حلبی‌ساز
تاریخچه حلبی‌سازی در ایران

دودمان ضرابی و صناعت حلبی‌سازی
دو تاریخچه درباره ورود فن حلبی سازی به ایران عنوان شده است که یکی از این دو روایت از سوی سیّد محمّدباقر ضرّابیان عنوان شده است. دیگری مربوط است به خانواده ای از کاشان که مستنداتی از احوال آنها از گذشته تا کنون در دست است که برای محققین قابل دسترس است. بررسی اسناد خانواده کاشانی نشان میدهد این دو خانواده ارتباطی با یکدیگر ندارند.
در زمان ناصرالدین شاه [سده ۱۸ میلادی، ۱۸۴۸ تا ۱۸۹۶ میلادی (گاهشمار ایرانی ۱۲۲۶ تا ۱۲۷۴) که با انقلاب آلمان در کنفدراسیون آلمان و امپراتوری اتریش مصادف شد] اسکناس و بانکداری جایگزین ضرابخانه‌ها می‌شود، و در ابتدا اسکناسها در غرب چاپ می‌شوند (بانک بازرگانی تنها توزیع کننده اسکناسهای چاپ شده در انگلیس بود و تا سال ۱۳۶۲ هیچ اسکناسی در ایران چاپ نمی‌شد)، استادکاران ضرابخانه که از مشاغل دولتی بود باید به دنبال کار دیگر بودند. بعضی از این افراد که عمدتاً از خانواده‌های متمول دیوان سالار و با سواد بودند برای یادگیری حرفه‌های جدید با هزینه شخصی به کشورهای دیگر از جمله روسیه، آلمان و فرانسه رفتند. خانواده ضرابی پس از چند سال زندگی در آلمان حرفه حلبی سازی که به آهنگری نزدیک است (ولی با فلز سرد کار می‌کنند) و اولین دستگاه‌های چرخ حلبی‌سازی یا زیگ را از آلمان به ایران آوردند، این افراد به بِلِشمیت مشهور شدند. (اما بعدها نام خانوادگی خود را از شهرت جد خود «ضرابی» Master of the Mint گرفتند) البته در زبان روسی به افرادی که در این حرفه کار می‌کنند ژستیانشیک می‌گویند. با بهره‌گیری از مصاحبه‌های سیّد محمّد باقر ضرّابیان: مصاحبه با محمدباقر ضرابیان آخرین حلبی‌ساز خانواده ضرابیان همدان
میراث فرهنگی حرفه حلبی سازی مرهون تلاش افراد نوجو بازنشسته ضرابخانه‌های دوران ناصری است که هم در کار کردن با فلز مهارت داشتند و هم از زمره محدود افرادی بودند که زبانهای اروپایی می‌دانستند و با اروپاییان آمد و رفت داشتند. در دودمان ضرابی آموزش و یادگیری زبانهای اروپایی امری شخصی بود که توسط اعضا انتقال می‌یافت، اعضا خانواده‌ها زبانهایی که با آن آشنایی داشتند را به یکدیگر می‌آموختند، و به این صورت با زبانهای روسی، فرانسوی و آلمانی و انگلیسی آشنایی داشتند. راز پیشرفت و موفقیت این دودمان نزدیکی با فرهنگ اروپایی و درک آن بود.
جالب اینکه این حرفه حلبی‌سازی در آلمان قدمتی طولانی دارد و بِلِخشمیت Blechschmied و بِلشِر و گُلچمیت در آلمان مانند نام فامیلی ضرابی در ایران که به آلمانی مونسمایستا Münzmeister ترجمه می‌شود یک نام خانوادگی است.
(در میان شهرهای ایران، همدان به داشتن استادان حلبی‌ساز آوازه‌ای افزون‌تر دارد. استادی که این پیشه را در همدان رونق داد و سبب شد که راسته‌ای به نام حلبی سازان در بازار همدان شکل بگیرد، استاد «نورعلی ضرّابیان» بود. او این هنر را در اروپا بهتر و کارآمدتر آموخت و با بازگشت به همدان مغازهٔ حلبی سازی راه انداخت به کمک سه فرزندش این صنعت را رواج داد. اکنون نیز نوهٔ او استاد «محمّدباقر ضرّابیان» در این پیشه از سرآمدان است. هنر حلبی‌سازی او در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است و برای ثبت جهانی نیز یکی از پیشنهادهای ایران به یونسکو است)
به گفته سیّد محمّدباقر ضرّابیان پدر و دو عموی او (خانواده ضرّابیان) از اولین حلبی‌سازان همدان بودند.
حرفه حلبی‌سازی در سه استان همدان، تهران و اصفهان ریشه دارد. اما آثار حلبی‌سازی همدان به همت استادکاران همدانی از همه مهم‌تر و مشهورتر است و شهرت جهانی داشته، مورد توجه گردشگران و کلکسیونرهای غربی بوده است. بخاری‌های هیزمی و نفتی هگمتان کار که ابتدا با لیبل اکباتان در دوره پهلوی در تهران مورد استفاده قرار می‌گرفت و تا مدتها در باغهای حومه تهران دیده می‌شود نمونه آشنا بشمار می‌رفت. صناعت پر قدمت حلبی سازی به همت سیّد محمّدباقر ضرابیان از شهر همدان در فهرست آثار ملی ثبت شد و ثبت در یونسکو نیز پیشنهاد ایشان بوده است. وی می‌گوید ساخت سماور به وسیله جد ایشان نور علی ضرّابیان که زمانی از استادکاران ضرابخانه همدان بود و به روسیه سفر کرده بود به ایران آورده شد [۹]  [البته سماور از زمان صفوی در ایران وجود داشت و برای تهیه قهوه استفاده می‌شد، در اواخر دوره قاجار سماور سازی در ایران رواج گرفت و بعدها برای دم کردن چای مورد استفاده قرار گرفت]، تکنیک حلبی سازی و اصطلاحات آلمانی چون فایتزتکنیک، کلَپیغَه و اِشپنگلا و فلَشنَه و کلِمپنَفُست نیز از طرف او و سه فرزندش در ایران رواج گرفت.
انتقاد به این روایت:
[سیّد محمّدباقر ضرّابیان درباره تاریخچه خانوادگی خود می‌گوید جد او ساخت سماور و قلیان را از روسیه فرا گرفته است، حال آنکه سماور در دوره صفوی به ایران راه یافت و قلیان نیز از زمان شاه طهماسب از هند به ایران آمده بود.]
[این روایت که کارگری از کار بی کار شده در ضرابخانه برای یافتن شغلی راهی کشورهای دیگر از روسیه تا آلمان شده باشد جالب اما عجیب است، چراکه مشاغلی که نزدیک به آهنگری باشند از نعل کوبی تا مسگری و ساخت سماور و قلیان در زمان ناصری هنوز رونق داشتند. حلبی‌ سازی فنی نو در دوره پیشاصنعتی بود که از نگاه تاجر میتوانست پر سود و فایده جلوه کند و به مخاطره بیارزد.
کارگران ضرابخانه نیازی به آشنایی با زبان خارجه نداشتند، فرزندان و نوادگان آقامحمدخان ضرابی کاشی هم در ضرابخانه کار نمیکردند. خانواده ایشان سالها به فعالیتهای دیگر روی آورده بودند، که شرح آن به این موضوع ارتباطی ندارد.
در آنزمان شانس آشنایی با علوم برای عموم و قشر متوسط جامعه کمتر از امروز بود و همگان دسترسی به  مدارس عالی نداشتند، خانواده تجار، دولتمردان و مستشاران بدلیل حرفه و تردد به اروپا بیشتر با زبانهای خارجه آشنایی داشتند. احتمال آشنایی با زبان عربی در آن دوران بیشتر بود. برای درک بهتر موضوع میتوان نگاهی به تاریخ احداث مدارس الیانس و مدرسه الیانس همدان داشت که از قدیمیترین مدرسه های این شهر است.
شیوه کار حلبی سازی و ضرب سکه متفاوت است. چنانکه گفته شد کارگر ضرابخانه نیازی به آشنایی با زبانهای خارجه نداشت، کافی بود فنون کار را فرا بگیرد. بنظر میرسد این اشتباه از آنجا ناشی میشود که چندی از افراد متمول رؤسا یا مدیران ضرابخانه، معیّران و امین الضرب به کار تجارت روی آوردند. وارد کردن چرخ مخصوص حلبی سازی توسط اولاد یکی از اعضای این خانواده ها صورت گرفت که سالها پیش از این حرفه (مدیریت ضرابخانه) فاصله گرفته بودند.]
اگرچه ایشان این صناعت را از آلمان به ایران آوردند بسیاری از آثار ایشان از جمله کالاهای نفیس تزیینی منقوش جلادار و دَمِسین (آهن زراندود)، صندوق، کباب‌پز، چراغها و بخاریهای هیزمی و نفتی توسط گردشگران اروپایی خریداری می‌شد و در کلکسیون‌های غربیها جا می‌گرفت، که در میان آنها خریداران آلمان و اتریش و سوییس نیز وجود دارند. در این کشورها استادکاران حلبی‌ساز Tinsmith پوشش گنبد برج‌ها Dome را می‌سازند (مانند شیروانی و دوازده گنبد فلزی و تاریخی میدان پهلوی همدان و مشابه آن تیمچه هشت گنبد میدان حسن‌آباد یا میدان پهلوی تهران در محله فردوسی در نزدیکی میدان توپخانه که از دوره قاجار برجای مانده است و ساخت بلِشِرهای ایرانی است)، در گذشته دریافت مدرک این حرفه نیازمند گذراندن دوره‌های هندسه و ریاضی و فلزکاری بود. وقتی از حلبی سازی سخن به میان می‌آید از تانکر گلاب‌گیری تا صناعت گنبدسازی به ذهن متبادر می‌شود. امروزه این صناعت تاریخی در ساخت مجسمه و لوگوی شرکتها با ورق آهن گالوانیزه galvanized نیز به کار برده می‌شود. گردهمایی این حرفه در خرداد برگزار می‌شود. [۱۱] اولین رئیس صنف، پیشکسوت و پر سابقه‌ترین عضو صناعت حلبی‌سازی بود. آموزش و راهیابی به این حرفه دارای قوانین و ضوابطی است که توسط صنف (گیلد guild) در مورد آن تصمیم گیری میشد.
از افراد خاندان ضرابی می‌توان به دو برادر به نامهای محمد و غلامحسین نواده میرزا محمد جعفر و رضای نایب اشاره کرد که جد اعلای ایشان به منطقه کردنشین موسوم به آمدیا بازمی‌گردد، برای مدت کوتاهی از کاشان به همدان مهاجرت کرده و سپس روانه تهران می‌شوند. نوادگان ضرابی‌های کاشان اهل علم و قلم و ادب بوده، یا مستشار و در رکاب دولت بودند. جد ایشان آقا محمدخان ضرابی امین‌الضرب کاشان بود.
در بازار تهران راسته‌ای به نام راسته حلبی‌سازها وجود دارد. در قدیم بازار حلبی‌سازان تهران از مراکز عمده عرضه کتاب بود. کتابخانه بزرگ و وقفی حسین آقا ملک التجار در بازار حلبی سازهای تهران بود، کتابفروشیهایی دیگری مثل کتابفروشی شیخ رضا و… نیز در این بازار پدید آمد، پس از تأسیس دارالفنون مراکز دیگری به‌وجود آمد.
نمونه آثار:
میدان حسن‌آباد تهران و ساختمان‌های گنبدی پیرامونش در سال ۱۳۰۹ از سوی دو معمار به نام باقلیان و تادوسیان ساخته شد.
ساخت گنبدهای مدور میدان حسن‌آباد اثر استاد اکبر نکووقت معروف به استاد اکبر خواهرزاده است.