الیا کازان
پایان همکاری کازان و براندو

آخرین همکاری کازان و براندو در فیلم ستودۀ «در بارانداز» (۱۹۵۴) بود. پانزده سال بعد، کازان می‌خواست فیلمی بر اساس رمان پرفروش خود، «سازش»، بسازد. او دوباره به براندو فکر کرد. این فیلم بر اساس زندگی خود کازان بود. در واقع کازان از براندو می‌خواست تا در این فیلم، خودِ او باشد. البته کازان نگرانی‌هایی هم داشت. آن زمان، دوران افول براندو بود. فیلم‌هایش دیگر در گیشه خریداری نداشتند. بازیگر طلایی دهه قبل، اضافه وزن داشت و بی‌تفاوتی‌اش به پروژه‌های سینمایی روزبه‌روز بیشتر می‌شد. فیلم‌های دهه ۶۰ او بازتاب بازیگری بودند که از خودش در مقام بازیگر وحشت داشت. بازیگری که در فیلم‌های متوسط آمریکایی ظاهر می‌شد. فیلم‌هایی با موضوع پول و فساد، دروغ و تقلب. او دیگر آن بازیگر پرخواهان دهه قبل نبود.
به‌هرحال کازان فیلم ‌نامه را برای براندو فرستاد. شاید براندو به این فیلم‌نامه علاقه ‌مند می‌شد، شاید هم نه؛ معلوم نبود. براندو کازان را مدتی در بلاتکلیفی نگاه داشت. سرانجام از کازان دعوت کرد تا به ملاقاتش بیاید. قرارشان در خانه براندو بود.
۴ آوریل ۱۹۶۸ همان روزی که مارتین لوترکینگ کشته‌ شد، کازان به خانه براندو رفت. براندو بیرون از خانه منتظر بود و کازان را با اندوه ترور رهبر جنبش سیاه‌پوستان آمریکا در آغوش گرفت. ایالات متحده غرق در ماتم بود.
ملاقات‌شان از همان ورودی خانه فراتر نرفت. کازان بعدها نوشت: «او آنقدر مشتاق و متقاعد کننده بود که در ابتدا متوجه نشدم. آرام مرا به اتومبیلم برگرداند. در را برایم باز کرد و کمک کرد تا سوار اتومبیل شوم.»
کازان که در اتومبیل نشست، براندو گفت نمی‌تواند در این نقش بازی کند. کازان هم رفت و همان‌طور که می‌دانیم، این دو بعد از آن، هیچ‌گاه همدیگر را ندیدند. نقش به کرک داگلاس رسید و کازان اذعان داشت: «من او را فوق‌العاده باهوش و بی‌نهایت مشتاق یافتم. کرک مایه آسودگی خاطر هر کارگردانی است».
ارتباطی حیاتی (با کازان) در زندگی خلاقانه براندو از میان رفت. نفرتی متقابل شکل گرفت. براندو می‌توانست فکر کند که کازان او را ترک کرده و کازان هم می‌توانست باور کند که بودنش (به عنوان کارگردان) برای براندو (در مقام بازیگر) ضروری بوده‌است. دیگر جایی برای احساسات‌گرایی یا قدردانی نبود. حتی در ۱۹۹۹ و زمانی که کازان اسکاری افتخاری از آکادمی علوم و هنرهای سینمایی گرفت، براندویی در شب مراسم حضور نداشت. دیگر دیداری صورت نگرفت. هیچ.
۱۹۵۵، کازان به سراغ رمان دیگری از جان استاین‌بک به نام شرق بهشت رفت، رمانی درباره عشق، احساسات و عصیان نسل جدید آمریکا که نمی‌توانند جای‌گاهی برای خود در خانواده‌هایشان بیاین. در این فیلم جیمز دین در نقش پسری احساساتی و سرکش ظاهر شد. جیمز دین، جذاب و زیبا بود و آن زمان، بت جوانان آمریکا شده‌ بود، اما کازان از سپردن این نقش به او ناراضی بود زیرا چهره او بیش از حد جذاب بود و به نقش این پسر نمی‌خورد.
به نوعی می‌توان شرق بهشت را یک فیلم اجتماعی نیز نامید زیرا این فیلم تا حدی بیانگر اوضاع اجتماعی جامعهٔ آمریکا در هنگامهٔ جنگ جهانی دوم و اعزام نیروهای آمریکایی به نبرد است. سادگی آدم‌ها در این فیلم، تعیین‌کننده بود و به جذاب بودنش کمک می‌کرد.
در این زمان کازان کمپانی فیلم‌سازی‌اش، نیوتاون پروداکشن، را تأسیس کرد و فیلم‌های بعدی اش را در آن ساخت، از جمله فیلم عروسک بچه (۱۹۵۶)، فیلم نامتعارفی که برگرفته از دو نمایش‌نامه تک پرده‌ای تنسی ویلیامز بود. ایلای والاک که از دیگر هنرآموختگان اکتورز استودیو بود در این فیلم بازی کرد. سیمایی در میان جمع (۱۹۵۷) بر اساس داستان کوتاهی از باد شولبرگ دربارهٔ فرصت‌طلبی و سوءاستفاده از شهرت یک شخصیت معروف تلویزیونی- بود. رودخانه وحشی (۱۹۶۰) که به صاحبان قدرت در دره‌های تنسی می‌پرداخت که سعی داشتند با جاری کردن سیل در منطقه، سدی در آنجا بسازند.