محمد دبیرسیاقی
سخنان > جلسات مجلهٔ مجله بخارا

عصر سه شنبه، بیست و هشتم دی ۱۳۹۵ دویست و هفتاد و هفتمین شب از مجموعه جلسات مجلهٔ مجله بخارا با همراهی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، گنجینهٔ پژوهشی ایرج افشار، کتاب‌فروشی آینده و دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به نام شب دکتر سید محمد دبیر سیاقی مراسمی برگزار شد. متن پیام دبیرسیاقی به این نشست به قرار زیر بود:
حد سخندانی فردوسی و شاهکار وی شاهنامه را ابن یمین فریومدی چه نیکو وصف کرده است. در این دو بیت:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سکه‌ای کاندر سخن فردوسی طوسی نشاند |  |  تا نپنداری که کس در عرصهٔ فرسی نشاند |
| اول از بالای کرسی بر زمین آمد سخن |  |  او سخن را باز بالا برد و بر کرسی نشاند |
و استاد طوس خود جامع و کامل چنین آغاز سخن کرده است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به نام خداوند جان و خرد |  | کز این برتر اندیشه بر نگذرد |
| اول از بالای کرسی بر زمین آمد سخن |  |  او سخن را باز بالا برد و بر کرسی نشاند |
با نام آفریدگار جهان آغاز نظم کرده است که خود بهترین سر آغاز ست. از جان یاد کرده است که آدمی چیزی عزیزتر از آن ندارد.
ذکر خِرَد که دستگیر آدمی در دوجهان است کرده و تأیید آن فرموده است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| خرد رهنمای و خرد رهگشای |  | خرد دست گیرد به هر دو سرای |
و سرانجام به اندیشه رسیده است که حاصل وجود آدمی است و مولوی در همین باره است که فرموده:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای برادر تو همان اندیشه‌ای |  | مابقی خود استخوان و ریشه‌ای |
این بنده اگر توفیق چند نوبت طبع شاهنامه را بر اساس چاپ کلکته توسط ترنر ماکان و چاپ بروخیم تهران یافته‌ام، و اگر کشف‌الابیاتی برای شاهکار استاد سخن تهیه و نوبتی در دو مجلد و نوبت دیگر در یک مجلد به طبع رسانده‌ام و اگر مندرجات آن کتاب گران‌قدر را برای آسان‌سازی و درک آن به نثر ساده در مجلدی تهیه کرده‌ام که به دفعات طبع و نشر شده است و در شمار کتاب‌های درسی قرار گرفته و اگر تمام شاهنامه را به قصد آسان‌سازی مراجعه در ۲۶ جزوه همراه برگردان مطالب به نثر با برخی توضیحات لغوی ذیل صفحات تهیه و به طبع رسانده‌ام که به دفعات چاپ شده است؛ و اگر طی مقالاتی برخی نکته‌های تازه و درخور نقل به رشتهٔ تحریر درآورده‌ام این همه دِینی بوده است که به مناسبت استفاده از کار استاد سخن به او داشته‌ام و مکلف به ادای دِین خود بوده‌ام و خدای متعال را شاکرم که توفیق ادای دین عنایت فرمود.
همه کس می‌داند که اگر کسی وامی از صاحب مکنتی بستاند تا با آن مشکلات مادی زندگی خود را برطرف سازد یا با آن وام کسب و کاری به راه اندازد و سودی ببرد آن پرداخت وام و بری ساختن ذِمّه از گردن را کار فوق‌العاده‌ای درخور ستایش و تکریم نباید به حساب آورد؛ لذا آنچه این بنده دربارهٔ شاهنامه و جزوه‌های بیست و ششگانه و برگردان شاهنامه از نظم به نثر ساده کرده‌ام یا کتابی با عنوان «زندگی‌نامهٔ فردوسی و سرگذشت شاهنامه» تهیه کرده و به چاپ رسانده‌ام یا مقالاتی در مجلات وقت، مرتبط با شاهنامه نوشته‌ام همه در حکم ادای دِین بوده است و بس.
شاهنامه را دیگر دانشی مردان به دفعات در کلکته و بمبئی و تهران و تبریز و فرانسه و آلمان و شوروی به چاپ رسانده و نشر کرده‌اند و نسخهٔ مصور ارزشمند مشهور آن را نیز. پیداست که کار همه عالمان و ناشران و مصححان درخور تکریم و ستایش است که هم از آن جمله در زمینهٔ ادای دِین به استاد سخن فردوسی به مناسبت بهره‌گیری از حاصل سی و پنج سال ه کار وی به چند تحقیق که طی مقالاتی در مجله‌های وقت طبع و نشر کرده‌ام اشارت می‌کنم:
مقالاتی دربارهٔ «آفرین» جز در معنی متداول آن که مرادف احسنت است و آن جمله‌هایی ستایش‌آمیز دعاگونه و ثناگونه است نام برده‌ام. حال و کار و کردار و رفتار نیک بزرگان در شاهنامه نمونه‌ها دربارهٔ فرمانروایان و ناموران دارد و موردی نیز دربارهٔ میش و غرمی است که رستم درمانده از تشنگی و فرسودگی از گرما را به چشمه آب رهنمون می‌گردد و آسوده می‌سازد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| برآن غرم بر آفرین کرد چند |  |  که از چرخ گردان مبادت گزند |
| گیاه در و دشت تو سبز باد  |  | مبادا ز تو بر دل یوز، یاد |
| به تو هرکه یازد به تیر و کمان |  | شکسته‌کمان باد و تیره‌روان |
| که زنده شد از تو تن پیلتن  |  | وگرنه پُراندیشه بود از کفن |
| زبانش چو پردخته شد زآفرین |  | ز رخش تکاور جدا کرد زین |
و نیز مقالاتی دربارهٔ مصرع: پدید آمد از فرّ او کان زر که اشارت به پدید آمدن معدن زری دارد به شکل درختی بر اثر زلزله و فروریختن کوهی در مشرق سیستان به روزگار سلطنت سلطان محمود غزنوی و تا روزگار سلطنت سلطان مسعود غزنوی مورد بهره‌برداری بود و سپس بر اثر زلزله دیگر و فروریختن کوه ناپدید گشت و شرح آن در تاریخ گزیده حمدالله مستوفی آمده است.
دربارهٔ مصراع: ز یاقوت سرخ است چرخ کبود که اشارت به آفریده شدن آسمان و زمین دارد و شرح آن در کتاب مرصادالعباد نجم‌الدین دایه آمده است و برگردان آن به فارسی را ذیل همین مصراع پاورقی شاهنامه نقل کرده‌ام.
نیز اشارت فردوسی به درگذشت همسر خود در مصراع دوم بیت ذیل:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نخسبد روان چون که بالا بچفت |  | تو تنها ممان چون که همراه رفت |
تهیهٔ کشف الابیات برای شاهنامه نیز چنان‌که اشارت رفت خدمتی است که تقدیم به آستان آن که گفت: جهان کرده‌ام از سخن چون بهشت کرده‌ام.
مقالاتی نیز دربارهٔ فردوسی و شاهنامه به مناسبت‌های مختلف چون جشن‌های طوس و نیز مجالس بزرگداشت فردوسی در ایران و کشورهای دیگر که برپا می‌شده است تهیه کرده‌ام که در مجلاتی چون سخن، یغما، آینده و جز این‌ها با عناوین مختلف به طبع رسیده است.
به موردی با عنوان کنج که در مجلهٔ یغما درج شده است اشارت و با شرح بیت متضمن آن کلمه و نیز شرح بیت دیگر که دربردارندهٔ پنج فعل به نشانهٔ پنج جمله است ختم مقال می‌کنم و عذرخواه تصدیع و متشکر از ابراز حوصله و شکیب حضار گرامی کِی گردم.
آغاز داستان رستم و سهراب در شاهنامه این بیت است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| اگر تند بادی برآید ز کنج  |  | به خاک افکند نارسیده ترنج |
| نخسبد روان چون که بالا بچفت |  | تو تنها ممان چون که همراه رفت |
معمولاً کلمهٔ آخر مصراع اول را کُنج با ضم حرف کاف می‌خوانده‌اند و در پایان مصراع دوم نیز کلمهٔ ترنج با ضم دوم یعنی تُرُنج تلفظ می‌کرده‌اند.
بند مصراع اول را اگر تند بادی برآید ز کَنج (بافاصله میان برآید ز کنج) و مصراع دوم: به خاک افکند نارسیده تُرُنج ضبط کرده‌ام. کلمهٔ کَنج با فتح حرف کاف مترادف کلمهٔ کنگ به معنی بلندی و توسعه با توجه به معنی لغت کنگ نبات به معنی شاخه نبات است و کلمهٔ آخر مصراع دوم هم ترنج با فتح حرف را و در نتیجه بیت را چنین شرح نموده و به بیت افزوده‌ام:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ستمکار خوانیمش ار دادگر |  | هنرمند گوئیمش ار بی هنر |
اگر تند بادی بوزد و از شاخه درخت، ترنج نارس و کالی را بکند و بر زمین بافکند آیا آن باد را ستمکاره باید دانست یا دادگر خواند؟ هنرمند باید گفت یا بی هنر باید خطاب کرد؟
اما شرح بیتی در نهایت سادگی و روانی، دربردارندهٔ پنج فعل به نشانهٔ پنج جمله نشان‌دهندهٔ هنر استاد سخن:
در خوان پنجم، رستم به کشتزاری می‌رسد لگام از سر رخش برمی‌دارد و او را برای چرا رها می‌سازد و خود سپر زیر سر می‌نهد و به خواب می‌رود و دشتبان مزرعه آنجا می‌آید اسب را در کِشت مشغول چرا و سوارش را خفته می‌بنید و با چوبدست خود بر پای رستم می‌کوبد که:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چرا اسب در کشت بگذاشتی؟ |  | همه رنج نابرده برداشتی؟ |
و جهان پهلوان:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ورا دید، برجست یاوه نگفت  |  | دو گوشش بکند و همان‌جا بخفت |
روان حکیم بزرگوار شاد باد!