تفاوت ظفرنامه (خردنامه)
درون‌مایه کتاب

اینک متن ظفرنامه را از تاریخ گزیدۀ حمدالله مستوفی به اهتمام دکتر عبدالحسین نوایی می‌آوریم. باید توجه داشت که این متن با ظفرنامه در تاریخ گزیده‌ای که کاظم رجوی در "ترانۀ نوروزی یا نامۀ پیروزی" آورده است متفاوت است. وی قبل از ذکر متن ظفرنامه می‌نویسد: "این قسمت از یک نسخۀ قدیمی تاریخ گزیده که در 857 ه.ق نوشته شده، عیناً استنساخ می‌شود. این نسخۀ گرانبها از کتب مرحوم فرهاد میرزا معتمدالدوله بوده که در سال 1910 میلادی به سعی و اهتمام مستشرق معروف، مستر براون انگلیسی، عکس‌برداری شده است."  در این نسخه، قسمت اول ظفرنامه‌ای که خواهد آمد تا "بزرگمهر گفت از استاد پرسیدم از خدای تعالی چه خواهم..." موجود نیست و چنین به نظر می‌رسد که این قسمت بعدها بدان افزوده شده باشد. در تاریخ گزیده، بدون آن‌که نامی از ظفرنامه برده شود دربارۀ بزرگمهر آمده است:
"بوزرجمهر وزیر انوشیروان عادل بود و مروی‌نژاد. از سخنان اوست: پنج چیز به قضا و قدرست و سعی بنده در آن مفید نیست: زن موافق خواستن و فرزند آوردن و مال یافتن و جاه بلند کردن و زندگانی دراز یافتن و پنج چیز به جد و جهد بنده حاصل گردد. علم و ادب و شجاعت و یافتن بهشت و رستن از دوزخ، و پنج چیز طبیعی است: وفا و مدارا و تواضع و سخاوت و راست‌گویی و پنج چیز عادتی است: رفتن و خفتن و جماع کردن و بول و غایط کردن و پنج چیز موروثی است: روی خوب و خوی خوش و همت بلند و متکبری و سفلگی.
بورزجمهر گفت: از استاد پرسیدم از خدای تعالی چه خواهم تا همه چیز خواسته باشم؟
گفت: سه چیز: تندرستی و توانگری و ایمنی.
گفتم: کارهای خود به که سپارم؟ گفت: بدان که خود را شایسته داند.
گفتم: ایمن بر که باشم؟ گفت: بر دوستی که حسود نبود.
گفتم: چه چیز است که به همه وقتی سزاوار است؟ گفت: به کار خود مشغول بودن.
گفتم: در جوانی و پیری چه کار بهتر؟ گفت: در جوانی دانش آموختن و در پیری به کار بستن.
گفتم: کدام راست است که در نزد مردم خوار نماید؟ گفت: عرض هنر خود کردن.
گفتم: از دوست ناشایست چگونه باید برید؟ گفت: به سه چیز، دیدنش نارفتن، حالش را ناپرسیدن، و از او آرزو ناخواستن.
گفتم: کارها به کوشش است یا قضا؟ گفت: کوشش قضا را سبب است.
گفتم: از جوانان چه بهتر و از پیران چه نیکوتر؟ گفت: از جوانان، شرم و دلیری و از پیران، دانش و آهستگی.
گفتم: مهتری را که شاید و مهتر که باشد؟ گفت: مهتری را آن کس شاید که نیک از بد بداند و مهتر آن‌که به کاردان سپارد.
گفتم: حذر از که باید کرد تا رسته باشم؟ گفت: از ناکس چاپلوس که توانگر شده باشد.
گفتم: درین جهان چه چیز نیکوتر؟ گفت: تواضع بی‌مذلت و رنج بردن در کارها نه از بهر دنیا و سخاوت نه از بهر مکافات.
گفتم: درین جهان چه بدتر؟ گفت: تندی از پادشاهان و بخیلی از توانگران.
گفتم: سخی‌ترین کس کیست؟ گفت: آن‌که چون ببخشد شاد شود.
گفتم: بر مردم هیچ چیز عزیزتر از جان هست؟ گفت: سه چیز است که جان بدان پرورند: دین داشتن و کین خواستن و رستن از سختی.
گفتم: کدام چیز است که همه آن را جویند و کسی به جملگی درنیابد؟ گفت: چهار چیز: تندرستی و راستی و شادی و دوستی مخلص.
گفتم: نیکی کردن به یا از بدی دور بودن؟ گفت: از بدی دور بودن سر همۀ نیکوئی‌هاست.
گفتم: هیچ (هنر) بود که وقتی به عیب بازگردد؟ گفت: سخاوت با منت.
گفتم: چون است که مردم از حقیر علم نیاموزند؟ گفت: زیرا که عالم حقیر و حقیر عالم نباشد.
گفتم: چه چیز است که دانش را بیاراید؟ گفت: راستی.
گفتم: چه چیز است که بر دلیری نشان بود؟ گفت: عفو کردن در قدرت.
گفتم: آن کیست که در او هیچ عیب نیست؟ گفت: خدای تبارک و تعالی.
گفتم: از کارها عقلا را چه بهتر؟ گفت: آن‌که بد را از بدی بازدارد.
گفتم: از عیب‌های مردم، کدام زیان‌کارتر؟ گفت: آن‌که برو پوشیده باشد.
گفتم: از زندگانی کدام ساعت ضایع‌تر؟ گفت: آن زمان که به جای کسی نیکی تواند کرد و نکند.
گفتم: از فرمان‌ها کدام خوار نباید داشت؟ گفت: چهار فرمان: فرمان خدای تعالی و فرمان عقلا و فرمان پادشاه و فرمان پدر و مادر.
گفتم: کدام تخم است که به یک جا بکارند و دو جا بر دهد؟ گفت: نیکی کردن در حق مردم. در این جهان پاداش بینند و در آن جهان از خدای تعالی ثواب یابند.
گفتم: بهتر از زندگانی چیست؟ گفت: فراغت و امن.
گفتم: بدتر از مرگ چیست؟ گفت: درویشی و بیم.
گفتم: عاقبت را چه بهتر؟ گفت: خشنودی خدای تعالی.
گفتم: چه چیز است که مروت را تباه کند؟ گفت: چهار چیز: بزرگان را بخیلی، دانشمندان را عجب، زنان را بی‌شرمی و مردان را دروغ.
گفتم: چه چیز است که کار کردن پارسا را تباه کند؟ گفت: ستودن ستمکاران.
گفتم: این جهان را به چه در توان یافت؟ گفت: به فرهنگ و سپاسداری.
گفتم: چه کنم تا طبیب حاجت نباشد؟ گفت: کم خور و کم گوی و خواب به اندازه کن و خود را بهر کس میالای.
گفتم: از مردم که عاقل‌تر؟ گفت: کم‌گوی بسیاردان.
گفتم: دل از چه خیزد؟ گفت: از نیاز. گفتم: نیاز از چه خیزد؟ گفت: از کاهلی و فساد.
گفتم: رنج که کمتر؟ گفت آن‌که تنهاتر. گفتم: که پرمشقت‌تر؟ گفت: آن‌که پرعیال‌تر.
گفتم نامرادی از چه خیزد؟ گفت از استعجال در مبرات.
گفتم: پادشاهان را بلندی از چه خیزد؟ گفت: از عدل و راستی.
گفتم: شرم از چه خیزد؟ گفت: دین‌داران را از بیم دین و بی‌دینان را از نادانی.
گفتم: چه چیز است که حمیت را ببرد؟ گفت: طمع.
گفتم: در جهان چه چیز نیکوتر؟ گفت: تواضع بی مذلت و رنج بردن در کارها نه از بهر دنیا و سخاوت نه از بهر مکافات.
گفتم: اصل تواضع چیست؟ گفت: تازه‌رویی با فروتر از خود و دست بازداشتن از زنا.
گفتم: تدبیر از که پرسم تا مصیبت‌زده نشوم؟ گفت: از آن‌که سه خصلت دارد: دین پاک و صحبت نیکان و دانش تمام.
گفتم: پادشاهان را به چه چیز حاجت بیشتر افتد؟ گفت: به مرد دانا.
گفتم: در این جهان که بیگانه‌تر؟ گفت: نادان‌تر.
گفتم: در این جهان که نیک‌بخت‌تر؟ گفت: آن‌ که کردار به سخاوت بیاراید و گفتار به راستی.
گفتم: هیچ عز هست که در آن ذل باشد؟ گفت: عز در پادشاه و عز با حرص و عز با عشق.
گفتم: از خوی خوش کدام گزینم تا در غربت غریب نباشم؟ گفت: از تهمت‌زده دور شو و کم‌آزار باش و ادب به جای آور.
گفتم: حق مهتر بر کهتر چیست؟ گفت: آن‌که رازش نگه دارد و نصیحت ازو بازنگیرد و بر وی مهتری دیگر نگزیند.
گفتم: عبادت چند بهره است؟ گفت: سه بهره: یکی بهرۀ تن، عمل کردن، دوم بهرۀ زبان، ذکر گفتن، سیم بهرۀ دل، فکر کردن.
گفتم: نشان دوست نیک چیست؟ گفت: آن‌ که خطای تو بپوشد و تو را پند دهد و راز تو آشکارا نکند و برگذشته نگوید چنین می‌بایست.
گفتم: چه کنم تا زندگانی به سلامت گذرد؟ گفت: پرهیز کن از استخفاف بر پادشاه وقت و علمای دین و دوست صادق.
گفتم: نیکویی با که باید کرد؟ گفت: با عاقل و خداوند حسب.
گفتم: با چند گروه نیکویی نباید کرد؟ گفت: با ابله و بدگوی و بدفعل.
گفتم: نیکویی به چند چیز تمام شود؟ گفت: به تواضع بی‌وقت و سخاوت بی‌منت و خدمت بی طلب مکافات.
گفتم: چند چیز است که زندگانی بدان آسان گذرد؟ گفت: پرهیزکاری و بردباری و بی‌طمعی.
گفتم: سرمایه حرب کردن چیست؟ گفت: عزم درست و نیرو و نشاط.
گفتم: حاجت خواستن به چند چیز تمام شود؟ گفت: بدانچه از کسی خواهی که خوش‌خوی‌تر باشد و آن چیز خواهی که سزاوارتر.
گفتم: چند چیز است که از بیشی مستغنی نیست؟ گفت: خردمند اگرچه عاقل بود، از مشورت مستغنی نباشد و جنگی اگرچه زورمند بود، از حیلت مستغنی نگردد و سالک اگرچه پرطاعت باشد، از زیادتی آن مستغنی نباشد.
گفتم: چه کنم تا مردم مرا دوست دارند؟ گفت: در معامله ستم نکن و دروغ نگوی و به زبان کسی را مرنجان.
گفتم: از علم آموختن چه یابم؟ گفت: اگر بزرگی، نامدار شوی و اگر درویشی، توانگر شوی و اگر معروفی، معروف‌تر شوی.
گفتم: خواسته از بهر چه به کار آید؟ گفت: تا حق خویشان و نزدیکان بگزاری و به سوی پدر و مادر ذخیره بفرستی و توشۀ آن جهان از بهر خود برداری و دشمن را بدان دوست گردانی و دوست را بی‌نیاز کنی.
گفتم: چه چیز است که اگرچه نخورند، تن را سود دارد؟ گفت: شش چیز: جامه‌ی نرم و دیدار نیکو و صحبت بزرگان و نیکی دیدن از دوستان و گرمابۀ معتدل و بوی خوش."
در پایان این بخش از سخنان حکیم یادآور می‌شویم که مقدمۀ سخنان بزرگمهر در تاریخ گزیده به تصحیح عبدالحسین نوایی، در جاویدان خرد به آذرپاد نسبت داده شده است. و در آن آمده است: "کارها مقسوم است به بیست و پنج قسم، پنج به قضا و قدر است و پنج به اجتهاد و عمل و پنج به عادت و پنج آن به جوهر و پنج به ارث. آن پنج به قضاست اهل و فرزند و مال و سلطان و عمرست و آن پنج که..." 
علاوه بر پندنامه و ظفرنامه (خردنامه) بخش مهمی از جاویدان خرد را برگزیده‌های سخنان بزرگمهر تشکیل می‌دهد. همچنین مؤلف نهایه الارب فی اخبار الفرس و العرب نیز از قول عبدالله بن مقفع بعد از وصف انوشیروان و حکیمان و بزرگان دربار به سؤالاتی می‌پردازد که انوشیروان از بزرگمهر می‌نماید و وی پاسخ می‌دهد. این بخش تحت عنوان هفت بزم انوشیروان و دانایان در شاهنامه ذکر شده است که می‌توان بسیاری از بندهای پرسش و پاسخ در نهایه الارب را با ابیات شاهنامه در کنار هم گذارد.
همچنین بندهایی از سخنان بزرگمهر در جاویدان خرد و ظفرنامه نیز با آنچه در نهایه الارب و هفت بزم انوشیروان در شاهنامه آمده است با هم مطابقت دارند. خلاصه این‌که بین ظفرنامه، متن سخنان بزرگمهر و جاویدان خرد و هفت بزم انوشیروان و دانایان در شاهنامۀ فردوسی و همان هفت مجلس از قول ابن مقفع در نهایه الارب وجوه تشابه بسیار است و پندنامه را از این حیث می‌توان تا حدی از دیگر آثار ممیز دانست.
در عین حال، باید توجه داشت که هر مؤلفی، بنا بر ذوق و سلیقه و فرهنگ حاکم بر عصر خویش، مطالبی از آن را کاسته و یا در اغلب موارد بدان افزوده است که در وهلۀ اول این سخنان متفاوت به نظر آیند، در حالی که با دقت بیشتر می‌توان رگه‌های اصلی را بازشناخت. البته دسته‌بندی این سخنان و بازشناختن دخل و تصرف‌های انجام‌شده، خود زمان بسیار می‌طلبد.
چنان‌که قبلاً یادآور شده‌ایم، تعداد زیادی از سخنان بلوهر و بوذاسف با سخنان بزرگمهر در جاویدان خرد تطابق دارد و از آنجا که ذکر آنها باعث تکرار و اطالۀ کلام خواهد شد، اینک فقط چند نمونه برای نشان دادن مشابهت بسیار این دو مقوله می‌آوریم. 
نمونه‌هایی از مشابهت‌ها:
قال بوذاسف: اَخبرنی ایُّ النّاس أولی بالسّعادة.
قال بلوهر: المُطیع لله تعالی الّذی لا یَذنَبُ.
ان قیل لی: ایُّ النّاسِ اولی بالسّعاد؟ قُلتُ: اَقلِّهم ذنوباً.
قال بوذاسف: فایّ الرّجال اَکمَلُ فی الصّلاح.
قال بلوهر: اَکملُهم فی العقل.
فان قیل: و ایّ الرّجالِ افضلُ؟ قُلتُ اَعمَلُهم بالعقلِ والدّین.
قال بوذاسف: فَایّهُمُ اَعقَلُ.
قال بلوهر: اَبصَرُهم بالعاقبة و أنظرُهم فیها و اَغلَبُهم لِخصمائِهِ و اَشدِّهم مِنهم احترازاً.
فان قیل: و اَیُّهم اَعقَلُ: قُلتُ اَنظَرُهم فی العاقبةُ و اَبصُرهم بخصمائه و اَشَدُّهُم مِنهُم احتراساً.