stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ژئودزیک

این مقاله دربارهٔ مفهوم کلی ژئودزیک است. برای ژئودزیک در نسبیت عام، ژئودزیک‌ها در نسبیت عام را ببینید. برای مطالعه شکل زمین، ژئودزی را ببینید.
در ریاضیات و به خصوص هندسهٔ دیفرانسیل، یک ژئودزیک (به انگلیسی: Geodesic) تعمیمی از مفهوم خط مستقیم به روی خمینه‌ها است. در حضور یک اتصال افاین، به صورت منحنی‌هایی تعریف می‌شوند که بردار مماس آن‌ها در صورت ترانهاده شدن، موازی باقی بمانند. اگر این اتصال، اتصال لوی-چیویتا ایجاد شده توسط متریک ریمان باشد٬ آن‌گاه ژئودزیک‌ها (به صورت محلی) کوتاه‌ترین مسیر بین نقاط در فضا هستند.
واژهٔ ژئودزیک از ژئودزی، دانش اندازه‌گیری اندازه و شکل زمین برگرفته شده‌است. در ابتدا منظور از یک ژئودزیک، کوتاه‌ترین مسیر بین دو نقطه روی سطح زمین، یعنی قسمتی از یک دایرهٔ عظمیه بود. اما بعدها این واژه تعمیم داده شد تا اندازه‌گیری‌ها در فضاهای ریاضیاتی عمومی‌تری را نیز شامل شود. برای مثال در نظریهٔ گراف می‌توان از ژئودزیک بین دو رأس از یک گراف صحبت کرد.
هندسه متریک

در هندسه متریک یک ژئودزیک خمی است که که در همه‌جا به صورت محلی یک کمینه کنندهٔ فاصله است.به‌طور دقیق‌تر یک خم γ: I → M  از بازهٔ  I روی اعداد حقیقی به فضای متریک M  یک ژئودزیک  است اگر یک ثابت v ≥ 0 یافت شود به‌طوری‌که برای هر t ∈ I یک همسایگی J از t در I وجود دارد به‌طوری‌که برای هر t1, t2 ∈ J داشته باشیم:
d(\gamma (t_{1}),\gamma (t_{2}))=v|t_{1}-t_{2}|.\,
این رابطه ٬ ژئودزیک را به خمینه‌های ریمانی تعمیم می‌دهد. اما در هندسه متریک معمولاً v = 1 است و بنابراین:
d(\gamma (t_{1}),\gamma (t_{2}))=|t_{1}-t_{2}|.\,
اگر این تساوی آخر برای همهٔ t1   , t2 ∈Iبرقرار باشد ژئودزیک را یک ژئودزیک کمینه‌کننده یا کوتاه‌ترین مسیر می‌نامند.
هندسه ریمانی

در یک خمینه ریمانی  M'  با تنسور متریک g ٬  طول یک هم پیوسته مشتق‌پذیر  γ : [a,b] → M  چنین تعریف می‌شود:
L(\gamma )=\int _{a}^{b}{\sqrt {g_{\gamma (t)}({\dot {\gamma }}(t),{\dot {\gamma }}(t))}}\,dt.
فاصله (d(p, q بین دو نقطه  p  و q  در  M به صورت اینفیمم طول روی همهٔ خم‌های پیوستهٔ ٬ به صورت تکه‌ای مشتق‌پدیر  γ : [a,b] → M به‌طوری‌که  γ(a) = p   و   γ(b) = q . با این تعریف از فاصله٬ ژئودزیک‌ها در یک خمینهٔ ریمانی٬ مسیرهای (به صورت محلی) کمینه کنندهٔ فاصله هستند.( به معنای آورده شده در بالا)
خم‌های کمینه کنندهٔ L در یک مجموعه باز M را می‌توان با روش‌های حساب وردش‌ها یافت. معمولاً تابعی انرژی یا کار زیر را تعریف می‌کنند:
E(\gamma )={\frac {1}{2}}\int g_{\gamma (t)}({\dot {\gamma }}(t),{\dot {\gamma }}(t))\,dt.
حال کافیست که تابعی E را کمینه کنیم.براساس نابرابری کوشی-شوارتز :
L(\gamma )^{2}\leq 2(b-a)E(\gamma )
که شرط تساوی تنها و تنها در صورت ثابت بودن |dγ/dt| رخ می‌دهد.
حال معادلات حرکت اویلر-لاگرانژ برای تابعی E در مختصات محلی چنین می‌شوند:
{\frac {d^{2}x^{\lambda }}{dt^{2}}}+\Gamma _{\mu \nu }^{\lambda }{\frac {dx^{\mu }}{dt}}{\frac {dx^{\nu }}{dt}}=0,
که در آن   \Gamma _{\mu \nu }^{\lambda } نمادهای کریستوفل هستند. این معادله٬معادله ژئودزیک است.
مارتینا هینگیس

| 0 | 1 |
| --- | --- |
هینگس در سال ۲۰۰۶: هینگس در سال ۲۰۰۶
کشور (ورزشی):  سوئیس
محل زندگی: هردن، سوییس
زادهٔ: ۳۰ سپتامبر ۱۹۸۰ ‏(۴۴ سال) کوشیته، اسلواکی، چک‌اسلواکی سابق
قد: ۱۷۰ سانتیمتر (۵ فوت ۷ اینچ)
آغاز حرفه: ۱۹۹۴
بازنشستگی: ۲۰۰۲، بازگشت در ۲۰۰۶ مجدداً در ۱ نوامبر ۲۰۰۷
شیوه(های) بازی: راست‌دست، بک‌هند دودست
جایزه(های) نقدی: ۲۰,۱۳۰,۶۵۷ دلار (ششم در رده‌بندی کلی)
تک‌نفره: تک‌نفره
نتیجه‌ها: ۱۳۳-۵۸۴ (۸۰٫۵ ٪)
عنوان‌ها: ۴۳ دبلیوتی‌ای، ۱ آی‌تی‌اف
بالاترین رتبه: ۱ (۳۱ مارس ۱۹۹۷)
نتایج تک‌نفرهٔ گرند اسلم: نتایج تک‌نفرهٔ گرند اسلم
آزاد استرالیا: برنده (۱۹۹۷، ۱۹۹۸، ۱۹۹۹)
آزاد فرانسه: فینال (۱۹۹۷، ۱۹۹۹)
ویمبلدون: برنده (۱۹۹۷)
آزاد آمریکا: برنده (۱۹۹۷)
فینال تور: برنده (۱۹۹۸، ۲۰۰۰)
بازی‌های المپیک: دور دوم (۱۹۹۶)
دونفره: دونفره
نتیجه‌ها: 490–110
عنوان‌ها: ۳۷ دبلیوتی‌ای، ۱ آی‌تی‌اف
بالاترین رتبه: ۱ (۸ ژوئن ۱۹۹۸)
نتایج دونفرهٔ گرند اسلم: نتایج دونفرهٔ گرند اسلم
آزاد استرالیا: برنده (۱۹۹۷، ۱۹۹۸، ۱۹۹۹، ۲۰۰۲)
آزاد فرانسه: برنده (۱۹۹۸، ۲۰۰۰)
ویمبلدون: برنده (۱۹۹۶، ۱۹۹۸)
آزاد آمریکا: برنده (۱۹۹۸)
آخرین به‌روزرسانی: ۲۱ اوت ۲۰۰۹.: آخرین به‌روزرسانی: ۲۱ اوت ۲۰۰۹.
مارتینا هینگس (متولد ۳۰ سپتامبر ۱۹۸۰ در کوشیتهٔ چک‌اسلواکی) تنیسوری حرفه‌ای و بازنشسته است که برای ۲۰۹ هفته (درمجموع) در ردهٔ ۱ جهان قرار داشت. او برندهٔ پنج عنوان گرنداسلم انفرادی شد؛ سه عنوان آزاد استرالیا، یک عنوان قهرمانی ویمبلدون، و یک عنوان آزاد آمریکا. او هم‌چنین برندهٰ ۹ عنوان دونفرهٰ گرنداسلم شد که در سال ۱۹۹۸ موفق به کسب هر چهار گرنداسلم در بخش دونفره شد. او سابقهٰ قهرمانی در بخش مختلط گرنداسلم را نیز دارد.
رکوردها

این رکوردها در اوپن ارا روی‌دادند:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| گرنداسلم | سال‌ها | رکورد | به همراه |
| آزاد استرالیا | ۱۹۹۷-۲۰۰۲ | ۶ فینال پیاپی | ایون گولانگ کالی |
| آزاد استرالیا | ۱۹۹۷-۲۰۰۲ | ۳ برد پیاپی | مارگارت کورت، ایون گولانگ کالی، استفی گراف, مونیکی سلس |
مایچل (بازیکن فوتبال، زاده ۱۹۸۵)

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
نام کامل:  Miguel Marcos Madera
زادروز:  ۸ نوامبر ۱۹۸۵ ‏(۳۹ سال)
زادگاه:  لنا
قد:  ۱٫۸۳ متر (۶ فوت ۰ اینچ)
پست:  هافبک
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۰۰۰۰–۲۰۰۳:  باشگاه فوتبال رئال اویدو
۲۰۰۳–۲۰۰۴:  Sporting Gijón
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۰۴–۲۰۰۵ |  Sporting B |   |   |
| ۲۰۰۵–۲۰۱۰ |  باشگاه فوتبال اسپورتینگ خیخون |  ۱۳۸ |  (۷) |
| ۲۰۱۰–۲۰۱۱ |  باشگاه فوتبال بیرمنگام سیتی |  ۹ |  (۰) |
| ۲۰۱۱ |  ← باشگاه فوتبال آ. ا. ک آتن (قرضی) |  ۱۵ |  (۱) |
| ۲۰۱۱–۲۰۱۴ |  باشگاه فوتبال ختافه |  ۵۴ |  (۱) |
| ۲۰۱۴–۲۰۱۵ |  باشگاه فوتبال مکابی حیفا |  ۲۵ |  (۱) |
| ۲۰۱۵–۲۰۲۰ |  باشگاه فوتبال قره‌باغ |  ۱۰۴ |  (۱۶) |
| ۲۰۲۰–۲۰۲۱ |  Marino Luanco |  ۸ |  (۲) |
| مجموع |   |  ۳۵۳ |  (۲۶) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
مایچل (انگلیسی: Míchel؛ زادهٔ ۸ نوامبر ۱۹۸۵) بازیکن فوتبال اهل اسپانیا است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه ورزشی رئال مایورکا، باشگاه فوتبال رئال اویدو، باشگاه فوتبال اسپورتینگ خیخون، باشگاه فوتبال قره‌باغ، باشگاه فوتبال آ. ا. ک آتن، باشگاه فوتبال بیرمنگام سیتی، باشگاه فوتبال ختافه، و باشگاه فوتبال مکابی حیفا اشاره کرد.
انقلاب پرولتری

انقلاب پرولتری (به انگلیسی: Proletarian revolution) به انقلابی اجتماعی گفته می‌شود که در آن طبقهٔ کارگر یا پرولتاریا سعی در براندازی حاکمیت طبقهٔ بورژوازی دارد. سوسیالیست‌ها، کمونیست‌ها و آنارشیست‌ها از ایدهٔ انقلاب پرولتری پشتیبانی می‌کنند.
تاریخچه

کارل مارکس و فریدریش انگلس در مانیفست حزب کمونیست در سال ۱۸۴۸ به انقلاب طبقهٔ پرولتاریا برای «واژگونی مقتدرانهٔ تمامی شرایط موجود» که اشاره‌ای به حاکمیت بورژوازی است، اشاره می‌کنند. آن‌ها پرولتاریا را تنها طبقهٔ واقعاً انقلابی می‌دانند که می‌تواند علیه نظام حاکم دست به شورش بزند.
ولادیمیر لنین در ۱۹۱۸ در کتاب «انقلاب پرولتری و کائوتسکی مرتد»، ایدهٔ انقلاب پرولتری را بسط و گسترش می‌دهد. او در این کتاب انقلاب اکتبر روسیه را انقلابی پرولتری می‌خواند. لنین بر عوامل سازمان، رهبری و اراده برای ایجاد انقلاب پرولتری تاکید می‌کند و آن‌ها را ضروری می‌داند.
دیدگاه‌ها

مارکسیست‌ها معتقدند که انقلاب‌های پرولتری می‌توانند در تمام کشورهای سرمایه داری اتفاق بیفتند. می‌توان این برداشت از انقلاب‌های پرولتری را به مفهوم انقلاب جهانی مرتبط دانست.
شاخهٔ لنینیستی تفکر مارکسیسم استدلال می‌کند که یک انقلاب پرولتری باید توسط انقلابیون حرفه‌ای که کاملاً متعهد به اهداف کمونیسم هستند رهبری شود. این نیرو که ولادیمیر لنین آن را نیروی پیشتاز می‌نامد نیرویی سیاسی است که رهبری و سازماندهی طبقهٔ کارگر را پیش از انقلاب و طی آن به عهده می‌گیرد.
تروتسکیست‌ها نیز چنین نیروی پیشتازی را لازمهٔ کسب قدرت سیاسی پس از انقلاب می‌دانند. لئون تروتسکی در سال ۱۹۲۴ در مقاله‌ای به لزوم وجود حزب برای تسخیر قدرت پس از انقلاب پرولتری اشاره می‌کند. او وجه تمایز انقلاب پرولتری از دیگر انقلاب‌ها را حضور پرولتاریا به عنوان نیروی تهاجمی اصلی و هدایتگر انقلاب می‌داند.
دیگر شاخه‌های تفکر مارکسیستی مانند لوکزامبورگیسم با ایدهٔ لنین در مورد نیروی پیشتاز مخالف هستند و اصرار دارند که کل طبقهٔ کارگر، یا حداقل قسمت عمده‌ای از آن، باید عمیقاً با انقلاب درگیر شوند و به اندازهٔ انقلابیون حرفه‌ای به اهداف سوسیالیستی یا کمونیستی متعهد باشند تا یک انقلاب پرولتری انجام شود. برای رسیدن به چنین هدفی، آن‌ها در پی ایجاد جنبش‌های جمعی طبقهٔ کارگر هستند که بخش مهمی از آن طبقه به عضویت آن درآمده باشند. رزا لوکزامبورگ حزب پیشتاز لنین را موجب تبعیت کورکورانهٔ اعضا و جدایی بین رهبری و بدنهٔ جنبش می‌دانست. او فکر می‌کرد قدرت گرفتن چنین حزبی نهایتاً به دیکتاتوری ختم می‌شود.
آنتونیو گرامشی، نظریه‌پرداز مارکسیست، هژمونی یافتن پرولتاریا در نهادهای اخلاقی و فرهنگی جامعه را شرط انقلاب پرولتری می‌دانست. به نظر او هر انقلابی می‌بایست کار خود را با نفوذ فرهنگی و گسترش اندیشه‌اش برای کسب این هژمونی آغاز کند. در اندیشهٔ او بسیج توده‌ها و ارادهٔ جنبش توده‌ای جای حزب پیشتاز لنینی را می‌گیرد.
سوسیالیست‌های لیبرترین و سوسیال آنارشیست‌ها معتقدند که انقلاب باید یک انقلاب اجتماعی از پایین به بالا باشد که ارادهٔ دگرگونی و تحول تمامی جنبه‌های جامعه و افراد آن را داشته باشد. کاتالونیای انقلابی نمونه‌ای از این برداشت است. الکساندر برکمن در این مورد می‌گوید: «دو نوع انقلاب وجود دارد. بعضی از انقلاب‌ها با قرار دادن مجموعه‌ای جدید از حاکمان به جای رژیم سابق، فقط شکل حکومت را تغییر می‌دهند. این‌ها انقلاب‌های سیاسی هستند و به همین دلیل اغلب با مقاومت کمی مواجه می‌شوند. اما انقلابی که هدف آن از بین بردن کل سیستم برده‌داری مزدی است باید توان یک طبقه برای سرکوب طبقهٔ دیگر را نیز از میان بردارد.»
شاپور دوم

| شاپور بزرگ شَهْپُوهْرْ 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩 | شاپور بزرگ شَهْپُوهْرْ 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩 |
| --- | --- |
شاهنشاه ایران و انیران : شاهنشاه ایران و انیران 
بخش‌های بالایی تندیسی از شاپور دوم در موزه متروپولیتن هنر: بخش‌های بالایی تندیسی از شاپور دوم در موزه متروپولیتن هنر
دهمین شاهنشاه ساسانی: دهمین شاهنشاه ساسانی
سلطنت: ۳۰۹ – ۳۷۹ میلادی
پیشین: آذرنرسی
جانشین: اردشیر دوم
نایب السلطنه: ایفرا هرمز
زاده: ۳۰۹ اردشیرخوره، ایران‌شهر
درگذشته: ۳۷۹ (۷۰ سال) بیشاپور، ایران‌شهر
همسر(ان): سیثیل هورا
فرزند(ان): شاپور سوم زروان‌دخت  احتمالا اردشیر دوم
خاندان: خاندان ساسان
پدر: هرمز دوم
مادر: ایفرا هرمز
شاپور دوم (به پارسی میانه: 𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩 ت.ت. 'شَهْپُوهْرْ'؛ ۳۰۹ – ۳۷۹ میلادی)، مشهور به شاپور بزرگ و ملقب به شاپور ذوالاکتاف، دهمین شاهنشاه ایران و انیران از خاندان ساسان از قوم پارسیان از سال ۳۰۹ تا ۳۷۹ میلادی در ایران‌شهر بود. شاپور پس از برادرش آذرنرسی بر تخت نشست. او پیش از این‌که به دنیا بیاید، پادشاه شد. او پسر هرمز دوم بود و به مدت هفتاد سال پادشاهی، طولانی‌ترین پادشاهی را در میان تمام شاهان ایران دارا می‌باشد. وی پس از قدرت گرفتن، عرب‌هایی را که به بخش‌های جنوبی شاهنشاهی ساسانی تاخت کرده بودند، تنبیه کرد و امنیت را به مرزهای جنوبی بازگرداند. پادشاهی وی پیش از خسرو انوشیروان شاهد تجدید حیات نظامی کشور و گسترش قلمرو آن بود، که آغاز نخستین دوران طلایی ساسانیان بود.
شاپور دوم سیاست سخت مذهبی را دنبال کرد.[نیازمند منبع] در زمان فرمانروایی او، مجموعه اوستا، متون مقدس زرتشت تکمیل شد، بدعت‌گزاران دینی و مرتدین مجازات شدند و مسیحیان مورد آزار و اذیت قرار گرفتند.[نیازمند منبع] شاپور دوم، مانند شاپور یکم، با یهودیان که در آزادی نسبی زندگی می‌کردند و مزایای زیادی در دوره خود به‌دست‌آورد، دوستانه رفتار می‌کرد. در زمان مرگ شاپور، شاهنشاهی ساسانی از همیشه قوی‌تر بود و دشمنانش در شرق آرام بودند و ارمنستان تحت کنترل ساسانیان بود.
او پادشاهی مقتدر بود و در دوران پادشاهی او شاهنشاهی ساسانی یک دوره پر رونق و شکوه را تجربه کرد. او از جمله واپسین شاه ساسانی است که خودشان را از نژاد ایزدان می‌انگاشتند[نیازمند منبع] و سنگ‌نوشته‌ای از او در تاق‌بستان به یادگار مانده‌است.
ریشه‌شناسی نام

سه تن از پادشاهان ساسانی و شخصیت‌های مهم ساسانی و دوره‌های بعدی شاپور نام گرفتند. شاپور برگرفته از ایرانی باستان: «xšāyaθiyahyā-puθra–شاهپور» به معنی «پسر پادشاه» و در اصل باید یک عنوان باشد که از دهه‌های پایانی قرن ۲ میلادی به عنوان اسم شخصی هم به‌کار رفته؛ اگرچه در فهرست اسامی پادشاه‌های اشکانی در تاریخ‌نگاری عربی_پارسی نابه‌همگام دیده می‌شود. صورت‌های دیگر این نام شامل پارتی: šhypwhr، پارسیگ: šhpwr-y، پهلوی مانوی: š’bwhr، پهلوی کتاب‌نویس: šhpwhl، ارمنی: šapowh، سریانی: šbwhr، سغدی: š’p(‘)wr، یونانی: Sapur, Sabour ,Sapuris، لاتین: Sapores ,Sapor، عربی: سابور و شابور، فارسی نو: شاپور است.
ریشه‌شناسی نام > ذوالاکتاف

واژهٔ ذوالاکتاف در عربی به معنای «دارای شانه‌ها» می‌باشد. تئودور نلدکه بر این عقیده است که اصل این لفظ لقبی است به معنی چهارشانه یعنی کسی که بارهای بسیارِ دولت را می‌کشد. با این حال، حمزهٔ اصفهانی و مصنّفان دیگر که پیرو او هستند لفظ فارسی این لغت را «هویه سنبا» نوشته‌اند که به معنی «سوراخ‌کنندهٔ شانه‌ها» است. نلدکه گمان می‌کند که این لفظ مجعول است و از روی کلمهٔ عربی ذوالاکتاف ساخته شده‌است.
منبع‌شناسی زندگانی شاپور

مقالهٔ اصلی: منبع‌شناسی تاریخ ساسانی
منبع‌شناسی زندگانی شاپور > منابع رومی

منابع رومی می‌گویند که شاپور دوم خود را «برادر خورشید و ماه» می‌پنداشته‌است. همچنین منابع ارمنی و کلاسیک می‌گویند که شاهان ساسانی خورشید و ماه را می‌پرستیدند؛ ولی چنین چیزی را در منابع ساسانی نمی‌یابیم. اما می‌توان ۲ احتمال را در نظر گرفت:
این می‌تواند اشاره به ایزد میترا باشد (و نه لزوماً خورشید و ماه).
پاسخ جالب‌تر در در اساطیر هندوایرانی نهفته‌است که بنا بر آن، نیای مردم آریایی، منوچهر (منو در هندی) فرزند ویوَهوَنت (ویوَسوَنت در هندی) بوده که در هندی باستان به ترتیب معادل ماه و خورشید است.
منبع‌شناسی زندگانی شاپور > شاپور در منابع اسلامی

علاوه بر داستان افسانه‌ای گذاشتن تاج شاهی بر شکم مادر شاپور دوم، داستان‌های دیگری هم دربارهٔ او در منابع فارسی و عربی آمده‌است. گفته‌اند که در جوانی چنان هوشمندانه رفتار می‌کرد که مایه تسلی مقامات و موبدان بود. آمده‌است شبی در تیسفون با شنیدن همهمه مردم از خواب پرید و جویای علت آن شد. به او گفتند علت آن انبوه جمعیتی است که قصد گذشتن از پل رودخانه دجله را دارند. پس فرمود پل دیگری بزنند تا یکی برای گذر از شرق به غرب و دیگری برای گذر از غرب به شرق آن باشد. سرگذشت شاپور دوم در شاهنامه تا حدودی با زندگی شاپور یکم درآمیخته شده و عمدتاً جنگ‌های او با عرب‌ها، عشقش به مالکه و سفرش به روم را بیان می‌کند. حمله عرب‌ها به شاهنشاهی ساسانی در شاهنامه با نام طایر، ملقب به شیردل همراه است. طایر رئیس غسانی‌ها است که سرانجام شاپور دوم او را تا قلعه‌ای در یمن تعقیب کرد و برای تنبیه او و بسیاری دیگر از عرب‌ها، کتف آن‌ها را سوراخ کرد. شاپور دوم به کمک مالکه، دختر طایر، که مادرش نوشا، عمه شاپور بود، به درون قلعه راه یافت. مالکه زیبا به پادشاه دل بسته و با فرستادن پیامی با یادآوری پیوند خونی‌اش، به شاپور می‌گوید که چنانچه پادشاه از وی خواستگاری کند، راه ورود به قلعه را به وی نشان می‌دهد. شاپور نیز شرط را می‌پذیرد و به قلعه راه می‌یابد، اما ماجرا با کشته شدن مالکه، به علت خیانت به خاندانش به پایان می‌رسد.
یکی دیگر از داستان‌های افسانه گونه دربارهٔ شاپور، ماجرای سفر او، در لباس مبدل، به امپراتوری روم، به قصد پی بردن به توان دشمن است. اما در روم او را شناسایی و دستگیر می‌کند و پوست خری به تنش می‌دوزند و به سیاه‌چال می‌اندازند. کلید سیاه‌چال در دست همسر قیصر روم است. ندیمه ملکه، که تبار ایرانی دارد، پوست را با شیر می‌خیساند و شاپور را از آن خارج می‌کند و همراه با او به ایران می‌گریزد. در همین زمان قیصر روم تیسفون را محاصره کرده و شاپور با ۶ هزار سرباز شبانه به قیصر مست و سربازانش حمله می‌برد. قیصر اسیر می‌شود، گوش و بینی اش را می‌برند و در زندان جان می‌دهد. این دو افسانه چند شباهت دارند:
شاپور خوش بروبالا است و ندیمه‌های زیبای ساکن در قلمرو دشمن اسباب فرار او را فراهم می‌آورند.
ندیمه‌ها ایرانی تبارند و وفاداری آن‌ها به شاپور، وفاداری به وطنشان است.
شاپور در آستانه شکست ورق را برمی‌گرداند و با هوشمندی و شجاعت دشمن را شکست می‌دهد.
حمزه اصفهانی می‌گوید نزد موبدان زرتشتی کتابی دربارهٔ تاریخ پادشاهان ایران باستان دیده که حاوی تصویری از شاپور دوم بوده‌است. در این تصویر، شاپور با پیراهن و شلوار قرمز و تبرزینی در دست، بر سریر نشسته، تاج آبی آسمان‌گون با حاشیه زرنگار که در میانه دو رده طلا قرار داشته با هلالی زرین در وسط آن بر سر دارد.
حوادث پس از مرگ هرمز دوم

پس از درگذشت هرمز دوم، پسر او آذرنرسی به عنوان جانشین برگزیده شد، اما دوره فرمانروایی او کوتاه بود و او پس از مدتی به دست اشراف و روحانیون برکنار شد. دلیل این کار، قساوت و بی‌رحمی آذرنرسی بود. آن‌ها یک برادر او را هم که لایق سلطنت نمی‌دانستند، کور کردند و برادر دیگرش را که مثل پدر، هرمز نام داشت، به زندان افکندند که چندی بعد فرار کرد و به روم پناه برد. آن‌ها نوزاد او را که شاپور دوم نام گرفت، بر تخت پادشاهی نشاندند. بنابر یک روایت سنتی، درباریان و روحانیون، تاج ساسانی را روی زِهدان مادر وی ایفرا هرمز (به هنگام بارداری) قرار دادند. می‌توان فرض کرد که در سال‌های آغازین پادشاهی وی، درباریان و روحانیون و به ویژه مادر شاپور زمام امور را در دست داشتند و نظام امپراتوری از دید ساختاری و اداری، بدون حضور یک شاه اثرگذار، محفوظ مانده‌است. این موضوع به درباریان و روحانیون فهماند که کشور را می‌توان بدون یک شاه توانا نیز چرخاند.
با این حال به گفته علیرضا شاپور شهبازی از آنجایی که جنسیت شاپور پیش از تولد مشخص نبود، تاجگذاری او از روی شکم مادر نامحتمل است. او سپس بیان می‌کند که شاپور چهل روز پس از مرگ پدرش زاده شد و بزرگان برای دستیابی به قدرت بیشتر آذرنرسه را کشته و شاپور را شاه کردند که تا پایان دوران بلوغ او در قدرت بمانند.
جنگ با اعراب

مقالهٔ اصلی: جنگ شاپور دوم با اعراب
به استناد منابع دوره ساسانی، چون شاپور دوم شانزده ساله شد (۳۲۵ م)، فتنهٔ قبایل عرب را فرونشاند و امنیت را در مرزهای شاهنشاهی برقرار کرد. در آغاز به قبیله ایادِ ساکن شواد تاخت و سپس از خلیج فارس گذشت و به الخط، ناحیهٔ ساحلی بحرین و قطر رسید. پس از آن به هجر حمله کرد که مسکن قبایل بنی تمیم، بکر بن وائل و عبدالقیس بود. از این قبایل بسیاری را کشت و برای تنبیه بیشتر آن‌ها چاه‌های آب را ویران کرد تا مانع دستیابی آن‌ها به آب شود. سپس به شرق عربستان، سوریه و شهرهای یمامه، بکر و بنی تغلب تاخت. در متن بندهش (دانشنامهٔ زرتشتی) نیز به جنگ شاپور اشاره شده‌است:
در دوران شاهی شاهپور، پسر هرمز، تازیان آمدند و اول خُرِگ‌رودبار را گرفتند و طی سال‌ها اهانت، به تازش روی آوردند، تا شاپور به پادشاهی رسید؛ آن تازیان را تارومار کرد، شهر از ایشان پس گرفت، تازیان بسیاری را نابود کرد و شانه‌هایشان را درآورد.
شاپور دوم را ذوالاکتاف (صاحب شانه‌ها) لقب دادند، زیرا کتف‌های اعراب را سوراخ کرد. ذوالاکتاف معادل «هویه سنبا» (هوبه سُنبا= شانه سوراخ‌کن) فارسی است که خود برگردان «شانگ آهَنج» فارسی میانه است. بر اثر حملات شاپور دوم، عده‌ای از اعراب به نواحی مرکزی عربستان رانده شدند و ناحیهٔ خلیج فارس در تسلط شاهنشاهی ساسانی باقی ماند. این بخش از سیاست کلی ساسانیان برای حفظ خلیج فارس بود.
شاپور بعضی از قبایل عرب را کوچاند و در قلمرو شاهنشاهی اسکان داد. قبیلهٔ تغلب در دارین (بندری در بحرین) و الخط، قبیلهٔ عبدالقیس و بنی تمیم در هجر، قبیلهٔ بکر بن وائل در کرمان و بنی حنظله در رَمیله (در نزدیکی اهواز) ساکن شدند. شاپور دوم، برای جلوگیری از یورش اعراب، سیستم دفاعی تشکیل داد که «دیوار تازیان» نام گرفت. این دیوار ظاهراً در نزدیکی شهر حیره واقع و به خندق شاپور معروف بود.
افزودن کوشان به ایران

بعد از حل مسائل داخلی و تنبیه اعراب، شاپور ناچار بود به مسئلهٔ ارمنستان و دشواری‌های ناشی از عهدنامه نصیبین که پیش‌تر میان نرسی با دیوکلتیان امضاء شده بود و طی سال‌ها یک دغدغهٔ بزرگ و یک لکهٔ ننگ خاندان او شده بود، توجه کند. اما پیش از آن‌که به این مسائل بپردازد، لازم دید که از جانب حدود شرقی کشور نیز تکلیف خود را با کوشانی‌ها که مداخلات آن‌ها ممکن بود مانع از توفیق در کار روم باشد، روشن کند. در اینجا نیز کوشش او ثمر داد، چرا که ضعف کوشانیان، سرزمین آن‌ها را که یک بار نیز در مقابل پدرش هرمز دوم، تسلیم شده بود، ۳۷۵ میلادی به کلی به قلمرو شاپور درآورد و کوشان از آن پس تا دوران بهرام چهارم که هپتالیان در آن حدود غلبه یافتند یک ایالت ایران گشت. این کامیابی شاپور را در توجه عاجل به حل مسئله روم کمک کرد.
سیاست‌های دینی

در دوران پادشاهی شاپور دوم، در سال ۳۳۷ م، آزار و تعقیب مسیحیان افزایش یافت. یکی از علت‌های این امر گرویدن کنستانتین یکم امپراتور روم به مسیحیت و صدور فرمان میلان در سال ۳۱۳ میلادی بود. شاپور مسیحیان را همدستان دشمن تلقی می‌کرد. شاپور دوم، پس از نبرد با رومیان در سوریه، گروهی از مسیحیان را به شاهنشاهی ایران کوچاند که موجب پیشرفت مسیحیت در ایران شد. مالیات مسیحیان در زمان جنگ با رومیان دو برابر شد. این همه حاکی از تردید شاه نسبت به وفاداری آن‌ها ست. در اعمال شمعون آمده که چون رهبر مسیحیان از این فرمان سرپیچی کرد، شاپور دوم گفت: «شمعون در پی آن است که پیروانش را به شورش علیه پادشاهای من وادارد و آن‌ها را بنده هم‌کیش خود، قیصر کند». گرچه همه، موبدان زرتشتی را مسبب آزار و اذیت مسیحیان می‌دانند، تعداد تذکره‌های شهدای دین مسیح از دوران شاپور دوم افزایش یافته‌است. منابع ارمنی نیز آزار مسیحیان ساکن شاهنشاهی ایران را در روزگار پادشاهی شاپور دوم ثبت کرده‌اند.
درگیری‌های قفقاز

مقالهٔ اصلی: سلسله اشکانی ارمنستان
تیرداد سوم، پادشاه ارمنستان (حکومت: ۲۸۷–۳۳۰ میلادی)، مقارن با نخستین سال‌های زندگی شاپور دوم، مسیحیت را دین رسمی این کشور اعلام کرد (۳۱۳ میلادی). برخی از ناخارارهای ارمنی نیز در پی آن، به مسیحیت گرویدند و به حمایت از تیرداد سوم برخاستند. این حمایت در مقابل ناخارارهای طرفدار ساسانی مهم‌تر از آن ارمنی‌ها پای بند به دین زرتشتی بود که همچنان اهورامزدا و آناهید و واهاگن را می‌پرستیدند.
درگیری شدید خانگی و خواسته‌های متضاد ناخارارها، شاه و روحانیون، موجب بروز دوره پراغتشاشی در تاریخ ارمنستان شد. منابع این دوران نیز آشفته و مغشوش است. چنان‌که از سنگ نبشته‌ای به زبان پارسی میانه در مشکین شهر بر می‌آید، شاپور دوم، برای مهار قدرت ناخارارها، پیشاپیش در ناحیه مرزی ایران و ارمنستان استحکاماتی احداث کرده بود.
تیران شاه، که در قبال ایران و روم چنان رفتار می‌کرد که بتواند استقلال ارمنستان را حفظ کند، در دوران پادشاهی شاپور دوم درگذشت و آرشاک (۳۵۰–۳۶۷ م)، پسرش، بر جای او نشست. آرشاک در آغاز می‌کوشید که هم رومیان و هم ایرانیان را راضی نگه دارد، اما سرانجام به لشکرکشی ژولیان علیه ساسانیان پیوست. طبق مفاد پیمان صلح شاپور دوم و ژوویان، ارمنستان تحت نفوذ دولت ساسانی قرار گرفته بود و رومیان دیگر نمی‌توانستند در امور ارمنستان دخالت کنند. ایرانیان پادشاه ارمنستان را اسیر و در دژ فراموشی (در منابع ارمنی و پارسی میانه، قلعه اندیمش یا انیوش در خوزستان) زندانی کردند. آرشاک دوم در حضور غلامش، دراستامات، خودکشی کرد (یا به روایتی دیگر، شاپور، آرشاک و سردار ارمنی واساک مامیکونیان را به تله انداخت بدین معنی که پادشاه ارمنستان را به بهانه مذاکرات صلح به نزد خود دعوت کرد، و او وقتی آمد شاپور به زندانش انداخت در دژ فراموشی (در منابع ارمنی، دژ انوش در خوزستان) دو چشمش را کور کرد و واساک را به قتل رساند.). ایرانی‌ها شهرهای آرتاشات، واغارشاپات، یروانداشات، زاره‌وان، زاریشات، وان و نخجوان را تصرف کردند و اهالی آن‌ها، از جمله بسیاری از خانواده‌های یهودی را کوچاندند. ناخارارهای هوادار ایرانی‌ها، یعنی خاندان‌های واهان مامیکونیان و مروژان آرتسرونی، با شاپور دوم همراهی کردند و پاداش خود را گرفتند. شاپور دوم دو ایرانی به نام‌های زیک و کارن را با سپاهیانی انبوه به اداره امور ارمنستان گماشت. گرجستان نیز زیر نفوذ ایران درآمد و شاپور دوم آسپاگورس را به اداره گرجستان شرقی گماشت. اما سرانجام والنس، امپراتور روم توانست سارماگ را به حکمرانی گرجستان غربی منصوب کند.
پاپ (۳۶۷–۳۷۴ م)، فرزند آرشاک پادشاه ارمنستان که به روم پناهنده شده بود، در سال ۳۶۷ م، با پشتیبانی رومیان به جای پدر بر سریر پادشاهی نشست. ارمنی‌ها در سال ۳۷۱ م، در برابر حمله شاپور در حوالی وغابنده مقاومت کردند. بیشتر ناخارارها، یا مقامات کلیسای ارمنی، به علت هواداری پاپ از آئین آریانیسم، با او مخالف بودند. عقیده‌های او باعث شد که در منابع ارمنی، به علت اعتقادات دینی مادرش، ملکه پاراندزم سوینیک، به او تهمت دیوپرستی زده شود. پاپ قربانی اختلاف‌های داخلی و جنگ میان ناخارارها و اسپارپِت (سپهبد) موشغ یکم مامیکونیان بود. سرانجام نیز پاپ به تحریک قیصر والنس، کشته شد. او اگرچه با کمک رومیان بر تخت نشسته بود، اما می‌دانست که بدون خشنودی شاه ایران حکومت وی پایدار نخواهد بود. پس کوشید تا با شاپور گفتگو و پشتیبانی وی را جلب کند. این روش پادشاه ارمنستان و سیاست مستقلی که در پیش گرفته بود به نارضایتی رومیان انجامید. پس والنس به سردارانش که در ارمنستان بودند فرمان داد تا پاپ را در نهان بکشند. آن‌ها نیز با فریب و نیرنگ پادشاه جوان را به جشنی فراخواندند و او را کشتند.
جنگ با رومیان > اهداف

از زمان صلح تحقیرآمیز نصیبین که میان، نرسی و دیوکلتیان در سال ۲۹۹ میلادی منعقد شد، مرزهای بین دو امپراتوری تا حد زیادی به نفع رومی‌ها تغییر کرد و رومی‌ها در این معاهده چند ایالت در میان‌رودان دریافت کردند. این تغییرات همچنین شامل تغییر مرز از فرات به دجله در نزدیکی پایتخت ساسانی تیسفون می‌شد. رومی‌ها همچنین کنترل پادشاهی ایبریای قفقاز و ارمنستان را در اختیار گرفته و همچنین بر بخش‌های شمالی آذربادَگان تسلط پیدا کردند. بنابراین هدف اولیه شاپور جبران هزینه‌های این پیمان بود. او مدت زیادی از سلطنت خود را برای جبران کاستی‌های فرمانروایان پیشین صرف کرد. یکی دیگر از دلایل و انگیزه‌های وی برای جنگ با رومی‌ها، تلاش آن‌ها برای مداخله در امور داخلی شاهنشاهی ساسانی و ضربه زدن به پادشاهی شاپور با حمایت از برادرش هرمز بود. پیش‌تر هرمز در دربار روم توسط کنستانتین یکم با استقبال خوبی روبرو شده بود و کنستانتین او را به عنوان فرمانده سواره‌نظام انتخاب کرده بود. شاپور تلاش‌های بی‌ثمری برای جلب رضایت برادرش انجام داد، و حتی همسر هرمز را به نزدش فرستاد اما او به هرمز یاری رساند تا از زندان فرار کند. هرمز در مدت اقامت خود با رومی‌ها به یک فیلورومائوس (دوست رومی‌ها) مشتاق تبدیل شده بود و در کنار آن‌ها احساس می‌کرد که در میهن خود ساکن است. دلیل دیگر مربوط به کنستانتین بود که در بستر مرگ در سال ۳۳۷ میلادی، مسیحیت را به عنوان دین رسمی روم شرقی اعلام کرد. او همچنین خود را به عنوان مدافع همه مسیحیان جهان، از جمله کسانی که در قلمرو ساسانیان زندگی می‌کردند معرفی کرد، این موضوع به‌شدت به وضع مسیحیان درگیر با شاهنشاهی ساسانی آسیب رساند.