دریاچه ساوه
شواهد تاریخی

زکریای قزوینی در آثارالبلاد و اخبارالعباد چنین نوشته که: «در زمان‌های قدیم دریاچه‌ای نزدیک ساوه بود که مقارن ولادت حضرت رسول اکرم خشکیده و به زمین زراعتی تبدیل گشته‌است» علامه مجلسی در جلاء العیون از دریاچه ساوه (نزدیک کاشان) سخن گفته‌است. همچنین در دیگر کتاب‌های تاریخ مانند «حبیب‌السیر» تألیف خواندمیر و روضةالصفا تألیف «میرخواند» از آن سخن رفته‌است.
در این بخش چند سند کهن تاریخی دربارهٔ وجود دریاچه‌ای در منطقه ساوه پیش از اسلام آورده می‌شود. نخستین سند «نامه مینوی اوستا» است. در زامیادیشت، کرده ۹، بند ۶۷، از دریاچه «زرنومئی‌تی» یا زرنومیتی (زرمند زرند زرّین) سخن رفته‌است. در بندهش، فصل ۲۲، بند ۶، به همین دریاچه، با عنوان دریاچه زرینمند در منطقه همدان (و ساوه) اشاره شده‌است. دریاچه رزّینمند در فردگرد ۲۲ بندهش، همراه با دریاچه چیچست و چند دریاچه دیگر یاد شده‌است. یسنا، ج ۲، ص ۱۴۸. یکی از این دریاچه‌ها دریاچه خسرو یا کیخسرو است. در فصل ۲۲ بندهش، بند ۸ آمده «دریاچه هوسرو (خسرو) در پنجاه فرسنگی دریاچه چیچست واقع است». و در زامیاد پشت، بند ۵۶ و بند ۵، اول به کیخسرو و بعد به دریاچه خسرو درود فرستاده شده‌است.
بنابر آنچه که از مطالب اوستا نقل شد، وجود دریایی در مناطق همدان و ساوه در حدود سه هزار سال قبل (تقریباً ۱۵۰۰ سال قبل از تولد پیامبر اسلام) استفاده می‌شود. همچنین دور نیست که امروزه منطقه زرند ساوه، نام خود را وامدار نام دریای زرنومئی‌تی یا زرینمند مندرج در اوستا باشد. حتی ارتباط لغوی کلمه «ساوه» که در فرهنگ‌های مختلف مانند لغت فرس، سرمه سلیمانی و اوحدالدین عبدالله کازرونی، برهان قاطع، و آنندراج به معنای خرده ریزه طلا و زر آمده با نام زرینمند و زرنومیتی بعید نمی‌نماید.
شاهد دیگر بر این موضوع این است که رودی که از کوهستان مرکزیب (راسمند و کزاز) در دشت ساوه و آوه روان می‌شود، همین «قره‌چای» یا «قره‌سو» ی کنونی است که نام دیگر و کهن آن زرّین‌رود است. زرّین‌رود یا رودخانه زرینه از کوه‌های جنوب غربی (رشته‌های شرقی کوهستان الوند) سرازیر شده، پس از پیوستن به رودخانه مزدقان، از کوه‌های شمال غربی ساوه (رشته‌های شرقی کوهستان خرقان) در شیبگاه دشت ساوه به سوی کویر قم رفته به دریاچه حوض سلطان می‌ریزد. این زرّین رود، در میان مردم قدیم هم سابقه طولانی داشته‌است. روایات مختلفی دربارهٔ آن نقل شده‌است. از جمله اینکه بنای سدّ قدیمی ساوه بر روی زرین‌رود کهن را به شاهپور ذوالاکتاف نسبت داده‌اند.
یک سند مهم و ارزشمند دیگر که بر وجود دریاچه ساوه در روزگار اشکانیان دلالت می‌کند، کتاب «تاریخ قم» تألیف حسن بن محمد قمی در سال ۳۷۸ ق است. وی این کتاب را برای صاحب بن عبّاد وزیر تألیف کرده‌است. اهمیت «تاریخ قم» در این است که حسن بن محمد قمی در تألیف آن از منابع قدیمی‌تری استفاده کرده که هیچ‌کدام از آن‌ها تا امروز بر جای نمانده یا در دسترس نیستند. از جمله منابع او کتاب تاریخ همدان ابو علی کاتب همدانی، تاریخ اصفهان حمزه اصفهانی، تاریخ برقی و کتاب ری کهن است که او مطالب آن‌ها را به همان شکل نقل کرده‌است.
روایت «قمی» در آن کتاب دربارهٔ آوه و ساوه:
«گویند بیب بن جوزدرز (گیوبن‌گودرز) آبه را به ناحیت ساوه بنا کرده‌است… از بعضی از متقدمان حکایت است که آبه دریائکی بوده‌است، یکی از پادشاهان عجم که اتفاقاً بر آن بگذشت در جوانب آن صید کردن خوش یافت، بفرمود تا آن آب را گشادند و کوشکی بدان موضع بنا کردند، و به بالای آن برآمد. آثار کهنه و قدیمه دید. گفت: این نشانه‌ها و علامت‌ها و اثرها چیست؟... و برخی از بعض روات عجم حکایت کنند که اول موضعی که از مواضع رساتیق ساوه و حوالی آن بنا کرده، و سبب بنای آن آن بود که کیخسرو بدان جا رسید و آن دریاچه‌ای بود در موضع و جای آبه، آبی پاکیزه و صافی بود. بدان آب فرود آمد و به زبان عجم گفت: که بدین آب «سا ای افااستی» یعنی این آب محتاج است به سایه‌ای و بنایی و عمارتی، سپس آبه را به قول کیخسرو که گفت آب، آبه نام کرده‌اند، و گویند که پیب بن جودرزب از کیخسرو خواست که بدانجا عمارتی بنیان کنند و بنایی؛ کیخسرو او را دستوری داد، پس بیب قریه آبه را بنا کرد باذن و اجازت کیخسرو..». و در جای دیگر: «ابتدای بنای رستاق ساوه در ایام کیخسرو بود… راوی گوید در آن روزگار به جبال به‌غیر از همدان و ری و اصفهان شهری دیگر نبوده‌است، پس چون کیخسرو از همدان برخاست و به جانب افراسیاب عزیمت کرد… نظر کرد با ساوه و قم و در آن حال هر دو دریائکی بودند، کیخسرو به فهلوی مثل زد و گفت: «خدش درمان برم‌افش بوشاام بذش کسخر کرام ماوش در نشانان» (یعنی اگر خدا مرا یاری دهد و به افراسیاب ظفر یابم، این آب را بگشایم و این موضع را عمارت کنم)».
از مطالب حسن بن محمد قمی چند نکته را می‌توان استفاده کرد:
۱. از آنجا که گیو و گودرز از پادشاهان اشکانی بوده‌اند که نام آن‌ها به تدریج در روایات ملی ایران راه یافته و در شمار پهلوانان درآمده‌اند، می‌توان تاریخ روایت را مربوط به روزگار اشکانیان دانست، البته اختلاف کوچکی در این مورد وجود دارد، به این شکل که در بیستون کتبیه اشکانی وجود دارد که بر اساس آن گیو پدر گودرز است. اما در «تاریخ قم» و شاهنامه فردوسی گیو پسر گودرز دانسته شده‌است.
چو گودرز و چون طوس و گیو دلیر
چو گستهم و شیدوس و بهرام شیر
(فردوسی)
۲. چنین می‌نماید که مقصود حسن بن محمد قمی از نقل این روایت آن است که «آوه آبه» به قیزقلعه یک دژ در ۲۰ کیلومتری جنوب غرب ساوه دوره ساسانی و اوایل اسلام معنی «بر آب نهاده شده/بر آب» است.
۳. از روایت حسن بن محمد قمی که خود از برخی روات متقدم و منابع کهن‌تر مثل تاریخ برقی و جز آن نقل کرده‌است، چنین بر می‌آید که در دوره اشکانی، در نواحی جنوب و جنوب شرقی ساوه، آوه و قم دریاچه یا دریائکی وجود داشته که در کنار آن هم «آثار قدیمه» شهر ساوه و آوه موجود بوده‌است.
و سرانجام در «دریایب کیخسرو» مندرج در روایت «تاریخ قم» و دریای کیخسرو یاد شده در بندهش، فصل ۲۲، بند ۸ هم باید از سر تأمل نگاه کرد.
دریاچه ساوه سال‌ها مورد پرستش قرار می‌گرفت تا اینکه در هنگام تولد پیامبر اسلام به زمین فرورفت و خشک شد.
دریاچه نمک حوض سلطان