معایب الرجال
محتویات

رساله با این تک‌بیت آغاز می‌شود:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نخست از ابتدا آرم ثنا و حمد یزدان را |  | که از اضلاع سمت چپ پدیدآورد نسوان را |
بی‌بی‌خانم در نخستین بند مقدمه، ضمن ذکر تاریخ و مکان نگارش رساله، ناصرالدین شاه قاجار را می‌ستاید. سپس می‌گوید که رساله را به خواست دوستان منتشر کرده است و پس از آن خودش و اسلاف و اجدادش را به اختصار معرفی می‌نماید. در ادامهٔ مقدمه، می‌گوید این کتاب را در پاسخ به کتاب تأدیب النسوان نگاشته و به چهار مجلس (فصل) تقسیم کرده و «فی الجمله از طریقه زن‌داری ایشان پس از آن سرگذشت خود را قرار داده.»
در واپسین بند مقدمه تأکید می‌کند مقصود او از برشمردن عیب‌های مردان، «مردان بَلَهم اَضّل» است و مردان با عقل و شعور چنین رفتار و کرداری ندارند. همچنین از کتاب آداب ناصری اثر محمد ابراهیم خان خلوتی به نیکی یاد می‌کند. در آخر می‌گوید «این چند کلمه را به‌طور نصیحت می‌نگارم تا خواهران دینی من بهره‌مند شوند و امید که به دعای خیرم یاد و شاد فرمایند.»
نخستین سرفصل «نصایح نسوان بعون الملک المنّان» است. در این بخش مؤلف زنان و دختران را مخاطب قرار داده و نصیحت می‌کند. به مخاطبان زنش می‌گوید «خداوند تبارک و تعالی شما زنان را برای مردان آفریده که تا کشت و زرع ایشان باشید و نسل زیاد کنید وگرنه کار دیگر از شماها بعمل نخواهد آمد» و آن‌ها را از اتکای به خود، خواستاری برابری با مردان، اشتغال جهت متکی نبودن و… برحذر می‌دارد. سپس می‌گوید زنان بایستی حدود خود را بدانند؛ مثلاً بدون اجازهٔ مردان از خانه بیرون نروند، روی به بیگانه نشان ندهند، به شوهر همواره لبخند بزنند، از او چیزی طلب نکنند، اسراف نکنند، قهر و مکر و حیله نکنند و… پس از این پندها، می‌گوید این کارها را تنها در صورتی به جای آورید که شوهرانی مؤمن و صالح داشته باشید که خوش‌سلوک و مهربان باشند، نه بهانه‌جو، لج‌باز، رفیق‌باز، امردباز، بی‌غیرت و… که در چنین احوالی، بهترست هر چه زودتر، تا گرفتار فرزندان نشدند و به پیری نرسیدند، شوهر را طلاق دهند. سپس بیت ذیل و دو قصیده، یکی در مدح شاه و دومی در مدح ولیعهد، آمده است و بخش نخست پایان می‌یابد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چنان مکن که به بیچاره‌گی فرو مانی |  | کنونکه چاره بدستت درست چاره بساز |
در آغاز بخش دوم نیز نخست در متنی مسجع، به ستایش خدا و انبیا پرداخته است. سپس نقل می‌کند که در محفلی زنانه در حال صحبت بودند که ناچار شد سرگذشت خودش را برای دیگر زنان تعریف کند و آن‌ها بسیار غافل‌گیر شدند زیرا بی‌بی‌خانم هیچ‌گاه از شوهر خود نمی‌نالید و دیگر زنان را هم پند می‌داد که بدی‌های شوهرانشان را نگویند. (این سرگذشت در بخش پایانی کتاب آمده است) در محفل زنانه به نگارش کتاب تأدیب النسوان هم اشاره می‌شود و زنان این رساله را در اختیار بی‌بی‌خانم قرار می‌دهند. بی‌بی‌خانم هم کتاب را خوانده و نمی‌پسندد و پس از مدتی تصمیم می‌گیرد نقدی بر آن بنویسد. پس از تضمینی از سعدی، می‌گوید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | هرچند مرتبهٔ مردان به مقتضای ادّله و برهان و آیات قرآن از زنان برتری و بالاتری دارند قال الله تبارک و تعالی الرجال قوامون علی النساء الی آخر آیه ولی نه هر مردی از هر زنی فزون‌تر است و نه هر زنی از هر مردی فروتر. مریم و زهرا آسیه و خدیجه کبری از زنانند، فرعون وهامان شمر و نسان از مردان. |  » |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| راست رو را پیر ره کن گرچه زن باشد |  | که خضر در سیاهی چون شود گم مادیانش رهبر است |
بی‌بی‌خانم می‌گوید: «تمام امورات دنیای وفی بالنسبه اضافی و نسبی می‌باشد زنان را همین بس بود یک هنر که مردان اگر سر به اوج آسمان کشند زائیدهٔ زنانند و پس‌افتادهٔ ایشان.» سپس نقدهای تأدیب النسوان را صرفاً سلیقهٔ مؤلف اثر می‌داند و می‌گوید پس از بیان نقد هر یک از بندهای آن کتاب، زنان انجمن از او خواهش کردند این ایرادها را در قالب کتاب معایب الرجال منتشر سازد.
بی‌بی‌خانم نقد فصل به فصل تأدیب النسوان را با زبانی گزنده، طنز و تحقیرآمیز آغاز می‌کند و مؤلف آن را مستقیماً مورد نقد قرار می‌دهد و در برابر هر یک از فصولی که نوشته، یک یا دو بند نقد و پاسخ می‌آورد تا بخش دوم هم به پایان رسد.
بخش سوم نیز با ذکر خداوند و به صورت مسجع آغاز می‌شود و به تدریج انتقاد از رفتار مردان از دل حمد و ثنای نخستین آغاز می‌گردد. پس از آن در سرفصل‌های جداگانه، به ترتیب «مجلس شراب»، «مجلس قماربازی»، «مجلس چرس و بنگ و تریاک» و «مجلس الواط و اوباش» را با جزئیات شرح می‌دهد و نکوهش می‌کند. سپس چندی در مورد مهریه و تنوع‌طلبی مردان صحبت می‌کند و بیتی از سعدی را نقد می‌نماید. پس از ابیاتی چند، به مردان توصیه می‌کند که به زنان خود ابراز محبت کنند و احادیث، آیات قرآن و ضرب‌المثلی تُرکی را گواه سخنش می‌آورد. بار دیگر بر ایرادگیر بودن مردان و دست بزن داشتنشان شکوه می‌کند. بی‌بی همچنین دربارهٔ استقلال مالی زنان در اسلام سخن می‌گوید و از آن دفاع می‌کند. بی‌بی‌خانم همچنین رفتار پادشاه با همسرش را به عنوان الگوی مناسب معرفی می‌کند.
در آخر بی‌بی‌خانم سرگذشت خود که در ابتدای کتاب وعده‌اش را داده بود، روایت می‌کند که عاشق فرد قفقازی به نام موسی می‌شود ولی دایی‌اش که از روحانیان بود، تا چهار سال اجازهٔ ازدواج را نمی‌داد. نهایتاً این دو که عاشق و معشوق بودند، ازدواج می‌کنند و زندگی پرشور و عشقی داشتند تا «ایام زائیدن و نالیدن رسید» و بی‌بی که از به دنیا آوردن فرزندان، ضعیف شده بود و فرصت کافی نداشت. او تصمیم گرفت برای شوهرش کنیزی بگیرد. مدتی پس از صیغه کردن کنیز، بی‌بی‌خانم و شوهرش دعوا افتاده و بی‌بی‌خانم خانه را ترک می‌کند و مدتی طول می‌کشد تا شویش او را به خانه بازمی‌گرداند و همسر صیغه‌ای خواهان ترک خانه می‌شود و کاشف به عمل می‌آید که زن صیغه‌ای شوهر را بر آن داشته بود که بی‌بی را از خانه اخراج کند. نهایتاً بی‌بی و شوهرش کما فی سابق مهربانی از سر می‌گیرند. بی‌بی در پایان نیز حکایتی را به طنز می‌آورد که مصداق «عذر بدتر از گناه» است.