وزارت معارف افغانستان
پیشینه > توسعه مکتب‌ها

با آغاز زمامداری امان‌الله خان و با توجه به اینکه او نسبت به مکاتب جدید و آموزش‌های مدرن، توجه خاصی داشت، مکتب‌ها در کابل و ولایات توسعه پیدا کرد. ازمهمترین گام‌هایی که در این راه برداشته شد، تأسیس وزارت معارف در افغانستان بود. دولت توانست با تشکیل این وزارتخانه، نظارت بیشتری بر امور مکتب‌ها داشته باشد. در همین زمان بود که اولین قانون اساسی افغانستان به تصویب رسید. با تصویب این قانون، آموزش و پرورش، برای همه کودکان و نوجوانان افغانستان، اجباری شد.
در همین سالها، انجمنی برای تألیف و ترجمه کتاب‌های درسی، و بررسی وضعیت مکتب‌ها و آموزگاران در کابل تأسیس شد. در کمتر از چند سال، مکتب‌های ابتدایی پسرانه و دخترانه در کابل و ولایات گسترش یافت و تعداد زیادی دانش آموز از این آموزشگاه‌ها فارغ‌التحصیل شدند. همچنین شماری دانش آموز، برای تحصیل به کشورهای خارجی، از جمله ترکیه، آلمان و فرانسه اعزام شدند.
تأسیس مکاتب عصری و اعزام دانشجویان افغان غرض تحصیل به خارج در دوره امان‌الله خان، شماری دانش آموز، برای تحصیل به خارج اعزام شدند؛ در سال ۱۳۰۱ خورشیدی، لیسه امانیه که بعد به استقلال تغییر نام داد، به کمک دولت فرانسه در کابل تأسیس شد.
مدیر این مکتب و تعدادی از معلمان آن نیز از کشور فرانسه بودند. یک سال بعد، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی، لیسه امانی به کمک دولت آلمان راه اندازی شد. مدیر این مکتب و شماری از معلمین آن نیز از کشور آلمان بودند. کمک‌های دولت‌های فرانسه و آلمان به لیسه‌های استقلال و امانی در سال‌های اخیر ازسر گرفته شده و این مکاتب، همچنان پیشرفته‌ترین آموزشگاه‌های افغانستان هستند. در دوره حبیب‌الله کلکانی مکاتب همه مسدود بود. نادر خان تشکیلات سابقه و معارف را دوباره منظم نموده و سرو صورت داد. همچنان در طول دوره سلطنت نادر شاه مکاتب ابتدائی در سراسر مملکت عام شد، فاکولته طب، دارالعلوم عربی، دارالایتام نادری، مکتب دواسازی، مکاتب استقلال، نجات، حبیبه، غازی دوباره احیاء گردید.
در قانون اساسی آن دوره تعلیم و تربیه بر تمام جامعه زن و مرد لازمی گردید و به اساس ماده (۲۰) قانون اساسی تعلیمات ابتدائی اجباری گردید.
تعلیم و تربیه دوره ظاهرشاه نسبت به دوره پدرش تدریجاً انکشاف بیشتر نمود، نواقص در اصول تعلیم و تربیه رفع گردید و معمولاً در این دوره (۴۳) باب مکتب جدید در تمام افغانستان تأسیس گردید که (۱۶) باب آن در کابل و متباقی آن در ولایات ایجاد گردید. مؤسسه تربیهٔ معلم کابل، فاکولته حقوق و علوم سیاسی در کابل تأسیس گردید.
در سال ۱۳۵۲ رژیم سیاسی در افغانستان تغییر کرد، محمد داود خان سلطنت را به جمهوری تبدیل کرده و خودش به حیث رئیس‌جمهور افغانستان زمام قدرت را در دست گرفت.
همانگونه که تحولات در عرصه‌های مختلف افغانستان رونما گردیده، در منطقه معارف نیز تحولاتی به‌وجود آمد؛ مکاتب دهاتی و ابتدائی رشد نمود. پس از سال ۱۳۵۸ وضع امنیتی کشور خراب شد و مکاتب صرف در بعضی از شهرها فعال بود. در دوره طالبان دوباره وضع مکاتب رقت بار گردید. که صرف نام بود و بس. پس از سال ۲۰۰۱ مکاتب احیا و تعداد کثیری جدیداً ایجاد گردید.
جنگ، ناآرامی‌های داخلی و منازعات مسلحانه میان سالهای ۱۳۵۷ و ۱۳۸۱ تمامی عرصه‌های زندگی، زیربناهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در افغانستان را کاملاً از بین برده و میکانیزم‌های عرضهٔ خدمات اجتماعی به شمول معارف را نیز تا حد زیادی متلاشی نموده بود. اداره موقت افغانستان در سال ۱۳۸۱ چه از نگاه نیروی بشری دارای ظرفیت و مهارت‌های لازم و چه از نگاه ساختمان و زیربنا یک نظام ناقص و معیوب معارف را به ارث برده بود که توانائی محدود ارایهٔ خدمات تعلیمی و تربیتی را داشت و کیفیت آن جداً زیر سؤال بود. احصائیه‌های ذیل صرف پاره ای از مشکلات موجود در آن مقطع زمانی را نشان می‌دهد:
کمتر از یک میلیون پسر در ۳٬۴۰۰ باب مکتب تعلیمات عمومی توسط ۲۰٬۷۰۰ معلم مصروف تعلیم بودند و سیستم معارف آن زمان پاسخگوی نیازمندی‌های مردم نبود.
نصاب تعلیمی واحد، ملی و معیاری و کتب درسی استاندارد موجود نبود.
صرف چهارباب دارالمعلمین در چهار ولایت با داشتن ۴۰۰ تن محصل و ۵۰ تن استاد که همه از طبقه ذکور بودند، فعال بود.
به تعداد ۳۸ باب مکتب تعلیمات مسلکی و حرفه‌ای قسماً فعال بود که ۱۵۰۰ تن متعلم و ۵۰ تن استاد از طبقه ذکور در آن مصروف تعلیم و تدریس بودند.
سالانه فقط ۲۲٬۰۰۰ تن شاگرد از طبقه ذکور در کورس‌های سواد آموزی آموزش می‌دیدند. تنها ۷۹۰۰ تن محصل در ۱۵ مؤسسهٔ تحصیلات عالی شامل بودند.