لاتین
دستور زبان

زبان لاتین دارای شش حالت دستوری (case) است که عبارتند از:
۱- حالت فاعلی یا نومیناتیو (Nominative case): این حالت چنان‌که از نامش برمی‌آید، در باب فاعل جمله سخن می‌گوید؛ برای نمونه در جملات Anni fugiunt یعنی «سال‌ها سپری می‌شوند» و Labitur aetas به‌معنای «عمر تلف می‌شود» به‌ترتیب کلمات anni و aetas فاعل هستند. در جملهٔ Cicero declaratus est consul به‌معنای «سیسرون به‌عنوان کنسول برگزیده شد» نیز Cicero در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته است.
۲- حالت ندایی یا وُکاتیو (Vocative case): این حالت چنان‌که از نامش برمی‌آید برای خطاب کردن یا صدا زدن کسی یا چیزی به‌کار می‌رود و نسبت‌به دیگر حالات کمترین کاربرد را دارد: !Pompei meorum prime sodalium به‌معنی «ای پومپیئوس، ای اولینِ رفقایم!»
۳- حالت مفعولی‌مستقیم یا مفعول‌به یا آکوزاتیو (Accusative case): این حالت چند کارکرد دارد که عبارتند از:
۳٫۱- برای بیان «مفعول مستقیم» یا Direct object؛ برای نمونه audentes fortuna iuvat به‌معنی «بخت و اقبال، متهوران را یاری می‌کند» در اینجا audentes در حالت آکوزاتیو مفعول‌مستقیم به‌کار رفته است. Agricola colit agros, uxor domum tuetur به‌معنای «کشاورز زمین‌ها را درو می‌کند، همسرش خانه را رسیدگی می‌کند». نیز در جملهٔ Haec studia adulescentiam alunt, senectutem oblectant به‌معنای «این آموزش‌ها جوانی را تغذیه می‌کنند، کهنسالی را محظوظ می‌کنند». Antonius Brutum oppugnat, Mutinam circumsedet یعنی «آنتونیوس بروتوس را مورد حمله قرار می‌دهد، موتینا را محاصره می‌کند». Caesar equites flumen transjecit یعنی «قیصر سواره‌نظام را از رود عبور داد» که در این جمله دو آکوزاتیو (flumen و equites) دیده می‌شود. Ciceronem consulem populus declaravit یعنی «مردم سیسرون را به‌عنوان کنسول اعلام کردند». Solem fulgere videmus یعنی «ما خورشید را می‌بینیم که می‌درخشد»
۳٫۲- برای بیان حرکت به‌سوی چیزی یا کسی: Romam ire یعنی «رفتن به‌سوی روم»؛ Suppetias ire «به‌کمک شتافتن»
۳٫۳- کارکرد به‌عنوان نوعی قید: Omnia Mercurio similis, vocemque coloremque یعنی «از هرنظر شبیه به مرکوری، چه از نظر صدا چه از حیث رنگ».
۳٫۴- برای بیان هدف: Legatos mittunt subsidium rogatum یعنی «فرستادگانی را برای کمک خواهی گسیل می‌دارند»؛ در اینجا legatos مفعول مستقیم (کارکرد اول آکوزاتیو) و subsidium هم آکوزاتیوِ هدف است.
۴- حالت مفعولی غیرمستقیم یا مفعول‌له یا داتیو (Dative case): این حالت نیز مانند آکوزاتیو چند کارکرد دارد که عبارتند از:
۴٫۱- بیان مفعول غیرمستقیم یا indirect object: مفعول غیرمستقیم در فارسی با نشانه‌های «برای»، «به» و گاهی «بر» به‌کار می‌رود: Saepe tibi meum somnium narravi یعنی «اغلب برای تو خوابم را تعریف کرده‌ام» یا Nobis spondet fortuna salutem یعنی «بخت و اقبال برای ما امنیت را ضمانت می‌کند». Imperat aut servit collecta pecunia cuique یعنی «پولِ جمع‌آوری شده بر هرکسی هم فرمان می‌رانَد و هم خدمت می‌کند». Gigantes bellum dis intulerunt یعنی «هیولایان به خدایان اعلان جنگ دادند»
۴٫۲- برای بیان هدف: Laudi vertere alicui یعنی «روی کردن به کسی جهت تمجید». Equitatum auxilio Caesari miserunt یعنی «سواره‌نظامی را جهت کمک برای قیصر فرستادند»
۴٫۳- برای بیان شخص یا چیزی که سود، نفع، یا ضرری متوجه اوست: مانند Homo homini lupus یعنی «انسان، گرگی [است] نسبت‌به انسان». Homini fidelissimi sunt equus et canis یعنی «اسب و سگ نسبت‌به انسان وفادارترین هستند»
۵- حالت مفعول‌عنه یا آبلاتیو (Ablative case): این حالت نیز مانند دو حالت پیشین چند کارکرد دارد که عبارتند از:
۵٫۱- برای بیان جدایی و انفصال: Populus Atheniensis Phocionem patria pepulit «یعنی خلق آتن، فوکیون را از میهن راند». vacare culpa maximum est solacium یعنی «رها بودن از گناه، بزرگ‌ترین آسودگی است»
۵٫۲- برای نمایاندن سرچشمه یا اصالت چیزی: Ab Aenea prognatus یعنی «نشأت گرفته از آینیاس». Atreus, Tantalo prognatus, pelope natus یعنی «آترئوس، از تبار تانتالوس، زاده شده از پلوپس»
۵٫۳- برای بیان مقایسه: Nihil est amabilius virtute یعنی «هیچ‌چیز دوست‌داشتنی‌تر از فضیلت نیست»
۵٫۴- برای بیان پیوستگی: Iuvenem praestanti munere donat یعنی «جوان را با جایزه ویژه‌ای پاداش می‌دهد». Legiones pulchris armis praeditae یعنی «لژیون‌هایی مجهز به سلاح‌های پُر زرق و برق»
۵٫۵- برای بیان کیفیت: Habuit fretrem Dumnorigem summa audacia یعنی «برادری داشت به‌نام دومنوریکس با شجاعتی بسیار»
۵٫۶- برای بیان شیوه انجام کاری: Magna cum cura atque diligentia scripsit یعنی «با دقت و احتیاط فراوان نگاشت»
۵٫۷- آبلاتیو خالص یا Ablative Absolute، برای بیان فرایند انجام کاری: Regibus exactis consules creati sunt یعنی «پس از اخراج شدن پادشاهان، کنسول‌ها ایجاد شدند». Pereunte obsequio, imperium intercidit یعنی «با از میان رفتن فرمانبرداری، اقتدار محو می‌شود»
۵٫۸- برای بیان زمان: Natus est Augustus consulibus Cicerone et Antonio یعنی «آگوستوس در دوران کنسولی سیسرون و آنتونیوس زاده‌شد». die septimi یعنی «در روز هفتم»
۵٫۹- برای بیان عامل یا وسیلهٔ انجام کاری: Remus a Romulo interfectus est یعنی «رموس به‌دست رومولوس کشته شد».Opportuna loca armatis hominibus obsidet یعنی «مواضع مناسب را به‌وسیلهٔ مردان مسلح تحت کنترل دارد». Dente lupus, cornu taurus petit یعنی «گرگ با دندان حمله می‌کند، گاو با شاخ»
۵٫۱۰- برای بیان ارزش چیزی: Vendidit hic auro patriam یعنی «این [مرد] کشورش را بخاطر طلا فروخت». Multorum sanguine victoria stetit یعنی «پیروزی به‌قیمت جان خیلی‌ها بدست‌آمد»
۵٫۱۱- برای بیان اندازه: Sol multis partibus maior est quam luna یعنی «خورشید بارها از ماه بزرگتر است»
۵٫۱۲- برای بیان مکان: Caesar Pompeium Proelio Pharsalico vicit یعنی «سزار پومپیئوس را در نبرد فارسال مغلوب ساخت»
۶- حالت اضافه یا جنیتیو (Genitive case): این حالت نیز همانند موارد پیشین دارای چند کارکرد است:
۶٫۱- برای بیان تعلق داشتن و مالکیت: Nomen regis یعنی «نامِ پادشاه» Liber Gaii Iulii Caesaris یعنی «کتابِ گایوس یولیوس کایسار (سزار)»
۶٫۲- برای بیان کیفیت چیزی: Puer annorum novem یعنی «پسری با نُه سال سن». Classis septuaginta navium یعنی «ناوگانی متشکل از هفتاد کشتی»