شاه تهماسب دوم
فتح مشهد

نادرقلی کوشش‌های مکرری برای تسخیر مشهد که در دست ملک محمود سیستانی بود داشت که ناکام ماند. او هرچند پیروزی‌هایی به‌دست آورده بود و توانسته بود کلات، دستجرد و ابیورد را به تابعیت درآورد اما نفوذ ملک محمود سیستانی در سیستان و خراسان زیاد بود و او نتوانست در مبارزه با ملک محمود پیروز گردد. در سال ۱۷۲۶ میلادی شاه تهماسب دوم همراه با قشون فتحعلی‌خان قاجار که مقام وکیل الدوله را اختیار نموده بود از استرآباد وارد خراسان شدند منظور آنها از این لشکرکشی سرنگونی ملک محمود و استقرار مجدد صفویه در ایران بود. نادر نیز با قشون خود در خبوشان به خدمت شاه تهماسب درآمد و به لقب تهماسب‌قلی خان مفتخر شد. برای شاه تهماسب نیز وجود نادر لازم بود زیرا هم ارتش شاه را تقویت می‌کرد و هم شاه تهماسب می‌خواست تا خود را از نفوذ فتحعلی خان قاجار محفوظ بدارد. به هنگام محاصره مشهد فتحعلی خان قاجار به اتهام خیانت به فرمان شاه تهماسب کشته شد. نادر فرمانده کل قوای مسلح شاه شد و مشهد را در تاریخ ۱۱ نوامبر ۱۷۲۶ فتح کرد. اندکی پس از آن شاه سلطان حسین در تاریخ ۱۵ نوامبر به فرمان اشرف به قتل رسید.
پس از تسخیر مشهد اعتبار نادر بسیار بالا رفت. شاه تهماسب به امور سلطنت مشغول و نادر به مقام قورچی باشی منصوب شد. با این وجود مداخله‌های نادر در امور سلطنتی با مقاومت شاه و اطرافیان وی مواجه می‌شد، به طوری که به گفته آوراموف در ۱۵ ژانویه ۱۷۲۷ هنگامی که شاه درباره پیشنهاد آوراموف یعنی توافق با روسیه مشورت می‌کرد نادر به شاه گفت: «این روس‌ها دیگر چه کسانی هستند؟ چنانچه امر کنید همه را از دم تیغ می‌گذرانم»، شاه در جواب گفت: «این موضوع به تو ربطی ندارد و به فکر کار خود باش». شاه تهماسب در مشهد نامه‌هایی به سراسر خراسان ارسال کرد که سرکردگان و سران ایل با نیروهای تحت فرمان به حضور بیایند سران کُردهای خبوشان به شاه گفتندː تا مادامی که صاحب اختیار امور نادر باشد به حضور نخواهند آمد. همچنین محمدحسین خان زعفرانلو، جعفرقلی خان شادلو و شاهوردی خان و جمعی دیگر از سران، شاه را تشویق به آمدن به خبوشان کردند تا با قوای خود پس از دفع نادر به سمت اصفهان لشکرکشی کنند. نادر پیش از ورود شاه تهماسب به خراسان برای اینکه کُردهای خبوشان را مطیع خود کند به خبوشان لشکر کشیده بود و برای ایجاد اتحاد خواستار وصلت با خواهر محمدحسین خان زعفرانلو شده بود. پس از شکست کردها، نادر به ابیورد بازگشت تا خواسته وی از سوی سران کُرد اجابت شود. در اوایل فوریه ۱۷۲۷ نادر برای مطیع کردن دوباره کُردهای خبوشان همراه با شاه تهماسب به آنجا لشکر کشید. شاه تهماسب مخفیانه در نیمه شب با چند تن از افراد خود به خبوشان رفت و سران کُرد از او استقبال کردند. نادر پس از اطلاع از فرار شاه به افراد خود گفت که شاه را جماعت کُرد دزدیده و به قلعه بردند. نادر هنگام ورود به خبوشان با کُردها درگیر شد و شاه تهماسب نامه‌هایی به تمام مناطق به ویژه به مازندران، استرآباد و گرایلی فرستاد و نادر را به خیانت متهم کرد. جنگ سختی بین نیروهای نادر و کُردهای خبوشان درگرفت جعفرقلی خان شادلو در نبرد کشته شد و کردها شکسته خورده به قلعه بازگشتند. محمدحسین خان قصد داشت خواهر خود را که در قلعه شیروان بود به عقد شاه تهماسب دربیاورد به همین منظور او افرادی را مأمور به آوردن خواهرش کرد ولی نادر مانع آنان شد. نادر قلعه خبوشان را با وجود سرمای سخت محاصره کرد و با درخواست مصالحه کُردها به مشهد بازگشت. در ۵ مارس ۱۷۲۷ شاه تهماسب ملاباشی را برای حل اختلاف نزد نادر فرستاد. ملاباشی در جواب نادر که گفته بود که از شاه می‌ترسم که دستور قتل مرا بدهد، گفت: «شاه سوگند خورده است که به شما آسیبی نمی‌رساند»، نادر به طعنه گفت: «می‌دانم که او چقدر ثابت قدم و راستگو است، او صبح سوگند خورد به فتحعلی خان گزندی نرساند و عصر دستور داد سرش را ببرند». با این حال نادر باوجود ابراز بی‌اعتمادی، با کمال میل به آشتی با شاه تهماسب رضایت داد زیرا نادر برای رسیدن به اهداف خود به حضور شاه نیاز داشت. شاه تهماسب که از رسیدن کمک به خبوشان نامید شده بود نزدیک نوروز وارد مشهد شد. سران ایل کرد با وصلت نادر با خواهر محمدحسین خان موافقت کردند و جشن عروسی با شکوهی در مشهد برگزار شد. نادر در لشکرکشی‌های خود در خراسان شاه را با خود همراه می‌کرد. در نبرد سنگان با وجود اینکه شاه به اهالی قلعه امان داده بود نادر فرمان قتل و غارت داد و قلعه را ویران کرد. شاه از رفتار نادر مکدر شد طوری که پس از دفع نیروهای کمکی افغان‌های ابدالی هرات هنگام بازگشت نادر جهت جلب رضایت و به گفته شاه کهː «آبادی ولایت و رفاه خلق باعث دوام دولت دوران عدت میگردد» دستور به آزادی اسرا و تعمیر قلعه داد و آذوقه مورد نیاز قلعه را فراهم کرد. شاه تهماسب اصرار داشت تا نادر به اصفهان به پیش رود ولی نادر پیش از تسخیر هرات رفتن به اصفهان را صلاح نمی‌دانست در نتیجه قرار شد شاه از نیشابور و نادر از مشهد در ترشیز بپیوندند و از آنجا با قوای خود راهی هرات شوند ولی اطرافیان شاه وی را متقاعد کردند به مازندران برود تا به طرفداران خود بپیوندد و محمدعلی خان قوللر آقاسی پسر اصلان خان را وکیل الدوله و سردار عراق و آذربایجان کند تا با قشون شاه به اصفهان لشکرکشی کند. شاه تهماسب در قلعه مشکان متوقف شد و به نادر پیام داد که خود به تنهایی عازم هرات شود. نادر در ابتدا قبول کرد ولی چون اوضاع را آشفته دید و متوجه شد که محمدعلی خان در کنار شاه است و به سمت اصفهان نرفته است مجبور شد از لشکرکشی به هرات دست بکشد. در۲۳ اکتبر ۱۷۲۷ نادر قلعه مشکان را محاصره و شاه تهماسب خود را تسلیم نادر کرد، شاه تهماسب هنگام تسلیم شدن مُهر خود را به محمدعلی خان داد و با عنوان وکیل الدوله او را سردار عراق کرد و اطرافیانش را به اطاعت از او توصیه نمود. محمدعلی خان و اطرافیان شاه که با دستور نادر از حضور شاه منع شده بودند در همان شب به مازندران گریختند. به گفته آوراموف، شاه تهماسب در آن شب ظاهراً به بهانه رفتن به دستشویی چادر خود را ترک و فرار کرد و حدود يک مایل از اردو دور شده بود که نادر آگاه شد و به تنهایی شاه را تعقیب کرد هنگامی که به شاه رسید، شاه از شدت اندوه، نزدیک بود خود را با خنجر بکشد ولی نادر آن را از دستش ربود یا به قول محمدکاظم شاه با قبضه (دسته) تبرزین مرصع زرنگاری که در دست داشت بر مهره پشت نادر نواخت و نادر او را در آغوش اخلاص و بندگی کشید. نادر سپس شاه را به اردو بازگردانیده همراه دو تن خدمه وی با نگهبانانی نیرومند به مشهد فرستاد نادر از آن پس مُهر شاه را تصرف کرد و فرمان‌های زیادی به نام شاه صادر کرد. با شورش ترکمن‌های تکه، یمرلو، سالرو که در نواحی استرآباد ساکن بودند، نادر کُردهای قراچورلو را برای سرکوب ترکمن‌ها احضار کرد ولی آنان از این فرمان سرپیچی کردند پس نادر برادرش، ابراهیم‌خان را برای تبیه آنان فرستاد و خود با شاه تهماسب به عزم سرکوب ترکمن‌ها رفت. ابراهیم خان از نجف‌سلطان قراچورلو شکست خورد و نادر پس از سرکوب ترکمن‌ها به جنگ قراچورلوها رفت. نادر پس از جنگی سخت با پیوستن قشون و توپخانه شاه تهماسب آنان را شکست داد و نجف‌سلطان مجبور به تسلیم شد. نادر، نجف‌سلطان را بخشید و توانست قراچورلوها را با خود متحد کند. به گفته آوراموف، نادر و شاه تهماسب در تابستان ۱۷۲۸ لشکرکشی مشترک به هرات کردند، ولی از آن نتیجه قطعی به دست نیامد. آوراموف ذکری از جزئیات این لشکرکشی نمی‌کند، ولی آنچه که مشخص است اگر جنگی هم رخ داده نبایستی به نتیجه‌ای منجر شده باشد. نادر و شاه تهماسب در ماه اوت به مشهد بازگشتند. اندکی پس از آن در ۲۹ اکتبر ۱۷۲۸ خبر به مشهد رسید که ذوالفقار خان برادرزاده محمدعلی خان که از جانب محمدعلی خان حاکم مازندران شده بود، استرآباد را تصرف کرده و با جمع آوری ۵۰۰۰ نفر از قاجارها و ترکمن‌ها اعلام کرده است که قصد دارد شاه را از چنگ نادر ​​نجات دهد. نادر همان روز به ملاقات شاه تهماسب رفت و با سرزنش به شاه گفت: «تا کی به این اعمال احمقانه ادامه خواهی داد؟ در حالی که با خودت جنگ می‌کنی و به دشمن فرصت می‌دهی و فقط آنان از این اعمال خوشحالند»، شاه پاسخ داد: «از این مطلب بی‌اطلاعم و به ذوالفقار خان اجازه شورش نداده‌ام»، نادر در جواب گفت: «بر من مسلم است که تو به ذوالفقار خان دستور داده‌ای». به هر حال شاه برای خاموش کردن شورش با نادر همکاری کرد و با هم به مازندارن رفتند. شاه در اشرف متوقف شد و نادر خود به بارفروش رفت محمدعلی خان تسلیم نادر شد و پس از آن ذوالفقار خان خود را تسلیم نادر کرد ولی چون هنگام ورود به اردو نادر اقدام به شلیک تفنگ و زنبورک کرد، این رفتار متکبرانه او مورد خشم نادر واقع شد و نادر وی را به قتل رساند. در بهار ۱۷۲۹ نادر و شاه تهماسب به سمت هرات لشکرکشی کردند و هرات را در چند جنگ سخت محاصره کردند. افغان‌های ابدالی هرات از افغان‌های غلجایی در اصفهان درخواست کمک کردند و اشرف با لشکری بزرگ رهسپار خراسان شد حاکم سمنان خبر تهدید تصرف سمنان از سوی اشرف را به نادر رساند. نادر چاره‌ای جز پذیرش صلح نداشت و اللهیارخان حاکم هرات را در مقام خود ابقا کرد و با دریافت مبلغی خراج تسخیر هرات را نیمه تمام گذاشت و در ۱ ژوئیه ۱۷۲۹ نادر و شاه تهماسب به مشهد بازگشتند.