stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
فنلاند
سیاست > ساختار حکومتی و روابط سه قوّه در فنلاند

از میان کشورهای سرزمین‌های نوردیک، دو کشور ایسلند و فنلاند دارای سیستم حکومت جمهوری و دیگران سلطنتی هستند. البته فنلاند در یک مرحله از تاریخ به استقرار نظام سلطنتی نزدیک شده بود و آن هنگامی بود که در سال ۱۹۱۸ شاهزادهٔ آلمانی به عنوان پادشاه فنلاند انتخاب گردید؛ اما به علت جنگ جهانی دوم هرگز موفق نشد پا به خاک فنلاند بگذارد؛ بنابراین، اکثر مردم فنلاند طی انجام یک همه‌پرسی به نظام جمهوری رأی دادند. با وجود این، در قانونِ اساسی فنلاند همچنان رگه‌هایی از نظام سلطنتی باقی ماند و آن بدین معنی است که به رئیس‌جمهور قدرت واقعیِ بیشتری نسبت به بسیاری از جمهوری‌های دیگر اروپا داده شد. قدرت رئیس‌جمهوری فنلاند خیلی بیشتر از پادشاهان سوئد، هلند و انگلستان است و شاید قابل قیاس نیز نباشد. رئیس‌جمهور فنلاند قادر است پارلمان را منحل نموده و پیرامون انتخابات جدید تصمیم بگیرد. تصمیم‌گیری در سیاست خارجی فنلاند به عهده رئیس‌جمهور است. وی فرمانده نیروهای مسلح به هنگام صلح می‌باشد. او همچنین تمامی مقامات ارشد کشور را منصوب می‌نماید.
تعداد دوره‌های ریاست‌جمهوری فنلاند طبق متمّم قانون‌اساسی که از اکتبر ۱۹۹۱ به مورد اجراء درآمد و در ژوئیه سال ۱۹۹۱ از سوی پارلمان به تصویب رسید، مقرر گردید رئیس‌جمهور فنلاند:
۱. مستقیماً با رأی مردم انتخاب گردد. پیش از این توسط ۳۰۰ نفر از نمایندگان ویژه انتخاب رئیس‌جمهور برگزیده می‌شد. این ۳۰۰ نفر را مردم برمی‌گزیدند.
رئیس‌جمهور فقط دو بار می‌تواند به این سمت انتخاب گردد.
برخی از اختیارات وی کاسته و بر اختیارات نخست‌وزیر افزوده گردید.
انحلال مجلس از سوی رئیس‌جمهور تنها به ابتکار موجه نخست‌وزیر و پس از شنیدن توضیحات رئیس مجلس و نظرات احزاب صورت خواهد گرفت.
رئیس‌جمهور پس از شنیدن اظهارات و دیدگاه‌های احزاب در پارلمان به انتخاب وزیران اقدام خواهد نمود.
دولت موظف است به هنگام تشکیل یا به هنگام وقوع از هر گونه تغییرات سیاسی قابل‌توجهی، برنامه سیاسی خود را به پارلمان تسلیم نماید و پس از گفتگو پیرامون بیانیه و برنامه سیاسی در پارلمان، دولت می‌باید رأی اعتماد حاصل نماید.
اصلاحات مزبور برای دهه‌ها است که مورد بحث و مجادله محافل سیاسی فنلاند واقع شده است. این گفتگوها سرانجام به نتیجه رسید و فنلاند به سوی یک سیستم با دموکراسی مستقیم گام گذاشت و مردم خود مستقیماً بالاترین مقام کشور را انتخاب خواهند کرد.
نقش پارلمان
پارلمان مهم‌ترین ارگان کشور فنلاند می‌باشد که دارای ۲۰۰ نماینده است. دولت منتصب رئیس‌جمهور باید رأی اعتماد کامل از پارلمان به‌دست‌آورد. مرجع قانون‌گذاری کشور پارلمان است که رئیس‌جمهور آن را به تصویب می‌رساند.
رئیس‌جمهور این قدرت را ندارد که از اجراء قوانینی که پارلمان وضع کرده جلوگیری نماید.
کمیته روابط خارجی فنلاند از فعالیت‌های بین‌المللی گسترده‌ای برخوردار است و معمولاً جوّ داخلی را جهت سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری مهیا می‌نماید.
به علت قدرت پارلمان، فنلاند از دیدگاه غرب یک کشور با سیستم حکومت جمهوری پارلمانی تلقی می‌گردد که عالی‌ترین نهادهای سیاسی آن رئیس‌جمهور و پارلمان می‌باشد.
پارلمان فنلاند از ۹ گروه پارلمانی برخوردار است که از نمایندگان هشت حزب تشکیل شده و گروه نهم پارلمانی از سبزها می‌باشند.
سیاست > قوّه قضائیّه

قوّه قضائیّه فنلاند مستقل از قوای دیگر می‌باشد و این قوه از نهادهای وزارت دادگستری، دیوان‌عالی و دیوان‌عالی اداری برخوردار است. سیستم دادگستری فنلاند شامل دادگاه‌های عمومی جهت دادرسی شکایات و جرائم و نیز دیوان‌عالی به عنوان عالی‌ترین مرجع قضائی نظارت بر پایبندی قضات بر قانون، رفتار مجرمان قضایی و مقامات انتظامی می‌باشد.
دیوان‌عالی فنلاند مرکب از رئیس و تعدادی دادستان می‌باشد. آن دسته از موضوعات اداره قضائی که برطبق مواد خاص باید باز سوی دیوان‌عالی عمل گردد از قبل توسط وزارت دادگستری تهیه شده و جهت اجراء به دیوان‌عالی تسلیم می‌گردد.
دیوان‌عالی اداری فنلاند شامل رئیس و تعدادی دادستان ذی‌ربط می‌باشد. در صورت نیاز به تغییر قوانین قضائی یا نیاز به اصلاح و متمّم قوانین، دیوان‌عالی و دیوان‌عالی اداری مشترکاً پیشنهادهای مربوط را تسلیم رئیس‌جمهور نموده تا مقدمات قانون‌گذاری آن فراهم گردد.
فرهنگ

مقالهٔ اصلی: فرهنگ فنلاند
مهم‌ترین رویدادهای مهم تاریخی یا ورزشی در فنلاند «پاوو نورمی» و «لاسه ویرن» هستند. این کشور موفقیت‌های ورزشی مهمی در زمینه اتومبیل‌رانی و قهرمانی فرمول یک داشته است. «یاری لیتمانن» و «سامی هوپیا»، دو ستاره فوتبال این کشور هستند.
از شخصیت‌هایی فرهنگی فنلاند می‌توان به «ژان سیبلیوس» یا آهنگسازان معاصری چون «کایا ساریاهو» و «ماگنوس لینبرگ» و رهبران ارکستری مانند «پکا سالونن»، «یوکا پا ساراسته»، «ساکاری اورامو» و «اوسو وانسکا» را نام برد.
فنلاندی‌ها به فنلاندی بودن شرکت نوکیا و «لینوس توروالدز»، سازنده لینوکس افتخار می‌کنند. فنلاندی‌ها شدیداً علاقه‌مندند که هر چه در خارج در مورد آن‌ها می‌نویسند را بخوانند و همیشه نظر بازدیدکنندگان از فنلاند را دربارهٔ این کشور می‌پرسند.
آموزش

فنلاند به عنوان یکی از بهترین‌ها و شاید بهترین نظام آموزشی دنیا شناخته می‌شود. نظام آموزشی فنلاند سیستمی برابرطلب بدون هیچ گونه شهریه‌ای می‌باشد. در مدرسه به دانش آموزان تمام وقت نهار رایگان داده می‌شود. برنامه‌های آموزش پیش دبستانی که عمدتاً در مهدکودک‌ها به کودکان رده‌های سنی ۰ تا ۶ سال ارائه می‌گردد. علاوه براین، مراکز مراقبتی روزانه خانوادگی نیز جهت نگهداری و مراقبت از کودکان مادران شاغل دایر می‌باشند. کودکان رده‌های سنی ۶ تا ۷ سال نیز قادر به پیگیری آموزش خود در مراکز پیش دبستانی یا مدارس جامع می‌باشند. مدارس جامع، مدارسی می‌باشند که آموزش در آن ۹ سال به طول می‌انجامد. در این مدارس همچنین آموزش پیش دبستانی به کودکان رده سنی ۶ سال عرضه می‌گردد.
مقطع تکمیلی متوسطه LUKIO، که مدت زمان سه سال آموزش عمومی به طول انجامیده و سرانجام به آزمون نهایی سراسری منتهی می‌گردد. آموزش مقدماتی حرفه‌ای (آموزش ۳–۲ ساله) که در مدارس فنی وحرفه‌ای تخصصی یا چند رشته‌ای ارائه می‌شود. آموزش عالی فنی و حرفه‌ای (آموزش ۵–۳ سال) که معمولاً در دانشکده‌های تخصصی عرضه می‌گردد که می‌توان یا پس از مدرسه جامع یا پس از اتمام تحصیلات مقطع متوسطه در آن حضور یافت. مدارک کار آموزی دوره‌های مذکور به صورت روش جایگزین عرضه می‌شود.
به‌طور کلی می‌توان گفت که ساختار آموزشی کشور فنلاند بر ساختار ذیل استوار می‌باشد:
آموزش پایه
نوع مدارس عرضه‌کننده این آموزش: مدارس جامع
مدت برنامه: ۹ سال
طی مقاطع سنی: ۷ تا ۱۶ سال
گواهی‌نامه یا دیپلم اعطایی: گواهی فراغت از تحصیل
آموزش تکمیلی متوسطه
مدرسه عمومی است که به آزمون نهایی سراسری منتهی می‌شود. در این آزمون صلاحیت ورود به کلیه اشکال آموزش عالی تعیین می‌گردد.
نوع مدارس عرضه‌کننده این آموزش: LUKIO/ GYMNASIET
مدت برنامه: ۳ سال
طی مقاطع سنی: ۱۶تا۱۹ سال
گواهینامه یا دیپلم اعطایی: گواهی قبولی در آزمون نهایی
آموزش فنی و حرفه‌ای
نوع مدارس عرضه‌کننده این آموزش: Ammatillinen Koulutus / Yrkesutbildning
مدت برنامه: ۳ سال
طی مقاطع سنی: ۱۶ تا ۱۹ سال
گواهینامه یا دیپلم اعطایی:گواهی آموزش حرفه‌ای مقدماتی، گواهی آموزش حرفه‌ای پیشرفته، گواهی آموزش حرفه‌ای تخصصی
از سال ۲۰۱۶، تمام مدارس این کشور شمال اروپا نظام آموزشی جدید را با عنوان «یادگیری پدیده محور» در پیش خواهند گرفت. برای نمونه، دانش آموزان کلاس چهارم یک مدرسه علاقه دارند تا همراه با معلم‌های خود تاریخ تکامل تلفن‌های هوشمند را بررسی کنند. برای بررسی این موضوع، وقتی صحبت از این می‌شود که چرا مردم از تلفن همراه استفاده می‌کنند، ریاضیات و آمار به کار گرفته می‌شوند و برای فهمیدن اینکه پیامک چگونه شیوه نگارش مردم را تغییر داده پای ادبیات به میان می‌آید. به این ترتیب، دانش‌آموزان به سرعت با موضوع ارتباط برقرار می‌کنند.
اقتصاد

مقالهٔ اصلی: اقتصاد فنلاند
نوکیا، شرکت چندملیتی تولید تلفن
رمدی انترتینمنت
با اینکه فنلاند به‌عنوان یکی از کشورهای عضو منطقه یورو به‌صورت رسمی در رکود اقتصادی به سر می‌برد، ولی وضع اقتصاد این کشور بهتر از سایر کشورهای منطقه یورو است. اقتصاد فنلاند وابستگی فراوانی به صادرات دارد و بحران اقتصادی سایر کشورهای اروپایی تأثیر زیادی روی صادرات این کشور گذاشته است. فنلاند تنها کشور منطقه یورو است که بر اساس اعلام سه نهاد مطرح مالی در زمینه اعتبار و درستی‌سنجی، از وضع باثبات (AAA) برخوردار است.
بدهی‌های دولت در فنلاند تقریباً نصف بدهی‌های حوزه یورو است.
بحران بدهی‌ها، دست‌کم در سال ۲۰۱۲ میلادی مهم‌ترین موضوعی بود که بر مبارزات انتخابات ریاست جمهوری فنلاند سایه افکند. فنلاند یکی از کشورهای حوزه پولی یورو است که بحران جهانی اقتصاد آن را بی‌نصیب نگذاشت. صادرات این کشور که ۴۵ درصد تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد در سال ۲۰۰۹، ۳۲ درصد کاهش یافت.
از نظر شاخص فساد اقتصادی، فنلاند (به همراه کشورهای دیگری همچون دانمارک و نیوزیلند) سال‌های زیادی به عنوان کشور نمونه که کمترین فساد اقتصادی را داشته، معرفی شده است. دو میلیون و ۶۸ هزار نیروی کار در این کشور وجود دارد و نرخ بیکاری در آن ۶٫۶ درصد است. نرخ تورم فنلاند در سال ۲۰۰۷ میلادی ۲٫۷ درصد بود.
تولید ناخالص داخلی فنلاند ۱۸۵٫۹ میلیارد دلار است که ۲٫۵ درصد آن در بخش کشاورزی، ۳۱٫۷ درصد آن در بخش صنعت و ۶۵٫۹ درصد آن در بخش خدمات تولید می‌شود. صادرات این کشور شامل ماشین‌آلات و تجهیزات، مواد شیمیایی، آهن‌آلات، الوار، کاغذ و خمیر کاغذ است که به کشورهای آلمان (۱۱٫۳ درصد)، سوئد (۱۰٫۵ درصد)، روسیه (۱۰٫۱ درصد)، بریتانیا (۵٫۶ درصد)، ایالات متحده آمریکا (۶٫۵ درصد) و هلند (۵٫۱ درصد) صادر می‌شود. واردات این کشور شامل مواد غذایی، نفت خام و فراورده‌های آن، مواد شیمیایی، تجهیزات حمل و نقل، آهن و فولاد، ماشین‌آلات، پارچه و الیاف پارچه و پشم است که از کشورهای آلمان (۱۵٫۶ درصد)، روسیه (۱۴ درصد)، سوئد (۱۳٫۷ درصد)، هلند (۶٫۶ درصد)، چین (۵٫۴ درصد)، بریتانیا (۴٫۷ درصد) و دانمارک (۴٫۵ درصد) است.
مردم

مقالهٔ اصلی: مردم فنلاند
جمعیت فنلاند پنج میلیون و ۶۳۷ هزار است که میانگین سنی آن‌ها ۴۱٫۶ سال است. امید به زندگی برای زنان ۸۲٫۳۱ سال و برای مردان ۷۵٫۱۵ سال است. کمتر از ۰٫۱ درصد از جمعیت این کشور (حدود هزار و پانصد نفر) به بیماری ایدز مبتلا هستند. ۹۳٫۴ درصد از جمعیت آن فینی، ۵٫۷ درصد سوئدی و ۰٫۴ درصد روسی هستند. بقیه از تبارهای استونیایی، کولی‌های اروپا و سامی هستند. ۸۴٫۲ درصد از جمعیت آن مسیحی و پیرو کلیسای لوتری فنلاند هستند. ادیان اسلام و یهود نیز به ویژه میان مهاجران فنلاند رایج است. همچنین بخشی از مردم این کشور بی‌دین می‌باشند.
بیشتر مردم فنلاند به زبان فنلاندی که از زبان‌های فینو اوگریایی است صحبت می‌کنند. این زبان که تا حدودی با زبان مجاری نیز نزدیکی دارد و به همراه زبان‌های استونیایی، مجاری و مالتی، زبان‌های رسمی غیر هندواروپایی اتحادیه اروپا می‌باشند.
گاهی فنلاند را به دلیل تناسبات فرهنگی زیاد با کشورهای سوئد، نروژ و دانمارک، در رده کشورهای اسکاندیناوی قرار می‌دهند که گذشته آن‌ها به وایکینگ‌ها برمی‌گردد.
زبان‌های رایج در فنلاند

| زبان | ۱۹۹۰ | ۲۰۰۰ | ۲۰۱۰ |
| --- | --- | --- | --- |
| فنلاندی | ۴٬۶۷۴٬۰۹۵ | ۴٬۷۸۷٬۲۵۹ | ۴٬۸۵۶٬۵۲۹ |
| سوئدی | ۲۷۳٬۴۹۵ | ۲۶۷٬۴۸۸ | ۲۶۵٬۹۸۲ |
| سامی | ۱٬۷۳۴ | ۱٬۷۳۴ | ۱٬۸۳۲ |
| زبان‌های خارجی | ۲۴٬۵۵۰ | ۹۸٬۸۵۸ | ۲۲۲٬۹۲۶ |
| روسی | ۳٬۸۸۴ | ۲۸٬۱۷۹ | ۵۴٬۵۴۶ |
| استونیایی | ۱٬۳۹۴ | ۱۰٬۱۵۳ | ۲۸٬۳۵۵ |
| سومالی | ۰ | ۶٬۴۵۴ | ۱۲٬۹۸۵ |
| انگلیسی | ۳٬۵۱۸ | ۶٬۸۵۰ | ۱۲٬۷۵۸ |
| عربی | ۱٬۱۳۳ | ۴٬۸۷۵ | ۱۰٬۳۷۹ |
جمعیت‌شناسی

| جمعیت تاریخی> سال | جمعیت تاریخی> جمعیت | جمعیت تاریخی> ±% |
| --- | --- | --- |
| ۱۷۵۰ | ۴۲۱٬۰۰۰ | —     |
| ۱۷۶۰ | ۴۹۰٬۰۰۰ | ۱۶٫۴٪+ |
| ۱۷۷۰ | ۵۶۰٬۰۰۰ | ۱۴٫۳٪+ |
| ۱۷۸۰ | ۶۶۰٬۰۰۰ | ۱۷٫۹٪+ |
| ۱۷۹۰ | ۷۰۶٬۰۰۰ | ۷٪+ |
| ۱۸۰۰ | ۸۳۷٬۰۰۰ | ۱۸٫۶٪+ |
| ۱۸۱۰ | ۸۶۳٬۰۰۰ | ۳٫۱٪+ |
| ۱۸۲۰ | ۱٬۱۷۷٬۵۰۰ | ۳۶٫۴٪+ |
| ۱۸۳۰ | ۱٬۳۷۲٬۱۰۰ | ۱۶٫۵٪+ |
| ۱۸۴۰ | ۱٬۴۴۵٬۶۰۰ | ۵٫۴٪+ |
| ۱۸۵۰ | ۱٬۶۳۶٬۹۰۰ | ۱۳٫۲٪+ |
| ۱۸۶۰ | ۱٬۷۴۶٬۷۰۰ | ۶٫۷٪+ |
| ۱۸۷۰ | ۱٬۷۶۸٬۸۰۰ | ۱٫۳٪+ |
| ۱۸۸۰ | ۲٬۰۶۰٬۸۰۰ | ۱۶٫۵٪+ |
| ۱۸۹۰ | ۲٬۳۸۰٬۱۰۰ | ۱۵٫۵٪+ |
| ۱۹۰۰ | ۲٬۶۵۵٬۹۰۰ | ۱۱٫۶٪+ |
| ۱۹۱۰ | ۲٬۹۴۳٬۴۰۰ | ۱۰٫۸٪+ |
| ۱۹۲۰ | ۳٬۱۴۷٬۶۰۰ | ۶٫۹٪+ |
| ۱۹۳۰ | ۳٬۴۶۲٬۷۰۰ | ۱۰٪+ |
| ۱۹۴۰ | ۳٬۶۹۵٬۶۱۰ | ۶٫۷٪+ |
| ۱۹۵۰ | ۴٬۰۲۹٬۸۰۰ | ۹٪+ |
| ۱۹۶۰ | ۴٬۴۹۶٬۲۲۰ | ۱۱٫۶٪+ |
| ۱۹۷۰ | ۴٬۵۹۸٬۳۳۰ | ۲٫۳٪+ |
| ۱۹۸۰ | ۴٬۷۸۷٬۷۷۰ | ۴٫۱٪+ |
| ۱۹۹۰ | ۴٬۹۹۸٬۴۸۰ | ۴٫۴٪+ |
| ۲۰۰۰ | ۵٬۱۸۱٬۰۰۰ | ۳٫۷٪+ |
| ۲۰۱۰ | ۵٬۳۶۵٬۰۰۰ | ۳٫۶٪+ |
ارتباطات

سیستم تلویزیون در فنلاند پیشرفته است. در حال حاضر تمامی شبکه‌ها و کانال‌های تلویزیونی در این کشور دیجیتال است و آخرین سیستم آنالوگ از رده خارج شده است.
بر طبق قانون اساسی فنلاند، هر شهروندی حق انتشار مطالب چاپی را دارد. روزنامه‌ها را بخش خصوصی اداره می‌کند و تأثیر زیادی در آرای سیاسی دارد.
در فنلاند یک میلیون و ۹۲۰ هزار خط تلفن ثابت و پنج میلیون و ۶۷۰ هزار خط تلفن همراه و دو میلیون و ۳۲۳ هزار میزبان اینترنتی و دو میلیون و ۹۲۵ هزار کاربر اینترنت وجود دارد.
یادداشت

↑  شامل سوئدی زبان‌های فنلاند، کولی‌ها و سامی‌ها.
نقشه ناهمواری‌های فنلاند.
عضویت فنلاند در ناتو
مجلس فنلاند در سال ۱۹۱۷
کابینه مارین
قوه قضاییه فنلاند در راسه‌پوری
پساپالو شناخته‌شده به عنوان ورزش ملی در فنلاند
یک آموزشگاه خصوصی بزرگسالان در فنلاند
دریاچه یخ زده
کراک (پادشاه لهستان)

کراکوس یا کراک رهبر قوم له، یک پادشاه افسانه‌ای لهستان و بنیان‌گذار شهر کراکوف است.
پاره‌ای از تاریخ نگاران معتقدند واژه کراک از لغت پیشا اسلاو krakula به معنی صاحب قدرت قضاوت گرفته شده است اما گروهی دیگر نظر دیگری دارند که بیشتر قانع کننده است. آن‌ها معتقدند این واژه به معنی بلوط است که در نزد آن مردم درختی مقدس بود. تا مدت‌ها گمان میشد مقبره کراک در تپه کراکوس در شهر کراکوف قرار دارد اما کاوش‌های باستانشناسی در سال ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۸ هیچ مقبره‌ای را در آن تپه مکشوف نکرد.
یک نقاشی از کراک
منبع‌شناسی تاریخ ساسانی
منابع ساسانی > معماری

مقالهٔ اصلی: معماری ساسانی
منابع ساسانی > سنگ‌نوشته

مقالهٔ اصلی: سنگ‌نوشته‌های ساسانی
آنچه از کتیبه‌های ساسانی باقی مانده عبارت است از متونی که بر روی سنگ، پوست، پاپیروس، فلز، سفال، چوب و سنگ‌های قیمتی نوشته شده است. از آنجا که قدمت نگارش این کتیبه‌ها برخلاف کتاب‌های پهلوی غالباً همزمان با تألیف آنها است، از لحاظ تاریخی و اجتماعی حائز اهمیت بسیار هستند.
کهن‌ترین این کتیبه‌ها متعلق به قرن سوم و چهارم میلادی و به خط پهلوی کتیبه ای است، در حالی که جدیدترین آنها مربوط به قرن دهم میلادی (چهارم هجری) و به خط پهلوی کتابی است. برخی از این کتیبه‌ها، نظیر کتیبه‌های سلطنتی نخستین شاهان ساسانی، غالباً به سه زبان پهلوی ساسانی، پهلوی اشکانی و یونانی است، اما کتیبه‌های درباری تنها به زبان پهلوی ساسانی است. این کتیبه‌ها را از جهت موضوع می‌توان به دو دسته کتیبه‌های دولتی و کتیبه‌های خصوصی تقسیم کرد.
منابع ساسانی > آثار پیداشده در دورا اروپوس

در زمان شاپور اول ساسانی برای مدتی شهر دورا اروپوس در تصرف سپاهیان ایران درآمد. در کاوش‌هایی که در این شهر انجام شد آثاری به‌دست آمده که شامل نوشته‌هایی به خط فارسی میانه بر روی دیوار، سفال و پوست به شرح زیر است:
نوشته‌های دیواری: در کاوش‌های انجام شده در شهر دورا اروپوس نوشته‌هایی بر دیوار کنیسهٔ این شهر کشف شد. بر اساس این نوشته‌ها گروهی از دبیران ایرانی به اتفاق نماینده‌ای از یهودیان این شهر به این کنیسه آمده و از تصاویر منقوش بر دیوارهای آن بازدید کرده‌اند. در این نوشته‌ها تاریخ بازدید، نام دبیران بازدید کننده به پهلوی و پارتی ذکر شده است.
سفال نوشته‌ها: همچنین در کاوش‌های این شهر تعدادی سفال نوشته به زبان پارتی و پهلوی به دست آمده که برخی از آنها متعلق به دوران پیش از ساسانی (احتمالاً اوایل قرن سوم میلادی) و گروهی دیگر مربوط به دوره‌ای است که ساسانیان این شهر را تسخیر کرده بودند. بر روی این سفال نوشته‌ها نام اشخاص و فهرستی از برخی مناصب و پیشه‌ها، همچنین میزان کالاهای تبادل شده ذکر شده است. اطلاعات مندرج بر این سفالینه‌ها از جهت شناخت اوضاع اجتماعی و اقتصادی عصر ساسانی حائز اهمیت است.
پوست نوشته‌ها: چند قطعه پوست نوشته به زبان پارتی و پهلوی که احتمالاً به نیمه سدهٔ سوم میلادی متعلق است، کهن‌ترین نمونه‌های مکاتبات اداری در ایران در عصر ساسانی به‌شمار می‌رود.
منابع ساسانی > پوست و پاپیروس

علاوه بر پوست‌نوشته‌های کشف شده در دورااروپوس، مجموعه دیگری از نوشته‌های روی پوست از دوره ساسانی، متعلق به دوره خسروپرویز به بعد است. تعدادی از این نوشته‌ها نامه‌های دیوانی‌اند که از جهت آگاهی از سبک نگارش نامه‌ها در آن زمان، دارای اهمیت فراوانی است. دسته دیگری از این نوشته‌ها بیشتر اسناد تجاری و اقتصادی است که حاوی اطلاعات ارزشمندی از چگونگی اوضاع اقتصادی و اجتماعی این دوره است.
منابع ساسانی > سفال‌نوشته

افزون بر آثار کشف شده در دورااروپوس، یکی از سفال‌نوشته‌های قدیمی به خط پهلوی اثری است که از جنوب جمهوری ازبکستان به دست آمده و به سده‌های سوم و چهارم میلادی تعلق دارد. همچنین سفال‌نوشته‌هایی در ورامین، چال ترخان (نزدیک ری) و قصر ابونصر (نزدیک شیراز) به دست آمده است که روی آنها فهرست محصولات کشاورزی و دامی مربوط به صورتحساب‌ها، پیش‌نویس نامه‌ها و یادداشت‌های روزانه دیده می‌شود.
منابع ساسانی > فلزنوشته

برخی ظروف و جامهای نقره ساسانی دارای کتیبه‌های کوچک پهلوی است. این نوشته‌ها حاوی نام صاحبان ظروف، وزن آنها و گاه لقب صاحبان آنها است. از زمان شاپور ساسانی بر روی جام‌ها و بشقاب‌ها، تصویر شاه را نقش می‌کردند. تولید این ظروف احتمالاً جنبه سیاسی داشته و بیشتر از سوی شاه اهدا می‌شده است.
منابع ساسانی > مسکوکات

مقالهٔ اصلی: سکه‌های ساسانی
بر روی سکه‌های به دست آمده از دوره ساسانی، نام و تصویر شاه نقش شده است. در پشت سکه‌ها آتشدانی تصویر شده که شعله‌های آن آشکار است. نام سکه‌ها که غالباً از جنس نقره بود، همانند دورهٔ اشکانیان، دراخما است و هر کدام ۴ گرم وزن دارند. سکه‌ها به‌ویژه از جهت تصویرها و نوشته‌های آن منابع بسیار مهم و ارزشمندی برای شناسایی اسامی دقیق شاهان و زمان فرمانروایی آنها است.
منابع ساسانی > مهرها

مُهرهای ساسانی غالباً از سنگ‌های گرانبها ساخته شده‌اند. این مهرها غالباً دارای نقوش و گاهی نوشته‌اند. این نوشته‌ها شامل نام، نام پدر و گاهی منصب صاحب مهر است. اهمیت مهرها بیشتر از این جهت است که می‌توان به کمک آنها، با عنوان‌ها و لقب‌های رسمی دولتی و دینی آشنا شد.
یونانی و رومی

آثار یونانی و لاتینی از منابع دشمن ساسانیان هستند که بر شکوه این سلسله نمی‌افزایند، بلکه از آن نیز می‌کاهند. گذشته از اینها بیشتر آن آثار در درجه دوم اهمیت هستند و در عین اینکه خود از منابع مطلوب می‌شناسانند در واقع تنها شرح نگاشته به دست گواهان دست اول به‌شمار می‌آیند. بسیاری از آثار گذشته برای آنکه جذبه ادبی خود را برجسته نمودار سازند مانند نوشته‌های آمین مارسلن بیشتر به هرودوت و دیگر گذشتگان تاسی می‌کنند. همچنین بعضی از نویسندگان مانند لبیانیوس یا ارسیوس مطالب خود را بیشتر با استدلال و جدل نگاشته‌اند که بیشتر جنبه اثبات حقایق برای همزمانان خود داشتند، نه آگاهی برای برخورداری آیندگان. با اینهمه سنت آثار کهن یونانی و لاتینی تاریخی با دیدی به گاهشماری در آثار نویسندگان عربی زبان به گونه‌ای همانند و گاهی بهتر از آنان منعکس شده است. آثار جغرافیایی و دیگر آثار گردآوری شده بیزانسی با آنکه در محیط مسیحی با دیدگاه دینی فراهم شده است، باز متضمن بعضی آگاهی‌ها دربارهٔ ساسانیان است. نویسندگان هم‌زمان با دوران برخاستن ساسانیان به اقتدار، کلاً آگاهی‌های اندکی به دست می‌دهند جز آنکه نمودار ساخته‌اند که یک دودمان جدید در شرق به پا خواسته است. نخستین نویسندگان به ترتیب زمانی عبارتند از دیوکاسیوس و هرودیان و پاره‌هایی از دکسیپوس، همه درابهر جنگ‌های روم هستند و روابط با ساسانیان. منابع اخیرتر مانند لاکتانتیوس، تاریخ کلیسایی و وقایع‌نامه اوسبیوس اسقف قیصر، گاهگاهی به بعضی جزئیات مربوط به تاریخ ساسانیان برخورد می‌شود. در پایان سده ششم آگاثیاس مهم است، زیرا که گویا وی به بایگانی ساسانیان در تیسفون دسترسی داشته است و نیز امکان شنیدن داستان‌های جاری محلی برخوردار بوده است.
یونانی و رومی > آگاثیاس اسکولاستیکوس

مقالهٔ اصلی: آگاثیاس
این مورخ سده ششم میلادی، اهل میرنیای آسیای صغیر بود. وی در تألیف خود به نام سلطنت ژوستینیان، دنباله کار نگارش تاریخ پروکوپیوس را هم از جهت شکل ظاهری و هم از لحاظ محتوا پی گرفت. کتاب سلطنت ژوستینیان یکی از منابع مهم و دست اول از جهت آگاهی از اوضاع تاریخی ساسانیان به‌شمار می‌رود، زیرا همان‌طور که خود مؤلف اظهار داشته، وی به مجموعه سالنامه رسمی و بایگانی سلطنتی ساسانیان دسترسی داشته است. وی در سال ۵۸۲ م وفات یافت. اگرچه آگاثیاس در دوران خسرو انوشیروان می‌زیست، اما به‌دلیل دسترسی به سالنامه‌های شاهنشاهی در بایگانی‌های تیسفون، تاریخ وی یکی از منابع اصلی‌است. اما وی نیز در گزارش داستان جوانی اردشیر، از روایات عامیانه بهره برده است.
یونانی و رومی > آمین مارسلن

مقالهٔ اصلی: آمیانوس مارسلینوس
وی که اهل انطاکیه اورونتس بود، به ادامه نگارش تاریخ معروف تاسیتوس پرداخت و تنها جنگ‌های ایران و روم در قرن ۴ را از دیدگاه خود نوشت. از تاریخ او تنها مجلدات ۱۴ تا ۳۱ باقی‌مانده که مشتمل بر وقایع سال‌های ۳۵۳ تا ۳۷۸ م است. آمین مارسلن خود در جنگ‌های ایران و روم، به ویژه در جنگ سال ۳۶۳ م حضور داشته و اطلاعات بسیار مهمی دربارهٔ ایران و ایرانیان بر گزارش خود افزوده است. وی مدعی بود که به بایگانی شاهنشاهی ساسانی دسترسی داشته است.
یونانی و رومی > اورلیوس ویکتور

مقالهٔ اصلی: اورلیوس ویکتور
از مورخان سده چهارم میلادی است و در تاریخی که به نام خود نگاشته است، اشاراتی به تاریخ دوره ساسانی کرده است که برای تدوین و مطالعه این دوران سودمند است. تاریخ اورلیوس در سال ۳۶۰ م خاتمه یافته است.
یونانی و رومی > اوسبیوس قیصری

مقالهٔ اصلی: یوسبیوس قیصریه
این مورخ که در سال ۳۴۰ م وفات یافته، کتابی به نام تاریخ اوسبیوس قیصری دارد که طی آن اشاراتی به تاریخ ایران عهد ساسانی نموده است.
یونانی و رومی > پروکوپیوس

مقالهٔ اصلی: پروکوپیوس
پروکوپیوس قیصری یکی از نویسندگان برجسته و درجه اول در تدوین جنگ‌های روم با ایران محسوب می‌شود. این مورخ اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم، منشی یکی از سرداران معروف بیزانس به نام بیلیزار بود و همراه با وی در جنگ‌های بسیاری، از جمله جنگ با ایرانیان شرکت کرد. تألیف او شامل چند جلد کتاب است که جلدهای اول و دوم مربوط به جنگ‌های روم و ایران، جلدهای سوم و چهارم مربوط به جنگ با واندال‌ها و جلد پنجم، ششم و هفتم مربوط به جنگ باگتها است. پروکوپ در کتاب خود از بیلیزار به حد اغراق‌آمیز تمجید نموده، با این حال، اطلاعات مندرج در این تألیف برای مورخ و پژوهشگر تاریخ ایران ساسانی حائز ارزش بسیار است. منتقدان تاریخ، این کتاب پروکوپ را هیستوریکن خوانده‌اند و معتقدند که تألیف یکی از مهم‌ترین آثاری است که تاکنون دربارهٔ تاریخ روم نوشته شده است. پروکوپ در این تألیف، از شیوه نگارش هرودوت استفاده کرده و سعی نموده جانب بی‌طرفی را رعایت کند. وی خود شاهد بسیاری از وقایعی است که در آن ذکر کرده است.
یونانی و رومی > تئودور موپسوستی

یکی از علمای دینی مسیحی است. وی قدیمی‌ترین مورخی است که گزارش ویژه‌ای دربارهٔ زروان و اعتقاد بسیاری از مردم ایران به این نحله فکری ارائه داده و چون کتاب تئودر مفقود شده، فوتیوس گزیده‌ای از آن را نقل کرده است. برای آگاهی از طرز تفکر زروان می‌توان به کتاب معتبر زروان تألیف زنر، «تاریخ ایران در زمان ساسانیان» آرتور کریستین‌سن (فصل سوم) مراجعه کرد. گزارش تئودور به وسیله سایر مورخان و علمای دینی ارمنی و سریانی نظر ازنیک کلبی (سده پنجم میلادی) نیز تأیید شده است. البته به اعتقاد زروان خدای همه جهان و با تقدیر یکی دانسته شده است.
یونانی و رومی > تئودوره

تئودوره یکی از اسقف‌های مسیحی است که در نیمه نخست سده پنجم میلادی می‌زیست و تاریخ روحانیون سال‌های ۳۲۵–۴۲۸ م را تدوین نمود. علاوه بر او، عده‌ای دیگر از این روحانیون در مناقشات و مجادلات دینی مسیحیان و زرتشتیان روم و ایران شرکت داشتند و در زمینه مسائل دینی و سیاسی آثاری را به رشته تحریر درآوردند که شامل اوروسیوس (در قرن پنجم کتاب «رد کفار» را نوشت؛ این کتاب به عنوان دفاع از دین و تبلیغ آن بود در عین حال تاریخ جهان را تا ۴۱۷ م شامل می‌شد)، زوسیموس (در قرن چهارم میلادی کتاب «تاریخ قیصران روم» را نوشت)، سوزومن و اوگریوس نیز آثاری در این باب نگاشتند. کتاب ملالاس نیز در قرن ششم نوشته شده و اطلاعات مفیدی دربارهٔ فرقه مزدک ارائه داده است.
یونانی و رومی > تئوفیلاکت سیموکاتا

مقالهٔ اصلی: تئوفیلاکت سیموکاتا
وی در سده هفتم میلادی زندگی می‌کرد و تاریخ خود را در توضیح حوادث سال‌های ۵۸۲–۶۰۲ م نوشت که طی آن مطالب مفیدی را در باب تشکیلات اداری ساسانیان مطرح ساخته است.
یونانی و رومی > تربلیوس پولیو

وی در دوران دیوکلسین می‌زیست. تألیفی با عنوان تاریخ قیصران روم دارد که می‌توان اطلاعاتی را از آن، دربارهٔ حوادث اوایل عهد ساسانی استخراج نمود.
یونانی و رومی > دیون کاسیوس

مقالهٔ اصلی: دیوکاسیوس
هر چند نوشته‌های او همیشه مورد اعتماد نیست، با این همه با پاره‌ای از نوشته‌های مورخان این دوره، از جمله هرودویان قابل تطبیق است. دیون کاسیوس، یکی از منابع معروف تاریخ پارتیان است که گزارشی دربارهٔ برافتادن پارتیان و برآمدن اردشیر بابکان به‌دست داده است.
یونانی و رومی > دکزی‌پوس آتنی

از این مورخ نیمه دوم سده سوم میلادی می‌توان اطلاعاتی دربارهٔ اوایل دوران ساسانی در بخش‌هایی که از گزارش‌های او باقی‌مانده به دست آورد.
یونانی و رومی > سونکلوس

این مورخ که وفاتش را به سال ۸۱۰ م نوشته‌اند، کتابی تحت عنوان تاریخ ایام سلطنت ساسانی نوشته و اطلاعات خود را از یادداشت‌های آگاثیاس اقتباس کرده است.
یونانی و رومی > لاکتانتیوس فیرمیانوس

از مورخان یهود بود و آثار او حاوی گزارش‌هایی اغراق‌آمیز دربارهٔ رفتار خشونت‌آمیز شاپور ساسانی با والرین، امپراتور شکست خورده روم بود.
یونانی و رومی > مناندر پروتکتور

مقالهٔ اصلی: مناندر پروتکتور
این مورخ که در نیمه دوم سده ششم میلادی می‌زیست، گزارش‌های سودمندی را در تاریخ خود، که حوادث سال‌های ۵۵۸–۵۸۲ م را در بر می‌گیرد، ارائه داده است.
یونانی و رومی > هرودین

مقالهٔ اصلی: هرودین
این مورخ یونانی قرن دوم و سوم میلادی در اسکندریه متولد شد و زندگی خود را در روم گذرانید. زمان زندگی او را میان سال‌های ۱۷۰ تا ۲۴۱ م دانسته‌اند. از تألیفات او به زبان یونانی کتاب تاریخ روم است که از درگذشت آنتونن تا گردیان سوم را در بر می‌گیرد. در این تألیف کیفیت تغییر سلسله پادشاهی ایران، به ویژه دوره‌های اشکانی و ساسانی و حوادث آن به تفصیل شرح داده شده است.
افزون بر آنچه گذشت، مورخان بسیاری در عصر ساسانی، به نگارش تاریخ روم پرداخته‌اند که از نوشته‌های هر یک می‌توان بهره ای یافت. برخی از این نویسندگان عبارتند از: پتروس پاتریسیوس (patrisius)، پریسکوس (priscos)، تئوفان (theophan)، زوسیموس، زوناراس، کدرنوس (kedernos)، گلوگاس (glogas)و هیلودوروس امسایی. مورخ اخیرالذکر توصیف بسیار مهم و ارزشمندی از سواران زره‌پوش پارسی در کتاب خود به نام اتیوپیکا داده است.