زن شهرآشوب
تاریخچه شهرآشوب‌سرایی

در میان شعرا (به‌خصوص اعراب) این رسم رواج داشته که قطعاتی سروده، مردم دیاری خاص را مذمت کرده یا می‌ستوده‌اند. نمونه‌هایی از چنین اشعاری را می‌توان در کتب ادب و بلاغت همچون یتیمةالدهر و تتمةالیتیمة یافت.
در ادب فارسی می‌توان از قطعه زیبای فرخی سیستانی (ف‍. ۴۲۹) دربارهٔ سمرقند یاد کرد با مطلع:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| همه نعیم سمرقند سربه‌سر دیدم |  | نظاره کردم در باغ و راغ و وادی و دشت |
همچنین باید از داستان هجو بلخ که به انوری (شاعر قرن ششم) نسبتش دادند، یاد کرد. این شعر در اصل از شاعری به نام فتوحی بوده‌است. با این حال مردم خشمگین بلخ، انوری را وارونه بر خری سوار کرده، قصد گرداندن در شهر داشتند؛ اما قاضی حمیدالدین بلخی مؤلف مقامات حمیدی وساطت کرده، او را رهانید.
چنین اشعاری را می‌توان منشأ شهرآشوب دانست. گر چه پس از رواج شهرآشوب، سرودن چنین اشعاری کماکان رایج بود.
گیپ شرق‌شناس انگلیسی شعرای ترک (در قلمرو سلاطین عثمانی) همچون مسیحی ادرنه‌ای، محمد سلوکی، لامعی بروسوی و عاشق چلبی را به عنوان نخستین شهرآشوب‌سرایان معرفی کرده‌است؛ اما احمد گلچین معانی شعرای فارسی‌گو را مبدع شهرآشوب دانسته و اظهار داشته‌است که شعرای ترک از ایشان تقلید کرده‌اند.
ظاهراً در ادب فارسی، مسعود سعد سلمان (ف‍.۵۱۵) اولین شاعر شهرآشوب‌سراست که اشعاری در مدح و ذم برخی اشخاص سروده و شهرآشوبی در قالب مثنوی در وصف، مدح و نکوهش درباریان شیرزاد پسر سلطان مسعود غزنوی، عمله خلوت و اهل طرب دربار وی به نظم کشیده‌است.
بعد از مسعود سعد باید از حکیم سنایی غزنوی (ف‍.۵۲۹) نام برد. وی در مثنویی به نام کارنامه بلخ، گروهی از بزرگان غزنین، درباریان، شاهزادگان، غلامان خاصه، سران لشکر و شعرا را نکوهیده و گروهی را ستوده یا آنکه به هزل و مطایبه از ایشان سخن گفته‌است.
شعرای دیگری که از این نوع شهرآشوب سروده‌اند:
کمال‌الدین کوتاه‌پای که شهرآشوبی در هجو کینوس بدخشان سروده بود.
آگهی خراسانی (ف‍.۹۳۲)
حکیم شفائی اصفهانی (ف‍.۱۰۳۷)
اشرف مازندرانی (ف‍.۱۰۸۱)
مسعود سعد نود و یک قطعه مختلف‌الوزن در وصف پیشه‌وران و صنعتگران عصر خود به نظم کشیده‌است.
مهستی گنجوی دیگر شاعر سده ششم است که رباعیاتی دربارهٔ اصناف بازار و پیشه‌وران سروده و نخستین کسی است که از قالب رباعی در سرودن شهرآشوب استفاده کرده‌است. تعدادی از این رباعیها از مونس‌الاحرار فی دقایق‌الاشعار محمدبن بدر جاجرمی (از فضلای سده هفتم) و فرهنگها و تذکره‌ها به دست آمده‌است.
امیرخسرو دهلوی (ف‍. ۷۲۵) شاعر فارسی‌سرای هند نیز شصت و هفت شهرآشوب در قالب رباعی سروده‌است.
سیفی بخاری (ف‍. ۹۰۹) در شهرانگیز خود با عنوان صنایع‌البدایع در وصف هر پیشه‌ور غزلی گفته‌است.
خواندمیر (ف‍. ۹۴۱) نویسنده تاریخ حبیب‌السیر صد و شصت رباعی از این گونه شعر در کتاب نامه نامی دارد که هر رباعی در آغاز نامه‌ای مسطور است.
مولانا لسانی شیرازی (ف‍.۹۴۱) در منظومه مجمع‌الاصناف در وصف هر پیشه‌ور پنج رباعی، با عنوانی در قالب مثنوی سروده‌است و بنا بر نظر احمد گلچین معانی مجمع‌الاصناف در میان شهرآشوب‌ها درجه عالی دارد.
گویا وحیدی تبریزی (م‍.۹۴۲) اولین شاعری است که در قالب مثنوی شهرآشوب سروده‌است.
حالتی ترکمانی (ف‍.۱۰۰۰) و
فیضی آگره‌ای (ف‍.۱۰۰۴) هر دو در قالب رباعی شهرآشوب گفته‌اند و
حکیم فغفور لاهیجی (ف‍.۱۰۲۹) و
کلیم کاشانی (ف‍. ۱۰۶۱) از قالب مثنوی در سرودن شهرآشوب‌های خود بهره گرفته‌اند.
میرزاطاهر وحید قزوینی (ف‍.۱۱۱۰) در مثنوی عاشق و معشوق، علاوه بر صاحبان حرف دربارهٔ مکانهایی همچون میخانه، حمام و مسجد و حیواناتی مانند کرگدن و گاومیش و سازهایی چون تنبور و کمانچه نیز شعر گفته‌است. در این مثنوی شهرآشوبی دیگر دربارهٔ دو راجه هندی است. شاعر هنگامی که این دو دلداده به اصفهان رسیده‌اند، به توصیف شهر و پیشه‌وران و بازاریان آن پرداخته‌است.
میرعابد سیدای نسفی (ف‍. ۱۷۱۰ میلادی) شهرآشوب‌هایی در قالب مثنوی دارد که اغلب به صورت تک‌بیت است. همچنین وی سه شهرآشوب در قالب غزل سروده‌است.
از شاعری به نام سرحدی قهفرخی (ف‍.۱۲۴۷) فقط ابیاتی باقی است و چون دیوان شعرش در دست نیست، نمی‌توان شمار شهرآشوب‌های او را مشخص کرد.
احمد گلچین معانی از ده شاعر نام برده و شهرآشوب‌هایشان را نقل کرده‌است:
شمس‌الدین نسوی
محتشم کاشی (ف‍. ۹۹۶)
شهرت
عبدالحی حزنی
باقر خرده کاشی
امیر یوسف
محتشم علیخان حشمت
میرنجات اصفهانی
صادق دستغیب
مهدی‌قلی میرزا سهام‌الملک
همچنین از دو شهرآشوب منثور یاد کرده که یکی نوشته ملاعطا اعجاز هراتی و دیگری اثر میرزامحمد شفیع (معاصر شاه‌سلطان حسین صفوی) است.
در این میان متنوع‌ترین شهرآشوب‌ها را سیدای نسفی سروده و به حرفه‌ها و صنایعی اشاره کرده که در شعر دیگران نیامده است؛ گر چه سروده‌های وی از جنبه ادبی، مقامی فروتر از اشعار مسعود سعد، مهستی گنجوی، امیر خسرو دهلوی و دیگران دارد.