کیا افراسیاب چلاوی
مقدمه > اوضاع سیاسی، اجتماعی و مذهبی ایران در سده هشتم

همچنین ببینید: تصوف و سربداران
همچنین ببینید: ایران در دوران ملوک‌الطوایفی
فروپاشی دولت ایلخانان در سال ۷۳۶ ه‍.ق دوره‌ای از رقابت، درگیری و سرانجام چندپارگی قدرت سیاسی را در پی آورد که نزدیک به نیم قرن طول کشید. نیروهای رقیبی که هر یک بخشی از قلمرو سابق ایلخانی را فراگرفته بودند، در این دوره برای کسب قدرت یا تثبیت حکومتشان غالباً به نیروی نظامی خود تکیه می‌کردند. برخلاف حکومت‌هایی که ریشه‌هایی مغولی داشتند (مانند جلایریان، چوپانیان، طغاتیموریان و جانی قربانیان)، حکومت‌های ایرانی‌تبار مشروعیت خود را تنها در قدرت نظامی و نسبت به چنگیز خان معرفی نمی‌کردند. در این میان سربداران ویژگی‌هایی انقلابی و ضد ظلم را همراه با تشیع به کار بستند، آل کرت سابقهٔ طولانی حکومتشان را نشان شایستگی خود می‌دانستند و مظفریان پیوندشان با خلافت عباسی در مصر را برجسته می‌کردند.
در قرون هفتم و هشم هجری به صورتی تدریجی تصوف و تشیع اثنی‌عشری، که پیش از این در جبههٔ مخالف یکدیگر بودند، در همدیگر تلفیق شدند؛ میر حیدر آملی، عالم شیعه قرن هشتم، صوفیان را «شیعیان خاص» خوانده است. از سوی دیگر، از قرن هفتم طریقت کبرویه، که اهل تسنن بودند، در زمان مرشدی نجم‌الدین کبری تدریجاً به شیعیان نزدیک شدند؛ چنان‌که یکی از مریدان این طریقت به نام سعدالدین حمویه امامان شیعه را برقرار کنندهٔ عدل در جهان می‌داند. نکات مشترک تصوف و شیعیان اثنی‌عشری، مانند وجود اصل ولایت و شخصیت زاهدانهٔ علی بن ابی‌طالب، موجب نزدیکی بیشتر این دو شد.
در دورهٔ ایلخانان، مردم در بسیاری از مناطق به سوی خانقاه‌های صوفیان جلب شده‌بودند و در آنجا خود را از تعلقات دنیوی دور نگه می‌داشتند. ایلخانان نیز این روش را ترویج می‌کردند تا مردم به جای معترض شدن به آنان، با تمسک به مذهب آرام بمانند. در چنین شرایطی طرز تفکر شیخ خلیفهٔ آملی، که تلفیقی از تشیع و تصوف بود، در باشتین نشر یافت و توسط مریدان و جانشینانش گسترش یافت و حکومت سربداران را به وجود آورد. مصطفی مجد در این باره می‌گوید که در این دوره اندیشه تصوف فعال در مقابل تصوف منفعل قرار گرفت. سربداران حکومتی پیرو تصوف و تشیع امامیه بودند که سازمان اجتماعی مبتنی بر مردم مظلوم و کمک به همنوعان در آن وجود داشت و اعضایش از تودهٔ پایین‌دست جامعه، یعنی کشاورزان و پیشه‌وران، تشکیل شده‌بود. هنگامی که امیر وجیه‌الدین مسعود به حکومت سربداران رسید، شیخ حسن جوری (شاگرد شیخ خلیفه و رهبر جریان شیخیه) را آزاد کرد و با کمک هم توانستند سراسر خراسان را تسخیر کنند. پس از این، سربداران دارای یک رهبر نظامی و یک رهبری مذهبی جداگانه بودند که دو جریان «سربداری» و «درویشی شیخیه» را در این حکومت به وجود آوردند. پس از مدتی اختلاف بین آن‌ها بروز کرد و امیر مسعود دستور قتل حسن جوری را داد. با مرگ شیخ حسن جوری، مسعود سعی کرد یکی از مریدان او، به نام سید عزالدین سوغندی را جانشینش کند. بدین شکل سوغندی رهبر جریان «شیخیه حسنیه» شد و زمام تمام امور خراسان را به دست گرفت.
در این هنگام میر قوام‌الدین مرعشی، که بعدها لقب میربزرگ گرفت، در حدود سال ۷۴۳ هجری به خراسان رفت و مرید سوغندی شده و تحت تأثیر «تعالیم انقلابی شیخیان» قرار گرفت. به گفته یعقوب آژند این تعالیم را شامل اصول تشیع اثنی‌عشری، مبارزه با تمامی جوانب ظلم در جامعه، فتوت و جوانمردی و کمک به فقرا، مساوات طلبی و ایجاد قسط اسلامی و بُعد مهدویت می‌داند. ظهیرالدین زنجیرهٔ خرقه و مریدی را از جعفر صادق به سوغندی رسانده و در شعری مریدی شیخیان را به شهاب‌الدین یحیی سهروردی می‌رساند. او پس از چندی به مازندران بازگشت و مریدان خود را یافت. قوام‌الدین بار دیگر میان سال‌های ۷۴۹ تا ۷۵۳ برای گذراندن چله‌نشینی به خراسان رفت. وقتی قوام‌الدین دوباره به خراسان رفت، اوضاع حکومت سربداران دگرگون شده‌بود. امیرمسعود در جنگ طبرستان کشته شده‌بود و چندین نفر پیاپی به جانشینی او رسیده‌بودند و نوسانات سیاسی اوج گرفته‌بود. نهایتاً شخصی به نام خواجه شمس‌الدین علی قدرت را در دست گرفت. او که از مریدان شیخ حسن جوری بود، سعی داشت رهبری نظامی و مذهبی را توأمان در دست گیرد؛ وی سوغندی را به عنوان جانشین شیخ حسن جوری بر حق نمی‌دانست و این مقام را مناسب خود می‌دانست. اختلاف میان این دو بیشتر شد و سوغندی همراه قوام‌الدین از راه دامغان به سوی مازندران گریخت ولی در حین مسیر درگذشت. پس از آن قوام‌الدین به موطن خود، در آمل، آمد و معتکف شد و پیروان شیخیهٔ خود را شکل داد. تفکرات او تلفیقی از تصوف و تعالیم شیعی بود و توانست با اتکا بر چارچوب انقلابی امامیه درویشان را از گوشه‌نشینی درآورد و به سوی جهاد و مبارزه سیاسی سوق دهد. این تفکر به خاطر نابسامانی‌های اجتماعی و فقر مردم آن زمانه و رویکرد فتوت و مساوات‌خواهی درویشان و پوشش درویشی و فقر قوام‌الدین، مورد اقبال عموم قرار گرفت.