یافا
تاریخ معاصر > ادامه تنش‌ها بر سر قضیه مصادره اراضی

در چند سال اخیر، چندین قضیه جدال برانگیز، فضای سیاسی شهر یافا، و مراودات سیاسی بین اقلیت عرب فلسطینی در یک سو، و شهرداری «تل آویو-یافا»، دولت مرکزی، و نظام قضائی اسرائیل در سوی دیگر را متشنج کرده است.
شهرداری تل آویو-یافا پروژه‌ای مبنی بر ساخت یک پناهگاه سه طبقه در یافا برای افراد بی‌خانمان در نظر داشت. اما، محل مورد نظر این پروژه بر روی اراضی قبرستان تاریخی مسلمین، به اسم «قبرستان الاسعاف» بود. در نتیجه، فلسطینی‌های شهر یافا شهرداری را متهم به تخریب میراث تاریخی-فرهنگی-مذهبی فلسطینی‌های شهر یافا، و بخشی از سیاست کلی نظام اسرائیل در تبعیض و بیرون راندن شهروندان فلسطینی در کشور داشت. همینطور، بخشی از فرهنگ سیاسی فلسطینیان ساکن یافا در دهه‌های اخیر، مرتبط می‌شود به سنگینی یک احساس مسئولیت جمعی اهالی شهر در حفظ میراث خویش، هم برای آینده خود و مخصوصا برای آینده‌ی آوارگان فلسطینی این شهر که دستشان از شهر اجدادی خویش کوتاه مانده، و آرزوی بازگشت به یافا را دارند. از سوی دیگر، شهرداری تل آویو-یافا و نظام اسرائیل مدعی هستند که این قبرستان، برای چندین دهد، از پیش از جنگ ۱۹۴۸، بلااستفاده بوده، و پیش از تشنجات اخیر، از ارزش معنوی خاصی برای مسلمین این شهر برخوردار نبوده. در نتیجه، نظام قضائی اسرائیل، در این مجادله، حکم را علیه فلسطینیان صادر کرد. این اتفاقات منجر به وقوع تظاهرات‌های بعضا خشن، مخصوصا در تابستان ۲۰۲۰ شد. در این تظاهرات‌ها، شخصیت‌های سیاسی فلسطینی شهروند اسرائیل، چپی‌ها و سوسیالیست‌ها، و شخصیت‌های اسلامی، منجمله اشخاصی که سابقه سخن‌رانیهای افراطی نیز دارند، با هم متحدانه علیه تخریب قبرستان موضع گرفتند. جالب است که در این تشنجات، حزب شاس، حزب یهودی مذهبی سنتی محافظه‌کار نیز جانب فلسطینی‌ها و موضعی ضد تخریب بناها و میراث مذهبی گرفت.
قضیه‌ای دیگر بر سر مسئله مصادره اراضی که شهر را متشنج کرد، مسئله خانه‌های دولتی شرکت «عمیدار» هست. همان‌طور که اشاره شد، در دهه اول بعد از تاسیس دولت اسرائیل، شرکت دولتی «عمیدار» مالکیت املاک مصاره شده آوارگان فلسطینی در یافا را به عهده گرفت، و این شرکت، این املاک مصادره شده را به خانواده‌های فقیر عرب فلسطینی و همین‌طور خانواده‌های فقیر یهودی عمدتا مزراحی (یهودی اصالتا از ممالک «شرقی») داد. از دهه ۱۹۸۰ به بعد، با تغییر سیاست‌های شهرداری در قبال شهر یافا، شرکت دولتی عمیدار شروع به خصوصی‌سازی و فروش املاک در مالکیت خویش کرد. با وجود این‌که ساکنین این املاک حق تقدم خرید را داشتند، پرداخت قیمتی که شرکت «عمیدار» برای این املاک طلب می‌کرد از عهده ساکنین عمدتا فقیر این املاک خارج بود. همینطور، این «حق خرید»، با شرایطی بر ساکنان فلسطینی تحمیل می شد، که عملا خرید ملک را تبدیل به ضرر می کرد. مثلا، در سال ۲۰۱۳، برخی منازل طوری قرار بود فروخته شوند، که بخشی از ساختمان منزل بدون مالک قانونی باقی می‌ماند، که در عمل دریافت وام خرید مسکن را برای ساکنین غیر ممکن می‌کرد.
در نتیجه، از دهه ۱۹۸۰ به بعد، علی رغم رابطه متشنج بین ساکنین یهودی و عرب این املاک، این خانواده‌ها در شرایطی بودند که منافع آنان با هم همسو شد، و در نتیجه، ارتباطات سیاسی و تظاهرات‌های مشترک ضد سیاستهای شهرداری گسترش پیدا کرد. دشمن مشترک این ساکنین سیاستهایی بود که منافع بساز-بفروش‌ها و سرمایه‌داران ثروتمند را پیش از منافع شهروندان فقیر و مستضعف می‌گذاشت. اما، به چند دلیل، مسئله یافا، بطور افزاینده‌ای، جنبه‌ای ملی‌گرایانه (به معنی این‌که طرفین این مسئله، قضیه را بخشی کوچک از منازعه فلسطین-اسرائیل می‌شمارند.
اول این‌که، ساکنین یهودی منطقه، گزینه‌های بیشتری برای نقل مکان در حومه تل آویو دارند. به‌طور مثال، شهر یهودی‌نشین بت یام در همسایگی جنوبی یافا، منطقه‌ای مناسب برای خانواده‌های یهودی به شمار می‌رود. خانواده‌های عرب مسلمان و مسیحی یافا، به عبارتی، جایی برای نقل مکان در شهر «تل آویو-یافا» ندارند، و مجبور به خروج از شهر و نقل مکان به لد و رمله می‌شوند، چرا که این دو شهر، نزدیک‌ترین شهرهایی هستند که جمعیت، موسسات، و مراکز آموزشی فلسطینی فعال وجود دارند. در فضای سیاسی تبعیض‌آمیز اسرائیل، امکان این‌که فلسطینی‌ها بتوانند در شهرهای یهودی‌نشین مجاور یافا مجوز ساخت مسجد، کلیسا، و یا مدرسه عربی بگیرند بسیار ناچیز می‌باشد. در نتیجه، بعد از چند دهه تلاش «عمیدار» برای خصوصی سازی، اکثر مستاجرینی که امروزه با خطر حکم تخلیه مواجه هستند، خانواده‌های فلسطینی می‌باشند. تخمین زده می‌شود که امروزه، حدود یک سوم کل جمعیت عرب فلسطینی یافا، با یک همچنین خطری مواجه است.
دوما این‌که، این املاک، همان‌طور که اشاره شد، املاک مصادره‌ای فلسطینی‌های اخراج شده از شهر در سال ۱۹۴۸ می‌باشد. و همان‌طور که اشاره شد، سنگینی احساس مسئولیت ساکنین عرب شهر یافا در حفظ و امانت‌داری از این املاک، قضیه را پیچیده‌تر می‌کند، به طوری که فلسطینی‌ها، اقدام «عمیدار» را در راستای برنامه دولت اسرائیل در غیرممکن کردن بازگشت پناهندگان به شهر خویش می بینند. فلسطینی‌ها در اسرائیل، از فقیرترین اقشار جامعه می باشند و هیچ شخص یا فلسطینی توانایی خرید و نگه‌داری این املاک، با توجه به قیمت پیشنهادی بالای آنها را ندارد. فلسطینی‌ها شاهد این بودند که در محلات همسایه یافا، در جنوب تل آویو، مستاجران یهودی شرکت «عمیدار» موفق به کسب تعهد از شرکت برای فروش منازل به ساکنن با تخفیف ویژه شدند. این اتفاقات، مدرک بیشتری دال بر ظن و اتهام فلسطینی‌ها مبنی بر این‌که شرکت و شهرداری قصد ادامه پاک‌سازی قومی یافا را دارند، شد.
و سوما، بالاخص در این سالهای اخیر، از مشتریان اصلی املاک «عمیدار»، جنبش صهیونی-مذهبی تندرویی به اسم «شرکت بِمونا» (به عبری: חברת באמונה בע"מ) که به قصد «تقویت حضور یهودییت در شهرهای غیر یهودی و یهودی سکولار» بوده است. این شرکت، در نقاط مختلف یافا، منجمله در قلب محله «عجمی»، آپارتمان‌هایی را خریده، و با انجام تبعض واضح و رسمی، آنها را انحصارا به مشتریان یهودی می‌فروشد. این مسئله منجر به افزایش بیش از پیش تنش بین فلسطینی‌ها از یک‌سو، و شرکت «عمیدار»، شرکت «بِمونا»، و مستاجران تازه‌وارد یهودی ساختمان‌های «بِمونا» شده است. فلسطینی‌ها این شرکت و مستاجرانش را تهدیدی علیه هویت و جمعیت عربی-فلسطینی شهر و اقدامی در راستای ادامه پاک‌سازی قومی شهر می‌بینند.
در طول سال ۲۰۲۱، به موازات افزایش تنش‌ها و افزایش توجهات جهانی به محله شیخ جراح در بیت المقدس شرقی، تنش‌ها و تظاهرات‌ها در یافا نیز افزایش پیدا کرد. مردم در این تظاهرات‌ها، شعارهایی مثل «يافا مش للبيع» به معنی «یافا برای فروش نیست»، و «مستوطن برّه برّه» به معنای تقریبی «شهرک‌نشین، برو گم شو» سر دادند. در ماه آوریل سال ۲۰۲۱، حدود یک ماه پیش از ماه رمضان، شهر یافا شاهد افزایش تنش‌ها، اعتراضات، و خشونت‌ها در واکنش به خبر اینکه یک حاخام وابسته به موسسه رادیکان-ناسیونالیت «جمعیت عطریت کوهنیم» قصد تاسیس یشیوا (مدرسه علمیه یهودی) در قلب محله عرب‌نشین «عجمی» دارد بود. «جمعیت عطریت کوهنیم» سابقا در قلب محله عرب‌نشین «حی اسلامی» در شهر قدیمی بیت المقدس نیز یشیوا تاسیس کرده بودند. در این تظاهرات‌ها، فلسطینی‌های عرب، در کنار جوانان یهودی چپ-گرا، متحدانه حضور داشتند. این تظاهرات‌ّها صحنه اعمال خشونت پلیس برای متفرق کردن جمعیت بود. در این تنش‌ها، حاخام الیاهو مالی، رئیس این یشیوا، مورد ضرب و شتم جوانان فلسطینی قرار گرفت. البته جای دارد اشاره شود که حاخام الیاهو مالی ممکن است نه بخاطر ارتباط خویش با پروژه مدرسه عملیه یهودی، بلکه به خاطر لباس‌ها و ظاهر واضحا یهودی خود مورد حمله قرار گرفته باشد.
افزایش این تنش‌ها، شهر را به نقطه‌ای رساند که کوچک‌ترین جرقه، می توانست منجر به اتفاقی بزرگ شود. این جرقه در ماه مه ۲۰۲۱ مصادف با ماه رمضان از راه رسید. سرکوبهای خشن نمازگزاران فلسطینی توسط پلیس اسرائیل در مسجد الاقصی (که در ماه رمضان معمولا میزبان جمعیت عظیمی از فلسطینیهای شهرهای اسرائیل، مثل شهر یافا هست)، واکنش حماس با موشک‌باران شهرهای اسرائیل از نوار غزه، و واکنش اسرائیل با انجام حملات هوایی گسترده علیه غزه، جرقه‌ای شد در شهر یافا و حومه. در تاریخ ۱۲ مه ۲۰۲۱، شورش‌ها ودرگیری‌های قومی شدیدی سراسر کشور،‌ و همینطور شهر یافا و حومه را در بر گرفت. در همسایگی جنوبی یافا، شهر بت یام، فیلم جوانان راست‌گرای اسرائیلی منتشر شد که با سر دادن شعار «مرگ بر اعراب» (به عبری: מוות לערבים) به مغازه‌ها و املاک عرب آسیب رسانده. همین‌طور در بت یام، در حین پخش زنده یکی از شبکه‌های تلویزیونی اسرائیل از محل، جوانان راست‌گرای اسرائیلی، مردی یهودی اسرائیلی، که به جای عرب فلسطینی اشتباه گرفته شد، از ماشین خویش بیرون کشیده شده و مورد ضرب و شتم قرار گرفت.  در آن شب قرار بر این بود که این گروه خشن جوانان راست‌گرای اسرائیلی قصد راهپیمایی به محلات عرب‌نشین یافا و ایجاد درگیری را داشته‌ که خوش‌بختانه، پلیس مانع این کار آنها شد. متاسفانه، در آن شب‌های پر خشونت، افراد ناشناس در منازل اعراب  شهر یافا مواد منفجره پرتاب کرده بودند، که منجر به مصدومیت و سوختگی کودک فلسطینی ۱۲ ساله و خواهر ۱۰ ساله‌اش شد.