stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زاینده‌رود
خشک شدن رودخانه زاینده‌رود

زانیده رود حدودً از سال ۱۳۸۶ جریان دائمی خود در کل مسیر را از دست داده و خشک شدن آن در شهر اصفهان از نظر توریستی بسیار تأثیر گذار بوده ولی این رودخانه تا حدود شهر زرین‌شهر از توابع استان اصفهان همواره دارای جریان بوده‌است. عمده‌ترین دلایل خشک شدن زاینده‌رود خشکسالی چند ده ساله در بالا دست و در رشته کوه‌های زاگرس می‌باشد. ارتفاع برف در سرچشمه‌ها مانند زردکوه و چلگرد که حتی در تابستان بیش از ۲ متر بوده در سال ۱۳۹۶ در بهار به کمتر از ۱ متر رسیده بنابراین علاوه بر کاهش دبی سرچشمه‌های خود زاینده‌رود، دبی تونل‌هایی که آب کارون را به زاینده‌رود منتقل می‌کنند نیز کاهش یافته‌است؛ ولی از خطاهای انسانی در پایین دست که رودخانه زاینده‌رود را با خشکی مواجه کرده می‌توان در موارد ذیل خلاصه کرد:
تبدیل ۱۸۰ هزار هکتار مراتع منابع طبیعی به باغ در بالادست رودخانه زاینده‌رود در استان چهارمحال و منطقه فریدن.
ایجاد بندهای سازه ای و مخزنی جهت توسعه کشاورزی در سراب حوضه به اسم آبخیزداری
استقرار صنایع بزرگ از جمله ذوب‌آهن اصفهان، پالایشگاه نفت اصفهان، پتروشیمی اصفهان، صنایع شیمیایی، فولاد مبارکه، شرکت نفت سپاهان و بسیاری از صنایع آب بر همچون نیروگاه‌ها در مسیر انتقال می‌باشد. به عنوان مثال، شرکت فولاد مبارکه حدود ۲۷ میلیون متر مکعب آب مصرف می‌کند که این میزان شش درصد از کل مصرف شهر است. خشکی رودخانه سبب سازِ بیکار شدنِ چندصدهزار ساکنان پایین دست رودخانه شده و به مهاجرت فصلی یا کامل آن‌ها به استان‌های دیگر یا شهر اصفهان منجر گشته‌است.
الگوی کشت نامناسب در پایین دست: کشت نامناسب با اقلیم منطقه مانند کشت برنج در استان اصفهان و شهرستان‌های لنجان، زرین‌شهر، باغ‌بهادران
رودخانه زاینده‌رود سال هاست که برای مقاطع بلند مدت خشک شده‌است. این مشکل از اوایل دهه ۷۰ و در دولت محمد خاتمی و با انتقال آب به استان یزد آغاز گردید و در دولت بعدی نیز ادامه یافت. محمود احمدی‌نژاد در سفر به استان چهارمحال و بختیاری شرایطی را فراهم آورد که شرایط تقسیم آب کاملاً بهم خورد و حق آبه شیخ بهایی نادیده گرفته شد و با برداشت‌های بی‌رویه، موجب عدم رسیدن آب به پشت سد زاینده‌رود شده‌است. از عوامل اصلی خشک شدن رودخانه می‌توان به این موارد اشاره کرد:
فاز نخست انتقال آب از زاینده‌رود به شهر یزد در اسفندماه ۱۳۷۸ توسط محمد خاتمی رئیس‌جمهور وقت به بهره‌برداری رسید. یکسال بعد یعنی در سال ۱۳۷۹ زاینده‌رود خشک شد.
برداشت بی‌رویه آب در مسیر رودخانه در محدوده سد تا پل کله توسط پمپاژ که به تنهایی بیش از کل میزان آبی است که سالانه توسط تونل دوم و تونل چشمه لنگان وارد حوضه زاینده‌رود می‌شود. این میزان هم‌اکنون در حدود ۲۹۰میلیون متر مکعب است که سال به سال در حال افزایش است.
انتقال حدود ۱۴۰ میلیون متر مکعب آب به صنایع استان‌های یزد و کاشان
با وجود خشکی زاینده‌رود هر ساله در بودجه سنواتی برای خط لوله دوم زاینده‌رود به یزد و نیز طرح انتقال آب زاینده‌رود به فولاد بروجن (طرح بن-بروجن)، توسط مجلس و دولت هزینه می‌شود.
توجه به این نکته مهم است که ایران عضو کنوانسیون بین‌المللی رامسر است که بر طبق آن حق ندارد قوانینی تصویب کند که بر اثر آن تالاب‌ها خشک شوند. این در حالی است که برداشت بی‌رویه آب از حوزه آبریز زاینده‌رود در فلات مرکزی و اختصاص آن به صنایع و مناطق دیگر خلاف تعهد ایران در این کنوانسیون است.
اعتراض‌ها به خشک شدن زاینده‌رود > اعتراض کشاورزان اصفهان

در اسفند ماه سال ۱۳۹۱ عده‌ای از کشاورزان شرق استان اصفهان در اعتراض به انتقال آب زاینده‌رود به صنایع استان یزد و خشک شدن رودخانه به تأسیسات انتقال آب از استان اصفهان به استان یزد خساراتی وارد کردند که مسئولان یزد مدعی شده‌اند این خسارات باعث قطعی و جیره‌بندی آب در استان یزد شد. نماینده شهرهای تفت و میبد در مجلس شورای اسلامی دروغ پردازی برخی مسئولان استان اصفهان را دلیل اعتراض کشاورزان دانست. همچنین سید یوسف طباطبایی نژاد، امام جمعه اصفهان ترکاندن لوله انتقال آب زاینده‌رود به استان یزد را غیرشرعی دانست. پس از اعتراض کشاورزان، خبرگزاری مهر از گفتگو میان مسئولان استان اصفهان و ۵۵ نفر از نمایندگان کشاورزان معترض خبر داد و شرایط اجتماعی شرق استان اصفهان را آرام توصیف کرد. معاون سیاسی امنیتی استانداری اصفهان مدعی شده‌است که این درگیری‌ها کشته‌ای نداشته و تنها ۳۵ نفر زخمی داشته‌است. همچنین به گفته وی در اثر این درگیری‌ها یک نفر به کما رفته و چند نفر در اثر برخوردِ ساچمه دچار آسیب چشمی شده‌اند که ممکن است به تخلیه چشم ایشان منجر شود. مهدی بصیری رئیس کمیته آب کمیسیون کشاورزی اتاق اصفهان مدعی شد آب انتقالی به یزد در بخشِ صنعتِ این استان مصرف می‌شود. لازم است ذکر شود هیچ آمار دقیقی در زمینه میزان آب انتقالی به یزد وجود ندارد و مسئولانِ دو استان ارقامی مابینِ ۶۵ تا ۹۵ میلیون متر مکعب را ذکر کرده‌اند. در جریان این اعتراضات تعدادی از کشاورزان از ناحیه چشم هدف گلوله‌های ساچمه‌ای نیروهای امنیتی قرار گرفته و نا بینا شدند.
اعتراض‌ها به خشک شدن زاینده‌رود > اعتراض کشاورزان اصفهان > کمیته پیگیری مسائل و مشکلات زاینده‌رود

پس از خشک شدن رودخانه زاینده‌رود و اعتراضات کشاورزان اصفهان کمیته پیگیری مسائل و مشکلات زاینده‌رود به ریاست عباس مقتدایی تشکیل گردید که در نهایت با پیگیری‌های اعضای این کمیته، نمایندگان مجلس و مسئولان استان اصفهان، شورای عالی آب مصوبات نه‌گانه‌ای را به نفع زاینده‌رود به تصویب رساند.
اعتراض‌ها به خشک شدن زاینده‌رود > اعتراض شهروندان اصفهان مهر ۱۳۹۶

در ۱۸ مهر ۱۳۹۶ در پی فراخوان در فضای مجازی به مناسبت ۱۸ مهر (روز نکوداشت زاینده‌رود) گروهی از مردم اصفهان در اعتراض به ادامه خشک شدن زاینده‌رود تجمع کردند. در این تجمع، که در مقابل پل خواجو برگزار شد، حاضران خواستار اختصاص حق آبه کشاورزان حاشیه زاینده‌رود شدند و از دولت ایران خواستار عملی کردن وعده‌های خود در این مورد شدند.
اعتراض‌ها به خشک شدن زاینده‌رود > اعتراض شهروندان اصفهان آبان و آذر ۱۴۰۰

مقالهٔ اصلی: اعتراضات آبان و آذر ۱۴۰۰ اصفهان
در ۲۸ آبان سال ۱۴۰۰ کشاورزان اصفهانی با اعلام فراخوان بر بستر خشک زاینده‌رود تجمع کردند، این تجمع با استقبال چند هزارنفری شهروندان مواجه شد. اعتراضات پس از برخورد قهرآمیز نیروهای امنیتی به خشونت کشیده شد و رنگ‌وبوی ضدحکومتی به خود گرفت.
تاریخچه نظام‌نامه‌های استفاده از آب زاینده‌رود

رودخانه آب شیرین و دایمی حوزه داخلی ایران، از قدیم‌الایام به ضرورت بهره‌برداری و بهره‌وری درست در منطقه خشک با اقلیم ناپایدار اصفهان و حومه، دارای نظم و نسق (تقسیم نامه) ویژه‌ای بوده‌است. آخرین تقسیم نامه آن در عرف جامعه محلی به نام طومار شیخ بهایی موسوم شده‌است.
بر اساس این طومار کل آب رودخانه به ۳۳ سهم کلی و ۲۷۵ سهام جزئی تربین ۷ بلوک آبخور آن که از حدود ۷۰ کیلومتری غرب اصفهان تا ۱۲۰ کیلومتری شرق این شهر ادامه داشته‌است تقسیم شده‌است. (حسینی ابری، ۱۳۷۹، ۷۱)
تقسیم آب بر اساس طومار از ۷۵ روز بعد از نوروز تا آخر آبان ماه به مدت ۱۶۰ روز مجری بوده و در فصول سرد سال که نیاز به آبیاری وجود نداشته‌است، به اصطلاح رودخانه آزاد بوده، و هر کس به هر میزان نیاز داشته‌است می‌توانسته از آن بهره‌برداری نماید.
از ویژگی‌های اصلی طومار یکی این است که، در آن هیچ روستا و مزرعه در کل منطقه و هیچ باغ و محله‌ای در داخل شهر از قلم نیفتاده و نمای بیش از یکهزار واحد آبیاری آن در ۲۷ صفحه A4 تنظیم شده و از شرح و بست‌های بی‌مورد در آن خود داری شده‌است. (بازنویس طومار)
ویژگی دیگر آن این که، طومار به خط سیاقی نوشته شده‌است و بعضاً اسامی آن بدون نقطه ثبت شده که تطبیق محلی آن برای غیر اهل فن کمی مشکل است. نگارنده در کتاب زاینده‌رود از سرچشمه تا مرداب، کوشیده‌است تا این مشکل را حل نماید. طومار مزبور تا سال‌های اخیر که شبکه جدید آبیاری رودخانه تکمیل نشده بود (در بلوک آیدُغمش، آشیان و رودشتین) مجری بود.
روز نکوداشت زاینده‌رود

روز ۱۸ مهر ماه در سال ۱۳۸۲ از سوی تشکل‌های زیست‌محیطی استان‌های اصفهان و چهارمحال و بختیاری به عنوان «روز نکوداشت زاینده‌رود» نامگذاری شد. نخستین تجمع و راهپیمایی به این مناسبت در ۱۸ مهر ماه همان سال توسط تشکل‌های زیست‌محیطی استان اصفهان در کنار بستر خشک زاینده‌رود در شهر اصفهان، که ۳ سال از شروع خشکی‌های بلند مدت آن بر اثر انتقال تمام آب موجود به یزد گذشته بود، انجام شد. مهم‌ترین شعار تجمع مذکور این بود: «زاینده‌رود را زنده، کامل و همیشه می‌خواهیم»
جان بخشی دوباره زاینده‌رود

مردم اصفهان هر بار با رهاسازی آب در بستر خشک‌شده در نقاط مختلف مانند پارک ناژوان، سی‌وسه‌پل، خواجو، پل‌جویی و پل ورزنه نظاره‌گر جریان یافتن زندگی در طول این رودخانه حیات‌آفرین هستند و با گرفتن عکس هیجان خود را با دیگران به اشتراک می‌گذارند.
زاینده‌رود در فرهنگ و هنر

اگر چه زنده رود آب حیات است
ولی شیراز ما از اصفهان به (حافظ)
به منزلگه حاتم آمد فرود
برآسود چون تشنه بر زنده‌رود (سعدی)
نیل کم از زنده رود و مصر کم از جی
قاهره مقهور پادشای صفاهان (خاقانی)
در موسیقی:به اصفهان رو:
به اصفهان رو که تا بنگری بهشت ثانی
به زنده رودش سلامی ز چشم ما رسانی. شعر از ملک الشعرای بهار
فرونشست در اصفهان

به طور کلی افت تدریجی یا ناگهانی زمین به تراز پائین تر در نتیجه جابجایی زیرسطحی مصالح زمین فرونشست نامیده می شود. در حقیقت فرونشست، جابجایی و تغییر شکل خاک به صورت آنی و یا به مرور زمان می باشد.
ریشه‌ی اصلی فرونشست در اصفهان، افت سطح آب زیرزمینی است که اثرات ویرانگری را بر زیرساخت‌ها و زندگی اجتماعی مردم این منطقه دارد. این افت سطح آب زیرزمینی به دلیل خشک شدن ناگهانی چشمه‌های تغذیه‌کننده آبخوان اصفهان اتفاق افتاده است. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی نیز به فرونشست افزوده است و به طور متوسط هر سال حدود ۱ متر افت سطح آب در این آبخوان را مشاهده می‌کنیم.
وضعیت جوی گوه‌ای آبخوان اصفهان-برخوار، با اختلاف ارتفاع زیاد بین سنگ بستر جنوبی و شمالی آن، و حرکت جریان آب از جنوب به سمت شمال، نیز به افزایش فشار بر زیرساخت‌های این منطقه کمک می‌کند. مدل‌سازی‌ها نشان می‌دهد که حتی اگر تمامی چاه‌های آب این منطقه خاموش شوند، اگر رودخانه زاینده‌رود تغذیه کننده آبخوان اصفهان-برخوار را به خوبی تامین نکند، کنترل فرونشست غیرممکن خواهد بود. در واقع، حتی در مواقعی که جریان رودخانه زاینده‌رود وجود دارد، تأثیر آن بر سطح آب آبخوان قابل مشاهده است و این نشان می‌دهد که کنترل فرونشست باید با توجه به هر دو عامل، چاه‌های آب و رودخانه‌ها، انجام شود.
نگارخانه

پرونده:ساحل زاینده رود - panoramio (1).jpg
پرونده:ساحل زاینده رود - panoramio (2).jpg
رودخانه زاینده‌رود در اصفهان در زمان جریان آب
رودخانه زاینده‌رود در اصفهان در دوره خشک
یک روز پرآب زاینده‌رود
زاینده‌رود (اثر والتر میتل‌هولتسر حوالی سال ۱۳۰۴)
زاینده‌رود به هنگام خشکی (بهار ۹۰)
زاینده‌رود در سال نوروز سال ۱۳۹۳
چوپانیان

چوپانیان یا آل چوپان دودمانی بودند که طی سده هشتم (۷۳۸–۷۵۸ق) یا سده چهاردهم میلادی در قسمتی از ایران حکومت کردند.  آنها در ابتدا تحت فرمان ایلخانان خدمت کردند، پس از سقوط ایلخانان، مستقلاً کنترل بخش هایی از ایران را به دست گرفتند و پایتخت حکومتشان در شهر تبریز واقع در استان آذربایجان شرقی قرار داشت.
این دودمان سلسله‌ای از امرا بود که پس از درگذشت ابوسعید بهادرخان آخرین ایلخان در قسمتی از ایران حکومت کرد. مؤسس آن امیر بابا خان چوپانی پسر بزرگ‌تر امیر تیمورتاش بن امیر چوپان سلدوز است و پس از او برادر کوچک‌ترش امیر مظلوم چوپانی حکومت کرد. پادشاهان خاندان چوپانی منحصر به همین دو تن است.
چوپانیان از خانواده بودند که در قرن ۱۴ میلادی به شهرت رسیدند. در آغاز زیر نظر ایلخانیان حکومت می‌کردند ولی پس از سرنگونی آن‌ها، بر بخشی از سرزمین های آنان فرمان راندند. چوپانیان آذربایجان را پایگاه قدرت خود قرار دادند؛ تا زمانی که جلایریان در بغداد به قدرت رسیدند.
سلطه امیر چوپان و پسرانش

در اوایل قرن چهاردهم، امیرچوپان زیر سه ایلخان متوالی خدمت می‌کرد، که از غازان محمود شروع می‌شد. امیرچوپان، فرمانده نظامی برجسته، به سرعت درجه ای از نفوذ بر ایلخانان را به دست آورد و با چند تن از اعضای خط هولاکوخان ازدواج کرد. قدرت و نفوذ او باعث کینه در میان اشراف شد، که در سال ۱۳۱۹ علیه او توطئه کردند اما شکست خوردند. ایلخان ابوسعید اما از نفوذ امیرچوپان و موقعیت پ‌های پسران او در ایالات امپراتوری خوشش نیامد و امیرچوپان را با موفقیت از دربار حذف کرد و پسرانش را از فرمانداری ایالات عزل کرد. وی در سال ۱۳۲۷ به هرات گریخت و کارتیها او را اعدام کردند. تعدادی از پسرانش به اردوگاه طلایی یا ممالک مصر گریختند در حالی که دیگران کشته شدند.
سلطه بغداد خاتون

چوپانیان به‌طور کامل از ایران محو نشدند. بغداد خاتون، دختر امیرچوپان، چشم ابوسعید را چنان به خود جلب کرده بود که سرسختانه ایلخان خواهان ازدواج با او شد. در طول عمر امیرچوپان، او با شیخ حسن جلایر، بنیانگذار آینده جلایرها ازدواج کرده بود، اما پس از فرار امیرچوپان به هرات، شیخ حسن از بغداد خاتون جدا شد و پس از قتل امیرچوپان، مدتی بسیار زیاد کوتاه پس از عزاداری، بغداد خاتون با ابوسعید ازدواج کرد. او به سرعت بر ایلخان نفوذ بلامنازع و بی‌بدیل بدست آورد و از اعتبار، امتیازات و اختیارات بسیار وسیعی و نفوذ عظیمی که به او داده شده بود نهایت استفاده را کرد، بغداد خاتون دشمنان، بدخواهان و قاتلان پدر و برادرانش را یا بیچاره کرد، یا تبعید یا به قتل رساند. ادعا شد (اما هرگز ثابت نشد) که در توطئه‌هایی علیه ایلخان دست داشته‌است، اما برخی معتقد بودند که باعث مرگ ابوسعید در ۱۳۳۵ شده‌است. جانشین ابوسعید، آرپاخان از ترش زیاد بخاطر نفوذش و بیمناک از این که علیه او با متحدانش توطئه کند او را اعدام کرد، بغداد خاتون ۱۶ روز پس از مرگ ابوسعید توسط خواجه لوُلوُ با ضربات چوپ به قتل رسید.
بابا خان چوپانی (۷۳۸–۷۴۴ق)

شیخ بابا خان چوپانی اولین امیر چوپانی بود که بیشتر مورخان او را گرداننده حکومت و ابوسعید بهادرخان را بازیچه دست وی می‌خوانند. بعد از مرگ ابوسعید در ۱۳ ربیع‌الثانی ۷۳۶ هجری، ایلخانان رو به سقوط می‌رفتند و بر اثر همین اتفاقات، شیخ حسن از فرصت استفاده کرده و حکومتی در بخشی از ایران تشکیل داد. نقل شده که وی در ۷۴۴ هجری به دست زن ها و چند تن از کنیزانش کشته شد .
ملک مظلوم چوپانی (۷۴۴–۷۵۸ق)

ملک مظلوم چوپانی فردی مال‌اندوز و سفاک بود و در دوران حکومتش، تبریز دچار وبای شدیدی شد و از اعتبار افتاد. علمای تبریز که از ظالمیت او به تنگ آمده بودند، به نزد جانی‌بیک حاکم مغول دشت قبچاق رفتند و از او کمک خواستند. جانی‌بیک به تبریز لشکر کشید و در جریان تعقیب و گریزهایی، ملک اشرف را در صور اسیر و به اصرار حاکم شروان کشتند.
تبارنامه

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان | امیر چوپان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر |  |  | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان |  |  |  |  |  |  | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه |  |  | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود |  |  | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون |  |  |  |  |
|  |  | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر | شیخ حسن جلایر |  |  | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان | تیمورتاش چوپان |  |  |  |  |  |  | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه | دمشق خواجه |  |  | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود | شیخ محمود |  |  | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون | بغداد خاتون |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی |  |  | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی |  |  | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی | شیخ بابا چوپانی |  |  | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی | ملک مظلوم چوپانی |  |  | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون | دلشاد خاتون |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
انسفالیت بی‌حالی

Medical condition
| انسفالیت بی‌حالی | انسفالیت بی‌حالی |
| --- | --- |
نام‌های دیگر: Economo's disease; von Economo's encephalitis
تصویری از کتاب "Die Encephalitis lethargica" (1918) اثر فون اکونومو که بافت مغزی میمونی را که تحت تأثیر انسفالیت بی‌حالی بوده در زیر میکروسکوپ نشان می‌دهد.: تصویری از کتاب "Die Encephalitis lethargica" (1918) اثر فون اکونومو که بافت مغزی میمونی را که تحت تأثیر انسفالیت بی‌حالی بوده در زیر میکروسکوپ نشان می‌دهد.
تخصص: بیماری عفونی (تخصص پزشکی)، عصب‌شناسی 
علت: ناشناخته
فراوانی: ناشناخته
طبقه‌بندی و منابع بیرونی: طبقه‌بندی و منابع بیرونی
[ویرایش در ویکی‌داده]: [ویرایش در ویکی‌داده]
التهاب خواب‌آور مغز یا انسفالیت بی‌حالی (به انگلیسی: Encephalitis lethargica) شکلی غیر معمول از انسفالیت است که همچنین به عنوان بیماری خواب یا بیماری خواب‌آلودگی نیز شناخته می‌شود (متمایز از بیماری خواب ناشی از مگس تسه). این بیماری اولین بار در سال ۱۹۱۷ توسط کنستانتین فون اکونومو عصب‌شناس و ژان رنه کروشه آسیب‌شناس توصیف شد. این بیماری به مغز حمله می‌کند و برخی از قربانیان را در وضعیتی شبیه مجسمه، لال و بی‌حرکت می‌گذارد. بین سال‌های ۱۹۱۵ و ۱۹۲۶، یک همه‌گیری انسفالیت بی‌حالی در سراسر جهان گسترش یافت. تعداد دقیق افراد مبتلا ناشناخته است، اما تخمین زده می‌شود که بیش از یک میلیون نفر در طول این همه‌گیری به این بیماری مبتلا شده‌اند که مستقیماً باعث مرگ بیش از ۵۰۰٬۰۰۰ نفر شده‌است. بسیاری از کسانی که جان سالم به در بردند هرگز به توانایی قبل از بیماری خود بازنگشتند.
علائم و نشانه‌ها

انسفالیت بی‌حالی با تب بالا، گلودرد، سردرد، بی حالی، دوبینی، تأخیر در پاسخ فیزیکی و ذهنی، وارونگی خواب و کاتاتونی مشخص می‌شود. در موارد شدید، بیماران ممکن است به یک حالت کما مانند (لالی بی‌حرکت) وارد شوند.[نیازمند منبع] بیماران همچنین ممکن است حرکات چشم غیرطبیعی (بحران حرکت چشمی)، پارکینسونیسم، ضعف بالاتنه، دردهای عضلانی، لرزش، سفتی گردن، و تغییرات رفتاری از جمله روان‌پریشی را تجربه کنند.[نیازمند منبع] کلازومانیا (یک تیک صوتی) نیز گاهی وجود دارد.
علت

علل انسفالیت بی حالی نامشخص است. اگرچه قبلاً اعتقاد بر این بود که این بیماری با همه‌گیری آنفولانزای اسپانیایی مرتبط است، اما تحقیقات نوین استدلال‌هایی را علیه این ادعا ارائه می‌دهد. برخی از مطالعات منشأ آن را در یک پاسخ خودایمنی بررسی کرده‌اند، و به‌طور جداگانه یا در رابطه با یک پاسخ ایمنی، به آسیب‌شناسی بیماری‌های عفونی - ویروسی و باکتریایی مانند آنفولانزا، که در آن ارتباط با آنسفالیت واضح است، پیوند می‌خورد. پارکینسونیسم پساانسفالیت به وضوح به دنبال شیوع انسفالیت بی‌حالی پس از همه‌گیری آنفلوانزا در سال ۱۹۱۸ ثبت شد. شواهد دال بر علت ویروسی بودن علائم پارکینسون غیرمستقیم است (همه‌گیرشناسی و یافتن آنتی‌ژن‌های آنفلوانزا در بیماران مبتلا به انسفالیت بی حالی)، در حالی که شواهدی که برای رد این عامل استدلال می‌شود از نوع منفی هستند (به عنوان مثال، فقدان RNA ویروسی در مواد مغزی پارکینسونی پس از انسفالیت). در بررسی رابطه بین آنفولانزا و انسفالیت بی‌حالی (EL)، مک کال و همکارانش از سال ۲۰۰۸ به این نتیجه رسیدند که «استدلال دربارهٔ آنفولانزا کمتر از آنچه در حال حاضر تصور می‌شود، تعیین‌کننده است… شواهد مستقیم کمی وجود دارد که از آنفولانزا در عامل EL بودن حمایت می‌کند، و اینکه تقریباً ۱۰۰ سال پس از اپیدمی EL، علت آن همچنان مبهم است.». از این رو، در حالی که نظرات در مورد رابطه انسفالیت بی‌حالی با آنفولانزا همچنان تقسیم‌بندی شده‌است، غلبه ادبیات مردد به نظر می‌رسد.
فلیکس اشترن، متخصص اعصاب آلمانی، که صدها بیمار انسفالیت بی‌حالی را در دهه ۱۹۲۰ مورد بررسی قرار داد، خاطرنشان کرد که انسفالیت بی‌حالی آنها معمولاً در طول زمان تکامل یافته‌است. علائم اولیه با خواب آلودگی یا بیداری غالب می‌شود. علامت دوم منجر به بحران حرکت چشمی می‌شود. سومین علامت بهبودی و به دنبال آن سندرم پارکینسون مانند است. اگر بیماران اشترن این دوره از بیماری را دنبال می‌کردند، انسفالیت بی‌حالی در آنها تشخیص داده می‌شد. اشترن مشکوک بود که انسفالیت بی‌حالی نزدیک به فلج اطفال باشد؛ گرچه بدون شواهدی برای اثبات. با این وجود، او سرم نقاهت از بازماندگان اولین سندرم حاد را آزمایش کرد. او بیمارانی را با علائم اولیه واکسینه کرد و به آنها گفت که ممکن است موفقیت‌آمیز باشد. مطالب اشترن در کتابی به نام انسفالیت همه‌گیر (به آلمانی: Die Epidemische Encephalitis) در دهه ۱۹۲۰ به چاپ رسید.
در سال ۲۰۱۰، در خلاصه‌ای از انتشارات دانشگاه آکسفورد که دیدگاه‌های تاریخی و معاصر در مورد انسفالیت بی‌حالی را مرور می‌کند، ویراستار آن، جوئل ویلنسکی، از دانشکده پزشکی دانشگاه ایندیانا، به نقل از نوشته محقق دیگری از سال ۱۹۳۰، می‌گوید: «ما باید اعتراف کنیم که علت هنوز مبهم است، عامل ایجاد کننده هنوز ناشناخته است، معمای پاتولوژیک هنوز حل نشده‌است…»، و در ادامه نتیجه‌گیری زیر را تا تاریخ انتشار ارائه می‌دهد:
آیا جلد حاضر «معمای» EL را که از آن به عنوان بزرگ‌ترین معمای پزشکی قرن بیستم یاد می‌شود، حل می‌کند؟ متأسفانه، خیر: اما مطمئناً در اینجا اقداماتی در زمینه تشخیص، آسیب‌شناسی و حتی درمان انجام شده‌است.
پس از انتشار این خلاصه، یک انتروویروس در موارد آنسفالیت بی‌حالی ناشی از همه‌گیری کشف شد. در سال ۲۰۱۲، الیور ساکس، نویسنده کتاب بیداری‌ها، در مورد بازماندگان نهادینه شده، این ویروس را به عنوان عامل احتمالی بیماری اذعان کرد. منابع دیگر استرپتوکوک پنومونیه را به عنوان یک علت پیشنهاد کرده‌اند.
تشخیص

چندین معیار تشخیصی برای انسفالیت بی‌حالی پیشنهاد شده‌است. یکی، که به‌طور گسترده پذیرفته شده‌است، شامل یک بیماری انسفالیت حاد یا نیمه حاد است که در آن سایر علل شناخته شده انسفالیت حذف شده‌اند. معیار تشخیصی دیگری که اخیراً پیشنهاد شده‌است، می‌گوید که تشخیص انسفالیت بی‌حالی «ممکن است در صورتی مد نظر قرار گیرد که وضعیت بیمار را نتوان به هیچ بیماری عصبی شناخته‌شده دیگری نسبت داد و علائم زیر را نشان دهد: علائم آنفولانزامانند؛ پرخوابی (به انگلیسی: Hypersomnia)، توانایی بیدار شدن، چشم‌فلجی (فلج عضلات کنترل‌کننده حرکت چشم) و تغییرات روانی.» برخی دیگر بی‌حالی، چهره‌های بی رمق (به انگلیسی: Masklike facies)، خون اضافی در مننژها، و سایر علائم عمومی عصبی را توصیف می‌کنند.
درمان

رویکردهای درمانی نوین برای انسفالیت بی‌حالی شامل معالجه‌های تعدیل‌کننده سیستم ایمنی و درمان‌هایی برای بهبود علائم خاص است.
تاکنون شواهد کمی مبنی بر درمان مؤثر ثابت برای مراحل اولیه وجود دارد، اگرچه در برخی از بیمارانی که استروئید دریافت کرده‌اند پیشرفت در بهبودی دیده شده‌است. این بیماری پیشرونده می‌شود و شواهدی از آسیب مغزی مشابه بیماری پارکینسون وجود دارد. [اطلاعات تاریخ‌گذاری‌شده]
درمان پس از آن علامتی است. L-DOPA (لوودوپا) و سایر داروهای ضد پارکینسون اغلب پاسخ‌های چشمگیری ایجاد می‌کنند. با این حال، اکثر افرادی که L -DOPA دریافت می‌کنند، بهبودهایی را تجربه می‌کنند که عمر کوتاهی دارند.
موارد قابل توجه

موارد قابل توجه عبارتند از:
موریل «کیت» ریچاردسون (با فامیل پدری هویت)، همسر اول بازیگر سر رالف ریچاردسون، در اکتبر ۱۹۴۲ بر اثر این بیماری درگذشت، و برای اولین بار در ۱۹۲۷–۱۹۲۸ علائم را نشان داد.[نیازمند منبع]
گمانه‌زنی‌هایی وجود دارد که آدولف هیتلر ممکن است در جوانی به بیماری انسفالیت بی‌حالی مبتلا شده باشد (علاوه بر مورد اساسی‌تر پارکینسونیسم در سال‌های آخر زندگی‌اش).
مروین پیک (۱۹۱۱–۱۹۶۸)، نویسنده کتاب‌های گورمنگاست، زوال به سمت مرگش در ابتدا به انسفالیت بی‌حالی با علائمی شبیه به پارکینسون نسبت داده شد، اگرچه دیگران بعداً اعلام کردند که کاهش سلامتی و مرگ نهایی او ممکن است به دلیل زوال عقل اجسام لویی باشد.
مواردی که در کتاب بیداری‌ها توسط الیور ساکس، عصب‌شناس بریتانیایی شرح داده شده‌است.
جین نورتون گرو مورگان، همسر جی پی مورگان جونیور، در سال ۱۹۲۵ بر اثر انسفالیت بی‌حالی درگذشت. در آن زمان، پزشکان آنسفالیت او را به ابتلا به آنفولانزا در طول همه‌گیری ۱۹۱۸ نسبت دادند.
در سینما

در سال ۱۹۹۰، پنی مارشال کارگردان آمریکایی فیلم بیداری‌ها را ساخت که بر اساس کتاب خاطراتی به همین نام اثر الیور ساکس بود.
برای مطالعهٔ بیشتر

Crosby, Molly Caldwell (2010). 'Asleep: The Forgotten Epidemic that Remains One of Medicine's Greatest Mysteries. New York: Penguin/Berkley.[بدون شابک] – Describes the history of the disease, and the epidemic of the 1920s.
Reid, A.H.; McCall, S.; Henry, J.M.; Taubenberger, J.K. (2001). "Experimenting on the Past: The Enigma of von Economo's Encephalitis Lethargica". J. Neuropathol. Exp. Neurol. 60 (7): 663–670. doi:10.1093/jnen/60.7.663. PMID 11444794.
Sacks, Oliver (1990). Awakenings. Vintage Books. ISBN 978-0-375-70405-5. OCLC 21910570.
Sacks O (1983). "The origin of 'Awakenings'". Br. Med. J. (Clin. Res. Ed.). 287 (6409): 1968–1969. doi:10.1136/bmj.287.6409.1968. PMC 1550182. PMID 6418286.
Vilensky, J.A.; Foley, P.; Gilman, S. (2007). "Children and Encephalitis Lethargica: A Historical Review". Pediatr. Neurol. 37 (2, August): 79–84. doi:10.1016/j.pediatrneurol.2007.04.012. PMID 17675021.
Vilensky, Joel A., ed. (2010). Encephalitis Lethargica: During and After the Epidemic. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-045220-9.
انسفالیت بی حالی. عواقب و درمان آن - اثر کنستانتین فون اکونومو، ۱۹۳۱: صفحه اول
L-DOPA