چهارمنار (یزد)
مردم شناسی و فرهنگ اهالی چهارمنار

محله چهارمنار یزد، به واسطۀ حضور مراکز علمی متعدد، از دیرباز تا چنددهه پیش یکی از کانون‌های علمی یزد به شمار می‌رفته و ساکنان آن از فرهنگ و سوادی درخور بهره داشته‌اند. از جملۀ این مراکز می‌توان به مدرسه شمسیه با کارکرد آموزش علوم دینی و پزشکی و دارای کتابخانه‌ای نفیس، مدرسه غیاثیه و مسجد میرخضرشاه که کودکان در آن به کسب علوم دینی می‌پرداخته و واعظ و دانشمندانی راهنمای مردم بوده‌اند، اشاره نمود. همچنین حضور عالمان و دانشمندانی چون میرزا محمد سمیع طبیب ، سیدابوالحسن حیدری شاعر، میرزا علی اکبر مجتهد مصلّائی از مراجع تقلید و ... در طول تاریخ این محله، در ارتقای سطح فرهنگی ساکنان آن بی‌تأثیر نبوده است.
علاوه بر آنچه گفته شد، پیشه و معیشت اهالی چهارمنار عمدتاً بر نساجی و شَعربافی استوار بود. ذات حرفۀ نساجی که شاغلین آن را به انزوا در گوشه‌ای از زیرزمین‌های نمناک و تاریک هدایت می‌کرد، به گونه‌ای بود که اکثر شَعربافان یزدی را افرادی آرام و محافظه‌کار بار می‌آورد. لذا زنان و مردان چهارمنار که همواره در کنج خانه یا زیرزمین خانه‌های قدیمی مشغول بافتن و دوختن بودند، به ندرت پیش می‌آمد که برای دیگران مزاحمتی ایجاد کرده و یا موجب جار و جنجال شوند.در نقطه مقابل محله چهارمنار، محلاتی وجود داشتند که ساکنین آنها به مشاغلی دشوار، مانند پیشۀ مسگری، اشتغال داشتند. این افراد به دلیل سروصدای ناشی از مسگری، از اعصاب ضعیفی برخوردار بوده و در نتیجه، به سادگی کنترل خویش را از دست داده و درگیر مجادله و نزاع می‌شدند .
یکی از عوامل مؤثر در انزوا و گوشه‌گیری اهالی چهارمنار، که در شکل‌گیری خلق و خوی آرام ساکنین این محل نقش به‌سزایی ایفا نمود، حضور صوفیان و دراویش در خانقاه‌های متعدد این محله بود. زیرا محله چهارمنار از دیرباز یکی از مراکز مهم تصوف خانقاهی یزد محسوب می‌شده است . صوفیان و دراویش، که پیروان پرشماری در یزد داشتند، همواره روشی مبتنی بر دنیاگریزی و انزوا را در پیش گرفته و از برخورد و مجادله با قدرت‌های زمان پرهیز می‌کردند . این شیوه زندگی، به تبعیت از مشی صوفیان، در میان بسیاری از اهالی یزد و به ویژه ساکنین محله چهارمنار نیز رواج یافت.
همچنین باید خاطر نشان ساخت که همان‌گونه که سطح فرهنگ ساکنان محلۀ چهارمنار در مرتبه‌ای شایسته و مطلوب قرار دارد و شمار عربده‌کشان، معتادان به مواد مخدر، و زنان بدکاره در این محله به‌ندرت و به‌اندازه انگشتان دست نمی‌رسد، به همان میزان نیز تعصب سنتی و حمیت مذهبی در میان اهالی چهارمنار در سطحی بالا و چشمگیر است. این تعصب را می‌توان جلوه‌ای از عدم انعطاف‌پذیری و خشک‌مزاجی گروهی از ساکنان این محله دانست که بی‌تردید، ریشه در اقلیم خشک و طبیعت سخت‌گیرانۀ یزد دارد.
جلوۀ بارز حمیت مذهبی اهالی چهارمنار را می‌توان در پوشش زنان این محله مشاهده نمود؛ تا چند سال پیش چادر، آن هم با غلبۀ رنگ‌های تیره، تنها پوشش پذیرفته شده در میان ساکنان چهارمنار به شمار می‌رفت. حتی در سال ۱۳۵۰ و در خلال سلطنت پهلوی دوم، که ترویج بی‌حجابی در زمرۀ فعالیت‌های فرهنگی حکومت قرار داشت ، و در شرایطی که بخشی از سکانس‌های فیلم «مکافات» به کارگردانی کامران قدکچیان در محلّۀ چهارمنار فیلمبرداری می‌شد، برای سکانسی در خانۀ علومی‌ که قرار بود دختری همراه با آواز مصطفی جاویدان در مراسم عروسی به رقص درآید، عوامل فیلم با توجه به جوّ حاکم بر یزد و محلّۀ چهارمنار، تصمیم گرفتند کلاهی بر سر دختر رقصنده قرار دهند تا برچسب بی‌حجابی از او زدوده شود و از بروز هرگونه مشکل احتمالی در این زمینه جلوگیری به عمل آید.
لذا جای شگفتی ندارد که قریب به اتفاق زنان چهارمناری از چادر به عنوان پوشش استفاده می‌کنند و در دهه‌های پیشین ساکنان این محل، به ویژه سالمندان، به سختی حضور زنان غیرچادری را در محله خود برمی‌تابند. در باور برخی از ایشان، زن غیرچادری که در گویش محلی «فُرمی» یا «مانتویی» نامیده می‌شود، نمادی از زن غیراصیل و بی‌هویت است.
در سالیان گذشته، در مواردی معدود در محلۀ چهارمنار؛ مشاهده شده است که طی آن، زنی غیربومی به دلیل عدم استفاده از چادر و پوشش مانتو، ناچار به ترک منزل مسکونی خود و کوچ از این محله گردیده است. البته در چند سال اخیر، با توجه به وقایعی همچون ثبت جهانی یزد و حضور گردشگران، افزایش مهاجران شهرستانی، وقایع پاییز ۱۴۰۱ و ...، از شدت این حمیت مذهبی و تعصب سنتی تا حدی زیادی کاسته شده است. به نحوی که حتی در همان خانواده‌های سنتی سابق نیز، پوشش‌های جدید و مد روز در میان زنانشان مشاهده می‌شود و نشانی از سنت‌گرایی پیشین در میان ایشان به چشم نمی‌خورد.
نمود دیگری از تعصب سنتی و حمیت مذهبی اهالی چهارمنار را می‌توان در واقعۀ بهائی‌کشی ملاحظه نمود. اگرچه در دوران مظفرالدّین شاه قاجار، محلۀ مسجد جامع مرکز پیروان بهائیت در یزد به شمار می‌رفت و جمعیت بهائیان در آن منطقه قابل توجه بود،اما در میان محله‌های یزد، بیشترین تعداد کشته‌شدگان بهائی در بلوای بهائی‌کشی، متعلق به محلۀ چهارمنار بود که به هشت نفر می‌رسید. اگرچه آشوب بهائی‌کشی ابعاد و زوایایی متعدد داشت، لیکن یکی از ابعاد آن، مؤید عمق تعصبات برخی از ساکنین این محله در گذشته است.