منطقه ۱ شهرداری شیراز
روند شکل‌گیری، گسترش و تحولات کالبدی منطقه

قبل از سال ۱۳۰۰
پایه‌های اولیه گسترش کالبدی منطقه یک از زمان اتابکان فارس آغاز گردید. هرچند در این زمان تغییر و تحول در ساختار کالبدی شهر بین دروازه‌ها صورت گرفته و به غیر از ایجاد چند عنصر در محدوده فعلی منطقه، توسعه کالبدی و به تبع آن افزایش عملکردهای شهری براساس مرکزیت بازار در همان محدوده شهر قدیم باقی مانده، اما به جهت شرایط مساعد اقلیمی تمایل به گسترش در جهت شمال و شمال غرب را در این دوران می‌توان مشاهده کرد.
در این دوران روستاهایی در حاشیه شهر و در محدوده فعلی منطقه یک شکل گرفتند که هسته‌های اولیه جمعیتی را درمنطقه پایه‌گذاری نمودند. این روستاها عبارتند از:
کوشک نصرا… میرزا، رحمت آباد، ابیوردی، ده کُره، تلخداش، قصردشت و …
دوران پهلوی اول (۱۳۲۰تا۱۳۰۰)
توسعه کالبدی به معنای توسعه فضای واقعی در منطقه از زمان پهلوی اول آغاز گردید. در این زمان ساختار سنتی توسعه شهر جای خود را به گسترش شهرنشینی و نوسازی شهرها داد که نتیجه تحولات اجتماعی و اقتصادی بوده است. این روند همراه با رشد کند ۲ درصدی جمعیت، به توسعه عملکردهای شهری و توسعه کالبدی منجر گردید.
دراین دوران عناصر شهری که تا این زمان روی محور بازار متمرکز بودند، بر محور زند تمرکز یافتند و با گسترش بافتهای مسکونی جدید به سمت شمال غرب و توسعه معابر شهری جهت سهولت تردد اتومبیل‌ها و احداث میدان‌ها، وسعت شهر از سمت منطقه یک افزایش پیدا نمود و نظام شبکه بندی به واسطه خیابان‌ها و کوچه‌های وسیع و منظم و خانه‌های دارای فضاهای کافی از بخشهای دیگر کاملاً متمایز شد. در فرایند این تحولات اقشار جدید مرفه جامعه از بافت قدیم شهر مهاجرت نموده و در اطراف خیابان زند تا میدان ستاد ساکن گردیدند.
دراین زمان بافت میانی منطقه شروع به رشد نمود، ولی به لحاظ اقتصادی همچنان بازار نقش تعیین‌کننده را در اقتصاد شهر دارا بوده است. توسعه کمی و تغییر ساختار کالبدی در این مقطع به کندی صورت گرفته و به جز حدود ۱۰ درصد از مساحت منطقه بقیه اراضی به اراضی بایر، باغها، اراضی کشاورزی و روستاها اختصاص داشته است.
دوران پهلوی دوم (۱۳۵۷ تا ۱۳۲۰)
در این دوران تغییرات زیادی در ساختار کالبدی رخ داد و چارچوب استخوان‌بندی اصلی منطقه یک در این مقطع شکل گرفت. توسعه‌های جدید مسکونی منطقه که همچنان جایگاه اقشار مرفه بود، در اطراف باغ ارم، خیابان قصردشت و باغ عفیف آباد تشدید شد و بافتهای میانی منطقه جایگاه اقشار متوسط گردید. با رواج وسایل نقلیه جدید ضرورت تغییرات کالبدی دیگر مثل توسعه معابر، آسفالت خیابانها، ایجاد پارکینگ و … در منطقه مطرح گردید و در فرایند این تغییرات، فضاهای شهری جدید با عملکردهای مختلف ایجاد شد. در اطراف خیابان قصردشت که تنها مسیر تردد برون‌شهری به سمت سپیدان و یاسوج بود، توسعه‌های مسکونی صورت گرفت و بعضی از روستاهای حاشیه ای از جمله قصردشت، ابیوردی، رحمت آباد و کوشک نصرا… میرزا به محله‌های شهری پیوستند و به تدریج روند مسکونی شدن باغهای قصردشت آغاز گردید.
در فرایند این تحولات و با افزایش نرخ رشد جمعیت زمینه ایجاد بافتهای ناهمگون شهری در منطقه به وجود آمد و عناصر کم و بیش ناسازگار در کنار هم قرار گرفتند. توسعه کمی منطقه در این دوران شدت بیشتری یافت و نیمی از مساحت فعلی منطقه را دربرگرفت.
دوران بعد از انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ تا اکنون)
در ادامه روند توسعه به سمت شمال غرب، منطقه یک شهرداری در این مقطع کاملاً شکل گرفت، مرز منطقه به صورت فعلی از سال ۱۳۷۵ به بعد تثبیت گردید و یکی از اصلی‌ترین مناطق ۸ گانه شهرداری شیراز به وجود آمد. نرخ رشد جمع یت شهر در این دوران (۵۵ ۴۵) از ۷/۴ درصد به ۱/۷ درصد (۶۵ ۵۵) رسید و این افزایش جمعیت برروی توسعه کالبدی منطقه و شهر اثر چشمگیری برجای گذاشت.
توسعه‌های مسکونی و همراه با آن افزایش عملکردهای غیر مسکونی، توسعه کالبدی منطقه را فراتر از محدوده باغهای قصردشت کشاند و مرز منطقه تا حد جنوب شرقی خیابان معالی آباد گسترش یافت. در این زمان معضل هجوم ساخت و سازهای مسکونی به باغهای قصردشت ادامه یافت و تمامی روستاهای موجود منطقه در بافت شهری ادغام شدند و محله‌های ناهمگون با بافت نوساز پیرامون خود را تشکیل دادند.
عوامل و عناصر مؤثر در تحولات کالبدی منطقه
عناصر مهم منطقه قبل از ۱۳۰۰
به دستور سلطان اوزون حسن در سال ۸۷۵ هجری در قریه قصردشت، درشمال غربی شیراز، مسجدی به دست رئیس احمد ساخته شد که به مسجد بردی معروف است.
در زمان کریم خان پایه اساسی گسترش و توسعه شهر به سمت غرب و شمال گذاشته شد که عناصر مهم این دوره به قرار زیر است:
انتقال آب رکن آباد از سمت دروازه قرآن به سوی باغ‌های قصردشت
احداث خیابانی عریض از چهارراه زند کنونی تا فلکه استانداری
تغییر جهت رودخانه خشک به وسیله سد بندی درکناره‌های آن به طرف شمال و افزایش حد شمالی شهر
ترویج باغ سازی در دوران قاجار
به فرمان نظام الدوله صاحب اختیار، هر یک از اعیان فارس در خارج از دروازه باغ شاه اقدام به احداث باغ نمودند.
به دستور ناصرالدین شاه باغ ارم درشمال رودخانه خشک احداث گردید.
در سال ۱۲۸۴ هجری میرزا علی محمدخان قوام الملک باغ عفیف آباد را احداث و با خرید قنات‌های قصرقمشه از آنها برای آبیاری باغ مذکور استفاده نمود.
عوامل و عناصر مؤثر در تحولات کالبدی در این دوران
با بررسی عناصر مهم ایجاد شده در منطقه در این دوران (که خارج از محدوده شهر قدیم صورت گرفته)، می‌توان گفت که، اقلیم و شرایط مساعد آب و هوا نقش بسزایی درتعیین سمت و سوی توسعه داشته است. باغ‌های زیادی در این محدوده برپا گردیدند که از این رهگذر همراه با احداث قنات‌ها گذرهای جدید نیز احداث شدند و مراکز سکونتی روستایی پیرامون خود را شکل دادند.
هرچند توسعه کالبدی در این مقطع پا را فراتر از محدوده بافت قدیم شهر نگذاشت، ولی زمینه‌های لازم را جهت توسعه‌های بعدی درمنطقه فراهم کرد.
عناصر مهم منطقه در دوران پهلوی اول
خیابان زند، ستون فقرات اصلی استخوان‌بندی شهر شیراز و منطقه یک شهرداری، در سالهای حاکمیت نظام الملک (حسین خان مقدم مراغه ای) مانند چهارباغ اصفهان مشجر و باغچه بندی شد و سپس در سال ۱۳۰۹به خیابانی عریض مبدل گشت.
به لحاظ اهمیت استراتژیک شهر در منطقه فارس، پادگان‌های مهم (باغ تخت، زرهی و هنگ ۲۸) در منطقه مستقر شدند.
کاربری‌های مهم در مقیاس شهر و منطقه از جمله: ساختمان‌های شهرداری، استانداری و … بر روی محور زند قرار گرفتند.
بیمارستان ارتش در چهارراه باغ تخت احداث شد.
عناصر مهم منطقه در دوران پهلوی دوم
احداث تأسیسات آب لوله‌کشی توسط محمد نمازی
احداث بیمارستان نمازی توسط محمد نمازی درباغ کفشگر
احداث دانشکده پزشکی در سال ۱۳۲۸ به کوشش دکتر ذبیح قربان
ایجاد دانشگاه شیراز
تأسیس سازمان صدا و سیما
قرارگیری راسته‌های مهم تجاری و اداری در خیابانهای اصلی منطقه
استقرار پادگانهای مهم نظامی در منطقه (از جمله هوابرد، شماره ۴ و …)
احداث پارک شهر
احداث ساختمان هلال احمر در خیابان کریم خان زند
احداث بیمارستان معلولان (چمران)
احداث بیمارستان سعدی، ارتش و پوستچی
احداث هتل بزرگ شهر (هتل پنج ستاره کورش)
احداث سینما سعدی در خیابان قصردشت
استقرار مراکز مهم اداری و نظامی (ستادی) در فلکه ستاد
احداث پل‌های حر، باغ صفا و پل بیمارستان نمازی
عناصر مهم منطقه در دوران بعد از انقلاب
احداث ساختمان جهاد کشاورزی برروی محور آزادی
احداث مجتمع‌های تجاری برروی محور آزادی
احداث کتابخانه دانشگاه درخیابان زند
استقرار اداره کل صنایع روبه روی بیمارستان سعدی
استقرار هتل‌های بزرگ سه ستاره به بالا مانند پارسیان، رودکی و پارس برروی محور زند
استقرار صدها واحد خدماتی تجاری و خدمات غیرانتفاعی (مدارس غیرانتفاعی) برروی پهنه بین شمال و جنوب زند تا شمال قصردشت
انتقال ساختمان سازمان مسکن و شهرسازی به خیابان ستارخان
احداث بیمارستان دنا در حاشیه باغهای قصردشت
احداث اداره کل منابع طبیعی استان در فلکه مطهری
احداث پارک خلدبرین و ساختمان شهرداری درخیابان خلدبرین
بهسازی باغ عفیف آباد و جداسازی آن از بخش پادگان به عنوان یک عنصر مهم تاریخی تفریحی
پارک قدوسی
پارک کوهبر
پارک بنفشه
پارک کوثر
پارک هنر ۱ و ۲