خاندان اسفندیاری (نور)
پیشینه

اسدالله نوری اسفندیاری که تاریخچه خانواده اسفندیاری را به نگارش درآورده و خود از این خاندان بوده‌است، نسب خاندان اسفندیاری را به پادوسبانیان می‌رساند که از قدیمی‌ترین سلسله‌های پادشاهی مازندران هستند که نزدیک به هزارسال بر رویان حکمرانی داشتند. در تاریخ شروین آمده‌است که از این سلسله در عهد طهماسب اول سه نفر که پسرعموی هم بودند، در سه نقطه از منطقه رویان حکمرانی می‌کردند. ملک عبدالعزیز در نور، ملک محمد در کجور و ملک بهمن در لاریجان. به نوشته نوری اسفندیاری، ملک عزیز صاحب پسری بود به نام
کیا جمال‌الدین و از کیا جمال‌الدین نیز چهار پسر برجای ماند به نام‌های کیا اسفندیار، کیا داوود، کیا جمشید و کیا کریم. کیا داوود در یوش درگذشت و در همان‌جا در بنایی که آرامگاه کیا داوود نامیده می‌شود دفن شد. کیا جمشید جد اعلای «خاندان معرفت» است و کیا اسفندیار جد اعلای اسفندیاری‌ها. از اعقاب کیا اسفندیار اطلاعات چندانی در دست نیست، تا رستم خان، پشت پنجم او که شاخه‌های مختلف خانواده اسفندیاری از او منشعب می‌شود. از رستم خان دو پسر شناخته است، به نام‌های محمدرضا خان نوری و حاجی علیرضا خان نوری. به گفته نوری اسفندیاری محمدرضا خان در اواخر قرن دوازدهم قمری می‌زیسته است و حکمران رستمدار بوده‌است. محمدرضا خان از حکمرانان قدرتمند زمان خود بود و با آقامحمدخان قاجار جنگ‌های طولانی کرد، با این حال از نام او در کتاب‌های آن زمان نشانی وجود ندارد که به گفته اسفندیاری از آن روست که بعدها نواده اش  محمد اسماعیل خان نوری وکیل الملک که در دربار قاجار صاحب مقام و منصب بود، برای اینکه گذشته خانواده خود را در مخالفت با بنیان‌گذار آن سلسله مخفی کند، از محمدتقی سپهر، مورخ معروف آن عصر، تقاضا کرد بخشی را که در ناسخ‌التواریخ به شرح این جنگ‌ها اختصاص داده بود، از کتاب حذف کند. از حاجی علیرضا خان، پسر دیگر رستم‌خان، نام شش پسر در منابع ضبط شده است. در کتاب تاریخ خانواده اسفندیاری از پنج پسر به نام‌های محمدرضاخان، آقاسی‌خان، محمدربیع‌خان، حاجی میرزا رفیع نوری (متوفی به ۱۲۵۰ قمری) و میرزا عبدالله تبریزی یاد شده است. حاجی میرزا رفیع نوری در سال ۱۲۲۱ قمری، مقارن سال اول سلطنت فتحعلی‌شاه، از اصفهان به هندوستان رفت. او مؤلف سفرنامه‌ای به نام «تحفه خاقانیه» است که شرح مسافرت ده ساله او در هندوستان است و به پیشگاه فتحعلی‌شاه قاجار تقدیم شده‌است. او در مقدمه این سفرنامه خود را «حاجی میرزا رفیع نوری فرزند حاجی علیرضا خان نوری ابن رستم خان ابن حاجی محمد صالح نوری» معرفی می‌کند.  پسر دیگر حاج علیرضا، میرزا عبدالله تبریزی است که در تبریز منشی مخصوص عباس میرزا نایب‌السلطنه بود. از محمدربیع‌خان می‌دانیم که در خراسان بوده‌است و دخترش گوهرشاد خانم در سال ۱۲۴۳ قمری با دوستمحمدخان تیموری ازدواج کرده‌است. امیرعلیمردان‌خان نصرت‌الملک حاصل این ازدواج است که او نیز پدر محمدابراهیم امیرتیمور کلالی است. ششمین پسر حاجی علیرضا خان، رستم‌خان نوری است که محمدهاشم آصف نام او را در رستم‌التواریخ آورده است. معروفترین پسر محمدرضاخان فتحعلی‌خان نوری (پدر محمد اسماعیل خان نوری وکیل الملک ) مشهور به «کوه نور» است که قوریساول‌باشی (رئیس تشریفات) عباس میرزا و بعدها وزیر بهمن میرزا در زمان حکومت او بر اردبیل بود. پسر دیگر محمدرضاخان، میرزا هاشم‌خان نیای نیما یوشیج شاعر معاصر ایرانی است. از میان شاخه‌های متعدد خاندان اسفندیاری، نوادگان فتحعلی‌خان و عبدالله‌خان همواره دارای مناصب مهم و تاثیرگذار بودند.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 | 49 | 50 | 51 | 52 | 53 | 54 | 55 | 56 | 57 | 58 | 59 | 60 | 61 | 62 | 63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری | رستم‌خان نوری |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
: 
: 
|  |  |  |  |  |  |  |  | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان | علیرضاخان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان | محمدرضا خان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
: 
: 
| محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان |  |  | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان |  |  | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع |  |  | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان |  |  | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان |  |  | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان |  |  | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان |  |  |  |  |  |  | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور |  |  |  |  |  |  |
| محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان | محمدرضاخان |  |  | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان | رستم‌خان |  |  | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع | میرزا رفیع |  |  | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان | ربیع‌خان |  |  | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان | عبدالله‌خان |  |  | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان | آقاسی‌خان |  |  | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان | هاشم‌خان |  |  |  |  |  |  | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور | فتحعلی‌خان کوه‌نور |  |  |  |  |  |  |
: 
: 
| شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان |  |  | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان |  |  | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان |  |  | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان |  |  | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک |  |  |
| شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان | شاخه محمدرضاخان |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان | شاخه عبدالله خان |  |  | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان | شاخه آقاسی‌خان |  |  | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان | شاخه میرزا هاشم‌خان |  |  | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان | محمدمهدی‌خان |  |  | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک | محمداسماعیل‌خان وکیل‌الملک |  |  |
: 
: 
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان |  |  | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان | نوادگان محمدمهدی‌خان |  |  | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک | نوادگان وکیل‌الملک |  |  |