او-بوت
جنگ جهانی دوم

میانه ماه اوت سال ۱۹۳۹ فرماندهی عالی کریگس‌مارینه، در جریان آماده‌سازی برای جنگ قریب‌الوقوع، دستور به اجرای بلافاصله طرح موسوم به «برنامه جنگ سه جبهه‌ای» داد. بر این اساس یگان‌های دریایی از جمله او-بوت‌ها به منظور گرفتار نشدن در محاصره در بنادر خود توسط قدرت‌های دریایی، پیش از اعلان جنگ بریتانیا و فرانسه در روز ۳ سپتامبر سال ۱۹۳۹، در نواحی عملیاتی خود در دریاهای آزاد مستقر شدند. با توجه به عدم نیاز به او-بوت‌ها در دریای بالتیک، قرارگاه فرماندهی این ناوگان به زنگْواردِن در نزدیکی ویلهلمس‌هافن منتقل گشت. هنگام آغاز جنگ جهانی دوم آلمان ۵۷ او-بوت در اختیار داشت که ۳۰ مورد از آن‌ها او-بوت‌های کوچک ساحلی با تنها قابلیت عملیات در دریای شمال بود.
او-بوت‌ها از میانه ماه اکتبر سال ۱۹۳۹ شروع به ریختن مین دریایی مغناطیسی در آب‌های نزدیک بنادر بریتانیا کردند. این مین‌ها که با صدای کشتی‌هایی که از روی آن می‌گذشتند منفجر می‌شدند، تسلیحاتی بسیار مؤثر و مخربی بودند. مین‌ریزی آلمانی‌ها آمد و شد کشتی‌های بریتانیایی را با خلل جدی مواجه ساخت. اوایل سال ۱۹۴۰ عملیات مین‌ریزی او-بوت‌ها در طول سواحل شرقی بریتانیا افزایش چشمگیری یافت؛ به وجهی که تا میانه ماه فوریه سال ۱۹۴۰ حدود ۱۰۰ کشتی تجاری قربانی این مین‌ها شدند.
پس از تلاش کم‌حاصل اولیه در گذر از تنگه جبل‌الطارق و حمله به کشتیرانی دشمن در مدیترانه، تمرکز اصلی ناوگان او-بوت‌ها بر اقیانوس اطلس قرار داشت. سقوط فرانسه و دستیابی آلمان به پایگاه‌های دریایی در ساحل اقیانوس اطلس این رویکرد را تقویت کرد.
به هر صورت هیتلر روز ۲۶ اوت سال ۱۹۴۱ فرمان به ورود او-بوت‌ها به مدیترانه داد. دریاسالار کارل دونیتس، فرمانده کل ناوگان او-بوت‌ها، با تجربه رزم در این دریا و با آگاهی از دشواری‌های او-بوت‌ها در این فضای بسته و آب‌های کم‌عمق، با این تصمیم مخالف بود. به هر صورت سه هفته بعد شش او-بوت راهی این دریا شدند. این او-بوت‌ها قصد داشتند از تنگه جبل‌الطارق که به شدت توسط بریتانیایی‌ها محافظت می‌شد، گذر و با حمله به کشتیرانی دشمن در مدیترانه، توجه نیروی دریایی بریتانیا را از خط تدارکاتی دریایی آفریکاکور در شمال آفریقا منحرف کنند. پس از گذر دشوار از تنگه، او-بوت‌ها مشکلات پیش‌بینی شده توسط دونیتس را گزارش کردند. کاروان‌های تدارکاتی بریتانیایی در مدیترانه غالباً متشکل از شناورهای کوچک با آبخور کم‌عمق بودند که به سختی مورد اصابت اژدر قرار می‌گرفتند. حضور پر رنگ شناورهای محافظ حول این کاروان‌ها نیز امکان آمدن به سطح و استفاده از توپ عرشه را از بین می‌برد. در طی یک ماه عمل در این دریا، شش او-بوت آلمانی تنها موفق به غرق کردن دو دوبه، یک شناور کوچک تجاری ساحلی و یک تانکر نفت شدند. با این حال با اصرار فرماندهی عالی بر حضور در این دریا، به دونیتس دستور داده شد تعداد بیشتری او-بوت به آن بفرستد. بدین شکل، در مقابل اعتراض شدید دونیتس، آلمان ده او-بوت دیگر را راهی مدیترانه کرد. پانزده او-بوت هم در آب‌های غرب تنگه جبل‌الطارق مستقر شدند. در این زمان به استثنای فعالیت گروه کوچکی از او-بوت‌ها در نزدیکی نیوفاندلند، کشتی‌رانی متفقین در اقیانوس اطلس شمالی تا حدود زیادی بدون مزاحمت صورت می‌گرفت. بدین ترتیب مجموع تناژ شناورهای غرق‌شده توسط او-بوت‌ها از ۲۰۰ هزار تن در ماه سپتامبر سال ۱۹۴۰ به ۶۰ هزار تن در ماه نوامبر این سال کاهش یافت. در همین مدت چهار او-بوت در مدیترانه از دست رفتند و به سه او-بوت دیگر آسیب وارد شد. در مجموع در سه ماه پایانی سال ۱۹۴۱ نوزده او-بوت در مدیترانه و یکی او-بوت دیگر در مسیر ورود به آن غرق شدند. در همین دوره زمانی شناورهای غرق‌شده متفقین در اقیانوس اطلس در کمترین میزان در تمامی طول جنگ بود.
در پی ورود ایالات متحده در ماه دسامبر سال ۱۹۴۱ به جنگ، آلمانی‌ها تصمیم به تلافی کمک‌رسانی تدارکاتی آن به دشمنان در اقیانوس اطلس شمالی گرفتند. در این زمان تنها او-بوت‌های نوع ۹ قادر به عملیات پایا در سواحل شرقی ایالات متحده بودند و تنها پنج فروند از این او-بوت‌ها در اختیار کریگس‌مارینه بود. همین تعداد اوایل ماه ژانویه سال ۱۹۴۲ از اقیانوس اطلس گذر کردند تا در قالب عملیات پاوکنشلاک، به کشتی‌رانی دشمن در نزدیکی سواحل نیوفوندلند حمله کنند. خدمه او-بوت‌ها از این عملیات با عنوان «فصل شکار آمریکا» یاد می‌کردند. او-۱۲۳ با غرق کردن کشتی بخار ۹٬۰۷۶ تنی بریتانیایی سایکلوپس در روز ۱۲ ژانویه در نزدیکی دماغه سِیبل در نووا اسکوشا، نخستین ضربه این عملیات را وارد کرد. با وجود دریافت هشدارهای اطلاعاتی از بریتانیا، نیروی دریایی ایالات متحده در ابتدا آمادگی لازم برای مقابله را نداشت؛ این مسئله برای آن‌ها به قیمت گرانی تمام شد. او-بوت‌ها با استفاده از این فرصت به مناطق جنوبی‌تر در سواحل فلوریدا با تردد کشتی‌رانی بیشتر نیز رفتند. تمهیدات آمریکایی‌ها به اندازه‌ای ضعیف بود که او-بوت‌ها پس از شلیک همه اژدرهای خود، در نزدیکی ساحل به روی آب می‌آمدند و بدون احساس خطر با توپ روی عرشه خود اقدام به حمله می‌کردند. در این زمان بهترین کشتی‌های ضدزیردیایی آمریکایی، در جنگ با ژاپنی‌ها، در اقیانوس آرام بودند. تنها چند قایق گارد و گشت ساحلی و تعدادی هواگرد منسوخ با خدمه‌ای بی‌تجربه برای حفاظت از کاروان‌ها در برابر او-بوت‌ها در دسترس بود. به گزارش او-بوت‌ها همین‌ها هم در مواردی پس از شناسایی حضور یک او-بوت به جای حمله به آن با عجله از محل می‌گریختند. به نقل از اسناد ثبت وقایع جنگی دریابد دونیتس در ماه آوریل سال ۱۹۴۲، تا این زمان فعالیت حفاظتی نیروی دریایی آمریکا افزایش یافته بود و حضور هواگردها بسیار پررنگ بود اما او-بوت‌ها همچنان تا جایی که ذخیره سوخت به آن‌ها اجازه می‌داد از طرف فرماندهی عالی آزادی عمل داشتند. در این جهت ۲۴ فروند او-بوت تدارکاتی ماه آوریل سال ۱۹۴۲ از جانب فرماندهی عالی کریگس‌مارینه عازم اقیانوس اطلس شد. این او-بوت‌ها ملقب به «گاو شیر ده» (Milchkuhs)، علاوه بر سوخت دیزل، با خود اژدر اضافی مهمات، قطعات یدکی، کارگاهی برای تعمیرات جزئی، غذای تازه، آب آشامیدنی و خدمه جایگزین حمل می‌کردند. نخستین مورد از سوخت‌گیری دریایی یک او-بوت روز ۲۲ آوریل اتفاق افتاد. با کمک هر یک از این شکل از پایگاه‌های سیار تدارکاتی، ۱۲ او-بوت نوع ۷ یک ماه بیشتر یا پنج او-بوت نوع ۹ دو ماه بیشتر در ناحیه عملیاتی باقی می‌ماندند. با تشدید عملیات او-بوت‌ها در آب‌های اقیانوس اطلس شمالی، تا پایان سال ۱۹۴۲ ماهانه تناژی بالغ بر ۱۰۰ هزار تن از کشتی‌ها در سواحل شرقی ایالات متحده غرق می‌شد؛ بیشتر آن‌ها تانکرهای نفتی بودند که قصد عبور از این اقیانوس را داشتند. در یکی از مهم‌ترین موارد، شنود اطلاعاتی آلمان رد یک کاروان بزرگ با ۳۹ کشتی باری از کشورهای مختلف را زد. این کاروان موسوم به «اس‌سی ۱۰۷»، حامل حدود ۲۵۰ هزار تن تدارکات نظامی و سوخت برای عملیات نیروهای متفق در شمال آفریقا، اهمیت راهبردی بالایی داشت. گروه فایلشِن با ۱۳ او-بوت کاوران را تعقیب کرد و حمله گسترده‌ای به آن صورت داد. در درگیری متعاقب ۱۵ کشتی باری با مجموع تناژ ۸۲٬۸۱۷ تن غرق شد و چهار کشتی دیگر آسیب دید. چهار او-بوت در این موقعیت از دست رفت. دونیتس با جسارتی که از این موفقیت‌ها یافته بود، تصمیم گرفت گروهی از شش او-بوت گونه ۷ را نیز راهی آب‌های این منطقه کند. این گونه او-بوت‌ها اندازه‌ای کوچک‌تر و بردی محدود داشتند اما تحرک‌پذیرتر از او-بوت‌های گونه ۹ بودند و امید می‌رفت با استفاده از او-بوت‌های تدارکاتی بتوانند همانند آن‌ها ثمربخش شوند.
آلمانی‌ها ماه ژانویه سال ۱۹۴۲ تصمیم گرفتند شبکه حمل‌ونقل نفت متفقین در دریای کارائیب را برهم بزنند. دریابد دونیتس گروه تازه تشکیل‌شده نوی‌لانت را متشکل از پنج او-بوت و دو زیردریایی ایتالیایی بدین منظور فرستاد. هدف اصلی آن‌ها حمله به تأسیسات پالایشگاهی در جزایر کوراسائو و آروبا بود. در ابتدا قرار بود تأسیسات ساحلی با توپ‌های عرشه او-بوت‌ها گلوله‌باران شود اما فرماندهان میدانی تصمیم گرفتند تانکرهای لنگر انداخته در این بنادر باز را نیز با اژدر بزنند؛ چرا که در برابر ادوات دفاع ساحلی خطر کمتری برای آن‌ها داشت. در نخستین مورد او-۱۵۶ روز ۱۶ فوریه سال ۱۹۴۲ با حمله به پالایشگاه لاگو در سان نیکولاس در آروبا دو نفت‌کش را غرق کرد و پالایشگاه را به گلوله بست. این بار هم نیروی مرزبانی دریایی کارائیب نیروی دریایی ایالات متحده با تعداد کمی شناور کوچک و هواگرد قدیمی ناتوان از مقابله با این حملات بود. پس از غرق شدن ناوشکن جیکوب جونز در روز ۲۸ فوریه در ساحل نیوجرسی توسط او-۵۷۸ که به مرگ ۱۳۸ تن انجامید، ایالات متحده خطر را اندکی جدی‌تر گرفت و چند ناوشکن قدیمی دوره جنگ جهانی اول عازم منطقه کرد. به هر صورت هنوز خلل چندانی در کار او-بوت‌ها پدید نیامد. تا تابستان سال ۱۹۴۲ عملیات نوی‌لانت روزانه به شکل میانگین تناژ ۱۰٬۰۰۰ تن از کشتی‌ها دشمن را غرق می‌کرد. تا آغاز ماه مه سال ۱۹۴۲ مجموع تناژ کشتی‌های از دست‌رفته متفقین در این عملیات آلمانی‌ها به بالغ بر نیم میلیون تن رسید. بیشتر آن‌ها تانکر و متعلق به کشتی‌رانی بریتانیا بودند. در این حال فرماندهی نیروی دریایی ایالات متحده از پذیرش کمک و حضور نیروهای دریایی بریتانیایی در منطقه خودداری می‌کرد. اقدامات او-بوت‌ها فشار سنگینی بر شبکه ترابری نفتی بریتانیا وارد می‌آورد. تا میانه ماه دسامبر سال ۱۹۴۲ ذخیره سوخت این کشور به تنها ۳۰۰٬۰۰۰ تن کاهش یافت. با میانگین مصرف ماهیانه ۱۳۰٬۰۰۰ تن نفت، بریتانیا با تهدیدی بسیار جدی روبرو بود. در این حال آلمانی‌ها اوایل ماه ژانویه سال ۱۹۴۳ کاروان تی‌ام ۱ بریتانیا را که برای عملیات تورچ، پیاده‌سازی متفقین در شمال آفریقا، سوخت می‌برد، در میانه اقیانوس اطلس شناسایی کردند. دریابد دونیتس گروه او-بوت‌های دِلفین را مأمور به حمله به این کاروان کرد. با توجه به حساسیت و اهمیت بالای از بین بردن این کاوران، دریابد دونیتس خود شخصاً فرماندهی عملیات را در دست گرفت. حملات متوالی و متعدد بیش از ده او-بوت در طی مسیر چند هزار کیلومتری، ۷ نفت‌کش از ۹ نفت‌کش کاروان تی‌ام ۱ را به همراه ۸۰٬۰۰۰ تن سوخت از میان برد و ضربه‌ای جدی به متفقین وارد آورد. بریتانیایی‌ها در این زمان تنها ۷٬۰۰۰ تن سوخت در شمال آفریقا داشتند. این موفقیت او-بوت‌ها به اندازه‌ای بزرگ بود که ارتشبد هانس-یورگن فون آرنیم، فرمانده نیروهای آلمانی در این جبهه، با ارسال پیام تبریک به دریابد دونیتس، از اقدامات او-بوت‌ها تشکر کرد.
ماه مه سال ۱۹۴۳، هنگامی که او-بوت‌های از بین رفته در یک ماه به بیش از ۴۰ مورد رسید، به دستور دریابد دونیتس او-بوت‌ها از مسیرهای کشتی‌رانی اقیانوس اطلس شمالی خارج و به آنچه «مناطق امن‌تر» تلقی می‌گشت، منتقل شدند. نزد دونیتس این یک عقب‌نشینی موقت تا هنگام دریافت تسلیحات جدیدتر بود. فرماندهی عالی او-بوت امیدوار بود با دریافت مدل‌های جدید با سامانه‌های شناسایی و تسلیحاتی نوین، ورق مجدداً به نفع آلمان بازخواهد گشت. به هر صورت فرماندهی عالی همچنان بر آن بود که او-بوت‌های خود را راهی نواحی دور بکند. عملیات مُنسون (Monsun) پایان ماه ژوئن سال ۱۹۴۳ با اعزام ۱۱ او-بوت نوع ۹ در همراهی با یک او-بوت تدارکاتی برای دور زدن دماغه امید نیک و ورود به اقیانوس هند آغاز شد. این او-بوت‌ها در همکاری با امپراتوری ژاپن، پایگاهی در پنانگ برقرار و علیه کشتیرانی تجاری دشمن در اقیانوس هند و خلیج فارس عمل می‌کردند. با توجه به این که بیشتر کشتی‌های این آب‌ها بدون محافظ حرکت می‌کردند، امید می‌رفت نتایج خوبی از این کارزار حاصل شود. با این وجود تنها پنج فروند از او-بوت‌هایی که از خلیج بیسکی خارج شدند به اقیانوس هند رسیدند؛ مابقی در راه غرق شدند. همان‌هایی هم که رسیدند تماماً تا شش ماه بعد از دست رفتند. این عملیات به اندازه‌ای پرخسارت و در عین حال کم‌فایده بود که در نهایت متوقف شد.
متعاقباً از پاییز سال ۱۹۴۳ جنگ کاروان‌ها در خطوط کشتی‌رانی اقیانوس اطلس شمالی از سر گرفته شد. به هر حال با از دست رفتن تعداد زیاد دیگری او-بوت، نتایج برای آلمان مخرب بود. با این وجود دونیتس می‌پنداشت آلمان نمی‌تواند جنگ در دریا را رها کند. بدین شکل او-بوت‌ها به عملیات ادامه دادند. با توجه به از دست رفتن ماهانه حدود هزار نفر، در این زمان بسیاری از او-بوت‌ها دارای خدمه‌ای بی‌تجربه تنها با کم‌ترین آموزش‌های ابتدایی، بودند. تعداد زیادی از او-بوت‌ها در نخستین مأموریت عملیاتی خود از دست رفتند.