مرز ارمنستان–ترکیه
تاریخچه

در طول سده نوزدهم، تسلط بر منطقه قفقاز بین امپراتوری رو به زوال عثمانی، ایران قاجاری و امپراتوری روسیه که به سمت جنوب در حال گسترش بود، مورد مناقشه قرار گرفت. روسیه تا سال ۱۸۲۸ بیشتر سرزمین‌های قفقاز ایران، از جمله تمام ارمنستان کنونی (که ارمنستان شرقی نامیده می‌شد) را فتح کرده بود و سپس توجه خود را به امپراتوری عثمانی معطوف کرد. در سال ۱۸۲۹ معاهده ادرنه به جنگ روسیه و ترکیه در ۲۹–۱۸۲۸ پایان داد. به موجب این عهدنامه روسیه بیشتر گرجستان امروزی را به دست آورد و عثمانی‌ها حاکمیت روسیه بر ارمنستان شرقی را به رسمیت شناختند.
بر پایه پیمان سن استفانو در پایان جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) روسیه زمین‌های قابل توجهی را در شرق ترکیه کنونی (که ارمنستان غربی نامیده می‌شد)، به دست آورد و باعث گسترش مرزهای عثمانی و روسیه به سمت جنوب غربی شد. تصاحب باتومی، قارص و اردهان توسط روسیه در پیمان برلین (۱۸۷۸) مورد تأیید قرار گرفت، هر چند روسیه مجبور شد مالکیت بخشی از منطقه اطراف بایزید (دغوبایزید امروزی) و دره الشکیرت را بازپس بدهد.
در طول جنگ جهانی اول روسیه به نواحی شرقی امپراتوری عثمانی حمله کرد. در هرج و مرج‌های پس از انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، دولت جدید کمونیستی با عجله به دنبال پایان دادن به دخالت خود در جنگ بود و پیمان برست-لیتوفسک را در سال ۱۹۱۸ با آلمان و امپراتوری عثمانی امضا کرد. بر پایه این پیمان، روسیه مناطقی را که در معاهده‌های قبلی سن استفانو و برلین به‌دست آورده بود، به ترکیه بازگرداند.
مردم قفقاز جنوبی در پی کسب استقلال از هر دو امپراتوری، در سال ۱۹۱۸ موجودیت جمهوری فدرال دموکراتیک ماوراء قفقاز را اعلام و مذاکرات صلح با عثمانی را آغاز کردند. مخالفت‌های داخلی منجر به جدایی جمهوری دموکراتیک گرجستان از این فدراسیون در مه ۱۹۱۸ شد و پس از مدت کوتاهیجمهوری نخست ارمنستان و جمهوری دموکراتیک آذربایجان نیز به دنبال گرجستان از این اتحادیه جدا شدند. با حمله عثمانی به قفقاز تصاحب سریع این منطقه، سه جمهوری جدید مجبور به امضای پیمان باتوم در ۴ ژوئن ۱۹۱۸ شدند که طبق آن مرزهای پیش از ۱۸۷۸ را به رسمیت شناخته شد. ارمنستان به‌ویژه از پیامدهای نسل‌کشی ارمنی‌ها به رهبری عثمانی در حال فروپاشی بود که منجر به فرار تعداد زیادی از پناهجویان از ارمنستان غربی شد.
با شکست امپراتوری عثمانی در اروپا و شبه‌جزیره عربستان، قدرت‌های متحد جنگ جهانی اول قصد داشتند عثمانی را از طریق معاهده سور در سال ۱۹۲۰ تقسیم کنند. این معاهده استقلال گرجستان و ارمنستان را به رسمیت شناخت و به هر دو سرزمین‌های وسیع در شرق ترکیه اعطا شد (در مورد ارمنستان این وسعت دو برابر بود که به نام وودرو ویلسون رئیس‌جمهور ایالات متحده، به «ارمنستان ویلسون» موسوم است) و مقرر شد دربارهٔ گسترش مرز ارمنستان و گرجستان در تاریخ بعدی تصمیم‌گیری شود. ملی‌گراهای ترک از این معاهده خشمگین شدند و به وقوع جنگ استقلال ترکیه کمک کردند؛ موفقیت ترکیه در این درگیری، معاهده سور را منسوخ کرد. دستاوردهای عثمانی در ارمنستان با پیمان الکساندراپول در سال ۱۹۲۰ تثبیت شد.
در سال ۱۹۲۰ ارتش سرخ روسیه به آذربایجان و ارمنستان حمله کرد و به استقلال این دو کشور پایان داد. به دنبال آن به گرجستان نیز حمله شد و استقلال این کشور نیز پایان یافت. برای جلوگیری از جنگ همه‌جانبه روسیه و ترکیه، دو کشور پیمان مسکو را در مارس ۱۹۲۱ امضا کردند که یک مرز اصلاح‌شده بین شوروی و عثمانی ایجاد کرد. با این حال، درگیری‌های بیشتری در این مناطق رخ داد و مذاکرات متوقف شد. مفاد پیمان مسکو بعداً توسط عهدنامه قارص در اکتبر ۱۹۲۱ تأیید شد و مرز فعلی ارمنستان و ترکیه را نهایی کرد. سپس مرز در مارس ۱۹۲۵ تا ژوئیه ۱۹۲۶ توسط کمیسیون مشترک شوروی و ترکیه مشخص شد. استقلال ترکیه با پیمان لوزان در سال ۱۹۲۳ به رسمیت شناخته شده بود.
ارمنستان در ابتدا همراه با گرجستان و آذربایجان از طریق جمهوری فدراتیو سوسیالیستی قفقاز جنوبی شوروی در اتحاد جماهیر شوروی ادغام شد و سپس در ۱۹۳۶ به عنوان جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان از قفقاز جنوبی شوروی جدا شد. مرزهای عهدنامه قارص، با وجود اعتراض‌های گاه‌به‌گاه شوروی مبنی بر اصلاح آن، به‌ویژه در سال ۱۹۴۵، پابرجا باقی ماند. ترکیه با حمایت ایالات متحده از مذاکره در مورد این موضوع خودداری کرد و شوروی نیز که به دنبال روابط بهتر با همسایه جنوبی خود بود، این موضوع را کنار گذاشت.
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، ارمنستان استقلال یافت و سهم خود را از مرزهای اتحاد جماهیر شوروی و ترکیه به ارث برد. اگرچه ترکیه استقلال ارمنستان را به رسمیت شناخت، ولی روابط بین دو کشور تقریباً بلافاصله تیره گشت و مرز بسته شد. ترکیه با ادعاهای مطرح‌شده توسط ملی‌گرایان ارمنی که از «ارمنستان متحد» در شرق ترکیه حمایت می‌کردند، و نیز تلاش‌های ارمنستان برای به رسمیت شناختن بین‌المللی نسل‌کشی ارمنی‌ها مخالفت کرد. ترکیه همچنین از آذربایجان متحد نزدیک خود در جنگ اول قره‌باغ حمایت کرد. روابط دو کشور در دهه ۲۰۰۰ کمی به سردی گرایید و منجر به امضای پروتکل‌های زوریخ در سال ۲۰۰۹ شد که در آن پیش‌بینی می‌شد مرز می‌تواند بازگشایی شود. با این حال، مذاکرات به نتیجه نرسید و مرز دو کشور همچنان بسته ماند.
در ۱۱ فوریه ۲۰۲۳، این مرز برای نخستین بار پس از ۳۵ سال برای رسیدن کمک‌های بشردوستانه از ارمنستان به قربانیان زمین‌لرزه ۲۰۲۳ ترکیه–سوریه به‌طور موقت باز شد.