تولیت آستان قدس رضوی
متولیان > دورهٔ صفوی

تولیت آستان قدس رضوی همگام با روی کار آمدن حکومت صفوی، رسمی شدن مذهب تشیع در ایران و بیرون راندن ازبکان از مشهد و خراسان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار شد؛ و خصوصاً با رواج سنت وقف در این دوره، زمین‌های زیادی وقف آرامگاه علی‌بن‌موسی‌الرضا گردید که برای اداره این املاک منصبی به نام تولیت به وجود آمد. تاریخ تحولات اداری آستان قدس و منصب تولیت در این دوره را در دو بخش: آغاز دوره صفوی تا پادشاهی شاه عباس و پادشاهی شاه عباس تا پایان دوره صفوی می‌توان مورد بررسی قرار داد: هر چند مشهد از آغاز حکومت صفوی مورد توجه شاهان صفوی قرار داشت، اما به دلیل نبود قدرت حکومت مرکزی، تاخت و تاز ازبک‌ها و ناامنی در خراسان، عملاً تا زمان شاه عباس نامی از آستان قدس و تشکیلات اداری حرم دیده نمی‌شود و اسناد باقی‌مانده از زمان صفوی مبین این نکته است که همزمان با پیروزی شاه عباس بر ازبکان و تصرف مشهد، سیستم اداری آستان قدس رضوی به وجود آمد و منصب تولیت عینیت یافت. با این حال در دوران شاه اسماعیل و شاه تهماسب نیز موقوفاتی در خراسان بود و افرادی عهده‌دار اداره آن بودند، چنان‌که شاه اسماعیل فردی به نام غیاث‌الدین محمد را به عنوان صدر خراسان انتخاب نمود و اداره کل موقوفات خراسان را به عهده وی گذاشت.
شاه تهماسب صفوی درصدد برآمد تا اداره موقوفات سلطنتی را از دیگر موقوفات آستان قدس جدا نماید. برای این منظور دو نفر را به تولیت و اداره حرم منصوب نمود که یک نفر تولیت واجبی و نفر دیگر تولیت سنتی موقوفات را برعهده داشتند که البته با موفقیت همراه نبوده و در مقاطع بعد، فردی واحد عهده‌دار هر دو منصب می‌گردید.
از دورهٔ شاه عباس به بعد به علت رفاه و امنیت به وجود آمده و وقف املاک فراوان برای آستان قدس، سازمان اداری شامل خدمت کاران، نگهبانان، اذان گویان و… به وجود آمد و همه این تشکیلات زیر نظر فردی به نام تولیت، کار می‌کردند. اسناد مانده از دورهٔ صفوی در آستان قدس، مبین این است که تشکیلات این دوره یکپارچگی داشت و از نظمی برخوردار بود که تا پایان صفوی ادامه داشت.
در یک نگاه کلی به منصب تولیت در دورهٔ صفوی چنین برداشت می‌شود که با توجه به وقف املاک برای آستان قدس، که تولیت برخی از آن‌ها مستقیماً با شاه بود، شاهان صفوی با توجه به داشتن منافع مالی و اهمیت مذهبی مستقیماً در اداره حرم دخالت نموده و افرادی را به نیابت از خود به عنوان تولیت برای سرپرستی منصوب می‌نمودند که به علت علاقه شاهان صفوی به علما و سادات، عمدتاً تولیت‌ها از میان این دو قشر انتخاب شده و متولی‌باشی نامیده می‌شدند. دستمزد این افراد با توجه به یک دهم حق‌التولیه از املاک موقوفه به صورت نقدی و جنسی پرداخت می‌شد.
متولیان آستان قدس در دوره صفویه به علت برخورداری از وجههٔ روحانی، مذهبی و قدرت مالی دارای نفوذ زیادی بودند و در مقاطعی که قدرت مرکزی دچار سستی می‌شد به عنوان قدرت مطلق در شهر اقدام می‌کردند، چنان‌که در دوره شاه اسماعیل و شاه تهماسب عموماً قدرت افرادی که عهده‌دار تولیت بودند از حاکم شهر بیش‌تر بود و همین امر در پاره‌ای اوقات باعث بروز کشمکش بین حاکم شهر و تولیت وقت می‌گردید.
موضوعی که در این دوره در مورد تولیت‌ها قابل توجه است، مسئلهٔ تعیین نائب‌التولیه از سوی یکی از تولیت‌هاست که بعدها در دورهٔ قاجار به صورت امری مرسوم درآمد. در منابع فاصله زمانی سال ۹۹۷ه‍.ق تا زمان تولیت قاضی سلطان تربتی که بنا به بعضی مستندات در سال ۱۰۰۶ه‍.ق می‌باشد، تولیتی نام برده نشده‌است و این بخاطر تصرف مشهد به دست ازبک‌ها در این بازه زمانی بوده‌است. البته بعضی قراین و اسنادی وجود دارد که تولیت قاضی سلطان را در این سال‌ها تأیید می‌کند. اواخر دورهٔ صفوی همزمان با نائب‌التولیه میرزامحمدعلی، شورش افغان‌ها اتفاق افتاد و باعث ضعف حکومت صوی و کاهش قدرت متولی شده بود تا اینکه در سال ۱۱۳۵ه‍.ق ملامحمد رونقی معروف به حاجی محمدبابا قدرتی از لوطیان مشهد که با حذف دیگر شورشیان مدت کوتاهی برای خود حکومتی تشکیل داده بود، شمس‌الدین محمد را به تولیت آستان قدس گماشت.
| دوره | دوره | نام | تاریخ آغاز مسئولیت | تاریخ پایان مسئولیت | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | ۱ | غیاث‌الدین عزیز رضوی | ۹۰۶ه‍.ق | نامعلوم | از آنجاکه در وقف نامه عتیق‌علی منشی، عتیق‌علی ملازم آستان قدس خوانده شده و صراحتاً به تولیت او اشاره نشده‌است و همچنین با توجه به اینکه پس از تصرف دوباره مشهد در سال ۹۳۲ه‍. ق، غیاث‌الدین عزیز به عنوان متولی حرم مورد لطف شاه طهماسب قرار گرفت، چنین استنباط می‌شود که وی در سال‌های پیش از آن نیز متولی آستان قدس بوده‌است. در سال‌های اولیه حکومت شاه طهماسب از غیاث‌الدین در منابع با عنوان نظام‌الملک رضوی به تکرار یاد شده‌است. |  |
|  | ۲ | خواجه عتیق‌علی منشی | ۹۱۶ه‍. ق | نامعلوم | وی از اعقاب خواجه نصیرالدین طوسی است. در کتابت و انشا سرآمد بود. هنگامی که از ملازمت شاه استعفا داد، متولی مشهد شد. برای خود عمارتی جنب مدرسه شاهرخی ساخت و موقوفاتی را در آنجا قرار داد. از آنجا که شاه اسماعیل، خراسان را از شیبک خان ازبک پس گرفت و در ۹۳۰ه‍.ق درگذشت، خواجه بایستی میان همان سال‌ها متولی آستان قدس یا همکار نظام‌الملک در اداره حرم بوده باشد. رقبات، مزارع و قنوات از جمله موقوفات وی می‌باشد. |  |
|  | ۲ | خواجه عتیق‌علی منشی | ۹۱۶ه‍. ق | نامعلوم | وی از اعقاب خواجه نصیرالدین طوسی است. در کتابت و انشا سرآمد بود. هنگامی که از ملازمت شاه استعفا داد، متولی مشهد شد. برای خود عمارتی جنب مدرسه شاهرخی ساخت و موقوفاتی را در آنجا قرار داد. از آنجا که شاه اسماعیل، خراسان را از شیبک خان ازبک پس گرفت و در ۹۳۰ه‍.ق درگذشت، خواجه بایستی میان همان سال‌ها متولی آستان قدس یا همکار نظام‌الملک در اداره حرم بوده باشد. رقبات، مزارع و قنوات از جمله موقوفات وی می‌باشد. |  |
|  | ۳ | خواجه امیربیک کججی | ۹۴۵ه‍.ق | ۹۵۸ه‍.ق | وی به فنون دفترنویسی و قوانین حساب و رموز شغل استیفا تسلط داشت. در ۴ صفر ۹۵۸ه‍.ق به سبب بعضی از حکایات که تَرک ادب بوده باشد، از تولیت آستانه عزل شد اما او همچنان وزارت تمام خراسان سوای مشهد را برعهده داشت تا آنکه آوازه ساحری و پرداختنش به امور غریبه انتشار یافت. |  |
|  | ۴ | خواجه عنایت‌الله شیرازی | ۹۵۸ ه‍. ق | نامعلوم | از احوالات وی شرح دقیقی در دست نیست. وی وزیر بهرام میرزا صفوی فرزند شاه اسماعیل اول صفوی بود. علاوه بر انتصاب وی به تولیت به احتمال زیاد حکومت مشهد نیز به وی واگذار شده بود. |  |
|  | ۵ | میر درویش‌بیگ صفوی | ۹۵۹ ه‍. ق | ۹۶۲ه‍. ق | دربارهٔ زندگی وی اطلاعی در دست نیست. روی قلکی که وقف جمع‌آوری نذورات برای مزار شیخ صفی‌الدین اردبیلی بوده و تاریخ ۹۵۹ق را برخود دارد از او به عنوان متولی آستان قدس نام برده شده‌است. قناتی مهم در مشهد به نام وی مشهور بوده که معلوم نیست وی احداث، آباد یا خریده‌است. |  |
|  | ۶ | خلیفه اسدالله اصفهانی | ۹۶۲ ه‍. ق | ۹۷۰ ه‍. ق | وی توسط شاه طهماسب بخاطر پرهیزکاربودنش به تولیت حرم منصوب شد. خلیفه اسدالله اصفهانی در علم و فضل و تقوا بر دیگر سادات برتری داشت. وی به امور شرعی مقید بود. |  |
|  | ۷ | عبدالوهاب شوشتری | ۹۷۰ه‍. ق | ۹۷۱ه‍. ق | پدرش امیر اسدلله مرعشی شوشتری از بزرگان و علمای دینی عصر شاه طهماسب اول بود که درسال‌های ۹۴۳–۹۶۳ه‍.ق منصب صدارت را برعهده داشت. مدتی با همکاری برادرش زین‌الدین علی حاکم شوشتر و چندی نیز حاکم دزفول شد. |  |
|  | ۸ | میر سید علی رضوی قمی | ۹۷۱ه‍. ق | ۹۷۴ه‍. ق | شاه طهماسب صفوی منصب قضاوت شهر قزوین و رسیدگی به خالصه‌جات شاهی را به او سپرد. همچنین در سال ۹۷۱ه‍.ق وی را به تولیت آستان قدس و وزارت خراسان برگزید. در سال ۹۷۶ه‍.ق به وزارت قزوین و ریاست املاک خالصه شاهی انتخاب شد. |  |
|  | ۹ | ابوالولی انجوی شیرازی | ۹۷۴ ه‍. ق | نامعلوم | شاه طهماسب صفوی تولیت آستان قدس را به واجبی و سنتی تقسیم کرد و ابوالولی را به تولیت واجبی برگزید. وی پس از عزل، همراه برادرش تولیت اوقاف غازانی را برعهده گرفت و تا آخر عصر شاه طهماسب، تولیت آستانه شیخ صفی‌الدین اردبیلی را عهده‌دار بود. پایان تولیت وی در آستان قدس روشن نیست. وی در سال ۹۹۶ه‍.ق به صدارت منصوب شد. |  |
|  | ۱۰ | میر عبدالله بُدَلا | ۹۷۴ ه‍. ق | نامعلوم | شاه طهماسب تولیت سنتی را به میرعبدلله بدلا واگذار کرد. پایان تولیت وی روشن نیست. |  |
|  | ۱۱ | میر سید علی مفضل استرآبادی | ۹۷۵ ه‍. ق | ۹۸۱ ه‍. ق | آغاز دوره اول تولیت او دقیق مشخص نیست. اما چون پس از عزل او در ذیقعده ۹۸۱ه‍.ق شاه طهماسب بار دیگر تولیت را به دو بخش واجبی و سنتی تقسیم کرد، معلوم می‌شود که میرسیدعلی در سال‌های پایانی دور اول تولیت خود، متولی آستان قدس بوده‌است. |  |
|  | ۱۲ | میر سید کمال‌الدین محمد استرآبادی | ۹۸۱ه‍. ق | ۹۸۴ه‍. ق | شاه طهماسب تولیت واجب را به سیدکمال‌الدین محمد استرآبادی اعطا کرد. برخی نوشته‌اند که وی متولی کتابخانه رضوی و مرجع امور حسبیه بوده‌است. |  |
|  | ۱۳ | میر ابوالقاسم اصفهانی | ۹۸۱ ه‍. ق | ۹۸۴ه‍. ق | شاه تولیت سنتی را به وی واگذار کرد. |  |
|  | ۱۴ | زین‌الدین علی شوشتری | ۹۸۴ ه‍. ق | نامعلوم | وی بین سال‌های ۹۴۳ تا۹۶۳ه‍.ق منصب صدارت را برعهده داشت. تاریخ دقیق تولیت او معلوم نیست. |  |
|  | ۱۵ | میرزا شکرالله اصفهانی | نامعلوم | ۹۸۸ه‍. ق | وی چند صباحی وزیر ممالک خراسان شد و در سال ۹۸۱ه‍.ق رئیس دیوان اعلا شد. گزارش‌های رسیده از او متفاوت می‌باشد؛ لذا یا پیش از رسیدن به تولیت وفات یافته یا تنها چند ماه در منصب تولیت بوده‌است. |  |
|  | ۱۶ | میر عبدالکریم متولی | ۹۸۸ه‍. ق | ۹۸۸ه‍. ق | تنها اطلاعاتی که از وی گزارش شده در جنگ سال ۹۸۸ه‍.ق در پای علم (احتمالا علم آستانه) ایستاده بود و به دست لشکریان مهاجم کشته شد. |  |
|  | ۱۷ | افضل‌الدین محمد تُرکه اصفهانی | ۹۸۹ه‍. ق | ۹۹۰ ه‍. ق | او مدت دو سال متولی، ناظر، کلیددار، خادم‌باشی و مدرس آستان قدس بود و در سال ۹۹۱ه‍.ق مشهد را به قصد قزوین ترک کرد و در میانه راه بر اثر بیماری درگذشت. |  |
|  | ۱۸ | میر سید علی مفضل استرآبادی | ۹۹۰ه‍. ق | ۹۹۷ ه‍. ق | وی بار دوم از سوی سلطان محمد خدابنده به تولیت آستان قدس برگزیده شد. بعد از مدتی ازبکان به شهر هجوم آوردند و اموال آستانه به غارت رفت و می‌رسید علی هم دستگیر و شکنجه شد تا جان سپرد. |  |
|  | ۱۸ | میر سید علی مفضل استرآبادی | ۹۹۰ه‍. ق | ۹۹۷ ه‍. ق | وی بار دوم از سوی سلطان محمد خدابنده به تولیت آستان قدس برگزیده شد. بعد از مدتی ازبکان به شهر هجوم آوردند و اموال آستانه به غارت رفت و می‌رسید علی هم دستگیر و شکنجه شد تا جان سپرد. |  |
|  | ۱۹ | قاضی سلطان تربتی | ۱۰۰۶ ه‍. ق | ۱۰۲۶ه‍. ق | سلطان محمودتربتی معروف به غازی یا قاضی سلطان تربتی می‌باشد. در تاریخ انتصاب وی به تولیت اختلاف نظر وجود دارد اما به نوشته بیشتر منابع در سال۱۰۰۶ه‍.ق به این مقام منصوب شده‌است. از او به عنوان بانی کتیبه مزار قطب‌الدین حیدر یاد شده‌است. |  |
|  | ۲۰ | محمدمحسن رضوی | ۱۰۲۶ه‍. ق | ۱۰۳۰ه‍. ق | از آنجا که خاندان وی مورد توجه شاه بودند، شاه عباس نظارت بر احداث بنای خواجه‌ربیع و تولیت آب خیابان و املاک وقفی جدید را در شهر مشهد به پدر وی و سپس خود او واگذار کرد. |  |
|  | ۲۱ | ابوطالب رضوی | ۱۰۳۰ه‍. ق | ۱۰۳۵ه‍. ق | میرزا کافی قاینی از وی به عنوان یکی از علمای عصر صفوی یاد کرده‌است. |  |
|  | ۲۲ | میرزا محمدمؤمن موسوی | ۱۰۳۶ه‍. ق | ۱۰۳۸ ه‍. ق | برخی شرح‌حال‌نویسان زندگی وی را با افراد دیگری آمیخته‌اند. از جمله نصرالله فلسفی، فرزند وی میرزاجلال‌الدین شهرستانی، داماد شاه عباس اول را به جای پدرش متولی آستان قدس دانسته‌است. |  |
|  | ۲۳ | محمدمحسن رضوی | ۱۰۳۸ه‍. ق | ۱۰۵۵ه‍. ق | با روی کار آمدن شاه صفی، محمدمحسن رضوی برای بار دوم منصب تولیت را عهده‌دار شد. وی در جمادی‌الاولی برای تأیید تولیتش بر آب خیابان مشهد و املاک مربوط، به دربار شاه عباس دوم رفت اما کمی بعد درگذشت. |  |
|  | ۲۳ | محمدمحسن رضوی | ۱۰۳۸ه‍. ق | ۱۰۵۵ه‍. ق | با روی کار آمدن شاه صفی، محمدمحسن رضوی برای بار دوم منصب تولیت را عهده‌دار شد. وی در جمادی‌الاولی برای تأیید تولیتش بر آب خیابان مشهد و املاک مربوط، به دربار شاه عباس دوم رفت اما کمی بعد درگذشت. |  |
|  | ۲۴ | محمدباقر رضوی | ۱۰۵۵ه‍. ق | ۱۰۷۳ ه‍. ق | میرزا محمدباقر مدتی شیخ‌الاسلام شهر قزوین شد. بخاطر پرهیزکاربودنش برای تولیت آستان قدس برگزیده شد. |  |
|  | ۲۵ | محمد بدیع‌الزمان رضوی | ۱۰۷۳ه‍. ق | ۱۰۷۷ ه‍. ق | از آنجا که وی داماد میرزا ابراهیم رضوی، واقف موقوفات سادات رضوی بود، به نیابت از همسرش تولیت آن موقوفات را هم برعهده گرفت. میرشمس‌الدین‌محمد رضوی صاحب وسیله‌الرضوان و متولی آستان قدس؛ فرزند وی می‌باشد. |  |
|  | ۲۶ | شاه‌تقی‌الدین محمد رضوی | ۱۰۷۷ ه‍. ق | ۱۰۹۳ ه‍. ق | وی مشهور به میرشاهی بود. موقوفات وی سه باب مغازه در پایین پا و یک تیمچه و دو باب دکان در محله عیدگاه می‌باشد. |  |
|  | ۲۷ | محمدابراهیم رضوی | ۱۰۹۵ه‍. ق | ۱۱۰۰ ه‍. ق | در شروع منصب تولیت وی اختلاف نظر وجود دارد. از آنجا که وی علاوه بر تولیت حرم، سرپرستی موقوفات رضوی را نیز برعهده داشته، از او با عنوان میرزاابراهیم نقیب رضوی هم یاد شده‌است. |  |
|  | ۲۸ | عبدالمؤمن شهرستانی | ۱۱۰۱ه‍. ق | ۱۱۰۵ ه‍. ق | تاریخ دقیق تولیت وی روشن نیست اما با توجه به توالی متولیان قبل و بعد از وی به نظر می‌رسد این زمان بین سال‌های ۱۱۰۱ تا ۱۱۰۵ه‍.ق بوده‌است. |  |
|  | ۲۹ | محمد داوود حسینی | ۱۱۰۸ ه‍. ق | ۱۱۳۳ ه‍. ق | وی در ۲۱ سالگی به ریاست کل موقوفات ایران و از حدود سال ۱۰۹۷ه‍.ق به ریاست موقوفات خاصه رسید. در زمینه شروع به کار او در منصب تولیت اختلاف نظر وجود دارد. اما به هر حال او و فرزندانش بیش از ۲۰ سال اداره حرم را در اختیار داشتند. |  |
|  | ۳۰ | شمس‌الدین محمد رضوی | ۱۱۳۵ه‍. ق | ۱۱۳۸ه‍. ق | وی ابتدا از سرکشیکان آستان قدس بود و بعد به تولیت آستان قدس گماشته شد. در مورد زمان پایان تولیت وی اختلاف نظر وجود دارد. |  |
|  | ۳۱ | محمدتقی رضوی | ۱۱۴۱ه‍. ق | ۱۱۴۳ه‍. ق | از سرگذشت وی اطلاع چندانی در دست نیست. احتمال می‌رود فرزند شمس‌الدین محمدرضوی باشد. در این صورت نیاکان وی میرزا ابوطالب و میرزا بدیع رضوی از متولیان آستان قدس و خاندان‌های متنفذ مشهد بوده‌اند. از میرزا محمدتقی در بیشتر اسناد سال‌های ۱۱۴۰–۱۱۴۳ه‍.ق به عنوان متولی یاد شده‌است. مروی در شرح وقایع سال ۱۱۴۳ه‍.ق به نام و نقش میرزا محمدتقی در زمان حملهٔ ذوالفقارخان افغان به مشهد و مشارکتش در بستن دروازه‌های شهر به روی سپاه افغان اشاره کرده‌است. تولیت او با وجود اینکه در دوره سلطنت شاه تهماسب دوم بوده‌است، اما در آن دوره، مشهد در سیطره نادر بود. |  |
|  | ۳۲ | محمدرضا رضوی | ۱۱۴۳ ه‍. ق | ۱۱۴۸ ه‍. ق | محمدکاظم مروی از وی به عنوان متولی آستان قدس در زمان صلح بین نادرشاه و محمدحسین خان زعفرانلو یاد کرده‌است. تولیت او با وجود اینکه در دوره سلطنت شاه تهماسب دوم بوده‌است، اما در آن دوره، مشهد در سیطره نادر بود. |  |
|  | ۳۲ | محمدرضا رضوی | ۱۱۴۳ ه‍. ق | ۱۱۴۸ ه‍. ق | محمدکاظم مروی از وی به عنوان متولی آستان قدس در زمان صلح بین نادرشاه و محمدحسین خان زعفرانلو یاد کرده‌است. تولیت او با وجود اینکه در دوره سلطنت شاه تهماسب دوم بوده‌است، اما در آن دوره، مشهد در سیطره نادر بود. |  |
| دوره | دوره | نام | تاریخ آغاز مسئولیت | تاریخ پایان مسئولیت | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | ۱ | میرزا عبدالله حسینی | ۱۱۱۷ه‍.ق | ۱۱۲۸ه‍.ق | وی به جای پدر خود میرزا داوود حسینی که به واسطهٔ مشاغل مهم درباری بیشتر اوقات را در اصفهان می‌گذراند، در ۱۱۱۷ق و به روایتی ۱۱۲۲ه‍.ق به عنوان نخستین نایب‌التولیه آستان قدس منصوب شد. |  |
|  | ۲ | میرزا محمدعلی حسینی | ۱۱۲۸ ه‍.ق | ۱۱۳۳ه‍.ق | وی پس از برادرش میرزا عبدلله به عنوان نایب‌التولیه پدر خود رهسپار مشهد شد. به نظر می‌رسد در این زمان، قدرت متولی بر اثر شورش افغان‌ها رو به افول بوده‌است و محمدعلی که شکایت نزد شاه می‌برد، شاه افزون بر تولیت حرم، حکومت مشهد را نیز به او می‌دهد. |  |
= شاه اسماعیل اول
      = شاه تهماسب یکم
      = شاه اسماعیل دوم
      = شاه محمد خدابنده
      = شاه عباس یکم
      = شاه صفی یکم
      = شاه عباس دوم
      = شاه صفی دوم
      = شاه سلطان حسین
      = شاه تهماسب دوم
      = شاه اسماعیل سوم