زبان اویغوری
صرف و دستور زبان > فعل‌های «بودن»، «نبودن»، «داشتن»، «نداشتن»

معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان اویغوری ، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.
در زبان اویغوری، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می‌شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل «ئىماق» یا «بولماق» استفاده می‌شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.
پسوندهای ضمیری فعل «بودن»، مانند ضمیرهای پسوندی برای صرف افعال مضارع می‌باشد، با این تفاوت که این ضمیرها مستقیماً به خود واژهٔ مسند می‌چسبد.
برای ساخت فعل منفی، از واژهٔ منفی‌ساز «ئەمەس» استفاده می‌شود. در زمان مضارع ساده، پسوند ضمیری فعل به واژهٔ منفی‌ساز ملصق می‌شود، و در سایر صرف‌ها، پس از «ئەمەس»، فعل مربوطه صرف شده ادا می‌شود.
|  | مضارع اخباری | ماضی اخباری | ‌ ماضی/مضارع استنباطی | مضارع سوالی | مضارع منفی | ماضی منفی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مەن | -ـمەن | ئىدىم | ئىكەنمەن | -ـمەنمۇ؟ | ئەمەسمەن | ئەمەس ئىدىم |
| سەن | -ـسەن | ئىدىڭ | ئىكەنسەن | ـمۇسەن؟ | ئەمەسسەن | ئەمەس ئىدىڭ |
| سىز / سىزلەر | -ـسىز | ئىدىڭىز | ‌ ئىكەنسىز | -ـمۇسىز؟ | ئەمەسسىز | ئەمەس ئىدىڭىز |
| سىلى | -ـلا | ئىدىلە | ئىكەنلا | -ـمۇلا؟ | ئەمەسلا | ئەمەس ئىدىلە |
| ئۇ / ئۇلار | - / -ـدۇر / -ـتۇر | ئىدى | ‌ ئىكەن | ‌ -ـمۇ؟ | ئەمەس | ئەمەس ئىدى |
| بىز | -ـمىز | ئىدۇق | ئىكەنمىز | -ـمىزمۇ؟ | ئەمەسمىز | ئەمەس ئىدۇق |
| سىلەر | -ـسىلەر | ئىدىڭلار | ئىكەنسىلەر | ‌ -ـمۇسىلەر؟ | ئەمەسسىلەر | ئەمەس ئىدىڭلار |
نمونه جملاتی با فعل «بودن»:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| مەن ئوقۇتقۇچىمەن. | من معلمم. | مەن دېھقان ئەمەسمەن. | من دهقان نیستم. |
| سەن باغۋەنسەن. | تو باغ‌دار هستی. | سەن ئوقۇغۇچى ئەمەسسەن. | تو دانش‌آموز نیستی. |
| ئۇ ئوغرىباشى. | او سرکردهٔ دزدان است. | ئۇ سىياسەتچى ئەمەس. | او سیاستمدار نیست. |
| بىز قازاقىستاندىنمىز. | ما از قزاقستانیم. | بىز مېھمان ئەمەسمىز. | ما میهمان نیستیم. |
| سىز دوختۇرسىز. | شما پزشکی. | سىز ھېراتتىن ئەمەسسىز. | شما از هرات نیستی. |
| ئۇلار زەھەرلىك چېكىملىك ​​ساتقۇچى. | آن‌ها موادفروش هستند. | ئۇلار گۇناھسىز ئەمەس. | آن‌ها بی‌گناه نیستند. |
در اویغوری ، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «بار» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «ئىماق» ترکیب می‌شود یا با فعل «بولماق» جایگزین می‌شود.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| بىر قۇتا بار. | یک قوطی وجود دارد. | سىنىپتا بىر تاختاي بار. | در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد. |
| قۇتا بارمۇ؟ | آیا یک قوطی وجود دارد؟ | سىنىپتا تاختاي بارمۇ؟ | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد؟ |
| مېنىڭ قۇتا بار. | من یک قوطی دارم. | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك بار. | در خانهٔ من در سیاهی وجود دارد. |
| مېنىڭ بىر قۇتا بارمۇ؟ | آیا من یک قوطی دارم؟ | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك بارمۇ؟ | آیا در خانهٔ من در سیاهی وجود دارد؟ |
| بىر قۇتا بار بار ئىدى. | یک قوطی وجود داشت. | سىنىپتا بىر تاختاي بار ئىدى. | در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت. |
| قۇتا بار بار ئىدىمۇ؟ | آیا یک قوطی وجود داشت؟ | سىنىپتا تاختاي بار ئىدىمۇ؟ | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت؟ |
| مېنىڭ قۇتا بار ئىدى. | من یک قوطی داشتم. | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك بار ئىدى. | در خانهٔ من در سیاهی وجود داشت. |
| مېنىڭ قۇتا بار ئىدىمۇ؟ | آیا من یک قوطی داشتم؟ | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك بار ئىدىمۇ؟ | آیا در خانهٔ من در سیاهی وجود داشت؟ |
| ئەگەر مېنىڭ قۇتا بولسا. | اگر من یک قوطی داشته باشم. | ئەگەر سىنىپتا بىر تاختاي بولسا. | اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود داشته باشد. |
| مېنىڭ بىر قۇتا بولىدۇ. | من یک قوطی خواهم داشت. | سىنىپتا بىر تاختاي بولىدۇ. | در صنف/کلاس یک تخته وجود خواهد داشت. |
در اویغوری، مفاهیم منفی «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «يوق» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «ئىماق» ترکیب می‌شود یا با فعل «بولماق» جایگزین می‌شود.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| بىر قۇتا يوق. | یک قوطی وجود ندارد. | سىنىپتا تاختاي يوق. | در صنف/کلاس تخته وجود ندارد. |
| بىر قۇتا يوقمۇ؟ | آیا یک قوطی وجود ندارد؟ | سىنىپتا تاختاي يوقمۇ؟ | آیا در صنف/کلاس تخته وجود ندارد؟ |
| مېنىڭ بىر قۇتا يوق. | من یک قوطی ندارم. | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك يوق. | خانهٔ من در سیاه ندارد. |
| مېنىڭ بىر قۇتا يوقمۇ؟ | آیا من یک قوطی ندارم؟ | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك يوقمۇ؟ | آیا خانهٔ من در سیاه ندارد؟ |
| بىر قۇتا يوق ئىدى. | یک قوطی وجود نداشت. | سىنىپتا تاختاي يوق ئىدى. | در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت. |
| بىر قۇتايوق ئىدىمۇ؟ | آیا یک قوطی وجود نداشت؟ | سىنىپتا تاختاي يوق ئىدىمۇ؟ | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت؟ |
| مېنىڭ بىر  قۇتايوق ئىدى. | من یک قوطی نداشتم. | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك يوق ئىدى. | خانهٔ من در سیاه نداشت. |
| مېنىڭ بىر  قۇتايوق ئىدىمۇ؟ | آیا من یک قوطی نداشتم؟ | مېنىڭ ئۆيۈمدە قارا ئىشىك يوق ئىدىمۇ؟ | آیا خانهٔ من در سیاه نداشت؟ |
| ئەگەر مېنىڭ بىر  قۇتا بولمىسا. | اگر من یک قوطی نداشته باشم. | ئەگەر سىنىپتا بىر تاختاي بولمىسا. | اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشته باشد. |
: 
| مېنىڭ بىر قۇتا بولمايدۇ. | من یک قوطی نخواهم داشت. | سىنىپتا بىر تاختاي بولمايدۇ. | در صنف/کلاس یک تخته وجود نخواهد داشت. |
الفباهای معاصر ترکی ایغوری (لاتین و عربی) با مثال‌ها