عملیات مارس
پیش‌زمینه

عملیات تایفون، تهاجم پاییزه ورماخت جهت سلطه بر مسکو، پایتخت شوروی، از اوایل ماه اکتبر سال ۱۹۴۱ آغاز شد. در ابتدا طی دو محاصره عمده در مناطق ویازما و بریانسک حول هشت ارتش میدانی، دو جبهه غربی و ذخیره شوروی تقریباً منهدم و آسیب شدیدی به جبهه بریانسک آن وارد شد. در این زمان، نیروی ورماخت همچنان ۳۰ تا ۷۰ کیلومتر با مرکز مسکو فاصله داشتند. در همین حال، آغاز فصل گل‌آلود شدن راه‌ها (راسپوتیتسا) و بارش برف به شدت گریبان‌گیر مهاجمان شد. این بارندگی بزرگ‌ترین مزیت آلمانی‌ها یعنی تحرک را از آن‌ها گرفت و بلیتس‌کریگ، رزم برق‌آسای ورماخت، را زمین‌گیر کرد. شوروی از میانه ماه اکتبر شروع به انتقال نیرو از شرق روسیه به مناطق غربی کرد. ترکیب این قوا و آرایش‌های تازه تشکیل شده، تا انتهای ماه نوامبر نیروی ذخیره‌ای با ۵۸ لشکر برای شوروی ایجاد نمود. ضد حمله گسترده ارتش سرخ به کمک این آرایش‌ها از روز ۵ دسامبر آغاز شد و با مبارزه سنگین یک‌ماهه دشمن را ۱۰۰ تا ۲۴۰ کیلومتر عقب راند و پایتخت را از سایه تهدید آن‌ها خارج ساخت. نیروهای آلمانی در این درگیری‌ها متحمل تلفات سنگینی شدند و گروه ارتش مرکز ورماخت در آستانه فروپاشی قرار گرفت. با وجود موفقیت‌های عمده تاکتیکی و رخنه در مواضع دفاعی ورماخت در برخی نقاط، به هر صورت ارتش سرخ قادر به حصول هدف راهبردی نهایی خود در محاصره و انهدام گروه ارتش مرکز ورماخت نشد. با افزایش مقاومت نیروهای آلمانی، تا ماه ژانویه سال ۱۹۴۲، شوروی به مرور دست بالا را از دست داد و تهاجم آن، با گرفتاری به مشکلات فرماندهی و تدارکاتی، رفته‌رفته در نهایت متوقف شد و گروه ارتش مرکز ورماخت خط مقدم خود را در خط رژف–غرب استاریتسا–یوخنوف–سوچینیتسچی–بلیوف–چرن، بسیار شرق‌تر از حدود پیش‌بینی شده توسط شوروی، تثبیت کرد.
اوایل بهار سال ۱۹۴۲ فرماندهی‌های عالی آلمان و شوروی به دنبال پس گرفتن ابتکار عمل و دستیابی به اهداف راهبردی بودند که در سال ۱۹۴۱ محقق نشده بود. آلمانی‌ها تصمیم گرفتند تهاجم تابستانه خود را به دنبال دستیابی به منابع نفتی، متوجه بخش‌های جنوبی شوروی بکنند. با این حال، ژوزف استالین و فرماندهی عالی شوروی بر این عقیده بودند که آلمان همچنان قادر به اجرای عملیات‌های تهاجمی گسترده‌ای دو محور راهبردی، به احتمال زیاد در ناحیه مسکو و در جنوب، خواهد بود. نگرانی این افراد بیشتر معطوف بر محور مسکو بود که هفتاد لشکر آلمانی در آن عمل می‌کردند. استالین معتقد بود حمله پیش‌دستانه شوروی آلمانی‌ها را در میانه فرایند استراحت و بازسازی بهاره، غافلگیر خواهد کرد. ارتشبد گئورگی ژوکوف، فرمانده جبهه غربی شوروی، نیز تا حدودی با این نظر موافق بود. به هر صورت استالین پیشنهاد ژوکوف برای اجرای این تهاجم پیش‌دستانه در ناحیه مسکو را در این زمان رد کرد. در نهایت ارتش سرخ موظف به اجرای یک «دفاع راهبردی فعال» محلی در چندین نقطه از خط مقدم از جمله ناحیه خارکوف شدند. بر این مبنا، ارتش سرخ میانه ماه مه یک تهاجم خسارت‌بار و بی‌نتیجه در جنوب خارکوف «دقیقاً به زیر دندان» تجمع نیروهای آلمانی صورت داد که به از دست رفتن صدها هزار نفر از نیروها و مقادیر زیادی از تجهیزات آن منجر شد. پس از باز شدن راه، آلمانی‌ها از اواخر ماه ژوئن عملیات خود در نواحی جنوبی موسوم به «مورد آبی» را آغاز کردند و در عرض چند روز به رود دن رسیدند. در پی این موفقیت پس از چرخش به سمت جنوب، ورماخت پیشروی همزمانی به سمت قفقاز و استالینگراد صورت داد.
در همین حال جبهه‌های کالینین و غربی شوروی برای منحرف کردن نیرو و منابع آلمانی‌ها از نبرد استالینگراد ماه‌های ژوئیه و اوت حملاتی علیه گروه ارتش مرکز ورماخت در ناحیه رژف ترتیب دادند. به هر صورت با وجود حصول برخی موفقیت‌ها، با وارد آمدن تلفات گسترده به طرفین، آلمانی‌ها با دریافت مقداری نیروی کمکی به زحمت قادر به متوقف ساختن این حملات دشمن شدند.