آسیب‌های چشمی در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ در ایران
جنایت علیه بشریت

ماده ۷ اساسنامه رم که بر اساس آن دیوان کیفری بین‌المللی تأسیس شده است، جنایات علیه بشریت را تعریف می‌کند. این تعریف شامل موارد زیر است:
«سایر اعمال غیرانسانی با ماهیت مشابه که عمداً باعث رنج بزرگ یا آسیب جدی به بدن یا سلامت روانی یا جسمی می‌شود.» - ماده ۷ اساسنامه رم، بخش 2 (1) (k). « «حمله علیه هر جمعیت غیرنظامی» به معنای یک سلسله اقدامات شامل ارتکاب مکرر اعمال مذکور در بند ۱ علیه هر جمعیت غیرنظامی، طبق یا در جهت پیشبرد یک سیاست دولتی یا سازمانی برای انجام چنین حمله‌ای است.» - ماده ۷ اساسنامه رم، بخش 2 (1) (الف).
سازمان غیردولتی مستقر در نروژ، حقوق بشر ایران (IHRNGO)، ۱۳۸ مورد خاص از آسیب‌های چشمی را در شهرهای مختلف ایران تأیید کرد تا بر ماهیت سیستماتیک این آسیب‌ها علیه معترضان غیرمسلح تأکید کند. گزارش‌های دست اول از لیزر روی صورت معترضان قبل از تیراندازی، بر قصد هدفمند آسیب رساندن به چشم‌ها تأکید می‌کند. در حالی که مجروحان در شیلی و ایالات متحده تا حدودی (البته محدود و پراکنده) در طرح پرونده‌های خود به دادگاه موفق بوده‌اند، کسانی که در ایران هستند، بدون تهدید و تلافی قادر به تشکیل پرونده نبوده‌اند. خانواده‌های معترضان کشته‌شده که تلاش کرده‌اند از طریق سیستم قضایی در داخل ایران به دنبال عدالت باشند، بارها تهدید یا بازداشت شده‌اند. در ژوئیه ۲۰۲۳، خواهر معترض کشته‌شده میلاد سعیدیانجو، زهرا سعیدیانجو برای دومین بار در چهار ماه بازداشت شد. در اوایل سال جاری، زهرا نیز در رابطه با فعالیت‌هایش در جهت عدالت‌خواهی برای برادرش از کار اخراج شده بود. بنابراین پیگیری عدالت در داخل ایران عملاً غیرممکن است.
«معترضان مجروح، به ویژه آنهایی که در اثر جراحات شدید چشمی بینایی خود را از دست داده‌اند، توضیح دادند که می‌ترسند جراحاتشان به وضوح آنها را به عنوان مخالفان نشان دهد و بتواند به عنوان مدرکی دال بر مشارکت آنها در اعتراضات استفاده شود. معترضی که یک چشمش نابینا شده بود اظهار داشت که شکایت رسمی او معادل امضای حکم محکومیت خودش خواهد بود. در بسیاری از موارد، معترضان مجروحی که در مورد جراحات خود صحبت کردند یا خواستار عدالت شدند، از جمله از طریق پست‌های رسانه‌های اجتماعی، توسط مقامات مورد آزار و اذیت قرار گرفتند، از جمله احضار و دستگیری. در برخی موارد، قربانیانی که در مورد جراحات خود صحبت می‌کردند، به اتهاماتی مانند «تبلیغ علیه نظام» تحت تعقیب قرار گرفتند و محکوم شدند. معترضی که نابینا شده بود و داستان خود را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده بود، دستگیر شد و از او خواسته شد که دوباره پست کند و بگوید که در واقع توسط اعضای سازمان‌های تروریستی مجروح شده است.» - یافته‌های تفصیلی، هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل در ایران (A/HRC/55/CRP.1)، صفحه ۱۷۰، بند 163.
نظام قضایی جمهوری اسلامی قانون قصاص یا تلافی/ قصاص را اعمال می‌کند. مهدی موسویان که در ۳۱ دسامبر ۲۰۱۷ در رابطه با اعتراضات بازداشت شد، متهم و محکوم به پرتاب سنگ شد که باعث نابینایی یک پلیس از یک چشم شد. قوه قضاییه موسویان را به قصاص محکوم کرد، به این معنی که اگر ۱۴ میلیارد تومان (~ ۲۸۰۰۰۰ دلار آمریکا) جریمه نپردازد، مجازات او شامل تخلیه چشم او خواهد بود. آزادی موسویان از زندان در ۳۱ می ۲۰۲۴ اعلام شد. اگر این حکم اجرا می‌شد، می‌توانست زمینه‌ای برای پیگرد قانونی کسانی باشد که دچار آسیب‌های چشمی شده‌اند.
ایران عضو اساسنامه رم نیست و این امر یک چالش قانونی را در مسیر عدالت‌خواهی برای مردم ایران ایجاد می‌کند، با این حال، وکلای حقوق بشر به‌طور فعال در حال پیگیری سازوکارهایی برای عدالت هستند. در ۲۴ نوامبر ۲۰۲۲، شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد قطعنامه‌ای را برای ایجاد یک هیئت حقیقت‌یاب بین‌المللی مستقل (FFM) در مورد وخامت وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران، به ویژه در رابطه با زنان و کودکان تصویب کرد. در ۱۸ مارس ۲۰۲۴، FFM یافته‌های خود را به دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل متحد (OHCHR) در پنجاه و پنجمین نشست مجمع عمومی گزارش کرد. FFM در گزارش خود، بر اساس اطلاعات ارائه شده به آنها، نتیجه گرفت که دولت ایران حقوق بشر را نقض کرده و مرتکب اعمالی شده است که در واکنش به اعتراضات سال ۲۰۲۲ «زن، زندگی، آزادی» به جنایت علیه بشریت می‌انجامد.
FFM در یافته‌های خود تصریح کرد:
«این هیئت همچنین استفاده از سلاح و مهمات را به روش‌های کمتر کشنده بررسی کرد. بر اساس گزارش‌های شورای عالی حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، معترضان خسارات گسترده‌ای به اموال خصوصی و اماکن عمومی و مذهبی وارد کردند. این هیئت برخی از ادعاهای تخریب اموال را تأیید کرد، اما دریافت که حتی استفاده از نیروی به اصطلاح کمتر کشنده، مانند گاز اشک‌آور یا ماشین‌های آب‌پاش، به دلیل تأثیر بی‌رویه آنها بر معترضان، به ویژه معترضان مسالمت آمیز، نامتناسب بوده است. علاوه بر این، در حالی که پرتابه‌های ضربه‌ای جنبشی، مانند گلوله‌های لاستیکی، به عنوان کمتر کشنده طبقه‌بندی می‌شوند، مهماتی که چندین گلوله لاستیکی را در یک شلیک شلیک می‌کنند، منجر به آسیب‌های چشمی و نابینایی معترضان و رهگذران می‌شود.» - گزارش FFM به OHCHR در پنجاه و پنجمین مجمع عمومی (A/HRC/55/67)، صفحه ۵، بند 27.
«این هیئت الگویی از آسیب‌های چشمی معترضان و رهگذران، از جمله زنان و کودکان را ایجاد کرد که منجر به از دست دادن جزئی یا کامل بینایی آنها شد و بر سلامت جسمی و روانی آنها و در مورد کودکان، تحصیلات آنها تأثیر گذاشت. شاهدی که بینایی یک چشم خود را از دست داده بود، به یاد آورد که یکی از اعضای نیروهای امنیتی از فاصله ۱ متری یک تفنگ پینت‌بال پر از گلوله‌های لاستیکی را به سمت سر گرفته بود. این هیئت به اثر بازدارنده و ترسناک چنین جراحاتی اشاره می‌کند، زیرا آنها قربانیان را برای همیشه مشخص می‌کنند و اساساً آنها را به عنوان معترض «برند» می‌کنند. در شرایطی که اعتراضات عملاً جرم‌انگاری می‌شود، این هیئت قانع شده است که چنین اثری در نظر گرفته شده بود.» - گزارش FFM به OHCHR در پنجاه و پنجمین مجمع عمومی (A/HRC/55/67)، صفحه ۵، بند 29.
«علاوه بر ایجاد درد شدید جسمی و رنج و ویرانی روانی، هیئت به اثر بازدارنده و ترسناکی که جراحات، به ویژه نابینایی، بر معترضان دارد، اشاره می‌کند. هیئت نمایندگی از این که چنین اثری در نظر گرفته شده بود، راضی است. یک زن معترض، که بینایی یک چشم خود را از دست داده بود، استفاده از زور توسط نیروهای امنیتی را یک اقدام عمدی برای ارعاب معترضان توصیف کرد. او خاطرنشان کرد که جراحات وارده به معترضان نه تنها بر آنها بلکه بر خانواده‌ها و اطرافیانشان نیز تأثیر گذاشته است. او گفت: «یک معترض مجروح به معنای یک نفر کمتر در خیابان است.» یکی دیگر از زنان معترض توصیف کرد که چگونه استفاده از زور با هدف ارعاب انجام شده است و گفت: «این کار برای ایجاد ترس در جامعه است. به تو شلیک می‌شود و فریاد می‌زنی و مردم پیام را دریافت می‌کنند.» - یافته‌های تفصیلی، FFM (A/HRC/55/CRP.1)، صفحه ۱۳۶، بند 489.
«این هیئت مشخص کرد که معترضان و رهگذران، از جمله کودکانی که به آنها شلیک شده است، از جمله با گلوله‌های ساچمه‌ای و لاستیکی، در طول اعتراضات دچار آسیب‌های ناتوان‌کننده، شدید و دردناک شدند که منجر به ناتوانی‌هایی مانند نابینایی شد. نظر کارشناسی در مورد تأثیر فیزیکی مهماتی مانند ساچمه و سلاح‌های کمتر کشنده که توسط هیئت مأمور شده است، بر آسیب‌ها و ناتوانی‌های برگشت‌ناپذیری که می‌تواند از استفاده آنها ناشی شود، تأکید کرد. در رابطه با پرتابه‌های ضربه‌ای جنبشی به‌طور خاص، این گزارش به کبودی و پارگی پوست، کوفتگی و شکستگی استخوان و عضله، خونریزی داخلی، نفوذ به کبد، قلب و کلیه که می‌تواند منجر به نارسایی اندام یا مرگ شود و آسیب‌های عصبی عروقی اشاره کرد. آسیب‌های وارده به سر می‌تواند منجر به سکته‌های خونریزی دهنده و ناتوانی دائمی شود، در حالی که آسیب‌های چشمی می‌تواند منجر به از دست دادن دائمی بینایی شود، با توجه به اندازه بزرگ پرتابه در برابر ساختار استخوانی شکننده و بافت‌های نرم چشم. در این گزارش همچنین آمده است که گلوله‌های فلزی که معمولاً گلوله‌های شکاری هستند، «بدون شک در فاصله نزدیک کشنده هستند» و ظرفیت بالستیک برای نفوذ به برخی از اندام‌ها، از جمله چشم‌ها را دارند که باعث نابینایی می‌شوند.» یافته‌های تفصیلی، FFM (A/HRC/55/CRP.1)، صفحه ۱۵۵، بند 559.