علم و فناوری در ایران

فناوری آبی قنات که به کشورهای دیگر نیز راه یافت.
دانشگاه تهران از اثرگذارترین دانشگاه‌ها در دانش و فناوری ایران است.
علم و فناوری در ایران به‌صورت تاریخی نمود پیدا کرده است. در طول تاریخ، ایران پرورش‌دهندهٔ دانشمندان سرشناسی بوده است که برخی از آنان، در میان دانشمندانی جای گرفتند که با اکتشاف‌های خود، جهان را دگرگون کردند. این کشور، به شکل تاریخی دارای دانشمندان بزرگی در زمینه‌های اخترشناسی، انسان‌شناسی، پزشکی، ریاضیات، شیمی، جانورشناسی، فلسفه طبیعی و فیزیک، تاریخ، جغرافیا، حکمت، فلسفه، الهیات، علوم حکمرانی، فنون تفریحات (مانند شطرنج، شکار و ورزش) و دیگر زمینه‌های علمی بوده است.
دانشمندان و فرزانگانی شامل ارفخشاد، ابراهیم خلیل (از تبار ایرانی)، جاماسب حکیم، هوشتانه (اوستانس)، آرتاخه، بوبارس، دانیال نبی (از فرزانگان حکومتی در عصر هخامنشی)، زرتشت، اریدو پیزیر (سرنگونگر نمرودیان اکد)، هوشنگ و ویگرد حکیم، شهرسپ، اوشنر، آزونکس، بزرگمهر (بوذرجمهر)، پاول ایرانی، برزویه، سلمان فارسی (در حکمت سیاسی-اجتماعی، نظامی و الهیات)، ابوریحان بیرونی (همه چیزدان)، ابوسعید سجزی (منجم و طبیعی دان)، ابوالوفا محمد بوزجانی، پورسینا (همه چیزدان)، جابر بن حیان، خوارزمی، ابوعبدالله ماهانی (منجم و ریاضی‌دان)، ابومنصور موفق هروی (داروشناس)، کمال الدین فارسی، قطب الدین شیرازی، خیام، زکریای رازی، ابن خردادبه، ابومعشر بلخی (منجم)، احمد سرخسی، بدیع‌الزمان جزری، خواجه نصیرالدین طوسی، غیاث‌الدین جمشید کاشانی، ابوحنیفه دینوری (همه چیزدان)، فارابی (معلم ثانی و همه چیزدان)، بنوموسی خراسانی، محمد بن جریر طبری (مورخ)، احمد ابن رسته (کاشف و گیتاشناس)، ابوزید بلخی، ابن ماجد (دریانورد و کاشف)، ابوزید سیرافی، سلیمان تاجر، (دریانورد و کاشف)، ابوعلی مسکویه، بونصر منصور، حکیم ابوالقاسم فردوسی، ابوطاهر طرسوسی، مولانا جلال الدین رومی، کوشیار گیلانی، اثیرالدین ابهری، زکریای قزوینی، نجم الدین کبری، عطار نیشابوری، عین القضاه همدانی، علی بن ابراهیم قمی، ابوالحسن اهوازی، میر سید علی همدانی، مختومقلی فراغی، میرداماد، میرفندرسکی، شیخ بهائی (از فرزانگان حکومتی و زیستهٔ اصفهان در عصر صفویه)، ملاصدرا، سعدی و حافظ (در معناپردازی، علوم بیان و علوم ادبی)، شیخ انصاری (در فقه شیعه)، ابوحنیفه (در فقه سنی)، قائم مقام فراهانی و میرزاتقی خان امیرکبیر (در سیاسیات)، ملاهادی سبزواری (در حکمت و فلسفه)، میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله (منجم و ریاضی دان در دوره قاجار)، سید روح‌الله موسوی خمینی (نظریه‌پردازی سیاسی، الهیات، فقه شیعه، فلسفه، عرفان و تفسیر) و سید محمود حسابی (فیزیکدان و همه چیزدان) که از جمله مفاخر علمی تمدن ایران در قبل و بعد از اسلام هستند.
در دوران نوین، دانشمندان ایرانی سهم چشمگیری در گسترش دانش داشته‌اند؛ به عنوان نمونه، علی جوان نخستین لیزر گازی را پدیدآورد و لطفی زاده تئوری مجموعه‌های فازی را به جهان معرفی کرد. مریم میرزاخانی، ریاضی‌دان اهل تهران که نخستین زن و نخستین ایرانی برندهٔ مدال فیلدز است، توسط نهاد زنان سازمان ملل متحد در فهرست «۷ زنی که جهان را تغییر دادند» قرار گرفته است. توفیق موسیوند نخستین پمپ قلب مصنوعی را اختراع و توسعه داد و غلامعلی پیمانی مخترع عمل لیزریک. در پیشبرد تحقیقات و درمان دیابت نیز ساموئل رهبر توانست هموگلوبین گلیکوزیله را کشف کند. فیزیک ایران نیز به ویژه در نظریه ریسمان، قوی است و مقاله‌های بسیاری در این کشور منتشر می‌شوند. فرهاد ارباب (با اچ ایندکس بالای ۴۰ در علوم و مهندسی کامپیوتر)، مؤسس زبان برنامه‌نویسی رئو برای سامانه‌های پیشرفته سایبرفیزیکی است. دکتر رضا ملک‌زاده مؤسس مطالعه بزرگ کوهورت گلستان است که بر اساس یافته‌های این مطالعه، برای اولین بار سرطان زا بودن تریاک برای مجامع علمی بین‌المللی اثبات شد. طرح مهندسی راکتور برای بازطراحی راکتور اراک در قالب یک راکتور هیبریدی آب سبک-سنگین، توسط دانشمندان هسته ای ایران (به سرپرستی دکتر علی اکبر صالحی) تحسین متخصصان بین‌المللی را در خلال مذاکرات فنی پسابرجام به همراه داشت. هواپیمای جت آموزشی بومی یاسین و هواپیمای بازمهندسی شده باربری سیمرغ، از جمله برجسته‌ترین دستاوردهای فناوران ایران در حوزه هوانوردی بوده است. دکتر کامبیز بدیع و همکاران یک نظریه جدید در زمینه محاسبات شناختی معنایی (برای زبان های طبیعی) ارائه نمودند که مورد توجه محققین بین المللی قرار گرفت.
دانشگاه تهران توانسته است که ربات‌های انسان‌نمای سری سورنا را توسعه دهد و تاکنون چند نسل از آن را رونمایی کرده است. مرکز تحقیقات بیوشیمی و بیوفیزیک دانشگاه تهران نیز دارای کرسی یونسکو در رشتهٔ بیوشیمی است. پژوهشگاه رویان یکی از معتبرترین مراکز خدمات تخصصی و فوق تخصصی در خاورمیانه است و در سال ۱۳۸۵ توانست تولد نخستین گوسفند شبیه‌سازی شده در ایران را رقم بزند.
در رتبه بندی دانشگاه های جهان در علوم میان رشته ‏ای توسط موسسه تایمز (سال 2025)، دانشگاه تهران در رتبه 77 جهان (و رتبه اول ایران) قرار گرفت.
دانشگاه صنعتی شریف به عنوان نمونه و شاخص در زمینه ساخت ماهواره، رایانش با کارایی بالا، نانوفناوری، فناوری‌های تصفیه آب، طراحی و اجرای عمرانی و مکانیکی پروژه‌های نیروگاه‌های آبی، تجهیزات زیرساختی برق قدرت، تجهیزات مخابراتی، مواد زیستی پیشرفته، پروژه رصدخانه ملی، اینترنت اشیاء برای بهره‌وری انرژی، وجوه علمی در طراحی و اجرای ابرسازه‌های عمرانی در کشور، مهندسی پروژه برای مگاپروژه‌های ملی، طراحی موتورهای ملی (بنزینی، دیزلی و برقی)، پژوهش‌های میان رشته‌ای برای حکمرانی، میز لرزان برای مطالعات سازه و زلزله، رباتهای اجتماعی و رباتهای شناختی، افزایش بازدهی چاه‌های نفت، افتخارآفرینی در علوم ریاضی، فلسفه علم و فناوری، دانش پلاسما، دانش نجوم، فناوری هسته ای، پیش‌بینی قیمت نفت با هوش مصنوعی، سکوهای فضای مجازی کاربردی و دیگر زمینه‌های فنی و مهندسی، دارای دستاوردهای شناخته شده است. در رتبه بندی موضوعی دانشگاه ها توسط تایمز (اعلام شده در فوریه 2025)، دانشگاه صنعتی شریف در زمینه موضوعی علوم کامپیوتر (و همچنین مهندسی) در رتبه 151 تا 175 ام جهان قرار گرفت که بهترین رتبه کسب شده‏ در بین دانشگاه های ایران در فوریه 2025 در زمینه های موضوعی مختلف بود.
سنت علمی ایران در فلسفه، حکمت و ادبیات توسط استادان و محققین در دانشگاه و حوزه علمیه تداوم دارد که بارزترین مشارکتهای علمی در این زمینه توسط دانشگاه تهران، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، بنیاد اسراء، مؤسسات آموزشی و پژوهشی قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی و دانشگاه‏ های شهرهای تهران، قم، مشهد، شهرری و دیگر شهرها و موسسات انجام می پذیرد.