فعل‌های فارسی
فعل‌های با قاعده و بی‌قاعده در زبان فارسی

تعریف «فعل روشمند» این است که روشی برای ساخت آن فعل بتوان پنداشت و برای اینکه روشی استخراج شود باید بیش از یک فعل با آن روش ساخته شده باشد؛ ولی برای «فعل ناروشمند» هیچ روش و قاعده‌ای نمی‌توان استخراج کرد. با این تعریف، هیچ فعل بی‌قاعده‌ای در فارسی نیست. البته برخی قاعده را چنین تعریف می‌کنند که اگر با قاعده‌ای از ریشه فعل بتوان به بن مضارع و ماضی فعل دست یافت این فعل با قاعده است. با چنین تعریفی تنها پنج فعل (بودن/استش، کردن/کُنش، آمدن/آیش، دیدن/بینش، خاستن/خیزش) در فارسی هست که ثنویت ریشه دارند و از یک ریشه نمی‌توان بن ماضی و مضارع را به دست آورد. در واقع صرف کردن این پنج فعل هم قاعده‌مند است و تنها از منظر پیش گفته ناروشمند شمرده می‌شوند. صرف نظر از سه فعل بودن و دیدن و آمدن، ماده‌های مضارع و ماضی افعال فارسی از یک ریشه است. برای یافتن اشتراک در ریشه ناگزیریم به تاریخِ زبان بازگردیم. سرچشمه دوگانگی ماده‌های برآمده از یک ریشه در دو جا نهفته‌است:
دستور زبان‌های ایرانی باستان
قواعد حاکم بر تحول تاریخی اصوات در زبان‌های ایرانی
چنانچه گفته شد، اگر چه برای یافتن ریشه فعل باید به تاریخ زبان بازگشت، با این حال بدون نگاه تاریخی و زبانشناختی هم می‌توان همانندی‌ها و روشمندی را به روشنی دید.
پسوند و روش‌های فعل ساز در زبان فارسی عبارتند از:
فعل‌هایی که با افزودن «یدن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: پریدن (پر)، دویدن (دو)…
فعل‌های که با افزودن «آدن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: افتادن (افت)، ایستادن (ایست)، فرستادن (فرست)، نهادن (نه)…
فعل‌هایی که با افزودن «دن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: کندن (کَن)، آکندن (آکن)، افکندن (افکن)، پراکندن (پراکن)، ستاندن (ستان)، سپاردن (سپار)
فعل‌هایی که با حذف «ن» از ریشه و افزودن «دن» به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: گزیدن (گزین)، زدن (زن)، چیدن (چین)، آفریدن (آفرین)، ریدن (رین)
فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی ریشه (آی) به «و» و افزودن «دن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: ساییدن (سودن)، فرمودن (فرما)، گشودن (گشا)، ستودن (ستا)، سرودن (سرا)، فرسودن (فرسا)، افزودن (افزا)، نمودن (نما)، آزمودن (آزما)، آسودن (آسا)…
فعل‌هایی که با افزودن "تن" به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند: کشتن (کُش)، بافتن (باف)، شکافتن (شکاف)، سریشتن (سریش)، ...
فعل‌هایی که با افزودن "استن" به ریشه/ستاک ساخته می‌شوند" دانستن (دان)، خواهستن/خواستن (خواه)، بایستن (با)، شایستن (شا)، پایستن (پا)، آراستن (آرا)، پیراستن (پیرا)، ویراستن (ویرا)، زیستن (زی) و …
شایان ذکر است که ایدن/آدن/دن/تن همگی یک روش هستند و بنا بر تغییرات آوایی ریشه بکار می‌روند. در گویش‌های مختلف نیز ممکن متفاوت باشد، چنانچه افتادن را در برخی گویش‌ها، افتیدن می‌گویند.
در میان فعل‌هایی که با افزودن «تن» به ریشه ساخته می‌شوند افعالی وجود دارند که با قواعد پیچیده تری ساخته می‌شوند که می‌توان به موارد زیر شاره کرد:
فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ز/س/ش) به «خ» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: سوختن (سوز)، دوختن (دوز)،شناختن (شناس)، فروختن (فروش) و…
فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ب) به «ف» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: رفتن (روب)، یافتن (یاب)، کوفتن (کوب)، خفتن (خواب)، شتافتن (شتاب)، فریفتن (فریب)، آشفتن (آشوب)، سنفتن (سنب)، نهفتن (نهنب)، رفتن (رو)، گفتن (گو)، گرفتن (گیر)، پذیرفتن (پذیر)
فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ر) به «ش» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: انباشتن (انبار)، انگاشتن (انگار)، داشتن (دار)، گذاشتن (گذار)
فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (س) به «ش» و افزودن «تن» به ریشه فعل ساخته می‌شوند: رشتن/ریسیدن (ریس)، لشتن (لیس)،نوشتن (نویس)
فعل‌هایی که با تغییر آوای پایانی (ه) به «س» ساخته و افزودن «تن» به ریشه فعل می‌شوند: خواستن (خواه)، کاستن (کاه)، جستن (جه)، رستن (ره)
برخی فعل‌های روشمند نیز دارای قواعد پیچیده تری هستند، مانند:
فعل‌هایی مانند پیوستن (پیوند)، بستن (بند)
فعل‌هایی مانند نَوَشتن/نوردیدن، گشتن (گردیدن)
نکتهٔ جالب دیگر اینکه برخی از فعل‌ها به چند روش با بن‌های متفاوت ساخته می‌شوند. مانند: گذاشتن/گذاردن، گشتن/گردیدن، کوفتن/کوبیدن، رستن/روییدن، خفتن/خوابیدن، رشتن/ریسیدن، نَوَشتن/نوردیدن و…
بسیاری از فعل‌ها در زبان‌های ایرانی (حتی در برخی از گویش‌های زبان فارسی) با دو روش ماده‌سازی استن و ایدن ساخته شده‌اند. برای نمونه در گویش سبزواری در برخی جمله‌ها «دوید» را «دویست» می‌گویند. یا مثلاً در گیلکی باریدن و ارزیدن را بارستن و ارزستن می‌گویند و نمونه‌های زیاد دیگر.یا مثلا در لری و‌ گویش های آن اکثر افعالی که در فارسی با ایدن ساخته شده اند در لری با استن ساخته میشوند،برای نمونه در لری «خندیدن» را  «خندستن» ،«دویدن» را «دویستن» ،«پریدن» را «پرستن» ، «بریدن» را «برستن» ، «دریدن» را «درستن» و... گفته میشود،و در گفتار عامیانه لری «استن» به «اسن» تبدیل شده برای نمونه «خندستن» به «خندسن» تبدیل میشود