stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
پادشاهی گوگه
فهرست فرمانروایان

روبرتو ویتالی و لوسیانو پتک فهرستی از پادشاهی تبت را به صورت ذیل ثبت کرده اند:
نیای سلطنتی دودمان یارلونگ
'Od srungs (in Central Tibet 842–905) son of Glang Darma
dPal 'Khor btsan (in Central Tibet 905–910) son
Kyide Nyimagon (in Ngari Korsum, c. 912–?) son
Palgyigon (received Ladakh, 10th century) son
Detsukgon (received Zanskar, 10th century) brother
B. Kings of Guge and Purang.
Trashigon (received Guge and Purang, fl. 947) brother
Yeshe-Ö (?–988 or 959–1036) son
Nagaraja (religious leader, d. 1023) son
Devaraja (religious leader, d. 1026) brother
Khor re (988–996) uncle
Lha lde (996–1024) son
'Od lde btsan (1024–1037) son
Byang chub 'Od (1037–1057) brother
Zhi ba 'Od (religious leader, d. 1111) brother
Che chen tsha rTse lde (1057–1088) son of Byang chub 'od
C. Kings of Ya rtse.
Naga lde (early 12th century)
bTsan phyug lde (mid-12th century)
bKra shis lde (12th century)
Grags btsan lde (12th century) brother of bTsan phyug lde)
Grags pa lde (Kradhicalla) (fl. 1225)
A sog lde (Ashokacalla) (fl. 1255–1278) son
'Ji dar sMal (Jitarimalla) (fl. 1287–1293) son
A nan sMal (Anandamalla) (late 13th century) brother
Ri'u sMal (Ripumalla) (fl. 1312–1214) son
San gha sMal (Sangramamalla) (early 14th century) son
Ajitamalla (1321–1328) son of Jitarimalla
Kalyanamalla (14th century)
Pratapamalla (14th century)
Pu ni sMal (Punyamalla) (fl. 1336–1339) of Purang royalty
sPri ti sMal (Prthivimalla) (fl. 1354–1358) son
D. Kings of Guge.
Bar lde (dBang lde) (1088 – c. 1095) nephew of Che chen tsha rTse lde
bSod nams rtse (c. 1095 – early 12th century) son
bKra shis rtse (before 1137) son
Jo bo rGyal po (regent, mid-12th century) brother
rTse 'bar btsan (12th century) son of bKra shis rtse
sPyi lde btsan (12th century) son
rNam lde btsan (12th/13th century) son
Nyi ma lde (12th/13th century) son
dGe 'bum (13th century) probably an outsider
La ga (died c. 1260) of foreign origin
Chos rgyal Grags pa (c. 1260–1265)
Grags pa lde (c. 1265–1277) prince from Lho stod
ناشناخته
rNam rgyal lde (c. 1396 – 1424) son of a Guge ruler
Nam mkha'i dBang po Phun tshogs lde (1424–1449) son
rNam ri Sang rgyas lde (1449–?) son
bLo bzang Rab brtan (died c. 1485) son
sTod tsha 'Phags pa lha (c. 1485 – after 1499) son
Shakya 'od (early 16th century) son
Jig rten dBang phyug Pad kar lde (fl. 1537–1555) son?
Ngag gi dBang phyug (16th century) son
Nam mkha dBang phyug (16th century) son
Khri Nyi ma dBang phyug (late 16th century) son
Khri Grags pa'i dBang phyug (c. 1600) son
Khri Nam rgyal Grags pa lde (fl. 1618) son
Tashi Drakpa De (before 1622–1630) son
تصرف توسط لاداخ (1630)
تصرف توسط دالایی لاما پنجم (1679–1680)
Ruins of Tsaparang.
زبان تاتی ایران

| تاتی | تاتی |
| --- | --- |
Tâti Zobun تاتی زبون: Tâti Zobun تاتی زبون
زبان بومی در: استان‌های قزوین •  البرز •  تهران •  اردبیل •  استان گیلان •  خراسان رضوی •  خراسان شمالی •  استان مرکزی •  زنجان •  آذربایجان شرقی •  استان مازندران • 
منطقه: نیمه شمالی ایران
شمار گویشوران: ۱ میلیون  (بدون تاریخ)
تبار: هندواروپایی  هندوایرانیایرانیایرانی غربیشمال غربیزبان مازندرانیتاتی
کدهای زبان: کدهای زبان
ایزو ۳–۶۳۹: -
گلاتولوگ: tati1244
برای زبان تات‌های جمهوری آذربایجان، زبان تاتی قفقاز را ببینید.
زبان تاتی ایران یا تاتی جنوبی (به تاتی: Tâti Zobun, تاتی زُبون) از دستهٔ زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال غربی است. زبان‌های خانواده تاتیک در کنار دیگر زباهای حاشیه دریای مازندران مانند زبان مازندرانی، زبان تالشی، زبان گیلکی، زبان سمنانی و غیره جزو زبان‌های شمال غربی ایران محسوب می‌شوند. براساس اعلام یونسکو، زبان تاتی، یکی از زبان‌های در حال انقراض است.زبان تاتی از آنجا که یکی از زبان‌های ایرانی شمال غربی است به زبان‌های شاخه شمال غربی از جمله گیلکی و مازندرانی و به‌خصوص به تالشی شبیه و نزدیک‌تر می‌باشد. زبان تاتی همچنین به زبان کردی و اوستایی نزدیک است. تاتی بسیاری از ویژگی‌های آوایی، واژگانی و صرف و نحوی کهن همچون تمایز جنس دستوری، ساخت ارگتیو، مادهٔ مجهول، گردش مصوت‌ها، حالت دوگانهٔ فاعلی و غیرفاعلی در اسم و … را حفظ کرده است.
گویش‌های این زبان در گذشته از شمال آذربایجان ایران تا شمال استان خراسان گسترده بود ولی امروزه با زبان‌های ترکی آذربایجانی و پارسی جایگزین شده و تنها در بخش‌هایی از شمال‌باختری ایران گویش‌های تاتی در منطقه که زبان آذری کهن از آن به جا مانده است. می‌توان پراکندگی آنها را به جزایری در دریا تشبیه نمود.
ریشه و کاربرد واژهٔ تات

واژه تات در زبان کاسپی باستان و در زبان مازنی به معنی روستا نشین بوده است. تات‌ها از هزارجریب مازندران و مناطقی از گیلان به استان‌های جنوبی و غربی و شرقی مهاجرت کردند. تات‌ها ریشه مازنی و گیلکی دارند. تات‌ها اولین اقوامی بودند که ارتباطی با ترک‌ها نداشتند.
بوریس میلر معتقد است که با دلایل روشن می‌توان گفت که تاتی و تالشی ادامهٔ زبانی است که دست‌کم هم‌زمان با آغاز زبان فارسی میانه بدان سخن می‌گفته‌اند؛ هر چند، نشانه‌هایی نیز از پیشینهٔ این زبان‌ها در دوران پیش از فارسی میانه دیده می‌شود. این شواهد و نشانه‌ها همان اندازه که وجه اشتراک این گویش‌ها را با زبان پهلوی پارتی نشان می‌دهد گویای پیوندهای خیلی نزدیک آن‌ها با مادی و اوستایی نیز هست؛ زیرا که تفاوت زبان پهلوی با زبان‌های دیرین مانند مادی و اوستایی به همانگونه است که تشابه و تفاوت تاتی و تالشی با آن زبان‌ها.
دربارهٔ نام تات و نامگذاری زبان تاتی استدلال‌ها و نظرات مختلفی از سوی دانشمندان و صاحب نظران عنوان شده است، برخی مثل بارتولد و ایوانف کلمه تات را با تاجیک مرتبط دانسته‌اند. ارگانسکی معتقد است که لفظ تات به قوم یا نژاد خاصی اطلاق نمی‌شده است و یک نام عمومی است که ترک‌ها آن نام را به مردمان تبعه حکومت خود اطلاق می‌کردند.
تات واژه‌ای است که ترک‌زبانان برای مردم ایرانی‌زبان و ایرانی‌تبار یک‌جانشین نیز به‌کار برده‌اند. به‌گفتهٔ هونی (۱۹۵۷) فارسی‌زبانان را تات می‌نامیدند. هنینگ معتقد است تاجیک لفظی ترکی است و ساخته شده از تا=تات (ترک) به علاوه پسوند چیک که به معنی تبعه ترک است.
قدیمی‌ترین سندی که کلمهٔ تات در آن استفاده شده، کتیبه‌های اورخون است. تات در در این کتیبه‌ها ظاهراً به‌معنای «اتباع» و «رعایا» استفاده شده است. لفظ «تات» علاوه بر این که بر ایرانیان و یکجانشینان گفته می‌شده عنوانی بوده که قبل از حکومت ایلخانی به عناصر خارجی سرزمین‌های ترکان (احتمالاً خارجی‌های یکجانشین ترکستان، بعضی قبایل متمدن ترک، اقوام مغلوب و ساکنان مناطق تحت تصرف ترکان) گفته می‌شده است.
در مثل‌ها و افسانه‌های مردم تبریز «تات» به‌معنی مرد دانا و باسواد و شهرنشین است. استعمال کلمهٔ «تات» در بین ترکان ساکن ایران رواج داشته ولی انعکاس آن در ادبیات فارسی بسیار کم است. همچنین در دیوان لغات ترک کاشغری تات به‌شکل تَت نیز ضبط شده و به‌معنای ایرانی، فارسی، فارسی‌زبان و کافر اویغوری آمده است. تاتارهای کریمه نیز مسیحیان یونانی را که در سلطنت کاترین دوم (۱۷۶۲–۱۷۹۶) و در فاصلهٔ ۱۱۸۹–۱۱۹۲/ ۱۷۷۵–۱۷۷۸ به ناحیهٔ ماریوپل (ژدانوف امروزی) واقع در کنار دریای آزوف مهاجرت کرده بودند، تات می‌نامیدند.
طبقه‌بندی زبان‌های خانواده تاتیک

احسان یارشاطر در سال ۱۳۳۶ برای اولین بار با بررسی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (آریایی زبان‌ها) به زبان تاتی در کنار دیگر زبان‌های سواحل دریای خزر اشاره می‌کند و زبان‌های طبری، گیلکی، تاتی و تالشی را به عنوان زبان‌های خانواده شمال غربی و گویش‌های سواحل خزر معرفی می‌کند.
امروزه گروهی از گویش‌های ایرانی (آریایی) در خارج از ایران و داخل ایران از جمله در منطقه خراسان وجود دارند که به تاتی معروف هستند ولی از نظر علم زبانشناختی ارتباط چندانی به خانواده زبان‌های تاتیک و زبان‌های شمال غربی ایران ندارند و متعلق به خانواده زبان‌های جنوب غرب ایران و شاخه‌ای از زبان فارسی قلمداد می‌شوند. زبانی که به تاتی شمالی معروف است و در منطقه قفقاز (داغستان و آذربایجان) به صورت پراکنده وجود دارد شاخه ای از زبان فارسی است که در گذشته توسط مرزداران و سپاهیان ارتش ساسانی به این مناطق منتقل شده است و با وجود اینکه در میان مردم بومی آن مناطق تاتی خوانده می‌شود ولی ارتباط زبانشناختی با زبان‌های تاتی ایران ندارد و زبان مجزایی از زبان‌های تاتی است. محققانی مثل دونالد استیلو نیز به این موضوع اشاره کرده‌اند و زبان فارسی که در دوران ساسانیان توسط سربازان فارس به منطقه قفقاز منتقل شده است و امروزه به تاتی شمالی شناخته می‌شود، یک زبان مجزا بوده و ارتباطی به زبان‌های خانواده تاتیک و تات‌های شمال غرب و مرکز ایران ندارد.
گروهی دیگر از گویش‌های ایرانی وجود دارد که با وجود اینکه جزو خانواده زبان‌های تاتیک طبقه‌بندی نشده‌اند و تاتی نیز نامیده نمی‌شوند ولی از نظر ویژگی‌های زبان شناختی وشباهت‌های موجود با زبان‌های خانواده تاتیک و زبان‌های خانواده سواحل خزر ارتباط‌های نزدیکی دارند. مناطقی از البرز جنوبی مثل سمنان، تهران و گویش‌های پراکنده در مرکز ایران جزو این دسته می‌باشند که بررسی شواهد نشان می‌دهد باید در طبقه‌بندی خانواده زبان‌های تاتیک ذکر شوند.
گویش‌های تاتُید «tatoid» یا گویش‌های تاتی گونه گویش‌هایی از زبان تاتی می‌باشند که در شهرستان‌های رودبار، الموت صحبت می‌شود و گویش الموتی و رودباری گویش‌هایی از زبان تاتی می‌باشند. گویش‌های تاتی مانند در اصل زبان تاتی بودند که به‌دلیل تأثیرات شدید زبان‌های کاسپین و زبان فارسی تمام ویژگی‌های زبان تاتی را از دست داده‌اند.
قوم تات

مردمی که امروزه تات نامیده می‌شوند، در نواری منقطع از کوهستان قفقاز تا کوه‌های خراسان پراکنده‌اند. سرنوشت تاریخی مردم تات هرچه بوده در نهایت به این انجامید که تات‌ها در نواحی دوراُفتاده و روستاهای صعب‌العبور و حاشیه‌ای بقاء خود را به دست آورند. امروزه، همان‌طور که گفته شد، این مردم در گسترهٔ وسیعی از ایران حضور دارند. با توجه به داده‌های جمعیت‌شناختی موجود و صحبت‌هایی که با اهالی تات‌نشین مناطق مختلف ایران شده، می‌توان به‌تقریب گفت در حدود بیش از ۴۰۰ هزار نفر تات در ایران زندگی می‌کنند که در گذشته عمدتاً از حضور دیگران آگاهی خاصی نداشتند و عموماً بیشترشان به‌صورت جزایری مجزا از هم زندگی می‌کردند. امروزه هم اطلاعاتی کلی از یکدیگر دارند که به‌عنوان مثال تات‌نشین‌های دشت قزوین به‌ندرت یکی از تات‌نشین‌های اطراف بجنورد را دیده‌اند، چه برسد به اینکه ارتباطی با هم داشته باشند.
در مجموع می‌توان تات‌های ایران را در چند ویژگی مشترک خلاصه کرد:
زبان تاتی، که در تمام مناطق تات‌نشین، وجود دارد.
منشأ و تبار مشترک که به مادها بر می‌گردد (هرچند خودآگاهی کمی نسبت به این مسئله در میان تات‌ها وجود دارد).
تاریخ و سرنوشت تاریخی مشترک که سبب شده وضعیت تاریخی مشابهی داشته باشند.
۴- سنت و میراث فرهنگی مشترک. باید گفت از آنجا که زبان تاتی، یک زبان غیرمکتوب است و فرهنگ آن‌ها نیز یک فرهنگ شفاهی است، لذا مهم‌ترین و اصلی‌ترین محمل فرهنگی آنها، زبانشان بوده که سنت فرهنگی‌شان را در طی سال‌ها و قرون متمادی تا به امروز انتقال داده است.
ادبیات تاتی

حوزهٔ ادبیات تاتی با در نظر گرفتن اشعار پراکنده، سدهٔ هشتم هجری قمری می‌باشد که بر جای مانده است و دارای سابقهٔ طولانی است. اما تاریخ آغاز جدید آن در ایران به پس از دورهٔ مشروطه، و در قفقاز به پس از وقوع انقلاب ۱۹۱۷ روسیه می‌رسد که اشعار و نمایشنامه‌های م. بخشی اف (متولد ۱۹۱۰) و اشعار و داستان‌های ده آنتی لوف (متولد ۱۹۱۳) گواه این موضوع است.
یکی از آثار ادبیات تاتی، داستان عاشقانهٔ عزیز و نگار است که به زبان تاتی نوشته‌شده و نسخه‌های متعددی از آن در دست است. این داستان تاکنون به زبان تاتی منتشر نشده، اما یوسف علیخانی نسخه‌ای از آن را به زبان فارسی به نثر تنظیم و چاپ کرده است.
در دهه‌های اخیر حس هویت‌خواهی تات‌های ایران سبب خلق تعدادی آثار مکتوب به این زبان شده است. کتاب فرهنگ موضوعی تاتی به فارسی گویش تاتی روستای لرد بخش شاهرود خلخال، اثر جواد معراجی لرد، از جملهٔ آن‌هاست که شامل لغات، ترکیبات، کنایات و اصطلاحات است و اشاره‌ای کوتاه نیز به دستور زبان تاتی این منطقه داشته است. اشعار و داستان‌هایی نیز به زبان تاتی سروده و نوشته شده‌اند. دو نمونه از این کتاب «آوای تات: سروده‌هایی به زبان تاتی تاکستان» اثر عباس پدرام و کتاب «زورق شکسته» اثر محمود زرندی است.
گویش‌های گروه زبانی تاتی

دونالد ال. استیلو (۱۹۸۱: ۱۳۸–۱۴۱) زبان‌های تاتی و تالشی را در یک گروه قرار داده است؛ و، آن را گروه زبانی تاتی- تالشی (Tatic) نامیده است. وی گونه (گویش و لهجه)های گروه زبانی تاتی را بر اساس معیارهای زبانی و قومی و نزدیکی جغرافیایی در ۱۰ گروه جای داده است. هم آن گونه که دیده می‌شود گروه ۲، گونه‌های زبان تالشی است:
گروه ۱: گونه‌های گروه هرزنی-دیزماری
الف) گونه هرزن که اکنون در گلین قیه صحبت می‌شود و بین مرند و جلفا واقع است.
ب) گونه‌های منطقه دیزمار (از جمله کرینگان) و منطقه حسنو در استان آذربایجان شرقی
گروه ۲: گونه‌های گروه تالشی
الف) تالشی شمالی
ب) تالشی مرکزی
ج) تالشی جنوبی
گروه ۳: گونه‌های گروه منطقه خلخال در استان اردبیل
الف) منطقه شاهرود خلخال (از جمله لرد، درو، شال، کلور، اسبو، اسکستان، دیز، کرین، گیلوان، خانقاه، کهَل، طهارم دشت و چند روستای دیگر)
ب) منطقه خورش رستم (از جمله کَرنَق، کجل و…)
گروه ۴: گونه‌های گروه طارمی-کباته ای
الف) گونه‌های طارم علیا در استان زنجان (از جمله هَزاررود، سیاورود و…)
ب) گونه‌های کَلاس و کباته در منطقه رودبار استان گیلان
گروه ۵: گونه‌های گروه منطقه خوئین استان زنجان
گروه ۶: گونه‌های گروه تاتی جنوبی (در آثار دکتر یارشاطر)
الف) گونه‌های منطقه رامند استان قزوین (از جمله تاکستان، اسفرورین، شال، دانسفهان، خیارج، سگزآباد، ابراهیم‌آباد…)
ب) گونه اشتهارد و گونه‌هایی منطقه کرج در استان البرز
گروه ۷: گونه‌های گروه شمال و شمال خاوری قزوین
الف) منطقه کوهپایه قزوین (از جمله رزجرد و…)
ب) گونه‌های گروه مراغه‌ای در منطقه رودبار علیا (رودبار الموت)
ج) منطقه الموت
گروه ۸: گونه‌های گروه الویر و ویدر در نزدیکی ساوه در استان مرکزی
گروه ۹: گونه‌های گروه کهک، وفس و اطراف آن در منطقه اراک استان مرکزی
گروه ۱۰: گونه‌های گروه رودبار (زیتون، الموت) در دره شاهرود و سفیدرود که در حال تغییر به زبان‌های حاشیه دریای خزر
از نظر استیلو گویش رودباری دسته‌بندی جدیدی را با عنوان تاتی مانندها «tatoid» تشکیل می‌دهند. گویش‌های تاتی مانند در اصل زبان تاتی بودند که به دلیل تأثیرات شدید زبان‌های کاسپین و زبان فارسی تمام ویژگی‌های زبان تاتی را از دست داده‌اند.
استیلو زبان‌های تاتی گونه را به سه دسته تقسیم نموده است:
الموت.
گویش گازرخان و گوران.
گویش رودبار: جمشید آباد، رستم‌آباد، شهران، توتکابون، جوبان، رودبار و لاکه.
زبان مردمان رودبار تاتی، گالشی، کردی (کرمانجی) و تالشی است. تات زبانان رودبار خود را تات و زبان خود را تاتی می‌نامند. مردمان تات زبان رودبار در دو منطقه عمارلو و خورگام زندگی می‌کنند. مرکز بخش عمارلو جیرنده است و علاوه بر آن روستاهای انبوه، کلیشم، خرم‌کوه، ویه، ناوه، لایه، نوده فاراب، یکنم، ایینه‌ده، پاکده، داماش، بیورزین، پارودبار، اسکابن، کرماک به زبان تاتی تکلم می‌کنند. در بخش خورگام مرکز بخش یعنی بره‌سر و روستاهای ناش، اسطلخ‌کوه، چیچال، لیاول علیا، چلوانسرا، قوشه لانه، سه پستانک، گرزنه چاک، کشکش به زبان تاتی تکلم می‌کنند.
گویش‌های گروه زبانی تاتی > مقایسه گویش‌های مختلف تاتی

| فارسی | تاتی تاکستان | تاتی لرد | تاتی ابراهیم‌آباد | تاتی اردبیلک | تاتی زیاران | کردی کرمانجی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بچه، کودک | zārin/bālā بالا/زارین | khordan خُردَن | zāru زارو | vača وچه | eyāl عیال | mendal |
| پشت بام | bon بُن | bun بان | bön بون | bom بوم | bum بوم | bān |
| دست | bāl بال | bāl بال | bāl بال | bāl بال | bāl بال | dest |
| تیز | tij تیج | tij تیج | tij تیج | tij تیج | tij تیج | tûž |
| خواهر | xāke خواکه | xua خو | xuāka خوآکه | xāxor خاخور | xoār خُوآر | xwişk |
| وضو | dasnemāz دسنماز | dasnemāz دسنماز | dasnemāz دسنماز | dasnemāz دسنماز | dastnemāz دست نِماز | destnimêj |
| کدبانو | keyvuniye/kalöntare zeyniye کلُونتَره زینیه/کیوونیه | čeybonua چی بنوه | keyvānu کیوانو | keyvānu کیوانو | kalentar کلنتر | kebanî |
| عدس | marjömake مرجومکه | marjuمرجو | marjeva مرجوه | marju مرجو | marju مرجو | nîsk |
| آرام، دنج | dinj دینج | dinj دینج | dinj دینج | dinj دینج | dinj دینج | aram |
| فریاد | harāy هرای | qālmaghāl قال مِقال | harāy/qeya قیه/هرای | harāy/qiyu قیو/هرای | qālmeqāl/harāy هرای/قال مِقال | hewar/qîr |
| فارسی | پهلوی | اوستایی | تاتی تاکستان | تاتی سگزآباد | تاتی ابراهیم‌آباد | تاتی اردبیلک | تاتی زیاران | کردی کرمانجی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سگ | sag | span | asbe/māččiye ماچیه/اَسبه | asba اَسبه | asba اَسبه | sag سگ | sayg/māčča ماچه/سَیگ | seg |
| استخوان | ast/astag/ astaxvān | ast | esqonj اسقُنج | xasta خسته | xasta خسته | esdeqān اسدقان | hasta هَستَه | hestî |
| دروغ | drōgh/drō | droj | duru دورو | deru درو | doru دُرو | duru دورو | duru دورو | derew |
| سوزن | darzik/sōzan | dereza | darzone درزُنه | darzena درزنه | darzena درزنه | darzan درزَن | darzen درزِن | derzî |
| چهره | čihr/čihrak |  | dim دیم | dim دیم | dim دیم | dim دیم | dim دیم | rû/dêm |
| داماد | dāmāt | zāmātar | zomā زُما | zummā زوما | zomā زوما | zāmā زاما | zāmā زاما | zava |
| خانه | katag/xānag | kata | kiye کیه | čia چیه | chia چیه | xāna خانه | xāna خانه | xanî |
| مرد | mart | mereta | mardak مردک | miarda میرده | mardachمردچ | merdi مِردی | mardek مَردِک | mêr |
| بره | varrak |  | vare وَره | vara وره | vara وره | vara وره | vara وره | berx |
| عروس | viyūdag | vaze | veye ویه | veya ویه | veya ویه | arus عروس | ayris/eris عریس/عَی ریس | bûk |
| بینی | vēnīg | vaenā | vinniye وینیه | venia ونیه | venia ونیه | vini وینی | vini وینی | poz |
| گرگ | gurg | vehraka | varg ورگ | varg ورگ | varj ورج | verg وِرگ | gurg گورگ | gûr |
گویش‌های گروه زبانی تاتی > در گویش اسفرورینی

برخی از واژه‌های زبان تاتی به گویش اسفرورین (از توابع شهرستان تاکستان در استان قزوین)
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
|  کجا: کوآ / kuặ/ کجا:اکو  آنجا: بورَ /Bura/ آنجا:براء  برف: وارَ /vara/ برف :ور  پدر: پیه /piya/ پدر: ببه  مادر: مایَه /mặya/ مادر: ما. یا (ننه)  برادر: برا /Bərặ/ برادر :برا  خواهر: خاک (Khak) خواهر: خؤ  پسر: پور (Pura) پسر: کوته  دختر: تیتی (Titi) دختر:کیله  من: اَز (Az)  تو: ته (Ta)  ما: آما (Ama)  شما: شما (Shema) |  او (مؤنث): آیَه (Aya)  او (مذکر): آندا (Anda)  مرا: چمن (Chemen)  تو را: اِشت (Eshte)  پریروز: اَپِری (Aperi)  دیروز: اَزیر (Azira)  امروز: آرو (Aru)  فردا: سابا (Saba)  پس‌فردا: پسرا (Pesara)  خانه: کی یه (Kiya)  عروس: وِیَه(veya)  خربزه: کالیکَه (kalika) |  حیاط: کِلاگا (Kelaga)  باغ: رَز (Raz)  بیرون: بَر (Bar)  بالا: جُر (Jor)  پایین: جَر(jar)  کفش: چُستُه (Chosto)  قاشق: کَنچه (Kanche)  گربه: مَرچین (Marchin)  سگ: اَسبه (seba)  مرغ: کرگ (Karg)  تخم‌مرغ: کرخا (Karkha)  دارم: دیرم (direm) |  |
گویش‌های گروه زبانی تاتی > در گویش سگز آبادی

برخی از واژه‌های زبان تاتی به گویش روستای سگزآباد (از توابع شهرستان بوئین‌زهرا استان قزوین)
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  خانواده  خانه: چیَ  پدر: دَدَ (dada)  مادر: مایَ (maya)  پسر: فِر (fer)  دختر: تی تی (titi)  خواهر: خاچَ (khcha)  برادر: برا (bera)  برادر زن: زن برا  خواهر زن: زن خاجه  مادر زن: زن مایَه  پدر زن: زن پیه  مادر بزرگ: پیلَه مایَ  عروس: وِیه  داماد: زوما |  میوه  سیب: اَسواَ  خربزه: چالیچَه  گلابی: اَنبری  هندوانه: هَندونهَ  زردآلو: شِلونیکَ  انگور: اَنجروَ |  زمان  امروز: آرِو  دیروز: اَزیرَ  پری روز: پَریرَ  فردا: صَبا  پس فردا: سَرا  پسین فردا: پَرچینی  پسون فردا: پس پَرچینی  ظهر: نمِرو  غروب: دَمِ شوم  شب: شؤ |  جانور  گربه: مَرچین  سگ: اَسب  گوسفند: چاروا  گاو: گُئوَ  گرگ: وَرگ  مرغ: کَرگَ  خرگوش: خَروش  گنجشک: گُئوش  کیوتر: کُؤتر |  پوشاک  شلوار: شالوار  پیراهن: شوی  کفش: پوجار  کمربند: قیش  آب و هوا  برف: فرف  باران: وارون  تگرگ: تی اَرس  صفت  کوچک: قیجل (ghijel)  بزرگ: پیل (pil)  خوب: خار (khar)  بد: پیس (pis) |  اشاره  این: جِم (jem)  کجا: چوآ (choa)  اینجا: اِندیا (endia)  جهات  بالا (زبر): جوئر  پائین (زیر): جیرا  جلو: پَرون  عقب: پَسا  وسط: مونینجا |  ضمایر  من: اَ (a)  تو: تَ (ta)  او :آ (a)  ما: اَما (ama)  شما: اماهاین، شما (emahayn,shema)  آنها: آهاین (ahayn) |  |
گویش‌های گروه زبانی تاتی > در گویش شالی

برخی از واژه‌های زبان تاتی به لهجهٔ شهر شال (استان قزوین)
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  خانواده  پیَه = پدر  مایَ = مادر  برا = برادر  خاکه = خواهر  تتی = دختر  پورَ = پسر |  میوه  رَز = باغ انگور  چالج = شالی |  جانور  جیلی = جوجه  مرچینه = گربه  پاجار = کفش |  صفت  خواریش = خوبی؟ |  نمونه جمله  بی = بیا  بشه = برو  کاگو بیش = کجا بودی؟  بی کیه؟ بفرمایید منزل.  چنه = چرا، برای چه؟ |  |
صرف فعل > گویش تاکستان

در جدول زیر فعل رفتن در زبان تاتی با گویش تاکستان در زمان‌های مختلف صرف شده است.
| زمان/شخص | ۱ مفرد | ۲ مفرد | ۳ مفرد مذکر | مفرد ۳ مؤنث | ۱ جمع | ۲ جمع | ۳ جمع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| گذشته ساده | bešeimə | bešeišə | böšö | bišiyə | bešeimon | bešeyon | bešində |
| گذشته کامل | bešə-veimə | bešə-veiše | bešə-ve | bešə-veiyə | bešə-veimon | bešə-vəyon | bešə-vində |
| گذشته التزامی | bešə-bim | bešə-bi | bešə-be | bešə-biyə | bešə-beimon | bešə-beiyon | bešə-bində |
| گذشته نقلی | bešeimə | bešeišə | biši | bišiyə | bešeimon | bešayon | bišində |
| گذشته استمرای | mešeimə | mešeiše | möšö | mišiyə | mešeimon | mešayon | mišində |
| گذشته در حال انجام | dâštem-mešeimə | dešti-mešeiše | dačče-möšö | dačče-mišiyə | daštemon-mešeimon | daštiyon-mešayon | daččon-mišində |
| حال ساده/آینده | mešemə | mešei | mišu | mišiyə | mešeim | mešeyâ | mišundə |
| حال در حال انجام | derem-mešemə | deri-mešei | dere-mišu | deriyə-mišiyə | derom-mešeim | derâ-mešeyâ | derende-mišundə |
| حال التزامی | bešemə | bešei | bišu | bišiyə | bešom | bešeiyâ | bišində |
| آینده | mogom bešem | mogoy bešei | mogoš bišu | mogošə bišiyə | nogomon bešom | mogoyon bešeiyâ | mogošon bišondə |
صرف فعل > گویش الموت

در جدول زیر فعل کردن (kordon) بر اساس زبان تاتی با گویش الموت در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.(نمونه زیر براساس گویش الموت می‌باشد)
| زمان/شخص | ۱ مفرد | ۲ مفرد | ۳ مفرد | ۱ جمع | ۲ جمع | ۳ جمع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| گذشته ساده | kordom | kordi | kord | kordim | kordin | korden |
| گذشته کامل | korde biyam | korde biyey | korde ba | korde biyeym | korde biyeyn | korde biyen |
| گذشته التزامی | korde bom | korde bi | korde bu | korde bim | korde bin | korde bon |
| گذشته استمراری | mokordom | mokordi | mokord | mokordim | mokordin | mokorden |
| گذشته در حال انجام | dabiyam bokonom | dabiyey bokoni | dabiya bokona | dabiyeym bokonim | dabiyeyn bokonin | dabiyan bokonen |
| گذشته نقلی | kordiyama | kordiyeya | kordiiya | kordiyeyma | kordiyeyna | kordiyana |
| حال ساده/آینده | mokonom | mokoni | mokona | mokonim | mokonin | mokonen |
| حال در حال انجام | darom bokonom | dari bokoni | dara bokons | darim bokonim | darin bokonin | daren bokonen |
| حال التزامی | bokonom | bokoni | bokona | bokonim | bokonin | bokonen |
| آینده | mexâm bokonom | mexây bokoni | mexâ bokona | mexâym bokonim | mexâyn bokonin | mexân bokonen |
صرف فعل > گویش طالقان

در جدول زیر فعل آمدن (biâmiyan) بر اساس زبان تاتی با گویش طالقان در زمان‌های مختلف صرف می‌شود.
| زمان/شخص | ۱ مفرد | ۲ مفرد | ۳ مفرد | ۱ جمع | ۲ جمع | ۳ جمع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| حال التزامی | biyem | biyey | biya | biyeym | biyeyn | biyan |
| حال ساده | miyem | miyey | miya | miyeym | miyeyn | miyan |
| حال در حال انجام | darem-miyem | dari-miyey | dare-miya | darim-miyeym | darin-miyeyn | daren-miyan |
| گذشته ساده | biyâmiyama | biyâmiey | biyâmia | biyâmieym | biyâmieyn | biyâmiana |
| گذشته استمراری | miyâmiyama | miyâmiey | miyâmia | miyâmieym | miyâmieyn | miyâmiana |
| گذشته در حال انجام | dabiyam-miyâmiyam | dabiy-miyâmiey | dabiya- miyâmia | dabiyeym-miyâmieym | dabiyeyn- miyâmieyn | dabiyan-miyâmian |
| گذشته کامل | biyâma biyam | biyâma bi | biyâma ba | biyâma biyeym | biyâma biyeyn | biyâma biyan |
| آینده | mexâm biyem | mexây biyey | mexâ biya | mxâym biyeym | mexâyn biyeyn | mexân biyan |
نمونه فعل‌های تاتی تاکستان

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  رساندن arasendon رسیدن arasesan افتادن ikatan انداختن ijayntan نشستن neštan خرد کردن - ریز کردن benjaton بریدن berian ریسیدن reštan دیدن vintan رفتن šian اجازه دادن - امکان دادن aštan آمدن omian آوردن aydan |  شیر خوردن از مادر (حیوانات) šet axardan شیر دادن به بچه حیوانات bočobāndon نگه داشتن - متوقف کردن nia daštan خواباندن boxosondan خوابیدن xotan مردن mardan دوشیدن došesan دوختن dotan گفتن vātan زیر دندان خرد کردن bukurujoston کشتن - ذبح کردن bukušton ساییده شدن busunoston شکستن beškeston شکاندن šekastan |  ریختن - به زمین ریختن ikardan با دست فشردن bošqāloston شستن šurdan قطع کردن bosāndon قطع شدن - جدا شدن bososton ساییدن - آسیاب کردن bossovoston جا انداختن - در جای خود قرار دادن der antay واژگون کردن agardenesan خاموش کردن ikoštan پاشیدن opātan گرفتن igatan نهادن (بر جایی نهادن) nayan گذاشتن به زمین همراه با رها کردن hārengaton گم شدن (غیرقابل پیدا شدن)avir abian |  پرتاب کردن ijayntan عقب افتادن peykaton جلو افتادن piš ikatan در جلوی خود نگهداشتن pišgatan رها کردن sarādāyan از بین بردن - برانداختن varengatan برگرداندن - بازگرداندن vegardāndon برگشتن vegardoston لیسیدن velišton برداشتن vigiton برگشتن agar desan باد دادن خرمن - افشاندن خرمن vošāndon با دست زیر و رو کردن voškaloston دریدن - پاره کردن vozarāndon |  |