عارف قزوینی
دیدگاه‌ها

دو ویژگی کلیدی شخصیت و دیدگاه‌های عارف عبارت بودند از روحیهٔ انقلابی و میهن‌پرستی. شدتِ میهن‌پرستی عارف تا جایی بود که روابط شخصی او را تحت تأثیر قرار می‌داد، چنان‌که اگر با کسی خصومت داشت وی را «اجنبی‌پرست» و «خائن» می‌نامید، و اگر کسی مورد تمجید او بود به وی صفت «پاک‌خونی» و «ایران‌نژادی» می‌داد. در ستایشِ رضازاده شفق، عارف پا را فراتر گذاشته و وی را با ادوارد براون مقایسه می‌کند که «تا کنون در ایران نظیر نداشته»؛ این در حالی است که در سال‌های پایانی عمر عارف، رضازاده شفق نسبت به او اعتنایی نداشت.
عارف به نقد و هجو بسیاری از معاصران خودش می‌پرداخت. البته این نوع از هجو در آن دوره، در ادبیات ایران رواج داشت (چنان‌که محمدتقی بهار به هجو وحید دستگردی می‌پرداخت، وحید به هجو میرزاده عشقی، و عشقی به هجو بهار و وحید و سید حسن مدرس). با این حال، او در هجو دیگران به اعتقادات سیاسی آنان طعنه می‌زد و خصومت‌های شخصی را وارد نمی‌کرد. به علاوه، اطلاق لقب «شاعر ملی» به او باعث شده بود که خودش مورد تعرض بسیاری از ادیبان قرار بگیرد. عارف به تصنیف‌های معاصر دورهٔ خودش هم به شدت نقد داشت و آن‌ها را مبتذل و مایهٔ تمسخر می‌دانست، البته به جز تصنیف‌های علی‌اکبر شیدا. با این حال، روح‌الله خالقی این دیدگاه عارف را افراطی قلمداد کرده و نوشته که عارف احتمالاً برای اینکه ارزش خود را بیشتر کند، فقط به نمونه‌های مبتذل تصنیف که پیش از او رواج داشتند اشاره کرده است. نقد عارف به شاعران محدود نبود، و هنرمندانی که به هستهٔ قدرت نزدیک بودند یا بدان علاقه داشتند را نیز نکوهش می‌کرد. عارف دربارهٔ کمال‌الملک گفته بود که «جای تأسف است که این مرد، صورت اعیان و اشراف را که سبب بدبختی این ملت و خرابی مملکت بوده‌اند ساخته، (اما) یک اثری از بزرگان حقیقی مملکت ندارد.»
در نتیجهٔ این اختلافات، عارف خود را منزوی می‌یافت. او در خودزندگینامه‌اش می‌نویسند: «آخر این چه بدبختی است که دامن‌گیر من شده است؟ فرمانفرما با من بد، سلیمان‌میرزا هم بد، تقی‌زاده هم بد، نصرت‌الدوله بد، ملک‌الشعرا هم بد، مرتجع و آزادی‌خواه هر دو دشمن». جواد بدیع‌زاده هم می‌نویسد که کمتر پیش می‌آمد عارف در مجلسی باشد که از خوانندگان هم‌عصرش کسی دیگر هم در آن جمع باشد.
با این حال، چند نفر بودند که عارف نسبت به آن‌ها عموماً فقط دیدگاهی حاکی از ارادت و احترام داشت. یکی از آنان احمد کسروی بود که عارف هم در نوشته‌هایش راجع به او و هم در نامه‌هایی که به دیگران نوشته و در آن از کسروی یادکرده، همواره لحنی حاکی از ارادت به کار برده است. به همین جهت شعر «شیفته افکار» را برای سید احمد کسروی، نویسنده کتاب «شهریاران گمنام» سرود:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به تو ام شیفته از هر نظر افکار تو کرد |  | دیده نادیده، مرا تشنه دیدار تو کرد |
| آنچه از خامه پندار پدیدآوردی |  | شد یقین، نسخ یقین، همه پندار تو کرد |
...: ...
دیگری کلنل محمدتقی پسیان که عارف به وی ارادت بسیاری داشت و پس از کشته‌شدنِ پسیان، عارف چندین شعر راجع به وی نوشت و تا پایان عمر خود را در سوگ کلنل توصیف می‌کرد و می‌گفت «خبر مرگ کلنل استخوان‌های مرا خُرد کرد». عارف با رضازاده شفق هم رابطهٔ دوستی نزدیکی داشت، و بسیاری از نوشته‌هایی که از عارف به جا مانده حاصل آن بود که شفق به‌طور مستمر عارف را به نوشتن تشویق می‌کرد.
عارف همچنین در نوشته‌هایش رضاشاه را ستایش کرده و از جمله در این‌باره مطالبی در نامه‌هایش به دیگران نوشته بود. با این حال، وی منتقد کسانی بود که برای خوش‌آمد حکومت پهلوی، جنبش‌های انقلابی و آزادی‌خواهانهٔ دیگر را کم‌رنگ جلوه می‌دادند. همچنان که پیشتر شرح آن رفت، رضاشاه هم نسبت به عارف دید خوشی نداشت. اختناق سیاسی که توسط حکومت پهلوی ایجاد شد، عارف را هم می‌گزید. نتیجه آن که عارف از حمایتش از رضاخان عمیقاً پشیمان شد.