stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
مصدر
نکته‌ای در مورد پسوند مصدر

اشتباهی که در اینجا ممکن است پیش آید، این است که بعضی افراد پسوند مصدر را فقط «-َن» می‌پندارند به این دلیل که با حذف نون از مصدر، بن فعل ماضی (یعنی فعل ماضی سوم شخص مفرد) حاصل می‌شود و از این قرار حرف «ت» را در مصدر و ماضی یکی دانسته‌اند.
ولی این نکته درست نیست؛ یعنی حرف «ت» (یا در بعضی موارد «د») در بن ماضی جز تصریفی دیگری است.

باید گفت که در پارسی باستان طریقه‌ای برای ساختن صفت مفعولی وجود داشته و آن این است که به ریشهٔ ضعیف کلمه (در فعل پسوند «تَ = ta» می‌افزودند؛ مثلاً:
| ریشه | صفت مفعولی | معادل فارسی |
| --- | --- | --- |
| kr | krta | کرده |
در پهلوی از صفت مفعولی مختوم به جزء «تَ=ta» مادهٔ خاصی برای صیغه‌های ماضی ساخته شده و به همین صورت به فارسی دری رسیده‌است.
اما سؤال دیگری که اینجا پیش می‌آید این است که اگر «-َن» پسوند مصدری نیست پس چرا ما به جای استفاده از مصدرهای خوانتن، ایستاتن و…، از مصدرهای خواندن، ایستادن و… استفاده می‌کنیم؟

در جواب این سؤال باید گفت که پسوند مصدری «-تن» در تحول زبان فارسی باستان به فارسی میانه در بعضی موارد به «-دن» تبدیل شده که دلیل آن به نام قانونی به نام قانون همگونگی در تحول واج‌ها است. به موجب این قانون دو صورت گفتار که مجاور یا نزدیک به هم باشند بعضی از صفات یکدیگر را کسب می‌کنند یا بکلی یکسان می‌شوند. از جمله انواع همگونگی واک‌ها آنست که هرگاه در کلمه‌ای دو واک مجاور یکدیگر واقع شوند که یکی آوایی و دیگری بی آوا باشد آوای واک نخستین به دومی سرایت می‌کند و آن را به واک «آوایی» هم مخرج خود مبدل می‌سازد، و این امر را همگونگی در آوا می‌خوانند.

باید بدانیم مجموع واکهایی که در زبان فارسی قبل از پسوند مصدر واقع می‌شوند یازده عدد است و عبارتند از:

صامت: خ، ر، س، ش، ف، ن

مصوت: آ، اَ، اُ، او، ای

و اگر این صامتها را بر حسب «آوایی» و «بی آوا» به دو دسته تقسیم بکنیم به صورت زیر خواهند بود:

صامت آوایی: ر - ن

صامت بی آوا: خ - س - ش - ف
می‌دانیم که صامت «ت» که در آغاز پسوند مصدری «تن» است بی آوا است. چون این صامت در مجاورت یکی از مصوتهای پنجگانه یا یکی از دو صامت آوایی قرار گیرد آوای واک ماقبل بدان سرایت می‌کند و به همین دلیل به صامت «د» (که با «ت» در مخرج یکسان است و تنها اختلاف این دو واک در آوایی بودن دال است) بدل می‌شود.

به این ترتیب:
مصدرهایی که در آن‌ها قبل از پسوند یکی از صامت‌های بی آوا بوده‌است طبعاً در معرض چنین تبدیلی واقع نشده‌اند و پسوند «تن» در آن‌ها به صورت اصلی مانده‌است. مثل: گفتن، ساختن، بستن
البته باید گفت که این قانون یک قاعدهٔ عام است و به این مورد گفته شده اختصاصی ندارد؛ مثلاً: ماتر  \leftarrow  مادر
همچنین ببینید: روشمندی و ناروشمندی فعل‌ها در زبان پارسی
انواع مصدر

مصدرها را می‌توان از جوانب متعددی دسته‌بندی کرد که در اینجا تعدادی از آن دسته‌بندی‌ها آمده‌است:
| نام مصدر | توضیح | مثال | نام مصدر متضاد |
| --- | --- | --- | --- |
| مصدر اصلی | مصدری که از اصل به عنوان مصدر به کار می‌رود | شکستن | مصدر جعلی |
| مصدر جعلی | مصدری که از اصل مصدر نیست و با افزودن «یدن» و … به اسم مصدر می‌شود | نامیدن | مصدر اصلی |
| نام مصدر | توضیح | مثال | نام مصدر متضاد |
| --- | --- | --- | --- |
| مصدر ساده (بسیط) | مصدری که بن آن از یک ماده تشکیل شده باشد. (البته از نظر دستوری فارسی دری) | آمدن | - |
| مصدر مرکب | مصدری که از فعل مرکب درست شده باشد. | رنج بردن | - |
| مصدر عبارت فعلی | مصدری که از یک عبارت فعلی تشکیل شده باشد | از سر گرفتن | - |
| مصدر پیشوندی | مصدری که حرف اضافه در ساختار آن فعل باشد (از فعل پیشوندی درست شده باشد) | برگشتن | - |
| نام مصدر | توضیح | مثال | نام مصدر متضاد |
| --- | --- | --- | --- |
| مصدر تام | مصدری که در آن حذفی صورت نگرفته باشد | شستن | مصدر مرخم (بریده) |
| مصدر مرخم (مخفف) | مصدری که نون آخر آن حذف شده باشد | نشست (به معنی مصدری) | مصدر تام |
| اسم مصدر | اسمی که حاصل معنی مصدر می‌دهد. | روش، گفتار، دانایی | - |
توضیح: در مورد مثال مصدر مرخم باید گفته شود که آن را نباید با بن فعل ماضی اشتباه گرفت در اینجا نشست به معنی مصدری می‌باشد به مثال‌ها توجه کنید:

«نشست و برخاست» در اصل «نشستن و برخاستن»

نشست در عبارت «نشست کوه» در اصل به معنی «نشست کردن کوه»
| نام مصدر | توضیح | مثال | نام مصدر متضاد |
| --- | --- | --- | --- |
| مصدر دوگانه (ذووجهین) | مصدری که هم لازم است هم متعدی | شکستن | - |
| مصدر لازم | مصدری که به مفعول نیازی ندارد. | رفتن | مصدر متعدی |
| مصدر متعدی | مصدری که به مفعول نیاز دارد. | خوردن | مصدر لازم |
توضیح: در مورد مصدر متعدی باید گفته شود که که خود آن به سه قسم تقسیم می‌شود:
مصدر سماعی: مصدرهایی که به‌طور کلی بن فعل آن‌ها متعدی است.
مصدر قیاسی: مصدرهایی که به‌طور کلی بن فعل آن‌ها نیازی به مصدر ندارد ولی با افزودن «انیدن» و … به متعدی تبدیل می‌شودند.
مصدر دومفعولی: مصدرهایی که بن فعل آن‌ها از اول متعدی است ولی با افزودن «انیدن» و … به مصدرهایی دومفعولی تبدیل می‌شوند.
موز ویریدیس

| موز ویریدیس | موز ویریدیس |
| --- | --- |
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: گیاهان
راسته:: زنجبیل‌سانان
تیره:: میوزیشی
سرده:: موز (سرده)
موز ویریدیس (نام علمی: Musa viridis) نام یک گونه از سرده موز است.
فعالیت تولیدی

فعّالیّت تولیدی، در اصطلاح علم اقتصاد، سلسلهٔ اقداماتی است که بر اساس آن کالاها و خدمات جوامع بشری تهیه می‌شود. حاصل فعالیت‌های تولیدی، محصول تولید نامیده می شود. مهم‌ترین محصولات در جوامع بشری، محصولات کشاورزی، محصولات صنعتی، محصولات معدنی و خدمات نهایی هستند. فعّالیت تولیدی توسط تولیدکنندگان انجام می گیرد.
پناهگاه صخره‌ای اشکفت ۱ کاوه کالی

| پناهگاه صخره‌ای اشکفت ۱ کاوه کالی | پناهگاه صخره‌ای اشکفت ۱ کاوه کالی |
| --- | --- |
نام: پناهگاه صخره‌ای اشکفت ۱ کاوه کالی
کشور: ایران
استان: استان لرستان
شهرستان: شهرستان پل‌دختر
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: پناهگاه صخره‌ای
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۲۴۲۷۴
تاریخ ثبت ملی: ۱۵ دی ۱۳۸۷
پناهگاه صخره‌ای اشکفت ۱ کاوه کالی در شهرستان پل‌دختر، بخش مرکزی، دهستان جایدر، روستای دردیا (کاوه کالی) واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۸۷ با شمارهٔ ثبت ۲۴۲۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
ید کلرید

ید کلرید ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
مونوکلرید ید
تری‌کلرید ید
غلامحسین سرمدنیا

غلامحسین سرمدنیا (۱۳۲۷ - ۲۰ مهر ۱۳۷۳) پژوهشگر ایرانی و استادیار گروه زراعت دانشگاه صنعتی اصفهان بود.
او برای ترجمه کتاب جنبه‌های فیزیولوژیکی زراعت دیم برگزیدهٔ ششمین دورهٔ کتاب سال ایران شد.
درگذشت

سرمدنیا در حادثهٔ سقوط پرواز ۷۴۶ هواپیمایی آسمان درگذشت.
پارادوکس نردبان

پارادوکس نردبان یا پارادوکس انبار، یک پارادوکس در نسبیت خاص است که به پدیدهٔ انقباض طول از دیدگاه دو ناظر می‌پردازد.
صورت پارادوکس

یک کشاورز با یک دونده شرط می‌بندد که می‌تواند میله‌ای به طول L را در انباری به طول 3/4L جای دهد.
او از دونده می‌خواهد که با سرعتی نزدیک به سرعت نور به سمت در اصلی انبار بدود. کشاورز انتظار دارد طول میله به علت انقباض طول، به L/2 تبدیل شود.
بدین ترتیب، هنگامی که تمام میله در انبار قرار گرفت، کشاورز در اصلی را می‌بندد و پس از مدتی در پشتی را باز می‌کند تا دونده از آن خارج شود.
اما از دیدگاه دونده که او هم در دستگاه مرجعی لخت قرار دارد. این کار حتی از حالت عادی هم سخت‌تر خواهد شد، زیرا با توجه به دیدگاه او، طول انبار نصف شده و به ۳/۸L کاهش می‌یابد.
حق با چه کسی است؟
صورت پارادوکس > حل پارادوکس

اگر زمان مربوط به بسته شدن درهای اصلی و فرعی از دید دو ناظر مختلف را به وسیلهٔ تبدیلات لورنتس به دست بیاوریم. مشاهده می‌کنیم که در دیدگاه دونده، هیچ‌گاه، دو در همزمان بسته نیستند. در دیدگاه او، ابتدا سر نردبان وارد انبار می‌شود، سپس در پشتی باز شده و سر نردبان از آن جا خارج می‌شود، بعد از این مرحله، انتهای نردبان به در اصلی می‌رسد و سپس در اصلی بسته می‌شود.
بدین ترتیب، نظر آن‌ها با یک دیگر متناقض نیست.
صورت پارادوکس > انباری با یک در

اگر درپشتی، وجود نداشته باشد چه اتفاقی می‌افتد؟
در این حالت، دستگاه مرجع دونده، لخت نخواهد بود. زیرا به علت برخورد با دیوار، نیرو و در نتیجه شتاب می‌گیرد.
به همین دلیل، بررسی این پدیده، در نسبیت خاص، ممکن نیست و فقط باید به دیدگاهِ کشاورز توجه کرد.
اما واقعاً چه اتفاقی می‌افتد؟
وقتی سر میله با دیوار برخورد می‌کند، مدتی طول می‌کشد تا انتهای میله، تحت تأثیر برخورد قرار بگیرد، زیرا نیروهای ناشی از برخورد مانند هر پدیدهٔ دیگری سرعتی محدود و کم‌تر از نور دارند.
بنابرین، انتهای میله، که هنوز از برخورد اطلاعی ندارد، تا مدتی به حرکت ادامه می‌دهد و در نتیجه میله فشرده می‌شود.
پیشبینی مرحلهٔ بعد از طی شدن این بازهٔ زمانی، و فشردگی کامل میله، به جنس میله بستگی دارد.
در این حالت، ممکن است به علت خاصیت الاستیکی میله به حالت اولیهٔ خود برگردد، یا بشکند.
نمایهٔ ۱:هنگامی که نردبان و انبار نسبت به هم ساکن هستند.
نمایهٔ ۲: حرکت نسبی، از دیدگاه انبار.
نمایهٔ ۳: حرکت نسبی، از دیدگاه دونده و نردبان
پتر وایبل

| مشخصات فردی | مشخصات فردی |
| --- | --- |
زاده: ۱۴ سپتامبر ۱۹۵۰ هوکنهایم، آلمان
درگذشت: ۹ اوت ۲۰۱۷ (۶۶ سال)
اطلاعات تیم: اطلاعات تیم
پتر وایبل (انگلیسی: Peter Weibel; ۱۴ سپتامبر ۱۹۵۰ – ۹ اوت ۲۰۱۷) دوچرخه‌سوار اهل آلمان بود.
فرا پتروس

شاه اسماعیل و کارل پنجم، امپراتور مقدس روم
لایوش دوم، پادشاه مجارستان
فرا پتروس یا فراتر پتروس یا پترس دو مونت لیبانو (به لاتین: Petrus de Monte Libano) کشیش مارونی اهل شام (امروز لبنان) بود که از سوی لایوش دوم پادشاه مجارستان به منظور مذاکره برای اتحاد علیه امپراتوری عثمانی که دشمن مشترک ایران و کشورهای مسیحی بود به دربار شاه اسماعیل صفوی اعزام شد. پتروس که زبان فارسی می‌دانست گزارشی در مورد اوضاع سیاسی اروپا و عظمت شارلکن امپراتور اسپانیا و امپراتوری مقدس روم و برادرزن پادشاه مجارستان، به شاه اسماعیل ارائه کرد. در نتیجه این گزارش‌ها و آگاهی که شاه اسماعیل از وضع اروپا و همچنین پس از شنیدن خبر شکست مصر از امپراتوری عثمانی و جواب رد جمهوری ونیز به پیشنهاد اتحاد علیه عثمانی، مصمم شد با شارلکن که در عین حال دشمن ترک‌های عثمانی بود روابطی دوستانه ایجاد کند. شاه اسماعیل پتروس را به عنوان سفیر ایران با نامه‌ای به دربار شارلکن فرستاد. او در پیامش پیشنهاد نمود که در ماه آوریل سال بعد ارتش دو کشور متحداً از شرق و غرب به قلمرو دشمن مشترک حمله کنند، عثمانی را در جنگی دو جبهه‌ای شکست دهند و تا وقتی‌که به پیروزی نهایی نایل نشده‌اند از انعقاد پیمان صلح جداگانه خودداری نمایند. پتروس چندین ماه در راه بود و در اواخر سال ۱۵۲۴ میلادی به اسپانیا رسید و در شهر تولدو به حضور شارلکن بازیافت و نامه شاه اسماعیل را تسلیم کرد. سفیر ایران مورد محبت شارلکن قرار گرفت و مدتی در دربار وی اقامت داشت تا اینکه در ۲۵ اوت ۱۵۲۵ میلادی امپراتور پاسخ نامه شاه ایران را به وی اعلام کرد. شارلکن در نامه خود پس از ابراز محبت فراوان نسبت به شاه اسماعیل گرفتاری‌های خود در جنگ با فرانسه و شکست دادن فرانسوای اول را شرح داد و با پیشنهاد شاه ایران در اتحاد علیه عثمانی موافقت کرد، اما هنگامی که پتروس به پایتخت صفوی، تبریز رسید بیش از یک سال از مرگ شاه اسماعیل گذشته بود و ناچار نامه شارلکن را به شاه طهماسب، فرزند و جانشین شاه اسماعیل، تسلیم کرد.
تامیو اوکی

| تامیو اوکی | تامیو اوکی |
| --- | --- |
大木 民夫: 大木 民夫
پرونده:Oki Tamio.jpg: پرونده:Oki Tamio.jpg
زادهٔ: ۲ ژانویهٔ ۱۹۲۸
درگذشت: ۱۴ دسامبر ۲۰۱۷ (۸۹ سال) ژاپن
ملیت: ژاپن
پیشه: صداپیشگی در ژاپن
سال‌های فعالیت: ۱۹۴۶–۲۰۱۶
نماینده: Mausu Promotion
تامیو اوکی (انگلیسی: Tamio Ōki; ۲ ژانویهٔ ۱۹۲۸ – ۱۴ دسامبر ۲۰۱۷) بازیگر، صداپیشگی در ژاپن، و راوی اهل ژاپن بود. وی بین سال‌های ۱۹۴۶ تا ۲۰۱۶ میلادی فعالیت می‌کرد.
ترانسیلوانی (فیلم)

| 0 | 1 |
| --- | --- |
کارگردان: تونی گاتلیف
تهیه‌کننده: Frank Mancuso, Jr.
نویسنده: Tony Gatlif
بازیگران: آسیا آرجنتو آمیرا کاسار Birol Ünel Bea Palya
موسیقی: Tony Gatlif Delphine Mantoulet
فیلم‌بردار: Céline Bozon
تدوین‌گر: Monique Dartonne
توزیع‌کننده: Peccadillo Pictures (UK)
تاریخ‌های انتشار: Cannes ۲۸ مه ۲۰۰۶ United Kingdom ۱۰ اوت ۲۰۰۷
مدت زمان: ۱۰۳ دقیقه
کشور: فرانسه
«ترانسیلوانی» (انگلیسی: Transylvania (film)) یک فیلم به کارگردانی تونی گاتلیف است که در سال ۲۰۰۶ منتشر شد. از بازیگران آن می‌توان به آسیا آرجنتو و آمیرا کاسار اشاره کرد.
عدسک‌آبیان

| عدسک‌آبیان | عدسک‌آبیان |
| --- | --- |
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: گیاهان
(طبقه‌بندی‌نشده):: گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده):: تک‌لپه‌ای‌ها
راسته:: قاشق‌واش‌سانان
تیره:: گل‌شیپوریان
زیرخانواده:: عدسک‌آبیان
سرده‌ها: سرده‌ها
 عدسک آبی  عدسک پرریشه  Wolffia  Wolffiella:  عدسک آبی  عدسک پرریشه  Wolffia  Wolffiella
عدسک‌آبی (Lemnoideae) زیرتیره‌ای از قاشق‌واش‌سانانِ آبزی شناور ریسه‌مانند و کوچک هستند که گل‌های آنها ریز و یک‌پرچمی است.تیره کوچکی است که همه گیاهان آن آبزی هستند و بازندگی در آب کاملاً سازش یافته‌اند. گاهی این تیره را وابسته به تیره گل شیپوری و جزئی از آن ذکر کرده‌اند گیاهان این تیره که در سراسر جهان پراکنده‌اند و سطح آب‌های شیرین و راکد را می‌پوشانند.
این تیره در ایران دارای سه جنس Wolffia , Spirodela , Lemna است که همه آنها را بنام عدسک آبی می‌شناسند.
جنس Lemna در ایران دارای ۳ گونه بنام‌های Lemna trisulca , Lemna gibba , Lemna Minor است که همه آنها در آبهای شیرین و راکد نواحی شمالی، غربی و جنوبی و دیگر نقاط کشور پراکنده‌اند. از جنس Spirodela گونه منحصر به فرد این جنس در ایران
Spirodela polyrrhiza است که همراه لمناها در آبهای شمالی کشور دیده می‌شود. جنس Wolffia که گونه منحصر بفرد آن در ایران و جهان Wolffia arrhiza است.
کشت عدس آبی در باتلاق‌ها و دریاچه‌ها می‌تواند به‌طور عمده‌ای شرایط آلودگی آب‌ها را بهبود بخشد.
دیگر کاربرد عدس آبی که به تازگی توسط مهندسان ژنتیک کشف شده این است که انواع اصلاح شده این گیاه برای تولید گیاهان دارویی کاربرد دارد همچنین در مزارع پرورش ماهی این گیاه به عنوان یک منبع غذایی مهم استفاده می‌شود.
ریخت‌شناسی

بخش رویشی گیاهان کوچک و به برگ‌هایی با محیط بیضوی تا خطی، با تقریباً دایره‌ای متقارن یا نامتقارن، تخت یا ورم‌کرده کاهش یافته، تبدیل شده برگ‌های حامل اندام‌های رویشی چندتایی (بعضی از آنها) چسبیده با یا بدون رگبرگ. در حالت جوان دارای ۱ یا ۲ چین کیسه مانند سبز رنگ یا گاهی در سطح شکمی دارای رنگدانه‌های قرمز یا قهوه‌ای.
ریشه یا منفرد یا مجتمع چندتایی در قاعده اغلب دارای غلاف، غلاف در حالت جوان متصل به کلاهکی انتهایی. گل‌آذین در شکاف برگ‌ها، اغلب چمچمه (اسپات) مانند. گل‌های منفرد. گل‌های نر ۱–۲ تایی بدون گلپوش گل‌های نر دارای یک پرچم، گل‌های ماده بالای نر، دارای تخمدان بدون پا یک، یک خانه ای، ۱–۴ تخمکی دارای خامه ای کوتاه میوه انبانی (کیسه مانند Utriclosus) دانه‌ها ۱–۴ عدد، صاف یا دارای رگه‌های برجسته، گیاه بسیار کوچک، شناور یا به‌ندرت در زمان گل‌دهی تقریباً غوطه‌ور یک‌پایه یا به‌ندرت دوپایه.
تامی ریس

| موقعیت فعلی | موقعیت فعلی |
| --- | --- |
عنوان: Head coach
تیم: Rhode Island
کنفرانس: Atlantic 10
جزئيات زندگی‌نامه: جزئيات زندگی‌نامه
زاده: ۲ آوریل ۱۹۷۰ نیویورک
حرفه بازی: حرفه بازی
۱۹۸۹–۱۹۹۲: Virginia
۱۹۹۷–۱۹۹۸: Utah Starzz
 :  
حرفه مربی‌گری (HC unless noted): حرفه مربی‌گری (HC unless noted)
۱۹۹۳–۱۹۹۶: Virginia
۲۰۰۱–۲۰۰۲: Utah Starzz
۲۰۰۳: San Antonio Stars
۲۰۱۱–۲۰۱۳: San Diego State (assistant)
۲۰۱۳–۲۰۱۵: Cal State Fullerton (AHC)
۲۰۱۵–۲۰۱۹: Syracuse (assistant)
2019–present: Rhode Island
 :  
تامی ریس (انگلیسی: Tammi Reiss؛ زادهٔ ۲ آوریل ۱۹۷۰) بازیکن بسکتبال، و سرمربی (بسکتبال) اهل ایالات متحده آمریکا است.
تانوی

| 0 | 1 |
| --- | --- |
نوع: شرکت سهامی خاص
صنعت: الکترونیک
بنا نهاده: ۱۹۲۶ لندن
دفتر مرکزی: کوتبریج، اسکاتلند
محدودهٔ فعالیت: جهانی
تعداد کارکنان: ۵۵۰ نفر
وبگاه: www.tannoy.com
تانوی (انگلیسی: Tannoy) شرکت الکترونیک اسکاتلندی است، که در سال ۱۹۲۶ تأسیس شد.
بلتستان

محل گلگت-بلتستان در نقشه کشمیر.
محل بلتستان (آبی سیر) در نقشه کشمیر.
قراقروم مرتفع‌ترین جاده بین‌المللی دنیا در کنار رود سند.
بَلتِستان (اردو: بلتستان بلتی: སྦལ་ཏི་སྟཱན) که با نام بلتیول‌ (بلتی: སྦལ་ཏི་ཡུལ་།) نیز شناخته می‌شود، یک منطقه کوهستانی در بخش گلگت-بلتستان در منطقه تحت مدیریت پاکستان است. بلتستان در نزدیکی کوه‌های قره‌قروم درست در جنوب کی۲ (دومین کوه مرتفع جهان) واقع شده‌است و از غرب با گلگت، از شمال با سین کیانگ چین، از جنوب شرقی با لداخ و از جنوب غرب با دره کشمیر همسایه است. میانگین ارتفاع آن بیش از ۳٬۳۵۰ متر (۱۰٬۹۹۰ فوت) است. منطقه اداری امروزی آن بخش بلتستان نام دارد.
بلتستان با مرکزیت سکردو یکی از مناطق شمالی پاکستان با طبیعت سرسبز با منابع معدنی ارزشمند بوده که این منطقه مورد مناقشه هند و پاکستان است این منطقه در پاکستان و بین سرزمین لَداخ در هندوستان، منطقهٔ سین کیانگ در چین و جامو و کشمیر قرار گرفته‌است. بیشتر مردم این منطقه به زبان بلتی صحبت می‌کنند. بلتستان یکی از اصلی‌ترین مناطق کشمیر بشمار می‌آید که بارها جنگ مرزی بین هند و پاکستان در آنجا رخ می‌دهد.  منطقه‌ای کوهستانی که رشته‌کوه قراقروم، قله‌های کی۲ (دومین قله مرتفع دنیا) و گاشربروم در آن قرار گرفته‌اند.
تا پیش از سال ۱۹۴۷ و استقلال پاکستان، بَلتستان بخشی از دولت شاهزاده‌نشین جامو و کشمیر بود که در ۱۸۴۰ توسط سپاهیان گلاب سینگ فتح شده بود. بلتستان و لداخ به‌طور مشترک تحت یک وزرات (منطقه) در یک ولایت اداره می‌شدند. بلتستان هویت خود را در این تقسیم‌بندی تحت عنوان بخش سکردو حفظ کرد. کارگیل و له، دو بخش (تحصیل) دیگر این ولایت بودند. پس از پیوستن مهاراجه جامو و کشمیر به هند، گروه مسلح پیشاهنگان گیلگیت فرماندار مهاراجه را در گلگت سرنگون و بلتستان را تصرف کردند. منطقه خودگردان آژانس گیلگیت و بلتستان از آن زمان توسط پاکستان اداره می‌شود. دره کشمیر و کارگل و له جزو هندوستان باقی ماند. کل منطقه بلتستان تحت کنترل پاکستان است به جز ۴ روستای کوچک کوهستانی ناهموار و خشک در منطقه بلتستان، که در آن سکنه اندکی از بلتی‌ها هنوز وجود دارند، از جمله روستای تورتوک در دره نوبرا. این روستاها پس از جنگ هند و پاکستان در سال ۱۹۷۱ به لداخ ادغام شدند.
ساکنان این منطقه عمدتاً مردم بلتی تبتی تبار هستند. اکثریت قریب به اتفاق مردم پیرو اسلام تشیع و تسنن هستند. بلتستان از نظر راهبردی برای پاکستان و هند اهمیت بالایی دارد. جنگ کارگل و درگیری سیاچن در آنجا انجام شد.
ریشه‌شناسی

" لداخ " تلفظ فارسی واژه لا دواگس تبتی و به معنای ("سرزمین گردنه‌های بلند") است و در مرز پاکستان و چین در مسیر جاده باستانی ابریشم و امروزه در مسیر دالان اقتصادی پاکستان-چین) قرار گرفته‌است. لداخ به دلیل مناظر منحصر به فرد و فرهنگ بدیعش به عنوان "سرزمین اسرارآمیز لاماهای رازآلود"، " ماه شکسته" یا «آخرین شانگری-لا» توصیف شده‌است. در اینجا هیچ افقی نمی‌بینید، بلکه فقط قله‌های هیمالیای غربی به ارتفاع ۵ تا ۶ کیلومتر دیده می‌شود که رودخانه سند از میان آن‌ها می‌گذرد. در دوره پیش از تاریخ، لداخ دریاچه بزرگی بود که شاید از واپسین بازمانده‌های دریای تتیس باستان بود. حتی در حال حاضر این منطقه دارای برخی از بزرگترین و زیباترین دریاچه‌های آب شیرین، پانگونگ و دریاچه‌های تسوموریری است. این سرزمین پیوندگاه تأثیرات فرهنگی و مذهبی بی شمار بومی از تبت، شبه قاره هند و آسیای مرکزی است. این منطقه قبلاً به نام مریول شناخته می‌شد.
جغرافیا

دائرةالمعارف بریتانیکا در سال ۱۹۱۱ بلتستان را به عنوان منتهی الیه غربی تبت توصیف می‌کند، که سرحد طبیعی آن رودخانه سند، از خم ناگهانی این رود به سمت جنوب در اطراف نقطه ۳۵°۵۲′شمالی ۷۴°۴۳′شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۸۶°شمالی ۷۴٫۷۲°شرقی﻿ / 35.86; 74.72﻿ (Bend in the Indus course) است. این ویژگی‌ها جمعیت نسبتاً صلح آمیز تبتی را از قبایل جنگجوتر هندوآریایی در غرب جدا می‌کند. نویسندگان مسلمان در حدود قرن شانزدهم از بلتستان به عنوان «تبت کوچک» و از لداخ به عنوان «تبت بزرگ» یاد کرده و بر همانندی قومی آنها تأکید می‌کنند. به گفته احمد حسن دانی، بلتستان از رود سند به سمت بالا گسترش می‌یابد و توسط یخچال سیاچن از لداخ جدا می‌شود.
بلتستان توده‌ای صخره‌ای از کوه‌های بلند است که سازند غالب آن گنیس است. در شمال، یخچال بالتورو، بزرگترین یخچال در بین مناطق قطبی ۳۵ مایل (۵۶ کیلومتر) طولانی، بین دو یال قرار دارد که بلندترین قله‌های آن به سمت جنوب ۲۵٬۰۰۰ فوت (۷٬۶۰۰ متر) و به سمت شمال ۲۸٬۲۶۵ فوت (۸٬۶۱۵ متر) هستند.
رودخانه سند در تنگه ای باریک می‌گذرد و پس از دریافت رودخانه شیوک در ۳۵°۱۴′شمالی ۷۵°۵۵′شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۲۳°شمالی ۷۵٫۹۲°شرقی﻿ / 35.23; 75.92﻿ (Shyok joins Indus) در این دره عریض می‌شود. سپس یک دشت هلالی‌شکل ۳۲ کیلومتری را می‌سازد که پهنای آن بین ۱ و ۵ مایل (۲ و ۸ کیلومتر) تغییر دارد. ساکنان اصلی دره‌های کهرمنگ، خپلو، سکردو و روندو در طول مسیر این رودخانه‌ها نشیمن دارند.
جغرافیا > دره‌ها و مناطق

| دره | ناحیه | مساحت (کیلومتر 2) | جمعیت (۱۹۹۸) | مرکز |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| خپلو     | گانچهی | ۹٬۴۰۰ | ۸۸٬۳۶۶ | خپلو |
| سکردو     | سکردو | ۱۸۰۰۰ | ۲۱۹٬۲۰۹ | سکردو |
| شگر     | شگر | ۶۴۵۰ | ۶۰٬۲۹۵ | مرکز شیگر |
| کهرمنگ     | کهرمنگ | ۵٬۵۲۰ | ۶۲٬۵۲۲ | تولتی |
| روندو     | سکردو |  | ۸۰۰۰۰ | تووار |
| گلتری     | سکردو |  |  |  |
| شیوک °     | لیه |  | ۴۰۰0 (2011) | تورتوک |
اگرچه از سال ۱۹۷۱ تحت کنترل هند بود، اما از نظر جغرافیایی، بخش تورتوک در دره شیوک، بخشی از منطقه بلتستان است.
تاریخ > ریشه‌ها

امروزه، مردم کهرمنگ و خپلوی غربی چهره‌ای تبتی و کسانی که در سکردو، شگر و روستاهای شرقی خپلو ساکن‌اند ویژگی‌های داردی دارند. باور بر این بود که مردم بلتی در حوزه نفوذ ژانگ‌ژونگ قرار داشتند. بلتستان در سال ۶۸۶ توسط پادشاه تبت کنترل می‌شد. تحت تأثیر فرهنگ تبت، بلتی‌ها که به آیین‌های بون و زنده‌انگاری باور داشتند آغاز به گرویدن به بودیسم تبتی کردند. بناهای مذهبی مانند گومپا و استوپا در بلتستان ساخته شد و لاماها نقش مهمی در زندگی مردم محل ایفا کردند.
برای قرن‌ها، بلتستان متشکل از ایالت‌های کوچک و مستقل دره‌ای بود که به واسطه روابط خونی حاکمانش (راجاها)، دادوستد، باورهای مشترک و پیوندهای فرهنگی و زبانی به هم مرتبط بودند. بلتستان به عنوان تبت کوچک شناخته می‌شد و این نام رفته رفته لداخ را هم دربر گرفت. لداخ بعدها به تبت بزرگ معروف شد. در زبان محلی، بلتستان با نام بلتیول و لداخ و بلتستان به نام مریول ("سرزمین قرمز") شناخته می‌شوند.
در سال ۱۱۹۰، خاندان مقپون سکردو توسط ابراهیم شاه (۱۱۹۰–۱۲۲۰) که در سکردو متولد شد، تأسیس شد. افراد این خانواده سلطنتی تقریباً ۷۰۰ سال بر بلتستان حکومت کردند. پادشاهان سلسله مقپون مرزهای بلتستان را تا بخش گیلگیت چترال و لداخ گسترش دادند.
در سده چهاردهم، روحانیون مسلمان کشمیر برای گسترش اسلام از مناطق کوهستانی بلتستان عبور کردند. فرقه صوفی نوربخشیه ایمان به اسلام را در بلتستان تبلیغ می‌کرد و در پایان قرن هفدهم اسلام در منطقه مسلط شد. با گذشت زمان تعداد زیادی نیز به مذهب شیعه و تعداد کمی به اسلام سنی گرویدند.
کهرمنگ تحت کنترل خانواده سلطنتی نامگیال قرار گرفت و زمانی که راجه لداخ، جامیانگ منگیال، به شاهزادگان در کارگل حمله کرد، رابطه نزدیکی با لداخ برقرار کرد. مانگیال پادگان سکردو را در کهاربو نابود کرد و تعدادی از فرمانروایان کوچک مسلمان را در امیرنشین‌های پوریک (کارگل) گردن زد. علی شیر خان انچن، راجه از خپلو و شگر، از راه مارول با سپاهی نیرومند به راه افتاد و با شکست دادند سپاه لداخ، له (پایتخت لداخ) را اشغال کرد و راجه لداخ را به اسارت گرفت.
علی شیرخان انچن، گیلگیت و چترال را در پادشاهی خود، بلتستان، گنجاند که بنا به گزارش‌ها، مملکتی در حال شکوفایی بود. دره از خپچنه تا کاچورا هموار و حاصلخیز بود و درختان میوه فراوان داشت. در بیابان شنی که اکنون از ساندوس تا فرودگاه سکردو امتداد دارد، یک شهری آباد بود. سکردو پس از سیل ویرانگر انچن رونق پیشین خود را از دست داد.
در سال ۱۸۴۵، این منطقه تحت تسلط حاکمان دوگرای کشمیر قرار گرفت. در ۲۹ اوت ۲۰۰۹، دولت پاکستان ایجاد گلگت-بلتستان، یک منطقه خودمختار با مرکزیت گلگت را اعلام کرد.
گردشگری

سکردو دارای چندین استراحتگاه گردشی و بسیاری از ویژگی‌های طبیعی از جمله دشت‌ها، کوه‌ها و دریاچه‌های کوهی-دره‌ای است. دشت دئوسای، دریاچه ساتپارا و باشو نیز میزبان گردشگران هستند. در شمال سکردو، دره شگر دشت‌ها، مسیرهای پیاده‌روی، قله‌ها و مکان‌های کمپینگ را ارائه می‌کند. دره‌های دیگر در بلتستان عبارتند از خپلو، روندو، دریاچه کاچورا و کهرمنگ.
گردشگری > یخچال‌های طبیعی

بلتستان یک ناحیه صخره‌ای با ۲۷٬۰۰۰ مایل مربع (۷۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع) , و بزرگترین خوشه از کوه‌ها در جهان و بزرگترین یخچال‌های طبیعی خارج از مناطق قطبی است. هیمالیا از هند، تبت و نپال به درون این منطقه پیشروی می‌کند و شمال آن‌ها رشته کوه قره‌قروم است. هر دو رشته در شمال غرب قرار دارند و توسط رودخانه سند از هم جدا شده‌اند. در امتداد رود سند و شاخه‌های آن دره‌های زیادی وجود دارد. یخچال‌های طبیعی عبارتند از: یخچال بالتورو، یخچال بیافو یخچال سیاچن، یخچال ترانگو و یخچال گادوین-آستین.
گردشگری > کوهنوردی

بلتستان بیش از ۲۰ قله با ارتفاع بیش از ۲۰٬۰۰۰ فوت (۶٬۱۰۰ متر) دارد، از جمله کی۲ (دومین کوه بلند روی زمین. سایر قله‌های شناخته شده عبارتند از: ماشربروم (همچنین به عنوان کی۱ شناخته می‌شود)، قله برود، قله پنهان، گاشربروم ۲، گاشربروم ۴ و چوگولیزا (در دره خپلو). فهرست قله‌ها در زیر:
| نام |  | بلندی | اولین صعود | محل |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| کی۲ |  | ۲۸٬۲۵۰ فوت (۸٬۶۱۰ متر)   | ۳۱ ژوئیه ۱۹۵۴ | ناحیه شگر |
| گاشربروم ۱ |  | ۲۶٬۳۶۰ فوت (۸٬۰۳۰ متر)   | ۷ ژوئیه ۱۹۵۶ | ناحیه گانچهی |
| برود پیک |  | ۲۶٬۵۵۰ فوت (۸٬۰۹۰ متر)   | ۹ ژوئن ۱۹۵۷ | ناحیه گانچهی |
| موستاق تاور |  | ۲۳٬۸۰۰ فوت (۷٬۳۰۰ متر)   | ۶ اوت ۱۹۵۶ | ناحیه گانچهی |
| گاشربروم ۲ |  | ۲۶٬۱۲۰ فوت (۷٬۹۶۰ متر)   | ۴ ژوئیه ۱۹۵۸ | ناحیه گانچهی |
| قله پنهان |  | ۲۶٬۴۷۰ فوت (۸٬۰۷۰ متر)   | ۴ ژوئیه ۱۹۵۷ | ناحیه گانچهی |
| خونیانگ چهیش |  | ۲۵٬۷۶۱ فوت (۷٬۸۵۲ متر)   | ۴ ژوئیه ۱۹۷۱ | ناحیه سکردو |
| ماشربروم |  | ۲۵٬۶۵۹ فوت (۷٬۸۲۱ متر)   | ۴ اوت ۱۹۶۰ | ناحیه گانچهی |
| سالتورو کانگری |  | ۲۵٬۴۰۰ فوت (۷٬۷۰۰ متر)   | ۴ ژوئن ۱۹۶۲ | ناحیه گانچهی |
| چوگولیزا |  | ۲۵٬۱۴۸ فوت (۷٬۶۶۵ متر)   | ۴ اوت ۱۹۶۳ | ناحیه گانچهی |
سراسرنمایی از دریاچه شئوسار
جمعیت‌شناسی

این منطقه حدود ۳۲۲۰۰۰ نفر جمعیت دارد.[نیازمند منبع] این جمعیت ترکیبی از گروه‌های قومی، عمدتاً بلتی‌ها، و تبتی‌ها است. شماری کشمیری در سکردو ساکن شده و به کشاورزی و صنایع چوبی مشغول بوده‌اند.
دین

پیش از ورود اسلام، بودیسم تبتی و بون (به میزان کمتر) ادیان اصلی در بلتستان بودند. بودیسم را می‌توان به قبل از تشکیل امپراتوری تبت در این منطقه در طول قرن هفتم ردیابی کرد. این منطقه دارای تعدادی مکان باستانی بودایی است. اینها شامل صخره بودا مانتال، نقش برجسته بودا در لبه روستای در نزدیکی سکردو) و صخره مقدس هونزا است. در همین نزدیکی مکان‌های سابق پناهگاه‌های بودایی وجود دارد.
اسلام در قرون ۱۶ و ۱۷ توسط مبلغان صوفی به بلتستان آورده شد و بیشتر مردم به اسلام نوربخشی گرویدند. علما از پیروان سلسله صوفی کبرویه بودند. اکثر مسلمانان نوربخش در شهرستان‌های غنچه و شگر و ۳۰ درصد در شهرستان سکردو زندگی می‌کنند.
جانوران

بلتستان را موزه زنده حیات وحش نامیده‌اند. پارک ملی دئوسای، در قسمت جنوبی منطقه، زیستگاه درندگان است زیرا جمعیت طعمه فراوانی دارد. حیوانات اهلی عبارتند از: غژگاو (شامل غَژگاوهای دورگه)، گاو، گوسفند، بز، اسب و خر. از حیوانات وحشی می‌توان به بز کوهی، مارخور، آهوی ختن، پلنگ برفی، خرس ماه، خرس قهوه‌ای و سیاه، شغال، روباه، گرگ و مارموت اشاره کرد.