کیک
مواد اولیه > غیر اصلی

مواد ورآورنده: موادی هستند که قادر به تولید و افزایش حباب‌های گاز به‌خصوص دی‌اکسید کربن در درون خمیر یا خمیرابه هستند. تولید این گازها باعث ایجاد حجم مناسب، نرمی و سبکی خمیر و سهولت در خوردن می‌شوند.
هوا، دی‌اکسید کربن و بخار سه نوع گازی هستند که در اثر واکنش مواد ورآورنده تولید می‌شوند. ورآوردنده‌ها عبارتند از:
مخمرها
جوش شیرین
بیکینگ پودر: انواع گوناگونی دارد و تمام انواع آن از جوش شیرین، یک یا چند نوع اسید به شکل نمک اسیدی (مانند کرم تارتار و سدیم آلومینیوم سولفات) و نشاسته تشکیل شده است. هر چند بیکینگ پودرها به دو گروه تک مرحله‌ای و دو مرحله‌ای تقسیم می‌شوند اما در عمل تنها نوع دو مرحله‌ای آن در بازار به فروش می‌رسد. نوع دومرحله‌ای نوعی است که پس از افزوده شدن به مایه مقداری گاز دی‌اکسید کربن در دمای معمولی اتاق آزاد می‌کند و مقداری نیز در هنگامی که در حرارت پخت قرار گرفت.
مواد عطر دهندهٔ گوناگونی نظیر وانیل، اسانس، آبلیمو، توت فرنگی و انواع ادویه‌جات مانند دارچین جهت از بین بردن بوی تخم مرغ، آرد و کرهٔ کیک به کار برده می‌شود. میوهٔ درخت وانیل دراز و نازک است و به لوبیا شباهت دارد. نوع مرغوب آن پهن است و در حدود ۲۰–۱۸ سانتیمتر طول و ۸ میلی‌متر عرض دارد. وانیل یکی از انواع ادویهجات است و به زودی فاسد نمی‌شود اما برای نگهداری وانیل طبیعی باید دقت زیادی کرد که وانیل خشک نشود و بهتر است که آن را در یخچال نگهداری کرد. به غیر از میوهٔ طبیعی، وانیل به شکل پودر و مایع نیز در بازار به فروش می‌رسد.
در حدود ۸۰ درصد ترکیبات عسل از انواع کربوهیدرات‌ها مانند فروکتوز (قند میوه) و گلوکز تشکیل شده است. در صنعت شیرینی‌سازی عسل در ساخت انواع شکلات، آبنبات و برخی از انواع کیک مانند کاستلا به کار برده می‌شود. در اروپا قبل از ظهور شکر، نقش اصلی در ایجاد مزهٔ شیرین برعهدهٔ عسل بود و در نان یا کیک‌های اعلا عسل به عنوان مادهٔ شیرین‌کننده به کار برده می‌شد.
کره و مارگارین هردو حاوی ۱۶ درصد آب و ۸۵ درصد چربی هستند با این تفاوت که چربی کره از نوع چربی حیوانی موجود در شیر و چربی مارگارین از روغن‌های نباتی است. در نتیجه میزان اسیدهای چرب اشباع مارگارین از کره کمتر است. امروزه انواع مختلفی از مارگارین با درصدهای مختلف چربی تهیه می‌شود و انواع مارگارین کم چرب (با حدود ۲۰ درصد چربی) هم در دسترس قرار دارند.
شیر برای تأمین آب، و بهبود طعم و رنگ در کیک و شیرینی بسیار کاربرد دارد. موادی مانند، پودر شیر، شیر تغلیظ شده، شیر خشک بدون چربی و شیرعسلی فراورده‌های دیگر شیر هستند که به جای شیر مایع در شیرینی‌جات به کار برده می‌شوند.
ماست در برخی از انواع کیک، مانند کیک ماست، به کار برده می‌شود.
خامه با وارد کردن هوا توسط همزدن به صورت سبک و پَر مانند درآمده و در کیک به کار برده می‌شود. خامهٔ زده شده به دو صورت تهیه می‌شود: در صورتی‌که با شکر زده شود، کرم شانتیلی نامیده می‌شود و در پوشش یا داخل لایه‌های کیک و همچنین در داخل قیف قنادی و غیره به کار برده شود. وزن شکر بر حسب میل بین ۱۰–۵ درصد وزن خامه در نظر گرفته می‌شود. در صورتی‌که خامه به تنهایی و بدون داشتن شکر زده شود، کرِم فوئِته نامیده شده و این نوع خامه اکثراً با دیگر کرم‌های قنادی به صورت ترکیبی درآمده و در درست کردن کرم باواروآ یا موس استفاده می‌شود.
پنیر بیشتر برای درست کردن کیک پنیر به کار برده می‌شود. کیک پنیر به سه گروه تقسیم می‌شود، در گروه اول پنیر خامه‌ای بر روی خمیر پای قرار گرفته و در فر پخته می‌شود. در گروه دوم ژلاتین به همراه خامه یا مواد دیگر به پنیر افزوده می‌شود و در برخی مواقع در قالب‌های کرم یا موس شکل به آن داده می‌شود. گروه سوم آنست که در واقع خصوصیات یک کیک را دارد. در این گروه پنیر به همراه دیگر مواد خمیر اسفنجی در فر پخته شده و محصول نهایی مانند دیگر کیک‌های اسفنجی سبک و پرهواست. همچنین در یکی از انواع کیک رولت بنام رولت پنیری نیز روی کیک پخته شده پنیر مالیده شده و کیک به صورت رولت پیچانده می‌شود.
کیک شکلاتی به نوعی کیک گفته می‌شود که در خمیر و تزئین سطح کیک از مقادیر زیادی شکلات و کاکائو تا حدی که ظاهر کیک به رنگ این مواد تغییر پیدا کند، استفاده شده باشد. هر دو گروه کیک‌های اسفنجی و کیک‌های کره‌ای دارای انواعی از کیک‌های شکلاتی هستند. برای نمونه کیک شکلاتی آلمانی نمونه‌ای از کیک شکلاتی اسفنجی است و کیک خوراک شیطان نمونه‌ای از کیک شکلاتی کره‌ای‌است. معمولاً در کیک شکلاتی از نوعی شکلات بنام شکلات پوششی استفاده می‌شود، درصد کره کاکائو شکلات پوششی بیشتر از ۳۱ درصد است و این چربی زیاد امکان پخش شدن شکلات بر روی سطح کیک را به وجود می‌آورد. این شکلات خود دارای سه نوع مختلف است. نوعی از آن شکلات پوششی شیرین نام دارد و حاوی شکر است. نوع دیگر شکلات پوششی شیری است که حاوی شکر و پودر شیر است. سومین نوع شکلات پوششی سفید است که به کرهٔ کاکائو، شکر و پودر شیر افزوده می‌شود اما فاقد پودر کاکائو است.
کاکائو برای دادن مزه یا رنگ در کیک به کار می‌رود. معمولاً از کاکائویی که فاقد شیر یا شکر استفاده می‌شود.
برخی از مشروبات الکلی مانند رام، براندی، کیرش، لیکور، شراب، کوانترو، گران مارنیه و غیره برای طعم و عطر دادن به شربت (نوشیدنی) یا سس کیک به کار برده می‌شوند. این مشروبات معمولاً در مقادیر کم نیز بفروش رسیده و بطری‌های مینیاتوری آن‌ها موجود است. رام دارای دو نوع به رنگ سفید و قهوه‌ای است و بیش از دیگر انواع مشروب به کار برده می‌شود. برخی از انواع رام، مانند رام کاکائویی یا رام شکلاتی بعد از باز کردن به مرور زمان بو و عطر خود را از دست می‌دهند. کیرش یک نوع براندی است که از گیلاس ساخته می‌شود. لیکورها مشروباتی هستند که با افزودن میوه یا گیاهان دارویی به الکل طعم و عطر داده شده است. از انواع معروف آن، لیکور سفید، لیکور پرتقال، لیکور توت فرنگی، لیکور قهوه، لیکور گیلاس و لیکور نعناست. معمولاً لیکور میوه‌ای که برای کیک انتخاب می‌شود با میوهٔ به کار رفته در آن یکسان است.
مواد ژلی موادی هستند که دارای خاصیت انجمادکنندگی هستند و افزودن آن‌ها به مایع باعث انجماد آن خواهند شد. جدول زیر مختصات چهار مادهٔ ژلی ژلاتین، آگار، پکتین و کاراگینان را نشان می‌دهد. این مواد معمولاً در تهیه سس‌ها و کرم‌هایی که در کیک به کار برده می‌شوند، مانند انواع ژله یا موس و غیره به کار برده می‌شوند.
| - | ماده خام | ماده اصلی | شکل ظاهری | درجه ذوب و شرایط ذوب | درجه انجماد |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ژلاتین | پوست و استخوان خوک یا گاو. در ایران از استخوان دام‌های حلال تهیه می‌شود. | کلاژن (پروتئین) | ورقه‌ای و پودری | ۶۰–۵۰ درجه، هر دو نوع آن ابتدا در آب سرد خیسانده شده سپس به مایه اضافه می‌شود. | ۲۰–۱۵ درجه، معمولاً در یخچال نگهداری می‌شود. |
| آگار | جلبک قرمز | پلی‌ساکارید | پودر، رشته، میله مانند | ۱۰۰–۹۰ درجه، ابتدا در آب سرد خیسانده شده سپس جوشانده شده و به مایه اضافه می‌شود. | ۴۰–۳۰ درجه در دمای معمولی |
| پکتین | ساختارهای ژلاتینی گیاهی موجود در میوه‌جات و سبزیجات | پلی‌ساکارید | پودر | ۱۰۰–۹۰ درجه، با شکر مخلوط شده و به مایه اضافه می‌شود. ممکن است پس از آن جوشانده شود. | نوع Hm در ۸۰–۶۰ درجه نوع LM در ۴۰–۳۰ درجه |
| کاراگینان | جلبک قرمز | پلی‌ساکارید | پودر | بیش از ۵۰ درجه، ابتدا با شکر مخلوط شده و به مایه اضافه می‌شود. سپس به آن حرارت بیش از ۸۰ درجه داده می‌شود. | ۷۵–۳۰ درجه سرعت انجماد آن بسیار سریع است. |
ژلاتین بیش از مواد دیگری ژلی در کیک و شیرینی‌پزی مصرف می‌شود. ژلاتین ابتدا آب خیسانده شده و در دمای ۶۰–۵۰ درجه سانتیگراد حل می‌شود و در صورتی که دمای محلول از ۸۰ درجه بیشتر باشد بوی ناخوشایندی از ژلاتین متصاعد شده و خاصیت انجمادکنندگی آن کاهش می‌یابد. مایع‌ای که حاوی ژلاتین است نباید جوشانده شود. در صورتی‌که دمای مایع حاوی ژلاتین از ۱۰۰ درجه بیشتر شود، توانایی انجمادکنندگی ژلاتین به‌طور کامل از بین خواهد رفت. به این سبب ژلاتین همواره پس برداشتن مایع از روی حرارت به آن اضافه می‌شود. ژلاتین در محلول‌هایی که دارای پاپایا، کیوی و آناناس هستند خاصیت انجمادکنندگی خود را از دست می‌دهد. وزن ژلاتین ورقه‌ای بین ۱۰–۵ گرم است و نسبت به نوع پودری حاصل کار شفافیت بیشتری دارد. مزیت نوع پودری نسبت به نوع ورقه‌ای در اینست که زودتر خیس شده و آسان‌تر می‌توان میزان مورد نیاز را از آن جدا کرده و استفاده کرد.
ناپاژ ماده‌ای است که از نظر ظاهری به ژله شباهت دارد. این ماده برای براق و درخشان کردن سطح کیک، به ویژه میوه‌های سطح کیک و همچنین در حفظ و دوام بیشتر مواد روی کیک به کار برده می‌شود. ناپاژ در برخی از کشورها به صورت آماده و با گونه‌های مختلف مانند، ناپاژ زردآلو، ناپاژ توت فرنگی، ناپاژ شکلات موجود است همچنین درست کردن آن در منزل امکان‌پذیر است.
میوه‌هایی که به روش‌های مختلف خاصیت نگاهداری بادوام در آن‌ها ایجاد شده است، بیشتر از میوه‌های تازه در کیک استفاده می‌شوند. در جدول زیر انواع گوناگون موادی که از میوه‌ها به‌دست آمده و در کیک به کار برده می‌شوند، نشان داده شده است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  | میوه‌هایی که معمولاً به کار می‌روند | نوع کیک |
| خشکبار | کشمش، گیلاس، زردآلو، انبه، پاپایا، انجیر سیاه و سفید و غیره | در انواع گوناگون کیک‌های پختنی مانند کیک میوه‌ای |
| مربا | زردآلو، توت فرنگی، بلوبری، تمشک، پرتقال و غیره | برای آستر پوشاندن سطح کیک قبل از پوشش اصلی |
| کمپوت | سیب، گلابی، هلو، زردآلو، گیلاس سیاه و غیره | برای قرار گرفتن در داخل لایه‌های وسط کیک و تزیین |
| پوره یا سس میوه | میوه گل‌ساعتی، انبه، انگور فرنگی، رزبری، بلوبری، توت فرنگی، زردآلو و غیره | برای آستر پوشاندنِ سطح کیک قبل از پوشش اصلی |
| شربت (نوشیدنی)، میوه آب‌نباتی، لیکورهای میوه‌ای | پرتقال (پوست)، تمشک، کشمش، پاپایا، انجیر و غیره | در تمام قسمت‌های کیک |
آجیل در کیک بیشتر به صورت پودر به کار برده می‌شود. یکی از مواد اصلی برخی از کیک‌ها را بادام تشکیل می‌دهد. بادام بر دو نوع تلخ و شیرین است که نوع تلخ آن حاوی مواد سمی بوده و در قنادی استفاده نمی‌شود. بادام همچنین به صورت اسانس و لیکور نیز در کیک به کار می‌رود. یکی از مهم‌ترین موادی که از بادام ساخته می‌شود مارزیپان یا خمیر بادام است. مارزیپان در پوشش کیک پس از پخته شدن و درست کردن اشکال گوناگون تزیینی برای روی کیک کاربرد دارد. به غیر از بادام از آجیل‌هایی که در کیک کاربرد دارند می‌توان از گردو، فندق و پسته نام برد.