stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
خصلت آروماتیکی
واکنش جانشینی نوکلئوفیلی بر روی حلقه بنزن

اگر گروه‌های الکترون‌کشنده قوی در موقعیت اورتو یا پارا نسبت به استخلاف هالید (یا برخی ترک‌کننده‌های خوب) وجود داشته باشند، هسته‌دوست‌ها می‌توانند جایگزین یون‌های هالید در آریل‌هالیدها بشوند. برخلاف واکنش‌های استخلافی الکترون‌دوست در آروماتیک‌ها، واکنش‌های استخلافی هسته‌دوستی در آروماتیک‌ها کاربرد خیلی محدودی دارند و برای تعداد کمی از واکنش‌ها و سنتزها مفید هستند. در واکنش‌های استخلافی الکترون‌دوست یک الکترون‌دوست قوی جایگزین یکی از پروتون‌های حلقه آروماتیک می‌شود، در صورتی‌که در واکنش‌های هسته‌دوستی یک هسته‌دوست قوی جایگزین یک گروه ترک‌شونده‌ای مانند هالید می‌گردد. به‌طور کلی این واکنش را می‌توان دو مرحله در نظر گرفت.
۱- حمله هیدروکسید (هسته‌دوست) و تولید کمپلکس سیگمای پایدار شده با رزونانس
۲- از دست ‌رفتن یون کلرید (ترک‌کننده) و تولید محصول
در صورتی که استخلاف‌های الکترون‌کشنده بیشتری روی حلقه در موقعیت‌های اورتو و پارا وجود داشته باشد، امکان پایدار بار منفی توسط فرم‌های رزنانسی بیشتری می‌شود، در نتیجه واکنش در شرایط ملایم‌تر و با سرعت بیشتری پیش خواهد رفت. نوع دیگری از واکنش‌های استخلافی هسته‌دوستی بر روی حلقه آروماتیک وجود دارد که به واکنش‌های حذف – افزایش معروف می‌باشند. در حالت کلی همان‌طور که در بالا بحث شد، برای انجام واکنش‌های استخلافی هسته‌دوستی بر روی حلقه بنزن، نیاز به گروه‌های الکترون‌کشنده بر روی حلقه می‌باشد. اما در صورتی که گروه الکترون‌کشنده هم رو حلقه وجود نداشته باشد، امکان انجام این واکنش‌ها وجود دارد. برای انجام این واکنش‌ها وجود یک باز قوی در محیط واکنش الزامی می‌باشد. این واکنش‌ها از طریق حدواسطی به نام بنزاین پیش می‌رود که امکان ایجاد دو نوع محصول را فراهم می‌کند. مکانیسم واکنش شامل ایجاد حدواسط کربانیونی با بار منفی و یک جفت الکترون مستقر در اوربیتال هیبریدی sp2، که قبلاً مربوط به پیوند کربن – هیدروژن بوده‌است. کربانیون حاصل این امکان را دارد که با بیرون انداختن گروه ترک‌کننده مجاور، با اوربیتال خالی آن همپوشانی کرده و پیوند سه‌گانه بسیار ناپایداری را بر روی حلقه به وجود آورد. به این ترکیب حلقوی ناپایدار با پیوند سه‌گانه، بنزاین می‌گویند. بنزن بسیار ناپایدار بوده و به سرعت مصرف می‌گردد.
واکنش‌های مربوط به زنجیرهای جانبی مشتق‌های بنزن

در بسیاری از موارد واکنش‌ها به جای آنکه به‌طور مستقیم بر روی حلقه آروماتیک رخ دهد، بر روی استخلاف‌های متصل به حلقه آروماتیک، رخ می‌دهد. یک نمونه از این واکنش‌ها، اکسایش گروه‌های آلکیل، پیش‌تر مورد برسی قرار گرفت. در ادامه برخی از این دست واکنش‌ها را مورد بررسی قرار خواهیم داد.
هالوژن‌دار کردن زنجیر جانبی

در صورتی که کربن متصل به حلقه بنزن دارای هیدروژن باشد (موقعیت بنزیلی)، امکان هالوژن‌دار کردن رادیکالی این دست مشتقات بنزن وجود دارد. همانند واکنش هالوژن‌دار کردن آلکان‌ها، در اینجا نیز ابتدا پیوند سست‌تر هالوژن – هالوژن می‌شکند و رادیکال‌های هالوژن ایجاد می‌گردند. سپس این رادیکال‌ها یک هیدروژن از موقعت بنزلی جدا می‌کنند. با کنده شدن یک هیدروژن به صورت رادیکالی از این کربن، رادیکال بنزیلی حاصل می‌گردد که به علت فرم‌های رزنانسی پایدار است. رادیکال بنزیلی حاصل، در نهایت با هالوژن واکنش داده و هالوژن‌دار می‌شود. این امکان وجود دارد که تمامی هیدروژن‌های بنزیلی هالوژن‌دار شوند. همان‌طور که ذکر شد، به دلیل فرم‌های رزنانسی و کاهش سطح انرژی، رادیکال بنزیلی پایداری می‌شود. رادیکال بنزیل یک مولکول مزدوج است. در اینجا اوربیتال π روی کربن حامل الکترون فرد، نه فقط با یک پیوند دوگانه، بلکه با تمامی سیستم π حلقه بنزن مزدوج است. این امر باعث می‌شود این امر باعث می‌شود رادیکال بنزلی نه تنها از لحاظ پایداری نسبی با سایر رادیکال‌های آلیلی و آلکیلی قابل رقابت باشد، بلکه در سری پایداری رادیکال‌ها، از همه پایدارتر باشد. در رقابت برای تولید رادیکال پایدارتر در واکنش رادیکالی برم (که بسیار انتخاب‌گر عمل می‌کند)، رادیکال بنزلی ایجاد خواهد شد.
واکنش‌های استخلافی یک مولکولی (SN1) و دو مولکولی (SN2) بر روی زنجیر جانبی

در صورتی که گروه ترک‌کننده مناسبی بر رو کربن بنزیلی وجود داشته باشد، امکان ایجاد کربوکاتیون بنزیلی (مشابه با رادیکال بزنزیلی) وجود خواهد داشت که بخاطر فرم‌های رزونانسی به راحتی پایدار می‌شود. کربوکاتیون بنزیلی به راحتی می‌تواند در واکنش‌های SN1 شرکت کند. تصویر اوربیتالی کاتیون بنزیل شبیه رادیکال آزاد بنزیل است. مگر از این نظر که اوربیتال p که با ابر الکترونی π همپوشانی می‌کند، یک اوربیتال خالی است. این اوربیتال p خالی سهمی در الکترون‌ها ندارد، اما غیرمستقر شدن هر چه بیشتر الکترون‌های π برای دربر گرفتن هسته کربن زنجیر جانبی را ممکن می‌سازد. به علاوه، با قرار گرفتن بار مثبت در موقعیت اورتو و پارا، وجود گروه‌های الکترون‌دهنده مانند OCH3 و CH3 باعث پایداری هر چه بیشتر ساختار می‌شود. در این حالت بار مثبت از طریق القاء یا رزنانس با جفت الکترون استخلاف، پایدار خواهد شد. این در حالی است که گروه الکترون‌کشنده مانند NO2 باعث ناپایداری ساختار حدواسط خواهند شد. در نتیجه با قرار دادن گروه‌های الکترون‌دهنده بر روی حلقه می‌توان سرعت واکنش را افزایش داد و با قرار دادن گروه‌های الکترون‌کشنده، سرعت واکنش کاهش خواهد یافت. همانند آلیل هالیدها، بنزیل هالیدها نیز می‌توانند با سرعت خوبی در واکنش‌های SN2 شرکت کنند. در طی واکنش SN2 اوربیتال p به‌طور جزئی با هسته‌دوست پیوند برقرار می‌کند و همچنین گروه ترک‌کنننده با الکترون‌های π حلقه همپوشانی خواهد داشت. این امر انرژی حدواسط را کاهش می‌دهد و سرعت واکنش را بالا می‌برد. همانند واکنش‌های SN2 که پیش‌تر مورد برسی قرار گرفت، مرکز کایرال با وارونگی کامل همراه خواهد بود.
پرستودریایی

| پرستودریایی | پرستودریایی |
| --- | --- |
پرستودریایی کاکلی بزرگ: پرستودریایی کاکلی بزرگ
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: جانوران
شاخه:: طنابداران
رده:: پرندگان
راسته:: سلیم‌سانان
زیرراسته:: کاکایی‌سانیان
تیره:: کاکاییان
تبار:: پرستودریایی‌تباران
سرده‌ها: سرده‌ها
 پرستودریایی‌های پشت‌تیره  پرستودریایی‌های کاکلی  پرستودریایی اینکا  پرستودریایی خزری  پرستودریایی سفید  پرستودریایی‌های کوچک  پرستودریایی‌های تالابی  پرستودریایی نوک‌درشت  پرستودریایی نوک‌کاکایی  پرستودریایی‌ها  پرستواقیانوسی‌ها:  پرستودریایی‌های پشت‌تیره  پرستودریایی‌های کاکلی  پرستودریایی اینکا  پرستودریایی خزری  پرستودریایی سفید  پرستودریایی‌های کوچک  پرستودریایی‌های تالابی  پرستودریایی نوک‌درشت  پرستودریایی نوک‌کاکایی  پرستودریایی‌ها  پرستواقیانوسی‌ها
پَرَستودریایی، که با نام‌های پَرَستوک دریایی یا چلچلهٔ دریایی نیز شناخته می‌شوند، گروهی از پرندگان دریایی هستند که تیره کاکاییان  و زیرتیرۀ پرستودریاییان (نام علمی: Sterninae) را تشکیل می‌دهند. این پرندگان در سراسر جهان یافت می‌شوند و اغلب در کنار دریاها، رودخانه‌ها، و تالاب‌ها زندگی می‌کنند. آن‌ها امروزه زیرخانواده‌ای از کاکاییان (Laridae) شناخته می‌شدند که شامل ۱۱ سرده می‌شود.
پرستوهای دریایی بدنی کشیده و سبک‌وزن دارند. دم‌های آن‌ها بلند و دوشاخه است، بال‌هایشان باریک، منقار بلند و نوک‌تیز، و پاهای به نسبت کوتاه دارند. پرواز آن‌ها به حالت شناورگونه است و بر روی جریان‌های بادی «سوار» می‌شوند. رنگ بیشتر گونه‌های این پرندگان خاکستری در بالا و سفید در زیر بدن است. دو جنس این پرنده دودیسی جنسی ندارند و به یک شکل هستند، ولی پرندگان جوان‌تر از روی رنگ پرهایشان از پرندگان بالغ تشخیص‌پذیر هستند.
این پرندگان مسافت‌های طولانی را برای کوچ طی می‌کنند. آن‌ها پیش از شیرجه زدن در آب درجابال‌زنی می‌کنند. آن‌ها از ماهی تغذیه می‌کنند و به ندرت شنا می‌کنند. پرستوهای دریایی در دسته‌هایی در کرانه‌ها و جزایر شنی زندگی می‌کنند.
گونه‌ها

کلادنمای زیر رابطه میان سرده‌های گوناگون تیرهٔ کاکاییان را بر پایهٔ بررسی‌های دی‌ان‌ای میتوکندریایی نشان می‌دهد.
سرده پرستواقیانوسی‌ها
پرستواقیانوسی قهوه‌ای، Anous stolidus
پرستواقیانوسی سیاه، A. minutus
پرستواقیانوسی کوچک A. tenuirostris
سرده Procelsterna
پرستواقیانوسی آبی‌رنگ Procelsterna cerulea
پرستواقیانوسی خاکستری Procelsterna albivitta
سرده پرستودریایی سفید Gygis
پرستودریایی سفید، Gygis alba
پرستودریایی سفید کوچک، Gygis microrhyncha
سرده پرستودریایی‌های پشت‌تیره
پرستودریایی عینکی، Onychoprion lunatus
پرستودریایی پشت‌دودی، O. anaethetus
پرستودریایی پشت‌سیاه، O. fuscatus
پرستودریایی آلیوتی، O. aleuticus
سرده پرستودریایی‌های کوچک (Sternula)
پرستودریایی پریوش، Sternula nereis
پرستودریایی نهنگ‌نشین، S. balaenarum
پرستودریایی کوچک، S. albifrons
پرستودریایی خلیج فارس، S. saundersi
پرستودریایی کمینه، S. antillarum
پرستودریایی نوک‌زرد، S. superciliaris
پرستودریایی پرویی، S. lorata
سرده پرستودریایی نوک‌درشت Phaetusa
پرستودریایی نوک‌درشت، Phaetusa simplex
سرده پرستودریایی خزری Hydroprogne
پرستودریایی خزری، Hydroprogne caspia
سرده پرستودریایی نوک‌کاکایی Gelochelidon
پرستودریایی نوک‌کاکایی، Gelochelidon nilotica
سرده پرستودریایی اینکاLarosterna
پرستودریایی اینکا، Larosterna inca
سرده پرستودریایی‌های تالابی (Chlidonias)
پرستودریایی سیاه Chlidonias niger
پرستودریایی بال‌سفید یا پرستودریایی سیاه‌رنگ بال‌سفید، C. leucopterus
پرستودریایی تیره، C. hybridus
پرستودریایی پیشانی‌سیاه C. albostriatus (گاهی در کاکایی‌ها گذاشته می‌شود)
سرده پرستودریایی‌های کاکلی
پرستودریایی کاکلی کوچک، Thalasseus bengalensis
پرستودریایی پادشاهی، T. maximus
پرستودریایی کاکلی بزرگ، T. bergii
پرستودریایی کاکلی چینی، T. bernsteini
پرستودریایی برازنده، T. elegans
پرستودریایی تک‌زرد، T. sandvicensis
سرده پرستودریایی‌ها
پرستودریایی فورستر، Sterna forsteri
پرستودریایی تاج‌برفی، S. trudeaui
پرستودریایی معمولی، S. hirundo
پرستودریایی گلگون، S. dougallii
پرستودریایی پیشانی‌سیاه، S. striata
پرستودریایی سوماترا، S. sumatrana
پرستودریایی آمریکای جنوبی، S. hirundinacea
پرستودریایی جنوبگان، S. vittata
پرستودریایی کرگولن، S. virgata
پرستودریایی شمالگان، S. paradisaea
پرستودریایی رودخانه‌ای، S. aurantia
پرستودریایی شکم‌سیاه، S. acuticauda (به احتمالی در Chlidonias)
پرستودریایی گونه‌سفید S. repressa (به احتمالی در Chlidonias)
پرستودریایی سفید با ماهی در نوک
پرستودریایی پشت‌سیاه گونه‌ای پرستودریایی اقیانوس‌زی با رنگ تیره است.
پرستودریایی نوک‌درشت گاه جوجه‌های دیگر پرستودریایی‌ها را شکار می‌کند.
پرستودریایی تیره از جمله پرستوهای دریایی حشره‌خوار است.
بانوگشسب‌نامه

منظومهٔ بانوگُشَسب‌نامه یا بانوگشسپ‌نامه یکی از حماسه‌های ملی ایران به زبان فارسی‌است که در شرح دلاوریهای بانو گشسپ دختر رستم است.
ظاهراً مآخذ بانوگشسب‌نامه شاهنامه‌های منثور و گزارشنامه‌های پهلوانان پیش از دورهٔ اسلامی در ایران بوده‌است. بانوگشسب‌نامه حماسه‌ای خوش‌فرجام است که به رشته‌داستان‌های رزمی و پهلوانی عامیانهٔ پایان دوره ساسانی مربوط می‌شود و شرح دلاوریهای بانو گشسپ است. این منظومه در بحر متقارب (همچو شاهنامه) و در حدود ۱۰۰۰ بیت است.
بانوگشسب‌نامه از جمله حماسه های ملی ایران‌زمین است که پهلوان‌بانویی، قهرمان داستان است و در وصف جنگاوری‌هایش منظومه‌ای حماسی سروده شده‌است. نام سرایندهٔ آن مشخص نیست ولی احتمال می‌رود ناظم بانوگشسپ‌نامه و همچنین منظومهٔ دیگری به نام فرامرزنامه شاعری از اهالی کورهٔ اردشیر (گور یا همان فیروزآباد فارس) و مسلمان شیعه بوده‌است.
منظومهٔ بانو گشسپ نامه در شرح ماجراها و دلاوریهای وی است.
بانو گشسب (دختر رستم) خواستگاران فراوانی داشت که هر کدام از این خواستگاران که در زیر نام‌هایشان آمده‌است هر کدام پهلوان بوده‌اند و هر کدام ماجرایی داشته‌اند در گشسب نامه که سرانجام برادر رهام یعنی گیو موفق می‌شود با او ازدواج می‌کند.
شخصیت‌ها

همراه با بانوگشسپ ۲۵ شخصیت دیگر در ساختن این قصه سهم دارند که نام اکثر آنان در شاهنامه آمده‌است: رستم، فرامرز، پادشاه پریان، زال، زواره، شیده، پیران، افراسیاب، تمرتاش، گرسیوز، چیپال، جیپور، شاه شاهان، کی‌کاووس، فریبرز، طوس، گودرز، گیو، بهرام، رُهام، اشکش، گرگین، فرهاد، خراد، برزین.
آلن الیور

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
زادروز:  ۸ سپتامبر ۱۹۲۴
زادگاه:  بلایث، نورث‌آمبرلند
تاریخ مرگ:  آوریل ۲۰۲۴ (۹۹ سال)
پست:  هافبک
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
|  |  Crofton Colliery Welfare |  ? |  (?) |
| ۱۹۴۷–۱۹۵۰ |  باشگاه فوتبال دربی کانتی |  ۱۶ |  (۲) |
| ۱۹۵۰–۱۹۴۴ |  باشگاه فوتبال استوک‌پورت کانتی |  ۱۳۹ |  (۲۹) |
| ۱۹۵۴–۱۹۵۸ |  باشگاه فوتبال گیتزهد |  ۱۴۶ |  (۳۶) |
| ۱۹۵۸–۱۹?? |  باشگاه فوتبال اشینگتون |  ? |  (?) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است.:  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است.
آلن الیور (انگلیسی: Allen Oliver؛ زادهٔ ۸ سپتامبر ۱۹۲۴؛ ۸ سپتامبر ۱۹۲۴ – آوریل ۲۰۲۴) بازیکن فوتبال اهل بریتانیا بود.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال دربی کانتی، باشگاه فوتبال استوک‌پورت کانتی، باشگاه فوتبال اشینگتون، و باشگاه فوتبال گیتزهد اشاره کرد.
انسانیان

| انسانیان محدودهٔ زمانی: میوسن–اکنون، ۱۷ تا ۰ میلیون سال پیش  PreЄ Є O S D C P T J K Pg N      | انسانیان محدودهٔ زمانی: میوسن–اکنون، ۱۷ تا ۰ میلیون سال پیش  PreЄ Є O S D C P T J K Pg N      |
| --- | --- |
هشت گونه از انسانیان موجود، یک ردیف برای هر جنس (انسان، شامپانزه، گوریل، اورانگوتان): هشت گونه از انسانیان موجود، یک ردیف برای هر جنس (انسان، شامپانزه، گوریل، اورانگوتان)
رده‌بندی علمی : رده‌بندی علمی 
فرمانرو:: جانوران
شاخه:: طنابداران
رده:: پستانداران
راسته:: نخستی‌سانان
زیرراسته:: خشک‌بینیان
فروراسته:: میمون‌سانیان
بالاخانواده:: انسان‌واران
تیره:: انسانیان گری، ۱۸۲۵
سرده نماد: سرده نماد
انسان لینه، ۱۷۵۸: انسان لینه، ۱۷۵۸
زیرخانواده‌ها: زیرخانواده‌ها
 پونگینه  انسان‌ساییان خواهر: گیبون:  پونگینه  انسان‌ساییان خواهر: گیبون
پراکندگی گونه‌های میمون‌های بزرگ: پراکندگی گونه‌های میمون‌های بزرگ
مترادف: مترادف
 پونگیدی الیوت، ۱۹۱۳  گوریلیدی فرچکاپ، ۱۹۴۳  پانیدی کیوچون، ۱۹۸۳:  پونگیدی الیوت، ۱۹۱۳  گوریلیدی فرچکاپ، ۱۹۴۳  پانیدی کیوچون، ۱۹۸۳
انسانیان، نَخُستینیان یا هومینید (با املای هومونید هم نوشته می‌شود) با نام علمی Hominidae (انگلیسی‌شده: Hominid، همچنین به نام کَپی‌های بزرگ great apes یاد شده است.) یک خانوادهٔ آرایه‌شناختی است که شامل چهار سردهٔ موجود شامپانزه‌ها، گوریل‌ها، انسان‌ها و اورانگوتان‌ها است.
برخی از سرده‌هایی که امروزه منقرض شده‌اند در زیرخانوادهٔ انسانیان (انسان، گوریل، شامپانزه) دسته‌بندی می‌شوند و بقیه در زیرخانوادهٔ پونگینه با اورانگوتان‌ها جای می‌گیرند. متاخرترین نیای مشترک انسانیان در حدود ۱۴ میلیون سال پیش، یعنی زمانی که اورانگوتان از سه سردهٔ دیگر جدا شد، زندگی می‌کرده است. اجداد انسان‌سایان در ۱۵–۲۰ میلیون سال پیش از خانوادهٔ گیبون‌ها جدا شده‌اند.
تاریخچه

در تاریخ ۱۹ ژوئیه ۲۰۰۱ یک سنگواره جمجمه با پیشینهٔ ۷ میلیون سال زیر شاخه ساحل‌مردم چادی با نام مستعار تومای به معنای امید به زندگی در چاد در قاره آفریقا شناسایی شد. این سنگواره ممکن است قدیمی‌ترین سنگواره یافته شده از انسان‌تباران باشد.
یادداشت

↑  کپی بزرگ «Great ape» بیشتر یک نام عمومی است تا یک نام در طبقه‌بندی جانوران، و استفاده‌های آن متفاوت است. گاهی در آن انسان را در نظر نمی‌گیرند (انسان و کپی‌های بزرگ)، و گاهی در نظر می‌گیرند (انسان و کپی‌های غیرانسان).
رمان منظوم

رمان منظوم (انگلیسی: Verse novel) نوعی از شعر روایی است که در آن روایتی طولانی از طریق شعر به جای نثر بیان می‌شود. ممکن است از شکل‌های ساده یا پیچیده در بیت‌ها استفاده شود، و معمولاً در آن تعداد زیادی شخصیت، صدا، دیالوگ، روایت، توصیف، و کنش به‌شیوه‌ای رمانتیک وجود دارد.
قدمت روایت‌های منظوم به حماسه گیلگمش، ایلیاد و ادیسه برمی‌گردد، اما رمان منظوم یک فرم مدرن متمایز است. اگرچه ساختار روایی آن شبیه به یک رمان است، اما سازمان‌دهی داستان معمولاً در مجموعه‌ای از بخش‌های کوتاه با دیدگاه‌هایی متغیر است. رمان‌های منظوم با راوی‌های متعدد روایت می‌شوند که دیدگاهی از درونیات ذهن شخصیت‌ها را در اختیار خوانندگان قرار می‌دهند. برخی از رمان‌های منظوم، به پیروی از حماسه مضحک بایرون با نام دن خوان (۱۸۱۸–۲۴) ، که از یک نوشتار غیررسمی و محاوره‌ای استفاده می‌کند، یوگنی آنگین (۱۸۳۱) اثر الکساندر پوشکین که یک نمونه کلاسیک است، و پان تادئوش (1834) اثر آدام میتسکیه‌ویچ به‌عنوان نمونه اصلی ژانر مدرن رمان منظوم در نظر گرفته می‌شوند.
اس-۳۰۰ (سامانه موشکی)

|  گروه اس-۳۰۰ سامانه نام‌گذاری در ناتو: سام ۱۰، سام ۱۲ و سام ۲۰  |  گروه اس-۳۰۰ سامانه نام‌گذاری در ناتو: سام ۱۰، سام ۱۲ و سام ۲۰  |
| --- | --- |
سامانه ضدهوایی اس-۳۰۰ در یک نمایش عمومی سال ۲۰۰۹: سامانه ضدهوایی اس-۳۰۰ در یک نمایش عمومی سال ۲۰۰۹
نوع: سامانه موشک سطح‌به‌هوا برد بلند
خاستگاه: شوروی
تاریخچه خدمت: تاریخچه خدمت
خدمت: ۱۹۷۸–تاکنون
استفاده‌شده توسط: فهرست اس-۳۰۰ (سامانه موشکی)
تاریخچه تولید: تاریخچه تولید
طراح: الماز-انتی: پژوهشکده راداری طراحی ابزار دقیق تیخومیروف 
تاریخ طراحی: ۱۹۶۷–۲۰۰۵
سازنده: مزیک
قیمت واحد: ۸۰۰ میلیون دلار
تاریخ تولید: ۱۹۷۵–۲۰۱۱
گونه‌ها: نمودار درختی
موشک‌های اس-۳۰۰ به همراه سکوی پرتاب آن
اس-۳۰۰ (به روسی: С-300)، یک سامانه موشکی سطح‌به‌هوای دوربرد و خودکششی با قابلیت استفاده در تمامی ارتفاع‌هاست که در اواخر دهه ۱۹۷۰ در ان‌پی‌او اولماس برای نیروی دفاع هوایی شوروی ساخته شد. مدل‌های مختلف این موشک در نام‌گذاری ناتو با نام‌های سام ۱۰، سام ۱۲ و سام ۲۰ شناخته می‌شوند.
اولین مدل این موشک با نام اس-۳۰۰ پی برای نخستین بار در سال ۱۹۷۹ در شوروی عملیاتی شد، هرچند تکامل آن از سال ۱۹۶۹ به منظور ساخت موشک سطح به هوایی با برد ۷۵ کیلومتر که هم در نیروی زمینی و هم در نیروی دریایی استفاده شود، آغاز شده بود. این موشک در ابتدا برای رهگیری هواپیماها و موشک‌های کروز ساخته شده و بعدها توانایی رهگیری موشک‌های بالیستیک نیز به آن افزوده شد.
از جدیدترین مدل‌های این سامانه می‌توان به سامانه اس-۳۰۰ پی‌ام‌یو اشاره کرد که یکی از پیشرفته‌ترین موشکهای زمین به هواست و توانایی آن را دارد تا اهدافی واقع در ارتفاع حداکثر ۲۷ کیلومتری را منهدم سازد. این سامانه توانایی پیگیری همزمان ۱۰۰ هدف و درگیری همزمان با ۱۲ هدف را دارد. زمان آماده‌سازی آن حدود ۵ دقیقه و موشکهای آن از نوع انبارشونده‌است که مانند مهمات معمولی نیاز به هیچ گونه نگهداری در مدت عمر مفید خود ندارند.
اس-۳۰۰ شباهت زیادی به سامانه پدافندی آمریکایی ام‌آی‌ام-۱۰۴ پاتریوت دارد. مدل‌های پیشرفته‌تر اس-۳۰۰ توانایی اجرای تاکتیک «بزن‌دررو» را دارند که بقاپذیری آن‌ها را در شرایط جنگی افزایش می‌دهد و در شرایط ویژه می‌توانند در نقش سلاح تهاجمی عمل کنند؛ برای مثال موشک‌های اس-۳۰۰ چینی مستقر در تنگه تایوان توانایی حمله به فضای هوایی تایوان را دارند و تهدیدی برای تمام هواپیماهای آمریکایی به‌شمار می‌روند که ممکن است در درگیری احتمالی به کمک این کشور بیایند؛ اس-۴۰۰ با نام ناتو سام-۲۰ سیستم موشکی تکامل‌یافته اس-۳۰۰ است که در سال ۱۹۹۹ معرفی و از سال ۲۰۰۶ وارد فعالیت در ارتش روسیه شده‌است. این سامانه در تاریخ ۱۳ آوریل سال ۲۰۱۶ میلادی از طریق بندر بازرگانی انزلی وارد ایران شد.
ویژگی‌ها

در حال حاضر سه نوع اصلی از S-300 به نام های -
اس-۳۰۰وی
اس-۳۰۰پی
اس-۳۰۰اف
وجود دارد. تولید اس-۳۰۰ در سال ۱۹۷۵ آغاز شد.
آزمایش‌های نوع اس-۳۰۰پی در سال ۱۹۷۸ تکمیل شد. آزمایش‌های نوع اس-۳۰۰وی در سال ۱۹۸۳ انجام شد و قابلیت‌های ضد بالستیک آن در سال ۱۹۸۷ آزمایش شد. از آن زمان نسخه‌های متعددی با موشک‌های مختلف، رادارهای بهبود یافته، مقاومت بهتر در برابر اقدامات متقابل، برد طولانی‌تر و توانایی بهتر در هدف‌گیری هواپیماهایی که در ارتفاع بسیار پایین پرواز می‌کنند و همچنین مهمات وارده، مانند موشک‌های ضد تشعشع یا بمب‌های گلاید، پدیدار شدند.
موشک سطح به هوای اس-۳۰۰ در سال ۱۹۷۹ برای دفاع از ساختمان‌های حساس و مهم شوروی ساخته شد. این سامانه پدافندی سپس با تکمیل و توسعه بیشتر برای دفاع در برابر موشک‌های بالستیک بکار می‌رود. تا کنون چندین نوع سامانه پدافندی اس-۳۰۰ با موشک‌های متفاوت و سیستم‌های راداری بهینه شده، افزایش ویژگی مقابله با اخلال الکترونیک، افزایش دقت برخورد باهدف به خصوص برای اهدافی که در ارتفاع کم پرواز می‌کنند و موشک‌های بالستیک طراحی شده‌است. دسته‌بندی کلی این نوع سامانه‌ها در نمودار درختی زیر نشان داده شده‌است.
انواع > اس-۳۰۰پی (S-300P)

اس-۳۰۰پی/اس-۳۰۰پی‌تی (روسی: С-300П/С-300ПТ)، نام گزارش ناتو - اس‌ای-۱۰ای گرامبل ای نوع رسمی اس-۳۰۰ است.
یکی از اولین موشک‌های این سری است که به سفارش وزارت دفاع روسیه تولید شد. این موشک می‌تواند کلاهکی را به اندازه ۱۳۳ کیلوگرم با بیشینه برد ۴۷ کیلومتر حمل کند. کمترین برد آن پنج کیلومتر است و می‌تواند در ارتفاع ۳۰ متری پرواز کند. سرعتش به سه کیلومتر در ثانیه می‌رسد و در ۲۸ ثانیه می‌تواند از خود عکس‌العمل نشان دهد. زمان آماده پرتاب شدنش کمتر از پنج دقیقه‌است.
پسوند P مخفف پی‌وی‌او-استرینی (به روسی: противовоздушная оборона–страны یا دفاع هوایی کشور) است. در سال ۱۹۸۷، بیش از ۸۰ مورد از این سیستم ها عمدتاً در اطراف مسکو فعال بودند. یک واحد اس-۳۰۰پی‌تی شامل یک رادار نظارتی ۳۶دی۶ (نام گزارش ناتو تین شیلد)، یک سیستم کنترل آتش ۳۰ان۶ (FLAP LID) و خودروهای پرتاب ۵پی۸۵-۱ است. خودروهای ۵پی۸۵-۱ کامیون های نیمه تریلر هستند. رادار تشخیص ارتفاع پایین ۷۶ان۶ (CLAM SHELL) نیز معمولاً بخشی از این واحد است.
اس-۳۰۰پی‌تی دارای رادار آرایه‌ای اسکن شده الکترونیکی غیرفعال بود و توانایی درگیری با چندین هدف را با یک سیستم کنترل آتش داشت. از آنجایی که سیستم اولیه نیمه متحرک بود، تنظیم برای شلیک بیش از یک ساعت طول کشید. این خطر این بود که سیستم پرتاب داغ موشک، پرتابگر حمل‌و‌نقل (TEL) را بسوزاند.
این در ابتدا برای استفاده از یک سیستم هدایت مسیر از طریق موشک (TVM) در نظر گرفته شده بود. با این حال، سیستم تی‌وی‌ام در ردیابی اهداف زیر ۵۰۰ متر (۱۶۰۰ فوت) مشکل داشت و به هواپیماهای ورودی سرکوب پدافند هوایی دشمن (SEAD) اجازه می‌داد تا برای جلوگیری از ردیابی به طور موثر از پوشش زمین استفاده کنند. برای بهبود ردیابی اهداف در ارتفاع پایین، یک سیستم هدایت فرمان برای هدایت موشک در قسمت اولیه پرواز اضافه شد. این اجازه داد که حداقل ارتفاع درگیری روی ۲۵ متر (۸۲ فوت) تنظیم شود.
بهبود اس-۳۰۰پی منجر به چندین نسخه فرعی برای بازارهای داخلی و بین المللی شد. اس-۳۰۰پی‌تی-۱ و اس-۳۰۰پی‌تی-۱ای ارتقاء تدریجی سیستم اصلی اس-۳۰۰پی‌تی با استفاده از موشک جدید ۵وی۵۵کی‌دی و روش پرتاب سرد هستند. زمان راه‌اندازی سیستم به ۳۰ دقیقه کاهش یافت و بهینه‌سازی مسیر به ۵وی۵۵کی‌دی این امکان را داد که به بردی تا ۷۵ کیلومتر (۴۷ مایل) برسد.
انواع > اس-۳۰۰پی‌اس/پی‌ام (S-300PS/S-300PM)

اس-۳۰۰پی‌اس/اس و اس-۳۳۰پی‌ام/ام (روسی С-300ПC/С-300ПМ) با نام گزارش ناتو اس‌ای-۱۰بی گرامبل بی.
در سال ۱۹۸۵ معرفی شد و تنها نسخه ای است که تصور می شود به کلاهک هسته ای مجهز شده باشد. این مدل شاهد معرفی وسایل نقلیه مدرن TEL و سیار رادار و پست فرماندهی بود که همگی بر اساس کامیون MAZ-۷۹۱۰ ۸×۸ بودند.
این مدل همچنین دارای موشک های جدید 5V55R بود که حداکثر برد درگیری را به ۷۵ کیلومتر (۴۷ مایل)  افزایش داد و حالت هدایت رادار نیمه فعال (SARH) را معرفی کرد. رادار نظارتی این سامانه ها 30N6 نامگذاری شد. همچنین با این نسخه، تمایز بین TELهای خودکششی و یدک‌کشی معرفی شد. TEL بکسل شده 5P85T تعیین شده است. تلفن های تلفن همراه 5P85S و 5P85D بودند. 5P85D یک TEL "برده" بود که توسط یک TEL "master" 5P85S کنترل می شد. TEL "Master" به لطف ظرف بزرگ تجهیزات پشت کابین قابل شناسایی است. در TEL "slave" این منطقه محصور نیست و برای ذخیره کابل یا تایر زاپاس استفاده می شود.
انواع > اس-۳۰۰اف (S-300F)

مدل اس-۳۰۰اف امکان نصب بر روی کشتی‌ها را دارد و در سال ۱۹۸۴ ساخته شد. این مدل در اصل موشک متناسب با نیازهای نیروی دریایی روسیه بود که از سیستم پرتاب ۵وی۵۵آر‌ام استفاده می‌کند. سرعت آن ۴۶۸۰ کیلومتر در ساعت است و می‌تواند کلاهکی به اندازه کلاهک مدل اس ۳۰۰ پی ولی با بردی دو برابر (حدود ۹۰ کیلومتر) را با خود حمل کند. بیشینه سرعت آن ۶۱۲۰ کیلومتر در ساعت و طول خود موشک با کلاهک ۲۵/۷ متر است. کمترین برد آن هفت کیلومتر و سقف پروازش ۲۵ کیلومتر است و با سوخت جامد نیروی پیشرانش را تأمین می‌کند. یک سیستم راداری معروف به ریف روی آن نصب کردند که می‌تواند در یک زمان شش هدف را شناسایی کند و به آن‌ها هجوم برد.
این مدل همچنین دارای موشک های جدید ۵V۵۵R بود که حداکثر برد درگیری را به ۹۰ کیلومتر (۵۶ مایل) افزایش داد و حالت هدایت رادار نیمه فعال (SARH) را معرفی کرد. رادار نظارتی این سامانه ها ۳۰N۶ نامگذاری شد. همچنین با این نسخه، تمایز بین TELهای خودکششی و یدک‌کشی معرفی شد. TEL بکسل شده ۵P۸۵T تعیین شده است. تلفن های تلفن همراه ۵P۸۵S و ۵P۸۵D بودند. ۵P۸۵D یک TEL "برده" بود که توسط یک TEL "master" ۵P۸۵S کنترل می شد. TEL "Master" به لطف ظرف بزرگ تجهیزات پشت کابین قابل شناسایی است. در TEL "slave" این منطقه محصور نیست و برای ذخیره کابل یا تایر زاپاس استفاده می شود.
انواع > اس-۳۰۰پیامیو (S-300PMU) -

توسعه یک نوع مدرن برای صادرات، به نام S-300PMU (روسی: С-300ПМУ، نام گزارش ناتو SA-10C Grumble C  در سال ۱۸۹۵ تکمیل شد. نوع PMU با موشک های 5V55K (برد 45-47 کیلومتر (۲۸-۲۹ مایل)) و 5V55R (با برد ۷۵-۹۰ کیلومتر (۴۷-۵۶ مایل)) مورد استفاده قرار گرفت. رادارهای مورد استفاده برای مجموعه S-300PMU شامل رادار درگیری هدف 30N6 (ناتو: "Flap Lid")، رادار تشخیص ارتفاع پایین 76N6 (ناتو: "Clam Shell") و ST-68U (ناتو: "Tin Shield") بود. ) رادار جستجوی 3D.
به اضافه بر این، رادار 64N6 (ناتو: "Big Bird") به عنوان رادار جستجو در پست فرماندهی هنگ مورد استفاده قرار گرفت (یک هنگ S-300PMU معمولاً شامل سه باتری موشک بود).S-300PMU می تواند اهدافی با سطح مقطع راداری حداقل ۰.۲ متر مربع (۲.۲  فوت مربع) و حداکثر سرعت ۱۳۰۰ متر در ثانیه (۴۳۰۰ فوت بر ثانیه) در ارتفاعات بین ۲۵ متر (۸۲ فوت) تا ۲۷،۰۰۰ متر درگیر کند. (۸۹،۰۰۰ فوت). همچنین می تواند با اهداف سطحی در بردهای تا ۳۰ کیلومتر (۱۹ مایل) درگیر شود.
انواع > اس-۳۰۰اف‌ام (S-300FM)

مدل اس-۳۰۰اف‌ام در سال ۱۹۹۰ ساخته شد که باز هم مدلی برای نیروی دریایی بود. بسیار مدرن و پیشرفته بود. بیشینه سرعت آن به ۱۰ هزار کیلومتر در ساعت می‌رسد، وزن آن ۱۴۸۰ کیلوگرم است و این تفاوت بیش از هزار کیلوگرمی را می‌توان در وضعیت نیروهای پیشران این موشک دانست. طول آن ۵/۷ متر، قطرش ۵۲/۰ متر و فاصله دوسر بالچه‌های عقب ۰۳/۱ متر است. برد آن ۹۰ کیلومتر است و می‌تواند ۱۵۰ کیلوگرم کلاهک را با خود حمل کند. بیشینه سرعتی معادل ۷۵۶۰ کیلومتر در ساعت دارد که در ارتفاع ۲۵ هزارمتری پرواز می‌کند.
انواع > اس-۳۰۰وی (S-300Y)

اس-۳۰۰وی که با نام ناتو سام-۱۲ گلادیاتور یا جیانت شناخته می‌شود، برخلاف مدل‌های دیگر در کارخانه آنتی تولید می‌شود. این مدل بر روی یک خودرو شنی‌دار نصب می‌شود که مشابه شاسی نفربر ام‌تی‌ال‌بی است. به همین دلیل قابلیت تحرک این سیستم در خارج از جاده بسیار بیشتر از انواع دیگر است. این سیستم برای نیروی زمینی ساخته شده (وی مخفف وویسکا به معنی نیروی زمینی است) تا به عنوان دفاع هوایی خط اول جایگزین سام-۴ شود. در این سیستم تأکید بیشتری بر روی دفاع ضدبالستیک شده و یک رادار مخصوص برای درگیری با موشک‌های بالستیک برای این سیستم تهیه شده‌است.