توران میرهادی
فعالیت در عرصه آموزش و پرورش

برنامه خاص مطالعه چیست؟
این برنامه از کلاس آمادگی تنظیم می شود و هدف آن آشنایی کودکان و نوجوانان با کتاب و کتابخانه است. این برنامه تا کلاس ششم متوسطه دنبال می شود.
کلاس آمادگی
در کلاس آمادگی، کودکان با کتاب های تصویری آشنا می شوند و به بازشناختن اشیاء و قصه ها از طریق تصاویر می پردازند. این برنامه به آنها امکان می دهد که قصه ای را بازگو کنند و بتوانند قصه ای از خودشان بسازند. برای ایجاد این قدرتها، که ناچیز هم نیستند، لازم است در هر کلاس آمادگی یک کتابخانه کوچک وجود داشته باشد.
این کتابخانه شامل کتاب های تصویری مربوط به همه زمینه ها می شود. این کتابخانه باید در دسترس کودکان قرار داشته باشد تا هر زمان که خواستند بتوانند کتابی را برای تماشا و مطالعه بردارند ولی مربی کودکستان نباید تنها به این امر اکتفا کند بلکه باید ساعاتی را به مطالعه اختصاص بدهد. کتاب هایی را بیاورد و به هر یک از کودکان یک کتاب بدهد و آنهایی که دور تا دور یک میز نشسته اند اجازه داشته باشند کتاب هایشان را با هم عوض کنند و قصه ها را برای همدیگر بازگو کنند. مربی هم قصه ای برایشان بخواند. به این ترتیب بچه ها به طور عملی با کتاب آشنا می شوند.
نوروز فرصت خوبی است برای این که کودکان تعدادی کتاب هدیه بگیرند یا اگر دلشان خواست کتاب هایی را بسازند. ساختن کتاب عموما کودکان را به کتاب های مختلف علاقمند می کند.
نحوه ساختن کتاب بسیار ساده است. معلم چند قطعه کاغذ به کودکان می دهد و می گوید " بچه ها هرچه دلتان می خواهد نقاشی کنید، مثلا یک قصه قشنگ، یا موضوع یک گردش کوتاه را نقاشی کنید." پس از این که نقاشی کردند، معلم می گوید "خوب حالا قصه یا موضوع گردشتان را بگویید تا برایتان بنویسم." بعد به نوبت پهلوی یکایک کودکان می نشیند و گفته های آنها را زیر نقاشی می نویسد.
از این راه قصه های بسیار قشنگی به وجود می آید که حاصل قدرت خلاقه کودکان است و آنها متوجه می شوند که نویسنده چگونه کار می کند. نقاش و مصور چگونه کار می کنند و یک کتاب قصه چگونه به وجود می آید. در کلاس آمادگی باید برنامه هائی برای بازدید و شرکت در جلسه های کتابخانه عمومی منظور شود تا کودکان با منابع موجود در کتابخانه آشنا شوند.
در اثر این برنامه کودکان در پایان هر دوره قدرت های تازه ای کسب می کنند و به شناخت های جدید می رسند.
ممکن است بپرسید "آیا این برنامه از کلاس آمادگی تا انتهای آموزش متوسطه همچنان ادامه خواهد داشت؟
پاسخ مثبت است.
کلاس اول
همه می دانیم که کودکان در ابتدای سال اول، نمی توانند بخوانند و بنویسند، ولی می توانند قصه بگویند و دوست دارند قصه بشنوند. شاید برای ایجاد انس و الفت بین معلم و شاگرد هیچ روشی بهتر از قصه گفتن نباشد. اگر معلم کار را با قصه گفتن شروع کند، بچه ها با دقت به او گوش می دهند. به تدریج با معلم انس می گیرند و دوستش می دارند. این محبت بعدا محرک اصلی آنها در پیشرفت می شود. به همین دلیل در کلاس اول، ایجاد عادت به مطالعه با داستانگویی شروع می شود و یا داستان قشنگی را برایشان می خواند. به این ترتیب هم بچه ها از این لحظات لذت می برند و هم این که آموزگار فقط به آنها درس نمی دهد، بلکه به نوعی در دنیای آنها سهیم می شد، خوشحال می شوند و با او احساس نزدیکی می کنند.
جلسات قصه گویی ادامه می یابد تا معلم به تدریج قصه سازی را با دانش آموزان شروع کند. این قصه ها نوشته های تصویری آسان و کوتاهی هستند که بچه ها در واقع با کمک معلمشان می نویسند. موضوع این نوشته ها فراوان و متنوع است. شاید یک بار درباره آب است و بار دیگر درباره مادر. یک بار درباره بازی است، و بار دیگر حیوانات، در واقع هزار و یک موضوع هست که شاگردان اول می توانند درباره شان قصه بنویسند و یا کتاب آسان تهیه کنند.
معلم به این هم اکتفا نمی کند. می داند که بچه ها از شعر لذت می برند. بنابراین جلسات شعرخوانی می گذارد و برای بچه ها قصه های منظوم و اشعار قشنگ شعرایی مثل پروین دولت آبادی، محمود کیانوش و بعضی شعرایی دیگر را که اشعارشان برای بچه ها قابل درک است، می خواند.
مربی می تواند به دانش آموزان یاد بدهد که با کمک هم روزنامه تهیه کنند. ممکن است فکر کنید شاگردان کلاس اول چطور می توانند روزنامه تهیه کنند؟
خیلی ساده است. بچه ها اخبار را جمع آوری می کنند. اخبار مدرسه، اخبار خانه، اخبار گردش یا چیزهای دیگر.
هر کسی خبر خودش را توی یک کاغذ کوچک می نویسد و درباره آن نقاشی می کند و معلم این قطعات کوچک را روی یک برگه مقوا می چسباند. به این ترتیب روزنامه ای به وجود می آید که در نهایت سادگی، زیبا نیز هست و با تزئین و نقاشی کودکان توام می شود.
یک اقدام اساسی دیگر، بردن دانش آموزان به کتابخانه است و ترتیب جلساتی در کتابخانه برای آشنایی آنها با کتاب ها. عموما در حوالی اسفندماه دانش آموزان آمادگی کافی دارند تا عضو  کتابخانه بشوند و اجازه داشته باشند کتاب را به منزل ببرند. این امر نوعی شادی و احساس افتخار در آنها ایجاد می کند چرا که توانسته اند مهارت جدیدی به دست بیاورند و می توانند بگویند "ما می توانیم بخوانیم، بنابراین می توانیم عضو کتابخانه باشیم."
عضویت دانش آموزان در کتابخانه به آموزگار امکان فعالیت گسترده تری می دهد. او می تواند از شاگردان خود بخواهد راجع به کتاب هایی که خوانده اند با یکدیگر بحث کنند، بعضی از قسمتهای کتاب را به صورت نمایش درآوردند و نیز می تواند به آنها یاد دهد که چطور پاسخ بعضی از سوالاتشان را در کتاب جستجو کنند. معلم می تواند از کتاب هایی که دانش آموزان مشغول خواندنشان هستند، استفاده کند و با معرفی کردن آنها، کتاب های بیشتری را به شاگردان خود بشناساند.
بازی با کتاب را کلاس اولی ها خیلی دوست دارند و این بازی آنها را به کتاب علاقمند می کند. پس از گذشتن یکی دو ماه از شروع کتاب خواندن شاگردان کلاس اول، یک روز معلم می گوید: "بچه ها یک بازی قشنگ داریم. "من یک قصه می گویم. شما بگویید اسمش چیست؟ و نویسنده اش کیست؟" به این ترتیب شروع می کند و خلاصه ای از یک قصه را می گوید و از بچه ها می خواهد که اسم قصه و نویسنده اش را پیدا کنند. عموما این جلسات با شور و نشاط زیادی توام است. چون کودکان درمی یابند که چقدر کتاب خوب وجود دارد که می توانند بخوانند و یا چقدر کتاب قشنگ خوانده اند و از خواندنشان لذت برده اند. ضمنا با نویسنده ها آشنا می شوند و یاد می گیرند که هر کتاب نویسنده ای هم دارد.
به این ترتیب دانش آموزان با انواع داستان، افسانه، شعر، کتاب علمی، نمایشنامه و کتاب های علوم اجتماعی آشنا می شوند. همراه با این آشنایی، تنظیم لغت نامه کلاس و دفتر داستان نویسی مجموعه ای از فعالیت ها را در بر می گیرد که شاگردان کلاس اول را سخت مشتاق مطالعه می کند و انگیزه لازم را در آنها به وجود می آورد.
کلاس دوم
این دانش آموزان وقتی به کلاس دوم می رسند کودکانی هستند که کتاب خوانده اند، قصه می دانند و در تعطیلات تابستان مقداری مطالعه کرده اند بنابراین می توانند آغاز سال را با این بحث شروع کنند که چه خوانده ایم؟ و چه می خواهیم بخوانیم؟
"چه خوانده ایم؟" برنامه ای است که در طی آن هر یک از شاگردان با کتاب هایی که شاگردان دیگر خوانده اند آشنا می شوند. هر یک از دانش آموزان از میان کتاب هایی که خوانده است، آن را که بیشتر دوست دارد به بقیه معرفی می کند. اگر متوسط تعداد شاگردان یک کلاس را 30 نفر فرض کنیم و از میان 20 نفر از آنها هم کتاب هایشان را معرفی کنند، همه شاگردان کلاس با 20 کتاب آشنا شده اند و می توانند بعدا آنها را از کتابخانه بگیرند. در ایجاد عادت به مطالعه بردن دانش آموزان به کتابخانه ضروری است.
کتابخانه باید آماده باشد. اما این بار، نه برای دانش آموزان کلاس اول، بلکه برای دانش آموزان کلاس دوم. در کتابخانه برای آنها نمایشگاهی از انواع کتاب هایی که دانش آموزان کلاس دوم در طول سال می توانند بخوانند تشکیل می دهند، تمام منابع معرفی می شوند، معلم، یک داستان یا یک قطعه شعر را با بیانی ساده و دور از حرکات اضافی برای آنها می خواند. در سال دوم به تدریج باید شاگردان را با مقررات کتابخانه آشنا کرد و به آنها آموخت که چطور کتاب را ورق بزنند و کتاب را نگهداری و حفظ کنند. به این ترتیب آنها احساس می کنند که اعضای جدید کتابخانه شده اند. برای این که دانش آموزان عملا با تعداد بیشتری نویسنده، آشنا شوند، برنامه انتخاب نویسنده کلاس انجام می شود. هر کلاسی یک نویسنده انتخاب می کند و با آثار این نویسنده آشنا می شود و آثار این نویسنده را پس از خواندن مورد نقد و بررسی قرار می دهد. در طول این برنامه ها دانش آموزان با کتاب های جدیدتر و بیشتری آشنا می شوند.
بعد نوبت برنامه شعرخوانی است. بچه ها با شاعر و اشعارش آشنا می شوند. همزمان با این فعالیت ها برای این که برنامه عادت به مطالعه گسترش یابد. فیلمی برای بچه ها نشان داده می شود یا با نمایش اسلاید یک برنامه برای آنها گذاشته می شود و به این ترتیب بچه ها متوجه می شوند که هر فیلمی بر اساس نوشته ای ساخته شده و هر مجموعه اسلایدی هم از کتابی گرفته شده است.
داستان سازی در کلاس دوم به صورتی دیگر انجام می شود. معلم به کلاس می آید و می گوید: "چون این هفته خیلی خوب کار کرده ایم، بیایید جلسه قشنگی داشته باشیم." "چه کار کنیم و چه کار نکنیم؟ بیاییم داستان بسازیم."
بعد چنین شروع می کند "بچه ها من می گویم یکی بود و یکی نبود" خوب چی بود؟ "بچه ها می گویند "خرسی بود، شیری بود، زنبوری بود، موشی بود ..."
به این ترتیب هر کدام از کودکان یک جمله می گوید و این جمله ها روی تخته نوشته می شوند. وقتی همه دانش آموزان جمله هایشان را گفتند، از حوادثی که برای یک خرس، یک زنبور یا حیوان دیگری پیش آمده، داستان قشنگی خلق شده است. سپس همه بچه ها این داستان را در دفتر خود می نویسند.
در جلسه بعد معلم برای هر کدام از شاگردان جمله ای زیر یک کاغذ نوشته و می گوید "جمله خودت را نقاشی کن." بچه ها هر کدام جمله خودشان را نقاشی می کنند. وقتی این صفحات را شماره می گذاریم و پشت سر هم قرار می دهیم یک کتاب به وجود می آید.
در کنار کار داستان سازی، روزنامه نگاری هم شروع می شود. دانش آموزان در این کار هم به صورت گروهی شرکت می کنند. هر کدام از آنها یک خبر می دهند و این خبرها در روزنامه دیواری کلاس نوشته می شوند.
در فرصت هایی معلم از بچه ها می پرسد:
بچه ها "این هفته چه کسی کتاب قشنگی خوانده است؟" بچه ها از کتاب هایی که از کتابخانه گرفته اند صحبت می کنند و کتاب های جدیدی را به یکدیگر معرفی می کنند. گاهی اوقات هم معلم می آید و می گوید "بچه ها من یک چیز قشنگی خوانده ام. اگر دلتان بخواهد برای شما تعریف می کنم." به این ترتیب در تمام طول سال ایجاد عادت به مطالعه به صورتی منظم ادامه پیدا می کند. با نزدیک شدن عید نوروز کودکان عموما تعداد زیادی کتاب عیدی می گیرند و تعدادی کتاب هم از کتابخانه می گیرند و معلم به جای تعیین رونویسی خسته کننده ای که شاگردان معمولا به آنها گرایش ندارند کاری را برای انجام دادن تعیین می کند که آنها را بر سر ذوق بیاورد. از آنها می خواهد شعر جمع آوری کنند، یادداشت روزانه بنویسند، قصه بنویسند، یا مثلا یک گیاهی را مطالعه کنند و مراحل رشدش را مشخص کنند. به این ترتیب آنچه را که دانش آموزان در پایان تعطیلات نوروزی به کلاس می آورند کتاب، نوشته و یا اثری است که تازگی دارد.
روز جهانی کتاب کودک فرصت خوبی است برای این که بچه ها راجع به بچه های نقاط دیگر دنیا و کتاب هایی که دارند صحبت کنند. بچه ها در کتاب ها و افسانه هایی که خوانده اند خواه و ناخواه به اسامی اشخاص و موجوداتی در جاهای مختلف دنیا برخورد کرده اند که می توانند درباره آنها بحث کنند. در اردیبهشت می توان کتاب هایی درباره طبیعت در اختیار دانش آموزان گذاشت تا زمانی که تعطیلات تابستانی فرا برسد. معلم باید قبل از شروع تعطیلات تابستانی کودکان را با کتاب های جدیدی آشنا کند و یا فهرست کتاب به آنها بدهد تا اگر خواستند بتوانند کتاب هایی را انتخاب کنند و از کتابخانه بگیرند.
کلاس سوم و چهارم
معلم چه در کلاس سوم و چه در کلاس چهارم برای این که دانش آموزان را با انواع ادبیات آشنا کند، می تواند از مطالب کتاب فارسی استفاده کند.
کتاب کلاس سوم از نظر محتوای ادبی خیلی غنی و خوب است. داستان هایی درباره حیوانات، شرح حال و گزارش سفر، داستان هایی از شاهنامه فردوسی، شعرهایی از شاعران مختلف و نیز داستان های قهرمانی دارد. در نتیجه به معلم امکان می دهد که شاگردان خود را با منابع دیگر و کتاب های کتابخانه آشنا کند، و آنها را به اجرای نمایشنامه های عروسکی، نمایشنامه های متعارف، خلاصه نویسی، داستان سازی از روی تصویر و نوشتن داستان های تخیلی برانگیزد. به این ترتیب دانش آموزان در پایان کلاس سوم نسبت به ادبیات نگرش تازه ای پیدا می کنند.
درس های علوم و تعلیمات اجتماعی نیز در روندی مشابه فرصت خوبی برای آشنایی دانش آموزان با منابع مختلف به دست می دهند، اما هدف اصلی برنامه ایحاد عادت به مطالعه در کلاس سوم و جهارم آن است که دانش آموزان دقیقا بدانند پاسخ پرسش هایشان در هر زمینه را در کدام دسته از کتاب ها باید جستجو کنند. برای به وجود آوردن این توان، معلم گاه و بیگاه بازی های دسته جمعی ترتیب می دهد. معلم از شاگردان می خواهد هر کدام یک سوال – در هر زمینه ای که بخواهند – روی کاغذ های کوچکی بنویسند و بعد سوال ها را در یک سبد یا کیسه می اندازد وخوب مخلوط می کند. سپس سوال را بین دانش آموزان تقسیم می کند. به هر کسی یک سوال می رسد. پس از این که آنها چند دقیقه ای درباره سوال ها فکر کردند، معلم آنها را به کتابخانه می برد. در کتابخانه هر دانش آموزی باید جستجو کند و جواب سوالش را در یکی از کتاب های کتابخانه پیدا کند. شکی نیست که در کتابخانه باید مراقب آنها بود تا بیش از اندازه همه جا را به هم نریزند.
نتیجه این بازی به معلم نشان می دهد که دانش آموزان تا چه حد منابع کتابخانه را می شناسند، چقدر مطالعه کرده اند، و تا چه حد نحوه برخورد درست با کتاب ها را یاد گرفته اند. "آیا می دانند منابع مورد نیاز خود را کدام قسمت کتابخانه باید جستجو کنند؟
آیا فرهنگنامه را می شناسند؟ ایا می توانند از کتابی که در اختیار آنها قرار گرفته است، یادداشت بردارند؟ آیا سرانجام می توانند جواب سوالشان را پیدا کنند؟
به این ترتیب این بازی به یک ارزشیابی دقیق منتهی می شود.
اصولا در این برنامه باید همیشه عامل ارزشیابی را در نظر گرفت. معلم در طول سال باید چند نوبت، از کار دانش آموزان ارزشیابی کند و بداند که کدامشان بیشتر کتاب می خوانند. به چه نوع مطالبی علاقمند هستند، آیا کسی هست که هیچ کتابی نخوانده و به مطالعه علاقمند نشده باشد؟
این ارزشیابی روشی را که معلم باید در قبال هر دسته از دانش آموزان انتخاب کند، روشن می کند. معلم با شاگردانی که کمتر مطالعه می کنند کار بیشتر می کند، و با تشویق و کمک بیشتر آنها را به مطالعه عادت می دهد.
کلاس پنجم
کتاب فارسی پنجم در واقع مقدمه ای است بر ادبیات. فرهنگنامه، داستان های کلیله و دمنه دارد، شرح حال، آثاری از شعرای گذشته و معاصر دارد، داستان های حماسی و نمونه هایی از ادبیات جهانی دارد. این برای معلم بهترین فرصت است که همراه با هر درسی چهار یا پنج کتاب دیگر هم معرفی کند. البته این به تنهایی کافی نیست. در کلاس پنجم دانش آموزان باید نحوه برخورد منطقی با هر مقوله ادبی را یاد بگیرند. باید بدانند که مثلا داستان برای لذت بردن است و تجزیه و تحلیل آن از نظر دستوری اشتباه است. نباید از چنین دیدگاهی با آن برخورد کرد. باید خواند و لذت برد و احیانا از آن برداشتی کرد و هر کس می تواند هر برداشتی را که دلش خواست بکند. بنابراین نتیجه گیری یکسان مطرح نیست. معلم باید بکوشد که از تعیین تکالیف خسته کننده درباره این داستانها (که تنها به بیزاری دانش آموزان می انجامد) بپرهیزد.
شرح حال برای این است که زندگی یک فرد، مورد مطالعه دقیق قرار گیرد. هدفها و اعمالش شناخته شده، بررسی شوند. پس باید راجع به شرح حال بحث کرد و شخصیت انسانی را که در شرح حال معرفی شده مورد بررسی قرار داد. مثلا در کلاس پنجم بچه ها با بهزاد، باغچه بان و با هلن کلر آشنا می شوند. در نتیجه سه شخصیت از سه محیط متفاوت را می شناسند.
فرهنگنامه را طور دیگری باید خواند. کتابی است که لازم نیست کسی سراسرش را بخواند. فقط باید بداند که چطور اطلاعات مورد نیازش را در آن پیدا کند. بنابراین طرز برخورد با فرهنگنامه کاملا فرق می کند.
داستان حماسی را به طریق دیگری باید خواند. اینجاست که خواندن با قرائت درمی آمیزد. بیان باید، روایتگر زیر و بم های حماسه باشد. شور و هیجان بیافریند و... وقتی داستانی از شاهنامه خوانده می شود خوب است معلم اصل شاهنامه را به کلاس بیاورد و هر یک از بچه ها قطعه کوتاهی از شاهنامه را انتخاب کند و بخواند و اگر دلش خواست درباره اش صحبت کند.
این زمینه تنها به ادبیات ختم نمی شود. مطلب علمی هم هست، مطلب اجتماعی هم هست. دانش آموزان به تدریج با انواع نهادها آشنا می شوند و به نقش آنها پی می برند. بنابراین دریچه ای به سوی ادبیات و علوم در مقابل کودکان گشوده می شد و زمینه مطالعه آنها را گسترده تر می کند.
دانش آموزان می توانند در کلاس پنجم جلسات نقد و بررسی کتاب داشته باشند و این امر با استقبال آنها روبرو می شود. کودکان دوست دارند و می توانند وقتی با کتاب فارسی و کتاب های جنبی آشنا شدند، کتاب های تازه را بگیرند و آنها را به نقد و بررسی بگذرانند. این تجربه به معلم نشان خواهد داد که آنها از طریق مطالعه به چه معیارهایی رسیده اند و توان تحلیل آنها تا چه اندازه شکوفا شده است. 
اگر در کلاس چهارم بچه ها سوال هایشان را در کیسه می ریختند و هر کسی به جستجوی پاسخ سوال دیگری می پرداخت، در کلاس پنجم از روش دیگری استفاده می شود.
معلم در جلسه ای از دانش آموزان می خواهد که مهم ترین سوال هایی را که در ذهنشان هست یادداشت کنند. بعد مجموعه این سوال ها را پس از یک بررسی و توضیح کوتاه به خودشان باز می گرداند و آنها را به کتابخانه می برد. این بار هر یک از شاگردان جواب سوال خودش را جستجو می کند و به این ترتیب یاد می گیرد که چطور منابع لازم را بیابد، آنها را مطالعه کند و از آنها استفاده نماید.
یکی از برنامه هایی که باید در کلاس پنجم انجام شود، بالا بردن قدرت مطالعه است. معلم مطالب مختلفی را تعیین می کند و به کلاس می آورد و از شاگردان می خواهد، مطلبی را در یک زمان معین و محدود بخوانند. مثلا برای خواندن یک داستان چهار صفحه ای حداکثر یک ربع ساعت زمان تعیین می کند. به این ترتیب کودکان تا حدودی به خواندن سریع و متمرکز عادت می کنند.
همزمان با این فعالیت معلم از آنها می خواهد، نکته های اصلی مطلبی که می خوانند استخراج کنند، و آنچه را که از مطلب فهمیده اند یادداشت نمایند.
برای بی علاقگی کودکان به مطالعه دلایل متفاوتی وجود دارد. یک دسته از آنها کتابخوان نمی شوند چون کندخوان هستند، دسته ای کتابخوان نمی شوند چون دقیقا نمی دانند چه را در کتاب بخوانند، و دسته دیگر آن چیزی را که می خوانند آنچنان که باید درک نمی کنند و در نتیجه از آن لذت نمی برند.
در کلاس پنجم راه های متعددی برای پی بردن به مسائل و مشکلات انفرادی کودکان در زمینه مطالعه و حل مشکلات آنها وجود دارد.
فعالیت هایی مانند داستان سازی، تهیه مجله و روزنامه دیواری در کلاس پنجم به صورتی کامل تر ادامه می یابد.
فعالیت جدید که در کلاس پنجم به برنامه اضافه می شود انجام مطالعات موضوعی به وسیله دانش آموزان است.
مثلا برای تعطیلات نوروز معلم زمینه ای را برای مطالعه به بچه ها واگذار می کند. آنها از منابع مختلف، نکته های مورد نظرشان را استخراج می کنند و علاوه بر کتاب های جدید با مطالعه منظم هم آشنا می شوند.
یکی از مهم ترین مسائلی که معلم در کلاس پنجم با آن روبرو است امکان جذب گروهی از کودکان در بازار کار و در نتیجه ترک دائمی مدرسه است. حال اگر آنها مدرسه را هم ترک نکنند، ممکن است به مدرسه ای راه پیدا کنند که در آن کتابخانه نباشد و یا اصولا به مطالعه توجهی نشود.
برای این که در چنین مواردی، کودکان از مطالعه جدا نشوند، معلم باید به آنها تفهیم کند که امکان مطالعه تنها به مدرسه ختم نمی شود. به این منظور چند بار شاگردان خود را به کتابخانه های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و یا کتابخانه های عمومی می برد.
به این ترتیب کودکان اگر هم مدرسه را ترک کنند، کتابخانه و مطالعه را ترک نمی کنند.
توران میرهادی با بیان خاطراتی از برنامه های کتابخوانی در مدرسه فرهاد، درباره برنامه ماهانه کتابداران کتابخانه های آموزشگاهی، می نویسد:
شهریور
در این ماه کتابخانه باید مرتب شود. کتاب هایی که نیاز به صحافی دارند، باید صحافی شوند. کتابدار باید فهرستی از کتاب های مفقود شده و نیز کتاب های مورد نیاز کتابخانه را تنظیم کند. باید کتاب های منتشر شده در سال جدید را بررسی کند و فهرستی از کتاب های مناسب تهیه کند و در نهایت باید برنامه یک ساله کتابخانه را کاملا مشخص کند.
مهر
در این ماه کتابدار باید فهرست کتاب های مورد احتیاج کتابخانه را در جایی که دانش آموزان خوب ببینند، اعلان کند. باید چندین بار به کلاس ها مراجعه کند و کودکان را با روش تهیه این کتاب ها آشنا کند، آنها را از چگونگی و شرایط عضویت کتابخانه آگاه نماید و در هر کلاس نمایشگاه کتاب تشکیل دهد. برپایی این نمایشگاه های کتاب در کلاس های مختلف باعث می شود که دانش آموزان بدانند از میان کتاب های موجود در کتابخانه، کدام دسته را می توانند بخوانند و از خواندنشان لذت ببرند و این امر در انتخاب کتاب به آنها کمک می کند. یکی دیگر از فعالیت های مربوط به این ماه، انتخاب نمایندگان کلاس ها برای عضویت در انجمن کتابخانه است. گذشته از این، جلسات کتابخوانی برای بچه های کلاس های مختلف نیز در مهرماه تشکیل می شود.
آبان
در این ماه کتابدار کارت های انفرادی کتابخوانی را تنظیم می کند. زمینه ها و منابع لازم درباره کارهای تحقیقی را که معلم ها در طی سال برای دانش آموزان مشخص می کنند، تهیه می کند. برای انجام این امر، در طول جلساتی با معلم های کلاس های مختلف، منابع را به آنها معرفی می کند. به آنها پیشنهاد همکاری می کند و انواع کتاب ها و منابع دیگر موجود در زمینه های مورد نظر را در اختیار آنها می گذارد. کتاب های تازه را هم به صورتی منظم معرفی می کند.
آذر
در این ماه برنامه بزرگ کتابخوانی شروع می شود. کتابخانه یک مدرسه یک واحد بزرگ و مستقل است. بنابراین باید برنامه و کاربرد خاص و مستقلی داشته باشد.
هر سال این سوالات برای کتابدار مطرح می شد که " امسال با کودکان چه کارهای تازه ای بکنیم؟ " آنها را با چه زمینه هایی آشنا کنیم؟ در چه زمینه هایی می توانیم با دانش آموزان کارهای مفید و موثر انجام دهیم؟ و بر این اساس به جستجو می پرداخت.
یک سال خاطرم هست که با دانش آموزان به سفر دور دنیا رفتیم. یادم هست وقتی به آنها گفتیم " بچه ها چمدانهایتان را ببندید، ما از هفته دیگر می خواهیم به سفر دور دنیا برویم " بچه ها با ذهن ساده و پاک و طبیعت کودکانه شان باور کردند و والدین آنها بارها با ما تماس گرفتند و این سوال را کردند که " شما چطور می خواهید بچه ها را به سفر دور دنیا ببرید؟ " با چه وسیله ای سفر می کنید؟ کی حرکت می کنید؟ چقدر پول لازم دارید؟ بعد که برای آنها توضیح می دادیم ما بچه ها را با کشتی و ترن و هواپیما به سفر دور دنیا نمی بریم ما آنها را با کتاب به دور دنیا می بریم و نقاط مختلف دنیا را از طریق کتاب به کودکان معرفی می کنیم. تازه آن وقت متوجه می شدند منظور ما از سفر دنیا چیست.
در این برنامه گروه های متعدد از کلاس های مختلف شرکت کردند. هر کدام از این گروه ها موظف بودند سفرنامه ای درباره یک کشور، عکس، نقشه و در صورت امکان نوار یا فیلم تهیه کنند. ما هم فیلم تهیه می کردیم و به این ترتیب هر دو هفته یک بار ما به یک کشور سفر می کردیم.
یادم هست که ما از تهران حرکت کردیم و به افغانستان رفتیم، بعد به پاکستان، از آنجا به هند و بعد آسیای جنوب شرقی را دور زدیم و از آنجا به استرالیا رفتیم. وارد آمرکای جنوبی شدیم، بعد آمریکای شمالی و از آن سمت اقیانوس اطلس را طی کردیم، آمدیم به اروپا و از کشورهای انگلیس، فرانسه و آلمان گذر کردیم، به روسیه "شوروی سابق" آمدیم و از روسیه به تهران برگشتیم.
در طی این سفر دانش آموزان از طریق کار گروهی و مسائلی که مطرح می کردند و برنامه هایی مانند فیلم و سخنرانی که از طرف کتابخانه ترتیب داده می شد، مطالب بسیاری می آموختند، و شناخت جدیدی از محیط اطرافشان پیدا می کردند. ما این نوع برنامه ها را برنامه بزرگ کتابخوانی می نامیم.
سال بعد دوباره به سفر رفتیم. به آفریقا، به سرزمین های دور که تا آن تاریخ نرفته بودیم. یک سال هم برنامه بزرگ کتابخوانی را به شناخت بزرگان جامعه های بشری اختصاص دادیم. مکتشفان، مخترعان، هنرمندان و نویسندگان را معرفی کردیم. دانش آموزان تا حدودی با کسانی که در ایجاد و شکوفایی ثروتهای معنوی جامعه ها سهمی داشتند، آشنا شدند.
برای پیدا کردن موضوعی مناسب جهت برنامه بزرگ کتابخوانی، عموما در طی سال به آن فکر می کردیم و در جلسه های شهریورماه، هنگام برنامه ریزی فعالیت های کتابخانه، موضوع برنامه بزرگ کتابخوانی مشخص می شد.
در حال حاضر دو سال است که روی برنامه جالب و مفیدی به نام "تنها یک زمین" کار می کنیم. فکر اصلی برنامه این است که ما فقط یک زمین داریم و یک جامعه بشری، هر دوی اینها را باید حفظ کنیم. از یک سو باید منابع طبیعی مان را حفظ کنیم و از طرف دیگر باید بکوشیم صلح و آرامش در جامعه برقرار باشد. دانش آموزان در طی این برنامه به جستجوی عواملی می پردازند که می توانند صلح و آرامش را از میان بردارند و یا بالعکس صلح و آرامش را برقرار سازند. برای نمونه، درباره "فرهنگ های مشترک" تحقیق کردند و به این نتیجه رسیدند که در تمام اطراف ایران، بین ایران و همسایگان ایران (به خصوص بین ایران و همسایگان شرقی و شمال شرقی ایران) فرهنگ مشترکی وجود دارد. یعنی تاریخ ما خیلی به هم شبیه است و اصولا از یک مبدا سرچشمه می گیرد. بزرگان دین ما یکی هستند، بزرگان علم و ادبمان یکی هستند. زبانمان خیلی به هم شباهت دارد. آداب و رسوممان خیلی به هم نزدیک است. که این عوامل خود می توانند پایه های محکمی برای تفاهم باشند. پس از بررسی دقیق تر فرهنگ های مشترک به این نتیجه رسیدند که این ویژگی تنها مربوط به ایران نیست و در بسیاری از کشورهای دیگر دنیا "اشتراک فرهنگی" مشاهده می شود.
گذشته از این زمینه، دانش آموزان درباره آلودگی هوا و خاک و راههای مبارزه با این آلودگی ها مطالعه می کنند و بریده روزنامه و تصویر تهیه می کنند، درباره مطالب، بحث و مشاوره می کنند و کنفرانس تشکیل می دهند، تا بتوانند راه حل های ممکن را برای پاک نگاه داشتن محیط زیست پیدا کنند. 
سرآغاز همه این فعالیت ها با مطالعه کتاب شروع می شود. نتایج این مطالعات پس از استخراج، از طریق مقاله یا روزنامه دیواری و برپایی نمایشگاه و جلسات سخنرانی میان دانش آموزان دیگر پخش و اشاعه می شود. آذر عموما ماه مناسبی برای شروع برنامه بزرگ کتابخوانی است.
دی
در این ماه برنامه آذرماه تقریبا ادامه پیدا می کند. با این تفاوت که کتابخانه در این ماه باید نتایج حاصل از برنامه بزرگ کتابخوانی را برداشت کند. در نتیجه جلسه های کنفرانس تشکیل می شود، نتایج بررسی ها و تحقیقات دانش آموزان ارائه می شود. عموما در دی ماه کار فراوانی در کتابخانه وجود دارد و جلسه های زیادی در آن تشکیل می شود.
بهمن
در این ماه، گذشته از همه کارهای دیگری که مربوط به گذشته می شود، برنامه بزرگ دیگری پیش می آید. یکی این که منابع موجود برای دانش آموزان کلاس اول را بررسی می شود. دانش آموزان کلاس اول در اسفند ماه عضو می شوند. چرا که در اسفند ماه تقریبا بیشتر حروف الفبا را یاد گرفته اند و قدرت خواندنشان به مرحله ای رسیده است که بتوانند مستقلا کتاب بخوانند. کتابخانه باید برای آنها به اندازه کافی کتاب داشته باشد.
کتابدار مجموعه همه کتاب های تصویری و آسان را که با حروف درشت و خوانا چاپ شده اند، مطالعه می کند و به کتاب فروشی ها می رود و کتاب های تازه و مناسب موجود در این زمینه را انتخاب می کند و به طور کلی سعی می کند کتابخانه حداقل به اندازه دو برابر دانش آموزان کلاس اول، کتاب داشته باشد.
دانش آموزان کلاس اول کارت عضویت 6 ماهه را بدون اهداء کتاب و به عنوان تشویق دریافت می کنند. دلیل تشویق آنها این است که می توانند مستقلا کتاب بخوانند بی آنکه لازم باشد به بزرگترها مراجعه کنند. عدم دریافت کتاب اهدائی از دانش آموزان کلاس اول در قبال کارت عضویت، باعث می شود که تمام شاگردان کلاس اول در اسفندماه عضو کتابخانه شوند و کسی حذف نشود. در این مرحله عضویت اجباری و یا اختیاری نیست بچه ها با معلم خود به کتابخانه می آیند و با این محیط گرم، آشنا می شوند.
تجربه به ما ثابت کرده است که دادن کارت عضویت 6 ماهه به صورت رایگان، تاثیر مثبت و چشمگیری در ایجاد علاقه به مطالعه در کودکان دارد. 
خاطرم هست که یکسال بالماسکه کتاب، داشتیم. یعنی بچه ها به صورت قهرمانان کتابهایی که خوانده بودند درآمدند و جشن بزرگی در مدرسه برگزار شد. هرکس باید حدس می زد که دیگری کدام قهرمان و از چه کتابی است و این قهرمان در کتاب چه نقشی داشته است. حاصل چنین برنامه هائی به همراهی برپائی نمایشگاه کتاب، گستره بزرگی از ادبیات را در اختیار کودکان می گذارد و ذوق و شوقشان را تحریک می کند.
یک سال هم نویسنده ها را معرفی کردیم. یعنی هر گروه از شاگردان یک نویسنده و کتاب هایش را معرفی کردند و درباره آن نویسنده به بحث پرداختند.
یک سال هم فرهنگنامه کودکان ایران را به وجود آوردیم. هر کدام از دانش آموزان، پس از تحقیق، یک صفحه از فرهنگنامه را نوشت. وقتی مجموعه این "یک صفحه" ها جلد شد، ما توانستیم تعدادی مقاله خوب در زمینه مسائل مربوط به ایران جمع آوری کنیم.
هر سال در روز جهانی کتاب کودک، دانش آموزان به یک یا دو مدرسه دیگر، کتاب اهداء می کنند. یعنی از کتاب هایی که عیدی گرفته اند یک کتاب خود را انتخاب می کنند و پیامی برای دوستشان می نویسند. این کتاب ها جمع آوری می شود و به بچه های مدرسه دیگری که کتابخانه ندارد اهدا می شود. به این ترتیب در ماه بهمن کار بسیاری در کتابخانه وجود دارد، که مهم ترین آنها برنامه ریزی و آماده کردن مقدمات لازم برای برگزاری هرچه بهتر روز جهانی کتاب کودک است.
اسفند
این ماه زمان عضویت بچه های کلاس اول است و این مراسم به شادی و نشاط برگزار می شود. بچه ها همراه معلم خود به کتابخانه می روند و به قصه خوانی مشغول می شوند. برای آنها فیلمی نمایش داده می شود، بر سر ذوق می آیند، در آخر جلسه کارت های عضویتشان را می گیرند و به آنها اجازه داده می شود با استفاده از کارت ها کتابی از کتابخانه بگیرند به منزل بروند و بخوانند. نگاه کردن به این صورت های کوچک و مغرور، این که می توانند به تنهایی کتاب بخوانند، به ذوق آمده اند و احساس افتخار و استقلال می کنند، مسرور کننده است.
بعد زمان تنظیم برنامه نوروزی فرا می رسد. این برنامه وظایف سنگینی برای کتابدار ایجاد می کند. کتابدار باید آماده باشد که به هر یک از شاگردان بین سه تا چهار کتاب برای تعطیلات نوروزی بدهد. دانش آموزان برای تعطیلات نوروزی کتاب های بیشتری می گیرند، و عموما وقتی به روزهای آخر اسفند می رسیم، کتابخانه خالی می شود. در قفسه ها جز تعداد ناچیزی کتاب باقی نمی ماند.
گذشته از این کتابدار باید کارهای ابتدایی روز جهانی کتاب کودک را به پایان برساند و وظایف و نقش هر یک از بچه ها را در برنامه های مربوط به روز جهانی کتاب کودک مشخص کند. در کنار این برنامه ها، فعالیت های مداوم کتابخانه از قبیل معرفی کتاب های تازه، کنفرانس ها، نمایش فیلم ها و استفاده از کتابخانه در انجام کارهای تحقیقی ادامه می یابد.
فروردین
در این ماه مراسم روز جهانی کتاب کودک برگزار می شود. دانش آموزان برای اهدای کتاب به مدارسی که کتابخانه ندارند می روند. حاصل کتاب هایی را که در تعطیلات عید خوانده اند، ارائه می کنند.
وقتی هر کدام از شاگردان در تعطیلات عید، چهار یا پنج کتاب بخواند، به قدری پرسش و گفتنی دارند که کتابدار نمی داند جواب کدامیک را بدهد و کتاب های کدام گروه را بگیرد. از این رو برنامه کتابخانه در فروردین بسیار جالب و سنگین است.
اردیبهشت
در این ماه برنامه کتابخانه تا حدودی سبک می شود. برنامه بزرگ کتابخوانی رفته رفته به پایان می رسد و برنامه های تحقیقی اجرا می شوند. معلم ها دانش آموزان را با تعداد زیادی سوال از برنامه های درسی (یا خارج از برنامه های درسی) به کتابخانه می فرستند. کتابدار باید آماده باشد تا بتواند به آنها در پیدا کردن جواب سوال هایشان کمک کند.
خرداد
در دهه اول خرداد، کتابدار دیگر به دانش آموزان کتاب نمی دهد و کتاب ها را جمع آوری می کند. آنها موظفند کتاب های کتابخانه را به کتابخانه بازگردانند. در فاصله ای که به دلیل انجام امتحانات آخر سال ایجاد می شود، کتابدار، کتاب ها و منابع موجود در کتابخانه را کنترل می کند تا مطمئن شود که همه بچه ها کتاب ها را بازگردانده اند و کتابی گم نشده است.
در این فاصله برنامه ارزشیابی از کار کتابخانه نیز انجام می شود و پرسشنامه هایی به کودکان داده می شود و از آنان سوال می شود. " آیا از برنامه کتابخانه راضی بودند؟ "چه تغییراتی را در کار کتابخانه پیشنهاد می کنند؟" و...
به این ترتیب خطوط اصلی برنامه ریزی کتابدار، برای سال بعد از همین پرسشنامه ها و بر اساس نظر دانش آموزان شکل می گیرد.
تابستان
در تابستان بچه ها فرصت بیشتری برای کتاب خواندن دارند، در نتیجه کتابدار به آنها اجازه می دهد هر بار تعداد زیادی کتاب بگیرند.
کتابدار دوشنبه ها به مدرسه می آید و کتابخانه را باز می کند و کودکان می توانند کتابی را که خوانده اند، توسط خود و یا والدینشان به کتابدار تحویل دهند و یا در یادداشتی نام یا نوع کتاب های جدیدی را که می خواهند، مشخص کنند. به این ترتیب کتابدار می تواند با توجه به این یادداشت ها، کتاب های جدید و مورد علاقه را برای آنها بفرستد. این برنامه تا شهریورماه ادامه دارد.