انتخابات سلطنتی در لهستان
تاریخچه

سنت انتخاب شاه در مواردی که وارثی برای تاج وجود نداشت یا جهت تأیید وارث از همان ابتدا در لهستان وجود داشت. افسانه‌های لهستانی از قرن ۹ میلادی اشاره دارند که برای انتخاب پیاست چرخ‌ساز و پسرش شموویت به شاهی انتخابات برگزار شد هرچند که منابع معتبری از آن دوره در دست نیست و نمی‌توان فهمید که این انتخابات‌ها واقعی بودند یا صرفاً به صورت نمادین برگزار شدند. انتخابات در گردهمایی به نام ویتس برگزار می‌شد و حق انتخاب صرفاً برای تعداد محدودی از اشراف و مقامات لهستان برقرار بود که به شدت تحت تأثیر سنت‌های محلی و قدرت حاکم قرار داشت.
در نقاط مختلف لهستان این سنت انتخابی به شکل‌های مختلفی اجرا می‌شد. در دوک‌نشین موزاویا نظام انتخابات وجود نداشت و نظام ارشدیت حاکم بود. اما در ناحیه ارشد نظام انتخاباتی وجود داشت و بسیار پراهمیت بود. در نواحی دیگر لهستان هم شکل‌های دیگری از انتخاب جانشین وجود داشت. در قرون ۱۲ و ۱۳ میلادی نظام ویتس حق انتخاب را به نخبگان و اشراف پرقدرت محدود نمود. گردهمایی ویتس در سال ۱۳۰۶ و ۱۳۱۰ را می‌توان پیش‌زمینه سیم پادشاهی لهستان (مجلس) دانست.
وجود این نظام انتخاباتی موجب تقویت قدرت رای‌دهندگان (اشراف) می‌شد زیرا رقبا برای به دست آوردن رای این نخبگان وعده‌های گوناگونی به ایشان می‌دادند که در صورت انتخاب به آن متعهد بودند. واتسلاو دوم بوهم نخستین کسی بود که امتیازاتی را به نخبگانی که به او رای دادند در سال ۱۲۹۱ اعطا کرد. البته در دوران خاندان پیاست رای‌دهندگان مطابق با نسب موروثی به فرد رای می‌دادند تا به شاهی برسد. این خاندان با مرگ کاژیمیش کبیر که بدون پسر بود در سال ۱۳۷۰ میلادی پایان یافت.
در نقطه عطفی برای نظام انتخابات آزاد، برادرزاده کاژیمیش به نام لایوش یکم پس از توافقی میان او، کاژیمیش و اشراف لهستان (امتیاز بودا) به شاهی رسید. لایوش هم پسری نداشت و پس از او یکبار دیگر مشکل انتخاب شاه سربرآورد. در تلاش برای به قدرت رسیدن دخترش، لایوش در سال ۱۳۷۴ امتیاز کوشیتسه را به اشراف لهستان داد.
انتخاب بعدی شاه لهستان در سال ۱۳۸۶ میلادی و با انتخاب یوگایوا دوک بزرگ لیتوانی انجام شد. رای‌دهندگان یوگایوا را انتخاب نمودند و او با یادویگا لهستان دختر لایوش ازدواج نمود اما تضمینی برای ادامه شاهی در خاندانش وجود نداشت. بدین منظور یوگایوا مجبور شد تا امتیازاتی را به اشراف بدهد تا مطمئن شود پس از مرگش یکی از پسران او به شاهی برگزیده می‌شوند. از آن پس و در طول دو قرن حکومت دودمان یاگیلون به مانند آنچه که در زمان دودمان پیاست رخ می‌داد بیش از اینکه انتخابی در میان باشد، صرفاً نخبگان شاه را تأیید می‌کردند. بدین صورت که شورای سلطنتی نامزدهای شاهی را انتخاب می‌کرد و نمایندگان اشراف و شهرها رای می‌دادند.
نظام شاهی آن زمان لهستان را می‌توان سلطنت موروثی با مجلس انتخاباتی توصیف کرد. یکی از دلایل این شکل از انتخابات که عملاً به تأیید شاه موروثی منجر می‌شد تمایل پاره‌ای از اشراف لهستان به حفظ اتحاد با دوک‌نشین بزرگ لیتوانی بود؛ زیرا در این دوک‌نشین نظام موروثی غیرانتخابی حاکم بود و در صورت انتخاب شخصی خارج از نظام موروثی در لهستان، اتحاد بین این دو بخش از میان می‌رفت. با این وجود، حفظ نظام انتخاباتی و تظاهر به تعیین شاه از طریق انتخابات برای اشراف لهستان مهم بود و هنگامی که در سال ۱۵۳۰ میلادی سیگیسمونت یکم پیر تلاش کرد تاج و تخت موروثی را برای پسر ۱۰ ساله خود تضمین نماید یک بحران سیاسی در لهستان رخ داد. نهایتاً مجلس لهستان حکم داد که می‌توان در زمان حیات پادشاه هم جانشین او را انتخاب کرد.
خاندان یاگیلون در سال ۵۷۲ میلادی با مرگ سیگیسموند دوم آگوستوس که بدون وارث بود پایان یافت. در دوران فترت اشراف و بزرگان لهستان تصمیم گرفتند تا پادشاه بعدی را از طریق انتخاباتی آزاد برگزینند. به ابتکار اشراف جنوب لهستان و حمایت یان زامویسکی هر شلختا مرد حق رای داشت و هر اشراف‌زاده کاتولیکی می‌توانست در انتخابات نامزد شود. هرچند که در عمل تنها خاندان‌های بزرگ یا اشراف خارجی که از حمایت دولت‌های دیگر برخوردار بودند شانسی برای انتخاب شدن داشتند. این شکل از انتخابات آزاد شیوه‌ای بود که براساس آن تا دو قرن بعد شاهان لهستان انتخاب شدند.
بی‌ثباتی سیاسی ناشی از این شکل انتخابات در سده‌های ۱۷ و ۱۸ بسیاری از اندیشمندان سیاسی را بر آن داشت تا اصلاحاتی را پیشنهاد نمایند که مهم‌ترین این پیشنهادها محدود کردن انتخاب به نامزدهای لهستانی بود. با این حال هیچ تغییری در شکل انتخابات صورت نگرفت تا آنکه قانون اساسی ۳ مه ۱۷۹۱ به صورت کامل روش سلطنت انتخاباتی را حذف کرد.