ادوار
دستان‌بندی > نت‌نویسی ابجد

برای نامگذاری نت‌هایی که ادوار را تشکیل می‌داده‌اند، از نت‌نویسی ابجد استفاده می‌شده‌است. در این شیوه، حروف بر اساس ابجد مرتب می‌شدند و به ترتیب به نت‌ها (پرده‌ها) منتسب می‌شدند. نشان دادن نت‌ها با حروف ابجد سابقهٔ طولانی دارد، چنان‌که یعقوب بن اسحاق کندی (درگذشتهٔ ۲۶۰ ه‍.ق) در آثار خود نت‌هایی که در هر اکتاو قرار داشتند را با کمک حروف ابجد از «ا» (الف) تا «ل» نشان داده و این را در اکتاوهای بعدی هم تکرار کرده‌است، فارابی (درگذشتهٔ ۳۳۹ ه‍.ق) در اکتاو دوم به جای تکرار حروف، حرف‌های بعدی (از «م» به بعد) را استفاده کرده‌است. اولین کسی که به مفهوم عددی حروف ابجد توجه کرد و برای نت دهم به بعد، از ترکیب «یا» (ی = ۱۰ + الف = ۱)، «یب»، «یج» و … استفاده کرد ابن زیله اصفهانی بود (درگذشتهٔ ۴۴۰ ه‍.ق).
در روشی که توسط صفی‌الدین ارموی و پس از او استفاده شده هم با رسیدن به حرف دهم ابجد (ی) که برابر با نت سل کرن می‌بود، حرف ی به ابتدای ابجدها اضافه می‌شد و حرف دوم مجدداً بر اساس حروف ابجد افزوده می‌شد (یا، یب، ...). در مجموع هجده نشان (برای هفده نت یک دایره، به اضافه تکرار نت اول در فاصلهٔ یک اکتاو بالاتر) استفاده می‌شد، لذا این نت آخر «یح» نام می‌گرفت. پس از «یح» نت‌های دیگری نیز تعریف می‌شد (به ترتیب یط، ک، کا، کب، کج، کد و …) اما این نت‌ها مربوط به دایره نبودند. ابتدای سیم با حرف الف (مخفف «اَنف» به معنی بینی، در اینجا به معنی شیطانک سر دستهٔ ساز)، و انتهای سیم با حرف «م» (مخفف «مشط» به معنی شانه، در اینجا به معنای خرک ساز) نشان داده می‌شد، و موقعیت تمام پرده‌های دیگر روی دستهٔ ساز عود، با استفاده از محاسباتی نشانه‌گذاری می‌شد، که به این نشانه‌ها «دستان» گفته می‌شد. عبدالقادر مراغی در جامع الالحان به نقل از صفی‌الدین ارموی، نحوهٔ محاسبهٔ این دستان‌ها را با تقسیم طول وتر (سیم ساز) به این شکل نقل کرده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | پس وتر «ا م» را به دو قسمت مساوی تقسیم می‌کنیم و [نقطهٔ وسط را] «یح» نشان می‌کنیم؛ و طرف انف را «ا» و طرف مشط را «م» قرار می‌دهیم. سپس وتر را به سه قسمت تقسیم می‌کنیم و انتهای قسمت اول آن، که طرف انف است، را «یا» نشان می‌کنیم. سپس وتر را چهار قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «ح» نشان می‌کنیم. سپس «ح م» را چهار قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «یه» نشان می‌کنیم. سپس وتر را نه قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول آن را «د» نشان می‌کنیم. سپس «د م» را نه قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول آن را «ز» نشان می‌کنیم. سپس «ح م» را هشت قسمت می‌کنیم و در طرف بم، قسمتی دیگر به آن می‌افزاییم و آن را «ه‍» نشان می‌کنیم. سپس «ه‍ م» را هشت قسمت می‌کنیم و در طرف بم، قسمتی دیگر به آن می‌افزاییم و آن را «ب» نشان می‌کنیم. سپس «ب م» را سه قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «یب» نشان می‌کنیم. سپس «ب م» را چهار قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «ط» نشان می‌کنیم. سپس «ط م» را چهار قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «یو» نشان می‌کنیم. سپس «یو م» را به دو قسمت مساوی تقسیم می‌کنیم و قسمتی دیگر مساوی آن قسمت‌ها در طرف بم به آن می‌افزاییم و آن را «و» نشان می‌کنیم. سپس «و م» را هشت قسمت می‌کنیم و قسمتی دیگر به آن می‌افزاییم و آن را «ج» نشان می‌کنیم. سپس «ج م» را چهار قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «ی» نشان می‌کنیم. سپس «ی م» را چهار قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «یز» نشان می‌کنیم. سپس «و م» را چهار قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «یج» نشان می‌کنیم. سپس «د م» را سه قسمت می‌کنیم و انتهای قسمت اول را «ید» نشان می‌کنیم. این است جایگاه همهٔ دستان‌ها. |  » |
—عبدالقادر مراغی در جامع الالحان، به نقل از صفی‌الدین ارموی؛ ترجمه از بابک خضرائی: —عبدالقادر مراغی در جامع الالحان، به نقل از صفی‌الدین ارموی؛ ترجمه از بابک خضرائی
در زیر، جدول سمت راست موقعیت این نت‌ها را نشان می‌دهد و جدول سمت چپ نحوهٔ کوک ساز عود (که در آن زمان پنج سیم داشت) را نمایش می‌دهد.
| موقع انگشت | سیم اول | سیم دوم | سیم سوم | سیم چهارم | سیم پنجم |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مطلق (سیم آزاد) | ۰ | ۴۹۸ | ۹۹۶ | ۲۹۴ | ۷۹۲ |
| زائد (انگشت اول) | ۹۰ | ۵۸۸ | ۱۰۸۶ | ۳۸۴ | ۸۸۲ |
| مجنب (انگشت اول) | ۱۸۰ | ۶۷۸ | ۱۱۷۶ | ۴۷۴ | ۹۷۲ |
| سبابه (انگشت اول) | ۲۰۴ | ۷۰۲ | ۱۲۰۰ | ۴۹۸ | ۹۹۶ |
| وسطای فارسی (انگشت دوم) | ۲۹۴ | ۷۹۲ | ۹۰ | ۵۵۸ | ۱۰۸۶ |
| وسطای زلزل (انگشت دوم) | ۳۸۴ | ۸۸۲ | ۱۸۰ | ۶۷۸ | ۱۱۷۶ |
| بنصر (انگشت سوم) | ۴۰۸ | ۹۰۶ | ۲۰۴ | ۷۰۲ | ۱۲۰۰ |
| خنصر (انگشت چهارم) | ۴۹۸ | ۹۹۶ | ۲۹۴ | ۷۹۲ | — |
| حرف ابجد | نسبت بسامد | فاصله بر حسب سنت | نام فاصله (موسیقی) | نام نت معادل بر پایهٔ نت دو (نت موسیقی) | محل پرده در روی دسته سه‌تار |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا | ۱:۱ | ۰ | هم‌صدا | دو | دست باز |
| ب | ۲۵۶:۲۴۳ | ۹۰٫۲۳ | دوم کوچک | ر بمل | موجود نیست |
| ج | ۶۵۵۳۶:۵۹۰۴۹ | ۱۸۰٫۴۵ | دوم نیم‌بزرگ | ر کرن | پردهٔ اول |
| د | ۹:۸ | ۲۰۳٫۹۱ | دوم بزرگ | ر | پردهٔ دوم |
| ه | ۳۲:۲۷ | ۲۹۴٫۱۴ | سوم کوچک | می بمل | پردهٔ سوم |
| و | ۸۱۹۲:۶۵۶۱ | ۳۸۴٫۳۶ | سوم نیم‌بزرگ | می‌کرن | پردهٔ چهارم |
| ز | ۸۱:۶۴ | ۴۰۷٫۸۲ | سوم بزرگ | می | پردهٔ پنجم |
| ح | ۴:۳ | ۴۹۸٫۰۵ | چهارم درست | فا | پردهٔ ششم |
| ط | ۱۰۲۴:۷۲۹ | ۵۸۸٫۲۷ | پنجم کاسته | سل بمل | پردهٔ هفتم |
| ی | ۲۶۲۱۴۴:۱۷۷۱۴۷ | ۶۷۸٫۵۰ | پنجم کم‌کاسته | سل کرن | پردهٔ هشتم |
| یا | ۳:۲ | ۷۰۱٫۹۶ | پنجم درست | سل | پردهٔ نهم |
| یب | ۱۲۸:۸۱ | ۷۹۲٫۱۸ | ششم کوچک | لا بمل | پردهٔ دهم |
| یج | ۳۲۷۶۸:۱۹۶۸۳ | ۸۸۲٫۴۱ | ششم نیم‌بزرگ | لا کرن | پردهٔ یازدهم |
| ید | ۲۷:۱۶ | ۹۰۵٫۸۷ | ششم بزرگ | لا | پردهٔ دوازدهم |
| یه | ۱۶:۹ | ۹۹۶٫۰۹ | هفتم کوچک | سی بمل | پردهٔ سیزدهم |
| یو | ۴۰۹۶:۲۱۸۷ | ۱۰۸۶٫۳۲ | هفتم نیم‌بزرگ | سی کرن | پردهٔ چهاردهم |
| یز | ۱۰۴۸۵۷۶:۵۳۱۴۴۱ | ۱۱۷۶٫۵۴ | هفتم بزرگ | سی | پردهٔ پانزدهم |
| یح | ۲:۱ | ۱۲۰۰ | اکتاو | دو (یک اکتاو بالاتر) | پردهٔ شانزدهم |