کاخ گلستان
پیشینهٔ جامع از منظر دورهٔ تاریخی > دورهٔ قاجار > ناصرالدین‌شاه

ناصرالدین‌شاه قاجار ۲۲ ذی القعده سال ۱۲۶۴ ق در عمارتِ کلاه فرنگی ارگ سلطنتی و بر روی تختِ خورشید[طاووس] تاجگذاری کرده و دو روز بعد، در دیوانخانهٔ تخت مرمر بارعام می‌دهد. در دوران سلطنت او، شاهد ساخت و سازها و تغییر و تحولات فراوان در ابنیه ارگ سلطنتی هستیم. در سال ۱۲۶۶ ق اراضی شرق باغ گلستان که در اختیار فرزندان آصف الدوله[سالار] بود؛ به ارگ سلطنتی منضم می‌شود. مقارن با سال ۱۲۶۷ق، به دستور امیرکبیر قلعه ارگ سلطنتی تعمیر گشته و کوچه‌های ارگ برای رفت و آمد کالسکه‌های سلطنتی، صاف و هموار می‌گردد. میدان ارگ نیز بازپیرایی می‌شود و به دلیل وجود توپ‌های جنگی، نام آن را توپخانه می‌گذارند. در سال ۱۲۷۱ق حجره‌های توپچی‌ها را مرمت کرده و برای نظم بخشیدن و آبادی آن، فراشخانه ای در محوطه میدان ساخته می‌شود. در سال ۱۲۸۱ق به دستور ناصرالدین شاه، توپها را به میدان توپخانه ی جدید، در شمال ارگ سلطنتی، انتقال می‌دهند و سپس میدان را به محوطه ای سرسبز و باصفا تبدیل نموده و آن را باغِ گلشن می‌نامند که البته مردم به آن باغِ میدان می‌گفتند. در سال ۱۲۸۲ق به دستور شاه، خندق شرقی ارگ را با خاک پرکرده و بر روی آن خیابانی، از توپخانه جدید تا دهانه بازار آماده می‌کنند، تا از عبور و مرور چارپایان از میدان ارگ جلوگیری نمایند. دروازه ای نیز از سمت شمال و خارج شهر به سمت آن می‌گشایند و آن را خیابان ناصریه[ناصر خسرو] می‌نامند.بنیان عمارت سردر شمالی میدان ارگ (عمارت سردر، درب سعادت، عالی قاپو)، به دورهٔ زندیه بازمی‌گردد که مدخلی برای ورود به دیوانخانهٔ تخت مرمر بود و در دورهٔ ناصری بازپیرایی می‌شودسردر شمالی میدان ارگ، از داخل و مشرف به ایوان تخت مرمر، دارای سردرِ دیگری بود که مبارزه رستم با دیو سفید را با کاشیهای رنگین، به تصویر می‌کشید و نام محمدقلی شیرازی[استاد محمدقلی کاشی ­پز شیرازی] با تاریخ ۱۲۷۳ ق در آن مشهود بود. سردرِ جنوبی میدان ارگ [سردرِ نقاره ­خانه قدیم] در سمت جنوب میدان ارگ و در راستای سردرِ شمالی واقع بود و با راهرویی به دروازهٔ تخته پل، که در روبروی سبزه میدان قرار داشت، وصل می‌شد و ارگ سلطنتی را به شهر متصل می‌نمود.لازم است ذکر شود که توپ مروارید، در روبروی سردر نقاره خانه قرار داشت. پس از ساخت دروازه ای در مدخلِ ورودی میدان توپخانه به خیابان دولت[خیابان الماسیه یا باب­ همایون]، آن را نقاره خانهٔ جدید و سردرِ جنوبی میدان ارگ را نقاره خانهٔ قدیم نامیدند. در نقشه کرشیش به سال ۱۲۷۵ ق، دفترخانه ای[دفتر استیفا] در شمال غربی میدان ارگ، جنب خیابان نایب السلطنه، به چشم می‌خورد؛ بنابراین تا آن تاریخ، وجود دفترخانه محرز است. لیکن ذکاء، از دفترخانه ای در سمت شمال شرقی میدان خبر می‌دهد. پس در سمت شرقی سردرِ شمالی میدان ارگ نیز می‌بایست بنایی بوده باشد که کارهای دفتری در آن انجام می‌شده‌است به طوری که فووریه نیز از آن یاد می‌کند. لازم است ذکر شود در سال ۱۳۰۱ق دفترخانه میدان ارگ تغییر می‌کند و در دوطبقه ساخته می‌شود و به سردری باشکوه مزیّن می‌گردد. عمارتِ خروجی در شرق تالار (قصرِ) گلستان و در راستای آن احداث می‌گردد. «تاریخ ساخت این عمارت، سال ۱۲۶۸ ق، یعنی زمان توسیع دیوانخانهٔ معروف به گلستان[تالار(قصرِ)گلستان] از طرف مشرق می‌باشد.» در سال ۱۲۷۰ ق ناصرالدین شاه تصمیم به ایجاد موزه ای در ارگ می‌گیرد. * در همین سال[۱۲۷۰ ق]، اتاقی نیز برای کتب و مرقعات ایجاد می‌شود. از آن جهت که کتابخانه جزو صندوقخانه محسوب می‌گردید، آن هم می‌بایست در جنبِ تالار (قصرِ) گلستان واقع باشد. این دو اتاق یقیناً در سمت شرق[راست] تالار (قصرِ) گلستان و متصل به اتاقهای عمارت خروجی هستند. در سمت غرب[چپ] تالار (قصرِ) گلستان، رختدارخانه و صندوقخانه همایونی قرار داشت که محل نگهداری جواهرات و اشیاء گرانبها بود. در سال ۱۲۷۱ ق دریاچه ای در حیاطِ جنوبی باغ سلطنتی و در سمت تالار الماس احداث می‌گردد. این دریاچه در سمت جنوبیِ عمارت خروجی واقع بوده‌است و متناسب با وضعیتِ قسمتِ بیرون جستهٔ عمارت خروجی ساخته می‌شود. تا سال ۱۲۷۲ ق، ناصرالدین شاه که به مانند پدرش[محمدشاه]، عمارتِ خزانه را به عنوان خوابگاه انتخاب نموده بود، دستور به ساخت خوابگاهی جدید می‌دهد. عمارتِ خوابگاه، توسطِ علی خان حاجب الدوله در دو طبقه ساخته می‌شود که مخارج آن بالغ بر هفتاد هزار تومان تخمین زده شد. در ضمن بنای مذکور در سال ۱۲۹۹ق تخریب می‌شود.
در سال ۱۲۷۴ ق اتاقِ نقاش‌خانه در جنبِ ایوان تخت مرمر به عنوان محلی برای استقرار دستگاه تلگراف در نظر گرفته شده و از آنجا سیم تلگراف به لاله زار کشیده می‌شود. عمارتِ جدیدِ سلطانی، در جنوب صندوقخانهٔ مبارکه و بین دیوانخانهٔ تخت مرمر و باغ سلطانی واقع بوده‌است[با توجه به نقشه کرشیش]. عمارت بادگیر در ضلع جنوبی کاخ گلستان قرار دارد. بر اساس منابع تاریخی، در سال ۱۲۷۶ ق و بعد از چهار سال توسط محمدخان حاجبالدوله[مباشر بنایی کاخ­ گلستان] ساخته شده‌است. در سال ۱۲۸۰ق علاقه ناصرالدین شاه به عکاسی، باعث می‌شود که مکانی را به نام عکاسخانه در سمت شرق ارگ سلطنتی احداث نماید.این بنا در دوره پهلوی تخریب و در محل آن گلخانه ای ساخته می‌شود. در دورهٔ ناصری، سازه ای چوبی، در سمتِ جنوبی تالار (قصرِ) گلستان شکل می‌گیرد. پس از تکمیل ساخت سازهٔ جنوبی تالار (قصرِ) گلستان، به علت عدم نیاز به عمارتِ کلاه فرنگی چهلستون چوبی و تخریب آن، سازهٔ مذکور به عنوان نارنجستان [گلخانه] جدید، مورد استفاده قرار می‌گیرد. این سازه، بعد از تخریب بناهای میانی باغ گلستان و تبدیل آنها به حوض و باغچه، همچنان در جای خود باقی می‌ماند و به علت قرار گرفتن در میان باغ سلطنتی، نام نارنجستان وسط باغ به آن گفته می‌شود. در سال ۱۲۸۱ق بنایی در میدان ارگ به نام صندوقِ عدالت شکل می‌گیرد، که مردم عریضه‌های خود را در آن می‌انداختند، تا توسط ناصرالدین شاه موردِ بررسی قرار گیرد.شمس العماره با پنج طبقه و دو برج بلند، که از هر مکانی در دارالحکومه قابل مشاهده بود، در سمت شرقی ارگ سلطنتی و در سال ۱۲۸۳ق ساخته می‌شود. بنایی که ناصرالدین شاه قبل از سفر به فرنگ، دستور ساختش را به دوستعلی خان معیرالممالک می‌دهد و ظاهراً قصدش دیدن مناظر اطراف است. شمس العماره بعدها، با ایجاد تغییرات عمده در بنا، کاربردی چندگانه پیدا می‌کند، همچون برگزاری مراسم سلام‌های خاص، پذیرایی از میهمانان، ملاقات با سفرا، تلگرافخانهو تلفنخانه ی شخصی شاه[در یکی از دو اتاق گوشواره­ ی شمس ­العماره]. در سال ۱۲۸۴ق، با توسعه صنعت تلگراف در ایران، در سمت غربی میدان ارگ، تلگرافخانه ای تأسیس شد که تلگرافچیانِ دولتی در آن کار می‌کردند و وسایل آن را از تلگرافخانهٔ قدیم[اتاقِ نقاش‌خانه]، جنب ایوان تخت مرمر، به آنجا منتقل کرده بودند. لازم است ذکر شود که تلگرافخانه، بعدها به خیابان ناصریه[ناصرخسرو]، در جنب میدان توپخانه منتقل می‌گردد. عمارت عاج مابین سالهای ۱۲۸۳ لغایت ۱۲۸۴ ق [بعد از احداث شمس ­العماره] ساخته می‌شود. دوستعلی خان معیرالممالک از سال ۱۲۸۵ق شروع به احداث تکیه دولت می‌نماید که ساخت آن مدت ۵ سال به طول می‌انجامد و در سال ۱۲۹۰ق به بهره‌برداری می‌رسد. تخت مرمری که در جنب عمارت عاج قرار داشت، پس از تکمیل تکیه دولت، به آنجا منتقل می‌گردد و در یکی از حجره‌ها نصب می‌شود. جسد ناصرالدین شاه پس از کشته شدن در سال ۱۳۱۳ق، درون محفظه ای بر روی تخت مرمر مذکور، در تکیه دولت به امانت گذاشته می‌شود[یک سال دو روز]تا مقبره اش در شاه عبدالعظیم شهرِ ری آماده گردد. در دورهٔ مظفری تخت کوچکتر شده و پس از مرگ مظفرالدین شاه، جسد او نیز به مانند پدر بر روی همین تخت و در تکیه دولت به امانت قرار می‌گیرد و بعد به کربلا منتقل می‌گردد. در سال ۱۲۸۸ق، برای ورود به حرمخانه[اندرونی] از خیابان درب اندرون، سردرِ باشکوهی می‌سازند که به سردرِ الماسیه[باب همایون] معروف بود. این سردر، توسط علاءالدوله، ساخته شده بود، و روبروی خیابان دولت[الماسیه یا باب­ همایون] قرار داشت که از میدان توپخانهٔ جدید به قصر می‌رسید و با خیابان درب اندرون[صوراسرافیل]، تلاقی می‌کرد. سردرِ مذکور، دارای بالاخانه ای بود که ناصرالدین شاه در هنگام مراسم جشن و آتش بازی در آنجا می‌نشست. پس از ساخت سردرِ شمس العماره به آن سردرِ الماس جدید و به سردرِ الماسیه، سردرِ الماس قدیم گفته شد.. در سال ۱۲۹۲ ق با توجه به تصاویر موجود، تغییراتی در عمارتِ خروجی و تالار عاج ایجاد می‌شود. قسمت برجسته[بیرون زده] عمارتِ خروجی حذف می‌گردد؛ بنابراین دیگر نمی‌توان به آن عمارتِ خروجی گفت. همچنین با توجه به عکسی دیگر، اثری از ایوان عمارتِ عاج نیز دیده نمی‌شود. به گفتهٔ ذکاء ایوان به تالار عمارت اضافه شده‌استو با این کار عمارتِ عاج در نمای بیرونی هم سطح با عمارتِ بلور می‌شود. نارنجستان، در سال ۱۲۹۳ ق» و در ضلع شمالی باغ گلستان و شرق عمارت بلور، به صورت شرقی- غربی احداث می‌گردد. «حوض بلور هدیه الکساندر اول[نصب شده در عمارت بلور] نیز بعد از تبدیل عمارت بلور به برلیان، به آنجا منتقل می‌شود.» لازم است ذکر شود که پس از کشته شدن ناصرالدین شاه به دست میرزا رضا کرمانی در سال ۱۳۱۳ق در شاه عبدالعظیم، بدن او را در همین نارنجستان و کنار حوض بلور غسل داده و با کفنی که عضدالملک برای خود آماده کرده بود، کفن می‌نمایند.مظفرالدین شاه را نیز پس از مرگ، در حوض نارنجستان غسل می‌دهند. اعتمادالسلطنه در سال ۱۲۹۴ق به آبدارخانه ای در قسمت جنوبی باغ سلطانی اشاره می‌کند. با استفاده از دو عکس قدیمی، محلِ آبدارخانه در سمت جنوب غربی باغ سلطانی، بین تکیه دولت و سردر شمالی میدان ارگ، و سال ساخت آن را بین سال‌های ۱۲۹۲–۱۲۹۴ق مشخص می‌شود. ناصرالدین شاه بعد از سفر اولش به فرنگستان[سال۱۲۹۰ق] تصمیم می‌گیرد موزه ای جدید در ارگ سلطنتی بنا کند. برای غنی تر شدن اشیاء موزه، فراخوانی، برای اهدای اشیاء از طرف مردم به موزه همایونی در روزنامه درج می‌گردد.با توجه عکسی متعلّق به سال ۱۲۹۲ق و گفته‌های اعتمادالسلطنه در روزنامه ایران در سال ۱۲۹۳ق و سال ۱۲۹۴ق، بنای موزه، هنوز به اتمام نرسیده‌است. موزهٔ جدید در شمال باغ سلطنتی و مابین تالار عاج و خلوتخانه کریمخانی احداث می‌شود. در سال ۱۲۹۶ ق اشیاء موزه قدیم به محل جدید منتقل می‌شوند. بنابراین زمان ساخت موزه، بین سالهای ۱۲۹۴–۱۲۹۶ ق می‌باشد. بنای مذکور در دو طبقه ساخته شده و توسط پلکانی دوطرفه قابل دسترسی بوده‌است. جنوب این پلکان در طبقه بالا، تالارِ آینه[تالار گلستان]، در غرب، تالارِ موزه، در شمال، کتابخانهٔ سلطنتی و در شرق، تالارِ عاج واقع بودند. «طرح و معماری تالار سلام و تالار آینه و سرسرا و حوضخانه‌های مربوط به آن به وسیلهٔ حاجی ابوالحسن، معمارباشی عهد ناصرالدین شاه ملقّب به صنیع الملک انجام گرفته و مباشرت بنّایی آن با میرزا یحیی خان معتمدالملک (وزیر بنّایی) بوده‌است».
تزئینات و چیدمان موزه و تالار آینه بر اساس آرایه خطی، متعلّّق به میرزا ابوالفضل ساوجی، که در تالار آینه نصب است، در سال ۱۲۹۹ ق به اتمام می‌رسد. برج فتحعلیشاهی (برج جهان‌نما، دارالنظاره) با استناد به دو تصویر قدیمی پس از ساختِ تکیه دولت و توسعهٔ باغ سلطنتی، تخریب و بعدها به جای آن حوضی مدوّر، احداث می‌شود که با حوض جلوی عمارت موزه در ارتباط بوده‌است. سازهٔ میانی باغ سلطنتی که از سال ۱۲۷۰ق به بعد، با ایجاد رختدارخانه، صندوقخانه، موزهٔ اسلحه، بلورخانه، صورت‌خانه و نگهداری اشیاء ارزشمند در آنها، به محلی برای خزائن گرانبهای دوره ناصری تبدیل گشته بود پس از تأسیس عمارت موزه جدید، در سال ۱۲۹۶ ق و انتقال اشیاء به آن، تخریب و با این کار بر وسعت باغ افزوده شد. بعد از ساخت موزهٔ همایونی (۱۲۹۴–۱۲۹۶ ق)، خلوتخانهٔ کریمخانی، تغییرات عمده ای می‌نماید. اگر خلوتخانهٔ کریمخانی را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کنیم، بخش شمالی جزو موزه همایونی می‌شود و بخش جنوبی نیز خود به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شده، که در بخش غربی، بنایی دو طبقه، برای دربار اعظم و مشورتخانهٔ دولتی و صدراعظم و وزارت خارجه اختصاص می‌یابد و در بخش شرقی نیز حیاطی ساخته می‌شود. آنچه که از خلوتخانهٔ کریمخانی باقی می‌ماند، حوض جوش آن است که به عنوان مظهر قنات حفظ می‌گردد. در ضمن راه ورود از دیوانخانه تخت مرمر به باغ سلطانی نیز بعد از تغییرات خلوتخانهٔ کریمخانی، از میان حیاط صندوقخانهٔ مبارکه گشوده می‌شود. ناصرالدین شاه برای اولین بار در سال ۱۳۰۳ ق از ساختِ تالار برلیان خبر می‌دهد. ذکاء اعتقاد دارد که این تالار جایگزین عمارت بلور (در شرق عمارت عاج) شده‌است و پیِ آن بر روی پیهای عمارت بلور قرار دارد و به همین علت است که کف آن را نتوانستد به اندازهٔ کف سایر تالارها بالا ببرند. پس از این تغییرات، عمارتِ بلور، به اتاقهایی تقسیم می‌شود که از شرق به غرب عبارت بودند از: اتاق پیشخدمتان، تالار[اتاق]برلیان، تالار[اتاق]بلور یا سلام، اتاق ناهارخوری[لازم است ذکر شود که این اتاق در ابتدا اتاقِ قرمز خوانده می­ شد و بعدها در دورهٔ پهلوی به شربت‌خانه معروف گردید]. در سال ۱۳۰۵ق برای شمس العماره، سردر باشکوهی ساخته شد. این در به خیابان ناصریه[ناصرخسرو] باز می‌شد. در بالاخانهٔ این سردر، یک تالار آینه قرار داشت که محل جلوس شاه بود. سردری که در روبروی خیابان باب همایون (الماسیه) قرار داشت، سردرِ الماسیه نامیده می‌شد ولی بعد از ساختِ سردرِ شمس‌العماره، به آن نیز سردرِ الماس می‌گفتند و برای متمایز شدن آنها از یکدیگر، اولی در خیابان الماسیه (باب­ همایون) را سردرِ الماسِ قدیم و دومی در خیابان ناصریه (ناصرخسرو) را سردرِ الماسِ جدید نامیدند. تاریخ دقیق احداث قصرِ ابیض مشخص نیست. لیکن با توجه به مواردی می‌توان بازهٔ زمانی ساخت آن را بین سالهای ۱۳۰۹–۱۳۰۸ق تخمین زد. قصرِ ابیض، توسطِ اسماعیل امین‌الملک، برادر علی‌اصغر امین‌السلطان، و برای جلوس زمستانی ناصرالدین شاه، ساخته می‌شود. قصر ابیض محلی برای هدایای رؤسای کشورهای دیگر بود. در دورهٔ مظفری، امور دولتی، همچون اعلام وزارت اعظم عین الدوله، جلسه وزرا با ولیعهد برای بررسی مشکلات، جلسه اتابک با وزرا، جلسه وزرا با یکدیگر و قرعه کشی جهت انتخاب نمایندگان شاهزاده‌ها، برای شرکت در اولین مجلس شورای ملی در این عمارت برگزار می‌گردد. ضمناً در سال ۱۳۲۶ق تلگرافخانهٔ شمس العماره به زیر عمارت ابیض منتقل شده، و در سال ۱۳۲۷ق نیز، محل جلوس نایب السلطنه[عضدالملک] می‌شود. در سال ۱۳۱۰ ق پلکان جلوی شمس العماره دیگر دیده نمی‌شود و راه دسترسی به ایوان از اتاق‌های گوشواره بنا صورت می‌پذیرد. ضمناً دو عدد مجسمه شیر که در پایین این پلکان قرار داشت بعد از حذف پلکان به جلوی درِ ورودی کاخ ابیض منتقل می‌گردد. احداث عمارت گالری، از ربیع الاول سال ۱۳۱۲ ق آغاز می‌گرددو پس از ساخت و چیدمان اشیاء، در شوال همان سال یعنی ۱۳۱۲ق افتتاح می‌شود.