سد گتوند
انتقادها به طرح و پاسخ‌ها > جانمایی سد بر روی گنبد نمکی سازند گچساران

محمدجواد عبداللهی، رئیس سابق دانشکده زمین‌شناسی دانشگاه شهیدچمران اهواز، در مصاحبه‌ای بیان کرد که ۲۰ سال قبل از آنکه جانمایی سد گتوند در سال ۶۸، آمریکایی‌ها پیشنهاد داده بودند ۲۰ کیلومتر بالاتر از مخزن فعلی، سد گتوند احداث شود اما در آن سال‌ها مدیران شرکت مدیریت منابع آب و نیروی ایران بر این باور بودند که آمریکایی‌ها چون می‌خواستند مخزن سد کوچک باشد، این اختلاف مکانی را مطرح کردند، لذا تصمیم‌شان بر این شد که دریاچه سد درست بر روی گنبدهای نمکی گچساران جانمایی شود. عیسی کلانتری، رئیس سابق سازمان حفاظت محیط زیست، معتقد است که مجریان پروژه سد گتوند به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند. وی می‌گوید: «پیش از انقلاب، آمریکایی‌ها سد گتوند را از نظر زیست‌محیطی بررسی و محل احداث سد را ۱۵ کیلومتر بالاتر تعیین کردند. بعد از انقلاب در بررسی‌های صورت گرفته، مسئولانی که طرح را بررسی کردند، گفتند که آمریکایی‌ها می‌خواستند مخزن سد کوچک باشد به همین دلیل جای آن را نادرست تعیین کردند. به همین دلیل مکان سد را جابه‌جا کردند و قرار شد در جای جدید ساخته شود. جای جدید سد انتقادهای بسیاری را با خود همراه کرد؛ زیرا در نزدیکی آن گنبدی نمکی قرار داشت. شرکت زیرمجموعه وزارت نیرو در دولت احمدی‌نژاد اعلام کرد که روی تپه نمکی نزدیک سد پتوی رسی کشیده می‌شود، تا مشکل حل شود.» او در جمع دانشجویان دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و فعالان محیط زیست در ادامه با اشاره به این‌که پتوی رسی فایده‌ای نداشت و حالا آب پشت سد به‌حدی شور شده که نمی‌توان برای آن کاری کرد، گفت: «شوری آب زیر سد، ۵/۵ برابر شوری آب خلیج‌فارس است؛ اگر قرار باشد سد دور زده شود، ۸ سال طول می‌کشید و در این مدت محیط زیست خوزستان خسارت بسیاری خواهد دید و اراضی آن از بین می‌رود. به همین دلیل، به نظر من مجریان این پروژه به خاطر اجرای آن باید محاکمه شوند.» مهدی قمشی استاد دانشگاه چمران اهواز و مشاور سابق استاندار خوزستان در امور آب می‌گوید اگر فقط ۹ کیلومتر مخزن سد گتوند جابه‌جا می‌شد، هیچ‌یک از این مشکلات پیش نمی‌آمد و فقط حجم مخزن سد اندکی کاهش می‌یافت. وی بیان داشت که در ساخت سد گتوند ملاحظات زمین‌شناسی به درستی مورد توجه قرار نگرفته است.
از سوی دیگر محمدعلی بنی‌هاشمی، عضو هیئت علمی و رئیس وقت مؤسسه آب دانشگاه تهران و متولی تیم تحقیق دربارهٔ سد گتوند در پاسخ به ادعای تعیین محل برای احداث سد گتوند توسط مشاوران آمریکایی و سایرین می‌گوید دستور کار مطالعات مشاوران آمریکایی هارزا (۱۹۶۷)، فرانسوی موننکو (۱۹۷۵) و کانادایی ایکرز (۱۹۸۲) امکان‌سنجی تولید انرژی برقابی از طریق احداث سدهای مختلف روی کارون بوده و صرفاً محورهایی دارای پتاسیل تولید انرژی برقابی، برای بررسی بیشتر، پیشنهاد کرده بودند؛ لذا این گزاره که آمریکایی‌ها قبلاً محل سد گتوند را ۱۴ یا ۲۰ کیلومتر بالاتر از محل فعلی تعیین کرده بودند، نادرست است. مشکات، مهندس زمین‌شناس شرکت مهاب قدس و عضو تیم تهیه‌کننده نقشه زمین‌شناسی سد بیان کرد که تیم طراحی از مشکل واقع شدن‌دریاچه سد بر روی توده‌های نمکی آگاهی داشته است. وی از عملکرد خود و تیم طراحی سد دفاع می‌کند و می‌گوید هیچ نقطه دیگری در بالادست وجود نداشت که بتوان با این مشخصات (به‌عنوان مخزن سدهای بالادست) سدی ساخت که توجیه داشته باشد. وی اضافه می‌کند با وجود چالش گنبد نمکی در این سازند گچساران، این چالش با مدیریت لایه‌های آب خروجی و تنظیم EC آب قابل مدیریت بود. او می‌گوید اگر امروز (۱۰ سال بعد از آبگیری) دوباره به او بگویند محور و مکانی برای ساخت این سد انتخاب کن و تمام اطلاعات این سال‌ها را داشته باشد، باز همین نقطه انتخاب شده را برای ساخت سد گتوند برمی‌گزیند.
به گفته ناصر كامجو، مدیر اجرای پروژه ساخت سد گتوند، قبل از آبگیری سد ستاد بحرانی در استانداری خوزستان برای مدیریت بحران قطع شدن جریان طبیعی آب کارون در ساعات اولیه بعد از آبگیری برگزار شد که نتیجه این بود که به دلایل گوناگون تنها ۱۸ ساعت توان تحمل قطع شدن دبی طبیعی رود کارون وجود دارد، در نتیجه (با توجه به وجود بند تنظیمی گتوند در پایین دست، برنامه ریزی انجام شد که در مدت ۲۰ ساعت، ۵۰ متر ارتفاع آب در پشت سد افزایش و آبگیری و رهاسازی انجام شود و برای این منظور در زمان آبگیری دریچه های سرریز سد شهید عباسپور و سد مسجد سلیمان را باز گردند و آب با دبی ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ مترمکعب بر ثانیه وارد سد گتوند شد، در نتیجه این دبی سیلابی طبیعی بود که با این جریان آب ممکن است خاکریز و پتوی رسی کار شده کمی شسته شود و این غیرطبیعی نبود، اما متأسفانه منتقدان این واقعیات را لحاظ نمی‌کنند. کامجو می‌گوید: «پس طبیعی است که عبور جریان شدید آب از مجاورت خاکریز ایجاد شده (پتوی رسی) ترک‌هایی را در خاکریز ایجاد کرده باشد؛ اما مطلقا شکستی در کار نبوده است و مستندات آن وجود دارد که در هر مرحله از آبگیری، خاکریزی ما در چه ترازی است.»