زبان چچنی
شیوه نگارش > الفبای عربی

در اواخر قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم، برخی زبان‌شناسان روسی و غربی سعی در تدوین نوشتار برای زبان چچن بر پایه الفباهای سیریلی و گرجی کردند، اما این‌ها فراگیر نشده و راه به جایی نبردند. این الفبای عربی بود، که به عنوان پایه برای نوشتار زبان چچن، توسط شیخ شامل داغستانی و سایر امامان چچنی در دوران حاکمیت «امامت شمال قفقاز» (شیمالی قفقاز ایماملیغی) برگزیده شد.
اسلام در چچن دین اکثریت مطلق مردم از قرن ۱۶ میلادی به این سو بوده، و در چچن آن زمان، بیش از ۲۰۰ مدرسهٔ اسلامی و بیش از ۳۰۰۰ دانش آموز در این مدارس بود. اکثریت جامعه توانایی خواندن و قرائت قرآن را داشت، و به همین دلیل، الفبای عربی زیرپایهٔ مناسبی برای معرفی فرهنگ و ادب مکتوب چچنی فراهم می کرد.
امامان و ملاها و ریش‌سفیدان قفقاز البته موافق کتابت زبان‌های بومی منطقه نبودند. آنها بر این باور بودند که زبان و فرهنگ مکتوب مسلمین قفقاز باید به عربی باشد. اما این امر توفیقی نداشت، چرا که اکثریت جامعه فصاحت و دانش کامل از زبان عربی را نداشت. به همین دلیل، تمرکز بر تدوین فرهنگ کتابت برای زبان چچنی قرار گرفت.
اما، الفبای اصلی عربی، با ۲۸ حرف، مناسب زبان چچنی نبود، زبانی که مانند سایر زبانان از خانواده قفقازی، دارای تعداد به نسبت زیادی واج‌های صامت بودند، بیش از ۴۰ عدد. در نتیجه، انجام تغییرات و تحولاتی در الفبای عربی برای مناسب‌سازی آن با زبان چچنی ضروری بود. اما، این پروسه در جامعهٔ سنتی و مذهبی چچنی، پروسه‌ای ساده و بدون جنجال نبود. ملاها و بخش محافظه‌کارتر و سنتی‌تر جامعه با هرگونه دست بردن در الفبای عربی مخالف بود، با این باور که خط عربی، خطی که در آن قرآن و کتب مقدس نوشته شده است، تقدسی  الهی دارد و نباید در آن دست برده شود. ملاها و موسسات اسلامی چچن در هر قدم و مرحله از تحول و تدوین الفبای چچنی، مخالفت سرسختانه‌ای داشتند.
البته که دست بردن در الفبای عربی و تطبیق آن با زبان‌های بومی، امری عادی بوده و قرن‌ها سابقه دارد. دو زبان غنی و بزرگ فارسی و ترکی (عثمانی و آذربایجانی)، با میراثی عظیم از ادب و فرهنگ مکتوب، هر دو از الفبای عربی متحول شده استفاده می کردند. با این وجود، تغییرات و تحولات انجام شده در الفبای چچن، بدون الهام گرفتن از این دو مثال، و از صفر حروف و قواعد جدید را در الفبای عربی معرفی کرد. اولین ورژن الفبای عربی چچنی شامل حروف زیر بود:
ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ڨ ك ڮ ل م ن و ه لا ي
در این الفبا، در کنار حروف اصلی عربی، دو حرف جدید معرفی شده بود:
حرف «ڨ» (قاف سه نقطه)، معادل دونگارهٔ سیریلیک «Къ» و بازتاب دهندهٔ صدای /qʼ/.
حرف «ڮ» (کاف سه نقطه زیرین)، معادل دونگارهٔ سیریلیک «Кӏ» و بازتاب دهندهٔ صدای /kʼ/ .
این حرف، بعدا بازنگری شده و به شکل «ࢰ» (کاف با خط زیر سرکش) در آمد.
در سال ۱۹۱۰ میلادی، صهیب ملا غویسوموف (به روسی: Сугаип-мулла Гойсумов)(به چچنی: ГIойсуман кIант Сухӏайб-молла، غوٓیسومان ࢰانت سوھایب-موٓللا)، تغییرات و تحولات بیشتری را برای بهتر کردن الفبای عربی چچنی و تطبیق بهتر آن با تلفظات و واج‌های این زبان پیشنهاد کرد. این تحولات شامل:
حرف «ڥ» (ف سه نطقه زیرین)، معادل دونگارهٔ سیریلیک «Пӏ» و بازتاب دهندهٔ صدای /pʼ/ .
این حرف، بعدا بازنگری شده و به شکل «ڢ» (ف با یک نقطه زیرین) در آمد.
حرف «ر̤» () (ر با دو نطقه زیرین)، معادل دو حرف سیریلیک «Ц» و «Цӏ» و بازتاب دهندهٔ صداهای /ts/ و /tsʼ/.
حرف «چ»، معادل دو حرف سیریلیک «Ч» و «Чӏ»، بازتاب دهندهٔ صداهای /tʃ/ و /t͡ʃʼ/.
حرف «گ»، معادل حرف سیریلیک «Г» و بازتاب دهندهٔ صدای /g/ به مانند فارسی.
صهیب ملا غویموسوف در این سال، پیشنهادهایی  نیز در مورد بهینه کردن نوشتار واج‌های مصوت داد. به‌طور مثال، او پیشنهاد کرد که بر روی حروف «و» و «ی»، خطی کشیده شود «◌ٙ» (U+0659) که نشان‌دهندهٔ این باشد که حروف «و» و «یـ ی»، حروف صامت (معادل سیریلیک «В» و «Й»)، و حروف «وٙ» و «یٙـ یٙ»، حروف مصوت (معادل سیریلیک  «О, Оь, У, Уь» و «И»). این پیشنهاد اما فراگیر نشد و راه به جایی نبرد.
در سال ۱۹۲۰ میلادی، دو فرهنگی چچنی با نامهای تاش‌تمیر الدارخانوف و احمد توگائف، تغییرات دیگری را برای الفبای عربی چچنی پیشنهاد کردند.  آن‌ها دو حرف جدید را پیشنهاد دادند:
حرف «څ» (ح سه نقطه رویین)، معادل حرف سیریلیک «Чӏ»، بازتاب دهندهٔ صدای /t͡ʃʼ/ .
این حرف، بعدا بازنگری شده و به شکل «ڃ» (جیم دو نقیه) در آمد.
در نتیجه، حرف «چ» تنها بازتاب دهندهٔ صدای /t͡ʃ/ شد، معادل سیریلیک «Ч».
حرف «ڗ» (ر دو نقطه رویین)، معادل حرف سیریلیک «Цӏ»، بازتاب دهندهٔ صدای /tsʼ/ .
در نتیجه، حرف «ر̤» () (ر با دو نطقه زیرین) تنها بازتاب دهندهٔ صدای /ts/ شد، معادل سیریلیک «Ц».
این سری از پیشنهادها، الفبای عربی را از لحاظ بازتاب دادن واج‌های صامت زبان چچنی، منطبق و مناسب کرده بود. اما، به مانند رسم الخط زبانهای عربی، فارسی، و ترکی عثمانی،‌ اقدامی برای بهبود نوشتار واضح واج‌های مصوت انجام نشده بود. این مسئله، هم نوشتن را دشوار می کند، و هم خواندن زبان را. این موضوع، یکی از موارد اصلیِ ایرادات الفبای عربی می باشد در گویشوران زبان‌های مختلف به آن توجه کرده‌اند. زبان‌هایی چون ترکی آذربایجانی، اویغوری، قزاقی و کردی در طول قرن بیستم میلادی، سعی در استانداردسازی الفبا، معرفی حروف و قواعد خاص برای هر یک از واج‌های مصوت، و حل این مسئله کرده‌اند. در زبان چچنی نیز، در سال ۱۹۲۲ میلادی، به این موضوع توجه شد. جدول زیر، نتیجهٔ استانداردسازی حروف مصوت در چچنی (و معادل‌های سیریلیک و لاتین آنها) را نشان می دهد.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
حرف مصوت در ابتدای واژه: حرف مصوت در ابتدای واژه
| А а | Аь аь | Е е Э э | И и | О о Оь оь | У у Уь уь |
| آ‎ | آ‎ | اە‎ | ایـ / ای‎ | اوٓ‎ | او‎ |
حرف مصوت در میان و پایان واژه: حرف مصوت در میان و پایان واژه
| ـا / ا / ـآ / آ‎ | ـا / ا‎ | ـە / ە‎ | ـیـ / یـ / ـی / ی‎ | ـوٓ / وٓ‎ | ـو / و‎ |
| A a Ə ə | Ä ä | E e | I i | O o Ö ö | U u Ü ü |
جدول زیر، ۴۱ حرف الفبای عربی چچنی (پیش از سال ۱۹۲۵ میلادی)، آوانگاری، و معادل سیریلیک آنها را نشان می دهد. حروفی که تنها در نوشتن وام‌واژگان به کار می روند، به رنگ بژ نشان داده شده اند.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| عربی (معادل سیریلیک) [آوانگاری] | آ / ا‎ ‌( А а / Аь аь ) [ɑ]/[ɑː]/[æ]/[æː] | ب‎ ‌(Б б) [b] | ت‎ ‌(Т т) [t] | ث‎ ‌(С с) [s]‍ | ج‎ ‌(Ж ж) [ʒ]/[d͡ʒ] | ح‎ ‌(Хь хь) [ħ] |
| عربی (معادل سیریلیک) [آوانگاری] | خ‎ ‌(Х х) [x] | چ‎ ‌(Ч ч) [t͡ʃ] | ڃ‎ ‌(ЧӀ чӀ) [t͡ʃʼ] | د‎ ‌(Д д) [d] | ذ‎ ‌(З з) [z] | ر‎ ‌(Р р) [r] |
| عربی (معادل سیریلیک) [آوانگاری] | ز‎ ‌(З з) [z] | ر̤‎ ()(۱) ‌(Ц ц) [t͡s] | ڗ‎ ‌(ЦӀ цӀ) [t͡sʼ] | س‎ ‌(С с) [s] | ش‎ ‌(Ш ш) [ʃ] | ص‎ ‌(S s) [s] |
| عربی (معادل سیریلیک) [آوانگاری] | ض‎ ‌(З з) [z] | ط‎ ‌(ТӀ тӀ) [tʼ] | ظ‎ ‌(З з) [z] | ع‎ ‌(Ӏ ӏ) [ʔ] | غ‎ ‌(ГӀ гӀ) [ɡ] | ف‎ ‌(П п / Ф ф) [p]/[f] |
| عربی (معادل سیریلیک) [آوانگاری] | ڢ‎ ‌(ПӀ пӀ) [pʼ] | ق‎ ‌(Кх кх) [q] | ق‎ ‌(Къ къ) [qʼ] | ک‎ ‌(К к) [k] | گ‎ ‌(Г г) [g] | ࢰ‎ ‌(КӀ кӀ) [kʼ] |
| عربی (معادل سیریلیک) [آوانگاری] | ل‎ ‌(Л л) [l] | م‎ ‌(М м) [m] | ن‎ ‌(Н н) [n] | و‎ ‌(В в) [v] | او / و‎ ‌(У у / Уь уь) [u]/[y] | اوٓ / وٓ‎ ‌(О о / Оь оь) [o]/[ɔː]/[ø] |
| عربی (معادل سیریلیک) [آوانگاری] | ھ‎ ‌(ХӀ хӀ) [h] | اە / ە‎ ‌(Е е / Э э) [e]/[ɛː] | ی‎ ‌(Й й) [j] | ای / ی‎ ‌(	И и) [i] | ئ‎ ‌(Ъ ъ) [ʔ] |  |
حرف «ر̤» () (ر با دو نطقه زیرین) در یونیکد هنوز وجود ندارد. برای تایپ آن، استلزام بر این است که حرف «ر» را به همراه علامت دونقطهٔ زیرین (◌̤) «Combining Diaeresis Below» ((U+0324) نوشت. برخی منابع، برای آسان‌سازی موضوع، از حرف «ڕ» که در الفبای کردی نیز موجود است استفاده می کنند.