مکتب قزوین
پیدایش

در مورد چگونگی به وجود آمدن مکتب نگارگری در قزوین و راه یافتن این هنر به شهر قزوین باید به زمان سلطنت شاه اسماعیل رفت. شاه اسماعیل در سال ۹۰۶ ه‍.ق پس از شکست دادن آق‌قویونلوها تبریز را به پایتختی برگزید. کتابخانهٔ سلطنتی آق‌قویونلوها در اختیار او قرار گرفت و هنرمندانی که در کتابخانهٔ آق‌قویونلوها کار می‌کردند به خدمت او در آمدند.
شاه اسماعیل آن‌ها را به ادامهٔ کارهای هنری که در دست داشتند، واداشت. یکی از هنرمندان برجستهٔ مکتب تبریز، سلطان محمد تبریزی بود که به خدمت شاه اسماعیل درآمد و از این زمان به بعد یکی از پایه‌های محکم مکتب تازه‌بنیاد تبریز دورهٔ صفوی شد.
شاه اسماعیل در سال ۹۱۶ ه‍.ق به هرات حمله برد و آنجا را به تصرف خود درآورد و سنت و دستاوردهای غنی و شکوهمند مکتب هرات دورهٔ تیموری را به ارث برد. او از قرار معلوم برخی از آثار نفیس و کتاب‌های ارزشمند مکتب هرات را به تبریز منتقل کرد.
شاه اسماعیل سپس فرزند دو سالهٔ خود تهماسب میرزا را همراه یکی از امیران قزلباش، حاکم هرات کرد. تهماسب میرزا در هرات زیر نظر استادان برجسته به فراگیری نقاشی و خطاطی پرداخت. او پس از گذراندن هشت سال در هرات به تبریز بازگشت و در سال ۹۳۰ ه‍.ق به سلطنت رسید. ظاهراً او همراه خود شماری از هنرمندان مکتب هرات از جمله کمال‌الدین بهزاد را به تبریز آورد. شاه اسماعیل در سال ۹۲۸ ه‍.ق فرمان کلانتری کتابخانه را به نام بهزاد صادر و او را سرپرست کتابخانهٔ سلطنتی کرد.
شاه تهماسب که شیفتهٔ نقاشی و خطاطی بود پس از رسیدن به سلطنت به حمایت از این هنرها پرداخت و هنرمندان زیادی از مکتب هرات و ترکمان را در پروژه‌های شکوهمند کتاب آرایی به کار گرفت و بدین ترتیب آثار مکتب تبریز دورهٔ صفوی پدیدار شد و مکتب تبریز که یکی از مکاتب درخشان هنر نگارگری ایران است شکل نهایی خود را پیدا کرد و آثار شکوهمندی چون شاهنامهٔ شاه تهماسبی و خمسهٔ نظامی شاهی را تولید کرد.
در سال ۹۵۵ ه‍.ق شاه تهماسب به قدرت رسید. او مرکز حکومت صفویان را از تبریز به قزوین منتقل ساخت.
با انتقال پايتخت به شهر قزوين كه در سال 962 هـ.ق به طور قطع صورت گرفت، دوران تازه‌اي در حيات سياسي اين شهر آغاز گشت، هر چند به نظر مي‌رسد بحث انتقال پايتخت به قزوين اندكي پيش از آن تاريخ 955 هـ.ق مورد توجه بوده است. به اين دليل شاه دستور ساختن دولتخانه‌ي جديد را در اين شهر داده بود. سرانجام در 14 صفر 984 هـ.ق / مه 1576 م شاه طهماسب در گذشت در حالي كه نظرش را در مورد جانشين‌اش به كسي نگفته بود.. اما 9 روز پس از وفات پدر خواهان پسر ديگر “اسماعيل ميرزا” كه به امر پدرش طهماسب در قراباغ در قلعه قهقهه محبوس بود، در قزوين جمع شدند و در مسجد آن شهر به نام وي خطبه خواندند.شاه اسماعيل دوم جانشين شاه تهماسب تصميم گرفت كه اعتبار گذشته را تجديد كند، از اين رو به گردآوري كاركنان لايق و هنرمندان گوناگون براي كتابخانه همت گماشت.با اين همه از شاه اسماعيل دوم يكي دو كار پسنديده نيز سرزده كه يكي از آنها احياي كارگاه هنري دربار و حمايت از شاعران و موسيقدانان دربار صفوي بود. (كن باي، 1386، 83) حكومت كوتاه مدت شاه اسماعيل دوم اجازه حمايت بيشتر از هنرها را به او نداد و در اين جريان هنرمندان متفرق شده در تلاش دو چندان ساختار مصور شاهنامه‌اي را به نام شاهنامه شاه اسماعيل دوم را شروع كردند كه بامرگ او به اتمام نرسيد.سلطان محمد خدابنده، جانشين اسماعيل دوم، از جمله افرادي بود كه از جانب وي احساس خطري نمي كرد. هر چند كه او پسر بزرگ شاه طهماسب بود. ولي به لحاظ كوري چشمانش (به نظر مي‌رسد آب مرواريد داشته) ، فردي شايسته به سلطنت نبود.در سال 994 ه.ق بخشهايي از خراسان كه از نفوذ ازبكها مصون مانده بودند، از والي مشهد، مرشد علي قلي خان اوستاجلو و پسر جوان شاه، شاهزاده عباس، حمايت كردند.با جلوس شاه عباس در سن شانزده سالگي در 14 ذيقعده 995 هـ.ق / اكتبر 1587م)  در قزوين حكومتي جديد پا گرفت.با اين وصف دوره پايتختي قزوين و تمام پستي و بلنديهاي تاريخ ، سياسي و هنري با تغيير پايتخت به اصفهان به اعتبار بالايي رسيد و دوره 52 ساله پايتختي قزوين در سال 1006 هجري كلاً تمام گرفت و بعد از اين ما شاهد تاريخ و فرهنگ و هنري تكامل يافته در حوزه معماري، كتاب آرايي و نقاشي ديواري و ديگر هنرها در اين زمان هستيم.حكومت شاه عباس در ايران با شكوفايي فرهنگي آن مقارن بود. در اين زمان در مدت كوتاه خود در قزوين حمايت خود را از هنرمندان دريغ نكرد و احياي دوباره مكتب‌خانه شاهي به طور مسنجم همچون زمان شاه طهماسب از سر گرفته شد و شكل‌گيري نسخ خطي همچون شاهنامه شاه عباس در اين مكتب بود كه بايد به آن اشاره كرد.