کرمانشاه
تاریخ > پیش از اسلام

مقالهٔ اصلی: محل گامبادنه قدیم
تاریخدانان قدمت تاریخی کرمانشاه را بین ۸ تا ۱۲ هزار سال برآورد کرده‌اند و برخلاف سایر نقاط ایران که به صورت مقطعی مورد سکونت قرار می‌گرفته‌اند، این مکان همواره مورد سکونت انسان در دوره‌های مختلف قرار گرفته‌است. این شهر به لحاظ تاریخی از دوران باستان به عنوان دروازهٔ ورودی آسیا به جلگهء معروف میان‌رودان بوده‌است. دلیل این ادعا همان‌طور که در متون تاریخی نیز آمده‌است، وجود بزرگ‌ترین راه ارتباطی میان فلات ایران، چین و هندوستان با ساکنان میان‌رودان است که به این راه اصطلاحاً شاهی نیز گفته می‌شود.
در هزاره چهارم پیش از میلاد استان کرمانشاه یکی از مراکز مهم تجاری و بازرگانی بوده و بازرگانان آن با بازرگانان شوشی و میان‌رودانی به داد و ستد و مبادله کالا مبادرت می‌ورزیدند. حضور بازارهایی در گودین کنگاور و چغاگاوانه اسلام‌آباد از آن دوره شاهدی بر این مدعا است.
به استناد کتیبه‌های بابلی و آشوری، ساکنان زاگرس اقوام لولوبی و گوتی بودند. این مردمان به منظور حفاظت از این خطه مرتب با بین‌النهرینی‌ها در جنگ و ستیز بوده‌اند که در این امر به پیروزی‌های چشمگیری نیز نایل شده‌اند و از آن پس دره‌های زاگرس قرن‌ها مرکز تمدن و حکومت‌های ایرانی و میان‌رودانی بوده‌است. حضور نقش برجسته‌های این اقوام در یکی از قدیمی‌ترین نقش برجسته‌های خاورمیانه محسوب می‌شود بیانگر این موضوع است.
منطقهٔ شمال غربی شهر کرمانشاه در دورهٔ مفرغ میانی و جدید، و عصر آهن سه محل سکونت مردم متمدنی بوده‌است که بقایای زندگی آن‌ها که روستایی با قدمت ۵۵۰۰ سال است در طاق‌بستان کشف شده‌است.

در دوران اشکانیان در شمال شرقی شهر کرمانشاه شهر بزرگی وجود داشته که بقایای دیوار، خندق‌های اطراف آن و کارگاه شراب‌سازی آن در محل تپهٔ مراد حاصل و همچنین گورستان آن شامل تعدادی گور-خمره در محل طاق‌بستان به دست آمده‌است. در این دوران سرزمین کرمانشاه به دو ایالت کادینا (کرند) و کامبادنه (کرمانشاه) تقسیم می‌شده‌است. در دوران‌هایی کارینا (کرند) و کامبادنه (کرمانشاهان) ساتراپی‌های چهارم و پنجم نواحی سفلای دولت مقدونی را تشکیل می‌دادند

در دوران ساسانیان کرمانشاه یکی از شهرهای مهم این حکومت به حساب می‌آمد. در دوران خسروپرویز بناهای زیادی در کرمانشاه ساخته شد، باروی شهر اشکانی کرمانشاه دیوار شکارگاه سلطنتی تبدیل شد و کرمانشاه به نشستگاه وی بدل گشت. گفته شده که در زمان خسرو بنای بلندی به ارتفاع ۴۵ متر به شکل مربع در آن ساخته بودند و سنگ‌ها را با سیخ‌های آهن چنان به هم وصل کرده بودند که میان سنگ‌ها دیده نمی‌شد و گمان می‌رفت که عمارت یکپارچه از سنگ ساخته شده‌است؛ که از آن برای پذیرایی از پادشاهان سایر کشورها استفاده می‌شد. کرمانشاه پایتخت بهاری خسرو پرویز بوده و وی همه ساله در فصل بهار به کرمانشاه می‌آمد. در کتاب بندهشن به زبان پهلوی ساسانی که تدوین نهایی آن در سدهٔ سوم هجری قمری انجام شده و ادعا می‌شود که اصل آن به اواخر دورهٔ ساسانی بازمی‌گردد، از شهر کرمانشاه با نام گِلمینشِن glmynš'n یاد شده‌است. همچنین در برخی منابع ادعا شده که هنگامی که محمد، خسروپرویز را به اسلام دعوت کرد، خسرو در کنار رود قره‌سو نشسته بود و با خواندن نامه به خروش آمد و نامه را پاره کرد و به داخل رود قره‌سو ریخت.
| ن ب وآثار پیش از اسلام کرمانشاه | ن ب وآثار پیش از اسلام کرمانشاه |
| --- | --- |
عیلامیان:  تپه تیلینه 
لولوبیان:  سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی  لوح بزرگ سنگی 
سیموروم:  سنگ‌نگاره ثلاث باباجانی 
بابل:  سنگ‌نوشته مردوک آپال ایدین 
آشور:  مجموعه تپه‌های قباق‌تپه 
مادها:  دکان داوود  سان رستم  طاق فرهاد  کاخ مادی گودین‌تپه  شهر تاریخی کامبادن  گوردخمه اسحاق‌وند  گوردخمه سرخ ده  گوردخمه صحنه  کوشک فرهاد  نیایشگاه مادی 
هخامنشیان:  سنگ‌نبشته بیستون 
سلوکیان:  تندیس هرکول 
اشکانیان:  سنگ بلاش  سنگ‌نگاره گودرز  قلعه بردزنجیر  قلعه یزدگرد  گورستان پارتی  نقش‌برجسته گودرز شاه 
ساسانیان:  آتشکده پلنگ‌گرد  آتشکده سراب ذهاب  آتشکده شیان  آتشکده میل‌میلگه  آتشکده حسن زوردار  بان‌قلعه  پل خسرو  پل قوزیوند  کل جوبر  چهارقاپی  زیج منیژه  شکارگاه خسرو پرویز  طاق‌بستان  طاق گرا  فرهادتراش بیستون  فرهادتراش هرسین  قلعه سرخه‌دیزه  قلعه مریم  قلعه هرسین  کاخ بیستون  کاخ خسرو  نقش‌برجسته تاج‌گذاری اردشیر دوم  نهر شاویار 
نامعلوم:  تپه باستانی قلا  برد عاشقان  تخت شیرین  دیوار گوری  گوردخمه شمشیر  قبرستان گور خمره‌ای شمشیر  نقش‌برجسته و کتیبه هورامان  نیایشگاه آناهیتا