تفسیر کتاب‌الله
در زبان‌شناسی

ترجمه‌هایی که از زبان عربی به زبان طبری انجام شده‌اند، مانند قرآن و مقامات الحریری، از میراث مکتوب مهم مازندرانی به‌شمار می‌روند و نشان‌دهندهٔ استقلال این زبان از زبان فارسی معیار در دوره‌های تاریخی پیشین هستند و همچنین ثابت می‌کنند زبان طبری برخلاف برخی از زبان‌ها که صرفاً جنبهٔ گفتاری داشته‌اند، ارزش نوشتاری نیز داشته‌است. لیکن این نوشته‌ها به طبری غالباً ناقص و معیوب هستند و خط ناخوانایی دارند، که برای مازندرانی‌زبانان امروزی درک آن‌ها دشوار است. با این حال، نزدیکی متن تفسیر کتاب‌الله با زبان امروزی طبری و آثار تاریخی و ادبی موجود از آن، موجب شده‌است که این اثر را به زبان طبری بدانند.
روش ترجمهٔ این آثار غالباً به صورت ترجمه کلمه به کلمه بوده‌است، که ایرادهایی بر آن وارد است. این روش استخراج دستور زبان مقصد را دشوار می‌کند و مشخص نیست در یک ترکیب اضافی، کدام کلمه مضاف و کدام یک مضاف‌الیه است یا مثلاً کدام حروف اضافی پیشایندی و کدام حروف پسایندی هستند. همچنین رسم‌الخط این نسخ ناخوانا است و در امر نقطه‌گذاری قصور دارد. صرف و نحو در آن غالباً تحت تأثیر زبان مبدأ است و فاقد واژگان اصیل زبان طبری است و برخی کلمات به نظر برساخته هستند و بعید است در آن روزگار رایج بوده باشند.
رسم‌الخط در ترجمه‌ها به گونه‌ای است که گویا خواندن زبان طبری چندان دشوار نبوده‌است. کلمات چسبیده به هم نوشته شده‌اند، مد الف و سرکش گاف وجود ندارند، نقاط سه‌گانه برای پ، ژ و چ به یک نقطه تقلیل یافته و برای شین تنها دو نقطهٔ عمودی روی دندانه‌ها آمده در حالی که برای حرف سین دو نقطهٔ عمودی زیر دندانه‌ها جای دارند. حرف دال مانند حرف واو است و پیچ قلم به گونه‌ای در انتهای کلمه می‌چرخد، که مشخص نیست کدام حرف را نشان می‌دهد.
الول ساتن پس از بررسی نسخه لژ اسکاتلند، زمان نگارش این نسخه را در حدود قرن دوازدهم هجری (هجدهم میلادی) تخمین زده‌است. او زبان این نسخه را از زبان‌های کاسپین معرفی می‌کند، ولی می‌گوید برخی ویژگی‌های گویشی آن در هیچ‌یک از دو زبان گیلکی و مازندرانی وجود ندارد. حبیب برجیان با اشاره به این پژوهش، می‌گوید متون ترجمه شده از عربی، با هیچ‌یک از گونه‌های زنده‌ی زبان‌های کاسپین مطابقت ندارد و با توجه به نزدیکی لهجه‌ی نسخه‌های موجود، یحتمل در مکان و زمان محدود و به‌خصوصی نوشته شده‌اند، که شاید در حوالی رود چالوس باشد.
الول ساتن از ۱۷۰۰ کلمه این نسخه، تنها ۶۰۰ فقره را واژگان محلی می‌داند؛ و نیز تطور تاریخی صامت‌ها، صرف و نحو و همچنین اسامی و افعال را بررسی کرده‌است. عباسعلی ابراهیمی نیز با بررسی حدود ۲۵۰۰ واژهٔ مازندرانی این اثر و توجه به ویژگی‌های زبانی آن، معتقدست تفسیر کتاب‌الله گرچه در قرون نهم و دهم نوشته شده، ولی برخی خصوصیات زبان‌های ایرانی دوره میانه را در خود حفظ نموده و از آثار شاخص و غنی برای مطالعات زبان‌شناختی به‌شمار می‌آید.
عباسعلی ابراهیمی در مقاله‌ای تحولات آوایی زبان طبری را با توجه به این اثر مورد بررسی قرار داده‌است و موارد ذیل را برشمرده: تبدیل «ج» به «ز»، وجود «و» به جای «گ»، وجود «و» به جای «ب»، وجود «و» به جای «پ»، وجود «د» به جای «ت»، وجود «م» به جای «ن»، وجود «ی» به جای «د»، وجود «ئ» (همزه) به جای «ی» و «گ» و «و»، وجود «ی» به جای «الف»، وجود «ون» و «وم» به جای «آن» و «آم»، جابه‌جایی صداها، فرایند حذف برخی صداها، وجود «ل» به جای «ر»، وجود «س» به جای «ز» و غیره.
چند نمونه به عنوان مثال در اینجا مطرح می‌شوند:
| آیه | متن قرآن | نشانی | ترجمه طبری | آوانویسی (احتمالی) | ترجمه فارسی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بقره، ۲۸۶ | لا یُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إلّا وُسْعَها | ج ۱ ۶۰ ر | هیج نفسا الا بانداجهٔ تونش خویش | hič nafsā ellā beandājee t∂neše xiš | هیچ نفسی را مگر به اندازهٔ توانایی‌اش بازخواست نخواهد کرد. |
| آل عمران، ۱۴ | وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ | ج ۱ ۶۳ ر | ویشه خجیر واجومین‌گاه | viyeše x∂jir v∂jumingāh | [و نزد خدا] او جایگاه نهایی نیکویی خواهد داشت. |
| تین، ۴ | فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ | ج ۲ ۳۷۱ پ | بخجیرترین پجارش | be x∂jirterin pejār∂š | به نیکوترین قوام. |
| طه، ۶۱ | وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَیٰ | ج ۲ ۲۲ ر | نااومی بو اون کس که درو هاساجه | nā∂mi bu un kas ke deru hās∂je | کسی که دروغ می‌گوید، ناامیدست. |
| طه، ۹۲–۹۴ | مَا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ ۖ أَفَعَصَیْتَ أَمْرِی قَالَ یَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی | ج ۲ ۲۶ پ | تا چه واداشته اون وقت که تو اوشونا دی باوی راه بو. تو می پر نکتی بمن جا نوماای می فرمانِ. هرون کت ای می مار پسر تو هامکیر امی ریش | tā če vādāšte [ ] un vax ke t∂ ∂wšunā di bāvirah bu. t∂ mi per naketi bemene ja numāi [ ] mi farm∂ne. hārun get ay mi māre peser t∂ hamagir ami riš | چه چیزی مانعت شد که زمانی که دیدی ایشان گمراه شدند، تو دنبال من نیامدی، آیا از فرمانم سرپیچی کردی؟ هارون گفت ای پسر مادر من تو ریش مرا نگیر. |
| انبیاء، ۵۶ | وَأنا عَلی ذلِکُمْ مِنَ الشّاهِدِینَ | ج ۲ ۴۰ پ | من ور شما اجملهٔ کواهونم | men v∂r šemā ajumlee gevāhunem | من بر شما از جملهٔ گواهانم |
| الهمزة، ۳ | یَحْسَبُ أنَّ مالَهُ أخْلَدَهُ | ج ۲ ۳۸۰ ر | کمون بری ورا بهمیشک کنیا |  gemun bār∂ ver∂ behamišek keniyā | گمان برد [که مالش] وی را همیشه جاودانه خواهد کرد. |
| نسا، ۱۶۸–۱۶۹ | وَلَا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقًا إِلَّا طَرِیقَ جَهَنَّمَ | ج ۱ ۱۲۵ ر-پ | واشونا راه بهشت ننماره بهیج حال. الا راه دوزخ بنماره | v∂šunā rāhe behešt nanemāre behič haāl. Ellā rāhe d∂zex benemāre | آن‌ها به‌هیچ وجه راه بهشت را درک نخواهند کرد؛ مگر این که راه دوزخ را درک کنند. |
| قارعه، ۴ | یَوْمَ یَکُونُ النَّاسُ کَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ | ج ۲ ۳۷۶ پ | اون روج که بون چون قلاکش سا دپات | un ruj ke bun čon q∂lākeš sā depāt | آن روز که مردم چون پروانه پراکنده باشند. |
| کوثر، ۱–۳ | إنّا أعطَیناکَ الکَوثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانحَر إنَّ شانِئَکَ هوَ الأَبتَرُ | ج ۲ ۳۸۱ ر | اما ترا هادائیم یا محمد ص وهشتی خونی چشمه. نماج بکن، تی خیا شکر بجار دنی بُره، دیم‌ها قبله کن، قربان بکن؛ که ترا بزا نوم بوسته اونه | emā t∂ra hadāyim yā mohammad wehešti xwuni češme. nemāj baken, ti xiya šukr b∂jār d∂ni b∂re, dim hā qeble baken. ke t∂ra beza num boste une. | ما چشمه‌ای خونین به تو عطا کردیم. پس برای پروردگارت نماز گزار و قربانی کن. دشمنت خود بی‌تبار خواهد بود. |
مقبره ناصر کبیر در آمل؛
ناصر الحق اطروش از امامان زیدی و از حاکمان علویان طبرستان و گیلان بود که کتب بسیاری نگاشت و دارای تفسیری به نام خود بوده. او موجب مسلمان شدن بسیاری از اهالی دیلم شد و صاحب مکتب فقهی ناصریه است.
نویسندهٔ تفسیر کتاب‌الله از وی به صورت «ناصر للحق ع» نام می‌برد.
صفحه‌ای از مقامات حریری نوشتهٔ قاسم بن علی حریری، که از نظر شیوهٔ کتابت و وجود ترجمه به زبان طبری شباهت بسیاری با تفسیر کتاب‌الله دارد.
تصویری از برگهٔ سورهٔ کوثر در تفسیر کتاب‌الله
نحوهٔ اتصال کلمه «کوثر» به تفاسیر و ترجمه‌هایش
ستون‌های سه‌گانه که در هر صفحهٔ کتاب وجود دارند
دو برگ از نسخهٔ ۴۰۲۸ کتابخانهٔ مجلس
سورهٔ قدر در نسخهٔ شمارهٔ ۱۷۹۸۲
ترجمه دیلمی از قرآن که شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با تفسیر کتاب‌الله دارد.
ترجمه طبری کتاب الکفایة فی علم الاعراب با شیوهٔ کتابت زیدی که در برگ ترقیمه آن شعری به زبان طبری آورده شده.