زبان ازبکی
صرف و دستور زبان > صرف حالتهای اسم

در زبان ازبکی، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. شش حالت صرفی برای اسم‌ها وجود دارد.
در زبان ازبکی، شش حالت دستوری (و دو حالت دیگر که پسوندهای مشابه می‌گیرند) برای اسم‌ها وجود دارد، اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، و افتراقی، و دو حالت دیگر واسطه‌ای و تشبیهی. حالت اسمی همان حالت مستقل و بدون پسوند واژه است. در هر یک از سایر حالات، پسوند صرفی به واژه الصاق می‌شود. در زبان ازبکیِ رسمی، نه قانون هماهنگی واکه‌ای است، نه قانون هماهنگیِ گردیِ واکه. اما تعدادی قاعده در موره «همگونی صامت‌ها» برای پسوندها وجود دارند، که در بعد از جدول‌های صرف، توضیح داده شده‌اند.
در ازبکی، جمع بستن اسامی با پسوند «ـلَر / lar» انجام می‌شود. این پسوند نیز برای تمامی واژگان ثابت بوده و نیازی به تغییر آن برای هماهنگی واکه‌ها یا همگونی صامت‌ها نیست. اسامی جمع نیز هرکدام تابع یکی از حالات صرفی می‌باشند و پسوند مربوطه به آن‌ها الصاق می‌شود. جدول‌های زیر هم مفرد مثال‌هارا و هم جمع آن‌ها را نشان می‌دهد.
ضمیرهای شخصی نیز هرکدام تابع یکی از این حالات دستوری هستند و خود پسوند قبول می‌کنند.
| حالت | پسوند | اوی  «خانه» | کسلخانه  «بیمارستان» | قیشلاق  «روستا» | کۉیلک  «پیراهن» | اوی‌لر  «خانه‌ها» | کسلخانه‌لر  «بیمارستان‌ها» | قیشلاق‌لر  «روستاها» | کۉیلکلر  «پیراهن‌ها» |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی | — | اوی | کسلخانه | قیشلاق | کۉیلک | اوی‌لر | کسلخانه‌لر | قیشلاق‌لر | کۉیلک‌لر |
| مفعولی | -ـنی(۱) | اوی‌نی | کسلخانه‌نی | قیشلاقنی | کۉیلکنی | اوی‌لرنی | کسلخانه‌لرنی | قیشلاق‌لرنی | کۉیلک‌لرنی |
| مالکیت | -ـنینگ(۲) | اوی‌نینگ | کسلخانه‌نینگ | قیشلاقنینگ | کۉیلکنینگ | اوی‌لرنینگ | کسلخانه‌لرنینگ | قیشلاق‌لرنینگ | کۉیلک‌لرنینگ |
| متممی | -گه / -ـقه / -ـکه(۳) | اوی‌گه | کسلخانه‌گه | قیشلاققه | کۉیلککه | اوی‌لرگه | کسلخانه‌لرگه | قیشلاق‌لرگه | کۉیلک‌لرگه |
| مکانی | -ـده | اوی‌ده | کسلخانه‌ده | قیشلاقده | کۉیلکده | اوی‌لرده | کسلخانه‌لرده | قیشلاق‌لرده | کۉیلک‌لرده |
| افتراقی | -ـدَن | اوی‌دن | کسلخانه‌دن | قیشلاقدن | کۉیلکدن | اوی‌لردن | کسلخانه‌لردن | قیشلاق‌لردن | کۉیلک‌لردن |
| حالت | پسوند | oʻy  «خانه» | kasalxona  «بیمارستان» | qishloq  «روستا» | koʻylak  «پیراهن» | oʻylar  «خانه‌ها» | kasalxonalar  «بیمارستان‌ها» | qishloqlar  «روستاها» | koʻylaklar  «پیراهن‌ها» |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی | — | oʻy | kasalxona | qishsloq | koʻylak | oʻylar | kasalxonalar | qishloqlar | koʻylaklar |
| مفعولی | -ni(۱) | oʻyni | kasalxonani | qishloqni | koʻylakni | oʻylarni | kasalxonalarni | qishloqlarni | koʻylaklarni |
| مالکیت | -ning(۲) | oʻyning | kasalxonaning | qishloqning | koʻylakning | oʻylarning | kasalxonalarning | qishloqlarning | koʻylaklarning |
| متممی | -ga / -qa / -ka(۳) | oʻyga | kasalxonaga | qishloqqa | koʻylakka | oʻylarga | kasalxonalarga | qishloqlarga | koʻylaklarga |
| مکانی | -da | oʻyda | kasalxonada | qishloqda | koʻylakda | oʻylarda | kasalxonalarda | qishloqlarda | koʻylaklarda |
| افتراقی | -dan | oʻydan | kasalxonadan | qishloqdan | koʻylakdan | oʻylardan | kasalxonalardan | qishloqlardan | koʻylaklardan |
پسوند مفعولی «-ـنی / -ni» در ازبکی نقشه مانند حرف اضافهٔ «را» در فارسی را ایفا می‌کند، به این معنی که علاوه بر نشانِ مفعول بودن، این پسوند نشان معرفه (شناخته) بودن مفعول نیز می‌باشد. دو نمونهٔ زیر برای مقایسه:
مېن قیشلاق قوره‌من. man qisloq quraman. ('من روستا می‌سازم.')
مېن قیشلاق‌نی قوره‌یپ‌من. man qishloqni qurayapman. ('من روستا را دارم می‌سازم.')
در زبان روزمرهٔ ازبکی و همین‌طور در نوشتار روزمره، پسوند مالکیتی «-ـنینگ / -ning» بیشتر مواقع به‌طور کوتاه‌شده و به صورت «-ـنی / -ni» تلفظ می‌شود، طوری که به نظر می‌آید که پسوندِ این حالت با پسوند حالتِ مفعولی ادغام و یکی شده است.
از نکاتِ جالب این ادغام، این است که در برخی لهجه‌های فارسی تاجیکی، به دلیل ارتباطات تنگاتنگ فارسی‌زبانان و ترک‌زبانان، حرف مفعولی «را» نیز نقشِ مالکیتیِ مشابهی نیز در گفتار روزمره این لهجه‌ها پیدا کرده است، مانند نمونهٔ زیر (با توجه به اینکه در گویش تاجیکی، حرف «را» معمولاً به «ـره، ـه، ـیه» متحول می‌شود):
فارسی معیار: همسایهٔ من.
ازبکی معیار: مېننینگ همسایه‌ام.
ازبکی محاوره‌ای: مېننی همسایه‌ام.
تاجیکی شمالی محاوره‌ای: منه همسایه‌ام.
پسوند متممی در ازبکی «-ـگه / -ga» می‌باشد. اما در واژگان مختومه به حرف «-ـق / -q»، این پسوند متحول شده و به «-ـقه / -qa» تبدیل می‌شود. در واژگان مختومه به حرف «-ـک / -k»، این پسوند متحول شده و به «-ـکه / -ka» تبدیل می‌شود.