نرگاو آسمان
نسخه‌ها و اقتباس‌ها > سومری و اکدی

سنتی که درباره شخصیت گیلگمش وجود دارد به ۲۷۰۰ تا ۲۵۰۰ پیشا دوران مشترک بازمی‌گردد: مردی با این نام در فهرست پادشاهان سومری به عنوان پنجمین پادشاه سلسله اول اوروک آمده است. در میانه هزاره سوم پیشا دوران مشترک، نام او در یکی از فهرست‌های خدایان ظاهر می‌شود که پیشکش دریافت می‌کند.
نخستین داستان‌هایی که درباره گیلگمش هستند به اوایل هزاره دوم پیشا دوران مشترک تعلق دارند. این متن‌های سومری اغلب در مرکز مذهبی نیپور پیدا شده‌اند و پنج شعر مستقل را دربرمی‌گیرند. بعضی از این شعرها در قسمت‌هایی از حماسه دیده و برخی ناپدید می‌شوند.
اولین روایت‌ها به زبان اکدی (که احتمالا بر اساس سنت‌های شفاهی نوشته شدند) از دوره بابلی باستان هستند که اکثر لوح‌های آن در وضعیت بسیار بدی قرار دارند. با این وجود، لوح‌های «پنسیلوانیا» و «ییل» نشان می‌دهند که از همین دوره فرایند یک‌پارچه شدن روایت‌ها آغاز شده است. منابعی که به مکان‌هایی جز هاتوسا و به دوره بابلی میانه تعلق دارند در وضعیت بدتری هستند. اکثر آنان شامل بخشی از داستان هستند که مواجهه گیلگمش و ایشتار تا مرگ انکیدو را در بر دارد.
نسخه قدیمی‌تر این قسمت، در شعر سومری بیلگمس و نرگاو آسمان آمده است. یک رونوشت از متن اخیر که در نیپور پیدا شد (متعلق به زمان سلسله سوم اور) قدیمی‌ترین متن ادبی باقیمانده درباره گیلگمش است. در این روایت پیشین، همتای ایشتار، اینانا، از آن می‌خواهد که به او اجازه دهد نرگاو آسمان را آزاد کند زیرا بیلگمس در اوروک غوغا به پا کرده است.
شعر šul-me-kam («قهرمان در نبرد!») در نزد محققان با نامهای بیلگمس (یا گیلگمش) و نرگاو آسمان و با خلاصهٔ GBH شناخته می‌شود. هجده قطعه از GBH در نیپور به دست آمده است: یکی از آنان به زمان سلسله سوم اور بازمی‌گردد و هفده قطعه دیگر به دوره بابلی باستان تعلق دارند. به جز یک تک قطعه دیگر (ms. A (VAS 10 196)) دو قطعه (Ma و Mb) نیز از مه-توران به دست آمده‌اند که در همگی شیوهٔ نوشتار استاندارد به کار نرفته است.
در نخستین متن‌های بازمانده از بین‌النهرین، نام گیلگمش با تفاوتی اندک آمده‌است: بیلگمس. پنج شعر سومری دربارهٔ وی وجود دارد؛ در قرن هجدهم پیشا دوران مشترک، این شعرها در مدرسه‌های بابِل به عنوان سرمشق برای کاتبان آینده استفاده می‌شدند و اکنون بیش از پیش شناخته شده‌اند. این مجموعهٔ اشعار سومری، امکان مقایسه با حماسهٔ بابلی معیار و سایر متن‌هایی که به اکِدی نوشته شده‌اند را فراهم می‌آورد. همچون حماسهٔ بابلی، شعرهای سومری (با صدها تکه لوح‌های گِلی که در موزه‌های کشورهای مختلف نگهداری می‌شوند) در حال بازسازی هستند. هر چه متن‌های بیشتری بازیابی می‌شوند، تفاوت‌های چشمگیر شعرهای سومری با حماسه بابلی روشن‌تر شده‌است و این نکته بهتر درک شده که شاعر بابل باستانِ حماسه با چه مهارتی درون‌مایه‌های سنتی و داستان‌هایی که برای وی مواد خامی بودند را به کلیتی به‌هم‌پیوسته تبدیل کرده‌است. شاعر حماسهٔ بابلی لزوماً شعرهای سومری را پیش روی خود نداشته ولی آن‌ها را می‌شناخته‌است. مشخص نیست که این دانش او ناشی از تجربه شخصی در مدرسه‌های کتابت بوده یا ناشی از آگاهی از سنّت شفاهی سومری (اگر در زمان وی هنوز ادامه داشته) یا از سنّت شفاهی اکدی. وام‌گیری‌های آشکار نسخهٔ بابلی از حماسهٔ سومری عبارتند از اقتباس از داستان سومری بیلگمس و هوواوا برای لوح‌های III تا V حماسهٔ بابلی (رفتن به جنگل سدر) و به‌کارگیری داستان سومری بیلگمس و نرگاو آسمان در لوح VI (ایشتار و نرگاو آسمان). متن‌هایی که تازه‌تر یافت شده‌اند، شباهت روایت اکدی خاکسپاری انکیدو در لوح VIII و خاکسپاری بیلگمس در شعر سومری «مرگ بیلگمس» را نشان می‌دهد. علاوه بر این، سنّتی که در آن گیلگمش اسرار قهرمان طوفان را درمی‌یابد و از این رهگذر، زندگی آیینی سرزمین را (که بر اثر طوفان دچار وقفه طولانی شده) دوباره زنده می‌کند، هم بر مرگ بیلگمس تأثیر گذاشته‌است و هم بر حماسهٔ بابلی.