تاتارها
تاریخ

موطن اصلی تاتارها در قرن پنجم شمال شرقی گوبی بوده‌است؛ ولی پس از مطیع شدن توسط ختن به جنوب مهاجرت کردند. بعد توسط خان مغول، گونش خان تحت کنترل درآمده‌است؛ و تحت رهبری باتو خان نوه گونش خان به سمت غرب منتقل شدند. در واقع آن‌ها از کوه‌های آلتای به دشت‌های روسیه امروزی منقل شده‌اند.
در اروپا تاتارها توسط مردم بومی یا خودشان با نامهای: ترک‌های قبچاقی، بلغارهای ولگا، آلان‌ها و کیماک‌ها شناخته می‌شوند.
.دربارة‌ خاستگاه‌ تاتارها گفته‌اند که‌ ایشان‌ نیز مانند ترکها (در 545ـ 554) و در پی‌ آنان‌، در نیمة‌ دوم‌ قرن‌ ششم‌ از ارتفاعات‌ آلتای‌ (بین‌ چین‌ و مغولستان‌، و سرزمینهای‌ آسیای‌ مرکزی‌) در جهت‌ شرق‌ و شمال‌ شرق‌، به‌ اِستپهای‌ مغولستان‌، منچوری‌، شمال‌ چین‌ و نواحی‌ جنوبیتر حاشیة‌ جنوبی‌ سیبری‌ مرکزی‌ سرازیر شدند  و مانند بیشتر ترکها و مغولها، همواره‌ ناگزیر بودند که‌ شرایط‌ بسیار سخت‌ اقلیمی‌ آسیای‌ شمالی‌ را تحمل‌، و کمبودهای‌ ناشی‌ از آن‌ را با جنگ‌ و غارتگری‌ و کوچ‌نشینی‌ جبران‌ کنند. اوضاع‌ نامطلوب‌ اقتصادی‌ حاکم‌ بر آن‌ سرزمینها، ایشان‌ را مردمی‌ مقاوم‌ و جنگجویانی‌ قابل‌ بار آورد، اما موجب‌ شد که‌ از لحاظ‌ فرهنگی‌ و مدنی‌، از همسایگانشان‌ در چین‌، هند و ممالک‌ غرب‌ آسیا بسیار عقب‌ بمانند با اینهمه‌، کاربرد نام‌ تاتار سابقه‌ای‌ قدیمتر دارد. این‌ نام‌ اول‌ بار به‌ صورت‌ «اوتوز تاتار» («سی‌ ] قبیلة‌ [ تاتار») در سنگنوشتة‌ کول‌ تِگین‌، قدیمترین‌ بخش‌ سنگنوشته‌های‌ اورخون‌ متعلق‌ به‌ 112/ 730 (در دوران‌ دومین‌ حکومت‌ ترکها، یعنی‌ در دوران‌ خاقانی‌ اویغور) در ناحیة‌ اورخون‌ مغولستان‌ به‌ کار رفته‌ و در آن‌، از شرکت‌ «اوتوز تاتار»ها در مراسم‌ سوکواری‌ ایستمی‌ خاقان‌، دومین‌ و آخرین‌ خاقانِ اولین‌ دورة‌ فرمانروایی‌ ترکها (امپراتوری‌ گُوک‌ تُرک‌) یاد شده‌ است‌، اما در سنگنوشته‌های‌ بعدی‌ اورخون‌، مانند سنگنوشتة‌ شینه‌اوسو مربوط‌ به‌ 126/ 744 متعلق‌ به‌ بایان‌چُور خاقان‌، دومین‌ فرمانروای‌ اویغورها، فقط‌ از «تُقوز تاتار» («نُه‌ ] قبیلة‌ [ تاتار») و سرکوب‌ شدن‌ آنان‌ به‌ دست‌ فرمانروایان‌ اویغوری‌ خبر داده‌ شده‌ است‌ ؛ ازینرو، برخی‌ از محققان‌ چنین‌ نتیجه‌ گرفته‌اند که‌ در آن‌ روزگار (نیمة‌ اول‌ قرن‌ دوم‌) نه‌ قبیله‌ از سی‌ قبیلة‌ (ابتدایی‌) تاتارها یک‌ «واحد سیاسی‌» تشکیل‌ داده‌ بوده‌اند  و به‌ عقیدة‌ محققان‌، این‌ تاتارها حدوداً در جنوب‌غربی‌ دریاچة‌ بایکال‌ تا رود کرولِن‌ در شمال‌شرقی‌ مغولستان‌ می‌زیسته‌اند
.در آغاز قرن‌ ششم‌، اقوامی‌  از تبار مَنْچوهای‌ تونگوزی‌ زبانِ ناحیة‌ منچوری‌ (در شمال‌غربی‌ چین‌) موسوم‌ به‌ نوچن‌ یا جرجن‌/ جورچن‌/ جورچیت‌ ــ که‌ «تاتارهای‌ منچو»یا «تاتارهای‌ نوچن‌» نیز خوانده‌ شده‌اند  به‌ حکومت‌ ترکانِ ختایی‌ خاتمه‌ دادند و با عنوان‌ «سلسلة‌ طلایی‌ کین‌/ تسْین‌» تا 631/ 1234 در شمال‌ چین‌ حکومت‌ کردند  چینیان‌ در دوران‌ حکومت‌ این‌ سلسله‌، بدون‌ جدا کردن‌ قبایل‌ تاتار از مغول‌، همة‌ همسایگان‌ شمالی‌ خود را «تاتار» می‌خوانده‌اند و آنان‌ را به‌ نسبت‌ دورتر بودنشان‌ از مرز چین‌ و پایینتر بودن‌ سطح‌ فرهنگشان‌، به‌ سه‌ گروه‌ تقسیم‌ کرده‌ بودند: تاتارهای‌ سفید («آق‌تاتار») در پشت‌ دیوار چین‌، که‌ ظاهراً تمدنی‌ شایان‌ توجه‌ داشته‌اند؛ تاتارهای‌ سیاه‌ («قره‌ تاتار») که‌ در نواحی‌ جنوبی‌ مغولستان‌ به‌ صورت‌ نیمه‌وحشی‌ می‌زیسته‌اند و چنگیزخان‌ از آنان‌ بوده‌ است‌؛ و تاتارهای‌ وحشی‌، که‌ شکارچی‌ بوده‌اند و در جنگلهای‌ سیبری‌ نواحی‌ شمالی‌ مغولستان‌ می‌زیسته‌اند .
تاتارهای‌ سیاه‌ را می‌توان‌ به‌ سه‌ گروه‌ تقسیم‌ کرد: تاتارهای‌ (حوزة‌) اورخون‌، تاتارهای‌ سیاه‌ و تاتارهای‌ (حوزة‌) بوئیرنور. منابع‌ پس‌ از چنگیزخان‌ به‌ گروه‌ اخیر بسیار پرداخته‌اند. شاخه‌ای‌ از تاتارهای‌ بوئیرنور که‌ «چُغان‌ تاتار» (تاتارهای‌ سفید) نامیده‌ می‌شده‌اند، از تاتارهای‌ سفید نواحی‌ آلاشان‌ جدا بوده‌ و طبق‌ طبقه‌بندی‌ چینیها، جزو تاتارهای‌ سیاه‌ محسوب‌ می‌شده‌اند .فرمانروایان‌ سلسلة‌ طلایی‌ کین‌، که‌ بمرور چینی‌ شده‌ بودند، برای‌ مهار کردن‌ اقوام‌ صحرانورد آن‌ سوی‌ دیوار چین‌، آنان‌ را به‌ جان‌ یکدیگر می‌انداختند ؛ چنانکه‌ در پی‌ کشته‌ شدن‌ قوتوله‌/ قوتیله‌/ خوتولا قاآن‌، آخرین‌ فرمانروای‌ خاقانی‌ مغولها، به‌ دست‌ تاتارهای‌ بوئیرنور در 556/ 1161 و با به‌ قدرت‌ رسیدن‌ تاتارها، حکومت‌ کین‌ در 598/ 1202 چند قبیلة‌ متحد مغولی‌ را ــ که‌ طغرل‌ (بعدها وانگ‌/ اونگ‌خان‌)، رئیس‌ قبیلة‌ مسیحی‌ کرائیت‌ و تابع‌ حکومت‌ کین‌، فرماندهی‌ ایشان‌ را به‌ عهده‌ داشت‌ ــ بر ضد تاتارها برانگیخت‌  در همین‌ سال‌، تِموچین‌ (بعدها چنگیزخان‌) به‌ خون‌خواهی‌ پدرش‌، یسوکایْ بهادُر ــ که‌ یکی‌ از رؤسای‌ خرده‌پای‌ مغول‌ و هم‌پیمان‌ قدیمی‌ طغرل‌ بود و عده‌ای‌ از تاتارها او را کشته‌ بودند ــ و نیز به‌ سبب‌ آنکه‌ خود را وارث‌ فرمانروایی‌ قوتوله‌قاآن‌ می‌دانست‌، به‌ عنوان‌ متحد و تابعِ خان‌ کرائیت‌، همة‌ قبایل‌ رقیب‌ را در سرزمینهای‌ مغولستان‌ مقهور کرد و بویژه‌ از تاتارها انتقام‌ سختی‌ گرفت‌ وی‌ همچنین‌ بقیة‌ آنان‌ را در واحدهای‌ مختلف‌ قومی‌ ـ نظامی‌ خود ــ که‌ بمرور اقوام‌ دیگری‌ نیز به‌ آنها می‌پیوستند ــ تقسیم‌ کرد و تاتارها را «جلوداران‌» لشکر مغول‌ گردانید و برخی‌ از زنان‌ ایشان‌ را به‌ همسری‌ و برخی‌ از کودکان‌ آنان‌ را به‌ فرزندخواندگی‌ برگزید. در نتیجه‌، عده‌ای‌ از این‌ تاتارها از همان‌ ابتدا در دستگاه‌ چنگیزخان‌ و اخلافش‌، به‌ مقامهای‌ بالا رسیدند بدینسان‌، پس‌ از آنکه‌ چنگیزخان‌ در 602/1206 وحدت‌ قبیله‌ای‌ و قومی‌ در مغولستان‌ به‌ وجود آورد، تاتارها نیز مانند دیگر اقوام‌ ترک‌ با مغولان‌ درآمیختند.
پس‌ از مرگ‌ چنگیزخان‌ در 624/ 1227، امپراتوری‌ مغول‌ تجزیه‌ شد و اخلاف‌ وی‌، به‌ ممالک‌ غرب‌ آسیا و سرزمینهای‌ شرق‌ اروپا تاختند و در متصرفات‌ جدید ساکن‌ شدند. از آن‌ پس‌، در بیشتر منابع‌، همة‌ مهاجمان‌ تشکیل‌دهندة‌ حکومتهای‌ مستقل‌ و نیمه‌مستقل‌ مغولی‌، بویژه‌ در امپراتوری‌ «اردوی‌ زرّین‌ * » در سرزمینهای‌ روسیه‌، «تاتار» خوانده‌ شده‌اند . روسها مردم‌ اردوی‌ زرّین‌ را همواره‌ تاتار نامیده‌اند؛ چه‌ در زمانی‌ که‌ زبان‌ رسمی‌ ایشان‌ هنوز مغولی‌ بود (تا قرن‌ هشتم‌ و مقارن‌ ظهور عثمانیان‌) و چه‌ در زمانی‌ که‌ زبان‌ امپراتوری‌ بکلی‌ ترکی‌ شده‌ بود .گفتنی‌ است‌ که‌ تاتارهای‌ اردوی‌ زرّین‌ بسیار زودتر از همرزمان‌ مغول‌ خود در ایران‌، اسلام‌ آوردند. برکه‌خان‌ نخستین‌ خان‌ تاتاری‌ اردوی‌ زرّین‌ بود که‌ مسلمان‌ شد  اما در ایران‌ در دورة‌ هولاکو، انتشار اسلام‌ در بین‌ ایلخانان‌ کُندتر بود. اولین‌ ایلخان‌ مغول‌ که‌ به‌ اسلام‌ گروید، تگودار (680 ـ683/ 1281ـ 1284) بود که‌ پس‌ از او، بسیاری‌ از پیروانش‌ نیز اسلام‌ آوردند
.در آسیای‌ صغیر (ترکیه‌)، سلجوقیان‌ آناطولی‌ (سلاجقة‌ روم‌) در 640/ 1243، دست‌نشاندة‌ ایلخانان‌ شدند و اقوامی‌ از آنان‌ در آنجا سُکنا گزیدند و با بومیان‌ ترک‌ آناطولی‌ درآمیختند و به‌ دلایلی‌ نامعلوم‌ «قره‌تاتار» (تاتارهای‌ سیاه‌) نامیده‌ شدند، که‌ ظاهراً ربطی‌ به‌ گروه‌ «تاتارهای‌ سیاه‌» در تقسیم‌بندی‌ چینیان‌ ندارد. آنان‌ هم‌زمان‌ با جهانگشایی‌ تیمور، به‌ صورت‌ کوچ‌نشین‌، بین‌ آماسیه‌ و قیصریه‌ به‌ سر می‌برده‌اند و جمعیتشان‌ بین‌ سی‌ تا چهل‌ هزار خانوار بوده‌ است‌. این‌ قره‌تاتارها ــ که‌ بمرور فرهنگ‌ ترکمنی‌ غالب‌ در آن‌ نواحی‌ را کسب‌ کردند ــ در ابتدای‌ قرن‌ نهم‌ به‌ امپراتوری‌ عثمانی‌ پیوستند. در پی‌ پیروزی‌ تیمور بر عثمانیان‌ در 802/ 1400، وی‌ گروههایی‌ از قره‌تاتارهای‌ آناطولی‌ را به‌ موطنشان‌ در آسیای‌ مرکزی‌ (ماوراءالنهر) بازگرداند، اما برخی‌ از ایشان‌ پس‌ از مرگ‌ تیمور در 807/ 1405، دوباره‌ به‌ آناطولی‌ بازگشتند  گفتنی‌ است‌ که‌ برخی‌ از قره‌تاتارهای‌ یادشده‌، در 822/ 1419 به‌ نواحی‌ بالکان‌ کوچیدند و در غرب‌ شهر فلبه‌ (فیلیپو پولیس‌ / پلوودیف‌ امروزی‌) ساکن‌ شدند. نام‌ شهر تَتَر/ تاتارپازارجق‌ در بلغارستان‌ نیز از نام‌ ایشان‌ گرفته‌ شده‌ است‌.در آغاز قرن‌ نهم‌/ پانزدهم‌، اردوی‌ زرّین‌ تجزیه‌ شد و خاناتی‌ از قبیل‌ خانات‌ قازان‌، آستاراخان‌ و کریمه‌، شکل‌ گرفتند که‌ مردم‌ همة‌ آنها نیز، بویژه‌ از طرف‌ روسها، همواره‌ تاتار خوانده‌ شده‌اند  این‌ تاتارها به‌ زبان‌ روسیِ رایج‌ در روسیة‌ سفید سخن‌ می‌گفته‌اند. به‌ گفتة‌ بارتولد ، بررسیهای‌ تازه‌ نشان‌ می‌دهد که‌ ترک‌زبانان‌ آستاراخان‌ نیز که‌ به‌ قبیلة‌ نُوغای‌ * منسوب‌ بوده‌اند، «تاتار» خوانده‌ شده‌اند .
در تاریخ‌ روسیه‌، دوران‌ سلطة‌ مهاجمان‌ چنگیزی‌ به‌ دوران‌ «یوغِ تاتار» معروف‌ است‌ .در قرن‌ دهم‌/ شانزدهم‌، روسها همة‌ خانات‌ آسیای‌ مرکزی‌ را مضمحل‌ کردند، اما گرفتن‌ کریمه‌ از عثمانیان‌ به‌ طول‌ انجامید. وارثان‌ اردوی‌ زرّین‌ پس‌ از پشت‌ سر گذاشتن‌ دوران‌ امپراتوری‌ روسیة‌ تزاری‌، موفق‌ شدند که‌ در 1338/ 1920، کشور جمهوری‌ خودمختار شورایی‌ سوسیالیستی‌ تاتارستان‌ * را در قلمرو اتحاد جماهیر شوروی‌ سابق‌ تأسیس‌ کنند، و بدینسان‌ به‌ واژه‌ و نام‌ تاتار، بُعد سیاسی‌ و اجتماعی‌ جدیدی‌ بخشیدند