موسیقی ایران در دوران قاجار
موسیقی‌دانان شاخص > نوازندگان تار و سه‌تار

آقا علی‌اکبر فراهانی: قدیمی‌ترین نوازندهٔ تار است که در کتب مربوط به موسیقی قاجاریه از او اسم برده شده‌است. به گفتهٔ جواد عبادی (که فرزند میرزاعبدالله و لذا نوهٔ آقا علی‌اکبر بود) وی از نوادگان شاه نعمت‌الله ولی بود. وی سه پسر داشت به نام‌های حسن، عبدالله و حسینقلی که اولی هنرمندی برجسته بود اما در جوانی درگذشت. زمانی که آقا علی‌اکبر درگذشت دو پسر دیگرش هنوز کودک بودند.
آقا غلامحسین: برادرزاده و شاگرد آقا علی اکبر بود و در دربار ناصری منزلتی خاص داشت. پس از درگذشت عمویش (آقا علی‌اکبر) با زن عموی خود ازدواج کرد و آموزش موسیقی به دو پسر کوچک او (عبدالله و حسینقلی) را به عهده گرفت. او همچنین چند شاگرد دیگر را نیز تعلیم داد، از جمله نعمت‌الله خان اتابکی، یوسف‌خان صفایی، و محمدعلی‌خان مستوفی.
میرزاعبدالله: موسیقی را ابتدا از برادر بزرگترش حسن، و سپس از آقا غلامحسین که پسرعمو و ناپدری‌اش بود فرا گرفت. اگر چه هم در تار و هم در سه‌تار هنرمندی کم‌نظیر بود، ساز اصلی او سه‌تار بود. وی شاگردان بسیاری تعلیم داد از جمله سید حسین خلیفه، مهدی صلحی (منتظم الحمکا)، سیدباقر دبیری (بیان السلطان)، مهدی دبیری، باصر السطنه راد، محب السلطان روحانی، باقر فهیمی، مرتضی صبا، آقارضاخان، بیان الممالک، ابوالحسن صبا، و محمد ایرانی مجرد.
او چهار فرزند داشت (دو دختر به نام‌های مولود و ملوک، و دو پسر با نام‌های جواد و احمد عبادی) که همگی با موسیقی مأنوس بودند. ردیف موسیقی ایرانی بیشتر منقول از میرزاعبدالله است.
آقاحسینقلی: شاگرد برادر بزرگ خود (میرزاعبدالله) و سپس آقا غلامحسین بود. وی بزرگترین نوازندهٔ تار در زمان خودش به‌شمار می‌رفت. شاگردان بسیاری نیز داشت، از جمله: ارفع الممالک، میرزا غلامرضا شیرازی، باصر الدوله، علی‌محمد فخام بهزادی (فخام الدوله)، علینقی وزیری، غلامحسین درویش، یوسف فروتن، محسن میرزا ظلی، مرتضی نی‌داوود، معزالدین غفاری و حسینقلی غفاری (فرزندان کمال الملک)، و اسدالله سرور کرمانی (سرور حضور).
یحیی خان زرین پنجه: نوازنده ای کلیمی و از شاگردان آقا حسینعلی و درویش خان بوده است.
کلنل علینقی وزیری: نوازنده تار و شاگرد اساتیدی مانند آقا حسینقلی و درویش خان بود. پس از پایان جنگ جهانی اول به اروپا رفت و پس از تحصیل در فرانسه و آلمان به ایران بازگشت. در سال ۱۳۰۲ مدرسه عالی موسیقی را در تهران تاسیس کرد و در ۱۳۰۳ در محل مدرسه عالی موسیقی کلوب موزیکال را راه اندازی کرد. از ابتکارات مهمش وضع دو علانت سُری و کُرُن است که هر نتی را یک چهارم پرده زیر یا بم میکند . او در همین راستا گامی را معرفی کرد که شامل بیست و پنج نت و ۲۴ فاصله ربع پرده ای بود و آن را گام جهانی یا گام کروماتیک ایرانی نامید. وزیری کتاب های مهمی تالیف کرد که از آنها میتوان به دستور تار، موسیقی نظری (۳جلد)، آواز شناسی و صنایع مستظرفه و از آثارش میتوان به دخترک ژولیده ، بندباز ، حاضر باش، ژیمناستیک موزیکال، سمفونی شوم، سمفونی موسی و شبان و سمفونی نفت(در جریان مبارزات مصدق) اشاره کرد.
سید حسین خلیفه: از شاگردان خوب میرزاعبدالله و جانشین و دستیار او بود چنان‌که شاگردان میرزاعبدالله ابتدا پیش او مشق می‌گرفته سپس پیش استاد می‌رفتند.
اسماعیل قهرمانی: پدرش ابراهیم قهرمانی از خدمتگزاران دربار ناصرالدین شاه بود و به همین جهت اسماعیل از جوانی با میرزاعبدالله و آقا حسینقلی آشنا شد. اولین استادش سید حسن خلیفه بود و سپس به محضر میرزاعبدالله رفت. قهرمانی هر روز هفته را به یکی از دستگاه‌های موسیقی اختصاص داده بود و در آن روز تمام ردیف آن دستگاه را می‌زد و تا پایان عمر به همین رویه ادامه داد تا هیچ‌یک از گوشه‌های ردیف را از یاد نبرد.
مهدی صلحی: در نواختن سه‌تار به جایی رسید که وی را جانشین میرزاعبدالله می‌دانستند. او ردیف میرزاعبدالله را از برداشت و به مدت هفت سال برای مهدیقلی هدایت نواخت تا او به نت درآورد.
غلامحسین درویش (درویش‌خان): او پسر حاجی بشیر طالقانی بود و در کودکی به دارالفنون رفت تا موسیقی بیاموزد. او بعداً طبّال (نوازندهٔ طبل) گروه موسیقی داماد ناصرالدین شاه (ملیجک دوم) شد. درویش‌خان سه‌تار را از آقاحسینقلی فرا گرفت و خود شاگردان بسیاری ترتیب کرد. هر یک از شاگردانش که دورهٔ درس درویش‌خان را به انتها می‌رسانید نشان «تبرزین طلایی» دریافت می‌کرد. درویش‌خان در ساختن قطعات ضربی به خصوص پیش‌درآمد و رِنگ دارای ابتکار خاصی بود.
محمد ایرانی مجرد: مانند اغلب شاگردان میرزاعبدالله، سه‌تار را نزد سید حسین خلیفه شروع کرد و سپس به محضر میرزاعبدالله رسید. تا پس از نودسالگی کماکان به تعلیم موسیقی می‌پرداخت و از شاگردانش می‌توان به محمود کریمی اشاره کرد.