دبیرستان ادب
تاریخچه

دبیرستان ادب توسط رابرت بروس انگلیسی در حدود سال ۱۲۴۹ (خورشیدی)/(۱۸۷۰ میلادی) رسماً در محله جلفای اصفهان بنیان نهاده و افتتاح شد. البته در بین سالهای ۱۲۴۰ تا ۱۲۴۹ مدرسه برپا شده بود ولی به‌عنوان مدرسه کلیسا شناخته می‌شد. دکتر رابرت بروس افسر ارتش بریتانیا بود که در راه سفر به هندوستان با قحطی اصفهان در سال ۱۲۴۰ (خورشیدی) مواجه شد و از رفتن به لاهور و هندوستان صرف نظر کرد و این مدرسه و مرکز درمانی را در محله ارامنه در جلفا به وجود آورد. رابرت بروس در آن زمان بیش از هفت هزار لیره استرلینگ را به سوی مردم قحطی زده سرازیر نمود و با امدادهای درمانی هزاران ایرانی را از مرگ رهاند. بروس ناصرالدین شاه را در انگلستان قبل‌تر ملاقات و مقدمات کار و احداث مدرسه و خیریه و درمانگاه را در ایران فراهم کرده بود. پس از بروس، اسقف ادوارد استیورت، یا استوارت از نیوزیلند به ایران آمد و در سال ۱۲۷۲ کالج را از جلفا به خانه و باغ امین الشریعه که از افراد ثروتمند و شهیر اصفهانی بود درخیابان قدیمی امین التجار واقع در املاک و باغهای مابین نهر فرشادی و دارالحکومه (استانداری امروز) (نام کنونی: خیابان هشت بهشت) منتقل کرد. (نام کنونی کوچه مابین بیمارستان و کالج ادب برگرفته از نام قدیم اینک امین نام دارد). این اسقف در مدت ۱۷ سال مدرسه را اداره کرد تا در سال ۱۲۹۰ به انگلیس رفت و فوت شد. پس از اسقف استیورت آقایان الیس و واکر و ولینتن به ریاست رسیدند.
منابع تاریخی نشان می‌دهد مجوز تأسیس اولین مدرسه خارجی توسط دولت‌های اروپایی و میسیونرها برای تأسیس ادب امروزی چهل سال قبل‌تر برایشان صادر و ارسال شده بود و تأسیس این مدارس مرهون دور اندیشی امیرکبیر بود که بعد از سفر به روسیه و بازدید از سیستم نوین آموزشی، او را به فکر تأسیس و احداث دانشکده و مدرسه و کالج انداخت.
دبیرستان ادب یا همان کالج اسقفی یا کالج بروس یا کالج استوارت یا کالج انگلیسها یا کالج اصفهان یا مدرسه اسقف در بین سالهای ۱۲۴۰ تا ۱۲۴۹ به عنوان اولین دبیرستان یا کالج یا مدرسه نوین و مدرن و در جلفای اصفهان و در محله ارامنه افتتاح و تأسیس شد، که شامل مدرسه، بهداری، یک یتیم خانه کوچک ودر سال ۱۸۸۲، مدرسه حرفه ای مهارت‌های شغلی زنان را در زمینه بافندگی، کفش‌دوزی و خیاطی فراهم کردند و اولین مدرسه صنعتی ایران را در جلفای اصفهان راه اندازی کردند که با کمک پول ارسال شده از آلمان، بروس و همسرش هم به مسلمانان و هم به ارامنه خدمت می‌کردند و در بحث مدرسه دانش آموزان غیر ارمنی در سال ۱۲۴۸–۱۲۴۹ (۱۸۶۹–۱۸۷۰) رسماً انجام گرفت که ۳۵ نفر دانش آموز پسر غیرارمنی که غالباً از خانواده‌های اعیان و تجار بودند در اولین دبیرستان ایران ثبت نام شدند. در زمان قحطی همان دهه، رابرت بروس در آن زمان بیش از هفت هزار لیره استرلینگ را به سوی مردم قحطی زده سرازیر نمود و هزاران ایرانی را از مرگ رهاند. در حالی که مدرسه جورج جوزف دخترانه توسط خانم امیلی بروس همسر بروس اداره می‌شد تا اینکه در سال ۱۸۸۴ خانم ایزابلا رید از انجمن ترویج آموزش زنان در شرق به او پیوست. گفتنی است بروس ناصرالدین شاه را در انگلستان قبل تر ملاقات کرده بود و او را در احداث این مدارس و مراکز خیریه و بهداشتی درمانی متقاعد کرده بود. در آن زمان مدرسه‌های ایران به همان شیوه مکتب و مکتب خانه و اکابر اداره می‌شدند و از سال ۱۲۱۰ مجوز تأسیس و فعالیت مدارس و خیریه‌های درمانی و مدرسه بروس توسط دولت قاجار صادر شده بود، اما بیشتر این انجمنهای مذهبی اروپایی مسیحیان حال و هوای شرایط احداث و افتتاح مدارس را بخاطر تعصبات مذهبی ایران مهیا نمی‌یافتند یا محدود عمل می‌کردند. رابرت بروس و همسرش برای شروع در محله ارمنی‌ها جلفای اصفهان اولین مدرسه بروس و دومین مدرسه (جورج جوزف) و خیریه و درمانگاه را در محله ارمنی‌ها بنیان گذاشتند و دانش آموزان مسلمان وحتی فرزندان درباریان را نیز ثبت نام کردند ولی رسماً هیچ‌گاه اقدام به امور تبلیغی کلیسا نمی‌کردند
ملیت اسقف‌ها و خارجی‌ها عموماً در ایران اروپایی و اکثراً انگلیسی و فرانسوی و آمریکایی، اطریشی بودند و با اینکه هزینه‌های احداث این مدارس را پرداخت می‌کردند ولی در معماریهای ساختمان‌های احداثی معماری ایرانی و اسلیمی به آنها چنان از شگفتی غالب می‌شد که به نظر نمی‌رسد این دبیرستانها توسط خارجیها ساخته شده‌است و برگرفته از معماری ایرانی و اسلیمی نشات گرفته‌است هرچند که اثری از ساختمان‌های اولیه ادب و بهشت آیین وجود ندارد ولی تصاویر حکایت خودرا از آن دوران به نمایش می‌گذارند. در دبیرستان ادب طبق منابع تاریخی بیشتر ریشه‌های علمی و ادبی نوین مدارس اروپاییان پایه‌گذاری شد و هیچگاه نتوانستند مبلغان مسیحی اروپایی بر عقاید محصلان تأثیر گذار باشند جو مذهبی اجازه بروز به مبلغان را نمی‌داد هرچند که رابرت بروس به زبان فارسی کاملاً مسلط بود و حتی به فارسی زبانان انگلیسی آموزش می‌داد و مجوز تأسیس مدرسه و خیریه‌های پزشکی و درمانی در محله ارمنی‌ها و جلفای اصفهان از دولت قاجار توسط انجمنهای مذهبی کلیسا در سال ۱۲۱۰ اخذ شده بود ولی در امور آموزشی و فرهنگی و درمانی پیشرو بود.
ساختمان کالج در سال ۱۳۰۲ بازسازی شد و بیاد اسقف ادوارد استوارت ""اسقف استوارت مموریل کالج "" نامیده شد. این کالج دارای ۳۰ نفر هیئت علمی بود که ۲۰ نفر از آنها بریتانیایی بودند.
اسقف استیورت مموریل کالج در سال ۱۳۱۲ به دستور رضا شاه از نام استیورت مموریل کالج به دبیرستان ادب تغییر یافت. دبیرستان ادب و دبیرستان بهشت آیین و ده‌ها مدرسه دیگر طی قراردادی به مبلغ ۲۰۰۰۰ لیره استرلینگ به صورت اقساط به وزارت فرهنگ دولت شاهنشاهی واگذار گردید و سند رسمی تنظیم شده در سال ۱۳۱۹ در وزارت خارجه موجود است.
طبق امریه دولت ایران در سال ۱۳۱۹ که تمامی مدارس خارجی باید بسته شود پس از مذاکراتی دبیرستان ادب با اثاثه‌اش به دولت ایران فروخته شد و از آن به بعد تحت نظر مستقیم وزارت فرهنگ قرار گرفت. اسقف ویلیام جیمسون تامپسون (که قبلتر یک افسر سلطنتی بریتانیا بود) و آیلیف آخرین رؤسای دبیرستان بودند و تا سال ۱۳۱۹ (خورشیدی) که دبیرستان به وزارت فرهنگ منتقل شد در این مقام باقی بودند. در سال ۱۳۱۹ از طرف اداره فرهنگ که ریاست آن با  مهدی بیاتی بود منصور منصوری که یکی از کارمندان لایق و دانشمند فرهنگ بود به ریاست دبیرستان و حسین عریضی به عنوان معاون انتخاب شدند.