گویش نیشابوری
گنجینه واژگان

گویش نیشابوری، با پیشینه‌ای کهن، که تاریخ این بوم گواه گویای آن است، شمار فراوانی از واژگان اصیل فارسی را در گذر دوران‌ها پاسداری نموده و به روزگار ما آورده بسیاری از واژه‌های گویش نیشابوری را در فرهنگ‌ها و متون کهن پارسی و همچنین ریشه بسیاری را در زبان‌های ایران کهن، توان یافت که از اصالت این گویش، حکایت می‌نماید. در یک بررسی تطبیقی (در راستای کاوش و بازیابی واژگان گویش نیشابوری در زبان پهلوی بر پایه واژه‌های پهلوی یادشده در فرهنگ معین)؛ واژه‌های پهلوی که با همان تلفظ در گویش نیشابوری؛ زنده، رایج و کاربردی می‌باشند، استخراج گردیده است. در اینجا چند مورد از این واژه‌ها به عنوان نمونه می‌آید: (انگوشت [ɑngušt])= انگشت (در فارسی امروز)؛ (بُر [bör])= بور، سرخ؛ (بریشته [brištɑh])= برشته، بریان‌شده، بوداده؛ (پوشت [pušt])= پشت؛ (توروش [turuš], [təruš])= ترش؛ (جو [jɑw])= جُو؛ خرُس [xrös])= خروس؛ (دیل [dil])= دل؛ (گُش [göš])= گوش؛ (گوفتن [guftɑn])= گفتن؛ (رختن [rextɑn])= ریختن؛ (گیرد [gird])= گِرد. همچنین چندی از واژه‌های یادشده در متون کهن فارسی که عیناً یا با تفاوت اندکی در گویش نیشابوری نیز رایج است در زیر می‌آید:
لغت فرس اسدی طوسی: پخچ (پهن شده)، شخ (زمین سخت و محکم)، کروک (مرغ آمادهٔ تولید مثل).
فرهنگ قواس: سُفچَه (خربزه نارس)، بَلک (برگ)، شمه (چربی شیر).
ترجمه تفسیر طبری: جمنده (جنبنده)، سولاخ، سیلاخ (سوراخ)، مَزَغ (غورباقه).
تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری: زِوَر (زبر، بالا)، هنو (هنوز)، سَوز، سُوز (سبز).
آثار مولوی: دینَه (دیروز)، خزینه (خزانه و حمام بدون دوش)، چینه (دانه مرغان).
ترجمه قرآن قدس: شَو، شُو (شب)، وِر درخت (بر درخت)، واز (باز).
برهان قاطع: اَخکوک (زردآلوی نارس)، گَو (گودال)، پوز (لب و دهان).
کشف‌الاسرار میبدی: اوسانه (افسانه)، دختر اندر (دختر ناتنی)، خنب (خم).
آثار عطار نیشابوری: بَرغ (بند جلوی آب، سد)، داو (نوبت بازی)، رخت (جامه و لباس).
کلیله و دمنه: کت (تخت)، سِلَه (سبد).
تاریخ بیهقی: دینه (دیروز)، لقوه (لرزش اندام).
اسرارالتوحید، محمد بن منور: خیک (پوست حیوان که در آن ماست و دوغ ریزند)، وِرگوفتَن (گفتن)، بَختَه (گوسفند نر).
وجود چندین واژه برای افاده یک معنی (یا یک حوزه مرتبط معانی)، یکی دیگر از نمودهای پُرمایگی گنجینه واژگان گویش نیشابوری است. به عنوان نمونه؛ در این گویش برای اراده «قاچ» به معنای یک برش از میوه، به جز «قاچط» و «قاش» که ترکی است، پنج کلمه فارسی هم کاربرد دارد: الیف [ɑlif](=الف؛ برای قاچ باریک)، پله [pəlla] (برای قاچ بزرگ؛ دربرگیرنده نیمی از میوه)، تریشه [trišɑ] (برای قاچ بسیار نازک)، تلواش [tɑlvǎš] (برای مطلق قاچ) و فال [fǎl] (برای مطلق قاچ). نمونه دیگر: برای قسمت‌های مختلف چهره، واژه‌های ویژه‌ای وجود دارد: بوک [buk] (به معنای لپ)، چغند [čəqond] (به معنای فک)، ریک [rik] (به معنای فرجه دهان)، زبک [zəbɑk] (به معنای قسمت داخلی لپ) و لوپ [lup] (لپ).
واژه‌های پرشماری نیز هست که در فرهنگ‌ها و متون نیامده یا در فارسی امروز، متروک گردیده؛ اما در گویش نیشابوری، رایج و پرکاربرد است، چند نمونه از این جمله، در زیر می‌آید:
آغشگه [ǎqəšgɑ]: پنجره و دریچه کوچک. جزء اول آن «آغش»(=آغوش) است.
اخاد [ɑxǎd]: همراه با (معیت). جزء دوم این کلمه «خاد» (=خود) و جزء اول آن ممکن است پیشوند نفی باشد.
الیفچ [ɑlifč?]: نوچ و چسبناک.
اندر [ɑndɑr]: «ناتنی» (در ترکیب [مانند خُوراندر xowɑr-ɑndɑr به معنی خواهر ناتنی و ماراندر mɑr-ɑndɑr به معنی مادر ناتنی] و غیر ترکیب)
بیختنه [bextənɑ]: نزدیک. مرکب از بیخ + تن + ه. واژه‌های بیخ [bex] و بیخت [bext] نیز به همین معنی است.
بنچه [bončɑ]: دسته‌ای از چیزی (مانند دسته‌ای اسکناس).
پرپری [pərpəri]: پروانه.
تیار [tiyǎr]: درست و آماده.
زینه [zinɑ] و پزینه [pɑzinɑ]: پله و پلکان.
سفچه [səfča]: خربزه نارسیده.
اشکاف [eškǎf](=شکاف): کمد داخل دیوار (کمد دیواری).
حج دو دو [hɑj-dɑv-dɑv]: سوسک چالاک و سریع‌السیر.
دس‌خوشک [das-xušk]: خسیس.
فغوو [fəqqɑvu]: مارمالاد انگور.
کلیک [kəlik]: انگشت کوچک. [کلیکی: انگشتر]