عارف قزوینی
سبک و تأثیرات > سبک شعری

از نظر فرم، تصنیف‌های عارف یا فرم معمول تصنیف را دارند یا فرم یک غزل-تصنیف دارند. ساختار تصنیف‌های وی مشابه قصیده است که در بند ابتدایی آن به زمینه‌چینی می‌پردازد و در بندهای بعدی پیام اصلی را ابلاغ می‌کند. اما گاهی نیز پیام اصلی از همان ابتدای تصنیف طرح می‌شود، مثل تصنیف «ننگ آن خانه».
آثار عارف، عمدتاً یا محتوای سیاسی و وطن‌پرستانه دارند یا محتوای عاشقانه. تمام تصنیف‌های عاشقانهٔ عارف که فاقد محتوای سیاسی هستند را وی در جوانی و حدود ۲۰ سالگی سروده است. اشعار سیاسی تا پیش از عارف مرسوم نبودند، اما گوش مردم به اشعار عاشقانه آشنا بود. عارف هم گاهی اشعار سیاسی را در قالبی عاشقانه می‌نوشت که در آن وطن معشوق بود و ملت عاشقان بودند. موفقیت و شهرت وی در این امر باعث شد که به وی لقب «شاعر ملی ایران» را بدهند. عارف اولین موسیقی‌دان ایرانی بود که محتواهای سیاسی و اجتماعی را به شکل تصنیف ارائه کرد، و در زمینهٔ تصنیف‌های سیاسی وی صاحب سبک دانسته می‌شود. البته روح‌الله خالقی ذکر می‌کند که دیگر شاعران هم‌دورهٔ عارف نیز شعرهایی با مضمون سیاسی می‌سرودند که در تصنیف‌ها به کار می‌رفت اما چون خودشان آهنگساز تصنیف نبودند، نمی‌شد آنان را مانند عارف تصنیف‌ساز دانست. وی همچنین اشاره می‌کند که یکی دو تصنیف با مضمون سیاسی پیش از عارف ساخته شده و رواج پیدا کرده بود. با این حال، عموماً از عارف با عنوان «مخترع تصنیف ملی» یاد می‌شود. به گفتهٔ روح‌الله خالقی، تصنیف‌های عارف دهان‌به‌دهان می‌گشتند و به سرعت از شهری به شهر دیگر گسترش می‌یافتند، و در اعتلای سطح فرهنگ جامعه مؤثر بودند. خالقی خود بعدها با تنظیم تصنیف‌های شیدا و عارف برای ارکستر در حفظ این آثار نقشی بسزا ایفا کرد. عارف خود نیز تا سال ۱۳۰۳ ه‍.خ تصنیف‌هایش را در کنسرت اجرا می‌کرد، اما پس از آن تا پایان عمرش، از صحنهٔ موسیقی کناره گرفت؛ اما قمرالملوک وزیری در آن سال‌ها به اجرای تصنیف‌های عارف پرداخت و آن‌ها را نزد شنوندگان ایرانی زنده نگاه داشت.
عارف خود نیز بر نقش علی‌اکبر شیدا (که بنیان‌گذار تصنیف‌سازی نوین در موسیقی ایران بود) اشاره کرده و به تأثیر وی بر سبک خودش اذعان کرده است. وی همچنین فقدان نت‌نویسی را یکی از نقاط ضعف موسیقی ایرانی (در زمان خودش) قلمداد کرده که به حفظ آثار موسیقی ضربه می‌زند. اغلب شعرها و تصنیف‌های عارف حزن‌انگیزند. این حس ناشی از شرایط زمانهٔ عارف است و در خلقیات شخصی خودش هم نمایانگر بود، چنان‌که وی کمتر خنده و مزاح می‌کرد. عارف خود را قادر به نثرنویسی نمی‌دانست، و آثاری که به نثر نوشته عموماً از اسلوبی ساده برخوردارند. اما سادگی، جزء ویژگی‌های اشعار وی نیز هست. عارف در شعرهایش از کلمه‌های ثقیل، ترکیب‌های عربی، و جناس‌ها و کنایه معمولاً پرهیز کرده است. احتمال دارد که استعداد عارف در موسیقی به انتخاب واژگان در شعرهایش کمک کرده باشد. عارف خود به اشعار سعدی و حافظ بسیار علاقه داشت و از آنجا که به خوشنویسی مسلط بود، اشعار این شعرا را به خط خوش می‌نوشت.
عارف در شعرهایش نسبت به خود نیز نقد می‌کند. به عقیدهٔ صادق رضازادهٔ شفق، عارف دشمنی بزرگتر از خودش نداشته است. برای نمونه، عارف خیال‌پردازی‌هایش را عالم بدبختی خودش می‌نامد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| جان می‌کنم چو کوه‌کن از تیشهٔ خیال |  | بدبختی از برای خود ایجاد می‌کنم |
روح‌الله خالقی نوشته که منتقدان عارف نیز مایهٔ شعری وی را ناکافی می‌دانستند. همچنین، وی اشاره کرده که برخی از تصنیف‌های عارف از نظر وزن مشکل دارند، چنان‌که که نیاز به ضمهٔ اضافه می‌شود یا وسط یک کلمه، وزن بریده می‌شود. عارف از ترنم لغوی نظیر «امان» و «جانم» و «طبیبم» هم در تصنیف‌هایش زیاد استفاده کرده که خالقی آن را نشانهٔ ضعف شاعر می‌داند. اما از سوی دیگر، کیوان آقامحسنی اشاره کرده که این سبک تغزلی که در آن شعر در خدمت ملودی است، و کاربرد ترنم لغوی به این منظور، در اواخر قاجار و دورهٔ عارف رایج بوده است.