اشکور
فرهنگ > واژه‌نامه گیلکی

گیلکی واجه‌ئان



حرف چ
چارک: هم به معنای وجب و هم نصف منِ اشکوری یعنی ۴ کیلو، مقیاس اندازه‌گیری
چاروِردی: نوعی بافت با چهار وَرد
چاشُو: بافته‌ای از نخِ کاموا، پنبه و ابریشم با دستگاهی به نام پاچال و از صنایع دستی قاسم‌آباد گیلان که به ثبت جهانی رسیده‌است.
چاگودن: درست کردن
چاَرینگه: همان خور دتاوه… راه افتادن گروهی در روستا با وسایل و لوازم مورد استفاده و تقاضای آفتاب
چاَشنی ویگیتن: الگو گرفتن یا از روی یک نقشه و طرح کاری را انجام دادن
چاَیی پِویش: تفالهٔ چای
چپلادن: چپکی نگاه کردن به حالت تمسخر
چتر زلف: قیچی کردن جلوید موی سر تازه عروس به صورت چتری که نشانهٔ پیوستن به جرگهٔ زنان (رسمی قدیمی در اشکور) بود.
چتم: سخت بودن برای کسی، یا باعث خجالت شدن، شرم داشتن
چچل دُم: محل ریزش باران از سقف شیروانی، ناودانی
چر: چرخ نخ‌ریسی
چرخادئن: گرداندن
چرس: خسیس
چرسئن: چریدن
چرَس: به جایی گفته می‌شود که پر از درختچه‌های کوچک است که امکان رفتن و گذشتن را سخت می‌کند.
چشتابه: عادت کرده
چشته: عادت
چشته ویگیته: عادت کرده
چغ (چق): چوب نازک و نرمی که به اندازهٔ تقریباً دو انگشت است. دو طرف این چوب که از شاخه‌های تازه و نرم درختان هست، را با داس یا چاقو تیز کرده و هنگامی که پنیر گوسفندی را در پوست گوسفند یا بز (خیک) می‌ریزند، در پایان کار که به انتهای گردن گوسفند می‌رسند،
چک لنگ زئن: دست و پا زدن
چکر: لباس چروکیده، کنایه از آدم بی عرضه و بی‌دست و پا
چکره: قسمت داخلی پاها از زانو تا مچ که هنگام راه رفتن به هم برخورد می‌کند. که مواقع بارانی این قسمت شلوار گلی می‌شود.
چل تاس: کاسه ای کوچک فلزی که برای ریختن آب چلّه(۱۰ چله، ۲۰ چله و ۴۰ چله) بر بدن نوزاد می‌ریزند که به معنای تمام شدن آن چله می‌باشد. اشکوریها هنوز هم این رسم را انجام می‌دهند.
چلپات: قطره‌های ریز آب
چمک: چشمک
چمَه (چیشمه، چوشمه): تخمی که در لانه یا جایگاه مرغ می‌گذارند تا مرغ روی آن نشسته و مجد تخم بگذارد، درحقیقت علامت و نشانه است.
چنته: چند تا، چند عدد
چنس: خسیس
چنگر: نام نوعی پرنده
چو: چوب
چوپاره: مجمع، سینی
چوره: به زمینهایی که آب فراوان دارد و و اطراف آن سرسبز است.
چوروش بومه: عفونی شده، یا زخمی که دهان باز کرده و گسترش پیدا کرده باشد.
چوروم: ارزن
چوس نفس: پُرگو
چوغال (چوقال): سخت و محکم، زبر
چوقه: لباس بافته از پشم، چوخا
چوقورمه (چغرتمه): نوعی خورشت در شرق گیلان
چوکوله: نوعی ورزش برای سر هست که قدیمی‌ها با نوک دو انگشت شصت به قسمتی از سر می‌زدند و این کار بسیار آرامبخش بود.
چول: ویران، خیلی خراب
چیتماگودن: جداکردن حبّه‌های سیر
چیتیم: حبّهٔ سیر
چیتِه: چطور
چیری: ظرفی مسی یک دسته برای دوشیدن شیر
چیک: چنگ
چیک باده: نوعی گرفتگی عضلانی
چیک و پک: از مقیاسهای اندازه‌گیری برای تقسیم لاشهٔ گوسفند و گاو
چیکادَئن: از دست دادن
چیکازئن: به هم زدن یا زیرو رو کردن، چنگ زدن
چیکال: دست زدن
چیمکه: جوجه
چَپَر: پرچین
چَپَر لَک: اطراف و کناره‌های پرچین
چَپَرده :از مچ پا تا زانو
چَرخه: قرقره
چَرده: شاخه‌های خشک و ریز درختان که عمده‌ترین کاربردش سوزندان در تنور برای پختن نان است.
چَرمه: پررو و گستاخ
چَره: چرا، به چه علت؟
چَشِئن: چشیدن
چَفته: کاملاً خیس
چَک زئن: دست زدن، کف زدن
چَکل: دیوارِ بیرونی خانه
چَلک: سبد
چَلّا شُو: شب چلّه، آخرین شب پاییز، شب یلدا
چَمبل (چُومبل): حلقه ای که با چوب درست می‌شود و به ابتدای طناب (لافند) می‌بندند.
چَندر: چغندر
چَنه: فک
چُور: زمینی که برای اولین بار کشت
چُوم: استراحت
چِپیر (چِوپیر): دنده
چِمیش: پاپوش
چِندی: چه قدر
چِول دِوک: دوک نخ ریسی که معمولاً چوبی است.
حرف د
دار لاپی: درختهای مسنی که با گذشت زمان تنه آنها تو خالی می‌شود.
دار وینجه: آفتهای چسبیده شبیه عسل که به درختهای میوه می‌چسبند.
داغ تشک: سوزاندن و داغ کردن روی زخم (زگیل)، نوعی بیماری که از طریق حیوان به انسان می‌رسید و برای خشک شدن این چرک و جراحت معمولاً روی آن داغ می‌گذاشتند.
داغن ببو: بیچاره شد، نابود شد
دامناتی: سکه قدیمی
دامَرده: یکی از وسایل در شخم زدن زمین برنجکاری هست. به آدمهای زرنگی هم گفته می‌شود که به اندازه ده نفر کار می‌کنند.
دامَن (دامون): بیشتر به جنگل گفته می‌شود، مراتع دورتر از روستا
دبیسَن: چند دقیقه پیش، همین چند لحظه قبل
َدِبیشت: برشته شد
درجئن ورجئن: پاره‌پاره، تکه‌پاره
درزن: سوزن
دگَرسئن: به سمت پایین آمدن، مایل شدن به سمت پایین
دل دوخوشت: نوعی نفرین است، آرزوی مرگ برای کسی کردن است.
دل گنسئن: لرزیدن دل، پریشان شدن
دلاسوجه: سوزش معده، رفلاکس معده، ترشح اسید در معده
دلنگانه: لَنگ می‌زند
دل وُزه: در هر کاری دخالت می‌کند. (نخود هر آش)
دم دُوخوش: افسرده، گرفته، ناراحت
دمادِرون: تنگی نفس، کسی که بر اثر دویدن یا فعالیت زیاد نفسش بند بیاید.
دوئتن: بافتن گیس یا طناب
دوا درمون: معالجه
دوتئن: دوختن
دوخوت: پنهان شد، قایم شد
دودوش: دوبار دوشیدن گوسفندان در فصل بهار برای انتخاب سرگالش و میزان پنیر و سهم هر گالش (صاحب گوسفند)
دور دوره: دروغکی، الکی
دوراغ: دوغ چکیده‌ای که آب آن کاملاً گرفته شده و همراه با کمی نمک در پوست گوسفند، بز (خیک) و یا دبه‌های پلاستیکی برای فصل زمستان ذخیره می‌کنند.
دوز دوزه: دوزدکی، پنهانی و یواشکی
دوقورمه: خُرد شده با تکه‌های تقزیباً درشت یا کاملاً خرد نشده
دوم کلانه: عقرب
دوموتئن: زیر پا گذاشتن
دوموس: گوساله
دیار: زمین شیب دار
دیارمه: چیز خیلی سفت
دیل: جایگاهی محصور برای نگهداری دام
دیم تاو: صورتی که در اثر تب یا خشم و جالت قرمز شود.
دیم و کِوندیم: برعکس، ناجور، غیرمنتظره
دیمه بون: دیمابون، روستایی از توابع شهر رحیم آباد گیلان
دَپرک: لرزش و چندش
دَپرکسئن: ترسیدن و لرزیدن از روی ترس
دَتر: دختر، برای مهربانی و محبت این لفظ را برای دختر بکار می‌برند.
دَرشت: قرمز شد
دَس برساَن: شریک شو، معمولاً موقع صرف غذا به کسان دیگر این‌طور تعارف می‌کنند.
دَس پیرا: کسی که دستش از چیزی یاکسی دور است.
دَس تاس: ظرفهای مخصوصی که برای برداشتن مواد جامد و خشک استفاده می‌کنند و در اندازه مختلفی است. از کوچک‌ترین آن که برای برداشتن منجوق و پولک یا زعفران بکار می‌رود تا بزرگ‌ترین آن برای غلات
دَکشِئن: فشار دادن، محکم کردن
دَلمه: تکه گل و علف به هم چسبیده که با آب همراه باشد.
دَم دخش: نشان و اثر، علامت
دَم کوش: تندتند نفس زدن، تپش قلب
دَنگله (تور دنگله): دیوانه، کم عقل
دُپوته: کاملاً دم کشیده، برای پخت کاملِ برنج به کار می‌رود.
دُوسس: پاره شدنی که با فشار باشد، خراب شد؛ مثلاً آو جو دوسس: جوی آب خراب شد.
دُومورد: خاموش شد
دِبیجاَنی: برشته کرد و سوزاند، برشته کردی، وقتی با ضربهٔ سیلی یا چوب نرم سوزش ایجاد شود.
دِپیتن: پیچیدن
دِپیش: پیچیدن پارچه دور ظرفی که در آن شیر ریخته‌اند تا ماست درست شود.
دِپیلاس: پژمرده شد
دِرجئه: برید (با تبر یا داس)، به خرد کردن نان در خورشت یا شیر هم می‌گویند. (شیر درجِئن)
دِرگِنتن: آویزان کردن، انداختن و وارد کردن در کاری
دِسوره (دَس توربه): کیسهٔ از جنس پشم مخصوصِ غذا و وسایل ضروری چاربدار که همیشه همراهش بود.
دِسونگال: ضربه زدن با آرنج و از روی عصبانیت
دِمِئنه: نمی‌تواند ببیند، چشم دیدن ندارد
دِمِوتون: بخیل و حسود، کسی که چشم دیدن دیگران را ندارد.
دِوده: نوشته‌ای که دعانویسها برای دود دادن به افراد می‌دهند.
دِورادور: از دور دست
حرف س
ساروق: بقچه
سبج: شپش
سبجه (سبجکه): شپش ریز روی بدن مرغ و جوجه، بیشتر روی سر جوجه‌های تازه به دنیا آمده می‌افتد و آنها را بیمار می‌کند.
سبز تورشی: خورشتی است که باسبزیهای مخصوص، مرغ و کمی برنج وسیر درست می‌شود. البته در بعضی روستاهاو شهرهای شرق گیلان به این نام معروف است. در جاهای دیگر، خورشت ترش واش، بولبه قاتوق، هلو آوه، آبکی، هلوچو ی و… گفته می‌شود.
سبزَتره (پلاسر تره): ترش تره، یکی از خورشتهای لذیذ گیلانیها که با سبزیهای پرورشی یا انواع سبزیهای کوهی پخته می‌شود که جدیداً به نام ترش تره معروف شده‌است اما اصل آن سبز تره می‌باشد و آن هم به دلیل سبزبودنش
سر پیش: سرپایینی، سراشیبی
سربوِه: مایعی که از آرد برنج، سبزی معطر و سیر می‌باشد که برای غلیظ شدن بعضی خورشتها مثل" تورش قِله"(از خوشمزه‌ترین خورشتهای شرق گیلان) که در آخرهای پخت خورشت اضافه می‌کنند.
سرتاش: سلمانی، کنایه از آدم پررو و چشم دریده هم هست.
سرجه آوه (کورد سرجه): ساده‌ترین و درعین حال خوشمزه‌ترین غذا در گذشتهٔ اشکور است حاصل کمی پیاز داغ و ترشی آلوچه یا قره قوروت و کمی آرد تفت داد و آب …
سردسّه: رئیس یک دسته، به دسته‌های ی (بسته‌های) آخر گندم یا جو که روی تپهٔ محصولات (کوه) می‌گذارند هم سردسته می‌گویند.
سرسَبوک (ویشیل): آدمی که ارزش خود را نمی‌داند. (به شخصبت خود اهمیت نمی‌دهد)، آدم کم فکر و ساده اندیش
سرشار: چشم دریده، پررو، بی حیا
سرکَتال: سر و چهره، سر و صورت
سرگالش: رئیس گالشان، آنکه بیشتر از بقیه در روز "دودوش "شیر دارد.
سرَ مال (سَرخَما ل): هم سن وسال
سو سکّه: ارزش و اعتبار
سوئاگودن: روشن کردن
سوبول فک: لانهٔ کَک، جایی که کک زیاد باشد.
سوبول: کَک
سوتن: سوختن
سوتنی: سوختنی، هر چیز قابل سوختن
سوته دره: دارد می‌سوزد.
سوته دُبو: داشت می‌سوخت
سوجانه: می‌سوزاند، داغ هست.
سوجه: می‌سوزد، هرچیزی که در حال سوختن است.
سوجین (سوجون): داغ، سوزاننده
سوسکه: سنجاق سر،
سول تیج: پررو، گستاخ
سولاچ: چشم دریده، پررو، چشم روشن
سولَنگه: سه‌پایه، بیشتر به شکل آهنی است که در آتش یا روی اجاق می‌گذارند تا ظرف، کتری یا هرچیزی که روی می‌گذارند ارتباط مستقیم با آتش نداشته باشد. از این وسیله حتی روی چراغ والور یا خوراک پزی هم می‌گذارند.
سیاَمتَه: جایی که سایه باشد.
سیاَنه (ساَینه): سایهٔ هرچیزی
سیر بونه: بوتهٔ سیر که دارای چندین حبه است.
سیر وابیج: خورشتی ساده است از برگ سیر تازهٔ سرخ شده به همراه تخم مرغ که با نان سرو می‌شود.
سیرابو: به اندازهٔ سیرشدن، به اندازه ای که سیر شود.
سیفا: جدا، سَوا
سیم پیته: سیم ظرفشویی
سینه آو: آب‌تنی، شنا
سینه ریز: گردن بندی که زنان برای زیبایی می‌اندازند.
سَر تور: سردسته دیوانه‌ها، دیوانه‌ترین، کسی که خیلی دیوانه است.
سَر دیم: سر وصورت
سَر گماچ: سر و صورت
سَر گَل: بالاترین نقطهٔ چیزی یا جایی
سَراکو: سرزنش
سَربجُور: سربالایی
سَربیجیر: سرپایینی
سَرسوج: دماغ سوخته دادن، دمق کردن، ناامید کردن
سَرسوم: سراسیمه رفتن، سکندری خوردن
سَرشته گودن: جابجا کردن، چیزی را با مهارت ذخیره کردن، گاهی هم برای ازدواج جوانان بکار می‌رود. فلانی خو دتره سرشته بوگود: فلانی دخترش ازدواج کرد و جابجا شد.
سَرفترک: باسر به زمین آمدن، سراسیمه، یهویی وارد شدن
سَرکول: شکل و اندام، قیافه
سَق (سغ) لُو: سرو صدا، هیاهو
سَوز: رنگ سبز
سِردی: نردبان، برای رفتن به پشت بام یا رفتن به بالای درخت استفاده می‌شود.
سِرینگه: بالاترین قسمت اتاق، بالین، هنگام خوابیدن سمت سر را هم می‌گویند که مخالفش (پاَینگه) است.
پژوهش، تدوین و نگارش: زهرا فتح‌الهی پرشه (ریسن): تیر ماه ۱۳۹۷