گسترش روم در ایتالیا
گسترش روم در سرزمین‌های لاتینی (۷۵۳–۳۴۱ قبل از میلاد)

کهن‌ترین تاریخ ثبت شده روم از زمان تأسیس رم به عنوان یک دهکده قبیله ای کوچک تا پایان عصر سلطنتی تا سقوط پادشاهان روم به کمترین میزان حفظ شده‌است و اکثراً از میان رفته‌اند. اگرچه لیوی، مورخ رومی، در اثر خود از پیدایش روم مجموعه‌ای از هفت پادشاه روم باستانی را فهرست می‌کند، از اولین استقرار در شهر تا سال‌های ابتدایی حکومت چهار «پادشاه» اول (رومولوس، نوما پومپیلیوس، تولوس هوستیلیوس و آنکوس مارتیوس).
مورخان فرض می‌کنند که قبل از استقرار حکومت اتروسک‌ها بر روم تحت رهبری تارکینیوس پریسکوس، پنجمین پادشاه سنتی روم، رم توسط نوعی اقتدار مذهبی رهبری می‌شد.
طبق تاریخ لیوی، رومولوس پس از تأسیس شهر، یکی از هفت تپه رم یعنی تپه پالاتین را مستحکم کرد و لیوی ادعا می‌کند که اندکی پس از تأسیس آن، رم «از نظر قدرت نظامی با هر یک از شهرهای نزدیک برابری می‌کرد».
تحت حکومت پادشاهان اتروسکیایی تارکینیوس پریسکوس، سرویوس تولیوس و تارکینیوس سوپرباس، روم در جهت شمال غربی گسترش یافت و پس از انقضای معاهده ای که به جنگ قبلی پایان داده بود، علیه وینتانی‌ها (شمال شرقی تیبر) اعلام جنگ داد. تارکینیوس پریسکوس با سابین‌ها جنگید (در حدود ۵۸۵/۵۸۴ قبل از میلاد)، و جانشین او سرویوس تولیوس نیز بعدها راه او را ادامه داد.
دوباره پریسکوس بر لاتین‌ها و اتروسک‌ها (در ۱ آوریل ۵۸۸/۵۸۷ قبل از میلاد) پیروز شد (او شهرهای کورنیکولوم (Corniculum) و کولاتیا (Collatia) را از دولت روم خرید). سرویوس تولیوس نیز بر اتروسک‌ها پیروز شد (در ۲۵ نوامبر ۵۷۱/۵۷۰ قبل از میلاد و در ۲۵ مه ۵۶۷/۵۶۶ قبل از میلاد). و سرانجام استرابون می‌نویسد که تارکینیوس پریسکوس همیشه شهرهای متعددی از آکی را پس از اشغال ویران می‌ساخت. آخرین پادشاه رم، تارکینیوس سوپرباس، اولین کسی بود که با ولسی‌ها مبارزه کرد و سپس شهرهای متعددی از لاتیوم وتوس را تحت سلطه خود درآورد و در نهایت با اتروسک‌ها صلح کرد. سرانجام پادشاهان اتروسک در شرایطی که قدرت اتروسک‌ها در منطقه در همان دوره از دست رفته بود، سرنگون شدند، و روم، که دارایی‌هایش از ۱۵ مایلی شهر فراتر نمی‌رفت، به شکل یک جمهوری تغییر ساختار داد.
در آغاز این مرحله تاریخی جدید (دوران جمهوری)، همسایگان روم شامل شهرها یا روستاهای لاتین، با ساختار قبیله ای شبیه به روم، یا حتی قبایل سابین در تپه‌های آپنین مجاور بودند. به تدریج روم هم سابین‌ها و هم شهرهای محلی را که یا توسط اتروسک‌ها دست نشانده شده بودند یا شهرهای لاتین که مانند روم خود را از شر حاکمان اتروسکی خلاص کرده بودند، شکست داد. روم در نبرد دریاچه رژیلوس (۴۹۶ قبل از میلاد)، لاوینی‌ها و توسکولی‌ها را شکست داد، و در سال ۴۴۹ پیش از میلاد در نبردهایی که ناشناخته است، سابین‌ها را شکست داد سپس آئکی‌ها و ولسی‌ها را در نبرد کوه آلگیدوس در سال ۴۵۸ پیش از میلاد و در نبرد با کوربیو در سال ۴۴۶ قبل از میلاد و در ادامه ولسکی‌ها را در نبرد کوربیونه و در فتح آنزیو در سال ۳۷۷ پیش از میلاد، آئورونچیها در نبرد آریچیا؛ پس از این سلسله جنگ‌ها رومی‌ها در نهایت توسط وینتانی‌ها در نبرد کرمرا (cremera) شکست خوردند (در ۴۷۷ قبل از میلاد). این شکست در خلال فتح فیدن در سال ۴۳۵ قبل از میلاد و در جنگ‌هایی که منجر به فتح وی (Veii) در سال ۳۹۶ قبل از میلاد شد رخ داد. هنگامی که وینتانی‌ها شکست خوردند، رومی‌ها عملاً تسخیر همسایگان اتروسکی خود را تکمیل کردند، و در همان زمان، موقعیت خود را در برابر تهدید جدید ایجاد شده توسط مردم قبیله ای تپه‌های آپنین مستحکم کردند.
با این حال، رم هنوز تنها یک منطقه بسیار کوچک را کنترل می‌کرد و تجارت آن نقشی جزئی در کل بافت شبه جزیره ایتالیا ایفا می‌کرد: برای مثال، بقایای حکومت وی (Veii)، که امروزه کاملاً در حومه رم مدرن قرار دارد، مورد توجه یونانیان، حاملان فرهنگ پیشرو آن زمان قرار گرفت. بخش عمده ای از ایتالیا هنوز در دست سایر لاتین‌ها، سابین‌ها، سامنیت‌ها و دیگر مردمان ایتالیای مرکزی، استعمارگران یونانی‌تبار (Magna Graecia poleis)، و به ویژه، مردم سلتیک شمال ایتالیا، از جمله گال‌ها، باقی مانده بود.
در آن زمان، تمدن سلتی پر جنب و جوش، در حال گسترش نظامی و توسعه سرزمینی بود، با پیشرفتی که اگرچه فاقد انسجام بود، اما بخش زیادی از قاره اروپا را دربر گرفت. دقیقاً به دست سلت‌های گال بود که روم شکستی تحقیرآمیز را متحمل شد که به دنبال آن عقبگردی بر پیشرفت آن تحمیل گردید: به طوری که داغ آن شکست عمیقاً در ضمیر و خاطره آینده روم حک شد. از ۳۹۰ قبل از میلاد، بسیاری از قبایل گالی شروع به حملات گسترده به ایتالیا از ناحیه شمال کرده بودند، در حالی که رومی‌ها فقط سناریویی مبنی بر تدارکات دفاعی کوچک محلی را طراحی کرده بودند. یک قبیله جنگجو به نام سنون‌ها، که از شمال به استان سینا (Siena) در سرزمین اتروسک‌ها حمله کردند و به شهر کلوزیوم (چیوسی)،که نه چندان دور از حوزه نفوذ روم بود یورش بردند. ساکنان چیوسی که از قدرت دشمنان خود ترسیده بودند و دشمنانشان از نظر تعداد و درندگی از آنها برتر بودند به ناچار از روم کمک خواستند. تقریباً ناخواسته رومیان نه تنها خود را در تضاد با سنونها یافتند، بلکه مبدل به هدف اصلی آنها شدند. رومی‌ها در نبرد آلیا در حدود سال‌های ۳۹۰–۳۸۷ قبل از میلاد با سنون‌ها درگیر شدند. گال‌ها به سردستگی رهبر برنوس، ارتش رومی متشکل از ۱۵۰۰۰ سرباز را شکست دادند و فراریان را مستقیماً به سمت شهر تعقیب کردند، که قبل از بیرون راندن شهر را به صورت جزئی اما تحقیرآمیز غارت کردند. در نهایت گال‌ها با پرداخت باج متقاعد به ترک شهر شدند.