توران میرهادی
ادبیات کودکان و نوجوانان

توران میرهادی دلیل گرایش خود به ادبیات کودکان را علاقه‌ای می‌داند که در کودکی و در خانواده پیدا کرد. دو کتاب به زبان آلمانی به نام فیدل استارماتس و مایا دختر گریزان از کندو داستان‌هایی هستند که برای یک عمر روی او تأثیر گذاشتند. داستان اول که سرگذشت پسری در جنگ جهانی اول است در او روحیه صلح‌جویی و ضد جنگ و داستان دوم انگیزه‌های کار برای جامعه را پدیدآورد. در کنار این‌ها خدمتکاران خانه برای او افسانه‌ها و ترانه‌های عامیانه می‌گفتند که همواره منبع لذت و آگاهی او بودند. میرهادی خود براین باور است که گروهی که به همراه او ادبیات کودکان را در ایران گسترش دادند، همگی در خانواده‌هایی رشد کردند که در آن‌ها کتاب‌هایی برای کودکان وجود داشت.
پس از آن توران میرهادی ادبیات کودکان را هنگامی از جنبه علمی و اجتماعی شناخت که در فرانسه بود. در این کشور و در چارچوب نظام آموزشی به نقش بدون جانشین ادبیات و هنر کودکان در رشد اجتماعی و فرهنگی کودکان پی برد و پس از آن هنگامی که به ایران برگشت، این تجربه‌ها را در قالب گفتگوهایی با دوست دوران نوجوانی خود لیلی ایمن در میان گذاشت. پس از آن از سال ۱۳۳۲ این دو در کنار آذر رهنما (که مجله سپیده فردا را منتشر می‌کرد) در سال ۱۳۳۵ نخستین نمایشگاه کتاب کودک را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران برگزار کردند. این نمایشگاه از آن جهت اهمیت دارد که موضوع کمبود کتاب کودک و کتابخانه‌های ویژه کودکان را به جامعه فرهنگی آن روزگار یادآوری کرد. پس از این کار بود که جنبشی در گسترش ادبیات کودکان راه افتاد که تا زمان پایه‌گذاری شورای کتاب کودک در سال ۱۳۴۱ به‌طور غیررسمی و پراکنده ادامه یافت.
راه اندازی شورای کتاب کودک در ایران به معنای رسمیت یافتن نهاد ادبیات کودکان در ایران است. از هنگام پایه‌گذاری این نهاد تاکنون که بیش از پنجاه از این رخداد می‌گذرد، توران میرهادی نقش برجسته‌ای را در هدایت و راهبری ادبیات کودکان ایران در عرصه ملی و بین‌المللی داشته‌است. تسلط او به زبان‌های آلمانی، فرانسه و انگلیسی او را فراتر از مرزهای ملی برده‌است و همواره از او چهره‌ای فرامرزی ساخته‌است. توران میرهادی در سال‌های۱۹۷۶، ۱۹۷۸، ۱۹۸۶ و ۱۹۸۸ میلادی در کنگره‌های بین‌المللی ادبیات کودکان و هیئت داوری جایزه هانس کریستیان آندرسن مشارکت داشته‌است.
ادبیات کودکان در گذشته یعنی همان افسانه هایی که برایشان تعریف می کردند. اسطوره ها و حماسه ها هم تجربه زندگی آنها را بیشتر می کرد تا اطرافشان را با دقت بیشتری نگاه کنند، بیشتر فکر کنند و سعی کنند با درک بیشتری از خودشان و اطرافشان زندگی کنند. ادبیات امروز هم همین طور. همان جوششی که در گذشته اثر ادبی را می آفرید، همان جوشش یک اثر ادبی برای کودک به وجود آورده است. ما آن قسمتی از ادبیات که با هدف نوشته می شود و هدفش این است که آموزشهایی را به بچه ها بدهد، در حوزه ادبیات نمی بینیم و به آنها می گوییم خواندنی های آموزشی.
فرض کنید من می خواهم به بچه ها بگویم که وقتی از خیابان رد می شوند، مراقب اتومبیل باشند، این موضوع را در قالب قصه ای به آنها می گویم و این ادبیات نیست. به آن می گوییم خواندنی های آموزشی. ادبیات همان جوشش درون است یعنی همان است که نویسنده نمی تواند ننویسد. یعنی این اثر در وجودش تا زمانی که آماده می شود تا روی کاغذ بیاید، زندگی می کند.
تعریف "ادبیات" کار دشواری است و هرگز اتفاق نظری درباره آن به وجود نیامده است. شاید یکی از جامع ترین تعریف ها این باشد که بگوییم مجموعه تظاهرات هنری هر قوم که در قالب کلام ریخته شده است. ادبیات هر قوم الزاما به تاروپود گذشته و حال آن قوم وابسته است و به همین سبب تا حد زیاد به فرهنگی که آفریننده آن است اختصاص دارد. یعنی منعکس کننده افکار، عقاید و مسائل قومی است که خالق آن است. از طرف دیگر ادبیات خود می تواند و باید نورافکنی باشد بر راه های آینده بشر.
ادبیات کودکان
ادبیات کودکان در اصل، با تعریفی که از ادبیات به معنای اعم شد تفاوتی ندارد. یعنی در کیفیت نه تنها ادبیات کودکان نباید چیزی از ادبیات بزرگسالان کمتر داشته باشد بلکه از آنجا که برای انسانی جوان و کم تجربه آفریده شده باید عالی تر و سازنده تر باشد. آنچه ادبیات کودکان را از ادبیات بزرگسالان متمایز می کند تفاوتی است که بین نیازها و امکانات کودکان و بزرگسالان وجود دارد. در عین حال به علت وجوه مشترکی که در نیازهای اولیه کودکان اقوام مختلف وجود دارد، اختصاصی و قومی بودن ادبیات کودکان تا حد زیادی تحت الشعاع نیازهای مشترک اطفال ملل قرار می گیرد.
به همین سبب است که وجوه مشترک بسیاری در قصه های اقوام مختلف دیده می شود. همانندی ادبیات کودکان در میان ملت های گوناگون، دو علت اصلی دارد:
نخست آنکه ارزش های اصیل انسانی میان مردم روی زمین کم و بیش یکسان است و به همین سبب شخصیت های خوب و بد داستان ها به هر زبان که توصیف شوند، میزان قابل توجهی به یکدیگر شبیه اند.
علت دوم گسترش ادبیات از طریق ارتباط بین ملت هاست. این ارتباط گاه به صورت لشکرکشی و گاه به صورت مراودات دوستانه یا از راه تجارت به وجود آمده است.
با اینکه پاره ای از کارشناسان و محققان ادبیات کودکان معتقد به علت نخست و گروهی پشتیبان نظر دوم هستند، اما در حقیقت این دو نظر با یکدیگر تضادی ندارند، زیرا ارتباط وقتی در گسترش ادبیات موثر است که پیام آورده شده برای ملت گیرنده قابل درک و پذیرش باشد و نیازهای عاطفی و عقلانی آنان را به نحوی برآورده سازد، وگرنه هیچ اثر ادبی به جبر و یا با دستور جایی برای خود میان مردم پیدا نکرده است.
به طور کلی ادبیات بر دو اصل استوار است:
اصالت موضوع یعنی بکر بودن مطلب یا لااقل داشتن دیدی تازه نسبت به موضوعی کهنه. بدین معنی که گرچه ادبیات از زندگی، این افسانه دیرین، الهام می گیرد اما اگر نتواند گوشه تاریکی از آن را بنمایاند یا نوری جدید بر آن بتاباند در واقع خود را نفی کرده است و دیگر ادبیات نیست.
تناسب قالب با محتوا. یعنی هماهنگی محتوا با سبک نگارش و موضوع مورد بحث.
این دو اصل در حقیقت در ادبیات خوب از یکدیگر قابل تفکیک نیستند و هرگاه اثری فاقد یکی از این دو اصل باشد در واقع اثر ادبی نیست.
در مورد ادبیات کودکان اصلی دیگر به اصول فوق اضافه می شود و آن این است که این ادبیات برای کودکان به وجود می آید. چون خوانندگان این آثار در سنین رشد فکری و عاطفی هستند، خالق اثر به خصوص وظیفه دارد با پیام خود به رشد همه جانبه شخصیت کودک و نوجوان کمک کند. یعنی در واقع تعهد نویسنده خاص کودکان نسبت به خوانندگانش به مراتب سنگین تر از نویسندگان ادبیات بزرگسالان است.
در اینجا لازم است توجه داشته باشیم که فرق دیگری نیز بین ادبیات کودکان و بزرگسالان وجود دارد و آن این است که برای کودکان و نوجوانان هرچه هنرمندانه نوشته و تنظیم شود، خواه افسانه باشد خواه شرح حال یا بیان مطلبی علمی، ادبیات خوانده می شود. به این ترتیب طبیعتا کتاب های درسی و مطالبی که آموزش مستقیم دارند در این گروه به شمار نخواهند آمد.
هدف ادبیات کودکان
اگر پذیرفته باشیم که ادبیات مخلوق اجتماع است، پس هدف های آن در واقع نمی تواند از هدف های مردمی که آن را می سازند جدا باشد. اما در عین حال از آنجا که ادبیات و به خصوص ادبیات کودکان باید آینده نگر و سازنده باشد، نقشی عمیق و موثر بر عهده دارد، که هدف های مختلف زیر را در بر می گیرد:
آماده کردن طفل برای شناختن، دوست داشتن و ساختن محیط. از طریق ادبیات است که کودکان و نوجوانان مسائل را می شناسند و راه های گوناگون رو به رو شدن با آن ها را می بینند و تجربه می کنند و در نتیجه این گسترش دید و تخیل، قدرت تفکر و سازندگی بیشتر به دست می آوردند.
شناساندن طفل به خویشتن، ایجاد احترام به اصالت انسانی و میل به اعتلای مداوم. خواندنی های کودکان و نوجوانان باید بتواند انواع نیازهای روانی آنان را بشکافد، بپروراند و تا حد امکان برآورد.
سرگرم کننده و لذت بخش بودن. بهترین افکار و قشنگ ترین موضوع ها اگر به نحو سرگرم کننده و لذت بخش به کودکان و نوجوانان ارائه نشود، هرگز تاثیر لازم را نخواهد داشت.
علاقمند کردن طفل به مطالعه و ایجاد عادت به آن.
اگر بخواهیم قسمت اخیر را خلاصه کنیم، می توانیم بگوییم ادبیات کودکان شامل کلیه مطالبی است که برای کودکان و نوجوانان تا حدود پانزده سال نوشته می شود و بدون آنکه قصد آموزش مستقیم داشته باشد، فکر، ذوق و عواطف آنان را پرورش می دهد و سرگرمشان می کند.