مردم آذری باستان
تاریخ

به دلیل اهمیت تاریخی آیین زرتشت در منطقه، بسیاری بر این باور بودند که زرتشت آذری بوده است، اگرچه دانشمندان امروزی درباره محل تولد او به توافق نرسیده اند. این منطقه اندکی قبل از حمله اعراب، آذرپایگان نامیده شد و پس از آن نام آن به «آذربایجان» عربی شد، زیرا عربی فاقد «پ» و «گ» بود.
منائیان ساکنان آذربایجان ایران بودند که بر منطقه ای در جنوب شرقی دریاچه ارومیه به مرکزیت سقز حکومت می کرد. آنها کنفدراسیونی از گروه های ایرانی و غیر ایرانی بودند. پروفسور سادئک اظهار داشت که "بعید است که در منائیان وحدت قومی زبانی وجود داشته باشد. منائیان نیز مانند دیگر مردمان فلات ایران در معرض نفوذ روزافزون ایرانیان قرار گرفتند."
منائیان توسط قوم ایرانی به نام ماتیانی فتح شدند و کشور را ماتینه و دریاچه ارومیه را دریاچه ماتیانوس نامیدند. در قرن نهم قبل از میلاد عده ای از سکاها در این منطقه ساکن شدند. مادها بعداً ماتیانی را فتح کردند که به سترپی پادشاهی ماد و سترپی در داخل سترپی مادها در داخل شاهنشاهی هخامنشی تبدیل شد. مادها مردمی ایرانی بودند. آذری ها تا زمانی که تحت حکومت مادها قرار گرفتند، ایرانی شده بودند. بعدها نیز تحت تأثیر دین زرتشتی قرار گرفتند. اینها هویت ایرانی آذربایجان را تا زمان تهاجمات ترک‌ها شکل دادند.
منطقه همجوار در شمال ارس محل سکونت قبایل آلبانیایی قفقاز زبان بود. اسکندر مقدونی در 330 قبل از میلاد هخامنشیان را شکست داد، اما به آتروپات اجازه داد که در قدرت بماند. سلوکیان ایران در سال 247 قبل از میلاد افول کردند و پس از آن پادشاهی ارمنی بخش هایی از آلبانی قفقاز را تصرف کرد. آلبانیایی‌های قفقاز در قرن اول پیش از میلاد پادشاهی ایجاد کردند تا اینکه امپراتوری ساسانی در سال 252 پس از میلاد پادشاهی خود را به عنوان یک دولت تابعه تبدیل کرد.
خلافت راشدین در سال 642 پس از میلاد در جریان فتح ایران توسط عربها، ساسانیان را شکست داد. اعراب پس از تسلیم جوانشیر در سال 667، آلبانی قفقاز را به کشوری تابعه تبدیل کردند. بین قرن‌های نهم و دهم، اعراب منطقه بین رودهای کورا و ارس را اران می‌نامیدند. در این مدت اعراب عراق به آذربایجان آمدند و زمین هایی را که آذری های بومی رها کرده بودند تصرف کردند. آذری ها قرن ها در مقابل اسلام مقاومت کردند و با مهاجرت اعراب به شهرهایی مانند تبریز و مراغه، کینه آنها افزایش یافت. این باعث شورش از 816 تا 837 به رهبری بابک خرمدین شد. ولادیمیر مینورسکی اظهار داشت که آذری ها اکثریت جنبش خرمدینان را تشکیل می دادند. در نهایت، اکثراً با بقیه ایران اسلام را پذیرفتند، اگرچه مقاومت با سرعت کمتری ادامه یافت.
به گفته ولادیمیر مینورسکی، جمعیت بی تحرک آذربایجان در زمان فتح ایران توسط مسلمانان، اکثراً دهقانان بودند و به «علوج» («غیرعرب») معروف بودند. زبان آنها، آذری قدیم، گویش های مختلفی داشت. احمد بن یعقوبی آورده است که «مردم آذربایجان آمیخته ای از عجمهای آذری و جاویدانیهای باستان هستند». جاویدانی ها پیرو جاویدان بودند، که سلف بابک خرمدین بود.
امپراتوری سلجوقی آذربایجان را در قرن یازدهم تصرف کرد و ترکی شدن را آغاز کرد. ترکان اوغوز به تعداد زیادی به آذربایجان مهاجرت کردند و تا دوره مغول همچنان بالا بود، زیرا بخش عمده ای از سپاهیان ایلخانان ترک بودند. در دوره صفویه با نفوذ قزلباش، ترک شدن آذربایجان افزایش یافت. به گفته مورخان شوروی، ترک شدن آذربایجان تا حد زیادی در زمان ایلخانان تکمیل شد. فاروق سومر محقق ترک ترکی شدن را به سه مرحله تقسیم کرد: سلجوقی، مغول (ایلخانان) و پسا مغول (قره‌قویونلو، آق‌قویونلو و صفوی). عناصر ترک در ایران عمدتاً اوغوز بودند، با ترکیبات کمتری از اویغور، قیپچاق، قارلوغ و همچنین مغول‌های ترک‌شده.
در قرن چهاردهم میلادی زبان آذری تحت الشعاع ترکمنی قرار گرفت. تا قرن پانزدهم ترکی زبان اکثریت تبریز نبود. اگرچه اکثریت منطقه ترک شده بود، اما برخی از آذری ها در گروه های کوچک پراکنده جان سالم به در بردند و اولیا چلبی، کاشف ترک عثمانی، اشاره کرد که برخی از نخبگان و تحصیل کرده های نخجوان و مراغه به زبان آذری قدیم صحبت می کردند. محقق روسی روستیسلاو ریباکوف مدعی شد که آذربایجان ایران در قرون 14 و 15 تقریباً به طور کامل ترک شده است.
پروفسور ریچارد فرای اظهار داشت که قوم آذری اجداد آذربایجانی ها، قومی ترک بوده اند. او همچنین ادعا کرد که نوادگان آذری ها در "چندین دسته" در سراسر منطقه باقی مانده اند. پروفسور خاویر دی پلانهول همچنین اضافه کرد که آذربایجان از نسل دهقانان ایرانی است که ترکی صحبت می کردند.
تادئوش سویتوچوفسکی اظهار داشت که "آذربایجان پس از فتح توسط اعراب در اواسط قرن هفتم هجری قمری و متعاقب آن مسلمان شدن، شخصیت ملی خود را حفظ کرد. در این زمان به استانی در اوایل امپراتوری مسلمانان تبدیل شد. تنها در قرن یازدهم که قبایل ترک اوغوز تحت سلسله سلجوقیان وارد کشور شدند، آذربایجان تعداد قابل توجهی از ساکنان ترک را به خود اختصاص داد. جمعیت اصلی پارسی با ترک ها آمیخته شد و به تدریج زبان فارسی با گویش ترکی جایگزین شد که به زبان آذربایجانی متمایز تبدیل شد. روند ترک‌سازی طولانی و پیچیده بود که توسط موج‌های پی در پی عشایر ورودی از آسیای مرکزی تداوم یافت."
آذربایجانی ها در طول تاریخ به عنوان تاتار شناخته می شدند و نام های قومی "آذری" و "آذربایجانی" با تشکیل جمهوری آذربایجان در سال 1918 به کار رفتند. تا قبل از سال 1918، اصطلاح «آذربایجان» تنها برای آذربایجان ایرانی و «آذری» یا «آذربایجانی» برای ساکنان آن به کار می‌رفت.
زبان فارسی حتی قبل از تهاجمات ترکان در منطقه به عنوان زبان ادبی نیز شناخته می شد. در حالی که آذربایجانی ها از تبار آذری های ترک شده بودند، تالش ها و تات ها از اقوام آذری هستند که از ترک شدن جان سالم به در بردند. حتی برخی از تاتی به عنوان "آذری" یاد می کنند و معتقدند که آن را از نوادگان مستقیم آذری قدیم می دانند. در کنار تاتی، تالشی و زازاکی نیز شباهت هایی به آذری قدیم داشتند و از بقایای آن نیز به شمار می رفتند. محققان اغلب به شباهت های فرهنگی بین ایرانیان و آذربایجانی ها اشاره می کردند.
احمد کسروی اولین روشنفکر ایرانی آذربایجانی بود که قاطعانه با پان‌ترکیسم مخالفت کرد. او درباره هویت ایرانی آذربایجانی ها توضیح داد و کتاب های مهمی در مورد تاریخ ایرانی آذربایجان و زبان آذری قدیم نوشت. کسروی با بیان اینکه آذری قدیم، "زبان واقعی ملی" آذربایجان، ارتباط تنگاتنگی با فارسی دارد، از جایگزینی زبان آذربایجانی به جای فارسی و احیای هویت آذری حمایت کرد. کسروی به طور گسترده مورد تحقیر پان ترکیست ها قرار گرفت و آنها او را "خائن" به آذربایجانی ها می دانستند. محمد خیابانی نیز هویت ایرانی آذربایجانی ها را ترجیح می داد و از فارسی سازی آذربایجان حمایت می کرد.