اولیس (شعر)
تفسیرها > بافتار ادبی

اولیسِ تنیسون آن مردِ مایل به امور عمومی‌ای که در شعر هومر هست نیست. منبع اصلی تنیسون برای شخصیت اولیس را باید در شخصیت اولیسهٔ کمدی الهی دانته جست، و این امر تأثیر مهمی در تفسیر شعر دارد. اولیسه داستان سفرش را در کانتوی بیست و ششم کمدی الهی روایت می‌کند. در دوزخ، اولیسه به سزای سوءاستفاده از استعداد خدادادی خِرَدش به حلقه هشتم دوزخ در میان مشاوران مزوّر محکوم شده. دانته اولیسه را، که «عطشی … از پی گشتن جهان» دارد، مشاوری شیطانی به تصویر می‌کشد که خانواده و تکالیفش در ایتاکا را پی شهوتش برای مخاطره قربانی می‌کند.
تنیسون این عطش را در طلب سیری‌ناپذیر اولیس برای دانستن منعکس می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|      این جانِ نقره‌فام چه مشتاقانه می‌خواهد |  | 30     And this gray spirit yearning in desire  |
|      به‌دنبالِ دانشْ چو اختری اُفتان |  | 31     To follow knowledge like a sinking star,  |
|      ورای دورترین مرزهای فهم آدمی فرورود. |  | 32     Beyond the utmost bound of human thought. |
بااین‌حال قصد شاعر برای یادآوری هومری بودن این شخصیت در برخی قطعه‌ها واضح است. «من نامی شده‌ام.» (خط ۱۱) یادآور قطعه‌ای در ادیسه است که در آن دمودوکوس در محضر شاه ترانه‌ای در باب مخاطره‌های ادیسه می‌خواند و سرشناسی او را تصدیق می‌کند؛ و به نظر می‌رسد در عباراتی چون «دریاهای گستردهٔ تاریک دلتنگند» (خط ۴۵) و «ژرفا[ی دریا]/ به نواهای بسیار می‌لولد و ناله می‌کند» (خط‌های ۵۵ و ۵۶) تنیسون آگاهانه اشعار هومر را تضمین می‌کند.
منتقدان همچنین تأثیر شکسپیر در دو قطعه را یادآوری کرده‌اند. در موومان نخست، «قوم وحشی‌وار»ی که «می‌اندوزند و می‌خوابند و می‌خورند و هیچ‌شان از من آگهی نیست.» (خط ۵) یادآور این حدیث نفس هملت است که «آدمی/ اگر همهٔ لذت و برنامهٔ اوقاتش جز خورد و خواب نباشد، چیست؟/ حیوانی، نه بیش.»
همچنین وقتی تنیسون می‌گوید «چه ملال‌آور است درنگ، به‌پایان رسیدن/ بی هیچ درخششی زنگار بستن و نیفروختن در کارزار!» یادآور شخصیت اولیسِ شکسپیر در ترویلوس و کرسیدا (حدود ۱۶۲۰) است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|      ایستادگی، ای سرورِ عزیزِ من، |  |      Perseverance, my dear lord, |
|      شرف را برق می‌اندازد: به‌پایان رساندن مانندِ این است که |  |      Keeps honour bright: to have done is to hang |
|      ازمدافتاده بمانی، چون جوشنی زنگ‌زده |  |      Quite out of fashion, like a rusty mail, |
|      در مسخرگی کبیر. |  |      In monumental mockery. |
آخرین موومان «اولیس»، که از شناخته‌شده‌ترین قطعات در ادبیات انگلیسی در قرن نوزدهم است، شاهدی قطعی است بر تأثیر دانته.
اولیس از خویشتن و قلمروش روی برمی‌گرداند و از بندرها، دریاها، و دریانوردانش سخن می‌گوید. بااینکه رشته‌های ناخشنودی و کهنسالی در سراسر شعر پراکنده‌است، تنیسون در نهایت اولیس را با «پی کوشیدن، پی جوییدن، پی یافتن، و دمی سر نسپردن» (خط ۷۰) بدرقه می‌کند، که یادآور عطش اولیسهٔ دانته برای جستن دانشِ درخورِ دشنام ورای همهٔ نهایت‌ها است. سخنان اولیسِ تنیسون رو به دریانوردانش پژواکی است از نطق اولیسهٔ دانته که دریانوردانش را به سفر می‌خواند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|      گفتم: «ای برادران،  |  | 111     'O frati,' dissi, 'che per cento milia |
|      که از صدهزار خطر گذشته و به مغرب رسیده‌اید، |  | 112     perigli siete giunti a l'occidente, |
|      این دوران کوتاه هشیاری را که هنوز برایتان باقی است |  | 113     a questa tanto picciola vigilia |
|       مغتنم شمارید. |  | 114      d'i nostri sensi ch'è del rimanente |
|      و امکان کشف دنیای نامسکون را |  | 115     non vogliate negar l'esperïenza |
|      از راه تعقیب خورشید از کف مدهید |  | 116     di retro al sol, del mondo sanza gente. |
|      تبار خود را در نظر آرید: |  | 117     Considerate la vostra semenza: |
|      شما را برای آن نساختند که چون نابخردان عمر گذرانید، بلکه زادند |  | 118     fatti non foste a viver come bruti, |
|      تا به‌دنبال پاکی و دانش روید.» |  | 119     ma per seguir virtute e canoscenza.' |
بااین‌حال چنان‌که منتقدان قید می‌کنند، در روایتِ هومر دریانوردانِ اولیس مرده‌اند؛ بنابراین آیرونی قابل‌توجهی در نطق اولیس به دریانوردانش که «بیایید، یاران من، برای جستجوی جهانی نو دیر نیست.» (خط‌های ۵۶ و ۵۷) هست. از آنجا که اولیسهٔ دانته سفرش را کرده و در دوزخ آن را بازگو می‌کند، کل تک‌گویی اولیس را می‌توان خاطرات او پس از استقرار در دوزخ دانست.