stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
هیوندای گرنجور
نسل سوم (ایکس‌جی (XG)؛ ۱۹۹۸) > ایکس‌جی۳۵۰

مدل‌های ایکس‌جی۳۵۰ در سال ۲۰۰۲ به موتور بزرگ‌تر ۳/۵ لیتری وی۶ سیگما با قدرت ۱۹۴ اسب بخار (۱۴۵ کیلووات) مجهز شدند. این موتور در مقایسه با موتور قبلی، ۲ اسب بخار (۱٫۵ کیلووات) قدرت بیشتر و ۳۸ پوند-فوت (۵۲ نیوتن متر) گشتاور بیشتر در مجموع ۲۱۶ پوند-فوت (۲۹۳ نیوتن متر) ارائه می‌داد. رینگ‌های آلومینیومی ۱۰ پره‌ای براق ۱۶ اینچی، یک اینچ بزرگ‌تر از مدل سال ۲۰۰۱ بودند. در ایالات متحده، سانروف برقی دیگر در مدل‌های پایه ارائه نمی‌شد. سال ۲۰۰۳ شاهد تغییر صفحه آمپر و بروزرسانی گرافیک‌های کامپیوتر سفری کنسول بود.
در سال ۲۰۰۴، ایکس‌جی۳۵۰ ترمزهای جلوی بزرگتری (دیسک‌ها از ۱۰/۹ اینچ به ۱۲ اینچ افزایش یافتند) دریافت کرد که در نتیجه به لاستیک زاپاس ۱۶ اینچی به عنوان تجهیزات استاندارد نیاز داشت و جایگزین طرح «صرفه‌جوی فضا» مورد استفاده از سال ۲۰۰۱ شد. از دیگر تغییرات این سال می‌توان به سپرهای جلو و عقب، قالب‌های بدنه، چراغ‌های جلو (اکنون با قابلیت اچ‌آی‌دی)، چراغ‌های رانندگی، چراغ‌های عقب، جلوپنجره و درب صندوق عقب با جایگاه پلاک توکار اشاره کرد. چراغ ترمز نصب شده در بالای خودرو در شیشه عقب، به طراحی جدید ال‌ئی‌دی تغییر یافت. تزئینات چوبی داخلی به سایه‌ای روشن‌تر تغییر کرد، جعبه دستکش و محفظه‌های ذخیره‌سازی اکنون با مواد خاکستری زغالی (قبلاً مشکی) پوشانده شده بودند، پنل‌های کلیدهای بالا برنده برقی پنجره‌های نصب شده روی درب اکنون با رنگ داخلی مطابقت داشتند (قبلاً از چوب براق بودند)، اتصال‌های صندلی توکار امکان نصب ایمن صندلی‌های کودک در هر سه موقعیت صندلی عقب را فراهم می‌کرد و لولاهای صندوق عقب اکنون از پیستون‌های هیدرولیکی پشتیبانی می‌شدند. روکش چرمی به‌عنوان تجهیزات استاندارد در رنگ زغالی تیره یا دو رنگ (داخلی برنز با داشبورد/کنسول مرکزی و تزئینات درب بالایی قهوه‌ای) موجود بود. مدل‌های ال به رینگ‌های آلومینیومی ۱۲ پره‌ای نقره‌ای رنگ خاص با کلاهک‌های مرکزی که پیچ‌ها را می‌پوشاندند، مجهز بودند. از تغییرات جزئی تجهیزات داخلی می‌توان به اهرم‌های باز طراحی شده برای رهاسازی کاپوت و ستون فرمان شیب‌دار، کلید کنترل سرعت بروز شده، دستگیره کشویی صندوق عقب توکار و روکش چرمی دور سینی زیر آرنجی کنسول اشاره کرد.
سال ۲۰۰۵ آخرین سال تولید ایکس‌جی۳۵۰ بود، زیرا در بالای خط تولید هیوندای توسط آزرا در سال ۲۰۰۶ جایگزین شد. هر دو مدل پایه و ال (L) اکنون به جایگزین‌های کف‌پوش فرش شده‌ای که قبلاً اختیاری بودند، به‌عنوان تجهیزات استاندارد ارائه می‌شدند، در حالی که مدل ال اکنون به یک تعویض‌کننده‌ی سی‌دی هشت دیسکی نصب شده در صندوق عقب مجهز بود. پنل کلیدی درب راننده دارای یک دکمه قفل درب برقی باز طراحی ‌شده بود؛ این دکمه به گونه‌ای طراحی شده بود که کمتر شبیه کنترل‌های بالا برنده برقی پنجره‌های مجاور باشد و از طریق لمس، به راحتی قابل تشخیص باشد.
موتورهای ۲ و ۲/۵ لیتری دلتا در کره جنوبی در دسترس بودند.
نسل چهارم (تی‌جی (TG)؛ ۲۰۰۵)

Motor vehicle
| نسل چهارم | نسل چهارم |
| --- | --- |
دید کلی: دید کلی
کد مدل خودرو: تی‌جی (TG)
نام‌های دیگر: هیوندای آزرا
تولید: ۲۰۰۵–۲۰۱۱
مدل سال: ۲۰۰۶–۲۰۱۱
مونتاژ: Asan, South Korea
بدنه و شاسی: بدنه و شاسی
شکل بدنه: 4-door sedan
خودروهای وابسته: Hyundai Sonata Hyundai Santa Fe Hyundai Veracruz/ix55 Kia Optima/Magentis/Lotze Kia Carens/Rondo Kia Sorento
پیشرانه: پیشرانه
موتور: petrol: 2.4 L Theta II I4 2.7 L Mu V6 3.3 L Lambda V6 3.3 L Lambda II V6 3.8 L Lambda V6 3.8 L Lambda II V6 LPG: 2.7 L Mu  LPi V6 diesel: 2.2 L D CRDI VGT I4
جعبه‌دنده: 5-speed automatic 6-speed automatic
ابعاد: ابعاد
فاصله بین محورها: ۲٬۷۸۰ میلیمتر (۱۰۹٫۴ اینچ)
درازا: ۴٬۸۹۵–۴٬۹۱۰ میلیمتر (۱۹۲٫۷–۱۹۳٫۳ اینچ)
پهنا: ۱٬۸۵۰–۱٬۸۶۵ میلیمتر (۷۲٫۸–۷۳٫۴ اینچ)
بلندی: ۱٬۴۹۰–۱٬۵۰۰ میلیمتر (۵۸٫۷–۵۹٫۱ اینچ)
وزن خالص: ۱٬۵۶۵–۱٬۷۳۰ کیلوگرم (۳٬۴۵۰–۳٬۸۱۴ پوند)
از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۱ تولید شد که از پیشرانه ۳٫۳لیتری و موتور ۶ سیلندر استفاده می‌کرد که تقریباً یک ماشین نیمه لوکس با بیشترین امکانات رفاهی بود که توانست در ایران به خوبی بازار خود را به تثبیت برساند و در سال ۲۰۱۱مدل جدیدی از این خودرو با فیس لیفت بدنه و تعویض چراغ‌ها اضافه کردن مه‌شکن‌های جلو به بازار روانه شد البته برعکس تمامی فیس لیفت‌ها که فقط ظاهر خودرو تغییر می‌کند هیوندا به فیس لیفت بسنده نکرد و موتور خودرو را هم دستخوش تغییراتی کرد که به هیوندای جنسیس نزدیک تر شد ولی این خودرو با این پیشرانه وارد بازار ایران نشد و فقط خودروی فیس لیفت با همان موتور قدیمی با گیربکس ۶دنده اتوماتیک جدید وارد بازار شد.
جدول فروش

| ۲۰۰۰ | ۲۰۰۱ | ۲۰۰۲ | ۲۰۰۳ | ۲۰۰۴ | ۲۰۰۵ | ۲۰۰۶ | ۲۰۰۷ | ۲۰۰۸ | ۲۰۰۹ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۲۰۰۴ | ۱۷٬۸۸۴ | ۱۶٬۶۶۶ | ۱۷٬۹۲۸ | ۱۶٬۶۳۰ | ۱۷٬۶۴۵ | ۲۶٬۸۳۳ | ۲۱٬۹۴۸ | ۱۴٬۴۶۱ | ۳٬۸۰۸ |
| ۲۰۱۰ | ۲۰۱۱ | ۲۰۱۲ | ۲۰۱۳ | ۲۰۱۴ | ۲۰۱۵ | ۲۰۱۶ | ۲۰۱۷ | ۲۰۱۸ | ۲۰۱۹ |
| ۳٬۰۵۱ | ۱٬۵۲۴ | ۸٬۴۳۱ | ۱۱٬۲۲۱ | ۷٬۲۳۲ | ۵٬۵۳۹ | ۴٬۹۴۲ | ۳٬۰۶۰ | — | — |
هیوندای گرنجور، نمای جلو ۱۹۸۶–۱۹۸۹
هیوندای گرنجور، نمای عقب ۱۹۸۶–۱۹۸۹
هیوندای گرنجور، نمای عقب ۱۹۸۹–۱۹۹۲
هیوندای گرنجور، نمای عقب ۱۹۹۲–۱۹۹۸
هیوندای گرنجور ۲۰۰۲ (ایکس‌جی) سدان ایکس‌جی (استرالیا)
هیوندای گرنجور ایکس‌جی۲۵۰ ۲۰۰۳–۲۰۰۵ (مالزی)
هیوندای ایکس‌جی۳۵۰ال ۲۰۰۴–۲۰۰۵ (ایالت متحده آمریکا)
2009 Hyundai Azera (China)
سپاهان در جام باشگاه‌های جهان

یکی از مهم‌ترین عنوان‌های باشگاه فوتبال سپاهان که این باشگاه را تبدیل به باشگاهی ویژه در فوتبال ایران می‌کند، حضور در جام باشگاه‌های‌جهان سال۲۰۰۷ است.
بازیکنان تیم سپاهان در جام باشگاه‌های جهان
برای مردم اصفهان و علاقمندان به فوتبال به ویژه هواداران سپاهان و البته فوتبال ایران، بدون شک روز دوم آبان یادآور نام سپاهان است؛ روزی که همزمان با تولد باشگاه، نام سپاهان در کنار تیم‌های بزرگی همچون آث میلان ایتالیا، بوکاجونیورز آرژانتین، پاچوکای مکزیک، وایتاکرزیونایتد نیوزلند، ساحل تونس و اوراواردز ژاپن قرار گرفت تا پس از کسب اولین نایب قهرمانی لیگ قهرمانان آسیا با روش جدید برگزاری، سپاهان تا به امروز اولین و آخرین نماینده فوتبال ایران باشد که پرچم ایران را در جام باشگاه‌های جهان به اهتزاز درآورده است.
آرم تیم سپاهان در کنار آرم تیم آث میلان ایتالیا
| تیم> ورود از نیمه‌نهایی | کنفدراسیون> ورود از نیمه‌نهایی | نحوهٔ راهیابی> ورود از نیمه‌نهایی |
| --- | --- | --- |
|  بوکا جونیورز | کونمبول | قهرمان جام لیبرتادورس ۲۰۰۷ |
|  اوراوا ردز (میزبان) | اِی‌اف‌سی | قهرمان لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۰۷ |
ورود از یک‌چهارم نهایی: ورود از یک‌چهارم نهایی
|  ستاره ساحلی | سی‌اِی‌اف | قهرمان لیگ قهرمانان آفریقا ۲۰۰۷ |
|  پاچوکا | کونکاکاف | قهرمان لیگ قهرمانان کونکاکاف ۲۰۰۷ |
|  میلان | یوفا | قهرمان لیگ قهرمانان اروپا ۰۷–۲۰۰۶ |
ورود با پلی‌آف: ورود با پلی‌آف
|  سپاهان | اِی‌اف‌سی | نایب قهرمان لیگ قهرمانان آسیا ۲۰۰۷ |
|  ویتاکر یونایتد | اُاِف‌سی | قهرمان لیگ قهرمانان اقیانوسیه ۲۰۰۷ |
مراسم افتتاحیه جام باشگاه‌های جهان ۲۰۰۷ ژاپن
حضور در معتبرترین تورنمنت بین الملی فوتبال و مطرح شدن نام پرافتخار ایران و سپاهان در سطوح بین‌المللی کاری بسیار بزرگ و تاریخی بود.
بازی سپاهان در مقابل ویتاکر یونایتد نیوزیلند
سپاهان در آن مسابقات دو مرتبه به میدان رفت؛ دیدار اول که مقابل ویتاکر یونایتد نماینده کشور اقیانوسیه برگزار شد، با نتیجه ۳ بر ۱ به سود سپاهان خاتمه یافت؛ گل‌های این مسابقه برای طلایی پوشان فوتبال ایران را دو بار عماد رضا و یک بار عبدالوهاب و تک گل نماینده اقیانوسیه هم با گل به خودی هادی عقیلی ثبت شد.
بازی تیم سپاهان در مقابل تیم اوراوا ردز ژاپن
در دیدار دوم اما شاگردان بوناچیچ (سرمربی وقت سپاهان) با نتیجه ۳ بر ۱ مقابل اوراوا ردز ژاپن و تنها گل سپاهان را محمود کریمی ثبت کرد. کنفدراسیون فوتبال آسیا نوشت: «زور سپاهان به اوراوا ردز نرسید»
مراسم افتتاحیه جام باشگاه‌های جهان ۲۰۰۷ ژاپن
اما هرگز بازی‌های تیم سپاهان در جام باشگاه‌های جهان از صدا و سیمای ایران پخش نشد و به جای آن سریال بر روی آنتن رفت!!!
مراسم افتتاحیه جام باشگاه‌های جهان ۲۰۰۷ ژاپن
آرم سپاهان در کنار تیم‌های دیگر حاضر در جام
در پایان هم آث میلان، تیم قدرتمند آن سال‌های اروپا موفق به شکست بوکاجونیورز و قهرمانی شد. همچنین سپاهان، به مقام پنجمین تیم قدرتمند جهان رسید.
باشگاه فوتبال آث میلان ایتالیا، قهرمان جام باشگاه‌های جهان سال ۲۰۰۷ ژاپن
حضور آنچلوتی در بازی سپاهان

از نکات ویژه این مسابقه، حضور کارلو آنچلوتی به عنوان سرمربی آث میلان ایتالیا و آریانو گالیانی، مدیر اجرایی باشگاه آث میلان در ورزشگاه برای ارزیابی رقبای احتمالی این تیم قرمز و مشکی پوش بود. بازیکنان بوکاجونیورز آرژانتین و تیم سپاهان ایران را نیز در جایگاه ویژه این بازی را نظاره می کردن
مسابقات > پلی‌آف برای یک‌چهارم‌نهایی

۷ دسامبر، ۲۰۰۷
۱۹:۴۵
| سپاهان  | ۳–۱ |  ویتاکر یونایتد |
| --- | --- | --- |
| عماد محمد  ۳'، ۴' عبدالوهاب  ۴۷' |  | عقیلی  ۷۴' (گل‌به‌خودی) |
تماشاگران: ۲۴٬۷۸۸
داور: مارکو آنتونیو رودریگز (مکزیک)
مسابقات > یک چهارم نهایی

۹ دسامبر، ۲۰۰۷
۱۴:۴۵
| ستاره ساحلی  | ۱–۰ |  پاچوکا |
| --- | --- | --- |
نری  ۸۵': 
تماشاگران: ۳۴٬۹۳۴
داور: مارک شیلد (استرالیا)
۱۰ دسامبر، ۲۰۰۷
۱۹:۳۰
| سپاهان  | ۱–۳ |  اوراوا رد دایموندز |
| --- | --- | --- |
| کریمی  ۸۰' |  | اینزاگی  ۳۲' کاکا  ۵۴' عقیلی  ۷۰' (گل‌به‌خودی) |
تماشاگران: ۳۳٬۲۶۳
داور: کوفی کاجیا (بنین)
مسابقات > نیمه نهایی

۱۲ دسامبر، ۲۰۰۷
۱۹:۳۰
| ستاره ساحلی  | ۰–۱ |  بوکا جونیورز |
| --- | --- | --- |
|  |  | کاردوزو  ۳۷' |
تماشاگران: ۳۷٬۲۵۵
داور: کلوس بو لارسن (دانمارک)
۱۳ دسامبر، ۲۰۰۷
۱۹:۳۰
| اوراوا رد دیاموندز  | ۰–۱ |  میلان |
| --- | --- | --- |
|  |  | سیدورف  ۶۸' |
تماشاگران: ۶۷٬۰۰۵
داور: جرج لاریوندا (اروگوئه)
مسابقات > رده‌بندی

۱۶ دسامبر، ۲۰۰۷
۱۶:۰۰
| ستاره ساحلی  | ۲–۲ |  اوراوا رد دیاموندز |
| --- | --- | --- |
| بن فرج  ۵' (پنالتی) شرمیطی  ۷۵' |  | واشینگتن  ۳۵'، ۷۰' |
ضربات پنالتی: ضربات پنالتی
| نفخه  غزال  بن ناصر  تراوی  | ۲–۴ |  واشینگتن  آبه  ناگای  هوسوگای |
تماشاگران: ۵۳٬۳۶۳
داور: پیتر اولری (نیوزیلند)
مسابقات > نهایی

مقالهٔ اصلی: فینال جام باشگاه‌های جهان ۲۰۰۷
۱۶ دسامبر، ۲۰۰۷
۱۹:۳۰
| بوکا جونیورز  | ۲–۴ |  میلان |
| --- | --- | --- |
| پالاسیو  ۲۲' آمبروزینی  ۸۵' (گل‌به‌خودی) |  | اینزاگی  ۲۱'، ۷۱' نستا  ۵۰' کاکا  ۶۱' |
تماشاگران: ۶۸٬۲۶۳
داور: مارکو آنتونیو رودریگز (مکزیک)
برترین گلزنان

| رتبه | بازیکن | باشگاه |  گل‌ها |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  واشینگتن |  اوراوا رد دایموندز | ۳ |
| ۲ |  عماد رضا |  سپاهان | ۲ |
| ۲ |  اینزاگی |  میلان | ۲ |
ترکیب تیم سپاهان

تیم سپاهان با آرایش محمد سواری، هادی عقیلی، فرشاد بهادرانی، محسن بنگر، هادی جعفری، عبدالوهاب ابوالهیل، جابا مجیری، احسان حاج صفی، محمد سید صالحی، عماد محمدرضا (کبیرلو از دقیقه ۸۷)، و محمود کریمی (کاپیتان)، (از دقیقه ۶۴ حسین کاظمی) به دیدار حریف نیوزیلندی رفت.
در این بازی محرم نوید کیا، کاپیتان تیم سپاهان به دلیل مصدومیت روی نیمکت ذخیره‌ها نشست و داور بازی اهل مکزیک بود.
رده‌بندی نهایی

| رتبه | تیم | کنفدراسیون | بازی | برد | مساوی | باخت | گل‌زده | گل‌خورده | تفاضل‌گل |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  میلان | یوفا | ۲ | ۲ | ۰ | ۰ | ۵ | ۲ | ۳+ |
| ۲ |  بوکا جونیورز | کونمبول | ۲ | ۱ | ۰ | ۱ | ۳ | ۴ | ۱- |
| ۳ |  اوراوا رد دایموندز | اِی‌اف‌سی | ۳ | ۱ | ۱ | ۱ | ۵ | ۴ | ۱+ |
| ۴ |  ستاره ساحلی | سی‌اِی‌اف | ۳ | ۱ | ۱ | ۱ | ۳ | ۳ | ۰ |
| ۵ |  سپاهان | اِی‌اف‌سی | ۲ | ۱ | ۰ | ۱ | ۴ | ۴ | ۰ |
| ۵ |  پاچوکا | کونکاکاف | ۱ | ۰ | ۰ | ۱ | ۰ | ۱ | ۱- |
| ۷ |  ویتاکر یونایتد | اُاِف‌سی | ۱ | ۰ | ۰ | ۱ | ۱ | ۳ | ۲- |
توپ هوشمند

مسابقه سپاهان با ویتکرز نخستین مسابقه رسمی فیفا بود که با توپ «میکروچیپ» بازی شد.
در توپ‌های هوشمند این جام هشت چیپ کوچک کار گذاشته شده است که وقتی توپ از خط دروازه گذشت واکنش مغناطیسی زمین، عبور آن را نشان دهد. در این لحظه علامت به داور مسابقه می‌رسد که صفحه ای در مچ خود دارد و گل را اطلاع می‌دهد. او تنها کسی است که از به ثمر رسیدن گل مطلع می‌شود.
پاداش جام باشگاه‌های جهان

رقابت جام باشگاه‌های جهان سال ۲۰۰۷، ۱۶ میلیون دلار جایزه نقدی دارد که به تناسب عنوانها، بین تیمهای اول تا آخر توزیع شد.
تیم وایتکرز با شکست از سپاهان، هفتم شد و نیم میلیون دلار جایزه گرفت. تیم سپاهان که مشترکاً با تیم دیگری پنجم شد، یک میلیون دلار جایزه گرفتند. تیم چهارم دو میلیون دلار، تیم سوم دو و نیم میلیون دلار و تیم دوم چهار میلیون دلار جایزه گرفتند. همچنین به قهرمان رقابتهای جام باشگاه‌های جهان، آث میلان پنج میلیون دلار جایزه اهدا شد.
| رتبه | تیم | کنفدراسیون | جایزه |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  میلان | یوفا | ۵ میلیون دلار |
| ۲ |  بوکا جونیورز | کونمبول | ۴ میلیون دلار |
| ۳ |  اوراوا رد دایموندز | اِی‌اف‌سی | ۲٫۵ میلیون دلار |
| ۴ |  ستاره ساحلی | سی‌اِی‌اف | ۲ میلیون دلار |
| ۵ |  سپاهان | اِی‌اف‌سی | ۱ میلیون دلار |
| ۵ |  پاچوکا | کونکاکاف | ۱ میلیون دلار |
| ۷ |  ویتاکر یونایتد | اُاِف‌سی | ۰٫۵ میلیون دلار- |
حلقه شادی بازیکنان باشگاه فوتبال سپاهان ایران
مانی

برای دیگر کاربردها، مانی (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| پیامبرمانی | پیامبرمانی |
| --- | --- |
زادهٔ: روستای مردینو در اطراف تیسفون، شاهنشاهی اشکانی
درگذشت: ۲ آوریل ۲۷۴ یا ۲۶ فوریه ۲۷۷    (۵۷-۵۸ یا ۶۰-۶۱ سال) گندی‌شاپور، شاهنشاهی ساسانی
علت مرگ: اعدام در دوران زندان به دستور بهرام یکم
ملیت: ایرانی
والدین: مریم کمسرگانی (پدر) پاتیگ (مادر)
مانی (زادهٔ ۱۴ آوریل ۲۱۶ م – درگذشتهٔ ۲ آوریل ۲۷۴ یا ۲۶ فوریه ۲۷۷  
) فیلسوف، شاعر، نویسنده، پزشک، نگارگر و بنیان‌گذار آیین مانوی است. او از پدر و مادر ایرانی منسوب به بزرگان اشکانی در نزدیکی تیسفون که در ایالت آسورستان قرار داشت که بخشی از شاهنشاهی اشکانی بود، زاده شد. او آیینی را بنیان نهاد که دیرهنگامی در سرزمین‌هایی از چین تا اروپا پیروان فراوانی داشت.
برادران شاپور یکم او را پشتیبانی کردند و شاپور به او اجازهٔ تبلیغ دینش را داد. اما گرفتار خشم موبدان زردشتی دربار ساسانی شد و سرانجام در زمان بهرام یکم زندانی گشت و اعدام شد. مانی خود را مانند بودا و عیسی فرستادهٔ خدا معرفی می‌کرد، برای تکمیل آموزه‌هایی که پیشینیان آورده بودند دینی نو و همگانی را تبلیغ می‌نمود که مانند مسیحیت در آن به روی آدمیان از هر نژاد و با هر وضع، باز بود. باورهای آن از آیین‌های بابلی و ایرانی سیراب شده بود و از دین‌های بودایی و مسیحیت اثر پذیرفته بود. مانی رتبهٔ شماره ۸۳ را در سیاهه تأثیرگذارترین اشخاص تاریخ مایکل اچ هارت دارد. پیروان مانی او را با القابی چون فرستادهٔ روشنی، بغ راستیگر، سرور نجاتبخش، بودای روشنی و فارقلیط زمان می‌خواندند. کاتاریسم یک جنبش اصیل مانوی بود و به همین دلیل خود را «پاک‌ها» می‌نامیدند، نامی که از ادبیات مانوی برگرفتند. مفهوم «پاک» و پوشیدن «جامهٔ سفید» از عناصرِ دینی‌ای بود که مانی از فرقهٔ گنوسی مغتسلهٔ خزایی که در آن پرورش یافته بود وام گرفته بود. بخشی از دوران جوانی مانی در فرقه‌ای عرفانی سپری شد که غسل در کانون آیینشان بود و استادش الخزایی یا الخسائیوس بود.
نام و تبار > پدر، مادر و نژاد

مادرش، «مریم» از خاندان کمسراگان منسوب به دودمان پارتی پادشاهی اشکانیان بود؛ و پدرش «فاتک» یا «پاتیگ» نام داشت که او را از اهالی همدان دانسته‌اند.
نام و تبار > زادگاه

به‌گفتهٔ بیرونی در بابل، در دهکدهٔ مردینو در نزدیکی رود کوثی زاده شد. در آبراهه‌ای که دو رود دجله و فرات را به یکدیگر در جنوب تیسفون پیوند می‌داد. تئودر بارکونای زادگاه او را ابرومیا می‌داند که با افرونیه عربی تطبیق داده شده‌است. در الفهرست نوشته شده که مانی از حوحی بود. والتر هنینگ زادگاه مانی را شهر جوخا (بت درایه) در شرق تیسفون می‌داند. در یکی از نوشته‌های پارتی مانوی، مانی «شبان جوخا» خوانده شده‌است. توباخ پیشنهاد می‌دهد که مانی در مردینو زاده شد و پدرش او را به جوخا (ابرومیا) برد و در آنجا رشد کرد.
نام و تبار > زادروز

مانی در چهارمین سال پادشاهی اردوان در سال ۵۲۷ از تاریخ سلوکی بابلی و هشتم ماه نیسان یعنی در ۱۴ آوریل سال ۲۱۶ میلادی زاده شد.
نام و تبار > ریشهٔ نام

نگارش نام مانی در نوشته‌های مانوی پارسی میانه، پارتی، سغدی، ترکی باستان به‌گونهٔ «mʾny» و با پیوست‌هایی در پایان نام نوشته شده‌است. در نوشته‌های زرتشتی به پارسی میانه به‌گونهٔ «مانا» و «مانیی» در پازند «مانائه» نوشته‌است. نام مانی در آن زمان نسبتاً متداول بوده‌است. در زبان سریانی به‌گونهٔ «مانی حیا» (مانی زنده) نوشته شده که بازتاب آن در یونانی Μανιχαιος و در لاتین Manichaeus شده‌است.
ژاله آموزگار و مری بویس ریشهٔ نام مانی را آرامی دانسته که در متون پارسی میانه به فرشته و پیامبر روشنی معنی شده‌است. بیرونی نام مانی را نزد مسیحیان «قوربیقوس پسر فتق» می‌نویسد. بارکونای نیز نام وی را «کوربکیوس» می‌داند.
در نوشته‌های پارسی–پارتی میانه، مانی با اسم «کرفه‌گر» (کربکگر، به‌معنای نیکوکار) نیز ذکر شده و برخی کوربکیوس را مشتق از آن دانسته‌اند.
زندگی

| گاهشمار زندگی مانی | گاهشمار زندگی مانی |  |
| --- | --- | --- |
| رویدادهای مهم در زندگی مانی | رویدادهای مهم در زندگی مانی |  |
| ۲۱۶ | تولد مانی در مردینو |  |
| ۲۲۰ | پیوستن به پدر در جوخا |  |
| ۲۲۴ | آغاز پادشاهی ساسانیان و اردشیر |  |
| ۲۲۸ | نخستین دیدار با فرشتهٔ همزاد |  |
| ۲۴۰ | آغاز شاهی شاپور یکم و اظهار علنی دین به عموم مردم |  |
| ۲۴۱ | سفر به هند و دیگر بخش‌های ایران |  |
| ۲۴۲ | بازگشت به پارس پس از مرگ اردشیر |  |
| ۲۶۰ | شرکت در جنگ با شاپور و شکست والرین |  |
| ۲۷۰ | مرگ شاپور |  |
| ۲۷۳ | ریشه‌گیری و استقرار آیین مانوی |  |
| ۲۷۴ | درگذشت مانی در زمان بهرام به سعایت موبد کرتیر. |  |
زندگی > آغاز زندگی

پدر مانی، به بابل کوچ کرده بود و در تیسفون می‌زیست و به معبدی می‌رفت که ظاهراً به فرقهٔ منجمین السبئیون تعلق داشت. بنابر گفتهٔ ابن ندیم، روزی ندایی شنید که «فاتق گوشت نخور، شراب ننوش و از نکاح برحذر باش.» او این ندا را در سه روز و هر بار سه مرتبه شنید. پس از آن در هنگامی‌که همسرش باردار بود به فرقهٔ غسل‌تعمیدگرای مغتسلهٔ الخسائیه پیوست. درین فرقه گوشت خورده نمی‌شد و دیگر مناسک مذهبی موشکافانه انجام می‌شد: ختنه، توحید، رد پیشگویی و منجمی. آتش ابزار شیطانی دنیای باستان دانسته می‌شد و آب مرکز تقدیس بود. ابن ندیم می‌نویسد که مانی پای کجی داشت. زمانی‌که مانی چهار ساله بود، به پدرش پیوست و در میان مغتسله بزرگ شد. بر طبق زندگی‌نامه‌اش در نسخه‌های خطی مانوی کلن، او را فرشته‌های روشنی تا سن بلوغ نگهداری می‌کردند. در سن دوازده سالگی، مانی نخستین وحی و مکاشفه خود را دریافت کرد و فرشته‌ای به نام التوم (سریانی) suzugos (یونانی), نرجمیگ (پارسی میانه به معنای همزاد) با او سخن گفت و از او خواست که فرقهٔ مغتسله را رها کند و بر او رازهایی را آشکار کرد. بیرونی تاریخ این مکاشفه را در سیزده سالگی مانی و در سال ۵۳۹ سلوکی — که مطابق با دومین سال پادشاهی اردشیر است — نوشته‌است.
زندگی > نوجوانی تا بعثت

جوانی مانی در میان مغتسله سپری شد و اغلب دربارهٔ اعمال ایشان در مباحثه و مخالفت بود. به‌ویژه آنکه وی سود تغسیل غذا را برای کمینه‌کردن اثرات سوء آن بر تن و ساخت مواد زاید به چالش می‌کشید. از همین روی، وی نشان داد که تن را نمی‌توان با آب طهارت داد. در نوشته‌های مانی، طهارت و خلوص تنی که عیسی بدان اشاره می‌کند در دانستن تمییز و تفکیک نور از ظلمت و حیات از ممات است. مخالفانش به وی تهمت ضدمسیح بودن و پیامبر دروغین زدند. انجمنی از بزرگان تشکیل شد و از پاتک مؤاخذه کردند که چرا مانی از پیروی آداب سرباز می‌زند. پاتک گفت بروید و از خود مانی بپرسید. مانی در پاسخ گفت که تعلیمات آنان منطبق بر آنچه عیسی گفته نیست. از الخسای، بزرگ فرقهٔ مغتسله نقل قول کرد که در مکاشفه‌ای صدای آب را شنیده که از غسل‌های مدام که آزارش می‌دهند می‌نالیده‌است، زمین می‌گفته که شخم آزار می‌رساندش و نان می‌گفته پخته‌شدن آزارش می‌دهد. ازین رو غسل و شخم را متوقف کرده و پیروانش را دستور داده نان نپزند.مغتسله از فرقه‌های گوناگون تشکیل می‌شد. یکی از این فرقه‌ها، «الخزایی» نام داشت که بر حسب نام پیشوای آن یعنی «الخزای» نامگذاری شده بود.
زندگی > بعثت در ۲۴ سالگی

مانی تا دوازده سال مکاشفاتش را پنهان نگاه داشت آنگاه که به بیست و چهار سالگی رسید التوم به او گفت که زمان ابلاغ و اعلان رسیده تا انجیل راستین اعلام شود. این مکاشفه در کدکس اینچنین نوشته شده‌است: هنگامی‌که مانی بیست و چهار ساله بود و در همان سال که اردشیر بر هترا تاخت و شاپور تاج شاهی بر سر نهاد در ماه برموده و روز هشتم ماه قمری، خداوند او را مأمور ساخت. ابن ندیم روزی که مانی رسالت خود را آشکار ساخت، همان روز تاجگذاری شاپور در یکشنبه اول نیسان وقتی خورشید در برج حمل بود و در سال ۵۵۱ سلوکی مطابق با ۱۲ آوریل ۲۴۰ میلادی می‌نویسد. دو تن از پیروانش، شمعون و زاکو و پدرش با او همراه بودند. او چنین موعظه کرد که فارقلیط ظهور کرده‌است و او همان فارقلیط و خاتم پیامبران است. (بیرونی) مانی حقایق دین خود را نخست بر پدر و پیران خاندان خویش آشکار کرد.
زندگی > تبشیر رسالت > سفر به هند

او سپس به سفر پرداخت و به سوی خاور روانه شد. بر کشتی نشسته و برای تبلیغ آیین خود به هندوستان رفت، یعنی به توران و مکران (شمال بلوچستان و سند). در اینجا کامیابی به او روی آورد و شاه مکران را با گروهی از خادمانش جامهٔ طریقت خود پوشاند. او سفرهای دور و درازی به ایران، هندوستان باختری و شمال خاوری ایران کرد و به تبلیغ دینش پرداخت.
زندگی > تبشیر رسالت > بازگشت به ایرانشهر

پس از مرگ اردشیر، به همراه یاران خود با کشتی به پارس بازگشت؛ و پیاده به سفر رفته و به موعظه پرداخت گرچه با مقاومت و دشمنی مردم روبرو شد. از پارس به میشان، پادشاهی کوچکی در دهانهٔ اروندرود رفت و از آنجا به میهن خود بابلیه برگشت. در بابلیه به تبشیر پرداخت و دوباره به پارس و ماد بازگشت.
زندگی > تبشیر رسالت > در دربار ساسانی

مانی، پیروز برادر شاپور یکم را به آیین خود درآورد؛ و به‌گفتهٔ ابن ندیم پیروز، ملاقاتی میان شاپور و مانی ترتیب داد. و به گفتهٔ ابن ندیم هنگام ورود مانی، از دو شانهٔ او نور به‌مانند چراغْ ساطع بود و ازین‌رو شاپور مانی را بزرگ داشت. به‌گزارش کفالایا، شاپور سه بار مانی را به تیسفون فراخوانده بود و در بار سوم او را در شمار درباریان خود درآورد و به او اجازهٔ تبلیغ آیینش را داد.
مانی فرستادگانی به دیگر بخش‌های جهان فرستاد. نخستین فرستادهٔ مانی به امپراتوری کوشانیان در افغانستان کنونی بود. (چنانچه نقش‌های فراوان دینی در بامیان در توصیف اویند)، جایی که باور بر آن است که برای مدت زمانی زندگی کرده و به آموزش پرداخته‌است. گفته می‌شود که به سمت درهٔ ایندوس در هندوستان در ۲۴۰ یا ۲۴۱ پس از میلاد با کشتی حرکت کرده‌است و توران شاه، پادشاه بودایی هندوستان را به آیین خود درآورده‌است. در آن زمان است که به نظر می‌رسد اثرات گوناگونی از بودایی‌گری به مانوی‌گری سرایت کرده‌است: نفوذ بودایی‌گری بر ساخت اندیشهٔ دینی مانی قابل توجه است. حلول ارواح، باور مانی‌گران شد و ساختار چهار جانبهٔ اجتماع مانوی، میان راهبان مرد و زن، (گزیدگان) و پیروان غیرروحانی (نیوشندگان) که ایشان را پشتیبانی می‌کردند، تقسیم گردید، که به نظر می‌رسد این هم بر پایه سنت‌های بوداییان باشد.
به‌گزارش الکساندر لیکوپولیسی مانی در هنگامی که در دربار شاپور بود در یکی از نبردهای شاپور با او همراه بوده‌است. مری بویس این پیکار را با گوردیان سوم یا والریان می‌داند. مانی در پارس و پارت و آدیابنه و سرزمین‌های نزدیک روم به موعظه و تبلیغ پرداخت. مانی مهرشاه یکی دیگر از برادران شاپور را نیز به آیین خود درمی‌آورد؛ و فرستادگانی به سرپرستی ادّا و پاتیگ به مصر و روم می‌فرستد که تا اسکندریه پیش می‌روند. امّو را به مرو و سرزمین‌های پارت فرستاد.
زندگی > فرجام > از مرگ شاپور تا بهرام یکم

از مرگ شاپور تا ۲۷۳ م کیش مانی پایه گرفته بود. در زمان شاهی پسر شاپور، هرمز یکم — که تنها یک سال بود — او به بابلیه بازگشت. هرمز با مانی مانند شاپور، مهربانی نمود و او را که از ایران رفته بود، در کاخ خویش در دستگرد پناه داد؛ این کاخ را آرابیون خوانده‌اند. در زبور مانوی ص ۴۳ درین‌باره اینچنین نوشته شده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | شاپور تو را حرمت کرد، هرمزد نیز حقانیت ترا پذیرفت. |  » |
پس از آن زمانی که بهرام یکم به تخت نشست به شهر هرمزداردشیر رسید. موبدان به‌ویژه کرتیر سعایت مانی را پیش او کرده بودند و بهرام را به دشمنی برانگیخته بودند. زبور مانوی از بدخواهی مغان در نزد بهرام این چنین می‌نویسد:[نیازمند منبع غیر اولیه]
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | این روزها مردی پیدا شده که با ما می‌ستیزد و کارهای ما را خراب می‌کند. خواهش همهٔ ما از تو ای شاه این است که او را بکشی چون او آموزگاری است که مردمان را گمراه می‌کند. |  » |
زندگی > فرجام > فراخوان بهرام

مانی قصد سفر به استان‌های شمال شرقی، کوشان و خراسان را داشت که ازین کار بازداشته شد. در یک روز شنبه یا یکشنبه برایش فراخوان و احضاریه‌ای رسید تا در  گندی شاپور به دربار بهرام برود. مانی در خشم و پریشانی بازگشت و به خوزستان آمد به میشان و رود دجله رسید و از آنجا به تیسفون و سپس به گندی شاپور رفت. چنان می‌نماید که درین هنگام مانی مرگ خود را پیش‌بینی می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | مرا بنگرید فرزندان من و از دیدارم سیراب شوید چه زود باشد که جسم من از میان شما کناره گزیند |  » |