سکه‌های ایلخانی
پیشینه > دوره متقدم

نخستین سکه‌های این دوره مشابه سکه‌های حکومت‌های پیشین در ایران بودند، با این تفاوت که در این سکه‌ها نام خاقان (منگوقاآن) و نام ایلخان (هولاکو) جایگزین نام‌های خلیفه و سلطان شده‌بودند. بااین‌حال سکه‌های جدید صرفاً دنباله سکه‌های پیشین نیستند. ثبت آیه ۲۶ سوره آل عمران بر این سکه‌ها نشان می‌دهد که از ابتدا حاکمان مغول با شعائر اسلامی آشنا بوده و با بهره‌گیری از آن‌ها سعی در توجیه حکومت خود بر مسلمانان را داشته‌اند. ضرب سکه به نام هولاکو تا سال‌ها پس از مرگ او نیز تداوم پیدا کرد. آخرین سکه‌هایی که نام هولاکو را برخود دارند، مربوط به ماردین و به‌تاریخ سال ۶۷۹ ه‍.ق هستند. نام اباقا، پسر و جانشین هولاکو، از سال ۶۶۴ ه‍.ق به‌تدریج بر سکه‌ها ظاهر شد و نخستین شهری که به نام او سکه ضرب کرد بغداد بود. اینکه چرا ضرب سکه به نام هولاکو در بخش غربی قلمروی ایلخانان تا سال‌ها پس از مرگش تداوم یافته مشخص نیست. در تعدادی از سکه‌های پسامرگ هولاکو، نام منگوقاآن نیز درج گردیده، درحالی‌که برخی دیگر تنها عنوان قاآن را برخود دارند. در همان زمان و چند سالی پس از آن، در مرو، دامغان، اسفراین، جرجان و تفلیس، سکه‌هایی تولید می‌شدند که عموماً فاقد نام حاکم و تاریخ ضرب بودند و تنها عنوان «قاآن العادل» را برخود داشتند.
تا انتهای دهه ۱۲۷۰ میلادی، ضرب سکه‌های نقره در تمام ایران رایج شده‌بود. به‌موازات این مسئله، ضرب سکه‌های طلا و مس نیز درحال افزایش بود. نخستین کوشش برای یکسان‌سازی سکه‌ها، همان هنگام و با ترویج سکه‌های دوزبانه مغولی-عربی صورت گرفت. این سکه‌ها نخستین‌بار سال ۶۷۴ ه‍.ق (۱۲۷۵ م) در تبریز ضرب شدند و در ابتدا نیز تنها سکه محلی تبریز محسوب می‌شدند، اما در طول دو دهه بعد از این تاریخ، به‌تدریج ضربشان در بیشتر ایران رواج یافت. یک‌سوی سکه‌های مذکور دارای متن شهادتین همراه با تاریخ و محل ضرب به خط کوفی بودند و بر سوی دیگرشان عبارات مغولی با خط اویغوری ثبت می‌شدند. از سال ۶۸۰ ه‍.ق اهالی گرجستان که مسیحی بودند اجازه یافتند تا به‌جای درج متن شهادتین، عبارت «بسم الاب و الابن و روح القدس (تثلیث)» را بر سکه‌های گرجی بیاورند. بدین‌ترتیب از این تاریخ تا سال ۶۹۸ ه‍.ق، گرجستان به تنها بخش قلمروی ایلخانان تبدیل شد که شعائر اسلامی بر سکه‌هایش درج نمی‌شدند. سکه‌های مذکور دارای نقش صلیب نیز بودند که در دوره سلطنت احمد تگودار برای مدت کوتاهی با ستاره جایگزین شد و نشان می‌دهد که تگودار به‌عنوان نخستین ایلخان مسلمان کوشیده تا نمادهای مسیحی را از سکه‌ها بزداید. سکه‌های گرجی منقوش به متن تثلیت دارای یک‌سوی مغولی نیز هستند که شامل عبارات رایج سکه‌های ایلخانی می‌شود. این سکه‌ها امروزه به «سکه‌های گرجی-هولاکویی» نامورند و شامل انواع نقره و مس می‌شوند.
میانگین وزن در نمونه‌های طلا از سکه‌های دوزبانه مغولی-عربی در زمان اباقا و جانشینانش تا پیش از غازان، برابر ۴٫۲۸ گرم است؛ وزن ایده‌آل آن‌ها مطابق مثقال مغولی بایستی ۴٫۴۸ گرم باشد. نمونه‌های نقره از همین سکه‌ها با وزن کمی بیش از نصف مثقال مذکور ضرب می‌شدند و میانگین وزن ۲٫۴۳ گرم دارند. از سال ۶۸۳ ه‍.ق (۱۲۸۴ م)، مثقال معیار سکه‌های نقره به‌وزن ۴٫۲۴ تغییر کرد و سکه‌های نقره با کمی افزایش وزن به میانگین ۲٫۴۷ گرم رسیدند. بدین‌ترتیب از این تاریخ تا دوره غازان، سکه‌های طلا و نقره استاندارد هر کدام با مثقال ویژه خود ضرب می‌شدند. نوشته‌های مغولی این سکه‌ها، وفاداری ایلخان به خاقان دودمان یوآن را اعلام می‌کردند.
از زمان احمد تگودار نام ایلخان بر سکه‌های دوزبانه مغولی-عربی با الفبای عربی نیز ثبت می‌شد تا عموم مردم بتوانند نام فرمانروا را در سکه‌ها تشخیص دهند. مورد جالب‌توجه در این زمینه گیخاتو است که به‌جای نام خودش، لقب بودایی تبتی «ایرنجین تورجی (جواهری از الماس)» را با دو خط اویغوری و عربی بر سکه‌ها ثبت می‌کرد.
بااین‌که عربی و پس از آن مغولی زبان‌های چیره بر سکه‌های ایلخانی محسوب می‌شوند، سکه‌هایی نیز وجود دارند که دارای اصطلاحات و عبارات فارسی هستند. برای نمونه در سکه‌هایی که پادشاه خاتون در کرمان ضرب کرده، از ایلخان وقت با عنوان «گیخاتو پادشاه جهان خداوند عالم» یاد شده‌است. همچنین اصطلاحات «پادشاه جهان» و «پادشاه عالم» از زمان اباقا جزو عناوین معمول برای معرفی قاآن و گاهی حتی معرفی ایلخان بوده‌است.
با روی‌کار آمدن غازان، عنوان قاآن که اشاره‌ای به خاقان مغول بود از سکه‌ها برداشته شد. ایلخان جدید برای نمایش اقتدار و مشروعیتش شروع به ثبت چندین عنوان افتخاری مختلف مانند «پادشاه جهان»، «پادشاه اسلام»، «شهنشاه اعظم» و «سلطان الاسلام» بر سکه‌هایش کرد. هرچند که پس از تثبیت حکومتش و آغاز اصطلاحات پولی تنها به ذکر نام «غازان محمود» بر سکه‌ها اکتفا کرد. در گرجستان به‌دلیل اختلاف با اردوی زرین و لزوم پشتیبانی سیاسی خاقان برای حاکمیت بر آن سرزمین، ضرب سکه‌ها تا مدتی با همان فرمول سنتی «ضرب سکه توسط ایلخان به نام خاقان» ادامه یافت. از سال ۶۹۸ ه‍.ق تا ابتدای پادشاهی اولجایتو، طی یک روند چند ساله، سکه‌های اصلاحی به‌تدریج جایگزین سکه‌های گرجی-هولاکویی شدند.