خلافت علی بن ابی‌طالب
قلمرو، ساختار و عوامل حکومتی

علی اکبر ذاکری در کتاب سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب، کارگزاران حکومتی را به هفت دسته تقسیم می‌کند که عبارتند از ۱) استانداران و فرمانداران، ۲) کارگزاران بیت‌المال ۳) کارگزاران گردآوری صدقات، زکات و مالیات، ۴) بازرسان، ۵) قضات ۶) کاتبان و دبیران ۷) حاجبان و دربانان که جمع آنان بالغ بر نود و یک تن می‌شود. همچنین عده‌ای به عنوان عیون (نیروی اطلاعاتی)، سفیران و فرستادگان و نیروهای نظامی و انتظامی (شرطه الخمیس) خدمت می‌کردند.
مناطق تحت حکومت علی عبارت بود از شبه‌جزیره عربستان که شامل حجاز، تهامه، نجد، یمن و یمامه می‌شده‌است. عراق شامل مناطق غربی فرات، مناطقی همچون حیره و انبار، مناطق شمالی بین‌النهرین که جزیره نامیده می‌شده و موصل مرکز آن بوده و مناطق جنوبی بین‌النهرین که از جمله شهرهای مهم آن مدائن و بصره بوده‌است. ایران بزرگ که شامل چند استان مجزا نظیر آذربایجان، خراسان و سجستان بوده و فرماندارانی در شهرهای مهم آن نظیر اهواز، ری، اصفهان، همدان، قزوین، اصطخر، اردشیر خره حکمرانی می‌کرده‌اند. همچنین مصر نیز تا مدتی تحت حاکمیت علی بوده‌است. اما شام تحت فرمان معاویه بود، که از حکومت علی سرپیچی نمود. در این زمان سرزمین جزیره بین علی و معاویه تقسیم شده بود. شهرهای موصل، نصیبین، هیت، آمد و سنجار تحت فرمان علی و شهرهای رقه، رها (ادسا)، قرقیسیا و حران تحت فرمان معاویه بودند و درگیری‌های مرزی مکرری در آن‌ها رخ می‌داد.
مهمترین استانداران و فرمانداران منصوب علی که در منابع تاریخی موجودند، به شرح ذیل است
| فرمانداران علی> استان (ولایت) | فرمانداران علی> فرماندار (والی) | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  | فرمانداران علی>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مصر | محمد بن ابی حذیفه، قیس بن سعد بن عباده، محمد بن ابوبکر، مالک اشتر نخعی (در راه مسموم شد و به مصر نرسید) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| مکه | ابوقتاده انصاری، قثم بن عباس (بعد از نبرد جمل) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| مدینه | تمیم بن عمرو (هنگام نبرد جمل)، سهل بن حنیف (پیش از نبرد صفین)، تمام بن عباس، ابوایوب انصاری و حارث بن ربیع |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| آذربایجان | اشعث بن قیس (منصوب عثمان)، سعد بن حارث خزاعی، قیس بن سعد بن عباده (قبل یا پس از نبرد صفین) و در اواخر حکومت علی قائم مقام قیس: عبدالله بن شبیل احمسی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| جزیره | مالک اشتر نخعی (بعد از نبرد جمل)، شبیب بن عامر جد کرمانی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| موصل | نظر جواد فاضل: سعد بن مسعود ثقفی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| بصره | عثمان بن حنیف (قبل از نبرد جمل)، عبدالله بن عباس (بعد از نبرد جمل) و قائم‌مقام ابن‌عباس: زیاد بن ابیه، ابوالاسود دؤلی (پس از ترک امارت بصره از سوی ابن‌عباس و انتصاب زیاد بن ابیه به امارت فارس و کرمان) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| کوفه | ابوموسی اشعری (منصوب عثمان بود و در دورهٔ پیش از نبرد جمل مدتی ابقا شد)، قرظه بن کعب (در زمان نبرد جمل)، عقبه بن عمرو (نائب علی در کوفه در زمان نبرد صفین) و هانی بن هوذه (نائب علی در کوفه در زمان نبرد نهروان) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| یمن | حبیب بن منتجب (منصوب عثمان بود و علی او را ابقا کرد، قبل از نبرد جمل)، عبیدالله بن عباس (بعد از نبرد جمل) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| عمان | حلوف بن عوف ازدی، نعمان بن عجلان زرقی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| سرزمین بحرین | عمر بن ابی سلمه (بعد از نبرد جمل تا نبرد صفین)، نعمان بن عجلان زرقی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| اهواز | خریت بن راشد |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| مدائن | حذیفه بن یمان (منصوب عثمان و علی او را ابقا کرد)، یزیدبن قیس ارحبی (بعد از نبرد جمل)، لام بن زیاد، سعد بن مسعود ثقفی (از هنگام نبرد صفین) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| هیت | کمیل بن زیاد |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| استان عالی (انبار) | ابوحسان بن حسان بکری |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| استان زوابی (کردستان عراق) | سعد بن مسعود ثقفی (بعد از نبرد جمل تا نبرد صفین) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| ماهان (شامل کرمانشاه و نهاوند) | عبدالرحمن بن بدیل خزاعی (قبل از نبرد صفین) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| حیره | قرظه بن کعب (نظر جواد فاضل) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| همدان | جریر بن عبدالله بجلی (منصوب عثمان بود و پیش از نبرد جمل مدتی ابقا شد) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| اصفهان، ری و همدان | مخنف بن سلیم که وی از زمان نبرد صفین حارث بن ربیع را جانشین در اصفهان و سعد بن وهب را جانشنین در همدان قرار داد. پس از نبرد صفین یزیدبن قیس ارحبی به این سمت منصوب شد. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| ری | یزید بن حجیه (بعد از نبرد نهروان) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| قزوین | ربیع بن خثیم اسدی کوفی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| خراسان | جعده بن هبیره بن ابی وهب (بعد از نبرد جمل)، خلید بن قره یربوعی (قبل از نبرد صفین)، حریث بن جابر حنفی بکری |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| حلوان (کرمانشاهان) | اشعث بن قیس، اسود بن قطبه یا قطیبه یا قطنه، نظر جواد فاضل: عدی بن حارث |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| اصطخر | منذر بن جارود، نظر جواد فاضل: قدامة بن مظعون ازدی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| اردشیر خره | مصقله بن هبیره |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| فارس و کرمان | عبداللّه بن اهتم، زیاد بن ابیه (در سال آخر) (طبق برخی منابع عمرو بن سلمه ارحبی و قرظه بن کعب انصاری پیش از زیاد مدتی فرماندار فارس بوده‌اند) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| سجستان | عون بن جعده (قبل از نبرد جمل)، ربعی بن کأس (بعد از نبرد جمل) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| هزارستان | شنسب بن جرمک (نظر جواد فاضل) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| شام | علی در بدو خلافت سهل بن حنیف را به فرمانداری شام منصوب کرد، اما طرفداران معاویه به وی اجازهٔ ورود به شام را ندادند. |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
: