جماعت تصوری
نقد

کریستین آلیسون، استاد مطالعاتِ کُردی دانشگاه اکستر، در مقاله‌ی خود با نظر به پیدایشِ بدونِ سرمایه‌داریِ چاپِ (برخلاف نظریه‌ی اندرسون) ناسیونالیسم در جوامعِ کُرد، ادعا می‌کند که نظریه‌ی اندرسون با همه‌ی اجزایش اروپامحور است و جهان‌شمول نیست. آلیسون، مشخصاً وضعیت کردها تا پیش از دهه‌ی نود میلادی را موردی برای نقضِ همه‌شمول‌بودن این نظریه می‌داند.
آلیسون اولا می‌گوید که نظریه‌ی اندرسون مسبوق به نظریه‌ی «شکاف بزرگ» از والتر جی. اونگ است که در ابتدای دهه‌ی ۱۹۸۰ میلادی در کتابش با نام «Orality and Literacy» منتشر شد. نظریه‌ی شکاف بزرگ (که امروزه مقبول نیست و آلیسون هم اشاره می‌کند که به آن هم نقدهایی وارد است) بین «جوامع شفاهی» و «جوامع باسوادِ نوشتاری» تفاوتی مهم قائل می‌شود: باشندگان جوامع شفاهی اغلب درگیرِ محیط کوچک اطراف خود هستند اما مردمان جوامع باسواد نوشتاری قدرت تحلیل و تولید گفتمان‌های انتزاعی را دارند. به نظرِ آلیسون، اندرسون نیز متأثر از این دیدگاه، گسترش صنعت چاپ را عامل مهمی در آگاه‌شدنِ مردم از اتفاقات نقاطِ دوردست‌تری از کشورشان و بنابراین ایجاد احساس هم‌بستگی ملی می‌داند. آلیسون می‌گوید اما در خاورمیانه، پیش از آنکه سوادِ نوشتاری، چاپ و نظامِ سوادآموزی غربی در سده‌های نوزدهم و بیستم گسترش یابند، گونه‌های قدیمی‌تر و از نظرِ او کارآمدتری از سواد توانسته بودند هویت‌های ملی را قوام ببخشند. آلیسون می‌گوید تعبیرِ غربی‌ها از «متن» (که در ابعاد گسترده باعث تصور ملیت شده) الزاما «مکتوبات» است اما به نظر آلیسون، متن حتما نباید مکتوب باشد، بلکه می‌تواند شفاهی هم باشد. آلیسوم مشخصاً کردها را مثال می‌زند که «اقلیتی درون یک ملت یا کشورِ دیگر بوده اند»، زبان رسمی قلمرویی که در آن زندگی می‌کرده‌اند هیچگاه کردی نبوده و «زبان مادریشان اغلب سرکوب یا محدود شده‌است.» او می‌گوید در چنین شرایطی است که تصور «کردبودن» (Kurdishness)، به عنوان پیوند عاطفی و هویتی، نه از مسیر سرمایه‌داری چاپی که از طریق نقل شفاهی و سینه‌به‌سینه‌ی ترانه‌ها، افسانه‌ها و ایدئولوژی ساخته شده‌است.
آلیسون دوما به نقدِ این ادعای اندرسون می‌پردازد که وجود یک زبانِ واحد بین جماعت، باعث ایجاد حس هم‌بستگی می‌شود. بندیکت اندرسون، تصور ملت به مثابه‌ی جماعت را در مرحله‌ی گذار از چندزبانگی (که اندرسون آن را ویژگی امپراتوری‌های پیش از دولت‌ملت‌ها می‌دانست) به تک‌زبانگی می‌دانست که آلیسون با او مخالف است. آلیسون اشاره می‌کند که کردها در سده‌ی بیستم، اقلیت‌های کشورهای مختلف بودند. کشورهایی که سیاستِ همه‌شان به جز شوروی، تک‌زبانگی بود. آلیسون می‌گوید که ممنوعیتِ استفاده از زبان کردی و نامرئی‌سازیِ (invisibilisation) زبان کردی در ترکیه و سوریه از بقیه شدیدتر بوده‌است اما به محدودیت‌های ایران و عراق هم اشاره می‌کند. آلیسون می‌نویسد در چنین اوضاعی بود که کردها چاره‌ای نداشتند جز آنکه زبان خود را به صورت شفاهی حفظ کنند و سواد کردی‌شان را سینه‌به‌سینه منتقل کنند. به باور آلیسون، اگر با دیدگاه اندرسون بنگریم، نقش و اهمیت میراث شفاهی کردها برای ساختن ملت تصورشده‌شان را درک نخواهیم کرد.
آلیسون دو تفاوت دیگر را بین سرمایه‌داریِ چاپِ مدنظرِ اندرسون و وضعیت سواد در جوامع کرد را برمی‌شمارد. اول اینکه در الگوی سرمایه‌داریِ اندرسون، افراد، نسخه‌های فراوان مطبوعات را به طور خصوصی می‌خواندند اما در جوامع کرد، نسخه‌های کم‌شمارگانِ مکتوبات، دست‌به‌دست می‌شدند یا در جمع برای همگان خوانده می‌شدند و درباره‌شان بحث می‌شد. دوم آنکه درحالیکه اندرسون می‌گوید:«بوروژوازیِ بی‌سواد، نایاب است» بخشِ قابل توجهی از خان‌ها و زمین‌داران جوامع کُرد بی‌سواد بودند که با همه‌ی بی‌سوادی‌شان افرادی ذی‌نفوذ و آگاه محسوب می‌شدند و بر طبقات پایین‌تر جوامع کُرد تاثیر می‌گذاشتند. آلیسون همچنین اشاره می‌کند که تصاویر (رسانه‌ها، شبکه‌های تلویزیونی و ماهواره‌ای)، زندان‌ها، مراسم‌هایی مانند نوروز و خاکسپاری‌ها، آوازها، آهنگ‌ها و... بیش از سرمایه‌داری چاپ در «ترسیمِ رنجِ مشترکِ کردبودن» و «تصور ملیت کردی» نقش داشتند که نشان می‌دهد، «تصورِ یک جماعت» آنگونه که آندرسون گفته است، همواره به دلیل پیدایش سرمایه‌داری چاپ نیست.