یهودیت
تاریخ یهودیت > از ظهور اسرائیل باستان تا سال ۵۸۶ ق.م.

تَنَخ حاوی روایت شکل‌گیری اسرائیل به عنوان ملت برگزیدهٔ خداست. بر اساس تورات، انسان پس از آفرینش جهان بر خدا شورید و نافرمانی‌اش بشر را به رنج و مصیبت کشاند؛ آدم و حوا از باغ عدن رانده، جهان تقریباً در طوفان نوح نابود، و ملل پس از ساخت برج بابل پراکنده شدند. خدا برای بازسازی این رابطه تنش آلود تصمیم گرفت اسرائیل را قوم برگزیدهٔ خود کند تا از طریق ایشان «شریعت» یا «تورات» به دست بشر برسد و اخلاقیات، نظم و صلح به جهان بازگردد؛ لذا خدا «عهد»ی با ابراهیم بست که به موجب آن، وعده داد تا او را در ازای پرستشش، به جد ملتی بزرگ در سرزمین اسرائیل—ارض موعود—تبدیل کند. ساره، همسر نازای ابراهیم، پسری به نام اسحاق زایید و این عهد از طریق او و نوادگانش ادامه یافت. خدا نام یعقوب، پسر اسحاق و ربکا، را به «اسرائیل» تغییر داد. اسرائیل با همسران و کنیزان خود دوازده پسر و دختری به نام دینه داشت که دوازده پسر نیاکان دوازده سبطی شدند که ملت اسرائیل را تشکیل دادند. یوسف، یکی از پسران اسرائیل، در مصر به مناصب بلندی رسید و در زمان او، بنی اسرائیل در مصر ساکن شدند.
چند نسل بعد از مرگ یوسف، مصری‌ها اسرائیلیان را به بردگی گرفتند. داستان رهایی آنان از بندگی در چهار کتاب خروج، لاویان، اعداد و تثنیه روایت شده است؛ برای رهایی اسرائیل از بردگی، خدا به موسی که یکی از اعضای سبط لاوی که ساکن بیابان سینا بود و چون شاهزاده‌ای مصری پرورش یافته بود، دستور داد به مصر بازگردد و آزادی قوم خود را از فرعون یا پادشاه مصر بطلبد. وقتی فرعون درخواستش را رد کرد، خدا ده بلا بر مصریان نازل کرد که با مرگ نخست‌زادگان مصری به اوج خود رسید؛ لذا فرعون تسلیم شد و اسرائیلیان از مصر خارج شدند، اما به زودی نظرش تغییر و با سپاهیان خود ایشان را تعقیب کرد تا به مصر بازگرداندشان. چون بنی اسرائیل میان دریا و ارابه‌های فرعون گیر افتادند، موسی با کمک خدا دریا را شکافت تا اسرائیل عبور کند اما وقتی مصریان دنبالشان کردند، آب‌های دریا آنان را در خود غرق کرد؛ بنابراین اسرائیل به طرز معجزه‌آسایی توسط خدا نجات یافت. پس از خروج از مصر، خدا تورات را از طریق موسی در بالای کوه سینا به مردم تحویل داد. در چهل سال آتی، قوم از بیابان سینا عبور کرد تا زمان ورود به سرزمین موعود فرا رسید.
در کتاب تثنیه، موسی اندکی پیش از مرگ خود و ورود مردم به سرزمین موعود، عهد خدا با بنی اسرائیل را تازه کرد. موسی به دلیل گناهانش اجازهٔ ورود به ارض موعود نیافت و بالای کوه و در نظارهٔ آن سرزمین مُرد. تحت رهبری یوشع، جانشینش، قوم اسرائیل سرزمین کنعان را در سه لشکرکشی بسیار سریع فتح و آن را میان دوازده قبیلهٔ خود تقسیم کرد. کمک‌های خدا در سراسر وقایع کتاب یوشع مشهود است، زیرا معجزاتی مانند فرو ریختن دیوارهای اریحا یا خورشیدی که در جبعون بایستاد، به قوم اجازه داد تا به‌طور کامل مالک سرزمین شوند. کتاب‌های داوران، سموئیل اول و دوم و پادشاهان اول و دوم تاریخ اسرائیل را از فتح تا تبعید به بابل بازگو می‌کنند. کتاب داوران، عهد پیش از برپایی پادشاهی اسرائیل را به عنوان زمانی بدون رهبری مرکزی مستمر در اسرائیل توصیف می‌کند. چون که اسباط اسرائیل توسط دشمنان مختلف تهدید می‌شدند، رهبرانی چون ایهود، دبورا، جدعون و دیگران از اسرائیل دفاع می‌کردند اما پس از مرگ یک داور، جانشینی برای او تعیین نمی‌شد تا زمانی که تهدید جدیدی ظهور کند. اما با ظهور دشمنانی قدری نظیر فلیسطی‌ها، اسرائیلیان از خدا پادشاهی خواستند. سموئیل نبی، شائول از قبیلهٔ بنیامین را به عنوان اولین پادشاه اسرائیل مسح کرد تا از اسرائیل در برابر دشمنانش حفاظت کند، اما دیری نپایید که رابطهٔ شائول با خدا به سردی گرایید و همچنین نتوانست فلیسطی‌ها را به‌طور قاطع شکست دهد.
پس از مرگ شائول بر دست فلیسطی‌ها، داوود به پادشاهی تمام اسرائیل رسید، فلیسطی‌ها را شکست داد، شهر اورشلیم را تصرف و آن را به پایتخت خود تبدیل کرد. او تابوت عهد را که نماد حضور خدا میان اسرائیل بود را به اورشلیم برد و به این ترتیب شهر را به عنوان مرکز مقدس پرستش یهوه اعلام کرد. خدا به داوود وعده داد سلسله‌اش تا ابد بر اسرائیل به مرکزیت اورشلیم حکومت خواهد کرد. در زمان پادشاهی سلیمان، پسر داوود، معبدی ساخته شد تا میزبان تابوت عهد و مرکز دینی اسرائیل باشد. تَنَخ دورهٔ سلیمان را اوج اسرائیل باستان می‌نماید که تمام دوازده سبط اسرائیل تحت حکومت پادشاه برگزیدهٔ یهوه بودند. باقی مطالب کتب پادشاهان به سقوط پادشاهی در طول چند قرن می‌پردازد. دیدگاه تنخ به سلیمان مثبت است، اما می‌گوید او بر اسرائیلیان کار اجباری تحمیل کرده بود و به دلیل علاقه‌اش به زنان خارجی، اجازه می‌داد خدایان آنان در اورشلیم پرستش شوند. بعد از مرگ سلیمان، ده سبط شمالی بر پسر او رحبعام شوریدند و یربعام از سبط افرایم را به عنوان پادشاه مملکت شمالی اسرائیل برگزیدند. دو قبیلهٔ یهودا و بنیامین تحت سلطهٔ سلسلهٔ داوود باقی ماندند که پادشاهی یهودا نام گرفت. با این حال، تنخ پادشاهان شمالی را نیز بهتر از رحبعام نمی‌داند و بابت بت‌پرستی سرزنششان می‌کند.
در دنیای باستان، دولت و دین خویشاوندی نزدیکی داشتند؛ فرمانروایان نهادهای مذهبی را بنیان می‌نهادند و دین نیز به نوبهٔ خود به نهادهای دولتی مشروعیت می‌بخشید. این رابطه میان سلسلهٔ داوود و معبد اورشلیم نیز برقرار بود. معبد، پادشاه را پسر و کاهن یهوه می‌دید. یهوه پادشاه ملل بود و معبد مقدسی در کوه صهیون داشت. این معبد، نماد مرکز جهان هستی و قربانگاه آن «سینهٔ زمین» به حساب می‌آمد. همین مفهوم‌سازی بود که به شکل‌گیری داستان موسی انجامیده بود: یهوه پادشاه است و سرنوشت مقدر اسرائیل است که خود را به معبد او در ارض موعود برساند. داستان ابراهیم و وعده ارض موعود نیز به همین ترتیب تأکیدی بر سلطهٔ ابدی سلسلهٔ داوود است. پادشاهی شمالی اسرائیل هم احتمالاً نهادهای مشابهی داشته، اما مدارک اندکی از آن باقی مانده است. تنخ عمدتاً منعکس کنندهٔ دیدگاه مملکت یهودا در جنوب است.
دیدگاه مذهبی اسرائیل باستان بر این باور استوار بود که یهوه، اورشلیم و سلسلهٔ داوود را برگزیده و عهدی ابدی بسته تا امنیت ایشان را تضمین کند. با این حال، در قرون ۸ و ۷ ق م، امپراتوری آشور، اسرائیل شمالی را فتح و یهودا را تابع خود کرد و بدین ترتیب توانایی خدا در حفاظت از مردمش زیر سؤال رفت. پادشاهی یهودا در جنوب تحت رهبری شاه یوشیا به حیات خود ادامه داد، اما این بحران باعث شد انبیاء در دین بنی اسرائیل طرحی نو دراندازند؛ آنان حملهٔ آشور را عذابی الهی برای نقض عهد مردم با یهوه یافتند و راهکارها و اصلاحاتی برای ترمیم این رابطه پیش نهادند؛ عاموس و هوشع نبی سلطهٔ سلسله داوود بر مناطق شمالی را چون «بازگشت زنی زناکار نزد شوهرش (یهوه)» پیشنهاد کردند. پیامبران جنوبی چون اشعیا معتقد بودند یهوه همچنان از یهودا محافظت می‌کند، ولی انبیاء دیگری مثل ارمیا معتقد بودند نابودی یهودا نیز حتمی است و معبد سلیمان از آن محافظت نخواهد کرد، بلکه باید به تورات (با کتاب تورات اشتباه نشود) روی آورد. ظاهراً ارمیا یکی از نخستین مدافعان تورات بوده، هرچند پیشنهادش پذیرفته نشد. شاه یوشیا تلاش کرد اصلاحاتی در دین بنی اسرائیل اعمال کند، ولی کتاب دوم پادشاهان می‌گوید گناهان مناسه، نوهٔ یوشیا، چنان بود که یهوه تصمیم گرفت اورشلیم و معبد سلیمان را به ویرانی کشد. یوشیا به دست مصریان کشته شد و بیست و دو سال بعد، در سال ۵۸۶ ق.م. بابل اورشلیم را فتح کرد و مردم یهودا را به عنوان اسیر به بابل برد. اینگونه دورهٔ پادشاهی یهودا به پایان رسید.