کردی اردلانی
ارگاتیو در لهجه اردلانی

'دارمستتر و بنونیست نخستین کسانی هستند که به وجود ارگاتیو در بعضی زبان‌های ایرانی پی برده‌اند.'
وجود وجه وصفی فعل متعدی در عبارت‌هایی با فاعل (درحالت غیرفاعلی) و مفعول (در حالت فاعلی) در فارسی باستان، تأییدی برحضور ساخت ارگاتیو (فرم مجهول) در نقش مسند در این زبان است. گایگر در سال ۱۸۹۳ به بررسی ساخت گذشتهٔ مجهول در زبان‌های ایرانی پرداخت و استفادهٔ گستردهٔ ساخت مجهول را در پارسی باستان خاطرنشان کرد. مانند: "ima tya mana kartam" به‌معنای "آن‌چه که کردهٔ من است". او همچنین به وجود این ساخت در پهلوی ساسانی اشاره کرد. متخصصان معتقدند که این ساخت بعدها، اگرچه فرم مجهول اسم حفظ شده، ولی در معنای معلوم به‌کار رفته‌است. پس ارگاتیو یعنی (اسم فاعل در فرم غیر فاعلی از فعل متعدی)
گایگر به کاربرد ارگاتیو در بیشتر زبان‌های ایرانی، ازجمله پشتو، بلوچی، کردی مرکزی (گویش اردلانی) کردی شمالی (کرمانجی)، تالشی، یغنابی، و زبان‌های دیگر، که ساخت ارگتیو را حفظ کرده‌اند اشاره کرد.
ویژگی‌های توصیفی ساخت کُنایی در زبان‌های ایرانی
با توجه ویژگی‌های توصیفی الگوی ارگاتیو در زبان‌های ایرانی جدا از ناهمگنی‌های نشان‌دار دستوری، الگوی کُنایی در زبان‌های ایرانی خود را در دو صورت نشان می‌دهد
۱. مطابقه فعل با مفعول: حضور وند
در دسته‌ای از زبان‌های ایرانی، الگوی کُنایی در زمان گذشته به‌وسیله حالت نمایی کُنایی بر روی فاعل متعدی و حالت فاعلی بر روی مفعول نمایان می‌شود. در این الگو فعل به‌صورت کامل (در مشخصه‌های شخص، شمار و جنس) با مفعول مطابقه می‌کند. نمونه‌های زیر این الگو را در بند متعدی گذشته به ترتیب در کردی شمالی (کُرمانجی)، تاتی کرینی و بلوچی نشان می‌دهند:
| کردی شمالی (کُرمانجی) | کردی شمالی (کُرمانجی) | کردی شمالی (کُرمانجی) |
| --- | --- | --- |
| a. mən | tu | dit-iح |
| I.OBL | you.NOM | saw-1.SG |
"من تو را دیدم.": "من تو را دیدم."
تاتی کرینی: تاتی کرینی
| b. amædə | mal-ə | bəbard-in(d) |
| Ahmad.OB | cattle-PL.NOM | took-3.PL |
"احمد دامها را برد.": "احمد دامها را برد."
بلوچی: بلوچی
| c. ĵinik-a | bæčik | ĵæt-a |
| girl-OBL | boys.NOM | saw-3.PL |
"دختر بچه‌ها را دید.": "دختر بچه‌ها را دید."
در این دسته، کردی شمالی (کُرمانجی)، بلوچی، تاتی لردی، تاتی کرینی و تا حدودی تاتی کجلی قرار دارند. همانگونه که از نمونه‌های آن پیداست، حالت کُنایی بر روی فاعل متعدی به‌صورت حالت نمای کُنایی (غیرفاعلی) ظاهر می‌شود. مفعول در حالت فاعلی (مستقیم/ بی‌نشان) است. فعل متعدی در مطابقه کامل با مفعول قرار دارد. آنچه از آن تحت عنوان الگوی کُنایی یاد می‌شود، این واقعیت توصیفی است که در بندهای گذشته لازم و متعدی، فاعل لازم و مفعول بند متعدی نسبت به حالت نمایی یا مطابقه رفتار یکسانی دارند. نمونه‌ها زیر رفتار فاعل بند لازم را به ترتیب در زبان‌های کردی شمالی (کُرمانجی)، تاتی کرینی و بلوچی نشان می‌دهند:
| کردی شمالی (کُرمانجی) | کردی شمالی (کُرمانجی) | کردی شمالی (کُرمانجی) |
| --- | --- | --- |
| . a. tu | bæ pəlikan | čuy-i |
| went-2.SG | you.NOM to stairs | went-2.SG |
"تو از پله‌ها بالا رفتی.": "تو از پله‌ها بالا رفتی."
تاتی کرینی: تاتی کرینی
| bamæy-ənd | b. gavə |  |
| came-3.PL | cows.NOM |  |
"گاوها آمدند.": "گاوها آمدند."
بلوچی: بلوچی
|  | šut-e | c. m |
|  | we.NOM | went-3.PL |
"ما رفتیم.": "ما رفتیم."
مثال‌های بالا نشان می‌دهند که فاعل بند لازم همانند مفعول بند متعدی دارای حالت فاعلی (بی نشان/ مستقیم) است و همچنین توانایی انگیزش مطابقه را به‌صورت کامل بر روی فعل لازم دارد. الگوی کُنایی در این دسته از زبان‌ها بخش اول تعمیم را بدین مضمون نمایان می‌سازد که در صورت حضور وند مطابقه (شناسه) فعل با مفعول، فاعل کُنایی نمی‌تواند به‌وسیله واژه‌بست مضاعف‌سازی شود بلکه حالت کُنایی به‌وسیله حالت نمای کُنایی بر روی فاعل متجلی است. در زیربخش بعد به توصیف بخش دوم تعمیم پرداخته می‌شود.
۲. عدم مطابقه فعل با مفعول: حضور واژه‌بست
نظام کُنایی در دسته‌ای دیگر از زبان‌های ایرانی همچون دشتی، لارستانی، کردی مرکزی (اردلانی)، تاتی دروی، تاتی کهلی و تاتی گیلوانی صورتی متفاوت دارد. بخش دوم تعمیم ناظر بر این الگو است. نمونه‌های زیر بند متعدی گذشته را، به ترتیب، در دشتی، کردی میانی (اردلانی) و لارستانی نشان می‌دهد:
| دشتی | دشتی | دشتی |
| --- | --- | --- |
| ۶). a. Mæryæm | ketaba=š | xer-Ø |
| Maryam | books=CL.3.SG.OBL | bough-3.SG |
"مریم کتابها را خرید.": "مریم کتابها را خرید."
کردی مرکزی (اردلانی): کردی مرکزی (اردلانی)
| b. kurækɑn | to=yan | di-Ø |
| children | you=CL.3.PL.OBL | saw-3.SG |
"بچه‌ها تو را دیدند.": "بچه‌ها تو را دیدند."
لارستانی: لارستانی
| em | to oš=bord |  |
| he | you CL.2.SG.OBL=took.3.SG |  |
"او تو را برد.": "او تو را برد."
در این الگو، فاعل بند متعدی در حالت بی‌نشان قرار دارد و هیچگونه تمایز ساختواژی را نشان نمی‌دهد. این فاعل به‌صورت اجباری با یک واژه‌بست غیرفاعلی مضاعف‌سازی می‌شود که در غالب موارد مفعول را به عنوان میزبان ساختواژی خود انتخاب می‌کند (در خصوص توزیع و میزبان گزینی واژه‌بست‌ها در ساخت کُنایی ر.ک. به کریمی، ۲۰۱۰). مفعول در این الگو در حالت فاعلی (بی‌نشان) قرار دارد اما چنانچه از مثال‌ها پیداست با فعل وارد مطابقه نمی‌شود. به بیانی دیگر، آنجا که فاعل متعدی به‌وسیله واژه‌بست غیرفاعلی مضاعف سازی می‌شود، فعل با مفعول مطابقه نمی‌کند بلکه همیشه دارای شناسه پیش‌فرض (سوم شخص مفرد) است. البته باید خاطرنشان کرد که این صورت دستوری هنوز ویژگی‌های ساخت کُنایی را دارد بدین مضمون که مفعول بند متعدی و فاعل بند لازم دارای رفتار مشابه هستند و این شباهت رفتاری در حالت فاعلی (بی‌نشان) بر روی این دو گروه اسمی هویداست. در طرفی دیگر، فاعل بند متعدی با مظاعف شدن توسط واژه بست غیرفاعلی خود را از آن دو متمایز می‌کند.
اگر به قرابت جغرافیایی این زبان‌ها نگریسته شود این نکته محرز می‌گردد که تنوع در الگوی کُنایی از نوع خُرد است
نتیجه‌گیری
در این مورد، به بررسی نظری دو الگوی غالب کُنایی در زبان‌های ایرانی پرداخته شد. در الگوی اول، فاعل بند متعدی دارای حالت نمایی کُنایی/ غیرفاعلی است و فعل متعدی در مطابقه کامل با مفعول است (که توسط وند/ شناسه بر روی فعل تجلی می‌یابد). در الگوی دوم، فاعل بند متعدی توسط یک واژه بست غیرفاعلی مضاعف‌سازی می‌شود و فعل با مفعول مطابقه ندارد. این دو الگو را می‌توان به‌صورت تعمیمی توصیفی این‌گونه بیان کرد که در ساخت‌های کُنایی، واژه بست (مضاعف‌ساز) و وند (مطابقه فعلی) در توزیع تکمیلی هستند. با بدست دادن تحلیلی کمینه‌گرا از ساخت کُنایی در زبان‌های ایرانی، استدلال شد که مطابقه فعل با مفعول در الگوی اول نتیجه تطابق نحوی هسته زمان و مفعول است در حالی‌که نبود مطابقه فعلی در الگوی دوم که گویش اردلانی جز آن است به این سبب است که واژه بست مضاعف‌ساز به‌صورت تداخل ناقص مانع ایجاد تطابق نحوی بین هسته زمان و مفعول می‌گردد. در تحلیل تنوع ساختاری الگوی کُنایی در زبان‌های عمده ایرانی را می‌توان نشانه‌ای از کفایت تبیینی ساز وکارهای مفروض در برنامه کمینه‌گرا قلمداد کرد.
ازجمله مواردی که گویش اردلانی را با گویش سورانی (اربیلی و مُکریانی) در یک گروه قرارنخواهد داد و باید با تردید به آن نگاه کرد ارگاتیو بودن گویش اردلانی سنندج و غیر ارگاتیو بودن گویش سورانی (اربیلی و مکریانی) در محور مهاباد تا اربیل است.
مثال من نان خوردم///
لهجه مُوکریانی: من نانی خواردم. min nani xwardm/
گویش اردلانی: من نانم خوارد. men nanm xward
در این زمینه هم گویش اردلانی و کرمانجی مانند پهلوی ساسانی ارگاتیو می‌باشد.
| کورمانجی | سُورانی | اردلانی | فارسی |
| --- | --- | --- | --- |
| Min tu dîtî | Min to dîtim |  men tom dî | Man to (ra) dîdam |
* زمانی که ضمایر نهادپیوسته فعل (شناسه) با آنها مطابقت می‌کند .(رک) ارگاتیو
من آنها را خوردم. .men avanm xwārd
تو آنها را خوردی. . to avano xwārd
او آنها را خورد. .av avani xwārd
ما آنها را خوردیم. .ema avanman xwārd
شما آنها را خوردید. .ewa avantan xwārd
ایشان آنها را خوردند. .awan avanyan xwārd
صرف فعل nûsî در زمان گذشته در لهجه اردلانی
(past stem of the verb is "nûsî". (from
| Verb | Meaning |
| --- | --- |
نامکه‌م نووسی nâmka-m nûsi: I wrote a letter.
نامکه‌ت نووسی nâmka-t nûsi: You (sg.) wrote a letter.
نامکهٔ نووسی nâmka-y nûsi: She/He/It wrote a letter.
نامکه‌مان نووسی nâmka-mân nûsi: We wrote a letter.
نامکه‌تان نووسی nâmka-tân nûsi: You (pl.) wrote a letter.
نامکه‌یان نووسی nâmka-yân nûsi: They wrote a letter.
یکی دیگر از نشانه‌های اصالت و خالص بودن گویش اردلانی این است که طرز کاربرد شناسه‌ها به‌طور دقیق منطبق با نوع کاربرد شناسه‌ها در پارسی باستان می‌باشد که گاهی شناسه قبل از فعل بکار می‌برند که برای نمونه متن زیر از پارسی باستان می‌باشد.
paruvā xšāyaθiyā yata āha avaišām avā naiy astiy kartam
paruvā قبل از، اردلانی بر له وا، بلوا،barlava,balava
xšāya+θiyā شاه، اردلانی شا sha
yata تا، اردلانی تا، ta
āha، که، اردلانی که، ka
avaišām، آنها، اردلانی اوانیش، avanish
avā آن، اردلانی اوا، ava
نمونه زیر شناسه فعلها در گویش اردلانی است.
naiy astiy kartam نکرده‌اند، اردلانی، نی شیان کرد
ام دی: am di دیدم // ات دی: at di دیدی // او دی: av di دید
امان دی: a man di دیدیم // اتان دی: a tan di دیدید // آشیان دی: a šyan di دیدند
نشانه جمع در گویش اردلانی:
نشانه جمع در گویش اردلانی نشانه جمع در لهجه اردلانی «کان»kan می‌باشد که به واژه‌های مفرد اضافه می‌شود. (اسم+ ه + ک+ ان)
مثال:ان+ک+ ه+ سگ=سگه کان (سگها)
در گویش اردلانی همچنین از پسوندهای یل (yel) و گل (gal) و در مواردی از آن (ان an) به صورت محدود استفاده می‌شود اما در گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مانند زبان فارسی از (ان) استفاده می‌کنند در پهلوی ساسانی از نشانه (گان) و در مواردی از نشانه (ان) برای جمع استفاده می‌شد
مثال:
کور گل (پسران) کوره کان (پسران) کور یل (پسران)
در اردلانی مناله کان (بچه‌ها)
در سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مندالان
ضمیرهای پسوندی برای حالت مفرد:
در گویش اردلانی از پسوند/aka/ که پسوند اسم در زبان‌های ایرانی باستان است استفاده می‌شود
| فارسی>  | سُورانی و کَلهری> قطعی | سُورانی و کَلهری> پس‌آوا | سُورانی و کَلهری> نامعین | سُورانی و کَلهری> معین | اردلانی> نامعین | اردلانی> معین |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| am- | em- | m- | ekem- | ekêm- | akam- | akam- |
| at- | et- | t- | eket- | ekêt- | akat- | akat- |
| ash- | î- | y- | ekî- | ekêy- | akaîş- | akay- |
| man- | man- | man- | ekeman- | ekêman- | akaman- | akaman- |
: 
| tan- | tan- | tan- | eketan- | ekêtan- | akatan- | akatan- |
: 
| shan- | yan- | yan- | ekeyan- | ekêyan- | akaişyan- | akayan- |
: 
نمونه‌هایی برای حالت مفرد ("Kur" در کردی یعنی پسر):
| فارسی>  | سُورانی و کَلهری> قطعی | سُورانی و کَلهری> نامعین | سُورانی و کَلهری> معین | اردلانی> نامعین | اردلانی> معین |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pesaram | Kurem | Kurekem | Kurrekêm | Kurakam | Kurakam |
| Pesarat | Kuret | Kureket | Kurekêt | Kurakat | Kurakat |
| Pesarash | Kurî | Kurekî | Kurekêy | Kurakaîş | Kurakay |
| Pesarman | Kurman | Kurekman | Kurekêman | Kurakaman | Kurakaman |
: 
| Pesartan | Kurtan | Kurektan | Kurekêtan | Kurakatan | Kurakatan |
: 
| Pesarshan pl. | Kuryan | Kurekyan | Kurekêyan | Kurakaişyan | Kurakayan |
نمونه‌هایی برای حالت جمع:
| فارسی>  | سُورانی و کَلهری> قطعی | سُورانی و کَلهری> نامعین | سُورانی و کَلهری> معین | اردلانی> نامعین | اردلانی> معین |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Pesaranam | Kuranem | Kurekanem | Kurekanêm | Kurakanem | Kurakanêm |
| Pesaranat | Kuranet | Kurekanet | Kurekanêt | Kurakanet | Kurakanêt |
| Pesaranash | Kuranî | Kurekanî | Kurekanêy | Kurakanîş | Kurakanêy |
| Pesaranman | Kuranman | Kurekanman | Kurekanêman | Kurakanman | Kurakanêman |
: 
| Pesarantan | Kurantan | Kurekantan | Kurekanêtan | Kurakantan | Kurakanêtan |
: 
| Pesaranshan pl. | Kuranyan | Kurekanyan | Kurekanêyan | Kurakanişyan | Kurakanêyan |