اسپهبدان گیلان
جغرافیای طبیعی و سیاسی

تاریخ الجایتو در شرح لشکرکشی هلاکو خان به ایران در سال ۶۵۴ قمری، از شندان با عنوان مستقرّ سریر مملکت سپهبد یاد کرده و می‌گوید: «ساکنین مملکت سپهبد به ایلخانان سر اطاعت فرو نمی‌آوردند». همهٔ ساکنان این سرزمین، جنگجو بودند. جغرافیای طبیعی آن که از طرفی جنگل‌های انبوهِ از درخت و از طرفی دریا بود، از لحاظ استراتژیک اهمیت فوق‌العاده‌ای داشت و دشمن از بیم شکست یافتن، جرأت نمی‌کرد به این مملکت دست‌درازی کند. همچنین قلعه شندان مثل دژ مستحکمی، پابرجا بوده و از برای دفاع، از لحاظ استراتژیک اهمیت ویژه‌ای داشت. در سال ۶۱۹ هجری، لشکریان مغول پس از تسخیر تبریز، شروان‌شاه را به طرف تالش جهت تسخیر این منطقه گسیل داشتند ولی به علت باران‌های موسمی و سیلابی شدن رودخانه‌ها و وجود جنگل‌های انبوه و نیز نیش پشه مالاریا، بسیاری از لشکریان مغول به تب نوبه مبتلا شده و از بین رفتند. سرانجام اتابک اعظم از آذربایجان به تالش آمده و صلح را با رضایت تالش‌ها برقرار نمود. مردم تالش در آن عصر، مسلمان، زرتشتی و یهودی بودند.
شارل شفر شرق‌شناس فرانسوی، مقرّ سریر اسپهبد را از اسالم تا شندان دانسته‌است. پایتخت اسپهبد از سده چهاردهم میلادی/هشتم قمری، آستارا بوده‌است. در بسیاری از نوشته‌های مورخان، ولایت آستارای قدیم را ولایت «اسپهبد» یا «اصفهبد» نوشته و حاکم آنجا را هم اسپهبد می‌نامیدند. یاقوت حموی آن را «اِصْفَهْبُذان» خوانده‌است. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب می‌گوید اسپهبد شهری متوسط بوده و حاصل‌اش غله، میوه و برنج است. این ناحیه از گیلان، ناحیه‌ای آبادان و با نعمت و توانگر است. وی طعام اصلی مردم اسپهبد را برنج و ماهی ذکر کرده و از وجود شهرک‌هایی در این منطقه یاد کرده‌است که مساجد و بازارهایی دارند که از این بازارها، ماهی، جارو و حصیرِ مصلی به نقاط مختلف جهان صادر می‌گردد.
«اگر سرایندهٔ مثنوی حیات داشت، من او را از قونیه به گیلان و شهر اسپهبدان می‌فرستادم تا وارد کارگاه‌های بافتن پارچه‌های ابریشمین شود و ببیند که در آنجا، صانع از مصنوع زیباتر می‌باشد... »
تیمور در کتاب منم تیمور جهانگشا
حافظ ابرو می‌نویسد که تا پیش از محمد خدابنده اولجایتو، امرای مغول نتوانسته بودند بر گیلان حاکم شوند؛ لذا هنگامی که الجایتو در سال ۷۰۶ قمری قصد تسخیر گیلان را داشت، دستور داد حمله را از چهار محور آغاز کنند که محور اردبیل به اسپهبد و سپس به گسکر به فرماندهی امیر چوپان، یکی از این مسیرهای چهارگانه بوده‌است. در جریان این لشکرکشی «ملک رکن‌الدین احمد» حاکم اسپهبد، خود را به امیر چوپان تسلیم کرده بود. رشیدالدین فضل‌الله همدانی تاریخ‌نگار عصر ایلخانی مسیر حرکت امیر چوپان را به صورت «از آستارا سپهبد و گسکر» ذکر کرده‌است. ستوده از این عبارت نتیجه گرفته‌است که سپهبد مابین آستارا و گسکر قرار داشت. عون‌اللهی نیز معتقد است که به‌طور قطع می‌توان گفت که اراضی میان آستارا و گسکر را سپهبد می‌خوانده‌اند اما نعمت‌اللهی این فرضیه را رد کرده‌است. وی، ناآشنایی با زبان و جغرافیای منطقه را علت این اشتباه یاد کرده و «آستارا سپهبد» را یک عبارت متصل دانسته‌است.
ابن بزاز اردبیلی در صفوةالصفا در بیان چگونگی آشنایی شیخ صفی‌الدین اردبیلی با شیخ زاهد گیلانی، محل زندگی زاهد گیلانی را در منطقهٔ «گیلان اصفهبد» ذکر کرده که به همراه دو همسرش در دو روستای اصفهبد به نام‌های سیاورود و حلیه‌کران سکونت دارد. این دو روستا اکنون در شهرستان لنکران جمهوری آذربایجان قرار دارند. همچنین در یک سند تاریخی آمده‌است که ملک احمد، مالکیت سه روستای کِنْلِچه، سیدیل و آرادی را به شخصی به نام بدرالدین محمود بخشیده بود. تحقیقات والتر هنینگ بر روی این سند نشان می‌دهد که این سه روستا در حوضهٔ ویلَژ رود بوده‌اند. این نکته، بیانگر فراتر رفتن گسترهٔ قلمروی اسپهبد تا انتهای سرزمین‌های تالش‌زبانان و همسایگی با ترک‌های آذری‌زبان است؛ بنابراین در صورتی که اسپهبد حاکم همهٔ تالشان بوده باشد، حکمرانی او بر دشت مغان دور از ذهن نخواهد بود. نعمت‌اللهی در تاریخ جامع آستارا و حکام نمین، با اشاره به موضوع کشف یک مسیر لوله‌کشی آب با لوله‌های سفالی در روستای خانه‌های آسیاب، لزوم انجام کاوشهای باستان‌شناسی برای به دست آوردن جزئیات بیشتری از سرگذشت اسپهبدان و کشف ابعاد تمدن آنان را مورد تأکید قرار داده‌است.
محدودهٔ تاریخی شهر اسپهبد در سه کیلومتری غرب آستارا قرار دارد. بخش جنوبی اسپهبد در روستای فعلی باغچه‌سرا واقع بوده‌است که آن محله پس از غائله آذربایجان و احداث پاسگاه مرزی در آنجا، به نام «باغ سیروس» خوانده شده‌است و بخش شمالی آن نیز در آنسوی رود آستارا قرار دارد. مجموع این دو محله را منازل هفت‌گانه (به ترکی: یِدْدی اِوْلَر) می‌گویند.