سلطانیه
تاریخ

مطالعات منابع تاریخی نشان می‌دهد که منطقه سلطانیه، پیش از آنکه به عنوان پایتخت انتخاب شود، یک چمنزار گسترده بوده و عمدتاً به عنوان محل توقف و استراحت برای لشکریان و اردوگاه جنگجویان مغول مورد استفاده قرار می‌گرفته است با روی کار آمدن حکومت ایلخانی در آذربایجان و شهر تبریز، دشت سلطانیه به‌عنوان منطقه‌ای برای شکار و تفریح شاهان ایلخانی در فصل تابستان مورد استفاده قرار می‌گرفت. این دشت در زبان مغولی «ایقرئولن» نامیده می‌شد که به معنای چمنزار و شکارگاه شاهین استدشت سلطانیه با آب‌وهوایی خنک و سردسیر و اقلیمی استپی که پوشیده از مرغزارهای گسترده است، شباهت زیادی به زادگاه اصلی ایلخانان داشت. این منطقه به واسطه موقعیت استراتژیک خود، به‌ویژه قرار گرفتن میان مسیرهای عراق عجم و آذربایجان، از اهمیت ارتباطی و نظامی بالایی برخوردار بود اقلیم استپی، امکان دسترسی به مسیرهای ارتباطی شرق به غرب و آذربایجان، و همچنین نزدیکی به منطقه عراق عجم (مرکز ایران)، از جمله عواملی بوده‌اند که ساخت شهر سلطانیه و انتخاب آن به عنوان پایتخت امپراتوری ایلخانان را توجیه می‌کنند
رشد و رونق شهر سلطانیه در دوران حکومت اولجایتو، هشتمین ایلخان امپراتوری مغول، شکل گرفت. اولجایتو از سال ۷۰۲ هجری قمری ساخت‌وساز این شهر را با جدیت آغاز کرد و برای تحقق این هدف، گروه‌های زیادی از هنرمندان، صنعت‌گران و بازرگانان را به این منطقه منتقل کرد. از آن زمان به بعد، این مکان به نام سلطانیه، به معنای محل اقامت شاه، شناخته شد.در سال ۷۱۳ هجری قمری، امپراتور ایلخانی اولجایتو به مناسبت تکمیل ساخت شهر و پایتخت جدید امپراتوری، جشنی باشکوه برگزار کرد و این شهر را سلطانیه نامید. با توجه خاصی که شاه به این شهر نشان داد، سلطانیه به سرعت پس از تبریز، به دومین شهر بزرگ و پرجمعیت ایران در دوران ایلخانی تبدیل شد
اولجایتو فرمان داد بارویی به طول سی هزار گام ساخته شود و دستور داد تا درون این بارو، آرامگاهی باشکوه برای او بنا گردد. نتیجه این اقدام، ایجاد سازه‌ای بسیار مجلل بود که امروزه با نام گنبد سلطانیه شناخته می‌شود و به‌عنوان سومین گنبد بزرگ جهان شهرت دارد. برخی مورخان بر این باورند که انگیزه اولجایتو، امپراتور مغول، از ساخت چنین بنای عظیمی انتقال اجساد علی و حسین از آرامگاه‌هایشان به این مکان بود، اما به دلیل مخالفت عالمان دینی، از اجرای این تصمیم صرف‌نظر کرد
سلطانیه در دوران ایلخانان مغول تبدیل به یک اَبَرشهر جهانی و باشکوه گردید که با سرمایه عظیم امپراتوری ایلخانی و بزرگان لشکری و کشوری ایجاد گردید و به عنوان پایتخت و مرکز حیات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی امپراتوری مغول مورد توجه قرار گرفت و تا دوران صفویه نیز از عمده مناطق شهری و مرکز تجاری و اقتصادی آن زمان بود. بیشتر ساکنان پایتخت جدید امپراتوری ایلخانی را متصدیان حکومتی، نظامیان و لشگریان مغول و صنعتگران تشکیل می‌دادند و به مرور از ولایات و شهرهای دیگر امپراتوری، مردم با زبان‌ها و مذاهب مختلف به سلطانیه مهاجرت کردند و محله‌های مختلف شهر به مرور گسترش یافت و جمعیت شهر به شدت افزایش یافت. سلطانیه در مدت کوتاهی به سرعت توسعه و گسترش یافت و همتراز شهرهای بزرگ آن دوران مثل بغداد مرکز خلافت اسلامی گردید.
سلطان اولجایتو و اندیشمندان عصر او با اقداماتی چون تأسیس مدارس شیعی، خانقاه چلبی‌اوغلو، تزئینات خاص گنبد سلطانیه با نام‌های ائمه شیعه و … برنامه‌ای بلندپروازانه را برای رقابت با شهرهای مذهبی عراق همچون حله و نجف آغاز کردند. تلاش برای انتقال آرامگاه امامان شیعه به سلطانیه نیز بخشی از این استراتژی برای ارتقای جایگاه مذهبی این شهر محسوب می‌شدمدارس شیعی سلطانیه نیز از شهرت خاصی برخوردار بوده‌اند؛ تا جایی که علامه حلی به دعوت سلطان اولجایتو در این شهر حضور یافت و مناظرات و مباحث علمی متعددی میان علمای فرقه‌های مذهبی مختلف با حضور سلطان، خصوصاً در مدرسه غیاثیه، برگزار می‌گردید.دیری نپایید که سلطانیه علاوه بر مرکزیت سیاسی و اقتصادی امپراتوری عظیم مغول، به یکی از مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام مبدل گردید و به محل تجمع اندیشمندان مسلمان تبدیل شد.
پس از بنیان‌گذاری سلطانیه در سال ۷۰۴ هجری قمری، این شهر به سرعت مرکز توجه مسیرهای تجاری قرار گرفت و به‌عنوان یکی از نقاط کلیدی حیات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی عصر خود مطرح شد. موقعیت صنعتی و تجاری سلطانیه نیز از توصیفات تاریخی مشهود است؛ گزارش‌هایی از کارخانه‌های فردوس، مدرسه غیاثیه، قصرهای بزرگ، خانقاه چلبی‌اوغلو و محله‌های پرجمعیت، به وضوح اهمیت اقتصادی و فرهنگی این شهر را بازتاب می‌دهند.
به نوشته کلاویخو سلطانیه مرکز تجارت منطقه است و تجار از مناطق مختلف هندوستان، بلوچستان و افغانستان کالاهای خود را برای داد و ستد به سلطانیه می‌آورند، همچنین مروارید و سنگ‌های قیمتی از راه خلیج فارس به سلطانیه برده می‌شود و روابط اقتصادی این شهر تا ونیز دامه دارد. در این دوران سلطانیه با بازارهای بزرگ خود میعادگاه تجار و بازرگانان چینی و هندی و اروپایی است.
بعد مرگ الجایتو و در دوران حکومت ابوسعید بهادر خان با دستور تاج‌الدین علیشاه بناهای مجلل در تبریز احداث گردید و شهر تبریز دوباره مورد توجه قرار گرفت. با مرگ ابوسعید در سال ۷۳۶ هجری قمری و افول قدرت ایلخانان، شهر سلطانیه اهمیت و شکوه خود را به مرور از دست می‌دهد و طی سالیان بعد با لشکرکشی‌های تیمور گورکانی بخش وسیعی از شهر به نابودی و غارت کشیده می‌شود.
در دوران ملوک‌الطوایفی پس از ایلخانان سلطانیه تحت سلطه آل جلایر و چوپانیان قرار گرفت. چوپانیان در مناطقی از آذربایجان، ارمنستان و شمال غرب ایران سکونت داشتند و تمرکز اصلی آن‌ها بر شهرهایی مانند سلطانیه و قزوین بود، در حالی که آل جلایر در عراق عرب مستقر شدند. در سال ۷۵۹ هجری قمری، سلطان اویس جلایری موفق شد مناطق تحت کنترل چوپانیان را به تصرف خود درآورد و حکومتی به سبک ایلخانان بنیان‌گذاری کند. او تبریز را به‌عنوان مرکز اقامت تابستانی و زمستانی خود انتخاب کرد، به همین دلیل سلطانیه اهمیت پیشین خود را از دست داد و مرکز حکومت‌های بعدی به تبریز انتقال یافت. پس از حمله تیمور و تخریب بخش زیادی از شهر روند مهاجرت معکوس از شهر چند برابر گردید و به مرور از جمعیت سلطانیه کاسته شد و در نهایت در دوره میرانشاه باقیمانده بناها و آثار امپراتوری ایلخانی تخریب گردید. با انقراض حکومت ایلخانان و تسخیر ایران به دست امیر تیمور گورکانی، سلطانیه محل حکومت میرانشاه گردید. در قرن نهم هجری در دوران گورکانیان، سلطانیه اهمیت و آبادانی خود را از دست داد و رشد و توسعه آن متوقف گردید.
کلاویخو، سفیر کاستیل در دربار تیمور که در ۸۰۵ق/۱۴۰۴م از این شهر دیدن می‌کند چنین می‌نویسد: «روز سه شنبه ۲۶ ژوئن نزدیک به ظهر سرانجام به شهر بزرگ سلطانیه رسیدیم و میرانشاه منتظرمان بود… شهر سلطانیه در دشت قرار گرفته و بارویی ندارد. در میان شهر قصر بزرگی است که از سنگ ساخته شده و دارای برجهای فراوان است. در هریک از این برجها یک توپ جای دارد. سلطانیه شهری است بسیار پر جمعیت ولی نه به بزرگی تبریز… به فاصله‌ای در بیرون شهر، قصر بزرگی است با حجره‌های بسیار که زمان‌های گذشته به دست یک خان ساخته شده که در آرامگاه بسیار باشکوهی در همین‌جا به خاک سپرده شده است. میرانشاه دستور داده بود این سازه را ویران کنند و نقش قبر کرده، جسد را بیرون بیاورند…»
با مرگ شاهرخ تیموری، جهانشاه فرمانروای مقتدر قراقویونلوها، از اختلافات قدرت میان شاهزادگان تیموری بهره برد و در اولین گام سلطانیه و قزوین را به تصرف خود درآورد؛ او سپس با پیروزی‌های چشمگیر، بر بخش اعظم ایران سلطه یافت. جهانشاه در نبرد میان قره‌قویونلوها و آق‌قویونلوها جان خود را از دست داد. اوزون حسن توانست بخش‌های گسترده‌ای از ایران را به قلمرو خود بیفزاید و تبریز را به‌عنوان پایتخت انتخاب کند. به این ترتیب، شهر سلطانیه از نظر سیاسی اهمیت خود را از دست داد. تا اواخر قرن نهم، سلطانیه دیگر جایگاه پیشین خود را نداشت و بر اساس نوشته‌های سفیران ونیزی آن دوران، جمعیتی حدود ۶ تا ۷ هزار نفر در این شهر ساکن بودند که بیشتر شامل مردم بومی بود و فعالیت تجاری چندانی در آن صورت نمی‌گرفت.

در دوران صفویه، با وجود کاهش جایگاه و اهمیت پیشین شهر سلطانیه، همچنان به‌عنوان یکی از نقاط توقف مهم در مسیر تبریز به ییلاق‌های پادشاهان این سلسله شناخته می‌شد. در این دوره، جهانگردانی مانند اولئاریوس، شاردن، تاورنیه و دیگران از این شهر بازدید کرده و توصیفاتی دربارهٔ آن ارائه داده‌اند.
شاردن که در دوره صفویه از سلطانیه بازدید کرده، دربارهٔ این شهر می‌نویسد: سلطانیه در دامنه کوهی قرار دارد و از دور چشم‌اندازی زیبا و باشکوه دارد که بیننده را مجذوب خود می‌کند. اما وقتی وارد شهر می‌شویم، نشانی از آن همه آبادانی و زیبایی چشمگیر دیده نمی‌شود. این شهر حدود سه هزار خانه دارد و دارای چند عمارت عمومی بزرگ و باشکوه است. گفته می‌شود در گذشته وسعت سلطانیه بسیار بیشتر بوده و تا نیم فرسخ پیش‌تر باغ‌ها و خانه‌هایی وجود داشته است. بقایای کلیساها، مساجد، برج‌ها و باروهایی که در سمت غرب مشاهده می‌شود، این ادعا را تأیید می‌کند.
آرامگاه ملاحسن کاشی یکی از بناهای باقی‌مانده در این شهر به‌شمار می‌رود که در اواخر سده دهم قمری، تقریباً در سال ۹۷۳، ساخته شده است. برخی اعتقاد دارند که صاحب این مزار از علمای حکمت الهی در دوران شاه اسماعیل یکم بوده و برخی دیگر او را هم‌دوره با محمد خدابنده اولجایتو می‌دانند، عالمی که مسجد و مدرسه‌ای در شهر تأسیس کرده است. این سازه به صورت یک کوشک هشت‌ضلعی طراحی شده و در گذشته باغی اطراف آن قرار داشته است.
در دوران صفویه و جنگ‌های امپراتوری عثمانی و صفویه، سلطانیه به عنوان قرارگاه سواره نظام و لشگریان قزلباش در جنگ شاه عباس صفوی و امپراتوری عثمانی منجر گردید روند تخریب شهر سلطانیه تسهیل گردد. کم‌توجهی به توسعه شهری در دوران نادرشاه، به دلایلی همچون تحمیل هزینه‌های جنگ بر مردم و همچنین کشمکش‌های قدرت پس از او، به همراه شرایط مشابه در زمان کریم‌خان زند، باعث شد سلطانیه جایگاه خود در عصر صفویه را از دست بدهد. این افت موقعیت در گزارش‌های سفرنامه‌نویسان عصر قاجار که از این شهر بازدید کرده‌اند نیز به‌وضوح دیده می‌شود. آنان بارها به خرابی‌های گسترده سلطانیه اشاره کرده‌اند؛ خرابی‌هایی که بخشی از آن‌ها ریشه در گذشته‌ای دور دارد و بخش دیگری از این وضعیت تحت تأثیر عواملی همچون طولانی شدن ماندگاری شهر در شرایط نامطلوب، پیامدهای زلزله سال ۱۲۰۳ هجری شمسی، یا حتی خرابی‌هایی است که به دوران فتحعلی‌شاه و جنگ‌های میان قاجارها و روس‌ها نسبت داده می‌شود.
قرار گرفتن سلطانیه در مسیر تهران به تبریز، که در دوران قاجار ولیعهدنشین بود، همراه با نزدیکی آن به مرزهای روسیه و عثمانی، موجب شد تا این منطقه در آن دوره به مقصدی برای جهانگردان، سیاستمداران، تجار و زائران تبدیل شود. این افراد در نوشته‌ها و گزارش‌های خود به جنبه‌های گوناگون وضعیت اقتصادی، کشاورزی و همچنین آثار تاریخی این دشت اشاره کرده‌اند. شرایط محیطی خاص و موقعیت جغرافیایی مناسب سلطانیه نیز باعث شد که فتحعلی‌شاه قاجار شانزده تابستان خود را در این منطقه بگذراند. او در این مدت، علاوه بر اداره امور نظامی و شکار، از فرستادگان خارجی و حکام داخلی نیز پذیرایی می‌کرد.

در جریان جنگ‌های میان قاجارها و روس‌ها، فتحعلی شاه قاجار سلطانیه را به‌عنوان محل استقرار و اقامت سپاهیان قاجاری برگزید. در این دوره، به دستور او و با استفاده از مصالح به‌جا مانده از شهر قدیمی سلطانیه، عمارتی بر فراز تپه‌های این منطقه ساخته شد تا به‌عنوان مکان استقرار و عملیات سپاه مورد استفاده قرار گیرد.به دستور فتحعلی‌شاه قاجار، مجموعه‌ای از عمارت‌ها در سال ۱۸۴۸ میلادی در فاصله دو کیلومتری شهر سلطانیه و در کنار چمنزاری ساخته شد. این پروژه، که آغاز آن به سال ۱۲۲۷ هجری قمری بازمی‌گردد، در سال ۱۲۵۷ هجری قمری به پایان رسید. در نقشه‌ای که فردی به نام دوبو از سلطانیه ترسیم کرده است، تصویر این عمارت‌ها نیز قابل مشاهده است. همچنین گزارش‌هایی از اردوی سلطنتی فتحعلی‌شاه در سال ۱۸۴۱ میلادی نشان می‌دهد که اطراف این بنا با چادرهایی احاطه شده بوده است.
مجموعه عمارت سپهر برین در مجاورت چمن و حدود دو کیلومتری شمال سلطانیه واقع شده بود. این مکان به دلیل موقعیت راهبردی انتخاب شد تا به‌راحتی ارتش را سان دید. برای این منظور، بنا بر روی تپه‌ای مرتفع ساخته شد تا امکان نظارت کامل بر دشت فراهم شود. تل سلطانیه با دارا بودن چنین ویژگی‌ای، انتخاب شد زیرا از آنجا امکان مشاهده گسترده‌تری به دشت وجود داشت. در اواخر دوران حکومت سلسله قاجار و دوره سلطنت محمدشاه، این عمارت به یک ویرانه تبدیل شده و به‌طور کامل از بین رفت.
زلزله مهیبی که در سال ۱۲۹۰ قمری رخ داد، بقایای آثار تاریخی این منطقه را به شدت تخریب کرد. این فاجعه همچنین منجر به ویرانی کامل مسجد جامع شد؛ بنایی که طبق روایت سیاحان، پس از گنبد سلطانیه، بلندترین سازه در شهر محسوب می‌شد.