سنگی بر گوری
درون‌مایه > کنایهٔ عقیم‌بودن

«سرنوشت آمده فقط یخهٔ مرا گرفته که چون کم‌خونی و چون خدا عالم است چه نقصی در کجای بدنت هست و اسپرم‌هایت تک‌وتوکند و ریقو، حالا تو باید با آنچه پشت سر داری نفر آخر این صف بایستی و گذر دیگران را به حسرت تماشا کنی؛ و واقعیت این است که هیچ‌کس پس از من نیست. جاده‌ای تا لبهٔ پرتگاهی، و بعد بریده. ابتر بتمام معنی. آخر هیچ می‌شود فکرش را کرد که صفی از اعماق بدویت تا جنگل تنک تمدن ته کوچهٔ فردوسی—تجریش این امانت را دست‌به‌دست —یعنی نسل‌به‌نسل— بتو رسانده باشد و تو کسی را در عقب نداشته باشی که بار را تحویل بدهی؟»
سنگی بر گوری
یدالله شهیب‌زاده نویسنده کتاب اسلام‌گرایی و پسااسلام‌گرایی معتقد است موضوع سنگی بر گوری چون کتاب‌های غرب‌زدگی و در خدمت و خیانت روشنفکران چیزی جز عقیم بودن نیست؛ در سنگی بر گوری آل‌احمد عقیم‌بودن و تأثیراتش بر زندگی یک زوج را به‌نمایش درآورده و در غرب‌زدگی و در خدمت و خیانت روشنفکران از عقیم‌بودن جامعه، سیاست و روشنفکران سخن گفته‌است. او در سنگی بر گوری نشان می‌دهد که عقیم بودن چگونه او را در وضعیتی کمیک-تراژیک قرار داده و چگونه این نقص، منبع کشف عقیم‌بودن روشنفکران غرب‌زده و موقعیت کمیک-تراژیک آنها شده‌است؛ موقعیتی که از مورد سؤال بودن مشروعیت حکومت از سوی مردم و ناتوانی گروه‌های سیاسی از خلق گفتمانی خلاق برای به‌دست آوردن حمایت مردم به‌وجود آمده‌است. به گفته فرزین وحدت نویسنده کتاب خدا و داوری: مواجهه فکری ایران با مدرنیته، آل‌احمد در سنگی بر گوری ناتوانی‌اش در اتصال اجداد به فرزند را شکافی در امتداد سنت قلمداد کرده که در عین حال آزادی فردی او را تضمین کرده‌است. با توجه به اینکه عقیم‌بودن او، نفی گذشته و سنت است، او سنت و گذشته را «هیچ» می‌خواند که با تضمین آزادی فردی از قضا سودمند افتاده‌است. محمدرضا قربانی منتقد ادبی معتقد است عقیم‌بودن مفهومی است که در دیگر آثار آل‌احمد نیز سابقه داشته‌است؛ آثاری چون رمان نفرین زمین که در آن صحبت از عقیم بودن خاک است، «زن زیادی» که داستان زنی است رانده‌شده از خانه که فرصت فرزندآوری نیافته، رمان نون والقلم که در آن میرزا عبدالزکی عقیم است، «خواهرم و عنکبوت» که در آن خواهر عقیم است و «شوهر آمریکایی». خود آل‌احمد در سنگی بر گوری اشاره کرده که نون والقلم و داستان «جاپا» را دانسته و آگاهانه بر اساس این مفهوم نگاشته‌است.
به نظر امیر احمدی آریان نویسنده و منتقد ادبی، عقیم‌بودن در سنگی بر گوری استعاره‌ای است از شکستِ نه‌تنها پروژه فکری آل‌احمد بلکه کل روشنفکران بعد از مشروطیت چراکه به‌نظر او تقابل ایده‌های آنها و تضارب آرایشان منجر به چیزی چون «فکر ایرانی» نشده‌است. نشانه این شکست در متن کتاب، بازگشت او به نوشته‌های قبلی خودش و تمسخر آنهاست. به این معنا که او بی‌ثمری پروژه‌اش را مانند بی‌فرزندی و عقیم‌بودنش می‌داند و این اتفاق متن را استعاری می‌کند؛ او دغدغه زایایی و ثمربخشی نوشته‌هایش را داشته و این بی‌ثمری، موضوع کتاب است. پویا رفویی مترجم و منتقد ادبی، نیز معتقد است آل‌احمد عقیم‌بودن را مبدل به یک «مدالیته» می‌کند که در آن سرطان خواهرش و زلزله نیز مشابه عقیم‌بودنند. او مدام در فضاهای مختلف به بن‌بست می‌رسد و با دیوار و حصار مواجه می‌شود و متقابلاً حصارهراسی همواره او را همراهی می‌کند. مهدی یزدانی خرم، نویسنده و منتقد ادبی، ویژگی روایی سنگی بر گوری را در استفاده از عقیم‌بودن برای ایجاد نوعی «تسلسل روایی» می‌داند که طی آن مواجهه شخصیت اصلی با بن‌بست‌های مختلف و دیگر آدم‌های عقیم نوعی «رکود» و «دور باطل» در متن ایجاد می‌کند که باعث می‌شود عقیم‌بودن به یک «نگره ساختاری» بدل شود.
به نظر صابر نجمی، منتقد ادبی، در مجله سینما و ادبیات آل‌احمد با دیدن اسپرم‌ها زیر میکروسکوپ است که عقیم می‌شود چراکه رابطه سر و تن در کشاکش دیدن اسپرم‌ها و رفتار پیشینیان (سنت) منفک می‌شود؛ او نه می‌تواند آنچه می‌بیند را انکار کند و نه ضد تن خود دست به انجام کاری بزند. از نظر نجمی عقیم‌شدن مسئله‌ای سیاسی نیز هست چراکه عقیم نمی‌تواند قدرت را به نحو موروثی به جریان بیندازد آن هم در تهران اولین شهر مدرن ایران که پایتخت پادشاهی عقیم بود. بنابراین آل‌احمد در سنگی بر گوری در بطن جهان پیشامدرن تعلیقی ایجاد می‌کند تا عمق بحران را نشان دهد. به عقیده پویا رفویی سنگی بر گوری تنها وجه حدیث نفسی ندارد بلکه آل‌احمد با تأکید بر عقیم‌بودن و شکلی از بکرزایی (کنایه از نوشتن) در نظر دارد سلطنت را منحل کند چراکه تمام راه‌ها بسته‌است. یعنی اگر به تولید مثل موروثی نیازی نباشد، سلطنت نیز از بین می‌رود. بنا به گفته احمد غلامی از آل‌احمد مشکل جسمی خود برای ابراز انزجار از وضعیت سیاسی استفاده می‌کند؛ وضعیتی که به نظر غلامی از سوی طبقه‌های فرادست و با «آبستن‌کردن فقر» به‌وجود آمده‌است.
به گفته محمدحسین دانایی (فرزند خواهر آل‌احمد) مسئله عقیم‌بودن و بی‌فرزندی نزد آل‌احمد و دانشور چندان بغرنج به‌نظر نمی‌رسیده و انگیزه جلال در نوشتن سنگی بر گوری بیشتر پرداختن به حواشی اجتماعی بی‌فرزندی است تا حسرت بی‌فرزندی خودش چراکه جامعه مردانگی را در قدرت جنسی می‌داند. او جامعه ایرانی را در مواجهه با مسئله عقیم‌بودن، کنجکاو و بی‌ملاحظه می‌داند که پرسش‌هایش از زوج بی‌فرزند را چون «تله» سر راه آنها قرار می‌دهد و سنگی بر گوری قرار است به پرسش‌های جامعه پاسخ داده و به ریشه‌یابی و گره‌گشایی از این مشکل بپردازد. در واقع آل‌احمد به‌دست کنش‌گران دیگر که هم اشخاص دیگر هستند و هم فرهنگ و جامعه، ارزیابی شده و به دنبال آن برایش بحران عاطفی و به نظر حمیدرضا شعیری، «بحران تنشی» به‌وجود می‌آید؛ بحران عاطفی از سد شدن راه عقلانیت فرد در مقابل منطق فرهنگی، اجتماعی و تاریخی دیگران و جامعه به‌وجود می‌آید و بحران تنشی بین گفتمان خود نویسنده و گفتمان دیگری رخ می‌دهد که در سنگی بر گوری، نویسنده با کنش زبانی (نوشتن) بر آن فائق می‌آید.