جنگ‌های ارتداد
منبع‌شناسی > منابع دست اول > تک‌نگاری‌های کهن

یکی از پرسابقه‌ترین سبک‌های تاریخ‌نگاری اسلامی، تک‌نگاریهای تاریخی هستند که نگارش آن‌ها در سده‌های نخست هجری رواج داشته. اگرچه اوج گرایش به این سبک به سده‌های دوم و سوم قمری بازمی‌گردد، ولی نمونه‌های کمی از گرایش به این سبک در سده‌های بعدی مشاهده می‌شود. این تک‌نگاری‌ها، آثاری هستند که موضوع آنها به یک واقعه یا جریان تاریخی، محدود می‌گردد و عموماً از حجمی کوچک برخوردارند. موضوع غالب این تک‌نگارها، جنگ‌های مشهور تاریخ اسلام بوده که جنگ‌های ارتداد نیز یکی از همین نمونه‌هاست.
از نظر محتوایی، تک‌نگارها اگرچه دارای موضوع تاریخی هستند، اما روش آنها در تنظیم مطالب همواره روش تاریخی نیست و گاه به داستان‌پردازی کشیده شده‌اند. تک‌نگارهای تاریخی با توجه به قدمت‌شان، در تحقیقات مربوط به سدهٔ اول و دوم هجری از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. در واقع بخش مهمی از آثار مدون تاریخی مربوط به سده‌های سوم و چهارم قمری مانند تاریخ طبری و انساب الاشراف بلاذری، قطعاتی اقتباس شده از همین تکنگاری‌های تاریخی هستند و دانستن این امر پژوهشگران را مجبور می‌کند که برای نقد گزارش‌های تاریخی و بررسی تطبیقی آن‌ها در موضوعات پیچیدهٔ تاریخ اسلام مستقیماً این تک‌نگاری‌ها را به کار بگیرد. متأسفانه تعداد کمی از این منابع باقی مانده و تعداد کم‌تری از آنان به راحتی در دسترس است. از آن‌جا که بسیاری از بخش‌های کتب تاریخی موجود برگرفته از کتب پیشین است. می‌توان با استفاده از محتویات کتب بعدی، تمام یا بخشی از منابع آن‌ها که همان کتب قدیمی‌تر هستند را پیدا کرد.
موارد شناخته از تک‌نگاری‌های مربوط به رده در سده‌های دوم و سوم قمری به ترتیب تاریخ:
کتاب الردة، اثر ابومخنف لوط بن یحیی ازدی از اخباریان کوفه که به عنوان شخصیتی با گرایش شیعی شناخته شده‌است. برخی از فهرست‌نویسان کهن، چون ابن ندیم و نجاشی از این اثر ابومخنف یاد کرده‌اند و طبری در تاریخ خود، در باب اخبار رده به‌ندرت قطعاتی از آن را اقتباس کرده‌است.
کتاب المبعث و المغازی و الوفاة و السقیفة و الردة، نوشته ابان بن عثمان احمر بجلی، از رجال شیعه امامیه که در میانه سدهٔ دوم هجری در کوفه می‌زیست. در منابعِ زندگی‌نامه چون فهرست طوسی و رجال نجاشی از این مجموعه به عنوان یک تألیف جامع یاد شده و به راویان و طرق گوناگون روایت آن اشاره شده‌است. طوسی همچنین اشاره کرده که برخی از تحریرهای این کتاب، قدری افتادگی داشته‌است. دربارهٔ اهمیت این کتاب می‌توان گفت که از جمله منابع یعقوبی در تألیف کتاب تاریخ بوده‌است. برپایهٔ نقلیات گوناگون از مضامین این کتاب، می‌توان برداشت کرد که نسخه‌هایی از آن تا سدهٔ ششم قمری هنوز متداول بوده و کسانی چون فضل بن حسن طبرسی و ابن شهرآشوب بخش‌هایی از آن را نقل کرده‌اند. اخیراً آقای رسول جعفریان بر اساس موارد منقول در منابع گوناگون، این اثر را تا اندازه‌ای بازسازی کرده و با عنوان المبعث و المغازی و الوفاة والسقیفة و الردة، در قم مورخ ۱۳۷۵ شمسی به چاپ رسانده‌است. اما باید توجه داشت که در بخش‌های بازیابی شده هنوز در بخش مربوط به اخبار رده کاستی دارند.
کتاب الردة، اثر سیف بن عمر از اخباریان کوفه که دربارهٔ شخصیت علمی او بسیار بحث شده‌است. گزارش‌های او در باب وقایع گوناگون صدر اسلام بیشترین هماهنگی را با گفتمان عثمانیه داشته و از سوی عالمان اهل سنت با برخوردی دوگانه مواجه بوده‌است؛ از یک سو گزارش‌های او در سطح وسیعی مورد استفاده طبری در بخش صدر اسلامِ تاریخ طبری قرار گرفته و از سوی دیگر اعتبار او در نقل اخبار به شدت مورد تردید و نقد قرار دارد. کتاب او با عنوان الردة از سوی کسانی چون ابن ندیم در الفهرست یاد شده و ابن خیر اشبیلی در فهرست خود آن را کتاب الردة و الفتوح نام نهاده‌است. در این کتاب به وقایع مربوط به رده و نیز فتوح خلفای سه‌گانه پرداخته شده و عمده‌ترین مأخذ طبری در نقل مباحث رده بوده و احتمالاً تمامی مضامین آن را در تاریخ خود نقل کرده‌است. باید افزود که ابن حجر عسقلانی نیز در مواضعی از الاصابة از آن استفاده کرده‌است.
کتاب الردة، نوشته ابومحمد عبدالله بن وهب فهری قرشی، فقیه و محدث مصری و از شاگردان بنام مالک بن انس. وی در کنار مطالعات تاریخی و حدیثی خود، به نقل روایات تاریخی نیز اهتمام داشته و از همین رو اخبار زیادی به نقل از وی در منابع مهم تاریخی، همچون سیرهٔ ابن هشام و انساب الاشراف بلاذری ثبت گردیده‌است. از کتاب الرده ابن وهب که در برخی منابع از آن یاد شده، هنوز اطلاعات بیشتری در دست نیست.
کتاب الردة، اثر هشام بن محمد کلبی، از مورخان مشهور کوفه که به گرایش شیعی شناخته شده‌است. در مورد این اثر وی به‌جز آن‌که نجاشی در برشمردن آثار وی این نام را آورده چیزی نمی‌دانیم.
کتاب الردة، نوشته ابوحذیفه اسحاق بن بشر بخاری، مورخ خراسانی که مدتی از زندگی خود را به تحصیل در مکه و مدینه گذرانده بود؛ اما روایاتش بیش از همه در همان خراسان با استقبال روبرو شد. عنوان‌های آثار وی و دیدگاه عالمان امامیه دربارهٔ اعتبار علمی او، گرایش وی به تشیع را نشان می‌دهد. برخلاف کتاب وی المبتدأ که رواجی قابل ملاحظه داشته و اکنون نیز نسخی از آن شناخته شده‌است، از کتاب الرده ابوحذیفه تنها نامی در فهرست ابن ندیم به میان آمده و او به صراحت آن را کتابی جدا از المبتدأ نام برده.
کتاب الردة، اثر محمد بن عمر واقدی، مورخ نامدار مدینه و مؤلف کتاب مشهور المغازی. برخی از فهرست‌نویسان چون ابن خیر اشبیلی و حاجی خلیفه از این اثر یاد کرده‌اند. ابن ندیم در الفهرست عنوان آن را به گونه‌ای آورده‌است که گویا واقدی کتابی با عنوان «الردة و الدار» تألیف کرده‌است، ولی از برخی منابع به صراحت اشاره می‌کنند که کتاب الدار مربوط به کشته شدن عثمان در خانه خود، و نوشته‌ای مستقل از کتاب الردة بوده‌است. ابن رستم طبری از عالمان امامی در سدهٔ چهارم قمری، ابن حبیش مورخ اندلسی و ابن حجر عسقلانی از جمله کسانی‌اند که از این اثر نقل قول‌هایی آورده‌اند. مارسدن جونز در سخن از آثار برجا ماندهٔ واقدی گفته‌است که از مجموع تصانیف واقدی، تنها دو کتاب مغازی و رده است که وی در انتساب آنها به مؤلف تردیدی روا نمی‌دارد. کتابی با عنوان کتاب الرده واقدی در ۱۴۰۹ قمری/ ۱۹۸۹میلادی به کوشش محمد حمیدالله در پاریس به چاپ رسیده‌است؛ اما این دیدگاه نیز وجود دارد که این اثر بخشی از کتاب الفتوح ابن اعثم کوفی است.
کتاب الردة، نوشته ابوالحسن علی بن محمد مدائنی، مورخ اهل عراق که بیشتر به عنوان تاریخ‌نگاری اعتدال‌گرا شناخته شده‌است. کتاب او در باب رده، به تصریح ابن ندیم در الفهرست نوشته‌ای مستقل بوده و نشانی از استفاده مؤلفان بعدی از آن موجود نیست.
کتاب الردة، اثر ابواسحاق اسماعیل بن عیسی عطار مورخ کم‌شناختهٔ بغدادی. او تنها مروج آموزش‌های تاریخی ابوحذیفه بخاری در عراق بود. اطلاعات ما از کتاب الرده او در حد نامی است که ابن ندیم در فهرست خود آورده‌است.
کتاب الردة، نوشته وثیمة بن موسی فارسی، محدث و مورخ کم‌شناخته ایرانی. نام کتاب الرده وثیمه در برخی منابعِ شرح حال و کتابشناسی، همچون وفیات ابن خلکان و کشف الظنون دیده می‌شود. همچنین این کتاب موضوع مقالاتی از لوی دلاویدا، گابریلی، شال، روزنتال و جواد علی نیز بوده‌است. به هر حال، کتاب الرده وثیمه که اکنون نسخه‌ای از آن موجود نیست، دست کم تا سدهٔ نهم قمری باقی بوده و مورد استفاده وسیع ابن حجر عسقلانی در الاصابة قرار گرفته‌است. هونرباخ منقولات کتاب الرده وثیمه را از الاصابة استخراج کرده و اطلاعات به دست آمده را بر اساس قبایل اهل رده ترتیب داده‌است. این بازسازی در ۱۹۵۱م در فرهنگستان علوم ماینتس در ضمن «مقالات هنری و اجتماعی» به چاپ رسیده‌است. گفتنی است این کتاب در اختیار ابن عبدالبر نیز بوده و اقتباساتی از آن در الاستیعاب نیز دیده می‌شود.