آثار هنری مرتبط با دیوان حافظ
نسخه‌ها

پژوهش‌های گسترده دربارهٔ شعرِ حافظ هنوز به بررسیِ منظمی از اثرگذاریِ دیوانش بر هنرهای تجسمی نپرداخته‌است. نسخه‌های خطیِ اشعارِ او اصولاً به‌عنوان منبعِ نقد ادبی مورد توجه قرار گرفته‌اند، اما همان دست‌نوشته‌ها می‌توانند اطلاعاتی در مورد شیوه‌های فهم و بهره‌گیری از اشعارش در مکان‌ها و دوره‌های گوناگون ارائه دهند. حتی نسخه‌های خطی به‌ترتیبِ زمانی و جغرافیایی می‌تواند شاخصی برای میزان و رشدِ محبوبیتش باشد. نسخه‌هایی با آرایه‌هایی بسیار دقیق یا تصاویر مشخص ممکن است نحوهٔ درک اشعارش را نشان دهد. اشاراتی پراکنده به رونویسی شعرهای او از اشیاء شده‌است، اما می‌توان پژوهشی منظم‌تر انجام داد. از اشعارش توسط نقاشانِ سده‌های نوزدهم و بیستم میلادی به‌عنوان منبعی برای خلق نقاشی‌خط استفاده شده‌است که جایگزینی برای آثار فیگوراتیو است. نیاز به تصحیح انتقادی از دیوانِ حافظ، پژوهشگران را بر آن داشت تا برای شناساییِ نسخه‌های خطی که به‌طور اولیه و بادقت نوشته شده بودند، بررسی‌ای اصولی از مجموعه‌های عمومی و خصوصی انجام دهند. شناسایی چنین نسخه‌هایی به پژوهشگران، به‌ویژه محمد قزوینی، پرویز ناتل خانلَری و اخیراً رشید عِیوَضی، اجازه داد تا از آنها به‌عنوان پایهٔ نسخه‌های خویش استفاده کنند. نسخهٔ عیوضی از نُه نسخهٔ خطی به‌تاریخِ میان ۸۱۳ ه‍.ق/۱۴۱۰ م تا ۸۲۷ ه‍.ق/۱۴۲۳ م بهره برده‌است. درحال حاضر این نسخه‌ها از استانبول و تهران تا دوشنبه و حیدرآباد پراکنده شده‌اند، اما به‌نظر می‌رسد که بیشترِ نمونه‌های مصوّرِ عیوضی در شیراز تولید شده‌اند. این دست‌نوشته‌ها بر این واقعیت تأکید می‌کند که در طول سه دههٔ نخست سدهٔ نهم هجری، اشعار حافظ برای هر دو نوع جُنگ‌ها و سفینه‌ها گزیده شده‌اند و به‌عنوان دیوانی مستقل از بیش از ۴۰۰ غزل جمع‌آوری شده‌اند. کیفیتِ بالای خوشنویسی و تذهیبِ موجود در همان نسخه‌های خطی نیز نشان می‌دهد که طی چند دهه پس از درگذشتِ حافظ، آثارِ وی توسط خوشنویسان و مُذَهِّبانِ حرفه‌ای برای مشتریان بلندمرتبه رونویسی می‌شود.
طبق آخرین آمارِ منتشرشده دربارهٔ نسخه‌های خطیِ دیوانِ حافظ در «فهرستوارهٔ دست‌نوشته‌های ایران»، تاکنون دست‌کم ۵۳۹ جلد نسخهٔ دست‌نویس از دیوانِ حافظ در فهرست‌های نسخه‌های خطی در ایران معرفی شده که البته باید نسخه‌های موجود در موزه‌ها و کتابخانه‌ها و مجموعه‌های خصوصی جهان را که در این فهرست نیامده‌است، بر شمارِ آثار افزود. در میان این نسخه‌های خطی، اندکی مصوّر و تعدادی نیز نفیس هستند. از میان شاعرانِ بزرگِ ایران پس از شاهنامهٔ فردوسی و آثارِ نظامی، دیوان حافظ دارای بیشترین نسخه‌های خطیِّ نفیسِ خوشنویسی‌شده بر کاغذِ زرافشان یا الوان و گاهی متنِ حاشیه‌شده و آراسته با عواملِ گوناگونِ کتاب‌آرایی مانند تشعیر، ترصیع، تذهیب، شمسه و سرلوحِ مذهَّب، رنگه‌نویسی، جلدهای نفیس و دیگر زمینه‌های هنری است.
باوجود چندین نسخهٔ خطی اولیه که تقریباً شاملِ کلِ مجموعهٔ اشعار حافظ هستند، نسخه‌های خطیِ نفیسِ شعرِ حافظ در حوزهٔ خود بسیار متنوعند. بعضی از آنها فقط چند شعر دربردارند، و برخی دیگر کلِ دیوانش را. تصاویر تصویرگری‌شدهٔ اشعار او از لحاظِ موضوعی و فرم، متنوع هستند. در بعضی موارد، این تنوع ممکن است بازتابِ تفسیرهای مختلفی باشد که به شعرِ او نسبت داده شده‌است. درحال حاضر در میان قدیمی‌ترین نسخه‌های خطی، یک جفت سفینه یا مرقّع در پاریس موجود است که صفحاتی دربردارندهٔ دو بیت دارد که به‌صورت مورب و در کادرهای گسترده به‌همراهِ نقوشِ گیاهی و حیوانی نوشته شده است. در نمونه‌ای دیگر، شعر حافظ به‌همراه یک جفت نقاشی تصویر شده‌است، که یکی از آن‌ها زنی را همراه با کودکی خردسال، و دیگری زوجی را زیر درختی پرشکوفه نشان می‌دهد. بزرگ‌ترین گروه از نسخه‌های خطیِ مصورِ حافظ در شیراز تولید شده‌اند که چشمگیرترین‌شان متعلق به دههٔ ۹۷۰ ه‍.ق/۱۵۸۰ م است. اگرچه این آثار به‌وضوح برای افرادِ ثروتمند تولید شده‌اند، اما هیچ‌کدام به یک مشتری خاص اختصاص ندارد، به‌گونه‌ای که معمولاً به‌عنوان محصولاتِ تجاری توصیف می‌شوند. بعضی از تصاویرِ این آثار، مانند دیباچه و قطعاتِ اصلی احتمالاً عمومی هستند، اما نقاشی‌های موجود در بدنهٔ متن احتمالاً با مضامینِ شعرهای حافظ ارتباطی دارند. بیشتر نسخه‌های خطیِ حافظ در سدهٔ هفدهم میلادی هنوز منتشر نشده‌است، اما اظهارنظرها دربارهٔ آنها در کتابشناسی‌ها حاکی از آن است که تصویرگران توجه خود را از ایجاد تصاویرِ روایی — از جمله نمونه‌هایی که در نسخه‌های سدهٔ شانزدهم میلادی یافت می‌شود — به تولیدِ اغلب طراحی‌هایی با رنگ‌های ملایم، که اغلب شامل مردانِ بالغ و یک جوان می‌شوند، معطوف کرده‌اند. چشمگیرترین نمونه از این نوع، دو نسخهٔ خطی است که احتمالاً مربوط به دههٔ ۱۰۷۰ ه‍.ق/۱۶۶۰ م است، که یکی در کتابخانهٔ چستربیتی و دیگری، در موزهٔ کاخ توپ‌قاپی استانبول نگه‌داری می‌شوند. نسخهٔ چستربیتی شامل ۴۹۰ طراحیِ رنگ‌شده در ۵۰۰ برگ، و نسخهٔ استانبول دارای ۵۵۸ تصویر در ۵۷۸ برگ است. در هر دو مورد، کتاب‌ها تقریباً ظاهرِ یک مرقّع یا آلبومی را نشان می‌دهند که در آن نمونه‌های خوشنویسی با نقاشی‌های متناوب قرار دارند. محتمل است که اشعار حافظ به‌طور مکرر در آلبوم‌ها دیده شود، اما شمارِ اندکی از آن‌ها مورد بررسی قرار گرفته‌اند یا منتشر شده‌اند.
شیراز در سال‌های پایانی سدهٔ دهم هجری یکی از مهم‌ترین مراکز کتاب‌آرایی در ایران محسوب می‌شد. چهار نسخه از دیوانِ حافظ به‌دست هدایت‌الله کاتب شیرازی در فاصلهٔ زمانیِ کوتاهی کتابت شده که نمونه‌هایی از تولیدِ انبوهِ نسخه‌های خطیِ مصوّر به‌ویژه در زادگاهِ حافظ، شیراز است؛ دو نسخه در ۹۹۱ ه‍.ق که در کتاب‌خانهٔ عمومی سن‌پترزبورگ و کتابخانه و اسناد ملی مصر نگهداری می‌شوند و دو نسخهٔ همانندِ بدون تاریخِ کتابخانهٔ ملی مَلِک و کتابخانهٔ ملی پاریس. تعدادی از نسخه‌ها که به خوشنویسانِ نامدار، منسوب یا به‌دست آنها کتابت شده و یا دارای رقمِ مُذَهِّب هستند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. گاهی نیز به‌کاربردن عناصرِ گوناگونِ کتاب‌آرایی در یک نسخه، آن را از دیگر نسخه‌ها متمایز می‌سازد. نسخه‌هایی که به خطِ خوشنویسانی مانند میرعلی هروی و سلطان‌علی مشهدی نوشته شده یا به‌دست مذهّبانِ معروفی مانند یوسف مذهّب‌باشی، یاری مذهّب و عبدالله مذهّب شیرازی آراسته و تذهیب شده‌اند در این گروه قرار می‌گیرند. بیشتر نسخه‌های هنریِ اشعار حافظ توسط نستعلیق‌نویسانِ گمنام و نامدار نوشته شده‌است. اما در این میان شکسته‌نویسان هم به نوشتنِ گزیدهٔ اشعار یا خود دیوان پرداخته‌اند. از زمانِ ظهورِ صنعت چاپ، نسخه‌های خوشنویسی‌شدهٔ بسیاری از دیوانِ حافظ چاپ شده و نخستین نسخه نیز در کلکته و در میان سال‌های ۱۲۰۰ تا ۱۲۰۶ ه‍.ق بوده‌است. سیدعلی آل داوود قدیمی‌ترین نسخهٔ دیوانِ حافظ را مربوط به سال ۸۰۳ ه‍.ق می‌داند. این نسخه توسط برهان بن غیاث‌الدین کرمانی به خط نَسخ و به‌دستور امیر مجدُالدّین نوشته شده و در یکی از مراکزِ فرهنگیِ کشورهای آسیای میانه دیده شده‌است. اما در اواخر بهارِ ۱۳۹۴، نسخهٔ نسبتاً کاملی از دیوانِ حافظ مربوط به سال ۸۰۱ ه‍.ق در یکی از کتاب‌خانه‌های ترکیه به‌کوشش بهروز ایمانی پیدا شد. این نسخه در تهران به‌شیوهٔ چاپ عکسی/نسخهٔ برگردان انتشار یافته‌است.
در سدهٔ یازدهم هجری/هفدهم میلادی رواجِ شیوهٔ رضا عباسی، منجر به پیدایشِ نسخه‌های پرنگاره شد. در این شیوه، پیکره‌های بزرگ با قلم‌گیری‌های روان و درشت و محکم که بیشترِ صفحهٔ نقاشی را اشغال می‌کرد، جایگزینِ چهره‌پردازی‌های ریز و پرکار و ظرافتِ مکتب‌های پیشین شد. به‌دلیل ناپایداری‌ها و رخدادهای سیاسی و اجتماعی سدهٔ دوازدهم هجری/هجدهم میلادی، شمارِ کمی از نسخه‌های دیوانِ حافظ در دست است که کیفیتِ نسخه‌های سده‌های قبلی را ندارند و نسخه‌های مصوّر این سده نیز بسیار نایاب‌اند.
کشمیر مرکزِ اصلیِ تولیدِ نسخه‌های خطی در اواخر سدهٔ هجدهم میلادی شد و همچنان نسخه‌های خطی در سدهٔ نوزدهم میلادی به‌خوبی تولید می‌شدند. در کنارِ دیگر آثارِ کلاسیکِ ادبیات فارسی، کارگاه‌های کشمیری تعدادی نسخهٔ مصور از دیوانِ حافظ تولید کردند. با آنکه تصاویرِ آنها اغلب به‌طور خلاصه اجرا می‌شد، اما رویکردِ اصلیِ نقاشانِ کشمیری به تصویرگری حافظ بود. این موضوع، این حقیقت را عیان می‌کند که غزل به‌نوعی تفسیرِ دانشِ مشترک — خواه اسطوره‌ای یا تاریخی — میان شاعر و مخاطبش، و غالباً به شخص یا واقعه‌ای که در درازای طولانی و سرگرم‌کنندهٔ شعر داستانی توصیف می‌شود، اشاره دارد؛ بنابراین، ترکیب‌بندیِ آنها معمولاً دارای دو سطح است: بخشِ پایین، مردی نشسته و ریش‌دار را نشان می‌دهد که به‌نظر می‌رسد درحال سخن گفتن است، و معمولاً تصویری از شاعر درحال خواندنِ اشعارِ خویش درنظر گرفته می‌شود. بخشِ بالاییِ نقاشی دربردارندهٔ ترکیبی مجزاست که معمولاً با مضمون‌های ذکرشده در بیتِ همراهْ مرتبط است. شعر حافظ همچنان الهام‌بخشِ هنرمندان ایرانی است، اما انتشارِ اندکِ آثارِ آنان، عمومیت بخشیدن به آفرینش‌های آنان را دشوار می‌کند؛ مانند نقاشی‌هایی که توسط حسین زنده‌رودی به‌همراه گلچینی ادبی از اشعارِ حافظ به زبانِ اصلی و ترجمهٔ انگلیسی با نامِ «رقص زندگی» در سال ۱۹۸۸ م منتشر شد. زنده‌رودی یک «نقاشی‌خط» ایجاد کرد تا هر یک از دوازده غزل را در این کتاب همراهی کند. همهٔ آثار شامل چندین لایه خوشنویسی است که روی یکدیگر قرار گرفته‌اند، اما برخی آثار نیز از اشکالِ هندسی یا نشانه‌هایی مانند هلال ماه استفاده می‌کنند. اگرچه همه آثارْ خوشنویسی هستند، اما به‌راحتی خوانده نمی‌شوند. به‌نظر می‌رسد که بیشترشان برای افرادی آفریده شده‌اند که هر کلمه از هر بیت حافظ را در حافظ محفوظ دارند. تشخیصِ هر عبارت، اجازه می‌دهد چنین اشخاصی یک غزلِ کامل را به‌خاطر آورند تا نیازی به ذکرِ ابیات به‌ترتیبِ معمولِ خود نباشد، اگرچه مطلع یا مصراعِ آغاز، معمولاً در جایگاهِ برجسته‌ای در ترکیب‌بندی قرار می‌گیرد.
از برجسته‌ترین مقدمه‌نویسان می‌توان به بهاءالدّین خرّمشاهی، حسین الهی قمشه‌ای و عقیل محمودی بختیاری اشاره کرد. افزون‌بر آنچه ذکر شد، نسخه‌های دیگری نیز از خوشنویسانی که عمدتاً از مدرّسان انجمن خوشنویسان بوده‌اند، خوشنویسی و منتشر شده‌است که مهم‌ترین آنها به خط امیراحمد فلسفی است. بعضی از دیگر خوشنویسان به ترتیب حروف الفبا عبارتند از: مصطفی اشرفی، حمید پیرمغان، علی جاقری، حسین جعفری تبار، محمد جوادزاده، محسن خرازی، حسین خسروی، راهجیری، محمدتقی سرمست، حسین غلامی، مهدی فروزنده، مهدی فلاح، کاظم لاهیجی، رسول مرادی، شمس‌الدین مرادی، فریبا مقصودی، حسن ملائی تهرانی، محمدمهدی منصوری، مسعود معدیخانی، احمد میرخانی و اکبر نیکخو. علاوه‌بر این، نسخه‌های دیگری هم با استفاده از نرم‌افزارهای رایانه‌ای خوشنویسی نستعلیق، توسط خوشنویسانِ دیگر فراهم آمده و منتشر شده‌است که برخی از آنها بر اساس حروف الفبا عبارتند از: فرهاد اختیاری، کاوه اخوین، سعید اسماعیل‌بیگی، علی اعرابی، لیلا شرافتی، سپیده شمعی و احمد و محمدرضا ملکوتی.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
فهرستِ نسخه‌های هنریِ دیوانِ حافظ: فهرستِ نسخه‌های هنریِ دیوانِ حافظ
| تاریخ | کاتب و مذهّب | نسخه | توضیحات |
| صفر ۹۲۷ ه‍.ق | میرعلی هروی | نسخهٔ کتابخانهٔ بادلیان | این اثر مذهّب و مصوّر و دارای جلد نفیس است. |
| ۹۳۸ ه‍.ق | شاه محمود نیشابوری | نسخهٔ کتابخانهٔ سن پترزبورگ | اثر مذهّب در تبریز نوشته شده است. |
| سدهٔ ۱۰ ه‍.ق | سلطان محمد نور | نسخهٔ مجلس شورای اسلامی (شمارهٔ ۳۶۱۷) | کل این اثر با زَر و در هرات نوشته شده است. |
|  | سلطان محمد نور | نسخهٔ کتابخانهٔ چستربیتی (شمارهٔ ۱۵۰) |  |
|  | سلطانعلی مشهدی | نسخهٔ کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی (شمارهٔ ۳۵۵۴) | این اثر که در هرات نوشته شده، مذهّب و مرصّع است. |
|  | سلطان محمد خندان | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۲۶۷) | این اثر مذهّب است. |
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
فهرستِ نسخه‌های به خطّ شکستهٔ دیوانِ حافظ: فهرستِ نسخه‌های به خطّ شکستهٔ دیوانِ حافظ
| تاریخ | کاتب و مذهّب | نسخه | توضیحات |
| ۱۱۲۲ ه‍.ق |  | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۳۲۶) |  |
| ۱۱۹۹ ه‍.ق | محمد عیسی بن محمد جعفر | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۳۲۷) |  |
| ۱۲۵۹ ه‍.ق/۱۸۴۳ م | سیدعلی حسینی شیرازی | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۶۹۴) |  |
| ۱۲۶۳ ه‍.ق/۱۸۴۷ م | محمد مهدی کاتب‌السلطان فراهانی | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۳۵۹) |  |
| ۱۲۶۵ ه‍.ق/۱۸۴۹ م | علی‌محمد شیرازی | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۳۳۲) | این اثر مرصّع و مذهّب است. |
| ۱۲۷۳–۱۲۷۵ ه‍.ق/۱۸۵۷–۱۸۵۹ م | محمدباقر بن حاجی علی تاجر قزوینی | نسخهٔ کتابخانهٔ برلین |  |
| ۱۲۹۵ ه‍.ق/۱۸۷۸ م | علی‌محمد نقیب شیرازی | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۳۲۵) |  |
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
فهرستِ گزیدهٔ نسخه‌های مصوّرِ دیوانِ حافظ: فهرستِ گزیدهٔ نسخه‌های مصوّرِ دیوانِ حافظ
| تاریخ | کاتب، نگارگر و مذهّب | نسخه | توضیحات |
| نیمهٔ سدهٔ ۹ ه‍.ق/۱۵ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ ملی ملک تهران (شمارهٔ ۴۶۲۹) | این اثر مذهّب دارای ۷ نگاره است. |
| ۸۷۰ ه‍.ق/۱۴۶۶ م | شیخ محمود نیشابوری | نسخهٔ کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول | این اثر مذهّب با دونگاره، در بغداد و برای پیربوداق بهادر آق قویونلو، پسر جهانشاه نوشته شده است. |
| ذیقعدهٔ ۸۷۳ ه‍.ق/ژوئن ۱۴۶۹ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول | سرلوح‌های این اثر، مذهّب و نسخه دارای ۵ نگاره است. |
| ۸۹۴ ه‍.ق/۱۴۸۹ م | شیخ محمدابراهیم اوحدی بلیانی | نسخهٔ کتابخانهٔ لیدن | این اثر چهار نگاره به مکتب شیراز دوم تعلق دارد و موضوع هر کدام از آن‌ها غزلی است که بیت‌هایی از آن در بالا و پایین نگاره نوشته شده‌است. نگارهٔ ۱: «زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست / پیرهن چاک و غزل‌خوان و صراحی در دست»؛ نگارهٔ ۲: «یا رب اندر دل آن خسرو شیرین انداز / که به رحمت گذری بر سر فرهاد کند»؛ نگارهٔ ۳: «سحرم دولت بیدار به بالین آمد / گفت برخیز که آن خسرو شیرین آمد»؛ نگارهٔ ۴: «صبح است ساقیا قدحی پرشراب کن / دور فلک درنگ ندارد شتاب کن» |
| ۹۰۷ ه‍.ق/۱۵۰۱ م | محمد محسن هروی | نسخهٔ آرشیو ملی کابل | این اثر نیز چهار نگاره شامل یک نگاره بدون شعر، دو نگاره از حافظ و فریدون میرزا تیموری در ابتدای نسخه و یک نگاره از غزل «عشقبازی و جوانی و شراب لعل فام / مجلس انس و حریف همدم و شرب مدام» است. این نسخه یکی از آخرین نسخ دیوانِ حافظ مکتب هراتِ دورهٔ تیموریان محسوب می‌شود. |
| ۹۱۷ ه‍.ق/۱۵۱۱ م | منعم‌الدین اوحدی شیرازی | نسخهٔ کتابخانهٔ مدرسهٔ سپهسالار (شمارهٔ ۱۱۸۰) | این اثر دارای ۵ نگاره است. |
| ۹۶۳ ه‍.ق/۱۵۵۶ م | حسن کاتب | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۳۶۳) | این اثر کتابت شده در شیراز، سه نگاره دارد؛ نگارهٔ نخست با عنوان «شکارگاه»، بیت «در انتظار خدنگش همی برد دل صید / خیال آنکه به رسم شکار باز آید»، نگارهٔ دوم با عنوان «مجلس بزم» بیت «کنار آب و پای بید و طبع شعر و یاری خوش / معاشر دلبری شیرین و ساقی گلعذاری خوش» و نگارهٔ سوم با عنوان «چوگان»، بیت «خنگ چوگانی چرخت رام شد در زیر زین / شهسوارا چون به میدان آمدی گویی بزن» را به تصویر کشیده‌است. |
| ۹۸۹–۹۹۴ ه‍.ق/۱۵۸۱–۱۵۸۶ م | سلطان حسین بن قاسم تونی | نسخهٔ کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای | این اثر با هشت نگارهٔ باکیفیت و با تذهیب عبدالله مذهّب شیرازی برای سلطان سلیمان قانونی (حاکم تون در خراسان) در خراسان کتابت و تهیه شده‌است. یک برگ از این اثر که دارای نگاره است، جدا شده و در مجموعهٔ کایر نگهداری می‌شود. |
| ربیع‌الثانی ۱۰۰۱ ه‍.ق | قطب‌الدین کاتب | نسخهٔ کتابخانهٔ بادلیان (شمارهٔ ۸۲۸) | این اثر چهار نگاره دارد. |
| شوال ۱۰۰۳ ه‍.ق/ژوئن ۱۵۹۵ م | شاه قاسم | نسخهٔ کتابخانهٔ کاخ گلستان (شمارهٔ ۳۱۵۹) | این اثر ۳ نگاره دارد. نگارهٔ اول تصویری از غزل «ستاره‌ای بدرخشید و ماه مجلس شد / دل رمیده ما را رفیق و مونس شد» است. نگارهٔ دوم تصویری از غزل «دیدار شد میسر و بوس و کنار هم / از بخت شکر دارم و از روزگار هم» و نگارهٔ سوم تصویر الحاقی جوان ایستادهٔ باز بر دست. |
| شوال ۱۰۲۵ ه‍.ق/اکتبر ۱۶۱۶ م | شاه قاسم | نسخهٔ موزهٔ ملی ایران (شمارهٔ ۹۲۱۰) | این اثر دارای شش نگاره است. نگارهٔ ۱ با عنوان بزم و باده‌نوشی بر مبنای ابیات چهار و هفت از غزل «روزه یک سو شد و عید آمد و دل‌ها برخاست / می ز خمخانه به جوش آمد و می باید خواست» است. نگارهٔ ۲ با عنوان بازی چوگان و بر مبنای غزل «خسروا گوی فلک در خم چوگان تو باد / ساحت کون و مکان عرصه میدان تو باد»، نگارهٔ ۳ با عنوان میخانه و بر مبنای غزل «در عهد پادشاه خطابخش جرم پوش / حافظ قرابه کش شد و مفتی پیاله نوش»، نگارهٔ ۴ با عنوام خرابات و بر مبانی غزل «خیز تا خرقه صوفی به خرابات بریم / شطح و طامات به بازار خرافات بریم»، نگارهٔ ۵ با عنوان سرای پیر مغان و بر پایهٔ غزل «خدا را کم نشین با خرقه پوشان / رخ از رندان بی‌سامان مپوشان» و نگارهٔ آخر با عنوان بزم، بر پایهٔ غزل «ساقیا سایه ابر است و بهار و لب جوی / من نگویم چه کن ار اهل دلی خود تو بگوی» است. |
| ۱۰۲۵ ه‍.ق/۱۶۱۶ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا | در دورهٔ قاجاریه تصویرهایی به این اثر افزوده شده‌است. |
|  | محمد قاسم و محمد یوسف | نسخهٔ کتابخانهٔ چستربیتی (شمارهٔ ۲۲۹) | این نسخه ۴۹۰ تصویر دارد که برخی رقم محمد قاسم و مابقی احتمالاً کار محمد یوسف است. |
| ۱۰۶۹ ه‍.ق/۱۶۵۹ م |  |  | تصاویر این نسخه در مجموعه‌ها و موزه‌ها پراکنده است و تاکنون ۲۳ تصویر آن شناسایی شده‌است. |
| رمضان ۱۱۲۹ ه‍.ق/اوت ۱۷۱۷ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بادلیان | این اثر ۱۰ تصویر با ویژگی‌های پایان دورهٔ مکتب اصفهان دارد. |
| ۱۲۰۴ ه‍.ق/۱۷۹۰ م |  | نسخهٔ مجموعهٔ شخصی | این نسخه جزو آخرین نمونه‌های نسخ مصور دورهٔ زندیه به شمار می‌رود. |
| ۱۲۲۱ ه‍.ق/۱۸۰۶ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بادلیان | این اثر دارای تصاویری به سبک اروپایی است. |
| سدهٔ ۱۲–۱۳ ه‍.ق/۱۸–۱۹ م |  | نسخهٔ موزهٔ متروپولیتن (شمارهٔ ۱۶) | این اثر ۷۵ نگاره دارد و با ویژگی‌های مکتب شیراز است. |
|  | محمدسلیم تبریزی | نسخه‌ای از یک مجموعهٔ شخصی | این نسخه دارای ۴۲۴ تصویر است. |
|  |  | نسخهٔ کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای | این نسخه دارای ۵۵۵ تصویر است. |
|  |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بادلیان | این اثر دارای ۷ نگاره است. |
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
فهرستِ جُنگ‌ها و بَیاض‌ها دربارهٔ دیوانِ حافظ: فهرستِ جُنگ‌ها و بَیاض‌ها دربارهٔ دیوانِ حافظ
| تاریخ | کاتب و مذهّب | نسخه | توضیحات |
| ۸۷۳ ه‍.ق/۱۴۶۸ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا | این اثر در شیروان کتابت شده است. |
| ۸۸۵ ه‍.ق/۱۴۸۰ م | کمال‌الدین بهزاد | کتابخانهٔ ملی پاریس | این اثر که جُنگ اشعار است، رقم بهزاد و دو نگاره به شیوهٔ هرات دارد. |
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
فهرستِ نسخه‌های هنریِ دیوانِ حافظ در شبه‌قارهٔ هند: فهرستِ نسخه‌های هنریِ دیوانِ حافظ در شبه‌قارهٔ هند
| تاریخ | کاتب و مذهّب | نسخه | توضیحات |
| ۹۳۵ ه‍.ق/۱۵۲۹ م | پیرحسین کاتب شیرازی | نسخهٔ کتابخانهٔ سالار جنگ حیدرآباد (شمارهٔ ۱۴۶۶) | این اثر دارای دو نگاره است. |
| ۹۴۸ ه‍.ق/۱۵۴۱ م | اصیل‌الدین | نسخهٔ کتابخانهٔ حبیب گنج علیگره (شمارهٔ ۴۷/۱۶) |  |
| ۹۹۰ ه‍.ق/۱۵۲۸ م | عبدالصمد شیرازی | تقسیم شده بین کتابخانهٔ چستربیتی و کتابخانهٔ بریتانیا | این اثرِ مصور در مجموعه‌های کتاب‌های شرقی و ایندیا آفیس (کتابخانهٔ بریتانیا) و مجموعهٔ بادلیان (کتابخانهٔ چستربیتی) تقیسم شده است. نگاره‌های این اثر هم‌زمان با کتابت آن افزوده شده است. |
| ۹۸۳ ه‍.ق/۱۵۷۵ م کتابت‌شده؛ اواخر سدهٔ ۱۰ و اوایل سدهٔ ۱۱ ه‍.ق (دورهٔ اکبر) مصورشده |  | نسخهٔ کتابخانهٔ رضا | این اثر در خراسان کتابت و در هند مصور شده و دارای ۱۱ نگاره است: ۱. تصویر نشستهٔ اکبر با کتابی در دست و قصیده‌ای در مدح و ستایش شاه شجاع؛ ۲. نگارهٔ بزم، با تصویری از بیت «تا شد آن مه مشتری درهای حافظ را به نقد / می‌رسد هر دم به گوش زهره گلبانگ رباب»؛ ۳. نگارهٔ آدم، با تصویری از بیت «نه من از پرده تقوا به درافتادم و بس / پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت»؛ ۴. نگاره‌ٔ بزم در باغ با رقم فرخ چلا و تصویری از بیت «خوش آمد گل وز آن خوشتر نباشد / که در دستت به جز ساغر نباشد»؛ ۵. نگارهٔ شکارگاه با رقم منوهر و تصویری از غزل «سحرم دولت بیدار به بالین آمد / گفت برخیز که آن خسرو شیرین آمد»؛ ۶. نگاره شبان و گله با رقم فرخ چلا و تصویری از بیت «شبان وادی ایمن گهی رسد به مراد / که چند سال به جان خدمت شعیب کند»؛ ۷. نگارهٔ گرمابه و تصویری از بیت «اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش / حریف خانه و گرمابه و گلستان باش»؛ ۸. نگارهٔ میکده با رقم نارسینگ و تصویری از بیت «هرگز به یمن عاطفت پیر می فروش / ساغر تهی نشد ز می صاف روشنم»؛ ۹. نگارهٔ کشتی شکسته و تصویری از بیت «آسمان کشتی ارباب هنر می‌شکند / تکیه آن به که بر این بحر معلق نکنیم»؛ ۱۰. نگارهٔ سرای مغان با رقم فرخ بیگ و تصویری از بیت «در سرای مغان رفته بود و آب زده / نشسته پیر و صلایی به شیخ و شاب زده»؛ ۱۱. نگارهٔ کارزار با رقم چیتر و تصویری از بیت «به خوبان دل مده حافظ ببین آن بی‌وفایی‌ها / که با خوارزمیان کردند ترکان سمرقندی» |
| حدود سال ۱۰۱۴ ه‍.ق/۱۶۰۵ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا (مجموعه‌های کتاب‌های ایندیا آفیس و شرقی) | حاشیه‌های این اثر تشعیر و تصویر است و پیش‌تر نیز در مجموعهٔ بوت بوده‌است. |
| محرم ۱۰۱۶ ه‍.ق/آوریل ۱۶۰۷ | محمدمومن‌بن کمال | نسخهٔ کتابخانهٔ سالار جنگ (شمارهٔ ۱۴۸۰) | این اثر با ویژگی‌های مکتب شیراز است و ۸ نگاره دارد. |
| حدود سال ۱۰۱۹ ه‍.ق/۱۶۱۰ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا (شمارهٔ ۷۵۷۳) | این اثر ۸ نگاره دارد که در ۳ نگارهٔ آن جهانگیر در حال بازی با فرشتگان، خرم و پسرانش (میرزا ابوالحسن، خرم و پرویز) مصور شده‌اند. |
| ربیع‌الاول ۱۰۶۳ / ژانویهٔ ۱۶۵۳ | عبدالرزاق | نسخهٔ مجموعهٔ خلیلی (شمارهٔ ۹۱۳) | این اثر با ۵ نگاره و برای میروفا خواجه در کشمیر کتابت شده‌است. |
| سدهٔ ۱۲ ه‍.ق/۱۸ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا (شمارهٔ ۷۷۶۳) | این اثر با ۱۱۲ نگاره در کشمیر کتابت شده‌است. |
| سدهٔ ۱۲ ه‍.ق/۱۸ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا (شمارهٔ ۷۰۳۴) | این اثر با ۳۵ نگاره در کشمیر کتابت شده‌است. |
| ۱۲۳۸ ه‍.ق/۱۸۲۲ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا (شمارهٔ ۷۰۳۲) | این اثر با ۱ تصویر کتابت شده‌است. |
| سدهٔ ۱۳ ه‍.ق/۱۹ م |  | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا (شمارهٔ ۷۷۶۴) | این اثر با ۱۷ نگاره در کشمیر کتابت شده‌است. |
|  | مادهور | نسخهٔ کتابخانهٔ بریتانیا | این اثر ۱۹ نگاره دارد که یکی از نگاره‌ها رقم مادهور دارد. |
|  |  | نسخهٔ کتابخانهٔ سالار جنگ (شمارهٔ ۱۴۶۷) | این اثر دارای ۷ نگاره است. |