شاپورخواست
شکل‌گیری مجدد

در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شد و مردم آن به قسمت غربی قلعه فلک‌الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت، برتری داشت نقل مکان کردند، در حقیقت قلعه در این زمان هسته اصلی شهر خرم‌آباد فعلی را تشکیل داد و موجب شکل‌گیری آن در این منطقه شد. البته به نظر می‌رسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر می‌آمده تأمین می‌شده‌است که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شده‌است.
سعادت خودگو عوامل متعددی چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی در شکل‌گیری شهر خرم‌آباد دخیل دانسته و در این مورد نوشته‌است:
در این میان قلعه فلک الافلاک نیز نقشی کلیدی داشته‌است. موقعیت جغرافیایی ویژه این قلعه، قرار گرفتن آن بر سر راه‌های مختلف ارتباطی غرب به شرق و شمال به جنوب در دره حاصل خیز و پر آب خرم‌آباد و برخورداری از موقعیتی کاملاً نظامی و استراتژیکی، همگی سبب شد تا در طی قرون مذکور قلعه فلک الافلاک به عنوان مقر حکومتی اتابکان لر کوچک و هسته اولیه شهر خرم‌آباد درآید.
وی همچنین به نقل از ایرج افشار علت وجودی شهر خرم‌آباد را دره طبیعی و قیفی شکل و پرآب آن و همچنین قلعه فلک الافلاک دانسته که محلی امن و سنگری محکم برای حکام در مقابل متعرضان به حساب می‌آمده‌است. همچنین خلاء نزدیکی بین دژ و شهر شاپورخواست به همراه سایر عوامل طبیعی و انسانی بالاخره موجب شد که ساکنین آن به تدریج به اطراف دژ نقل مکان نموده و قلعه به عنوان ارگ یا کهندژ، هسته مرکزی شهر خرماباد را تشکیل دهد.
از آثار قدیمی این بخش از شهر می‌توان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبره زین ابن علی در آن واقع شده‌است که بنابر متون تاریخی زین ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شده‌است.
همچنین مقبره باباطاهر که برخی آن را متعلق به مقبره باباطاهر عریان و برخی دیگر لقب او را عطایی ذکر می‌کنند. این قبر بر اساس شواهد باستان‌شناسی متعلق به دوره سلجوقی می‌باشد که در دوره‌های بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته‌است.
مسیو چریکوف در سال ۱۸۵۰ سه عنصر طراحی در شهر خرم‌آباد را نام می‌برد که از نظر نشانه‌های توالی تاریخی دارای اهمیت یکسانی هستند و در این رابطه می‌نویسد: «قلعه قدیمی به شکل پنج ضلعی نامنظم با هشت برج. شاید این قلعه هسته شهر باستانی بوده‌است. هنگامی که شهر بر مبنای قلعه شکل می‌گیرد یک چنین نمونه‌هایی در طراحی شهری شرق و غرب وجود دارد، قلاع توسعه و ارتقاء می‌یابند، اما هسته تاریخی، ماهیت اصلی خود را از دست می‌دهد و به عنوان میراث تاریخی و معماری به جا می‌مانند.»
وی قلعه را هسته توسعه شهر به طرف شمال غربی معرفی می‌کند که بر اساس ساختار طراحی محدوده شهر از طرف قلعه با محله‌های کوچک و خیابان‌های منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بوده‌است. نکته قابل توجه دیگری که در گزارش هیئت روسی دیده می‌شود ذکر دروازه‌های قدیمی شهر خرم‌آباد است.
دروازه خوز بر سر راه کاروان رو به سوی دزفول.
دروازه گرداب بر سر راه کاروان رو به سوی کرمانشاه.
پلی قدیمی که محل ایاب و ذهاب عابرین خارجه و داخله‌است و بر سر راه بروجرد واقع شده‌است.
این پل در قسمت شرقی شهر خرم‌آباد واقع بوده‌است که اشاره ایشان قطعاً به پل گپ بوده و یکی از دروازه‌های قلعه نیز به نام همین پل یعنی دروازه پل معرفی شده‌است بدون شک استعداد طبیعی و بالقوه این دره همواره زمینه‌ساز شکل‌گیری و استمرار شهرهای قدیمی بوده‌است. به نظر می‌رسد که همان عواملی که در شکل‌گیری شهر شاپورخواست مؤثر بوده‌اند و همچنین واقع شدن شهر خرماباد در سه راهی ارتباطی بین مسیر اراک، بروجرد، خوزستان و مسیر کرمانشاه به خرم‌آباد و همدان به خوزستان و بالعکس در شکل‌گیری و توسعه آن نقش مهمی داشته‌است و به همه این موارد بایستی نقش جغرافیای تاریخی را اضافه نمود.
سنگ‌نبشته
دژ شاپوری هسته شهر خرم‌آباد امروزی