آثار فارسی ابن سینا
رساله‌های جعلی

ابن سینا رسائلی هم به فارسی داشته است که ابن ابی‌اصیبعه به آنها اشاره کرده است. رساله‌هایی در موضوعات مختلف به زبان فارسی، چون رساله نبض، معراجنامه، کنوزالمعزّمین، ظفرنامه، علل تسلسل موجودات و چند نوشتة دیگر به نام او موجود است که در صحت انتساب اغلب آنها به وی جای تردید است. از میان رسائل منسوب به ابن سینا تنها رساله نبض به تصری در رسالة سرگذشت ذکر شده است و با توجه به اشاره‌ای که از ابن ابی‌اصیبعه نقل شد، می‌توان گفت که برخی دیگر از عناوین یاد شده نیز از نوشته‌های ابن سینا است.
در زمان جشن‌های هزاره در سال ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲، انجمن آثار ملی (انجمن آثار ملی) در تهران مجموعه‌ای از رساله‌های فارسی، همه کوتاه، منتشر کرد که در نسخه‌های خطی آمده است که از قلم ابن سینا است. با این حال، همه آنها حاوی شواهدی هستند که تردید در انتساب را برمی‌انگیزند و هیچ‌یک در فهرست آثار ابن سینا ذکر نشده است. ژیلبر لازار جعلی بودن این رساله‌ها را در یک مطالعه مفصل نشان داده است. نشانه‌های مختصری از محتوای هر یک در زیر آمده است:
رساله نفس، ویرایش م. عمید، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. این در واقع یکی از دو ترجمه فارسی موجود از رساله عربی ابن سینا در مورد روح است که در نسخه‌های خطی مختلف شش عنوان مختلف دارد. عمید اظهار می‌دارد که تمام نسخه‌های خطی که در تهیه ویرایش خود استفاده کرده است، ترجمه را به خود ابن سینا نسبت می‌دهند. با این حال، زبان این ترجمه تفاوت زیادی با زبان دانشنامه دارد و پر از کلمات و اصطلاحات فنی عربی است که در قسمت‌های مربوطه در دانشنامه یافت نمی‌شود، مانند ادراک (ادراک) در صفحه ۱۹ به جای دریافت همان‌طور که در دانشنامه، طبیعیات، صفحه ۱۰۱ آمده است؛ قوه عامله (قوه عامله) در صفحه ۲۴ به جای قوه کنشی؛ قوه عالمه (قوه شناختی) در صفحه ۲۴ به جای قوه دریافت نظری. علاوه بر این، از گفته مترجم نسخه فارسی دیگر می‌دانیم که ابن سینا شخصاً رساله خود را از عربی به فارسی ترجمه نکرده است؛ به گفته این مترجم در مقدمه خود، «مردی دانشمند این رساله (در اینجا المعاد نامیده می‌شود) را به فارسی ترجمه کرده بود، اما با مقایسه ترجمه با متن اصلی، آن را ناقص، نادرست و ناتمام یافت، و بنابراین، به درخواست دوستی، ترجمه‌ای جدید و کامل‌تر و دقیق‌تر انجام داد».
رساله اندر حقیقت و کیفیت سلسله موجودات و تسلسل اسباب و مسببات (رساله در مورد واقعیت و نحوه ارتباط موجودات و ارتباط متقابل علل و معلول‌ها)، ویرایش م. عمید، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. این رساله به صورت پرسش و پاسخ نوشته شده است—شیوه‌ای که معمولاً توسط ابن سینا استفاده نمی‌شود. این رساله قطعاً جعلی است، نه تنها به این دلیل که واژگان و عبارت‌بندی، ارجاع مداوم به قرآن و ذکر آیات آن در حمایت از استدلال‌ها، و عدم دقت و نادرستی منطقی مقدمات و استنتاجات، غیرمعمول در آثار معتبر ابن سینا است، بلکه بالاتر از همه به این دلیل که ادعاها با آموزه‌های ابن سینا در تضاد است. کلمات مستعار (قرض گرفته شده یا استعاری)، مستفاد (فهمیده شده)، جایز (مجاز)، جایز الوجود (مجاز به وجود)، که از پاسخ به سؤال اول به بعد تکرار می‌شود، نه تنها غیر ابن سینایی است، بلکه معانی‌ای دارد که با مفاهیم ابن سینا از ممکن (بالقوه) و ممکن الوجود (بالقوه موجود) در تضاد است. به این سؤال که آیا وجود خالق را می‌توان از وجود موجودات مخلوق استنباط کرد، با ادعای خلقت از عدم (ابداع) پاسخ داده می‌شود، که متکلمان اشعری آن را مطرح کردند و ابن سینا همیشه آن را رد می‌کرد و نظریه خود را در مورد فرایند (صنع) در مقابل آن قرار می‌داد (دانشنامه، [منطق، راه جدلیان]).
معیار العقول (سنجش ذهن‌ها)، ویرایش ج. همایی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. موضوع، که بسیار دور از علایق ابن سینا است، و استفاده از اصطلاحات عربی مانند صلب (ستون فقرات)، ثقل (وزن)، رسن (طناب)، که در نثر فارسی ابن سینا یافت نمی‌شود، اثبات کافی برای جعلی بودن این رساله است.
قراضه طبیعیات (تکه‌ای از علوم طبیعی)، ویرایش غ.ح. صدیقی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲. در سطرهای اول مقدمه خود، ویراستار اذعان می‌کند که این رساله، به جز شکل، هیچ وجه اشتراکی با آثار فارسی ابن سینا ندارد. ارائه مسائل، طرفداری از نظریه‌های خاص مانند نظریه غایت‌شناختی، فراوانی اصطلاحات عربی و ویژگی‌های زبان، همه ثابت می‌کنند که این رساله کوتاه جعلی است.
کنوز المعظمین (گنج‌ها برای مردان بزرگ)، ویرایش ج. همایی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲، کتابچه راهنمای کوچکی در مورد استفاده عملی از طلسم‌ها. نسخه عربی نیز با عنوان النیرنجات وجود دارد. همایی با این استدلال که تمام نسخه‌های خطی نام ابن سینا را دارند، فکر می‌کرد که این رساله باید معتبر باشد. با این حال، باور کردن اینکه ابن سینا، که رساله‌های منطق را در صدر تمام آثار فلسفی خود قرار داده و منطق خود را بر اصول موضوعه عقل محض بنا نهاده است، می‌تواند با چنین اعتقادی به آموزش هنرهای جادویی سوق داده شود، دشوار است. شواهد بیشتر جعلی بودن، تفاوت‌های سبک و زبان با نوشته‌های فارسی ابن سینا و توصیه‌ای است که در مقدمه آمده است مبنی بر «این کتاب را از بی‌احتیاطی افراد فاقد صلاحیت و ناشایست دور نگه دارید».
رساله جودیه، ویرایش م. نجم‌آبادی، تهران، ۱۳۳۰ ش. /۱۹۵۱، کتابچه راهنمای کوتاهی در مورد پیشگیری و، بالاتر از همه، درمان بیماری‌هایی از عطسه گرفته تا دسته‌های مگس و شامل مارگزیدگی. ویراستار، که خود پزشک است، به خاطر دانش دقیق و موشکافانه‌ای که با آن داروهای توصیه شده را توضیح و تفسیر می‌کند، شایسته تقدیر است. او انتساب به ابن سینا را معتبر می‌داند و فکر می‌کند که عنوان باید به درستی رساله محمودیّه باشد زیرا این اثر به سلطان محمود غزنوی تقدیم شده است. با این حال، نثر آن به هیچ وجه قابل مقایسه با آثار فارسی ابن سینا نیست، و پندها و داروهای آن بسیار ساده و زودباورانه است که از قلم هر پزشک، حتی یک پزشک روستایی، چه رسد به نویسنده قانون در طب، برآید. تقدیم نامه که ابن سینا را به سلطان محمود مرتبط می‌کند، نمونه دیگری از سادگی و بی‌آلایشی جاعل است.
ظفرنامه، ویرایش غلامحسین صدیقی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲، مجموعه کوچکی از پندها که گفته می‌شود توسط بزرگمهر در پاسخ به سوالات خسرو اول انوشیروان بیان شده است. اگر چنین است، باید از متن پهلوی ترجمه شده باشد. تنها منبع خارجی که ترجمه در آن به ابن سینا نسبت داده شده است، کشف الظنون حاجی خلیفه است، که بر اساس آن شاهزاده سامانی نوح بن منصور به وزیر خود ابن سینا دستور داد این مجموعه پندها را از پهلوی به فارسی برگرداند. تمام شواهد به سردرگمی یا انتساب ساختگی اشاره دارد. ابن سینا زبان پهلوی را نمی‌دانست و وزیر نوح بن منصور نبود. علاوه بر این، زبان آن قابل مقایسه با آثار فارسی ابن سینا نیست. صدیقی در مقدمه عالی خود به‌طور جالب توجهی در مورد توضیحات احتمالی می‌نویسد.
به لیست بالا باید رساله‌ای به نام معراج‌نامه اضافه شود [که م. آشنا آن را ندیده است]. به گفته مهدوی، این متن دو بار منتشر شده است: ابتدا به صورت فاکسیمیله، دوم به صورت چاپی توسط غلامحسین صدیقی در مجموعه انجمن آثار ملی (تهران، ۱۳۳۱ ش. /1952).