جنگ صلیبی سوم
منبع‌شناسی > منابع اولیه > منابع لاتین

ذیل‌های لاتینی هیستوریای ویلیام صوری همچون وقایع‌نامه ارنول (Ernoul) از نخستین تواریخی هستند که پس از شکست صلیبیون در حطین و سقوط اورشلیم و همچنین مقارن با جنگ صلیبی سوم در اراض مقدس به سبک ویلیام صوری به نگارش درآمدند. وقایع‌نامهٔ ارنول اطلاعات و گزارش‌های عینی جامعی از وضعیت پادشاهی اورشلیم پس از پیروزی صلاح‌الدین در حطین و جنگ صلیبی سوم ارائه کرده است.
لیبلوس د اکسپوناچیونه تره سانکته پر سالادینوم (Libellus de expugnatione terrae sanctae per Saladinum) نوشتهٔ شخصی مجهول نام از صومعهٔ کوجِشال که گزارش مختصر اما پرجزئیاتی با تأثر از اثر ویلیام صوری از مرگ بالدوین پنجم در سال ۱۱۸۶ تا رسیدن پادشاهان انگلستان و فرانسه به عکا و تابستان ۱۱۹۱ ارائه کرده است. این اثر در واقع خلاصهٔ ایتینراریوم پرگرینروم ات جستا رجیس ریکاردی است.
ایتینراریوم پرگرینروم ات جستا رجیس ریکاردی (Itinerarium peregrinorum et gesta regis Ricardi) از نخستین منابع لاتینی جامع و با جزئیاتی است که پس از فتح بخش اعظمی از اراضی مقدس و اورشلیم به دست صلاح‌الدین و آغاز جنگ صلیبی سوم تألیف شد. در باب نویسندهٔ این اثر و زمان تألیف آن اختلاف است اما بنا بر نظرات جدید، این اثر توسط ریچارد دِ تِمپْلو، کانِن تَثلیث مقدس لندن (Richard de Templo)، در دههٔ ۱۲۲۰ میلادی براساس دو روایت گمشده از جنگ صلیبی سوم به رشتهٔ تحریر درآمده است. ریچارد د تمپلو بخش نخست کتاب را با تمرکز بر صلاح‌الدین ایوبی و مراحل ابتدایی جنگ‌های صلیبی همراه با شرح مفصلی از لشکرکشی فریدریش دوم آغاز کرده است. مابقی اثر او نیز به حضور پادشاه انگلستان، ریچارد، در صفحات شرقی و شرکت او در کارزار جدید صلیبی می‌پردازد.
استوریه دلا گر سانت (Estoire de la Guerre Sainte) اثری تاریخی اما منظوم از شاعر و تاریخ‌نگار نورمنی به نام آمبرواز (Ambroise) که در قالب قصیده با بیش از ۱۲ هزار بیت به زبان فرانسوی قدیم سروده شده است. استوریه دلا گر سانت یکی از منابع معتبر دسته اول برای کارزار صلیبی پادشاه انگلستان، ریچارد، است که خود شاه و اِرل لِسْتِر قهرمانان این منظومه هستند. افزون بر وقایع سومین جنگ صلیبی، این اثر به احوال و وضعیت صلیبیون و شرق لاتینی پیش از وقوع این جنگ نیز می‌پردازد.
گستا فیلیپی آگوستی (Gesta Philippi Augusti) اثر ریگورد (Rigord)، مهم‌ترین منبع روایی ۲۵ سال نخست پادشاهی فیلیپ دوم فرانسه است و اطلاعات جامعی از وضعیت پادشاهی فرانسه طی اواخر قر ۱۲ و ابتدای ۱۳ میلادی ارائه می‌دهد. ریگورد در اثر خود شرح مختصری از وقایع ۱۱۸۷، تدارکات و آمادگی فیلیپ برای حضور در کارزار صلیبی، سیر عزیمت او به شرق تا تصرف عکا و بازگشت پادشاه فرانسه به اروپا ارائه داده است.
هیستوریا د اکسپدیتیونه فریدریچی ایمپراتوریس (Historia de Expeditione Friderici imperatoris) به زبان لاتین و از نویسنده‌ای گمنام و معلوم‌الحال است که به کارزار صلیبی امپراتور مقدس روم، فریدریش یکم ملقب به بارباروسا (Frederick Barbarossa) پرداخته و حوادث میان سال‌های ۱۱۸۷ تا ۱۱۹۶ را پوشش داده اما تمرکز این اثر بر زمان حرکت امپراتور به شرق از رِگِنسبورگ در سال ۱۱۸۹ تا زمان مرگ امپراتور در ژوئن ۱۱۹۰ در آناتولی است. این اثر در واقع مشتمل بر گزارش از شاهدان عینی این کارزار و متون و نامه‌های دیگری است که به شیوه‌های گوناگون به اروپا و دربار امپراتوری مقدس رسیده است.
آرنولدی کرونیکا اسلاوروم (Arnoldi Chronica Slavorum) نوشتهٔ آرنولد لوبک (Arnold of Lübeck) که مشتمل بر وقایع جنگ‌های صلیبی در سال‌های ۱۱۷۲ تا ۱۲۰۹ میلادی است. اثر مزبور نخستین ذیل بر کتاب هلمود بوسائو است و منبع دست اولی برای جنگ‌های صلیبی حوزه بالتیک (منبع دست دومی برای جنگ صلیبی وندی) است. وقایع‌نامه آرنولد نه‌تنها برای عملکرد و عملیات نظامی آلمانی‌ها و دانمارکی‌ها علیه اسلاوها و گسترش آیین مسیحیت در آن منطقه که تا شرق رودخانه الب ادامه می‌یابد، بلکه برای جنگ‌های صلیبی که در سرزمین‌های آن سوی دریا به‌ویژه اراضی مقدس به‌وقوع پیوستند، منبع مهم و قابل ملاحظه‌ای است.
آیمجینز هیستوریاروم (Ymagines historiarum) از رالف دیستویی (Ralph de Diceto)، وقایع‌نامه‌ای به زبان لاتین است که از مهم‌ترین منابع دررابطه با اوترمر و سرزمین آن سوی دریاها پس از سال ۱۱۸۵ میلادی به‌شمار می‌رود. گرچه کار رالف دیستویی از منابع اصلی جنگ صلیبی سوم به‌شمار نمی‌رود اما این اثر اطلاعات تطبیقی ارزشمند و مطمئنی از وضعیت اراضی مقدس مقارن با جنگ صلیبی ارائه کرده است.
کرونیکن آنگلیکانوم (Chronicon Anglicanum) نوشتهٔ رالف کوجشال (Ralph of Coggeshall) وقایع‌نگار انگلیسی که مشتمل بر وقایع سال‌های ۱۱۸۷ تا ۱۲۲۷ میلادی به زبان لاتین است. این وقایع‌نامه با تصرف اورشلیم توسط صلاح‌ادین آغاز می‌شود، در این اثر رالف توجهٔ ویژه‌ای به کارزار صلیبی سوم و حوادث مرتبط با آن در اثر خود به‌خصوص اعمال و اقدامات پادشاه انگلستان ریچارد کرده است. افزون بر این، اثر رالف کوجشل به‌طور مفصل به مراحل ابتدایی جنگ صلیبی چهارم و همچنین جنگ صلیبی کاتاری نیز پرداخته است.
وقایع‌نامهٔ ریچارد دووایزی (Richard of Devizes) که با عنوان کرونیکن ریکاردی دیویزینسیس (Chronicon Ricardi Divisiensis) نیز شناخته می‌شود، در واقع شرحی پادشاهی و دورهٔ پادشاهی ریچارد یکم، از سال۱۱۸۹ تا ۱۱۹۲ میلادی است. روایت ریچارد در وقایع‌نامه خود به دلیل لحن (خشک و خشن) و روایت متعددش مورد توجه قرار گرفته است. در وقایع‌نامه ریچارد دووایزی به حوادث جنگ صلیبی سوم نیز به‌طور مفصل پرداخته است اما به دلیل بهره بردن از منابع روایات مختلف و گزارش سایرین، در اثر وی اشتباهاتی دیده می‌شود. این وقایع‌نامه با پایان جنگ صلیبی سوم نیز به پایان می‌رسد.
گستا رجیس هنریکی (Gesta Regis Henrici Secundi et Ricardi Primi) از راجر هودن (Roger of Howden) وقایع‌نگار انگلیسی است که به شرح پادشاهی هنری دوم و ریچارد یکم از سال۱۱۷۰ تا ۱۱۹۲ پرداخته است. راجر خود از حاضران و شاهدان کارزار صلیبی سوم بود که به همراه پادشاه انگلستان عازم آن سو دریاها شد و همزمان با بازگشت پادشاه فرانسه پس از فتح عکا به انگلستان بازگشت. پس از بازگشت، شرح مشاهدات ۱۳ ماهه خود را در اراضی مقدس در وقایع‌نامه‌اش منعکس کرد.
د ایتینره ناوالی (De itinere navali) اثری است به زبان لاتین از نویسنده مجهول نامه که به حوادث جنگ صلیبی دریایی به‌خصوص محاصره سیلوس در سال ۱۱۸۹ میلادی، به عنوان یکی از مراحل ابتدایی جنگ صلیبی سوم پرداخته است. این اثر اندکی پس از وقوع این حوادث و توسط یکی از شاهدان نوشته شده است.
هیستوریا د پروفکتیونه دانوروم این آیروزولیمام (Historia de profectione Danorum in Hierosolymam) اثری است به زبان لاتین از نویسندهٔ مجهول نام که به جنگ صلیبی دیرهنگام دانمارکی‌ها و نروژی‌ها طی جنگ صلیبی سوم در سال ۱۱۹۱–۱۱۹۲ میلادی پرداخته است که پس از معاهده صلح میان ریچارد و صلاح‌الدین به اراضی مقدس رسیده‌اند.