آسیب‌های چشمی در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ در ایران
جنبش چشم برای آزادی

جنبش «چشم برای آزادی» در پی اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در ایران شکل گرفت. این جنبش از طریق کنشگری افرادی که در نتیجه شرکت در اعتراضات یا حضور در نزدیکی آنها دچار آسیب‌های جدی چشمی شده بودند، شکل گرفت. هدف ایجاد یک شبکه حمایتی و افزایش آگاهی مردم بود که اکنون با ناتوانی مادام‌العمر مواجه شده‌اند.
در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۲، مرصده شاهین‌کار تصاویری از چشم مجروح خود را از طریق پلتفرم رسانه اجتماعی اینستاگرام به اشتراک گذاشت. او تنها چهار روز قبل در یک اعتراض با تفنگ پینت‌بال مورد اصابت گلوله قرار گرفته بود. یک ماه بعد، مردی که با نام مستعار سامان شناخته می‌شود، پس از اینکه در یک تظاهرات در ۲ اکتبر ۲۰۲۲ یک چشمش را از دست داد، کشور را ترک کرد. سامان پس از خروج از کشور، مصاحبه‌ای با نیویورک تایمز انجام داد که در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲ داستانی را منتشر کرد که توجه بین‌المللی را به عمل شلیک مستقیم به صورت معترضان جلب کرد. نیویورک تایمز همچنین اطلاعاتی را از پزشکان و مردم داخل ایران جمع‌آوری کرده بود که نشان می‌داد بیش از ۵۰۰ نفر دچار آسیب جدی به چشم خود شده‌اند.
چندین نفر دیگر مورد توجه جهانی قرار گرفتند، از جمله غزال رنجکش، دانشجوی حقوق ۲۱ ساله، که عکسی از خود را در شبکه‌های اجتماعی با این نقل قول منتشر کرد: «وقتی از فاصله دو متری به من شلیک کردی و لبخند زدی، آیا فکر می‌کردی که من زنده می‌مانم و به تو لبخند می‌زنم؟»، و نیلوفر آقایی، ماما ۳۲ ساله که در یک اعتراض با سایر کادر پزشکی مورد اصابت گلوله قرار گرفت. آنچه که به عنوان اشتراک‌گذاری عمومی داستان‌هایشان توسط افراد آغاز شد، منجر به تشکیل گروهی در داخل ایران از افراد دارای آسیب‌های چشمی شد که توسط شاهین‌کار به همراه محمد فرضی (معروف به جوکر تهران) رهبری می‌شد. که از طریق اینستاگرام با سایر معترضان مجروح تماس گرفت. تشکیل این گروه یک لحظه مهم بود و برای معترضانی که با اثرات جراحات خود دست و پنجه نرم می‌کردند، یک سیستم پشتیبانی بسیار مورد نیاز فراهم کرد. این گروه همچنین امکان معرفی کادر پزشکی و روانشناسانی را فراهم کرد که به‌طور ایمن برای معترضان مجروح خدمات ارائه می‌کردند. تعداد بی‌سابقه آسیب‌های چشمی در کشور به دلیل ماهیت سیستماتیک هدف قرار دادن چشم‌ها، منجر به کمبود عرضه داروهای حیاتی و در دسترس بودن نوبت‌های جراحی شده بود.
تشکیل گروهی در بین مجروحان باعث شد تا کانال‌هایی برای تهیه فوری تجهیزات پزشکی مورد نیاز در سراسر کشور یا از طریق ارتباطات خارج از کشور و همچنین همراهی یکدیگر و ارائه حمایت حیاتی برای اقدامات پزشکی و جراحی باز شود. این گروه توانست برای اقدامات پزشکی بودجه جمع‌آوری کند زیرا بسیاری از مجروحان قادر به بازگشت به کار نبودند. تشکیل این گروه هدف دیگری نیز داشت، متحد کردن داستان‌های فردی در تلاش برای جلب توجه جهانی به تعداد افراد آسیب دیده و زندگی آنها قبل و بعد از دست دادن چشم/چشم‌هایشان. این کنشگری و عضویت آشکار در این گروه بدون هزینه‌های شخصی زیادی برای معترضان مجروح نبود. فعالیت در اینستاگرام توسط رژیم رصد می‌شد و فعال‌ترین افراد و خانواده‌هایشان هدف تهدید و احضار و دستگیری‌های خودسرانه دادگاه قرار می‌گرفتند. امیر ولایتی به دلیل دستگیری و یک ماه حبس در زندان اوین نتوانست به درمان حیاتی برای چشم مجروح خود دسترسی پیدا کند. از زمان آزادی او پس از دستگیری در ماه می ۲۰۲۳، ولایتی همچنان با چالش‌های حقوقی مواجه بود و در فوریه ۲۰۲۴ دوباره دستگیر شد. ولایتی با اتهامات «شورش»، «فعالیت و اقدامات مؤثر برای پیشبرد اهداف گروه‌هایی که علیه حکومت اسلامی قیام مسلحانه به راه انداخته‌اند» و «اخلال در نظم عمومی» روبروست. به همین ترتیب، متین حسنی نیز احضار و به تبلیغ علیه دولت متهم شد. او به ۳۱ ماه زندان محکوم شده است. کوثر افتخاری که در صفحه اینستاگرام خود عکس‌هایی را در ملاء عام بدون حجاب اجباری منتشر کرده بود، به نزدیک به پنج سال زندان محکوم شد و مجبور به فرار از کشور شد.
علیرغم تهدیدات مداوم علیه امنیت آنها، این گروه به ایجاد و افزایش آگاهی ادامه داد. این گروه اجازه داد تا یک قدرت مشترک ایجاد شود و به جهان نشان دهد که زندگی و مبارزه آنها برای آزادی ادامه دارد. چشم برای آزادی به یک هشتگ و نمادی برای مقاومت کسانی تبدیل شد که چشمان خود را در راه رسیدن به ایرانی آزاد و زندگی عادی فدا کرده بودند.