stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
آهن

برای دیگر کاربردها، آهن (ابهام‌زدایی) را ببینید.
آهن با نماد شیمیایی Fe (به لاتین: Ferrum)، نام یک عنصر شیمیایی با عدد اتمی ۲۶ و چگالی ۷۸۷۴ کیلوگرم بر مترمکعب است. آهن یک فلز است که در نخستین دورهٔ فلزهای واسطه جای دارد. آهن از دیدگاه جرم، بزرگ‌ترین عنصر سازندهٔ کرهٔ زمین است. آهن اصلی‌ترین عنصر سازندهٔ هستهٔ بیرونی و درونی زمین و چهارمین عنصر متداول در پوسته‌است. فراوانی آهن در سیاره‌های زمین‌سان و دیگر کره‌های سنگی مانند ماه، به خاطر پدیدهٔ همجوشی هسته‌ای در ستاره‌ها است به این معنی که در فرایند همجوشی، آهن آخرین عنصری‌است که با آزادسازی انرژی، پیش از فروپاشی انفجاری آن ستاره به صورت یک نو اختر یا ابرنواختر، و پراکندن آهن در فضا، ایجاد می‌شود.
در حدود ۱٬۴۰۰ پیش از میلاد، از ساخته‌های آهنی در قلمرو هیتی‌ها در ارمنستان کنونی استفاده می‌شد که این به عنوان نخستین شواهد مصرف این عنصر است.
مانند دیگر عناصر گروه ۸؛ روتنیم و اوسمیوم، آهن نیز در طیف گسترده‌ای از حالت‌های اکسیداسیون یافت می‌شود؛ از ۲- تا ۶، هرچند که اکسایش ۲ و ۳ متداول‌ترین هستند. سرچشمهٔ عنصری آهن در شهاب‌سنگها و سایر محیط‌های کم اکسیژن است، اما نسبت به اکسیژن و آب دارای واکنش‌است. سطح آهن تازه سطحی نقره‌ای-خاکستری درخشان به نظر می‌رسد، اما در هوای عادی اکسیده می‌شود تا به صورت اکسید آهن هیدرات شده درآید، که معمولاً به عنوان زنگ شناخته می‌شود. برخلاف دیگر فلزات که لایه‌های اکسید سطح، درون قطعه فلز را (در برابر زنگ‌زدگی) رویینه می‌سازند، لایهٔ اکسید آهن، با ادامهٔ نفوذ حجم بیشتری از فلز، و در نتیجه پوسته پوسته شدن و سوا شدن، سطح تازه‌ای را در معرض خوردگی قرار می‌دهد.
تاریخچه

نخستین بار آهن شکل گرفته که توسط بشر در دورهٔ پیش از تاریخ مصرف شد از شهاب سنگ‌ها آمده بود. ذوب آهن در کوره‌ها در هزارهٔ دوم پیش از میلاد شروع شد، آثار مکشوفه از آهن ذوب شده از ۱۲۰۰–۱۸۰۰ پیش از میلاد در هند و در مشرق از حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد به‌دست آمد (که گمان می‌رود ناشی از ذوب آهن در آناتولی یا قفقاز بوده‌است).
چدن برای اولین بار در حدود ۵۵۰ سال پیش از میلاد در چین تولید شد اما در اروپا تا سال‌های قرون وسطا تولید نشد، در طول دوران قرون وسطا ابزاری در اروپا کشف شد که از آهن شکل یافته از چدن (pig Iron) با استفاده از ریخته‌گری زیور آلات تولید شده بودند، برای تمام این فرایندها از زغال چوب به عنوان سوخت استفاده شد.
فولاد (که با کربن کمتر از pig Iron است اما آهن شکل یافته بیشتری دارد) اولین بار در دوران باستان تولید شد. روش‌های تازهٔ تولید آن به وسیلهٔ میله‌های کربنیزه کردن آهن در فرایند سیمانی کردن در قرن هفدهم بعد از میلاد ابداع شد. در انقلاب صنعتی روش‌های جدید تولید آهن بدون زغال چوب ابداع شد و این روش‌ها بعداً در تولید فولاد مورد استفاده قرار گرفتند. در اواخر دههٔ ۱۸۵۰، هنری بسمر فرایند جدیدی برای ساخت فولاد اختراع کرد که شامل دمیدن هوا از روی چدن مذاب برای تولید فولاد نرم بود. این فرایند و دیگر فرایندهای ابداع شده در قرن ۱۹ و بعد از آن منجر به آن شد که دیگر آهن شکل‌یافته تولید نشود.
نام آهن که در پهلوی آسن نیز آمده باید از سنگ گرفته شده باشد ایرانیان در شاهنامه آهنگری را از دوره بسیار کهنی می‌دانستند و کاوه آهنگر نماد پایداری و کارگری و جنبش است واژه‌های ریم آهن نرماهن و روهینا و ده‌ها نام دیگر برای نمونه‌های آهن نشان از کهنی این فلز نزد ایرانیان است.
ویژگی‌ها

آهن دارای سطح صاف و نقره‌ای براق مایل به رنگ خاکستری‌ست اما وقتی در هوا با اکسیژن ترکیب می‌شود به رنگ قرمز یا قهوه‌ای در می‌آید که به آن‌ها اکسید دارای ترکیبات آهن یا زنگ گفته می‌شود. کریستال‌های خالص آهن نرمه (نرم‌تر از آلومینیوم) و با اضافه کردن مقدار کمی ناخالصی مانند کربن مقدار قابل توجهی تقویت می‌شود. مقادیر مناسب و کمی (تا چند درصد) از فلزات دیگر و کربن، تولید فولاد می‌کند که می‌تواند ۱۰۰۰ بار سخت‌تر از آهن خالص باشد.
Fe۵۶ سنگین‌ترین ایزوتوپ پایدار (تولید شده توسط فرایند آلفا در نکلئوسنتز استلار) است که با عناصر سنگین‌تر از آهن و نیکل برای تشکیلشان به سوپر نوا احتیاج دارند. آهن فراوان‌ترین عنصر در غول‌های قرمز است، و فراوان‌ترین فلز در شهاب‌سنگ‌ها و در هستهٔ فلزی متراکم در سیاراتی مثل زمین است.
آهن خالص فلز است، اما به ندرت در این شکل روی سطح زمین یافت می‌شود زیرا در حضور اکسیژن و رطوبت به آسانی اکسیده می‌شود. به منظور به دست آوردن فلز آهن، اکسیژن باید از سنگ معدن‌های طبیعی توسط کاهش شیمیایی حذف شود – به‌طور عمده از سنگ آهن از سنگ Fe2O3 توسط کربن در درجه حرارت بالاست. خواص آهن را می‌توان با تولید آلیاژهایی از آن با استفاده از فلزات متنوع گوناگون (و بعضی غیر فلزها به ویژه کربن و سیلیکون) اصلاح نمود و فولادها را ایجاد کرد. هستهٔ اتم‌های آهن تقریباً دارای بالاترین انرژی‌های اتصال در هر نکلئون است و تنها ایزوتوپ Ni-62 دارای انرژی بیشتر از آن است.
هرچند فراوان‌ترین نوکلید پایدار همان Fe-56 است، این آهن از طریق همجوشی هسته‌ای در ستاره‌های شکل گرفته‌است و اگرچه اندکی انرژی کمتر نیز از طریق سنتز کردن نیکل ۶۲ نیز استخراج می‌گردد. شرایط در ستارگان برای ایجاد این فرایند مناسب نیست. توزیع عنصر آهن بر روی زمین بسیار بیشتر از نیکل است و احتمالاً در تولید عنصر از طریق سوپر نوا نیز همین‌طور است.
آهن (آهن Fe+۲، یون فروس) عنصر ردیابی لازمی‌ست که تقریباً تمام موجودات زنده از آن استفاده می‌کنند. تنها استثناهای این موضوع چندین موجود زنده‌ای هستند که در محیط‌های فقیر از نظر آهن زندگی می‌کنند و به گونه‌ای تکامل یافته‌اند که عناصر گوناگونی را در فرایندهای متابولیکشان مورد استفاده قرار دهند مثل منگنز به جای آهن برای تجزیه یا هموسیانین به جای هموگلوبین. آنزیمهای حاوی آهن معمولاً دارای گروه‌های هموپروستاتیک هستند که در تجزیهٔ واکنش‌های اکسیداسیون در زیست‌شناسی و در انتقال تعدادی از گازهای حل شدنی شرکت می‌کنند.
خواص مکانیکی

خواص مکانیکی و آلیاژهای آن با استفاده از آزمون‌های گوناگون مانند آزمون برینل و راکول یا آزمایش‌های مقاومت کششی ارزیابی می‌شود، نتایج این قسمت‌ها به گونه‌ای با یکدیگر سازگارند که قسمت‌های آهن اغلب برای مرتبط نمودن نتایج یک تست با تست دیگر به کار می‌رود.
اندازه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که خواص مکانیکی آهن عمدتاً بستگی به خلوص دارد به گونه‌ای که خالص‌ترین کریستال‌های تک آهن که برای مقاصد تحقیقاتی تولید شده‌اند از آلومینیوم نرم ترند، افزودن تنها ۱۰ قسمت در میلیون کربن مقاومتش را دو برابر می‌کند. سختی نیز به سرعت با افزایش مقدار کربن تا ۰٫۲٪ و اشباع شده تقریباً در ۰٫۶٪ به سرعت افزایش می‌یابد. خالص‌ترین آهن تولید شدهٔ صنعتی (تقریباً ۹۹٫۹۹٪ خلوص) دارای سختی ۲۰–۳۰ برینل است.
شکل مختلف

آهن شاید بهترین مثال شناخته شده از دگروارگی در یک فلز باشد، سه فرم چند شکلی از آهن وجود دارد که به نام‌های α، ϒ و δ شناخته می‌شود.
همان‌طور که آهن ذوب شده سرد می‌شود در دمای ۱۵۳۸ درجهٔ سلسیوس به آلوتروپ δ کریستالیزه می‌شود که دارای یک ساختمان کریستالی مکعبی مرکزی‌ست، همان‌طور که بیشتر سرد می‌شود ساختمان بلوری یا کریستالی در دمای ۱۳۹۴ درجهٔ سلسیوس به شکل مکعبی وجه مرکزی تغییر می‌یابد که به نام آهن ϒ یا استنیت شناخته می‌شود، در دمای ۹۱۲ درجهٔ سلسیوس ساختمان بلوری یا کریستالی دوباره مکعبی بدنه مرکزی یا آهن α یا فریت می‌شود و در ۷۷۰ درجهٔ سلسیوس (نقطهٔ کوری، TC) آهن مغناطیسی می‌شود، هنگامی که آهن از دمای کوری عبور می‌کند تغییری در ساختمان کریستالی وجود ندارد اما در ساختمان حوزه تغییری رخ می‌دهد (هر حوزه شامل اتم‌های آهن با یک اسپین الکترونیک خاص است). در آهن غیر مغناطیسی شده همهٔ اسپین‌های الکترونیک اتم هادر یک حوزه در یک جهت قرار دارند هرچند در حوزهٔ مجاور آن‌ها جهات متفاوت هستند و گوناگونی دارد و لذا یکدیگر را خنثی می‌کنند، در آهن مغناطیسی اسپین‌های الکترونیک همهٔ حوزه‌ها هم جهت شده‌اند لذا اثرات مغناطیسی حوزه‌های مجاور همدیگر را تقویت می‌کنند اگر چه هر حوزه، شامل بیلیون‌ها اتم است ولی آن‌ها خیلی کوچک و در حدود ۱۰ میکرون هستند. آهن وقتی با بعضی فلزات خاص دیگر و کربن مخلوط می‌شود تا فولاد را ایجاد نماید دارای بیشترین اهمیت خواهد بود، انواع مختلفی از فولاد وجود دارد که درای خواص متفاوتی هستند و درک خواص آلوتروپ‌های آهن کلید ساخت فولادهایی با کیفیت خوب است.
آهن α یا همان فریت پایدارترین شکل آهن در دمای اتاق است. این آهن فلز نسبتاً نرمی‌ست که دارای مقدار کمی کرین (نه بیش از ۰/۰۲۱٪ از جرم در ۹۱۰ درجهٔ سلسیوس) است.
در دماهای بالای ۹۱۲ درجهٔ سلسیوس و تا ۱۴۰۰ درجهٔ سلسیوس آهن α یک انتقال فاز از حالت مکعب بدن مرکزی به حالت مکعب وجه مرکزی یعنی آهن ϒ را که استانیت نیز نامیده می‌شود تجربه می‌کند. این آهن نیز نرم است اما می‌تواند مقدار بسیار بیشتری کربن (به میزان ۲/۴٪ جرمی در دمای ۱۱۴۶ درجهٔ سلسیوس) داشته باشد، این شکل آهن در فولاد ضدزنگ که برای ساختن کارد و چنگال، تجهیزات بیمارستان‌ها و صنایع غذایی به کار می‌رود استفاده می‌شود.
شکل مختلف > ورق سیاه

محصولات فولادی به طور معمول به دو روش نورد سرد و نورد گرم تولید می‌شوند. در نورد سرد شکل‌دهی مقطع فولادی در دمای پایین انجام می‌شود اما در نورد گرم، شمش در دمای 930 درجه سانتیگراد حرارت می‌بیند که این فرایند موجب تیرگی و کدر و مات شدن رنگ محصول می‌شود به همین جهت به ورق تولیدشده با نورد گرم، ورق سیاه(Hot Rolled Sheet) گفته می‌شود. این محصول به ورق آهن نیز شناخته می‌شود و به دلیل تولید شدن به روش نورد گرم، در بازار به ورق گرم نیز معروف است.
پیدایش

آهن ششمین عنصر از لحاظ فراوانی در جهان است که در آخرین کنش نکلئوسنتز در ستاره‌های بزرگ از طریق سیلیکون فیوزینگ ایجاد می‌شود در حالی که آهن حدود ۵٪ از پوستهٔ زمین را تشکیل می‌دهد، اعتقاد بر این است که هستهٔ زمین در حد زیادی از یک آلیاژ آهن-نیکل تشکیل شده‌است که ۳۵٪ جرم کل زمین را تشکیل می‌دهد، بنابراین آهن فراوانترین عنصر روی زمین است ولی در پوستهٔ زمین چهارمین عنصر از لحاظ فراوانی است. بیشتر آهن پوسته به شکل ترکیبی با اکسیژن به صورت سنگ‌های معدنی اکسید آهن مثل هماتیت و مگنتیت یافت می‌شود.
حدود یکی از بیست شهاب سنگ تنها از مواد معدنی آهن-نیکل تائنیت (۳۵–۸۰٪ آهن) و کاماسیت (۹۰–۹۵٪ آهن) تشکیل شده‌اند. اگر چه تعداد اندکی از شهاب سنگ‌های آهنی بیشترین شکل آهن فلزی طبیعی در سطح زمین هستند.
تصور بر این است که رنگ قرمز سطح مریخ ناشی از رگولیت غنی اکسید آهن است.
ایزوتوپ‌ها

مقالهٔ اصلی: ایزوتوپ‌های آهن
آهن به‌طور طبیعی متشکل از ۴ ایزوتوپ: ۵/۸۴۸٪ رادیواکتیو Fe۵۴ (نیمه عمر بزرگتر از ۳/۱ × ۲۲ ۱۰سال)، ۹۱/۷۵۴٪ Fe56 پایدار، ۲/۱۱۹٪ از Fe57پایدار و ۰/۲۸۲٪ از Fe58 پایدار است. Fe60 یک رادیونیوکلاید منقرض شده با نیمه عمر طولانی (۱/۵ میلیون سال) است.
بیشتر کارهای قبلی در اندازه‌گیری ترکیب ایزوتوپیک Fe بر تعیین انواع Fe۶۰ تولید شده از فرایندهای همراه با نکلئو سنتز (یعنی مطالعات شهاب سنگ) و تشکیل سنگ معدن متمرکز شده‌است. هرچند در دههٔ اخیر پیشرفت تکنولوژی طیف‌سنجی جرمی اجازهٔ تشخیص و ارزیابی تغییرات طبیعی در نسبت‌های ایزوتوپ‌های پایدار آهن را داده‌است. بیشتر این کار به وسیلهٔ انجمن‌های علوم زمین و سیاره‌ای انجام شده‌است، هرچند کاربردهای آن در سیستم‌های بیولوژیک و صنعتی در حال آغاز شدن است.
فراوان‌ترین ایزوتوپ آهن Fe56 مورد توجه ویژهٔ دانشمندان هسته‌ای است. تصور غلط رایج این است که این ایزوتوپ پایدارترین هسته ممکن است و لذا انجام شکافت یا همجوشی در Fe56 و آزادسازی انرژی از آن غیرممکن است این مطلب درست نیست، چرا که هم Ni62 و هم Fe58 پایدار ترند و پایدارترین هسته هستند. هرچند چون نیکل Ni56 در واکنش‌های هسته‌ای سوپر نوا در فرایند α از هسته‌های سبک‌تر به گونه‌ای بسیار آسانتر تولید می‌شود، نیکل ۵۶ (ذرات آلفای ۱۴) آخرین نقطهٔ زنجیرهٔ همجوشی در ستارههای بسیار عظیم است، و از آنجا که افزودن یک آلفای دیگر روی-۶۰ را تولید می‌کند که نیاز به مقدار بسیار بیشتری انرژی دارد. این نیکل ۵۶، که دارای نیمه عمر حدود ۶ سال است به مقدار زیاد در این ستاره‌ها ساخته می‌شود اما به زودی توسط دو انتشار پزیترون پی در پی در درون محصولات تأخیری سوپر نوا در ابر گاز باقی‌مانده از سوپر نوا به اولین رادیو اکتیو کبالت ۵۶، و سپس آهن ۵۶ پایدار متلاشی می‌شود. این هستهٔ اخیر بنابراین در همه جای دنیا در مقایسه با دیگر فلزات پایدار با وزن اتمی تقریباً مشابه دارای فراوانی بیشتریست.
در فازهای شهاب سنگ‌های سمارکونا و چرونیکات ارتباطی بین غلظت Na60، محصول دختر Fe60، و فراوانی ایزوتوپ‌های آهن پایدار قابل مشاهده بود که نشان از وجود Fe60 در زمان تشکیل منظومهٔ شمسی دارد. احتمالاً انرژی رها شده از فروپاشی آهن ۶۰ همراه با انرژی رها شده از فروپاشی رادیونیکلاید Al۲۶ در ذوب دوباره و افتراق سیارات بعد از تشکیل آن‌ها در ۴/۶ بیلیون سال پیش مشارکت داشته‌است. فراوانی Na60 موجود در مواد فرا زمینی نیز ممکن است اطلاعات بیشتری نسبت به منشأ منظومهٔ شمسی و تاریخ
ابتدایی آن ارائه دهد. از میان ایزوتوپ‌های پایدار، تنها Fe۵۷ یک اسپین هسته‌ای (-۱/۲) دارد.
ترکیبات > ترکیبات معدنی

آهن ترکیباتی را ایجاد می‌کند که عمدتاً در حالت‌های اکسیداسیون +۲ و +۳ هستند. به‌طور سنتی، ترکیبات آهن II فروس نامیده می‌شوند و ترکیبات آهن (III) فریک نامیده می‌شود. ترکیبات زیادی در هر یک از حالات اکسیداسیون وجود دارد که مثال‌هایی از آن شامل سولفات آهن (II) (FeSo4) و کلرید آهن (III) (FeCl3) است.
همچنین مثال‌های بیشماری از ترکیباتی که شامل اتم‌های آهن در هر دوی این حالات اکسیداسیون وجود دارد مانند مگنتیک و آبی پروسی. آنیون منفی فریت [Fe ۲۴] شامل یک مرکز آهن، (Vi)بالاترین حالت اکسیداسیون شناخته شدهٔ آن است و مثلاً در فریت پتاسیم (کا دو اف ای اُ ۴) وجود دارد. ترکیبات آلی بی‌شماری (مثل پنتا کربنیل آهن) وجود دارند که دارای آهن زیرو ولنت (یا کمتر) هستند.
ترکیبات > ترکیبات آلی

همچنین ببینید: شیمی آلی آهن
تولید آهن فلزی > روش‌های آزمایشگاهی

در برخی کاربردهای خاص که به آهن خالص نیاز است می‌توان آن را در آزمایشگاه در مقادیر کم از طریق کاهش اکسید خالص یا هیدروکسید آن با هیدروژن تولید کرد، یا می‌توان پنتاکربونیل آهن را تا ۲۵۰ درجه سلسیوس گرم کرد تا تجزیه شده و آهن خالص پودری ایجاد گردد. روش دیگر الکترولیز کلرید آهن بر روی کاتد آهنی است.
تولید آهن فلزی > روش‌های صنعتی اصلی

مقالهٔ اصلی: سنگ آهن
امروزه، تولید صنعتی آهن یا فولاد از دو مرحله اصلی تشکیل شده‌است. در مرحله اول، سنگ آهن با کک در کوره بلند کاهش یافته و فلز مذاب از ناخالصی‌هایی مانند کانی‌های سیلیکات جدا می‌شود. در این مرحله آلیاژی تولید می‌شود - آهن خام - که حاوی مقادیر نسبتاً زیادی کربن است. در مرحله دوم، توسط فرایند اکسایش مقدار کربن موجود در آهن خام کاهش می‌یابد تا آهن فرفورژه، فولاد یا چدن تولید شود. در این مرحله می‌توان سایر فلزات را برای ساخت آلیاژهای فولادی به آن اضافه کرد.
کانی‌ها

آهن در اغلب رس‌ها، ماسه‌سنگ‌ها و گرانیت‌ها وجود دارد. در میان کانی‌های مهم آن می‌توان از هماتیت، مگنتیت، لیمونیت و گوتیت را نام برد.
نقش زیست‌شناختی

آهن یکی از عناصر ضروری و مورد نیاز بدن است و وظایف مهمی را بر عهده دارد که عبارت‌اند از:
انتقال اکسیژن در گلبول‌های قرمز
تولید هموگلوبین خون
مقاومت در برابر استرس و ناخوشی
عملکرد صحیح آنزیمها
تقویت سیستم ایمنی
نقش زیست‌شناختی > نقش آهن در بدن

آهن به گلبول های قرمز خون کمک می کند تا اکسیژن را از ریه ها به سلول های سراسر بدن منتقل کنند. آهن در بسیاری از عملکردهای مهم بدن نیز نقش دارد. آهن علاوه بر پیشگیری و درمان انواع کم خونی، برای نارسایی قلبی، مهارت‌های حافظه و تفکر، رشد کودک، خستگی، ADHD و بسیاری از شرایط دیگر هم استفاده می‌شود.
نقش زیست‌شناختی > جذب آهن

گوشت مرغ و ماهی و گوشت قرمز خصوصاً ویتامین ث، به جذب آهن کمک فوق‌العاده‌ای می‌کنند. همچنین چای و قهوه نیز مانع از جذب آهن می‌شوند.
نقش زیست‌شناختی > فهرست مواد غذایی بر پایه اندازه آهن

| نام ماده غذایی | میلی‌گرم (mg) در ۱۰۰ گرم |
| --- | --- |
آویشن خشک: ۱۲۳٫۶
مرزنگوش خشک: ۸۲٫۷۱
زردچوبه آسیاب شده: ۵۵
برگ بو: ۴۳
مرزه آسیاب شده: ۳۷٫۸۸
دانه انیسون (بادیان رومی): ۳۶٫۹۶
ترخون خشک‌شده: ۳۲٫۳۰
زنجبیل آسیاب شده: ۱۹٫۸۰
پودر کاری: ۱۹٫۱۰
دانه زیره: ۱۶٫۲۳
دانه و آرد کنجد کم-چرب: ۱۴٫۲۲
جوز هندی آسیاب شده: ۱۳٫۹۰
برخلاف تصور عامه مردم که اسفناج را یک گیاه با میزان آهن زیاد می‌دانند، این سبزی فقط دارای ۲/۷۱ میلی‌گرم آهن در ۱۰۰ گرم اسفناج خام است. به رغم باور همگان، اسفناج منبع فوق‌العاده خوب آهن نیست، زیرا میزان اسید اکسالات آن، بدن را از جذب مواد معدنی بازمی‌دارد.
آهن در گیاهان

عنصر آهن یکی از ریز مغذی‌های ضروری برای ادامه حیات گیاهان است، به‌طوری که اگر آهن به مقدار کافی در اختیار گیاه قرار نگیرد، گیاه دچار بیماری فقر آهن یا همان زردبرگی می‌شود که در این حالت چرخه فتوسنتز دچار اختلال شده و با کاهش جدی رشد و باردهی محصول مواجه خواهد شد. ماده غذایی آهن، یکی از عناصر غذایی کم مصرف است که وجود آن به اندازه کافی برای رشد گیاهان زراعی و باغی لازم است و در تشکیل سبزینه گیاهان نقش ارزنده ای دارد. آهن گرچه در ساختار کلروفیل وجود ندارد ولی در سنتز آن نقش مهمی دارد. این عنصر به شکل مختلف کانی در خاک وجود دارد.
آهن در گیاهان > علائم ظاهری کمبود آهن در گیاهان

اگر گیاهی نسبت به جذب آهن به مقدار کافی قادر نباشد ساخت سبزینه (کلروفیل) در برگ کاهش می‌یابد و برگ‌ها رنگ پریده خواهند شد. به این نحو که ابتدا این پدیده در فاصله بین رگبرگ‌ها رخ داده، سپس با شدت یافتن کمبود، به جز رگبرگ‌ها، تمام سطح برگ زرد می‌شود. چون آهن در گیاه پویا نیست این علائم ابتدا در برگ‌های جوان و در قسمت بالای ساقه مشاهده شده و با شدت یافتن کمبود تمامی گیاه را در بر می‌گیرد. باید توجه داشت که تنها کمبود آهن منجر به زردی برگ نمی‌شود، کمبود ازت، گوگرد، منیزیم و برخی عناصر دیگر می‌توانند این مشکل را ایجاد کنند.
کمبود آهن همراه با عوامل زیر تشدید می‌گردد:
خاک‌های با PH بالا (قلیایی)
خاک‌های آهکی
مقدار زیاد مس
خاک‌هایی با زهکشی ضعیف
آلوتروپ‌های آهن

آهن آلفا (آهن بتا را نیز ببینید)
آهن گاما
آهن دلتا
آهن اپسیلون
این تخته سنگ ۲۱۰۰ میلیون ساله که از سنگ رسوبی سیاه و رگه‌های آهن درست شده از سنگ‌های معادن آمریکای شمالی است و در موزهُ ملی زمین‌شناسی و معدن شهر درسدن آلمان نگهداری می‌شود. وزن این سنگ با ابعاد ۳×۲×۱ متر ۸٫۵ تن است.
نمودار فازی فشار-کم آهن خالص
آهن(III) کلرید آبپوشیده که به فریک کلرید نیز معروف است.
نیل فرنگی
پودر آهن
جاسم غضبان‌پور

| جاسم غضبان‌پور | جاسم غضبان‌پور |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۳۴۲ خرمشهر، ایران
ملیت: ایرانی
شناخته‌شده برای: عکاسی جنگ، عکاسی معماری، عکاسی اجتماعی، عکاسی هوایی
جاسم غضبان‌پور (خرمشهر-۱۳۴۲) عکاس ایرانی است.
زندگی حرفه‌ای

جاسم غضبان‌پور از سال ۱۳۵۵ کار خود را با عکاسی مستند اجتماعی شروع و از همان ابتدا تلاش در ثبت اوضاع و احوال مردم زادگاهش کرد. او فعالیت خود را با عکاسی از وقایع انقلاب اسلامی ادامه داد. بعدها با شروع حمله عراق به ایران عکاسی از جنگ را آغاز کرد و تا پایان جنگ به عنوان عکاس در جبهه‌ها فعالانه حاضر بود.عکاسی از خرمشهر بعد از بازپس‌گیری آن از نیروهای بعثی عراقی و عکاسی از تهران و وقایع مربوط به دوره موشک‌باران (سال ۱۳۶۷) را می‌توان به عنوان فعالیت‌های شاخص او در دهه ۱۳۶۰ شمسی دانست.
غضبان‌پور فارغ‌التحصیل رشته عکاسی از دانشگاه هنر (۱۳۶۶–۱۳۶۲) است. پس از آن در سال ۱۳۷۰ «انتشارات تیس» را تأسیس کرد.

پس از اتمام جنگ به عکاسی از وجوه فرهنگی و هنری ایران در تمام ابعاد ممکن پرداخت و جلوه‌ای نوین از ایران را در آثار خود به نمایش گذاشت. وی تا امروز علاوه بر چاپ چندین جلد کتاب در زمینه جنگ، قریب به چهل جلد کتاب در زمینه ایران‌شناسی دارد.

از بنام‌ترین آثار منتشر شدهٔ او می‌توان به:

«از آسمان ایران» شامل عکس‌های هوایی ـ عکس‌برداری شده با بالگرد ـ از تمام کشور،

«زندگی جدید کالبد قدیم» ـ دوره سه جلدی ـ با موضوع معماری کهن و ارزشمند ایران،

«خانه ایرانی» که سال‌هاست به عنوان مرجع مورد استفاده دانشجویان معماری است،

«شکوه ایران: ایران پیش از اسلام، ایران دوران اسلامی و ایران امروز» ـ مجموعه سه جلدی که توسط ناشری انگلیسی چاپ و منتشر شده‌است ـ اشاره کرد.

علاوه بر چاپ و نشر کتاب‌های فوق عکس‌های او طی سی سال اخیر در نشریات گوناگون داخلی و خارجی چاپ شده‌اند. برگزاری نمایشگاه‌های متعدد انفرادی و جمعی نیز، در کارنامه غضبان‌پور قرار دارد.
کارهای چاپ‌شده

زندگی جدید ـ کالبد قدیم، منتخب ابنیه با ارزش ایران همراه با نقشه‌های آنها (جلد ۱)، وزارت مسکن و شهرسازی، ۱۳۷۱
زندگی جدید ـ کالبد قدیم، منتخب ابنیه با ارزش ایران همراه با نقشه‌های آنها (جلد ۲)، وزارت مسکن و شهرسازی، ۱۳۷۲
زندگی جدید ـ کالبد قدیم، منتخب ابنیه با ارزش ایران همراه با نقشه‌های آنها (جلد ۳)، وزارت مسکن و شهرسازی، ۱۳۷۲
گره سازی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، ۱۳۷۲
کتاب‌خانه ایرانی: معرفی ۵۰ خانه قدیمی با ارزش از ایران همراه با نقشه‌های بناها، سازمان ملی مسکن و زمین، ۱۳۷۵
آسمان و زمین: تهران ۵۰ روز زیر حملات موشکی، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران (انتشارات دستان)، ۱۳۷۶
آقا لطفعلی صورتگر شیرازی، سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۷۶
از آسمان ایران، عکس‌های هوایی از شهرهای مختلف ایران، تیس، ۱۳۷۹
شکوه ایران (مجموعهٔ سه جلدی: ایران پیش از اسلام، ایران دوران اسلامی، ایران معاصر)، بوث کلیبورن، لندن، ۲۰۰۱
بم، گزارش تصویری از شهر بم قبل و بعد از زلزله، تیس، ۱۳۸۳
آیین اختیار:گفتاری پیرامون فرهنگ و فلسفه زرتشت، تیس، ۱۳۸۵
شکوه خوزستان، تیس، ۱۳۸۸
معماری معاصر ایران: ۷۵ سال تجربه بناهای عمومی، ۱۳۰۰ تا ۱۳۷۵ هجری شمسی (مجموعه دو جلدی)، وزارت مسکن و شهرسازی (نشر پیام سیما)، ۱۳۸۸
شاهدان شهر:  منتخبی از نقاشیهای دیواری و مجسمه‌های شهر تهران، تیس، ۱۳۸۹
شهدای فتح خرمشهر و تیپ ۲۲ بدر، تیس، ۱۳۸۹
کارهای چاپ شده مشترک

گزارش تصویری حلبچه: گزارش تصویری بمباران شیمیایی حلبچه توسط عکاسان ایرانی، نشر ستاد تبلیغات جنگ، ۱۳۶۷
جنگ تحمیلی (جلد ۶)، نشر بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، ۱۳۶۸
صنعت نفت ایران، روابط عمومی و ارشاد وزارت نفت، ۱۳۶۹
طوفان صحرا، منتخب عکس‌های مجلهٔ تایم در جنگ خلیج فارس، تایم، براون لیتل، ۱۹۹۱
همه با هم: گزارش تصویری از فعالیتهای جهاد سازندگی، وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۷۲
دائرةالمعارف گیلان (مجموعهٔ سه جلدی)، گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴
ایران ـ آب ـ نیرو ـ طبیعت، نیرو چاپ، ۱۳۷۴
۲۰ سال عکاسی فیلم در ایران (۱۳۷۸–۱۳۵۸)، موزه سینمای ایران- انتشارات بنیاد سینمایی فارابی، ۱۳۷۹
آیینه شهر (مجموعه عکس بازار بزرگ تهران)، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران، ۱۳۷۹
تهران، آیینه شهر (مجموعه عکس انتخابات در تهران)، مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران ۱۳۸۰
ایران، یک انقلاب در عکاسی. عکاسان ایران در فرانسه (کتاب نمایشگاه)، موزه پاریس، ۲۰۰۱
زندگی و آثار استاد صنیع‌الملک، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۲
بم (جلد ۱: بام شکسته بم)، وزارت ارشاد اسلامی- وزارت مسکن و شهرسازی- مؤسسه نشرآوران، ۱۳۸۳
بم (جلد ۲: بم شهری که بود)، وزارت ارشاد اسلامی- وزارت مسکن و شهرسازی- مؤسسه نشرآوران، ۱۳۸۳
بم (جلد ۳: جوانه‌های بم)، وزارت ارشاد اسلامی- وزارت مسکن و شهرسازی- مؤسسه نشرآوران، ۱۳۸۳
باغ ایرانی، حکمت کهن منظر جدید، موزه هنرهای معاصر تهران، ۱۳۸۳
باغ‌های ایران، نشر پیام، ۱۳۸۵
جنگ تحمیلی (جلد۷: زن در دفاع مقدس)، نشر بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، ۱۳۸۵
جنگ تحمیلی (جلد۸: خرمشهر)، نشر بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، ۱۳۸۷
جنگ تحمیلی (جلد۹: شهدا)، نشر بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، ۱۳۸۹
شکوه خطاطی و تذهیب قرآن، متن از مارتین لینگز و مقدمه پرنس چارلز، تامس و هادسون، ۲۰۰۵
شاهدان زمان: معرفی عکاسان زمان جنگ، نشر شاهد، ۱۳۸۷
ایران مدرن (کتاب نمایشگاه)، ناشر انجمن آسیا و دانشگاه Yale نیویورک، ۲۰۱۳
ایران: تاریخ ناویراسته ۲۰۱۴–۱۹۶۰ (کتاب نمایشگاه)، موزه هنرهای مدرن پاریس، ۲۰۱۴
جوایز و تقدیر نامه‌ها

تقدیرنامهٔ مریت – فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های صلیب سرخ و هلال احمر بخاطر عکس‌های آوارگان جنگی، می ۱۹۹۰
دیپلم افتخار "اولین نمایشگاه عکاسی مطبوعاتی ایران"، تهران، اسفند ۱۳۶۹
لوح تقدیر از پنجمین جشنواره ادبی هنری روستا، خرداد ۱۳۷۰
لوح تقدیر "نخستین همایش بزرگ ادبی هنری حماسه خرمشهر"، تهران، خرداد ۱۳۷۵
تقدیر از کتاب‌خانه ایرانی در ششمین هفته کتاب، ۱۳۷۷
تقدیر ویژه در "چهارمین دوره انتخاب بهترین کتاب دفاع مقدس" برای کتاب "آسمان و زمین"، ۱۳۷۸
لوح تقدیر "دومین جشن فرهنگ جنوب"، اهواز، ۱۳۷۸
جایزه عکاس فعال ۱۳۸۳–۱۳۸۲ از "خانه عکاسان ایران"
تقدیر در نمایشگاه عکس "نهمین سالگرد تاسیس خانه عکاسان ایران"، آذر ۱۳۸۳
لوح تجلیل از عکاسان "روز ملی مقاومت و ایثار و پیروزی"، خرداد ۱۳۸۴
تقدیر از "دهمین نمایشگاه دو سالانه عکس ایران" و اولین "ماه هنر عکاسی"، آبان ۱۳۸۵
تقدیر از "بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس"، خرداد ۱۳۸۵
جایزه عکاس فعال سال ۱۳۸۵ از "خانه عکاسان ایران"
لوح سپاس و تقدیر "دومین جشنواره فیلم و عکس اردیبهشت"، اردیبهشت ۱۳۸۶
تقدیر در بخش جنبی نمایشگاه سراسری عکس "خرمشهر، حماسه مقاومت"، خرداد ۱۳۸۶
لوح افتخار و گواهی شرکت برای اثر برتر "دومین جشنواره انتخاب برترین‌های پژوهش و نوآوری در حوزهٔ مدیریت شهری"، آذر ۱۳۸۷
تقدیر برای همکاری با" Photo Expo" در فرهنگستان هنر، ۱۳۸۷
لوح تقدیر "دومین جشن فرهنگ جنوب"، آبان ۱۳۸۷
داوری جشنواره‌ها

داوری «چهارمین جشنواره سینمای جوان استان همدان»، مهر ۱۳۶۸
داوری «پنجمین جشنواره هنری بومی روستا»، خرداد ۱۳۷۰
مسابقهٔ بین‌المللی جایزه جهانی هنر و نیایش، تهران، ۱۳۸۴
نخستین جشنواره رسانه گردشگری، تهران، شهریور ۱۳۸۵
نمایشگاه سالانه عکس ایران (موزه هنرهای معاصر)، تهران، ۱۳۸۵
هیئت انتخاب و داوری «جشنواره سراسری سراج خراسان»، آذر ۱۳۸۵
هیئت انتخاب و داوری بخش عکس «جشنواره ملی هنرهای تجسمی مقاومت»، تهران، آذر ۱۳۸۵
هیئت انتخاب و داوری بخش عکس «نمایشگاه بزرگ هنر عاشورایی»، تهران، اسفند ۱۳۸۵
هیئت انتخاب و داوری مسابقه سراسری عکس «خرمشهر حماسه مقاومت»، تهران، خرداد ۱۳۸۶
داوری «جشنواره عکس رضوی»، اهواز، ۱۳۸۶
نمایشگاه عکس «اعتیاد»، نیروی انتظامی، تهران، ۱۳۸۶
نمایشگاه عکس «میراث فرهنگی ایران»، تهران، ۱۳۸۶
نمایشگاه عکس «سالگرد تسخیر خرمشهر»، تهران، ۱۳۸۶
هیئت انتخاب نمایشگاه عکس «حوادث غیر مترقبه»، سازمان هلال احمر ایران، تهران، ۱۳۸۶
هیئت انتخاب و داوری اولین «یادواره فیلم و عکس بم»، تهران، تابستان ۱۳۸۶
مسابقه «نقد عکس» دانشگاه هنر، تهران، آذر ۱۳۸۷
«نخستین جشنواره بین‌المللی هنرهای تجسمی فجر»، تهران، بهمن ۱۳۸۷
نخستین جشنواره فرهنگی هنری «شمس‌العماره»، ۱۳۸۹
دومین جشنواره جهانی «هنر مقاومت»، ۱۳۹۰
یازدهمین جشنواره «تصویر سال»، تهران، ۱۳۹۲
عضویت در انجمن‌ها و گروه‌های حرفه‌ای

انجمن عکاسان هنری کانادا
عکاسان بین‌المللی امروز
سازمان عکاسان غیر وابسته بین‌المللی
انجمن عکاس کارون، ونکوور، کانادا
انجمن عکاسان میراث فرهنگی، ایران
انجمن عکاسان مطبوعات ایران
انجمن عکاسان بحران، ایران
انجمن ملی عکاسی ایران
بنیاد اعتباری حمایت از نویسندگان، روزنامه نگاران و هنرمندان
مؤسسه توسعه هنرهای تجسمی