stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
خودارایی مولکولی
سیستم های زیستی

خودآرایی مولکولی زیربنای ساخت مجموعه های ماکرومولکولی زیستی و میعانات زیست مولکولی در موجودات زنده است، و بنابراین برای عملکرد سلول ها بسیار مهم است. در خودآرایی لیپیدها برای تشکیل غشاء، تشکیل DNA مارپیچ دوگانه از طریق پیوند های هیدروژنی رشته‌های منفرد، و گردهم امدن پروتئین‌ها برای تشکیل ساختارهای چهارتایی به نمایش گذاشته می‌شود. خود ارایی مولکولی پروتئین های تا شده نادرست در الیاف آمیلوئید نامحلول مسئول بیماری های عصبی مرتبط با پریون عفونی است. خودآرایی مولکولی ساختارهای نانومقیاس نقشی قابل توجه در رشد ساختارهای بتا کراتین لاملا / ستا / اسپاتول  ایفا می‌کند که برای دادن توانایی بالا رفتن به دیوارها و چسبیدن به سقف‌ها و برآمدگی‌های صخره به گکوها استفاده می‌شود.
سیستم های زیستی > مولتیمرهای پروتئینی

هنگامی که چندین نسخه از یک پلی پپتید رمزگذاری شده توسط یک ژن برای تشکیل یک مجموعه، خودآرایی می شوند، این ساختار پروتئینی به عنوان "مولتیمر" نامیده می شود.  به نظر می رسد ژن هایی که پلی پپتیدهای سازنده مولتیمر را رمزگذاری می کنند رایج باشند. هنگامی که یک مولتیمر از پلی پپتیدهای تولید شده توسط دو الل جهش یافته متفاوت از یک ژن خاص تشکیل می شود، مولتیمر مخلوط ممکن است فعالیت عملکردی بیشتری نسبت به مولتیمرهای مخلوط نشده توسط هر یک از جهش یافته ها به صورت تنهایی از خود نشان دهد. در چنین حالتی از این پدیده به عنوان مکمل درون ژنی یاد می شود.  جهل خاطرنشان کرد که وقتی در یک مایع غوطه ور می شود و با مولکول های دیگر مخلوط می شود، نیروهای نوسان بار به نفع ارتباط مولکول های یکسان یعنی نزدیک ترین همسایگان است.
نانوتکنولوژی

خودآرایی مولکولی یک جنبه مهم از رویکردهای پایین به بالا در فناوری نانو است. با استفاده از خودآرایی مولکولی، ساختار نهایی (مطلوب) در شکل و گروه های عملکردی مولکول ها برنامه ریزی می شود. خود ارایی به عنوان یک تکنیک تولید «از پایین به بالا» نامیده می شود، در مقابل تکنیک «بالا به پایین» مانند لیتوگرافی که در آن ساختار نهایی مورد نظر از یک بلوک بزرگتر از ماده حک شده است. در دیدگاه گمانه‌زنی نانوتکنولوژی مولکولی ، ریزتراشه‌های آینده ممکن است با خودآرایی مولکولی ساخته شوند. مزیت ساخت نانوساختار با استفاده از خودآرایی مولکولی برای مواد زیستی این است که آنها دوباره به مولکول‌های منفرد تجزیه می‌شوند که می‌توانند توسط بدن تجزیه شوند.
نانوتکنولوژی DNA

نانوتکنولوژی DNA حوزه ای از تحقیقات در جریان است که از رویکرد خودآرایی از پایین به بالا برای اهداف فناوری نانو استفاده می کند. نانوتکنولوژی DNA از ویژگی‌های منحصربه‌فرد شناسایی مولکولی DNA و سایر اسیدهای نوکلئیک برای ایجاد ساختمان های DNA شاخه‌دار خودآرا با خواص مفید استفاده می‌کند.  بنابراین DNA به‌عنوان یک ماده ساختاری و نه به‌عنوان حامل اطلاعات زیستی، برای ساختن ساختارهایی مانند شبکه‌های پیچیده دو بعدی و سه بعدی (هم بر پایه کاشی و هم با استفاده از روش « دی‌ان‌ای اوریگامی ») و ساختارهای سه‌بعدی در اشکال چند وجهی  به کار برده میشوند.  این ساختارهای DNA همچنین به عنوان الگو در گرئهم امدن مولکول های دیگر مانند نانوذرات طلا  و پروتئین های استرپتاویدین استفاده شده اند.
تک لایه های دو بعدی

مونتاژ خود به خودی یک لایه از مولکول ها در سطح مشترک معمولاً به عنوان خودآرایی دو بعدی شناخته می شود. یکی از نمونه‌های متداول این مجموعه‌ها، تک لایه‌های لانگمویر-بلاجت و چند لایه سورفکتانت‌ها هستند. مولکول های فعال غیر سطحی نیز می توانند در ساختارهای منظم جمع شوند. شواهد مستقیم اولیه که نشان می‌دهد مولکول‌های فعال غیر سطحی می‌توانند در معماری‌های درجه بالاتر در رابط‌های جامد جمع شوند، با توسعه میکروسکوپ تونل زنی روبشی و مدت کوتاهی پس از آن به دست آمدند.  در نهایت دو استراتژی برای خودآرایی معماری‌های دوبعدی رایج شد، یعنی خودآرایی پس از رسوب‌گذاری با خلاء فوق‌العاده بالا و بازپخت و خوداراییژ در رابط جامد-مایع.  طراحی مولکول‌ها و شرایطی که منجر به شکل‌گیری معماری‌های بسیار کریستالی می‌شود، امروزه شکلی از مهندسی کریستال دوبعدی در مقیاس نانوسکوپی در نظر گرفته می‌شود.
آوال

| آوال | آوال |
| --- | --- |
شرکت مادر: سونی میوزیک
بنیان‌گذاری: ۱۹۹۷ (۱۹۹۷)
بنیان‌گذار: دنزل فیگنسون کوین بیکن جاناتان کورمبی
وضعیت: فعال
پخش کننده(ها): اورچرد پراپر میوزیک (فیزیکی)
سبک: موسیقی پاپ موسیقی الکترونیک آلترناتیو راک موسیقی هیپ هاپ
کشور خاستگاه: بریتانیا
مکان: لندن
وبگاه رسمی: وبگاه رسمی
آوال (انگلیسی: AWAL) (مخفف هنرمندان بدون شرکت پخش) یک شرکت پخش موسیقی بریتانیایی است که متعلق به سونی میوزیک است. این شرکت به عنوان جایگزینی برای قراردادهای لیبل موسیقی سنتی عمل می‌کند و ساختارهای معاملاتی را به هنرمندان و شرکت‌های مستقل ارائه می‌دهد بدون اینکه آنها مالکیت یا کنترل آثار خود را از دست بدهند. در سال ۲۰۲۱، سونی میوزیک این شرکت را از گروه موسیقی کولبالت به قیمت ۴۳۰ میلیون دلار خریداری کرد.
تیپ ۳۳ نیروی مخصوص المهدی

| تیپ ۳۳ نیروی مخصوص المهدی | تیپ ۳۳ نیروی مخصوص المهدی |
| --- | --- |
فعال: ۵ اسفند ۱۳۶۰
کشور:  ایران
وفاداری: نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران
رسته: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
گونه: پیاده‌نظام نیروهای ویژه
نقش: یگان رزمی
اندازه: تیپ
بخشی از: نیروی زمینی سپاه پاسداران قرارگاه مدینه منوره
پادگان/ستاد: جهرم، استان فارس
پشتیبان: سپاه فجر فارس
نبردها: جنگ ایران و عراق عملیات فتح‌المبین  عملیات بیت‌المقدس  عملیات رمضان  عملیات والفجر مقدماتی  عملیات والفجر ۱  عملیات والفجر ۲  عملیات والفجر ۸  عملیات والفجر ۱۰  عملیات خیبر  عملیات بدر  عملیات کربلای ۲  عملیات کربلای ۴  عملیات کربلای ۵  عملیات کربلای ۸   عملیات کربلای ۱۰  عملیات نصر ۴  عملیات نصر ۷  عملیات بیت المقدس ۷  عملیات قادر جنگ داخلی سوریه
فرماندهان: فرماندهان
فرمانده: سرتیپ‌دوم پاسدار جواد امیرسالاری
فرماندهان برجسته: علی فضلی محمدجعفر اسدی مهدی سرور
تیپ ۳۳ نیروی مخصوص المهدی از تیپ‌های نیروی مخصوص نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است، که ستاد فرماندهی و پادگان آن در شهر جهرم، استان فارس مستقر می‌باشد. این یگان در اسفندماه ۱۳۶۰ در خلال جنگ ایران و عراق تأسیس شد. در حال حاضر سرتیپ‌دوم پاسدار جواد امیرسالاری فرماندهی این تیپ را برعهده دارد.
تاریخچه

لشکر ۳۳ المهدی از لشکرهای پیاده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در خلال جنگ ایران و عراق بود، که در عملیات‌های فتح‌المبین، بیت‌المقدس، والفجر ۱ و والفجر ۲، خیبر، بدر، کربلای ۴ و کربلای ۵، بعنوان نیروی عمل‌کننده، مشارکت داشت.
در اسفندماه سال ۱۳۶۰ پیش از اجرای عملیات فتح‌المبین، در پی گسترش سازمان رزم سپاه پاسداران، تیپ ۳۳ المهدی نیز به‌عنوان زیرمجموعه لشکر ۷ فجر، از نیروهای استان‌های فارس، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد، به فرماندهی علی فضلی تشکیل شد. پس از عملیات بیت‌المقدس، در تیرماه ۱۳۶۱ محمدجعفر اسدی به فرماندهی تیپ المهدی منصوب شد و تا پایان جنگ نیز در این جایگاه فعالیت نمود. پس از عملیات والفجر ۸ سازمان این تیپ، به لشکر ارتقاء یافت و از آن پس تحت عنوان لشکر ۳۳ المهدی به فعالیت خود ادامه داد. پس از جنگ ایران و عراق، لشکر ۳۳ المهدی به دو یگان مجزا تقسیم شد، که تیپ نیروی مخصوص ۳۳ المهدی در شهرستان جهرم و تیپ تکاور انصارالحجه در شهرستان فسا، استان فارس مستقر گردید. این یگان هم‌اکنون در قالب تیپ ۳۳ المهدی، به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
شهرداد روحانی

| شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| --- | --- |
شهرداد روحانی در سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر - ۱۳۹۵: شهرداد روحانی در سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر - ۱۳۹۵
اطلاعات پس‌زمینه: اطلاعات پس‌زمینه
نام تولد: شهداد روحانی
زاده: ۶ خرداد ۱۳۳۳ (۷۰ سال)تهران، ایران
ساز(ها): ویولن، پیانو
همکاری‌های مرتبط: یانی
اعضای پیشین: ارکستر سمفونیک تهران
سازهای اصلی: سازهای اصلی
ویولن، پیانو: ویولن، پیانو
وبگاه: وبگاه رسمی شهرداد روحانی
شهرداد روحانی در سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر - ۱۳۹۵
شهرداد روحانی در سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر - ۱۳۹۵
شهرداد روحانی در سی و یکمین جشنواره موسیقی فجر - ۱۳۹۵
شهرداد روحانی (زاده ۶ خرداد ۱۳۳۳ در تهران) موسیقیدان، آهنگساز، رهبر ارکستر ایرانی است. وی در تابستان ۱۳۹۵ به عنوان رهبر ارکستر سمفونیک تهران انتخاب شد و در خرداد ۱۳۹۹ از آن سمت کناره‌گیری کرد.
زندگی

شهرداد روحانی در ۶ خرداد ۱۳۳۳ در رشت به دنیا آمد. در برخی متون، نام وی به صورت «شهداد» نیز آمده‌است. پدرش رضا روحانی موسیقیدان بود. روحانی از ۵ سالگی شروع به فراگیری موسیقی کرد و در سن ۱۰ سالگی وارد هنرستان موسیقی شد و پس از اتمام تحصیلات در هنرستان موسیقی ملی به قصد ادامه تحصیل در رشته موسیقی عازم وین شد. هما فریمانی مهندس معمار و اهل مشهد همسر شهرداد روحانی است. سارا و سینا فرزندان این زوج هستند.
برادران وی «انوشیروان روحانی»، «اردشیر روحانی» و «شهریار روحانی» نیز از موسیقی‌دانان مطرح ایرانی هستند.
فعالیت‌ها

شهرت روحانی بیشتر به دلیل تنظیم و رهبری ارکستر کنسرت یانی است که به همراه ارکستر سلطنتی فیلارمونیک (به انگلیسی: Royal Philharmonic Orchestra) در فضای باز در پارتنون واقع در آتن پایتخت یونان انجام شد. این کنسرت تحسین و نقد بینندگان را در پی داشت که به پربیننده‌ترین برنامهٔ پخش شده از تلویزیون در آمریکا، و دومین موزیک ویدئوی پرفروش در تاریخ جهان پس از موزیک ویدیوی «تریلر مایکل جکسون» تبدیل شد.
شهرداد روحانی تاکنون نه تنها قطعات مختلفی را در سبک‌های متفاوت ساخته، بلکه جوائزی را نیز دریافت نموده‌است. وی همچنین جوائز و بورسیه‌های تحصیلی مختلفی، هم در اروپا و هم در آمریکا نظیر ASCAP Scholarship در لس آنجلس در ایالت کالیفرنیای آمریکا را دریافت کرده‌است.
شهرداد روحانی، از سال ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۱ رئیس و رهبر ارکستر سمفونی COTA لس آنجلس بوده‌است. افزون بر این، او رهبری چندین ارکستر سمفونی معتبر را به عنوان رهبر مهمان بر عهده داشته که از آن جمله می‌توان ارکستر سلطنتی فیلارمونیک لندن، ارکستر سمفونیک مینه‌سوتا، سمفونیک کلرادو، سمفونیک سن دیگو، سمفونیک ایندیاناپولیس، سمفونیک نیوجرسی، سمفونی فیلارمونیک زاگرب و سمفونی جوانان آمریکا را نام برد.
روحانی در سال ۱۹۹۸ توسط دولت تایلند برای ساخت قطعهٔ موسیقی مراسم افتتاحیه و اختتامیهٔ سیزدهمین دوره بازی‌های آسیایی دعوت شد. این قطعه به عنوان محبوب‌ترین آهنگ این بازی‌ها انتخاب شد.
شهرداد روحانی لوح‌فشرده‌های کلاسیک متعددی نظیر موسیقی باله چایکوفسکی، با همکاری سمفونی رادیو اسلواک برای دیسکاور کخ اینترنشنال تهیه نموده‌است. روحانی در سال ۱۹۹۹ جایزه پیکانس تایلند، که معتبرترین جایزه موسیقی و هنری این کشور است را از آن خود کرد. وی در زمینه ساخت و تنظیم موسیقی فیلم نیز فعال است.
شهرداد روحانی در سال ۲۰۰۹ رهبری ارکستر سمفونیک کنسرت «مرغ سحر ناله سر مکن» به خوانندگی پرواز همای و اپرای «موسی و شبان» با اجرای پرواز همای و سلی را در تالار کنسرت والت دیزنی برعهده داشت.
رهبری ارکستر اپرای ونکوور: شهرداد روحانی در ششم ژانویه ۲۰۱۸ ارکستر سمفونیک اپرای ونکوور را در کنسرتی به نام "همه ایرانم" یا "شب موسیقی ایرانی با ارکستر اپرای ونکوور" رهبری کرد. این کنسرت در کانادا و بزرگ‌ترین سالن شهر ونکوور، سالن کویین الیزابت برگزار شد. آثاری از آهنگسازان بزرگ ایرانی از دوره مشروطیت تا زمان حاضر در این کنسرت با رهبری شهرداد روحانی اجرا شدند. آثاری از عارف قزوینی، مرتضی نی داوود، روح‌الله خالقی، جواد معروفی، حشمت سنجری، حسین دهلوی، همایون خرم، کامبیز روشن روان و شهرداد روحانی با ارکستر سمفونیک اپرای ونکوور به رهبری شهرداد روحانی برای بیش از ۲۷۰۰ نفر تماشاگر ایرانی و غیر ایرانی اجرا شدند. شهرداد روحانی در این کنسرت افزون بر رهبری ارکستر، در دو قطعه راپسودی اصفهان و سرزمین مادری، سولیست پیانو نیز بود.  پوئم سمفونی ۵۰ دقیقه ای "همه ایرانم" ساخته "کامبیز روشن روان اولین اجرای جهانی اش در این کنسرت با خوانندگی علیرضا قربانی انحام شد.
قطعه برفراز آسمانها

اولین آهنگ خود در ۱۸ سالگی ساخت قطعه برفراز آسمانها که با صدای ابی بر روی تیراژ پایانی فیلم برفراز آسمانها منتشر شد، اطلاعاتی در مورد ترانه‌سرای این اثر در دست نیست. این ترانه توسط نیما مسیحا با آهنگسازی شهرداد روحانی و تنظیم رضا تاجبخش در سال ۱۳۹۴ بازخوانی شد. در فیلم معروف سلام سینما از آهنگ‌های شهرداد روحانی برای موسیقی متن استفاده شد. لازم به گفتن است از مهم‌ترین آثار وی آلبوم بی کلام «نسیم بهاری» (به انگلیسی:Dance of Spring) است که از جمله آهنگ‌های شاخص آن، آهنگ‌های «رقص بهار و رقص عذرا» می‌باشد.
ترانه‌شناسی > آهنگسازی

| خواننده | نام ترانه | ترانه‌سرا | آهنگساز | تنظیم |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ابی | برفراز آسمانها | اردلان سرفراز | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| نیما مسیحا | برفراز آسمانها (بازخوانی) | اردلان سرفراز | شهرداد روحانی | رضا تاجبخش |
| بی کلام | سرزمین مادری |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | پروانه |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | آرزوی دوردست |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | میدان آزادی |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | رویای کودکی |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | صبح تازه |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | قصه باران |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | لحظات شیرین |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | رقص عذرا |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | زیبایی عشق |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | راپسودی |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | صدایی در شب |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | رقص بهار |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | ابدیت |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
| بی کلام | Connies Butterfly |  | شهرداد روحانی | شهرداد روحانی |
ترانه‌شناسی > تنظیم

| خواننده | نام ترانه | ترانه‌سرا | آهنگساز | تنظیم |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| هایده | ساغر هستی | هما میرافشار | جمشید شیبانی | شهرداد روحانی |
جوایز

بورسیه‌ای. کی. ام، وین، اتریش
بورسیه ASCAP، لس آنجلس، کالیفرنیا
جایزه پیکانس تایلند، به سال ۱۹۹۹
جایزه باربد از جشنواره بین‌المللی موسیقی فجر ۱۳۹۴
برای آلبوم باغ ایرانی
اسین چلبی

| اسین چلبیEsin Çelebi Bayru | اسین چلبیEsin Çelebi Bayru |
| --- | --- |
اسین چلبی نواده مولوی: اسین چلبی نواده مولوی
زادهٔ:  ترکیه
شناخته‌شده برای: بیست ودومین نواده مولانا
مکتب: فرقه مولویه
منصب: قائم مقام بنیاد بین الملی مولانا
والدین: جلال الدین باقر چلبی
خویشاوندان: مولانا
اسین چلبی (به ترکی استانبولی: Esin Çelebi Bayru) فرزند جلال الدین باقر چلبی (به ترکی استانبولی: Celaleddin Bakir Celebi)  است و بیست ودومین نواده مولانا شاعر و عارف بزرگ بلخ است.  وی تنها فرزند جلال الدین باقر چلبی نیست بلکه  فاروغ همدم چلبی تنها برادر اوست که در حال حاضر مدیر بنیاد بین‌الملی مولانا و ریاست فرقه مولویه در ترکیه است.
اسین چلبی هم‌اکنون قائم مقام بنیاد بین‌الملی مولانا است.
سفر به ایران

وی بارها به ایران سفر کرده‌است و به عنوان شهروند افتخاری شهر خوی برای حضور در این همایش‌ها و کنفرانس‌ها دعوت شده‌است.
در سال ۲۰۰۷  به مناسبت هشتصدمین سال تولد مولانا و بزرگداشت مولوی‌پژوه برجسته «عبدالباقی گلپینارلی» به دعوت میراث مکتوب به ایران سفر کرد. در این سفر وی با یک هیئت شش نفره متشکل از اساتید دانشگاه ترکیه به ایران سفر کرد.
دومین بار نیز به دعوت نماینده مردم خوی در مجلس شورای اسلامی، برای حضور در بزرگداشت مقام شمس به خوی سفر کرد. در این سفر لوح شهروندی افتخاری شهر خوی به وی اهدا شد
سفر به شیراز  برای حضور در همایش بزرگداشت حافظ و پیوند فرهنگی شهر خوی و شیراز بود.
دوشنبه ۱۵ آذر ۱۳۸۹ سفر به تهران برای حضور در مراسم بزرگداشت حافظ برای پیوند فرهنگی شمس و حافظ آمد. که سخنرانی وی بدون اعلام قبلی برگزار نشد.
جستارهای دیگر

مولانا
بنیاد بین‌الملی مولانا
حسام‌الدین حسن چلبی
منبع

↑  که در سال ۲۰۰۱ بدرود حیات گفت و اکنون در آرامگاه مخصوص چلبی‌ها در قونیه به خاک سپرده شده‌است.
↑  «Semazen.NET». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۱۱.
↑  «Persianv.com | عکس و گفتگو با نواده مولانا !!». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اكتبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۱۱. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
تیرگان

برای دیگر کاربردها، تیرگان (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| تیرگان | تیرگان |
| --- | --- |
تندیس آرش کمانگیر: تندیس آرش کمانگیر
نام رسمی: جشن تیرگان
برپایی توسط: ایران کانادا (توسط ایرانیان کانادا) امریکا (توسط ایرانیان آمریکا) اروپا (توسط ایرانیان اروپا) تاجیکستان
گونه: جشن‌های ماهانه، جشن های آب، جشن های ایران باستان
اهمیت: گرامیداشت ایزد تیشتر، تیر انداختن آرش کمانگیر بر فراز کوه البرز، بزرگداشت نویسندگان
جشن‌ها: آب‌بازی، دستبند تیر و باد، تیراندازی 
تاریخ: ۱۳ تیر
تناوب: سالانه
مرتبط با: ایزد تیشتر
تیرگان یکی از جشن‌های ایرانی است که در تیرروز از تیرماه برابر با ۱۳ تیر در گاهشماری ایرانی برگزار می‌شود. این جشن در گرامی‌داشت تیشتر (ستارهٔ باران‌آور در فرهنگ ایرانی و ادیان میترایی و زرتشتی) است و برپایهٔ آیین و تَراداد در روز تیر از ماه تیر  که برابر با دهمین روز از تقویم خورشیدی است، انجام می‌پذیرد.
در برخی از آثار تاریخی عصر اسلامی مناسبت جشن تیرگان به تیراندازی و کمان کشیدن آرش کمانگیر و پرتاب تیر از فراز البرز توسط او نسبت داده شده‌است. همچنین جشن تیرگان به گزارش ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه، روز بزرگداشت جایگاه و جاور نویسندگان در ایران باستان بوده‌است.
امروزه ایرانیان در مناطقی مانند اردکان، میبد، یزد، کاریزات، کرمان، بم، شیراز، اصفهان، تهران اهواز، منطقه فراهان و پارسیان اروپا و آمریکا در روز تیرگان جشن‌هایی برگزار می‌کنند. همچنین جشن تیرما سیزه شو در مازندران، گیلان و سنگسر (مهدیشهر امروزی) نیز اگرچه در ۱۳ آبان‌ماه پاییز برگزار می‌شود، اما با جشن تیرگان و روایت‌های اسطوره‌ای مربوط به ستاره و ایزد تیشتر مرتبط دانسته شده‌است.
زمان برگزاری

این جشن در گرامی داشت تیشتر (ستارهٔ باران‌آور در فرهنگ ایرانی) است و برپایه تراداد در روز تیر (روز سیزدهم) از ماه تیر انجام می‌پذیرد. در تواریخ سنتی تیرگان روز کمان کشیدن آرش کمانگیر و پرتاب تیر از فراز البرز است. همچنین جشن تیرگان به گزارش ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه، روز بزرگداشت جایگاه نویسندگان در ایران باستان بوده‌است. (آثارالباقیه، فصل نهم، بخش عید تیرگان). موبد کورش نیکنام برگزاری جشن‌ها با استفاده از گاهشماری‌های ترادادی با ماه‌های ۳۰ روزه را بی‌نگرشی به دانش ستاره شمری و دستاوردهای خیام و انگیزه ناهماهنگی در جشن‌ها دانسته و بایستگی نگرش به گاهشماری کشوریک و ترادادی با ماه‌های ۳۱ روزه را یادآور شده‌است. (برای آگاهی از فهرست و زمان همه جشن‌های ملی بنگرید به صفحه جشن‌های ایرانی).
در مازندران نیز جشن تیرگان با نام تیرماه سیزده شو در شب سیزدهم تیر ماه برگزار می‌شود. بر پایه گاهشماری باستانی مازندران شب سیزدهم تیرماه از ماه‌های گاهشماری مازندرانی که با تیرماه خورشیدی دگردیسه است جشن تیرماه سیزه شو در مازندران برگزار می‌شود. این جشن را تیرگان نیز می‌نامند چون سیزدهمین روز هر ماه کهنه و گذشته نیز تیر نامگذاری شده‌است و هم‌زمان شدن نام روز با نام ماه را به عنوان تیرگان جشن می‌گیرند.
بهار مختاریان باور دارد که جشن تیرگان در بنیاد جشن انقلاب تابستانی در آغاز تیرماه بوده‌است، آنچنان که امروزه همه ساله در فراهان در یکم تیر ماه برگزار می‌شود و اینچنین از گذشته تا امروز به جای مانده‌است. افزون بر این، مردم کاریزات (بخشی در۱۲۰ کیلومتری یزد) نیز آن را در روز اول تیرماه، با نام «آب، تیر، ماهی» برگزار می‌کنند.
مردم مهدیشهر (سنگسر) نیز این جشن باستانی را به نام جشن تیر مُ ای سیزده در گاهشمار ۲۲ آبان همزمان با روز سیزدهم ماه اوریا گاهشماری سنگسری در کالبد جشنواره برگزار می‌کنند. در این جشن آیینی غذای ویژه ای به نام سیزده تامو پخت می‌شود.
آیین‌ها > آب‌پاشی

این جشن در کنار آب‌ها، همراه با بزم‌هایی وابسته با آب و آب‌پاشی و آرزوی بارش باران در سال پیشِ رو همراه است و همچون دیگر جشن‌هایی که با آب در پیوند هستند، با نام همگانی «آبریزگان» یا «آب پاشان» یا «سر شوران» یاد شده‌است. مردم در این جشن با پاشیدن آب به یکدیگر، آرزوی باران و دوری از خشکسالی می‌کنند.
در برخی سامان‌ها و بومسارها مانند فراهان صدها سال است این جشن به شیوه با شکوه در آغاز تیر برگزار می‌شود. یکی از مناسک ویژه در جشن تیرگان فراهان رسم آب پاشان است که با آرزوی بارش مطلوب باران در سال پیش رو، برگزاری فال کوزه و دستبند تیر و باد همراه است.
جشن نوسردیل، که در ششم فروردین برگزار می‌شود نیز از جمله جشن‌های ایرانی است که از زمان مادها تاکنون برگزاری می‌شود و مراسم آب‌پاشی دارد. وارداوار نیز جشنی انبازگرانه میان ارمنیان و آشوریان است که با آبریزگان و تیرگان همانندیهایی دارد و در ماه ژوئیه برگزار می‌شود.[نیازمند منبع]
آیین‌ها > فال کوزه

یکی دیگر از بزم‌های این جشن مانند بسیاری از جشن‌های ایرانی «فال کوزه» (چکُ دولَه) است.
روز پیش از جشن تیرگان، دوشیزه‌ای را برمی‌گزینند و کوزه سفالی سبز رنگ دهان گشادی به او می‌دهند که «دوله» نام دارد، او این ظرف (آوند) را از آب پاکیزه پر می‌کند و یک دستمال سبز ابریشمی را بر روی دهانه آن می‌اندازد آنگاه «دوله» را نزد همه کسانی که می‌برد که آرزویی در دل دارند و می‌خواهند در بزم «چک دولَه» باشندگی کنند و آن‌ها چیز یا پیکرک کوچکی مانند انگشتری، گوشواره، سنجاق سر، سکه یا مانند این‌ها در آب دوله می‌اندازند. سپس دختر دوله را به زیر درختی همیشه سبز چون سرو یا مورد می‌برد و در آن‌جا می‌گذارد. در روز جشن تیرگان و پس از بزم آبریزان، همه کسانی که در دوله چیزی انداخته‌اند و خواهش و آرزویی داشته‌اند در جایی گرد هم می‌آیند و دوشیزه، دوله را از زیر درخت به میان گروه می‌آورد. در این فال‌گیری بیشتر بانوان باشندگی می‌کنند و سال خوردگان با نوایی بلند به نوبت ترانه‌هایی می‌خوانند و دختر در پایان هر ترانه، دست خود را درون دوله می‌برد و یکی از چیزها را بیرون می‌آورد، به این گونه خاوند (صاحب) آن چیز درمیابد که ترانهٔ خوانده شده ز آن خواهش، خواسته و آرزوی او بوده‌است.
آیین‌ها > دستبند تیر و باد

در آغاز جشن پس از خوردن شیرینی، بندی به نام «تیر و باد» که از ۷ ریسمان به ۷ رنگ دگردیسه بافته شده‌است به دست می‌بندند و در باد روز از تیرماه (۹ روز دیگر) این بند را باز کرده و در جای بلندی مانند پشت بام به باد می‌سپارند تا آرزوها و خواسته‌هایشان را به فرنام پیام‌رسان به همراه ببرد.
این کار با خواندن ترانه زیر انجام می‌شود:
تیر برو باد بیا غم برو شادی بیا
محنت برو روزی بیا خوشه مرواری بیا[نیازمند منبع]
باورهای مردمی

در باورهای مردم، دربارهٔ جشن تیرگان دو روایت وجود دارد که روایت نخست همچنان که در بالا گفته شد مربوط به فرشته باران یا تیشتر است و دیگری دربارهٔ آرش کمانگیر و جنگ و ستیز میان ایران و توران.
باورهای مردمی > تیشتر

مقالهٔ اصلی: تیشتر
روایت مربوط به فرشته باران یا تیشتر روایت نبرد همیشگی میان نیکی و بدی ("تیشتر" در برابر "اَپوش") است. در اوستا، تیشتر یشت (تیر یشت)، تیشتر فرشته باران است که در ده روز اول ماه به چهره جوانی پانزده ساله در می‌آید و در ده روز دوم به چهره گاوی با شاخ‌های زرین و در ده روز سوم به چهره اسبی سپید و زیبا با گوش‌های زرین.
تیشتر به شکل اسب زیبای سفید زرین گوشی، با ساز و برگ زرین، به دریای کیهانی فرومی‌رود. در آنجا با دیو خشکسالی «اپوش» که به شکل اسب سیاهی است و با گوش و دم سیاه خود، ظاهری ترسناک دارد، روب‌رو می‌شود. این دو، سه شبانه روز با یکدیگر به نبرد برمی‌خیزند و تیشتر در این نبرد شکست می‌خورد، به نزد خدای بزرگ آمده و از او یاری و مدد می‌جوید و به خواست و قدرت پروردگار این بار بر اهریمن خشکسالی پیروز می‌گردد و آب‌ها می‌توانند بدون مانعی به مزرعه‌ها و چراگاه‌ها جاری شوند. باد ابرهای باران زا را که از دریای کیهانی برمی‌خواستند به این سو و آن سو راند، و باران‌های زندگی بخش بر هفت کشور زمین فرو ریخت و به مناسبت این پیروزی ایرانیان این روز را به جشن پرداختند.
آرش کمانگیر

مقالهٔ اصلی: آرش کمانگیر
آرش کمانگیر > تیریشت

در یشت‌ها ایزد تیشتر و آرش کمانگیر به روشنی با هم در پیوند هستند.
در کرده، ۹ بند ۳۷ آمده است: تشتر، ستاره رایومند فرهمند را میستاییم که شتابان بدان سوی گراید. چشت بدان سوی پرواز کند، تند به سوی دریای ّ فراخکرت تازد؛ مانند آن تیر در هوا پرآن که آرش تیرانداز، بهترین تیرانداز آریایی، از کوه ائیروخشوث به سوی کوه خوانونت انداخت.
آرش کمانگیر > روایات دیگر

دربارهٔ آرش کمانگیر (آرش شیواتیر) اسطوره و قهرمان ملی ایرانیان است و اینکه میان ایران و توران سال‌ها جنگ و ستیز بود. در نبرد میان «افراسیاب» و «منوچهر»، شاه ایران، سپاه ایران شکست سختی می‌خورد؛ این رویداد در روز نخست تیر روی می‌دهد. سپاه ایران در مازندران به تنگنا می‌افتد و سرانجام دو سوی نبرد به سازش در می‌آیند و برای آنکه مرز دو کشور مشخص شود و ستیز از میان برخیزد می‌پذیرند که از مازندران تیری به جانب خاور (خراسان) پرتاب کنند هر جا تیر فروآمد همان‌جا مرز دو کشور باشد و هیچ‌یک از دو کشور از آن فراتر نروند؛ تا در این گفتگو بودند، سپندارمذ (ایزدبانوی زمین) پدیدار شد و فرمان داد تیر و کمان آوردند. آرش در میان ایرانیان بزرگ‌ترین کماندار بود و به نیروی بی‌مانندش تیر را دورتر از همه پرتاب می‌کرد. سپندارمذ به آرش گفت تا کمان بردارد و تیری به جانب خاور پرتاب کند. آرش دانست که پهنای کشور ایران به نیروی بازو و پرش تیر او بسته‌است و باید توش و توان خود را در این راه بگذارد.
او خود را آماده کرد، برهنه شد، و بدن خود را به شاه و سپاهیان نمود و گفت ببینید من تندرستم و کژی‌ای در وجودم نیست، ولی می‌دانم چون تیر را از کمان رها کنم همهٔ نیرویم با تیر از بدن بیرون خواهد آمد. آنگاه آرش تیر و کمان را برداشت و بر بلندای کوه دماوند برآمد و به نیروی خداداد تیر را رها کرد و خود بی‌جان بر زمین افتاد (درود بر روان پاک آرش و روان‌های پاک همهٔ سربازان ایرانی).
هرمز، خدای بزرگ، به فرشتهٔ باد (وایو) فرمان داد تا تیر را نگهبان باشد و از آسیب نگه دارد. تیر از بامداد تا نیمروز در آسمان می‌رفت و از کوه و در و دشت می‌گذشت تا در کنار رود «جیهون» بر تنهٔ درخت گردویی که بزرگ‌تر از آن در گیتی نبود نشست. آنجا را مرز ایران و توران جای دادند و هر سال به یاد آن جشن گرفتند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| از آن خوانند آرش را کمانگیر  |  | که از آمل به مرو انداخت یک تیر |
با این وجود پژوهشگرانی مانند. ابوالقاسم اسماعیل‌پور ارتباط جشن تیرگان را با آرش کمانگیر رد کرده و معتقدند که این جشن تنها ریشه در اسطورهٔ تیشتر ایزد و ستارهٔ باران داشته و یکی انگاشتن آن با تیراندازی آرش در دوره‌های بعد و اولاً به دلیل مقایسهٔ سرعت حرکت و ستیز تیشتر با تیر آرش در تیشتر یشت اوستا، ثانیاً به خاطر یکی انگاشتن سیارهٔ عطارد و ستارهٔ تیشتر، ثالثاً به دلیل یکی انگاشتن سه واژهٔ تیشتر (ستارهٔ شعرای یمانی)، تیر (سیارهٔ عطارد) و تیر (سلاح) و رابعاً به دلیل ارتباط ستارهٔ تیشتر با تیر و کمان در اسطوره‌های مصری-بین‌النهرینی به وجود آمده‌است. به باور اسماعیل‌پور تیرگان را می‌باید تأثیری از نجوم مصری و بین‌النهرینی و جشن آغاز سال نوی مصری در ماه تموز به دلیل طغیان رود نیل، در ادیان میترایی و زرتشتی دانست.
اما برخی از پژوهشگران استدلال می‌کنند که داستان آرش کمانگیر با ایزد ویشنو در ریگودا دارای یک ریشه هستند و در پیوند با دوران یگانگی اقوام هند ایرانی هستند. چرا که ویشنو خدایی هندی و آرش کمانگیر خدایی انسانشده، نقش یکتایی را ادا می‌کنند. یکی سرزمین خدایان را به دست می‌آورد و دیگری پهلوانی است که سرزمین ایران را از دست تورانیان رها می‌کند. همچنین سلاح خدای ویشنو همانند آرش کمانگیر کمان است. و به دلیل وجود این داستان در ریگودا دیرینگی این داستان دسته کم به پنج هزار سال می‌رسد. و نمی‌توانسته از اقوام دیگری به اسطوره‌های هندو ایرانی آمده باشد.