stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲
تاریخچه کاربری > نیروهای هوایی غیر از ایالات متحده > ترکیه

نیروی هوایی ترکیه در سال ۱۹۷۴، ۴۰ فروند جنگنده فانتوم F-4E را دریافت کرد، در سال ۱۹۷۷ تحت برنامه صلح الماس ۳ از ایالات متحده آمریکا، پس از امضای قرارداد، تعداد ۳۲ فروند F-4E و ۸ فروند RF-4E را دریافت کرد، و سپس در سال ۱۹۸۷ طی قرارداد صلح الماس ۴، ۴۰ فروند F-4E دست دوم نیروی هوایی آمریکا و همین‌طور در سال ۱۹۹۱ نیز ۴۰ فروند دیگر متعلق به گارد ملی هوایی آمریکا دریافت شدند، پس از بازنشستگی فانتوم‌ها در نیروی هوایی آلمان در سال‌های ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۴ بیش از ۳۲ فروند RF-4E به ترکیه منتقل شدند، در سال ۱۹۹۵ صنایع هوافضای اسرائیل طی قراردادی پذیرفت تا ۵۴ فروند F-4E متعلق به ترکیه را به F-4 2020 Terminator ارتقا دهد. طی این سال‌ها فانتوم‌ها در کنار اف-۱۶ها، ستون فقرات نیروی هوایی ترکیه را تشکیل می‌دادند و برای حمله به مقرهای اصلی گروه حزب کارگران کردستان (پ.ک. پ) در عملیات‌های نظامی مداوم در شمال عراق مورد استفاده قرار می‌گرفتند، در ۲۲ ژوئن سال ۲۰۱۲ یک هواپیمای شناسایی RF-4E متعلق به ترکیه در نزدیکی مرز سوریه توسط پدافند ارتش سوریه رهگیری و ساقط شد. ادعای ترکیه این بود که این هواپیما در حریم هوایی بین‌المللی حضور داشته در حالی که مقامات سوری مدعی بودند که در حریم هوایی سوریه این هواپیما را ساقط کرده‌اند، در ۲۴ فوریه ۲۰۱۵، نیز ۲ فروند RF-4E دیگر در منطقه ملطیه در جنوب شرقی ترکیه به‌دلایل نامعلومی سقوط کردند. در ۵ مارس ۲۰۱۵ یک فروند RF-4E در ناحیه آناتولی مرکزی سقوط کرد و هردو خلبان آن جان باختند، پس از این حوادث نیروی هوایی ترکیه RF-4E را از تجهیزات فعال خود حذف کرد. ترکیه قصد داشت که فانتوم‌های خود را با جنگنده‌های پیشرفتهٔ اف-۳۵، جایگزین کند که به دلیل کنار گذاشته شدن از پروژه توسط آمریکا، این طرح لغو شد. فانتوم‌های ترکیه تا سال ۲۰۲۰، همچنان فعال و در حال خدمت بودند.
تاریخچه کاربری > نیروهای هوایی غیر از ایالات متحده > بریتانیا

مقالهٔ اصلی: مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ در خدمت بریتانیا
|  | F-4K (FG> 1) | F-4M (FGR> 2) | F-4J (UK) |
| --- | --- | --- | --- |
| نخستین پرواز | ۲۷ ژوئن ۱۹۶۶ | ۱۷ فوریه ۱۹۶۷ | ۱۰ اوت ۱۹۸۴ |
| طول | ۵۷ فوت ۷ اینچ (۱۷٫۵۵ متر) | ۵۷ فوت ۷ اینچ (۱۷٫۵۵ متر) | ۵۸ فوت ۳ اینچ (۱۷٫۷۵ متر) |
| ارتفاع | ۱۶ فوت ۱ اینچ (۴٫۹۰ متر) | ۱۶ فوت ۹ اینچ (۵٫۱۱ متر) | ۱۶ فوت ۶ اینچ (۵٫۰۳ متر) |
پهنای بال: ۳۸ فوت ۵ اینچ (۱۱٫۷۱ متر)
| موتورها | 2 x RR Spey 203 | 2 x RR Spey 202/204 | 2 x J79-GE-10B |
| بیشترین سرعت | ماخ ۱٫۹ | ماخ ۱٫۹ | ماخ ۲٫۱ |
| کل تعداد تولیدی | ۵۲ | ۱۱۸ | ۱۵ |
گونه‌ها

F-4A, F-4B, F4-J, F-4N ,F-4S
گونه‌های طراحی شده برای نیروی دریایی و تفنگداران دریایی ایالات متحده هستند. گونه F-4B بعدها به F-4N و گونه F-4J نیز به F-4S ارتقا یافت.
F-4C, F-4D, F-4E, F-110 Spectre
گونه‌های ساخته شده برای نیروی هوایی ایالات متحده هستند. در گونه F-4E از توپ اتوماتیک ام۶۱ والکان استفاده شده است. همچنین F-4E و F-4D بیشترین تعداد تولید و صادرات در بین انواع فانتوم‌ها را به خود اختصاص داده و به‌طور وسیع در سیستم دفاعی Semi-Automatic Ground Environment آمریکا به کار گرفته شده‌اند.
F-4G Wild Weasel V
گونه اختصاصی طراحی شده برای عملیات‌های موسوم به SEAD نیروی هوایی آمریکا که در آن سامانه‌های راداری و اویونیک از F-4E ارتقا یافته است. بعدها F-4G جدیدی برای کاربرد در نیروی دریایی به‌طور کامل طراحی شد.
F-4K, F-4M
گونه‌های اختصاصی نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا (F-4K) و نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (F-4M) که در آن از موتور توربوفن رولز-رویس اسپی استفاده شده است.
F-4EJ
نمونه ساده شده F-4E که به صورت تحت لیسانس در ژاپن تولید شده است.
F-4F
گونه ساده شده F-4E جهت صادرات به آلمان
QRF-4C, QF-4B, QF-4E, QF-4G, QF-4N, QF-4S
گونه‌های بازنشسته از خدمت که به عنوان نمونه کنترل از راه دور جهت آزمایش سلاح‌ها و تجهیزات نیروی هوایی، نیروی دریایی و سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا استفاده می‌شوند.
RF-4B, RF-4C, RF-4E
انواع شناسایی تاکتیکی
کاربران > کاربران فعلی

ایران
نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران ۶۰ فروند از مدل‌های دی، ایی و آر اف۴ سی و ایی را در اختیار دارد که در پایگاه‌های هوایی نوژه، بندرعباس، کنارک و بوشهر مستقر هستند.
یونان
نیروی هوایی یونان (۱۸ فروند F-4E AUP در حال خدمت در پایگاه هوایی آندراویدا
ترکیه
نیروی هوایی ترکیه ۲۶ فروند اف۴ئی ۲۰۲۰ ترمیناتور فعال در اختیار دارد.
کاربران > کاربران سابق

استرالیا
نیروی هوایی سلطنتی استرالیا (اف۴ئی از ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۳)
مصر
نیروی هوایی مصر (بازنشسته)
آلمان
لوفت‌وافه (بازنشسته)
یونان
نیروی هوایی یونان (RF-4E از ۱۹۷۳ تا ۲۰۱۳)
ایران پهلوی
نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
اسرائیل
نیروی هوایی اسرائیل (بازنشسته)
ژاپن
نیروی دفاع هوایی ژاپن
اسپانیا
نیروی هوایی اسپانیا (بازنشسته)
کره جنوبی
نیروی هوایی جمهوری کره
ترکیه
نیروی هوایی ترکیه
بریتانیا
نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (بازنشسته)
Fleet Air Arm (بازنشسته)
ایالات متحده آمریکا
نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا (بازنشسته)
نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا (بازنشسته)
سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده آمریکا (بازنشسته)
ویژگی‌های فنی

طرح سه نمای جنگنده اف-۴سی فانتوم ۲
طرح سه نمای جنگنده اف-۴ئی فانتوم ۲
مشخصات عمومی
خدمه: ۲
طول: ۶۳ فوت ۰ اینچ (۱۹٫۲ متر)
پهنای بال: ۳۸ فوت ۴٫۵ اینچ (۱۱٫۷ متر)
ارتفاع: ۱۶ فوت ۶ اینچ (۵٫۰ متر)
بال: مساحت ۵۳۰٫۰ فوت مربع (۴۹٫۲ مترمربع)
ماهیواره: NACA 0006.4-64 root, NACA 0003-64 tip
وزن خالی: ۳۰٬۳۲۸ پوند (۱۳٬۷۵۷ کیلو)
وزن بارگیری: ۴۱٬۵۰۰ پوند (۱۸٬۸۲۵ کیلو)
بیشینه وزن برخاست: ۶۱٬۷۹۵ پوند (۲۸٬۰۳۰ کیلو)
پیشرانه: ۲× توربوجت جنرال الکتریک جی۷۹ اکسیال کمپرسور J79-GE17A , ۱۷٬۸۴۵ پوند نیرو (۷۹٫۴ کیلو نیوتن) هرکدام
نسبت کشیدن بلند کردن از صفر ۰٫۰۲۲۴
مساحت کشش: ۱۱٫۸۷ ft² (۱٫۱۰ m²)
نسبت بعد بال: ۲٫۷۷
ظرفیت سوخت ۱٬۹۹۴ گالون، با سه مخزن سوخت، ۳۳۳۵ گالون.
حداکثر وزن برخاست: ۵۴۰۰۰ پوند
عملکرد
سرعت بیشینه: ماخ ۲٫۲۳ (۱٬۴۷۲مایل بر ساعت، ۲٬۳۷۰ کیلومتر بر ساعت) در ۴۰۰۰۰ فوتی
سرعت پیمایش: ۵۰۶ گره (۵۸۵ مایل بر ساعت، ۹۴۰ کیلومتر بر ساعت)
شعاع عملیاتی: ۳۶۷ ناتیکال مایل (۴۲۲ مایل، ۶۸۰ کیلومتر)
برد ترابری: ۱٬۴۰۳ ناتیکال مایل (۱٬۶۱۵مایل، ۲٬۶۰۰ کیلومتر) با سه مخزن سوخت اضافی
سقف پروازی: ۶۰٬۰۰۰ فوت (۱۸٬۳۰۰ متر)
نرخ اوج‌گیری: ۴۱٬۳۰۰ فیت بر دقیقه (۲۱۰ متر بر ثانیه)
بارگیری بال: ۷۸ پوند بر فوت مربع (۳۸۳ کیلو بر مترمربع)
نسبت بلندکردن به کشیدن: ۸٫۵۸
نسبت نیرو به وزن: ۰٫۸۶ با وزن پر
مسافت برخاست: ۴٬۴۹۰ ft (۱٬۳۷۰ m) at ۵۳٬۸۱۴ lb (۲۴٬۴۱۰ kg)
مسافت فرود: ۳٬۶۸۰ ft (۱٬۱۲۰ m) at ۳۶٬۸۳۱ lb (۱۶٬۷۰۶ kg)
جنگ‌افزار
تا ۱۸۶۵۰ پوند (۸۴۸۰ کیلو) مهمات در ۹ جایگاه خارجی، شامل بمب‌های ام کی۸۲، بمبهای چندمنظوره، بمبهای خوشه‌ای، بمبهای هدایت لیزری و تی‌وی، پاد راکت، موشکهای هوا به زمین، مهمات ضد باند فرودگاه، موشک ضد کشتی، پادهای هدف‌گیری، پدهای شناسایی، تسلیحات هسته‌ای. پادهای حمل و مخزن سوخت هم قابل به‌کارگیری است.
۶× ای‌جی‌ام-۶۵ ماوریک
۴× ای‌جی‌ام-۶۲ وال‌آی
۴× ای‌جی‌ام-۴۵ شرایک، ای‌جی‌ام-۸۸ هارم، ای‌جی‌ام-۷۸ استاندارد آرم
۴× جی‌بی‌یو-۱۵
۱۸× ام‌کی۸۲, جی‌بی‌یو-۱۲
۵× مارک ۸۴, جی‌بی‌یو-۱۰, GBU-14
۱۸× سی‌بی‌یو-۸۷, CBU-89, CBU-58
تسلیحات هسته ای شامل B28EX, بمب ب۶۱, B43 و بمب هسته‌ای بی۵۷
آرم‌های خلبانی مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش ایران

آرم سینه استاد خلبان لیدر هواپیمای مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش
آرم سینه خلبان لیدر دوم هواپیمای مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش
آرم سینه خلبان لیدر سوم هواپیمای مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش
آرم سینه خلبان لیدر چهارم هواپیمای مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش
آرم سینه خلبان کابین عقب هواپیمای مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش
آرم بازوی استاد خلبان لیدر هواپیمای مک‌دانل داگلاس اف-۴ فانتوم ۲ نیروی هوایی ارتش
کابین اف۴ فانتوم ۲
ویدئویی از پرواز اف-۴ فانتوم۲
اولین اسکادران تخصصی جنگنده اف-۴ دی در شیراز (۱۹۷۱)
جنگنده اف-۴ فانتوم که در نمایشگاه نوروز ۱۴۰۲ پایگاه چهارم شکاری دزفول به نمایش گذاشته شده است.
فانتوم F-4E نیروی هوایی مصر از تیپ هوایی تاکتیکی ۲۲۲ به همراه فانتوم F-4E متعلق به تیپ هوایی تاکتیکی ۳۷ نیروی هوایی آمریکا طی مانور نظامی Proud Phantom
یک RF-4E متعلق به لوفت وافه (نیروی هوایی آلمان) سال ۱۹۷۷
فانتوم شناسایی نیروی هوایی یونان در سال ۲۰۰۸ در بریتانیا
فانتوم ایرانی در حال سوخت‌گیری هوایی در جنگ ایران و عراق (سال ۱۹۸۲)
آرم بازوی خلبان اف-۴ نیروی هوایی ارتش ایران
جنگنده اف-۴ فانتوم از نمای کنار که در نمایشگاه نوروز ۱۴۰۲ پایگاه چهارم شکاری دزفول به نمایش گذاشته شده است.
دو فروند فانتوم F-4EJ در حال برخاستن از باند فرود در سال ۲۰۰۲
یک F-4E کره جنوبی که با موشک هوابه‌سطح ای‌جی‌ام-۶۵ ماوریک مسلح شده است. ۱۹ فوریه ۱۹۷۹
یک F-4E نیروی هوایی ترکیه در حال برخاستن از باند فرودگاه قونیه
یک کیو اف-۴ ئی در پایگاه نیروی هوایی مک‌گوار در تاریخ می ۲۰۰۷ که در پشت تصویر نیز هواپیمای فیرچایلد ریپابلیک ای-۱۰ تاندربولت ۲ مشاهده می‌شود.
اف-۴اس متعلق به لوفت‌وافه آلمان، ۲۱ ژانویه ۱۹۹۸
اف-۴های ایرانی در سال ۲۰۰۹
آراف-۴ سی فانتوم ۲ نیروی هوایی اسپانیا (۱۵ ژوئن ۱۹۹۳)
میروگی

مکان
| میروگی | میروگی |
| --- | --- |
استان: نیانزا
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۳ (زمان شرق آفریقا)
میروگی روستایی در استان نیانزا، کنیا می‌باشد.
منبع‌شناسی تاریخ صفوی

منابع دوران صفوی شامل منابع تاریخی، منشآت و سفرنامه‌های سفیران کشورهای اروپایی می‌شود.
ریشه تاریخ‌نگاری صفوی به سنت تیموری هرات در نگارش تاریخ برمی‌گردد که تأثیر ثانویه‌ای هم از تاریخ‌نگاری ترکمانان غرب ایران (قراقویونلو و آق‌قویونلو) داشته‌است. برقراری وحدت سیاسی و تمرکزگرایی صفویه که منجر به براندازی حکومت‌های محلی شد، و شکل‌گیری نوعی هویت ایرانی موجب گردید که مورخان به نگارش تاریخ‌های عمومی و سلسله ای بپردازند و نگارش تاریخ‌های محلی کاهش پیدا کرد. از ابتدای صفویه تا زمان شاه عباس اول، مهم‌ترین نوع تاریخ‌نویسی، تألیف تاریخ‌های عمومی بود اما در دورهٔ شاه عباس، بیش‌تر تاریخ سلسله‌ای رایج شد؛ زیرا در دورهٔ پادشاهی شاه اسماعیل که آغاز سلسله بود و حتی دورهٔ شاه تهماسب، مورخان فقط مجال این را داشتند که تاریخ‌های عمومی بنویسند و در ضمن آن گزارشی دربارهٔ بنیان‌گذاران این سلسله بیاورند، اما در دورهٔ شاه عباس، سلسلهٔ صفوی به‌طور کامل استقرار یافته بود و مورخان نیازی نداشتند که تاریخ اسلام یا سلسله‌های پیشین را در گزارش خویش ارائه کنند. با استحکام و توسعهٔ قدرت سیاسی، مذهبی و فرهنگی صفویه، این دگرگونی در تاریخ‌نویسی نیز روی داد. تاریخ‌نگاری صفوی پس از شاه عباس به رشد خود ادامه داد. تأثیر عالم‌آرای عباسی بر تاریخ‌نگاری‌های بعدی به نحوی واضح است که مورخان پسین، مانند ولی‌قلی شاملو، نویسنده قصص الخاقانی، این کتاب را سرمشق خود قرار دادند. خود اسکندربیگ ترکمان (منشی)، نویسنده تاریخ عالم‌آرای عباسی، در این زمان شروع به نوشتن وقایع سلطنت شاه صفی تحت عنوان ذیل تاریخ عالم آرای عباسی کرد اما با مرگش در ۱۰۴۳ این کار ناتمام ماند. بنظر می‌رسد که در نگارش خلاصة السیر (تاریخ روزگار شاه صفی)، محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی، خواسته‌است نسبت به اسکندربیگ روش نوشتاری ساده‌تری داشته باشد.
منابع تاریخی > صفوةالصفا

کتاب صفوةالصفا تألیف درویش توکلی بن اسماعیل بن حاج محمد، معروف به «ابن بزاز» از مریدان شیخ صفی الدین اردبیلی است. این کتاب در ۷۵۹ ه‍.ق یعنی بیست و چهار سال پس از مرگ شیخ صفی الدین و روزگار جانشین او، شیخ صدرالدین به رشته تحریر درآمده‌است.
صفوةالصفا، زندگانی شیخ صفی الدین از آغاز تا وفات او (۶۵۰–۷۳۵ ه‍. ق) به همراه شرحی مختصر از زندگانی برخی خلفای زمان او را دربر می‌گیرد. این کتاب، پس از تشکیل سلسله صفویه، به دلایل مذهبی تحریف شد و شاه تهماسب اول، ابوالفتح حسینی گرگانی را مأمور تصحیح (یا به عبارت دیگر، تحریف) آن کرد. برخی از نسخ قدیمی صفوةالصفا (مثلاً نسخه خطی متعلق به موزه بریتانیا و نسخه ایاصوفیه) که احتمالاً از دسترس صفویه به دور بوده از تحریف مصون مانده‌است.
منابع تاریخی > عالم‌آرای امینی

کتاب عالم‌آرای امینی تألیف فضل‌الله بن روزبهان خنجی است. او در سفر سوم خود به حجاز به دیدار سلطان یعقوب آق‌قویونلو رفت و در صفر ۸۹۶، یعنی اندکی پس از مرگ سلطان یعقوب این کتاب را به تألیف درآورد و به پسر سلطان یعقوب، «بایسنقر» تقدیم کرد. مقرر بود جلد دوم کتاب نیز به رشته تحریر در آید، اما هرگز عملی نشد.
پس از آنکه شاه اسماعیل در ۹۰۹ ه‍.ق بر عراق دست یافت، فضل‌الله بن روزبهانی خنجی به خدمت شیبک خان درآمد و به اوزبکان پیوست. دلیل این امر تعصب شدید او در مذهب سنت بود. او در عالم آرای امینی از هیچ گونه توهین و ناسزایی نسبت به سلطان جنید و سلطان حیدر، نیا و پدر شاه اسماعیل فروگذاری نکرده بود.
منابع تاریخی > مهمان‌نامه بخارا

کتاب مهمان‌نامه بخارا تألیف فضل‌الله بن روزبهان خنجی به سال ۹۱۴–۹۱۵ ه‍.ق است که پس از پیوستن به اوزبکان، آن را به رشته تحریر درآورد و نامش را سفرنامه بخارا گذاشت، اما به دستور شیبک خان به مهمان‌نامه بخارا تغییر یافت. این کتاب برای تاریخ اوزبکان و نیز روابط صفویه با آنان مفید است.
منابع تاریخی > حبیب السیر فی اخبار افراد بشر

کتاب حبیب السیر فی اخبار افراد بشر اثر غیاث الدین بن همام الدین الحسینی معروف به خواندمیر است. حبیب السیر تاریخی عمومی است و در چهار جلد چاپ شده که جلد چهارم آن دربارهٔ شاه اسماعیل صفوی است. این کتاب بعد از فتوحات شاهی، قدیمی‌ترین منبع در تاریخ شاه اسماعیل و بهترین اثر برای سلطنت آن پادشاه است. آغاز تألیف کتاب در اوایل ۹۲۷ ه‍.ق و پایانش در ربیع‌الاول ۹۳۰ بوده‌است (در حدود چهار ماه قبل از فوت شاه اسماعیل).
منابع تاریخی > تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب

کتاب تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب تألیف امیر محمود بن خواندمیر است که در واقع ذیل حبیب السیر محسوب می‌شود و به نام‌های تاریخ شاه تهماسب اول، جنگ‌های شاه اسماعیل و شاه تهماسب، و ذیل حبیب السیر در فهرست‌ها دیده می‌شود و از سوی مؤلف نام خاصی نیافته‌است. تألیف کتاب در ۹۵۰ یا ۹۵۳ ه‍.ق آغاز شد و در ۹۵۷ ه‍.ق به پایان رسید. این اثر برای کسب اطلاع از دوره شاه تهماسب اول بسیار مفید است و می‌تواند مکمل احسن التواریخ محسوب شود.
منابع تاریخی > فتوحات شاهی

کتاب فتوحات شاهی تألیف امیر صدرالدین سلطان ابراهیم امینی ولد میرک جلال الدین بن میرک محمد امین بن مولانا صدرالدین ابراهیم است. مؤلف در ۹۲۰ ه‍.ق به حضور شاه اسماعیل رسید و به فرمان او مأمور تألیف تاریخی دربارهٔ شاه اسماعیل شد و نام آن را فتوحات شاهی گذاشت.
ظاهراً کتاب دارای دو دفتر بوده که دفتر اول مشتمل بر پنج فتح است: فتح اول در بدأ آفرینش و ایجاد آدم و سلسله نسب محمد، فتح دوم در بیان اخباری از میلاد محمد، فتح سوم در ذکر شمه از سوانح احوال ائمه قریش، فتح چهارم و پنجم دربارهٔ آباء و اجداد شاه اسماعیل و نیز شرح حال زندگی او، سرانجام دفتر اول با خروج شاه اسماعیل از لاهیجان خاتمه می‌یابد. اما دفتر دوم، هنوز در دسترس نیست.
منابع تاریخی > بدایع‌الوقایع

کتاب بدایع‌الوقایع تألیف زین‌الدین محمود واصفی است که از گفتاری دربارهٔ مهاجرت مؤلف و دوستان و آشنایان او به ماوراءالنهر آغاز می‌شود و سپس از زندگی ادبی و سیاسی شهر هرات و رجال برجسته آن سامان سخن می‌گوید. موضوعات دیگر کتاب عبارتست از وقایع خراسان، حکایات مربوط به امرا و شعرای معاصر مؤلف که به علت سکونت نویسنده در هرات و معاصر بودن او با سلطان حسین بایقرای تیموری، حجم زیادی از کتاب اختصاص به پادشاه اخیر دارد. واصفی بدایع‌الوقایع را در پایان عمر خود (حدود دهه ۹۵۰ ه‍. ق) تألیف کرده‌است. این کتاب از منابع بسیار مهم دوره شاه اسماعیل به خصوص دربارهٔ وقایع هرات است.
منابع تاریخی > جهانگشای خاقان

کتاب جهانگشای خاقان مؤلف آن ناشناخته‌است. در ۱۳۶۴ ش (مطابق با ۱۹۸۶ م) مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، این اثر را با یک مقدمه انتقادی از سلسله صفویه و عین حال یک جانبه، اما تا حدودی علمی، به طریق عکسی و با عنوان جهانگشای خاقان، بدون هیچ گونه حواشی و تعلیقه و مقابله منتشر کرد. این کتاب با نام تاریخ بی‌نام شاه اسماعیل مورد استفاده نویسندگان خارجی قرار گرفته‌است. محتوای کتاب جهانگشای خاقان گزارشی است از تفضیل زندگانی شاه اسماعیل، همراه با شرح مختصری از نیاکان او و نیز اشاراتی دارد به برخی از افراد، از جمله ظهیرالدین محمد بایر که با این پادشاه هم عصر بوده‌است. این کتاب در ۹۴۸–۹۵۵ ه‍.ق تألیف شده‌است. مؤلف آن به نحو گسترده‌ای از حبیب السیر استفاده و حتی در مواردی کلمه به کلمه از آن رونویسی کرده‌است. دو نسخه از این کتاب به نام های عالم آرای شاه اسماعیل و عالم آرای صفوی در سال۱۰۸۶ قمری باز نویسی شدند.
منابع تاریخی > لُب التواریخ

کتاب لُب التواریخ تألیف یحیی بن عبداللطیف قزوینی به سال ۹۴۸ ه‍.ق است. این کتاب، تاریخی عمومی است که ذکر احوال محمد تا ایام شاه تهماسب اول را دربر مر گیرد. با توجه به نام کتاب، در واقع نویسنده فهرست وار به تاریخ سلسله‌ها پرداخته‌است.
منابع تاریخی > احسن التواریخ

کتاب احسن التواریخ تألیف حسن بیگ روملو است که ظاهراً در دوازده جلد بوده و دو جلد آخر آن دربارهٔ تاریخ صفویه‌است. جلد یازدهم به وقیع سال‌های ۸۰۷ تا ۹۰۰ ه‍.ق و جلد دوازدهم به وقایع سال‌های ۹۰۰ تا ۹۸۵ ه‍.ق پرداخته‌است. احسن التواریخ بهترین و ارزشمندترین منبع دوره شاه تهماسب است. زیرا مؤلف بیش از سی سال همره و ملازم آن پادشاه بود.
منابع تاریخی > تکمله الاخبار

کتاب تکمله الاخبار تألیف عبدی بیگ شیرازی (نویدی). این کتاب، تاریخ عمومی دربارهٔ تاریخ شاه اسماعیل اول و شرح جنگ‌های او با حکام ایرانی در نواحی مختلف و نیز با اوزبکان و عثمانی هاست. همچنین کتاب مذکور، شرح وقایع تاریخ پادشاهی شاه تهماسب اول را تا سال ۹۷۹ ه‍.ق دربر می‌گیرد. تکلمة الاخبار از جهت شمول بر تاریخ سلاطین معاصر شاهان صفویه در روم (عثمانی)، مصر، شام، حجاز، عراق عرب، دیاربکر و موصل مفید است. قسمت مربوط به تاریخ صفویه آن به همت عبدالحسین نوایی در سال ۱۳۶۹ به چاپ رسیده‌است.
منابع تاریخی > تذکره شاه طهماسب

کتاب تذکره شاه طهماسب تألیف شاه تهماسب اول است که به حوادث زندگانی خود از بدو تولد تا استرداد شاهزاده بایزید به سلطان سلیمان باشکوه (تا ۹۶۹ ه‍. ق) پرداخته‌است. این کتاب می‌توانست منبع بسیار ارزشمندی برای دوره شاه تهماسب باشد، زیرا به قلم خود شاه تهماسب است، اما بسیار خلاصه نوشته شده و اطلاعاتی بیشتر از منابع دیگر در اختیار خواننده قرار نمی‌دهد. کتاب مذکور در سال ۱۹۱۲ م. در موره هند چاپ شده و در ایران، به افست و با افزودن برخی مطالب جزئی، به‌طور شتابزده تجدید چاپ شده‌است. متن تذکره شاه طهماسب، در جلد دوم مطلع الشمس، تألیف محمدحسن خان اعتماد السلطنه نیز موجود است.
منابع تاریخی > تحفه سامی

کتاب تحفه سامی تألیف سام میرزا صفوی، فرزند بلافصل شاه اسماعیل اول سات. سام میرزا با شاه تهماسب از یک مادر بودند. این کتاب در واقع تذکره است و علاوه بر تاریخ شعراء، می‌توان مطالب مفیدی راجع به احوال عامه در دوره صفویه یافت.
منابع تاریخی > تاریخ نگارستان

کتاب تاریخ نگارستان تألیف قاضی احمد بن محمد غفاری کاشانی است. کتاب در زمینه تاریخ عمومی است که با بیان احوال محمد شروع شده و به وقایع ۹۰۸ ه‍.ق خاتمه یافته‌است. در نتیجه مطالب قابل استفاده‌ای دربارهٔ شاه اسماعیل صفوی و اوایل حکومت او دارد. این کتاب را مدرس گیلانی تصحیح کرده و با افزودن ذیلی بر آن، وقایع را تا روزگار سلسله پهلوی ادامه داده‌است. این کتاب در سال ۱۴۰۴ ه‍.ق چاپ و منتشر شده‌است.
منابع تاریخی > تاریخ جهان‌آرا

کتاب تاریخ جهان‌آرا تألیف قاضی احمد بن محمد غفاری کاشانی، به سال ۹۷۱ ه‍.ق است. به گفته مؤلف اصل کتاب در سه نسخه بوده و نسخه سوم دربارهٔ تاریخ دولت صفوی است. این کتاب برای تاریخ شاه اسماعیل، به ویژه شاه تهماسب مفید است.
منابع تاریخی > جواهر الاخبار

کتاب جواهر الاخبار تألیف بوداق منشی قزوینی است. این کتاب تاریخ عمومی و مشتمل بر دیباچه، مقدمتین و خاتمه‌است. در قسمت دیباچه به شرح آفرینش عالم و آدم، در قسمت مقدمه اول به ذکر پادشاهان قبل از اسلام و در مقدمه دوم به ذکر پادشاهان بعد از اسلام و سرانجام در قسمت خاتمه به شرح حال سلاطین صفوی پرداخته‌است. ظاهراً نسخه اصلی (تألیف ۹۸۴ ه‍. ق) این کتاب را شاه عباس اول به کتابخانه بقعه شیخ صفی الدین اهدا کرد که بعدها در تهاجم روس‌ها غارت و از آنجا خارج شد و این همان نسخه منحصر به فردی است که در کتابخانه لنینگراد (به شماره ۲۸۸، Dorn) دیده می‌شود.
منابع تاریخی > گلستان هنر

کتاب گلستان هنر تألیف احمد منشی قمی است. کتاب دربارهٔ هنرهای دوره صفوی، به ویژه نقاشان و خطاطان آن دوره، بسیار اهمیت دارد. این اثر را احمد سهیلی خوانساری با مقدمه‌ای مفصل در سال ۱۳۵۲ ه‍.ش تصحیح و منتشر کرده‌است.
منابع تاریخی > خلاصة التواریخ

کتاب خلاصة التواریخ تألیف احمد منشی قمی است که به دوره صفویان از زمان شاه اسماعیل اول تا شاه اسماعیل دوم پرداخته‌است. تألیف این کتاب به فرمان شاه اسماعیل دوم در ۹۸۴ ه‍.ق آغاز شد، اما پس از مرگ او و حوادث بعدی، اتمام کتاب او تا سال ۹۹۹ ه‍.ق به طول انجامید. در این سال مولف کتاب را به نام شاه عباس اول تألیف کرد. خلاصة التواریخ از نظر همزمانی با دوره شاه تهماسب اول و شاه اسماعیل دوم و نیز شاه محمد خدابنده و شاه عباس اول، مطالب ارزشمندی دارد و برخی نامه‌های تاریخی آن دوره را نیز دربر می‌گیرد.
منابع تاریخی > اشرف نامه

کتاب اشرف نامه تألیف شرف خان بدلیسی است. او ملازم شاه تهماسب بود و بعدها شاه اسماعیل دوم او را به امیرالامرایی اکراد منصوب کرد. مؤلف تا زمان تألیف کتاب (۱۰۰۵ ه‍. ق) حکومت بدلیس را عهده‌دار بود.
مندرجات کتاب بیشتر مربوط به انساب طوایف کُرد است، اما می‌توان از آن برای وقایع تاریخی شاهان صفوی تا اوایل سلطنت شاه عباس اول نیز بهره جست. این کتاب به اهتمام ولادیمیر، ملقب به «ولادیمینوف زرنوف» در ۱۸۶۱ م (مطابق با ۱۲۷۶ ه‍. ق) از سوی «دارالطباغ اکادمیه امپرتوریه» در سن پطرزبورگ روسیه به چاپ رسیده‌است. نیز در سال ۱۳۷۷ ش، همان نسخه به طریق عکس، چاپ و منتشر شده‌است. مقدمه کتاب از فرانسه به فارسی ترجمه شده‌است.
منابع تاریخی > تاریخ الفی

کتاب تاریخ الفی تألیف قاضی احمد تتوی و آصف خان قزوینی و در زیمنه تاریخ عمومی است که برای کشورهای اسلامی، به ویژه قسمت‌های شرق جهان اسلام با تفضیل بیشتری تدوین شده‌است. همچنین دربارهٔ تاریخ هزار ساله کشورهای اسلامی و شبه جزیره هند است. از این رو نام «الفی» بر آن نهادند. شروع حوادث از سال اول رحلت محمد است و می‌بایست تا ۱۰۰۰ ه‍.ق ادامه می‌یافت. اما آنگونه که از نسخه‌های خطی بر می‌آید وقایع چند سال آخر آن نوشته نشده‌است یا اکنون در دسترس نیست. نگارش این اثر در ۹۹۳ ه‍. ق، به فرمان اکبرشاه گورکانی تألیف شد. این کتاب از سال ۹۱۲ ه‍.ق به بعد با تاریخ صفویه در ارتباط است. این کتاب به تصحیح و اهتمام علی آل داوود در ۱۳۷۸ خورشیدی منتشر شده‌است.
منابع تاریخی > تاریخ رشیدی

کتاب تاریخ رشیدی تألیف میرزا محمد حیدر دوغلات است که در ۹۵۳ ه‍.ق در کشمیر تألیف شد و عمدتاً در مورد تاریخ مغول‌ها است. از آنجا که مؤلف، سال‌ها در نزدیک ظهیرالدین محمد بایر، عبیدالله خان اوزبک و سلطان سعید خان جغتایی به سر برده، خود شاهد حوادث بعدی بوده‌است؛ بنابراین، مندرجات کتابش ارزش خاصی دارد. کتاب تاریخ رشیدی برای تاریخ ایران دوره شاه اسماعیل، به ویژه جنگ مرو (جنگ شاه اسماعیل با اوزبکان)، از منابع درجه اول محسوب می‌شود. این اثر در ۱۸۹۵ م. به وسیله ادوارد دنیسن راس به انگلیسی ترجمه شد و الیاس، سرکنسول انگلیس در خراسان، مقدمه، حواشی و تعلیقات بسیار مفیدی و ارزشمندی بر آن نگاشت که در ۱۸۹۸ م. در لندن به چاپ رسیده‌است. کتاب تاریخ رشیدی با ترجمه و تصحیح عباسقلی غفاری‌فرد در ۱۳۸۳ چاپ و منتشر شده‌است.
منابع تاریخی > تاریخ راقم

کتاب تاریخ راقم تألیف میرسید شریف راقم است. کتاب حاوی وقایع عمده خراسان و ترکستان، ماوراءالنهر، ایران و هندوستان است. مندرجات آن از زمان ولادت امیر تیمور (۷۳۶ ه‍. ق) تا ۱۱۱۳ ه‍.ق یعنی سال تألیف را دربر می‌گیرد. از ویژگی‌های کتاب این است که غالباً مؤلف کتاب، ماده‌ای تاریخی به صورت شعر برای وقایع ذکر می‌کند.
منابع تاریخی > بابرنامه (توزک بابری)

کتاب بابرنامه تألیف ظهیرالدین محمد بابر است. این کتاب، چنان‌که از نامش بر می‌آید، خاطرات ظهیرالدین محمد بابر، پادشاه تیموری سمرقند و کابل و نیز بنیان‌گذار سلسله گورکانیان هند است. مسلماً، با برنامه ارزش تاریخی بسیاری دارد، زیرا از قلم پادشاهی تراوش شده که خود شاهد عینی وقایع بوده و به احتمال زیاد با صداقت و صراحت به بیان حوادثی پرداخته که خود در بیشتر آن‌ها سهیم بوده‌است. از جمله حوادث مربوط به خراسان و مخصوصاً هرات. ظهیرالدین محمد بابر در جنگ غجدوان، امیر نجم ثانی را همراهی می‌کرد و به روایاتی خود را مطیع شاه اسماعیل دانسته، به نام او خطبه می‌خواند و سکه به نام ائمه اثنی عشری می‌زد. بدین ترتیب این کتاب با تاریخ دوره صفویه ارتباط یافته‌است.
منابع تاریخی > تاریخ قطبی (تاریخ ایلچی نظام شاه)

کتاب تاریخ قطبی تألیف خورشاه بن قباد الحسینی و موضوع آن تاریخ عمومی است. این اثر از قدیمی‌ترین دوره‌ها تا ۹۷۰ ه‍.ق را در بر می‌گیرد. تألیف آن در ۹۷۲ ه‍.ق به پایان رسید و مؤلف آن، سفیر برهان شاه، دومین فرمانروای سلسله نظام شاهی احمدنگر بود که به وسیله شاه طاهر حسینی، مذهب شیعه را پذیرفت و خورشاه را به سفارت به دربار شاه تهماسب فرستاد. کتاب تاریخ قطبی علاوه بر اطلاعاتی دربارهٔ آق‌قویونلو، برای تاریخ اوایل صفویه نیز مفید است. این کتاب با عنوان تاریخ ایلچی نظام شاه با تصحیح محمدرضا نصیری-کوئیچی هانه‌دا در ۱۳۷۹ ش منتشر شد.
منابع تاریخی > مرآة الممالک

کتاب مرآة الممالک تألیف سیدی علی کاتبی به سال ۹۶۴ ه‍.ق است. اصل آن را به زبان ترکی و محتوای آن دربارهٔ سرگذشت و سفرنامه یکی از دریاسالاران ترکِ هم عصر با شاه تهماسب است که مدتی در ماوراءالنهر بوده، به حضور شاه تهماسب نیز رسیده‌است. گزراش‌های مؤلف دست اول به علت مشاهدات عینی نویسنده اهمیت دارد.
منابع تاریخی > صحایف الاخبار

کتاب صحایف الاخبار تألیف احمد افندی (منجم باشی) است. اصل کتاب به عربی بود و «ندیم افندی» آن را به ترکی ترجمه کرده‌است. کتاب کتاب دارای سه جلد و بدون نام محل چاپ و تاریخ انتشار است و ظاهراً در استانبول به چاپ رسیده‌است. این اثر برای نشان دادن روابط صفویه با عثمانی، به ویژه احساسات دینی دو طرف مفید است.
منابع تاریخی > تذکرة الواقعات

کتاب تذکرة الواقعات تألیف جوهر آفتابه‌چی به سال ۹۹۵ ه‍.ق است از آنجا که مؤلف رابطه نزدیکی با همایون پادشاه گورکانی داشته، لذا نوشته‌هایش از جهت پناهنده شدن همایون به شاه تهماسب از ارزش زیادی برخوردار است.
منابع تاریخی > افضل التواریخ

کتاب افضل التواریخ تألیف فضل اصفهانی است. مؤلف پس از اتمام مقدمه کتاب پادشاهی شاه تهماسب را شرح می‌دهد. او بیشتر اطلاعات خود را از احسن التواریخ گرفته و در واقع مطالب با ارزش و جدیدی در اختیار خواننده قرار نمی‌دهد. نسخه خطی موجود که متعلق به موزه بریتانیا است و با شرح فوت شاه تهماسب به پایان می‌رسد.