فهرست منابع جنگ‌های صلیبی
تاریخ‌نگاری اسلامی > منابع عربی > تاریخ‌های دودمانی

البرق الشامی: نخستین اثر عمادالدین اصفهانی، وقایع‌نگار و صاحب دیوان انشا در دولت صلاح‌الدین، بود که همراه وی در جنگ با صلیبیون شرکت می‌جست. این اثر وی دربردارندهٔ حوادث دوران نورالدین محمود زنگی و صلاح‌الدین ایوبی در فاصله قرن ۶ ق / ۱۲ م به شیوهٔ سال‌نگاری است. این کتاب در ۷ مجلد نوشته و به جز جلد ۳ و ۵، دیگر جلدها مفقود است. از منابع وی در این کتاب، رسائل قاضی فاضل عبدالرحیم بن علی بیسانی (۵۶۹ ق / ۱۲۰۰ م) وزیر صلاح‌الدین است. سنا البرق الشامی تألیف فتح بن علی بنداری، تلخیص همین کتاب است. وی در این اثر سعی کرده ویژگی‌ها و عملکرد دو سلطان یعنی نورالدین و صلاح‌الدین را مقایسه کند. با وجود اینکه وی در دیوان دو سلطان مشغول بوده‌است و نگاه مثبتی به هر دوی آنها دارد اما طرفداری وی از صلاح‌الدین بیشتر است.
فتح القسی فی الفتح القدسی: دیگر اثر عمادالدین اصفهانی، وقایع‌نگار و صاحب دیوان انشا در دولت صلاح‌الدین، است. وی در این کتاب شاهد حوادث بازپس‌گیری اورشلیم توسط صلاح‌الدین تا زمان مرگ وی است؛ بنابراین محتوای کاب دربردارندهٔ حوادث این دوره تاریخی است. وی این کتاب را همانند البرق الشامی به شیوه سال‌نگاری تألیف کرده‌است. آنچه افزون بر ویژگی‌های تاریخ‌نگاری، کتاب را منحصربه‌فرد ساخته، رویکرد تحلیلی و بینشی عمادالدین است. نگرش مذهبی وی که در همه کتاب به چشم می‌خورد و به طریقی متصل به بینش و نگاه هویت‌جویی اسلامی مورخ و احیای آن در برابر هویت‌جویی مسیحی است. البته مؤلف در نگرش انتقادی بسیار ضعیف عمل کرده‌است و بر همه اعمال صلاح‌الدین مهر تأیید زده‌است. نکته دیگر این اثر اختصاص چندین صفحه به توصیف زنان مسیحی ـ اروپایی است.
تاریخ الباهر فی الدولة الاتابکیه: اثر ابن‌اثیر که تاریخی‌ست محلی دربارهٔ خاندان عمادالدین زنگی. این کتاب به فرمان عزالدین مسعود دوم، حاکم موصل، نوشته شده و و دربارهٔ حوادث موصل و دولت زنگان در فاصله قرن ۵ تا ۶ ق / ۱۱ تا ۱۲ م است. ابن‌اثیر زنگیان را به مناسبت لقب مؤسس این سلسله اتابکیه خوانده‌است. کتاب از اخبار قسیم‌الدوله آق‌سنقر و ارتباط وی با ملکشاه سلجوقی و حکومتش بر حلب آغاز شده و پیوسته با توجه به حوادث دیگری که مستقیم و غیرمستقیم به قدرت‌یافتن زنگیان، تأسیس دولت از سوی عمادالدین و فعالیت‌های سیاسی او، سپس تاریخ اتابکان موصل یعنی شاخه سیف‌الدین غازی و قطب‌الدین مودود پرداخته‌است. اخبار زنگیان شاخه حلب و فرمانروایی نورالدین زنگی و اختلاف میان جانشیان وی، فصل‌های پایانی کتاب را تشکیل می‌دهد.
الروضتین فی اخبار الدولتین یا ازهار الروضتین: نوشتهٔ ابوشامه، ابوالقاسم شهاب‌الدین عبدالرحمن بن اسماعیل بن ابراهیم مقدسی، ادیب و مورخ دمشقی است که بیشتر نویسندگان معاصر وی و نزدیکان به آن عصر، وی در موثق‌بودن نقل‌هایش توصیف کرده‌اند. انگیزهٔ مؤلف این اثر برانگیختن فرمانروایان به پیروی از دو سلطان، نورالدین محمود زنگی و صلاح‌الدین ایوبی؛ ذکر فصل و بزرگواری آنان بوده‌است. وی در این کتاب حوادث تاریخی را از زمان نورالدین محمود زنگی تا هنگام مرگ صلاح‌الدین، به‌طور سال‌شمار و با استفاده از مآخذ معتبر معاصر مانند تاریخ ابن قلانسی، رسائل قاضی فاضل، النوادر السلطانیه ابن شداد و التاریخ الباهر ابن‌اثیر، با ذکر منابع مذکور آورده و گاه نیز مطالب خود را از شاهد آن وقایع گرفته‌است. وی علاوه بر رویدادنگاری به‌صورت سال‌شمار، شرح حال افراد بسیاری از افراد این دوره به تفصیل ذکر کرده‌است.
الذیل علی الروضتین یا الروض الآنق فی الذیل علی ازهار الروضتین یا تراجم رجال القرنین: اثر دیگر ابوشامه و شامل حوادث سال‌شمار پس از مرگ صلاح‌الدین تا پایان زندگی ابوشامه (میانه قرن ۷ ق / ۱۳ م) است. ابوشامه در این کتاب به شیوه‌ای همانند در اثر پیشین، در ابتدای هر سال به حوادث آن سال و پس از آن به وفیات همان سال را نقل می‌کند. انگیزه وی در تدوین اثر، کثرت مرگ و میر افراد سرشناس بوده‌است. توجه وی در این اثر به وفیات بیشتر از حوادث است. وی از داده‌های مرآت الزمان سبط ابن‌جوزی بیشترین استفاده را برده‌است.
مفروج الکروب فی دولة بنی‌ایوب: تألیف جمال‌الدین محمد بن سالم ابن واصل است که وی شاهد و ناظر بخشی از تاریخ ایوبیان بود و با سلاطین این سلسله، رجال دولت، ادیبان و عالمان آن عهد در مصر و شام مراوده داشت. وی نیمه دوم این کتاب در واقع دنبالهٔ حوادث مربوط به ایوبیان در کتاب الکامل این اثیر است که ابوالفداء آن را پس از ابن واصل تا اواخر قرن ۷ هجری / ۱۳ م ادامه داده‌است. این کتاب از کتاب‌های باارزش تک‌نگاری در تاریخ است که منحصراً به شرح حال و اخبار خاندان ایوبی از آغاز تا پایان حکمرانی آن سلسه اختصاص دارد و ویژگی این اثر است.
تاریخ الملک الظاهر: نوشتهٔ عزالدین محمد بن علی بن شداد، از نخستین مورخانی است که دربارهٔ سلاطین مملوکی و به‌طور دقیق، بیبرس تألیف شده‌است. برای این کتاب نام‌های دیگری همچون الروض الزاهر فی سیره الملک الظاهر و حیات بیبرس ذکر کرده‌اند. ابن‌شداد اطلاعات مفیدی به‌ویژه از نبردهای بیبرس با نزاریان بر سر تصرف قلعه‌های آنان و همچنین مناسبات سیاسی و نظامی وی با صلیبیون ارائه می‌دهد.
کنز الدرر و جامع الغرر: از ابی‌بکر بن عبدالله بن ایبک دواداری از مورخان قرن ۷ ق / ۱۳ م، جلد ۷ از این تاریخ ۹ جلدی را با عنوان الدرر المطلوب فی اخبار ملوک بنی ایوب به دولت ایوبی اختصاص داده‌است. این کتاب که به شیوهٔ سال‌شمار تنظیم‌شده، یکی از منابع بااهمیت این دوره به جهت دقت نظر مؤلف محسوب می‌شود. وی در این کتاب تنها به نقل رویدادها اکتفا نکرده، بلکه از همان آغاز با تقسیم‌بندی ممالک اسلامی درصدد نشان‌دادن پراکندگی ایجاد شده در سرزمین‌های اسلامی است.
التحفة المملوکیة فی الدولة الترکیة و مختار الاخبار: نوشته رکن‌الدین بیبرس دوات‌دار منصوری از ایمران و دولتمردان منصور قلاوون است. وی به عنوان مؤلف در این اثر مطالب مفید و دست اولی از مناسبات بیبرس بندقداری با نزاریان شام ارائه داده‌است. حکایات مناسبات اسماعیلیان نزاری با سلطان بیبرس و چگونگی استیلا وی بر قلاع اسماعیلیان و همکاری مغولان و صلیبیون، اصلی‌ترین بخش‌های این اثر است.
نزهة النظار فی سیرة الملک الناصر: تألیف موسی بن محمد بن یحیی یوسفی معروف به شیخ یحیی، اثر دیگر تک‌نگاری دربارهٔ منصور قلاوون است که در این دوران به نگارش درآمد. با آن که این کتاب به‌طور اختصاصی برای منصور قلاوون به نگارش درآمده، شیوه مؤلف در ارائه داده‌های تاریخی سال‌شمارانه است، به انضمام اینکه اطلاعات خاصی از این کتاب دربارهٔ صلیبیون برداشت کرد.