اسماعیل نوری‌علا
عقاید و نظریات

اسماعیل نوری‌علا در زمان حکومت پهلوی از مخالفان و مبارزان با گرایش به تفکرات چپ بود و در جریان انقلاب ۱۳۵۷ مستقیماً از انقلاب اسلامی و شخص سید روح‌الله خمینی حمایت کرد. در ۱۰ آذرماه ۱۳۵۷ امیر پیشداد، مولود خانلری، حسین ملک و حسین مهدوی نامه‌ای را با عنوان «نامه سرگشاده به همه مبارزان جنبش مردم ایران» منتشر کردند که در آن سعی کرده بودند با نگاهی سکولار دربارهٔ روی کار آمدن یک حکومت دینی در ایران هشدار دهند و تردیدها و سئوال‌هایی را که نسبت به جهت‌گیری دینی و نقش روحانیون در مسیر انقلاب داشتند مطرح کنند. در کمتر از دو هفته، نوری‌علا مقاله‌ای با عنوان «اسلام واقعی که بت می‌شکند، نه آن‌که بت می‌آفریند» خطاب به این اشخاص و روشنفکران سکولار نوشت و آن را برای احمد شاملو، که در آن وقت سردبیر مجله ایرانشهر بود فرستاد و شاملو نیز این جوابیه را عیناً در تاریخ ۲۳ آذر ۱۳۵۷ در هفته‌نامه ایرانشهر به چاپ رساند. او در این مقاله از دینی به نام «اسلام واقعی» سخن گفت و آن را متفاوت از اسلامی که روحانیون معرفی می‌کنند دانست. او انقلاب اسلامی را «جنبش مردم ایران» و روح‌الله خمینی را «امام تشیع»، «منتخب مردم»، «پدیده‌ای تازه و دلگرم کننده در تاریخ تشیع» و «امام کفن‌پوش کربلا» نامید. او آورده بود:
«امام خمینی پدیده‌ای تازه و دلگرم‌کننده در تاریخ تشیع است. او رهبر سیاسی جنبش است، جنبشی که تعریفی جز برانداختن ظلم و تقلید کورکورانه و شکستن بت‌های دیکتاتوری سیاسی و مذهبی ندارد … امام خمینی را مردم انتخاب کرده‌اند؛ به جهت اینکه در عین علم به احکام شرع، به مقام ارشدیت نیز رسیده است. او در پی آن نیست تا قشر روحانیت را حاکم بر سرنوشت ما کند، بلکه در پی آن است تا ما را از دیکتاتوری همه اقشار حاکم و خواستار اطاعت کورکورانه برهاند … رهبری مردم شیعه باید از آن کسی باشد که امام کفن‌پوش کربلا را در پیش روی دارد. جز این هر رهبری حتی در اوج محبوبیت یکشبه در بایگانی تاریخ مطول ما مدفون خواهد شد. پس باکی نیست اگر جنبش مردم ایران ماهیتی سیاسی–مذهبی دارد، این در واقع ذات طبیعی هر جنبش توده‌ای در مشرق زمین است. ملت ایران خواستار حکومت علماء نیست بلکه خواستار حکومت اسلامی است مگر ما فراموش کرده‌ایم که شاه سلطان حسین هم عالم به علم مذهبی بود؟ نه! ما خواستار حکومت هیچ شاه سلطان حسینی نیستیم و از همین روی از طرح مسئله حکومت اسلامی در ایران نباید باکی داشته باشیم، چرا که اکنون ایرانیان خواستار آن اسلام واقعی‌اند که بت می‌شکند، نه آنکه بت می‌آفریند. آن اسلام که زاینده زینب هاست نه آن اسلام که حرمسراهای شاهان صفوی را پر کرده بود. طلاب دینی دانشجویان حقوق دینی‌اند و فقها و مجتهدین حقوقدانان‌اند و نه بیش، و امام خمینی چه برنامه‌هایی ارائه داده جز بازگشت به ایران و انجام انتخابات آزاد و برقراری حکومت مردم بر مردم؟ این تفاوت اوست با آن روحانیتی که خواستار اجرای قانون اساسی است صرفاً برای به دست آوردن حق وتو با فرستادن پنج نماینده به مجلس. خلاصه اینکه خلط دینی بودن جنبش مردم ایران با رهبری سیاسی قشر روحانیت نباید موجب پیدایش سوء تفاهم شود. اگر اراده مردم ایران مطرح است، این مردم چنین می‌خواهند. حکومتی اسلامی یعنی حکومت مردم بر مردم با تکیه بر مبانی مترقی حقوق اسلامی و تشیع سرخ علوی … آیت‌الله خمینی اکنون از پشتیبانی کامل ملت ایران برخوردار است پس می‌تواند به کمک افراد مورد اعتماد خود – که خود بخود مورد اعتماد مردم ایران هم خواهند بود – به آفریدن سازمان‌های رهبری سیاسی دست زند…»
پس از انقلاب اسلامی، نوری‌علا برای چند سال در ایران ماند و حتی در سال ۱۳۵۸ سمت‌هایی هم مانند مشاور برنامه‌ریزی صدا و سیما داشت. اما در سال ۱۳۶۱ به انگلیس رفت و بلافاصله به جمع مخالفان و فعالان سیاسی سیاسی نظام جمهوری اسلامی پیوست. او همواره خودش را یک جمهوری‌خواه معرفی کرده و طرفدار نظام فدرالیسم در ایران است و حتی تعهد به حفظ تمامیت ارضی ایران را کافی نمی‌داند. حسن بهگر در گفتاری با نام «فدرالیسم سبز و نو هم به بازار آمد» تفکرات نوری‌علا را به سخره گرفته است.
از دهه ۲۰۰۰ میلادی، اسماعیل نوری‌علا با یک چرخش از گرایش‌های فدرالیسم خود کوتاه‌تر آمده و با تأکید بر عبارات جدیدی چون «ملت ایران»، «یک کشور–یک ملت» و «شکوه تاریخ ایران باستان» به جمع ملی‌گرایان وارد شد. وی از همان ابتدا از مخالفان رضا پهلوی و طرفدارانش بود. نوری‌علا در مصاحبه‌ای با شهرام همایون در سال ۲۰۱۸، رضا پهلوی را «رانت‌خوار» و «فاقد شایستگی‌های شخصی» توصیف کرد. با این وجود در سال‌های اخیر، این بار به جمع هواخواهان رضا پهلوی و سلطنت‌طلبان پیوسته است.
او در ۲ فروردین ۱۴۰۰، در گفتاری با عنوان «رضا پهلوی در قامت یک شورشی؟» به تمجید از رضا پهلوی پرداخت و او را «کاوه ضحاک شکن» نامید. نوری‌علا در ۵ بهمن سال ۱۴۰۱ به کمپین من وکالت می‌دهم پیوست و به رضا پهلوی وکالت داد؛ اما گفت که عریضه وی را امضا نخواهد کرد. همچنین در فروردین ۱۴۰۳، نامه‌ای با موضوع «محوریت رضا پهلوی در مبارزه برای گذر از جمهوری اسلامی» منتشر کرد و ضمن تأکید بر جمهوری‌خواه بودن خود تمام گرایش‌های پیشین خود را منکر شد و نوشت: «برای برانداختن حکومت اسلامیِ مسلط بر ایران و مستقر ساختن حکومتی سکولار و دموکرات در ایرانی محفوظ مانده از هر تعرض و تهاجمی به تمامیت ارضی‌اش و برای ملت متکثر اما یکپارچهٔ ایران، آن هم در ظل مفهوم شناخته شده بین‌المللی «یک کشور–یک ملت»، در سال جدید وارد فاز بسیار مهم و جدیدی شده است که در قله آن شخص شاهزاده رضا پهلوی قرار دارد».
از نظر دینی، اسماعیل نوری‌علا یک مسلمان شیعه و بسیار باورمند است. چنانچه در نوشتاری خداپرستی را امری ژنتیکی می‌خواند و می‌نویسد:
«ژن‌شناسان جهان رفته رفته به این امر باور کرده‌اند که دانش مربوط به وجود خدایی شبیه به انسان اما مقتدرتر از او، دانشی است که در طی قرن‌ها در وجود آدمی انباشته و مخمر شده و اکنون به صورت وراثت ژنتیک از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود؛ یعنی، انسان نه تنها با تصور خدا به دنیا می‌آید بلکه به صورتی مادرزادی بسیاری از راه‌های معامله با خدا را هم بلد است…»
همچنین در مقاله دیگری در ۱۸ فروردین ۱۳۸۵ با عنوان «خدایی که ربوده شده» مدعی شد خدای او را روحانیون دزدیده‌اند. وی در آغاز مقاله نوشت: «برای میلیاردها انسان خداباور، اثبات وجود خدا نیازی به استدلال ندارد. آنان در اعماق جان خویش حضور این در برابر چشم غایب از نظر را درک می‌کنند، به او عشق می‌ورزند، از او می‌ترسند، شرمنده اویند و به قول سعدی به عذر گناه، روی به درگاه خدا آوردند…» نیز در ادامه نوشت: «حس می‌کنی که این خدا دیگر خدای قدیمی تو نیست. می‌بینی که حجت‌السلام‌ها، او را از تو ربوده و زیر زمین مسجد خویش پنهان کرده‌اند…» هوشنگ معین‌زاده از این تفکرات غیر علمی وی انتقاد کرده است.
دیدگاه‌ها و نظریات اسماعیل نوری‌علا تاکنون توسط بسیاری از نویسندگان و کنشگران مانند هوشنگ معین‌زاده، پرویز داورپناه، امید دانا، عطا هودشتیان، مازیار تپوری و… مورد انتقاد قرار گرفته است.