آثار هنری مرتبط با دیوان حافظ
نسخه‌ها > قطعات

تعدادِ بی‌شماری از قطعات به‌صورت تک‌برگ یا مُرَقَّع در کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مجموعه‌های هنریِ ایران و جهان نگهداری می‌شود که بر آن‌ها، غزل یا ابیاتی از حافظ به‌قلمِ خوشنویسانِ نامدار و ناشناس وجود دارد؛ اما شمارِ زیادی از آن‌ها معرفی و شناسایی نشده‌اند و برآوردِ تعدادشان امکان‌پذیر نیست. در میان نُسَخِ شناسایی‌شده نیز، از نامِ شاعرانی که اشعارشان موضوع قطعه‌ها بوده، کمتر یاد شده است. در اینجا تنها به معرفی قطعاتِ خطِّ موجود در ۵ مرقّعِ مشهور پرداخته شده است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
فهرستِ قطعات و آثارِ خوش‌نویسی دربارهٔ دیوانِ حافظ: فهرستِ قطعات و آثارِ خوش‌نویسی دربارهٔ دیوانِ حافظ
| تاریخ | کاتب و مذهّب | توضیحات |
مرقع‌های یعقوب‌بیک آق‌قویونلو (شماره‌های ۲۱۵۳ و ۲۱۶۰): به‌سال ۸۸۳–۸۹۶ ه‍.ق/۱۴۷۸–۱۴۹۰ م؛ نگه‌داری‌شده در کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول؛ قطعات این مرقع به دست خوشنویسان سده‌های نهم و دهم ه‍.ق نوشته شده که بسیاری از آن‌ها از نخستین نستعلیق‌نویسان به‌شمار می‌آیند. مرقع H2153 دارای ۶۳۶ قطعه است که ۱۰۹ قطعهٔ آن از اشعار حافظ است. مرقع H2160 نیز ۷۶۳ قطعه دارد که ۹۲ قطعهٔ آن از اشعار حافظ است و این دو مرقع مجموعاً دارای ۱۳۹۹ قطعه است. برخی از قطعات دیگرِ این مرقع در سال‌های ۸۵۵ و ۸۸۶ ه‍.ق در بغداد نوشته شده‌است و چند قطعه از خوشنویسانِ کمتر شناخته‌شدهٔ دیگر مانند «محمد» وجود دارد که امکان شناسایی و تفکیکِ او از دیگر خوشنویسانی که محمد نام داشتند امکان‌پذیر نیست. همین‌طور قطعاتی با رقم خوشنویسانِ گمنامی همچون حاجی درویش سلطانی، شهسوار و شرف‌الدین حسین سلطانی و نیز ۵۸ قطعهٔ بدون رقم از اشعار حافظ در این دو مرقع دیده می‌شود.: مرقع‌های یعقوب‌بیک آق‌قویونلو (شماره‌های ۲۱۵۳ و ۲۱۶۰): به‌سال ۸۸۳–۸۹۶ ه‍.ق/۱۴۷۸–۱۴۹۰ م؛ نگه‌داری‌شده در کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول؛ قطعات این مرقع به دست خوشنویسان سده‌های نهم و دهم ه‍.ق نوشته شده که بسیاری از آن‌ها از نخستین نستعلیق‌نویسان به‌شمار می‌آیند. مرقع H2153 دارای ۶۳۶ قطعه است که ۱۰۹ قطعهٔ آن از اشعار حافظ است. مرقع H2160 نیز ۷۶۳ قطعه دارد که ۹۲ قطعهٔ آن از اشعار حافظ است و این دو مرقع مجموعاً دارای ۱۳۹۹ قطعه است. برخی از قطعات دیگرِ این مرقع در سال‌های ۸۵۵ و ۸۸۶ ه‍.ق در بغداد نوشته شده‌است و چند قطعه از خوشنویسانِ کمتر شناخته‌شدهٔ دیگر مانند «محمد» وجود دارد که امکان شناسایی و تفکیکِ او از دیگر خوشنویسانی که محمد نام داشتند امکان‌پذیر نیست. همین‌طور قطعاتی با رقم خوشنویسانِ گمنامی همچون حاجی درویش سلطانی، شهسوار و شرف‌الدین حسین سلطانی و نیز ۵۸ قطعهٔ بدون رقم از اشعار حافظ در این دو مرقع دیده می‌شود.
| نیمهٔ نخست سدهٔ ۹ ه‍.ق | جعفر بایسنقری | در مرقع H2153 دو قطعه از بایسنقری آمده که شامل بیت‌هایی از غزل‌های «روی تو کس ندید و هزارت رقیب هست / در غنچه‌ای هنوز و صدت عندلیب هست» و «ساقی بیا که یار ز رخ پرده برگرفت / کار چراغ خلوتیان باز درگرفت» است. در مرقع H2160 نیز سه قطعه شامل بیت‌هایی از غزل‌های «حسن تو همیشه در فزون باد. رویت همه ساله لاله گون باد» و «جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا به جز این در حواله گاهی نیست» و «لبش می‌بوسم و در می‌کشم می / به آب زندگانی برده‌ام پی» با رقم جعفر حافظ است. |
| نیمهٔ نخست سدهٔ ۹ ه‍.ق | شمس‌الدین محمد بایسنقری | در مرقع H2153 یک قطعه با بیت‌هایی از غزل «یا رب این شمع دل افروز ز کاشانه کیست / جان ما سوخت بپرسید که جانانه کیست» وجود دارد که در هرات نوشته شده‌است. |
| سدهٔ ۹ ه‍.ق | شیخ محمود پیر بوداقی | در مرقع H2153 چهارده قطعه از بوداقی آمده که کهن‌ترین قطعه، ابیاتی از غزل «بَرید باد صبا دوشم آگهی آورد» دارد که در سال ۸۶۳ ه‍.ق/۱۴۵۹ م در جنت‌آباد شیراز نوشته شده است. بوداقی همین‌طور در این مرقع قطعه‌ای با بیت‌هایی از غزل «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» متعلق به سال ۸۷۱ ه‍.ق/۱۴۶۷ م، نوشته شده در ساوه و قطعه‌ای با بیت‌هایی از غزل «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست»، نوشته شده در همدان دارد. در مرقع H2160 نیز سه قطعه دارد که یکی از آن‌ها بیت‌هایی از غزل «ای در رخ تو پیدا انوار پادشاهی / در فکرت تو پنهان صد حکمت الهی» متعلق به سال ۸۷۰ ه‍.ق و نوشته شده در ساوه دارد. |
| سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق | عبدالرحیم خوارزمی | مجموعاً ۳۲ قطعه که ۳۰ قطعهٔ آن در مرقع H2153 وجود دارد و شامل بیت‌هایی از غزل «تنت به ناز طبیبان نیازمند مباد / وجود نازکت آزرده گزند مباد» و بیت‌هایی از غزل «سر ارادت ما و آستان حضرت دوست / که هر چه بر سر ما می‌رود ارادت اوست» و رباعی « گفتی که تو را شوم مدار اندیشه» است. دو قطعهٔ دیگر نیز در مرقع H2160 وجود دارد که شامل بیت‌هایی از غزل «خوشا دلی که مدام از پی نظر نرود / به هر درش که بخوانند بی‌خبر نرود» و بیت‌هایی از غزل «منم که گوشه میخانه خانقاه من است / دعای پیر مغان ورد صبحگاه من است» است. |
| اواخر سدهٔ ۹ ه‍.ق | عبداکریم بن عبدالرحمان خوارزمی یعقوبی | در مرقع H2153 نوزده قطعه از او وجود دارد که شامل بیت‌هایی از غزل «مدامم مست می‌دارد نسیم جعد گیسویت / خرابم می‌کند هر دم فریب چشم جادویت» و بیت‌هایی از غزل «خدا چو صورت ابروی دلگشای تو بست / گشاد کار من اندر کرشمه‌های تو بست» است. همین‌طور در موقع H2160 نیز چهار قطعه شامل بیت‌هایی از غزل «غلام همت آنم که زیر چرخ کبود / ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزادست» و بیت‌هایی از غزل «نفس برآمد و کام از تو بر نمی‌آید / فغان که بخت من از خواب در نمی‌آید» وجود دارد. |
| اواخر سدهٔ ۹ ه‍.ق | فخرالدین احمد | در مرقع H2160 هشت قطعه از او وجود دارد که شامل بیت‌هایی از غزل «کنون که می‌دمد از بوستان نسیم بهشت / من و شراب فرح بخش و یار حورسرشت» است که در سال ۸۷۱ ه‍.ق در ساوه نوشته شده است. |
| اواخر سدهٔ ۹ و اوایل سدهٔ ۱۰ ه‍.ق | سلطان‌علی قائنی | در مرقع H2153 پانزده قطعه و در مرقع H2160 دو قطعه از جمله بیت‌هایی از غزل «بیا که رایت منصور پادشاه رسید / نوید فتح و بشارت به مهر و ماه رسید» از او وجود دارد که در سال ۸۸۲ ه‍.ق/۱۴۷۷ م در تبریز نوشته شده است. |
| سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق | شیخ محمد | ۳ قطعه در مرقع H2153 از جمله بیت‌هایی از غزل «بیا که رایت منصور پادشاه رسید / نوید فتح و بشارت به مهر و ماه رسید» و ۱۰ قطعه در مرقع H۲۱۰۶ از جمله بیت‌هایی از غزل «ای خرم از فروغ رخت لاله زار عمر / بازآ که ریخت بی گل رویت بهار عمر» و مجموعاً ۱۳ قطعه از او وجود دارد. |
مرقع بهرام میرزا (H2154): به‌سال ۹۵۱ ه‍.ق/۱۵۴۴ م؛ نگه‌داری‌شده در کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول؛ تهیه‌شده توسط دوست‌محمد کواشانی هروی؛ این مرقع به‌دستور شاهزاده بهرام میرزا صفوی تهیه و تنظیم شده است و دست‌کم ۲۸ قطعه از سروده‌های حافظ که به‌دست خوشنویسان سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق نوشته شده، در این قطعه جای دارد. در این مرقع قطعاتی از خوشنویسانی چون میرعلی هروی و شیخ محمد و نیز خطاطان کمتر شناخته‌شده‌ای مانند هاشم (با اثر دیگری در این مرقع در تاریخ ۹۴۲ ه‍.ق)، میر سید و شیخ عبدالله (سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق) به‌چشم می‌خورد و تعدادی اثر بدون رقم هم وجود دارد.: مرقع بهرام میرزا (H2154): به‌سال ۹۵۱ ه‍.ق/۱۵۴۴ م؛ نگه‌داری‌شده در کتابخانهٔ توپکاپی‌سرای استانبول؛ تهیه‌شده توسط دوست‌محمد کواشانی هروی؛ این مرقع به‌دستور شاهزاده بهرام میرزا صفوی تهیه و تنظیم شده است و دست‌کم ۲۸ قطعه از سروده‌های حافظ که به‌دست خوشنویسان سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق نوشته شده، در این قطعه جای دارد. در این مرقع قطعاتی از خوشنویسانی چون میرعلی هروی و شیخ محمد و نیز خطاطان کمتر شناخته‌شده‌ای مانند هاشم (با اثر دیگری در این مرقع در تاریخ ۹۴۲ ه‍.ق)، میر سید و شیخ عبدالله (سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق) به‌چشم می‌خورد و تعدادی اثر بدون رقم هم وجود دارد.
| سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق | سلطان علی مشهدی | یک قطعه شامل بیت‌هایی از غزل «دل می‌رود ز دستم صاحب دلان خدا را / دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا» و «جوزا سحر نهاد حمایل برابرم / یعنی غلام شاهم و سوگند می‌خورم» |
| سدهٔ ۹ و ۱۰ ه‍.ق | سلطان محمد نور | قطعه‌هایی از غزل‌های « ساقی بیار آبی از چشمه خرابات / تا خرقه‌ها بشوییم از عجب خانقاهی» و «خط عذار یار که بگرفت ماه از او / خوش حلقه‌ایست لیک به در نیست راه از او» |
| سدهٔ ۱۰ ه‍.ق | شاه محمود نیشابوری | قطعه‌ای با غزل «سحرم هاتف میخانه به دولت‌خواهی / گفت بازآی که دیرینه این درگاهی» |
| سدهٔ ۱۰ ه‍.ق | عبدی نیشابوری | قطعه‌هایی از غزل «ز کوی یار می‌آید نسیم باد نوروزی / از این باد ار مدد خواهی چراغ دل برافروزی» |
| نیمهٔ نخست سدهٔ ۱۰ ه‍.ق | سلطان محمد خندان | قطعه‌ای با بیت‌هایی از غزل «دوش در حلقه ما قصه گیسوی تو بود / تا دل شب سخن از سلسله موی تو بود» |
| سدهٔ ۱۰ ه‍.ق | نورالدین پورانی | قطعه‌ای با بیت‌هایی از غزل «صنما با غم عشق تو چه تدبیر کنم / تا به کی در غم تو ناله شبگیر کنم» |
مرقع گلشن: متعلق به زمان جهانگیر شاه گورکانی (۱۰۱۴–۱۰۳۷ ه‍.ق/۱۶۰۵–۱۶۲۷ م)؛ نگه‌داری‌شده در کتابخانهٔ کاخ گلستان؛ تهیه‌شده توسط نامور میرعلی هروی؛ بیشترین قطعات خط این مرقع را میرعلی هروی خوشنویسی کرده‌است که بعضی از آنها بیت‌هایی از حافظ است. میرعلی هروی چهار قطعه شامل بیت‌هایی از غزل «ای قبای پادشاهی راست بر بالای تو / زینت تاج و نگین از گوهر والای تو» و «بیا که رایت منصور پادشاه رسید / نوید فتح و بشارت به مهر و ماه رسید» (۹۵۱ ه‍.ق)، غزل «بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی / خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی» و نیز بیت‌هایی از غزل «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» (۹۴۸ ه‍.ق)، سه قطعهٔ بدون رقم شامل بیت‌هایی از غزل «دوش می‌آمد و رخساره برافروخته بود / تا کجا باز دل غمزده‌ای سوخته بود» و قطعه‌ای با ۶ بیت از دو غزل «با مدعی مگویید اسرار عشق و مستی / تا بی‌خبر بمیرد در درد خودپرستی» و «ای دل مباش یک دم خالی ز عشق و مستی / وان گه برو که رستی از نیستی و هستی» کتابت کرده است. علاوه بر میرعلی هروی، بیت‌هایی از حافظ به قلم سلطان علی مشهدی نیز در این مرقع وجود دارد که شامل ۲ قطعهٔ تلفیق شده با ۳ بیت از ۳ غزل متفاوت در یک رقعه و بیت «دیده نادیده به اقبال تو ایمان آورد / مرحبا ای به چنین لطف خدا ارزانی» و بیت «بود که یار نرنجد ز ما به خلق کریم / که از سؤال ملولیم و از جواب خجل» و «حافظ اندیشه کن از نازکی خاطر یار / برو از درگهش این ناله و فریاد ببر» (به‌جای «خاطر یار»، «طبع وزیر آمده») و همینطور بیت‌هایی از غزل «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست» است.: مرقع گلشن: متعلق به زمان جهانگیر شاه گورکانی (۱۰۱۴–۱۰۳۷ ه‍.ق/۱۶۰۵–۱۶۲۷ م)؛ نگه‌داری‌شده در کتابخانهٔ کاخ گلستان؛ تهیه‌شده توسط نامور میرعلی هروی؛ بیشترین قطعات خط این مرقع را میرعلی هروی خوشنویسی کرده‌است که بعضی از آنها بیت‌هایی از حافظ است. میرعلی هروی چهار قطعه شامل بیت‌هایی از غزل «ای قبای پادشاهی راست بر بالای تو / زینت تاج و نگین از گوهر والای تو» و «بیا که رایت منصور پادشاه رسید / نوید فتح و بشارت به مهر و ماه رسید» (۹۵۱ ه‍.ق)، غزل «بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی / خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی» و نیز بیت‌هایی از غزل «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» (۹۴۸ ه‍.ق)، سه قطعهٔ بدون رقم شامل بیت‌هایی از غزل «دوش می‌آمد و رخساره برافروخته بود / تا کجا باز دل غمزده‌ای سوخته بود» و قطعه‌ای با ۶ بیت از دو غزل «با مدعی مگویید اسرار عشق و مستی / تا بی‌خبر بمیرد در درد خودپرستی» و «ای دل مباش یک دم خالی ز عشق و مستی / وان گه برو که رستی از نیستی و هستی» کتابت کرده است. علاوه بر میرعلی هروی، بیت‌هایی از حافظ به قلم سلطان علی مشهدی نیز در این مرقع وجود دارد که شامل ۲ قطعهٔ تلفیق شده با ۳ بیت از ۳ غزل متفاوت در یک رقعه و بیت «دیده نادیده به اقبال تو ایمان آورد / مرحبا ای به چنین لطف خدا ارزانی» و بیت «بود که یار نرنجد ز ما به خلق کریم / که از سؤال ملولیم و از جواب خجل» و «حافظ اندیشه کن از نازکی خاطر یار / برو از درگهش این ناله و فریاد ببر» (به‌جای «خاطر یار»، «طبع وزیر آمده») و همینطور بیت‌هایی از غزل «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست» است.
مرقع سن‌پترزبورگ: به‌سال ۱۰۳۷–۱۰۶۸ ه‍.ق؛ نگه‌داری‌شده در سن پترزبورگ، انجمن مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه؛ تهیه‌شده توسط میرعماد حسنی؛ این مرقع که در زمان شاه جهان گورکانی (۱۰۳۷–۱۰۶۸ ه‍.ق) جمع‌آوری و تنظیم شده‌است، دارای دست کم ۹ قطعه از سروده‌های حافظ با رقم «میرعماد الحسنی» است: بیت «صلاح مملکت و ملک خسروا[ن] دانند / گدای گوشه‌نشینی تو حافظا خموش»؛ دو قطعه شامل ۴ بیت از غزل «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» و دو بیت از همان غزل در رقعه‌ای دیگر؛ دو بیت از غزل «دلا بسوز که سوز تو کارها بکند / نیاز نیم شبی دفع صد بلا بکند»؛ ۳ بیت از غزل «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست» و دو بیت از غزل «پیرانه سرم عشق جوانی به سر افتاد / وان راز که در دل بنهفتم به درافتاد». بررسی مرقع‌ها حاکی از آن است که تقریباً ۱۴۰ غزل گوناگون از حافظ را خوشنویسان بر قطعات مختلف نوشته‌اند و از این میان غزل‌های «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» و «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست» بیش‌تر از سایر غزل‌ها نوشته شده‌است. نه تنها غزلیات حافظ، بلکه حتی ابیاتی از قصیده‌های او و رباعیاتش نیز در میان قطعه‌های خوش‌نویسی شده دیده می‌شود.: مرقع سن‌پترزبورگ: به‌سال ۱۰۳۷–۱۰۶۸ ه‍.ق؛ نگه‌داری‌شده در سن پترزبورگ، انجمن مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه؛ تهیه‌شده توسط میرعماد حسنی؛ این مرقع که در زمان شاه جهان گورکانی (۱۰۳۷–۱۰۶۸ ه‍.ق) جمع‌آوری و تنظیم شده‌است، دارای دست کم ۹ قطعه از سروده‌های حافظ با رقم «میرعماد الحسنی» است: بیت «صلاح مملکت و ملک خسروا[ن] دانند / گدای گوشه‌نشینی تو حافظا خموش»؛ دو قطعه شامل ۴ بیت از غزل «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» و دو بیت از همان غزل در رقعه‌ای دیگر؛ دو بیت از غزل «دلا بسوز که سوز تو کارها بکند / نیاز نیم شبی دفع صد بلا بکند»؛ ۳ بیت از غزل «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست» و دو بیت از غزل «پیرانه سرم عشق جوانی به سر افتاد / وان راز که در دل بنهفتم به درافتاد». بررسی مرقع‌ها حاکی از آن است که تقریباً ۱۴۰ غزل گوناگون از حافظ را خوشنویسان بر قطعات مختلف نوشته‌اند و از این میان غزل‌های «بود آیا که در میکده‌ها بگشایند / گره از کار فروبسته ما بگشایند» و «بیا که قصر امل سخت سست بنیادست / بیار باده که بنیاد عمر بر بادست» بیش‌تر از سایر غزل‌ها نوشته شده‌است. نه تنها غزلیات حافظ، بلکه حتی ابیاتی از قصیده‌های او و رباعیاتش نیز در میان قطعه‌های خوش‌نویسی شده دیده می‌شود.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
خوشنویسی‌های دیوانِ حافظ: خوشنویسی‌های دیوانِ حافظ
| تاریخ | کاتب و مذهّب | نسخه | توضیحات |
| ۱۲۴۳ ه‍.ق و در کلکته | خطاط ناشناخته | دیوانِ حافظ | متن این اثر ۳۲۰ صفحه‌ای از محمد گل‌اندام است و توسط بدرعلی عظیم‌آبادی تصحیح شده‌است. |
| ۱۳۲۰ ه.ش | حسن زرین خط |  | این اثر به اهتمام محمد قزوینی و قاسم غنی تصحیح شده و توسط وزارت فرهنگ و معارف در چاپخانهٔ مجلس چاپ شده‌است. |
|  | محمدجواد شریفی | دیوانِ حافظ (نسخهٔ قزوینی و غنی) | این اثر به خط نستعلیق خوشنویسی شده اما خوشنویسی آن با این‌که مطبوع است، اما چندان قوی نیست. |
| ۱۳۵۵ توسط انتشارات زوار | حسن زرین خط | دیوانِ حافظ (نسخهٔ قزوینی و غنی) | با اینکه زرین خط از اساتید خوشنویسی بوده و کارش در این اثر کمابیش اسلوب‌مند و نیرومند است، اما از نظر هنری این اثر تراز اول نیست. |
| فروردین‌ماه سال ۱۳۶۲ توسط انتشارات پدیده | سیف‌الله یزدانی | دیوانِ حافظ (نسخهٔ قزوینی و غنی) | این اثر نستعلیق با مقدمهٔ خود سیف‌الله یزدانی چاپ شده و از معدود نسخ ممتاز خوشنویسی‌شدهٔ دیوان است که از نظر مفردات و ترکیب، دلنشین و یک‌دست نوشته شده‌است. |
| ۱۳۶۲ توسط انتشارات انجمن خوشنویسان ایران (چاپ اول) | کیخسرو خروش | دیوانِ حافظ | این اثر چاپ‌شده به قطع وزیری، از جمله خوشنویسی‌های ممتاز دیوانِ حافظ شمرده می‌شود و تنها اشکالی که دارد، صاف نبودن حروف و کلمات است که احتمالاً به دلیل صاف نبودن کاغذ یا قلم است. |
| ۱۳۶۷ | مرتضی عبدالرسولی | نسخهٔ یونسکو | این نسخه که با تصحیح علی عبدالرسولی است، از نظر کتاب‌آرایی ممتاز است. |
| ۱۳۶۷ (چاپ اول) | محمدعلی سبزه‌کار | دیوانِ خواجهٔ شیراز حافظ | این اثر که به مقدمه و تصحیح محمد محیط طباطبایی و تذهیب و تشعیر آیدین آغداشلو است، به جهت کهن بودن و کتابت استادانه و تصحیح و کتاب‌آرایی بی‌سابقه‌اش جزو بهترین دیوان‌های خطاطی‌شدهٔ دوران جدید است. ناشر این کتاب نیز سیدعبدالله موسوی دیزکوهی است. |
| چاپ دوم در سال ۱۳۶۸ توسط انتشارات انجمن خوشنویسان ایران | غلامحسین امیرخانی | دیوانِ حافظ خط نستعلیق | این نسخه که توسط محمدباقر آقامیری تذهیب و حسین الهی قمشه‌ای تصحیح شده است، از معدود نسخ برجستهٔ خوش‌نویسی‌شدهٔ دیوان در عصر جدید است. خط امیرخانی در نوشتن دیوان زیباست و از نظر مفردات و ترکیبات هم دل‌نشین است. در این نسخه صفای ضمیر خوشنویس را می‌توان احساس کرد. علاوه بر دقت امیرخانی در تحریر مفردات، شیوهٔ او در ترکیب هم زیباست و گاهی مفردات را فدای ترکیب کرده که البته این موضوع در خوشنویسی‌های دیگر دیوانِ حافظ هم کم و بیش مشاهده می‌شود، مانند پرتاب کردن قلم در برخی جاها یا کوچک نوشتن الف یا هر نویسهٔ دیگر. حتی در برخی موارد خستگی یا بی‌حوصلگی خوشنویس نیز احساس می‌شود. بااین‌حال این اثر نیز مانند همهٔ کارهای قلمی امیرخانی، دلنشین و ماندگار است. این اثر ۵۳۶ صفحه‌ای در قطع وزیری و جلد سخت، گالینگور همراه با قاب کشویی و کاغذ گلاسه چاپ شده است. |
| چاپ دوم در سال ۱۳۶۹ توسط انتشارات نگار | منسوب به میرعماد حسنی سیفی قزوینی | حافظ منسوب به میرعماد | دارندهٔ اصل این اثر عبدالعلی ادیب برومند است که خود تصحیح و مقدمهٔ کتاب را انجام داده‌است. خوشنویسی مقدمه و اشعار برگزیده را جلیل رسولی، طرح‌های حاشیه نقاشی‌ها و اشعار را علیجان علیجانپور و فرشچیان و ۹ تن دیگر نیز نقاشی‌ها و مینیاتورهای ۲۰ تابلوی کتاب را انجام داده‌اند. در انتهای کتاب به تمام شدن آن در «اواسط شهر شعبان‌المعظم سنهٔ ۱۰۰۹ ...» اشاره شده و اثری از ادامهٔ جملهٔ چهارخطی که در صفحهٔ بعد آمده بوده، نیست و به همین دلیل سخن ناقص مانده و معلوم نیست که خوشنویس این دیوان چه کسی بوده است. ناشر در پایان این کتاب شش دست‌نوشته از شش خبره و صاحب‌نظر که گواهی کرده‌اند خوشنویسی این نسخه را میرعماد انجام داده، آورده است: ۱. سنگلاخ (۱۲۹۲ ه‍.ق) ۲. وقاربن وصال ۳. داوری بن وصال ۴. محمدحسین لَلِه (ذیقعده ۱۲۹۷ ۵. جلال‌الدین شاهرخ (۱۲۹۲ ه‍.ق) و ۶. شخص دیگری، خط جلال‌الدین را گواهی کرده که فرزند شاهرخ میرزا فرزند حسینعلی میرزا است (فرزند مبرز و معروف فتحعلی‌شاه)؛ با این حال مشخصات مهر زیر نوشته پاک شده و معلوم نیست که معرفی‌کنندهٔ گواه ششم کیست و چرا به قول ناشر، نوشتهٔ مُهر «سِتُرده شده» است. چند نکته در این گواهی‌ها حائز اهمیت است: خط اول نوشتهٔ داوری بن وصال پاک شده به گمان ناشر به دلیل «آب بردگی» است. معلوم نیست که قبل از عبارت «... غیر مُبرهن است...» چه‌چیزی نوشته بوده است. وقار بن وصال «استنباط» کرده که خط این کتاب خط میرعماد است و از احتمال وجود «اختلاف» با خطوط قطعه‌نویسی میرعماد صحبت کرده و پس از توجیهاتش، نهایتاً «تصدیق» دیگران از جمله برادر خود خاصه داوری احاله داده‌است. این درحالی است که سطر نخست این دست‌نوشته از بین رفته‌است و به قول ناشر دچار «آب بردگی» شده است. اما اگر این نسخه از میرعماد باشد، می‌توان به ضعیف‌تر بودن آن نسبت به خطوط قطعه و چلیپا و خطوط دیگر میر اشاره کرد. نکتهٔ دیگر در مورد خط میرعماد، مشخصاتی از خط اوست که جواد بختیاری، نقاش و پژوهشگر هنر و خوشنویس، اعلام کرده است. بختیاری در سال ۱۳۶۵ در فصلنامهٔ هنر نوشته بود که با توجه به بررسی‌هایی که انجام داده، زاویهٔ قلم میرعماد برروی کاغذ ۶۳/۵ درجه بوده و این درجه در همهٔ حروف جاری و ساری بوده است. بر همین اساس بختیاری به خوشنویسان پیشنهاد کرده که همین زاویه را در خوشنویسی خود رعایت کنند. اما چنین زاویه‌ای در این نسخه به دلیل ریز بودن خط، امکان‌پذیر نیست. این اثر در ۵۱۲ صفحه و با قطع وزیری و جلد سخت، گالینگور + کاور مزین به نقاشی و کاغذ گلاسه چاپ شده‌است. |
| ۱۳۷۸ (در سال ۱۳۸۰ توسط انتشارات زرین و سیمین تجدید چاپ شد) | عباس اخوین | دیوانِ حافظ (بر مبنای نسخهٔ قزوینی و غنی) | این اثر با مقدمهٔ عطاءالله مهاجرانی شروع می‌شود و شامل ترجمهٔ ۴۳ غزل به انگلیسی با ترجمهٔ گرترود بل است و کریم امامی نیز بر ترجمهٔ بخش انگلیسی نظارت داشته است. این اثر به دلیل شیوه و سبک اخوین، از معدود نسخه‌های برجسته و ممتاز خوشنویسی است و شیرینی و نرمی خط او در این اثر مانند سایر آثارش، موج می‌زند و در هیچ جای اثر کم‌کاری و شتابزدگی دیده نمی‌شود. |
| ۱۳۸۷ توسط انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی | کیخسرو خروش (دومین کتابت) | دیوانِ حافظ (نسخهٔ قزوینی و غنی) | خط خروش در این نسخه از معدود نسخ خوشنویسی است که دارای استواری استادانه‌ای است. اندکی ناصافی هم پیرامون حروف وجود دارد که احتمالاً به دلیل ناصافی کاغذ یا قلم است زیرا خوشنویسی روی کاغذ تحریر به راحتی خوشنویسی بر روی کاغذ گلاسه نیست. این اثر که در قطع نصف جیبی چاپ شده‌است، تا سال ۱۳۸۷ به چاپ هفتم رسید. |
|  | علی منظوری | دیوانِ خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، با استفاده از نسخهٔ فروغی و قزوینی و غنی | این نسخه توسط انتشارات اقبال به چاپ رسیده‌است. |
| ۱۳۸۹ توسط انتشارات نگار | محمد احصایی | دیوانِ حافظ | این نسخه بر منبای نسخهٔ خطی ۸۲۷ ه‍.ق، معروف به نسخهٔ خلخالی، به مقدمه و تصحیح بهاءالدین خرمشاهی در ۵۶۸ صفحه (۲۰ صفحه پیشگفتار و مقدمهٔ فارسی صفحه به‌اضافهٔ ۱۶ صفحه مقدمهٔ خرمشاهی به انگلیسی و ۵۳۲ صفحه خود دیوان) چاپ شده‌است. خط احصایی که در خوشنویسی سبک و سیاق منحصر به فرد خاص خودش را دارد، در این نسخهٔ دیوانِ حافظ هم شاخص است و به همین سبب این اثر یکی از برجسته‌ترین نسخه‌های خوشنویسی شدهٔ دیوانِ حافظ است. خط احصایی از نظر مفردات، جزو خط‌های «بزرگ» محسوب می‌شد. برای مثال اگر دهانهٔ حرف «ن» با هر قلم، سه نقطه باشد، با قلم احصایی بیشتر از سه نقطه و حدود سه‌ونیم نقطه است. |
| ۱۳۸۹ توسط انتشارات خانهٔ فرهنگ و هنر گویا | کاوه اخوین | دیوانِ حافظ (بر مبنای نسخهٔ قزوینی و غنی) | این اثر یکی از آثار مطرح در دنیای انتشارات است که با مقدمه و تصحیح حسین الهی قمشه‌ای و با سرآغاز مدیر کل یونسکو و ترجمهٔ انگلیسی غزلیات از جان آرتور آربری با مینیاتورهای محمود فرشچیان به چاپ رسیده‌است. |
| ۱۳۹۱ توسط انتشارات سروش | محمدعلی گرجستانی | یکی دیگر از نسخه‌های مطبوع دیوانِ حافظ (بر مبانی نسخهٔ قزوینی و غنی) | این اثر نستعلیق، با مقدمهٔ کامل احمدنژاد به‌صورت دورنگ چاپ شده‌است. |
|  | یدالله کابلی | دیوانِ حافظ (بر مبنای نسخهٔ قزوینی و غنی) | این اثر نستعلیق شکسته به مقدمهٔ اصغر دادبه توسط خانهٔ فرهنگ و هنر گویا به چاپ رسیده‌است. این انتشارات نسخه‌های زیادی از دیوانِ حافظ را با نقاشی‌ها و تذهیب‌ها و نگارگری‌ها و مینیاتورهای زیبا و با خط خوشنویسان متعددی چاپ کرده‌است. منحصر به فرد بودن این نسخه از جهت زیبایی و کمال شکسته‌نویسی آن است. در تاریخ شکسته‌نویسی، خط کابلی نرم‌ترین، تکامل‌یافته‌ترین و دل‌نشین‌ترین خط است و این ویژگی در این نسخهٔ دیوان هم نمود دارد. |
| ۱۳۹۱ توسط انتشارات آتُلیهٔ هنر | محمد سلحشور | دیوانِ حافظ کامل لسان الغیب، خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی (بر مبنای نسخهٔ قزوینی و غنی) | این اثر در قطع جیبی منتشر شده‌است. |
|  | سیف‌الله یزدانی و آرش متین‌نژاد | دیوانِ حافظ | این اثر به کوشش محسن رمضانی و توسط انتشارات پدیده چاپ شده‌است. نسخه‌ای دیگر از این خوشنویس در قطع نصف جیبی توسط همان ناشر در سال ۱۳۶۲ منتشر شد که در هر صفحه یک غزل داشت. این نسخه دقیقاً ۴۰۰ غزل دارد. خط یزدانی سبک و سیاق خاص خود را دارد و از جمله خطوط استادانه و دلنشین است. |
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
فهرستِ دیگر گونه‌های کتابتِ دیوانِ حافظ: فهرستِ دیگر گونه‌های کتابتِ دیوانِ حافظ
| تاریخ | کاتب و مذهّب | نسخه | توضیحات |
|  | میرعماد حسنی | دو قطعهٔ سیاه‌مشق نستعلیق | «صبح است ساقیا قدحی پرشراب کن / دور فلک درنگ ندارد شتاب کن» و «ترسم که صرفه‌ای نبرد روز بازخواست / نان حلال شیخ ز آب حرام ما» |
| شوال ۱۱۸۲ ه‍.ق/فوریهٔ ۱۷۶۹ م | درویش عبدالمجید طالقانی | تهران، مجموعهٔ خصوصی | «قطعه به قلم شکسته»، «به سر جام جم آن گه نظر توانی کرد / که خاک میکده کحل بصر توانی کرد» |
| ۱۲۶۰ ه‍.ق | میرحسین خوشنویس‌باشی | تهران، مجموعهٔ خصوصی | قطعهٔ سیاه‌مشق، بخشی از مصراع «رسید مژده که آمد بهار و سبزه دمید / وظیفه گر برسد مصرفش گل است و نبید» |
|  | غلامرضا اصفهانی | لندن، مجموعهٔ خلیلی | قطعهٔ سیاه‌مشق، بیت‌هایی از غزل «ما نگوییم بد و میل به ناحق نکنیم / جامه کس سیه و دلق خود ازرق نکنیم» |
|  | عبدالصمد الله‌باشی | قطعه‌های کاغذبری شده | پیشتر در ایوان آرامگاه حافظ نصب بود |
|  | محمدحسین شیرازی |  | قطعهٔ سیاه‌مشق، «صبح است ساقیا قدحی پرشراب کن / دور فلک درنگ ندارد شتاب کن» |
|  |  | «قطعه نستعلیق گلزار» موزهٔ هنرهای تزئینی سابق |  |