ادگار مورن
آثار > اندیشه‌ی پیونددهنده: پلی میان دانش‌ها

ادگار مورن اصطلاح "پیوند" (reliance) را برای بیان ضرورت  اتصال  و  یکپارچه‌سازی  مفاهیم  و  دانش‌هایی  به  کار  می‌برد  که  در  گذشته  و  به  دلایل  تاریخی  و  روش‌شناختی،  از  یکدیگر  جدا،  گسسته  و  تفکیک  شده‌اند.  او  معتقد  است  که  تقسیم  دانش  به  رشته‌های  مختلف  و  ایجاد  "مرزهای  مصنوعی"  میان  آنها،  مانع  از  درک  صحیح  و  جامع  از  واقعیت  می‌شود  و  به  نوعی  "کوته‌بینی  فکری"  و  "تنگ‌نظری  علمی"  منجر  می‌شود.  به  باور  مورن،  برای  رسیدن  به  درکی  عمیق  و  واقع‌بینانه  از  جهان  و  همچنین  برای  پاسخگویی  به  چالش‌های  پیچیده‌ی  عصر  حاضر،  باید  به  "پیوند"  و  "اتصال"  مجدد  این  حوزه‌های  مختلف  دانش  همت  گمارد  و  با  نگاهی  کل‌نگر  و  میان‌رشته‌ای  به  بررسی  پدیده‌ها  پرداخت.  در  حقیقت،  "اندیشه‌ی  پیونددهنده"  به  مثابه  پلی  است  که  میان  جزیره‌های  منفرد  دانش  ارتباط  برقرار  می‌کند  و  آنها  را  به  هم  متصل  می‌سازد.
مورن  همچنین  بر  این  باور  است  که  برای  رسیدن  به  "پیوند"  و  "وحدت  دانش‌ها"،  باید  چیزها  را  نه  به  طور  منفرد  و  جداگانه،  بلکه  در  تعامل  و  رابطه‌ی  متقابل  با  یکدیگر  در  نظر  گرفت.  به  عبارت  دیگر،  باید  به  "تقابل"،  "مکمل  بودن"،  "رقابت"  و  "همکاری"  به  عنوان  چهار  وجه  از  یک  واقعیت  واحد  نگریست.  این  چهار  مفهوم  که  در  نگاه  اول  متناقض  به  نظر  می‌رسند،  در  حقیقت  در  تعامل  و  وابستگی  متقابل  با  یکدیگر  قرار  دارند  و  تشکیل  یک  "کل"  منسجم  و  پویا  را  می‌دهند.
مورن  طرفدار  نگرش  باز  و  گشوده  در  تفکر  است  و  معتقد  است  که  برای  رسیدن  به  "اندیشه‌ی  پیونددهنده"،  باید  از  هرگونه  تعصب،  جزم‌اندیشی  و  پیش‌داوری  پرهیز  کرد  و  با  فروتنی  و  کنجکاوی  به  دنبال  کشف  و  درک  حقیقت  بود.  او  دوست  دارد  بگوید  که  با  الهام  از  "روح  دره"  (esprit de la vallée)  و  با  اشاره  به  مفهوم  "تائو"  (Tao)  در  فلسفه‌ی  چین  انگیزه  می‌گیرد.  "روح  دره"  به  معنای  گشودگی  و  پذیرا  بودن  نسبت  به  دیدگاه‌های  مختلف  است،  همان‌طور  که  دره  با  آغوش  باز  آب‌هایی  را  که  از  دامنه‌های  مختلف  سرازیر  می‌شوند،  در  خود  جمع  می‌کند.
مورن  هفت  اصل  راهنما  برای  "اندیشه‌ی  پیونددهنده"  ارائه  کرده  است  که  مکمل  و  به  هم  وابسته‌اند. این  اصول  عبارتند  از:
۱.  اصل  سیستمی  یا  سازمانی:  این  اصل  بر  این  نکته  تأکید  دارد  که  برای  درک  صحیح  یک  پدیده،  باید  آن  را  به  عنوان  بخشی  از  یک  "سیستم"  بزرگتر  در  نظر  گرفت.  به  عبارت  دیگر،  "کل"  چیزی  بیش  از  مجموع  اجزای  آن  است  و  ویژگی‌های  "کل"  را  نمی‌توان  تنها  با  بررسی  ویژگی‌های  اجزای  آن  به  طور  جداگانه  درک  کرد.  در  عین  حال،  "کل"  می‌تواند  بر  ویژگی‌های  اجزای  خود  نیز  تأثیر  بگذارد  و  آنها  را  محدود  یا  تقویت  کند.  به  این  ترتیب،  "کل"  و  "اجزا"  در  یک  رابطه‌ی  متقابل  و  پویا  با  یکدیگر  قرار  دارند.  این  اصل  در  مقابل  "تفکر  تقلیل‌گرا"  قرار  می‌گیرد  که  به  دنبال  تجزیه‌ی  پدیده‌ها  به  اجزای  کوچک‌تر  و  بررسی  جداگانه‌ی  آنها  است.
۲.  اصل  هولوگرافیک:  این  اصل  به  این  نکته  اشاره  دارد  که  در  برخی  سیستم‌ها،  "کل"  در  هر  یک  از  "اجزا"  نیز  حضور  دارد.  به  عنوان  مثال،  در  یک  موجود  زنده،  تمام  اطلاعات  ژنتیکی  در  هر  سلول  وجود  دارد،  هرچند  هر  سلول  تنها  بخشی  از  کل  ارگانیسم  است.  به  طور  مشابه،  در  یک  جامعه،  هر  فرد  در  عین  حال  که  "جزئی"  از  جامعه  است،  اما  "کل"  جامعه  نیز  در  او  حضور  دارد،  از  طریق  زبان،  فرهنگ  و  هنجارهای  اجتماعی  که  در  وجود  او  نهادینه  شده‌اند.
۳.  اصل  حلقه‌ی  بازخورد:  این  اصل  به  رابطه‌ی  علّی  و  معلولی  میان  پدیده‌ها  اشاره  دارد  و  بیان  می‌کند  که  نه  تنها  "علت"  بر  "معلول"  تأثیر  می‌گذارد،  بلکه  "معلول"  نیز  می‌تواند  بر  "علت"  تأثیر  بگذارد  و  آن  را  تغییر  دهد.  این  اصل  که  به  "علیت  دوجانبه"  یا  "علیت  چرخه‌ای"  نیز  معروف  است،  در  سیستم‌های  مختلف  طبیعی  و  اجتماعی  قابل  مشاهده  است،  مانند  سیستم  گرمایش  یک  خانه  که  در  آن  ترموستات  با  دریافت  بازخورد  از  دمای  محیط،  عملکرد  سیستم  را  تنظیم  می‌کند.
۴. اصل حلقه‌ی بازگشتی: این اصل به فرآیندهایی اشاره دارد که در آنها "محصولات" و "اثرات" یک فرآیند، خود به عنوان "علت" و "عامل" برای ادامه‌ی آن فرآیند عمل می‌کنند. به این ترتیب، یک "حلقه‌ی بازگشتی" یا "چرخه‌ی خودتقویت‌کننده" ایجاد می‌شود که در آن علت و معلول در یک رابطه‌ی  دائمی  و  تعاملی  قرار  دارند.  این  اصل  در  موارد  متعددی  در  طبیعت  و  جامعه  قابل  مشاهده  است:
تولید مثل موجودات زنده:  در فرآیند تولید مثل، هر موجود زنده هم "محصول" فرآیند تولید مثل نسل قبل است و هم "عامل" برای تولید مثل نسل بعد. به این ترتیب، یک چرخه‌ی بازگشتی  از  تولید  مثل  و  زایش  ایجاد  می‌شود  که  به  تداوم  و  بقای  گونه  منجر  می‌شود.
شکل‌گیری و تداوم جامعه:  در جامعه، افراد با تعاملات خود جامعه را شکل می‌دهند و جامعه نیز به نوبه‌ی خود با ارائه ی زبان، فرهنگ و هنجارهای اجتماعی، بر افراد تأثیر می‌گذارد و آنها را  شکل  می‌دهد.  به  این  ترتیب،  یک  چرخه‌ی  بازگشتی  میان  "فرد"  و  "جامعه"  ایجاد  می‌شود  که  به  تداوم  و  تکامل  جامعه  منجر  می‌شود.
رشد و توسعه‌ی اقتصادی:  در اقتصاد، سرمایه‌گذاری و تولید باعث افزایش درآمد و ثروت می‌شود و این افزایش درآمد و ثروت نیز به نوبه‌ی خود می‌تواند به افزایش سرمایه‌گذاری و تولید منجر شود. به این ترتیب، یک چرخه‌ی بازگشتی  از  رشد  و  توسعه‌ی  اقتصادی  ایجاد  می‌شود.
۵. اصل خود-بوم-سازماندهی:  این اصل به توانایی برخی سیستم‌ها، به ویژه سیستم‌های زنده، برای "سازماندهی خود" و "حفظ وحدت و هویت خود" در  عین  تعامل  با  محیط  اشاره دارد.  این  سیستم‌ها  با  استفاده  از  انرژی  و  منابع  موجود  در  محیط  خود،  به  طور  مداوم  خود  را  بازسازی  و  بازتولید  می‌کنند  و  در  عین  حال،  با  محیط  خود  در  تعامل  هستند  و  از  آن  تأثیر  می‌پذیرند.  به  عبارت  دیگر،  این  سیستم‌ها  در  عین  "خودمختاری"  و  "استقلال  نسبی"،  با  محیط  خود  در  یک  رابطه‌ی  دو  سویه  قرار  دارند.  این  اصل  در  موارد  متعددی  قابل  مشاهده  است:
موجودات زنده:  هر موجود زنده یک سیستم خود-بوم-سازمانده است که با استفاده از انرژی و مواد مغذی موجود در محیط خود، به طور مداوم سلول‌های خود را بازسازی می‌کند، رشد می‌کند و تولید مثل می‌کند. در عین حال، موجودات زنده با محیط خود در تعامل هستند و به تغییرات محیطی پاسخ می‌دهند.
اکوسیستم‌ها:  یک اکوسیستم مجموعه‌ای از موجودات زنده و محیط غیرزنده‌ی آنهاست که در تعامل با یکدیگر هستند. اکوسیستم‌ها نیز سیستم‌های خود-بوم-سازمانده هستند که  با  استفاده  از  انرژی  خورشید  و  چرخه‌ی  مواد  مغذی،  به  طور  مداوم  خود  را  بازسازی  می‌کنند.
جامعه‌ی انسانی:  جامعه‌ی انسانی نیز یک سیستم خود-بوم-سازمانده است که با استفاده از منابع طبیعی و انسانی، به طور مداوم خود را بازسازی و بازتولید می‌کند. در عین حال، جامعه‌ی انسانی با محیط طبیعی و اجتماعی خود در تعامل است و از آن تأثیر می‌پذیرد.
۶.  اصل  گفتگویی:  این  اصل  به  رابطه‌ی  پیچیده  و  پویا  میان  دو  یا  چند  موجودیت  یا  مفهوم  اشاره  دارد  که  در  عین  حال  که  با  یکدیگر  در  "تقابل"  هستند،  "مکمل"  یکدیگر  نیز  محسوب  می‌شوند.  به  عبارت  دیگر،  این  موجودیت‌ها  یا  مفاهیم  در  عین  تضاد  و  تفاوت،  به  یکدیگر  نیاز  دارند  و  در  تعامل  با  یکدیگر  معنا  و  هویت  پیدا  می‌کنند.  مورن  از  استعاره‌ی  "یین  و  یانگ"  در  فلسفه‌ی  چین  برای  تبیین  این  اصل  استفاده  می‌کند  و  مثال‌هایی  مانند  "خودمختاری / وابستگی"،  "احساس / عقل"،  "خودمحوری / نوع‌دوستی"  و  "فرد / جامعه / گونه"  را  برای  این  اصل  ذکر  می‌کند.
۷.  اصل  بازگرداندن  شناسنده  در  هر  شناختی:  این  اصل  بر  این  نکته  تأکید  دارد  که  در  هر  فرآیند  شناختی،  "شناسنده"  (سوژه)  نیز  حضور  دارد  و  بر  نتیجه‌ی  شناخت  تأثیر  می‌گذارد.  به  عبارت  دیگر،  شناخت  انسانی  یک  فرآیند  عینی  و  خنثی  نیست،  بلکه  همواره  تحت  تأثیر  عوامل  ذهنی  مانند  باورها،  ارزش‌ها،  تجربیات  و  پیش‌فرض‌های  شناسنده  قرار  دارد.  این  اصل  در  مورد  تمام  انواع  شناخت،  از  ادراکات  حسی  گرفته  تا  نظریه‌های  علمی،  صدق  می‌کند.
در  نهایت،  مورن  با  تأکید  بر  اینکه  "اومانیسم  دیگر  نمی‌تواند  حامل  اراده‌ی  مغرورانه‌ی  تسلط  بر  جهان  باشد"،  معتقد  است  که  "اومانیسم  در  عصر  حاضر  باید  بر  اساس  همبستگی  میان  انسان‌ها  و  همچنین  رابطه‌ی  عمیق  و  جدا  ناپذیر  با  طبیعت  و  کیهان  شکل  بگیرد".  به  عبارت  دیگر،  اومانیسم  نباید  به  "انسان‌محوری"  و  "خودخواهی  انسانی"  منجر  شود،  بلکه  باید  با  احترام  به  طبیعت  و  سایر  موجودات  زنده  و  همچنین  با  توجه  به  مسئولیت  انسان  در  قبال  آینده‌ی  سیاره‌ی  زمین  و  نسل‌های  آینده  همراه  باشد.