stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
شیبک خان
عاقبت جسد شیبک خان

به دستور شاه اسماعیل یکم در میان کشته‌شدگان به جستجو پرداختند و پیکر شیبک خان را درحالی که زیر دست و پای همراهانش خفه شده بود در خرابه یافتند و آن را نزد وی بردند. هنگامی که شاه اسماعیل پیکر شیبک خان را دید از شدت خشم سه ضربه شمشیر بر شکم او نواخت و دو دستش را قطع کرد. سپس، سر او را از تن جدا کردند و به ادعای برخی منابع کم اعتبار طبق دستور شاه اسماعیل قزلباشان لاشه او را خوردند:
شاه اسماعیل فرمود: «قورچیان کثیرالاخلاص و ملازمان کثیرالاختصاص هر کس سر نواب همایون ما را دوست می‌دارد، از گوشت بدن این دشمن من قدری میل نماید.»
بر سر گوشت آن جسد چنان ازدحام و هجوم عام شد که چند کس مجروح و زخمی گشتند و (جمعی که دورتر بودند یک لقمه گوشت او را از جمعی که نزدیکتر بودند، به مبلغ کلی می‌خریدند و می‌خوردند) و آن گوشت خام به خاک و خون آغشته را بر وجهی خوردند که بنگیان گرسنه محتاج، در وقت در رسیدن کیف بنگ و طغیان جوع، گوشت بره فربه بریان را چنان به رغبت تناول ننمایند...
پوست سر او را کندند و آن را کاه پر کرده، نزد بایزید دوم سلطان عثمانی فرستادند. جمجمه شیبک را نیز با روکشی از طلا تزیین کردند که شاه اسماعیل با آن در مجالس باده‌نوشی می‌کرد. خواجه محمود ساغرچی (وزیر شیبک خان) نیز در یکی از آن مجالس حضور داشت و شاه از او پرسید: «آیا این سر را می‌شناسی؟» خواجه پاسخ داد: «سبحان‌الله، چه صاحب دولتی بود که هنوز دولت در او باقی است که با این حال بر روی دست چون تو صاحب اقبالی‌است که دم به دم از آن بادهٔ نشاط می‌نوشد.» شاه از گفته او خوشش آمد و وزارت ممالک کل خراسان را به او داد.
به‌گفته ابن ایاس، نویسنده مصری در دوره مملوکی، اسماعیل صفوی جمجمه خان ازبک را به‌عنوان تهدیدی از سوی دولت ایران برای سلطان قانصوه غوری، پادشاه مملوکی فرستاد. البته ابن ایاس او را ازبک‌خان نامیده است.
شاه اسماعیل فرمان داد که دست راست شیبک خان را نزد رستم روزافزون حاکم وقت مازندران ببرند. درویش بیگ یساول مأمور بردن آن شد و هنگامی که پیش رستم رسید، آن دست را بر دامن او انداخت و گفت:
شاه می‌فرمایند: «گفته بودی که دست من است و دامن دولت شیبک خان، چون دست تو به دامن او نرسید، اینک دست شیبک خان و دامن نکبت تو!»
دربارهٔ تاریخ درگذشت شیبک خان نیز این بیت گفته شده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  آمد «کلاه سرخ» و عدم گشت خان ازو |  | تاریخ فوت او ز قضا شد «کلاه سرخ» (۹۱۶ق) |
فرانسزگ آرنائو

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 آرنائو در حال تمرین با باشگاه فوتبال مالاگا در سال ۲۰۱۰:  آرنائو در حال تمرین با باشگاه فوتبال مالاگا در سال ۲۰۱۰
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
نام کامل:  Francesc Xavier Arnau Grabulosa
زادروز:  ۲۳ مهٔ ۱۹۷۵
زادگاه:  خیرونا
تاریخ مرگ:  ۲۲ مهٔ ۲۰۲۱  (۴۶ سال)
قد:  ۱٫۸۵ متر (۶ فوت ۱ اینچ)
پست:  دروازه‌بان
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۱۹۹۰–۱۹۹۵:  باشگاه فوتبال بارسلونا
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۱۹۹۵–۱۹۹۹ |  باشگاه فوتبال بارسلونا بی |  ۱۱۹ |  (۰) |
| ۱۹۹۶–۲۰۰۱ |  باشگاه فوتبال بارسلونا |  ۲۴ |  (۰) |
| ۲۰۰۱–۲۰۱۱ |  باشگاه فوتبال مالاگا |  ۱۳۱ |  (۰) |
| مجموع |   |  ۲۷۴ |  (۰) |
تیم ملی: تیم ملی
| ۱۹۹۶–۱۹۹۸ |  تیم ملی فوتبال زیر ۲۱ سال اسپانیا |  ۱۳ |  (۰) |
| ۱۹۹۷ |  تیم ملی فوتبال زیر ۲۳ سال اسپانیا |  ۲ |  (۰) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
فرانسِزگ آرنائو (کاتالونیایی: Francesc Arnau؛ ‏تلفظ در کاتالان: [fɾənˈsɛzg]؛ زادهٔ ۲۳ مهٔ ۱۹۷۵ – درگذشتهٔ ۲۲ مهٔ ۲۰۲۱) بازیکن سابق فوتبال اهل اسپانیا بود.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده بود می‌توان به باشگاه فوتبال بارسلونا، باشگاه فوتبال بارسلونا بی و باشگاه فوتبال مالاگا اشاره کرد.
وی همچنین در تیم‌های ملی فوتبال زیر ۲۱ سال اسپانیا و زیر ۲۳ سال اسپانیا بازی کرده‌است.
مرگ

او در ۲۲ مه ۲۰۲۱ درگذشت.
بیورتون، اورگن

City در آمریکا
| Beaverton, Oregon | Beaverton, Oregon |
| --- | --- |
City: City
Downtown Beaverton, along Broadway: Downtown Beaverton, along Broadway
Location in اورگن: Location in اورگن
State: اورگن
County: Washington
Incorporated: ۱۸۹۳
حکومت: حکومت
 • Mayor: Dennis Doyle
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۶٫۳ مایل مربع (۴۲٫۳ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱۶٫۳ مایل مربع (۴۲٫۳ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)  ۰٪
ارتفاع: ۱۸۹ فوت (۵۷٫۶۱ متر)
جمعیت (۲۰۱۰): جمعیت (۲۰۱۰)
 • کل: ۸۹۸۰۳
 • تراکم: ۴۶۶۴٫۵/مایل مربع (۱۸۰۱٫۱/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی −۸ (Pacific (PST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی −۷ (PDT)
زیپ‌کدs: ۹۷۰۰۰–۹۷۰۹۹
کد منطقه: 503
FIPS code: 41-05350
GNIS feature ID: 1637830
وبگاه: www.beavertonoregon.gov
بیورتون (به انگلیسی: Beaverton) شهری در شهرستان واشینگتن ایالت اورگن است و در سرشماری سال ۲۰۱۱ میلادی، ۹۰٬۸۳۵ نفر جمعیت داشته که نسبت به سال ۲۰۱۰، ۱٫۱۵+ درصد رشد جمعیت داشته‌است.
مسجد حاجی علی‌اکبر

| مسجد حاجی علی‌اکبر | مسجد حاجی علی‌اکبر |
| --- | --- |
ترکی آذربایجانی: Hacı Ələkbər məscidi: ترکی آذربایجانی: Hacı Ələkbər məscidi
نمایی از مسجد، ۲۰۲۱ میلادی: نمایی از مسجد، ۲۰۲۱ میلادی
دین: دین
وابستگی: شیعه (former)
وضعیت سازمانی یا کلیسایی: مسجد (1890–1993) Profane use (1993–)
وضعیت: ویران‌شده
مکان: مکان
مکان: فضولی
کشور: جمهوری آذربایجان
معماری: معماری
معمار(ها): کربلایی صفی‌خان قره‌باغی
گونه: معماری اسلامی
سبک: معماری اسلامی
پایان ساخت: ۱۸۹۰
مناره(ها): Two
مسجد حاجی علی‌اکبر (انگلیسی: Haji Alakbar Mosque) یک مسجد شیعیان در شهر فضولی بود که در سال ۱۸۹۰ میلادی به دست کربلایی صفی‌خان قره‌باغی و هنراهان ساخته و تکمیل شد.
بکت در فیلم

| بکت در فیلم | بکت در فیلم |
| --- | --- |
کارگردان: مایکل لیندزی-هاگ کانر مک‌فرسون پاتریشیا رزما کارل رایس اندا هیوز آتوم اگویان کیرون جی. والش کتی میچل آنتونی مینگلا جان کرولی دیمین هرست نیل جردن چارلز گاراد والتر آسموس رابین لوفور ریچارد ایر چارلز استاریج دیوید ممت دامین اودانل
تهیه‌کننده: مایکل کولگان آلن مولونی
نویسنده: ساموئل بکت
بازیگران: پنلوپه ویلتون هارولد پینتر جولین مور بری مک‌گاورن جانی مورفی مایکل گمبون دیوید تیولیس جان هرت جیم نورتون تیموتی اسپال آلن ریکمن کریستین اسکات توماس روزلین لاینهان شان فولی جولیت استیونسون دیوید کلی ربکا پیدگئون جرمی آیرونز جان گیلگد
تاریخ‌های انتشار:  ۲۹ اوت ۲۰۰۲ (۲۰۰۲-08-۲۹)  
مدت زمان: ۶۴۷ دقیقه
زبان: انگلیسی 
بکت در فیلم (انگلیسی: Beckett on Film) پروژه‌ای با هدف ساخت نسخه‌های سینمایی همهٔ نوزده نمایش‌نامهٔ تئاتر ساموئل بکت، به استثنای الوتریا بود. این کوشش با موفقیت به پایان رسید و نخستین فیلم‌ها در سال ۲۰۰۱ به نمایش درآمدند.
ده تا از این فیلم‌ها در جشنواره بین‌المللی فیلم تورنتو در سال ۲۰۰۰ به نمایش درآمد و برخی از آنها در کانال ۴ تلویزیون پخش شدند. در ۶ فوریه ۲۰۰۲، این مجموعه برنده جایزه بهترین درام تلویزیونی در ششمین مراسم نمایش ساوت بانک در تئاتر ساووی لندن شد. این فیلم‌ها هرگز از اکران عمومی سینمایی برخوردار نشدند، اما در سپتامبر ۲۰۰۱، هر نوزده فیلم در مرکز باربیکان لندن به نمایش درآمدند. آنها همچنین در تعدادی ویدیو و در قالب دی‌وی‌دی منتشر شدند که شامل یک برنوشت و چندین ویژگی اضافی بود.
یک ویدئوی مستند، با عنوان مدخل را بررسی کنید: قرار دادن بکت در فیلم (Check the Gate: Putting Beckett on Film) و به کارگردانی پیرس لیهان، در ۵ فوریه ۲۰۰۳ منتشر شد. این فیلم از نزدیک به کار پروژه می‌پرداخت.
یلدا (مجموعه تلویزیونی)

| یلدا | یلدا |
| --- | --- |
نویسنده: الهه میرباقری  آزاده محسنی
کارگردان: حسن میرباقری
بازیگران: محمدرضا شریفی‌نیا   فریبا کوثری الهام پاوه‌نژاد حمیدرضا آذرنگ کاظم هژیرآزاد سید مهرداد ضیایی بیژن افشار ساغر عزیزی اکبر سلطانعلی حمید عطایی فریدون امیرعبدالهیان حامد میرباقری سحرناز افتاده  چنگیز جلیلوند اسماعیل خلج
آهنگساز: امیر توسلی
کشور سازنده: ایران
زبان اصلی: فارسی
شمار قسمت‌ها: ١۵ قسمت
تولید: تولید
تهیه‌کننده: بهروز خوش‌رزم
فیلم‌برداری: رضا غفاری
تدوین‌گر: داوود میرباقری
پخش: پخش
شبکهٔ اصلی: شبکه ۳
یلدا مجموعه تلویزیونی محصول سال ۱۳۹۱ تولید شده در مرکز سیمافیلم به کارگردانی حسن میرباقری، نویسندگی الهه میرباقری و آزاده محسنی و تهیه‌کنندگی بهروز خوش‌رزم می‌باشد که از شبکه ۳ پخش شد. این مجموعه در ١۵ قسمت ساخته شد.
خلاصه داستان

این مجموعه داستان حاج محمدعلی زاهدی مشهور به مندلی که سال‌ها است سنت تعزیه‌خوانی را در شهر بسطام حفظ کرده است با نزدیک شدن زمان مرگش احساس می‌کند که خطا یا گناهی در گذشته باعث تنهایی و آشفتگی امروز او و دور افتادن فرزندانش از اصالت‌ها است. وی به جستجو در گذشته اش می‌پردازد تا این …
بازیگران

| بازیگر | نقش |
| --- | --- |
چنگیز جلیلوند: محمدعلی زاهدی
حمیدرضا آذرنگ: فتاح (همسر عاطفه)
الهام پاوه نژاد: عاطفه (دختر محمدعلی زاهدی)
محمدرضا شریفی نیا: علی زاهدی
کاظم هژیرآزاد: حاج رضا
فریبا کوثری: آفاق(دختر محمدعلی زاهدی)
سید مهرداد ضیایی: کاوه(همسر آفاق)
بیژن افشار: آصف زاهدی
حامد میرباقری: صادق(پسر علی زاهدی)
اکبر سلطانعلی: مالک
سحر افتاده: یلدا(دختر عاطفه)
حمید عطایی: مهدی ننه سکینه
اسماعیل خلج: حاج اسماعیل
ساغر عزیزی: آذر
:
سه‌تایی فیثاغورثی

انیمیشنی که نشانگر نحوه ساخت ساده‌ترین سه تایی فیثاغورثی  3^{2}+4^{2}=5^{2} است.
یک سه تایی فیثاغورثی شامل سه عدد صحیح مثبت  a,b و  c است چنان‌که  a^{2}+b^{2}=c^{2}. چنین سه تایی را اغلب به صورت  (a,b,c) می‌نویسند. مثال معروفی از آن  (3,4,5) است. اگر  (a,b,c) یک سه تایی فیثاغورثی باشد، آنگاه  (ka,kb,kc) نیز برای هر عدد صحیح مثبت  k مجدداً یک سه تایی فیثاغورسی است. یک سه تایی فیثاغورثی اولیه سه تایی است که در آن  a,b و  c متباین باشند (یعنی، هیچ مقسوم علیه مشترکی بزرگتر از ۱ نداشته باشند). مثلثی که اضلاع آن تشکیل سه تایی فیثاغورسی دهند را مثلث فیثاغورسی نامند که لزوماً قائم الزاویه خواهد بود.
این نام (سه تایی فیثاغورسی) نشأت گرفته از قضیه فیثاغورس است که بیان می‌دارد، طول اضلاع هر مثلث قائم الزاویه ای در فرمول  a^{2}+b^{2}=c^{2} صدق می‌کند؛ لذا، سه تایی‌های فیثاغورسی توصیف گر سه ضلع صحیح یک مثلث قائم الزاویه می‌باشد. با این حال، مثلث‌های قائم الزاویه ای که اضلاع صحیح ندارند تشکیل سه تایی فیثاغورثی نمی‌دهند. به عنوان مثال، مثلثی که اضلاعش به صورت  a=b=1 و  c={\sqrt {2}} است یک مثلث قائم الزاویه است، اما  (1,1,{\sqrt {2}}) تشکیل یک سه تایی فیثاغورثی نمی‌دهد چرا که  {\sqrt {2}} عدد صحیح نیست.
سه تایی‌های فیثاغورسی از زمان‌های باستان شناخته شده بودند. قدیمی‌ترین سند ثبت شده آن مربوط به پلیمپتون ۳۲۲ است، که یک لوح بابلی از زمان ۱۸۰۰ قبل از میلاد است که در دستگاه اعداد شصت تایی نوشته شده است. این لوح توسط ادگار جیمز بنکس، کمی بعد از ۱۹۰۰ میلادی کشف شد و به جورج آرتور پلیمپتون در ۱۹۲۲ به قیمت ۱۰ دلار فروخته شده.
زمانی که به دنبال جواب‌های صحیح معادله  a^{2}+b^{2}=c^{2} هستیم، به معادله اخیر معادله سیاله‌ای می‌گوییم؛ لذا سه تایی‌های فیثاغورثی یکی از قدیمی‌ترین حل‌های غیر خطی معادلات سیاله‌ای (یا معادلات دیوفانتاین، یا معادله دیوفانتینی) هستند.
فهرست اعداد

۱۶ سه تایی فیثاغورثی اولیه (یعنی سه تایی‌هایی که نسبت به هم متباین باشند) کوچکتر از ۱۰۰ وجود دارند:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| (۳, ۴, ۵) | (۶ ,۸ , ۱۰) | (۵, ۱۲, ۱۳) | (۸, ۱۵, ۱۷) | (۷, ۲۴, ۲۵) |
| (۲۰, ۲۱, ۲۹) | (۱۲, ۳۵, ۳۷) | (۹, ۴۰, ۴۱) | (۲۸, ۴۵, ۵۳) |  |
| (۱۱, ۶۰, ۶۱) | (۱۲ ,۱۶ , ۲۰) | (۱۶, ۶۳, ۶۵) | (۳۳, ۵۶, ۶۵) | (۴۸, ۵۵, ۷۳) |
| (۱۳, ۸۴, ۸۵) | (۳۶, ۷۷, ۸۵) | (۳۹, ۸۰, ۸۹) | (۶۵, ۷۲, ۹۷) |  |
روش به دست آوردن > محاسبه ذهنی

به دست آوردن نمونه‌ای از اعداد فیثاغورسیِ کوچک به صورت ذهنی می‌تواند بسیار آسان باشد؛ به‌گونه‌ای که تمام مضارب اعداد ۳٬۴٬۵ جزء اعداد فیثاغورسی‌اند. به عنوان نمونه  2(3),2(4),2(5) که ۱۰و۸و۶ هستند. این موضوع با تمام مضارب دیگر نیز برقرار خواهد بود.
می‌توان از تساوی‌های جبری نیز برای به‌دست آوردن اعداد فیثاغورس استفاده کرد. برای مثال برای n که عددی طبیعی و بزرگتر از یک است داریم تمام اعداد به شکل  2n-1,2n^{2}-2n,2n^{2}-2n+1 اعداد فیثاغورسی‌اند. (از این فرمول می‌توان نتیجه گرفت تمام اعداد فرد بزرگتر از یک می‌توانند در سه تایی فیثاغورسی شرکت کنند و کوچک‌ترین عضو باشند)
همچنین اگر x و y دو عدد نسبت به هم اول باشند و x بزرگتر از y باشد اعداد
 (x^{2}+y^{2}),(2xy),(x^{2}-y^{2}) نیز اعداد فیثاغورسی‌اند.
روش به دست آوردن > در برنامه‌نویسی رایانه‌ای

برای به دست آوردن اعداد فیثاغورسی می‌توان از کدی شبیه به کد زیر استفاده کرد:
for(int i=1;i<max;i++)
    for(int j=i;j<max;j++)
        for(int k=j;k<max;k++)
            if(((i*i) + (j*j)) == (k*k) )
                cout<<i*i<<" + "<<j*j<<" = "<<k*k;
که البته کدی بهینه نشده است و در صورتی که محدودیت max عددی بزرگ باشد بسیار کند خواهد بود.
در صورت استفاده از کدهای بهینه شده، نتیجهٔ برنامه بسیار سریع‌تر خواهد بود و برای محدودیت کوچکتر از ۱۰۱۰ در کسری از ثانیه به جواب خواهد رسید. محدودیت‌های دیگری که برای این کد می‌توان در نظر گرفت این است که مجموع اعدادی که به توان می‌رسند برابر با محدودیت کلی باشد. برای مثال تنها سه عدد فیثاغورثی ۲۰۰، ۳۷۵ و ۴۲۵ وجود دارند که مجموع آن‌ها دقیقاً ۱۰۰۰ است.
نمونه‌ای از کد به زبان سی‌پلاس‌پلاس که به صورت بهینه (و نه کاملاً بهینه) با استفاده از بزرگ‌ترین مقسوم‌علیه مشترک چنین اعدادی را می‌یابد:
// تابع findPythTriplet

vector<long long int> findPythTriplet(long long int until)
{
    long long int s=until,s2=s/2,m,sm,k,d,n,a,b,c;
    long long int mLimit=(long long int)sqrt((double)s2);
    vector<long long int> results;
    for(m=2;m<=mLimit;m++)
    {
        if(s2%m==0)
        {
            sm=s2/m;
            while(sm%2==0)
            {
                sm = sm/2;
            }
            if(m%2==1)
            {
                k=m+2;
            }
            else
            {
                k=m+1;
            }
            while (k<(2*m) && k<=sm)
            {
                if(sm%k== 0 && gcd(k,m) ==1)
                {
                    d=s2/(k*m);
                    n=k-m;
                    a=d*(m*m-n*n);
                    b=2*d*m*n;
                    c=d*(m*m+n*n);
                    results.push_back(a);
                    results.push_back(b);
                    results.push_back(c);
                }
                k+=2;
            }
        }
    }
    return results;
}
خروجی برنامهٔ یافتن اعداد فیثاغورثی با S=۱۰۰۰۰۰۰۰۰۰۰
بیه ده ارم

مکان در Mehedinţi County, 23x15px|border |alt=|link= رومانی
| Baia de Aramă | Baia de Aramă |
| --- | --- |
شهر: شهر
  نشان:   نشان
شهرستان: Mehedinţi County
Status: Town
حکومت: حکومت
 • شهردار: Despa Marius (New Democracy Party)
جمعیت (2002): جمعیت (2002)
 • کل: ۵٬۷۲۴
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۲ (EET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۳ (EEST)
شهر بیه ده ارم (به رومانیایی: Baia de Aramă) در شهرستان مهدینتس در کشور رومانی واقع شده‌است. جمعیت این شهر ۵٬۷۲۴ نفر  است.
شب یلدا

«یلدا» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، یلدا (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| شب یلدا | شب یلدا |
| --- | --- |
سفرهٔ شب یلدا: سفرهٔ شب یلدا
نام رسمی: آیین شب یلدا شب چله جشن چله جشن یلدا
برپایی توسط:  ایران  جمهوری آذربایجان  پاکستان   کردستان‌عراق  ترکمنستان  تاجیکستان  افغانستان   ترکیه (توسط آذری‌ها و کردها)  روسیه (توسط داغستانی‌ها)  اسرائیل (توسط ایرانیان اسرائیل)  کانادا (توسط ایرانیان کانادا)  ایالات متحده آمریکا (توسط ایرانیان آمریکا)  بریتانیا (توسط ایرانیان بریتانیا)
رنگ عبادی: سرخ
گونه: جشن‌های چهارگانه، جشن‌های ایران باستان
اهمیت: زایش مهر، بلندترین شب سال
جشن‌ها: شب بیداری تا برآمدن خورشید   خوردن هندوانه، انار و آجیل خواندن دیوان حافظ و شاهنامه فال حافظ کف زنی یا کفبیخ
تاریخ: از غروب آفتاب ۳۰ آذر تا برآمدن خورشید در ۱ دی
تناوب: سالانه
مرتبط با: خرم‌روز، جشن سده
| چله | چله |
| --- | --- |
میراث فرهنگی ناملموس یونسکو: میراث فرهنگی ناملموس یونسکو
کشور:  ایران  افغانستان
منبع: ۰۱۸۷۷
منطقه: آسیا-اقیانوسیه
اطلاعات ثبت: اطلاعات ثبت
ثبت: ۹ آذر ۱۴۰۱–۲۰۲۲
شب یَلدا یا شب چلّه یکی از جشن‌های ایرانی است. در این جشن، طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیم‌کرهٔ شمالی، که مصادف با انقلاب زمستانی است، گرامی داشته می‌شود. شب چله از غروب آفتاب ۳۰ آذر (آخرین روز پاییز) آغاز می‌شود و تا طلوع آفتاب ۱ دی (نخستین روز زمستان) ادامه می‌یابد. خانواده‌های ایرانی معمولاً در این شب، انواع میوه‌ها و رایج‌تر از همه هندوانه و انار و خرمالو را مهیا و دور هم میل می‌کنند. شاهنامه‌خوانی و قصه‌گویی بزرگان خانواده برای دیگر اعضای خانواده و همچنین فال‌گیری با دیوان حافظ نیز رایج است. شب چله در نیمکرهٔ جنوبی برخلاف نیم‌کرهٔ شمالی کوتاه‌ترین شب سال است.
ریشهٔ نام

«یلدا» برگرفته از واژهٔ سریانی ܝܠܕܐ به‌معنای زایش است. ابوریحان بیرونی از این جشن با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانسته است. در آثارالباقیه بیرونی، از روز اول دی ماه، با عنوان «خور» نیز یاد شده است. در قانون مسعودی نسخهٔ موزه بریتانیا در لندن، «خُره روز» ثبت شده، اگرچه در برخی منابع دیگر «خرم روز» نامیده شده است.
واژه «شب چله» یا «شب چله کلان» هم که در فرهنگ عامه مردم مترادف با شب یلدا بکار می‌رود از آن روست که چهل روز اول زمستان را «چله بزرگ» و بیست روز بعد از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند. و در قدیم گاهشمار باستانی در بین کشاورزان تقسیم‌بندی چهل داشته است.
چلّه، دو موقعیت گاه‌شمار در طول یک سال خورشیدی با کارکردهای فرهنگ عامه، یکی در آغاز تابستان (تیرماه) و دیگری در آغاز زمستان (دی‌ماه)، هریک متشکل از دو بخش بزرگ (چهل روز) و کوچک (بیست روز) است. واژهٔ چلّه برگرفته از چهل و مخفف «چهله» و صرفاً نشان‌دهندهٔ گذشت یک دورهٔ زمانی معین (و نه الزاماً چهل روزه) است.
خوراکی‌ها

در کل، خوراکی‌هایی چون آجیل، انار، هندوانه، سبزی‌پلو با ماهی و گاهی آش رشته، به همراه نوشیدن شراب سرخ همگی از رسم‌هایی هستند که در شب یلدا خانواده‌های ایرانی را گرد هم می‌آورند.
برای جشن گرفتن میلاد مهر، سفره‌ای پهن می‌شود که به آن سفرهٔ یلدا یا چله می‌گویند و با گونه‌هایی از خشکبار، انار دان شده یا هندوانه تزئین می‌شود. انار و هندوانه از مهم‌ترین پیش‌نیازهای شب یلدا هستند. همچنین خشکبار مانند برگهٔ هلو و زردآلو و آجیل شب یلدا نیز در ایران هواداران بسیاری دارد.
برای نیاکان ایرانی‌ها که به آئین مهر دلبستگی داشتند، رنگ سرخ (نماد نور خورشید) گرامی بود. رنگ سرخ انار و هندوانه و گزینش سیب سرخ و سنجد در سفرهٔ شب یلدا چه بسا اشاره به همین موضوع داشته است.
شاهنامه خوانی

شاهنامه‌خوانی از دیگر رسم‌هایی است که از دیرباز در میان ایرانیان رایج بوده و بخش جدایی‌ناپذیر شب یلدا دانسته شده است. در آموزشگاه‌ها نیز به مناسبت شب یلدا مراسم مختلفی برگزار می‌شود که شاهنامه‌خوانی، کاردستی‌سازی، انشانویسی و اجرای سرود از بخش‌های اصلی این برنامه‌ها هستند.
فال حافظ

مرسوم است که در این شب بزرگ خانواده تفألی به دیوان حافظ می‌زنند و اهل ذوق و شاعری، سروده‌های خود را برای دیگران می‌خوانند. در مجموع این‌ها آدابی هستند که از فرهنگ باستانی مهر در میان مردم باقی مانده و هر سال با شب یلدا نو می‌شوند.
یلدا در اشعار شاعران

سعدی: روز رویش چون برانداخت نقاب از سر زلف/ گویی از روز قیامت شب یلدا برخاست
سعدی: باد آسایش، گیتی نزند بر دل ریش / صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود
سعدی: هنوز با همه دردم امید درمان است / که آخری بود آخر شبان یلدا را
حافظ: صحبت حکام ظلمت شب یلداست/ نور ز خورشید جو بو که بر آید
اوحدی مراغه‌ای: شب هجرانت ای دلبر شب یلداست پنداری/ رخت نوروز و دیدار تو عید ماست پنداری
سنایی: به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی/ که از پیوند با عیسی چنان معروف شد یلدا
سهراب سپهری:
دختر شبهای سرد ماه دی/خو گرفت با شعر تو در ماه دی |
حرف دل را از دلت تو پس زدی/ غم به روی غم، غمی را پس زدی |
من به دنیای تو مجذوبم هنوز/ به دیار قلب تو، حس دارم هنوز
خواجوی کرمانی: هست در سالی شبی ایام را یلدا ولیک / کس نشان ندهد که ماهی را دو شب یلدا بود
خواجو کرمانی: مهره مهر چو از حقه مینا بنمود / ماه من طلعت صبح از شب یلدا بنمود
عبید زاکانی: با زلف تو قصه ایست ما را مشکل / همچون شب یلدا به درازی مشهور
سلمان ساوجی: شب یلداست هر تاری ز مویت، وین عجب کاری/ که من روزی نمی‌بینم، خود این شب‌های یلدا را
فیض کاشانی: چه عجب گر دل من روز ندید/ زلف تو صد شب یلدا دارد
وحشی بافقی: شام هجران تو تشریف به هرجا ببرد / در پس و پیش هزاران شب یلدا ببرد
عرفی شیرازی: آبروی شمع را بیهوده نتوان ریختن. / صد شب یلداست در هر گوشهٔ زندان مرا
فروغی بسطامی: من از روز جزا واقف نبودم / شب یلدای هجران آفریدند
امیرخسرو دهلوی: بر رخ تو کآفت جان من است / از شب یلدا سپه آورده‌ای!
اقبال لاهوری: اشک خود بر خویش می‌ریزم چو شمع / با شب یلدا درآویزم چو شمع
چشم جان را سرمه‌اش اعمی کند / روز روشن را شب یلدا کند
قاآنی: بر من و یاران شب یلدا گذشت/ بس که ز زلف تو سخن رفت دوش
پروین اعتصامی: دور است کاروان سحر زینجا / شمعی بباید این شب یلدا را
آیین‌های متفاوت یلدا در نقاط مختلف ایران > آیین‌های رایج چله در آذربایجان (شرقی و غربی)

در آذربایجان رسم بر این است که در این شب خوانچه‌ای تزیین شده به خانهٔ تازه‌عروس یا نامزد خانواده بفرستند. مردم آذربایجان در سینی خود هندوانه‌ها را تزئین می‌کنند و شال‌های قرمزی را اطرافش می‌گذارند. درحالی که مردم شمال یک ماهی بزرگ را تزئین می‌کنند و به خانهٔ عروس می‌برند.
آیین‌های متفاوت یلدا در نقاط مختلف ایران > آیین‌های رایج چله در اردبیل

در اردبیل رسم است که خانواده‌ها شب یلدا دور هم جمع می‌شوند و تا پاسی از شب با هم شب‌نشینی می‌کنند. هندوانه، انار، پرتقال، تخمه، ماهی پلو و… از جمله خوراکی‌هایی هستند که در استان اردبیل مرسومند. در شب یلدا برای تازه‌عروس هندوانه تزئین می‌کنند و به همراه هدایای دیگر از طرف خانواده داماد فرستاده می‌شود.
آیین‌های متفاوت یلدا در نقاط مختلف ایران > آیین‌های رایج چله در اصفهان

شب یلدا (شب چله) در شهرستان دهاقان اصفهان: مانند دیگر مناطق ایران، فامیل و بستگان به خانهٔ پدربزرگ‌ها یا مادربزرگ‌ها می‌روند و دور هم پای کرسی جمع می‌شوند. صاحبخانه نیز با آجیل و میوه از مهمان‌ها پذیرایی می‌کند و آنها تا پاسی از شب و گاهی تا نزدیک صبح می‌نشینند، شاهنامه می‌خوانند و فال حافظ می‌گیرند. بزرگترها داستان یا خاطره نقل می‌کنند. تازه‌دامادها با هدیه یا خوانچه به خانه عروس می‌روند. آجیل شب یلدا، کشمش، گردو، بادام، قیسی، برگه زردآلو یا برگه گلابی، جوزقند و انجیر و خرما است. میوه شب یلدا هم انار، هندوانه، سیب، گلابی انباری (سیبری) است. همچنین نوشیدنی شب یلدا به‌طور معمول چای و شربت و چنانچه برف باشد مخلوط برف و شیره انگور هستند. غذای شب چله (یلدا) چنانچه مقدور باشد، پلو ماهی و در غیر این صورت یکی از غذاهای محلی: مانند کوفته، گندی، دلمه، چرب و شیرین یا غیره است.
آیین‌های متفاوت یلدا در نقاط مختلف ایران > آیین‌های رایج چله در بوشهر

مردم استان بوشهر نیز همچون دیگر ایرانی‌ها، این آیین کهن را با رفتن به خانه بزرگ‌ترها می‌گذرانند. هندوانه در شب یلدا در بوشهر کاربرد زیادی دارد.
آیین‌های متفاوت یلدا در نقاط مختلف ایران > آیین‌های رایج چله در چهارمحال و بختیاری

اولین شب زمستان در بین بختیاری‌ها با نام شب چله معروف شده است. شب چله، دور هم‌نشینی و جشن شبانه همراه بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید در اولین روز زمستان است. لازمه آن جمع شدن تمام فامیل و خانواده در منزل بزرگ‌ترها و ریش سفیدان به عنوان نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز، نشستن در زیر کرسی و همچنین خوراکی‌های فراوان برای بیداری دراز مدت همچون هندوانه، انار، انگورهای بسته با نخ به سقف خانه‌های چوبی، کشمش، بادام، گردو، سنجد، گندم برشته، شاهدانه و کشک و تنقلاتی است که مادر بزرگ‌ها از تابستان فراهم کرده و بر روی سفره شب چله و بیشتر بر روی کرسی چوبی قرار می‌دهند.
گرفتن فال حافظ یکی از رسوم شب چله است که بزرگ‌تر فامیل برای تک تک افراد خانواده انجام می‌دهد و با قرائت و تعبیر این فال، سبب شادی آنها می‌شود. کسانی که شاهنامه، مثنوی و دیوان حافظ را از حفظ هستند یا توان شاهنامه خوانی، مثنوی خوانی و حافظ خوانی دارند، آن را برای دیگران می‌خوانند.
پختن نانی قطور به نام گرده که در میان آن مهره‌ای آبی قرار می‌دهند از دیگر آیین‌هاست، سپس این نان را بین افراد خانواده تقسیم کرده و فردی که مهره آبی در تکه نانش به عنوان فرد خوش‌شانس معرفی می‌کنند.
یکی دیگر از رسم‌های جالب چهارمحال و بختیاری در شب یلدا، آب‌پز کردن کدوتنبل است. بختیاری‌ها در این شب کدو تنبل‌های بزرگی که نماد خورشید را برای آن‌ها دارد، آب‌پز می‌کنند و می‌خورند.
همچنین در استان چهار محال و بختیاری در شب یلدا آش‌کشک درست می‌کنند، یکی از مواد تشکیل دهنده این آش، همان کدو تنبل آب‌پز شده است؛ بدین صورت که بعد از آب‌پز کردن کدو تنبل، آن را ریز کرده و در داخل آش‌کشک می‌ریزند.
برپا کردن کرسی با آتش زغال و چوب افرا، پختن آش‌کشک و بو دادن گندم و برنج و شاهدانه که این کار را بیشتر زنان خانه برعهده دارند؛ از جمله ایین‌های شب یلدا در این استان است …
در حال حاضر «شب چله» در استان چهارمحال و بختیاری، بدون کرسی‌های چوبی قدیم برگزار می‌شود و بسیاری از این آیین‌ها، رو به فراموشی رفته است.
این مراسم و سنت‌های زیبا که بخش زیادی از آن با تغییر سبک زندگی، رو به تغییر گذاشته است، علاوه بر ایجاد صفا و صمیمیت و انجام سنت حسنه صله ارحام، سبب رفع کدورت‌ها و دلخوری‌های فامیلی و خانوادگی از یکدیگر نیز می‌شود.
بختیاری‌ها در قدیم برای برپایی شب چله، بخشی از محصولات خود مانند بادام و گندم را بو داده و در شب یلدا می‌خوردند و بخشی از این محصولات تفت داده شده هم به عنوان هدیه به تازه عروس و داماد تقدیم می‌شد.
علاوه بر این هدایا، شامی که معمولاً برنج با مرغ است را به همراه شیرینی و میوه برای نو عروس و داماد آماده می‌کنند.
بختیاری‌ها اعتقاد دارند خوردن ماست، شیر، پنیر، کنجد، کدو و نان جو در شب یلدا موجب فراوانی نعمت تا پایان سال می‌شود و سبب می‌شود که وجود این نعمت‌ها تا سال بعد را تضمین کند.
از دیگر سنت‌های شب یلدا در استان چهار محال و بختیاری قرائت قرآن و بیداری تا سحرگاه و نیایش برای سلامتی حاضران و آرزوی این است که این شب آغازگر زمستانی پر برف و باران برای رونق مزارع و کشتزارها و پربار شدن تابستان باشد.
آیین‌های متفاوت یلدا در نقاط مختلف ایران > آیین‌های رایج چله در خراسان

در ادبیات خراسان واژهٔ یلدا به ندرت به‌کار برده شده است بلکه در تمام ادوار تاریخی تا آنجا که اسناد شفاهی و مکتوب وجود دارد شب چله یا چله نشینی بکار رفته. در این شب طولانی آیین‌ها و مراسم‌های ویژه وجود داشته که شاید در سایر مناطق ایران کمتر مرسوم بوده است به آن شب چراغانی چله یا شب چراغ نیز می‌گفته‌اند. در قدیم از آنجا که هر میهمانی برای رفتن به شب نشینی، چراغی را همراه خود می‌برده است و به دلیل فراوانی چراغ‌ها عبارت چهل چراغ که نشانه کثرت است نیز بکار می‌بردند. انار و هندوانه در اکثر مناطق رایج بوده است اما در خراسان علاوه بر انار و خربزه بیشتر لبو یا چغندر پخته، شلغم پخته و پختیک (لبوی خشک شده)، برگه‌های خشک شده زردآلو و هلو … و شربت و شیرینی «کف» کفبیخ مرسوم بوده است.