مردم بلوچ
زبان

مقالهٔ اصلی: زبان بلوچی
مقالهٔ اصلی: ادبیات بلوچی
داده‌های زبانی بلوچی نو، با داده‌های زبانی دیگر مربوط به ادوار باستان میانه و نو توسط زبان شناسان مقایسه و مقابله شده‌اند.
برپایه کاوش پژوهشگران «مردمان بلوچ واپسین مردمی هستند که به زبان پهلوی میانه سخن می‌گویند»، از آنجا که زبان پهلوی (زبان ایرانیان باستان) مشتمل بر زبان پارسی و زبان پارتی است در نهایت زبانشناسان زبان بلوچی را همچون تالشی، گیلکی، مازندرانی (طبری)، کردی و تاتی در دسته‌بندی پارتی قرار می‌دهند.
زبان بلوچی دو گویش بنیادی شرقی و غربی و لهجه‌های فرعی فراوان دارد همچنان‌که این زبان بسیاری از ویژگی‌های زبان‌های کهن را نیز نگاهداشته‌است. زبان بلوچی در پارهای موارد به زبان پهلوی ساسانی (پارسی) نزدیکی پیدا می‌کند و درجایی نیز به زبان پهلوی اشکانی (پارتی). امّا روی‌هم رفته وقتی همه جنبه‌ها در نظر گرفته شود، این نتیجه به دست می‌آید که گویا زبان بلوچی، دنباله یکی از زبان‌های ویژه ایرانی بوده؛ زبانی کهن تر از پهلوی، چون اوستایی، که تلفّظ آواهای کهن را در خود نگاهداشته و نمونه‌های بسیاری از واژگان آن را می‌توان گفت.
الفبای زبان بلوچی همان الفبا و حروف فارسی است و واژگان مورد استفاده حاوی حروف پ چ ژ گ فراوان و متفاوت با الفبای عربی، آنان را خود به خود از اعراب جدا می‌کنند، و همچنین در زبان بلوچی حروف ٹ، ڈ، ڑ، ں وی وجود دارد که آن را از زبان فارسی هم جدا می‌گرداند. برخی واژگان رایج در آن مشابه یا یکسان است. گاهی واژگان آن هم فارسی بوده و فقط در شیوه جمله‌بندی با فارسی متفاوت است. بدون دست‌اندازی واژگان انگلیسی و عربی تقریباً این زبان ناب و بدون تغییر مانده‌است.
برخی واژگان با حروف پایانی در نمونه فارسی، به گ ختم می‌شود. برخی از این موارد، عبارتند از:
زنده تبدیل به زندگ
آهو تبدیل به آهوگ
ماهی تبدیل به ماهیگ
آستین تبدیل به آستیگ
شاید بتوان گفت این موضوع به ریشه زبان بلوچی برمی‌گردد که برگرفته از زبان پهلوی است. از آنجاکه زبان پهلوی با دگرگونی‌هایی به زبان فارسی نو (امروزی) تبدیل شده و یکی از این دگرگونی‌ها زُدایش (گ) از برخی واژگان است، می‌توان اینگونه بیان کرد زبان بلوچی ناب باقی مانده و به‌وارونه زبان فارسی امروزی که گ از برخی واژگان زُادیش شده‌است. مثال‌های دیگر از دگرگونی زبان باستان به فارسی نو اما ثابت ماندن واژگان بلوچی به زبان باستان در زیر آمده‌است:
دگردیسی واک «ژ» به «ز» و «چ». مانند سوچن
افتادن واک «گ» و «ک» از پایان واژه‌ها.
افتادن «الف» از آغاز شماری از واژه‌ها مثل اسپید
دگردیسی واک «ژ» به «ج» در شماری از واژه‌ها. مانند هژده
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| ردیف | پارسی نو | زبان پهلوی باستان | بلوچی |
| ۱ | سوزن | سوچن | سوچن/سیچِن |
| ۲ | مرد (مردن) | مرت | مرت |
| ۳ | باد | وات | گوات |
| ۴ | هجده | هژده | هژده |
| ۵ | نشسته | نشستگ | نشتگ |
| ۶ | آهو | آهوگ | آهوگ |
| ۷ | سپید/ سفید | اسپید | اسپیت |
| ۸ | دروغ | drog/droo دروگ | دروگ |
| ۹ | خانه/اتاق | katak | Kat کت |
| ۱۰ | آب | آپ | آپ |
| ۱۱ | چادر سیاه | گدام | گدام—گدان |
| ۱۲ | شتر | وشتر | وشتر |
| ۱۳ | چشمه | چمگ | چمگ |
| ۱۴ | دیوانه | ابدال | گنوک |
از منظر دیگر نیز می‌توان تشابه زبان ایرانی کهن و ایرانی باستان با زبان بلوچی رابررسی کرد.
۱. از منظر واج‌شناسی
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| فارسی امروز | بلوچی امروز | ایرانی میانه غربی | ایرانی کهن |
| sab | sap | sab | xsap |
| ruz | ruec | ruz | raucah |
| baradar | brat | brad | bratar |
| pidar | pit | Pid/piaar | pitar |
| kard | kurt | kird | krta |
| damad | Damad/zamat | damad | zamatar |
۲. از منظر واژگانی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| فارسی امروز | بلوچی امروز | ایرانی باستان |
| گوسفند | pas | pasva |
| دریا | zer | zrayah |
| تابستان | hamian | hamina |
| کوه | gar | garay |
۳. نمونه تشابه با کردی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| فارسی امروز | بلوچی امروز | کردی |
| sab | sap | sab |
| ruz | ruec | roj |
| baradar | baras/brat | bira |
| pidar | pes/pit | bawg/bawk |
| kard | kurt | kird |
| damad | zamas/zamat | zama/zawa/zava |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| کردی | بلوچی | فارسی |
| mezin | مزن mazan | بزرگ |
| وش | وش | خوش/خوب |
| چاو/چاڤ/چه‌م | چم/چژم | چشم |
| بان | بان | بام |
| بێت/بێ/به | بیت/بات | باد (بودن) |
| خێر | هیر | خیر (نیکی) |
| ده‌زانیت/ئه‌زانی/زانی | زانه | می دانی |
| چونی | چونه | چطوری |
| بانگ | بانگ | بانگ، فریاد |
| پار | پاری | پارسال |
| حاوین | هامین (خرماپزان) | تابستان |
| جُوان | جُوان | زیبا/ خوب موردپسند |
| مێش | مَکِسک | مگس |
| سوور | سور/ سوحر | سرخ |
| حوشتر | حوشتر | شتر |
| ئه‌سپ | اسپ | اسب |
| مشک | مشک | موش |
| بێسه/ڕاوه‌سته | اُوشت/صَب کَن | واستا (صبرکن) |
| ده‌سوده‌م | دستُ دیم | وضو/ دست و صورت |
| پێرار | پیراری | پیرار سال |
| شوان | شِپانک | چوپان |
| نیشتن | نیشته ن/نشتن/نشتگ | نشستن |
| خوون/خوێن/خۊن | هون | خون |
| دز | دز | دزد |
| پێرێ/پێره‌که | په ری ری | پریروز |
| به‌رز | برز | بلند |
| جل | جل | لباس-لباس گشاد |
| شوو/شۊ | شوو | شوهر |
پیاله: پیاله
| هه‌نار | هه نار | انار |
۴. نمونه تشابه با گیلکی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بلوچی | سولاه | اسپ | هَنی/هَنو | هشتن | مشتن  میزکرتن | کوش | اوشتاتن/ایشتاتگ  ایساتن | ته |
| گیلکی | سولاخ | اسپ | هسه | هشتن | دیمیزِئن میشتن | کوش | اشتئن | تی |
| فارسی | سوراخ | اسب | اکنون | اجازه دادن | ادرار کردن | کفش | ایستادن | تو |
۵. نمونه تشابه با مازندرانی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بلوچی | ارس | دیم | اسپیت | هشتن | نشتن | دوتن | بورتن | بوتن/بَیَگ | بی | کپتن | براس | زامات | چیرا | شه | ته |
| مازندرانی | اسری | دیم | اسپی | بشتن | هنیشتن | بدوتن | بورین | بوئن/بیین | بونه | دکتن/کفتن | برار | زوما | جیر | جه | ته |
| فارسی | گریه | صورت | سفید | اجازه دادن | نشستن | دوختن | بریدن | بودن | می‌شود | افتادن | برادر | داماد | زیر | از | تو |