شب اسفند (اسفندی)
مناسک و اعتقادات > هدیه دادن

تبادل هدایا نقش مهمی در آیین اسفندی داشت، دهقانان محصولات لبنی، تخم مرغ و سبزیجات برای صاحبخانه‌های خود می‌آوردند و در عوض برنج و روغن می‌گرفتند و کارگران از صاحبان صنایع قالی بافی و نساجی پارچه می‌گرفتند، کارآموزان حرفه‌های مختلف ودانش آموزان مکتب به معلمان خوداسفندی در انواع مختلف هدیه می‌کردند که در سیستم مدارس تحت حکومت پهلوی‌ها وجه نقد جایگزین آن شد.
خانوارها سینی مواد غذایی را برای کارگران عمومی مثل نگهبانان حمام‌های عمومی ارسال می‌کردند،
پدرها گهگاه و به مناسبت‌های مختلف به فرزندان خود هدیه یا پول یا اسفندی‌های دیگر می دادند، برخی فامیل‌ها به گورستان‌ها سر می‌زدند و آنجا پیشکش‌هایی می‌بردند.
زنانی که نامزد کرده بودند، در آخرین روز بهمن از هدایای مفصلی از خانواده نامزد خود دریافت می‌کردند که شامل میوه‌ها، آجیل، ماهی دودی، پارچه‌های نفیس، لباس، کفش زیور آلات، سکه‌های نقره یا طلا می‌باشد که به‌طور طبیعی بسته به ثروت خانواده دارای تنوع قابل توجهی می‌باشد.
اگر اسفند با عید قربان مصادف شود خانواده‌هایی که بضاعت بیشتری دارند علاوه بر هدایای دیگر، بره ای را با حنا رنگ کرده و آن را با هدایایی می‌آرایند، آینه ای را به پیشانی بره می‌بندند و به عروس تازه عقد کرده هدیه می‌دهند (انجوی جلد ۱ صفحه ۹۳) هدایا را در سینی‌های بزرگ می‌چیدند که با مخمل پوشانده می‌شد و با چراغی در وسط آن روشن می‌شد (خوانچه) که روی سر کارگران حمام (حمامی محل) یا آرایشگران حمل که رهگذران را فریب می‌دادند به خانه عروس برده می‌شد، در بعضی محلات زنانی از خویشاوندان عروس به دنبال آن دسته جمعی راه می‌رفتند، ودر مسیر می‌رقصیدند و قیه می‌کشیدند و یک آینه و یک منقل که اسپند درون آن می‌سوخت جلوی دسته حرکت می‌کرد و نوازندگان و آوازه خوانان و طبل زن‌ها مشایعت می‌کردند.
در برزوک و آران دسته راهپیمایی از ۱۱ مجمعه که توسط ۱۱ زن جوان حمل می‌شد تشکیل می‌شد در حالی که این سنت در جوشقان استرک شامل ۷ مجمعه پر از هدیه بود که به منزل نامزد زن فرستاده می‌شد،
وقتی به خانه نامزد می‌رسیدند دسته راهپیمایی با جشن و سرور و اسفند دود کردن پذیرایی می‌شوند، قبل از اینکه دسته مذکور اجازه یابند به داخل خانه وارد شوند یک تخم مرغ که قبلاً نظربندی شده‌است توسط یکی از افراد خانه عروس به سر در خانه پرتاب می‌شود، خوانچه سپس با هدایایی مثل لباس برای داماد فرستاده می‌شود.
در شب اسفند پخت‌وپز و ضیافت از مهمترین ابعاد اسبندی بودند، اعضای خانواده در خانه می‌ماندند، رفتن به دید و بازدید خویشاوندان نامیمون دانسته می‌شد، خانه را چراغانی می‌کردند و چراغ‌ها تا روز بعد روشن نگاه داشته می‌شدند، زنان تمام روز را با پخت و پز مشغول بودند، برنج غذای ضروری بحساب می‌آمد و آنقدر گران بود که فقرای کاشان فقط سه بار در سال می‌توانستند تهیه کنند به‌طور مشخص در شب عید فطر، شب عید نوروز و شب اسفند (کلانتر ضرابی صفحه ۲۴۸) نوع پلو بسته به فامیل و محل متنوع بود، رشته پلو رایج‌ترین بود ولی برنج با عدس و کشمش یا برنج ساده (چلو) نیز محبوب بود، برنج با ماهی دودی (ماهی تازه نادر بود) کوکو، خورش مثل قورمه سبزی (با گیاهان و سبزیجات، اسفناج، و خورش محلی که به آن ((نَتار)) می‌گفتند، در بعضی جاها مثل ازناوه و واران زنان آش اسفندی می‌پختند، املتی با گیاهان، سبزیجات، که می‌بایست یک هفته تمام جوش بیاید، آش رشته با رشته فرنگی در جاهای دیگر پخته می‌شد، با پنیر و ماست بعنوان غذای جانبی، در نیاسر غذاهای تخمیر شده (مایادار) مثل (ماست و پنیر)، حلوا، نان، گلاب و سرکه برای کامیابی خانواده سرو می‌شد. بعد از خوردن شام آجیل شب چره که شامل میوه مخصوصاً هندوانه، همراه با خشکبار و مغزها مصرف می‌شد تا از گزند موجودات موذی بخصوص عقرب‌های معروف کاشان در امان بمانند.