معماری اسکاتلند در قرون وسطی
کلیساها

صدور مسیحیت از ایرلند به اسکاتلند در قرن ششم میلادی به ساخت کلیساهای سادهٔ بنّایی‌ساز (موسوم به شیوهٔ سلتی) انجامید. این روند از ساحل‌های غربی و جزایر اسکاتلند آغاز شد. معماری قرون وسطایی کلیساهای روستاها در اسکاتلند از انگلستان خام‌تر و ساده‌تر بود. بسیاری از این کلیساها برج، راهرو و بازوی عرضی نداشتند و صرفاً دالان‌هایی دراز بودند. کلیساها در اسکاتلند کوهستانی ازین نیز ساده‌تر بودند و از نمای بیرون نمی‌شد بنّاییِ قلوه‌سنگی آن‌ها را از خانه‌های روستایی تشخیص داد. بااین‌حال، از قرن هشتم میلادی، معماری کلیساهای اسکاتلند پیچیده‌تر شد. استفاده از سنگ نماهای رومانسک (که پس از سقوط روم به شیوهٔ غالب معماری در اروپای قاره‌ای بدل شده‌بود) به این ساختمان‌های بنّایی و سنگی ظاهری یکپارچه داد. از نمونهٔ این ساختمان‌ها می‌توان به برج‌های مربعی کلیسای جامع برچین (که در مجاورت برج گرد ایرلندی قرن یازدهمی ساخته شده‌است)، کلیسای جامع دانبلین و کلیسای جامع سنت اندروز اشاره کرد.
پس از قرن یازدهم و با پیشرفت فنون بنّایی، بلوک‌های سنگی کلیساها مستطیلی‌تر شدند که باعث شد دیوارهای پایدارتری ساخته شود و در آن‌ها جزئیات ظریف معمارانه‌ای چون پتکانه، پشتبند، نعل درگاه، و قوس را اجرا کرد. همزمان، تأثیر طرح‌های معماری انگلستان و اروپای قاره‌ای را می‌توان در الگوی ۷-شکل رمانسک ستون‌های شبستان دیر دانفرملین ‎(۱۱۳۰–۴۰) دید که با الهام از جزئیات کلیسای جامع دورام ساخته شده‌است. ممکن است در ساخت کلیسای جامع سنت مگنس نیز، که در ۱۱۳۷ آغاز شد، بنّاهایی از دورام کار کرده باشند. رسیدن نظم‌های جدید رهبانی در قالب اصلاحات کلونی به اسکاتلند در قرن دوازدهم هم به افزایش اشکال انگلیسی و قاره‌ای در معماری کلیساهای اسکاتلند انجامید که نمونه‌های آن را می‌توان در صومعه کلسو، صومعه هولی‌رود، صومعه جدبرا، و دیر کلیسای جامعه سنت اندروز دید.
در قرن سیزدهم میلادی، در طراحی بال شرقی کلیسای جامع الگین از الگوها و نقش‌های معمول اروپایی استفاده شد. در قرن پانزدهم تعدادی از سازندگان قاره‌ای در اسکاتلند مشغول به کار بودند. استاد بنّای فرانسوی جان مورو در ساخت کلیسای جامع گلاسگو و بازسازی صومعه ملروز شرکت داشت که هر دو از نمونه‌های شاخص معماری گوتیک محسوب می‌شوند. پیش از اصلاحات پروتستانی، فضای داخلی کلیساها تزئینات ظریف داشتند و محراب‌هایشان با جزئیات بسیار آذین‌بندی شده بود که نمونه‌های باقی‌ماندهٔ آنان را می‌توان در دسکفورد و کینکل دید. نقش‌های حکاکی‌شده در نمازخانه راسلین از میانهٔ قرن پانزدهم، که تسلسل هفت گناه کبیره را با جزئیات بسیار به تصویر می‌کشند، از نفیس‌ترین نمونه‌های شیوهٔ گوتیک به‌شمار می‌روند. در کلیساهای اواخر قرون وسطی در اسکاتلند، معمولاً می‌توان یادمان‌های تدفینی پرجزئیاتی نیز دید. مقبره‌های داگلاس‌ها در داگلاس، لنارکشر جنوبی از نمونه‌های آنانند.
تأثیر رنسانس بر معماری آیینی در اسکاتلند را می‌توان در روی آوردن دوباره به ساختمان‌های کوتاه و حجیم کلیساهای این دوره دید که قوس‌ها و ستون‌هایی گِرد داشتند و در تضاد با عمودیت و ارتفاع مؤکد شیوهٔ معماری گوتیک بودند که در اواخر قرون وسطی به‌ویژه در انگلستان رایج بود. این امر ممکن است به علت تأثیر ارتباط‌های نزدیک با رم و هلند باشد و احتمالاً واکنشی آگاهانه علیه نقش‌های انگلیسی و به هواداری از نقش‌های قاره‌ای بود. نمونه‌های آن را می‌توان در شبستان کلیسای جامع دانکلد (آغاز ساخت ۱۴۰۶)، در نمای کلیسای کالجی مریم مقدس در هدینگتون از دههٔ ۱۴۶۰، و در نمازخانهٔ اسقف الفینستون در کالج شاه آبردین ‎(۱۵۰۰–۰۹) دید. در اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم حدود چهل کلیسای کالجی در اسکاتلند تأسیس شد؛ در بسیاری از آن‌ها، از جمله در کلیسای کالجی تثلیث، ترکیبی از شیوه‌های گوتیک و رنسانس به چشم می‌خورد. در اوایل قرن شانزدهم همچنین بر فراز کلیساهایی که به دودمان سلطنتی مربوط می‌شدند، از جمله کلیسای جامع سنت جایلز در ادینبرا، منارهای تاجی به عنوان نماد سلطنت امپراتوری ساخته شد.