ایرج میرزا
شخصیت > دیدگاه مذهبی

با اطمینان می‌توان گفت که وی اندیشهٔ بی‌خدایی داشته و نه تنها به اسلام که به خدا نیز اعتقاد نداشته است. بازتاب عقاید او را می‌تواند در شعرش دید، وی در چند بیت در قالب مثنوی چکیدهٔ اعتقادات خود را با بیان خاص خودش بیان می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| کو خدا؟ کیست خدا؟ چیست خدا؟ |  | بی‌خودی بحث مکن نیست خدا |
ابیاتی منتصب به وی وجود دارد که در آن وی با زبان شعر و طنز مخالفت خود را نسبت به جامعه روحانیون و اصل روحانیت نشان می‌دهد:
آنکه عمامه سراست از علماست
آنکه پشمینه تن است از فقهاست
آلتم هر دو صفت را داراست
بگمانم که فقیه الفقهاست
عبرت نایینی دربارهٔ اعتقادات میرزا گفته: «وی طبیعی مشرب بود و به حشر و نشر و ثواب و عِقاب معتقد نبود و بقای نفس را انکار داشت و این طریقه را همانا در اواسط عمر اختیار کرده بود، زیرا که اشعاری که در اوایل زندگانی گفته دلیل است بر اسلام و ایمانش به خدا و رسول…»
در دیوان او ۳ – ۴ قطعهٔ مذهبی نیز هست اما ابوالحسن خان صبا که از دوستان نزدیک میرزا بود در این باره نوشته:
اوقاتی که در خراسان بوده اشعاری ساخت و جهت مرحوم پدرم کمال السلطنه فرستاد. پدرم بی‌احتیاطی نمود و آن اشعار را در محضر دوستان خواند. طبعاً در مجالس اشخاصِ خوش حافظه هستند که فوراً حفظ می‌شوند. کم‌کم به گوش شاهزادهٔ متخلص به پروانه رسید، چون مرد مذهبی بود برآشفت و دو نفر سید خرافی را مأمور کشتن ایرج نمود. مطلع اشعار این است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بی‌چاره چه می‌کُشی خودت را |  | دیگر نشود حسین زنده |
«رنود خیراندیش» ایرج را از ماجرا مطلع می‌نماید. هر چند ایرج از مرگ وحشتی نداشت لیکن از بلوا و شورش و کشتن با افتضاح متوحش بود. از این رو شرح ما وقع را نزد حضرت آیت‌الله‌زاده که معروف به آقازاده بود برد. آقازاده در خراسان دارای شخصیت و اهمیت به‌سزایی بود. به ایرج دستور می‌دهد که بیانیه صادر و اشعار فوق را استنکاف نماید و ضمناً مرثیه‌ای هم بسازد. ایرج به دستور فوق عمل کرده و نتیجه خشم و غضب مردم را کاست و تیر پروانه به سنگ خورد.
این نامه نشان می‌دهد که وی قطعات مذهبی و مرثیه‌ای را به ناچار و از ترس مرگ ساخته بوده و حاضر بوده به خاطر ترس از مرگ دست از عقاید خود بردارد و اشعاری به رغم باورهای ایدئولوژیکش بسازد.
ایرج موضع مخالفی در برابر حجاب داشته است. این موضع را می‌توان به راحتی در قطعه «کاروانسرا» مشاهده کرد. در جای‌جای دیوان ایرج از این مقوله سخن رفته و همین موضع باعث مخالفت دو گروه متفاوت، با ایرج و افکار او شده است: گروهی که به دلیل تمایلات مذهبی با ایرج مخالفت اصولی و عقیدتی داشتند و گروهی که به لحاظ سیاسی به دنبال فرصتی برای ضربه زدن به او بودند. به هرحال با روی کار آمدن حکومت غیر مذهبی رضا شاه، گروه دوم از جمع مخالفان جدا شده و طرفدار او شدند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| در سردر کاروانسرایی |  | تصویر زنی به گچ کشیدند |
| ارباب عمایم این خبر را |  | از مخبر صادقی شنیدند |
| گفتند که واشریعتا، خلق |  | روی زن بی نقاب دیدند |
| آسیمه‌سر از درون مسجد |  | تا سردر آن سرا دویدند |
| ایمان و امان به سرعت برق |  | می‌رفت که مؤمنین رسیدند |
| این آب آورد و آن یکی خاک |  | یک پیچه ز گِل بر او بریدند |
| ناموس به باد رفته‌ای را |  | با یک دو سه مشت گل خریدند |
| چون شرع نبی از این خطر جست |  | رفتند و به خانه آرمیدند |
| غفلت شده بود و خلق وحشی |  | چون شیر درنده می‌جهیدند |
| بی پیچه زن گشاده‌رو را |  | پاچین عفاف می‌دریدند |
| لب‌های قشنگ خوشگلش را |  | مانند نبات می‌مکیدند |
| بالجمله تمام مردم شهر |  | در بحر گناه می‌تپیدند |
| درهای بهشت بسته می‌شد |  | مردم همه می‌جهنمیدند |
| می‌گشت قیامت آشکارا |  | یکباره به صور می‌دمیدند |
| طیر از وَکَرات و وحش از جُحر |  | انجم ز سپهر می‌رمیدند |
| این است که پیش خالق و خلق |  | طلاب علوم روسفیدند |
| با این علما هنوز مردم |  | از رونق ملک ناامیدند |
این شاعر همچنین برخی از عقب‌ماندگی کشور را به سبب عمل گروهی از روحانیون و روضه‌خوانان می‌دانست. او قصیده‌ای در هجو شیخ فضل‌الله نوری دارد. و علی‌رغم اینکه به عنوان یک شاعر سیاسی شناخته نمی‌شود، در برابر او موضع‌گیری نموده است.
ایرج در هجونامه مشهور خود به روحانیون قشری و ریاکار به شدت می‌تازد ولی در عین حال علمای حقیقی را نیز مستثنی می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ... در ایران تا بود ملا و مفتی |  | به روز بدتر از این هم بیفتی |
| فقط یک‌وقت یک آزاده بینی |  | یکی چون آیت‌الله‌زاده بینی… |
به رغم این ایرج در لابه‌لای اشعار خود نظر مثبتی نسبت به پیامبر اسلام نشان می‌دهد از آن جمله در قصیده‌ای که در نعت پیامبر اسلام سروده:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ... مسافری تو و ناچار بایدت زادی |  | که زاد باید مر مرد را به گاه رحیل |
| کدام زاد نکوتر ز حب پیغمبر |  | که خلق را سوی ایزد ولای اوست دلیل… |
یا مراثی با مطلع «رسم است هر که داغ جوان دید دوستان» و «سرگشته بانوان وسط آتش خیام» که در مورد حوادث عاشورا سروده یا اشعار متعددی مانند «اندر خبر بود که نبی شاه حق‌پرست» و «گفتم رهین مهر تو شد این دل حزین» و همچنین «خوش آن که او را در دل بود ولای علی» که در وصف علی بن ابی‌طالب سروده است. به عنوان نمونه دیگر می‌توان به خاتمه شعر مشهور «نصیحت به فرزند» که خطاب به کودک خردسالش خسرو میرزا قاجار سروده اشاره کرد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ... من می‌روم و تو ماند خواهی |  | وین «دفتر درس» خواند خواهی |
| این‌جا چو رسی مرا دعا کن |  | با فاتحه روحم آشنا کن. |
اما نکته دیگری که احتمال سروده شدن این اشعار را به دلیل ترس از مرگ و آسیب بیشتر می‌کند ضعف غیرقابل انکار اشعار مدح اوست. در میان ۳ قصیدهٔ مذهبی او «در نعت نبی خاتم»، «در مدح حضرت مولای متقیان» و «در مدح مولای متقیان» هیچ‌یک ردیف ندارند و این موضوعی مهم است. سستی‌های زیاد در اشعار مذهبی میرزا در کنار روایت خان صبا این گمان را قوی‌تر می‌کند که سستی‌ها عمدی بوده.