بر رشد هوش کودکان داشته باشند. در حال حاضر اجماع گسترده‌ای بین روان-زیست‌شناسان وجود دارد که هم وراثت و هم تأثیرات محیطی در رشد هوش نقش دارند. همچنین رژیم غذایی سالم در دوران بارداری و رشد کودک می‌تواند تأثیر مثبتی بر بهره هوشی داشته باشد.
ارتباط قوی بین بهرهٔ هوشی به ثبت رسیده در آزمون‌های استاندارد هوش و طبقه اجتماعی وجود دارد. اعضای طبقات اجتماعی پایین نسبت به افراد طبقات اجتماعی بالا بهرهٔ هوشی پایین‌تری در آزمون‌های هوش استاندارد از خود نشان می‌دهند و به همین علت آزمون‌های هوش به‌عنوان نوعی تبعیض طبقاتی مورد انتقاد قرار گرفته است. همچنین هوش یکی از ابزارهای اصلی در جنبش‌های اصلاح نژادی در گذشته و گروه‌بندی انسان‌های «پست‌تر» از «افراد برتر» به‌شمار می‌رفت. استفاده صحیح و درست از بهره هوشی و آزمون‌های هوش را برای کشف توانایی‌های آموزشی مفید در نظر گرفته می‌شود.
با توجه به تعریف مبهم هوش، انتقال این مفهوم به جانوران دشوار است. با این وجود، یافته‌های هوش‌سنجی جانوران در تحقیقات رفتاری نیز در برابر پس‌زمینه نظریه‌های عملکرد هوشی در انسان تفسیر می‌شوند؛ بنابراین گفته می‌شود که جانوران و گاهی حتی گیاهان (هوش گیاهی را ببینید) دارای هوش هستند. رفتار هوشمندانه در جانوران معمولاً به معنای عملکردی بر اساس شناخت است که فراتر از رفتار غریزی است. ساخت ابزار و بهره‌گیری برای انجام کارها و استفاده کمتر از قدرت بدنی را از مهم‌ترین دلایل فرگشت هوش انسان می‌دانند.
توانایی یک رایانه دیجیتال یا ربات کنترل شده توسط کامپیوتر برای انجام وظایفی که معمولاً با موجودات هوشمند مرتبط است، هوش مصنوعی نامیده می‌شود.
تعریف

هوش به طرق مختلف تعریف شده است: توانایی فرد برای انتزاع، منطق، فهم، خویشتن‌آگاهی، یادگیری، هوش هیجانی، عقل، برنامه‌ریزی، خلاقیت، تفکر انتقادی و حل مسئله. می‌توان آن را توانایی ادراک یا استنتاج اطلاعات و حفظ آن به عنوان دانش برای ایجاد سازگاری با محیط یا زمینه نیز توصیف کرد. هوش به‌طور کلی به عنوان فرایند کسب، ذخیره، بازیابی، ترکیب، مقایسه و بازمتن‌سازی اطلاعات و مهارت‌های مفهومی تعریف می‌شود.
در سال ۱۹۹۴، مقاله جریان اصلی علم در مورد هوش به عنوان یک بیانیه آپ-اد در وال‌استریت جورنال منتشر شد و هوش را اینگونه توصیف کرد:
یک قابلیت ذهنی بسیار کلی که توانایی استدلال، برنامه‌ریزی، حل مسائل، تفکر انتزاعی، درک ایده‌های پیچیده، یادگیری سریع و آموختن از تجربه را شامل می‌شود. این صرفاً یادگیری از روی کتاب، مهارت تحصیلی، یا هوشمندی آزمون دادن نیست، بلکه منعکس‌کنندهٔ یک قابلیت گسترده‌تر و عمیق‌تر برای درک محیط اطرافمان است — «درک کردن»، «معنا کردن چیزها»، یا «پیدا کردن» آنچه باید انجام دهیم.
در هوش: شناخته‌ها و ناشناخته‌ها (۱۹۹۵)، گزارشی که توسط هیئت امور علمی انجمن روان‌شناسی آمریکا منتشر شد، چنین آمده است:
افراد در درک ایده‌های پیچیده، سازگاری مؤثر با محیط، یادگیری از تجربه، درگیر شدن در اَشکال مختلف استدلال، غلبه بر موانع تفکر با یکدیگر متفاوت هستند. اگرچه این تفاوت‌های فردی می‌توانند اساسی باشند، اما هرگز کاملاً سازگار نیستند: عملکرد فکری یک فرد معین در زمان‌ها، حوزه‌ها و با معیارهای مختلف متفاوت خواهد بود. مفهوم «هوش» کوششی است برای شفاف‌سازی و سازماندهی این مجموعه پیچیده از پدیده‌ها. اگرچه وضوح قابل توجهی در برخی زمینه‌ها به دست آمده است، اما چنین مفهوم‌سازی هنوز به همهٔ سؤالات مهم پاسخ نداده است و هیچ‌یک از این تعاریف موافقت همگانی را کسب نمی‌کند. در واقع، هنگامی که اخیراً از چند ده نظریه‌پرداز برجسته خواسته شد تا هوش را تعریف کنند، هر کدام از آنها تعریف متفاوتی را ارائه کردند.
مفردگرای آمریکایی الیزر یودکوفسکی، تعریف کیفی و مبهمی از هوش ارائه می‌کند: «آن نوع چیزهای هوشمندانه‌ای که از مغز بیرون می‌آیند، که می‌توانند شطرنج بازی کنند، و اوراق قرضه را قیمت‌گذاری کنند، مردم را متقاعد به خرید اوراق قرضه و اختراع اسلحه کنند و نیروی جاذبه را با نگاه کردن به نورهای سرگردان در آسمان کشف کنند و اگر هوش ماشینی آن را در مقادیر زیاد داشته باشد، ممکن است به آن اجازه دهد تا نانوتکنولوژی مولکولی را اختراع کند و غیره». ریاضی‌دان سوئدی، اوله هاگستروم، هوش را بر حسب «قدرت بهینه‌سازی» تعریف می‌کند: «ظرفیت یک عامل برای افزایش کارآمدی بهینه‌سازی جهان بر اساس ترجیحات عامل»، یا به عبارت ساده‌تر، توانایی هدایت آینده، به مناطقی که امکان دارد در ترتیب اولویت‌های عامل اهمیت بالایی داشته باشند.
مارکوس هاتر و شین لگ پس از بررسی منابع، هوش را به عنوان «توانایی یک عامل برای دستیابی به اهداف در طیف وسیعی از محیط‌ها» تعریف می‌کنند.
تعریف هوش بحث‌برانگیز است و در شمول توانایی‌ها و قابل اندازه‌گیری بودن آن، توافقی وجود ندارد.
تاریخچه

هوش یک موضوع فلسفی قدیمی است که قرن‌ها مورد بحث قرار گرفته است. در فلسفه، تعریف دقیق واژه‌ها بسیار اهمیت دارد و این موضوع برای کلمه «هوش» نیز صدق می‌کند. استفاده از کلمه هوش یا intelligence بسیار جدید است. اولین نظرات مرتبط با مفهوم امروزی هوش، در آرای افلاطون دیده می‌شود. افلاطون بین دو روش استفاده از عقل تفاوت قائل می‌شد: «عقل گفتمانی» و «عقل شهودی»، در نظر او عقل گفتمانی، استدلالی است که در برهان‌های ریاضی و تمرین‌های منطقی به کار گرفته می‌شود. این عقل به آهستگی استفاده می‌شود و تمام مراحل را قبل از رسیدن به نتیجه مشخص می‌کند. در عوض، عقل شهودی را استفاده سریع از عقل و بالاترین شکل هوش انسان می‌دانست. او این دو قوه را دو راه استفاده از عقل قلمداد می‌کرد. افلاطون عقل را تنها مختص به انسان می‌دانست و این دو حالت را تنها به انسان مربوط می‌کند. نه افلاطون و نه ارسطو از کلمه هوش (intelligence) استفاده نکردند. هوش، کلمه‌ای متأخر و مشتق‌شده از لاتین «intellegere» است. فیلسوفان لاتین قرون وسطی آن را به عنوان «تجزیه و تحلیل» یا «read into» ترجمه کرده‌اند.
با آغاز قرن نوزدهم فرانسیس گالتون (۱۸۲۲–۱۹۱۱) روشی بحث‌برانگیز و امروزی‌تر را برای اندازه‌گیری هوش انسان مطرح کرد. گالتون استدلال کرد که اندازه‌گیری ویژگی‌های فیزیکی افراد، مانند بینایی، قدرت بدنی، شنوایی و غیره، روشی معتبر برای ارزیابی هوش آن‌ها است.
در اوایل قرن بیستم، آزمایش‌های آزمون هوش آلفرد بینه برای اعمال سیاست‌های اصلاح نژاد از طریق اتحاد بین دانشمندان، دولت و سرمایه، اقتباس و گسترش یافت. مدارس و مؤسسات دولتی مکان‌های اصلی این «نوآوری» بودند. روان‌شناس دانشگاه استنفورد، لوئیس ترمن، نیز نقش مهمی در ترویج آزمون هوش آلفرد بینه داشت. ترمن از تست‌های بینه برای ساخت نسخه آمریکایی تست هوش کمک گرفت و مقیاس هوش استنفورد–بینه را در سال ۱۹۱۶ ایجاد کرد. او این مقیاس را برای همه از بچه‌های مدرسه تا زندانیان به کار برد تا فرضیه‌اش «ناتوانی ذهنی ارثی است» را باور پذیر کند. تیم ترمن به این نتیجه رسیدند که اصطلاح «ضعیف‌اندیشی» در زندان به‌ویژه در بین غیرسفیدپوستان و خارجی‌ها بیداد می‌کند و این افراد هزینه‌های کلان اضافی برای دولت‌ها هستند. این یافته‌ها با عقیم‌سازی و قتل اجباری بسیاری از افرادی که توسط موسسات دولتی ایالات متحده و آلمان نازی نگهداری می‌شدند، همراه بود.
در سال ۱۹۵۵، دیوید وکسلر روان‌شناس آمریکایی آزمون هوشی جدید خود را به نام آزمون هوش بزرگسالان وکسلر منتشر کرد. او نیز مانند آلفرد بینه معتقد بود که هوش شامل توانایی‌های ذهنی متفاوتی است و از مقیاس هوش استنفورد–بینه راضی نبود. امروزه این آزمون در چهار حوزه اصلی هوش یعنی درک کلامی، استدلال ادراکی، حافظه کاری و سرعت پردازش، مقیاس‌هایی را ارائه می‌کند.
تاریخچه > اصلاح نژادی و هوش

اصلاح نژاد فرضیه‌ای است که می‌گوید انسان‌ها را می‌توان از طریق پرورش انتخابی جمعیت‌ها بهبود بخشید. فرض اصلاح نژاد این است که برای انتقال «ژن‌های خوب» به نسل‌های آینده انسان و حذف «ژن‌های بد» اطمینان حاصل شود. فیلسوفان یونان باستان مانند افلاطون استدلال می‌کردند که باید بتوان همین کار را با انسان‌ها مانند پرورش انتخابی نسل‌های هوشمندتر انجام داد. واژه اصلاح نژاد توسط فرانسیس گالتون (۱۸۲۲–۱۹۱۱)، دانشمند انگلیسی معتقد به این ایده که مردم هم توسط «طبیعت» و هم «پرورش» شکل می‌گیرند، ابداع شد. گالتون در کتاب خود به نام نبوغ ارثی در سال ۱۸۶۹، خانواده‌های برجسته‌ترین افراد جامعه را مورد مطالعه قرار داد و دریافت که نزدیک‌ترین بستگان آن‌ها به احتمال زیاد استعدادهای مشابه اقوام خود و بیشتر نسبت به جمعیت عمومی دارند. او استدلال کرد که این شواهدی است که نشان می‌دهد توانایی‌ها و هوش به ارث رسیده‌اند و بنابراین انسان‌ها برای پرورش انتخابی مناسب هستند.
جنگ جهانی اول فرصتی برای توسعه روش‌های تجربی «ارتقای نژادی» فراهم کرد. در سال ۱۹۱۷، مردان برجسته روان‌شناسی آمریکای شمالی گرد هم آمدند تا در مورد چگونگی کمک به ایالات متحده در جنگ بحث کنند. این گروه شامل لوئیس ترمن، هنری اچ. گدارد، رئیس انجمن روان‌شناسی آمریکا رابرت یرکس و روان‌شناس جوان کارل بریگام بود. این دانشمندان از بهره‌های هوشی، برای ایجاد سلسله مراتب نژادپرستانه که بر اساس نیازهای نیروی کار ارتش شکل می‌گرفت، استفاده کردند. حتی استدلال می‌شد که رنگ پوست و هوش با هم مرتبط هستند (هرچه پوست تیره‌تر باشد، نمرهٔ کمتری از هوش دارد). پژوهش‌های گالتون نیز به ایجاد جنبش اصلاح نژادی در بریتانیا کمک کرد که در اوایل قرن بیستم به ایالات متحده و بیشتر اروپا گسترش یافت. دو رویکرد معمول در این فرضیه وجود داشت، اصلاح نژادی مثبت و اصلاح نژادی منفی. اولی مستلزم تشویق افراد با ویژگی‌های مطلوب به داشتن فرزند بود تا — در تئوری — تعداد افراد دارای این ویژگی‌ها در جمعیت افزایش یابد و دومی شامل افراد یا گروه‌های خاصی بود که با عنوان «پست‌تر» شناخته می‌شدند؛ خواه به دلیل هوش پایین‌تر از حد متوسط یا تعلق داشتن به اقلیتی در جامعه. این افراد را از بچه‌دار شدن دلسرد می‌کردند یا در برخی موارد، مثلاً با عقیم‌سازی اجباری، به‌طور فعال از تولید مثل بازداشته می‌شدند.
هوش انسان

مقالهٔ اصلی: هوش انسان
هوش، قدرت فکری در انسان است که با مجموع سطوح عالی انگیزش و خویشتن‌آگاهی مشخص می‌شود. هوش به انسان این توانایی را می‌دهد تا توصیف چیزها را به خاطر بسپارد و از آن توصیف‌ها در رفتارهای آینده استفاده کند. هوش یک فرایند شناختی به‌شمار می‌رود. این فرایند به انسان توانایی‌هایی می‌دهد تا یادگیری، دستیابی به مفهوم، فهم و عقل، از جمله ظرفیت‌های بازشناخت الگو، نوآوری، برنامه‌ریزی، مشکل‌گشایی، و زبان را به خدمت ارتباطات انسانی درآورد. هوش انسان‌ها را قادر می‌سازد تا به‌طور منطقی بیندیشد و فعالیت هدفمند داشته باشد.
هوش انسان > فرگشت هوش

مقالهٔ اصلی: فرگشت هوش انسان
فرگشت هوش انسان ارتباط نزدیکی با فرگشت مغز و زبان او دارد. سیر زمانی فرگشت انسان، چیزی نزدیک به هفت میلیون سال است. تقریباً ۲٫۴ میلیون سال پیش «انسان ماهر» در شرق آفریقا ظاهر شد که به عنوان اولین گونه شناخته شده سرده انسان و اولین گونه شناخته شده برای ساخت ابزار سنگی در نظر گرفته می‌شود. استفاده از ابزارها مزیت تکاملی مهمی را به همراه داشت و به مغز بزرگتر و پیچیده تری نیاز داشت تا حرکات ظریف دست مورد نیاز برای این کار را هماهنگ کند. نیاز برای محافظت از افراد آسیب پذیرتر و فرزندان باعث شد که انسان‌ها بیشتر به ابزارسازی برای رقابت با سایر حیوانات و انسان‌های دیگر مشغول شوند و کمتر به اندازه و قدرت بدنی خود متکی باشند.
چارلز داروین در کتاب خود تبار انسان و گزینش در ارتباط با جنسیت (۱۸۷۱) به تفصیل دربارهٔ منشأ فرگشتی توانایی‌های ذهنی انسان‌ها و حیوانات توضیح می‌دهد. در این کتاب او می‌گوید که اگر نیروی ذهنی ما اساساً با قدرت ذهنی دیگر حیوانات متفاوت در نظر گرفته شود، رشد تدریجی توانایی‌های فکری پیشرفته انسان قابل توجیه نبود. او تفاوت اساسی و اعجازی در توانایی‌های ذهنی انسان و دیگر پستانداران برتر نسبت به دیگر جانوران نمی‌دید. داروین در نوشته‌ای به‌طور جداگانه به دیدگاه‌های انتقادی معاصران خود در مورد تحول اندیشه پرداخت. دیدگاه‌هایی نظیر «هیچ حیوانی توانایی انتزاع (شکل‌دادن به مفاهیم کلی) را ندارد و فاقد خودآگاهی است»، «حیوانات نمی‌توانند از ابزار استفاده کند یا گفتار داشته باشد.» آماج انتقادات او در این نوشتار بودند. وی در پایان اظهار داشت: اگر توانایی‌های ذکر شده که به نظر وی در حیوانات بسیار متفاوت است، قابلیت رشد (تکامل) داشته باشد، پس بعید نیست که در طی زمان پیچیده‌ترین توانایی‌ها مانند انتزاع و خودآگاهی و سایر توانایی‌ها از اشکال ساده‌تر ایجاد شده‌اند.
هوش انسان > تغییر بهره‌هوشی در یک قرن اخیر

بهرهٔ هوشی جمعیت انسان‌ها در طول قرن بیستم افزایش یافت — پدیده‌ای که به عنوان اثر فلین شناخته می‌شود. عوامل مؤثر بر اثر فلین، بهبود تغذیه، دسترسی یا کیفیت مراقبت‌های پزشکی و فناوری و همه شرایط اجتماعی-اقتصادی مطلوب برای توسعه آموزش و هوش هستند. بر اساس فراتحلیلی، در کشورهای برزیل، روسیه، هند و چین بیشترین افزایش میانگین بهره هوشی (به‌طور متوسط ۲٫۹ نمره در هر دهه) گزارش شده که این افزایش هوش در ثروتمندترین و فقیرترین کشورها به ترتیب ۲ و ۰٫۴ نمره بوده است.
برخی از محققان در سرتاسر جهان نیز کاهش بهرهٔ هوشی انسانی را گزارش می‌کنند که از آغاز هزاره جدید شروع شده است. تئوری‌هایی بسیاری در مورد اینکه چرا نمرات هوش کاهش یافته، وجود دارد. به عنوان مثال، در فنلاند، نروژ و دانمارک نقطه عطف این واقعه در اواسط دهه ۹۰ رخ داد؛ پس از آن میانگین بهرهٔ هوشی حدود ۰٫۲ واحد در هر سال روند کاهشی را تجربه کرده و اختلافی هفت نمره‌ای بین دو نسل قبل و بعد پدید آورده است.
فرانک راموس پژوهشگر فرانسوی در زمینه روان‌شناسی می‌نویسد، توقف اثر فلین امری اجتناب‌ناپذیر قلمداد می‌شود زیرا مانند هر امر دیگر محدودیت‌هایی برای مغز در جهت رشد بیشتر وجود دارد. او همچنین مخالف «نظریه افول هوش انسان» است او می‌نویسد، ادوارد داتون و ریچارد لین نظریه‌ای را در رسانه‌ها مطرح کرده‌اند که حاکی از کاهش اخیر هوش در چندین کشور است. با این حال، مقاله‌هایی که این فرضیه را تأیید می‌کنند، مملو از سوگیری‌های روش شناختی و برون‌یابی‌های مشکوک هستند.
جان ته نیجنهویس، استاد روان‌شناسی در دانشگاه آمستردام در پژوهشی عنوان می‌کند که غربی‌ها از دوره ویکتوریا به‌طور متوسط ۱۴ نمره هوشی از دست داده‌اند. این پژوهشگر به این واقعیت اشاره می‌کند که زنان با هوش بالا تمایل به داشتن فرزندان کمتری نسبت به زنان با هوش پایین دارند. این ارتباط منفی بین باروری و هوش بارها در پژوهش‌ها در طول قرن گذشته نشان داده شده است. اوله روگبرگ، محقق ارشد در نروژ معتقد است این افول هوش به دلیل ژنتیک نیست. او بر این باور است که این کاهش به دلیل عوامل محیطی پدید آمده: «اینطور نیست که افراد کم‌هوش بچه‌های بیشتری نسبت به افراد باهوش داشته باشند. این چیزی است که به محیط زیست مربوط می‌شود. روگبرگ بیان می‌کند که این عوامل محیطی می‌تواند شامل تغییرات در سیستم آموزشی و محیط رسانه، تغذیه، مطالعه کمتر و آنلاین بودن بیشتر باشد.»
هوش انسان > تمایزها > تفاوت بین تفکر و هوش

روان‌شناس و نویسنده مالتی، ادوارد دوبونو، توانایی فکر کردن را یک مهارت و در واقع مهم‌ترین مهارت انسانی می‌داند و اعتقاد دارد فکر کردن مهارتی آموختنی است و نباید آن را با هوش اشتباه گرفت. او می‌گوید بسیاری از مردم که خود را بسیار باهوش می‌دانند، الزاماً متفکران خوبی نیستند. او دلیل گفتهٔ خود را اینگونه تشریح می‌کند:
شخص بسیار باهوش می‌تواند دربارهٔ موضوعی عقیده‌ای را بپذیرد و از هوش خود برای دفاع از این عقیده استفاده کند. این شخص هرچه باهوش‌تر باشد، بهتر می‌تواند از عقیده‌اش دفاع کند. هرچه دفاع از عقیده بهتر باشد، شخص نیاز کمتری به انتخاب‌های دیگر پیدا می‌کند، یا به حرف دیگران گوش می‌دهد. اگر شما خود را محق بدانید، چرا باید باور خود را کنار بگذارید؟ در نتیجه، بسیاری از ذهن‌های بسیار باهوش در دام فکرهای ضعیف می‌افتند؛ زیرا می‌توانند از این فکرها دفاع کنند.
 جنبه دوم دام هوش، آن است که شخص با این اندیشه بزرگ می‌شود، که خود را از اطرافیانش باهوش‌تر می‌داند (شاید هم این تصور درست باشد) و می‌خواهد بیشترین سود ممکن را از هوش خود ببرد. سریع‌ترین راه برای سود بردن از هوش «اثبات اشتباه دیگران» است. یک چنین سیاستی فوراً نتیجه می‌دهد و برتری شما را محرز می‌سازد. سازنده بودن، پاداش کم‌تری دارد؛ زیرا ممکن است سال‌ها کار لازم باشد تا مؤثر بودن عقیده‌ای آشکار گردد؛ بنابراین، بدیهی است که انتقادی و مخرب بودن، کاربرد بسیار خوشایندتری برای افراد باهوش است.
هوش انسان > تمایزها > تفاوت هوش بین زنان و مردان

مقالهٔ اصلی: تفاوت‌های جنسیتی در هوش
هوش مردان و زنان تقریباً یکسان است. به‌طور متوسط، مردان در کارهایی که نیاز به توانایی هوش فضایی دارند بهتر از زنان عمل می‌کنند، در حالی که زنان در کارهای کلامی عملکرد بهتری از خود نشان می‌دهند و در هوش هیجانی نمره بالاتری دارند.
هوش انسان > تمایزها > هوش و یادگیری

هوش با یادگیری متفاوت است. یادگیری به عمل حفظ حقایق و اطلاعات و توانایی یادآوری آن‌ها برای استفاده در آینده اشاره دارد. تلاش‌های مختلفی برای تعیین کمیت هوش از طریق آزمون انجام شده است، مانند آزمون بهره هوشی (IQ)، با این حال، بسیاری از محققان با اعتبار آزمون‌های هوش مخالف هستند و می‌گویند که نمی‌توان هوش را به‌طور دقیق اندازه‌گیری کرد.
هوش انسان > تمایزها > تفاوت بین شناخت و هوش

شناخت و هوش دو مفهوم مرتبط با اعمال و فرآیندهای ذهنی ما هستند. شناخت به فرایند ذهنی کسب دانش و درک از طریق فکر، تجربه و حواس اشاره دارد. این شامل اعمال ذهنی پیچیده‌ای مانند کسب دانش و درک، تفکر، دانستن، قضاوت و حل مسئله است. در حالی که هوش توانایی یادگیری یا درک آسان چیزها و مقابله با موقعیت‌های جدید یا دشوار و در واقع هوش بخشی از شناخت به‌شمار می‌رود.
هوش انسان > تمایزها > هوش سیال و هوش متبلور

مقالهٔ اصلی: هوش سیال و متبلور
«هوش سیال» در مقابل «هوش متبلور» یکی از نظریه‌های هوش در روان‌شناسی است. هوش سیال شامل توانایی استدلال و تفکر انعطاف‌پذیر بوده، در حالی که هوش متبلور به انباشت دانش، حقایق و مهارت‌هایی اشاره دارد که در طول زندگی به دست می‌آیند. نظریه سیال در مقابل هوش متبلور اولین بار توسط روان‌شناس ریموند کاتل ارائه شد. او آن را به همراه شاگردش جان هورن توسعه داد. این نظریه نشان می‌دهد که هوش از توانایی‌های مختلفی تشکیل شده است که برای تولید هوش عمومی فردی با یکدیگر تعامل و همکاری می‌کنند. مردم اغلب ادعا می‌کنند که به نظر می‌رسد هوش آن‌ها با افزایش سن کاهش می‌یابد. با این حال، تحقیقات نشان می‌دهد که در حالی که هوش سیال پس از نوجوانی شروع به کاهش می‌کند، هوش متبلور در طول بزرگسالی همچنان افزایش می‌یابد.
هوش انسان > تمایزها > تفاوت بین شهود و هوش

حوزه‌های مختلف از کلمه «شهود» به روش‌های بسیار متفاوتی استفاده می‌کنند، از جمله: دسترسی مستقیم به دانش ناخودآگاه. شناخت ناخودآگاه؛ احساسات درونی؛ حس درونی؛ بینش درونی به شناخت الگوی ناخودآگاه؛ و توانایی درک چیزی به‌طور غریزی، بدون نیاز به استدلال آگاهانه.
عقل یا هوش چیزی است که بر چارچوبی دقیق، اغلب قابل آزمون و قابل سنجش استوار است اما شهود شکلی از دانش بوده که بدون تأمل آشکار در آگاهی ظاهر می‌گردد. شهود که اغلب به عنوان «احساس درونی» شناخته می‌شود، تمایل دارد به‌طور کلی و سریع و بدون آگاهی از پردازش ذهنی زیربناییِ اطلاعات به وجود آید. به عبارتی دیگر، برخی شهود را آن احساسی در نظر می‌گیرند که در درون فرد وجود دارد، وقتی به‌طور غریزی می‌دانید کاری که انجام می‌دهید درست یا غلط. بر اساس این تعریف شهود مثبت در تصمیم‌گیری‌های متخصصان بیشتر نمود می‌یابد. یک متخصص برای اتخاذ تصمیم‌های سریع و با کیفیت از سال‌ها تجربه، که در چارچوب‌های ناخودآگاه خود نگهداری کرده، بهره می‌برد.
هوش انسان > هوش هیجانی (EQ)

مقالهٔ اصلی: هوش هیجانی
تصور می‌شود که هوش هیجانی توانایی انتقال هیجان به دیگران به شیوه‌ای قابل فهم و همچنین خواندن دقیق احساسات دیگران است. برخی از نظریه‌ها نشان می‌دهند، هوش هیجانی بالا می‌تواند علاوه بر دقت، موجب تولید و پردازش سریع‌تر احساسات شود. همچنین، تصور بر این است که هوش هیجانی بالاتر به ما در مدیریت احساساتی کمک می‌کند که برای مهارت‌های حل مسئله‌ای مفید هستند. هوش هیجانی برای بهداشت روانی ما مهم بوده و ارتباط زیادی با هوش اجتماعی دارد.
هوش انسان > هوش اجتماعی

مقالهٔ اصلی: هوش اجتماعی
هوش اجتماعی توانایی درک اعمال خود و دیگران و انجام رفتار عاقلانه در موقعیت‌های اجتماعی است. هوش اجتماعی از تجربه با افراد و یادگیری از موفقیت و شکست در محیط‌های اجتماعی آموخته می‌شود و رشد می‌کند. این یک مهارت مهمِ بین فردی است که به افراد کمک می‌کند در تمام جنبه‌های زندگی خود موفق شوند.
هوش انسان > هوشمندی کتابی و هوشمندی خیابانی

مفاهیم «هوشمندی کتابی» و «هوشمندی خیابانی» دیدگاه‌های متضادی هستند و بر اساس این پیش‌فرض استوار اند که برخی از افراد دانشی دارند که از طریق مطالعه دانشگاهی به دست آورده‌اند، اما ممکن است تجربه لازم برای به‌کارگیری معقول آن دانش را نداشته باشند، در حالی که برخی دیگر دانش کسب شده از طریق تجربه عملی دارند، اما ممکن است اطلاعات دقیقی که معمولاً از طریق مطالعه به دست می‌آید، را نداشته باشند. به عبارت ساده، در هوشمندی خیابانی شخص می‌داند که در اطراف او چه می‌گذرد و راه‌حل‌های عملی دارد که از تجربهٔ «زندگی واقعی» ناشی می‌شوند.
پژوهشگر هوش مصنوعی، هکتور لوسک اشاره می‌کند که:
با توجه به اهمیت یادگیری از طریق متن در زندگی شخصی خود و در فرهنگ ما، شاید تعجب آور باشد که ما تا چه حد نسبت به آن بی‌تفاوت هستیم. گاهی به عنوان صرفاً «دانش کتابی» مورد تمسخر قرار می‌گیرد و داشتن آن «هوشمندی کتابی» تلقی می‌شود. در مقابل «دانش خیابانی»، دانشی است که از طریق تجربه و کارآموزی مستقیم به دست می‌آید و داشتن آن «هوشمندی خیابانی» عنوان می‌گردد.
هوش انسان > هوش و سازگاری

«هوش تطبیقی» یا «هوش سازگاری»، هوشی است که فرد برای سازگاری با مشکلات فعلی و پیش‌بینی مشکلات آینده محیط‌های واقعی به آن نیاز دارد. هوش به عنوان توانایی سازگاری اولین بار در سال ۱۹۰۵ توسط آلفرد بینه تعریف شد. در طول ده‌ها سال تغییراتی از این نقل قول انتشار یافته است، برای نمونه در سال ۱۹۷۹ در کتاب هزاره خرد (صفحه ۱۵۷)، اثر کریستوفر ایوانز، این تعریف از هوش به اینگونه بیان می‌گردد: «هوش توانایی یک سیستم برای سازگاری مناسب با یک جهان در حال تغییر است.»
دانشمند و روان‌شناس آمریکایی، رابرت استرنبرگ می‌نویسد:
نگاه به هوش به عنوان توانایی سازگاری به معنای محدود، هوش را بیش از حد ساده می‌کند. برای مثال، سوسک‌ها ظاهراً حدود ۳۰۰ میلیون سال است که وجود داشته‌اند، بنابراین حداقل در سطح گونه‌ای بسیار توانایی سازگاری دارند. اما اگر آنها «هوشمند» نظر گرفته شود، به نظر می‌رسد معنای محدودتری از آنچه ما معمولاً به هوش نسبت می‌دهیم، برای این هوشمندی در نظر گرفته‌ایم. در این راستا، من پیشنهاد کرده‌ام که «سازگاری» به‌طور کلی، به‌جای تلقی محدودِ تغییر خود برای وفق یافتن با محیط، به‌عنوان تغییر محیط برای متناسب کردن آن با خود (شکل‌دادن به محیط) و یافتن یا ایجاد محیط‌های جدید در نظر گرفته شود. سوسک‌ها توانایی سازگاری دارند، اما توانایی آنها در شکل‌دادن و انتخاب محیط، اگرچه ناچیز نیست، بسیار محدودتر از گونه‌هایی است که هوش سازگاری بیشتری دارند.
افتراق و تشخیص روانشناختی > آزمون هوش

مقالهٔ اصلی: آزمون هوش
از آزمون هوش برای ارزیابی توانایی‌های شناختی یک فرد استفاده می‌شود. آزمون‌های مختلفی برای گروه‌های هدف و موارد استفاده گوناگون وجود دارد. نتیجهٔ چنین آزمونی اغلب به اصطلاح بهره هوشی (IQ) خوانده می‌شود. آزمون‌های هوش بر این فرض استوارند که بهره هوشی جمعیت توزیع نرمال است؛ بنابراین بهره هوشی عددی با میانگین ۱۰۰ و انحراف معیار ۱۵ می‌باشد.
افتراق و تشخیص روانشناختی > بهره هوشی

مقالهٔ اصلی: بهره هوشی
بهره هوشی (IQ) یا بهرهٔ هوشی یک نمرهٔ کل است که از مجموعه‌ای از آزمون‌های هوش یا خرده آزمون‌ها طراحی شده برای ارزیابی هوش انسان به دست می‌آید.
افتراق و تشخیص روانشناختی > بهره هوشی > ناتوانی ذهنی

ناتوانی‌های ذهنی یک اختلال عمومی است که به افرادی نسبت داده می‌شود که بهره هوشی زیر ۷۰ دارند، از دوران کودکی دچار کمبود بوده و در مهارت‌های اساسی زندگی مانند لباس پوشیدن و تغذیه و برقراری ارتباط با دیگران مشکل دارند. یکی از علل ناتوانی ذهنی، سندرم داون است.
افتراق و تشخیص روانشناختی > هوش به عنوان ویژگی شخصیتی

هوش با تعدادی از متغیرهای دیگر همبستگی دارد. افراد باهوش اغلب در مدرسه موفق‌تر از کسانی هستند که هوش کمتری دارند و به‌طور متوسط جایگاه‌های حرفه‌ای-کاری بالاتری را اشغال می‌کنند. در بین دانش‌آموزان و کارآموزان، به‌طور معمول افراد باهوش‌تر عملکرد بهتری نسبت به افراد کم‌هوش دارند. افراد با استعداد بالاتر از حد متوسط عموماً زندگی سالم‌تری دارند و دارای امید به زندگی بالاتری هستند.
هوش با برخی از بیماری‌ها نیز در ارتباط است. برای نمونه می‌توان به شیوع بیشتر اختلالات خلقی (شامل افسردگی، کج‌خلقی و اختلال دوقطبی)، اختلال اضطراب (شامل اختلال اضطراب فراگیر، اضطراب اجتماعی و اختلال وسواسی-جبری، اختلالات طیف اوتیسم (شامل معیارهای تشخیصی DSM-IV برای اوتیسم، نشانگان آسپرگر و سایر اختلالات رشدی فراگیر)، اختلال کم‌توجهی بیش‌فعالی، حساسیت غذایی، آلرژی‌های زیست‌محیطی، آسم اشاره کرد.
در یک مطالعه که بزرگ‌ترین در نوع خود بود، ۳۰۰۰۰۰ فرد ۱۶ تا ۱۰۲ ساله مورد بررسی قرار گرفتند. افرادی که باهوش‌تر بودند تقریباً ۳۰ درصد احتمال بیشتری وجود داشت که ژن‌های مرتبط با نیاز به استفاده از عینک را داشته باشد. در نتیجه احتمال می‌رود که باهوش بودن ممکن است با بینایی ضعیف مرتبط باشد.
نشان داده شده است که افراد بسیار باهوش یا افراد بسیار کم‌هوش بیشتر در معرض ابتلا به اختلالات روانی مانند اسکیزوفرنی، هستند اما افراد باهوش متوسط بسیار کمتر از این اختلال رنج می‌برند.