قلعه
تاریخچه > ریشه‌ها (سده نهم و دهم)

از حدود سال ۸۰۰ میلادی دو تغییر عمده در اروپا سبب افزایش تأکید بر قلعه‌ها شد. نخستین مسئله ظهور نیروهای قدرتمند غارتگر و در راس آن‌ها وایکینگ‌ها بود. تهدید پدید آمده از جانب این غارتگران در مناطق ساحلی و روستایی نمود بیشتری داشت. با توجه به مهارت و شدت‌عمل این مهاجمان حتی شهرهای بزرگ نیز در مقابله با آن‌ها دچار مشکل بودند. در مناطق غیر شهری دفاع در مقابل این حملات تقریباً غیرممکن بود. بهترین و احتمالاً تنها راه مقابله با این معضل ایجاد استحکاماتی بود که پیشه‌وران را در پناه خود حفظ کند. مزارع و خانه‌ها همچنان آسیب گسترده‌ای می‌دیدند اما دست‌کم جان ساکنان ناحیه نجات میافت. تغییر دوم مربوط به تحولات اقتصادی و سیاسی جدیدی بود که تحت عنوان فئودالیسم اوایل سده نهم در اروپا بروز کرد.
با تجزیه امپراتوری کارولنژی به اجزای تشکیل دهنده آن، اروپا بین تعدادی حاکم قدرتمند تقسیم شد که همگی از طبقه نجیب‌زادگان بودند. این حاکمان به نوبه خود اراضی خود را بین حاکمان خردتر تقسیم نمودند. هر یک از این قسمت‌ها حاکم، خانواده او و رعایای فراوانی را دربرمی‌گرفت. نجیب‌زادگان به طمع دستیابی به زمین‌های بیشتر، دائماً بر سر ثروت و قدرت با یکدیگر درگیر بودند. به جهت مرسوم بودن این جنگ‌ها و اهمیت بالای زمین، حاکمان به منظور اجتناب از گرفتاری به مشکلات مالی، تأکید زیادی بر دفاع از اراضی خود می‌کردند. از همین رو ساخت استحکامات و قلعه‌ها رونق فراوانی در اروپای قرون وسطی یافت. این قلعه‌ها برای دفع تهاجمات احداث می‌شدند و اگر از ابهت کافی برخوردار بودند، می‌توانستند حتی پیش از آغاز حمله جلوی آن را بگیرند. به هر صورت گرایش طبیعی به کوچک‌تر بودن این قلعه‌ها نسبت به قلعه‌های پیشین بود. در این زمان نجیب‌زادگان رفته‌رفته مزیت خود را در سکنا گزیدن درون این قلعه‌ها به جای زندگی در خانه‌هایی با دفاع ضعیف، یافتند. بدین ترتیب ترکیب اهداف دفاعی و مراکز سکونتی نوع جدیدی از سازه‌ها را پدیدآورد. قلعه دوئه لا فونتین در فرانسه، با تبدیل شدن به یک برجک دفاعی در سال ۹۵۰ میلادی، قدیمی‌ترین قلعه پابرجای اروپاست.
این احتمال وجود دارد که قلعه تکامل‌یافته عمل مستحکم‌سازی خانه یک لرد باشد. بزرگ‌ترین تهدید برای خانه یا تالار لرد آتش‌سوزی به حساب می‌آمد چرا که معمولاً سازه‌ای چوبی بود. برای جلوگیری از این خطر و سایر تهدیدات، چندین روش وجود داشت: ایجاد سنگری حلقه‌ای برای دور نگه داشتن دشمن؛ ساختن تالار با استفاده از سنگ؛ یا ایجاد آن بر فراز یک تپه مصنوعی که به «بیشه کوچک» مشهور است تا مانعی برای مهاجمان ایجاد شود. درحالی که مفهوم خندق‌ها، خاکریزها و دیوارهای سنگی به عنوان ابزاری دفاعی، تاریخچه‌ای دیرینه دارد، ایجاد بیشه کوچک یکی از نوآوری‌های سده‌های میانه بود.
زمانی که این محل برای مدتی طولانی مورد استفاده قرار می‌گرفت، گاهی با سازه‌ای پیچیده‌تر جایگزین می‌شد یا با افزوده شدن یک دیوار حائل سنگی بهبود می‌یافت. ساختن تالار با سنگ لزوماً ایمنی آن را در مقابل آتش تضمین نمی‌کرد، چرا که هنوز پنجره‌ها و در چوبی داشتند. از این رو پنجره‌ها به طبقه دوم بالا برده شد تا پرتاب اشیا به داخل دشوارتر شود و ورودی از طبقه هم‌کف به طبقه دوم انتقال یافت. این ویژگی‌ها در بسیاری از برجک‌های دفاعی قلعه‌های به جا مانده که نمونه پیشرفته‌تر تالارها هستند، قابل رویت است.
قلعه‌ها تنها مکان‌های دفاعی نبودند بلکه کنترل لرد بر زمین‌هایش را بهبود می‌بخشیدند. قلعه‌ها نیروهای درون آن را قادر می‌ساختند نواحی اطراف را تحت سلطه بگیرند. این قلعه‌ها مرکز اداری را شکل می‌دادند و مکانی برای استقرار دربار لرد بودند.
آنچه ظاهراً در حال رخ دادن بود حاکمیت‌های قدیمی را چند تکه می‌کرد، اقتدار آن‌ها را به چالش می‌کشید و عواید آن‌ها را منحرف می‌ساخت. از این جهت، گاهی ساخت قلعه به مجوز پادشاه یا سایر حاکمان بالاتر نیاز داشت. شارل دوم، پادشاه فرانک باختری، با متهم کردن حاکمان محلی به راهزنی و آزار اهالی، در جهت تحمیل قدرت پادشاه بر آن‌ها، سال ۸۶۴ میلادی با صدور فرمانی ساختن قلعه بدون مجوز او را ممنوع کرد و دستور به تخریب تمام قلعه‌های بدون مجوز داد. شاید این نخستین اشاره به «قلعه» در تاریخ باشد. با این حال آلن برون معتقد است اینجا واژه «قلعه» ممکن است به هر گونه استحکاماتی گفته شده باشد. در برخی حکومت‌ها فرمانروایان سلطه کمی بر حاکمان محلی داشتند یا برای کمک به امنیت آن سرزمین به ساختن قلعه‌های نو نیازمند بودند؛ لذا به اعطای چنین مجوزهایی اعتنایی نمی‌شد. سوئیس مظهر عدم نیاز به مجوز برای ساخت قلعه بود؛ نتیجتاً در این سرزمین ۴۰۰۰ قلعه ساخته شد.