علل ناکامی آلمان در عملیات بارباروسا
سرمای زمستان

از بخت بد آلمانی‌ها حتی بر اساس استانداردهای روسیه، زمستان سال ۱۹۴۱ به شکل استثنایی شدیدتر از معمول بود؛ به وجهی که بر طبق خاطرات هاینتس گودریان، دمای منفی ۵۰ درجه نیز ثبت گشت. با این حال آمادگی آلمانی‌ها برای ادامه عملیات در فصل زمستان مخصوصا در ارتباط با تجهیز پیاده‌نظام، خودروهای آن‌ها و آرایش‌های زرهی، به شکل اسفناکی ناکافی بود؛ چرا که آلمانی‌ها تصور می‌کردند عملیات پیش از فرا رسیدن زمستان به پایان خواهد رسید. از این رو البسه زمستانی تنها برای ۶۰ لشکری که پیش‌بینی می‌شد به عنوان نیروی نظامی پس از پیروزی در روسیه باقی خواهند ماند، سفارش داده شده بود. تأخیر اولیه در آغاز عملیات و انحراف نیروهای گروه ارتش مرکز به سمت شمال و جنوب که تهاجم نهایی به مسکو را به تأخیر انداخت، از عمده دلایل مواجهه آلمانی‌ها با فصل زمستان دانسته شده‌است. پس از رسیدن فصل سرما، فرماندهی عالی نیروی زمینی ترابری سوخت و تسلیحات را بر البسه زمستانی جاگیر اولویت می‌داد. آلمان در جریان نبرد مسکو در تلاش بود با یک تلاش همه‌جانبه نهایی جنگ را به پایان برساند و از صرف همه منابع بر این هدف دریغ نمی‌کرد. از این جهت، درخواست برای البسه زمستانی نه‌تنها رد می‌شد بلکه به نقل از گودریان به ارتش‌ها فرمان داده شد «دیگر از این نوع درخواست‌های غیرلازم مطرح نکنند.» به هر صورت، مقداری ادوات و البسه زمستانی در نهایت به نیروهای خط مقدم رسید اما به اندازه‌ای نبود که نیاز بیشتر نیروهای جبهه شرقی را تأمین کند. نظام تدارکات‌رسانی آلمان که از پیش ناتوان از رساندن مقادیر لازم سوخت، مهمات و غذا به جهت حفظ تهاجم به مسکو بود، از عهده انتقال این اقلام برنمی‌آمد. بدین شکل فاصله زیادی بین مقدار اقلامی که از طرف فرماندهی عالی به خط مقدم ارسال شد با مقداری که در حقیقت به دست این نیروها رسید وجود داشت.
به هر ترتیب، قرار گرفتن طولانی مدت در معرض سرما فشار شدید جسمانی بر نیروهای پیاده‌نظام وارد می‌آورد و آب‌وهوای به شدت سرد بر عملکرد همه انواع تسلیحات اثر می‌گذاشت و بسیاری از آن‌ها را بلااستفاده می‌کرد. لایه ضخیم برف بر روی زمین تأثیر ادوات انفجاری همانند نارنجک‌ها، خمپاره‌ها و توپخانه را کاهش می‌داد. سربازان آلمانی که تقریباً مداوما در حالت رزم بودند، مجبور بودند برای در امان ماندن از آتش دشمن در جان‌پناه‌های گل‌آلود و مرطوب قرار گیرند. شیوع بیماری‌های حاصل از سرما به سرعت ضایعات زیادی در بین نیروهای آلمانی بر جای گذاشت. سرمای شدید موجب سرمازدگی هزاران تن از قوای آلمانی شد. آلمانی‌ها جهت جلوگیری از یخ زدن و از کار افتادن موتور خودروها و تانک‌های خود مداوما آن‌ها روشن نگاه می‌داشتند که این مسئله موجب هدر رفتن سوخت ارزشمندی می‌گشت که ورماخت در مضیغه آن بود. سرمای هوا به ویژه در اثر کاهش شدید میل افراد نسبت به استحمام و شست‌وشوی البسه کثیف و پرحشره، موجب زوال هر چه بیشتر شرایط بهداشتی نیروهای آلمانی می‌شد. در این حال سربازان آلمانی وادار می‌شدند لباس گرم را از تن سربازان مرده و اسیر شوروی درآورده و بپوشند. این مسئله خالی از مشکل نبود و گاهی به جهت شباهت استفاده‌کنندگان از این لباس‌ها به سربازان دشمن، حتی با وجود نشان‌های نظامی ورماخت، مورد هدف آتش خودی قرار می‌گرفتند. این شرایط علاوه بر انسان‌ها، به اسب‌ها که ورماخت به شدت برای ترابری به آن‌ها نیاز داشت، تلفات وارد می‌نمود. بسیاری از اسب‌های مورد استفاده ورماخت در فصل زمستان همچنان از نعل‌های تابستانی استفاده می‌نمودند که امکان پیشروی در سطح یخ‌زده راه‌ها را از آن‌ها می‌گرفت و موجب لغزش و خوردن آن‌ها به زمین می‌شد که نتیجه آن شکستی پاهای اسب و در نهایت مرگ بود. در بعد دیگر، شرایط زمستانی علوفه را کمیاب می‌کرد و تغذیه اسب‌ها را به شاخ و برگ درختان و پوشال سقف خانه دهقانان تقلیل می‌داد. تا اوایل ماه نوامبر تنها ۶۵ درصد از ترابری اسب‌کشنده لشکرهای پیاده‌نظام ورماخت باقی مانده بود.