تاریخ نیشابور
تأسیس شهر و نام‌های آن در دوره‌های تاریخی > تاریخی

قدیمی‌ترین سندی که از شهر بودن نیشابور قبل از ساسانیان یاد می‌کند، کتاب اوستا است که با واژه «رئونت»(به زبان اوستایی:جلال و شکوه) از آن نام می‌برد. در بسیاری از متون پهلوی و مانوی، نام این شهر، ابرشهر ذکر شده است. «شهر نیشابور را شاپور اردشیران ساخت بدانگاه که پهلیزگ تور را کشت، به همان‌جا شهر را فرمود ساختن.». در واقع ابرشهر، نام قدیمی‌تر نیشابور یا منطقهٔ آن بوده که به شکل «اَپَرشهر» نیز آمده است.
ریشه‌شناسی نام «نیشابور»، مورخان را به مؤسس آن راهنمایی کرده است. آن‌ها معتقدند، نام این شهر از مؤسس آن گرفته شده است. نیشابور در دوره ساسانیان به فرمان شاپور اول تأسیس شد؛ برخی مورخان قدمت این شهر را قبل از شاپور اول می‌دانند، در هر صورت، نیشابور در دوره فرمانروایی شاپور اول به تاریخ پیوند می‌خورد. این شهر، ابتدا به عنوان پایگاه برای نبردهای جبهه شرق از سوی شاپور اول بنیان گرفت. در برخی از متون دوره اسلامی، نام دیگر نیشابور «ابرشهر» آمده است که این نام در دوره‌های قبل از اسلام هم، به کار می‌رفته است. سکه‌های کشف شده، این موضوع را ثابت می‌سازد. برای نمونه، در سکه‌ای که تصویر قباد ساسانی را نشان می‌دهد، کلمه ابرشهر دیده می‌شود.
واژه نیشابور در دوره ساسانی همه جا به شکل «نیوشاپور» آمده است که آن را به معنی کار خوب شاپور یا جای خوب شاپور گرفته‌اند زیرا شاپور دوم، این شهر را تجدید بنا کرد ولی به روایت بیشتر مورخان، شاپور اول بانی آن بوده است. اگر این نکته را در مورد نوسازی این شهر، قرین صحت بدانیم، کلمه «نیو» می‌توان به شکل امروزی آن «نو» تعبیر کرد و معنی نیشابور چیزی جز شهر نوسازی شده شاپور نخواهد بود و دیگر دلیلی برای بحث در مورد شاپور اول و دوم وجود نخواهد داشت؛ زیرا که بعضی از مورخان در انتخاب هر یک از آن دو دچار شک شده‌اند ولی قدر مسلم بانی اولیه باید شاپور اول باشد و پس از وقوع زلزله‌ای شاپور دوم امر به ترمیم و بازسازی آن کرده است و این به هر حال،  کار نیک شاپور دوم بوده است که به لفظ «نیوشاپور» از آن یاد کرده‌اند.
نیشابور در اوایل اسلام، به «ابرشهر» هم معروف بود که در سکه‌های دوره‌های اموی و عباسی به همین نام آمده است. «ایران‌شهر» هم گفته‌اند. چون یکی از چهار شهر کرسی‌نشین خراسان بود، لقب «ام‌البلاد خراسان» هم، برای خود کسب کرده است. به‌طور کلی از قرن سوم، نیشابور، به جای اسامی قبلی می‌نشیند و به این نام معروف می‌شود. پس از حمله مغول، نیشابور مدتی به نام «شهرشادیاخ» (شادیاخ، کاخ معروف عبدالله بن طاهر بنا شده در قرن دوم هجری) معروف شد.
در زمان ورود علی بن موسی در سال ۲۰۰ یا ۲۰۱ هجری قمری، مدتی نام این شهر را «مدینة الرضا» (همانند تغییر یثرب به مدینة النبی) می‌گفتند که جنبه افتخاری داشته است، و همچنین، اشاره داشته به اهمیت ورود علی بن موسی به این شهر؛ ولی این نام، از آن جا که همه اهالی این شهر در آن زمان، پیروی مذهب شیعه نبودند، کاربردی همگانی نداشته است. (توجه داشته باشید که مشهد الرضا با مدینة الرضا متفاوت است)[منبع بهتری نیاز است]
به‌طور کوتاه سیر نام‌گذاری این شهر و منطقهٔ آن، این‌گونه است:(جدول زیر تغییرات نام‌های این منطقه را نشان می‌دهد)
| دوره تاریخی یا اسطوره | زبان دوره | نام اطلاق شده بر نیشابور کنونی | نام‌های دیگر | نقش شهر |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| در کتاب اوستا و هخامنشیان | فارسی باستان | رئونت /Re e vant |  | مذهبی، در حال رشد |
| ساسانیان | فارسی پهلوی | نیوشاپور/New Shapur | نیو شَهپُهْر (شاهپور)، ابرشهر، نیک شَهپُهْر | از شهرهای مهم بناشده شاهپور ساسانی |
| بنی امیه | عربی | نَیسابور | اَبَرشهر، ایران شهر | شهر فتح شده توسط مسلمانان بدون جنگ |
| بنی عباس و طاهریان | عربی | نَیسابور | اَبَرشهر/Abar Shahr-مدینة الرضا (شهر رضا) | ام‌البلاد خراسان، یکی از چهار شهر کرسی‌نشین خراسان، گسترش مدارس مهم و مساجد و خانقاه‌ها، ورود علی بن موسی به نیشابور، اعلام استقلال امیران طاهری |
| ایلخانان مغول | مغولی | شهر شادیاخ |  |  |
| صفوی | فارسی، آذربایجانی | نیشاپور/Nishapur | شهر فیروزه | گسترش بهره بردای از معدن سنگ فیروزه نیشابور |
| امروزه | فارسی | نِیشابور/Neyshabour | نشابور/Neshabur- نام‌های پیشین هم استفاده می‌شود. |  |