یافا
تاریخ معاصر > «عروس فلسطین» و جنگ ۱۹۴۸

این شهر پیش از تاسیس اسرائیل، به عنوان پایتخت فرهنگی فلسطین شناخته می شد، و ملقب به «عروس فلسطین»، یا «عروس دریا» بود. یافا پیش از سال ۱۹۴۸، محل مهمترین روزنامه‌های عربی فلسطین، مجله‌ها و چاپ‌خانه‌های متعدد، و از مهمترین تئاترها و سینماهای فلسطین بود. پیش از جنگ ۱۹۴۸، یافا از بزرگترین شهرهای فلسطین به شمار می آمد. جمعیت شهر در این دوران حدود ۸۰٬۰۰۰ نفر، و جمعیت روستاهای اطراف آن، حدود ۴۰٬۰۰۰ نفر بود. در طول نکبت فلسطین، ۹۵٪ جمعیت شهر توسط قوای اسرائیلی اخراج شده، و امروزه، ۱۵٪ کل جمعیت پناهندگان فلسطینی را زادگان مردم یافا تشکیل می‌دهند. بعد از جنگ، از کل جمعیت شهر، ۴٬۰۰۰ نفر باقی ماندند.
از لحاظ اقتصادی، در آن دوران، یافا نقش بسیار مهمی را برای منطقه فلسطین ایفا می کرد. اولا که یافا محل مهمترین بندر تجاری منطقه بود، و کل منطقه را به مراکز مهم اقتصادی اروپایی در ساحل مدیترانه متصل می کرد. دوما که باغات مرکبات 
گسترده‌ای که یافا را احاطه کرده بود، این شهر را به یکی از مهمترین و مشهورترین مراکز مرکبات منطقه و جهان تبدیل کرده بود، به طوری که امروزه در ایران، نوعی پرتقال به اسم یافا (و یا پرتقال فلسطینی) کشت و فروخته می شود.
به دلیل این رشد و مرکزیت اقتصادی، جمعیت طبقه کارگری یافا نیز افزایش زیادی داشت، جمعیتی که اکثرا از سایر نقاط فلسطین برای کار به یافا مهاجرت کرده بودند. حدود ۷۰٪ جمعیت عرب یافا را طبقه کارگری تشکیل می داد. مشابه شهرهای دیگر در حال رشد خاورمیانه، مثل تهران، این جمعیت کارگری در حاشیه‌های شهر و در تبعیض نسبت به جمعیت مرفه‌تر، مثلا در محله منشیه (شمال شهر قدیم در امتداد ساحل مدیترانه) زندگی می‌کردند. جمعیت مرفه‌تر و تحصیل کرده یافا در محله عجمی (جنوب شهر قدیم در امتداد ساحل مدیترانه). در آستانه پایان قومیت بریتانیا بر فلسطین و شروع جنگ، این اختلافات طبقاتی در غنی‌ترین شهر عربی فلسطین، برای اتحاد و آمادگی شهر وضعیت مبارکی نبود.
در پاییز سال ۱۹۴۷، دولت بریتانیا اعلام کرد که قصد ترک فلسطین را دارد، و پرونده فلسطین را به سازمان تازه تأسیس ملل ارجاع می‌دهد. مجمع عمومی سازمان ملل در ماه نوامبر ۱۹۴۷، طرح تقسیم فلسطین به دو دولت عربی و یهودی را داد. این طرح با مخالفت اعراب فلسطینی که اکثریت ۶۷٪ جمعیت فلسطین را تشکیل می‌دادند و به دنبال استقلال و حاکمیت واحد برای تمامی اهالی فلسطین را داشتند مواجه شد. شهر یافا، با جمعیت ۸۰ هزار نفر قرار بود به عنوان بخشی برون‌بوم از دولت عربی فلسطین،‌احاطه شده توسط اراضی دولت پیشنهادی یهودی فلسطین، و دور از نزدیک‌ترین شهرهای و آبادی دیگر تحت حاکمیت دولت پیشنهادی عربی باشد. پیشنهاد سازمان ملل این بود که تمامی روستاها و باغات عربی-فلسطینی اطراف یافا، با جمعیت ۴۰ هزار نفر به دولت پیشنهادی یهودی فلسطین داده شوند.
با شروع «جنگ میان‌قومی»، از لحاظ جغرافیایی، یافا در همسایگی بزرگترین شهرها و شهرک‌های یهودی بود. بطور مثال،‌ محله منشیه (با جمعیت ۱۲ هزار نفر) در شمال شهر، در همسایگی شهر تل آویو و منطقه عجمی در همسایگی شهرک بت یام بود. تنها ارتباط زمینی یافا با سایر شهرهای عرب فلسطین، جاده یافا-رمله-بیت المقدس (جاده ۴۴ امروزی) بود. درگیری‌ها در همان روز اول بعد از مصوبه مجمع عمومی سازمان ملل، در تاریخ ۳۰ نوامر ۱۹۴۷ آغاز شد. این روز در یافا و تل آویو به طور عادی شروع شد. بازارها باز بودند،‌اتوبوس‌های حامل یهودیان از محلات عرب‌نشین و اتوبوس‌های حامل اعراب از محلات یهودی‌‌نشین عبور می کردند. اما در آن روز، در نقطه‌ای دیگر از فلسطین، بعضی اعراب به اتوبوس‌های شهرکهای یهودی حمله مسلحانه کرده بودند، و با رسیدن این خبر به یافا و تل آویو، رفت و آمد اتوبوس‌ها لغو شد. شایعات خشونت در بازار کارمل (بازاری که در آن زمان بازار فعالیت اقتصادی مشترک یهویان و اعراب فلسطینی بود) در مرز بین شمال منشیه و تل آویو، منجر به تخلیه محله توسط اعراب و یهودیان شد. روزهای اول جنگ شاهد اعتصاب سراسری اعراب، درگیری‌ها و تیراندازی‌ها در محلات بین یافا و شهرهای یهودی اطراف، و انفجار بمب در قلب شهر یافا به دست گروههای میلیشیای صهیونیستی ایرگون و لحی بود. حمله تروریستی گروه لحی علیه ساختمان «سرایا» در قلب شهر قدیمی یافا و کشتار ۲۶ فلسطینی در تاریخ ۴ ژانویه ۱۹۴۸، اثر قابل توجهی بر جو شهر داشت. بر اثر این اتفاقات، جمعیت غنی‌تر و مرفه‌تر شهر شروع به ترک شهر و فرار از درگیری‌ها کردند. در همان ماه‌های اول، تا نیمه ژانوین ۱۹۴۸، حدود ۱۵ هزار نفر از فلسطینی‌های یافا از طریق دریا به غزه،‌ عکا، و یا لبنان و مصر پناه بردند.
از میانه ماه فوریه ۱۹۴۸، فرماندهان و قوای داوطلب عربی از سایر کشورهای عرب، برای کمک به یافا به این شهر آمدند. این اتفاقات باعث شدیدتر شدن درگیریها، بالاخص در منشیه و ابوکبیر شد. قوای داوطلب عرب به سمت مناطق مسکونی تل آویو و قوای هگانا به روستای ابوکبیر خمپاره پرت کردند. فرار ساکنین عرب شهر یافا از این شهر، به طور مداوم ادامه داشت. مردم شهر یافا رابطه خوبی با قوای داوطلب عرب خارجی نداشتند. این قوا با مردم شهر به طور تحقیرآمیز رفتار می کرده، و سلاح‌های محلی را به زور جمع‌آوری می کردند. این نارضایتی‌ها، دلیل دیگری شد در تضعیف نظامی و اجتماعی هرچه بیشتر یافا و فرار مردمان آن.  در این دوران، مسجد حسن بک در مرز بین منشیه و تل آویو نقش نظامی مهمی داشت، چرا که تک‌تیراندازهای عرب بالای مناره‌های مسجد موضع گرفتند و به رهگذران در تل آویو تیراندازی می‌کردند.
در این ۵ ماه اول جنگ، حدود هزار نفر از ساکنین یهودی تل آویو کشته شدند. همینطور، از ۴۰ هزار نفر جمعیت روستاهای حومه یافا، همه ساکنین آن آواره شده بودند، و از ۸۰ هزار نفر جمعیت خود شهر، ۳۰ هزار نفر آنها شهر را ترک کرده بودند. در نتیجه، حدود ۳۵ تا ۴۵ هزار نفر هنوز در شهر ساکن بودند.
در اواخر ماه آوریل، در طول «عملیات خامتس»،‌ قوای ایرگون روستاهای متعددی در حومه شرقی یافا را به تصرف در آوردند، و جمعیت آنها را به سوی شرق، شهر لد و کرانه غربی اخراج کردند. موفقیت ایرگون در این عملیات به معنای قطع کامل ارتباط زمینی یافا، و تنگ‌تر شدن حصر بر علیه این شهر، و همینطور سقوط محله منشیه در شمال این شهر بود. در این عملیات، خود شهر یافا نیز در آستان سقوط قرار داشت، که با میانجی‌گری انگلیسی‌ها این اقدام انجام نشد. در طول این عملیات،‌ قوای ایرگون رشته‌هایی خمپاره به مرکز شهر یافا پرتاب کردند، که منجر به ترس شدید ساکنان و فرار جمعی تعداد زیادی از ساکنین یافا به ساحل شهر و انتظار آنها برای آمدن کشتی تخلیه شد.
صلاح خلف ملقب به «ابو اياد»، از بنیان‌گذاران سازمان آزادی‌بخش فلسطین نیز یکی از زادگان و ساکنین شهر یافا بود، و در همین دوران بود که او به همراه خانواده‌اش با قایق به غزه گریختند. او این روزها را چنین توصیف کرد:
هنوز به پانزده سالگی نرسیده بودم. با دیدن این انبوه جمعیت مرد و زن، پیر و جوان، که به زور وزن چمدان‌ها و بغچه‌های خود را تحمل می‌کردند در بهت و حیرت بودم، انبوه جمعیتی که با درد و رنج، خود را در این هیوهای شوم به اسکله‌های یافا رساندند. گریه‌هایی که با هق هق و ناله آمیخته شده بود، هز از چندگاهی با صدای کرکننده انفجار قطع می‌شد.
“Not yet fifteen, I was overwhelmed by the sight of this huge mass of men, women, old people and children, struggling under the weight of suitcases or bundles, making their way painfully down to the wharfs of Jaffa in a sinister tumult. Cries mingled with moaning and sobs, all punctuated by deafening explosions.”
بعد از این عملیات، حدود ۱۵ هزار نفر هنوز در شهر بودند. حتی در طول آتش‌بس بعد از «عملیات خامتس»، و قطع شدن ارتباط شهر، تخلیه و آوارگی جمعیت یافا، چه از طریق دریا، و چه از طریق جاده بیت المقدس، با اسکورت قوای بریتانیایی ادامه داشت. در نهایت، در تاریخ ۱۴ مه ۱۹۴۸، یک روز پیش از تاریخ رسمی خروج قوای بریتانیایی از فلسطین و اعلام موجودیت دولت اسرائیل، شهر یافا، در حالی که فقط حدود ۴٬۰۰۰ نفر از جمعیت آن در شهر باقی مانده بود، تسلیم قوای هگانا شد.
عکس هوایی از یافا، حومه، و باغات مرکبات اطراف آن، ۱۹۳۷
بندر یافا و باغات مرکبات اطراف آن، ۱۹۳۷
‌شهر قدیمی یافا، ۱۹۳۷
نقشه پیشنهادی مجمع عمومی سازمان ملل برای تقسیم فلسطین،  ۱۹۴۷
ساختمان «سرایا» بعد از تخریت ب
بازار کارمل، تابلوی هشدار خطر تیراندازی از مناره‌های مسجد حسن بک، فرویه ۱۹۴۸
روستاهای فلسطینی در حومه شرقی یافا که در «عملیات خامتس» در ماه آوریل سقوط کرده و جمعیت آن پاکسازی شد
نقشه حرکات نظامی ایرگون، و اشغال منشیه، ابوکبیر، و سایر روستاهای شرق یافا،‌ آوریل ۱۹۴۸
خمپاره تولیدی هگانا در حومه تل آویو، ۲۸ مه ۱۹۴۸.