کودتای ۲۸ مرداد
اجرای عملیات آژاکس > وقایع ۲۸ مرداد

رئیس دفتر تیمسار فضل‌الله زاهدی که از اعضای سازمان نظامی حزب توده ایران بود، برنامه کودتا را سه روز پیش از کلید خوردن کودتای ۲۸ مرداد به حزب توده ایران اطلاع داده بود. از این روی حزب توده شروع به سازماندهی تظاهرات در تهران و شهرستان‌ها به نفع محمد مصدق کرد. در این بین گروهی نیز به شایعه پراکنی و اقدامات تندروانه از قبیل تهدید روحانیون و توهین به مقدسات اسلامی و درخواست الغای سلطنت و حتی رئیس‌جمهور شدن مصدق را مطرح کردند. مصدق که تظاهرات را در خدمت طرفداران سلطنت می‌دانست، دستور جلوگیری از تظاهرات را به پلیس و ارتش ابلاغ کرد.
از ساعات اولیه صبح ۲۸ مرداد جمعیتی از سمت جنوب به سمت مرکز شهر تهران به راه افتادند. عوامل کودتا با پیگیری و خرج کردن مبلغ زیادی پول نیروهایی از اوباش و زنان محلات مختلف (مانند پری بلنده) را یکدل کردند و صبح روز چهارشنبه ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ خیابان‌های تهران شاهد حرکت این نیروها و نیروهای نظامی با شعار «جاوید شاه» بود. تا بعد از ظهر خیابان‌ها در کنترل افرادی بود که به طرفداران مصدق حمله می‌کردند. دفترهای احزاب و نشریات طرف‌دار مصدق یا حزب توده غارت شد و به آتش کشیده شد.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
 نهضت ملی‌شدن نفت:  نهضت ملی‌شدن نفت
دربار: دربار
 محمدرضا پهلوی  ثریا اسفندیاری: 
نخست‌وزیران: نخست‌وزیران
 احمد قوام محمد ساعد حاجیعلی رزم‌آرا حسین علاء محمد مصدق فضل‌الله زاهدی :  احمد قوام محمد ساعد حاجیعلی رزم‌آرا حسین علاء محمد مصدق فضل‌الله زاهدی 
چهره‌های مهم: چهره‌های مهم
 محمد مصدق سید ابوالقاسم کاشانی غلامحسین صدیقی اصغر پارسا  مظفر بقایی مجتبی نواب صفوی کریم سنجابی علی شایگان حسین مکی عباس خلیلی اللهیار صالح سرتیپ افشارطوس حسین فاطمی احمد زیرک‌زاده خسرو قشقایی  کاترین لمبتون  خلیل ملکی  اسدالله رشیدیان  اسکندر آزموده  شعبان جعفری  نعمت‌الله نصیری  شاپور ریپورتر  کرمیت روزولت  نورمن شوارتسکف  سیدضیاءالدین طباطبائی:  محمد مصدق سید ابوالقاسم کاشانی غلامحسین صدیقی اصغر پارسا  مظفر بقایی مجتبی نواب صفوی کریم سنجابی علی شایگان حسین مکی عباس خلیلی اللهیار صالح سرتیپ افشارطوس حسین فاطمی احمد زیرک‌زاده خسرو قشقایی  کاترین لمبتون  خلیل ملکی  اسدالله رشیدیان  اسکندر آزموده  شعبان جعفری  نعمت‌الله نصیری  شاپور ریپورتر  کرمیت روزولت  نورمن شوارتسکف  سیدضیاءالدین طباطبائی
احزاب و گروه‌ها: احزاب و گروه‌ها
 سیا  ام آی ۶  جبهه ملی ایران  حزب پان ایرانیست  حزب توده ایران  حزب ملت ایران  حزب ایران  جمعیت آزادی مردم ایران  حزب سومکا  حزب دموکرات  فدائیان اسلام  شرکت نفت ایران و انگلیس:  سیا  ام آی ۶  جبهه ملی ایران  حزب پان ایرانیست  حزب توده ایران  حزب ملت ایران  حزب ایران  جمعیت آزادی مردم ایران  حزب سومکا  حزب دموکرات  فدائیان اسلام  شرکت نفت ایران و انگلیس
وقایع مهم: وقایع مهم
 صنعت نفت ایران  ایران جنگ جهانی دوم  کمیسیون مخصوص نفت  ملی شدن صنعت نفت  قرارداد دارسی  قرارداد ۱۹۳۳  قرارداد گس-گلشائیان  قرارداد کنسرسیوم  قیام ۳۰ تیر  توطئه قتل مصدق، ۱۳۳۱  همه‌پرسی انحلال مجلس شورای ملی (۱۳۳۲)  کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲  کودتای ۲۸ مرداد:  صنعت نفت ایران  ایران جنگ جهانی دوم  کمیسیون مخصوص نفت  ملی شدن صنعت نفت  قرارداد دارسی  قرارداد ۱۹۳۳  قرارداد گس-گلشائیان  قرارداد کنسرسیوم  قیام ۳۰ تیر  توطئه قتل مصدق، ۱۳۳۱  همه‌پرسی انحلال مجلس شورای ملی (۱۳۳۲)  کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲  کودتای ۲۸ مرداد
: 
با شروع تظاهرات، گروه‌هایی از مردم نیز تحت تأثیر این جو به صف شعاردهندگان علیه مصدق پیوستند و از سوی دیگر، نظامیانی که با دریافت پول به شرکت در کودتا رضایت داده بودند، همراه جمعیت شدند. اسناد منتشر شده در آمریکا نشان می‌دهد که در همین زمان، بیشتر مقام‌های ارشد نظامی و حتی خود فضل‌الله زاهدی مخفی شده یا به آمریکایی‌ها پناه برده بودند.
چند ساعت پس از شروع تظاهرات، غوغاگران به پشتگرمی تانک‌ها دفتر نزدیکان و روزنامه‌های هوادار مصدق را غارت کردند. در این میان، دفتر حزب توده نیز از یورش «شاه دوستان» و «کمونیسم ستیزان» در امان نماند. دولت مصدق و حتی حامیان او در ارتش واکنشی به این تحولات نشان ندادند.
در اصفهان، حزب توده فراخوان بزرگی انجام داد و جمعیت زیادی بیرون از شهر تجمع کردند تا به حمایت از دولت مصدق تظاهرات کنند. اما هنگامی که به زاینده رود رسیدند مسئولین حزب آنها را از ورود به شهر منع کردند.
روایت‌های بسیاری از دلایل بی تحرکی مصدق و هواداران او شده است: جدی نگرفتن خطر، ضعف در تصمیم‌گیری به موقع، عدم ارتباط مناسب در سطوح بالا یا فرسودگی توأم با ناامیدی مصدق و یارانش، نمونه‌هایی از این روایات است. به هر روی، ساعاتی پس از ظهر، درگیری بین طرفداران و مخالفان مصدق به اطراف خانه او کشیده شد. عده اندکی از نظامیان وفادار به مصدق با همه توان در برابر یورش جمعیت و نظامیان حامی کودتا مقاومت کردند اما تصرف ساختمان رادیو، پایان واقعی ماجرا بود. در ساعات پایانی روز، مقاومت در اطراف خانه نخست‌وزیر هم شکسته شد، جمعیت خانه مصدق را غارت کردند و او از طریق بام خانه‌اش جان به در برد.
موسی مهران محافظ مصدق در رابطه با گلوله‌باران منزل وی می‌گوید:
تمام دیوارهای خانه مصدق گلوله خورده بود و می‌خورد و صدای مهیبی می‌داد تا یکی از گلوله‌ها وارد اتاق می‌شود، آقای دکتر صدیقی گفت: آقا اجازه بدهید از اتاق خارج شویم اما دکتر مصدق گفت فقط تختم را جابه‌جا کنید.
منزل مصدق نیز با تانک و مسلسل مورد حمله نیروهای نظامی کودتا قرار گرفت و مصدق دستور عدم مقاومت به نیروی محافظ نخست‌وزیری داد و در خانه همسایه‌اش پناه گرفت. گروه‌های ضد مصدق و نظامیان به غارت منزل وی پرداختند. مهدی میراشرافی فرمان عزل مصدق و نصب سرلشکر زاهدی را از رادیو خواند. سرلشکر زاهدی که در این مدت نزد مأموران آمریکایی مخفی بود از مخفیگاه به درآمد. مردم با سکوت و حیرت این رویدادها را ناظر بودند. نه مصدق، نه طرفداران مصدق و نه حزب توده که وعده «تبدیل کودتا به ضد کودتا را در روزهای گذشته می‌داد اقدامی برای مقابله نکردند و کودتا پیروز شد.»