ال گرکو
زمینه‌های فکری و اجتماعی

توازن پایداری که در حوالی آغاز سده پانزدهم، با پیدایش طبقه متوسطی که رفتار درباریان را تقلید می‌کردند، و نیز با ظهور دربار پاپ که از لحاظ مالی نیرومند و از نظر سیاسی بلند پرواز بود، به وجود آمد، عمری کوتاه داشت. پس از پایان پذیرفتن برتری اقتصادی ایتالیا، و تکان شدیدی که با نهضت اصلاح به ارکان کلیسا وارد آمد، و تهاجم فرانسوی‌ها و اسپانیایی‌ها و بالاخره غارت رم، دیگر حتی افسانه توازن و ثبات وضع امور قابل دفاع نبود. در سده شانزدهم، مانریسم هنر درباری به تمام معنی است، و در تمام دربارهای متنفذ اروپا بر سایر سبک‌ها ترجیح داده می‌شود. تجدید حیات مذهبی این دوره، عرفان جدید، اشتیاق به مسائل روحانی، تحقیر جسم و استغراق در تجربه امور مافوق طبیعی، منجر به تجدید حیات ارزش‌های گوتیک می‌شود، و این ارزش‌ها جلوه خارجی خود را، تنها در اشکال ظریف سبک منریستی می‌یابند.
وحدت پیچیده طبیعت‌گرایی و روحانیت، و هم چنین اتحاد شکل گرایی و بی‌شکلی، واقعیت و انتزاع، در هنر استادان منریست فرمول اساسی سبکی است که ایشان در آن سهیمند. تباین این گرایش‌های مختلف نشان در هم ریختگی معیارهای واقعیت و نتیجه کوشش نومیدانه‌ای است که می‌خواهد روحانیت سده‌های میانه را با واقع گرایی رنسانس هماهنگ و همساز کند. در رنسانس، تمام نظام پرسپکتیو سازی، و همه قواعد نسبت‌ها و فن ساختمان، صرفاً وسایلی بودند که به هدف نهایی وحدت و منطق فضایی خدمت می‌کردند. مانریسم با در هم شکستن ساختار فضای رنسانس آغاز می‌شود. این در هم شکستن و وحدت فضایی تصویر، به بهترین وجه در این امر نمایان است که بین اندازه پیکر ها و اهمیت موضوعی آن‌ها رابطه‌ای وجود ندارد. مضمون‌هایی که به نظر می‌رسد برای موضوع واقعی تصویر در درجه دوم اهمیت قرار دارند اغلب بیش از اندازه برجستگی می‌یابند، حاصل این شیوه برخورد، ایجاد فضایی رؤیا گونه است.
فلسفه نوافلاطونی یکی از عوامل تأثیرگذار روی هنر ال گرکو است. از مفاهیم فلسفه نو افلاطونی، تابعیت جهان مادی، از جهان روحانی است. با افول نفوذ اندیشه‌های اراسموسی، این قبیل تفکرات نو-افلاطونی کم‌کم در اسپانیای آن زمان قدرت گرفتند. ذکر اینکه شایان اهمیت است که این گونه گرایش‌ها، جزو «شخصیت» فرقه‌های آگوستینی و فرانسیسکن محسوب می‌شدند؛ نحله‌هایی که ال گرکو با آن‌ها در ارتباط بود. یکی از تأثیرگذارترین مراجع نو-افلاطونی در قرن ۱۶ اسپانیا، شخصی بود با تخلص «سودو-دیونیزوس» که رساله‌ای به نام سلسله مراتب ملکوتی نگاشته بود. در این رساله، امر قدسی، تحت عنوان متا فیزیک نور تفسیر شده‌است. منبع نور درخشان، پروردگار است؛ نور بخشیده می‌شود به فرشتگانی که ساکن بهشت برینند، آنان نور بصیرت را انتقال می‌دهند و خود، به نور بصیرت «روشن» شده‌اند. آن‌ها نور را از یکی به دیگری، در سیری نزولی انتقال می‌دهند. در نهایت نور مقدس جان انسان را روشنایی می‌بخشد. انسان با کمک فرشتگان، می‌تواند در سلسله مراتب وجودی، از مرتبه فیزیکی به مرتبه قدسی صعود کند. او احتیاج دارد تا در جهان مادی تعمق کند؛ انوار این جهانی، نمود روشنگری غیر مادی هستند. ال گرکو به کرار اعتقاد خود را نسبت به این مفاهیم بیان کرده‌است. ترجمه تصویری این نظریات را در آثار او می‌توان رد یابی کرد.
یکی دیگر مفاهیم مطرح شده توسط سودو-دیونیزوس، که ال گرکو بسیار متأثر از آن است؛ سمبل فرشته-آتش است. بر طبق متن رساله، آتش، فرشتگان را روشنایی می‌بخشد. نور آن ناگهان گر می‌گیرد و به شکلی غیرقابل کنترل به بالا پرواز می‌کند. تصویر آتش، بر تبعیت از پروردگار روشنایی بخش دلالت می‌کند.
تصویر شعله در زیبایی‌شناسی آن دوره نه تنها بیانگر روشنایی، بلکه هم‌معنی با کشیدگی فرم است. درخشندگی نورها و رنگ‌ها در آثار گرکو، انعکاس نور قدسی است که سعی دارد ذهن ناظر را روشنایی بخشد. دگر دیسی‌های رنگ، فرم، فضا و نور در آثار ال گرکو، بیننده را به شدت با تناقص فضای تصویر شده در نقاشی و زندگی مادی خودش رو در رو می‌کند.