سپاه ۴۱ (ورماخت)
تاریخچه عملیاتی > شوروی > روسیه > نبرد مسکو

سپاه ۴۱ موتوریزه اواخر ماه سپتامبر به همراه سه لشکر خود به گروه ارتش مرکز منتقل شد و به گروه زرهی ۳ پیوست. نیروهای این یگان به شکل پیاده در طول بزرگراه لنینگراد-لوگا-پسکوف-نفل خود را به جنوب غربی ولیژ رساند. با توجه به کمبود زمان جهت انجام گرفتن عملیات تصرف مسکو پیش از فرارسیدن زمستان، این فاصله ۶۰۰ کیلومتری با بهره‌گیری از شرایط نسبتاً بهتر مسیر تنها در عرض ۳ تا ۴ روز طی شد که موجب وارد آمدن فشار زیادی به نیروها شد. جهت جلوگیری از فرسایش، تلاش شد ادوات شنی‌دار این سپاه با خطوط آهن به مقصد منتقل گردند. به هر صورت کمبود تجهیزات ریلی سبب شد در نهایت بسیاری از این ادوات نیز همانند ادوات چرخ‌دار، با جاده‌ها منتقل شوند که باعث تأخیر در رسیدن و وارد آمدن خسارات قابل توجهی به آن‌ها گشت. بدین ترتیب در روز نخست آغاز عملیات سپاه ۴۱ موتوریزه در مواضع استقرار یافته از توان کامل خود برخوردار نبود. در پی باقی ماندن لشکر هشتم زرهی در حومه لنینگراد، پیوستن لشکر ششم زرهی از سپاه ۴۱ موتوریزه به سپاه ۵۶ موتوریزه برای پر کردن جای آن لشکر، توان این سپاه را هر چه بیشتر تضعیف نمود.
منطقه تمرکز و ناحیه تهاجم مربوط به سپاه ۴۱ موتوریزه اراضی تماماً مردابی و جنگلی بود که راه‌های اندک و با وضعیت بدی داشت. این مسئله موجب زمان‌بر شدن تحرک نیروها می‌شد. این شرایط راه‌ها در حالی موجب مشکلات فنی گسترده در نیروهای رزمی می‌گردید که یگان‌های کافی تعمیر و نگهداری و تمهیدات لازم تدارکاتی از جمله سوخت، نیز در اختیار سپاه نبود. مأموریت این سپاه بنا بر طرح تهاجم، نفوذ در مواضع دشمن در شمال نووسِلکی و سپس شکستن خط ارتش سرخ در جهت بِلی به منظور پاکسازی مسیر پیشروی ارتش نهم بود. در ادامه، سپاه ۴۱ موتوریزه می‌بایست به سمت سیچیوفکا در ۴۵ کیلومتری جنوب رژف، یورش می‌برد تا از جانب شمال و شمال شرقی گروه زرهی ۳ که به طرف ویازما پیشروی می‌کرد، مراقبت شود. سپس در صورتی که شرایط مساعد بود، این سپاه می‌بایست جهت تهاجم به سمت شمال شرقی آماده می‌شد. به جهت محدودیت راه‌ها و اراضی مردابی، سپاه ۴۱ موتوریزه در ابتدا تنها لشکر ششم پیاده‌نظام و تعداد اندکی از عناصر لشکر یکم زرهی خود را جهت تهاجم اولیه به کار گرفت. بیشتر نیروهای لشکر یکم زرهی آماده بودند که بعداً پس از شکسته شدن خط دفاعی دشمن در نفوذ به عمق مواضع آن به‌کارگرفته شوند. در این شرایط لشکر سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه نیز در جایگاه ذخیره نگاه داشته شده بود. تنها بیشتر یگان‌های توپخانه این لشکر جهت گلوله‌باران اولیه مورد استفاده قرار گرفتند.
تهاجم سپاه روز ۲ اکتبر آغاز شد. با وجود غافلگیری مدافعان، موفقیت اولیه محدودی به دست آمد. نفوذ عناصر لشکر یکم زرهی در جناح راست تا عصر روز نخست به طول انجامید. شرایط بد راه انتقال یگان‌های موتوریزه جهت پشتیبانی از این نفوذ را دشوار ساخته بود. بدین ترتیب ادامه عملیات به روز بعد موکول شد. تهاجم لشکر یکم زرهی پیشروی خوبی حاصل کرد اما در مقابل استحکامات آماده و مقاومت دشمن، در جنوب غربی بلی متوقف گشت. با توجه به عقب ماندن لشکر سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه و تمایل به ادامه تهاجم پیش از رسیدن نیروی کمکی دشمن، تصمیم به عبور از جنوب بلی بدون یورش به آن و حمله به سمت سیچیوفکا گرفته شد که مورد موافقت گروه زرهی ۳ قرار گرفت. با اجرای این برنامه، سپاه با فائق آمدن بر مقاومت دشمن، خود را ۷ اکتبر به کرانه شرقی رود دنیپر در ناحیه شمال بولشوو در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی سیچیوفکا، رساند. در این هنگام با انتقال راینهارت به جایگاه فرماندهی گروه زرهی ۳، سرلشکر اتو اوتنباخر، فرمانده لشکر سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه موقتاً تا روز ۱۳ اکتبر فرماندهی کل سپاه را بر عهده داشت. در طی این روزها بارندگی جاده‌ها را که از پیش وضعیت بدی داشتند، به راه‌های بدنام گلی روسیه بدل ساخت که موجب کاهش سرعت حرکت می‌شد. به هر صورت پس از عبور از مجموعه‌ای از استحکامات، سپاه موفق شد ۹ اکتبر از جانب جنوب بر سیچیوفکا مسلط شود. در همین مدت جناحین شمالی و شرقی این یگان زیر حملات دشمن قرار داشت. لشکر ششم پیاده‌نظام از جناح شمالی و لشکر سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه در حال دفاع از جناح شرقی بودند. در این زمان تیپ ۹۰۰ لر به سپاه ملحق شده و به سرعت در حال پیشروی پشت سر آن بود. یگان‌هایی از لشکرهای ششم پیاده‌نظام و سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه جهت پاکسازی جنگل‌های غرب رود دنیپر از حضور عناصر دشمن به‌کارگرفته شدند. حملات هوایی علیه سرنیزه سپاه در این موضع، شدیدترین تجربه از آن از هنگام آغاز تهاجم به شوروی بود. فاصله زیاد فرودگاه‌ها با خط مقدم، سبب شده بود سپاه ۸ هوایی لوفت‌وافه تأثیر کمی در حل این مشکل داده باشد. در ادامه سپاه موظف به تهاجم به سمت کالینین در شمال شرقی شد. روز ۱۱ اکتبر زوبتسوف و روز بعد آن استاریتسا به تصرف درآمدند. جناحین به سرعت در حال گسترش سپاه، شاهد ضد حملات شدید دشمن بودند. با وجود دفع موفق این ضد حملات، لشکر یکم زرهی وادار به باقی گذاشتن برخی یگان‌های خود در مواضع پشت سر جهت تأمین آن‌ها شد که این مسئله موجب تضعیف سرنیزه سپاه می‌گشت. در این شرایط مشکلات تدارکاتی شدت بیشتری گرفته و یگان‌های تدارکاتی با تحمل تلفات سنگین ظرفیت خود را به مقدار قابل توجهی از دست داده بودند. گاهی چندین روز به طول می‌انجامید تا تدارکات مورد نیاز به دست نیروها برسد و در بسیاری موارد همان تدارکات دریافتی نیز ناکافی بودند؛ بنابراین و با توجه به کمبود سوخت، توانایی لشکر یکم زرهی در پیشروی به سمت کالینین در هاله‌ای از ابهام قرار داشت. با این حال، عقب‌نشینی همه‌جانبه قوای دشمن به سمت شمال و شمال شرق، موجب اهمیت حداکثری رسیدن هر چه سریع‌تر این سپاه به کالینین به منظور سلطه بر این نقطه اتصال مهم پیش از رسیدن نیروهای دشمن به آن، گشته بود. تنها پل رود ولگا در این شهر قرار داشت و تسلط بر آن تأثیر بسزایی بر عملیات‌های آتی داشت. به جهت جبران نیاز خودروهای رزمی به سوخت، تمامی خودروهای دیگر از جمله خودروهای تدارکاتی پشت سر نهاده شدند و از سوخت آن‌ها برای آغاز پیشروی از شب ۱۲ اکتبر استفاده گردید. در این زمان لشکر سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه که مواضع خود را در جناح شرقی سپاه به عناصر سپاه ۵۶ موتوریزه سپرده بود، همچنان در جنوب استاریتسا قرار داشت و حرکت آن در اثر کمبود سوخت و شرایط بد راه‌ها با اختلال مواجه گشته بود. بدین جهت از این لشکر همچنان جهت پوشش جناح سپاه استفاده می‌شد. اوایل صبح روز ۱۳ اکتبر سرنیزه لشکر یکم زرهی وارد کالینین شد. پس از نبردهای خیابانی شدید، این لشکر موفق گشت تا عصر روز ۱۴ اکتبر این شهر را به همراه پل‌های سالم جاده و راه‌آهن، به شکل کامل به سیطره خود درآورد.
در این موقعیت، طبق فرامین موقت، سپاه موظف به پیشروی به سمت تورژوک در غرب کالینین، شد تا در همکاری با جناح شمالی ارتش نهم، نیروهای دشمن حاضر در این منطقه را منهدم نماید. به هر حال دیگر امید چندانی به پیشروی مؤثر سپاه در این جهت وجود نداشت؛ چرا که نیروهای ضعیف در اختیار سپاه ضمن لزوم حفظ بخشی از یگان‌های خود در کالینین، به دشواری قادر به انجام چنین کاری بودند و جناح شمالی ارتش نهم فاصله زیادی با آن‌ها داشت. در همین حال، شرایط ضعیف تدارکاتی و وضعیت بد راه‌ها مداوما در حال تشدید بود و موفقیت چنین عملیاتی را تضمین نمی‌نمود. پس مبارزات سنگین بر سر کالینین ذخایر مهمات سپاه نیز به شرایط حساسی رسیده بود. بدین سبب، فرماندهی سپاه پیشنهاد نمود در صورت تأمین نیروهای کافی جهت حفظ نواحی اطراف کالینین، یگان‌های آن به سمت مسکو در جنوب شرقی که حضور نیروهای ضعیف‌تری از دشمن در مسیر آن پیش‌بینی می‌گشت، حرکت کنند. با این حال، پس از رسیدن یگان‌های دیگر به کالینین جهت حفظ امنیت آن، سپاه با بیشتر نیروهای لشکر یکم زرهی و تیپ ۹۰۰ لر بر طبق فرامین از ۱۷ اکتبر مسیر تورژوک را پیش گرفت. پس مقداری موفقیت‌های اولیه، نیروهای سپاه همان‌طور که انتظار می‌رفت با مقاومت رو به رشد دشمن مواجه شدند. با این وجود پل رود تورتسا در مدنویه به شکل سالم تصرف گردید. کمبود مهمات، مانع از ادامه حرکت برای این نیروها گشت. ضد حملات دشمن از شمال و جنوب با حمایت هوایی، موجب تشدید این وضعیت حساس شد تا در نهایت پس از چند روز از آغاز تهاجم، لشکر یکم زرهی اقدام به عقب‌نشینی به سمت کالینین نماید. فشار حملات دشمن مسیر این عقب‌نشینی را تنگ کرده و تلفات و خسارات را به شدت افزایش داد.
در این زمان، تلاش شوروی برای بازپس‌گیری کالینین فزونی یافته بود. این حملات با نیروهای دارای برتری عددی، بر ضد لشکرهای تضعیف شده یکم زرهی و سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه و تیپ ۹۰۰ لر از این سپاه و برخی عناصر لشکرهای ششم زرهی و صد و بیست و نهم پیاده‌نظام صورت می‌گرفت. هم‌اینک میزان کاملاً ناکافی مهمات موضوع عملیات‌های دفاعی را به صورت قابل ملاحظه‌ای دشواتر ساخته بود. سپاه در این حال متحمل تلفات جدی گشت و چندین بار درخواست دریافت نیروی کمکی نمود. به این درخواست‌ها در ابتدا کاملاً بی‌توجهی شد و سپس تنها مقدار ناکافی نیرو به آن تعلق گرفت. با جدا شدن لشکر ششم پیاده‌نظام از این سپاه جهت الحاق به ارتش نهم به منظور تهاجم به تورژوک، اوضاع وخامت بیشتری پیدا کرد و فرسایش بیشتری نصیب مدافعان کالینین گشت. با ادامه اصرار سپاه بر دریافت نیروی کمکی، در نهایت یک لشکر پیاده‌نظام از اراضی پشت سر ارتش نهم به آن پیوست. بدین طریق دشمن مجدداً از رود ولگا عقب رانده شد و اوایل ماه نوامبر خط مقدم در کالینین تا حدودی پایدار گردید.
شرایط بد راه‌ها، کمبود تدارکات و تحلیل رفتن قوا سبب شد قصد ادامه پیشروی از کالینین به سمت شمال و شمال شرقی رها شود. با فرا رسیدن لشکرهای پیاده‌نظام سپاه ۲۷ در ۲۰ نوامبر به کالینین، سپاه ۴۱ موتوریزه آزاد شد تا در تهاجم گروه زرهی ۳ به جانب سد ولگا در جنوب شرقی مشارکت کند. با توجه به کمبود سوخت، این سپاه به آرامی حرکت خود را آغاز کرد. مأموریت اولیه آن محافظت از جاده کلین-سد ولگا بود. این سپاه پس از دشواری فراوان، به تدریج موفق گشت در شرق این جاده مواضع دفاعی برقرار سازد. در این موقعیت تنها دو لشکر ضعیف سپاه خط مقدمی به طول ۴۰ کیلومتر را حفظ می‌نمودند. اندکی بعد این مواضع هدف ضد حملات شدید دشمن قرار گرفت که تنها با کمک سایر یگان‌ها دفع شد.
کاهش دما که موجب یخ زدن سطح راه‌ها می‌شد، در این شرایط نوعی مزیت برای سپاه به حساب می‌آمد تا بتواند جابه‌جایی نیروهای خود تسهیل نماید. با آغاز فصل زمستان، نیروها شروع به انطباق خود با وضعیت نمودند و توانستند حداقل میزان البسه زمستانی را تأمین کنند که البته همچنان ناکافی بود. اواخر ماه نوامبر سپاه ۴۱ موتوریزه فرمان یافت از موقعیت دفاعی خود در شمال کلین با لشکر یکم و ششم زرهی به سمت مسکو در جنوب پیشروی کند. بدین شکل خط مقدم بلند لشکر سی و ششم پیاده‌نظام موتوریزه به طرف جنوب شرقی طولانی‌تر از پیش گشت. اوایل ماه دسامبر لشکر بیست و سوم پیاده‌نظام در نهایت به سپاه ملحق گشت و بیشتر نیروهای آن در دفاع از جناح شرقی سرنیزه زرهی به کار برده شد. با وجود افزایش مقاومت دشمن و تهدید در جناح شرقی، نیروهای سپاه توانستند تا ۵ دسامبر مقداری پیش بروند و برخی یگان‌های آن در فاصله ۳۵ کیلومتری مسکو قرار بگیرند. همین روز دستور به توقف سپاه و گرفتن حالت تدافعی صادر گشت. اندکی بعد دستور دیگری مبنی بر آماده شدن برای عقب‌نشینی به سمت شمال دریافت شد..