ترجمه‌های دیوان حافظ
زبان‌های شبه‌قاره

بسیاری از مردمِ شبه‌قارهٔ هند تا اوایلِ سدهٔ نوزدهمِ میلادی از زبان فارسی به‌عنوانِ زبانِ علمی و ادبی، و نیز از آثارِ فارسی استفاده می‌کردند. با گذشتِ زمان و رسیدن به میانه‌های این سده و کاهشِ شمارِ مخاطبانِ فارسی، نیاز به ترجمهٔ آثارِ ادبیاتِ فارسی به زبان‌های بومیِ شبه‌قاره احساس شد.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
فهرستِ مترجمانِ زبان‌های شبه‌قارهٔ دیوانِ حافظ: فهرستِ مترجمانِ زبان‌های شبه‌قارهٔ دیوانِ حافظ
| ردیف | مترجم | فعالیت | توضیحات |  |  |  |
| ترجمه‌های اردو | ترجمه‌های اردو | ترجمه‌های اردو | ترجمه‌های اردو | ترجمه‌های اردو | ترجمه‌های اردو |  |
| ۱ | آقا بیدار بخت   | ترجمه و شرحِ غزل‌هایی از حافظ با ردیفِ «م» با عنوان بادهٔ حافظ؛ بهره‌گیری از این اثر برای مفادِ آزمونیِ «منشی فاضل» در دانشگاهِ پنجاب و کمک به دانشجویان |  |  |  |  |
| ۲ | آقا محمد باقر   | ترجمهٔ ۸۹ غزل با ردیفِ «م» با عنوان ترجمهٔ غزلیات حافظ |  |  |  |  |
| ۳ | خواجه عبادالله اختر امرتسری   | ترجمهٔ دیوان به‌سالِ ۱۹۱۲ م که نخستین چاپش در ۱۹۱۶ م منتشر شد. این ترجمه چهار نوبت چاپ شد و در سال ۲۰۰۰ م، چاپِ پنجمش در دو جلد توسط نازشوکت‌علی، نوهٔ مترجم، در لاهور انتشار یافت. | مطالعهٔ تطبیقی و انتقادیِ اشعارِ حافظ با سروده‌های شاعرانی مانند سعدی، نظامی، ظَهیر و سلمان؛ دارای دو بخش دربارهٔ زندگیِ حافظ و زیبایی‌های کلامیِ اشعارِ حافظ؛ به‌خاطرِ تسلطِ مترجم بر زبان و ادبِ فارسی، از معتبرترین ترجمه‌های دیوان به اُردو است؛ عدمِ پایبندیِ مترجم به شیوهٔ خاصی از ترجمه؛ اشاره به آرایه‌های ادبیِ شعر |  |  |  |
| ۴ | حکیم مظفر حسین اظهر دهلوی   | ترجمه رباعیاتِ منسوب به حافظ با عنوان رباعیات حافظ همراه با شرح |  |  |  |  |
| ۵ | رشیدالدین انصاری حیدرآبادی   | ترجمهٔ گزیده‌ای از غزل‌های حافظ همراه با متنِ اصلی به نظمِ اردو؛ درجِ ترجمهٔ هر مصراع در مقابلِ آن |  |  |  |  |
| ۶ | شمس‌الحسن «شمس» بریلوی   | ترجمهٔ دیوانِ حافظ با عنوان دیوان حافظ مترجَم و مُحَشّیٰ به‌سال ۱۳۹۰ ه‍.ق |  |  |  |  |
| ۷ | دیبی پرشاد   | ترجمهٔ گزیده‌ای از اشعار با عنوان اشعار منتخبه از غزل‌های حافظ |  |  |  |  |
| ۸ | محمد اشرف علی تهانوی   | ترجمهٔ ابیاتِ عرفانیِ دیوان تا حرفِ «د» به‌همراه شرح در چهار جلد با عنوان عرفان حافظ |  |  |  |  |
| ۹ | ابونعیم عبدالحکیم خان نشتر جالندهری و صادق علی لاهوری   | ترجمهٔ دیوان و چاپ در سال ۱۹۷۱ م در لاهور با عنوان دیوان حافظ مع سلیس اردو ترجمه | از پذیرفته‌ترین ترجمه‌ها به اردو؛ بیانِ زندگیِ حافظ در مقدمه از سوی مترجم |  |  |  |
| ۱۰ | سید اصغر علی شاه جعفری   | ترجمهٔ غزل‌ها در قافیه و ردیفِ «د» از دیوانِ حافظ با عنوان جام حافظ یعنی دیوان حافظ ردیف «د» مع ترجمه و تشریح در سال ۱۹۶۴ م؛ و سپس شرح و ترجمهٔ دیوان و چاپ در لاهور در سال ۲۰۰۳ م |  |  |  |  |
| ۱۱ | شاغل جیپوری (د. ۱۳۹۰ ه‍.ق) | ترجمهٔ شماری از رباعیاتِ منسوب به حافظ با عنوان رباعیات حافظ در مجلهٔ العلم |  |  |  |  |
| ۱۲ | اسلم جیراج پوری   | ترجمهٔ بعضی اشعار به‌همراه شرحی از زندگی و شعرِ حافظ با عنوان حیات حافظ |  |  |  |  |
| ۱۳ | قاضی سجاد حسین مدرسِ مدرسهٔ عالیهٔ فتح‌پوری دهلی | ترجمهٔ نزدیک به ۶۱۲ غزل ازجمله غزل‌های الحاقی با عنوان دیوان حافظ مترجَم؛ همراه با بخشی با نام «متفرقات دیوان» دربردارندهٔ قالب‌های دیگر و حاشیه‌نویسی دربارهٔ واژه‌ها و ابیات؛ چاپِ نخست در سال ۱۹۶۱ م در دهلی؛ ترجمه‌ای تحت‌اللفظی | از بهترین ترجمه‌های دیوان حافظ به اردو |  |  |  |
| ۱۴ | خالد حمید فرزند عبدالحمیدخان | ترجمهٔ ۳۰۰ غزل به نظمِ اردو با عنوان غزلیات حافظ شیراز به‌همراه متنِ غزل‌ها |  |  |  |  |
| ۱۵ | محمد احتشام‌الدین حقی دهلوی د. ۱۳۶۵ ه‍.ق) | ترجمهٔ ۶۰۰ غزل به نظم با عنوان تَرجُمانُ الْغَیْب؛ ترجمهٔ غزل‌ها با حفظِ وزنِ عَروضی و قافیه به اردو |  |  |  |  |
| ۱۶ | سید سراج‌الدین   | ترجمهٔ ۵۰ غزل حافظ به‌همراه یادداشت‌هایی از مترجم |  |  |  |  |
| ۱۷ | غلام حیدر بن عبدی قیصر شاهی   | ترجمهٔ ۴۲ غزل به نظم و به زبانِ اردو با نام آینهٔ معرفت به‌همراه ترجمهٔ پنجابیِ همین غزل‌ها در سال ۱۹۱۱ م |  |  |  |  |
| ۱۸ | پندت شیاما چرن داس   | ترجمه و شرح عارفانهٔ گزیده‌ای از غزل‌های حافظ با عنوان عرفانِ حافظ در ۲۳ فصل  و چاپ در سال ۱۹۶۴ م در دهلی | گزینش، ترجمه و شرح ۲۳ موضوع مانند عشق، بندگی، اعتماد، توکل و لطف دائم و دعا و تسلیم همراه با انتخاب اشعاری در این‌باره |  |  |  |
| ۱۹ | احمد بخشی «یکدل» چشتی   | ترجمهٔ دیوانِ حافظ به نظم |  |  |  |  |
| ۲۰ | خانزاده چوهدری   | ترجمه و شرحِ منظومِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۲۱ | مرزاجان دهلوی   | ترجمهٔ کاملِ دیوان به‌همراه حاشیه‌نویسی و متنِ اشعار |  |  |  |  |
| ۲۲ | سجاد ظهیر (د. ۱۳۹۳ ه‍.ق) | گزیدهٔ غزل‌ها به‌همراهِ شرح حال به زبانِ اردو با عنوان ذکر حافظ مع انتخاب کلام به‌سال ۱۳۷۳ ه‍.ق در بلوچستانِ پاکستان |  |  |  |  |
| ۲۳ | راگهویندر راؤ «جذب» عالمپوری (د. ۱۹۷۳ م) نامدار به «خیام آندهرا» | ترجمهٔ رباعیاتِ منسوب به حافظ به نظم اردو و هندی با عنوان رباعیات حافظ شیرازی |  |  |  |  |
| ۲۴ | عبدالله خان کاکر عسکری   | ترجمهٔ منظومِ دیوان با شرحِ ابیات میانِ سال‌های ۱۹۱۹–۱۹۲۷ م در چند جلد از روی کتابِ حیات حافظ نوشتهٔ اسلم جیراج پوری |  |  |  |  |
| ۲۵ | عبدالله خان عسکری لُدهیانوی   | ترجمه و نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ با عنوان مشروح و منظوم ترجمهٔ دیوان حافظ معه حقیقی و معنوی و فالنامه در شش «حصّه» |  |  |  |  |
| ۲۶ | محمد عنایت‌الله استاد دانشکدهٔ گوردن راولپندی | ترجمهٔ ۵۷۸ غزل، یک ترکیب‌بندِ ۶ بندی و یک ترجیع‌بندِ ۷ بندی، یک ساقی‌نامه و یک مثنوی در سال ۱۹۲۴ م با عنوان دیوان حافظ مترجم | ترجمه در میان سطرها و حاشیه‌ها در پایینِ متنِ فارسی |  |  |  |
| ۲۷ | غلام محمد متخلص به «عبد» | ترجمهٔ گزیدهٔ دیوانِ حافظ با عنوان دیوان حافظ؛ انتشار به‌همراه اثری از خود با نام گلدستهٔ عشاق یا فریاد عبدی |  |  |  |  |
| ۲۸ | حافظ محمد عبدالله فیصل‌آبادی   | ترجمهٔ دیوانِ حافظ به نظم با عنوان دیوان حافظ |  |  |  |  |
| ۲۹ | احسن مفتاحی   | ترجمهٔ گزیدهٔ دیوانِ حافظ به نظم با عنوان قند شیراز |  |  |  |  |
| ۳۰ | مسلم هاشمی نکودری   | ترجمه و شرح ۸۰ غزل در قافیه و ردیفِ حرفِ «م» با عنوان عرفانیات و چاپ در سال ۱۳۷۶ ه‍.ق؛ همراه با شرحِ روزگار و حالِ حافظ؛ ترجمه و شرحِ هر غزل به زبان ساده همراه با معنیِ واژگانِ دشوار |  |  |  |  |
| ۳۱ | محمد یاسین   | ترجمهٔ گزیده‌ای از دیوانِ حافظ با عنوان انتخاب دیوان حافظ |  |  |  |  |
| ترجمه‌های پنجابی | ترجمه‌های پنجابی | ترجمه‌های پنجابی | ترجمه‌های پنجابی | ترجمه‌های پنجابی | ترجمه‌های پنجابی |  |
| ۱ | محمدباقر بهیروی   | ترجمه و شرح غزل‌های حافظ با عنوان غزلیات حافظ | کهن‌ترین ترجمه از دیوان اما بدون نسخه‌ای دردسترس |  |  |  |
| ۲ | محمد دلپذیر بهیروی (د. ۱۳۶۴ ه‍.ق) فرزند کرم الهی | ترجمهٔ ۵۶ غزل به نظمِ پنجابی با عنوان تحفهٔ بی‌نظیر جدید یعنی خلاصهٔ دیوان حافظ |  |  |  |  |
| ۳ | غلام حیدر بن عبدی قیصر شاهی   | ترجمهٔ ۵۶ غزل به نظم با عنوان تحفهٔ بی‌نظیر یعنی خلاصهٔ دیوان حافظ بشرح نظم هندی |  |  |  |  |
| ۴ | غلام حیدر بن عبدی قیصر شاهی   | ترجمهٔ ۴۲ غزل به نظم و به زبان پنجابی با نام آینهٔ معرفت به‌همراه ترجمهٔ اردوشان در سال ۱۹۱۱ م در لاهور |  |  |  |  |
| ۵ | محمد عبدالله خان عبدی قیصرشاهی رسول‌نگری   | ترجمهٔ ۵۰ غزل به نظم با عنوان غزلیات حافظ شیرازی مع پنجابی منظوم ترجمه | ظاهراً انتشار ۳۰ غزل از آن در دیوان حافظ پنجابی مع فرهنگ و اصطلاحات همراه مذاق العاشقین و سراج العارفین |  |  |  |
| ۶ | محمد عبدالله خان عبدی قیصرشاهی رسول‌نگری، محمد حسین احمدآبادی، پارس علی لاهوری و ‌عبدالعزیز بن محمد عبدالرشید   | ترجمهٔ گزیده‌ای از دیوان با عنوان دیوان حافظ پنجابی مع فرهنگ و اصطلاحات در سه بخش مجزا به‌ترتیب: بخش نخست با نام منهاج العارفین از محمد عبدالله خان عبدی قیصرشاهی رسول‌نگری دربردارندهٔ ترجمهٔ ۳۰ غزل به نظم، بخش دوم مذاق العاشقین از محمد حسین احمدآبادی شامل ترجمهٔ ۲۴ غزل به نظم، و بخش سوم با عنوان سراج العارفین از پارس علی لاهوری شامل ترجمهٔ ۷ غزل به نظم؛ همراه با فرهنگ اصطلاحات حافظ از عبدالعزیز بن محمد عبدالرشید |  |  |  |  |
| ۷ | محمد شاه‌الدین قادری سروری سیالکوتی فرزند قطب دین | ترجمهٔ ۱۹۴ غزل و یک «ساقی‌نامه» به نظم با یک مقدمه با عنوان ترجمهٔ منظوم بزبان پنجابی مع اصل فارسی دیوان حافظ | چاپِ مجدد توسط ملک جنن دین خلف ملک فضل‌الدین نقشبندی مجددی |  |  |  |
| ۸ | عبدالرشید لاهوری   | شرح و ترجمهٔ گزیده‌ای از دیوان به نظم در ۳ بخش با شرح و نیز ترجمهٔ گزیده‌ای از غزل‌ها با تضمین‌هایی از بعضی اشعار با عنوانِ فرهنگِ فارسیِ برخی اصطلاحاتِ حافظ و چاپ در دو نوبت در سال‌های ۱۳۰۸ و ۱۳۳۳ ه‍.ق |  |  |  |  |
| ۹ | سید فضل‌شاه نوانکوتی (د. ۱۸۹۰ م) | ترجمهٔ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۱۰ | منشی محمد رمضان کهوکر وزیرآبادی   | ترجمهٔ ۱۹ غزل با عنوان خلاصهٔ دیوان حافظ |  |  |  |  |
| ترجمه‌های بنگالی | ترجمه‌های بنگالی | ترجمه‌های بنگالی | ترجمه‌های بنگالی | ترجمه‌های بنگالی | ترجمه‌های بنگالی |  |
| ۱ | سری اجه کمار بهتاجاریه   | ترجمهٔ ۶۵ رباعی به بنگالی و چاپ در سال ۱۹۱۸ م به‌همراه یک مقدمه در ۷ صفحه دربارهٔ زندگیِ حافظ |  |  |  |  |
| ۲ | گریش چندرسین (د. ۱۳۲۸ ه‍.ق) از پیروانِ نامدارِ راجه رام موهن رای | ترجمهٔ اشعار حافظ | نخستین مترجمِ شعرِ حافظ در بنگاله |  |  |  |
| ۳ | نریندر دیو   | ترجمهٔ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۴ | مهیت لال و جیتندر موهن باگ چی؛ کرشنا چندر مجمدار؛ جو تندر موهن باگچی؛ سبهاش مکهرجی؛ شکتی چترجی   | ترجمهٔ غزل‌ها در بنگال غربی در اوایل سدهٔ بیستم میلادی توسطِ مهیت لال و جیتندر موهن باگ چی؛ سپس ترجمهٔ تعدادی دیگر توسطِ دیگران |  |  |  |  |
| ۵ | شهیدالله   | ترجمهٔ ۶۰ غزل به نظم و چاپ در سال‌های ۱۹۳۹ و ۱۹۵۹ م در داکا همراه با مقدمه‌ای ۳۵ صفحه‌ای دربارهٔ زندگی و روزگارِ حافظ و ترجمهٔ رباعیاتِ حافظ |  |  |  |  |
| ۶ | عبدالحافظ   | ترجمهٔ غزل‌ها با عنوان حافظ غزل گهچچو (گلدستهٔ غزلیات حافظ) و ترجمهٔ رباعیاتِ منسوب به حافظ |  |  |  |  |
| ۷ | عزیزالحکیم   | ترجمهٔ رباعیاتِ منسوب به حافظ |  |  |  |  |
| ۸ | قاضی اکرم حسین   | ترجمهٔ ۲۳۹ غزل با مقدمه‌ای از جسیم‌الدین و چاپ در سال ۱۹۶۱ م در داکا | از مهم‌ترین ترجمه‌های شعرِ حافظ به بنگالی |  |  |  |
| ۹ | قاضی نذرالاسلام (د. ۱۹۷۶ م) از اندیشمندان و شاعران بنگلادش | ترجمهٔ بسیاری از غزل‌ها به نظم و چاپ در روزنامه‌ها و مجله‌های هفتگیِ زمانِ خویش در کلکته؛ ۷۳ رباعی با عنوانِ رباعیات حافظ و انتشار در کلکته در سال ۱۹۳۷ م همراه با شرحی از زندگیِ حافظ؛ تلاش برای نمایشِ ظرافت‌های شعری و ویژگی‌های غزل‌های حافظ در ترجمه | نامیدنِ یکی از اشعارِ عاشقانهٔ خویش به‌نامِ «شاخِ نبات» به‌خاطرِ شناختِ حافظ و دلبستگی به او |  |  |  |
| ۱۰ | کانتی چندر گهوش   | ترجمهٔ رباعیاتِ حافظ |  |  |  |  |
| ۱۱ | منصورالدین   | ترجمهٔ ۸۹ غزل با عنوان ایرانیر کوی (شاعران ایران) |  |  |  |  |
| ۱۲ | منیرالدین یوسف   | ترجمهٔ ۷۹ غزل با عنوان دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| دیگر زبان‌ها | دیگر زبان‌ها | دیگر زبان‌ها | دیگر زبان‌ها | دیگر زبان‌ها | دیگر زبان‌ها |  |
| ۱ | راؤدلپت   | ترجمهٔ دیوان به هندی |  |  |  |  |
| ۲ | محمد اشرف‌الرحمان   | ترجمهٔ بعضی غزل‌ها به آسامی |  |  |  |  |
| ۳ | عبدالقیوم صائب   | ترجمهٔ دیوان به سندی با عنوان دیوان حافظ مع ترجمه سندهی |  |  |  |  |
| ۴ | محمد یعقوب نیاز   | ترجمهٔ دیوان به سندی و چاپ در حیدرآباد در سال ۱۹۸۳ |  |  |  |  |
| ۵ | مَیْوَرْدَهْن دانشور زبان و ادبیات مراتی و سنسکریت | ترجمهٔ غزل‌ها به زبان مراتی |  |  |  |  |
: