تفسیر قرآن
انواع تفاسیر

عربی یا فارسی؟. در جهان اسلام عربی زبانی رایج بسیاری از کشورهاست، و از این‌رو معمول است که دانشمندان اسلامی؛ از فلاسفه ای چون ابن سینا گرفته تا فقهایی چون سید روح‌الله خمینی؛ از ایرانیان چون ملاصدرا گرفته تا اهل اندلس چون ابن رشد؛ از پیشینیانی چون فارابی گرفته تا معاصرانی چون محمدحسین طباطبایی و محمد صادقی تهرانی؛ برای اینکه دانش خود را در اختیار تمام مسلمانان قرار دهند، کتاب‌های خود را به عربی می‌نوشتند. به همین دلیل بیشتر کتاب‌ها در جهان اسلام به عربی و شمار کمتری به فارسی، انگلیسی، چینی، فرانسوی و سایر زبان‌ها نگاشته شده‌است.
لحن. تفاسیر به دو دسته کلی بخش می‌شوند: روایی و عقلی
«تفاسیر روایی» تفسیرهایی هستند که قرآن را با استفاده از روایات پیامبر، امامان و اصحاب پیامبر تفسیر می‌کنند.
«تفاسیر عقلی» تفسیرهایی هستند که برای تفسیر قرآن، از عقل و دانش‌های دیگر در کنار روایات یا بدون روایات استفاده می‌کنند. مانند:
المیزان فی تفسیر القرآن- سید محمد حسین طباطبایی: عقلی
الفرقان فی تفسیر القرآن - محمد صادقی تهرانی: روایی
کنز الدقائق و بحر الغرائب - محمد بن محمد رضا قمی مشهدی: روایی
ترتیبی یا موضوعی؟ آیاتی از قرآن که قرار است تفسیر شوند، به دو روش انتخاب می‌شوند.
در اکثر تفاسیر کل قرآن یا قسمتی از قرآن به ترتیب آیات، شرح داده می‌شود. تعداد این‌گونه تفاسیر به قدری زیاد است که آگاهی از چند و چون شان از توان محقّقان بزرگ هم بیرون است.
در برخی تفاسیر کهن و نو اگرچه آیات به ترتیب تفسیر شده‌اند امّا در تفسیر روی موضوع خاصّی تأکید بیشتری شده. مانند:
الفرقان فی تفسیر القرآن - محمد صادقی تهرانی: با تأکید بر موضوعات آیات الاحکام، عرفان و با محوریت اصول الاستنباط قرآنی
تقریب القرآن إلی الأذهان - سید محمد شیرازی: با تأکید بر موضوعات اعتقادی و تاریخی
تفسیر نمونه - زیر نظر: ناصر مکارم شیرازی (معاصر): با تأکید بر موضوعات اجتماعی معاصر
در تعداد کمی از تفاسیر هم که اغلب معاصر اند، آیات مربوط به موضوعی معیّن جمع‌آوری و شرح و تبیین شده و سپس مبحث از آن‌ها استخراج می‌شود. مانند:
تفسیر موضوعی - جوادی آملی
تفسیر پیام قرآن - زیر نظر: ناصر مکارم شیرازی
تفسیر منشور جاوید - جعفر سبحانی
نقلی یا اجتهادی
نقل، از منابع متفاوت و به شیوه‌های متفاوت انجام می‌شود.
تفسیر روایی یا تفسیر اثری یا تفسیر به مأثور: رویکردی به تفسیر قرآن است که در آن از روایات پیامبر و امامان استفاده می‌شود.
اجتهاد در تفسیر نیز شیوه‌های متفاوتی دارد
تفسیر قرآن به قرآن
تفسیر جامع
تفسیر کلامی
نمونه‌هایی از تفسیرهای معروف و مولفانشان از این قرارند:
در میان شیعیان:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نام کتاب | پدیدآور | سده | زبان | موضوع | جلد |
| تفسیر القمی | علی بن ابراهیم قمی | ۳ | عربی | روایی | ۲ |
| کتاب التفسیر (تفسیر عیاشی) | محمد بن مسعود عیاشی | ۴ | عربی | روایی | ۲ |
| تفسیر نعمانی | ابوعبدالله محمد بن جعفر نعمانی | ۴ | عربی | روایی | ۱ |
| التبیان فی تفسیر القرآن | شیخ طوسی | ۵ | عربی | ادبی- کلامی- اجتهادی | ۱۰ |
| مجمع البیان فی تفسیر القرآن | فضل بن حسن طبرسی | ۶ | عربی و ترجمه فارسی | ادبی- کلامی- اجتهادی | ۱۰ |
| جوامع الجامع | فضل بن حسن طبرسی | ۶ | عربی و ترجمه فارسی |  | ۴ |
| روض الجنان و روح الجنان | ابوالفتوح رازی | ۶ | فارسی کهن | کلامی- اجتهادی- اخلاقی | ۲۰ |
| کشف الاسرار و عدة الابرار (بر اساس تفسیر الهروی خواجه عبدالله انصاری) | ابوالفضل رشید الدین میبدی | ۶ | فارسی کهن | عرفانی | ۱۰ |
| تفسیر منهج الصادقین | ملا فتح‌الله کاشانی | ۱۰ | فارسی کهن | کلامی- اجتهادی- اخلاقی | ۱۰ |
| تفسیر القرآن الکریم (صدرا) | ملاصدرا | ۱۱ | عربی | فلسفی- عرفانی | ۷ |
| تفسیر صافی | ملا محسن فیض کاشانی | ۱۱ | عربی | روایی | ۵ |
| البرهان فی تفسیر القرآن | سید هاشم بحرانی | ۱۱ | عربی | روایی | ۵ |
| تفسیر نورالثقلین | عبد علی بن جمعه عروسی حویزی | ۱۲ | عربی | روایی | ۵ |
| تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة | حاج ملا سلطان‌محمد بیدختی سلطانعلیشاه | ۱۳ | عربی | فلسفی- عرفانی | ۴ |
| تفسیر القرآن الکریم (شبر) | سید عبدالله شبر | ۱۳ | عربی | هدایتی و تربیتی - مزجی | ۱ |
| تفسیر البلاغ | محمد صادقی تهرانی | ۱۵ | عربی | کلامی- اجتهادی- قرآن به قرآن- اجتماعی- عصری- مزجی | ۱ |
| المیزان فی تفسیر القرآن | سید محمد حسین طباطبایی | ۱۴ | عربی و ترجمه فارسی | کلامی- اجتهادی- قرآن به قرآن- اجتماعی- ادبی بلاغی- فلسفی | ۲۰ |
| تفسیر جامع | سید محمد ابراهیم بروجردی | ۱۵ | فارسی | روایی- اخلاقی | ۷ |
| الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة | محمد صادقی تهرانی | ۱۵ | عربی | کلامی- اجتهادی- قرآن به قرآن- اجتماعی- عصری | ۳۰ |
| تفسیر راهنما | اکبر هاشمی رفسنجانی | ۱۵ | فارسی | موضوعی | ۲۱ |
| فرهنگ قرآن | اکبر هاشمی رفسنجانی | ۱۵ | فارسی | موضوعی جامع | ۳۳ |
| تفسیر نمونه | ناصر مکارم شیرازی | ۱۵ | فارسی | کلامی- عصری- اجتماعی | ۲۷ |
| برگزیده تفسیر نمونه | احمد علی‌بابایی | ۱۵ | فارسی | کلامی- عصری- اجتماعی | ۵ |
| تفسیر نور | محسن قرائتی | ۱۵ | فارسی | تحلیلی- اجتماعی | ۱۰ |
| تفسیر من هدی القرآن | محمدتقی مدرسی | ۱۵ | عربی | اجتهادی- اجتماعی- هدایتی و تربیتی | ۱۸ |
| مفاهیم القرآن | جعفر سبحانی تبریزی | ۱۵ | عربی | موضوعی جامع | ۱۰ |
| تفسیر تسنیم | عبدالله جوادی آملی | ۱۵ | فارسی | فلسفی | تاکنون ۶۸ جلد (از ۸۰ جلد) |
| تفسیر موضوعی(پیام قرآن) | ناصر مکارم شیرازی | ۱۵ | فارسی | موضوعی |  |
| تفسیر ترجمان فرقان | محمد صادقی تهرانی | ۱۵ | فارسی | کلامی- اجتهادی- قرآن به قرآن- اجتماعی- عصری | ۵ |
| مطلع الانوار | دکتر سید عادل نادرعلی | ۱۵ | فارسی | تفسیر روایی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) با رویکرد تاویلی | ۵ |
: 
در میان اهل تسنّن:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نام کتاب | پدیدآور | سده | زبان | موضوع | جلد |
| عبدالرزاق | عبدالرزاق | قرن دوم | عربی | روایی |  |
| الشافعی | الشافعی | ۲۰۴هـ | عربی | روایی |  |
| ابن ابی حاتم | ابن ابی حاتم | ولادت ۲۴۰ | عربی | روایی |  |
| جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری) | ابوجعفر محمد بن جریر طبری | ۴ | عربی | روایی - اجتهادی | ۳۰ |
| الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل | محمود الزمخشری | ۶ | عربی | اجتهادی- ادبی بلاغی- کلامی سنی- کلامی معتزله | ۴ |
| مفاتیح الغیب/تفسیرالکبیر | فخر الدین رازی | ۶ | عربی | کلامی سنی- کلامی اشاعره- اجتهادی | ۳۲ |
| تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان | نظام الدین حسن بن محمد نیشابوری | ۸ | عربی | کلامی سنی- کلامی اشاعره- عرفانی- ادبی | ۶ |
| انوار التنزیل و اسرار التاویل (تفسیر البیضاوی) | عبدالله بن عمر بیضاوی | ۷ | عربی | کلامی سنی- کلامی اشاعره- اجتهادی- ادبی بلاغی | ۵ |
| تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر) | اسماعیل بن عمر بن کثیر | ۸ | عربی | روایی سنی- کلامی سنی- کلامی سلفیه- اجتهادی | ۹ |
| الدر المنثور فی تفسیر المأثور | عبدالرحمن بن ابی‌بکر سیوطی | ۸ | عربی | روایی سنی | ۶ |
| تفسیر جلالین | جلال‌الدین محلی و جلال‌الدین سیوطی | ۸ | عربی | روایی سنی | ۶ |
| الجامع لاحکام القرآن | محمد بن احمد قرطبی | ۷ | عربی | فقهی سنی- اجتهادی | ۲۰ |
| ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم | محمد بن محمد ابوالسعود | ۱۰ | عربی | کلامی سنی- کلامی اشاعره- ادبی بلاغی- اجتهادی | ۹ |
| تفسیر روح البیان | اسماعیل حقی بروسوی | ۱۲ | عربی | عرفانی | ۱۰ |
| روح المعانی | شهاب الدین آلوسی بغدادی | ۱۲۷۰هـ | عربی | عقلی |  |
| المنار | سید رشید رضا | ۱۳۵۵هـ | عربی | عقلی |  |
| فی ظلال القرآن | سید قطب | معاصر | عربی | عقلی |  |