کلیسای حواری ارمنی
جشن‌های کلیسای ارمنی

آیین‌های کلیسای رسولی ارمنی و پاتاراک مقدسی که به مناسبت‌های ویژه و در روزهای یکشنبه برگزار می‌شود، مختص جشن‌ها یادبودها و مناسبت‌های گوناگون است. از این دیدگاه، کلیسا روزهای خود را به سه گروه بخش می‌کند:(روزهای جشن، روزهای مقدس و روزهای پرهیز)
جشن‌ها نیز به نوبه خود دارای بخش‌های زیر هستند:(جشن‌های مسیحایی، جشن‌های مریم خدازای مقدس، جشن‌های کلیسایی و جشن‌های ملی و دینی)
جشن‌های مسیحایی ویژه رویدادهای زندگی عیسی مسیح است، مانند:(میلاد یا ظهور خدایگان ما عیسی مسیح و غسل تعمید و شامل چند جشن دیگر)جشن‌های مریم خدازای چنین اند:(بار گرفتن آنا، میلاد مریم مقدس و انتقال مریم خدازای مقدس و شامل چند جشن دیگر)جشن‌های صلیبی چنین اند:(جشن (نمایانی صلیب مقدس و یافتن صلیب و شامل چند جشن دیگر)
جشن‌های کلیسایی چنین اند:(جشن فرود نور و یکشنبه نخستین ماتور و شامل چند جشن دیگر)
ناخادُناک به معنی پیش جشن
پیش جشن در روز پیش از جشن‌های بزرگ و در پایان مراسم برگزار می‌شود. چنان‌که ترکیب واژه نشان می‌دهد، پیش جشن به معنی پیش از جشن است و واپسین شامگاه پیش از جشن اصلی است. پیش جشن در روز پیش از جشن‌های خدایگانی و جشن‌های قدیسان بزرگ برگزار می‌شود.
ناواگاتیک
ناواگاتیک واژه‌ای است پهلوی که از پارسی به زبان ارمنی راه یافته‌است. (ناو) در زبان پهلوی و زبان پارسی میانه به معنی (نو)، و (گات) در زبان اوستایی به معنی خانه است. معنی این واژه خانه نو و بنیادی نوساز است.
در واژه‌نامه مالخاسیان دربارهٔ ناواگاتیک آمده‌است:
«جشن گشایش، ساخت و نوسازی خانه نو، جشن و ضیافتی که در سالروز گشایش خانه یا بنیاد یا عقد و ازدواج برپا می‌شود.»
در گذشته رسم بود که هر بنیاد، ساختمان یا مکانی دینی با تشریفات ویژه‌ای گشایش می‌یافت. این رسم در نزد مصریان، یونانیان، رومیان و یهودیان گسترش بسیار یافته بود.
جراگالویتس به معنی چراغ افروزی
روز پیش از جشن میلاد مسیح و جشن (زادیک) را (جراگالویتس) می‌نامند. جراگالویتس به معنی افروختن چراغ، و روشن کردن شمع است. رسم چنین بود که در جشن‌های مهم و بزرگ، قندیل‌های کلیسا را روشن می‌کردند و به حاضران شمع می‌دادند تا روشن کنند. اکنون روز پیش از جشن‌های میلاد مسیح و زادیک را جراگالویتس می‌نامند.
در نزد ارمنی‌های ایران چنین رسم است که نان مقدسی، که پیش از تبرک خانه آورده شده‌است به دست بزرگتر خانواده میان حاضران بخش می‌شود و هر کس تکه‌ای از نان مقدس را در جام خود می‌اندازد و روی آن شراب سرخ می‌ریزد و این‌گونه به هم تبریک می‌گویند. شام در برگیرنده کوکو، پلو، ماهی، تخم مرغ و شراب سرخ است.
سورب دزنوند به معنی جشن میلاد مسیح
سورب دزنوند یا کریسمس یا جشن میلاد مسیح خدایگان ما با مراسمی پرشکوه و با حضور انبوه دینداران در سراسر جهان مسیحی برگزار می‌شود. میلاد مسیح، که نام کهن تر آن ظهور خداوند و تعمید است، دیرینه‌ترین و مردمی‌ترین جشن مسیحیان است.
در دوران آغازین مسیحیت، روز میلاد مسیح با نام ظهور خداوند معروف بود. در همان روز، از تعمید عیسی، پای بوس رفتن مغان، و عروسی قانا که نخستین تجلی خداوند بود و پیشامدهای دیگر مربوط به میلاد مسیح نیز نام برده می‌شد.
کلیسای ارمنی تا امروز رسم دیرین را نگاه داشته‌است و میلاد و تعمید عیسی را در یک روز برگزار می‌کند. دربارهٔ تاریخ تولد عیسی آگاهی‌های دقیق و موثقی در دست نیست. انجیل‌ها نیز در اینباره آگاهی‌های ناچیزی می‌دهند. هیچ منبعی هم نیست که با آن بتوان تاریخ دقیق میلاد مسیح را نشان داد.
بر اساس منابع معتبر از نیمه‌های سده دوم میلادی جشن ظهور خداوند در ششم ژانویه برگزار می‌شد، و برگزاری این جشن جنبه‌ای همگانی داشت. همه مسیحیان تا سده چهارم میلادی جشن ظهور خداوند را با هم در ششم ژانویه جشن می‌گرفتند. پس از سده ۴ میلادی به تصویب کلیسای کاتولیک رم، میلاد مسیح را در ۲۵ دسامبر برابر با ۵ دی و تعمید را در ۶ ژانویه جشن گرفتند. تاریخ میلاد مقدس مسیح یک موضوع عقیدتی نیست، بلکه تنها یک حساب گاه‌شماری است و در این روزها برای کلیساها هیچ‌گاه موضوع بحث‌انگیزی نخواهد بود.
جرااُرهْنِک به معنی تبرک آب
پس از پاتاراک مقدس، بدون درنگ مراسم تبرک آب آغاز می‌شود. تبرک آب نماد تعمید مسیح است. این آیین در آغاز تنها ویژه کلیسای اورشلیم بود و در کناره رود اردن برگزار می‌شد. سپس مراسم تبرک آب در میان دیگر کلیساهای مسیحی نیز گسترش یافت و برقرار شد.
در تاریخ ارمنیان، از دو مراسم تبرک آب یاد شده‌است:یکی در سال ۱۰۲۲م در روزگار جاثلیق پتروس یکم، در نزدیکی ترابزون در رود چوروخ به همراه یونانی‌ها زمانی که جاثلیق ارمنیان به بوزانتیون سفر می‌کرد.
به هنگام تبرک آب پیشامد شگفت‌انگیزی روی داد و آب رودخانه برگشت از این رو جاثلیق پتروس را گِتادارتس (به زبان ارمنی به معنی رود برگردان است) نامیدند. دومی در ۱۲۱۱م در سیس پایتخت پادشاهی ارمنی کیلیکیه در روزگار پادشاه لوون دوم برگزار شد.
مِرِلوتس به معنی یادبود مردگان
فردای جشن‌های بزرگ (جشن‌های میلاد مسیح، زادیک، وارداوار،انتقال مریم خدازای مقدس و صلیب مقدس) روز یادبود مرگان است. در روز یادبود مردگان همگان به آرامگاه می‌روند و مزار مردگان خویش را تبرک می‌دهند.
مِتس باس به معنی روزه بزرگ
از جشن باریگندان تا زادیک را روزه بزرگ می‌نامند؛ زیرا ۴۰ روز می‌باشد. روزه بزرگ را بدان سبب که ۴۰ روز دارد، چهل‌گانه نیز می‌نامند. روزگاری نان و نمک نیز می‌گفتند. در قدیم در برخی روزهای روزه بزرگ نان و نمک می‌خوردند یا روزه را با نان و نمک پایان می‌دادند.
پرهیز به معنی نخوردن برخی خوراکی‌ها، از جمله گوشت، لبنیات، تخم مرغ و وقف خود به ریاضت، استغفار و توبه است. همچنین روزهای اندیشیدن، خودآزمایی، پشیمانی است. روزه‌ها را می‌توان به گونه زیر بخش کرد:(روزه‌های یک روزه، روزه نخستگان، روزه یک هفته‌ای و روزه ناواگاتیک و روزه بزرگ)
مسیح چهل روز به بیابان رفت تا نیایش، روزه داری و توبه کند. در انجیل‌ها این رویداد با جزئیات بسیار نگاشته شده‌است. در آنجا از آزمایش عیسی به دست ابلیس و از بیرون آمدن بی‌گزند و پیروزمند از این آزمایش نیز سخن می‌رود. انزوای چهل روزه مسیح، یک دوره آمادگی همراه با نیایش، روزه داری و توبه برای کارکرد گسترده خود بود. یک دوره اندیشیدن و تفکر بود برای موعظه و کار آینده اش.
میجینک به معنی میانگان
نیمه روزه بزرگ یا روز بیست و چهارم روزه را میجینک به معنی میانگان می‌نامند. در بامداد مراسم (آرِواگال، به معنی سپیده دمان، مراسم دینی است که به هنگام برآمدن خورشید برگزار می‌شود) و در شامگاه نیایش (یِکِستسه، به معنی بیاید رحمت تو، دعا خوانده می‌شود، دعایی شامگاهی است که با همین واژه بیاید آغاز می‌شود) برگزار شود.
در این روز بر حسب رسم در میان روزه داران، نوعی نان شیرینی موسوم به گاتا (شیرینی) که از نان فطیر درست می‌شود بین آن‌ها تقسیم می‌شود و در قطعه‌ای از این نان، سکه‌ای فلزی گذاشته می‌شود که در باور مردم اگر آن سکه فلزی سهم کسی شد آن فرد در آن سال موفقیت‌های عظیمی کسب خواهد کرد.
تساقکازارد (دزاقکازارد) به معنی گل‌آرایی
آخرین یکشنبه روزه بزرگ را گل‌آرایی می‌نامند. انجیل روز یکشنبه گل‌آرایی در برگیرنده چند رویداد از زندگی مسیح است، مانند زنده شدن غازاروس، ورود شکوه مند مسیح به اورشلیم، استقبال پرشور مردم، و در پایان پاکسازی عبادت گاه.
(عیسی به گونه‌ای شکوه مند برنشسته بر کره‌ای به اورشلیم درآمد. مردم شاخه‌های زیتون و نخل در دست گرفته، برای گذاشتن آنان جامه‌ها را پیش پای وی گستراندند، استقبالی پرشور کردند و همهمه سردادند که اوسانا سپاس او را که به نام خداوند می‌آید. اما عیسی استوار و بی اعتنا به این شکوه به عبادت گاه رفت و درآنجا تازیانه‌ای از ریسمان بدست گرفته و عبادتگاه را از صرافان و کبوترفروشان پاک کرد، تا به مردم بفهماند که عبادت گاه خانه خداست و باید تنها خانه نیایش باشد)
در یکشنبه گل‌آرایی، کلیساها را با شاخه‌های نخل و ترکه‌های زیتون می‌آرایند تا رویداد ورود عیسی به اورشلیم را غنی تر و مجسم تر کنند. در حین تبرک محصول، شاخه‌های زیتون یا بید (سرده) را برکت داده و در میان مردم پخش می‌کنند.
زادیک
زادیک و رستاخیز مسیح در گاهنامه کلیسا جدا از هم می‌آیند و چنین نوشته می‌شوند:(زادیک. رستاخیز خدایگان ما عیسی مسیح)
از آداب و رسوم زادیک می‌توان تنها از رنگ کردن تخم مرغ و تخم‌مرغ بازی کرد. تخم مرغ در ادیان گوناگون نماد رستاخیز شمرده می‌شد، زیرا نطفه زندگی نو را در خود دارد. به دیگر سخن، دو زایش دارد. تخم مرغ به نشانه شادمانی به رنگ سرخ رنگ‌آمیزی می‌شد. رنگ سرخ نشانگر خون قربانی نیز بود؛ بنابراین تخم مرغ چونان نشانگر زندگی نو، به دوران پیش از مسیحیت تعلق داشت، اما رنگ کردن تخم مرغ بخشی از آداب بهاری بود. پس از کاربرد یافتن در نزد مسیحیان رنگ سرخ نماد خون سرخ ریخته شده مسیح شد.
هامبارتسوم به معنی عروج
۴۰ روز پس از جشن رستاخیز مقدس در روز پنجشنبه، جشن عروج خدایگان ما عیسی مسیح است.
عروج یادبود به آسمان برخاستن عیسی با پیکر شکوه مند خود و نشستن در پهلوی راست خدای پدر است. عروج بر کوه زیتون در پیش چشم حواریون روی داد. اکنون آن کوه را کوه عروج می‌نامند.
عیسی پیش از عروج به شاگردانش دستورها داد و توصیه‌ها کرد، همگان را دعای خیر نمود و به آسمان برخاست. اندکی پس از آن ابری نورانی آمد و او را از دید شاگردان پنهان کرد؛ و آنگاه که شاگردان با حالی دگرگون به آسمان نگاه می‌کردند، دو فرشته پیدا شدند و گفتند:ای مردان جلیل، چرا آسمان را می‌نگرید؟ این عیسی که از میان شما به آسمان برخاست، همان گونه که شما رفتن او را به آسمان دیدید، از آنجا بازخواهد آمد.
خاقوق اورهنک به معنی تبرک انگور
مقالهٔ اصلی: عید تبرک انگور
در نیایش آمده‌است که خداوند در روز سوم گیاهان و میوه‌های زمین را آفرید، سپس به آدم و حوا زندگی آسوده و پرنعمت بهشت را ارزانی داشت، اما آنان گناه کردند و از بهشت رانده شدند، ولی با ظهور یگانه زاده مردم از تن دادن به گناه و مرگ رها شدند.
برای خوشه‌های انگوری که به کلیسا هدیه آورده شده و برای کسانی که آن‌ها را می‌چشند از خداوند طلب دعای خیر می‌شود، تا آن‌ها سزاوار توبه گناهان باشند و تن و روان آنان تندرست باشد.
در ارمنستان پیش از مسیحیت نیز همان رسوم برقرار بود. ارمنیان نخستین خرمن سال و نخستین میوه را به عبادت گاه پیشکش می‌کردند. در جشن‌های ناواسارد، ایزدان به ویژه آنانی که ایزد فراوانی میوه و محصول بودند در روز جشن خود از سوی دینداران مقدار بسیاری میوه هدیه می‌گرفتند.
عیسی بارها خود را به تاک انگور تشبیه کرده‌است. شراب مراسم پاتاراک از انگور فراهم شد. عیسی در شام آخر شراب سرخ را برگرفت، خشنودی نمود و به شاگردان داد و گفت:(این خون من است)
از دیگر جشن‌های کلیسای ارمنی را می‌توان به:
«جشن (آنواناگوچوتیون به معنی نامگذاری) روز هشتم پس از میلاد مسیح، روز نامگذاری عیسی مسیح است. روزه (آراجاوُراتس باهک به معنی روزه نخستگان)، نخستین روزه‌ای که گریگور روشنگر برقرار کرد روزه نخستگان نام گرفت. یکشنبه رانده شدن به جای واژه ارمنی آرتاکسمان گیراگی، دومین یکشنبه روزه بزرگ، یکشنبه رانده شدن نام دارد و به رانده شدن آدم از بهشت می‌پردازد. یکشنبه نابخرد به جای واژه ارمنی آنارکی گیراگی، سومین یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه نابخرد می‌نامند. یکشنبه کارگزار به جای واژه ارمنی دندِسی گیراگی، چهارمین یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه کارگزار می‌نامند. یکشنبه دادور به جای واژه ارمنی داداوُری گیراگی، پنجشنبه یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه دادور می‌نامند. یکشنبه ظهور به جای واژه ارمنی گالستیان گیراگی، ششمین یکشنبه روزه بزرگ را یکشنبه ظهور می‌نامند. پنجاهه به جای واژه ارمنی هینونک، فاصله پنجاه روز از (زادیک) تا جشن (فرود روح القدس) را پنجاهه یعنی پنجاه روز می‌نامند. یکشنبه نو به جای واژه ارمنی نُرگیراگی، یکشنبه پس از زادیک را یکشنبه نو یا زادیک دوباره (به جای واژه ارمنی گِرگنازادیک ) می‌نامند. یکشنبه نخستین ماتور یا یکشنبه سبز به جای واژه ارمنی آشخاراماتور، نخستین ماتور جشن کلیسایی است که پس از زادیک برگزار می‌شود. یکشنبه سرخ به جای واژه ارمنی گارمیرگیراگی، دومین یکشنبه زادیک را یکشنبه سرخ می‌نامند. گل‌آرایی دوم به جای واژه ارمنی یِرکْرُرد تساقکازارد، هفتمین یکشنبه زادیک که پس از عروج می‌آید، گل‌آرایی دوم نام دارد. جشن فرود نور به جای واژه ارمنی شوقاگات. جشن هفته مهتر به جای واژه ارمنی آواگ شابات، از روز دوشنبه جشن گل‌آرایی تا روز زادیک را هفته مهتر می‌نامند. فرود روح القدس، به جای واژه ارمنی هوکه گالوست، پنجاه روز پس از زادیک مقدس، جشن فرود روح القدس است. فرود روح القدس آمدن روح القدس به شکل کبوتر بر حواریون است.انتقال مریم خدازای مقدس به جای واژه ارمنی وراپوخوم، مریم مقدس در آرامش و آسودگی درگذشت. حواریون و مسیحیان خداپرست او را به خاک سپردند. برتولما (بارتلمیوس) مقدس در هنگام خاکسپاری حضور نداشت، اما او خواستار دیدن قبر وی شد، به همراه حواریون به محل دفن او رفت، سنگ قبر را برداشتند، اما پیکر مریم مقدس را در آن ندیدند.»
سرود بزرگداشت مریم مقدس در جشن وراپوخوم:
«ای مادر و دوشیزه و تیماردار مسیح، تو که همیشه شفیع جهانیان هستی، جمله اقوام تو را ستایش و شکر می‌گویند. کبوتر پاک و عروس آسمان، مریم، نیایشگاه و نشستگاه پسر خدا. جمله اقوام تو را شکر می‌گویند.»
«در میان گناهانم گمگشته‌ام. تو ای رهایی‌بخش گناه کاران. ای مادر خدایگان، آه، ای مادر خدایگان. حداقل قطره‌ای برافشان. از زندگی توانمند دوشیزه ات. آه، از زندگی توانمندت. از خوشی‌های پیشینم، به حق رانده شدم. بر منِ بی نوا، آه برمنِ بی نوا، این زمین، آه برمنِ بی نوا. خار و خس رویاند، آه برمنِ بی نوا»