stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
منبع‌شناسی تاریخ ساسانی
یونانی و رومی > اوتروپیوس

مقالهٔ اصلی: اوتروپیوس
این مورخ رومی که در سده چهارم میلادی می‌زیست، همراه با ژولین (ژولیان)، امپراتور روم، به جنگ با شاپور دوم ساسانی رفت و حوادث آن دوران را در تألیف خویش به ثبت رسانید. علاوه بر این، وی تاریخ روم را از ابتدای بنای آن تا سال ۳۶۳ م، یعنی درگذشت یوان، امپراتور روم، تدوین نمود. یوترپیوس که خود در جنگ سال ۳۶۳ ایران و روم شرکت داشت، مشاهدات خود را در کتاب تاریخ ملخص روم آورد و سعی کرد در قضاوت‌های خود بی‌طرف باشد. به هر حال تألیف او برای آگاهی از تاریخ اشکانی و ساسانی مفید است.
ارمنی

تاریخ ارمنستان در عهد ساسانی، کاملاً با تاریخ شاهنشاهی ایران پیوسته است؛ از این روی در تاریخ‌های مورخان ارمنیِ آن عصر، نه‌تنها مطالب بسیاری مهمی راجع به سرگذشت شاهنشاهان ایران به‌دست می‌دهد، بلکه وضعیت ارتباط ایران و ارمنستان نیز از آن پیداست.
منابع ارمنی همه مسیحی هستند و آگاهی‌های آن‌ها دربارهٔ ساسانیان از دیدگاه دینی و نگاه قومی ارمنی است و گاهی رازگونه است و متضمن کتمان حقایق. کهنترین آن‌ها تاریخ آگاثانجلوس است که متن یونانی و ارمنی آن در دست است و کلاً به شیوه مسیحی تاریخ‌های ارمنی نوشته شده‌اند که همگی از فر و شکوه پر لاف و گزاف دینی داستان می‌زنند تا نگارش واقعیت‌ها. فاستوس بیزانسی شرحی از رویدادهای میان سال‌های ۳۲۰ تا ۳۸۵ به دست می‌دهد. اما در بسیاری موارد درهم و غیرقابل اعتماد است. این اثر را (به انگلیسی: lazar of p'rap) تا سال ۴۸۵ دنبال کرده است و ضمناً رویدادهای اخیرتر آن را تا سال ۵۹۱ سبئوس ادامه داده و با اندک فاصله و بریدگی رشته مطلب تا تاخت و تاز عرب‌ها می‌رسد. یک تاریخ سال‌های ۴۳۹ تا ۴۵۱ اثر الیزه وارداپت سخت غیرقابل تکیه است ولی از شور ملی ارمنی آگاهی می‌دهد. کتاب «ضد فرقه‌ها» اثر ازنیکِ کُلبی (Eznik of Kolb) متنی است ارزشمند از دیدگاه آئین زرتشتی. اما تاریخ عمومی موسس خورناتسی از دیدگاه تاریخ ساسانیان دارای آگاهی‌های بسیار است، ولی این نیز متضمن نکات متناقض است. آثار اخیرتر ارمنی چندان چیزی بر تاریخ ساسانیان نمی‌افزاید. ولی جغرافیای ارمنی موسس خورناتسی دروغین از دید جغرافیای تاریخی این امپراتوری برجسته است. آثار دیگر ارمنی پر از خیالات واهی اند و به کار ما نمی‌آیند.
ارمنی > یزنیک کوغباتسی

مقالهٔ اصلی: یزنیک کوغباتسی
او صاحب تألیفی به نام «رد بر فرقه‌ها» است. این تألیف سال‌های ۴۴۵–۴۴۸ م نوشته شده و حاوی مطالبی دربارهٔ آراء زرتشتیان آن دوره است.
ارمنی > آگاتانگلوس

مقالهٔ اصلی: آگاتانگلوس
به این مورخ تألیفی را نسبت داده‌اند که مربوط به تاریخ تیرداد پادشاه ارمنستان است. همچنین، این کتاب مشتمل بر مطالبی دربارهٔ سال‌های نخست پادشاهی ساسانیان و برخی داستان‌ها و روایات افسانه‌ای است.
ارمنی > یغیشه وارداپت

مقالهٔ اصلی: یغیشه وارداپت
این مورخ ارمنی سده هفتم میلادی، وقایع سال‌های ۴۳۹–۴۵۱ م را در کتابی به نام تاریخ وردن و جنگ ارمنیان نگاشته و جملگی منتقدان اظهار داشته‌اند که وی تاریخ خود را با نهایت تعصب نوشته و بدین جهت قابل اعتماد نیست. در عهد یزدگرد دوم ساسانی میان ارمنستان و ایران، بر سر آنکه ایرانیان تلاش می‌کردند دین زرتشت را به آن منطقه تسری دهند، جنگ بزرگی درگرفت. این مورخ در جوانی در رکاب «وارتان ممیکونی» با ایرانیان جنگید و بدین جهت، گزارش‌های او دربارهٔ ایران در تاریخ وارقانیان حائز اهمیت است.
ارمنی > زنون گلاک

مقالهٔ اصلی: زنون گلاک
این مؤلف دارای تألیفی به نام «تارون» است. این اثر حاوی تاریخ منطقه تارون در ارمنستان است. منتقدان، این اثر را فاقد اعتبار تاریخی می‌دانند، دنباله تدوین این اثر را یوحنای ممیکونی ادامه داده است.
ارمنی > سبئوس

مقالهٔ اصلی: سبئوس
این مورخ تاریخ لشکرکشی‌های هرقل به ایران را نوشته و طی آن وقایع ایران را از زمان پیروز تا ۵۹۱ نقل کرده و همچنین حوادث سال آخر سلسله ساسانی را به تفصیل بیان داشته است.
ارمنی > پاوستوس بوزاند

مقالهٔ اصلی: پاوستوس بوزاند
این شخص، مؤلف کتاب تاریخ ارمنستان است.
ارمنی > غازار پاربه‌تسی

مقالهٔ اصلی: غازار پاربه‌تسی
پاربه‌تسی کتابی به نام تاریخ ارمنستان دربارهٔ وقایع ارمنستان از سال ۳۸۸–۴۸۵ تدوین نموده که به خاطر بی‌طرفی مؤلف آن، از ارزش بالایی برخوردار است.
ارمنی > موسی خورنی

مقالهٔ اصلی: موسی خورنی
موسی خورنی معروف به هرودوتِ ارمنستان مورخ نامی قرن پنجم میلادی داستانی، در باب اردشیر بابکان نقل کرده است که با داستان تقلیدی از زندگی کوروش بزرگ بی‌شباهت نیست. ظاهراً تألیف او به نام تاریخ ارمنستان، در سده هفتم میلادی تدوین یافته و حاوی اطلاعات سودمندی دربارهٔ تاریخ ساسانیان است.
سریانی

یکی دیگر از منابع تاریخ ساسانی، کتاب‌هایی‌است که مسیحیان به‌زبان سریانی نوشته‌اند.
رویدادنامهٔ آربلا متنی‌است که در نیمهٔ سدهٔ ششم میلادی نوشته شده و تاریخ مناطق مسیحی میان‌رودان از سدهٔ دوم تا حدود سال ۵۵۰ میلادی را در برمی‌دارد. این کتاب برای دورهٔ برافتادن پارتیان و برآمدن ساسانیان ارزش فراوان می‌دارد.
«رویدادنامهٔ کرخ بیت سلوق»، منبعی کوتاه اما مهم است که آگاهی‌های باارزشی دربارهٔ اوایل دوران ساسانی به‌دست می‌دهد.
منابع سریانی با آنکه همانندند از دیدگاه بررسی ما دارای اهمیت بیشتری نسبت به آثار ارمنی هستند. وقایع‌نامه‌ها به ویژه از نظر شرح تفضیلی رویدادها و به ویژه داشتن نکات متناقض در وقایع‌نامه آربل دربارهٔ آدیابن تا حدود ۵۵۰ و نیز وقایع‌نامه اِدِس که همین دوران را از رویدادهای ادس به دست می‌دهد. دو وقایع‌نامه دیگر یکی نوشته یوشع استیلی (یوشع دروغین) که شامل رویدادهای سال‌های ۴۹۴ تا ۵۰۶ استو دیگری از نویسنده ناشناسی است که گوئیدی (به انگلیسی: M. Guidi) منتشر کرده است و مشتمل بر رویدادهای پس از ۵۹۰ است تا هجوم اعراب. این دو اثر دارای اهمیت فراوانی هستند. وقایع‌نامه اخیرتر در جهان مانند اثر میکائیل سریانی که در سده دوازدهم پرداخته و «بارهبرائوس» (ابولفرج) که سال بعد نگاشته است و نیز وقایع‌نامه تگاشته در سده یازدهم از الیاس نصیبی گو اینکه حاوی آگاهی‌های پراکنده‌ای هستند اما از دید ما برجسته می‌نمایند. آثار ارزشمند دیگر عبارتند از شهادت‌نامه‌ها که در آن‌ها مطالبی مندرج است که گذشته از مباحث دینی، به موضوعات قانونی و تقسیمات کشوری مطالبی همانند اینها پرداخته‌اند. در میان نویسندگان مباحث دینی، Theodore bar khonai از نظر موضوع نامهم است. ضمناً آثار قانونی یا شرعی کلیسایی گو اینکه مربوط به امور داخل کلیسا هستند، گاهی نکاتی در زمینه امور سرزمین‌ها به دست می‌دهند.
سریانی > تاریخ استیلیتیس دروغی

کتاب تاریخ استیلیتیس دروغی حاوی اطلاعات مهمی دربارهٔ وقایع مربوط به جلوس پیروز و حوادث نیمه اول دوران فرمانروایی قباد اول ساسانی، یعنی تاریخ سال‌های ۴۹۴ تا ۵۰۶ م است. این کتاب در ۵۰۷ م تألیف شده و به اشتباه به یوشع استیلیتی نسبت داده شده است.
سریانی > تاریخ ادسا

«تاریخ ادسا»، کتابی‌است که در حدود ۵۴۰ میلادی نوشته شده است. تاریخ ادسا (الرها)، شامل وقایع سال‌های ۱۳۲ پ. م تا ۵۴۰ میلادی است. اما ظاهراً بخشی که به تاریخ ایران اختصاص داشته از میان رفته است. کتاب مذکور در ۵۴۰ م تألیف شده است.
سریانی > تاریخ اربل

مقالهٔ اصلی: تاریخ اربل
تاریخ اربل تألیفی است که وقایع تاریخی مسیحیان منطقه اربل را از سده دوم تا حدود ۵۵۰ م را روایت می‌کند. این کتاب در سده ششم م تألیف شده و منتقدینی نظیر پیترز به اعتبار تاریخی آن تردید نمودند. اما مورخی دگر به نام مسینا بخش پایانی آن را تأیید کرده است.
سریانی > تاریخ بی‌نام

هویت مؤلف این کتاب روشن نیست، اما نویسنده خود شاهد وقایع پس از مرگ هرمز چهارم (۵۹۰ م) بوده است. این کتاب ظاهراً در ۶۷۰ م تألیف شده و گوئیدی ان را در سال ۱۸۸۹ در استکهلم به چاپ رسانده است.
سریانی > تاریخ الیاس نصییبی

کتاب تاریخ الیاس نصییبی در سال ۱۰۰۸ م تدوین شده و در مقدمه آن جدولی از شاهان ساسانی و سال‌های پادشاهی آن‌ها درج شده است. متن سریانی این کتاب و ترجمه لاتینی آن بارها به چاپ رسیده است.
سریانی > میکائیل سریانی

کتاب میکائیل سریانی، بطریق انطاکیه (۱۱۶۶–۱۱۹۹ م) از اهمیت خاصی در تاریخ ساسانی برخوردار است. این کتاب نیز به وسیله شابو در سال ۱۸۹۹ و ۱۹۱۰ در پاریس چاپ شده است.
سریانی > ۲ اثر دیگر

دو اثر دیگر از آثار سریانی، یکی «تاریخ سوریه» و دیگری «تاریخ روحانیت گریگوری بارهبراوس» (متوفی به سال ۱۲۸۶ م) از منابع معتبر تاریخ آن سامان محسوب می‌شود.
ادبیات پهلوی

مقاله‌های اصلی: ادبیات پهلوی و ادبیات ایرانی میانه
آثار پارسی میانه که از سانسور روحانیون گذشته است و مطالب مورد توجه آنان را دربردارد، بیشتر دربارهٔ فولکلور یا مطالب حماسی هستند تا تاریخ؛ اما کارنامه اردشیر که می‌توان آن را داستان شمرد دارای مطالب بسیاری است در زمینه زندگی نخستین فرمانروای دودمان ساسانی، ولی باید در بهره‌گیری از آن بسیار احتیاط کرد. این اثر کمابیش مشتمل بر همان مطالبی است که در شاهنامه فردوسی و دیگر متنهای اخیرتر آمده است. یک اثر جغرافیای تاریخی از مراکز استان‌های ایران متضمن آگاهی‌های تاریخی وجود دارد و نیز داستان‌های افسانه‌ای به ترجمه ارزشمند مارکوارت. دیگر متن‌های کوچک مانند خسروی‌کَواتان و ریدَک و کتاب‌های گوناگون اندرز به فرمانروایان که آن‌ها را «آئینه شاهزادگان» خوانده‌اند و نیز متنهای دینی را می‌توان بر یافتن واژه و آداب و آئین و آگاهی‌های مشابه بررسی کرد، ولی آگاهی‌های تاریخی در آن‌ها اندک است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی

از دیرباز ترجمه و تفسیر اوستا به پهلوی را زند خوانده‌اند همچنین اصطلاح پازند، به ترجمه یا تفسیری از اوستا گفته می‌شود که از پهلوی به خط اوستایی صورت گرفته باشد. علت آنکه مفسران اوستا به استفاده از خط اوستا برای ثبت برخی دعاها یا اسامی خاصی ناچار شده‌اند آن است که خط پهلوی برخلاف خط اوستایی امکان ضبط دقیق تلفظ آنها را نداشته اشت. شیوه پازندنویسی احتمالاً از اواخر عصر ساسانی آغاز شد و سپس، از سده چهارم هجری که زبان پهلوی رو به فراموشی گذاشت و خواندن متون آن دشوار شد، روحانیون زرتشتی از شیوه پازندنویسی استفاده کردند و بدین ترتیب مجموعه‌ای از متون پازند به وجود آمد.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > متون بازمانده از ترجمه و تفسیر (زند) اوستا

ترجمه یسن‌ها و گاهان: این ترجمه پهلوی به شیوه تحت اللفظی است و از آنجا که زبان آن بسیار کهن بوده، خود مترجمان پهلوی نیز نمی‌توانسته‌اند معنای دقیق واژگان اوستایی را دریابند؛ بنابراین کمک چندانی به درک معنای متن اصلی نمی‌کند. با این وجود، کلمات و ترکیبات موجود در این متن و ارائه معادل اوستایی آن، می‌تواند در جل پاره ای مشکلات دیگر متون پهلوی نظیر دینکرد، دادستان دینی و بندهشن سودمند باشد. از میان ترجمه‌های بازمانده از این متن، چهار نسخه اصلی موجود در کتابخانه‌های بادلیان کپنهاگ، نوساری و ملافیروز بمبئی دارای اعتبار و صحت بیشتری است.
ترجمه ویسپرد: نسخه باقیمانده از ترجمه پهلوی این متن، یکی از کهن‌ترین نسخه موجود اوستا است و اکنون در کتابخانه دانشگاه کپنهاگ نگهداری می‌شود.
ترجمه وندیداد: ترجمه پهلوی وندیداد که دارای توضیحات نسبتاً مفصلی است، از دیگر ترجمه‌های معتبرتر است. مهم‌ترین نسخه خطی بازمانده از این متن مربوط به سده دوازدهم میلادی است که در سیستان نسخه برداری شده است. از این ترجمه نسخه‌های دیگری نیز در هند تهیه شده است.
ترجمه پهلوی (زند) خرده اوستا: قدیمی‌ترین نسخه آن در نوساری هند محفوظ است.
ترجمه پهلوی یشت‌ها: تنها هفت یشت از مجموع یشت‌های اوستا در دست است و بقیه آنها احتمالاً از میان رفته‌اند. این ترجمه‌های برجای مانده بهتر از سایر متون اوستا ترجمه شده‌اند.
ترجمه هیربدستان و نیرنگستان: قدیمی‌ترین نسخه بازمانده از این متن به سال ۱۷۲۷ میلادی مربوط است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > دینکرد

مقالهٔ اصلی: دینکرد
دینکرد به معنی «تألیف دینی» است. این مجموعه شامل نه کتاب بوده که کتاب‌های اول و دوم به اضافه بخشی از آغاز کتاب سوم از میان رفته است. این کتاب را به جهت اشتمال بر مطالب گوناگون «دانشنامه مزدیسینی» نامیده‌اند. آخرین مؤلف این اثر عظیم، آذرباد ایمیدان (آذرباد پسر امید) بوده است.
کتاب سوم دینکرد در مسائل فلسفی و کلامی است.
کتاب چهارم حاوی مطالبی نظیر کتاب سوم است و در بخشی از آن از شاهانی که از دین مزدیسنا حمایت کرده‌اند، نام برده شده است. از جمله از گشتاسب به عنوان کسی که زرتشت دین خود را در زمان او ابلاغ کرد، از دارا پسر دارا (داریوش سوم) که به فرمان او کتاب اوستا و زند در دو نسخه نگارش شد و یکی از آن‌ها در خزانه شاهی و دیگری در دژنبشت نگهداری شد، از بلاش اشکانی، کسی که دستور داد کتاب اوستا را که در زمان اسکندر و به دستور او پراکنده شده بود، گردآوری کنند، از اردشیر بابکان که به تنسر فرمان داد تا آنچه از کتاب اوستا پراکنده شده بود گردآوری کنند و آنچه را معتبر نمی‌دارند از متن خارج سازند و آنچه را معتبر می‌داند اعلام دارد، پس از آن از شاپور پسر اردشیر ساسانی نام می‌برد که فرمان داد آنچه از علوم گوناگون مربوط به اوستا بوده و در سرزمین‌های دیگر مانند روم و هند پراکنده شده، مانند پزشکی و نجوم، به اوستا ملحق کند، آنگاه از شاپور دوم ساسانی یاد می‌کند که فرمان داد پس از بررسی عقاید گوناگون دینی، آچه را استوار می‌بیند برگزیند و بدین ترتیب مردم ایران به یقین دینی رسیدند. سرانجام از خسرو انوشیروان نام می‌برد که با فرقه‌های ضاله به‌ویژه با مزدکیان به مبارزه برخاست و آنان را مغلوب کرد و از میان برداشت.
کتاب پنجم در باب زندگی زرتشت و برخی پرسش‌های دینی و فلسفی است.
کتاب ششم شامل اندرزهای گرانبهایی است که غالباً به بزرگان عصر ساسانی نظیر خسرو انوشیروان، آذرباد مهرسپندان، بخت آفرید و آذرباد زردشتان نسبت داده‌اند.
کتاب هفتم دربارهٔ زندگی زرتشت است. این بخش همچنین حاوی شرح حوادث پس از زرتشت تا پایان جهان، از جمله یورش اسکندر، پراکنده شدن اوستا و اقدامات تنسر، آذرباد مهرسپندان و انوشیروان است؛ بنابراین، می‌توان گفت کتاب هفتم گونه‌ای تاریخ دینی زرتشتی از آغاز تا فرجام است.
کتاب هشتم علاوه بر شرح بخش‌های مختلف اوستا دارای اطلاعات حقوقی بخش‌هایی مربوط به قوانین جزا و زمین‌های زراعی است.
کتاب نهم شرح و تفسیر سه نسک از اوستا است و بیشتر جنبه اساطیری دارد.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > بندهشن

بندهشن به معنی «آفرینش بنیادین» است و علت نامگذاری کتاب به این نام آن است که بخش اعظم فصل‌های آن به اسطوره آفرینش مربوط است. به نظر می‌رسد که تألیف اولیه این کتاب در اواخر عصر ساسانی انجام گرفته، اما تدوین نهایی آن در سده سوم هجری به وسیله موبدی به نام فرنبغ صورت گرفته است. بندهشن ۳۶ فصل دارد و مطالب آن شامل اسطوره آفرینش، اطلاعات ارزشمند جغرافیایی به‌ویژه در باب میان‌رودان، آسیای مرکزی و ایالت‌های ایران، گیاه‌شناسی، جانورشناسی، قوم‌شناسی، پیشگویی‌ها، نجوم و تقویم، دودمان‌شناسی و بالاخره تاریخ ایران باستان است. بخش تاریخی بندهشن بر اساس خدای‌نامه‌های دوره ساسانی از ابتدا تا زمان فرا رسیدن اسلام نگاشته شده است. یادآوری می‌شود که همین فصل بندهشن، مهم‌ترین منبع دربارهٔ محتوای خدای‌نامه دوره ساسانی است که تا کنون از گزند حوادث محفوظ مانده است. مهم‌ترین منابع بندهشن، احتمالاً دام‌دادنسک و چهردادنسک است که خلاصه آنها در دینکرد هشتم آمده است. همچنین از فصل اول وندیداد در این تألیف استفاده شده است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > گزیده‌های زادسپرم

مؤلف این اثر زادسپرم، پسر جوان‌جم، است که در سده سوم هجری به عنوان هیربد نیمروز می‌زیسته است. دیدگاه‌های وی دربارهٔ پاره‌ای از مسائل دینی، موجب مخالفت گروهی از بهدینان شده بود و برادر او، منوچهر جوان‌جم، طی نامه‌ای وی را از ابراز اینگونه نظرها برحذر داشته بود. موضوع کتاب گزیده‌ها عبارتند از آفرینش آغازین، حمله اهریمن به آفریده‌های هرمزدی، طبقه‌بندی گیاه‌ها و جانورها و رستاخیز است. منبع اصلی مؤلف در تدوین این اثر دام‌دادنسک بوده و از جهت با کتاب بندهشن مشترک است. از محتوای چنین کتاب چنین استنباط می‌شود که نویسنده مباحث گوناگونی دینی و اندیشه‌های علمی زمان احاطه داشته است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > تالیفات منوچهر جوان‌جم

منوچهر جوان برادر زادسپرم و هیربد پارس و کرمان در نیمه دوم سده سوم هجری بود. وی مؤلف کتاب دادستان دینی و رساله نامه‌ها است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > تالیفات منوچهر جوان‌جم > دادستان دینی

یکی از تالیف‌های منوچهر است که در آن به ۹۲ پرسش بهدینی به نام «مهرخورشید» پسر «آذرماه» و دیگر بهدینان پاسخ گفته است. موضوع این کتاب متنوع است و مطالبی نظیر آفرینش، اجرای آئین‌های دینی، قوانین و حقوق، سرنوشت انسان پس از مرگ، رستاخیز، بهشت و دوزخ، مسائل مربوط به ازث و بسیاری از مشکلات و مسائلی که برای بهدینان در جامعه مسلمانان سده‌های نخستین اسلامی مطرح بوده است، مورد پرسش و پاسخ قرار گرفته‌اند. نثر این کتاب به‌ویژه در مقدمه آن بسیار پیچیده و نمونه از شیوه‌های نامه‌نگاری در متون فارسی میانه است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > تالیفات منوچهر جوان‌جم > نامه‌ها

این کتاب مجموعه سه نامه به اهالی سیرجان کرمان، زادسپرم برادر منوچهر و بهدینان است. این نامه در رد نظریه‌ها و بدعت‌هایی است که زادسپرم در انجام برخی فرایض دینی اعلام کرده و موجب خشم و نگرانی عده‌ای از روحانیون دین زرتشتی شده بود.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > تالیفات منوچهر جوان‌جم > روایت‌های پهلوی

این تألیف شامل مطالب اساطیری و آئینی است و مانند دادستان دینی از جهت استعمال بر مشکلات و مسائلی که بهدینان در سده‌های نخستین هجری در جامعه اسلامی با آن مواجه بودند، حائز اهمیت است. مؤلف کتاب ناشناس است، اما از شیوه نگارش و مسائل مطرح شده در آن و همچنین استفاده از منابع ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی، می‌توان دریافت که از جمله آثار تألیف شده در سده سوم و چهارم هجری است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > تالیفات منوچهر جوان‌جم > پرسشنیها

پرسشنی‌ها تألیفی است مشتمل بر ۵۹ پرسش و پاسخ در باب مسائل فقهی و حقوقی، مناسک دینی، اندرزهای اخلاقی و دینی و زندگی پس از مرگ. مؤلف کتاب شناخته نیست و تألیف آن به سده‌های سوم و چهارم هجری منسوب شده است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > تالیفات منوچهر جوان‌جم > وجرکرد دینی

عنوان این تألیف به معنای «فناوی دینی» است. مطالب آن عبارت از مراسم مربوط به درگذشته‌ها، ارث، آتش‌های مقدس و برخی دیگر از مسائل دینی است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > منابع تاریخی و جغرافیایی در متون فارسی میانه

به دلیل تنوع آثار بازمانده از دوره ساسانی، به رغم نابودی بسیاری از آنها، هنوز می‌توان آثار ارزشمندی در مورد مباحث گوناگون از این دوره معرفی نمود. مورخان سده‌های نخستین اسلامی در تدوین کتاب‌های خود، از تالیفات متعددی در تاریخ و جغرافیای ایران نظیر آئین‌نامه، خدای نامه، تاج نامه، سندباد نامه و مزدک نامه یاد کرده‌اند. آنچه از این نوشته‌ها بر جای مانده، دو اثر، یکی کارنامه اردشیر بابکان و دیگری شهرستان‌های ایرانشهر، شامل اطلاعات ارزشمندی است.
ادبیات پهلوی > ترجمه‌ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی > منابع تاریخی و جغرافیایی در متون فارسی میانه > شهرستان‌های ایرانشهر

مقالهٔ اصلی: شهرستان‌های ایرانشهر
شهرستان‌های ایران تنها اثر رساله پهلوی است که به جغرافیای تاریخی شهرهای ایران پرداخته است. تدوین اولیه این نوشته به اواخر دوره ساسانی بازمی‌گردد، اما شکل نهایی آن به سده‌های سوم و چهارم هجری مربوط می‌شود. در این رساله سرزمین ایران بر اساس جهات چهارگانه به چهار ناحیه شرق، غرب، شمال و جنوب تقسیم شده است. در ناحیه شرق از شهرهای خراسان نام برده شده، از سمرقند آغاز می‌شود و به شادفرخ‌خسرو (که مکان آن نامعلوم است) پایان می‌یابد. سپس مؤلف به ناحیه غرب می‌پردازد و از شهرهایی که میان تیسفون تا مدینه (یثرب) قرار دارند نام می‌برد. شهرهای ناحیه جنوب از کابل آغاز می‌شوند و به اشکر (که جای آن مشخص نیست) پایان می‌پذیرد و همچنین شهرهای ناحیه شمال از آذربایجان شروع می‌شود و به آمل خاتمه می‌پذیرد.
ادبیات پهلوی > اندرزنامه‌های پهلوی

اصطلاح متون و ادبیات اندرزی به گونه‌ای از ادبیات گفته می‌شود که شامل دستورها و بندهایی دربارهٔ کردار و رفتار بهنجار آدمیان است. این دستورها راجع به دین، زندگی، اداره امور مملکت و … است. بخش گسترده‌ای از ادبیات و متون بازمانده فارسی میانه به همین دستورها و پندهای اخلاقی و حکمی اختصاص دارد. این اندرزها حاصل تجارب قرون متمادی زندگی انسان و برخورد او با روزگاران و حاصل نگرش و استنباط او از هستی است.
ادبیات پهلوی > اندرزنامه‌های پهلوی > دادستان مینوی خرد

مقالهٔ اصلی: مینوی خرد
دادستان (آراء) روح و عقل، مجموعه ای از یک دیباچه و ۶۲ پرسش و پاسخ اخلاقی و اندرزی است. هر دو پرسش کننده و پاسخ دهنده موجوداتی خیالی‌اند که نخستین، نماد دانایی و دومین، نماد خرد است. محتوای پرسش‌ها شامل اندرزهای تجربی و عملی، سرنوشت انسان پس از مرگ، برخی آداب و سنت‌های اجتماعی و دینی، برخی مسائل اساطیری و کیهان‌شناسی و … است. اشاراتی نیز به منازعات ترک‌ها و رومی‌ها با ایرانی‌ها در آن مشاهده می‌شود (پرسش ۲۰، بند ۲۵ و ۲۶).
ادبیات پهلوی > اندرزنامه‌های پهلوی > سایر اندرزها

اندرز دانایان به مزدیسنان و اندرز خسرو قبادان که به خسرو انوشیروان، پسر قباد ساسانی منسوب است. محتوای این متن شامل سفارش‌های اخلاقی است که پادشاه مذکر به هنگام مرگ برای مردم سرزمین خود بیان داشته است. اندرز پوریوتکیشان، اندرز دستوران به بهدینان است که در بر دارنده مطالبی دربارهٔ آداب طهارت، آداب غذا خوردن، پرهیز از کاهلی و برخی توصیه‌های دینی و اخلاقی است. همان گونه که پیش از این یادآوری شده مجموعه این اندرزها نشان‌دهنده طرز تفکر و جهان‌بینی ایرانیان باستان است و به کمک آنها می‌توان به اوضاع اجتماعی و حتی سیاسی دوره‌های کهن این سرزمین پی برد: اندرز بهزاد فرخ پیروز، خیم و خرد فرخ مرد، پنج خیم روحانیان، داروی خرسندی، خویشکاری ریدگان، رساله روزها، اندرز خوبی کنم به شما کودکان: این متن که به پازند نگاشته شده با همین عنوان «اندرز خوبی کنم به شما کودکان» آغاز شده است. این اندرزنامه شامل پاره‌ای دستورهای اخلاقی، تربیتی و اجتماعی ایست که در جوامع دوره ساسانی حائز اهمیت بوده است. اندرزهای کوجک، آراء دین به مزدیسنان: این رساله شامل پانزده بند است که نظیر آن در کتاب ششم دینکرد گفته شده است. از ویژگی این اندرزنامه یکی آن است که فهرست از ایزدان و موجودات ضد آنها را معرفی نموده است؛ بنابراین در بررسی نام ایزدان و شناخت تاریخ ادیان ایران باستان حائز اهمیت است.
ادبیات پهلوی > اندرزنامه‌های پهلوی > یادگار بزرگمهر

یادگار بزرگمهر مجموعه ای از پندها و اندرزهای بسیار سنجیده و ارزشمند است که به بزرگمهر بختگان، وزیر خردمند خسرو انوشیروان، نسبت داده شده است. محتوای این رساله در بی دوامی (سپنجی) امور گیتی و ارزش و پایداری پارسایی و کردار نیک، فضیلت هنر و پاره‌ای اندرزهای دینی و تجربی است. این اندرزنامه‌ها ظاهراً به فرمان خسرو انوشیروان تدوین و در خزانه شاهی نگهداری می‌شده است. فردوسی این اندرزنامه را در شاهنامه به نظم کشیده است و علاوه بر این، متن ذکر شده در متون دوران اسلامی به عربی ترجمه شده و در کتاب جاویدان خرد با عنوان «ما اخترته من آداب بزرجمهر» نقل شده است
ادبیات پهلوی > اندرزنامه‌های پهلوی > اندرز آذرباد مهرسپندان

این اندرز به آذرباد مهرسپندان، موبدان موبد عصر شاپور ساسانی (۷۹–۳۰۹ م) نسبت داده شده است. این رساله شامل دستورالعمل‌های اخلاقی تجربی است که حاصل سده‌های متوالی زندگی ایرانی‌ها است و چکیده آنها را آذرباید به فرزند خود توصیه کرده و شهرت عام یافته است. افزون بر این رساله، دو متن دیگر نیز تحت عنوان واژه‌ای چند از آذرباد مهرسپندان و اندرز انوشگ‌روان آذرباد مهرسپندان به آذرباد نسبت داده شده است که همان مجموعه متون پهلوی درج گردیده است.
ادبیات پهلوی > متون فلسفی و کلامی

ایرانی‌ها از دوران هخامنشی با افکار و اندیشه‌های فلاسفه یونانی آشنا شدند و حاصل این آشنایی تدوین چندین اثر فلسفی و کلامی بود که آنچه از آنها برجای مانده شامل شکندگمانیگ وزار، پس دانشن کامگ، گجستگ ابالیش است. ابالیش نامی است که به یکی از مرتدهای دین زرتشت داده شده است. وی در حضور مأمون (خلیفه عباسی) با یکی از موبدان مشهور در سده سوم هجری به مباحثه دربارهٔ دین زرتشتی می‌پردازد و سرانجام محکوم می‌شود.
ادبیات پهلوی > پیش‌گویی‌ها

حوادث پایان جهان و مسئله‌های مجهول نظیر بهشت و دوزخ موضوع‌هایی هستند که همواره مورد توجه ایرانی‌های باستان بوده است. چند متن باقی‌مانده به زبان پهلوی حاوی پیش‌بینی دربارهٔ این نکته‌ها است.
ادبیات پهلوی > پیش‌گویی‌ها > ارداویرازنامه

موضوع این اثر، سفر روحانی یکی از پیشوایان دینی زرتشتی به نام ارداویراز به معراج و دیدار بهشت و دوزخ است. اردیوارز در برخی دیگر از متون پهلوی (نظیر نامه‌های منوچهر و زند وهومن یسن) به عنوان وه‌شاپور به شاپور، موبد مشهور دوران خسروانوشیروان (۵۳۱–۵۷۹ م) معرفی شده است. مؤلف، که نامی از وی در کتاب ذکر نشده، در آغاز فصل یکم، به یکی از مشکلات اجتماعی و دینی عصر خود اشاره می‌کند و آن عبارت از پراکندگی اوستا و زند (تفسیر و ترجمه اوستا) است که بر اثر حمله اسکند گجسته (ملعون) در میان مردمان به وجود آمده و بر اثر آن مردمان به شک و تردید در اصول دین دچار شده‌اند؛ بنابراین، آذرباد مهرسپندان، موبد بزرگ شاپور دوم ساسانی، برای اثبات حقانیت و درستی دین، به آزمون بزرگی دست می‌زند. این آزمون دینی، همانا ریختن رویِ گداخته بر سینه است. آذرباد در این آزمون پیروز می‌شود و حقانیت دین را به اثبات می‌رساند. بار دیگر و در زمانی دیگر مجدداً جامعه دچار شک و تردید می‌شود. این بار پیشوایان دینی ارداویراز را برای انجام آزمون دیگر برمی‌گزینند و او را طی مراسمی به جان دیگر می‌فرستند تا آنچه به چشم دیده، در بازگشت برای مردم بیان کند. باری، روان ارداویراز به مدت هفت روز به معراجی روحانی می‌پردازد و پس از بازگشت، آنچه را که از بهشت، دوزخ و برزخ مشاهده کرده برای دیگران بازمی‌گوید و دبیری آنها را یادداشت می‌کند. بخش نخست (فصول ۴–۱۵) این کتاب به دیدار از بهشت اختصاص دارد که پرهیزکاران و پاکان در آن به پاداش کردار نیک این جهانی خود می‌رسند. بخشت دوم (فصل ۱۶ به بعد) به توصیف دوزخ و گناهکاران و انواع عقوبت‌های آنها اختصاص یافته است. این متن در زمره مهم‌ترین منابع مربوط به اعتقادات ایرانی‌های باستان دربارهٔ جهان دیگر و دنیای پس از مرگ است که با متون اوستا و ترجمه پهلوی هادخت نسک و همچنین با ماجرای معراج کرتیر، موبد بزرگ دوران ساسانی، قابل مقایسه است. دنیای پس از مرگ از جمله مقولاتی است که در آیین مزدیسنا از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
منتقدان این اثر را با تألیف بسیار دلکش و ارزشمند دانته ایتالیایی به نام کمدی الهی مقایسه کرده و معتقدند که وی به‌طور غیر مستقیم و از طریق منابع یهودی و عربی با اعتقادات ایرانی‌ها دربارهٔ دنیای پس از مرگ آشنا شده بود.