یوزپلنگ آسیایی

| یوزپلنگ ایرانی (آسیایی) | یوزپلنگ ایرانی (آسیایی) |
| --- | --- |
: 
وضعیت حفاظت: وضعیت حفاظت
 در بحران انقراض  (IUCN 3.1):  در بحران انقراض  (IUCN 3.1)
رده‌بندی علمی : رده‌بندی علمی 
فرمانرو:: جانوران
شاخه:: طنابداران
رده:: پستانداران
راسته:: گوشت‌خوارسانان
زیرراسته:: گربه‌سانیان
تیره:: گربه‌ایان
سرده:: Acinonyx
گونه:: A. jubatus
زیرگونه:: A. j. venaticus
نام سه‌بخشی: نام سه‌بخشی
Acinonyx jubatus venaticus (گریفیث، ۱۸۲۱): Acinonyx jubatus venaticus (گریفیث، ۱۸۲۱)
: 
محدوده زیستگاه یوزپلنگ آسیایی به رنگ سبز: محدوده زیستگاه یوزپلنگ آسیایی به رنگ سبز
مترادف: مترادف
 A. j. venator (بروکس، ۱۸۲۸)  A. j. raddei (هیلزهایمر، ۱۹۱۳):  A. j. venator (بروکس، ۱۸۲۸)  A. j. raddei (هیلزهایمر، ۱۹۱۳)
یوزپلنگ آسیایی (به انگلیسی: Asiatic cheetah) یا یوزپلنگ ایرانی (به انگلیسی: Persian cheetah) (نام علمی: Acinonyx jubatus venaticus) یک زیرگونهٔ در بحران انقراض از یوزپلنگ است و بر اساس برآوردها در سال ۱۴۰۱ تنها ۲۰ قلاده از آن در ایران شناسایی شده و دارای شناسنامه بودند که در سال ۱۴۰۲ این امار به ۱۲ قلاده کاهش یافت. ولی به دلیل استتار خوب این گونه، به احتمال خیلی زیاد بیشتر است و در ۱۴۰۳، ۴۰ قلاده یوزپلنگ شناسایی شده‌اند که بازهم به احتمال خیلی زیاد بیشتر است. در آبان ۱۴۰۳ سازمان حفاظت محیط‌ زیست وضعیت یوز ایرانی را بسیار بحرانی اعلام کرد. در حال حاضر این یوز به‌عنوان نمادی در لباس تیم ملی فوتبال جمهوری اسلامی ایران است. پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی از سال ۱۳۹۰ آغاز شد.
این جانور در مناطق بیابانی در سطح منطقه زندگی می‌کرد و سال‌ها است که نسل آن در معرض نابودی کلی قرار دارد. این جانور فایده زیادی برای طبیعت و محیط زیست دارد. مانند شکار حیوانات پیر و سالخورده که مانع از شیوع بیماری‌های مختلف می‌شوند. نتایج تحقیقات در سال ۱۳۹۹ نشان می‌دهد که بین ۱۰ تا ۲۰ قلاده یوزپلنگ در مناطق حاشیهٔ کویر مرکزی از جمله توران، نایبندان، دره‌انجیر و میاندشت وجود داشتند. این برآورد نتیجه نقشه‌برداری زمینی بدست آمده از بیش از ۱۲۰۰۰ دوربین دید در شب که در مکان‌های مختلف بود.
یوزپلنگ آسیایی زمانی در مناطق وسیعی از آسیا از شبه‌جزیره عربستان و خاور نزدیک تا منطقه خزر، قفقاز جنوبی، بیابان قزل‌قوم و هند پراکنده بود، اما در حال حاضر در فهرست جانوران در آستانه انقراض اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت قرار دارد و منحصر به نواحی دور افتاده‌ای در بیابان‌های مرکزی ایران است. آخرین گزارش مستند از یوزپلنگ در هندوستان به سال ۱۹۷۴ بر می‌گردد. از آن زمان به بعد، یوزپلنگ به سرعت از سرتاسر قلمرو خود ناپدید شد. ایران از دههٔ ۱۹۷۰ به‌عنوان تنها زیستگاه یوزپلنگ‌های آسیایی شناخته شده‌است.
یوزپلنگ آسیایی بین ۳۲ تا ۶۷ هزار سال پیش، از جمعیت یوزپلنگ‌ها در آفریقا جدا شد. در زمان حکومت بریتانیا بر هند، آن را پلنگ شکار می‌نامیدند. این نام، برگرفته از یوزهایی بود که به تعداد زیاد توسط خانوادهٔ سلطنتی هند در اسارت نگهداری می‌شدند تا برای شکار آنتلوپ‌های وحشی از آن‌ها استفاده کنند.
تا ابتدای دههٔ ۱۳۲۰ خورشیدی، جمعیت یوزپلنگ در حدود ۴۰۰ قلاده بود که تقریباً در همه مناطق استپی و بیابانی نیمهٔ شرقی ایران و بخش‌هایی از نواحی غربی کشور نزدیک مرز عراق دیده می‌شد. پس از جنگ جهانی دوم به‌علت ورود خودروهای جیپ به ایران و سهولت دسترسی شکارچیان به زیست‌گاه‌های یوز و شکار طعمه‌های یوز، جمعیت آن‌ها کاهش یافت. در اواسط دههٔ ۱۳۵۰، جمعیت یوزپلنگ در ایران ۲۰۰–۳۰۰ قلاده تخمین زده می‌شد.
یوزها در سرزمین‌های باز و علفزارها، دشت‌ها، مناطق نیمه‌بیابانی و سایر مناطقی که می‌توان در آن شکار یافت زندگی می‌کنند. یوزپلنگ‌ها در ایران در مناطق کویری استان‌های سمنان، یزد، خراسان شمالی، رضوی، جنوبی، کرمان زندگی می‌کنند. بیشتر آن‌ها در ۶ منطقه حفاظت‌شده شامل پارک ملی کویر، ذخیره‌گاه زیست‌کره توران، منطقه حفاظت‌شده کوه بافق، پناهگاه حیات وحش دره انجیر، پناهگاه حیات وحش میاندشت و ذخیره گاه حیات وحش نایبندان زندگی می‌کنند.
زیستگاه‌های یوز در ایران به‌علت پیشروی بیابان‌ها و تبدیل شدن بخشی از زمین‌های زیستگاه به زمین‌های کشاورزی و مسکونی شدن بخشی دیگر و همچنین از بین رفتن مراتع توسط دام‌های اهلی و در نتیجه کاهش تعداد علف‌خوارانی که از منابع غذایی یوزها هستند کاهش یافته‌اند.
یوزهای ماده مانند یوزهای نر، محدودهٔ خاصی را تصرف نمی‌کنند و در میان زیستگاه‌های مختلف، در حرکت هستند. سازمان حفاظت محیط زیست با همکاری برنامه عمران ملل متحد بعضی از این زیستگاه‌ها را تحت نظارت قرار داده است. طی این پروژه، دوربین‌های تله‌ای در زیستگاه‌های احتمالی یوز ایرانی، نصب شد که به حرکت این حیوانات حساسن هستند و با مشاهده آن‌ها عکس و فیلم می‌گیرند.