stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ترانسفورماتور
تلفات توان

یک ترانسفورماتور ایدئال هیچ تلفاتی نخواهد داشت و در واقع بازدهی برابر ۱۰۰٪ دارد. با این حال ترانسفورماتورهای واقعی نیز جزو بهره‌ورترین تجهیزات الکتریکی محسوب می‌شود به‌طوری‌که نمونه‌های آزمایشی ترانسفورماتورهایی که با بهره‌گیری از ابر رسانا ساخته شده‌اند به بازدهی برابر ۹۹٫۸۵٪ دست یافته‌اند. به‌طور کلی ترانسفورماتورهای بزرگتر از بازده بالاتری برخوردارند و ترانسفورماتورهایی که برای مصارف توزیعی مورد استفاده قرار می‌گیرند از بازدهی در حدود ۹۵٪ برخوردارند در حالی که ترانسفورماتورهای کوچک مانند ترانسفورماتورهای موجود در آداپتورها بازدهی در حدود ۸۵٪ دارند.
تلفات به وجود آمده در ترانسفورماتور با توجه به عوامل به وجود آورنده یا محل اتلاف انرژی به این صورت طبقه‌بندی می‌شوند:
تلفات توان > مقاومت سیم‌پیچ‌ها

جریانی که در یک هادی جاری می‌شود با توجه به میزان مقاومت الکتریکی هادی می‌تواند موجب به وجود آمدن حرارت در محل عبور جریان شود. در بسامدهای بالاتر اثر سطحی و اثر مجاورت نیز می‌توانند تلفات مضاعفی را در ترانسفورماتور به وجود آورند.
تلفات توان > تلفات پسماند (هیسترزیس)

هر بار که جهت جریان الکتریکی به دلیل متناوب بودن تغییر علامت می‌دهد، با توجه به جنس هسته، مقدار کمی انرژی در هسته باقی می‌ماند. به این ترتیب برای یک هسته با جنس ثابت این نوع تلفات با میزان بسامد تناسب دارد و با افزایش بسامد تلفات پسماند هسته نیز افزایش می‌یابد.
تلفات توان > جریان گردابی (فوکو)

مواد فِرّومغناطیسی معمولاً هادی‌های الکتریکی خوبی نیز هستند و بنابراین هسته ترانسفورماتور می‌تواند مانند یک مدار اتصال کوتاه شده عمل کند؛ بنابراین حتی با القای میزان کمی ولتاژ، جریان در هسته به شدت بالا می‌رود. این جریان جاری در هسته گذشته از به وجود آوردن تلفات الکتریکی موجب به وجود آمدن حرارت در هسته نیز می‌شود. جریان گردابی در هسته با مجذور بسامد منبع رابطه مستقیم و با مجذور ضخامت ورق هسته رابطه معکوس دارد. برای کاهش تلفات گردابی در هسته، هسته‌ها را ورقه ورقه کرده و آن‌ها را نسبت به یکدیگر عایق می‌کنند. اساس کار کوره‌های القایی، جریان‌های گردابی است.
تلفات توان > تغییر شکل بر اثر میدان مغناطیسی

شار مغناطیسی در یک ماده فِرّومغناطیس موجب حرکت نسبی ورقه‌های هادی نسبت به یکدیگر می‌شود. در صورت محکم نبودن این ورقه‌ها این اثر می‌تواند موجب ایجاد صدایی شبیه وز وز در هنگام کار کردن ترانسفورماتور شود به این اثر تغییر شکل بر اثر میدان مغناطیسی یا Magnetostriction می‌گویند. این اثر می‌تواند موجب به وجود آمدن گرما در اثر اصطکاک بین صفحات نیز شود.
تلفات توان > تلفات مکانیکی

به دلیل وجود تغییر شکل بر اثر مغناطیس در یک ترانسفورماتور بین قطعات ترانسفورماتور نوعی حرکت به وجود می‌آید این نیز به نوبه خود موجب به وجود آمدن تلفات مکانیکی در ترانسفورماتور خواهد شد. در صورتی که قطعات موجود در ترانسفورماتور به خوبی در جای خود محکم نشده باشند، تحرکات مکانیکی آن‌ها نیز افزایش یافته و در نتیجه تلفات مکانیکی نیز افزایش خواهد یافت.
مدار معادل

محدودیت‌های فیزیکی یک ترانسفورماتور واقعی به صورت یک مدار نمایش داده می‌شوند. این مدار معادل از تعدادی از عوامل به وجود آورنده تلفات یا محدودیت‌ها و یک ترانسفورماتور ایدئال تشکیل شده‌است. تلفات توان در سیم‌پیچ یک ترانسفورماتور به‌طور خطی تابعی از جریان هستند و به راحتی می‌تواند آن‌ها را به صورت مقاومت‌هایی سری با سیم‌پیچ‌های ترانسفورماتور نمایش داده شود؛ این مقاومت‌ها RS و RP هستند. با بررسی خواص شار پراکندگی می‌توان آن را به صورت خود القاهای XP و XS نشان داد که به صورت سری با سیم‌پیچ ایدئال قرار می‌گیرند. تلفات آهنی از دو نوع تلفات گردابی (فوکو) و پسماند (هیسترزیس) تشکیل شده. در بسامد ثابت این تلفات با مجذور شار هسته نسبت مستقیم دارند و از آنجایی که شار هسته نیز تقریباً با ولتاژ ورودی نسبت مستقیم دارد این تلفات را می‌توان به صورت مقاومتی موازی با مدار ترانسفورماتور نشان داد. این مقاومت همان RC است.
هسته‌ایی با نفوذپذیری محدود نیازمند جریان IM خواهد بود تا همچنان شار مغناطیسی را در هسته برقرار کند؛ بنابراین تغییرات در جریان مغناطیس‌کننده با تغییرات در شار مغناطیسی هم فاز خواهد بود و به دلیل اشباع پذیر بودن هسته، رابطه بین این دو خطی نخواهد بود. با این حال برای ساده کردن این تأثیرات در بیشتر مدارهای معادل این رابطه خطی در نظر گرفته می‌شود. در منابع سینوسی شار مغناطیسی ۹۰ درجه از ولتاژ القایی عقبتر خواهد بود، بنابراین این اثر را می‌توان با القاگر XM در مدار نشان داد که به‌طور موازی با تلفات آهنی هسته RC قرار می‌گیرد. RC و XM را در برخی موارد با هم به صورت یک شاخه در نظر می‌گیرند و آن را شاخه مغناطیس‌کننده می‌نامند. اگر سیم‌پیچ ثانویه ترانسفورماتور را مدار باز کنیم تمامی جریان عبوری از اولیه ترانسفورماتور جریان I0 خواهد بود که از شاخه مغناطیس‌کننده عبور خواهد کرد این جریان را جریان بی‌باری نیز می‌نامند.
مقاومت‌های موجود در طرف ثانویه یعنی RS و XS نیز باید به طرف اولیه منتقل شوند. این مقاومت‌ها در واقع معادل تلفات مسی و پراکندگی در طرف ثانویه هستند و به صورت سری با سیم پیچ ثانویه قرار می‌گیرند.
مدار معادل حاصل را مدار معادل دقیق می‌نامند گرچه در این مدار معادل نیز از برخی ملاحظات پیچیده مانند اثرات غیرخطی چشم پوشی می‌کند.
انواع

ساخت انواع مختلف ترانسفورماتورها به منظور رفع اهداف استفاده از آن‌ها در کاربردهای متفاوت می‌باشد. در این میان برخی از انواع ترانسفورماتورها بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرند که می‌توان به نمونه‌ها زیر اشاره کرد:
ترانس تطبیق امپدانس
ترانس ولتاژ
ترانس جریان
ترانس هستهٔ هوایی
رآکتور اشباع
ترانس با اتصال مثلث باز (V-V) و ترانس Scott-T (اتصال اسکات)
ترانس تفاضلی متغیر خطی
انواع > اتوترانسفورماتور

اتوترانسفورماتور به ترانسفورماتوری گفته می‌شود که تنها از یک سیم‌پیچ تشکیل شده‌است. این سیم‌پیچ دارای دو سر ورودی و خروجی و یک سر در میان است. به‌طوری‌که می‌توان گفت سیم‌پیچ کوتاه‌تر (که در ترانس کاهنده سیم‌پیچ ثانویه محسوب می‌شود) قسمتی از سیم‌پیچ بلندتر است. در این‌گونه ترانسفورماتورها تا زمانی که نسبت ولتاژ-دور در دو سیم‌پیچ برابر باشد ولتاژ خروجی از نسبت سیم‌پیچ تعداد دور سیم‌پیچ‌ها به ولتاژ ورودی به دست می‌آید. با قرار دادن یک تیغه لغزان به جای سر وسط ترانس، می‌توان نسبت سیم‌پیچ‌های اولیه و ثانویه را تا حدودی تغییر داد و به این ترتیب ولتاژ پایانه خروجی ترانسفورماتور را تغییر داد مزیت استفاده از اتوترانسفورماتور کم هزینه‌تر بودن آن است چرا که به جای استفاده از دو سیم‌پیچ تنها از یک سیم‌پیچ در آن‌ها استفاده می‌شود.
عیب این‌گونه ترانسفورماتورها این است که نمی‌توان با آن ترانسفورماتور ایزوله ساخت و دیگر مشکل آن کمبود ایمنی در هنگام استفاده از آن است؛ چنانچه اگر سیم ثانویه آن قطع شود یا بسوزد ممکن است منجر شود خروجی همان ولتاژ ورودی شود.
انواع > ترانسفورمر سه فاز

ترانسفورماتورهای سه فاز از نظر ساختمان ظاهری بر دو نوع هستند:
ترانسفورماتورهای سه فاز سه پارچه که از سه ترانسفورماتور تکفاز تشکیل شده‌اند.
ترانسفورماتورهای یکپارچه که از یک هستهٔ مشترک تشکیل شده‌اند.
ترانسفورماتورهای سه فاز سه پارچه :این‌گونه ترانسفورماتورها از سه ترانسفورماتور تک فاز تشکیل شده‌اند که با سه سیم پیچ اولیه و سه سیم پیچ ثانویه روبرو هستیم که باید آن‌ها را به روش‌های زیر به هم متصل نماییم:
اتصال ستاره-ستاره (Y-Y): سه سیم پیچ اولیه به صورت ستاره و ثانویه هم به صورت ستاره به هم وصل شده‌است. این اتصال به ندرت مورد استفاده قرار می‌گرد.
اتصال مثلث-مثلث (∆-∆): اتصال سیم‌پیچ اولیه و ثانویه به صورت مثلث می‌باشد. مزیت این اتصال آن است که می‌توان یکی از ترانس‌ها را برای تعمیر از مدار خارج کرد و دو ترانسفورماتور باقی‌مانده می‌توانند مشترکان سه فاز را تأمین نمایند.
اتصال ستاره -مثلث (Y-Δ): در این نوع اتصال برای کاهش ولتاژ فشار قوی مورد استفاده قرار می‌گیرد زیرا در اتصال ستاره ولتاژ خط بر روی دو سیم پیچ اعمال می‌شود ولی در مثلث بر روی یک سیم پیچ اعمال می‌شود.
اتصال مثلث-ستاره (Δ-Y): در نیروگاه‌ها برای افزایش ولتاژ ژنراتورها به ولتاژ فشار قوی نصب می‌شود زیرا سمت ستاره به ولتاژ قوی وصل است و امکان زمین کردن نقطهٔ خنثی وجود دارد، همچنین در سیستم‌های فشار ضعیف از این سیستم برای مصارف خانگی و تجاری و صنعتی استفاده می‌شود زیرا برخی از مشترکان به برق تک فاز و برخی به برق سه فاز نیاز دارند
طبقه‌بندی

به دلیل وجود کاربردهای متفاوت برای ترانسفورماتورها، آن‌ها را بر حسب پارامترهای متفاوتی طبقه‌بندی می‌کنند:
بر حسب رده توان الکتریکی: از کسری از ولت-آمپر تا بیش از هزار مگا ولت-آمپر.
بر حسب محدوده بسامد: بسامد قدرت، بسامد صوتی، بسامد رادیویی
بر حسب رده ولتاژ: از چند ولت تا چند صد کیلوولت
بر حسب نوع خنک‌کنندگی: خنک‌کننده هوا، روغنی، خنک‌کنندگی با فن، خنک‌کنندگی آب.
بر حسب نوع کاربرد: منبع تغذیه، تطبیق امپدانس، تثبیت‌کننده ولتاژ و جریان خروجی یا ایزوله کردن مدار.
برحسب هدف نهایی کاربرد: توزیع، یکسوسازی، ایجاد قوس الکتریکی، ایجاد تقویت‌کننده.
بر حسب نسبت سیم‌پیچ‌ها: افزاینده، کاهنده، ایزوله‌کننده (با نسبت تقریباً یکسان در دو سیم‌پیچ)، متغیر.
ساختمان > هسته > هسته لایه لایه شده

ترانسفورماتورها مورد استفاده در کاربردهای قدرت یا بسامد بالا (رادیویی) معمولاً از هسته با جنس فولاد سیلیکاتی با قابلیت نفوذپذیری مغناطیسی بالا استفاده می‌کنند . قابلیت نفوذپذیری مغناطیسی در فولاد بارها بیشتر از نفوذپذیری در خلاء است و به این ترتیب با استفاده از هسته‌های فولادی جریان مغناطیس‌کننده مورد نیاز برای هسته به شدت کاهش می‌یابد و شار در مسیری کاملاً نزدیک به سیم‌پیچ‌ها محبوس می‌شود. سازندگان ترانسفورماتورهای اولیه به سرعت متوجه این موضوع شدند که استفاده از هسته یک پارچه باعث افزایش تلفات گردابی در هسته ترانسفورماتور می‌شود و در طراحی‌های خود از هسته‌هایی استفاده کردند که از دسته‌های عایق شده آهن تولید شده بود. در طراحی‌هایی بعدی با استفاده از ورق‌های نازک آهن که نسبت به یکدیگر عایق شده بودند، تلفات در ترانسفورماتور باز هم کاهش یافت. از این روش در ساخت هسته امروزه نیز استفاده می‌شود. همچنین با استفاده از معادله عمومی ترانسفورماتور می‌توان نتیجه گرفت که کمترین سطح اشباع در هسته با سطح مقطع کوچکتر ایجاد می‌شود.
گرچه استفاده از هسته‌های با لایه‌های نازک‌تر تلفات را کاهش می‌دهد، اما از طرفی هزینه ساخت ترانسفورماتور را افزایش می‌دهد؛ بنابراین از هسته‌های با لایه‌های نازک معمولاً در بسامدهای بالا استفاده می‌شود. با استفاده از برخی انواع هسته‌های با لایه‌های بسیار نازک امکان ساخت ترانسفورماتورهایی برای کاربرد در مصارف تا ۱۰ کیلوهرتز پدید می‌آید.
نوعی متداول از هسته‌های لایه لایه، از قطعاتی E شکل که با قطعاتی I شکل یک هسته را به وجود می‌آورند تشکیل شده. این هسته‌ها را هسته‌های E-I می‌نامند. این هسته‌ها گرچه تلفات را افزایش می‌دهند اما به علت آسانی مونتاژ، هزینه ساخت هسته را کاهش می‌دهند. نوع دیگری از هسته‌ها، هسته‌های C شکل هستند. این هسته از قرار دادن دو قطعه C شکل در مقابل یکدیگر تشکیل می‌شود. این هسته‌ها این مزیت را دارند که تمایل شار برای عبور از هر قطعه از هسته برابر است و این مزیت باعث کاهش یافتن مقاومت مغناطیسی می‌شود.
پسماند در یک هسته فولادی به معنای باقی‌ماندن خاصیت مغناطیسی در هسته پس از قطع شدن توان الکتریکی است. زمانی که جریان دوباره در هسته جاری می‌شود این پسماند باقی‌مانده در هسته تا زمانی که کاهش یابد موجب به وجود آمدن یک جریان هجومی در ترانس می‌شود. تجهیزات حفاظتی مانند فیوزها باید طوری انتخاب شوند که به این جریان هجومی اجازه عبور دهند.
ترانسفورماتورهای توزیع می‌توانند با استفاده از هسته‌های با قابلیت نفوذپذیری مغناطیسی بالا تلفات بی باری را کاهش دهند. هزینه اولیه هسته بعدها با صرفه‌جویی که در مصرف انرژی و افزایش طول عمر ترانس می‌شود جبران خواهد شد.
ساختمان > هسته > هسته‌های یکپارچه

هسته‌هایی که از آهن پودر شده ساخته شدند در مدارهایی که با بسامد بالاتر از بسامد شبکه تا چند ده کیلوهرتز کار می‌کنند کاربرد دارند. این هسته دارای قابلیت نفوذپذیری مغناطیسی بالا و همچنین مقاومت الکتریکی بالا هستند. برای بسامدهایی بالاتر از باند VHF از هسته‌های غیر رسانای فریت استفاده می‌شود. برخی از ترانسفورماتورهای بسامد رادیویی از هسته‌های متحرک استفاده می‌کنند که این امکان را به وجود می‌آورد که ضریب اتصال هسته قابل تغییر باشد.
ساختمان > هسته > هسته‌های حلقوی

ترانسفورماتورهای حلقوی دور به صورت حلقه‌ای ساخته می‌شوند. جنس این هسته بسته به بسامد مورد استفاده ممکن است از نوارهای بلند فولاد سیلیکاتی، پرمالوی پیچیده شده دور یک چنبره، آهن تقویت شده یا فریت باشد. ساختار نواری باعث چینش بهینه مرزدانه‌ها می‌شود که این امر با کاهش رلوکتانس هسته موجب افزایش بهره‌وری ترانسفورماتور می‌گردد. شکل حلقوی بسته باعث از بین رفتن فاصله هوایی در هسته‌هایی با ساختار E-I می‌شود. سطح مقطع حلقه عموماً به صورت مربعی یا مستطیلی می‌باشند، البته هسته‌هایی با سطح مقطع دایروی با قیمت بالا نیز وجود دارند. سیم‌پیچی‌های اولیه و ثانویه به صورت فشرده پیچیده می‌شوند و تمام سطح حلقه را می‌پوشانند. با این کار می‌توان طول سیم مورد نیاز را به حداقل رساند.
در توانهای برابر ترانسفورماتورهای حلقوی از انواع E-I -که ارزانتر می‌باشند- بازده بیشتری دارند. دیگر مزایای ترانسفورماتورهای حلقوی به قرار زیرند: اندازه کوچکتر (در حدود نصف)، وزن کمتر (در حدود نصف)، اغتشاش (صدای هوم) پائین (ایدئال برای استفاده در تقویت‌کننده‌های صوتی)، میدان مغناطیسی کمتر (در حدود یک دهم)، تلفات بی باری پایین (مناسب برای مدارها در حالت آماده بکار-standby-). از معایب آن‌ها به قیمت بیشتر و توان نامی محدود می‌توان اشاره کرد.
در بسامدهای بالا هسته‌های حلقوی فریت مورد استفاده قرار می‌گیرند. فریت قابلیت کار در بسامدهای چند ده کیلوهرتز تا یک مگاهرتز را دارا می‌باشد. با به‌کارگیری فریت تلفات، اندازه فیزیکی، و وزن منبع تغذیه سوئیچینگ کاهش می‌یابد. ایراد دیگر ترانسفورماتورهای حلقوی هزینه بالای سیم پیچی در آنهاست. در نتیجه آن‌ها در توان‌های نامی بیشتر از چند کیلو ولت-آمپر کاربرد بسیار کمی دارند.
شکل۲: یک ترانسفورماتور کاهندهٔ آرمانی و مسیر عبور شار در هسته
شکل۳- یک ترانسفورماتور ایدئال به عنوان المانی در مدار
شکل۴- مدار معادل یک تراسنفورماتور
ورودی و خروجی یک ترانس تثبیت ولتاژ و محافظ ۶ کیلووات ۲۲۰ ولت. برای پیشگیری از دوفاز شدن ناشی از صاعقه اتصال صحیح فاز و نول به ورودی‌های صحیح فاز و نول حیاتی است. از آنجایی که برخی شرکت‌ها مجوز نصب به فروشندگان خرد می‌دهند و ممکن است در تعهد کاری خللی پیش آید بررسی این موضوع و تطبیق آن با دفترچه راهنما کار پسندیده‌ای است.
لایه لایه کردن هسته ترانس جریان گردابی را به شدت کاهش می‌دهد.
ترانسفورماتور هسته حلقوی کوچک
کرکوان

| 0 | 1 |
| --- | --- |
موقعیت در تونس (شهر): موقعیت در تونس (شهر)
موقعیت: استان نابل، تونس
مختصات: ۳۶°۵۶′۴۷″شمالی ۱۱°۰۵′۵۷″شرقی﻿ / ﻿۳۶٫۹۴۶۳۸۹°شمالی ۱۱٫۰۹۹۱۶۷°شرقی﻿ / 36.946389; 11.099167
 سایت میراث جهانی یونسکو:  سایت میراث جهانی یونسکو
نام رسمی: Punic Town of Kerkuane and its Necropolis
گونه: Cultural
معیار: iii
تاریخ ثبت: 1985 (9th کمیته میراث جهانی یونسکو)
شماره ثبت: 332
UNESCO Region: فهرست میراث جهانی یونسکو در کشورهای عربی
 :  
 :  
کرکوان (به عربی: کرکوان) یک محوطه باستانی در تونس است که در استان نابل واقع شده‌است.
پارک ملی ماتوبو

| پارک ملی ماتوبو | پارک ملی ماتوبو |
| --- | --- |
رده‌بندی آی‌یوسی‌ان: II (پارک ملی): رده‌بندی آی‌یوسی‌ان: II (پارک ملی)
طلوع خورشید در پارک ملی ماتوبو , 2006: طلوع خورشید در پارک ملی ماتوبو , 2006
مکان: ماتوبو (district)، زیمبابوه
نزدیک‌ترین شهر: بولاوایو
مساحت: 424 km²
تاسیس‌شده: 1926
هیئت حاکمه: Zimbabwe Parks and Wildlife Management Authority
 سایت میراث جهانی یونسکو:  سایت میراث جهانی یونسکو
نام رسمی: Matobo Hills
گونه: Cultural
معیار: iii, v, vi
تاریخ ثبت: 2003 (27th کمیته میراث جهانی یونسکو)
شماره ثبت: 306
State Party: زیمبابوه
منطقه: فهرست میراث جهانی یونسکو در آفریقا
 :  
 :  
پارک ملی ماتوبو (انگلیسی: Matobo National Park) در زیمبابوه واقع است.
بناهای سفید ولادمیر و سوزدال

| میراث جهانی یونسکو | میراث جهانی یونسکو |
| --- | --- |
The Dormition Cathedral: The Dormition Cathedral
معیار ثبت: i, ii, iv
شمارهٔ ثبت: 
تاریخ ثبت: ۱۹۹۲
بناهای سفید ولادیمیر و سوزدال نام یک میراث جهانی یونسکو در روسیه است.
این میراث جهانی شامل هشت بنای تاریخی و مذهبی است و به دلایل نامعلوم سه بنای مشابه و نزدیک در این فهرست قرار ندارند.
یکی از این بناها کلیسای شفاعت تئوتوکوس بر رود نرل است.
چاوین هانتر

| میراث جهانی یونسکو | میراث جهانی یونسکو |
| --- | --- |
۹°۳۵′۳۴″ جنوبی ۷۷°۱۰′۴۲″ غربی﻿ / ﻿۹٫۵۹۲۷۸°جنوبی ۷۷٫۱۷۸۳۳°غربی﻿ / -9.59278; -77.17833: ۹°۳۵′۳۴″ جنوبی ۷۷°۱۰′۴۲″ غربی﻿ / ﻿۹٫۵۹۲۷۸°جنوبی ۷۷٫۱۷۸۳۳°غربی﻿ / -9.59278; -77.17833
مکان:  پرو
معیار ثبت: فرهنگی: iii
شمارهٔ ثبت: 330
تاریخ ثبت: ۱۹۸۵
چاوین هانتر یک سایت باستان‌شناسی است که قدمت آن به دست‌کم به ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد مربوط به تمدن چاوین و دوران امپراتوری اینکا می‌باشد که در ناحیه انکاش پرو و ۲۵۰ کیلومتری شمال لیما قرار دارد. چاوین هانتر در سال ۱۹۸۵ در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
نیایشگاه بودایی سمپور

| میراث جهانی یونسکو | میراث جهانی یونسکو |
| --- | --- |
مکان:  بنگلادش
معیار ثبت: فرهنگی: i, ii, iv
شمارهٔ ثبت: 322
تاریخ ثبت: ۱۹۸۵
در خطر؟: خیر
نیایشگاه بودایی سمپور در ناحیه نوگان بنگلادش یکی از مشهورترین ویهارا آیین بودایی در شبه قاره هند و یکی از سایت‌های باستان‌شناسی مهم در کشوراست.
این مکان در سال ۱۹۸۵ در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
تاریخچه ویروس‌شناسی

تاریخچه ویروس‌شناسی مطالعه علمی ویروس‌ها و عفونت‌های ناشی از آنها در سال‌های پایانی قرن ۱۹ آغاز شد. اگرچه لویی پاستور و ادوارد جنر اولین واکسن‌ها را برای محافظت در برابر عفونت‌های ویروسی تهیه کردند، اما آنها نمی‌دانستند که ویروس‌ها وجود دارند. اولین شواهد از وجود ویروس‌ها از آزمایش‌هایی با فیلترهایی که منافذی به اندازه کافی کوچک برای حفظ باکتری‌ها دارند، حاصل شد. در سال ۱۸۹۲، دیمیتری ایوانفسکی از یکی از این فیلترها استفاده کرد تا نشان دهد که شیره حاصل از یک گیاه از جنس تنباکوییان، با وجود فیلتر شدن، برای سایر گیاهان سالم همان جنس عفونی باقی می‌ماند. مارتینوس بایرینک ماده فیلتر شده و عفونی را «ویروس» خواند و این کشف آغاز ویروس‌شناسی به حساب می‌آید. البته قبل از دیمیتری ایوانفسکی بیجیرینگ موفق به کشف ویروس موزاییک تنباکو شده بود، وی را پدر علم ویروس‌شناسی می‌خوانند۰
کشف‌های بعدی و یافتن خصوصیات جزئی باکتریوفاژها توسط فردریک توورت و فلیکس درل سرعت بیشتری به پیشرفت این علم بخشید و تا اوایل قرن بیستم ویروس‌های زیادی کشف شدند. در سال ۱۹۲۶، توماس میلتون ریورز ویروس‌ها را به عنوان انگل‌های اجباری تعریف کرد. وندل مردیت استنلی نشان داد که ویروس‌ها ذره هستند نه مایع، و اختراع میکروسکوپ الکترونی در سال ۱۹۳۱، امکان دیدن ساختارهای پیچیده آن‌ها را فراهم آورد.
پیشگامان

علیرغم موفقیت‌های دیگر، لویی پاستور (۱۸۲۲–۱۸۲۲) نتوانست عامل ایجاد کننده بیماری هاری را پیدا کند و حدس زد که عامل آن آنقدر کوچک است که با میکروسکوپ دیده نمی‌شود.در سال ۱۸۸۴، میکروبیولوژیست فرانسوی چارلز چمبرلند (۱۹۷۱–۱۹۸۱) فیلتری را اختراع کرد (امروزه با نام فیلتر چمبرلند شناخته می‌شود) که منافذی کوچکتر از باکتری‌ها داشت؛ بنابراین، او می‌توانست یک محلول حاوی باکتری‌ها را از فیلتر عبور داده و آن‌ها را به‌طور کامل از محلول خارج کند.

در سال ۱۸۷۶، آدولف مایر نخستین کسی بود که نشان داد که آنچه که او بیماری موزاییک تنباکو نامید، عفونی است. او تصور می‌کرد که این بیماری ناشی از سموم یا یک باکتری بسیار کوچک است. بعداً، در سال ۱۸۹۲، زیست‌شناس روسی دیمیتری ایوانوفسکی (۱۹۲۰–۱۸۶۴) از فیلتر چمبرلند برای مطالعه آنچه اکنون به عنوان ویروس موزائیک توتون شناخته می‌شود، استفاده کرد. آزمایش‌های او نشان داد که عصاره‌های برگ خرد شده گیاهان تنباکوییان آلوده پس از فیلتراسیون، عفونی باقی می‌مانند. ایوانوفسکی اظهار داشت این عفونت ممکن است توسط سمی تولید شده توسط باکتری‌ها ایجاد شود، اما این ایده را دنبال نکرد.

در سال ۱۸۹۸، میکروب‌شناس هلندی، مارتینوس بایرینک استاد میکروب‌شناسی در دانشکده کشاورزی واخنینگن، آزمایش‌های آدولف مایر را تکرار کرد و متقاعد شد که مایع تصفیه شده حاوی شکل جدیدی از عامل عفونی است. وی مشاهده کرد که این عامل فقط در سلول‌هایی که در حال تقسیم هستند تکثیر می‌شود و وی آن را «جرم زنده محلول» نامید. بایرینک اظهار داشت که ویروس‌ها از نظر ماهیت مایع هستند، نظریه ای که بعدها توسط بیوشیمیست و ویروس‌شناس آمریکایی وندل مردیت استنلی (۱۹۰۴–۱۹۹۴) بی‌اعتبار شد و ثابت کرد که آنها در واقع ذرات هستند. در همان سال، فردریش لوفلر (۱۹۵۲–۱۸۲) و پل فروس (۱۹۶۰–۱۸۶۰) اولین ویروس حیوانی را از طریق یک فیلتر مشابه عبور داده و علت بیماری پا و دهان را کشف کردند.
باکتریوفاژها

مقالهٔ اصلی: باکتریوفاژ
باکتریوفاژها ویروس‌هایی هستند که باکتری‌ها را آلوده کرده و در آن‌ها تکثیر می‌شوند. آنها در اوایل قرن بیستم توسط باکتری‌شناس انگلیسی، فردریک توورت (۱۹۷۷–۱۸۷۷) کشف شدند. اما پیش از این زمان، در سال ۱۸۹۶، باکتری‌شناس ارنست هانبری هانکین (۱۹۶۵–۱۸۶۵) گزارش داد که چیزی در آب‌های رودخانه گنگ می‌تواند ویبریو کلرا (باکتری عامل وبا) را از بین ببرد. عامل موجود در آب می‌تواند از طریق فیلترهایی عبور کند که باکتری‌ها را جدا می‌کند. Twort عمل باکتریوفاژها را روی باکتری‌های استافیلوکوکی کشف کرد. او متوجه شد که هنگام رشد روی آگار مواد مغذی، برخی کلونی‌های باکتری آبکی یا «شیشه ای» می‌شوند. او برخی از این کلنی‌های آبکی را جمع کرد و برای از بین بردن باکتری‌ها، آن‌ها را از طریق فیلتر چمبرلند عبور داد و فهمید که وقتی این مایع فیلتر شده به کشت تازه باکتری‌ها اضافه می‌شود، باکتری‌ها آبکی می‌شوند. وی پیشنهاد کرد که این عامل ممکن است «یک آمیب، ویروس اولترامایکروسکوپی، یک پروتوپلاسم زنده یا آنزیمی با قدرت رشد باشد» باشد.
فلیکس درل (۱۹۵۳–۱۸۷۳) در سال ۱۹۱۷ دریافت که هنگامی که «یک آنتاگونیست نامرئی» به باکتری‌های موجود در آگار اضافه شود، مناطقی از باکتری‌های مرده را ایجاد می‌کند. آن آنتاگونیست که اکنون به عنوان باکتریوفاژ شناخته می‌شود، می‌تواند از فیلتر چمبرلند عبور کند. وی با دقت یک سوسپانسیون از این ویروس‌ها را رقیق کرد و کشف کرد که بالاترین رقت (کمترین غلظت ویروس) به جای کشتن همه باکتری‌ها، مناطق جداگانه ای از باکتری‌های مرده را تشکیل می‌دهد. شمارش این مناطق و ضرب آن با فاکتور رقت، به وی اجازه می‌دهد تعداد ویروس‌های موجود در سوسپانسیون اولیه را محاسبه کند. او فهمید که شکل جدیدی از ویروس را پیدا کرده‌است که بعداً برای آن عبارت «باکتریوفاژ» را به کار برد. He realised that he had discovered a new form of virus and later coined the term "bacteriophage". بین سال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۲۱ فلیکس درل انواع مختلفی از باکتریوفاژها را کشف کرد که می‌توانستند چندین گونه دیگر باکتری از جمله ویبریو کلرا را آلوده کنند. باکتریوفاژها به عنوان یک درمان احتمالی برای بیماری‌هایی مانند حصبه و وبا اعلام شدند، اما با توسعه پنی سیلین، این ایده کم‌کم روبه فراموشی رفت. از اوایل دهه ۱۹۷۰، باکتری‌ها به مقاومت در برابر آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند پنی سیلین ادامه داده‌اند، و این باعث شد تا رغبت جدیدی به استفاده از باکتریوفاژها برای درمان عفونت‌های جدی ایجاد شود.
قرن بیستم و بیست و یکم

نیمه دوم قرن بیستم، عصر طلایی کشف ویروس‌ها بود و بیشتر از ۲۰۰۰ ویروس حیوانی، گیاهی و باکتریایی در طی این سال‌ها کشف شدند. در سال ۱۹۴۶، ویروس اسهال گاو کشف شد که احتمالاً هنوز هم شایع‌ترین عامل بیماری گاوها در سراسر دنیا می‌باشد. و در سال ۱۹۵۷، آرتری ویروس اسبی شناسایی شد. در دهه ۱۹۵۰، پیشرفت در جداسازی ویروس‌ها و روش‌های تشخیص منجر به کشف چندین ویروس مهم انسانی از جمله ویروس واریسلا زوستر، پارامیکسیوویروس‌ها (شامل ویروس سرخک، ویروس سین‌سیشیال تنفسی) و راینو ویروس‌هایی که باعث سرماخوردگی می‌شوند، گشت. در دهه ۱۹۶۰ ویروس‌های بیشتری کشف شد. در سال ۱۹۶۳، ویروس هپاتیت بی توسط باروخ بلومبرگ (متولد ۱۹۲۵) کشف شد. آنزیم رونوشت بردار معکوس، آنزیم کلیدی که رتروویروس‌ها برای ترجمه آران‌ای‌شان به دی‌ان‌ای استفاده می‌کنند، برای اولین بار در سال ۱۹۷۰، به‌طور جداگانه توسط هوارد تمین و دیوید بالتیمور (متولد ۱۹۳۸) توصیف شد. این امر نقطه عطفی برای ساخت داروهای ضد ویروس بود. در سال ۱۹۸۳، لوک مونتانیه (متولد ۱۹۳۲) و تیم او در انستیتو پاستور فرانسه، برای اولین بار ویروس اچ آی وی را جدا کردند. در سال ۱۹۸۹، تیم مایکل هوتون در شرکت شیرون ویروس هپاتیت سی را کشف کرد. ویروس‌ها و سویه‌های جدید ویروسی زیادی در نیمه دوم قرن بیستم کشف شدند. این اکتشافات در قرن بیست و یکم هم ادامه یافت زیرا بیماری‌های ویروسی جدیدی مانند بیماری سارس و بیماری ویروسی نیپا پدید آمدند. باوجود دستاوردهای دانشمندان در طی صد سال گذشته، ویروس‌ها همچنان تهدیدها و چالش‌های جدیدی را ایجاد می‌کنند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سال | ویروس | منبع |
| 1908 | پولیوویروس |  |
| 1911 | ویروس راس سارکوما |  |
| 1915 | باکتریوفاژ استافیلوکوک |  |
| 1917 | باکتریوفاژ شیگلا |  |
| 1918 | باکتریوفاژ سالمونلا |  |
| 1927 | ویروس تب زرد |  |
| 1930 | ویروس انسفالیت اسبی غربی |  |
| 1933 | ویروس انسفالیت اسبی شرقی |  |
| 1934 | ویروس اوریون |  |
| 1935 | ویروس انسفالیت ژاپنی |  |
| 1943 | تب دنگی ویروس |  |
| 1949 | انتروویروس‌ها |  |
| 1952 | ویروس واریسلا زوستر |  |
| 1953 | آدنوویروس |  |
| 1954 | ویروس سرخک |  |
| 1956 | پارامیکسوویروس‌ها، راینو ویروس |  |
| 1958 | آبله میمون |  |
| 1962 | ویروس سرخجه |  |
| 1963 | ویروس هپاتیت بی |  |
| 1964 | ویروس اپشتین–بار |  |
| 1965 | رتروویروس‌ها |  |
| 1966 | ویروس تب لاسا |  |
| 1967 | ویروس ماربورگ |  |
| 1972 | نوروویروس |  |
| 1973 | روتاویروس، هپاتیت آ |  |
| 1975 | پارواویروس بی۱۹ |  |
| 1976 | ویروس ابولا |  |
| 1980 | ویروس لنفوتروپیک سلول T انسانی نوع ۱ |  |
| 1982 | ویروس لنفوتروپیک سلول T انسانی نوع ۲ |  |
| 1983 | اچ‌آی‌وی |  |
| 1986 | هرپس ویروس انسانی ۶ |  |
| 1989 | ویروس هپاتیت سی |  |
| 1990 | ویروس هپاتیت ای، هرپس ویروس انسانی ۷ |  |
| 1994 | هنیپاویروس |  |
| 1997 | آنلوویریده |  |
تصویر میکروسکوپ الکترونی انتقالی از فاژ سینکوکوکوس
قنات مزدآباد

| قنات مزدآباد | قنات مزدآباد |
| --- | --- |
مظهر قنات مزدآباد میمه: مظهر قنات مزدآباد میمه
نام: قنات مزدآباد
کشور: ایران
استان: اصفهان
شهرستان: میمه
بخش: مرکزی
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: قنات
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۱۸۰۹۷
تاریخ ثبت ملی: ۲۰ اسفند ۱۳۸۵
| میراث جهانی یونسکو | میراث جهانی یونسکو |
| --- | --- |
مکان:  ایران
معیار ثبت: فرهنگی: iii, iv
شمارهٔ ثبت: ۱۵۰۶–۰۰۷
تاریخ ثبت: ۲۰۱۶ (طی نشست چهلم)
قنات مزدآباد در شهرستان  میمه، بخش مرکزی، شهر میمه واقع شده این اثر در تاریخ ۲۵/۴/۱۳۹۵ در سازمان یونسکو ثبت جهانی شد. همچنین این اثر در تاریخ ۲۰ اسفند ۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت ۱۸۰۹۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده بود.
ویژگی‌ها

قنات مزدآباد یکی از طولانی‌ترین قنات‌های منطقه به طول ۲۳ کیلومتر است که عمق مادرچاه آن به ۷۲ متر می رسد.
این قنات که قدمت آن به حدود ۲۵۰۰ سال پیش باز می‌گردد دارای سه سد زیرزمینی و دو رشته آب سرد و گرم می‌باشد.