مقام‌های موسیقی در ادبیات فارسی
قرن هفتم

از جمله آثاری از قرن هفتم هجری که در آن به پرده‌ها اشاره شده دو مورد قابل توجه است. یکی مصیبت‌نامه از عطار که در آن شاعر اشاره می‌کند که تعداد پرده‌ها دوازده‌تا است اما فقط ده پرده را نام می‌برد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چون صدف را پردگی بسیار بود |  | پردگی را پرده فرض کار بود |
| پس ده و دو پرده را بگشاد جای |  | تا کسی ننهد برون از پرده پای |
| بست لایق پردهٔ عشاق را |  | تا نوائی میدهد آفاق را |
| چون مخالف دید ازو واخواست کرد |  | تا پس پرده مخالف راست کرد |
| آن یکی رادر نهاوند اوفکند |  | وان دگر را بسته دربند اوفکند |
| پس زفان باتیغ و بانگ راه زن |  | بر حسینی زد بآواز حسن |
| عاقبت سوز فراق آمد پدید |  | از سپاهان و عراق آمد پدید |
ولی عطار در دو شعر دیگرش دو پردهٔ دیگر را هم نام برده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مطربا قولی بگو از راهوی |  | راه راهِ راهوی‌است اندر صبوح |
— دیوان اشعار، غزل ۱۴۷: — دیوان اشعار، غزل ۱۴۷
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هرگز نساخت در ره عشاق پرده‌ای |  | کان راست بود ترک کج پرده ساز تو |
— دیوان اشعار، غزل ۶۷۷: — دیوان اشعار، غزل ۶۷۷
در آنچه تا کنون برشمرده شد، نام‌هایی که از مقام‌ها در ادبیات آمده یا ناقص بوده (تمام دوازده مورد را شامل نمی‌شده) یا متفاوت با نامگذاری رایج در حال حاضر است (مثلاً از پرده‌هایی نظیر «مخالف» و «بسته» اسم برده می‌شده که در تقسیم‌بندی‌های جدیدتر اثری از آن نیست). اما در کتاب نصاب‌الصبیان که آن هم مربوط به قرن هفتم هجری است، یازده مقام موسیقی نام برده شده‌است (همگی به جز بزرگ) که نامشان با نامگذاری رایج در حال حاضر مطابقت دارد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| عشاق مرا قد حسینی است چو راست |  | در پرده بوسلیک، رهاوی و نواست |
| تا گشت رواج در صفاهان و عراق |  | زنگو و حجاز، کوچک اندر بر ماست |
مولوی در دو غزلش از بیشتر مقام‌های موسیقی یادکرده‌است. یکی در غزلی است در دیوان شمس از یازده مقام (به‌جز نوا) نام می‌برد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای چنگ پرده‌های سپاهانم آرزوست |  | وی نای ناله خوش سوزانم آرزوست |
| در پرده حجاز بگو خوش ترانه‌ای |  | من هدهدم صفیر سلیمانم آرزوست |
| از پرده عراق به عشاق تحفه بر |  | چون راست و بوسلیک خوش‌الحانم آرزوست |
| آغاز کن حسینی زیرا که مایه گفت |  | کان زیر خرد و زیر بزرگانم آرزوست |
| در خواب کرده‌ای ز رهاوی مرا کنون |  | بیدار کن به زنگله‌ام کانم آرزوست |
| این علم موسیقی بر من چو شهادتست |  | چون مومنم شهادت و ایمانم آرزوست |
| ای عشق عقل را تو پراکنده‌گوی کن |  | ای عشق نکته‌های پریشانم آرزوست |
| ای باد خوش که از چمن عشق می‌رسی |  | بر من گذر که بوی گلستانم آرزوست |
| در نور یار صورت خوبان همی‌نمود |  | دیدار یار و دیدن ایشانم آرزوست |
دیگری در غزل دیگری در دیوان شمس است که در آن مولوی از ده مقام (به جز زیر بزرگ و زیر کوچک) نام می‌برد و به دستگاه چهارگاه هم اشاره می‌کند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| می‌زن سه تا که یکتا گشتم مکن دوتایی |  | یا پرده رهاوی یا پرده رهایی |
| بی زیر و بی‌بم تو ماییم در غم تو |  | در نای این نوا زن کافغان ز بی‌نوایی |
| قولی که در عراق است درمان این فراق است |  | بی قول دلبری تو آخر بگو کجایی |
| ای آشنای شاهان در پرده سپاهان |  | بنواز جان ما را از راه آشنایی |
| در جمع سست رایان رو زنگله سرایان |  | کاری ببر به پایان تا چند سست رایی |
| از هر دو زیرافکند بندی بر این دلم بند |  | آن هر دو خود یک است و ما را دو می‌نمایی |
| گر یار راست کاری ور قول راست داری |  | در راست قول برگو تا در حجاز آیی |
| در پرده حسینی عشاق را درآور |  | وز بوسلیک و مایه بنمای دلگشایی |
| از تو دوگاه خواهند تو چارگاه برگو |  | تو شمع این سرایی ای خوش که می‌سرایی |