آبله
تاریخچه > ریشه کنی

اولین اشاره واضح به تلقیح آبله توسط نویسنده چینی Wan Quan (1499-1582) در Dòuzhěn xīnfǎ (痘疹心法) منتشر شده در سال ۱۵۴۹، با اولین اشارات از این عمل در چین در طول قرن ۱۰ انجام شد. در چین، پوسته‌های آبله پودری بینی افراد سالم را منفجر کردند. پس از آن افراد به یک مورد خفیف از این بیماری مبتلا می‌شدند و از آن به بعد در برابر آن مصون بودند. این تکنیک نرخ مرگ و میر ۰٫۵–۲٫۰٪ داشت، اما این میزان به‌طور قابل توجهی کمتر از میزان مرگ و میر ۲۰–۳۰٪ خود بیماری بود. دو گزارش در مورد عمل چینی تلقیح توسط انجمن سلطنتی لندن در سال ۱۷۰۰ دریافت شد. یکی توسط دکتر مارتین لیستر که گزارشی توسط یکی از کارمندان شرکت هند شرقی مستقر در چین و دیگری توسط کلوپتون هاورز دریافت کرد. ولتر (۱۷۴۲) گزارش می‌دهد که چینی‌ها در این صد سال تلقیح آبله را انجام داده‌اند. بانو مری وورتلی مونتاگو، که بعداً آن را در بریتانیا معرفی کرد، در ترکیه شاهد تنوع بود.
اشاره اولیه به احتمال ریشه‌کنی آبله با اشاره به کار جانی مفاهیم، یک تلقیح خودآموخته از شتلند، اسکاتلند بود. ایده‌ها در درمان افراد حداقل از اواخر دهه ۱۷۸۰ از طریق روشی که توسط خودش ابداع شده بود، با وجود نداشتن سابقه پزشکی رسمی، موفقیت‌آمیز بود. روش او شامل قرار دادن چرک آبله در معرض دود زغال‌سنگ نارس، دفن آن در زمین با کافور تا ۸ سال، و سپس وارد کردن ماده به پوست فرد با استفاده از چاقو و پوشاندن محل برش با برگ کلم بود. او شهرت داشت که حتی یک بیمار را از دست نداده است. آرتور ادمونستون، در نوشته‌هایی در مورد تکنیک مفاهیم که در سال ۱۸۰۹ منتشر شد، اظهار داشت: «اگر هر تمرین‌کننده‌ای به اندازه او در این بیماری موفق بود، ممکن بود آبله کوچک از روی زمین بیرون رانده شود، بدون اینکه به بدن آسیب برساند. نظام، یا ترک هر گونه شک و شبهه در حقیقت».
پزشک انگلیسی ادوارد جنر در سال ۱۷۹۶ کارایی آبله گاوی را برای محافظت از انسان در برابر آبله نشان داد و پس از آن تلاش‌های مختلفی برای از بین بردن آبله در مقیاس منطقه ای انجام شد. در روسیه در سال ۱۷۹۶، اولین کودکی که این درمان را دریافت کرد، توسط کاترین کبیر به نام «واکسینوف» اعطا شد و با هزینه ملت آموزش دید.
معرفی واکسن به دنیای جدید در ترینیتی، نیوفاندلند در سال ۱۸۰۰ توسط دکتر جان کلینچ، دوست دوران کودکی و همکار پزشکی جنر انجام شد. در اوایل سال ۱۸۰۳، تاج اسپانیا اکسپدیشن Balmis را برای انتقال واکسن به مستعمرات اسپانیایی در قاره آمریکا و فیلیپین ترتیب داد و برنامه‌های واکسیناسیون انبوه را در آنجا ایجاد کرد. کنگره ایالات متحده قانون واکسن سال ۱۸۱۳ را تصویب کرد تا اطمینان حاصل شود که واکسن ایمن آبله در دسترس عموم مردم آمریکا باشد. در حدود سال ۱۸۱۷، یک برنامه واکسیناسیون دولتی قوی در هند شرقی هلند وجود داشت.
در ۲۶ اوت ۱۸۰۷، باواریا اولین کشور در جهان بود که واکسیناسیون اجباری را معرفی کرد. بادن در سال ۱۸۰۹، پروس در سال ۱۸۱۵، وورتمبرگ در سال ۱۸۱۸، سوئد در سال ۱۸۱۶ و امپراتوری آلمان در سال ۱۸۷۴ از طریق قانون واکسیناسیون رایش دنبال شدند. در سوئد لوتری، روحانیت پروتستان نقش پیشگامی در واکسیناسیون داوطلبانه آبله در اوایل سال ۱۸۰۰ ایفا کرد. اولین واکسیناسیون در سال ۱۸۰۱ در لیختن اشتاین انجام شد و از سال ۱۸۱۲ واکسیناسیون اجباری شد.
در هند بریتانیا، برنامه ای برای انتشار واکسیناسیون آبله، از طریق واکسیناتورهای هندی، تحت نظارت مقامات اروپایی راه اندازی شد. با این وجود، تلاش‌های بریتانیایی برای واکسیناسیون در هند، و به‌ویژه در برمه، به دلیل ترجیح بومی‌ها برای تلقیح و بی‌اعتمادی به واکسیناسیون، علی‌رغم قوانین سخت‌گیرانه، بهبود کارایی محلی واکسن و نگهدارنده واکسن، و تلاش‌های آموزشی با مشکل مواجه شد. در سال ۱۸۳۲، دولت فدرال ایالات متحده یک برنامه واکسیناسیون آبله را برای بومیان آمریکایی ایجاد کرد. در سال ۱۸۴۲، انگلستان تلقیح را ممنوع کرد و بعداً به واکسیناسیون اجباری تبدیل شد. دولت بریتانیا واکسیناسیون اجباری آبله را با قانون پارلمان در سال ۱۸۵۳ معرفی کرد.
در ایالات متحده، از ۱۸۴۳ تا ۱۸۵۵، ابتدا ماساچوست و سپس سایر ایالت‌ها نیاز به واکسیناسیون آبله داشتند. اگرچه برخی از این اقدامات بدشان می‌آمد، تلاش‌های هماهنگ علیه آبله ادامه یافت و این بیماری در کشورهای ثروتمند رو به کاهش بود. در اروپای شمالی تعدادی از کشورها تا سال ۱۹۰۰ آبله را از بین بردند و تا سال ۱۹۱۴، میزان بروز آن در اکثر کشورهای صنعتی به سطوح نسبتاً پایینی کاهش یافت.
واکسیناسیون در کشورهای صنعتی به عنوان محافظت در برابر معرفی مجدد تا اواسط تا اواخر دهه ۱۹۷۰ ادامه یافت. استرالیا و نیوزلند دو استثنای قابل توجه هستند. آبله بومی را تجربه نکرد و هرگز به‌طور گسترده واکسینه نشد، در عوض به محافظت از راه دور و قرنطینه‌های سخت اتکا داشت. اولین تلاش در سراسر نیمکره برای ریشه کنی آبله در سال ۱۹۵۰ توسط سازمان بهداشت پان آمریکا انجام شد. این کمپین در از بین بردن آبله از همه کشورهای قاره آمریکا به جز آرژانتین، برزیل، کلمبیا و اکوادور موفق بود. در سال ۱۹۵۸، پروفسور ویکتور ژدانوف، معاون وزیر بهداشت اتحاد جماهیر شوروی، از مجمع جهانی بهداشت خواست تا یک ابتکار جهانی برای ریشه کنی آبله انجام دهد. پیشنهاد (قطعنامه WHA11.54) در سال ۱۹۵۹ پذیرفته شد. در این مرحله، سالانه ۲ میلیون نفر بر اثر آبله جان خود را از دست می‌دادند. به‌طور کلی، پیشرفت به سمت ریشه کنی ناامیدکننده بود، به ویژه در آفریقا و در شبه قاره هند. در سال ۱۹۶۶ یک تیم بین‌المللی، واحد ریشه کنی آبله، تحت رهبری یک آمریکایی به نام دونالد هندرسون تشکیل شد. در سال ۱۹۶۷، سازمان بهداشت جهانی با کمک ۲٫۴ میلیون دلاری سالانه به این تلاش، ریشه‌کنی جهانی آبله را تشدید کرد و روش جدید نظارت بر بیماری را که توسط اپیدمیولوژیست چک، کارل راشکا ترویج می‌شد، اتخاذ کرد.
در اوایل دهه ۱۹۵۰، هر سال حدود ۵۰ میلیون مورد آبله در جهان رخ می‌داد. برای ریشه کن کردن آبله، باید با جداسازی موارد و واکسیناسیون همه کسانی که در نزدیکی آن زندگی می‌کردند، از انتشار هر شیوع جلوگیری کرد. این فرایند به عنوان «واکسیناسیون حلقه» شناخته می‌شود. کلید این استراتژی، نظارت بر موارد در یک جامعه (معروف به نظارت) و مهار بود.
مشکل اولیه تیم WHO گزارش ناکافی موارد آبله بود، زیرا بسیاری از موارد مورد توجه مقامات قرار نگرفت. این واقعیت که انسان تنها مخزن عفونت آبله است و ناقلین وجود نداشت نقش مهمی در ریشه کنی آبله داشت. WHO شبکه ای از مشاوران را ایجاد کرد که به کشورها در راه اندازی فعالیت‌های نظارت و مهار کمک می‌کردند. در اوایل، اهدای واکسن عمدتاً توسط اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده ارائه شد، اما تا سال ۱۹۷۳، بیش از ۸۰ درصد از کل واکسن در کشورهای در حال توسعه تولید شد. اتحاد جماهیر شوروی بین سالهای ۱۹۵۸ و ۱۹۷۹ یک و نیم میلیارد دوز و همچنین کادر پزشکی ارائه کرد.
آخرین شیوع عمده آبله در اروپا در سال ۱۹۷۲ در یوگسلاوی بود، پس از بازگشت زائری از کوزوو از خاورمیانه، جایی که به این ویروس مبتلا شده بود. این اپیدمی ۱۷۵ نفر را مبتلا کرد که باعث مرگ ۳۵ نفر شد. مقامات حکومت نظامی اعلام کردند، قرنطینه را به اجرا گذاشتند و با کمک سازمان جهانی بهداشت واکسیناسیون مجدد جمعیت را به‌طور گسترده انجام دادند. در عرض دو ماه، شیوع بیماری تمام شد. قبل از این، یک شیوع آبله در ماه مه تا ژوئیه ۱۹۶۳ در استکهلم، سوئد وجود داشت که توسط یک ملوان سوئدی از شرق دور آورده شد. این با اقدامات قرنطینه و واکسیناسیون جمعیت محلی حل شده بود.
تا پایان سال ۱۹۷۵، آبله فقط در شاخ آفریقا ادامه داشت. در اتیوپی و سومالی که جاده‌های کمی وجود داشت، شرایط بسیار دشوار بود. جنگ داخلی، قحطی و پناهندگان این کار را دشوارتر کرد. یک برنامه نظارت فشرده و مهار و واکسیناسیون در اوایل و اواسط سال ۱۹۷۷ در این کشورها تحت هدایت میکروبیولوژیست استرالیایی فرانک فنر انجام شد. همان‌طور که کمپین به هدف خود نزدیک می‌شد، فنر و تیمش نقش مهمی در تأیید ریشه‌کنی بازی کردند. آخرین مورد طبیعی آبله بومی (واریولا مینور) در علی مائو معلین، آشپز بیمارستانی در مرکا، سومالی، در ۲۶ اکتبر ۱۹۷۷ تشخیص داده شد. آخرین مورد طبیعی مرگبارتر واریولا ماژور در اکتبر ۱۹۷۵ در یک دختر سه ساله بنگلادشی به نام رحیما بانو شناسایی شد.
ریشه‌کنی جهانی آبله بر اساس فعالیت‌های راستی‌آزمایی شدید، توسط کمیسیونی از دانشمندان برجسته در ۹ دسامبر ۱۹۷۹ تأیید شد و متعاقباً توسط مجمع جهانی بهداشت در ۸ مه ۱۹۸۰ تأیید شد. در دو جمله اول قطعنامه آمده است:
با در نظر گرفتن توسعه و نتایج برنامه جهانی ریشه‌کنی آبله که در سال ۱۹۵۸ توسط WHO آغاز شد و از سال ۱۹۶۷ تشدید شد… رسماً اعلام می‌کند که جهان و مردم آن از آبله که ویرانگرترین بیماری بود و به شکل همه‌گیر در بسیاری از کشورها شیوع پیدا کرد، رهایی یافته‌اند. از قدیم الایام، مرگ، نابینایی و بدشکلی را در پی خود به جای گذاشته است و تنها یک دهه پیش در آفریقا، آسیا و آمریکای جنوبی بیداد می‌کرد.