نبرد زاما
مقدمه > نبرد

در آغاز نبرد، هانیبال فیل‌ها و نیزه‌داران خود را در برابر ارتش روم به منظور شکستن انسجام خطوط آن‌ها و بهره‌برداری از نقص ایجاد شده به کار گرفت، این حمله مواجه با نیزه‌داران روم شد، علاوه بر این اسکیپیو دستور داد که سواره‌نظام با دمیدن در شیپورهای بلند که صدای رسایی داشتند باعث رعب و وحشت فیل‌ها شوند که تا حدودی موفق شد و چند فیل وحشی و رمیده به سمت جناح چپ کارتاژ تغییر حرکت دادند و باعث برهم ریختگی آن گردیدند، با توجه به این فرصت به دست آمده، ماسینیسا با شارژ و حملهٔ سواره‌نظام تحت امرش به سمت جناح چپ کارتاژی‌ها یورش برد که متشکل از سواره‌نظام نومیدیایی تحت امر کارتاژی‌ها و هانیبال بودند و حالا دیگر به وسیلهٔ اغوا شدن دست از کارزار کشیده بودند.
در همین اثنا باقی فیل‌ها به دقت و بنا بر برنامهٔ از پیش تعیین شده از طریق خطوط شکافته شده به عقب هدایت شدند و به وسیلهٔ نیروی پشتیبانی و عقب سپاه روم از پای درآمدند و گرفتار شدند، اکنون دیگر طرح و تاکتیک اسکیپیو در مورد خنثی‌سازی حملهٔ فیل‌ها مؤثر افتاده بود، نیروهای اسکیپیو حالا دیگر با فراغ بال به جنگ پرداختند و با آرایش سنتی لژیون‌های رومی روی به نبرد آوردند، لایلیوس، فرماندهٔ جناح چپ روم، مجدداً اقدام به شارژ و حملهٔ مستقیم به سمت جناح راست کارتاژی‌ها نمود، سواره‌نظام کارتاژی‌ها بنا بر دستور هانیبال تظاهر به عقب‌نشینی کرد و اجازه داد تا سواره‌نظام رومی‌ها آن‌ها را تعقیب کند تا با دور کردن آن‌ها از میدان اصلی نبرد، حملهٔ آن‌ها به خطوط اصلی کارتاژی‌ها منتفی شود
اسکیپیو با نیروی قلب سپاه خود به سمت قلب سپاه کارتاژ که تحت فرماندهی مستقیم هانیبال بود حمله کرد، هانیبال نیز اقدام به پیشروی متقابل نمود و برای احتیاط نیروی خط سوم خود را که اغلب آن‌ها مجروحان قدیم بودند در ذخیره نگه داشت، پس از یک نبرد نزدیک، خط مقدم هانیبال توسط نیروی هاستاتی رومیان به عقب رانده شد.
هانیبال با مشاهدهٔ این وضعیت به خط دوم دستور داد که اجازه ندهد تا خطوط مقدم بیش از این در فشار قرار بگیرد و بر طبق برنامه و دستور هانیبال بخش عمده‌ای از آن‌ها موفق به فرار به سمت موقعیت از پیش تعیین شده، درست بر روی بال جناح دوم گشتند، هانیبال پس از این تاکتیک اکنون با نیروی خط دوم خود شارژ و حملهٔ مجددی را تدارک دید، مبارزه‌ای سنگین و بی‌رحمانه درگرفت، نیروی هاستاتی رومیان به دلیل دادن تلفات سنگین ناشی از هجوم غافلگیرانهٔ هانیبال به عقب رانده شد، اسکیپیو نیز با مشاهدهٔ این فشار هانیبال نیروی خط دوم خود یعنی پرنسیپس را به کمک خط مقدم فرستاد.
با کمک و استفاده از نیروی کمکی ارسالی اسکیپیو، روم، حملهٔ خود را تجدید کرد و توانست خط دوم هانیبال را شکست دهد، خط دوم، نتوانست با خط سوم ادغام گردد و درعوض به تنهایی مجبور به عقب‌نشستن به سمت جناحین و ادغام در نیروی خطوط اول گردید، سواره‌نظام کارتاژی دستورالعمل هانیبال در ارتباط با دور نگه داشتن سواره‌نظام روم را به خوبی اجرا کرده بود و حالا دیگر هیچ نشانه‌ای از سواره‌نظام روم در نبرد نبود، هنگامی که به اندازهٔ کافی از میدان نبرد دور گشتند، سواره‌نظام کارتاژ از حالت عقب‌نشینی تاکتیکی به حالت حمله درآمد و به سواره‌نظام ارتش روم حمله کرد اما در پایان به دلیل مدیریت و هدایت درست نیروی سوارهٔ روم حاصلی از این تاکتیک به‌دست نیامد.
در این مقطع از نبرد وقفه‌ای در جنگ از هر دو طرف ایجاد گردید که در جهت بازیابی و انتقال نیروها و مجروحان بود، اسکیپیو نیاز به مقداری زمان داشت تا نیروهایش را در یک خط ترکیب کند بدین شکل که نیروی هاستاتی را در میانه قرار دهد در حالی که پرنسپیس‌ها در جناح داخلی و تریاری‌ها در جناح بیرونی قرار می‌گرفتند، هانیبال منتظر حملهٔ اسکیپیو بود، نتیجه می‌توانست سهمگین و خونین باشد، هر یک از طرفین می‌توانست به وضعیتی مهم و تعیین‌کننده نائل گردد مضاف بر اینکه اسکیپیو قادر بود تا نیروهایش را تقویت و مورد پشتیبانی قرار دهد.
با بازگشت سواره‌نظام روم به میدان نبرد و حملهٔ آن‌ها به پشت سپاه کارتاژ، ورق برگشت و سرنوشت نبرد به سود رومیان رقم خورد، پیاده‌نظام کارتاژ به محاصره درآمد و نابود شد، هزاران نفر از کارتاژی‌ها از جمله هانیبال پیش از آغاز کشتار موفق به فرار گشتند، هانیبال شکست بزرگی را پذیرفت که به همهٔ دستاوردهایش در بخش‌هایی از امپراتوری کارتاژ پایان بخشید، در مجموع حدود ۲۰ هزار نفر از سربازان ارتش هانیبال در نبرد زاما کشته شدند و این در حالی است که در حدود ۲۰ هزار نفر دیگر به اسیری گرفته شدند، در سمت دیگر، رومیان، تعداد ۲۵۰۰ نفر کشته داشتند.