stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
خیزش شعبان
نقش سازمان مجاهدین خلق

برخی از نویسندگان،سازمان مجاهدین خلق را به دست داشتن در سرکوب‌های رژیم بعث متهم می‌کنند؛ گرچه سازمان مجاهدین خلق این موضوع را به کلی انکار می‌کند. طبق اذعان وزارت امور خارجه ایالات متحده و گروه روابط خارجی مجلس استرالیا، سازمان مجاهدین خلق ایران که توسط صدام حسین در عراق پناه گرفته بود، به گارد جمهوری در سرکوب وحشیانه خیزش شعبانیه کمک کرده است. الیزابت روبین در مقاله‌ای در نیویورک تایمز با عنوان «فرقه رجوی» به نقش این سازمان در سرکوب‌ها اشاره دارد. در این مقاله از اعضای سابق سازمان مجاهدین خلق گزارش شده است که مریم رجوی گفته است: «کردها را زیر تانک‌های خود بگیرید و گلوله‌های خود را برای سپاه پاسداران نگه دارید.» مؤسسه رند در گزارش خود پیرامون این سازمان به نقش آن در سرکوبها می‌پردازد.
وبگاه ایرانی دیدبان این سازمان را متهم می‌کند که با حمایت توپخانه‌ای ارتش عراق به شهرهای خالص، جلولا، بعقوبه و خانقین حمله کرده‌است و طی عملیاتی موسوم به مرواید در سرکوب نقش مستقیم داشته است.
در مقاله‌ای پیرامون فراریان از سازمان مجاهدین خلق که در ژورنال ملبورن جرنل آو اینترنشنال لا (Melbourne Journal of International Law) منتشر توسط دانشگاه ملبورن ارائه شده‌است نیز به نقش این سازمان توجه شده‌است. در این مقاله با ۷ تن از اعضای جدا شده از این سازمان مصاحبه شده که همگی درگیری نظامی را تأیید کرده‌اند اما اغلب مدعی اند که این موضوع به عنوان دفاع صورت گرفته‌است. کمپ اشرف (مقر اصلی این سازمان در عراق) در میان مسیر دست یابی مخالفان صدام به بغداد قرار داشت.
اریک گلدستاین (Eric Goldstein) در کتاب خود پس از ذکر گزارش‌ها کردهای عراق از مشاهدات خود از سرکوبها گرچه این گزارش‌ها را به دلیل احتمال اثر گزاری میزبانی ایران از کردهای آواره عراق تضعیف می‌کند اما می‌نویسد که شواهد قوی از نقش داشتن گروه‌های نظامی مورد حمایت بغداد در سرکوب‌ها حکایت دارد.
دیدار خویی با صدام حسین، پس از شکست انتفاضه شعبانیه.
زنجان

برای دیگر کاربردها، زنجان (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| زنجان زنگان | زنجان زنگان |
| --- | --- |
 جهت عقربه ساعت: مسجد جامع زنجان، بازار زنجان، نمای شب ارتفاع شهر زنجان، دسته بزرگ عزادارای حسینیه اعظم زنجان، عمارت ذوالفقاری:  جهت عقربه ساعت: مسجد جامع زنجان، بازار زنجان، نمای شب ارتفاع شهر زنجان، دسته بزرگ عزادارای حسینیه اعظم زنجان، عمارت ذوالفقاری
 :  
کشور:  ایران
استان: زنجان
شهرستان: زنجان
بخش: بخش مرکزی شهرستان زنجان
نام(های) پیشین: شهین، خمسه کهن دژ
مردم: مردم
جمعیت: ۴۳۰٬۸۷۱ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت: ۱/۲
جغرافیای طبیعی: جغرافیای طبیعی
مساحت: ۵۴۰۰ کیلومتر مربع
ارتفاع: ۱۶۶۳
آب‌وهوا: آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه: ۱۱ درجه سلسیوس
میانگین بارش سالانه: ۳۰۰میلیمتر
روزهای یخبندان سالانه: ۱۵۰ روز (تقریبی)
اطلاعات شهری: اطلاعات شهری
شهردار: علیرضا فیروزفر
ره‌آورد: چاقو، چاروق، ملیله‌کاری، فرش دستباف، مسگری
پیش‌شمارهٔ تلفن: ۰۲۴
وبگاه: شهرداری زنجان
شناسهٔ ملی خودرو:  ایران ۸۷
کد آماری: ۱۵۳۴
  زنجان  روی نقشه ایران ۳۶°۳۹′۵۲″شمالی ۴۸°۲۹′۰۸″شرقی﻿ / ﻿۳۶٫۶۶۴۴°شمالی ۴۸٫۴۸۵۶°شرقی﻿ / 36.6644; 48.4856   :   زنجان  روی نقشه ایران ۳۶°۳۹′۵۲″شمالی ۴۸°۲۹′۰۸″شرقی﻿ / ﻿۳۶٫۶۶۴۴°شمالی ۴۸٫۴۸۵۶°شرقی﻿ / 36.6644; 48.4856   
 :  
زَنجان (تلفظپرونده:Zanjan.ogg، عربی شدهٔ زَنگان) مرکز استان زنجان و شهرستان زنجان است که در شمال غربی ایران واقع شده است؛ و براساس آمار منتشر شده با ۴۳۰٫۸۷۱ نفر جمعیت در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، بیستمین شهر کشور از لحاظ جمعیت محسوب می‌شود.
شهر زنجان با موقعیت ویژه جغرافیایی و برخورداری از جاذبه‌های تاریخی-مذهبی و طبیعی به‌عنوان یکی از شهرهای مهم ایران و به‌عنوان نماد مذهبی منطقه شمال غرب کشور شناخته می‌شود.و به عنوان پایتخت شور و شعور حسینی در ایران، لقب گرفته است.
زنجان با برخورداری از تاریخ و تمدن پربار، آثار تاریخی و مذهبی فراوانی را در خود جای داده است که از آن جمله می‌توان به بازار زنجان که طولانی‌ترین بازار ایران می‌باشد اشاره کرد که قدمت آن به دوره قاجار می‌رسد.
گنبد سلطانیه یکی از آثار عظیم و شکوهمند دورهٔ امپراتوری ایلخانیان است که پس از کلیسای سانتاماریا در فلورانس ایتالیا و مسجد ایا صوفیه استانبول سومین بنای بزرگ تاریخی و آجری در جهان می‌باشد و در فهرست میراث جهانی نیز ثبت شده است.
زنجان با پیشینه فرهنگی و تاریخی کهن خود، مهد بسیاری از بزرگان و اندیشمندان تاریخ ایران می‌باشد. شهاب الدین سهروردی معروف به شیخ اشراق، فیلسوف و صاحب مکتب اشراق از فیلسوفان و اندیشمندان این دیار می‌باشد و به پاس بزرگداشت ایشان، روز ۸ مرداد ماه در تقویم ایران با نام روز زنجان نامگذاری شده است.
این شهر از نظر صنایع دستی و هنر صنعتکاران از شهرهای مهم و شاخص ایران محسوب می‌شود. و زنجان پایتخت صنایع دستی فلزی ایران به‌شمار می‌آید، از جمله صنایع مهم شهر می‌توان به ملیله کاری، چارق دوزی، چاقوسازی و مسگری اشاره کرد.
نام زنجان عربی‌شده واژه زنگان است. مردم منطقه هنوز هم تلفظ زنگان را به کار می‌برند. شهر زنجان در دره زنجان‌چای از شاخه‌های قزل‌اوزن قرار گرفته و سر راه جاده و راه‌آهن تهران به تبریز می‌باشد.
نام

در مورد وجه تسمیه شهر زنجان تاکنون نظرات گوناگونی ازسوی پژوهشگران و نویسندگان ارائه شده است.
به استناد متون کتیبه‌های آشوری، منطقه ای که شهر زنجان در آن واقع شده، در قرن نهم قبل از میلاد آندیا نام داشته است و ممکن است این اقوام با لولوبیان و گوتیان که در اطراف زاگرس می‌زیسته‌اند، ارتباط داشته باشند.
در کتاب فرهنگ و هنر در دارالخمسه به قلم حسین عباسی‌نیا بیان شده است؛ بطلمیوس در کتاب جغرافیای خود از شهری به نام آکاترانیا اسم می‌برد و ادامه نیز دانشمندی به نام آندریاس با آوردن سند و مدرک آکاترانیا را منطبق بر زنجان می‌داند.
در کتاب مرآت البلدان نوشته محمدحسن خان اعتمادالسلطنه آورده شده است که این شهر را مدی می‌نامیدند و به سکنه آن مد می‌گفتند و احتمال دارد اهالی اولیه این ناحیه از اولاد مادی ابن یافث ابن نوح نبی بوده‌اند و لذا آن‌ها را منسوب به مادی و ایشان را مدی می‌خوانده‌اند.
ولادیمیر مینورسکی در مقالهٔ زنجان دائرة المعارف اسلام، یادآور می‌شود که منابع و نوشته‌های تاریخی، اشارات چندانی به تاریخ و تحولات شهر زنجان نداشته‌اند. و تنها منبع محققان در این زمینه اشارات مختصر و ناقصی در چند سفرنامه و کتاب تاریخی می‌باشد. کتاب البلدان (ابن واضح یعقوبی) متوفی ۲۷۳ق از قدیمی‌ترین نوشته‌های تاریخی می‌باشد که از زنجان نام برده است و از زنجان به عنوان شهری در مسیر جاده دینور به تبریز یاد کرده است.
حمداﷲ مستوفی (مورخ و جغرافیدان سده هشتم و نویسنده کتاب نزهت‌القلوب) تنها مورخ و جغرافیدانی است که به تفصیل به زنجان اشاراتی کرده است و زنجان را بخشی از اقلیم چهارم معرفی می‌کند. حمدالله مستوفی بنیاد شهر زنجان را از اردشیر بابکان، سردودمان ساسانیان دانسته و نام نخستین این شهر را شهین ذکر کرده است. هرچند مآخذ و منبع مستوفی در مورد کلمه شهین که به زنگان اطلاق می‌گردیده مبهم است و تاکنون هیچ منبع موثق دیگری در این ارتباط اظهار نظر ننموده است. در لغتنامهٔ دهخدا هم در سرواژه شهین چنین نوشته: «شهین نام شهر زنگان است و معرب آن زنجان باشد و گویند این شهر را اردشیر بابکان بنا کرده است.». شهری بود بزرگ در میان ری و آذربایجان، و وجه تسمیه آن، مخفف زندگان یعنی اهل کتاب زند است، و زندیگان زنگان شده و دال او محذوف گردیده.اما بررسی سکه‌های ضرب شده در زنجان در دوره امویان بیانگر این موضوع است که نام اصلی و صحیح تر زنجان حداقل در اواخر دوره ساسانی و سده‌های اولیه دوره اسلامی، زانگان یا زانکان بوده که پس از تصرف اعراب در دوره اسلامی معرب گردیده و تبدیل به زانجان و زنجان شده است.
بیتی از حکیم زجاجی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  ز زنگان بدان مرد روشن ضمیر  |  |  دبیری سرافراز بد تیزویر |
اسم دیگر شهرستان زنجان (خمسه) است. اطلاق این کلمه به منطقه در منابع و متون جغرافیایی از اواخر دوران قاجار ظاهر شده و در مورد وجه تسمیه آن دو نظر می‌تواند مطرح باشد. نظر نخستین ناظر بر استقرار طوایفی از ایلات پنجگانه در این منطقه است؛ و محتملا وجود منطقه ای به نام (خمسه) در استان فارس که بر مبنای استقرار پنج ایل نامگذاری شده بسود این نظریه است. در فرهنگ آنندراج ذیل کلمه زنگان چنین آمده " چون پنج بلوک بود آن را خمسه گویند، پنج بلوک شامل زنجانرود، ابهررود، خرارود، سجاسرود و ایجرود است.
دائرةالمعارف مصاحب بر این اساس ذیل کلمه (خمسه) می‌نویسد: خمسه مخفف ولایات خمسه در جنوب آذربایجان و غرب قزوین کرسی آن زنجان و از شهرهای معروفش سلطانیه پنج بلوک عمده ای که این ناحیه به مناسبت آنها خمسه خوانده شده است عبارت بودند از ابهر رود، زنجانرود، ایجرود، سجاس رود که حالیکه همگی جزو شهرستان زنجانند.
نام > لقب‌ها و عناوین

زنجان، شهر شیخ اشراق و با لقب شهر غواصان دریادل خط شکن معروف است. زنجان به عنوان پایتخت شور و شعور حسینی در ایران شناخته می‌شود.همچنین زنجان به عنوان شهر جهانی صنایع‌دستی فلزی و به عنوان شهر جهانی ملیله معروف است و توسط شورای جهانی صنایع دستی نیز به ثبت رسیده است. زنجان قطب برق و الکترونیک ایران همچنین زنجان قطب صنعت پرورش ماهی‌های سردابی می‌باشد و استان زنجان نیز به‌عنوان بزرگ‌ترین مرکز تولید ماهی قزل‌آلا در کشور ایران مطرح می‌باشد.
تاریخ > پیش از اسلام

انحصار تجارت ابریشم توسط حکومت ساسانی و نیز توجه خاص ساسانیان به شهرها به عنوان مرکز مبادلات تجاری و با توجه به موقعیت ویژه چهارراهی زنجان، آن را به شهری با اهمیت و مورد توجه حکومت ساسانی تبدیل نمود. یعقوبی اشاره می‌کند که در زمان خسرو اول، امپراتوری ساسانی به چهار بخش خراسان، خورباران، نیم روز و آذربایگان تقسیم می‌شد و زنجان جزو پانزده شهرستانی بود که باهم بخش آذربایگان را تشکیل می‌دادند. در اواخر حکومت ساسانیان و دوران یزدگرد سوم، آشوب سراسر کشور را فرا گرفته بود و در نتیجه جنگ‌های داخلی و آشفتگی‌های سیاسی و اجتماعی فراگیر، مردم و کشور انسجام خود را از دست داده‌اند.و اعراب به راحتی تا مرزهای آسورستان و مداین پیش روی کرده‌اند. بعد از نبرد قادسیه که در سال ۶۳۷ میلادی در جنوب آسورستان روی داد و به شکست سپاه ساسانی از اعراب انجامید، مردم محلی نیز در برابر سپاه مسلمانان مقاومت چندانی از خود نشان ندادند. حتی در طی این درگیرهای داخلی بخشی از مزدوران و سپاهیان ارتش ساسانی برای دست یابی به غنایم به سپاه اعراب مسلمان ملحق شده بودند. بلاذری یادآور می‌شود که در سال گریختن یزدگرد، قحطی و طاعون در تیسفون در همه جا گسترش یافته بود و حتی بخش زیادی از شهر در نتیجه سیلاب و طغیان رودخانه دجله نیز به نابودی کشیده شده بود و پایتخت ساسانیان در وضعیت بسیار نابسمان و ناگواری قرار گرفته بود.
وضعیت طبیعی > جغرافیا

این شهر در مدار ۴۷ درجه و ۴۷ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه و ۸ دقیقه عرض شمالی قرار گرفته است. شهر زنجان در فاصله ۳۳۰ کیلومتری تهران و در حد فاصل مسیر ارتباطی تهران به تبریز قرار دارد و از شهرهای مهم شمال غرب کشور محسوب می‌شود که وجود محور خط آهن تهران - تبریز و جاده ترانزیتی تهران - تبریز، که ایران را به ترکیه و اروپا متصل می‌کند.
زنجان با ارتفاع متوسط ۱۶۶۳ متر از سطح دریاهای آزاد، بین دو رشته کوه موازی که از شمال و جنوب شهر می‌گذرند، واقع شده است.
زنجان از شمال به استان‌های آذربایجان شرقی و اردبیل، از شرق به شهرستان‌های طارم و ابهر، از جنوب به شهرستان‌های ایجرود و خدابنده و از غرب به شهرستان ماه‌نشان محدود است.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | استان اردبیل و آذربایجان شرقی |  |  |
|  | سلطانیه، ابهر و شهرستان طارم |  | ماه نشان |  |
|  | سلطانیه، ابهر و شهرستان طارم |    زنجان     | ماه نشان |  |
|  | سلطانیه، ابهر و شهرستان طارم |  | ماه نشان |  |
|  |  | شهرستان خدابنده و ایجرود |  |  |
وضعیت طبیعی > رودخانه‌ها

مقالهٔ اصلی: قزل‌اوزن
رودخانه قزل اوزن یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های ایران و زنجان و طولانی‌ترین رودخانه غرب کشور محسوب می‌شود، این رودخانه از کوه‌های چهل چشمه کردستان سرچشمه می‌گیرد، در طی مسیر خود زمین‌ها را شسته و خاک رس قرمز رنگ را با خود حمل می‌کند و به نظر هر بیننده، این رودخانه سرخ رنگ بوده و به همین جهت به قزل اوزن معروف شده است. قزل اوزن از راه قشلاقات افشار در حومه خدابنده وارد محدوده استان زنجان می‌شود. و با طولی بالغ بر ۵۵۰ کیلومتر و با عبور از استان‌های زنجان، آذربایجان شرقی و اردبیل، در طول مسیر خود شاخه‌های متعدد دیگری به این رود می‌پیوندند و در نهایت در گیلان رودخانه شاهرود به رودخانه قزل‌اوزن می‌پیوندد و تشکیل رودخانه سفیدرود را می‌دهند.
مقالهٔ اصلی: زنجان‌رود
رودخانه زنجان چای که در زنجان به رود چای نیز معروف است، از ارتفاعات سلطانیه و کوه‌های آق‌داغ سرچشمه می‌گیرد و با ۱۴۲ کیلومتر طول و پس از گذشتن از بخش حومه زنجان و اراضی چایپاره در نزدیکی روستای رجین به رودخانه قزل اوزن می‌پیوندد.
وضعیت طبیعی > دشت آهوان

مقالهٔ اصلی: دشت سهرین زنجان
دشت سهرین زنجان یکی از مناطق با ارزش ایران و تنها مأمن و زیستگاه آخرین بازمانده آهوی ایرانی (Gazella subgutturosa) در شمال غرب ایران محسوب می‌شود. در بهمن ۵۷ با مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست به عنوان بخشی از منطقه حفاظت شده سرخ‌آباد تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گرفت.
وضعیت طبیعی > اقلیم

زنجان از نظر اقلیمی در منطقه‌ای کوهستانی و خیلی سرد واقع شده است و دارای آب و هوای خشک و سرد می‌باشد. زمستان‌های زنجان طولانی و سرد با دمای زیر صفر و تابستان‌های این شهر نیز معمولاً معتدل تا نسبتاً گرم می‌باشد. شهر زنجان به عنوان پاک‌ترین شهر ایران رکورد کم‌ترین آلودگی هوا را به خود اختصاص داده است. همچنین این شهر به عنوان سردترین مرکز استان در کشور ثبت شده است.
میانگین بارندگی سالانه زنجان ۳۲۴ میلی‌متر است و که از این میزان ۳۵٫۶ درصد بارندگی در فصل بهار و ۳٫۶ درصد در فصل تابستان و ۲۶٫۴ درصد در فصل پاییز و ۳۴٫۲ درصد نیز مربوط به فصل زمستان است.
میانگین کمینه و بیشینه دمایی و میانگین بارش ماهانه
وضعیت طبیعی > گسل‌ها

مقالهٔ اصلی: گسل سلطانیه
زون گسلی سلطانیه، منطقه زنجان را شدیداً تحت تأثیر قرار داده است. گسل سلطانیه، گسلی معکوس با روند شمال غربی می‌باشد که از مجاور شهر سلطانیه آغاز و به طرف شمال‌غرب تا کوهپایه‌های جنوبی زنجان امتداد یافته است. مطالعات نشان می‌دهند که حرکت امتداد لغز معکوس مربوط به فعالیت‌های اخیر گسل سلطانیه قابل توجه بوده و سبب رخداد تعدادی از زمین لرزه‌های تاریخی منطقه بوده است.
زنجان دشتی گسلی است و بررسی‌های مورفولوژیکی و زمین‌ساختی منطقه نشان می‌دهد که تلاقی دو زون گسلی اصلی با جهت شمال غربی-جنوب‌شرقی (شامل گسل‌های زنجان و سلطانیه در جنوب و طارم و تالش در شمال) و گسل ارمغانخانه با جهت شمالی-جنوبی در شکل‌گیری دشت زنجان و عوارض مورفولوژیکی منطقه از جمله رودخانه زنجانرود تأثیر گذار بوده‌اند.
مقالهٔ اصلی: گسل تبریز
شهر زنجان در محاصره دو گسل اصلی منطقه، گسل تبریز و گسل سلطانیه واقع شده است. گسل تبریز از دشت زنجان-ابهر شروع شده و با امتداد شمال غرب تا رشته کوه‌های شمال تبریز و شمال غرب آذربایجان و تا قفقاز ادامه دارد. این گسل از گسل‌های فعال و از نوع راست‌لغز است و طول جانبی آن از جنوب ابهر تا ارتفاعات آرارات ترکیه بیش از ۶۰۰ کیلومتر است.
بخش زیادی از ساخت و سازهای چند دهه اخیر شهر زنجان بدون توجه به آیین‌نامه‌های استحکام بخش و پایدارسازی بنا از قبیل آیین‌نامه ۲۸۰۰ احداث گردیده است و گزارش‌ها و مطالعات آسیب‌پذیری زلزله در مناطق مختلف شهری زنجان نشان از عدم استحکام و ایمنی بناها در سطح شهر زنجان دارند. مناطق یک تا پنج شهرداری زنجان رتبه بالاتری را از نظر کیفیت و ایمنی ساختمان‌ها در برابر زلزله دارا هستند.
وضعیت طبیعی > چمن سلطانیه

چمن طبیعی سلطانیه با مساحتی بالغ بر ۳۵ کیلومتر مربع و به طول ۲۰ کیلومتر و عرض متوسط ۲ کیلومتر در جنوب زنجان واقع شده است و با ارتفاع میانگین ۱۸۰۰ متر مرتفع‌ترین منطقه فلات زنجان-ابهر می‌باشد و دو رود مهم استان، رودخانه زنجانرود و ابهررود از ارتفاعات چمن سلطانیه سرچشمه می‌گیرند. باتوجه به شیب کم منطقه و تراز بالای آب‌زیرزمینی باعث ایجاد چمن سلطانیه به عنوان یک چراگاه‌های طبیعی با چشم‌اندازهای زیبا به خصوص در فصول پرباران سال شده است. به علت سردسیر بودن چمن سلطانیه، ایلخانان بعد از انتخاب تبریز به عنوان پایتخت، متوجه سلطانیه که در آن زمان معروف به شرویاز یا شهریاز بود شدند و از آن پس با احداث شهر سلطانیه، این شهر را به‌عنوان پایتخت خود برگزیدند.
اقتصاد > صنعت و معدن

زنجان در مقایسه با سایر استان‌های کشور از پتانسیل معدنی قابل توجهی برخوردار است و از ۶۵٪ انواع مواد معدنی که در ایران تولید می‌گردد ۳۵ نوع ماده معدنی در این استان وجود دارد. از نظر وجود ذخایر معدنی از قطب‌های معدنی ایران از جمله ذخایر سرب و روی محسوب گردد. با توجه اینکه ۹۰ درصد کارخانجات حوزه روی و بزرگ‌ترین معدن روی ایران، در استان زنجان می‌باشد، زنجان تبدیل به قطب روی کشور شده است، همچنین این شهر در حوزه مس و صنایع وابسته از دیرباز فعال بوده است و می‌تواند با جذب سرمایه‌گذاری‌ها و سیاست گذاری مناسب در این زمینه به قطب مس در ایران تبدیل شود.
با توجه به استقرار شرکت‌های ایران ترانسفو، پارس سوئیچ و شرکت‌های نولیدکننده انواع سیم و کابل، استان زنجان بیشترین سهم تولیدات تجهیزات برق فشار قوی را درکشور ایران دارا می‌باشد.
زنجان به عنوان قطب صنعت نساجی در ایران شناخته می‌شود و حدود ۱۴ درصد جمعیت شاغل استان در این صنعت فعال هستند. زنجان جایگاه ویژه‌ای در صنعت نساجی کشور دارد و جزو چهار استان برتر در این حوزه می‌باشد.
ترانسفورماتور، روی، مصالح ساختمانی، مواد غذایی و نساجی از عمده محصولات صادراتی هستد که از استان زنجان به کشور همسایه و خارجی صادر می‌شود.
اقتصاد > بازرگانی

مقالهٔ اصلی: بازار زنجان
بازار بزرگ زنجان به عنوان مرکز اقتصادی شهر در محدوده جنوبی شهر زنجان با جهت شرقی-غربی به طول بیش ازیک کیلومتر قرار گرفته است و در حال حاضر، این مجموعه تجاری یازده هکتار مساحت را به خود اختصاص داده است و دارای ۱۵سرای مختلف می‌باشد. احداث بازار زنجان درسال ۱۲۰۵هجری قمری در دوران حکومت آغامحمدخان قاجار آغاز گردید و به سال ۱۲۱۳ هجری قمری مقارن با حکومت فتحعلی شاه قاجار پایان یافت.
زنجان به عنوان نخستین خاستگاه ملیله کاری با قدمتی بیش از هزار سال در صنایع دستی از شهرهای شاخص کشور در زمینه صنایع دستی می‌باشد. رونق این هنر دستی از دوره سلجوقی آغاز و در دوره صفویه به اوج خود رسیده است. در دوره حکومت رضاخان و پهلوی‌ها، با مهاجرت بسیاری از هنرمندان زنجانی به استان‌های تهران و اصفهان به مرور زمان ملیله کاری در این شهرها نیز رواج و گسترش یافت.
صنایع دستی از قبیل ورشوسازی و نقره‌سازی و ملیله کاری و چاروق‌دوزی و چاقوسازی، مسگری و فرش‌بافی (فرش زنجان) از صنایع مهم شهر زنجان می‌باشند.
صنایع دستی از قبیل ورشوسازی و نقره‌سازی و ملیله کاری و چاروق‌دوزی و چاقوسازی، مسگری و فرش‌بافی (فرش زنجان) از صنایع مهم شهر زنجان می‌باشند.
چاقوی زنجان آوازهٔ جهانی دارد و هنرمندان زیادی در این عرصه مشغول به فعالیت هستند. چاقوها از فولاد استیل محکم و ضدزنگ درست می‌شوند و ظرافت، قدرت در برش و نحوهٔ آبکاری فلز از جمله مشخصات برجسته چاقوی زنجان است.
ترابری > حمل و نقل جاده‌ای

زنجان به دلیل موقعیت ویژه جغرافیایی و همسایگی با ۷ استان ایران(۵ استان مرزی ایران) و نزدیکی به پایتخت و همچنین واقع شدن در مسیر کریدورهای بین‌المللی حمل‌ونقل جنوب به شمال و شمال غرب و کریدور غرب به شرق از جهت شبکه‌های حمل‌ونقل و مواصلاتی اهمیت خاصی در سطح کشور برخوردار می‌باشد.
کریدورهای بین‌المللی که زنجان در مسیر عبور آن‌ها قرار دارد:
ترابری > حمل و نقل جاده‌ای > کردیور بزرگراه‌های آسیایی

از شبکه‌های بزرگراهی آسیایی سه مسیر AH1 و AH2 و مسیر AH7 از کشور ایران عبور می‌کنند که زنجان در مسیر کریدور AH1 قرار دارد و این مسیر یکی از مهم‌ترین خطوط بزرگراهی آسیا محسوب می‌باشد.
ترابری > حمل و نقل جاده‌ای > کریدور حمل و نقل آلتید

کریدور بین‌المللی آلتید خود دارای سه کریدور فرعی شرقی و غربی، کریدور شمالی-جنوبی و کریدور مرکزی می‌باشد. کریدور جنوبی آلتید با عبور از کشور ترکمنستان و شمال ایران با عبور از منطقه آذربایجان و زنجان به ترکیه و بلغارستان و درنهایت به شمال اروپا منتهی می‌شود.
ترابری > حمل و نقل جاده‌ای > کریدور جاده ابریشم

جاده ابریشم از شرق کشور چین از شهرهای شانگهای و سیان شروع می‌شود و با عبور از ترکستان شرقی و کشورهای منطقه آسیایه میانه و با گذر از شهرهای کاشغر و سمرقند و بخارا در نهایت به تهران ختم می‌شود و پس از تهران به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شود و شاخه جنوبی به شهرهای بغداد و دمشق و قاهره متصل می‌شود و کریدور شمالی جاده ابریشم نیز با عبور از زنجان و تبریز به آنکارا و اروپا منتهی می‌شود.
ترابری > حمل و نقل ریلی

زنجان در مسیر راه‌آهن سراسری که جنوب و مرکز آسیا را به روسیه و اروپا متصل می‌کند واقع شده است و مسیر ریلی مرکز و شرق ایران را به شمال غرب ایران متصل می‌کند.
ترابری > فرودگاه

مقالهٔ اصلی: فرودگاه زنجان
فرودگاه زنجان با مساحت ۴۰۰ هکتاری در فاصله ۱۵ کیلومتری شمال‌غرب شهر زنجان در مسیر جاده قدیم زنجان-اردبیل واقع شده است. این فرودگاه از سال ۱۳۹۰ شروع به فعالیت کرده است. فعلاً پروازهای فرودگاه زنجان به مقصد مشهد صورت می‌پذیرد. از خردادماه سال ۹۲، پروژه توسعه باند فرودگاه زنجان آغاز شده است.
با توجه به مصوبه دولت مبنی بر تبدیل فرودگاه زنجان به مرز هوایی در اردیبهشت ۹۱ نیز نخستین پرواز خارجی به مقصد عربستان انجام شد. این فرودگاه قابلیت پذیرش انواع هواپیماهای پهن پیکر، انواع هواپیماهای متوسط و بدنه باریک و هلی‌کوپتر را دارا است. و هواپیماهای ایرباس ۳۰۰، ۳۱۰، ۳۲۰ و هواپیماهای نوع ABe در مسیرهای عربستان(حج عمره و حج تمتع) و مسیر زنجان-مشهد مشغول عملیات هستند، همچینین پروازهای غیربرنامه‌ای مختلف نظامی، آموزشی و امدادی در این فرودگاه انجام می‌گیرد.
با توجه به علاقه مردم، قرار است سفرهای خارجی به مقصد ترکیه و جمهوری آذربایجان نیز از فرودگاه زنجان برقرار گردد.
ترابری > پایانه مسافربری زنجان

ترمینال زنجان در بخش جنوبی شهر زنجان واقع شده است و ۷ شرکت مسافربری داخلی فعالیت دارند. این ترمینال دارای یک ساختمان چهار طبقه می‌باشد که کاربری چند منظوره دارد و علاوه بر ترمینال بین شهری برای تاکسیرانی شهری نیز استفاده می‌شود.
سفرهای خروجی این ترمینال شامل تهران، پایانه قم، پایانه ساری، آمل، بابل، اصفهان ترمینال کاوه، پایانه تبریز، ترمینال امام رضا (ع) مشهد، اهواز، اندیمشک، شیراز، آباده، ساوه، رشت، لاهیجان، لنگرود، پایانه ارومیه، خسروی، پایانه سنندج، پایانه همدان، ملایر، پایانه خرم‌آباد، بروجرد، پایانه سمنان، شاهرود، پایانه گرگان و گنبدکاووس می‌شود.
آثار تاریخی

بازار زنجان، طولانی‌ترین بازار سرپوشیده ایران
مسجد میرزائی (اوایل صفوی)
مسجد جامع زنجان (دورهٔ قاجار)
مسجد چهل‌ستون زنجان (دورهٔ قاجار)
مسجد جمیله خانم (دورهٔ قاجار)
مسجد اسحاق‌میرزا (دورهٔ قاجار)
مسجد عباسقلی (دورهٔ قاجار)
مسجد دمیریه (دورهٔ قاجار)
بقعه میرزا ابوالقاسم زنجانی (دورهٔ قاجار)
بقعه مجتهدی (دورهٔ قاجار)
بقعه میرزا مهدی زنجانی (دورهٔ قاجار)
عمارت ذوالفقاری (دورهٔ قاجار)
خانه و باغ معین‌التجار (دورهٔ قاجار)
خانه شیخ‌الاسلامی (دورهٔ قاجار)
خانه بهمنی (دورهٔ قاجار)
خانه توفیقی (اواخر قاجار)
خانه مقدم (دورهٔ قاجار)
خانه خدیوی (دورهٔ پهلوی)
کارخانه کبریت سازی (دورهٔ پهلوی) که در حال حاضر به عنوان موزه بازگشایی شده است.
بنای رخت‌شوی‌خانه (دورهٔ پهلوی)
کاروانسرای سنگی (دورهٔ صفوی)
کاروانسرای دخان (دورهٔ قاجار)
حمام حاج‌داداش (دورهٔ قاجار)
پل سردار (دورهٔ قاجار)
پل حاج سید محمد (دورهٔ قاجار)
پل میر بهاءالدین (دورهٔ قاجار)
عمارت‌های تاریخی

عمارت دارایی (دورهٔ قاجار)
عمارت ذوالفقاری (دورهٔ قاجار)
عمارت توفیقی (دورهٔ قاجار)
عمارت شیخ‌الاسلامی (دورهٔ قاجار)
عمارت ضیائی (دورهٔ قاجار)
عمارت مظفری (عاصم السلطنه) (دورهٔ قاجار)
عمارت معینی (دورهٔ قاجار)
عمارت بهمنی (دورهٔ قاجار)
عمارت مقدم (دورهٔ قاجار)
خانه خدیوی (دورهٔ پهلوی)
مردم > زبان

حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب (تألیف در ۷۴۰ق/۱۳۳۹م) زبان زنگان و مراغه و تالش گشتاسبی را پهلوی ذکر می‌کند و می‌گوید «زبانشان پهلوی به جیلانی بازبسته است» که منظور همان گویش‌های گوناگون زبان‌های تاتی‌تبار است.
شهر طی دوره‌های تاریخی بعدی کاملاً متروکه و خالی از سکنه شده بود. ولی درطی قرون چهارم و پنجم هجری قمری، زنجان به علت داشتن چراگاه‌های وسیع و رودخانه‌های پرآب مورد توجه ایل‌ها مختلف و قبیله‌های پرجمعیت ترک قرار گرفت که به مرور ساکن این مناطق شدند. منطقه زنجان یا خمسه قدیم از قرون میانه ایران تا به امروز به عنوان یکی از سکـونتگاه اصلی ایل افشار و تیره‌های مختلف آن شناخته می‌شود. ایل‌های افشار یکی از ایل‌های تشکیل دهنده سپاهیانی بودند که توانستند اقتدار شاه اسماعیل اول صفوی را در ایران استوار کنند و سران و امیران مختلف طایفه‌های افشار درجنگ‌های پادشاهان صفوی با عثمانی‌ها و ازبکها و نیز در لشکرکشی‌های سپاه نادرشاه نقش بزرگ و مهمی ایفا کردند.
امروزه زبان مردم زنجان ترکی آذربایجانی، با لهجه زنجانی است. ترکی آذربایجانی به زبانی اطلاق می‌شود که در داخل مرزهای کشور ایران زبان محاوره اکثریت مردم منطقه شمال غرب ایران می‌باشد. و علاوه بر شمال غرب ایران در مناطق مختلفی از سراسر ایران توسط گروه‌های مختلفی از مردم ایران استفاده می‌شود. ترکی آذربایجانی همچنین زبان رسمی جمهوری آذربایجان نیز محسوب می‌شود و علاوه بر ایران و آذربایجان، در برخی از مناطق کشورهای روسیه، ترکیه، سوریه، عراق، افغانستان نیز دارای گویشوران بسیار زیادی می‌باشد. زبان ترکی آذربایجانی در شکل‌گیری تاریخی خود مرتبط با لهجه‌های قدیمی تر زبان‌های ترکی، مانند لهجه اوغوز و تا حدود زیادی لهجه قپچاق بوده است، در سیر تحول و گسترش خود بنا به اقتضای شرایط تاریخی و اجتماعی از یک سو با سایر شاخه‌های زبان ترکی مرتبط بوده و از سوی دیگر به دلیل همجواری و ترکیب با جوامع غیر ترک مثل زبان‌های عربی و فارسی بوده و از این زبان‌ها تأثیر گرفته است.
مردم زنجان از لحاظ فرهنگی و زبانی به مانند سایر شهرهای آذربایجانی‌نشین ایران به‌شمار می‌روند.
فارسی نیز در برخی خانواده‌ها رایج است.
مردم > جمعیت

جمعیت شهر زنجان در اولین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۳۵ شمسی برابر با ۴۷۱۵۹ نفر بود.جمعیت شهر طی دهه ۱۳۵۵–۱۳۶۵ با رشد ۷٫۶ درصدی به بیش از دو برابر افزایش پیدا می‌کند و از ۱۰۰۳۵۱ نفر به ۲۱۵۴۵۸ در سال ۱۳۶۵ می‌رسد.
|  | ۱۳۶۵ | ۱۳۷۵ | ۱۳۸۵ | ۱۳۹۰ | ۱۳۹۵ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| جمعیت شهرستان | ۳۳۲۸۶۸ | ۴۰۴۶۶۵ | ۴۵۴۶۱۶ | ۴۸۶۴۹۵ | ۵۲۱۳۰۲ |
| متوسط رشد سالانه | - | ۱٫۹۷ | ۱٫۱۷ | ۱٫۳۶ | ۱٫۳۹ |