مسعود یکم غزنوی
منبع‌شناسی > تاریخ‌های محلی

در میان تاریخ‌های محلی آن بخش از تاریخ‌ها که در سرزمین‌های شرق و شمال شرق ایران از جمله خراسان، سیستان، ماورالنهر و خوارزم و مازندران نگارش یافته است برای بررسی تاریخ غزنویان اهمیت بیشتری دارد. در این میان نخست باید از تاریخ سیستان اثر نویسنده‌ای ناشناس نام برد از آنجا که زمان زندگی مؤلف اصلی کتاب مقارن با سال‌های پایانی اقتدار غزنویان و آغاز چیرگی سلجوقیان در ایران است پاره‌ای اطلاعات دربارهٔ هر دو خاندان به دست می‌دهد. اما آنچه اهمیت بیشتری در این زمینه دارد این است که به هر صورت سیستان در کنار خراسان اصلی‌ترین قلمرو غزنویان است و از این رو توصیفات مؤلف از سیستان قرن چهارم و پنجم می‌تواند در روشن شدن پاره‌ای مسایل سیاسی اجتماعی عصر غزنوی سودمند باشد. در میان تاریقهای خراسان معروف به برای بررسی اوضاع غزنوی اهمیت بیشتری دارد. نویسنده که خود در تاریخ گمشده اش، مشارب التجارب، قطعاً بخش مهمی از وقایع غزنوی را آورده بود، چه کتاب اخیر ذیلی بر تاریخ یمینی بوده است. در تاریخ بیهق نیز به مناسبت گزارش‌های ارزشمندی از اوضاع زمانه غزنویان به دست می‌دهد. او ضمن مناسبتهای مختلف اشاراتی به اقدامات سیاسی نظامی غزنویان به ویژه در خراسان می‌کند.[نیازمند منبع]
به اعتقاد پژوهندگان و اهل فن تاریخ‌نگاری، بیهقی شیوه دقیق علمی را در نگاشتن تاریخ بکار برده و از آغاز کار در دیوان رسالت غزنوی مقدمات این کار بزرگ را فراهم آورده و به مطالعه کتب معتبر تاریخی اهتمام ورزیده است و سال‌ها به ثبت و ضبط وقایع روزانه و تعلیق و یادداشت کردن آن‌ها بر تقویم‌ها پرداخته، بدان گونه که هر چه از خامه توانای او تراوش کرده یا از مشهودات خود اوست که در طی روزگار با دقت تمام تعلیق می‌کرده یا اطلاعاتی است که با کنجکاوی بسیار از اشخاص مطلع به‌دست می‌آورده یا منقولاتی از کتاب‌ها است که غالباً نام آن‌ها را ذکر می‌کند. بیهقی معیار گردآوری اخبار را راستگویی و ثقه بودن گوینده و گواهی دادن خرد بر درستی آن می‌داند و در این باره می‌نویسد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | ... و اخبار گذشته را دو قسم گویند که آن را سه دیگر نشناسند: یا از کسی بباید شنید یا از کتابی بباید خواند؛ و شرط آن است که گوینده باید که ثقه و راستگوی باشد و نیز خرد گواهی دهد که آن خبر درست است…. |  » |
بیهقی برای پندآموزی و عبرت اندوزی هر جا مناسب دیده، داستانی تاریخی برای آراستن تاریخ و آگاه ساختن خوانندگان می‌آورد و از آن جمله است، داستان فضل ربیع و مأمون، قصه نصر احمد در علاج خشم خود، داستان مأمون و امام رضا و…
تاریخ بیهقی آیینه روشن عصر غزنوی است که نویسنده آن با باریک بینی و ژرف‌نگری بیشتر جلوه‌های زندگی اجتماعی را با خامه توانای خود بر دفتر ایام نقش بسته است. پنج مجلد به‌دست آمده از تاریخ بیهقی، در بر گیرنده حوادث روزگار پادشاهی امیر مسعود فرزند سلطان محمود غزنوی است و جنگ با ترکمانان و شکست دندانقان و بر تخت نشستن طغرل سلجوقی و تعریف ولایت خوارزم و تاریخ آن، از هنگام انقراض آل مأمون و افتادن آن سرزمین به‌دست سلطان محمود و حکمرانی آلتونتاش حاجب، در آن سامان تا چیرگی سلجوقیان. علاوه بر این گونه مطالب که اساس کار مورخ است، آگاهی‌های سودمندی هم از سامانیان و صفاریان و طاهریان و سلجوقیان در این اثر نامدار می‌توان یافت، همچنین نام گروهی از شاعران پارسی گو و تازی گو و نزدیک به چهارصد و پنجاه بیت از اشعارشان نیز در این کتاب آمده است. تاریخ بیهقی، اندوخته بزرگی از امثال و حکم دارد و محقق کتاب چهارصد سخن از این دست را از سراسر کتاب استخراج کرده و در فهرستی به ترتیب الفبایی در آخر کتاب آورده است، برخی از این مثل‌ها به ندرت در کتاب‌های دیگر دیده می‌شود. دکتر علی اکبر فیاض که عمر خود را در تصحیح تاریخ بیهقی به پایان برده است، دربارهٔ ارزش کار بیهقی از نظر تاریخ‌نگاری و نویسندگی در مقدمه عالمانه خود بر تاریخ بیهقی چنین نگاشته‌اند: «این کتاب از جهت موضوع نمونه ای از تاریخ‌نویسی خوب و از حیث انشا، مثالی از بلاغت زبان ماست. بیهقی موجد فن تاریخ نیست، پیش از او به زبان فارسی تاریخ‌ها نوشته‌اند؛ ولی در همه مورخان قدیم ما شاید، هیچ‌کس به قدر بیهقی؛ معنی تاریخ را درست نفهمیده و به شرایط و آداب تاریخ‌نویسی استشعار نداشته است. ابداعی که بیهقی در این فن آورده، حتی در نظر خود او بی‌سابقه بوده است». همچنین از آنجا که بخشی از دیوانسالاران برجسته دولت غزنوی اصلاً از اهالی بیهق بوده‌اند، نویسنده اشارات مفید و مفصلی به زندگی آنان و خاندانشان نموده که برای روشن شدن بخش‌هایی از تاریخ غزنوی می‌تواند مفید باشد. بخش‌های برجای مانده تاریخ نیشابور ابوعبدالله محمد نیشابوری معروف به الحاکم نیشابوری که عمدتاً شرح حال علمای دینی نیشابور است و به ویژه ذیلهای آن نظیر ذیل ابوالحسن عبدالغفار فارسی بنام السیاق فی التاریخ نیشابور نیز برخی گزراشهای پراکنده از روزگار غزنوی به دست می‌دهد. همچنین روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات نوشته معین الدین زمچی اسفزاری هر چند منبعی متاخر و مربوط به اواخر قرن نهم هجری (تألیف۸۹۷) است اما به دلیل توصیف تاریخ خراسان پاره‌ای گزارش‌ها دربارهٔ غزنویان در آن به چشم می‌خورد. علاوه بر این تاریخ‌های محلی ماوراءالنهر و خوارزم به ویژه تاریخ بخارای نرشخی و اضافات آن و تاریخ‌های محلی مازندران مانند تاریخ طبرستان ابن اسفندیار گاه دارای گزارش‌های ارزنده‌ای دربارهٔ عصر غزنوی به ویژه مناسبات دولتهای محلی ولایات یاد شده با دودمان غزنوی می‌باشند.
| ردیف | نام کتاب | مؤلف | نوع | اهمیت موضوع | دیدگاه مؤلف | مناسب استفاده |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | تاریخ مسعودی معروف به تاریخ بیهقی | ابوالفضل بیهقی | تاریخ سلسله‌ای | سرگذشت روزگار سلطان مسعود غزنوی است ولی از ادوار پیشین و مناسبات آنان نیز سامانیان و آل بویه بیان شده است | نویسنده کتاب خود از دبیران دستگاه دیوانسالاری دوران غزنوی است او در گزارش رویدادها دقت و حوصله فراوانی به خرج می‌دهد و بسیاری از جزئیات را برای خواننده بازگو می‌کند و جانب انصاف و بی‌طرفی را رعایت کرده است[نیازمند منبع] |  |
| ۲ | زین الاخبار | عبدالحی بن ضحاک گردیزی | تاریخ سلسله‌ای | شرح حال و روزگار غزنویان از آغاز تا جلوس مودودبن مسعود | نخستین اثر تاریخ عمومی به زبان فارسی به‌شمار می‌رود |  |
| ۳ | مجمل التواریخ و القصص | مولف ناشناخته | تاریخ سلسله‌ای | اشاراتی مختصر به تاریخ غزنویان تا زمان خود و به ویژه درگیری‌های آنان با سلجوقیان می‌نماید |  |  |
| ۴ | طبقات ناصری | منهاج الدین بن سراج الدین جوزجانی | تاریخ سلسله‌ای | استفاده از منابعی نظیر قسمت‌های گمشده تاریخ بیهقی و برخی وقایع مربوط به قراخانیان و غوریان[نیازمند منبع] |  | پیدایش دولت غزنویان و مناسبات غزنویان و غوریان. |
| ۵ | تاریخ سیستان | مجهول المولف | تاریخ محلی | پاره‌ای اطلاعات راجع به غزنویان و سلجوقیان در اختیار محقق قرار می‌دهد |  | برای مسایل سیاسی و اجتماعی عصر غزنوی می‌تواند سودمند باشد |
| ۶ | تاریخ بیهق | ابوالحسن علی بن زید بیهقی معروف به ابن فندق | تاریخ محلی | منبعی ارزشمند برای دوران غزنویان | استفاده از مشارب التجارب، بخش مهمی از وقایع تاریخ غزنویان را آورده است و همچنین ذیلی بر تاریخ یمینی بوده است[نیازمند منبع] | اقدامات سیاسی و نظامی غزنویان به ویژه در خراسان |
| ۷ | تاریخ نیشابور | ابوعبدالله محمد نیشابوری معروف به الحاکم نیشابوری | تاریخ محلی | شرح حال علمای دینی نیشابور |  | ذیل‌های کتاب نظیر ابوالحسن عبدالغافر فارسی بنام السیاق فی التاریخ برخی گزارش‌های پراکنده از روزگار غزنویان را برای پژوهشگر فراهم می‌کند.[نیازمند منبع] |
| ۸ | نسایم الاسحار من لطائم الاخبار | ناصرالدین منشی کرمانی | تاریخ وزارت | شرح حال وزرای دولتهای ایرانی و خلافت عباسی |  | اطلاعات سودمندی دربارهٔ وزرای عصر غزنوی به دست می‌دهد[نیازمند منبع] |
| ۹ | آثار الوزراء | سیف الدین حاجی بن نظام عقیلی | تاریخ وزارت | اطلاعات سودمندی دربارهٔ وزرای عصر غزنوی به دست می‌دهد | علاوه بر این که استفاده گسترده‌ای از مطالب نسایم الاسحار کرده است در شرح وزیران عصر غزنوی پاره از اطلاعات را نیز از منابع دیگر از جمله کتاب مفقوده مقامات ابونصر مشکان گزارش کرده است[نیازمند منبع] |  |
| ۱۰ | سیرالملوک یا سیاست‌نامه | خواجه نظام الملک طوسی | سیاست نامه ای |  | او هر چند به عصر سلجوقی تعلق داشت اما در روزگار جوانی با دیوانسالاری غزنوی پیوسته بود و نمونه غزنوی خود پذیرفته است.[نیازمند منبع] |  |
| ۱۱ | قابوس‌نامه | کیکاوس بن اسکندر وشمگیر زیاری | سیاست نامه ای | هم از جهت مناسبات زیاریان و غزنویان و هم به دلیل اقامت چند ساله نویسنده آن در دربار مودودبن مسعود غزنوی دارای برخی اطلاعات از روزگار غزنوی است.[نیازمند منبع] |  |  |
| ۱۲ | الانساب سمعانی |  | تذکره‌های رجال دینی |  | چه مؤلف علاوه بر شرح حال و نسب برخی از فرمانروایان روزگاران گذشته از جمله روزگار غزنوی را نیز در کتاب خود ضبط کرده است.[نیازمند منبع] |  |
| ۱۳ | وفیات الاعیان | ابوالعباس احمد معروف به ابن خلکان | تذکره‌های رجال دینی | شرح حال برخی علما |  |  |
| ۱۴ | ارشاد الاریب الی معرفه الادیب معروف به معجم الادبا | یاقوت حموی | تذکره‌های رجال دینی | شرح حال دانشمندان اسلامی و به ویژه شاعران و ادیبان است. این کتاب نیز همانند نمونه‌های پیشین شرح حال بخشی از دیوان‌سالاران و ادبای عصر غزنوی را نیز در بر می‌گیرد.[نیازمند منبع] |  |  |
| ۱۵ | یتیمه الدهر فی محاسن اهل العصر | ابومنصور محمد ثعالبی | تذکره‌های ادبی | بخشی از این کتاب گزارش‌های سودمندی دربارهٔ زندگی و شعر شاعران عصر غزنوی و نمونه اشعار آنان وجود دارد که علاوه بر روشن شدن بخشی از تاریخ ادبی آن روزگار پاره‌ای از مسایل سیاسی اجتماعی آن عصر نیز از خلال شرح حال‌ها و نمونه شعرهای شاعران قابل دست یابی است[نیازمند منبع] |  | ذیل ابوالحسن علی باخزری بر یتیمه الدهر بنام دمیه القصر و عصره اهل العصر در همین زمینه می‌تواند مفید باشد.[نیازمند منبع] |