stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ولسوالی شولگره
تاریخ

بقایای یک شهر باستانی مربوط به دورۀ هخامنشی در ولسوالی شولگرۀ ولایت باستانی بلخ در سال ۱۳۸۷ خورشیدی کشف و شناسایی شده‌است. به باور کارشناسان و باستان‌شناسان، قدمت این شهر به ۲٬۵۰۰ سال می‌رسد و مربوط به عصر هخامنشیان است.
کار تحقیقات آن توسط باستان‌شناسان افغانستان و فرانسه صورت گرفته‌است و از تحقیقات آن‌ها چنین استنباط می‌شود که کهن‌ترین آتشکده در حاشیۀ رود بلخ در نزدیکی چشمۀ شفای شولگرۀ این ولایت در آن عصر ساخته شده باشد و بقایای این شهر و قدیمی‌ترین آتشکدۀ زرتشتی در دامنۀ شمالی و جنوبی کوه مقابل پل پیکان ولسوالی شولگره بلخ کشف شده‌است.
این شهر با دیواری به درازای چندین کیلومتر و پهنای ۱۳ متر محصور می‌باشد و بخش جنوبی شامل قلعهٔ نظامی است. چنین به نظر می‌رسد که قسمت پایین دیوار از سنگ و بالای آن از خشت خام ساخته شده که درازا و پهنای هر خشت ۴۰سانتی‌متر و ضخامت آن ۱۰سانتی‌متر می‌باشد. ساختمان آتشکده در بخش مسکونی شهر از سنگ ساخته شد و قسمت بالای آن اختصاص به افروختن آتش دارد.
هخامنشیان در سال ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد مسیح در ایرانشهر باستان حکومت کردند. این منطقه در قدیم به نام‌های بوینه‌قره و جمشیدشهر یاد می‌شد.
حاجی محمد عبده
مرجانه گلچین

| مرجانه گلچین | مرجانه گلچین |
| --- | --- |
گلچین در سال ۱۳۹۲: گلچین در سال ۱۳۹۲
نام هنگام تولد: مرجانه دلدار گلچین
زادهٔ: ۲ اسفند ۱۳۴۷ ‏(۵۶ سال) تهران، ایران
محل تحصیل: دانشگاه سوره
پیشه: بازیگر
سال‌های فعالیت: ۱۳۶۰–اکنون
همسر: کریم آتشی (همسر سابق)
خویشاوندان: نادر گلچین
مرجانه دلدار گلچین (زادهٔ ۲ اسفند ۱۳۴۷) بازیگر اهل ایران است. وی در هنرستان موسیقی شرکت کرد و در رشتهٔ نوازندگی تئاتر دانش‌آموخته شد. از مهم‌ترین فیلم‌هایی که او بازی کرده می‌توان به پرنده کوچک خوشبختی، شب بیست و نهم و دو نیمه سیب اشاره کرد. او در سال ۱۳۹۲ برای بازی در سریال شاهگوش برندهٔ جایزهٔ بهترین بازیگر زن از جشن حافظ شد. او همچنین با ساز تار آشناست و خوانندگی هم انجام داده‌است.
زندگی‌نامه

پدرش افسر نظامی ارتش و مادرش خانه‌دار بود، ولی پدرش را در کودکی از دست داد. خواهرش منیژه دلدار گلچین نام دارد، که در زمینهٔ موسیقی با هم همکاری می‌کنند. گلچین در نوجوانی به هنرستان موسیقی رفت و در رشتهٔ تخصصی نوازندگی تار دانش‌آموخته شد. او با تشویق و حمایت خواهرش منیژه که در آن زمان بازیگر بود، به بازیگری در تئاتر پرداخت. با بازی در مجموعهٔ تلویزیونی آینه پا به تلویزیون گذاشت و پس از آن در چند سریال تلویزیونی دیگر و در سینما به ایفای نقش پرداخت.
گلچین برای مدتی حدود ده سال در کشور انگلیس زندگی کرد. از سال (۱۳۷۴ تا سال ۱۳۸۳) از سینما و تلویزیون فاصله گرفت و بعد از بازگشت برای اولین بار در سریال کلانتر بازی کرد. او دانش‌آموختهٔ کارگردانی سینما از دانشکدهٔ سوره است. وی برادرزادهٔ نادر گلچین خوانندهٔ ایرانی، و دخترعموی نادیا دلدار گلچین بازیگر ایرانی است.
فیلم‌شناسی > سینما

شاباش (۱۳۹۳، حامد کلاهداری)
خنده در باران (۱۳۸۹، داریوش فرهنگ)
شیرین (۱۳۸۷، عباس کیارستمی)
متهم (۱۳۷۵، کریم آتشی)
دام (۱۳۷۴، جلال مهربان)
سلام به انتظار (۱۳۷۴، کریم آتشی)
بی‌قرار (۱۳۷۳، مجید قاری زاده)
عروسی خون (۱۳۷۳، مجید جوانمرد)
مجازات (۱۳۷۳، جهانگیر جهانگیری)
ضربه طوفان (۱۳۷۲، علی قوی تن)
چشمهایم برای تو (۱۳۷۱، خسرو شجاعی)
چهارشنبه عزیز (۱۳۷۱، حمید تمجیدی)
دو نیمه سیب (۱۳۷۰، کیانوش عیاری)
دیدار در استانبول (۱۳۷۰، افشین شرکت)
دو سرنوشت (۱۳۶۸، مهران تأییدی)
رانده شده (۱۳۶۸، جهانگیر جهانگیری)
شب بیست و نهم (۱۳۶۷، حمید رخشانی)
پرنده کوچک خوشبختی (۱۳۶۶، پوران درخشنده)
گل مریم (۱۳۶۶، حسن محمدزاده)
قصه زندگی (۱۳۶۵، خسرو شجاعی)
فیلم‌شناسی > تلویزیون

| سال | نام | کارگردان | شبکه پخش‌کننده |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱۴۰۱ | چشم‌بندی | شاهد احمدلو | شبکه ۳ |
| ۱۴۰۰ | بوتیمار | علیرضا نجف‌زاده | شبکه ۳ |
| ۱۳۹۹ | پرگار | شهرام شاه حسینی | شبکه ۱ |
| ۱۳۹۸ | زوج یا فرد | علیرضا نجف‌زاده | شبکه ۳ |
| ۱۳۹۷ | آرماندو | احسان عبدی پور | شبکه ۱ |
| ۱۳۹۶ | شب عید | سعید آقاخانی | شبکه ۱ |
| ۱۳۹۴ | نفس گرم | محمدمهدی عسگرپور | شبکه ۱ |
| ۱۳۹۱ | دزد و پلیس | سعید آقاخانی | شبکه ۳ |
| ۱۳۹۰ | نقطه سر خط | سعید آقاخانی | شبکه ۳ |
| ۱۳۹۰ | سه دونگ، سه دونگ | شاهد احمدلو | شبکه ۵/مناسبتی رمضان |
| ۱۳۸۹ | راه در رو | سعید آقاخانی | شبکه ۳/پخش در نوروز ۹۰ |
| ۱۳۸۹ | خوش‌نشین‌ها | سعید آقاخانی | شبکه ۳ |
| ۱۳۸۸ | دارا و ندار | مسعود ده‌نمکی | شبکه ۵/پخش در نوروز ۸۹ |
| ۱۳۸۸ | شمس‌العماره | سامان مقدم | شبکه ۲ |
| ۱۳۸۷ | بزنگاه | رضا عطاران | شبکه ۳/مناسبتی رمضان |
| ۱۳۸۵ | زیرزمین | علیرضا افخمی | شبکه ۳/مناسبتی رمضان |
| ۱۳۸۴ | کلانتر ۲ | محسن شاه‌محمدی | شبکه ۱/اپیزود سهراب |
| ۱۳۸۴ | پنجره | سید وحید حسینی | بازی در اپیزودِ «بعد از طلاق» برنامهٔ «سیمای خانواده» شبکهٔ ۱ |
| ۱۳۷۸ | سقوط | کریم آتشی | شبکه ۲پخش در دهه فجر |
| ۱۳۷۵ | گریز | کریم آتشی | شبکه ۱ |
| ۱۳۷۴ | تازیانه بر باد | اکبر صادقی | شبکه ۱ |
| ۱۳۷۱ | گزارش، نقطه صفر | محسن شاه‌محمدی | شبکه ۱ |
| ۱۳۶۸ | ازدواج پر ماجرا | شیرین جاهد | شبکه ۱پخش در نوروز ۶۹ |
| ۱۳۶۸ | چراغ خانه | منوچهر پوراحمد | شبکه ۱ |
| ۱۳۶۸ | سلامتی چه خوبه! | علیرضا خمسه ایرج طهماسب | شبکه ۱گروه کودک و نوجوان |
| ۱۳۶۶ | درخت دوستی | سعید خاکسار | شبکه ۲ |
| ۱۳۶۴ | آئینه | غلامحسین لطفی | شبکه ۱ |
| ۱۳۶۴ | تله‌تئاتر «حنایی و روباه مکار» | کریم اکبری مبارکه | کارگردان تلویزیونی: «مهوش جزایری» |
:
فیلم‌شناسی > شبکهٔ خانگی

| سال | نام | کارگردان |
| --- | --- | --- |
| ۱۴۰۲ | تی‌ان‌تی(تاک شو) | حامد آهنگی |
| ۱۴۰۱ | پدر گواردیولا | سعید نعمت‌الله |
| ۱۴۰۱ | آنتن | ابراهیم عامریان |
| ۱۴۰۰ | شب آهنگی(تاک شو) | حامد آهنگی |
| ۱۳۹۹ | موچین | حسین تبریزی |
| ۱۳۹۲ | شاهگوش | داوود میرباقری |
فیلم‌شناسی > تئاتر

کردکان
سوگ سیاوش
آخرین اسفندیار
عاشقانه با پای برهنه
بیژن و منیژه
رابعه
آخرین امپراتور
استقبال از بوزینه جان الدوله
فیلم‌شناسی > تله‌فیلم

به نام غزاله (محسن شاه محمدی) ۱۳۹۵
واقعیت‌های نصفه و نیمه (واقعیت پوشالی)
یک دماغ ناقابل (مجتبی چراغعلی) (۱۳۹۱)
پل (عباس بابویهی) (۱۳۸۷)
همچون مروارید در صدف (مهدی خیابانی) (۱۳۹۰)
فیلم‌شناسی > رادیو

رادیو ایران (صدای عبرت)
چند قدم به زندگی (صدای آشنا)
رادیو قرآن و معارف
رادیو ورزش
فیلم‌شناسی > صداپیشگی

انیمیشن: شب قبل از کریسمس
جوایز و افتخارات

برندهٔ بهترین بازیگر نقش اول زن از چهاردهمین جشن دنیای تصویر برای بازی در سریال شاهگوش
برندهٔ بهترین بازیگر ۱۰ سال گذشته در برنامهٔ مردمی سه‌ستاره از شبکهٔ سهٔ سیما در سال ۱۳۹۲
برندهٔ بهترین بازیگر زن در برنامهٔ سه‌ستاره در سال ۱۳۹۴
برندهٔ بهترین بازیگر نقش اول زن در جشن تلویزیونی جام جم برای سریال سه‌دنگ سه‌دنگ و سریال شمس‌العماره
مرجانه گلچین
اصل کوپرنیکی

در کیهان‌شناسی، اصل کوپرنیکی که به نام نیکلاس کوپرنیک نامگذاری شده‌است، می‌گوید که «زمین در مرکز عالم یا در جای ویژه‌ای از عالم قرار ندارد».
پیشینه

هرمان باندی کیهان‌شناس قرن بیستم این اصل را به نام نیکلاس کوپرنیک نامگذاری کرد، هرچند که پیشینهٔ این اصل به قرن ۱۶ و ۱۷ میلادی بازمی‌گردد که سیستم بطلمیوسی (که زمین را مرکز عالم می‌دانست) کنار گذاشته شد. کوپرنیک نشان داد که می‌توان حرکت سیارات را بی‌آن‌که زمین را مرکز عالم بپنداریم توصیف کرد. او گفت که حرکت رجعی سیارات به خاطر چرخش زمین به دور خورشید است.
در کیهان‌شناسی اگر اصل کوپرنیکی را بپذیریم، و سپس ببینیم که جهان از دید ما همسانگرد به نظر می‌رسد، می‌توانیم نشان دهیم که جهان همگن است و نیز در همهٔ نقطه‌ها همسانگرد است. این دو شرط منجر به پذیرفتن اصل کیهان‌شناختی می‌شود.
تاریخ یهودیان در ایران

تاریخ یهودیان در ایران به زمان عهد عتیق بازمی‌گردد. در کتاب‌های اشعیا، دانیال، عزرا و نحمیا مطالب زیادی در مورد زندگی یهودیان در سرزمین پارس وجود دارد. در کتاب عزرا شاهان ایرانی به دلیل اجازه دادن به یهودیان برای بازگشت به اورشلیم و بازسازی معبد مورد احترام قرار گرفته‌اند. بازسازی معبد بنا به دستور کورش، داریوش و خشایارشا انجام شد (عزرا ۶:۱۴). این اتفاق مهم در تاریخ یهودیان در قرن ۶ پیش از میلاد رخ داد که در آن زمان گروه‌های یهودی پابرجا و بسیار بانفوذ در ایران وجود داشتند.
فرمان کوروش، داریوش و اردشیر برای بازسازی اورشلیم.
اخراج پادشاهی شمالی اسرائیل به سمت سرزمین مادها.
یهودیان در سرزمین ایران فعلی از ۲۷۰۰ سال پیش زندگی کرده‌اند. اولین مهاجرت آن‌ها به ایران از زمان شلمنسر پنجم و تسلط او بر پادشاهی شمالی اسرائیل (۷۲۲ پیش از میلاد) و اخراج یهودیان (ده قبیله گمشده) به سمت خراسان است. در ۵۸۶ قبل از میلاد، بابلیان بر یهودیان چیره شدند و آن‌ها را در بابل به اسارت گرفتند.
یهودیان ایران معمولاً فقط در جوامع خود زندگی می‌کردند. یهودیان ایران قدیم امروزه جزئی کوچکتر از یهودیان کشورهای ایران بزرگ نظیر افغانستان، آذربایجان، شمال هند، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان هستند.
بعضی از این جوامع از جوامع دیگر به دور بودند و با آن‌ها در ارتباط نبودند.
پادشاهی شمالی اسرائیل

مقالهٔ اصلی: پادشاهی شمالی اسرائیل
مقالهٔ اصلی: اسارت اسرائیل به وسیله آشوریان
بعد از مرگ سلیمان پادشاهی اسرائیل (پادشاهی متحد) به دو قسمت پادشاهی شمالی اسرائیل و پادشاهی یهودا تقسیم شد. بر اساس کتاب مقدس پادشاهی شمالی اسرائیل به یهوه وفادار نماند و پرستش بعل را در کشور خود آزاد گذاشت. همچنین پادشاهان اسرائیل به جای معبد سلیمان که توسط سلیمان بنا نهاده شده بود، معبد دیگری در سرزمین خود ساختند تا نیازمند پادشاهی یهودا نباشند. در سال ۷۲۲ قبل از میلاد پادشاهی شمالی اسرائیل توسط آشوریان مورد حمله قرار گرفت و پایتخت آن سامریه (شومرون) تسخیر شد. بر اساس کتاب مقدس (دوم پادشاهان ۱۸:۱۱) آشوریان یهودیان پادشاهی اسرائیل را به سرزمین مادها اخراج کردند. بر اساس کتاب توبیاس که فقط توسط کلیسای کاتولیک و ارتدوکس مورد قبول است در ری و اکباتان افرادی از قبیله نفتالی از ده قبیله گمشده وجود داشتند.
یهودیان در زمان کورش

مقالهٔ اصلی: اسیران یهودی در بابل
مقالهٔ اصلی: کورش بزرگ در عهد عتیق
در قرن شش پیش از میلاد یهودیان سه بار از سرزمین اسرائیل اخراج شده و در بابل توسط بخت النصر به اسارت گرفته شدند. این اتفاقات در کتاب ارمیا (۵۲:۲۸–۳۰) تعریف شده‌اند. در اولین اخراج در زمان جهویاشین در ۵۹۷ قبل از میلاد بخشی از معبد سلیمان تخریب شد و بعضی نخبگان اخراج شدند. بعد از ۱۱ سال یهودیان شورش کردند و شهر غارت شد و اخراجهای بیشتری شکل گرفت. پنج سال بعد ارمیا به یک اخراج دیگر اشاره می‌کند. بعد از اینکه هخامنشیان توسط کورش بر بابلیان پیروز شدند، یهودیان اجازه بازگشت به سرزمینشان را پیدا کردند (۵۳۷ قبل از میلاد). کورش به آن‌ها اجازه داد که دین خود را آزادانه پیروی کنند که اینکار برخلاف حکمرانان آشوری و بابلی قبلی بود. شرح دستور کورش و بازگشت یهودیان به اورشلیم و تکمیل معبد دوم در کتاب عزرا-نحمیا ذکر شده است.
در سال اول پادشاهی کورش پادشاه پارس برای عملی شدن سخن خداوند از دهان ارمیا، خداوند روح کورش پادشاه پارس را گرفت تا او دستوری در سراسر پادشاهی خود فرستاد و آن را نیز نوشت به این مضمون: «بدینوسیله کورش پادشاه پارس اعلام می‌کند، خداوند، خداوند بهشت تمامی پادشاهیهای زمین را به من داده است و او مرا برانگیخته است که برای او خانه‌ای در اورشلیم که در یهودا است بسازم. هر یک از مردم او (قوم اسرائیل) می‌تواند به اورشلیم در یهودا برود و معبد خداوند را، خداوند اسرائیل، خدایی که در اورشلیم است، بسازد و امید است که خداوند با آنان باشد. در هر محلی که بازماندگان این قوم باشند، مردم وظیفه دارند که به آنان نقره و طلا، خوردنیها و آغل به دست خویش بدهند تا به عنوان هدیه برای خداوند اورشلیم استفاده شود.» - عهد عتیق، کتاب عزرا، ۱:۱–۴
یهودیان در زمان کورش > معبد دوم

مقالهٔ اصلی: معبد دوم اورشلیم
کورش دستور با ساخت معبد دوم در مکان معبد اول داد، ولیکن قبل از پایان آن از دنیا رفت. داریوش، بعد از حکومت کوتاه بردیا، بر امپراتوری ایران حاکم شد و دستور پایان معبد را داد. این کار با مشاوره پیامبران یهودیان حجی و زکریا انجام شد. بنای معبد در ۵۱۵ قبل از میلاد به پایان رسید که این زمان ۲۰ سال بعد از بازگشت یهودیان از اخراج بود.
یهودیان در زمان کورش > هامان و یهودیان

مقالهٔ اصلی: پوریم
مقالهٔ اصلی: کتاب استر
در کتاب استر، هامان یک اشراف‌زاده و وزیر در دربار شاه ایرانی اخشورش است که معمولاً توسط محققان با خشایار یکی دانسته می‌شود. هامان به شاه می‌گوید که در قلمرو او کسانی (یهودیانی) هستند که به قوانین او پایبند نیستند و تصمیم می‌گیرد که یهودیان را از بین ببرد ولیکن این برنامه توسط ملکه یهودی خشایار، استر و عمویش مردخای خنثی می‌شود و در نتیجه‌هامان و پسرانش به دار آویخته می‌شوند. در کتاب استر نقل شده است که در سه روز بعد از این ماجرا یهودیان از دشمنان خود در سرتاسر امپراتوری ایران انتقام گرفته و ۷۵۰۰۰ نفر از دشمنان خود در سراسر امپراتوری را نابود می‌کنند. این اتفاق همه ساله در عید پوریم که در روز ۱۴ آدار در تقویم یهودی است جشن گرفته می‌شود.
در روز سیزدهم ماه دوازدهم، ماه آدار، دستور شاه باید اجرا می‌شد. در این روز دشمنان یهودیان امیدوار بودند که بر آنان چیره شوند، ولیکن ورق برگشته بود و یهودیان دارای دست بالا نسبت به دشمنان خود بودند. یهودیان در شهرهای خود در تمامی استانهای خشایار شاه جمع شدند تا برای حمله به دشمنانشان آماده شوند. هیچ‌کس یارای مقابله با آنان را نداشت و تمامی مردم و تمامی ملیتها از آن‌ها (یهودیان) می‌ترسیدند؛ و تمامی اشراف استانها، ساتراپها، استانداران و مأموران پادشاه به یهودیان کمک کردند زیرا ترس از مردخای بر آنان چیره شده بود. مردخای در کاخ شاه قدرتمند بود و شهرت او به تمامی استانها رسیده بود و هر روز قدرتمندتر می‌شد. یهودیان تمامی دشمنانشان را با شمشیر کشتند و آن‌ها را نابود کردند و آن‌ها هرگونه خواستند با دشمنانشان رفتار کردند. در قلعه شهر شوش، یهودیان پانصد نفر را کشتند و نابود کردند. آن‌ها همچنین پاراشندتا، دالفون، آسپاتا، پوراتا، آدالیا، آریداتا، پرمشتا، آریسای، آریدای و وایزاتا را کشتند. اینها ده پسر هامان پسر همدتا بودند که دشمن یهودیان بود؛ ولیکن یهودیان اموال آنان را غارت نکردند. تعداد کشته شدگان قلعه شهر شوش همانروز به گوش پادشاه رسید. شاه به ملکه استر گفت: «یهودیان پانصد نفر و ده پسرهامان را در شهر شوش کشتند و نابود کردند. آن‌ها در بقیه استانها چه کرده‌اند؟ الان چه می‌خواهی؟ هر چه بخواهی به تو می‌دهم. چه درخواستی داری؟ هر چه بخواهی انجام می‌دهم.» استر پاسخ داد: «اگر شاه موافقت کند به یهودیان شوش اجازه دهید که فردا نیز کار خود را ادامه دهند و ده پسرهامان را به نیزه بکشند.» شاه دستور داد که این کار انجام شود. دستور در شوش اجرا شد و ده پسرهامان به نیزه کشیده شدند. یهودیان شوش در روز چهاردهم ماه آدار جمع شدند و در شوش سیصد مرد را کشتند ولی اموال آنان را غارت نکردند. در همین زمان بقیه یهودیان در بقیه استانهای امپراطوری نیز برای حفاظت از خود و نابود کردن دشمنانشان جمع شده بودند. آن‌ها هفتاد و پنج هزار نفر را کشتند ولیکن اموال آنان را غارت نکردند. این اتفاق در روز سیزدهم ماه آدار افتاد و روز چهاردهم استراحت کردند و آن را روز جشن و پایکوبی کردند. - عهد عتیق، کتاب استر، ۹:۱–۲۰
در بعضی تفسیرهای یهودی برخلاف نظر تاریخدانان ذکر شده است که کورش پسر استر بوده است. شاهین شیرازی شاعر ایرانی یهودی نیز در کتاب خود عزرانامه از کورش به عنوان پسر استر نامبرده است. هر چند که این مسئله با تحقیقات تاریخی همخوانی ندارد. ممکن است دلیل این امر توجیه این باشد که چرا خداوند یک جنتیل را به عنوان مسیح یهودیان انتخاب کرده است.
حکومت پارتیان

در کتاب‌های یهودی در مورد پارتیان مطالب کمی وجود دارد و لغت پارتی در آن‌ها نقل نشده است. شاهزاده ارمنی، ساناتروسس به عنوان یکی از جانشینان اسکندر مقدونی یاد شده است. در زمانی بعد از تشکیل حکومت پارتیان، ارتش پارتی - بابلی توسط یهودیان مورد حمله قرار گرفت. شاه سوریه، آنتیوکوس سیداتس نیز علیه پارتیان اعلام جنگ کرد. بعد از اینکه ارتش آن‌ها بر پارتیان چیره شد(۱۲۹ قبل از میلاد)، شاه دستور داد که دو روز آتش‌بس برای شبات یهودیان و شووت انجام شود. در ۴۰ قبل از میلاد، هیرکانوس دوم که در دست یهودیان بود، توسط پارتیان دستگیر شد و آن‌ها گوش او را بریدند تا او را برای حکومت نامشروع جلوه دهند.
حکومت پارتیان یک حکومت مرکزی قدرتمند نبود و از شاهان کوچک‌تر  متعددی تشکیل می‌شد. این عدم مرکزی بودن دارای مشکلاتی بود که یکی از آن‌ها ایجاد گروه‌های راهزن یهودی در نهاردیا بود. با این وجود شاهان پارتی به خصوص آرساسیدیان نسبت به دینهای دیگر بسیار با مدارا برخورد می‌کردند. حتی گزارش‌هایی نیز از اینکه بعضی از شاهان پارتی به یهودیت گرویدند وجود دارد. شاهان پارتی از یهودیان بسیار محافظت می‌کردند.
شاهان ساسانی

در حدود قرن سوم بعد از میلاد، پارسیان دوباره قدرت گرفتند. در زمستان ۲۲۶ اردشیر بابکان آخرین شاه پارتی را سرنگون کرد و سلسله ساسانیان را جایگزین سلسله پارتیان کرد. با اینکه در زمان پارتیان اثرات یونانی تأثیر زیادی گذاشته بود، شاهان ساسانی تصمیم به گسترش فرهنگ ایرانی گرفتند و زبان پهلوی را به عنوان زبان رسمی و دین زرتشتی را به عنوان دین رسمی برگزیدند. این باعث شد که دینهای دیگر مورد فشار قرار بگیرند. یک کتیبه زرتشتی از موبدان در زمان شاه بهرام دوم دارای لیستی از دینهای دیگر (شامل یهودیت، مسیحیت، بوداییت،...) است که شاهان ساسانی از بین بردند است.
ولیکن شاپور اول با یهودیان بسیار دوستانه بود. او دارای دوستی با نام شموئل بود که به وسیله او یهودیان امتیازات بسیاری گرفتند. بر اساس نوشته‌های ربیها، مادر شاپور دوم یهودی بود و از این رو بر اساس قوانین یهودیت خود او نیز یهودی محسوب می‌شود. این باعث شد که یهودیان امتیازات زیادی بگیرند و در انجام فرائض دینی خود کاملاً آزاد باشند. او همچنین با یکی از ربیهای تلمودی به نام ربا بسیار روابط صمیمی داشت. دوستی ربا با شاپور دوم باعث شد بیشتر قوانین ضدیهودی لغو شود. پسر شاپور دوم، یزدگرد اول دارای همسری یهودی به نام شوشان‌دخت بود که دختر راس جالوت حنا بار ناتان بود. در بسیاری کتب یهودی نوشته شده است که شوشان‌دخت محله یهودی اصفهان را ایجاد کرد. شوشان‌دخت مادر بهرام گور بود و بر اساس قوانین یهودی او نیز یهودی محسوب می‌شود؛ ولیکن با گذشت زمان روابط مغها (روحانیون زرتشتی) و یهودیان تیره شد. یزدگرد دوم به درخواست مغها دستور ممنوعیت خواندن دعای شما را داد. پیروز یکم به درخواست روحانیون زرتشتی نیمی از جمعیت یهودی اصفهان را کشت و کودکان یهودی را مجبور به زرتشتی شدن کرد. در سال ۴۷۱ میلادی راس جالوت حنا ماری اعدام شد. در سال ۴۹۲ دو دانشمند یهودی مر زترا و مر هنینا به دست ساسانیان اعدام شدند. در زمان خسرو اول مالیات یهودیان کاهش یافت و وضعیت آنان بهبود یافت. یهودیان در حمله ساسانیان به اورشلیم و محاصره اورشلیم در سال ۶۱۴ میلادی به سپاه ساسانی ملحق شدند که باعث شکست خوردن امپراطوری بیزانس و تسخیر اورشلیم شد.
در دوره حمله اعراب به ایران

حمله اعراب به ایران با یهودیان که در آن زمان توسط ساسانیان به شدت تحت فشار بودند با استقبال مواجه شد. یکی از یهودیان اصفهان در این زمان به نام «ابونعیم» در کتاب «ذکر اخبار اصبهان» می‌نویسد با نزدیک شدن اعراب به اصفهان یهودیان شادمانه به سمت آنان شتافتند و دروازه‌های شهر را باز کردند. ابونعیم می‌نویسد که یهودیان تصور می‌کردند که دوران ظهور مسیحای آنان فرا رسیده است. ابونعیم ادامه می‌دهد که بسیاری یهودیان به همراه سازهای موسیقی به دروازه شهر شتافتند تا از اعراب استقبال کنند. امنون نتصر معتقد است که این داستان نشان می‌دهد که جمعیت یهودیان در این زمان در اصفهان قابل توجه بوده است زیرا در صورتی که یهودیان یک اقلیت بودند انجام چنین کاری دارای خطرات زیادی بود. او معتقد است در زمان حمله اعراب اصفهان شهری صددرصد یهودی بوده است.
بعد از پیروز شدن مسلمانان در ایران، یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان دارای شرایط ذمی شدند. ذمیها دارای اجازه برای انجام دین خود بودند ولیکن باید مالیات اضافه‌ای به نام جزیه پرداخت می‌کردند و از شرکت در جنگ نیز معاف بودند. ذمیهای همچنین دارای محدودیت‌های اجتماعی نظیر حمل اسلحه، سوار شدن بر اسب، گواهی دادن در دادگاه علیه مسلمانان بودند و معمولاً باید لباسی می‌پوشیدند که آن‌ها را از مسلمانان متمایز کند. با اینکه بعضی از این قوانین به سختی اعمال نمی‌شد بیشتر آن‌ها تا زمان حمله مغولها پابرجا بود. در این زمان یهودیان بخش بسیار مهمی از جمعیت ایران بودند و بعضی تخمین‌ها آن‌ها را اکثریت جامعه ایران دانسته است.
در قرن دهم میلادی اصطخری جغرافیادان مسلمان نوشته است:
تمامی منطقه بین اصفهان تا تستر (شوشتر) توسط یهودیان در تعداد آنقدر زیادی اشغال شده است که آن را باید یهودستان نامید.
اصطخری همچنین ذکر می‌کند که یهودیان بعد از زرتشتیان و مسیحیان سومین جامعه بزرگ ایران هستند. المقدسی اورشلیمی ذکر می‌کند که جمعیت یهودیان در ایران در این زمان بعد از زرتشتیان بزرگ‌ترین بخش جمعیت بوده است. او ادامه می‌دهد که بیشتر یهودیان در سرزمین مادها (جبال) و در شهرهای همدان، هلوان، نهاوند و قرمیسین (کرمانشاه) یافت می‌شوند. اطلاعات دقیقی از دید یهودیان نسبت به حضور نیروهای اسلامی وجود ندارد. برخی حتی معتقدند یهودیان برای رهایی از فشار حکام ساسانی که در اواخر دوره حکومت خود به شدت به یهودیان فشار وارد می‌کردند به نیروهای اسلامی در فتح مناطق مختلف کمک کردند. بیشتر تاریخدانان یهودی امروزی معتقدند که دید یهودیان نسبت به حمله مسلمانان بسیار مثبت بوده است و یهودیان از مسلمانان با آغوش باز استقبال کردند. تنها داستان ذکر شده در مورد برخورد یهودیان ایران و اعراب مربوط به راس جالوت آن زمان بوستنای است که بنا بر روایاتی دختر یزدگرد سوم، ایزدونداد، به عنوان برده توسط عمر به او داده شد. بوستنای از او صاحب سه فرزند شد ولیکن به‌طور رسمی با او ازدواج نکرده بود. بعد از مرگ بوستنای سایر فرزندان او حاضر به قبول فرزندان شاهزاده ایرانی به عنوان وراث وی نشدند زیرا بوستنای نه با وی ازدواج کرده بود و نه او را به یهودیت گروانده بود.
در دوره حمله اعراب به ایران > مغول‌ها

حمله مغولها به ایران وضعیت یهودیان را بسیار بهبود بخشید. در سال ۱۲۵۵ میلادی مغولها به فرماندهی هولاکوخان به ایران حمله کردند و بغداد را گرفتند و حکومت عباسیان را پایان دادند. مغولها یک زیر شاخه از امپراتوری مغولی به نام ایلخانیان را مستقر کردند. ایلخانیان تمامی دینها را یکسان می‌دانستند و شاهان مغولی مالیات ذمیها را لغو کردند. یکی از شاهان ایلخانی، ارغون خان، حتی یهودیان را به بقیه ترجیح می‌داد و یک یهودی به نام سعدالدوله را به عنوان وزیر انتخاب کرد. این انتخاب شدیداً از طرف روحانیون مسلمان مورد انتقاد قرار گرفت و بعد از مرگ ارغون مسلمانان علیه یهودیان شوریدند.
بعد از اینکه غازان پسر ارغون در سال ۱۲۹۵ به دین اسلام گروید وضعیت یهودیان دوباره به ذمی بازگشت. محمد خدابنده الجایتو، جانشین غازان خان بعضی یهودیان را مجبور کرد که مسلمان شوند. معروفترین این افراد، رشیدالدین همدانی است که پزشک، تاریخدان و بازرگان بود و برای پیشرفت در دربار به دین اسلام گروید؛ ولیکن در سال ۱۳۱۸ او متهم به مسموم کردن محمد خدابنده الجایتو شد و اعدام گردید. سر او توسط مردم تا چند روز در شهر حمل می‌شد و مردم می‌گفتند: «این سر یهودی ای است که از نام خدا سوء استفاده کرد. خدا او را لعنت کند.» حدود ۱۰۰ سال بعد جلال‌الدین میران‌شاه تیموری قبر رشیدالدین همدانی را نابود کرد و بازمانده او به قبرستان یهودیان منتقل شد. در ایران برخلاف دیگر کشورهای اسلامی که یهودیان بعد از گرویدن به اسلام مورد استقبال قرار می‌گرفتند، آن‌ها همچنان مورد شک و سوءظن به دلیل نژاد یهودی خود تا چندین نسل بودند.
بنیامین تودلایی گردشگر یهودی که در قرن ۱۲ میلادی از ایران بازدید کرده است جمعیت یهودیان در ایران را در آن زمان حدود ۲۵۰۰۰۰ نفر تخمین می‌زند. نقش یهودیان ایرانی در گسترش فقه یهودی و تورات و تلمود بسیار ناچیز بوده است.
شهرآورد استقلال و شاهین

| 0 | 1 |
| --- | --- |
شهر یا سرزمین: تهران، ایران
تیم‌های درگیر: استقلال تهران شاهین تهران
نخستین دیدار: جام باشگاه‌های تهران ۱۳۲۵ ۱۳۲۵
دیدار پایانی: استقلال ۱–۱ شاهین جام باشگاه‌های تهران ۱۳۷۰ ۱۰ دی ۱۳۷۰
آمار رقابت‌ها: آمار رقابت‌ها
رسمی: ۴۱ کل: ۴۵: رسمی: ۴۱ کل: ۴۵
بیشترین برد: استقلال (۲۰)
دستاوردها: استقلال (۲۰) شاهین (۱۴)
بزرگ‌ترین پیروزی: شاهین ۴−۱ استقلال جام باشگاه‌های تهران ۱۳۳۵ ۱۳۳۵ تاج ۴ – ۲ شاهین لیگ تخت جمشید ۱۳۵۵
شهرآورد استقلال و شاهین رویارویی تاریخی دو باشگاه فوتبال تهرانی است که نخستین شهرآورد تهران محسوب می‌شود. تاج (نام سابق استقلال) و شاهین در کنار باشگاه فوتبال دارایی سه قطب اصلی فوتبال تهران را تشکیل می‌دادند و به دلیل پرطرفدار بودن و خاستگاه‌های متفاوت دو تیم، دیدارهای رو در روی استقلال و شاهین همواره با حساسیت زیادی برگزار می‌شد به گونه‌ای که تا سال‌ها این بازی نقطه عطف جام باشگاه‌های تهران بود و تا پیش از انحلال شاهین در سال ۱۳۴۶ این بازی شهرآورد اصلی تهران بود. این رویارویی عموماً به جنجال و درگیری نیز کشیده می‌شد و کم‌کم موجودیتی فراتر از رقابت دو تیم در زمین فوتبال یافت و از دهه ۱۳۴۰ به بعد عامل رونق و شکوفایی فوتبال ایران شد. اما با قدرت گرفتن پرسپولیس و تعطیلی دو سالهٔ باشگاه شاهین در اواخر دهه ۱۳۴۰ رفته رفته از حساسیت و جذابیت این بازی کاسته شد.
نخستین رویارویی دو تیم در سال ۱۳۲۵ و در چارچوب جام باشگاه‌های تهران ۱۳۲۵ برگزار شد که بازی با نتیجه مساوی ۱–۱ پایان یافت، آخرین رویارویی دو تیم نیز ۴۵ سال بعد در سال ۱۳۷۰ و باز هم در چارچوب مسابقات جام باشگاه‌های تهران برگزار شد و دو تیم باز هم به نتیجه مساوی ۱–۱ دست یافتند.
پیشینه

باشگاه فوتبال شاهین در سال ۱۳۲۱ راه‌اندازی شد و باشگاه فوتبال دوچرخه‌سواران سه سال بعد و در سال ۱۳۲۴ شروع به کار کرد. دو تیم تقریباً از همان ابتدا جز تیم‌های قدرتمند و پرطرفدار تهران بودند و در کنار تیم دارایی تنها تیم‌های تهرانی بودند که هواداران را به ورزشگاه می‌کشاندند. تاج (نام دوچرخه‌سواران از ۱۳۲۸ به بعد) و شاهین از همان ابتدا از تیم‌های مدعی بودند به گونه‌ای که در سال ۱۳۲۵ که نخستین رویارویی مستقیم دو تیم در جام باشگاه‌های تهران می‌باشد به ترتیب عنوان‌های دوم و سوم را از آن خود کردند و بعد از آن نیز همواره در رده‌های بالای جدول حضور داشتند و در سال‌های بعد به ویژه در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی به دفعات دیدارهای نهایی جام باشگاه‌ها و حذفی تهران را برگزار کردند. همچنین با گذر زمان نوع و خاستگاه هواداران دو تیم از یکدیگر متمایز شدند و این خود کم‌کم بر حساسیت بازی‌های دو تیم افزود. از سوی دیگر خاستگاه‌های متفاوت بنیانگذاران دو تیم نیز بیش از پیش بر تمایز این دو باشگاه از یکدیگر می‌افزود، اکرامی یک معلم بود و خسروانی یک نظامی.
پیشینه > دوچرخه‌سواران و شاهین: ۱۳۲۶–۱۳۲۵

نخستین رویارویی شاهین در جریان مسابقات جام باشگاه‌های تهران در سال ۱۳۲۵ برگزار شد که دو تیم به نتیجه مساوی ۱–۱ رضایت دادند و تیم‌های دوچرخه‌سواران و شاهین در پایان مسابقات آن سال موفق شدند به ترتیب عنوان‌های دوم و سوم را از آن خود کنند. در مسابقات جام حذفی آن سال دو تیم یک بار دیگر در مقابل یکدیگر قرار گرفتند و تیم تاج شاهین را حذف کرد و در نهایت نائب قهرمان شد.