فرگشت انسان
سردهٔ انسان > انسان خردمند امروزی

انسان خردمند امروزی از حدود ۲۵۰٬۰۰۰ هزار سال پیش تاکنون می‌زیسته است. بین ۴۰۰٬۰۰۰ هزار سال پیش تا دومین دورهٔ بین یخبندانی در اواسط دورهٔ پلیستوسن، حدود ۲۵۰٫۰۰۰ هزار سال پیش، با پیدایش روند افزایش حجم جمجمه و پیشرفت در ساخت ابزار سنگی، زمینه برای فرگشت انسان خردمند امروزی از انسان راست‌قامت مهیا شد. شواهد مستقیم نشان می‌دهد که گروهی از انسان‌های راست‌قامت ابتدا به خارج از آفریقا مهاجرت نمودند و باقی آنان که در آفریقا مانده بودند منجر به پیدایش انسان خردمند امروزی شدند. مهاجرت‌های بعدی انسان خردمند امروزی در سطح قارهٔ آفریقا و به خارج از آن سرانجام باعث شد تا این گونه به تدریج جایگزین گونه‌های دیگر انسان راست‌قامت (مانند انسان نئاندرتال و انسان‌تبار دنیسووا) شود که زودتر به خارج از آفریقا کوچ کرده بودند. از این نظریه مهاجرت و پیدایش انسان امروزی غالباً با عنوان نظریهٔ «خروج از آفریقا» یاد می‌شود. به هر حال شواهد موجود نفی‌کنندهٔ فرگشت در نواحی مختلف یا برخی‌آمیزش‌های انسان خردمند امروزی پس از مهاجرت به سرزمین‌های جدید با جمعیت‌های انسانی موجود در آن سرزمین‌ها نیست. این موضوع هم‌اکنون یک بحث داغ در علم دیرین‌مردم‌شناسی است.
پژوهش‌های اخیر ثابت کرده است که انسان‌ها از نظر ژنتیکی بسیار یکدست هستند یا به عبارت دیگر دی‌ان‌ای افراد مختلف در انسان بیشتر از حد معمول در سایر گونه‌ها به یکدیگر شبیه است. این امر را می‌توان ناشی از فرگشت نسبتاً جدید در انسان یا ایجاد یک گلوگاه جمعیت حاصل از بلایای طبیعی همچون فوران آتشفشان توبا دانست. به هر حال در انسان‌های خردمند امروزی نیز ویژگی‌های ژنتیکی مشخص در هر جمعیت وجود دارد که عمدتاً ناشی از مهاجرت گروه‌های کوچک از انسان خردمند امروزی در طول زمان به مناطق دارای شرایط آب و هوایی جدید می‌باشد. این خصوصیات تطابق یافته با محیط با اینکه بخش کوچکی از ژن انسان را تشکیل می‌دهد ولی شامل ویژگی‌های مختلف بیرونی همچون رنگ پوست و شکل بینی و ویژگی‌های درونی مانند قابلیت تنفس مؤثرتر در ارتفاعات، می‌گردد.
انسان خردمند ایدالتو زیرگونه‌ای منقرض شده از انسان خردمند امروزی است که در حدود ۱۶۰٬۰۰۰ سال پیش در اتیوپی می‌زیسته است.
| گونه | دوران زیست (میلیون سال پیش) | محل زندگی | قد فرد بالغ (متر) | وزن فرد بالغ (کیلوگرم) | ظرفیت جمجمه (۳ cm) | سنگواره‌های موجود | تاریخ اکتشاف و تاریخ نامگذاری گونه (سال میلادی) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| انسان گاتنگی | ۰٫۶–۲ | آفریقای جنوبی | ۱٫۰ |  |  | ۱ نمونه | ۲۰۱۰٫۲۰۱۰ |
| انسان ماهر | ۱٫۴–۲٫۳ | آفریقا | ۱–۱٫۵ | ۳۳–۵۵ | ۵۱۰–۶۶۰ | بسیار | ۱۹۶۴٫۱۹۶۰ |
| انسان کارورز | ۱٫۲۵–۱٫۸ | شرق و جنوب آفریقا | ۱٫۹ |  | ۷۰۰–۸۵۰ | بسیار | ۱۹۷۵ |
| انسان رودولفی | ۱٫۹ | کنیا |  |  |  | ۱ جمجمه | ۱۹۸۵٫۱۹۷۲ |
| انسان راست‌قامت | ۰٫۲–۱٫۸ | آفریقا، اوراسیا (جاوه، هند، چین، قفقاز) | ۱/۸ | ۶۰ | ۸۵۰–۱۱۰۰ | بسیار | ۱۸۹۲٫۱۸۹۱ |
| انسان پیشگام | ۰٫۸–۱٫۲ | اسپانیا | ۱/۷۵ | ۹۰ | ۱۰۰۰ | ۲ نمونه | ۱۹۹۷ |
| انسان هایدلبرگی | ۰٫۳۵–۰٫۶ | اروپا، آفریقا، چین | ۱٫۸ | ۹۰ | ۱۱۰–۱۴۰۰ | بسیار | ۱۹۰۸ |
| انسان سپرانن سیس | ۰٫۳۵–۰٫۵ | ایتالیا |  |  | ۱۰۰۰ | ۱ کاسهٔ جمجمه | ۲۰۰۳٫۱۹۹۴ |
| انسان رودزیایی | ۰٫۱۲–۰٫۳ | زامبیا |  |  | ۱۳۰۰ | تعداد کمی | ۱۹۲۱ |
| انسان نئاندرتال | ۰٫۰۳–۰٫۳۵ | اروپا، غرب آسیا | ۱٫۶ | ۷۰–۵۵ | ۱۲۰۰–۱۹۰۰ | بسیار | ۱۸۶۴٫۱۸۲۹ |
| انسان خردمند امروزی | ۰٫۲ تاکنون | سراسر جهان | ۱٫۴–۱٫۹ | ۱۰۰–۵۰ | ۱۰۰۰–۱۸۵۰ | در حال زیست | - ۱۷۵۸٫ |
| انسان خردمند ایدالتو | ۰٫۱۵–۰٫۱۶ | اتیوپی |  |  | ۱۴۵۰ | ۳ جمجمه | ۲۰۰۳٫۱۹۹۷ |
| انسان فلورسی | ۰٫۰۱۲–۰٫۱۰ | اندونزی | ۱٫۰ | ۲۵ | ۴۰۰ | ۷ نمونه | ۲۰۰۴٫۲۰۰۳ |
| انسان‌تبار دنیسووا | ۰٫۰۴ | سرزمین آلتایی |  |  |  | ۱ نمونه | ۲۰۱۰ |