دنار
پیشینه > تاریخچه

از زمان اردشیر بابکان تا شاپور سوم، وزن دینار میان ۷ تا ۷٫۴ گرم متغیر بود. مانند درهم نقره، روی دینار نیز نیم‌تنه شاه با نیم‌رخی رو به راست، همراه با آتشکده و نگهداران آن در پشت سکه قرار داشت. احتمالاً به‌سبب جنبه تشریفاتی ضرب سکه طلا، در منابع ساسانی به ندرت از دینار نام برده شده است. در سنگ‌نوشته شاپور یکم بر کعبه زرتشت به پرداخت پانصدهزار دینار باج از طرف فیلیپ عرب اشاره شده است. شاپور یکم در مرو دینار ضرب کرد و برخلاف روال عادی سکه‌های طلای آن زمان، نام محل ضرب را بر آن‌ها ثبت کرد. شاپور دوم بخش بزرگی از دینارها را در شرق ایران ضرب کرد.
دودیناری که نخستین‌بار توسط اردشیر یکم معرفی شد، تنها در زمان هرمز دوم دوباره ضرب شد. یک‌ششم دینار از زمان اردشیر تا قباد یکم شناخته شده است. بهرام چهارم دینار طلای ۷ گرمی را مطابق با استاندارد سولیدوس رومی به وزن ۴٫۵۴ گرم کاهش داد و یک‌سوم دینار ۱٫۵ گرمی را معرفی کرد. دو تن از جانشینان بهرام چهارم یعنی یزدگرد یکم و یزدگرد دوم نیز یک‌سوم دینار ۱٫۵ گرمی ضرب کردند. وزن دینار در زمان پیروز یکم به ۳٫۵ گرم کاهش یافت، ولی در زمان جانشینانش به ۴٫۲ گرم افزایش پیدا کرد. در زمان پیروز یکم بیشتر دینارها ضرب بلخ و تعدادی ضرب اردشیرخوره بودند. علت تمرکز بر ضرب دینار در سرزمین‌های شرقی به‌سبب پیشینه پولی این مناطق بود که از عصر حاکمیت شاهنشاهی کوشانی برپایه سکه‌های طلا بود و سکه‌های نقره در آن جایگاهی نداشت. بنابراین ابتدا شاپور یکم با استاندارد وزنی کوشانیان، دینارهایی با وزن ۸٫۲ گرم ضرب کرد تا به انحصار آن‌ها در ضرب سکه‌های طلای شرق پایان دهد.
استاندارد دینار ساسانی در تخارستان و سند رایج نبود و این مناطق دینارهای ویژه‌ای با نشانه‌هایی از اقتدار ساسانیان ضرب می‌کردند. دینارهای کوشانی-ساسانی در تخارستان معمولاً بیش از ۷٫۵ گرم وزن داشتند و استاندارد وزنی آن‌ها برابر با ۷٫۸ گرم بود. در سند که ضرب دینارها از زمان شاپور دوم آغاز شده بود، استاندارد وزنی در آغاز ۷٫۲ و سپس ۶٫۹ گرم بود. درنهایت هر دو نوع دینار تخاری و سندی پس از شکست سال ۴۸۴ میلادی ساسانیان از هپتالیان منسوخ شدند.
با وجود عمویت نقوش شاه نیم‌رخ به راست و آتشکده، چند نمونه ویژه نیز وجود دارند که شاه با چهره‌ای تمام‌رخ بر روی سکه و نقش کامل پیکرش در سوی دیگر قرار دارد. این نوع ویژه از قباد یکم، خسرو انوشیروان، خسرو پرویز، اردشیر سوم و بوران‌دخت شناخته شده است. در دینارهایی که در تاریخ بیست‌ویکمین سال پادشاهی خسرو پرویز ضرب شدند، نقش چهره آناهیتا با هاله‌ای از آتش جایگزین نقش آتشکده شده بود. دینارهای منقوش به چهره آناهیتا در زمینه وزن، مطابق با همان استاندارد بیزانسی هستند.
آخرین دینار ساسانی شناخته‌شده، سکه‌ای از بوران‌دخت به تاریخ سال دوم سلطنتش است که امروزه در موزه هنرهای زیبای بوستون نگهداری می‌شود. با اینکه فاتحان عرب به مدت بیش از نیم سده پس از سرنگونی ساسانیان به ضرب سکه‌های نقره ساسانی در قالب سکه‌های عرب-ساسانی ادامه دادند، ولی از ضرب دینارهای ساسانی خودداری کردند؛ زیرا سکه‌های طلای رومی را مرغوب‌تر و زیباتر می‌دانستند. بااین‌حال برخی نویسندگان دینارهایی با مشخصه‌های ساسانی را منسوب به عهد معاویه بن ابی‌سفیان دانسته‌اند.
امروزه دیناری مشابه سکه‌های سبک ساسانی طبرستان در موزه هنر اسلامی برلین نگهداری می‌شود که تاریخ احتمالی ضربش را در نیمه نخست سده هشتم میلادی دانسته‌اند. اگرچه اصالت این دینار مورد تردید قرار دارد و احتمال جعلی بودنش وجود دارد. اگر دینار مذکور اصالت داشته باشد، نشان‌دهنده ادامه ضرب دینارها به‌سبک ساسانی برای مدتی توسط حکومت دابویگان در شمال ایران است.
تعداد قابل توجهی دینار جعلی توسط جاعلان آثار باستانی با تصاویر نخستین پادشاهان ساسانی تا بهرام چهارم ساخته شده است.