جنبش جنوب ایران
سال‌شمار جنبش جنوب

سال‌شمار وقایع جنبش جنوب:
۱۲۸۵ه‍.ش/۱۹۰۶م: به دنبال مبارزات خونین مردم ایران مظفرالدین شاه با استقرار مشروطیت موافقت نمود. او ده روز بعد از امضای قانون اساسی از دنیا رفت و محمدعلی شاه به سلطنت رسید. احمدخان دریابیگی حکمران بنادر شد. آغاز حکمرانی غضنفرالسلطنه در برازجان - آغاز به قدرت رسیدن زائرخضرخان در اهرم
۱۲۸۶ه‍.ش/۱۹۰۷م: طی قراردادی بین متحدین جنوب ایران از آن انگلیس شد. پس از انعقاد قرارداد ۱۹۰۷م فی‌مابین دولت‌ها روسیه و بریتانیا، انگلیس‌ها، یک عده نظامی در بوشهر پیاده کرده، عازم شیراز شدند. عده‌ای از اهالی بوشهر که محرک و پیشوای آن‌ها میرزا علی کازرونی بود چند تلگراف به ناصر دیوان کازرونی مخابره و از او تقاضا کردند که از عبور قشون اجنبی جلوگیری نماید. ناصرالدیوان در محلی به نام تنگ ترکان با عده‌ای تفنگچی با اردوی انگلیسی مصادف داده ضربات مهلکی بر آن‌ها وارد کرده و آن‌ها را مجبور به عقب‌نشینی نمود.
۱۲۸۷ه‍.ش/۱۹۰۸م: در زمان استبداد صغیر محمدعلی شاه، سید عبدالحسین لاری که از علما و مجتهدین اعلم جنوب و از طرفداران جدی مشروطه و حکومت دموکراسی بود به سید مرتضی علم الهدی دستور داد که بوشهر را از تصرف مستبدین و طرفداران محمد علی شاه خارج کنند. سید مرتضی با کمک رئیسعلی دلواری و میرزا علی کازرونی گمرک و سایر ادارات دولتی بوشهر را به تصرف درآورد و محافظت مال التجاره آن را که بالغ بر دو میلیون تومان بود به رئیس علی با یکصد نفر تفنگچی همراه او سپرد. رئیس علی دلواری در تمام مدتی که در بوشهر بودند (قریب ۹ماه) با مردم این شهر با حسن سلوک رفتار نموده، به نحوی که این معنی موجب تعجب و تحیّر دوست و دشمن گردید.
۱۲۸۸ه‍.ش/۱۹۰۹م (۵ فروردین ۱۲۸۸ه‍.ش): اهالی بندر لنکه اعم از شیعه و سنی به تبعیت از نهضت مردم بوشهر به رهبری شبر، ادارات دولتی را تصرف و نایب الحکومه را وادار به تسلیم نمودند.
۱۲۸۸ه‍.ش/۱۹۰۹م: محمد علی شاه قاجار بعد از سه سال حکومت مستبدانه و قتل و کشتار آزاد ی خواهان از حکومت معزول شد و فرزند خردسالش احمد شاه به جانشینی وی تعیین گردید.
۱۲۸۹ه‍.ش/۱۹۱۰م: واسموس به عنوان کنسول آلمان وارد بوشهر شد.
۱۲۹۴ه‍.ش/اوت ۱۹۱۴م: در اوایل ماه اوت جنگ جهانی اول شروع شد و کشورهای آلمان، اتریش، روسیه، فرانسه، و انگستان درگیر شدند. دولت مستوفی الممالک در غیاب مجلس شورای ملی با صواب دید جمعی از رجال برجسته کشور تصمیم گرفت، ایران را رسماً بی‌طرف اعلام دارد تا بدین وسیله کشور را از مهلکه جنگ دور کند.
۱۲۹۴ه‍.ش/۸ اوت ۱۹۱۵م: تصرف بوشهر توسط انگلیسی‌ها و مقاومت تنگستانی‌ها برهبری رئیسعلی دلواری
۱۸اکتبر: احمد خان دریابیگی به حکمرانی بنادر منصوب شد.
۱۹۱۵م: مستوفی الممالک از مقام نخست‌وزیری استعفا داد و مشیرالدوله به جای وی به نخست‌وزیری رسید.
نیمه اوت ۱۹۱۵م: حمله انگلیسی‌ها به دلوار و مقاومت مجاهدین تنگستان برهبری رئیسعلی و دشتی برهبری خالوحسین بردخونی و شبیخون به دشمن توسط مجاهدین.
سپتامبر ۱۹۱۵م: تبلیغات گسترده مجاهدین در شیراز علیه انگلیس
۱۲ شهریور ۱۲۹۴/ ۳ سپتامبر۱۹۱۵: قتل رئیسعلی دلواری در تنگک صفر در یک شبیخون به اردوگاه انگلیسی‌ها
سپتامبر۱۹۱۵: جنگ کوکزی و اسارت خالوحسین
مهر/ اکتبر ۱۹۱۵م: مخبرالسلطنه والی فارس برکنار و قوام الملک از طرفداران انگلیسی‌ها والی شد.
آبان ۱۲۹۴/ ۱۰ نوامبر۱۹۱۵: مجاهدان شیراز کنسول انگلیس را تصرف کردند و اسرا را به بوشهر فرستادند که در پایان با اسرای مجاهدین مبادله شدند.
بهمن ۱۲۹۴/ژانویه ۱۹۱۶: تشکیل پلیس جنوب
۷ اردیبهشت ۱۲۹۵/ ۱۷ آوریل ۱۹۱۶: جنگ چغادک
مرداد۱۲۹۵/ژوئیه و اوت ۱۹۱۶: مذاکره و مبادله اسراء
۲۶ آذر ۱۲۹۵/ ۱۷ دسامبر ۱۹۱۶: یک واحد پلیس جنوب که در کازرون مستقر بود از جانب ناصرالدیوان کازرونی کلانتر آن جا مورد حمله قرار گرفت و پس از خلع سلاح از شهر بیرون رانده شدند. حاکم شهر کازرون نیز که گرایش‌ها انگلیسی داشت به وسیله ناصرالدیوان زندانی گردید.
اردیبهشت ۱۲۹۶/آوریل ۱۹۱۷: حمایت انگلیسی‌ها از احمد خان دریابیگی در اعزام قوایی ضد رهبران قیام چاه کوتاه، تنگستان و برازجان
۳۰ آذر ۱۲۹۵/ ۲۱دسامبر۱۹۱۶: پاسگاه پلیس جنوب در دشت ارژن توسط مخالفان انگلیس
۴ خرداد ۱۲۹۷/ ۲۵ مه ۱۹۱۸: حمله مجاهدان فارس به فرماندهی صولت الدوله قشقایی و همکاری ناصر دیوان کازرونی علیه انگلیسی‌ها
۱۴ مرداد ۱۲۹۷/ ۵اوت۱۹۱۸: صمصام السلطنه استعفاء داد و کابینه جدیدی به ریاست وثوق الدوله تشکیل گردید.
شهریور ۱۲۹۷/سپتامبر۱۹۱۸: جنگ سردار احتشام با رقیب خود صولت الدوله
۳۰ شهریور ۱۲۹۷/ ۲۱سپتامبر۱۹۱۸: نیروهای مجاهدین در چاهکوتاه جمع آمده و در چغادک موضع گرفتند. با حمله انگلیسی‌ها یک هفته بعد عقب نشستند.
مهر ۱۲۹۷/اکتبر۱۹۱۸: غضنفرالسلطنه با تمام افرادش به ارتفاعات اطراف کوه گیسکان پناه برده، حسین خان، چاه کوتاه را ترک گفته و به بوشکان پناه برد و زائرخضرخان در شب‌های ۱۴ و ۱۵ مهر همراه افرادش به اردوی انگلیسی‌ها در عالی چنگی شبیخون زد.
۱ آبان ۱۲۹۷/ ۲۳اکتبر۱۹۱۸: تصرف برازجان
۱۷ دی ۱۲۹۷/ ۳۱دسامبر۱۹۱۸م: نیروهای انگلیسی برای حمایت از نیروهای تحت فرمان دریابیگی به اهرم رفتند
۱۲۹۸ه‍.ش/۱۹۱۸م: واسموس دستگیر و به آلمان فرستاده شد -
۱۲۹۸ه‍.ش/۱۹۱۸م: حسین خان در هجوم به چاهکوتاه همراه با فرزندش کشته شد.
۱۲۹۹ه‍.ش/۱۹۱۹م: غضنفرالسلطنه که از طرف انگلیسی‌ها به شیراز تبعید شده بود با انتخاب مصدق السلطنه به سمت والی فارس مجدداً به عنوان ضابط خطه برازجان تعیین و زمام امور آن ناحیه را به عهده گرفت.
۱۳۰۱ه‍.ش/۱۲۹۱م: مراجعت احمد شاه قاجار از اروپا به ایران از طریق بوشهر
فروردین ۱۳۰۱ه‍.ش/۱۹۲۱م: زایر خضر خان همراه با پسرش به دست انگلیسی‌ها کشته شد.
۱۳۰۸ه‍.ش/۱۹۲۷م: غضنفرالسلطنه که سال‌ها علیه استعمارگران مبارزه نموده با توطئه‌ای حساب شده با همیاری اولیاء دولت موقت (رضاخان) کشته شد.