تولیت آستان قدس رضوی
متولیان > دورهٔ قاجار

| دوره | دوره | نام | تاریخ آغاز مسئولیت | تاریخ پایان مسئولیت | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | ۱ | محمدعلی حسینی | ۱۲۱۸ه‍. ق | ۱۲۴۷ه‍. ق | محمدولی میرزا بعد از تسخیر مشهد در رمضان ۱۲۱۸ه‍.ق تا سال ۱۲۲۰ه‍.ق خود شخصاً متولی آستانه بوده یا با کمک محمدعلی و محمدکاظم رضوی ناظر آستانه، امور آنجا را فیصله می‌داده‌است. در اولین سندی که از سال ۱۲۲۰ه‍.ق از آستان قدس باقی مانده، از محمدعلی با القاب صدارت و جلالت و تولیت و … نام برده شده که مشخص می‌شود در این زمان محمدعلی حسینی که قبلاً صدر بوده، اکنون متولی آستان قدس می‌باشد. از سال ۱۲۲۱ق قبض رسید پرداخت حق‌التولیه از محل موقوفات آستان به میرزامحمدعلی حسینی باقی مانده که وی آن را با سجع عبده محمدعلی الحسینی امضا کرده‌است. پس از این تا سال ۱۲۴۷ق نام و مهر او به عنوان متولی آستان بر اسناد باقی مانده‌است. |  |
|  | ۲ | موسی فراهانی | ۱۲۴۷ه‍. ق | ۱۲۶۲ه‍. ق | وی در هفده سالگی به وزارت عباس‌میرزا نایب السلطنه گماشته شد و تا سال ۱۲۴۶ یا ۱۲۴۷ه‍.ق در این مقام باقی ماند. بعد از آن فتحعلی‌شاه او را به عنوان متولی رسمی آستان قدس در عصر قاجار برگزید. مهم‌ترین اقدامات وی در آستان، علاوه بر احیای موقوفات، تأسیس دارالشفاء، ایجاد مهمان‌سرا، احیای سقاخانهٔ طلای صحن کهنه و نظم دادن به کار سقاها، گذراندن نهر سناباد از داخل صحن، تأسیس مکتب‌خانه برای اطفال بی‌بضاعت و یتیم و پرداخت هزینهٔ تحصیل آنان و وقف موقوفاتی برای این کار، پرداخت هزینهٔ سفر زائران بی‌بضاعت برای بازگشت آنان به موطنشان، تعمیرات اساسی بقعه و گلدسته‌ها و رواق‌ها، صحن نو و مسجد جامع گوهرشاد، ساخت دو درِنقره برای حرم، تنظیم امور خدمه و وقف منزل مسکونی خود در مشهد بر مصارف مقبرهٔ خود و وقف املاک و مستغلاتی در تبریز برای آستان قدس. |  |
|  | ۲ | موسی فراهانی | ۱۲۴۷ه‍. ق | ۱۲۶۲ه‍. ق | وی در هفده سالگی به وزارت عباس‌میرزا نایب السلطنه گماشته شد و تا سال ۱۲۴۶ یا ۱۲۴۷ه‍.ق در این مقام باقی ماند. بعد از آن فتحعلی‌شاه او را به عنوان متولی رسمی آستان قدس در عصر قاجار برگزید. مهم‌ترین اقدامات وی در آستان، علاوه بر احیای موقوفات، تأسیس دارالشفاء، ایجاد مهمان‌سرا، احیای سقاخانهٔ طلای صحن کهنه و نظم دادن به کار سقاها، گذراندن نهر سناباد از داخل صحن، تأسیس مکتب‌خانه برای اطفال بی‌بضاعت و یتیم و پرداخت هزینهٔ تحصیل آنان و وقف موقوفاتی برای این کار، پرداخت هزینهٔ سفر زائران بی‌بضاعت برای بازگشت آنان به موطنشان، تعمیرات اساسی بقعه و گلدسته‌ها و رواق‌ها، صحن نو و مسجد جامع گوهرشاد، ساخت دو درِنقره برای حرم، تنظیم امور خدمه و وقف منزل مسکونی خود در مشهد بر مصارف مقبرهٔ خود و وقف املاک و مستغلاتی در تبریز برای آستان قدس. |  |
|  | ۳ | اللهیارخان آصف‌الدوله | ۱۲۶۲ه‍. ق | ۱۲۶۲ه‍. ق | اللهیارخان مناصبی چون ایشیک‌آقاسی‌باشی، سالاربار و حکومت ولایات و مأموریت‌های نظامی متعددی را برعهده گرفت. دورهٔ صدارت وی همزمان با شروع جنگ دوم ایران و روسیه بود. او خود از مسببان جنگ بود ولی کارشکنی‌های عمدی و غیرعمدی وی باعث گردید تا تبریز به اشغال روس‌ها درآید و زمینهٔ عقد مصالحهٔ ترکمانچای فراهم شود. همچنین طی سیزده سال زمامداری خراسان، مناسبات دوستانه و نزدیکی با عوامل بیگانه به‌ویژه انگلیس داشت. وی در سال ۱۲۵۷ق در جنوب دارالضیافه و شرق گنبد حاتم خانی، رواقی بنا کرد که به دارالسعاده شهرت یافت. وی همچنین ایوان طلای صحن نو را مرمت کرد و در برخی از اقدامات میرزاموسی خان فراهانی نیز مشارکت داشت. در سال ۱۲۶۲ه‍.ق برای مدت کوتاهی نیابت تولیت را برعهده گرفت اما چون اخبار تمرد و شورش او و پسرش به تهران رسید، محمدشاه متولی جدیدی برای آستانه برگزید. |  |
|  | ۴ | عبدالله خوئی | ۱۲۶۲ه‍. ق | ۱۲۶۴ه‍. ق | در دوران حکومت وی بحران و شورشی وجود داشت که به بحران سالار نیز معروف شده‌است. این بحران ناشی از جاه‌طلبی شخصی آصف‌الدوله سالار برای دستیابی و گسترش حوزه قدرت سیاسی بود. از طرف دیگر عملکرد نادرست مقامات دولت مرکزی به‌ویژه آقاسی در مقام صدارت، در شکل‌گیری، گسترش و تشدید آن نقش اساسی داشت. افزون براین، برخی رفتارهای ناخوشایند فرماندهان و بدنه نیروهای نظامی اعزامی به خراسان برای رویارویی با بحران با اهالی، انگیزه گرایش به سالار را به شدت تقویت کرد. اما عبدلله خویی در دوران تولیت خود با همِهٔ طبقات مردم رفتار مناسبی داشت و او با شورشیان همراهی نداشت و نهایتاً رجب مروی، سردستهٔ اشرار وی را در مسجد جامع گوهرشاد به قتل رسانید. در این ماجرا، اشرار و فرصت‌طلبان به غارت اثاثیه و اموال آستان پرداختند. |  |
|  | ۵ | محمدرحیم بروجردی | ۱۲۶۶ه‍. ق | ۱۲۶۸ه‍. ق | وی به علت سکونت در ناحیهٔ بالاخیابان، به بالاخیابانی شهرت یافت. او در حوزهٔ علمیهٔ مشهد به تدریس و تألیف پرداخت. شرح مختصر نافع، شرح جوامع‌الکلام فی قواعدالاحکام علامه حلی، الهدیه الرضویه و رساله‌ای در اثبات سیادت از جمله آثار اوست. وی به دستور میرزاتقی‌خان امیرکبیر به تولیت آستان منصوب شد. |  |
|  | ۶ | عبدالباقی منجم‌باشی | ۱۲۶۸ه‍. ق | ۱۲۷۰ه‍. ق | مدت و تاریخ آغاز و انجام تولیت او مورد اختلاف می‌باشد. در زمان تولیت وی قسمتی از پایین دیوارهای صحن نو (آزادی) سنگ‌کاری شد. همچنین وقف نامه‌های آستان قدس در کتابی به خط عبدالمؤمن بن ابی‌القاسم الحسینی جمع‌آوری و رونویسی گردید. |  |
|  | ۷ | فضل‌الله وزیرنظام نوری | ۱۲۷۰ه‍. ق | ۱۲۷۲ه‍. ق | وی پس از مرگ محمدشاه مدتی حاکم قم بود. ریاست قشون آذربایجان و لقب وزیرنظام توسط آقاخان نوری برادر میرزافضل الله به وی داده شد. وی اندکی بعد سمت وزارت و پیشکاری حمزه‌میرزای حشمت‌الدوله را دریافت کرد. بعضی اقدامات وزیرنظام عبارت‌است از: مرمت و تزیین ایوان طلا و سقاخانه، تعمیر مسجدجامع گوهرشاد، برچیدن دکان‌های مزاحم پایین خیابان، ساخت حمام و بازار حضرت از وجوه حق‌التولیه، احداث کاروانسرا و بازاری بزرگ در جنب غربی صحن کهنه و جنوب بست بالا که بعداً به بازار وزیرنظام شهرت یافت، ساخت عمارت اعیان بالای حوض انبار صحن عتیق، موسوم به دارالتولیه، احداث کاروان‌سرایی در جنوب صحن نو برای صنف جواهریان و فیروزه‌تراشان، تعمیر بازارهای آغچه و عباسقلی‌خان و اختصاص آنها به صنف سنگ‌تراشان و سراجان و دیگر کسبه، نصب چهارجفت درِنقره در حرم، تذهیب و مرمت درِطلای مرصع جواهرنشان ضریح، احداث حوضی بزرگ در صحن نو، تزیین و تعمیر دارالحفاظ، دارالسیاده، توحیدخانه و غرفه‌های صحن، اتمام سنگ قسمتی از پایین دیوارهای صحن نو، مفروش کردن خیابان‌های علیا و سفلی با خشت پخته و سنگ خام، دیوارکشی کناره‌های نهر خیابان، مفروش کردن هر دو صحن مقدس با سنگ مرمر، نصب چراغدان‌های بلور و قندیل‌هایی در حجره‌های دو صحن و منارههای حرم و مسجد گوهرشاد. |  |
|  | ۸ | محمدحسین عضدالملک قزوینی | ۱۲۷۲ه‍. ق | ۱۲۷۷ه‍. ق | وی مدتی مقام صدر دیوان‌خانه را داشت و از سال ۱۲۶۷ تا ۱۲۷۰ه‍.ق به سفارت ایران در روسیه برگزیده شد. پس از بازگشت از روسیه به منظور قدردانی از حسن انجام سفارتش، به عضدالملک ملقب و وزارت وظایف و اوقاف به او واگذار شد. یکی از اولین و شاید مهم‌ترین کارهای وی در دوره تولیت، گردآوری فهرستی از املاک و مستغلات موقوفات آستان قدس است که به طومار عضدالملک معروف شد. همچنین یک رشته قنات را در میان‌ولایت مشهد همراه با اراضی آن از مالکان خریداری و برای عزاداری روزهای وفات و شام خدام و روضه‌خوان در آن ایام و انعام و مستمری فقرای سادات و خدام وقف کرد. |  |
|  | ۹ | جعفر مشیرالدوله تبریزی | ۱۲۷۸ه‍. ق | ۱۲۷۹ه‍. ق | وی در جمادی‌الاخر ۱۲۳۰ه‍.ق به دستور عباس میرزا نایب‌السلطنه در شمار دومین هیئت محصلان برای کسب علم ریاضی و مهندسی رهسپار اروپا شد. در سال ۱۲۵۲ه‍.ق محمدشاه قاجار او را به عنوان سفیر کبیر ایران به استانبول فرستاد. وی همچنین چندین بار به عنوان نمایندهٔ ایران در هیئت‌های حل اختلاف مرزی با عثمانیان حضور یافت. در سال ۱۲۷۵ه‍.ق ریاست شورای رسیدگی به کارهای مملکت را برعهده گرفت. در سال ۱۲۷۸ه‍.ق با حکم ناصرالدین شاه به عنوان متولی آستان قدس رهسپار مشهد شد. وی در تنظیم امور مهمان‌سرا و ترتیب پذیرایی از زوار و خدام کوشید. همچنین دارالشفای حرم را که روبروی درِمسجد جامع گوهرشاد قرار داشت و فضای آن کافی نبود به ساختمان جدید در بالاخیابان منتقل کرد البته مرگ به او مهلت تکمیل بنای جدید را نداد و فرزندش به وصیت پدر و با استفاده از اموال خاصهٔ او آن را کامل کرد. |  |
|  | ۱۰ | علی‌اکبر قوام‌الملک شیرازی | ۱۲۷۹ه‍. ق | ۱۲۸۲ه‍. ق | وی در سال ۱۲۲۶ه‍.ق به منصب اجدادی‌اش، کلانتری فارس رسید و در سال ۱۳۴۵ه‍.ق لقب قوام‌الملک را از شاه دریافت کرد. قوام‌الملک در ساخت اماکن خیریه کوشا بود. ساخت کاروان‌سرایی در کازرون، آب‌انباری در بوشهر، مدرسه و حسینیه‌ای در شیراز و تعمیر اساسی مسجد جامع جدید شیراز، نشان‌دهندهٔ اهتمام او به عمران و آبادانی است. او در سال ۱۲۷۵ه‍.ق به قصد زیارت به مشهد آمد و هدایایی را به حرم تقدیم کرد. وی در سال ۱۲۷۹ه‍.ق به منصب متولی‌باشی‌گری روضهٔ رضوی نائل آمد و با لقب جنابی عازم خراسان شد. ساخت نقاره‌خانه در بالای ایوان شرقی صحن کهنه از اقدامات اوست. |  |
|  | ۱۱ | محمدحسین عضدالملک قزوینی | ۱۲۸۲ه‍. ق | ۱۲۸۳ه‍. ق | وی برای بار دوم از صفر۱۲۸۲ تا ذیحجهٔ ۱۲۸۳ه‍.ق به تولیت منصوب گردید. ایجاد دارالتولیه در بالای بازار متصل به صحن، انتقال دفترخانه به صحن کهنه (انقلاب)، دستور ثبت وقایع روزانه و دادن گزارش آن به سرکشیک و خادم‌باشی، ایجاد مهمانخانه برای زوار و فقرا و برقراری ناهار برای خدمه، اهدای عیدی در عید نوروز و غدیر به اهل علم و سادات، افزایش شمع‌ها و روشنایی حرم بخشی از اقدامات وی در دورهٔ تولیتش می‌باشد. |  |
|  | ۱۲ | محمدخان سپهسالار | ۱۲۸۳ه‍. ق | ۱۲۸۴ه‍. ق | وی در سال ۱۲۶۷ه‍.ق به حکومت سمنان و دامغان منصوب گردید. در سال ۱۲۷۵ه‍.ق به عنوان وزیر جنگ و عضو شورای دولتی شد و به سپهسالار ملقب گردید. یکی از مأموریت‌هاتی مهم او در جنگ با ترکمانان گمش تپه و ساحل اترک در ۱۲۸۰ه‍.ق بود که در همین سال، نشان اقدس و لقب سپهسالار اعظم را از ناصرالدین‌شاه دریافت کرد. در سال ۱۲۸۱ه‍.ق به مقام وزارت اعظم برگزیده شد. اما در سال ۱۲۸۳ه‍.ق از صدارت عظمی برکنار شد و تنها وزارت جنگ در اختیار او باقی ماند. نهایتاً در سال ۱۲۸۳ه‍.ق ناصرالدین‌شاه او را در مقام پیشکاری حسین‌میرزا جلال‌الدوله پسر خردسال خود، به حکومت ایالات خراسان و سیستان و تولیت آستان قدس گماشت. از جمله اقدامات وی تعمیر آینه‌کاری و تزیین توحیدخانهٔ حرم، طاق‌بندی دکان‌های بست بالاخیابان و پایین‌خیابان مشهد، نصب دو سنگ عمودی در تپه سلام که متن زیارت‌نامهٔ علی‌بن موسی الرضا برروی آن‌ها کنده‌کاری شده بود، احداث راه نیشابور به مشهد و راه ارابه‌رو دیزآباد به مشهد بوده‌است. |  |
|  | ۱۳ | محمد مجدالملک سینکی | ۱۲۸۴ه‍. ق | ۱۲۸۵ه‍. ق | سینکی تا پیش از انتصاب به تولیت مدتی در وزارت امور خارجه به کار مشغول بود و در سال‌های ۱۲۷۹ تا ۱۲۸۲ه‍.ق مقام وزارت وظائف و اوقاف را برعهده داشت. وی پس از اینکه به تولیت آستان قدس منصوب شد، لقب مجدالملک به او داده شد. وی به دستور ناصرالدین‌شاه مدرسهٔ میرزاجعفر را از محل درآمد موقوفات تعمیر کرد و تعدادی دکان در کنارسرای ناصری ساخت و آن‌ها را وقف آستان قدس کرد. همچنین برای برابرشدن دخل و خرج آستانه به دستور شاه برای سادات وظیفه مقرر کرد و برای جلوگیری از تغییر و تخریب و غارت اموال آستان قدس دستور داد فهرستی از موقوفات منقول و غیرمنقول تهیه گردد که به نام کتابچهٔ موقوفات آستان قدس معروف است. وی در سال ۱۲۸۵ه‍.ق از منصب تولیت برکنار شد و از سال ۱۲۹۰ه‍.ق تا پایان عمر مقام وزارت وظائف و اوقاف را برعهده داشت. |  |
|  | ۱۴ | محمدحسین دبیرالملک فراهانی | ۱۲۸۵ه‍. ق | ۱۲۸۷ه‍. ق | وی ابتدا منشی امیرکبیر بود و کتابی دربارهٔ اوضاع تاریخی، جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی جهان فراهم آورد. در سال ۱۲۷۰ه‍.ق لقب دبیرالملک یافت و در سال ۱۲۷۳ه‍.ق احکام‌نویس نظام شد. بعدها در سال ۱۲۸۳ه‍.ق ناصرالدین شاه دبیرالملک را متصدی ادارهٔ امور حکومتی تهران و خالصه‌جات، حکومت کرمان و عراق و درجزین، وزارت رسائل و چاپارخانه‌های راه آذربایجان کرد. در محرم سال ۱۲۹۰ه‍.ق علاوه بر وزارت رسائل، وزارت کشور نیز به او سپرده شد. دبیرالملک در زمانی که بر منصب تولیت بود یک طاقه عمامهٔ سبز و عصای مرصع به وی داده شد. اسنادی از دورهٔ تولیت او راجع به هزینه‌های تعمیر و نگهداری قنوات و املاک آستان قدس باقی مانده‌است. |  |
|  | ۱۵ | ابوالقاسم معین‌الملک | ۱۲۸۷ه‍. ق | ۱۲۸۸ه‍. ق | میرزاابوالقاسم مستوفی اصفهانی ملقب به معین‌الملک از مستوفیان عصر قاجار بود. وی در سال ۱۲۷۶ه‍.ق به پیشکاری بهرام میرزا معزالدوله و در سال ۱۲۷۷ه‍.ق به سمت لشکرنویس‌باشی‌گری تعیین گردید. و بعدها به تولیت آستان قدس رضوی منصوب شد که در منابع اشاره شده درِنقره‌ای که به‌واسطهٔ آن از ایوان طلای صحن نو وارد دارالسعاده می‌شوند در عهد تولیت وی از موقوفات آستانه ساخته شده‌است. |  |
|  | ۱۶ | محمد میرزا سیف‌الدوله قاجار | ۱۲۸۸ه‍. ق | ۱۲۹۰ه‍. ق | محمدمیرزا در دورهٔ تولیت خود پاره‌ای اقدامات را در آستان به انجام رساند که شرح آن را در سفرنامه‌اش آورده‌است. برخی از اقدامات وی به شرح ذیل می‌باشد: گذشته از تنقیه قنوات و تعمیر مزارع، کشیک‌خانهٔ خدام را که در جایی بسیار تنگ و بدوضع بوده برچیده و از نو بنای عالی ساخته و کتابخانه را برروی همین کشیک‌خانه بنا نهاده‌است. همچنین در باغ وقفی آصف‌الدوله عمارت خوبی برای توقف متولی ساخته که ناتمام مانده‌است. در برخی اسناد نیز به مواردی چون تعمیر و مرمت قسمت‌هایی از سردر صحن نو، خان ناصری، کفش‌کن صحن نو و مواردی از این قبیل اشاره شده‌است. اما برجسته‌ترین اقدام وی، انتقال کتابخانهٔ آستانه از ضلع جنوب شرقی ایوان نادری به قسمت فوقانی مدرسهٔ علی‌نقی میرزا بوده‌است. علاوه بر آن، سیف‌الدوله قریهٔ حسن‌آباد سرجام را به مبلغ هشت‌هزار تومان خریداری کرده و جزء موقوفات آستان قدس درآورده است. |  |
|  | ۱۷ | سعیدخان مؤتمن‌الملک انصاری | ۱۲۹۰ه‍. ق | ۱۲۹۷ه‍. ق | ناصرالدین شاه در سال ۱۲۶۷ه‍.ق زمانی که میرزا سعید منشی رسائل خاصه بود یا در سال ۱۲۶۸ه‍.ق که به سرپرستی وزارت امور خارجه گمارده شد، او را به مؤتمن‌الملک ملقب کرد. در سال ۱۲۶۹ه‍.ق شاه رسماً وی را به عنوان وزیرامور خارجه ایران برگزید و به او لقب جناب داد. همچنین در سال ۱۲۸۳ه‍.ق علاوه بر وزارت امورخارجه، عهده‌دار ادارهٔ ولایات کرمانشاهان، لرستان، نهاوند، خرقان، تذکرهٔ سرحدات و حفظ و آسایش اتباع بیگانهٔ مقیم ایران گردید. در سال ۱۲۸۶ه‍.ق حکومت گیلان نیز به مناصب وی افزوده شد و در سال ۱۲۸۸ه‍.ق به عضویت دارالشورای کبری درآمد. بعد از اینکه به تولیت آستان قدس منصوب شد اقداماتی را انجام داد که برخی از آنها عبارت‌اند از: قراردادن شبکه‌های مسی مطلا برروی ضریح فولادی دوم برای محافظت جواهرات آن و حفظ نذورات از دستبرد، انجام پاره‌ای تعمیرات در سردرِ صحن کهنه (ایوان ساعت)، تهیهٔ اولین فهرست کتاب‌ها و قرآن‌های کتابخانهٔ آستان قدس رضوی مندرج در ذیل جلد دوم مطلع‌الشمس، خرید و وقف روستای کشف میان‌ولایت بر فقیران و نظافت صحن‌های مطهر. میرزاسعید در سال ۱۲۹۷ه‍.ق بار دیگر به‌جای سپهسالار وزیر امور خارجه شد و در مجموع حدود ۳۲ سال در مصدر وزارت خارجه باقی ماند. |  |
|  | ۱۸ | مصطفی مؤتمن‌الدوله | ۱۲۹۰ه‍. ق | ۱۲۹۸ه‍. ق | وی فرزند میرزا سعید خان بود که به واسطهٔ پدرش وارد هر دو دستگاه شد و به مقاماتی دست یافت. در سال ۱۲۹۰ه‍.ق هم‌زمان با میرزا بدرالدین عهده‌دار مقام نایب‌التولیه بودند که از میرزا مصطفی با عنوان نیابت تولیت خاصه شریفهٔ مقدسه و از میرزا بدرالدین با عنوان نایب‌التولیهٔ آستان قدس نام برده شده‌است. درِتوحیدخانه از چوب شمشاد در حرم از وقفیات میرزا مصطفی می‌باشد. |  |
|  | ۱۹ | محمدتقی میرزا رکن‌الدوله | ۱۲۹۷ه‍. ق | ۱۲۹۸ه‍. ق | وی در یازده سالگی به حکومت تهران منصوب شد و در سال ۱۲۸۳ق پس از انتصاب به حکمرانی زنجان، به رکن‌الدوله ملقب گردید. او چندین مرتبه به حکومت خراسان و سیستان منصوب شد. در ربیع‌الاول ۱۲۹۳ه‍.ق هم‌زمان با قبول حکمرانی خراسان، به خادمی کشیک چهارم نیز مفتخر گردید. در سال ۱۲۹۷ه‍.ق تولیت آستان را نیز برعهده گرفت. |  |
|  | ۲۰ | حسین‌خان سپهسالار | ۱۲۹۸ه‍. ق | ۱۲۹۸ه‍.ق | وی سال‌های متمادی به امور دیوانی کشور و خدمت در کنسولگری‌ها و سفارت‌خانه‌های ایران اشتغال داشت و به دریافت القاب مشیرالدوله و سپهسالار نائل شد. او در سال ۱۲۸۸ه‍.ق با حکم ناصرالدین شاه به صدراعظمی رسید. به دستور وی دارالسیاده تزیین و آینه‌کاری شد. همچنین به امر او حوض حوضخانه را دوباره حفر کردند و آب انداختند. |  |
|  | ۲۱ | محمدتقی میرزا رکن‌الدوله | ۱۲۹۹ ه‍. ق | ۱۳۰۱ ه‍. ق | بعد از انتصاب مجدد وی به تولیت آستان، رکن‌الدوله دستور داد تا نخستین نظام‌نامهٔ مخصوص خدمت در اماکن متبرکه، برای برقراری نظم و انتظام در امور کشیک‌های پنج‌گانه تدوین گردد. رکن‌الدوله در ربیع‌الاخر۱۳۰۰ه‍.ق از حکومت خراسان برکنار و سلطان مرادمیرزا حسام‌السلطنه به جای وی منصوب شد اما وی قبل از حرکت به طرف مشهد، در تهران درگذشت و مجدد رکن‌الدوله به تولیت آستان منصوب شد. وی به دستور ناصرالدین شاه به تعمیر دارالسیاده پرداخت و دیوارها و سقف آن را آینه کاری و مرمت کرد و سه هزار تومان مخارج آن را از موقوفات پرداخت. |  |
|  | ۲۲ | عبدالوهاب آصف‌الدوله شیرازی | ۱۳۰۱ ه‍. ق | ۱۳۰۳ ه‍. ق | وی در تهران به علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه، وزیر علوم معرفی شد. در سال ۱۲۷۴ه‍.ق به معاونت امور خارجه رسید و خلعت شاهانه دریافت کرد. در فاصلهٔ سال‌های ۱۲۹۰ تا ۱۳۰۱ه‍.ق دوبار وزیر تجارت شد. در شوال ۱۳۰۱ه‍.ق ناصرالدین شاه لقب آصف‌الدوله را با شمشیری مرصع به وی اعطا کرد. آصف‌الدوله در سال ۱۳۰۳ه‍.ق با ساختن جذام‌خانه در اراضی محراب‌خان، جذامیان را در آنجا سکنا داد. او فرمان داد تا از طلاب مدارس علمیه امتحان به عمل آید و برای هر مدرسه ناظمی ویژه معین کرد تا طلاب موجه در حوزه‌ها درس بخوانند. به سقاخانهٔ اسماعیل طلایی می‌رسید، از ورود افراد ناباب به داخل چهاربست آستان جلوگیری کرد، مقرری متنفذان آستان را قطع کرد. پس از عزل وی از تولیت آستان و پس از بازگشت به تهران، دوات الماس‌نشان و رشته‌ای کاغذبند آراسته به مروارید را دریافت کرد و جزء وزرای حضور شد. |  |
|  | ۲۳ | محمدعلی صدرالممالک قزوینی | ۱۳۰۳ه‍. ق | ۱۳۰۶ه‍. ق | سلسله نسب وی به جعفربن محمدالصادق می‌رسد. او در سال ۱۲۸۶ه‍.ق ملقب به صدر دیوان‌خانه (صدرالممالک) شد. وی اولین بار در ربیع‌الاخر سال ۱۳۰۳ه‍.ق تولیت آستان را عهده‌دار شد. |  |
|  | ۲۴ | محمدتقی میرزا رکن‌الدوله | ۱۳۰۶ه‍. ق | ۱۳۰۸ه‍. ق | وی برای چهارمین بار در سال ۱۳۰۶ه‍.ق به تولیت آستان رسید و پس از آن برای مدتی حاکم فارس و بنادر شد، تا اینکه در سال ۱۳۱۴ه‍.ق برای آخرین بار به حکومت خراسان رسید و تا پایان عمر حاکم خراسان باقی ماند. |  |
|  | ۲۵ | فتحعلی‌خان شیرازی | ۱۳۰۸ه‍. ق | ۱۳۱۰ه‍. ق | فتحعلی‌خان در سال ۱۲۵۶ه‍.ق به مقام استیفای دیوان نایل شد. وی در سال ۱۲۷۵ه‍.ق با منصب صاحب دیوانی روانهٔ حکومت یزد شد. در سال ۱۲۸۰ه‍.ق حاکم خوزستان و لرستان شد و در ۱۲۸۴ه‍.ق به عنوان پیشکار ظل‌السلطان همراه او روانهٔ اصفهان گردید و بعد از گذشت مدتی حکومت اصفهان را به دست گرفت. بعدها که تولیت آستان به او واگذار شد، در این مقام کار چشمگیری انجام نداد اما با به جای گذاشتن موقوفاتی، نام خود را ماندگار کرد. بر اساس وقف نامه، عواید این موقوفه‌ها برای اموری چون روشنایی حرم، جشن و اطعام در روز تولد حسین بن علی، روضه خوانی دهه محرم و … به مصرف می‌رسد. |  |
|  | ۲۶ | ابوالفتح میرزا مؤیدالدوله | ۱۳۱۰ه‍. ق | ۱۳۱۳ه‍. ق | وی در سال ۱۲۸۷ه‍.ق به نیابت پدرش به حکومت یزد رسید. سپس به ترتیب حاکم اصفهان و کردستان شد و در ۱۲۹۸ق به مؤیدالدوله ملقب گردید. از ۱۳۰۳ تا ۱۳۰۸ه‍.ق دوبار حاکم گیلان شد و بعد هم متولی آستان قدس شد که البته عملکرد خوبی در خراسان از خود نشان نداد. مؤیدالدوله در زمان تولیت خود، املاکی را وقف حرم کرد. وی پس از عزل از حکومت خراسان، مدتی نیز حاکم فارس شد. |  |
|  | ۲۷ | محمدعلی صدرالممالک قزوینی | ۱۳۱۳ه‍. ق | ۱۳۱۴ه‍. ق | او در صفر سال ۱۳۱۳ه‍.ق برای بار دوم به تولیت آستان قدس منصوب شد. علاوه بر اشاره به نام یا مهر او در این سال‌ها، در نامه‌ای به سبب لیاقتش در پرداخت قروض، ازدیاد درآمد و کم‌کردن هزینه‌های آستان از وی به نیکی یاد شده‌است. همچنین مالیات دیوانی املاک موقوفات آستان را که صرف ناهار و سوخت چلچراغ شاهی می‌شد و بقیه‌اش را مباشران دربار تحصیل می‌کردند را صرف تعمیرات حرم کرد. |  |
|  | ۲۸ | غلامرضا آصف‌الدوله شاهسون | ۱۳۱۴ه‍. ق | ۱۳۱۴ه‍. ق | وی در سال ۱۲۹۱ه‍.ق لقب شهاب‌الملک گرفت. سپس به ترتیب به حکومت کرمان، کرمانشاه، مازندران و خوزستان رسید. او در سال ۱۳۱۳ق با پرداخت رشوه‌ای به ناصرالدین شاه، پیشکار سالارالسلطنه در خراسان شد و لقب آصف‌الدوله یافت و در رجب ۱۳۱۴ متولی‌باشی آستان شد. |  |
|  | ۲۹ | میرزا محمود مدیرالدوله | ۱۳۱۴ه‍. ق | ۱۳۱۶ه‍. ق | میرزامحمود با لقب مستوفی نظام به خدمت وزارت لشکر درآمد. ارتقای او در دوران مظفرالدین شاه صورت گرفت. در ذی‌حجهٔ ۱۳۱۴ه‍.ق مظفرالدین شاه در فرمانی مدیرالدوله را به سبب لیاقت و خدماتش، به نیابت تولیت آستان برگزید. میرزامحمود در دوران تولیت خود، بر عایدی اجارهٔ املاک آستانه هشت هزار تومان افزود و مواجب خدام را برخلاف سابق نقدی پرداخت. وی کاری کرد که چهارهزار تومان هم بر دخل آستانه افزود و دوازده هزار تومان حق‌التولیه خود را نیز تقدیم مخارجات آستانه کرد. همچنین بعضی دیگر از خدمات وی که در تاریخ ثبت شده عبارت‌اند از: تعمیر مسجد بالاسر و قسمت‌های تخریب شدهٔ گنبد الله وردی خان، آینه کاری دارالحفاظ و طاق توحیدخانه و همچنین نصب مجدد آینه‌های داخل حرم بوده‌است. محمودخان وقفیاتی نیز داشته‌است. پس از عزل از نیابت تولیت، وزارت لشکر، وزارت وظائف و اوقاف، وزارت جلیله لشکر و لشکرنویسی‌باشی گری کل ممالک محروسه به وی واگذار شد. |  |
|  | ۳۰ | محمدرضا صدیق‌الدوله نوری | ۱۳۱۶ه‍. ق | ۱۳۱۹ه‍. ق | او در سال ۱۲۷۹ه‍.ق به مقام وزارت و پیشکاری در آذربایجان منصوب گردید. از ابتدای سال ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۰ه‍.ق رئیس خالصه‌جات شاهی بود و در سال ۱۳۱۱ه‍.ق وزیر تهران شد. زمانی که به تولیت آستان منصوب شد دستور داد خلاصهٔ وقف‌نامه‌های آستان را تدوین کنند. همچنین به فرمان او نهر خیابان علیا و سفلی تعمیر و طارم چوبی بلندی به رنگ پرچم ایران در دو طرف نهر ساخته شد. چراغ‌های معروف به چراغ‌گاز در سراسر خیابان نصب و نام خیابان به مظفریه تغییر یافت. |  |
|  | ۳۱ | سلطان حسین میرزا نیرالدوله | ۱۳۱۹ه‍. ق | ۱۳۱۹ه‍. ق | در سال ۱۳۰۵ه‍.ق پس از درگذشت پدر، لقب نیّرالدوله را از او به ارث برد و در سال ۱۳۰۹ه‍.ق منصب امیرتومانی به وی داده شد. نیّرالدوله چند سالی حاکم نیشابور بود و همچنین حکومت سرولایت و سبزوار و غیره ضمیمهٔ حکومتش گردید و در این مدت املاک خوب و مرغوب نیشابور را به تصرف درآورد. در زمان حکومت وی در خراسان، عده‌ای از مخالفان که از ملاکان بودند گندم را احتکار و باعث گرانی نان شدند. از این‌رو، اهالی علیه حاکم قیام کردند. نیّرالدوله دو کار مهم کرد: تسطیح و سهل‌العبور کردن راه ناهموار شریف‌آباد برای رفاه حال زائران علی بن موسی الرضا و همچنین احیا کردن قنات بایر آب‌میرزا و آب را به صحن قدس آورد. |  |
|  | ۳۲ | ابوالقاسم نصیرالملک شیرازی | ۱۳۱۹ه‍. ق | ۱۳۲۰ه‍. ق | وی از سال ۱۳۱۹ تا اواسط ۱۳۲۰ه‍.ق متولی‌باشی آستان قدس بود و پس از آن در سال ۱۳۲۱ه‍.ق به وزارت و پیشکاری سالارالدوله منصوب شد. در زمان تولیت وی دارالشفاء تجهیز و به احوال بیماران رسیدگی شد. همچنین یک باب دکان وصل به دکان‌های موقوفهٔ صاحب دیوانی را برای مصرف روشنایی و اسقاط چراغ راهرو کشیک‌خانهٔ خدام آستان قدس وقف کرد. |  |
|  | ۳۳ | مهدی‌قلی میرزا سهام‌الملک | ۱۳۲۰ه‍. ق | ۱۳۲۲ه‍. ق | وی مناصب متعددی در حکومت داشت. من جمله متصدی امور چاپارخانه‌ها شد. همچنین حکمرانی گلپایگان و خوانسار و فرمانداری یزد هم به وی محول شده بود. ظاهراً به‌خاطر خدمتش به ظل‌السلطان یا حسام‌السلطنه، منصب امیرتومانی نیز داشته‌است. بعد از اینکه تولیت آستان به وی داده شد اقداماتی انجام داد که بعضی از آنها عبارت‌است از: تعمیر آینه‌کاری دارالحفاظ و مرمت سراچهٔ وزیرنظام، راه‌اندازی کارخانهٔ برق در بست علیا برای تأمین روشنایی حرم. از وقفیات سهام‌الملک، وقف اعیان دکان‌های یکی از راهروهای صحن عتیق مجاور آب انبار برای ملبوس زوار و طلاب علوم دینی و اعیان بازارچهٔ شماع‌خانه برای مصارف تعزیه‌داری و روشنایی شب شهادت. |  |
|  | ۳۴ | غلامرضا آصف‌الدوله شاهسون | ۱۳۲۲ه‍. ق | ۱۳۲۳ه‍. ق | وی پس از چند بار عزل و نصب در مناصب سیاسی و حکومتی، سرانجام در۱۳۲۲ق دوباره به تولیت آستان برگزیده شد. در این سال‌ها جور و بیداد او و کارهایی چون احتکار گوشت و گندم و نیز خبر فروش دختران قوچانی به ترکمانان به دست پدرانشان برای تهیهٔ وجه مالیات موجب اعتراض مردم مشهد گردید. در نتیجه در سال ۱۳۲۴ق عدهٔ بسیاری در حرم علی بن موسی الرضا بست نشستند که در نهایت به حملهٔ نیروهای دولتی و کشته و زخمی شدن جمعی از مردم انجامید. درِنقره‌ای ورودی کفشداری کوچک صحن عتیق از وقفیات اوست. |  |
|  | ۳۵ | کاظم آقا تبریزی | ۱۳۲۳ه‍. ق | ۱۳۲۵ه‍. ق | القاب داماد و صهرالسلطان به وی داده شده بود. در اسناد آستان به برخی اقدامات روزگار تولیت او اشاره شده‌است. من جمله: اسناد حاوی مخارج تعمیرات ماهانه و متداول در صحن و سرای حرم، دستور وی برای تصدیق قبوض مرسومات کارکنان آستانه یا فرمان وی به خازن‌التولیهٔ تحویلدار مبنی بر تحویل شش قطعه کتیبهٔ آینه‌دار برای نصب در دارالحفاظ. |  |
|  | ۳۵ | کاظم آقا تبریزی | ۱۳۲۳ه‍. ق | ۱۳۲۵ه‍. ق | القاب داماد و صهرالسلطان به وی داده شده بود. در اسناد آستان به برخی اقدامات روزگار تولیت او اشاره شده‌است. من جمله: اسناد حاوی مخارج تعمیرات ماهانه و متداول در صحن و سرای حرم، دستور وی برای تصدیق قبوض مرسومات کارکنان آستانه یا فرمان وی به خازن‌التولیهٔ تحویلدار مبنی بر تحویل شش قطعه کتیبهٔ آینه‌دار برای نصب در دارالحفاظ. |  |
|  | ۳۶ | محمدشفیع صدرالممالک قزوینی | ۱۳۲۶ه‍. ق | ۱۳۲۹ه‍. ق | وی از سال ۱۳۰۰ه‍.ق تا اوایل مشروطیت رئیس دادگاه وزارت عدلیه بود که در آن زمان به نام مجلس صدر دیوان‌خانه نامیده می‌شد. بین سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۹ه‍.ق معاون وزارت عدلیه بود. اوضاع نابسامنی در آستانه طی دوران تولیت میرزا شفیع گزارش شده‌است. با این حال اقداماتی برای انتظام و اصلاح امور دارالشفاء انجام داده‌است و همچنین در آن دوران مکتب‌خانهٔ آستان تشکیلات جدیدی یافت. |  |
|  | ۳۶ | محمدشفیع صدرالممالک قزوینی | ۱۳۲۶ه‍. ق | ۱۳۲۹ه‍. ق | وی از سال ۱۳۰۰ه‍.ق تا اوایل مشروطیت رئیس دادگاه وزارت عدلیه بود که در آن زمان به نام مجلس صدر دیوان‌خانه نامیده می‌شد. بین سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۹ه‍.ق معاون وزارت عدلیه بود. اوضاع نابسامنی در آستانه طی دوران تولیت میرزا شفیع گزارش شده‌است. با این حال اقداماتی برای انتظام و اصلاح امور دارالشفاء انجام داده‌است و همچنین در آن دوران مکتب‌خانهٔ آستان تشکیلات جدیدی یافت. |  |
|  | ۳۷ | مرتضی‌قلی‌خان طباطبایی نایینی | ۱۳۲۹ه‍. ق | ۱۳۳۳ه‍. ق | وی در دو دوره اول و دوم مجلس شورای ملی به مجلس راه یافت و در پایان دورهٔ دوم به مشهد آمد و چهاربار به عنوان متولی‌باشی آستان قدس منصوب شد. دوره اول متولی‌باشی وی مصادف با به توپ بستن حرم بود که کوشید غائله را پایان دهد اما سران شورش با او همکاری نکردند. |  |
|  | ۳۸ | جواد ظهیرالاسلام | ۱۳۳۴ه‍. ق | ۱۳۳۵ه‍. ق | او در مسائل سیاسی همواره موضع خود را مطابق شرایط روز تغییر می‌داد چنان‌که در آغاز نهضت مشروطه، خود را حامی شاه و حامی آزادی‌خواهان جلوه داد. در دورهٔ اول تولیت وی، دستور داد قنوات و قلعه‌های موقوفهٔ آستان تعمیر شود و دیوار آجری بست علیا ترمیم، کاشی‌کاری و نقاشی گردید. در زمان تولیت وی، بعضی از اولیای دفتر آستانه که املاک آستان را در اجارهٔ خود داشتند؛ از پرداخت مال‌الاجاره استنکاف ورزیده و حتی خود را طلبکار قلمداد می‌کردند در نتیجه هزینه‌های آستان تأمین نگردید و مبلغ بالایی نیز مقروض شد. بعد از آن هیئت متحدهٔ خدام تشکیل و از وی شکایت کرده و منجر به عزل ظهیرالاسلام از تولیت شد. |  |
|  | ۳۹ | مرتضی‌قلی‌خان طباطبایی نایینی | ۱۳۳۶ه‍. ق | ۱۳۳۷ه‍. ق | دوره دوم بین سال‌های ۱۳۳۶ تا۱۳۳۷ه‍.ق اتفاق افتاد. |  |