علل ناکامی آلمان در عملیات بارباروسا
مشکلات تدارکاتی > کمبود نیروی انسانی

از مجموع افراد بیست تا سی ساله آلمانی با وضعیت جسمانی مناسب برای خدمت نظامی تا تابستان سال ۱۹۴۱ حداقل ۸۵ درصد جذب نیروهای مسلح شده بودند؛ از جذب مابقی افراد به جهت اهمیت بسیار زیاد آن‌ها در فعالیت‌های اقتصاد جنگ صرف نظر شده بود. بدین ترتیب تقریباً تمامی قسمت اصلی نیروهای انسانی آلمان تا هنگام عملیات بارباروسا به خدمت فراخوانده شدند بودند و هیچ ذخیره بزرگی در این زمینه باقی نمانده بود. از این رو توان نسبی آرایش‌های آلمانی به‌کارگرفته شده در این عملیات از برخی لحاظ کمتر از آرایش‌های به‌کارگرفته شده در جبهه غربی در سال قبل از آن بود. در همین حال نیروی زمینی آلمان نمی‌توانست نیروی انسانی کافی جهت مراقبت از خطوط طولانی تدارکاتی در اختیار داشته باشد. سرهنگ گونتر بلومنتریت، رئیس ستاد ارتش چهارم پس از جنگ در این باره می‌نویسد:
نیروی آلمانی کافی جهت بستن محاصره بزرگی چون بیاویستوک-سلونیم وجود نداشت. نیروهای موتوریزه ما در جاده‌ها یا نزدیک آن‌ها می‌جنگیدند؛ در فضاهای عظیم بی‌راهه بین آن‌ها روس‌ها بدون مزاحمت باقی می‌ماندند. به همین خاطر بود که روس‌ها مکرراً از محاصره‌های ما خارج می‌شدند. .... بدین ترتیب محاصره‌های ما به ندرت کاملاً موفق بودند.
این شرایط نه تنها صنعت آلمان را از نیروی کار حیاتی جهت انطباق با ابعاد در حال گسترش جنگ محروم می‌ساخت بلکه هر یک تن تلفات در جبهه شرقی در بردارنده دو ضربه یکی در ایجاد نیاز برای جایگزین در خط مقدم و دیگری از بین بردن یک کارگر بالقوه بود.
ورماخت سه هفته آغازین عملیات متحمل ۱۰۲ هزار نفر تلفات شد که در کوتاه مدت از عهده جبران آن برنمی‌آمد. مرگ سربازان مجروح آلمانی در اثر زخم‌هایشان در جبهه شرقی حدود ۳۰ درصد بیشتر از جبهه غربی بود؛ عمده دلیل این مسئله فواصل بالا ناحیه عملیاتی و درگیری زیاد نظام درمانی در این جبهه بود. سه گروه ارتش شمال، مرکز و جنوب ورماخت تا پایان ماه ژوئیه به ترتیب متحمل ۴۲ هزار، ۷۴ هزار و ۶۳ هزار نفر تلفات شدند اما با کمبود نیروی انسانی، به ترتیب تنها ۱۴ هزار، ۲۳ هزار و ۱۰ هزار نفر نیروی جایگزین دریافت کردند. سرهنگ ارهارت راوس، فرمانده یک گروه‌رزمی زرهی، میزان تلفات میان افسران را محسوس‌تر می‌خواند. هالدر در یادداشت‌های جنگی خود در روز ۵ سپتامبر میانگین تلفات افسران را ۲۰۰ تن در روز می‌آورد و برآورد می‌کند تا ماه نوامبر به ۱۱ هزار افسر جایگزین نیاز خواهد بود. نیروهای آلمانی در جبهه شرقی تا روز ۲۶ سپتامبر مجموعاً ۵۳۵ هزار نفر تلفات دادند که معادل ۱۵ درصد کل نیروهای اختصاص یافته به عملیات بارباروسا بود؛ در حالی که ارتش جایگزینی نیروی زمینی تنها ۳۸۵ هزار نفر در اختیار داشت و این موجب کمبود ۱۵۰ هزار نفری و ایجاد خلأ در بین رده‌های یگان‌های ورماخت می‌شد. این محدودیت روز ۲۰ مه سال ۱۹۴۱، پیش از آغاز عملیات، توسط ارتشبد فریدریش فروم، فرمانده ارتش جایگزینی، با هالدر در میان گذاشته شده بود. هالدر تلفات ورماخت برای نبردهای اولیه مرزی را ۲۷۵ هزار نفر و تلفات آن در ماه سپتامبر را ۲۰۰ هزار نفر دیگر پیش‌بینی می‌کرد که نشان‌گر آگاهی از پیش از این کمبود و لزوم کش‌دار نشدن جنگ بود. تا میانه ماه اوت توان رزمی میانگین در لشکرهای پیاده‌نظام آلمانی در جبهه شرقی به یک سوم تقلیل یافت. برای جبران این کاستی‌ها ارتش جایگزینی تقریباً هر آنچه در اختیار داشت را عازم جبهه شرقی می‌کرد. تا اوایل ماه سپتامبر تنها ۴۶ هزار نفر برای ارتش جایگزینی باقی مانده بود.
تلفات مداوم به‌طور پیوسته شرایط و حجم کار افراد باقی‌مانده را بیشتر و بدتر می‌کرد. با وجود کاهش نفرات به هر صورت همان مقدار پیشین خط مقدم می‌بایست توسط نیروهای باقی‌مانده محافظت می‌شد. در این وضعیت، دوره‌های استراحت افراد کوتاه‌تر می‌شد چرا که وظایف پر زخمت، مانند نگهبانی، حفر سنگر، توزیع مهمات، گشت‌زنی و جمع‌آوری اطلاعات، در میان قوای گروهان‌های کم‌توان بسیار سریع‌تر چرخش می‌کرد.
آمار تلفات ورماخت به ندرت سربازان بیماری را که همچنان می‌توانستند در جایگاه خود باقی بمانند را به حساب می‌آورد. به هر صورت، این افراد می‌بایست نشانه‌های جدی بروز می‌دادند تا از خدمت معاف شوند. با میزان پیشین بسیار بالای تلفات رزمی، اثر مخفی بیماری‌ها به شکل قابل ملاحظه‌ای کمبود نیروی انسانی در جبهه شرقی را برای آلمانی‌ها تشدید کرد. این مسئله تا پایان تابستان به یک بحران برای ورماخت بدل شد. همین بحران کمبود نیروی انسانی آلمان را رفته‌رفته به متحدان خود در نیروهای محور وابسته‌تر ساخت؛ متحدانی که تنها قادر به تأمین نیروهایی با آموزش ضعیف و بدون منابع و تجهیزات کافی، بودند. خطر چنین وابستگی در اوج خود در نهایت بعدها موجب فاجعه در نبرد استالینگراد شد.
در این حال استقرار نیروهای حفاظتی در اراضی تصرف‌شده در سایر قسمت‌های اروپا مخصوصا در مقابل تهاجم احتمالی بریتانیا، مقدار زیادی از یگان‌های ورماخت را صرف خود می‌کرد. محدودیت ورماخت در نیروی انسانی تنها محدود به جبهه شرقی نمی‌شد بلکه آلمانی‌های در تأمین نیروی حفاظتی نیز دچار مشکل بودند؛ به وجهی که حتی در یک مورد ماه سپتامبر یک لشکر پیاده‌نظام از جریان عملیات بارباروسا خارج و برای سرکوب پارتیزان‌های یوسیپ تیتو راهی یوگسلاوی شد.
تلفات بالا و خالی شدن تقریبی دست ارتش جایگزینی سبب روی آوردن به استفاده از نیروهای آلمانی مستقر در فرانسه به عنوان یک راه‌حل فوری، شد. بسیاری از این یگان‌ها از تسلیحات و آموزش مناسب برای خدمت در خط مقدم برخوردار نبودند. به هر صورت چنین تمهیداتی به هیچ وجهِ مکفی پاسخگوی نیازهای جبهه شرقی نبود. فقدان نیروی ذخیره آموزش‌دیده در میانه جنگ به اندازه‌ای برای آلمان جدی بود که ایده فراخوانده شدن پیش از موعد متولدین سال ۱۹۲۲ (نوزده ساله‌ها) نیز مطرح گردید؛ با وجود این که چنین ایده‌ای عملی نشد اما مجدداً نشان‌گر لزوم پایان یافتن هر چه سریع‌تر جنگ برای آلمان بود. بدین شکل تلفات وارد آمده به ورماخت به عاملی بازدارنده در مسیر حفظ سیر موفقیت‌های تهاجمی آن بدل شد.