چهارمنار (یزد)
نقش‌آفرینی اهالی چهارمنار در انقلاب ۱۳۵۷

اهالی محلۀ چهارمنار، همچون بسیاری از مردم ایران، به عنوان بخشی از جنبش انقلاب ۱۳۵۷، در سقوط حکومت پهلوی نقش‌آفرینی کردند. در این میان، گروهی از اهالی فعالیت‌های بیشتری در جریان وقایع انقلاب داشتند. ذیلاً به معرفی برخی از این افراد پرداخته می‌شود.
آقا سید جواد حیدری: براساس اسناد ساواک، سید جواد حیدری به عنوان امام جماعت مساجد برخوردار و چهارمنار یزد فعالیت می‌کرد. وی در جریان انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، با دریافت دستورات و پیام‌های سید روح‌الله خمینی از طریق برادرش حاج سیدعلیرضا حیدری که در نجف ساکن بود، نقش مهمی در هدایت و سازماندهی نهضت اسلامی در استان یزد ایفا نمود. همچنین در منزل وی، نوار، کتب و اعلامیه‌های مربوط به انقلاب نگهداری می‌شد .
علاوه بر این، در برخی گزارش‌های ساواک ادعا شده است که سیدجواد حیدری، خود را در جایگاهی بالاتر از  محمد صدوقی می‌دانست و قصد داشت رهبری انقلاب اسلامی در یزد را به طور مستقل بر عهده گیرد . البته صحت این ادعا، با توجه به مشی محتاطانه و محافظه‌کارانه سیدجواد حیدری و نیز سیاست سازمان ساواک در ایجاد انشقاق و تفرقه میان نیروهای انقلابی ، مستلزم بررسی دقیق‌تر و همه جانبه می‌باشد.
حیدری را می‌توان از جمله روحانیونی با گرایش‌های سنتی دانست که برخلاف  محمد صدوقی، بر دوری جستن از امور سیاسی و عدم مداخله در آن اعتقاد داشت؛ رویکردی که پس از انقلاب نیز همواره آن را دنبال کرد. به همین سبب، سازمان ساواک یزد، این فاصله‌گیری و محافظه‌کاری را نوعی حس خودبرتربینی حیدری نسبت به صدوقی تلقی می‌نمود. لیکن، در حقیقت، این برداشت، مبتنی بر تحلیلی نادرست بود. گرچه حیدری از نظر خط و مشی، با برخی از رفتارها و تصمیم‌های مسئولان جمهوری اسلامی موافق نبود، اما با توجه به اینکه پیش از آغاز نهضت آیت‌الله خمینی، از طریق  سید موسی صدر با فعالان لبنانی در ارتباط بوده و به آنان کمک‌های مالی ارسال می‌کرده است و همچنین با عنایت به فعالیت‌های پنهانی و کمک به خانواده‌های تبعیدی و مخالفان حکومت پهلوی، می‌توان او را از مخالفان و مبارزان علیه رژیم شاه به شمار آورد .
آقا سیدعلیرضا حیدری: سیدعلیرضا حیدری، فرزند سیدابوالقاسم، در سال ۱۳۱۸ خورشیدی متولد شد. او پس از پایان تحصیلات ابتدایی، به تحصیل در علوم حوزوی پرداخت و دوره‌های مقدماتی را در مدرسه خان یزد گذراند. در سال ۱۳۴۵ خورشیدی به عراق رفت و تحصیلات خود را در حوزه علمیه نجف ادامه داد. حضور او در درس خارج سید روح‌الله خمینی در نجف، به یکی از دوره‌های مهم تحصیلی‌اش تبدیل شد و زمینه ارتباط گسترده‌اش با سید روح‌الله خمینی را فراهم کرد. این ارتباط منجر به دستگیری او و فرزندش توسط حکومت بعثی صدام حسین پس از سفر سید روح‌الله خمینی به پاریس شد. پس از بازگشت به ایران، مدتی در قم اقامت داشت و در سال ۱۳۶۳ به یزد بازگشت. او در یزد به فعالیت‌های مختلف از جمله امامت جماعت در مسجد بزرگ چهارمنار و مسجد شاه طهماسب، تدریس علوم دینی، و توسعه مراکز دینی با نام «فاطمیه» پرداخت و در این زمینه نقش مؤثری ایفا کرد .
شیخ عباس دوست‌حسینی: عباس دوست‌حسینی (معروف به دوست‌حسینی یزدی)، فرزند علی، در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در یزد زاده شد. وی در سال ۱۳۴۴ خورشیدی، در حالی‌ که از طلاب مدرسه عبدالرحیم‌خان یزد بود، به قم مهاجرت کرد و به اتهام شرکت در دعای توسل و دعا برای سید روح‌الله خمینی بازداشت شد. دوست‌حسینی که تحصیلات خود را در علوم دینی در حوزه‌های علمیه‌ی یزد و قم پیگیری کرده و از سخنرانان مذهبی برجسته به‌شمار می‌رفت، در کشورهای حاشیۀ خلیج فارس نیز سفرهای تبلیغی داشت. پس از این دستگیری، به تحصیلات دانشگاهی روی آورد و در سال ۱۳۵۰ خورشیدی از دانشکدۀ الهیات مشهد موفق به اخذ مدرک کارشناسی در رشتۀ الهیات شد. با این‌ حال، تحت فشارهای رژیم وقت، تاب مقاومت نیافت و ناگزیر به همکاری‌هایی با سازمان ساواک تن داد. وی در ادامه، در شهرهای مختلف، به‌ویژه شهرستان بم، به ایراد سخنرانی‌های نوبه‌ای پرداخت .
چنان‌که در میان اهالی چهارمنار مشهور است، او در مجالس وعظ و خطابه، به انتقاداتی تند و گزنده علیه حکومت پهلوی و شخص محمدرضا شاه می‌پرداخت و بدین‌سان، جمع کثیری را به سوی خود جذب می‌نمود. پیروان وی نیز با الهام از سخنان آتشین او، به سر دادن شعارهایی علیه رژیم پهلوی همت می‌گماشتند که این امر، موجب شناسایی و دستگیری شماری از آنان گردید.
با شروع دورۀ جدید مبارزات گروه‌های انقلابی علیه حکومت پهلوی و گسترش دامنه‌ی انقلاب در کشور، دوست‌حسینی نیز در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ با تغییر رویکرد خود، به ایراد سخنرانی‌های انقلابی و انتقادی روی آورد. وی در سال ۱۳۵۶ خورشیدی، با وجود سکونت در محلۀ چهارمنار یزد، مراسم بزرگداشت سیدمصطفی خمینی را در بافق سازماندهی کرد.
دوست‌حسینی در سخنرانی‌های آتشین خود، به فعالیت بهاییان در کارخانۀ ذوب‌آهن بافق به‌شدت اعتراض می‌کرد و حتی دولت را تهدید کرده بود که در صورت عدم اخراج بهائیان (که تعدادشان در ذوب‌آهن بافق قابل‌توجه بود) آنان را به قتل خواهد رساند. همین موضع‌گیری‌های صریح موجب شد تا در شهریورماه ۱۳۵۷، پرویز ثابتی، رئیس اداره‌ی امنیت داخلی ساواک، دستور دستگیری او را به ساواک یزد و هرمزگان صادر کند. دوست‌حسینی در شهرستان میناب دستگیر و به مدت یک هفته بازداشت شد.
دوست‌حسینی، پس از پیروزی انقلاب، به دلیل همکاری با ساواک، ناگزیر به ترک لباس روحانیت و خلع لباس گردید .
حسین مقدس: حسین مقدس فخرآبادی، معروف به حسین مقدم، متولد سال ۱۳۱۶ خورشیدی، صاحب کتابفروشی «آوای اسلام» در خیابان شاه (انقلاب فعلی) بود. بر اساس گزارش‌های ساواک، وی از حامیان سرسخت محمد صدوقی محسوب می‌شد و هر شب در مسجد حظیره در جلسات سخنرانی او شرکت می‌کرد. نامبرده همواره خواسته‌های محمد صدوقی را تأمین، و علیه مخالفان او اقدام می‌نمود. عمده فعالیت حسین مقدم در جریان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، تکثیر و پخش نوارهای سخنرانی روحانیون مخالف حکومت پهلوی، از جمله ابوالقاسم مناقب، شاهرخ‌زاده و به‌ویژه سید روح‌الله خمینی بود. وی به دلیل این فعالیت‌ها، تحت نظر و پیگیری شدید ساواک قرار داشت .
پس از پیروزی انقلاب، مقدس در شهر مشهد به تأسیس مهمانسرایی مبادرت ورزید و به پذیرایی از زائران حرم علی بن موسی‌الرضا، از جمله هیئت عزاداران چهارمنار، پرداخت. وی در حال حاضر در «کوچۀ شهید طاووسیِ» برزنِ کوچه‌بندانِ چهارمنار اقامت دارد و تا چند سال پیش، مغازۀ «آوای اسلام» توسط فرزند او اداره می‌شد.
سیداحمد دعائی: سید احمد دعایی، فرزند سید محمد، مشهور به آخوند زارچی، در سال ۱۳۰۹ خورشیدی در کوچۀ سنگ‌تراشی، مجاور زیارتگاه امامزاده ابوجعفر یزد، متولد شد. وی که برادر بزرگ‌تر سید محمود دعایی بود، پس از اتمام دورۀ تحصیلات ابتدایی، به فراگیری علوم حوزوی در مدرسۀ شفیعیۀ یزد پرداخت و پس از مدتی رهسپار قم شد و در نزد استادان نامدار حوزۀ علمیۀ قم به تکمیل دروس خود همت گماشت. پس از بازگشت به یزد، در درس خارج محمد صدوقی حضور یافت و به موجب همین حضور، از سوی محمد صدوقی مأموریت تبلیغ دین و ترویج عقاید انقلابی در شهرهای مختلف به وی واگذار شد. سید احمد دعایی که فردی با سفرهای متعدد و گسترده بود، در سفرهای خود به نجف، نقش فعالی در انتقال اعلامیه‌ها و رساله‌های  سید روح‌الله خمینی، از جمله کتاب «تحریر الوسیله»، به ایران ایفا نمود . این فعالیت‌ها موجب شد که وی تحت نظر ساواک قرار گیرد  . دعایی سال‌ها به‌عنوان امام جماعت مسجد ملااسماعیل و تخت استاد یزد فعالیت داشت و برای امور تبلیغی و منبر، به کشورهای گوناگونی از جمله امارات، کویت، انگلستان و هند نیز سفرهایی انجام داد. سید احمد دعایی در کوچۀ بیدآباد محلۀ چهارمنار سکونت داشت و سرانجام در بهمن‌ماه سال ۱۳۹۸ از دنیا رفت.
محمد جواد حرزاده: محمدجواد حرزاده، فرزند کاظم و نوۀ غلامرضا حرزاده (متوفی ۱۳۲۵خورشیدی)، محتسب بازار یزد و یکی از عوامل پایان‌دهنده به بلوای قحطی نان یزد در عصر قاجار، در سال ۱۳۲۸ در محلۀ چهارمنار متولد شد. وی تحصیلات خود را در مدرسۀ سعدی آغاز کرد، لیکن به سبب بیماری پدرش، هشت سال تحصیل را وانهاد و در خواربارفروشی پدر در محلۀ پشت باغ، خیابان شاهپور (فرخی کنونی) روبروی بیمارستان پهلوی (شهید رهنمون کنونی) به یاری رساندن به او مشغول شد. در سن شانزده‌سالگی پدر خود را از دست داد و هم‌زمان با ادارۀ امور خانواده و مغازۀ موروثی، به تحصیل شبانه در آموزشگاه‌های «ایرانشهر» و «مارکار» همت گماشت.حضور وی در مجالس وعظ و خطابۀ محمد صدوقی و شرکت در جلسات عقیدتی سیدرضا پاک‌نژاد، زمینۀ گرایش او را به افکار انقلابی فراهم آورد .
از سال ۱۳۴۸ خورشیدی، مغازۀ پدری را به کتاب‌فروشی و انتشارات «حُر» مبدل ساخت و همواره به نشر اعلامیه‌ها و کتب ممنوعه، از جمله رساله‌های سید روح‌الله خمینی، مبادرت می‌ورزید. در سال ۱۳۵۴ به استخدام ادارۀ برق درآمد و در شکل‌گیری راهپیمایی‌های اعتراضی علیه حکومت پهلوی، نقشی بسزا ایفا نمود. او با ایجاد خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌شده در شب، فرصتی برای معترضان انقلابی فراهم می‌آورد تا بدون شناسایی، بر دیوارهای شهر شعار نگاشته و به پخش اعلامیه بپردازند .
بر اساس اسناد ساواک، حرزاده فردی متعصب در امور مذهبی بوده و همواره تحت نظارت مأموران امنیتی قرار داشته است .
بنا بر روایات نقل‌شده، وی کتب و اعلامیه‌های ممنوعه را در چاهی نیمه‌عمیق واقع در منزل پدری خویش در چهارمنار مخفی می‌نمود.افزون بر این، نامبرده به همراه برادر کوچک‌تر خود، حسین حرزاده، در ساواک یزد مورد بازجویی قرار گرفته‌اند. گفته می‌شود حسین حرزاده به دلیل جراحات ناشی از ضرب و شتم در ساواک، مدتی بعد دچار خون‌ریزی مغزی و خون‌دماغ شده و جان ‌به ‌جان‌آفرین تسلیم کرده است.
محمدجواد حرزاده پس از انقلاب اسلامی، عهده‌دار مناصب و مسئولیت‌های متعددی از جمله فرماندهی بسیج یزد، قائم‌مقامی فرماندهی سپاه استان یزد، بازرسی استانداری یزد، شهردار تفت، شهردار منطقۀ دو یزد و... بود. وی هم‌اکنون در جایگاه مسئول ستاد اقامۀ نماز جمعۀ یزد مشغول به فعالیت می‌باشد .
شایان‌ذکر است محمدحامد حرزاده، مدیرکل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان یزد ، فرزند او و محمدمهدی حرزاده، معاون آموزشی نهاد رهبری دانشگاه‌های کل کشور  ، و محمدمسعود حرزاده، معاون آموزشی پادگان خاتمی یزد، برادرزاده‌های وی می‌باشند.
میرزامحمدعلی عالمی: میرزا محمدعلی عالمی، متخلص به صمصام، روحانی، شاعر، ادیب، عارف، آموزگار، خطاط و هنرمند یزدی، در سال ۱۲۹۱ خورشیدی در یزد و در محلۀ چهارمنار چشم به جهان گشود. وی تنها فرزند ذکور میرزا محمد مجتهد مصلائی و نوادۀ آیت‌الله میرزا علی‌اکبر مجتهد مصلائی، مرجع تقلید یزدی، و از احفاد شیخ مفید بود .
عالمی در سرودن شعر مهارتی وافر داشت و در این وادی «صمصام» تخلص می‌کرد. البته در برهه‌ای از زمان، گرایشاتی به گروه‌های تصوف نعمت‌اللهی از خود نشان داد که این امر موجب نکوهش او توسط برخی از روحانیون یزد گردید . عالمی در بخش اعظم دوران سلطنت رضاشاه و محمدرضاشاه، فعالیت سیاسی چشمگیری نداشت و بیشتر رویکرد سکوت و انزوا را برگزیده بود . اگرچه وی در سال ۱۳۵۷ از جمله روحانیونی بود که علیه حکومت پهلوی فعالیت می‌کردند، لیکن در سال ۱۳۵۶ به دلیل حضور در مراسم افتتاح ضریح حرم امام‌زاده جعفر یزد و همراهی و مشایعت شاهپورمحمودرضا پهلوی، برادر شاه ، مورد انتقاد شدید روحانیون یزد از جمله محمد صدوقی قرار گرفت . با این وجود، با توجه به همکاری مشترک ایشان در جریان انقلاب اسلامی، به نظر می‌رسد که کدورت‌های پیشین برطرف شده باشد.
از جمله اقدامات شایان‌توجه عالمی در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی، می‌توان به تغییر نام قریب به ۲۵ خیابان، معبر، چهارراه و بلوار شهر یزد از نام‌های دوران پهلوی به نام‌های جدید، عمدتاً با رویکرد اسلامی-انقلابی، اشاره نمود که با همکاری سیدرضا پاک‌نژاد و راشد یزدی و در محل ساختمان شهرداری یزد صورت پذیرفت .میرزا محمدعلی عالمی در ۲۵ فروردین ۱۳۶۷ چشم از جهان فروبست. به دلیل علاقه و احترام ساکنان چهارمنار به او، مسجد میرخضرشاه، در میان اهالی به «مسجد عالمی» نیز شهرت یافته است.