سیرجان
تاریخچه > پس از اسلام

سیرجان با نامهای قدیم شیرگان سیرکان خیلی ها تصور میکنند که شهر قدیم سیرجان قلعه سنگ بوده در صورتی این چنین نیست این دو لازم و ملزوم یکدیگر بوده اند و قلعه سنگ دژی بوده مخصوص شهر قدیم بقایای شهر قدیم پانصد متر در طرف شرق قلعه سنگ قرار دارد که سال هزاروسیصد و پانزده شمسی در راه سیرجان به کهن شهر از میان کوچه های آن میگذشتند برجها و حصار مغرب آن تا سال بیست و هشت شمسی باقی بودند که دروازه میان دو آب یا باب المندب در باغ قطبيه وجود داشت. هم اکنون در اراضی و دشتهای زراعتی سیرجان به مکان هایی بر میخوریم که در یک محوطه بسيار وسيع مقدار زیادی اشکنگ یعنی سفال و آجر شکسته ریخته شده است و یا در هر قسمت از زمینهای این منطقه که حفاری میکنند به رشته قنات های بایری بر میخورند که آثار آنها از روی زمین محو شده است. اینها نشان دهنده این است که در قرون گذشته این منطقه از آبادانی بسیار برخوردار بوده است. این قناتها به یکباره و در مدت دو یا سه قرن حفر نشده اند و تا پایان حکومت آل مظفر همه شاهان و امرا و سرمایه داران نسبت به حفر قنات در این سرزمین اقدام کردند. تاریخ سیرجان به قبل از دوره هخامنشیان بر میگردد آریاییها زمانی که از شمال به جنوب ایران آمدند ابتدا در ایالت کرمان ساکن شدند و چون سیرجان به فارس متصل بود به قسمت شمال فارس رفتند. کتزیاس طبیب و مورخ معروف دوره هخامنشی سیرکان را دارای ده محله ذکر کرده که در هر یک از محله های آن عده ای خاص زندگی می کردند. مورخین و جغرافی نویسان قرنهای اولیه همگی سیرجان را مرکز ایالت کرمان دانسته اند شهری بوده آباد پر جمعیت و دارای مردمی ثروتمند و دانشمند باز مقدسی قرن چهارم هجری درباره شهر و خصوصیات اخلاقی مردم سیرجان نیز مطالبی دارد و سیرجان را با الف و لام تعریف و میگوید السیرجان دارای دانش بیشتر و فرهنگ بالاتر و آیینی بهتر و آبادتر است مردم مرفه اند بازارهای زیبا و خانه های زیبا باغها با آب روان دیوارها ،بلند هوایش معتدل آبش سالم میوه ها متضاد هنرها و جامعی زیبا با گلدسته دارد شهر بزرگ بارو دارد ،دلگشا پهناورتر از شیراز است. هشت کوچه (دروازه) دارد درب حکیم، درب خارکان، درب بم، درب معلی، درب میدان، درب فضیل، درب روحان، درب شیبان ؛دوبازار دارد، عضدالدوله گلدسته ای شگفت آور در میان آن برپا داشته است.بر بالای ان دستگاهی پیچیده چوبین نهاده ، که بخشی از ان می چرخد. اب شهر از دو کاریز است که عمر و طاهر پسران لیث صفار کندند و در شهر می گردد.ابن فقیه همدانی که کتاب البلدان را در تاریخ دویست و نود ه.ق تألیف کرده است می نویسد از شیراز تا سیرگان (شهرمرکزی کرمان) شصت و چهار فرسنگ است. در توصیف سیرجان مینویسد و همه آبادان و چندان آبادانی داشت که آب کاریز از مسافت پنج شب راه به آنجا می آمد و بدین گونه درختها و جوی ها و چشمه ساران فراوان داشت از استخر (فارس) تا سیرجان پنجاه و نه فرسخ است. ابن حوقل که کتابش در سال سیصد و شصت و هفت ه ق تألیف کرده می نویسد بزرگترین و معروفترین شهرهای کرمان سیرجان است که قصبه کرسی آنجاست مردمان سیرجان غالبا اهل حدیث هستند. زکریای قزوینی مینویسد سیرجان شهری پاک دانش بسیار رسم نیکو باغهای بسیار پهناورترین از شیراز بین آن دو سه مرحله است به آنها قصران میگویند... در آنجا قند و نیشکر بسیار است.
شاعر عرب در وصف سیرجان می نویسد:
ولا تقربن قرى السيرجان، فان عليها ابا برذعه
شدید و شكيمته مثله يلف الثلاث مع الاربعه.
شاعر این شهر را به برذعه که در آران بود تشبیه کرده است و آن را از نظر بزرگی و آبادانی و بازارها و تجارت مانند شهر برذعه دانسته است. برذعه در میان عراق و طبرستان شهری بزرگتر از آن جز ری و اصفهان نیست. همچنین استخری درباره سیرجان نوشته است که سیرگان آبهای کهریز دارد و روستا آب از چاه بردارند و از همه شهرهای کرمان بزرگتر است و مردمانی صاحب حدیث دارد. در حدود العالم که به سال سیصد و هفتادو ه. ق تألیف یافته نوشته شده است سیرگان قصبه کرمانست و مستقر پادشاست و شهری بزرگ و جای بازرگانان است و آبشان از کاریز است از عهد هخامنشیان تا پایان شاهنشاهی ساسانی و حتی بعد از آن ایالت کرمان نیمه مستقل و تا حدی ضمیمه فارس بوده است. ساسانیان با اینکه پاییتختشان تیسفون بود، مع ذلك به فارس دلبستگی داشتند و روحانیون (استخر) والا مقام ترين روحانیون زرتشتی محسوب میشدند به همین خاطر نسبت به آبادانی فارس و سیرجان کوشش بیشتری به خرج میداده اند. به طور کلی سیرجان در این سه دوره پادشاهی آباد و در هر گوشه و کنار آن معابدی ساخته و روستاهایی بنا کرده بودند. سیرجان در سال بیست و سه قمری به دست سهیل بن عدی و عبدالله بن عبدالله بن عتبان فتح شد.سیرجان در زمان خلافت عثمان از نو به تصرف اعراب درامد.البته یزدگرد اخرین پادشاه ساسانی هنوز در این خطه بود و به فارس رفت.عبدالله عامر استخر را گرفت و به تعقیب یزدگرد به شهر گور (فیروزآباد) و دارابگرد رفت. یزدگرد از شهر گور به سیرجان آمد و در قصر جای گرفت. [نیازمند منبع]