مرند
نام > وجه تسمیه

نویسندگان مختلف در مورد وجه تسمیه این شهر روایات فراوان و متفاوتی را نقل کرده‌اند، برخی منابع مرند را سرزمین قوم مروا دانسته‌اند، یا طبق روایات دیگر مرند را شهر ماریانای مسیحی، شهر مانداگارنا یا موروندا باستان دانسته‌اند و برخی روایات نیز مرند را محل تدفین حضرت نوح دانسته‌اند همچنین مطابق نوشته‌های تورات، مسجد بازار مرند که به مسجد مادر حضرت نوح شهرت یافته محل قبر مادر حضرت نوح است که در چندین سند تاریخی ذکر شده است.
بر اساس اسناد «اورارتویی» سابقه این شهر به میانه هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد. مرند در روزگار پادشاهی مادها از رونق زیادی برخوردار بوده و روزگاری مرکز حکومت اقوامی مختلفی در دوره کلده و آشور بوده است.
نخستین نام مرند را مورخینی چون هرودوت و گزنفون، مانداگارنا دانسته‌اند و استرابون جغرافی‌دان و مورخ یونانی نام این شهر را موروندا خوانده است. بطلیموس، جغرافی‌دان یونانی که قبل از میلاد می‌زیسته، از این شهر به نام «ماندگار» نام برده و آن را یکی از آبادترین شهرها در تاریخ می‌خواند. قلعه مانداگارانا یکی از بزرگ‌ترین نشانه‌های قدمت تاریخی شهر مرند است که در محدود شرقی شهر هنوز پابرجاست.
بر اساس نوشته‌های تورات، مادر نوح در شهر مرند دفن شده و در روایتی احتمال دفن نوح نیز در این شهر آمده است. مطابق نوشته‌های تورات، مادر نوح در مسجد بازار مرند مدفون است. بنای این مسجد در دوران صفوی ساخته شده است که در ابتدا بقعه گنبد بوده است و در سال ۱۲۶۸ هـ ق پس از تغییرات اساسی تبدیل به مسجد شده است. همچنین سنگ نوشته‌های مرمرینی به زبان عربی دارد که ترجمه آن چنین است «این مسجد شریف چنانچه بین مردم معروف شده قبر مادر نوح پیغمبر است». عبدالرحیم کیا می‌نویسد: «مطابق نوشته‌های تورات، مادر نوح در آنجاست» این مسجد ابتدا در قرن دوم و سوم هجری ساخته شده است و در طول زمان در اثر کشاکش‌های مذهبی و قومی تغییر شکل داده شده است.
در سفرنامه ویلیامز جکسون آمریکایی دربارهٔ وجه تسمیه مرند آمده است که بنای این شهر به امر دختر ترسایی به نام ماریا گذاشته شد. وی کلیسای بزرگی در این محل بنا کرد که اکنون مسجد جامع شهر است به همین دلیل نام این شهر ماریانا معروف شد که بعدها به مروند، ماریانه، و سپس به مرند تغییر نام یافت، آثار کلیسای قدیمی این شهر هنوز پابرجاست روایات مطرح شده دربارهٔ مسجد جامع مرند که قبلاً کلیسا بوده، چندان بعید به نظر نمی‌رسد، زیرا ترسایان و نستوریان که در قرن ۵ میلادی از ترس امپراتوران روم شرقی و کشیشان متعصب مسیحی مجبور به مهاجرت به غرب آذربایجان شدند، در این منطقه ساکن شده و برای خود کلیسایی ساختند. مسجد جامع مرند ساختمانی است با نقشه مستطیلی شکل و فاقد صحن و سردر است، احتمالاً این مسجد در اصل کلیسا بوده و در دوران امپراتوری ایلخانان مغول به مسجد تبدیل شده است. به عقیده ویلیامز جاکسون، مرند در گذشته پایتخت شهرستان واسپورگان در دوره ساسانیان بوده است.
در روایات باستانی ارمنی‌ها آمده است، نوح در مرند مدفون شده که البته ارمنی‌ها امروزی می‌گویند نوح در نخجوان فرود آمد و در آن شهر نیز مدفون شد، ولی قبر همسرش در مرند است. همچنین در روایات باستانی ارمنی‌ها آمده است که نوح در مرند مدفون شده و کلمهٔ مرند از یک فعل لغت ارمنی به معنای تدفین اشتقاق یافته است. شاردن فرانسوی می‌نویسد: «اسم این شهر از یک فعل ارمنی به معنای دفن کردن گرفته شده است که ترکیبی از دو کلمه مر+ اند یعنی مراند به معنی مادر آنجاست. می‌باشد»
در روایت دیگری وجه تسمیه شهر مرند را تغییر یافته کلمه «مادوند» و «مارند» یعنی محل زندگی مادها ذکر کرده‌اند.
ولادیمیر مینورسکی قلعه خاکی موجود در جنوب شرقی شهر مرند را از قلعه‌های دوره اورارتوری می‌داند که بعدها توسط سارگون دوم تخریب شده‌اند.