stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
الاحکام السلطانیه
خلافت

اصلی ترین دلیل ماوردی برای نگارش این کتاب تنظیم رابطهٔ نهاد خلافت و سلطنت بود زیرا که در زمان خلافت عباسی بین منافع و حقوق خلفای عباسی و حقوق سلاطین آل بویه تضاد پیش‌آمده بود. بر همین مبنا ماوردی با تدوین حقوق سیاسی در کتاب الاحکام السلطانیه به تقویت نهاد "خلافت" پرداخت.
این کتاب در بیست باب تنظیم شده است که باب اول آن درمورد عقد خلافت است و باب های دیگر از وزارت گرفته تا قضاوت و جهاد را دربرمی‌گیرد.
خلافت > خلیفه یا امام مسلمین و مسئله بیعت

از نظر ماوردی وجود امام یا خلیفه برای مسلمین واجب است. همچنین او خلیفه را جانشین پیامبر اسلام می‌دانست که سیاستِ ملت اسلام و قواعد دین به او تفویض می‌شود، پس حکم وی بر همه احکام سلطه(سلطان) تقدم دارد. 
ماوردی خلیفه را انتخابی می‌داند و انتخاب آن نیز یا به شکل اهل حل و عقد است و یا شیوه استخلاف. 
نکته مهم در این کتاب اینست که ماوردی شیوهٔ استیلا برای خلیفه شدن را رد می‌کند و این شیوه را برای اُمرا مشروع می‌داند نه خلفا، پس بنا بر این حکم از نظر ماوردی خلافت امویان که به شکل استیلا(غلبه نظامی) حاصل شده بود مشروعیت ندارد.
خلافت > اهل حل و عقد

انتخاب خلیفه به این شیوه در اصل به ماجرای سقیفه و شیوه انتخاب خلیفه اول ابوبکر برمی‌گردد. تعداد این شورا از نظر ماوردی می‌تواند یکنفر (مثل ماجرای بیعت کردن عباس عموی پیامبر اسلام با علی ابن ابیطالب)، سه نفر(مثل عقد نکاح) و یا شش نفر (مثل انتخاب خلیفه سوم مسلمین یعنی عثمان)، باشد.
خلافت > استخلاف

شیوه انتخاب "استخلاف" هم به نحوهٔ انتخاب خلیفه دوم مسلمین عمر بن خطاب بر می‌گردد که در این شیوه خلیفه قبلی جانشین خود را به وضوح معرفی می کند.
خلافت > شرایط سلب شدن خلیفه

شرایط اخلاقی و رفتاری از قبیل فِسق ناشی از شهوت، دارابودن عقاید شبهه ناک و ازین دست شرایط.
شرایط جسمانی از قبیل زوال عقل و نابینایی و نداشتن دو دست یا دو پا
((قهر)) یا اسارت بی بازگشت خلیفه
((حِجر)) یا سوار شدن اطرافیان خلیفه بر وی بطوریکه آنان تصمیمات اصلی را بگیرند.
نهاد وزارت و امارت

همانطور که گفته شد برطبق نظرات ماوردی نهاد خلافت وظایف امور دینی و سیاسی(امور کشورداری) را توأمان برعهده دارد اما دو نهاد دیگر یعنی وزارت و امارت در کنار خلیفه به او یاری می رسانند.
نهاد وزارت و امارت > وزارت و وزیر

از نظر ماوردی وزارت به دو گونه تقسیم می شود :
وزارت تفویضی(در این نوع وزارت به وزیر مربوطه تمامی اختیارات خلیفه چه دینی و چه سیاسی به وزیر تفویض می‌شود)
وزارت تنفیذی(در این نوع وزارت، وزیر برای اهداف خاص و محدودی مثل جمع آوری خراج، قدرت به او تنفیذ می شود)
امارت و امیر

ماوردی نهاد دیگری را هم به نام امارت در کتاب خود بررسی کرده است که آن هم به دو نوع تقسیم می‌شود:
امارت استکفایی(همانند وزارت تفویضی است اما در سرزمین و بلاد دیگر همانند او تمام اختیارات خلیفه به امیر تفویض می‌شود)
امارت استیلایی(امیر استیلا کسی است که با شمشیر یا بطور دقیق تر با جنگ سرزمینی از خاک مسلمین را به زور گرفته باشد، در اینصورت خلیفه به او امارت استیلایی را (البته به شروطی) می‌دهد.)
شروط امیر استیلا
امیر باید قدرت خلیفه را بپذیرد
امیر باید از خلیفه اطاعت مذهبی کند
توافق های منجر به حاکمیت دینی را بپذیرد
در زمان نیاز به خلیفه کمک کند
مالیات های شرعی را جمع آوری کند
فعل حرام نداشته باشد
ترجمه فارسی

این کتاب با عنوان ((آیین حکمرانی)) در سال ١٣٨٣ توسط حسین صابری در انتشارات علمی و فرهنگی به چاپ رسیده است.
ینگجه (هشترود)

village در 23x15px|border |alt=|link= ایران
| ینگجه (هشترود) ینگجه | ینگجه (هشترود) ینگجه |
| --- | --- |
village: village
ینگجه (هشترود): ینگجه (هشترود)
مختصات: ۳۷°۲۹′۳۲″ شمالی ۴۶°۵۵′۲۴″ شرقی﻿ / ﻿۳۷٫۴۹۲۲۲°شمالی ۴۶٫۹۲۳۳۳°شرقی﻿ / 37.49222; 46.92333: مختصات: ۳۷°۲۹′۳۲″ شمالی ۴۶°۵۵′۲۴″ شرقی﻿ / ﻿۳۷٫۴۹۲۲۲°شمالی ۴۶٫۹۲۳۳۳°شرقی﻿ / 37.49222; 46.92333
استان‌های ایران: استان آذربایجان شرقی
شهرستان‌های ایران: شهرستان هشترود
بخش (تقسیمات کشوری): بخش مرکزی شهرستان هشترود
تقسیمات کشوری در ایران: دهستان قرانقو
جمعیت (۲۰۰۶): جمعیت (۲۰۰۶)
 • کل: ۳۱۱
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۳:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۴:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
ینگجه یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان قرانقو بخش مرکزی شهرستان هشترود واقع شده‌است.
سی. اس. لوئیس

| سی> اس. لوئیس | سی> اس. لوئیس |
| --- | --- |
سی اس لوئیس در ۱۹۴۷: سی اس لوئیس در ۱۹۴۷
نام اصلی: کلایو استیپلز لوئیس
زاده: ۲۹ نوامبر ۱۸۹۸ بلفاست، ایرلند شمالی
درگذشته: ۲۲ نوامبر ۱۹۶۳ (۶۴ سال) آکسفورد، انگلستان
تخلص: N. W. Clerk
پیشه: رمان‌نویس، شاعر، منتقد ادبی
ملیت:  ایرلند شمالی
سبک نوشتاری: ادبیات کودک و نوجوان، خیال‌پردازی، علمی–تخیلی و مذهبی
کتاب‌ها: سرگذشت نارنیا
همسر(ها): جوی دیویدمن
فرزند(ان): ندارد
پدر و مادر: آلبرت جیمز لوئیس، فلورانس اوگاستا لوئیس
کلایو استیپلز لوئیس، (به انگلیسی: Clive Staples Lewis) (زاده ۲۹ نوامبر ۱۸۹۸ – درگذشته ۲۲ نوامبر ۱۹۶۳) نویسنده مشهور ایرلندی و خالق سرگذشت نارنیا بود.
زندگی

لوئیس در ۲۹ نوامبر سال ۱۸۹۸ میلادی در بلفاست، مرکز ایرلند شمالی به دنیا آمد. تا قبل از ۹ سالگی مادرش را از دست داد. وی در ۱۹۲۹ یعنی ۳۱ سالگی پدرش را از دست داد. او در جنگ جهانی اول زخمی شد و پس از اتمام جنگ جهانی اول، دانشگاهش را به پایان رساند و به تدریس در دانشگاه‌ها پرداخت. در سال ۱۹۲۹ در عقایدش دچار تحول شد و وجود خدا را پذیرفت و دو سال بعد در حین مباحثه با تالکین مسیحی شد. نخستین اثرش را به‌نام دیمر در سال ۱۹۲۶ منتشر کرد که داستانی است منظوم، آرمان‌گرا و سرشار از طنز.
لوئیس یکی از بزرگان فلسفه و نویسندهٔ بسیار زبردست سال‌های آخر قرن ۱۹ تا اواسط قرن ۲۰ بود. تا سال ۱۹۵۴ استاد ادبیات و زبان انگلیسی دانشگاه آکسفورد در انگلستان بود. در آن سال بعنوان رئیس دپارتمان ادبیات دانشگاه کمبریج انتخاب شد که تا زمان بازنشستگی همان مقام را داشت.
وی بیش از سی کتاب نگاشت و به این ترتیب مخاطبین فراوانی را به خود جذب نمود. حتی امروزه نیز همه ساله کتاب‌های او را هزاران نفر به زبان‌های گوناگون مطالعه می‌کنند. مهمترین و مشهورترین کتاب او، که به فارسی نیز ترجمه شده، کتاب «مسیحیت ناب» است و کتاب ۷ جلدی مهم دیگرش «سرگذشت نارنیا» است. تا کنون بیش از ۱۰۰ میلیون نسخه انگلیسی «سرگذشت نارنیا» به‌فروش رسیده و دست‌کم سه فیلم گوناگون براساس این کتاب درست شده است. زندگی لوئیس در کتاب و خواندن و نوشتن خلاصه می‌شد.
لوئیس خیلی اهل سفر و مسافرت نبود. او فقط دو بار به خارج سفر کرد - یک‌بار برای خدمت در خندق‌های پر گِل و لای جنگ جهانی اول، و بار دوم برای گذراندن تعطیلات کوتاهی در یونان. لوئیس که در سی سالگی خود را بی‌علاقه‌ترین فرد برای ایمان آوردن به خدا توصیف کرده بود، بعدها مشهورترین مدافعه‌گر (آپولوژیست) مسیحی شد، و میلیون‌ها نسخه از اثر او به‌نام «مسیحیتِ ناب» به فروش رسید.
لوئیس قدرت استدلالِ اندیشهٔ فلسفی، و شیوایی و سیاق بی‌نظیرِ نگارشِ خود را به‌کار گرفت تا آثاری پدید آوَرَد که به درک مسیحیان از ایمان‌شان کمک کنند، آثاری نظیر «مسئلهٔ رنج» و یا «نامه‌ای به مالکوم، اثری در خصوص دعا». کتب او امروزه نیز به‌خاطر سبک نگارش بی‌نظیر و توانایی او در پاسخ دادن به سؤالات مردم، آن هم بدون پیش‌فرض‌های جزم‌گرایانه، خوانندگان بسیار دارد.
کلایو استیپلز لوئیس، در ۲۲ نوامبر در سال ۱۹۶۳ در آکسفورد انگلستان درگذشت.
آثار

این نویسنده، منتقد، پژوهشگر ادبی و استاد کرسی انگلستان قرون وسطی و رنسانس در دانشگاه کمبریج، در طول عمر پربارش در زمینه‌های گوناگون ادبیات آثار بسیاری پدید آورد که اکثر کتاب‌های او دربارهٔ الهیات مسیحی، و ادبیات قرون وسطا و دوران رنسانس است و مهم‌ترین آن‌ها به قرار زیر است:
آثار > نقد

تمثیل عشق (۱۹۳۶)
مطالعاتی در باب کلام (۱۹۶۰)
تجربه‌ای در باب نقد (۱۹۶۱)
تصویر رها شده (۱۹۶۴).
آثار > رمان

بازگشت زائر (۱۹۳۳)
از سیاره خاموش (۱۹۳۸)
پرلاندرا (۱۹۴۳)
همچون سفر به زهره (۱۹۳۵)
آن قدرت زشت (۱۹۴۵).
آثار > اخلاق

مسئله درد(۱۹۴۰)؛
نامه‌های اسکروتیپ (۱۹۴۲)؛
معجزات (۱۹۴۷)؛
مسیحیت محض (۱۹۵۲)؛
چهار عشق (۱۹۶۰)؛
فراسوی فردیت (۱۹۴۴).
آثار > زندگینامهٔ خودنوشت

شگفت زده از شادی(۱۹۵۵).
آثار > شعر

شعرها(۱۹۶۴)
داستان‌های منظوم(۱۹۶۹)
دیمر(۱۹۲۶).
آثار > نامه‌ها

نامه‌ها، ویراسته و.ه. لوئیس(۱۹۶۶)
آثار > هفت‌گانه نارنیا

این سری شامل هفت کتاب مستقل است:
خواهرزاده جادوگر (۱۹۵۰)
شیر، کمد و جادوگر(۱۹۵۱)
اسب و آدمش (۱۹۵۲)
شاهزاده کاسپین(۱۹۵۳)
سفر کشتی بامداد نورد(۱۹۵۴)
صندلی نقره ای (۱۹۵۵)
آخرین نبرد(۱۹۵۶)
جوایز

تمثیل عشق در سال ۱۹۳۶ جایزه «هاوتورندون» را ربود و کتاب آخرین نبرد که هفتمین کتاب از ماجراهای نارنیاست، در سال ۱۹۵۷ برنده جایزه «کارنگی» شد.
سرگذشت نارنیا

ماجراهای نارنیا، شامل هفت کتاب مستقل است که خواننده می‌تواند هر یک از آن‌ها را جدا از شش کتاب دیگر و بدون در نظر گرفتن عناصر مشترک آن‌ها بخواند و از حوادث درهم تنیده و تخیل‌انگیز آن لذت ببرد. البته تردیدی نیست که خواننده نوجوان، پس از خواندن یکی از این داستان‌های هفت‌گانه، چنان به فضا، رنگ، مکان و شخصیت‌های آن دل می‌بندد و به سرنوشت قهرمانان سرزمین خیالی نارنیا علاقه‌مند می‌شود که تا همه این مجموعه را نخواند احساس آرامش نخواهد کرد. از این هفت کتاب،  شیر، کمد و جادوگر محبوب‌ترین و مشهورترین است و همین کتاب بارها به صورت فیلم و کارتون درآمده‌است. با این همه، به دلیل نمادگراییِ مذهبیِ این کتاب، بزرگسالان زیادی نیز از طرفداران و خوانندگان این کتاب هستند.
شاید راز ماندگاری این اثر، که هم‌اکنون یکی از آثار کلاسیک ادبیات انگلیس محسوب می‌شود و نزدیک به نیم قرن از نخستین چاپ آن می‌گذرد، وجود همین پیوند ناپیداست که زمان، مکان و حوادث این داستان‌ها را به هم پیوند می‌دهد و جابه‌جایی زمان و مکان قهرمانان آن‌ها را طبیعی جلوه می‌دهد.
جان دوس پاسوس

| جان دوس پاسوس | جان دوس پاسوس |
| --- | --- |
زاده: ۱۴ ژانویهٔ ۱۸۹۶ شیکاگو، ایلینوی
درگذشته: ۲۸ سپتامبر ۱۹۷۰ (۷۴ سال) بالتیمور، مریلند
ملیت: آمریکایی
سبک نوشتاری: مدرنیسمنسل گمشده
همسر(ها): الیزابت هملین هالدریجکاترین اف. اسمیت
فرزند(ان): لوسی (۱۹۵۰) از همسر اولش
پدر و مادر: جان راندولف دوس پاسوس / لوسی مدیسون
وبگاه: www.johndospassos.com
جان رودریگو دوس پاسوس (به انگلیسی: John Roderigo Dos Passos) ‏ (۱۸۹۶–۱۹۷۰) نویسنده آمریکایی بود.
زندگی‌نامه

جان دوس پاسوس در ۱۴ ژانویهٔ ۱۸۹۶ در شیکاگو متولد شد. «جان راندولف دوس پاسوس» (۱۹۱۷–۱۸۴۴) و «لوسی مدیسون» والدین وی بودند. جان دوس پاسوس، در زندگی نسبتاً ماجراجویانه خود چندین گرایش سیاسی مختلف را تجربه کرد. در سال ۱۹۱۶ از دانشگاه هاروارد فارغ‌التحصیل شد وی به اسپانیا رفت تا معماری بخواند. در ژوئن ۱۹۱۷ داوطلب خدمت در ارتش فرانسه شد. بعدها پس از ورود ایالات متحده به جنگ جهانی اول، او در ارتش این کشور خدمات پزشکی ارائه می‌کرد. دوس پاسوس در شهر وردن شاهد یکی از سبعانه‌ترین نبردهای جنگ جهانی اول یعنی نبرد وردن بود. جان دوس پاسوس از هم‌دوره‌های ارنست همینگوی و فیتزجرالد است. مانند همینگوی در سال‌های جنگ رانندهٔ آمبولانس بوده‌است.
او دو رمان اول خود، آغاز "یک مرد: ۱۹۱۷" و "سه سرباز" را که به ترتیب در سال‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۲۱ منتشر شدند، بر اساس تجربیاتش در جبهه نوشت. او جنگ را به عنوان ابزار نظام سرمایه‌داری برای به اسارت کشیدن کارگران مورد انتقاد قرار می‌داد و از صلح گرایی و اصلاحات اجتماعی حمایت می‌کرد.
در سال‌های جوانی‌اش چهره‌ای رادیکال و معترض بوده، اما در سال‌های آخر عمر به چهره‌ای مرتجع بدل می‌شود که در ماجراهای مک‌کارتیسم در آمریکا علیه کسانی هم گواهی داده‌است. او دیدگاه‌های چپ داشت و کمونیست بود، علی‌رغم این‌که نویسندهٔ بسیار مهم و تأثیرگذاری است و در مقدمهٔ نجف دریابندری بر رمان «رگتایم» بر اهمیت و جایگاه مهم این نویسنده تأکید شده‌است، به خاطر دیدگاه‌های کمونیستی و چپش کنار گذشته شده و به او چندان در آمریکا توجه نشده‌است.
در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، دوس پاسوس که توان ادبی خود را بر نقایص نظام سرمایه‌داری متمرکز کرده بود، در نظر چپ گرایان به قهرمان مبدل شد. نازی‌ها آثار او را به دلیل گرایش‌های چپ گرایانه محکوم کرده و سوزاندند. دوس پاسوس به دلیل تمایلات کمونیستی و شرکت در جنگ جهانی اول، در دیدگاه حاکمان نازی به یک فرد نامطلوب تبدیل شده بود، هرچند که او بعدها در پی پاکسازی‌های استالین، از کمونیسم روگردان شد.
به سال ۱۹۳۸ با مقالهٔ ستایش‌آمیز ژان پل سارتر، شهرتش اوج گرفت. وی اشاره نمود که " «من دوس پاسوس را بزرگترین نویسنده زمانمان می‌دانم.» "'the greatest writer of our time' (No. 42)""
دوس پاسوس در ۲۸ سپتامبر ۱۹۷۰ میلادی در سن ۷۴ سالگی در بالتیمور، مریلند درگذشت
دوس پاسوس در روایت سه‌گانهٔ یا تریلوژی یو اس ای (USA) چند حادثه را تواماً نقل می‌کند و هر یک از حوادث را به تناوب توصیف و بیان می‌کند. این اثر از سال ۱۸۹۶ تولد جان دوس پاسوس آغاز می‌شود و تا سال ۱۹۳۹ وقوع «بحران مالی بزرگ آمریکا» ادامه پیدا می‌کند.
کتابشناسی

مهمترین آثارش عبارتنداز:
سه سرباز (۱۹۲۱)
منهتن ترنسفر (۱۹۲۵)
تریلوژی یو.اس.اِی (USA) (۱۹۳۸):
مدار ۴۲ درجه (۱۹۳۰)
۱۹۱۹ (۱۹۳۲)
پول کلان (۱۹۳۶)
زمینی که برآنیم (۱۹۴۹)
ناحیۀ کلمبیا (۱۹۵۲):
ماجراهای یک مرد جوان (۱۹۳۹)
شماره یک (۱۹۴۳)
طرح بزرگ (۱۹۴۹)
اوج خوشبختی (۱۹۵۴)
ترجمه به فارسی

از جان دوس پاسوس آثار زیر به زبان فارسی ترجمه و به چاپ رسیده است.
سفر به شرق، ترجمۀ سعید باستانی، تهران: انتشارات نیلوفر‏‫، ‏‫۱۳۸۷.‬
سه سرباز، ترجمۀ علی کهربایی، تهران: کتاب نشر نیکا، ‏‫۱۳۹۲.‬
گذار منهتن، ترجمۀ علی کهربایی، تهران: کتابسرای نیک، ‏‫‏‏‏‏۱۳۹۵.
رمان سه جلدی تریلوژی یو.اس.ای (USA) جان دوس پاسوس دو بار به زبان فارسی ترجمه شده است:
ی‍ن‍گ‍ه‌‌دن‍ی‍ا‬‬
ی‍ن‍گ‍ه‌دن‍ی‍ا: ج ۱: م‍دار ۴۲، ت‍رج‍مۀ س‍ع‍ی‍د ب‍اس‍ت‍ان‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: ه‍اش‍م‍ی‌ ، ۱۳۸۵.‬‬
ی‍ن‍گ‍ه‌دن‍ی‍ا: ج ۲: س‍ال‌ ۱۹۱۹، ت‍رج‍مۀ س‍ع‍ی‍د ب‍اس‍ت‍ان‍ی‌، ت‍ه‍ران‌: ه‍اش‍م‍ی‌، ۱۳۸۵.‬
ی‍ن‍گ‍ه‌دن‍ی‍ا: ج ۳: پول کلان‏‫، ترجمۀ سعید باستانی، تهران‏‫: هاشمی‬‏‫، ۱۳۹۷.‬
یو.اس.ای، ‫۳ ج، ترجمۀ علی کهربایی، تهران: نشر ثالث‏‫، ۱۳۹۹.
عباس میرزا
زمینهٔ تاریخی > ظهور قاجار

ایران در حالی وارد سدهٔ نوزدهم میلادی شد که نزدیک به یک سده، درگیرِ جنگ و آشوب سیاسی بود. پس از سقوط صفویه به‌دست افغان‌ها در سال ۱۷۲۲ م، دورهٔ طولانیِ آشفتگی‌های سیاسی آغاز شد که شاهد ظهور و سقوط نادرشاه (حکومت: ۱۷۴۷–۱۷۳۶) و ثباتِ نسبیِ کریم‌خان (حکومت: ۱۷۷۹–۱۷۵۱) بود و به دنبال آن، نوبت به رقابت طایفه‌ای و کشمکش سیاسی رسید. سرانجام آقامحمدخان، رئیس شاخه‌ای از ایل قاجار و مدعیِ جانشینیِ صفویان، در سال ۱۷۹۶ م، با شکست رقبا موقعیت خود را به‌عنوان مؤسسِ سلسلهٔ جدید تثبیت کرد. آقامحمدخان مانند پیشینیان خویش مجبور به تسخیر کشور از درون شد و ناچار شد برای حفظ تمامیتِ ارضیِ کشوری که آرزوی مالکیت آن را داشت، مبارزه کند. سلسلهٔ قاجار تا سال ۱۹۲۵ م، دوره‌ای از ثبات نسبی را پشت سر گذاشت، بااین‌حال شاهد تغییرات ژرف در شخصیت و ماهیت دولت ایران — به‌ویژه در رابطه با وضعیت بین‌المللی‌اش — بود.
مسئلهٔ جانشینی از همان اوایل حکومت قاجار و سلطنت آقامحمدخان، مطرح بود و آقامحمدخان می‌بایست تا این مسئله را چاره، و از افزایشِ تنش میان طایفه‌های ایل قاجار جلوگیری کند. بایستی رقابت میان طایفه‌های یوخاری‌باش و آشاقه‌باش از یک سو، و دشمنی میان طایفه‌های قوانلو و دَوَلّو از دیگر سو، حل می‌شد تا ایل قاجار همچنان بر قدرت باقی می‌ماند. تنها برادرِ تنیِ آقامحمدخان — که جانشین او به‌شمار می‌رفت — حسینقلی‌خان جهانسوز بود که پیش از وی درگذشته بود. حسینقلی‌خان دو پسر به نام‌های فتحعلی‌خان و حسینقلی‌خان داشت و آقامحمدخان پس از فرار از شیراز در سال ۱۱۹۳ ه‍.ق/۱۷۷۹ م، تصمیم به جانشین ساختنِ فتحعلی‌خان گرفت؛ و سپس در سال ۱۱۹۶ ه‍.ق/۲–۱۷۸۱ م دستورِ ازدواجِ فتحعلی‌خان با دخترِ فتحعلی‌خان دولّو را صادر کرد تا بدین ترتیب پیوندِ میانِ دو طایفهٔ قوانلو و دولّو محکم شود؛ و بعداً نیز با ازدواج عباس میرزا با دختری از طایفهٔ دولّو این پیوند را مستحکم‌تر کرد؛ و اینچنین تمام آیندهٔ حکومت قاجار به خاندان عباس میرزا و فرزندانش گره خورده بود.
زمینهٔ تاریخی > امپریالیسم در آغاز سدهٔ نوزدهم

در میان قدرت‌های استعماری که در سدهٔ نوزدهم به سراغ ایران می‌آیند، امپراتوری روسیه سلطه‌جوترین کشور منطقه‌ای، نزدیک‌ترین همسایهٔ اروپایی و دارای بیشترین تعامل با ایرانیان در سدهٔ هجدهم بود. برخلاف ایران، روسیه در سدهٔ هجدهم میلادی از نظر نظامی، اداری، آموزشی و تا حدودی اقتصادی پیشرفت کرده بود. بین سلطنت پتر یکم (حکومت: ۱۷۲۵–۱۶۸۲) و کاترین دوم (حکومت: ۱۷۹۶–۱۷۶۲)، روسیه تبدیل به یک امپراتوریِ وسیع با نیروی نظامیِ قدرتمند شد که همهٔ رقبای سنتی خود یعنی امپراتوری‌های سوئد، لهستان و عثمانی را شکست داده بود. پیشروی در قفقاز، در کانونِ جاه‌طلبی‌های روسیه قرار گرفته بود که تهدیدی بزرگ برای دولتِ تازه‌استقراریافتهٔ قاجار محسوب می‌شد.
سیاست امپراتوری روسیه در قفقاز در دورانِ کاترین دوم با لحاظ کردن منافع نظامی و تجاری، توسعه یافت. به لحاظ نظامی، روس‌ها علاقه‌مند به غلبه بر قفقاز شرقی بودند تا در موقعیت بهتری قرار گیرند و با عثمانی‌ها در قفقاز غربی مقابله کنند. به لحاظ تجاری، این منطقه به روسیه فرصتی بالقوه برای تسلط بر تجارت با ایران و گسترشِ فراتر از آن به هند را فراهم کرد. در مورد قفقاز شرقی، از همان ابتدا سیاست روسیه بر تعیین رود کُر و در نهایت ارس به‌عنوان مرزِ با ایران بود. در سال ۱۷۸۳ م، به‌موجب عهدنامهٔ گرجیوسک، ایراکلی دوم پادشاه کارتیل-کاخت (حکومت: ۱۷۹۸–۱۷۶۲)، رسماً روابط چهارصدسالهٔ پادشاهیِ خود را با ایران قطع کرد و خود را تحت‌الحمایهٔ روسیه قرار داد. او متعلق به سلسلهٔ باگراتیونی‌ها بود، که در آن منطقه به‌عنوان خراجگزارِ شاهان ایران با عنوان والی یا حکمران حکومت داشتند اما در نتیجهٔ افول قدرت مرکزی در ایران در سدهٔ هجدهم میلادی، ایراکلی تلاش خود را برای تغییر رویکرد به سمت روسیه آغاز کرد که عهدنامهٔ گرجیوسک، اوج این فرایند بود. دیگر جوامعِ مسیحیِ شرق قفقاز نیز علاقهٔ خود را به تابعیت از حکومت روسیه نشان دادند و در طول جنگ ایران با روسیه، روسیه را در اقدامات نظامی‌اش کمک کردند.
زمینهٔ تاریخی > حکومت فتحعلی‌شاه

به‌گفتهٔ گاوین هامبلی، قلمرو ایران در روزگار فتحعلی‌شاه مِلکی را می‌مانست که مالکان متوالی‌اش مدت‌ها از آن غفلت کرده‌اند اما بااین‌حال، ایرانِ روزگارِ فتحعلی‌شاه بسی آسوده‌تر و مرفه‌تر از اواخر عهدِ صفوی بود. از سویی، نبود مرزی معین در پیرامون قلمروِ حکومت مسئله‌ای دردسرساز بود. زاگرس‌نشینانِ غربی به عثمانی آزادانه رفت‌وآمد داشتند؛ محمدعلی میرزا به‌عنوان حکمران کرمانشاه، لرستان و خوزستان، و عباس میرزا به‌عنوان حکمران آذربایجان به بخش‌هایی از خاک عثمانی حمله می‌کردند و ادعای مالکیتِ سرزمین‌های تحتِ حکومتِ روزگارِ صفوی را داشتند. در شرق نیز حکومت بر این تأکید داشت که هرات و قندهار از آنِ ایران هستند، آنچنان‌که در عهد صفوی چنین بود. اما پیچیده‌تر از همه، وضعیت مرزهای قفقاز در آن سوی ارس بود. منطقه‌ای که هر سه حکومتِ ایران، عثمانی و امپراتوری روسیه بر سر آن کشمکش داشتند.
سلطنت فتحعلی‌شاه، به‌جز گسترش خانوادهٔ سلطنتی، با روابطش با قدرت‌های اروپایی و نهایتاً تحمیل دو معاهده — که به‌معنای افزایش ناکارآمدی ایران در یک نظام بین‌المللی است و به‌طور فزاینده‌ای تحت تأثیر مداخلهٔ اروپا قرار دارد — تعریف می‌شود. آقامحمدخان هرگز با روس‌ها در صحنهٔ نبرد مواجه نشد، هرچند پیش از مرگش تدارک انجام نبرد را می‌دید. در پی مرگ کاترین بزرگ در سال ۱۷۹۶ م و درگیری روسیه در مشکلات ناشی از جنگ‌های انقلاب فرانسه در اروپا، وقفه‌ای در برخورد نظامی بین ایران و روسیه به‌وجود آمد. البته تا سال ۱۷۹۹ م، قوای روسیه همچنان مرزهای شمال غربیِ ایران را تهدید می‌کردند و تمایل داشتند که عقب‌نشینی از تفلیس در پی مرگ کاترین را جبران کنند. با وجود تداوم حملات مرزی از سوی روسیه، به‌نظر نمی‌رسید فتحعلی‌شاه همچون آقامحمدخان، تهدید روسیه را جدی گرفته باشد. به نوشته انصاری، ممکن است خروج قوای روس در سال ۱۷۹۶ م از منطقه، موجب درک نادرست ایرانیان از قدرت خود شده باشد. پاول یکم (حکومت: ۱۸۰۱–۱۷۹۶)، علی‌رغم نارضایتیِ جدی‌اش نسبت به کاترین و سیاست‌های او، نمی‌توانست درخواست کمک‌های گرجستان را نادیده بگیرد؛ او نیروی محدودی را به سمت جنوب اعزام کرد و با تقاضای گرجی‌ها برای ساختن تسلیحات — که به‌زودی به انحصار کامل روس تبدیل شد — موافقت نمود. فتحعلی‌شاه همچنان بر حق حاکمیت ایران در این قلمرو اصرار داشت و بر موازنهٔ رقابتِ قدرت‌های اروپایی تمرکز کرد، چرا که جمهوری فرانسه و امپراتوری بریتانیا به دنبال مذاکره برای معاهدات بودند. هیچ‌یک از این مانورهای دیپلماتیک ثمر چندانی نداشت و با ترور پاول در سال ۱۸۰۱ م، وضعیتِ خطرناکِ ایران به سرعت در حال بدتر شدن بود. الکساندر یکم (حکومت: ۱۸۲۵–۱۸۰۱) سیاست‌های کاترین را ادامه داد و تعیین کرد که مرز بین ایران و روسیه باید رودِ ارس باشد. او پاول سیسیانوف — یک گرجی‌الاصل که نفرتش نسبت به «آسیایی‌ها» زبانزد بود — را برای اجرای این سیاست‌ها و به‌عنوان فرماندهی جدید در قفقاز در سال ۱۸۰۲ م منصوب کرد. سیسیانوف نیروهای خود را به سمت جنوب منتقل، بیشترِ قفقاز را اشغال، و فعالانه برای تصرف استان‌های حاشیهٔ خزر ایران از جمله گیلان تلاش کرد، جاه‌طلبی‌ای که بازتاب‌دهندهٔ توسعه‌طلبی اولیهٔ پتر کبیر بود. در نهایت، تصرف و غارت گنجه که ظاهراً برای انتقام‌گیری از تصرفِ تفلیس بود، واقعی بودن تهدید و ضرورت اقدام متقابل را به فتحعلی‌شاه اثبات کرد. این رویداد، دیگر اعتراض و ستیزِ یک ایالتِ خراجگزار با حکومت مرکزی نبود، بلکه قلمروی ایران مورد تعرض قرار گرفته بود.
زندگی > تبار

مقالهٔ اصلی: ایل قاجار
احتمالاً قاجارها مغول، ترکمان و سلجوقی نبوده‌اند بلکه از ترکان غربی و خویشاوند نزدیک خزرها و قبچاق‌ها و بلغارها و پچنگ‌ها بوده‌اند و در حدود سدهٔ هشتم میلادی با سایر طوایف ترک قفقاز جنوبی از آن سرزمین هجرت کرده‌اند. اینان نخست در حدود سدهٔ هشتم با سایر طوایف ترک قفقاز جنوبی از آن سرزمین هجرت کرده‌اند و سپس ۲۰۰ سال بعد از حمله مغول به ایران مجدداً به ایران برگشته‌اند. صفویه آنها را از آذربایجان به مازندران و گرگان و مرکز ایران برده‌اند و با افشارها و بیات‌ها و بایندرها بسیار نزدیک بوده و حتی شریک سرنوشت و شاید همسفر ایشان بوده‌اند. ایل قاجار یکی از هفت ایل اصلی ترکمان قزلباش بود که در زمان صفویه از آناتولی و شام به ایران مهاجرت کرده و شاه اسماعیل به یاری توان نظامی آن‌ها، سلسلهٔ صفویه را بنیان نهاد.
قوانلوها در کنار دولوها دو شاخهٔ قدرتمند ایل قاجار بودند و رقیب یکدیگر به‌شمار می‌آمدند. ایل قاجار بیش از نیم قرن در تلاش برای رسیدن به قدرت بود، تا سرانجام در اواخر قرن هجدهم آقامحمدخان قاجار که به طایفهٔ قوانلو تعلق داشت، سلسله قاجار را بنیان گذاشت. او که از اختلافات درون ایلی قاجار آگاه بود، در همان سال‌های نخست پادشاهی خود تصریح کرد که تاج و تخت قاجار باید به نخستین فرزند پسری که از وصلت دو طایفه به وجود می‌آید تعلق گیرد. از این رو، مادرانِ عباس میرزا و محمدشاه، هر دو از خاندان دولو بودند.
زندگی > تولد و کودکی

عباس میرزا، پسر فتحعلی‌شاه و پدرِ سلسلهٔ حاکمانِ قاجار از محمدشاه به بعد، در ۴ ذی‌الهجهٔ ۱۲۰۳ ه‍.ق/۲۶ اوت ۱۷۸۹ م در نوا، مازندران متولد شد. مادرش، آسیه خانم، دختر فتحعلی‌خان دَوَلّو بود؛ فتحعلی‌شاه به‌دستور آقامحمدخان با وی ازدواج کرد. عباس میرزا، نایب‌السلطنهٔ آینده، یک قوانلو از سمت پدری‌اش و یک دَوَلّو از سمت مادری‌اش، با وجود خویش دو شاخهٔ اصلی قبایل قاجار را متحد کرد. با آشتی دادن آنها، آقامحمدخان راه را برای رسیدن خویش به تخت سلطنت هموار یافت.
عباس میرزا در دوره‌ای رشد یافت که به عصر جنگ‌های ایران و روسیه در آذربایجان و قفقاز شناخته شده‌است. در سال ۱۷۹۷ م، زمانی که تنها هشت ساله بود، با عموی بزرگش، آقامحمدخان برای لشکرکشی علیه حاکم محلی شوشی (پایتخت قره‌باغ) همراه شد. وی در آدینه بازار، نزدیک اردبیل، همراه با شاهزادگان دیگر در پشت جبهه بود؛ و پس از قتلِ شاه در ماه ژوئن از راهِ رشت به تهران بازگشت.
در نوروز ۱۲۱۲ ه‍.ق/۲۱ مارس ۱۷۹۸ م، فتحعلی‌شاه با برگزاری مراسم رسمی تاج‌گذاری، نشان داد که رقبایش دیگر تهدیدی به‌شمار نمی‌روند. وی در ۱۳ شوال ۱۲۱۳ ه‍.ق/۲۰ مارس ۱۷۹۹ م عباس میرزا را با لقب «نایِبُ‌السَّلطَنه»، وارث بلافصل خود تعیین کرد. در این هنگام عباس میرزا ده ساله بود. این لقب بر اساس خواستِ شاهِ پیشین بود که هدف سیاسی‌اش، برقراری پیوند میان قوانلو و دولّو بود. پسران بزرگ‌تر در برابر این رویداد تسلیم شدند، چرا که آنان فرزندانِ همسرانی از ردهٔ پایین‌تر نسبت به آسیه خانم بودند. سلیمان‌خان قاجار و میرزا عیسی فراهانی (شناخته‌شده با لقب‌های میرزا بزرگ و قائم‌مقامِ اول) به لَلِگی و وزارت عباس میرزا تعیین شدند و عباس میرزا حُکمرانِ آذربایجان شد.
زندگی > حکمرانی آذربایجان

با انتصاب به حکمرانی، عباس میرزا به آذربایجان گسیل شد تا جعفرقلی‌خان دُنبَلیِ را — که حاکم خانات خوی بود و ادعای اراضی آذربایجان را داشت — سرکوب کند. پس از یک پیروزی در نزدیکی سلماس، عباس میرزا به سمت خوی پیشروی کرد و سپس به تبریز بازگشت. اگرچه برادران نایب‌السلطنه — که در همان سال به‌عنوان حکمرانان حکمرانی‌های مهم منصوب شده بودند — در پایتخت‌های حکمرانی‌شان مستقر شده بودند، اما عباس میرزا مشخصاً در تبریز زندگی نمی‌کرد. درواقع، میرزا بزرگ فراهانی، قصر نگارستان را در نزدیکی تهران ساخته بود. در پاییز یا زمستان سال ۱۸۰۳ م که عباس میرزا همچنان در تهران بود، مراسم ازدواجش با دختر میرزا محمدخان دولّو قاجار با تشریفات فراوان برگزار شد.
هنگامی که روس‌ها در سال ۱۸۰۴ م به گنجه تاختند، عباس میرزا تهران را ترک کرد و برای تسخیر ایروان — که تحت محاصرهٔ نیروهای روسیه بود — لشکرکشی کرد. فتحعلی‌شاه که در جبههٔ جنگ با روسیه بود، پس از بازگشت روس‌ها به تفلیس، امور را به دست امیران باتجربه واگذار کرد و خود در پاییز به تهران بازگشت؛ عباس میرزا نیز در تبریز باقی ماند تا برای مقدمات ادامهٔ جنگ آماده شود. در تابستان ۱۸۰۵ م، نایب‌السلطنه با موفقیتی نسبی در برابر روس‌ها جنگید و پس از آن او به‌طور رسمی به سمت حکمران «آذربایجان و قره‌باغ، از قَپلان‌کوه تا دربند» منصوب شد و قدرت کامل را برای عزل و نصب حاکمان نواحی مختلف دریافت کرد. عباس میرزا به‌جز چند وقفهٔ کوتاه، تا سال ۱۸۳۱ م در آذربایجان ساکن بود؛ تابستان‌ها را در تبریز و زمستان‌ها را در خوی می‌گذارند، مگر زمانی که در برابر روسیه یا عثمانی به میدان می‌رفت.