stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
شاهنشاهی هخامنشی
اقتصاد هخامنشیان > کشاورزی

ایرانیان باستان به پیروی از دین زرتشت، کوشش در کاشت مزارع را وظیفه‌ای می‌دانستند در قبال اهورامزدا. در اوستا — کتاب مقدس زرتشتیان — می‌خوانیم که یک اصل زندگی پرهیزگاران کشت غلات است. با این کار «نظم درست» می‌بالد و از فرمانروایی اهریمن بدخواه کاسته می‌شود. این عقیده به خود پیامبر ایران باستان، زرتشت، بازمی‌گردد. امشاسپند آرمیتی در آموزهٔ زرتشت موکِل بر شکوفایی زمین بود و از همین رو عجیب نیست که «نیمه مشرکان» بعدی از سپنتا آرمیتی، مراقبهٔ مقدس، ایزد بانوی باروری ساختند، که حتی به صورت سپَندَرَمِت (Spandaramet) به میان ارمنیان راه یافت.
نگرش مسرت بار به کشت و زرع در میان همهٔ ایرانیان جاری بود و در برابر هنر جنگ نیز عرض اندام می‌کرد؛ مثلاً هنگامی که اسکندر وارد آسیای صغیر شد، مِمنون (memnon)، فرمانده مزدوران یونانی، به فرماندهان ایرانی پیشنهاد کرد که اصل زمین سوخته را به کار گیرند. این کار پیشروی اسکندر را دشوار می‌کرد و کمبود مواد غذایی او را ناگزیر از بازگشت می‌ساخت. در شورای جنگی، رشیتَه (Rashita)، ساتراپ فروگیه، گفت که به هیچ وجه زیر بار چنین کاری نمی‌رود و باقی فرماندهان ایرانی نیز از او پیروی کردند. قانونی به‌ویژه به ایرانیان اجازه می‌داد در صورتی که زمین بایری را آباد کنند، تا پنج نسل می‌توانند بدون پرداخت مالیات از آن بهره گیرند.
ارتباط تنگاتنگ ایرانیان باستان با کشاورزی در تقویمشان نیز منعکس شده است. هنینگ به درستی پی برده که نام‌های این تقویم همه با کشاورزی مربوطند. البته چنین تقویمی ایلامی بود و ایلامیان نیز به نوبهٔ خود آن را از بابلی‌ها گرفته بودند، اما نام ماه‌ها ایرانی است و از ایلامی یا حتی بابلی ترجمه نشده‌اند. شاید برخی از این نام‌ها مربوط به دورهٔ پیش از جابه‌جایی و کوچ پارس‌ها به ایران باشد.
می‌دانیم که سال، مانند امروز، با آغاز بهار شروع می‌شد. معنی نخستین ماه ایرانی هنوز مورد بحث است. پیش تر این ماه را، بنا به نظر یوستی، ماه «کندن قنات» می‌دانستند، یعنی ماهی که در آن قنات‌ها را لایروبی می‌کردند. اما احتمالاً حق با امریک است که این ماه را ماه «بذر» می‌داند. بعد نوبت به ماه‌های «بهار کامل»، «سیرچینی»، «پایهٔ گرما»، «مالیات محصول»، «خاربندی» (ماهی که در بیابان‌ها خارشتر خشک برای سوخت جمع‌آوری می‌شود)، «هرس باغ»، «شکار گرگ» و «تکریم اجاق» (ماهی که در ان ایرانیان با فراغ خاطر در پیرامون اجاق جمع می‌شدند) می‌رسید. معنای اصطلاح فارسی باستان برای ماه دی با قطعیت روشن نشده است. ظاهراً این ماه را ماه «بدنام» می‌نامیدند. ماه بهمن قطعاً ماه «دهشتناک» و اسفند ماه «شخم زنی» است.
جو را بیش از غلات دیگر می‌کاشتند؛ بعد گندم و بسیار کم‌تر از آن ارزن. در هر حال به کمک الواح ایلامی خزانهٔ دربار، می‌توان با اطمینان از میزان محصول خود پارس آگاه شد. بسته به بارندگی برداشت محصول از زمین‌های دیمی سه تا ده برابر بذر و از زمین‌های آبی پنج تا بیست برابر بذر بوده است.
میراث و تأثیرات > بستری برای تبادلات فرهنگی شرق و غرب

دربار هخامنشیان که صلح و رواداری را در گسترهٔ وسیعی از جهان متمدن آن روزگار استوار کرده بود همچون محملی پذیرای پیشه‌وران و دانشمندان از سراسر امپراتوری و عامل تبادل فرهنگ و اندیشه به‌شمار می‌رفت.
پول طلای هخامنشیان با نام دریک که رواج بسیاری داشت و از یونان تا هند اعتبار داشت باعث رشد تبادلات اقتصادی و در پی آن آشنایی بیشتر فرهنگ‌های دورافتاده با یکدیگر می‌شد. در زمان داریوش بزرگ نخستین آبراه‌ای که دریای مدیترانه را از طریق رود نیل به دریای سرخ پیوند می‌داد به نام کانال سوئز حفر شد. افزون بر کالاها، دانش‌ها و فرهنگ‌های خاور و باختر سوار بر کشتی‌ها به گوشه‌گوشهٔ سواحل امپراتوری راه می‌یافتند. یونانیان که دریانوردانی زبردست بودند با گذر از این آبراه از فلسفه و دانش‌های غنی هند باستان بسیار بهره بردند.
معرفی کلی شاهنشاهی هخامنشی

شناخت تمدن ایران دوران هخامنشیان که تأثیری بنیادین بر دوران‌های پسین گذارده است، برای شناخت جامع فرهنگ ایران گریزناپذیر می‌باشد. از نظر نام و عنوان، این درست است که شاهنشاهی بزرگ ماد دورانی دراز پایید و سپس جای خود را به شاهنشاهی هخامنشی سپرد، ولی نکته بسیار مهم آنکه شاهنشاهی هخامنشی چیزی جز تداوم دولت و تمدن ماد نبود. همان خاندان‌ها و همان مردم، روندی را که برگزیده بودند با پویایی و رشد بیشتر تداوم بخشیدند و در پهنه‌ای بسیار پهناور، آن را تا پایه بزرگ‌ترین شاهنشاهی شناخته شده جهان، گسترش دادند.
تنوع و گوناگونی اجتماعی فرهنگی فراوان شاهنشاهی هخامنشی نباید ما را گمراه‌کند و به این پندار بکشاند که این امپراتوری دارای ساختاری سست و ضعیف و ناپایدار بوده است. دوام و بقای طولانی مدت این امپراتوری و این واقعیت که جانشینان اسکندر، یعنی امپراتوری سلوکی حکومت خود را بر اساس نهادهای دورهٔ هخامنشی بنیاد گذاردند، معیاری برای سنجش میزان موفقیت نظام شاهنشاهی هخامنشی محسوب می‌شود که به دست شاهان پارسی پایه‌گذاری شد و تکامل یافت.
هخامنشیان ۲۲۰ سال (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) بر بخش بزرگی از جهان شناخته‌شده آن روز از رود سند تا دانوب در اروپا و از آسیای میانه تا شمال خاوری آفریقا فرمان راندند.
شاهنشاهی هخامنشی به دست اسکندر مقدونی برافتاد.
شهربانی‌ها

مقالهٔ اصلی: فهرست ساتراپی‌های هخامنشیان
| فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی> ساتراپی بزرگ | فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی> پایتخت | فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی> ساتراپی‌های اصلی | فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی> ساتراپی‌های کوچک | فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی>  | فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی>  | فهرست ساتراپی‌های شاهنشاهی هخامنشی>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پارس | پاسارگاد پارسه | پارس | پارس - کرمانیه |  |  |  |
| پارس | پاسارگاد پارسه | سوزیانا | اوجه - ایلامیس |  |  |  |
| ماد | هگمتانه | ماد | ماد - ماد کوچک |  |  |  |
| ماد | هگمتانه | ارمینه | ارمنستان - سوفن - کولخیس |  |  |  |
| ماد | هگمتانه | پرثوه | پارت - هیرکانیا |  |  |  |
| ماد | هگمتانه | هوارزمی | هوارزمی |  |  |  |
| اسپاردا | سارد | اسپاردا | فریگیه هلسپونت - کاریا - فریگیه بزرگ - سکودرا |  |  |  |
| اسپاردا | سارد | کاپادوکیه | کاپادوکیه - پنتوس - پافلاگونیا |  |  |  |
| بابیروش | بابل | بابیروش | بابل - سیتاکه - اساگارته |  |  |  |
| بابیروش | بابل | آثورا | آشور - ایبرناری - کیلیکیه - یهودیه - فنیقیه |  |  |  |
| مودرایه | ممفیس | مصر | مصر علیا - مصر سفلی |  |  |  |
| مودرایه | ممفیس | پوتایا | پوتایا |  |  |  |
| مودرایه | ممفیس | کوشیا | کوشیا |  |  |  |
| مودرایه | ممفیس | اَربایه | اَربایه |  |  |  |
| رخج | آراخوتوس | هَرَهُوَتیش | هَرَهُوَتیش |  |  |  |
| رخج | آراخوتوس | زرنگ | زرنگ |  |  |  |
| رخج | آراخوتوس | مکا/گدروزیا | مکا/گدروزی - اوریتان‌ها - اریاسپ‌ها |  |  |  |
| رخج | آراخوتوس | ثته‌گوش | ثته‌گوش۱ - ثته‌گوش۲ - ثته‌گوش۳ |  |  |  |
| رخج | آراخوتوس | هندوش | هند۱ - هند۲ - هند۳ |  |  |  |
| باختریش | باکترا | باختر | باختر - مرگوش |  |  |  |
| باختریش | باکترا | سوغودا | سغد - دیربائیان‌ها |  |  |  |
| باختریش | باکترا | گنداره | گنداره - پاراپامیز |  |  |  |
| باختریش | باکترا | هریوا | هریوا |  |  |  |
| باختریش | باکترا | سکا پردرایه | سکا پردرایه |  |  |  |
| باختریش | باکترا | سکا تیگره‌خوده | سکا تیگره‌خوده |  |  |  |
| باختریش | باکترا | سکا هئومه‌ورگه | سکا هئومه‌ورگه |  |  |  |
:
فهرست شاهنشاهان

مقالهٔ اصلی: فهرست شاهنشاهان هخامنشی
کوروش بزرگ
کمبوجیه دوم
گئومات مغ
داریوش بزرگ
خشایارشای یکم
اردشیر یکم
خشایارشای دوم
سغدیانه
داریوش دوم
اردشیر دوم
اردشیر سوم
اردشیر چهارم
داریوش سوم
اردشیر پنجم
| پادشاهی هخامنشی>  | پادشاهی هخامنشی> پادشاه | پادشاهی هخامنشی> دوران حکومت | پادشاهی هخامنشی> منبع | پادشاهی هخامنشی>  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | هخامنش | ۶۷۵–۷۰۵ پ. م |  |  |
| ۲ | چیش‌پیش | ۶۴۰–۶۷۵ پ. م |  |  |
| ۳ | کوروش یکم | ۶۰۰–۶۴۰ پ. م |  |  |
| ۴ | کمبوجیه یکم | ۵۵۹–۶۰۰ پ. م |  |  |
شاهنشاهی هخامنشی: شاهنشاهی هخامنشی
|  | شاهنشاه | دوران حکومت | منبع |  |
| ۱ | کوروش بزرگ | ۵۳۰–۵۵۹ پ. م |  |  |
| ۲ | کمبوجیه دوم | ۵۲۲–۵۳۰ پ. م |  |  |
| ۳ | گئوماته مغ (غاصب) | ۵۲۲ پ. م |  |  |
| ۴ | داریوش بزرگ | ۴۸۶–۵۲۲ پ. م |  |  |
| ۵ | خشایارشا | ۴۶۵–۴۸۶ پ. م |  |  |
| ۶ | اردشیر یکم | ۴۲۳–۴۶۵ پ. م |  |  |
| ۷ | خشایارشای دوم | ۴۲۴–۴۲۳ پ. م |  |  |
| ۸ | سغدیانه | ۴۲۳ پ. م |  |  |
| ۹ | داریوش دوم | ۴۰۴–۴۲۳ پ. م |  |  |
| ۱۰ | اردشیر دوم | ۳۵۸–۴۰۴ پ. م |  |  |
| ۱۱ | اردشیر سوم | ۳۳۸–۳۵۸ پ. م |  |  |
| ۱۲ | اردشیر چهارم | ۳۳۶–۳۳۸ پ. م |  |  |
| ۱۳ | داریوش سوم | ۳۳۰–۳۳۶ پ. م |  |  |
| ۱۴ | اردشیر پنجم (خودخوانده) | ۳۲۹–۳۳۰ پ. م |  |  |
منبع‌شناسی

مقالهٔ اصلی: منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
دربارهٔ دوره هخامنشیان سه گروه منبع نوشتاری که از نظر اعتبار، حجم و نحوه بیان بسیار متفاوت هستند، در دست است. این منابع عبارت‌اند از: سنگ‌نوشته‌های شاهان، گزارش‌های کم و بیش مفصل نویسندگان یونانی و رومی و لوح‌های بی‌شمار گلی با متن‌های کوتاه و به‌ویژه لوح‌های دیوانی تخت جمشید به زبان ایلامی.
منبع‌شناسی > لوح‌های گلی تخت جمشید

مقالهٔ اصلی: بایگانی‌های اداری تخت جمشید
دو لوح اداری از تخت جمشید
این لوح‌ها در حفاری‌های خزانهٔ تخت جمشید کشف شده‌اند و تعداد آن‌ها به بیش از ۳۰ هزار لوح می‌رسد. اندازه هر یک از این الواح به اندازهٔ یک کف دست است و روی آن به ایلامی نوشته شده است. علت سالم ماندن آن‌ها را پخته شدن آن‌ها بر اثر به آتش کشیدن تخت جمشید توسط اسکندر می‌دانند.
این الواح اطلاعات دقیق و زیادی در مورد چگونگی زندگی مردم درآن زمان و نحوهٔ اداره شاهنشاهی هخامنشی بدون واسطهٔ مورخان، به ویژه مورخان خارجی (تحریف در واقعیت) در اختیار می‌گذارد.
این الواح بیان می‌کند که تمام افرادی که در ساخت تخت جمشید (پارسه) کار می‌کردند، علاوه بر حقوق عادلانه، بیمه هم بودند. زنان مانند مردان کار می‌کردند و حقوق می‌گرفتند. (در کارهایی مثل دوخت لباس، صیقل دادن نقش برجسته‌ها و …) زنانی که بچه به دنیا می‌آوردند علاوه بر مرخصی با حقوق، مبلغی نیز به عنوان پاداش دریافت می‌کردند. فروشگاه‌هایی وجود داشته که کارگران مایحتاج خود را از آنجا می‌خریدند.نام حدود ۴۰۰ آبادی در این لوح‌ها بیان شده است، دراین الواح پست‌های مختلف وحتی نام صاحبان آن‌ها وجود دارد.
اطلاعات این الواح به قدری دقیق است که حتی مثلاً مشخص است در مسیر تخت جمشید تا شوش ۲۲ چاپارخانه با فاصله‌های ۲۴ کیلومتری وجود داشته است.
امروزه تنها تعداد کمی از این الواح در ایران (موزهٔ ایران باستان) نگهداری می‌شود و بخش اعظم آن در موزهٔ شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو آمریکا نگهداری می‌شود.
بخش‌هایی از این الواح:
به هردکامهٔ نجار که سرکردهٔ ۱۰۰ کارگر مصری است که در پارسه کار می‌کنند، ۳ کرشه و ۲/۵ شکل نقره داده شد … این مبلغ دستمزد کار برای مدت ۵ ماه است از سال سی و دوم پادشاهی داریوش.
۵/۱ سکهٔ نقره برای نجاران و سنگتراشان، ۲/۵ سکهٔ نقره برای زرگران و یک پیمانه شربت برای هرکدام از ۷۴ کارگر سوری که در کاخ ستون دار کار می‌کرده‌اند.
منبع‌شناسی > سنگ‌نوشته‌های شاهنشاهان

مقالهٔ اصلی: سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان
لوح‌های سیمین و زرین داریوش بزرگ در تخت جمشید
یکی از کتیبه‌های بنیادگذاری کاخ آپادانا با جعبهٔ سنگی آن یافت شده در تخت جمشید. در زیر جعبه سنگی مجموعهٔ سکه‌های آپادانا قرار داشت.
تصویر یکی از دو لوح زرین، دو لوح دیگر سیمین بودند و همه آن‌ها به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی حک شده‌بودند. (۵۱۵ پ. م)
خط میخی پارسی باستان در آغاز قرن نوزدهم شناسایی و رمزگشایی شد. پیشرفت بزرگ در این زمینه مرهون کوشش‌های هنری راولینسون است که توانست با دشواری‌های زیاد سنگ‌نوشتهٔ بسیار طولانی‌ای را که بر تخته سنگ عظیم و بلندی بر جادهٔ اصلی هگمتانه (همدان امروزی) در بیستون حک شده است، بخواند. این سنگ‌نوشته پارسی باستان متنی همراه با نقش برجسته است و به داریوش بزرگ تعلق دارد و شرح جزئیات حوادث مربوط به نشستن او بر تخت پادشاهی را در اختیار ما قرار می‌دهد. البته کتیبهٔ بیستون یک استثنا است، مطالب نوشته شده به زبان پارسی باستان عمدتاً به سنگ‌نوشته‌های یادمانی محدود می‌شوند و بیشتر به قدرت فناناپذیر شاهنشاهی ایران اشاره دارند و بنابراین، دربارهٔ شاهنشاهی هخامنشی که پژوهندگان اصولاً امیدوار به شناسایی آن از این طریق هستند اطلاعات اندکی در اختیار می‌گذارند؛ اغلب رویدادهای سیاسی، تغییرات تاریخی و ساختارهای اداری (به استثنای بیستون) در آن‌ها گزارش نشده‌اند. همهٔ کتیبه‌ها بر ساختمان‌ها و صخره‌ها (به استثنای سنگ‌نبشته خشایارشا که مشرف به دریاچهٔ وان در شرق ترکیه است)، یا اشیای قابل حمل کوچک و احتمالاً متعلق به دربار (ظروف سنگی، ظروف فلزی و مهرها) نقش شده‌اند. یکی دیگر از مزیت سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان این است که آن‌ها همیشه با روایت‌هایی از سایر زبان‌ها - معمولاً ایلامی و بابلی - همراه هستند.
منبع‌شناسی > آثار تاریخ‌نویسان

هرودوت، از وی به عنوان پدر علم تاریخ یاد می‌شود.
قطعه‌ای از تاریخ هرودوت، کتاب هشتم، متعلق به سدهٔ دوم میلادی
پیش از کاوش‌ها و حفاری‌های سدهٔ گذشته و رمزگشایی خطوط خاورمیانه باستانی، امپراتوری هخامنشی را بیشتر از طریق نوشته‌های باستانی به ویژه کتاب تواریخ هرودوت که در قرن پنجم پیش از میلاد نوشته شده است می‌شناختند. هدف اصلی هرودوت در این کتاب ستایش پیروزی‌های یونانیان بر ایرانیان میان سال‌های ۴۹۰ و ۴۷۸ پیش از میلاد بود، بنابراین ارزش اطلاعاتی کتاب از دیدگاه وقایع‌نگاری تاریخی به دورهٔ آغازین این امپراتوری محدود می‌شود. گرچه کتاب هرودوت از لحاظ گستردگی نواحی مورد بحث و جنبه‌های گوناگون امپراتوری بی‌همتا است، علاقه و توجه او در بحث دربارهٔ جزئیات بیشتر به مرزهای شمال غربی امپراتوری محدود می‌شود. نویسندگان پس از هرودوت غیر از مورخان اسکندر، مانند کتزیاس و گزنفون (آغاز قرن چهارم ق. م) - نیز از لحاظ جغرافیای سیاسی دچار همین محدودیت‌ها هستند. این آثار طوری هستند که جدا کردن واقعیت از افسانه دشوار می‌نماید. ثروت و قدرت پادشاهان ایران نویسندگان یونان را محسور ساخته بود و آن‌ها در واکنش به این عظمت و جلال به نقل داستان‌هایی از دسیسه‌های درباری و انحطاط اخلاقی ناشی از نازپرودگی و رفاه و تجمل بی‌پایان می‌پرداختند. این داستان‌ها که شاهنشاهان ایران را به صورت شخصیت‌هایی ضعیف و اسیر توطئه‌های زن‌های قدرتمند و خواجگان شرور ترسیم‌کرده‌اند، در واقع روایت و بازتابی از هنجارهای اجتماعی و سیاسی خود یونان هستند که در ذهن اروپاییان رسوخ کرده است: تصویر شهریاران بزدل و زن صفت ایران که طی قرن‌ها با نیرومندی بر اروپا نفوذ و سلطه داشته‌اند و شاهنشاهی ایران در تضاد با شجاعت و مردانگی «غربی»، قدرت «دیگری» به چشم خاورشناسان اروپایی نمایانده‌اند؛ ولی ما در هنگام مطالعهٔ تاریخ شاهنشاهی ایران باید این حقیقت را در نظر بگیریم که برداشت عامیانه و فراگیری که در مورد نظام سیاسی این شاهنشاهی در ذهنمان شکل گرفته است، از اساس ناقص و مبتنی بر خطا است.
علاوه بر آثار تاریخ‌نویسان یونانی، از تاریخ‌نویسان ارمنی، یهودی و رومی نیز آثاری دربارهٔ هخامنشیان به‌جا مانده است.
منبع‌شناسی > منابع مصری و بابلی

مقالهٔ اصلی: اسناد بابلی و مصری در دوره هخامنشی
رویدادنامه نبونید، سندی بابلی که می‌توان اطلاعات دوران زندگی کوروش بزرگ را در آن یافت.
یکی از پاپیروس‌های الفانتین و استراکون، حاوی درخواستی برای بازسازی یک معبد در الفانتین، و به تاریخ سال هفدهم شاهنشاه داریوش دوم (۴۰۷ پ. م)
منبع‌شناسی > منابع مصری و بابلی > اسناد بابلی

حدود شش‌هزار اسناد قانونی، اقتصادی و دیوانسالاری از اسناد شخصی و بایگانی معبد بابلی‌ها در دوران هخامنشیان پیدا شد که تا کنون منتشر گشتند. این اسناد با زبان اکدی و لهجه پساایلامی، بر روی الواح گلی مکتوب شدند. این اسناد شامل متون قرار، گرونامه، قرارداد برای فروش و کرایه زمین و خانه‌ها، رسید پرداخت مالیات، بایگانی اقدامات دربار و … هستند. پانصد تا از این اسناد، نامه‌های اداری یا شخصی هستند. بیشتر این متون متعلق به دوران‌های پادشاهی کوروش بزرگ، کمبوجیه و داریوش بزرگ هستند. حدود بیست تا از آنها در مناطق هگمتانه، پرسپولیس، هومدشو (در مجاورت پرسپولیس)، شوش و دیگر شهرهای غربی و جنوب غربی ایران کشف شد. این اسناد، نمایانگر شرح معاملات تاجرهای بابلی در ایران هستند یا در چند مورد محدود، بابلی‌هایی هستند که در آنجا سکونت گزیدند.
منبع‌شناسی > منابع مصری و بابلی > اسناد مصری

اسناد گوناگونی با خط هیروگلیف مصری بر روی پاپیروس، به مصر دوران هخامنشی تعلق دارد. از میان آنها مجموعه پاپیروس‌های ری‌لند است که تعدادی سند از دوره‌های مختلف را دربردارد، یکی از آنها به نام «دادخواست Petesi» به تملک غیرقانونی املاک توسط کاهنان در دوره اولیه شاهنشاهی هخامنشی می‌پردازد. این سند بینشی ارزشمند از سیستم حقوقی مصری به‌دست می‌دهد. حکم کمبوجیه دوم برای محدود کردن اموال معابد مصری و فرمان داریوش بزرگ برای مدون کردن قوانین مصری هم از اهمیت بالای برخوردارند. همخوانی و همنگری کاهنان محلی با ساتراپ مصر در زمان داریوش بزرگ که فِرِنداتش نام داشت، اطلاعاتی در مورد نظام حکومتی کشور به‌دست می‌هد. دیگر اسناد دماتیک دربردارندهٔ اجاره‌نامه زمین‌ها و ستورها (حیوانات اهلی)، فروش بردگان، استخدام کارگران، گزارش‌های خودفروشی (برده‌داری داوطلبانه) و موارد مشابه اشاره کرد.
آثار به‌جا مانده > اشیاء و منسوجات

تندیس مصری داریوش بزرگ
نگاره نبرد ایسوس
سردیس سنگی آتوسا
تکوک شیر غران
کاسه طلایی با حکاکی خط میخی
ارابه طلایی چهار اسب
گنجینه آمودریا
بازوبند طلایی بز و پرنده هما
سرستون گاو دوسر کاخ آپادانا شوش
تکوک طلایی بز کوهی هگمتانه
آثار به‌جا مانده > سنگ‌نبشته‌ها

سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان
منشور حقوق بشر کوروش
سنگ‌نبشته بیستون
کتیبه داریوش بزرگ در کاخ آپادانای شوش
کتیبه سه زبانه خشایارشا در ترکیه
سنگ‌نوشته ایوان کاخ تچر
سنگ‌نوشته کاخ دروازه کشورها
سنگ‌نوشته هخامنشی در جزیره خارک
کتیبه‌های پی‌بنای کاخ آپادانا تخت جمشید
سنگ‌نوشته داریوش بزرگ در نقش رستم
کتیبه پی‌بنای دیوار جنوبی تخت جمشید
کتیبه اردشیر یکم در تخت جمشید
کتیبه‌های داریوش بزرگ در سوئز
سنگ‌نوشته‌های گنج‌نامه
بایگانی‌های اداری تخت جمشید
آثار به‌جا مانده > سنگ‌نبشته‌ها > نقش‌برجسته‌ها

سنگ‌نگاره مرد بالدار در پاسارگاد
سنگ‌نگاره پیشکش‌آوران تخت جمشید
نقش برجسته آجری شیر کاخ آپادانا شوش
نقش برجسته سه سرباز کمان‌دار سپاه جاویدان
آثار به‌جا مانده > بناها و مکان‌ها

تخت جمشید
پاسارگاد
نقش رستم
پرستشگاه هیبیس
کاخ آپادانای شوش
آرامگاه هالیکارناسوس
کعبه زرتشت
ارگ بم
تاش کوله
گور دختر
آرسوف
آرامگاه هارپی
کاخ‌های هخامنشی در قفقاز
معبد دوم اورشلیم
کانال سوئز داریوش
کانال خشایارشا
آرامگاه کوروش بزرگ
آرامگاه داریوش بزرگ
آرامگاه خشایارشا
آرامگاه اردشیر یکم
آرامگاه داریوش دوم
آرامگاه اردشیر سوم
نگارخانه

منشور حقوق بشر کوروش، موزه بریتانیا، این سند به عنوان نخستین منشور حقوق بشر شناخته می‌شود.
نمایی از بازمانده‌های تخت جمشید
سکه دانکه
سردیس آتوسا
سنگ‌نوشته خشایارشا در ترکیه
ارابه طلایی هخامنشی
مهر سلطنتی داریوش بزرگ، به سه زبان پارسی باستان، بابلی و ایلامی. موزه بریتانیا
تندیس زرین
سنگ‌نوشته هخامنشی در جزیره خارک
آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد
سنگ‌نوشته بیستون بزرگ‌ترین سنگ‌نبشتهٔ جهان
پلاک یافت‌شده در تخت جمشید که درفش شهباز نام دارد و نماد شاهنشاهی هخامنشی بوده است.
نقش نگاره شیر سنگی، کاخ آپادانای شوش
ریتون شیر
آرامگاه داریوش بزرگ در نقش رستم
تندیس سگ، احتمالا از نژاد ماستیف
کاسه‌ای زرین از دروه هخامنشیان
مُهر استوانه‌ای
یک سند اداری از تخت جمشید، متعلق به سال ۵۰۱ پیش از میلاد
شیردال هخامنشی در تخت جمشید
بازسازی نوعی از کشتی‌های جنگی هخامنشی
جدول زمانی شاهنشاهی هخامنشی شامل رویدادهای مهم و تکامل سرزمینی - ۵۵۰–۳۲۳ قبل از میلاد
نگارخانه > سراسرنماها

سراسرنمایی از نقش رستم در سال ۱۳۹۵
سراسرنمایی از تخت جمشید
سراسرنمایی از محوطه باستانی پاسارگاد گرفته‌شده از تل تخت- نزدیکترین بنا آرامگاه منسوب به کمبوجیه دوم و دورترین بنا که در مرکز قسمت بالایی تصویر دیده می‌شود آرامگاه کوروش بزرگ است. بین این دو بنا، ویرانه‌های کاخ‌های هخامنشی دیده می‌شوند.
سراسرنمایی از ارگ بم
شاهنشاهی هخامنشی در سال ۵۵۰ پ. م در زمان فرمانروایی کوروش بزرگ. در همسایگی با قبایل هندی، قبایل سغدی، لیدیه و بابل
شاهنشاهی پارس در سال ۴۸۶ پ. م (سال مرگ داریوش بزرگ)، در همسایگی با قبایل یونانی، هندوآریایی و عرب — داریوش بزرگ این سرزمین را به خشایارشا تحویل داد و درگذشت.
پادشاهی پارس در سال ۳۵۰ پ. م در زمان پادشاهی اردشیر سوم، در همسایگی با قبایل سُغد (ساکا)، مصر باستان، و قبایل یونانی‌تبار تراکیه، مقدونیه، یونان باستان، اپیروس و اسپارت
شاهنشاهی پارس در سال ۳۳۰ پ. م در زمان فرمانروایی داریوش سوم و اندکی قبل از فروپاشی به دست اسکندر مقدونی. در همسایگی با کشور تازه تأسیس ناندا (هندوستان) و سکاها و امپراتوری اسکندر مقدونی
کتیبهٔ سه‌زبانیِ خشایارشا بر جرز غربی ایوان جنوبیِ کاخ تچر
حجم خراج سالانه به ازای هر ناحیه، در شاهنشاهی هخامنشی، به گفته هرودوت.
نگاره جمع‌آوری‌کننده مالیات هخامنشی، بر اساس گلدان داریوش (۳۴۰–۳۲۰ قبل از میلاد) بر روی اباکس یا چرتکه محاسبه می‌کند.
استوانه کوروش بزرگ در موزه بریتانیا، این سند به عنوان نخستین منشور حقوق بشر شناخته می‌شود.
نقش برجسته اهورامزدا در تخت جمشید
داریوش بزرگ در سنگ‌نوشته بیستون، داریوش در این متن بر رواج دروغگویی در دوره حکومت گئومات تأکید کرده است.
تکوک شیر غران، از آثار باستانی دوره هخامنشی
کرنا، از سازهای دوران هخامنشی که در موزه تخت جمشید نگهداری می‌شود.
نقشه پارسه
ضلع شرقی تخت جمشید در فصل بهار
نمایی از ستون‌های کاخ آپادانا
سنگ‌نگاره‌ای مربوط به خشایارشا یافت در خزانهٔ شاهی
کاخ تچر، کاخ اختصاصی داریوش بزرگ
نمایی از کاخ دروازه کشورها
یکی از ابوالهول‌ها با بال برافراشته به همراه سنگ‌نبشته‌های بالای آن و یکی از سرستون‌های کاخ دروازه ملل
نمایی از کاخ هدیش
نمای درونی موزه و نگارخانه تخت جمشید در داخل مجموعه کاخ ملکه و موزه تخت جمشید
نقش‌نگاره‌ای در کاخ سه‌در که بزرگان مادی را درحال گفت‌وگو نشان می‌دهد
نمایی از بازمانده‌های کاخ صدستون
سازه‌های آبی شوشتر، بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی است و توسط یونسکو شاهکار نبوغ و خلاقیت نامیده شده است.
وزنه سنگی با متن سه زبانه مربوط به دوره داریوش بزرگ با جرم ۹۹۵۰ گرم، موزه ایران باستان
قطعه‌ای از یکی از سنگ‌نوشته‌های داریوش بزرگ در سوئز، نگهداری در موزه موزه لوور
سکه‌ای مربوط به دوران داریوش بزرگ که شاه را با تیر و کمان نشان می‌دهد.
سنگ‌نگاره سربازان پارسی و مادی بر دیواره پلکان کاخ آپادانای تخت جمشید
نگاره ای از گارد جاویدان
ساختن پل‌های شناور توسط دریانوردان فنیقی
قنات قصبه با قدمت ۲۵۰۰ سال از شاهکارهای آبی جهان است.
شعار خدمات پستی ایالات متحده آمریکا: «نه برف نه باران نه تاریکی شب نمی‌تواند چاپارها را از انجام سریع مأموریتشان بازدارد.»، سخنی که هرودوت دربارهٔ پیک‌های هخامنشی نوشته است.
نقشه شاهنشاهی هخامنشی از کتاب اطلس تاریخی ایران، نشر دانشگاه تهران
ساتراپی‌های (خْشَثْرَ پاون) شاهنشاهی هخامنشی
کیزیمن

| کیزیمن | کیزیمن |
| --- | --- |
فوران آتشفشان کیزیمن در دسامبر ۲۰۱۰: فوران آتشفشان کیزیمن در دسامبر ۲۰۱۰
مرتفع‌ترین نقطه: مرتفع‌ترین نقطه
ارتفاع: ۲۳۷۶  تا ۲٬۴۸۵  متر
برجستگی: ۱٬۵۳۰ متر (۵٬۰۲۰ فوت) 
فهرست‌بندی: 
مختصات: ۵۵°۰۸′ شمالی ۱۶۰°۱۹′ شرقی﻿ / ﻿۵۵٫۱۳۳°شمالی ۱۶۰٫۳۱۷°شرقی﻿ / 55.133; 160.317
جغرافیا: جغرافیا
موقعیت: شبه‌جزیره کامچاتکا، روسیه
کیزیمن (به روسی: Кизимен) آتشفشان چینه‌ای متقارن و تک‌افتاده‌ای به ارتفاع تقریبی ۲۳۷۶ متر در شبه‌جزیره کامچاتکا در خاور دور روسیه است که از نظر ریخت‌شناسی به کوه سنت هلن پیش از فوران سال ۱۹۸۰ آن شباهت دارد.
مشخصات

آتشفشان کیزیمن در دامنهٔ غربی بخش جنوبی رشته‌کوه تومروک در ۱۱۵ کیلومتری میلکوو و ۲۵۶ کیلومتری پتروپاولوفسک-کامچاتسکیی قرار دارد. قلهٔ این آتشفشان از گنبدهای گدازهٔ روی هم افتاده تشکیل شده و خود آتشفشان، در طی چهار چرحهٔ فورانی شکل گرفته‌است که آغاز نخستین چرخه به ۱۲ هزار سال پیش رسیده و این چرخه برای ۲۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال ادامه داشته‌است. بزرگترین فوران در حدود ۱۰ هزار تا ۸۳۰۰-۸۴۰۰ سال پیش بوده و در این مدت، سه دوره بزرگ‌شدگی طولانی‌مدت گنبد گدازه روی داده است. آخرین چرخهٔ فورانی پیرامون ۳۰۰۰ سال پیش با انفجاری بزرگ آغاز شده و رشد گنبد گدازه را به‌دنبال داشته که این دوره به‌طور متناوب تا ۱۰۰۰ سال به طول انجامیده است. همچنین در حدود ۱۱۰۰ سال پیش، فورانی انفجاری به وقوع پیوست و دهانه‌ای به قطر ۱ در ۰٬۷ کیلومتر را در شمال شرقی آتشفشان به وجود آورد که گنبد گدازهٔ کوچکی نیز در درون آن ایجاد شد.
تاریخچه فوران

در فاصلهٔ سال‌های ۱۹۲۷ تا ۱۹۲۸ تنها یک مورد فوران انفجاری در کیزیمن به ثبت رسید و این آتشفشان تا سال ۲۰۰۹ غیر فعال بود.
در ژوئیهٔ ۲۰۰۹ نخستین نشانه‌های فعالیت دوبارهٔ آتشفشان با بروز چندین زمین‌لرزه مشخص شد و در اکتبر ۲۰۱۰، فعالیت‌های شدید گازی و بخاری در کیزیمن به ثبت رسید. در فاصلهٔ دسامبر ۲۰۱۰ تا مهٔ ۲۰۱۱ انفجارهایی شدید روی داده و توده‌هایی از خاکستر به به ارتفاع ۶ تا ۷ کیلومتر از آتشفشان خارج شد. از آنجا که این خاکسترهای آتشفشانی می‌تواند وارد موتور هواپیما شده و خطرآفرین باشد به هواپیماها هشدار داده شد تا در محدودهٔ اطراف آتشفشان کیزیمن پرواز نکنند.
در عین حال احتمال وقوع فورانی فاجعه‌بار نیز می‌رود که می‌تواند منجر به تخریب ساختار آتشفشان، وقوع بهمن واریزه، جریان‌های آذرآواری و سقوط حجم عظیمی از خاکستر شود. چنین تخمین زده می‌شود که در صورت وقوع این اتفاق، VEI ی آن بین ۴ تا ۵ باشد. همچنین بر اساس مطالعات پیشتر انجام‌گرفته، فوران‌های کیزیمن در آینده می‌تواند به فوران‌های آتشفشان‌های بندائی در سال ۱۸۸۸ و سنت هلن در ۱۹۸۰ شباهت داشته باشد. فعالیت‌های آتشفشانی کیزیمن در سال ۲۰۱۲ نیز ادامه دارد.
تهدید کیزیمن برای حیات وحش منطقه

ادامهٔ فعالیت‌های کیزیمن می‌تواند تهدیدی بر حیات وحش منطقه به‌ویژه گوزن شمالی وحشی باشد که به‌عنوان گونهٔ در معرض خطر معرفی شده‌است. از آنجا که خاکسترهای آتشفشانی تا صدها کیلومترها دورتر پرتاب شده و روی خزه‌ها که تنها خوراک گوزن‌ها در زمستان هستند را می‌پوشانند، این حیوانات در جستجوی غذا مجبور به دور شدن از محیط خود شده و بنا بر هشدار کارشناسان پناهگاه طبیعی کرونوتسکی، ادامهٔ این فوران می‌تواند منجر به مرگ گوزن‌های شمالی‌ای شود که کمتر از ۱۰۰۰ رأس از آنان در کامچاتکا باقی مانده است.
تپه آسو

| تپه آسو | تپه آسو |
| --- | --- |
نام: تپه آسو
کشور: ایران
استان: استان لرستان
شهرستان: شهرستان کوهدشت
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: تپه
دیرینگی: دوره اشکانیان
دورهٔ ساخت اثر: دوره اشکانیان، دوره ساسانیان
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۱۸۳۰۳
تاریخ ثبت ملی: ۲۸ اسفند ۱۳۸۵
تپه آسو مربوط به دوره اشکانیان - دوره ساسانیان است و در شهرستان کوهدشت، بخش طرهان، ۱/۶ کیلومتری جنوب شهر گراب واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت ۱۸۳۰۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.