ده‌نامه
تاریخچه

شاید منبع ده‌نامه‌ها همان نامه‌های ده‌گانه‌ای باشد که فخرالدین گرگانی (درگذشته در حدود۴۴۶ه‍.ق) در منظومهٔ «ویس و رامین» آورده است. در این منظومه مشکین دبیر به خواست ویس ده نامهٔ پیاپی به رامین می‌نویسد. اگر دلیلی موجود نباشد که این ده نامه را خود فخرالدین افزوده است، می‌توان سابقهٔ ده نامه را بسیار به عقل برد و از آنجا که تا حدی ثابت شده است داستان ویس و رامین مربوط به دورهٔ اشکانی است. به فرض اتفاق افتادن ماجرا این منظومه در اواخر عهد اشکانیان (حکومت از ۲۴۷ پیش ازمیلاد تا ۲۲۴ میلادی) سابقهٔ ده نامه‌نویسی حداقل به هجده قرن پیش برد.
اما تصریح اوحدی به اینکه پیش از ده‌نامه او ده‌نامه‌ای بوده و «دلها از خوندن آن‌ها سیر است» می‌رساند که منظور وی فقط نامه‌های دهگانه ویس نبوده و باید در میانهٔ سروده شدن ویس و رامین و منطق العشاق منظومه‌هایی شبیه به ده‌نامهٔ اوحدی وجود داشته باشد تا اوحدی «قلم در آن‌ها بکشد» و «محبت را جامه‌ای نو بسازد». ذبیح‌الله صفا معتقد است که روش عراقی در ساختن عشاق‌نامه که به ده‌نامهٔ عراقی نیز معروف است منشأ ایجاد «ده‌نامه» شده است.
عشاق نامهٔ عراقی منظومه‌ای است با ۱۰۶۳ بیت در بحر خفیف (مخبون مقصور یا محذوف) که عراقی آن را به نام صاحب دیوان شمس الدین محمد جوینی سروده و به وی تقدیم کرده است. این منظومه شامل مقدمه‌ایست در توحید، جوهرانسان، تصفیهٔ نهاد، نعت پیامبر و خلفای راشدین، نصیحت، سبب نظم کتاب، مدح صاحب دیوان، نصیحت ملوک، حکایت و ابتدای کتاب که با این بیت متن اصلی منظومه آغاز می‌شود:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| کلماتی ست از مخارج اصل |  | اندرو هست مندرج ده فصل |
منظومه ده فصل دارد و هر فصل مشتمل بر مثنوی و غزل است. عراقی در این منظومه در هر قسمت مبحثی از مباحث عرفانی را مطرح کرده و آن را همراه با تمثیل و حکایت به پایان رسانده است. بنا به تحقیق صفا این منظومه در فاصلهٔ سال‌های ۶۸۰ تا ۶۸۳ه‍.ق سروده شده است.
یکی دیگر از منظومه‌هایی که احتمالاً منظور نظر اوحدی بوده، می‌تواند «صحبت‌نامه» همام تبریزی باشد. اگرچه این منظومه به طرز ده‌نامهٔ اوحدی یا نظایر آن نیست ولی از نظر مضمون و موضوع شباهت نزدیکی به منطق العشاق و منظومه‌های نظیر آن دارد. صحبت‌نامه یک مثنوی در بحر هزج (مسدس مقصور یا محذوف) شامل ۳۸۳ بیت است. نخست ابیاتی در توحید و ستایش پیامبراکرم و یاران وی و سپس مطالبی ست در زمینه‌های مختلف بدین شرح: در سبب نظم کتاب، در حقوق صحبت، در وفا، در غنیمت دانستن جوانی، در غنیمت دانستن صحبت یاران، در مدح خواجه هارون، در مراتب خاصان و تقریر حال ایشان، درستایش معشوق، در وصف محبوب، در غیرت معشوق، در فراق محبوب و شکایت روزگار، لابه کردن عاشق با معشوق دارد. چهار غزل نیز در ضمن مطالب مزبور آمده است.
با توجه به این که همام صحبت‌نامه را پیش از ۶۸۲ ه‍.ق سروده است. می‌توان گفت که این مثنوی پیشتر از عشاق‌نامهٔ عراقی هم گفته نشده باشد دست کم هم‌زمان با آن می‌تواند باشد. چنان‌که گفته شد این منظومه عنوان ده‌نامه نداشته است.
ذبیح‌الله صفا نیز دربارهٔ صحبت‌نامه چنین نوشته است:
«این منظومه اگرچه از جنس ده‌نامه نیست لیکن مضمون و موضوع آن یادآور همان سنخ از منظومه‌های فارسی است که بلوشه نام آن را «ده‌نامه» نهاده و اسم صحبت‌نامه را به منظومهٔ اولی اطلاق کرده است».
شایستهٔ توضیح است که ده‌نامه‌ای که بلوشه یاد کرده ارتباطی به همام ندارد. بلوشه در توصیف نسخهٔ دیوان همام می‌نویسد که این نسخه خطی (دیوان همام) به ده‌تایی ختم می‌شود و آن ده نامهٔ عارفانه یی است در مثنوی که عاشقی برای معشوق خود سروده و در زمینهٔ عشق الهی است و سپس می‌گوید که این ده‌نامه را کسی نوشته است که نامش معلوم نیست. ولی مطالب آن نظیر «در وصف محبوب و لابه کردن با معشوق…» شباهت تام به مطالب ده‌نامه دارد و از لحاظ آرایش نیز با غزل‌هایی که در مطاوی مثنوی آمده شباهت آن به ده‌نامه‌ها تردید ناپذیر است.
پیش از آغاز به بررسی ده نامه‌های موصوف موجود شایسته است از ده نامه‌ای دیگر نیز یاد شود و آن