جنگ‌های گالی
نبردها > ۵۴ پیش از میلاد: بازگشت به بریتانیا و نخستین شورش‌ها در گالیا > نخستین نشانه‌های شورش در گالیا

پس از دریافت گروگان‌های بریتانیایی، سزار به گالیا بازگشت و هر لژیون را به اردوگاه زمستانی مربوطه‌اش فرستاد. یک لژیون را به لگاتوس (معادل رومی ژنرال) گایوس فابیوس سپرد تا در حوالی مورین‌ها (در نقشه با عنوان MORINI در شمال گالیا) اتراق زمستانی کند، لژیون دیگری را به لگاتوس کوینتوس سیسرو سپرد که میان نروی‌ها (در نقشه با عنوان NERVII) اردو زد، لژیون سومی را به لگاتوس لوکیوس روسکیوس فاباتوس سپرد تا به میان اسووی‌ها (در نقشه با عنوان ESUVII) برود، لژیون چهارم را به لگاتوس تیتوس لابینوس اعطا کرد تا به میان رمی‌ها و تِرِورها (در نقشه با عنوان TREVERI) برود. سه لژیون هم تحت فرمان مارکوس لیکینیوس کراسوس و لگاتوس لوکیوس موناتیوس پلانکوس و لگاتوس گایوس تربونیوس به میان بلژها رفتند. یک لژیون جدید با پنج کوهورس را هم به سابینوس و کوتا (در نقشه با عنوان Sabino e Cotta) سپرد تا میان ابورون‌ها (EBURONES) بروند؛ قومی که تحت امر آمبیوریکس بودند. تمامی این لژیون‌ها (به استثنای لژیونی که به فاباتوس سپرده بود و در ناحیه‌ای بس امن اردو زده بود) از یکدیگر صد مایل فاصله داشتند.
با این‌حال در گالیا حال و هوای شورش تنفس می‌شد و سرتاسر سرزمین در آشوب بود. نخستین نشانه‌های شورش از پاییز آن سال (پس از پایان جبهه بریتانیا) پدیدار شدند، هنگامی‌که کارنوت‌ها (در نقشه با عنوان CARNUTES) پادشاه دوستدارِ روم به‌نام تاسگتیوس را مقتول ساختند، پادشاهی که سزار او را بر تاج‌وتخت نهاده‌بود و شهامت، تبار، و وفاداری‌اش را می‌ستود. پروکنسول رومی هنگامی‌که از ماجرا باخبر شد، چون از یک شورش سراسری در گالیا بیمناک بود تصمیم گرفت لوکیوس موناکیوس پلانکوس (در نقشه با عنوان Planco) را با لژیونش جهت اتراق زمستانی به آن ناحیه بفرستد (به نقشه نگاه کنید). در این میان، آگاه شد که تک‌تک لژیون‌ها به اردوگاه‌های زمستانی مربوط به خود رسیده‌اند و کار استحکامات و سنگربندی به پایان رسیده‌است.
پانزده روز بعد از آنکه هر یک از لژیون‌ها در اردوگاه‌های زمستانی مربوط به خودشان جای گرفتند، ناگهان شورشی در بین ابورون‌ها رخ داد که توسط آمبیوریکس و کاتوولکوس هدایت می‌شد. نیروهای رومی در حالی‌که مشغول جمع‌آوری چوب در خارج از اردوگاه بودند مورد یورش واقع شدند، و اردوگاه لگاتوس سابینوس و لگاتوس کوتا تماماً محاصره شد. (محل استقرار اردوگاه سابینوس و کوتا در نقشه با عنوان Sabino e Cotta نمایانده‌شده‌است)
«گایوس آرپینیوس [...] و کوینتوس یونیوس [...] به جانب آمبیوریکس فرستاده‌شدند تا با او مذاکره کنند. آمبیوریکس در برابر آنان چنین سخن گفت: اقرار می‌کند که بسیار به سزار مدیون است، چراکه با مداخلهٔ او بوده‌است که از پرداخت خراج معمول به قوم همسایه یعنی آتواتوک‌ها خلاص شده‌است، و نیز سزار هم پسر او و هم برادرزاده‌اش را ــ که او آنان را به عنوان گروگان فرستاده امّا آتواتوک‌ها آنان را در غل‌وزنجیر کردند ــ آزاد ساخته‌است. اما اینکه اردوگاه رومیان را تحت محاصره گرفته‌است، به ابتکار خود او (آمبیوریکس) نبوده بلکه مردمش او را بدین‌کار وادار ساخته‌اند [...] چراکه او آنقدر کم‌تجربه نیست که برای پیروز شدن بر مردم روم روی ارتش ضعیف خود حساب کند. بلکه حقیقت این است در سرتاسر گالیا یک توطئه مشترک برقرار است: این روز از پیش تعیین‌شده بود تا به تمامی اردوگاه‌های زمستانی سزار حمله ببرند چرا که [در این شرایط] یک لژیون نمی‌توانست به کمک لژیون دیگر بیاید. [...] اما اکنون او باید مهربانی‌های سزار نسبت‌به خودش را جبران کند؛ برای همین به تیتوریوس [سابینوس] هشدار می‌داد و او را التماس می‌کرد که فکری به حال امنیت خود و لژیون‌هایش بکند چراکه به تازگی توده انبوهی از ژرمن‌ها از رود راین گذشته و ظرف دو روز بدین‌جا خواهند رسید. پس بر رومیان واجب است پیش از آنکه همسایگانشان متوجه شوند [سریعاً] سربازان [ــِـ لژیونِ سابینوس و کوتا] را از اردوگاه زمستانی خارج کرده و آنان را یا به‌سوی لژیونِ سیسرو هدایت کنند یا به‌سوی لژیونِ لابینوس. [...] او (آمبیوریکس) قول داد و سوگند خورد که مسیر حرکت امنی در قلمرو خود [برای خروج این لژیون از اردوگاه زمستانی‌اش] در اختیار آنان بگذارد. [در پایان آمبیوریکس گفت که] اگر او این کار را انجام دهد، در حقیقت هم به سود مردم خود عمل کرده‌است ــ چرا که از شر اردوگاه رومی راحت می‌شدند ــ و هم خدماتی که سزار به او کرده را جبران کرده‌است. آمبیوریکس وقتی این‌ها را گفت، دور شد.»
اما هنگامی‌که لژیونِ کوتا و سابینوس از اردوگاه خارج شد و خود را در وسط یک دشت جنگلی یافت، ارتش ابورون‌ها به آنان یورش آورد و تقریباً جمیع آن لژیون و پنج کوهورس ــ به همراه خودِ کوتا و سابینوس ــ را نابود کرد. تنها عده کمی از رومیانِ باقی‌مانده موفق شدند به اردوگاه لژیون دیگر (که تحت امر لابینوس بود) برسند و حادثه را به اطلاع وی برساند.
آمبیوریکس که از این پیروزی سرمست بود، فوراً به جانب آتواتوک‌های همسایه حرکت می‌کند و خبر پیروزی اخیرش را به آنان می‌دهد و آنان را تحریک و تشجیع می‌کند. روز بعد به سراغ نروی‌ها می‌رود و جانانه از آنان می‌خواهد که «این فرصت طلایی برای اخراج رومیان» را از دست ندهند چرا که او دو تن از لگاتوس‌های سزار (کوتا و سابینوس) را به‌همراه بخش اعظم آن لژیون نابود کرده‌است، و از این‌رو چندان سخت نیست که همین بلا را بر سر لژیون سیسرو هم بیاورند. با این سخنرانی، او به سهولت موافقت و پشتیبانی نروی‌ها را به‌دست آورد.
«آمبیوریکس فرستادگانی به‌جانب کنترون‌ها، گرودی‌ها، لواک‌ها، پلموکسی‌ها و گیدون‌ها ــ که تماماً تحت امر آن‌ها هستند ــ می‌فرستد و بزرگ‌ترین اسکادران ممکن را گرد می‌آورند و غیرمنتظره بر سر اردوگاه زمستانی سیسرو می‌ریزند، [سیسرویی] که هنوز خبر قتل تیتوریوس [سابینوس] به او گزارش نشده‌است. همان بلای مشابه ــ که اجتناب‌ناپذیر بود ــ بر سر او (سیسرو) هم آمد: برخی سربازان که برای جمع‌آوری چوب جهت ساخت استحکامات به داخل جنگل‌ها رفته‌بودند، ناگهان با رسیدن سواره [ی دشمن] متوقف شدند. ابورون‌ها، نروی‌ها، آتواتوک‌ها و تمامی متحدان و مطیعان‌شان که با نیرویی سنگین اینان را محاصره کرده‌بودند شروع می‌کنند به یورش بردن به این لژیون. [...] در آن روز نیروهای ما به‌سختی مقاومت کردند چراکه دشمن تمامی امید خود را روی سرعت‌عمل گذاشته‌بود و در صورت تحصیل این پیروزی، می‌پنداشت که برای همیشه ظفرمند خواهد بود. فوراً نامه‌هایی از جانب سیسرو برای سزار فرستاده شدند و [به کسی‌که این نامه‌ها را به سزار می‌رساند] جوایز بزرگی وعده دادند. جاده‌ها بسته‌بودند، و حاملان این نامه‌ها توقیف شدند. [...] روز بعد که دشمنان نیروهایی پُرشمارتر گردآورده‌بودند، به محاصره ادامه می‌دهند و خندق [ــِــ رومیان] را پُر می‌کنند. [...] کار شبانگاهی بی‌وقفه ادامه دارد؛ نه برای بیماران و نه برای مجروحین هیچ‌گونه امکان استراحتی وجود ندارد. هر چیزی که برای [مقاومت در برابر] محاصرهٔ روز بعد ضروری باشد، در شبانگاه آماده می‌شود. [...] خود سیسرو که وضع جسمانی بسیار وخیمی دارد، حتّی در شب‌هنگام نیز به خود استراحت نداد، به‌حدی که بر اثر حرکت خودجوش سربازان و اصرار آنان ناچار شد استراحتی بکند.»
با گذشت زمان که محاصره سنگین‌تر و خشن‌تر می‌شد و به‌خصوص چون بخش اعظم سربازان مجروح شده و مسئلهٔ کاهش تعداد مدافعان پدیدار شده‌بود، رومیانِ محاصره‌شده نامه‌ها و پیک‌های هرچه بیشتری به‌جانب سزار می‌فرستادند که بخشی از این پیک‌ها دستگیر شده و جلوی چشم رومیان شکنجه و مقتول شدند. در داخل اردوگاه رومیان یک فرد گالیاییِ والاتبار از قبیله نروی‌ها حضور داشت که نامش ورتیکو بود و از ابتدای محاصرهٔ اردوگاه به سیسرو پناه برده‌بود و وفاداری بسیاری به او نشان داده‌بود. او یکی از بردگان خود را با وعده آزادی و پاداش فراوان متقاعد می‌کند که نامه‌های سیسرو را به قیصر برساند. این بَرده هم نامه‌ها را در زوبین خود جای‌داد و چون خودش یک گالیایی در میان گالیایی‌ها بود موفق شد بی‌آنکه سوءظن دشمن را برانگیزد، نامه‌ها را تحویل قیصر بدهد؛ بنابراین سزار از آنچه بر سر سیسرو و لژیون او افتاده بود، مطلع شد.
وقتی قیصر نامه‌ها را تقریباً در یازدهمین ساعت روز دریافت کرد، فوراً پیکی به کراسوس که میان بلواک‌ها بود و از او بیست و پنج مایل فاصله داشت می‌فرستد و به او فرمان می‌دهد در نیمه‌شب لژیون را از اردوگاه بیرون ببَرد و فوراً به او ملحق شود. نامه دیگری به گایوس فابیوس می‌زند تا لژیونش را به قلمرو آتربات‌ها ببَرد. نامه دیگری هم به تیتوس لابینوس می‌زند و از او می‌خواهد که با لژیونش به قلمرو نروی‌ها برود و خودش هم از اردوگاه‌های زمستانی نزدیکش حدود چهارصد سواره برداشت کرد.
هنگامی‌که در حدود ساعت سه سزار بواسطه پیشاهنگان از رسیدن کراسوس مطمئن شد در همان روز بیست مایل طی کرد. او کراسوس را به فرماندهی شهر ساماروبریوا (محتملاً آمین امروزی) گماشت و یک لژیون به او داد. گایوس فابیوس هم با سزار به راه افتاد. امّا تیتوس لابینوس که از مرگ سابینوس و قتل‌عام آن پنج کوهورس مطلع شده‌بود و نیز تِرِورها را در حوالی خود می‌دید، بیم آن را داشت که اگر اردوگاه را ترک کند، اینکار در چشم دشمن همچون یک فرار جلوه‌گر شود و نتواند در برابر حمله دشمن ایستادگی کند، به‌خصوص که می‌دانست دشمن بر اثر پیروزی اخیرش بر لژیون کوتا و سابینوس، بادی به دماغش افتاده‌است. پس ضمن نامه‌ای برای قیصر توضیح می‌دهد که اگر لژیون را از اردوگاه خارج کند، چه مخاطراتی در انتظارش خواهد بود، و او را آگاه می‌کند که سواره‌نظام و پیاده‌نظام تِرِورها (دشمن) تنها در سه مایلی اردوگاه او موضع گرفته‌اند.
«سزار این پیشنهاد را پذیرفت و با نومیدی تعداد لژیون‌ها را از سه (کراسوس، فابیوس و لابینوس) به دو (کراسوس و فابیوس) کاهش داد. [...] و با سرعت زیاد به قلمرو نروی‌ها رسید. [...] اکنون یکی از سواران گالیایی را با جوایز فراوان قانع می‌کند که نامه‌ای را به سیسرو (که در اردوگاهش تحت محاصره بود) برساند. او نامه را به الفبای یونانی نگاشت تا اگر [این نامه] توقیف شد، شگردهای ما توسط دشمن برملا نشوند. قیصر به او (سوار گالیایی) سفارش کرد که اگر هم نتوانست [به اردوگاه سیسرو] برسد، نامه را با تسمه به یک زوبین ببندد و به استحکامات اردوگاه پرتاب کند. [قیصر] در نامه نوشته‌بود که با لژیون‌ها حرکت کرده‌است و به‌سرعت بدانجا (اردوگاه سیسرو) خواهد رسید، و او [سیسرو] را تشویق کرد روحیه دلاوری باستانی‌اش را همچنان حفظ کند. سوار گالیایی که از مخاطرات بیم داشت، زوبین خود [که نامه سزار بدان بسته شده‌بود] را همان‌طور که به او سفارش شده‌بود [به داخل اردوگاه] پرتاب کرد. این [زوبینِ حاوی نامه] بر حسب تصادف به درون برج نگهبانی می‌افتد و تا دو روز توسط سربازان ما دیده نمی‌شود؛ در سومین روز یک سرباز آنرا می‌بیند، آنرا برداشته و برای سیسرو می‌بَرد. وی (سیسرو) آن را در مجمع سربازان قرائت می‌کند و شادی و هیاهویی فراوان همه را در برمی‌گیرد. سپس از فاصله‌ای دور، دود آتش دیده‌می‌شود و این واقعه هرگونه شک در مورد رسیدن لژیون‌ها [ی سزار] را از بین می‌برد.»
اما گالیایی‌ها بواسطه پیشاهنگان خود از ماجرا مطلع می‌شوند و به‌سوی قیصر به‌راه می‌افتند. این نیروها تقریباً مشتمل‌بر ۶۰ هزار نفر بودند. سیسرو به‌لطف ورتیکو (که پیشتر از او نامبرده شد) یک گالیایی را پیدا می‌کند که نامه‌هایی را به قیصر برساند. او در نامه به قیصر هشدار می‌دهد که دشمن محاصره اردوگاه او (سیسرو) را رها کرده اما در عوض تمامی نیروی خود را متوجه تو نموده‌است. سزار هم نامه را دریافت کرده و سربازانش را از محتوای آن مطلع می‌کند و از آنان می‌خواهد دلاور باشند. صبح روز بعد قیصر اردوگاه خود را تغییر داده و حدود چهار مایل حرکت می‌کند و از آن‌سوی دشت و جویبار، نیروهای دشمن را دید می‌زند. اوضاع و شرایط چنان بود که قیصر تشخیص داد جنگیدن در چنان مکان نامناسبی آن‌هم با ارتشی کوچک بسیار خطرناک است. او وقتی دانست که سیسرو از محاصره خلاص شده‌است، با آرامش پنداشت که لازم است سرعت خود را کم کنند. او در آن‌سوی دشت و در نقطه‌ای که مناسب‌تر می‌نمود اردوگاهش را بر پا کرد، اردوگاهی که فی‌نفسه برای هفت‌هزار نفر کوچک می‌نمود و حتّی راه‌ها را باریک‌تر هم کرد تا حداکثر تحقیر دشمن را برانگیزد. او سپس پیشاهنگانی را به هر سوی فرستاد تا مناسب‌ترین راه برای گذر از دشت را پیدا کنند.
در آن روز زد و خوردی جزئی میان سواره نظام دو طرف در نزدیکی جویبار مزبور رخ داد و هر دو ارتش در مواضع خود جای‌گرفتند. گالیایی‌ها در انتظار نیروهای بزرگتری بودند که هنوز فرا نرسیده‌بودند. قیصر با خود پنداشت که اگر بر حسب تصادف و با تظاهر به ترسویی بتواند دشمن را به‌سوی اردوگاه کوچک خود بکشاند آنگاه با او روبروی اردوگاه خواهد جنگید و مجبور نخواهد بود از دشت و جویبار مزبور گذر کند؛ در غیر اینصورت باید در آنسوی دشت و جویبار با دشمن می‌جنگید. صبح روز بعد سواره‌نظام دشمن به اردوگاه قیصر نزدیک می‌شود و با سواره‌نظام او به نبرد می‌پردازد. قیصر به سوارانش دستور می‌دهد عامدانه عقب‌نشینی کنند و به اردوگاه بازگردند، همزمان امر می‌کند که اردوگاه با یک خاکریز بلندتر در همه جهات مستحکم شود و دروازه‌ها را ببندند، و در انجام این کارها سربازان خودی حداکثر دستپاچگی را از خود بروز دهند و تظاهر به ترسیدن کنند.
گالیایی‌ها که بر اثر این عقب‌نشینی رومیان تحریک (جوگیر) شده‌بودند، از جویبار گذشته و تا اردوگاه قیصر رومیان را تعقیب کردند و نیروهایشان را در موضعی نامناسب قرار دادند. در حالی‌که رومیان حتّی از دیوارهای اردوگاه خودشان هم عقب‌نشینی می‌کردند، گالیایی‌ها از هر سو بارانی از پرتابه‌ها و نیزه‌ها به داخل اردوگاه ریختند. آنان به تمسخر دروازه‌های بستهٔ اردوگاه که با یک ردیف علف ــ جهت تزئین ــ پوشانده شده‌بودند پرداختند و سپس بعضی‌شان به ویران کردنِ استحکامات با دست‌ها و برخی هم به پُر کردن خندق‌ها مشغول شدند. در این‌حال سزار از تمامی دروازه‌های اردوگاه پاتک زده و سواره‌نظام خود را به جان آنان می‌اندازد و آنان را به فرار وامی‌دارد، به‌حدی که از دشمنان کسی مطلقاً برای جنگیدن مقاومت نکرد و بخش زیادی از آنان کشته شده و همگی خلع‌سلاح شدند.
اما پروکنسول رومی به‌خاطر وجود جنگل و جویبار بر سر راهش، ترجیح داد آنان را تعقیب نکند. او در همین روز به اردوگاه سیسرو رسید. وقتی لژیونِ آنجا در برابر او به‌صف ایستاد مشاهده کرد که حتّی یک نفر از هر ده سرباز هم بدون جراحت نیست، و پی برد که لژیونِ سیسرو با چه مخاطرات و با چه شهامتی امور را مدیریت کرده‌است. قیصر، سیسرو و لژیون او را به‌خاطر شایستگی‌شان مورد تحسین قرار داد و اسرا نیز او را از سرنوشت سابینوس و کوتا آگاه کردند و او چنان غمگین شد که به‌گفتهٔ سوئتونیوس:
ut audita clade Tituriana barbam capillumque summiserit nec ante dempserit quam vindicasset
پس چون او را خبر آوردند از فاجعه‌ای که بر تیتوریوس سابینوس آمد، ریش و موی گذاشت و تا کین ایشان را نستانید، برنداشتش.
اما پیش از اینکه زمستان به پایان برسد، لگاتوس تیتوس لابینوس بار دیگر از سوی تِرِورها (در نقشه با عنوان TREVERI) به رهبری ایندوتیوماروس مورد هجوم واقع شد. با این حال اقبال و توانمندی به لابینوس اجازه دادند که دشمنی بس پُرشمارتر از خود را در هم بکوبد و رهبر آنان را مقتول سازد:
«لابینوس در اردوگاهی که هم با مواضع جغرافیایی و هم با توانمندی [ــِــ سربازان] بسیار تحت حفاظت بود، باقی‌مانده‌بود. [...] در این میان ایندوتیوماروس تقریباً هر روزه با تمامی سواره‌نظامش در حوالی اردوگاه او (لابینوس) گشت می‌زد تا هم مواضع اردوگاه را بشناسد و هم باب گفت‌وگو را باز کند یا [رومیان را] بترساند. سواره‌نظام [ــِـ دشمن] زوبین‌هایی به داخل استحکامات می‌انداخت. لابینوس افراد خود را در درون استحکامات نگه‌می‌داشت و به هر وسیله می‌کوشید [به تِرِورها] القا کند که می‌ترسد. در حالی که ایندوتیوماروس روز به روز با حداکثر تحقیر به اردوگاه نزدیک می‌شد، [لابینوس] تنها در یک شب سواره‌نظامی از کل شهرهای همسایه فراهم آورد [...] و آنان را به دقت در اردوگاه مخفی ساخت. [...] در این میان ایندوتیوماروس بر طبق عادت هر روزه‌اش به اردوگاه نزدیک می‌شد و بخش اعظم روز را در آنجا به‌سر برد؛ سواره‌نظام [ــِـ دشمن] زوبین‌هایی پرتاب کردند و با لحنی گستاخانه نیروهای ما را به نبرد فراخواندند. پاسخی از سوی نیروهای ما داده نشد و [تِرِورها] وقتی موقع را مناسب تشخیص دادند، حوالی غروب از هم جدا شدند. ناگهان لابینوس تمامی سواره‌نظامش را از دو دروازه بیرون می‌فرستد و دستور می‌دهد که وقتی دشمن را هراسان ساختند و فراری‌اش دادند، همگی فقط به دنبال ایندوتیوماروس بگردند، و هیچ سربازی حق ندارد کسی دیگر را زخمی بکند مگر اینکه اول او (ایندوتیوماروس) کشته شود، چرا که نمی‌خواست وقتی [رومیان] در حال تعقیب دیگران هستند، ایندوتیوماروس از فرصت استفاده کرده و فرار کند، و جایزه بزرگی هم برای سر او تعیین کرد. [...] بخت و اقبال نقشه این مرد (لابینوس) را تأیید می‌کند: در حالی که تمامی [سربازان] ایندوتیوماروس را هدف گرفته‌بودند، او را در نقطه کم‌عمقی از رود یافته، مقتولش ساخته، و سرش را به اردوگاه بردند. سپس سواره‌نظام [به همان میدان نبرد] بازگشته و به تعقیب و کشتار هر کسی که می‌توانست پرداخت. وقتی نیروهای ابورون‌ها و نروی‌ها ــ که گردهم آمده‌بودند ــ از این واقعه آگاه شدند، تماماً از یکدیگر متفرق شدند و اندکی بعد از این [ماجرا]، سزار توانست گالیا را رام‌تر نگه دارد.»