جنگ آبخاز (۱۹۹۲-۱۹۹۳)
نقش روسیه در درگیری

اگرچه روسیه در طول جنگ در آبخازستان رسماً ادعای بی‌طرفی می‌کرد، اما مقامات نظامی و سیاستمداران این کشور به طرق مختلف در این درگیری دخیل بودند. سیاست روسیه در طول جنگ در آبخازستان نامنسجم و «پر از ابهام» توصیف شده است، که توسط بازیگران مختلف سیاسی داخلی که منافع متفاوتی را دنبال می‌کردند، شکل گرفته است.
در واکنش به شروع درگیری، رئیس‌جمهور روسیه بوریس یلتسین نقش خود را به عنوان میانجی ارائه کرد. در سپتامبر ۱۹۹۲، یلتسین از هر دو طرف درگیری خواست تا در مذاکرات مسکو شرکت کنند. این مذاکرات به‌طور رسمی بین دو کشور مستقل، گرجستان و روسیه، صورت گرفت، زیرا روسیه در آن زمان مرزهای بین‌المللی گرجستان را پذیرفته بود. با این حال، این مذاکرات به عنوان مجمعی برای طرفین آبخازی و گرجی برای بحث در مورد درگیری مداوم بود، در حالی که روسیه نقش خود را به عنوان میانجی می‌دید، نه یک طرف درگیر. در ۳ سپتامبر ۱۹۹۲، بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور روسیه، و ادوارد شواردنادزه، رئیس شورای ایالتی جمهوری گرجستان، توافقنامه‌ای را امضا کردند که رسماً به عنوان سند خلاصه نشست مسکو شناخته می‌شود. این توافق به‌طور موقت به خصومت‌های نظامی در آبخازستان پایان داد. با این آتش‌بس، آبخازستان در داخل مرزهای بین‌المللی گرجستان به رسمیت شناخته شد.
با این حال، پارلمان و ارتش روسیه موضع قوی طرفدار آبخازی اتخاذ کردند. فشار آنها در نهایت منجر به تغییر در سیاست خارجی روسیه شد. در پارلمان، جناح نئوکمونیست/ناسیونالیست اکثریت را تشکیل می‌داد و مخالف اصلی سیاست یلتسین بود. انگیزه اصلی آنها تحت فشار قرار دادن گرجستان برای ورود به CIS و تضمین حضور نظامی روسیه در قفقاز جنوبی بود. آنها همچنین شواردنادزه را مسئول فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی می‌دانستند. ارتش روسیه در تدوین سیاست درگیری آبخازستان وزن غالبی داشت و منجر به اتخاذ موضع سرسختانه طرفدار آبخازی از سوی وزارت دفاع روسیه شد. پاول گراچف، وزیر دفاع روسیه، استدلال کرد که از دست دادن آبخازستان به معنای از دست دادن دریای سیاه برای روسیه است. وزارت دفاع در مقایسه با رئیس‌جمهور و وزارت امور خارجه، سیاست سخت‌گیرانه‌تری در قبال گرجستان اتخاذ کرد.
روسیه بر اساس توافقنامه‌های دوجانبه در مورد تقسیم دارایی‌های نظامی شوروی، به گرجستان تسلیحات منتقل کرد. این شامل تانک‌های اصلی جنگی، نفربرهای زرهی، توپخانه سنگین و خمپاره‌های سنگین گرجستان بود. تمام لشکر تفنگ موتوری آخالتسیخه در ۲۲ سپتامبر ۱۹۹۲ به گرجستان واگذار شد. با این حال، در ۲۵ سپتامبر ۱۹۹۲، شورای عالی روسیه (پارلمان) قطعنامه‌ای را تصویب کرد که گرجستان را محکوم می‌کرد، از آبخازستان حمایت می‌کرد و خواستار تعلیق تحویل سلاح و تجهیزات به گرجستان و استقرار نیروی حافظ صلح روسیه در آبخازستان شد. این طرح توسط سرگئی بابورین، نماینده روسی که با ولادیسلاو آردزینبا ملاقات کرد، حمایت شد و استدلال کرد که او مطمئن نیست که آبخازستان بخشی از گرجستان است. با تصویب این قطعنامه، انتقال تجهیزات نظامی به ارتش گرجستان به عنوان بخشی از تقسیم جاری دارایی‌های نظامی شوروی متوقف شد. با این حال، برخی از سلاح‌ها هنوز از طریق راه‌های نیمه قانونی و غیرقانونی به گرجستان می‌رسید. بازار جنگ‌افزار روسیه منبع اصلی تسلیحات برای هر دو طرف درگیر بود.
برخی از سلاح‌ها از طریق یورش‌های محلی به پایگاه‌های ارتش روسیه در آخالکالاکی، باتومی، پوتی و وازیانی توسط نیروهای شبه‌نظامی نامنظم گرجستان به دست آمد. پس از چندین حمله، روسیه، از جمله رئیس‌جمهور بوریس یلتسین، گرجستان را محکوم کرد و اعلام کرد که از پایگاه‌های خود با زور دفاع خواهد کرد.
قبل از شروع جنگ، رهبری آبخازیا مقدمات استقرار مجدد یک گردان هوابرد روسیه را از کشورهای بالتیک به سوخومی فراهم کرد. به گفته مورخ روسی، سوتلانا میخایلوونا چرونایا، تعدادی از مأموران امنیتی روسیه نیز در آن تابستان به عنوان «گردشگر» وارد آبخازیا شدند: «بار اصلی در آماده‌سازی رویدادهای آبخازستان بر عهده کارکنان KGB سابق بود. تقریباً همه آنها با پوشش مؤسسات بی‌طرف، که هیچ ارتباطی با فعالیت‌های واقعی آنها نداشت، در آبخازستان قرار گرفتند. برای منحرف کردن توجه، به حیله‌های مختلفی متوسل شدند، مانند تعویض خصوصی آپارتمان، یا لزوم انتقال محل کار به آبخازستان به دلیل وخامت ناگهانی سلامتی.»
به گفته اوگنی کژوکین، مدیر مؤسسه مطالعات استراتژیک روسیه، قبل از شروع خصومت‌ها، نگهبانان آبخازی توسط هنگ ۶۴۳ موشکی ضدهوایی روسیه و یک واحد نظامی مستقر در گوداوتا به سلاح مجهز شده بودند. آردزینبا همچنین حامیان بزرگی در مسکو داشت، از جمله الکساندر روتسکوی، معاون رئیس‌جمهور و روسیه خاسبولاتوف، سخنگوی چچنی شورای عالی روسیه.
پس از فوران درگیری مسلحانه، واحدهای شبه نظامی جدایی طلب آبخازی به همراه حامیان سیاسی خود از گوداوتا گریختند و از آنجا کمک‌های نظامی و مالی قابل توجهی دریافت کردند. در گوداوتا، پایگاه ارتش روسیه واحدهای شبه‌نظامی آبخازی را در خود جای داد و آموزش داد و از رهبر جدایی‌طلبان آبخازی، ولادیسلاو آردزینبا، محافظت کرد. سطح بالای فساد در ارتش روسیه نیز در نشت سلاح‌های روسی به هر دو طرف نقش داشت.
در اکتبر ۱۹۹۲، طرف آبخازی توافق آتش‌بس قبلی را نقض کرد و حمله‌ای را به گاگرا آغاز کرد. دولت گرجستان نقش قطعنامه تصویب شده توسط پارلمان روسیه را در از سرگیری درگیری مشاهده کرد و «نیروهای ارتجاعی» در روسیه را به دلیل تشویق حمله آبخازی مقصر دانست. این اقدام که گمان می‌رود فرماندهان روسی به مهاجمان کمک کرده‌اند، منجر به وخامت قابل توجه روابط گرجستان و روسیه شد. پیش از این، ارتش روسیه در طول حمله تابستان ۱۹۹۲ گرجستان از یگان‌های عقب‌نشینی آبخازی محافظت کرده بود. در نوامبر ۱۹۹۲، نیروی هوایی روسیه حملات هوایی سنگینی را علیه روستاها و شهرهای آبخازستان که عمدتاً گرجی‌ها در آن ساکن بودند، انجام داد. در پاسخ، وزارت دفاع گرجستان برای اولین بار در ملاء عام روسیه را به آماده شدن برای جنگ علیه گرجستان در آبخازستان متهم کرد. این منجر به حملات گرجستان به اهداف تحت کنترل روسیه و آبخازی و تلافی از سوی نیروهای روسی شد.
رویکرد روسیه پس از سرنگونی یک بالگرد روسی (حامل کمک‌های بشردوستانه) توسط نیروهای گرجستان در ۲۷ اکتبر، که منجر به تلافی از سوی نیروهای روسی شد، بیشتر به سمت آبخازها متمایل شد. در ۱۴ دسامبر ۱۹۹۲، ارتش روسیه متحمل سقوط یک هلیکوپتر نظامی دیگر شد که حامل تخلیه‌شدگان از تکوارچلی بود و منجر به کشته شدن ۵۲ تا ۶۴ نفر (از جمله ۲۵ کودک) شد. اگرچه مقامات گرجستان هرگونه مسئولیتی را انکار کردند، اما بسیاری معتقد بودند که این هلیکوپتر توسط نیروهای گرجی سرنگون شده است. این حادثه باعث افزایش خصومت در جنگ و مداخله نظامی بیشتر روسیه در کنار آبخازها شد. شهر تکوارچلی که توسط نیروهای گرجستان محاصره شده بود، دچار بحران انسانی شد و ارتش روسیه به این شهر کمک‌های بشردوستانه رساند و جنگجویان آموزش‌دیده روسی را برای دفاع از شهر بسیج کرد.
دیده‌بان حقوق بشر می‌گوید: «اگرچه دولت روسیه همچنان به‌طور رسمی اعلام بی‌طرفی در جنگ می‌کرد، اما بخش‌هایی از افکار عمومی روسیه و گروهی در پارلمان، به آبخازها تمایل پیدا کردند.» در این دوره، آبخازها جنگ‌افزار زیادی از جمله تانک و توپخانه سنگین دریافت کردند. این سؤال باقی می‌ماند که آیا دستورات خاصی در مورد انتقال سلاح به آبخازها وجود داشته و توسط چه کسی صادر شده است. مرزبانان روسی به جنگجویان چچنی اجازه ورود به آبخازستان را دادند یا حداقل مانع ورود آنها به منطقه درگیری نشدند.
بارزترین نمونه حمایت روسیه از آبخازها در سال ۱۹۹۳، بمباران سوخومی توسط بمب‌افکن‌های جنگنده روسی بود. پاول گراچف، وزیر دفاع روسیه، پیوسته این موضوع را تکذیب می‌کرد، اما پس از اینکه گرجی‌ها یک بمب‌افکن جنگنده SU-27 را ساقط کردند و کارشناسان سازمان ملل خلبان کشته شده را روسی شناسایی کردند، این موضوع غیرقابل انکار شد. با این وجود، برخی تجهیزات طبق توافقات قبلی در سال ۱۹۹۳ به گرجستان واگذار شد. ژنرال روسی گراچف ادعا کرد که طرف گرجستان هواپیما را رنگ‌آمیزی کرده و مواضع خود را بمباران کرده است. این بیانیه با خشم گرجی‌ها روبرو شد.
روزنامه‌نگار روسی، دمیتری خولودوف، که شاهد بمباران سوخومی توسط روسیه بود، گزارش‌هایی از فاجعه انسانی در این شهر تهیه کرد. او همچنین از داوطلبان روسی که در کنار جدایی‌طلبان می‌جنگیدند، گزارش داد. در ۲۵ فوریه، پارلمان گرجستان از سازمان ملل، شورای اروپا و شورای عالی فدراسیون روسیه درخواست کرد که نیروهای روسی را از آبخازستان خارج کنند و اعلام کرد که روسیه «یک جنگ اعلام نشده» علیه گرجستان به راه انداخته است. پارلمان گرجستان در ۲۸ آوریل ۱۹۹۳ قطعنامه دیگری را تصویب کرد که آشکارا روسیه را به تسهیل سیاسی پاکسازی قومی و نسل‌کشی علیه گرجی‌ها متهم می‌کرد.
سیاست روسیه در جریان نبرد نهایی برای سوخومی در سپتامبر ۱۹۹۳، بلافاصله پس از نقض آتش‌بس توسط نیروهای آبخازی، به نظر می‌رسید که چندین خط را دنبال می‌کند. مقامات روسی این حمله را محکوم کردند و خواستار توقف آن شدند و گفته می‌شود که برق و خدمات تلفنی را به بخش‌هایی از آبخازستان قطع کردند. روسیه همچنین از قطعنامه‌هایی در شورای امنیت حمایت کرد که نیروهای آبخازی را به دلیل نقض آتش‌بس محکوم می‌کرد. در عین حال، دولت روسیه از دولت گرجستان به دلیل امتناع از مذاکره پس از آغاز حمله انتقاد کرد. نیروهای روسی در مرز گرجستان و آبخازستان که قرار بود آتش‌بس را کنترل کنند، هیچ تلاشی برای جلوگیری از حمله نکردند. سلاح‌های آبخازی در نزدیکی جبهه نگهداری می‌شد و پس از از سرگیری خصومت‌ها توسط روس‌ها به آبخازی‌ها بازگردانده شد.
در مقاله‌ای که در مجله تایم در ۴ اکتبر ۱۹۹۳ منتشر شد، گرجی‌ها گفتند که افسران ارتش روسیه در ابتدا جدایی‌طلبان آبخازی را که فقط از تفنگ‌های شکاری و ساچمه‌ای استفاده می‌کردند، با سلاح‌های پیچیده‌ای مانند راکت‌اندازهای چندگانه BM-21 و جت سوخو SU-25 تأمین کردند.