عمدة الطالب
درباره نویسنده

مقالهٔ اصلی: ابن عنبه
«سید احمد بن علی بن الحسین بن علی بن مهنا بن عنبه» معروف به «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» در سال ۷۴۸ قمری—۷۲۶ شمسی، به احتمال زیاد در شهر حله در عراق به دنیا آمده است. «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» در ماه صفر ۸۲۸ قمری—دی ماه سال ۸۰۳ شمسی در سن ۷۷ سالگی در شهر کرمان در ایران درگذشته است.
بر اساس شرح حال خود نوشته «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌»، نسب او با ۲۰ واسطه به علی بن ابی‌طالب (اولین امام شیعیان) می‌رسد. او را از نسل عبدالله محض (عالم، متکلم و محدث، نوه هر دو حسن بن علی و حسین بن علی) می‌دانند، از این رو نسب او «حسنی حسینی» است. خویشاوندی او با حسن بن علی (امام دوم شیعیان) از طریق پدرش و با حسین بن علی (امام سوم شیعیان) از طریق مادرش بوده است.
«اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» مورخ و نسب‌شناس شیعه بوده است. وی از شاگردان خاص «محمد بن قاسم بن معیه دیباجی» معروف به «اِبْنِ مُعَيّه‌» (نسب‌شناس و مورخ برجسته) بوده است. «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» همزمان و معاصر با محمد بن مکی (معروف به «ٱلشَّهِید ٱلْأَوَّل» ت.ت. '«اولین شهید»'، عالم و نویسنده برجسته شیعه و نخستین فقیهی که برای دفاع از مکتب خود، شیعه، جان خود را فدا کرد و به طرز وحشیانه‌ای به قتل رسید) می‌زیسته است.
«اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» از اوایل جوانی زیر نظر «ابو عبدالله محمد بن قاسم بن معیه دیباجی» معروف به «اِبْنِ مُعَيّه‌» (متوفی ۷۷۶ قمری—۷۵۳ شمسی) به فراگیری علم نسب‌شناسی مشغول شد. «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» در میان هم‌قطاران خود، شاگرد محبوب و نخبه استادش «اِبْنِ مُعَيّه‌» شد. «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» در دوران تحصیل خود از منابع و اساتید متعددی بهره‌مند شد، اما بی‌شک مهم‌ترین قسمت دانش نسب‌شناسی خود را، از آثار استاد برجسته خود «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» به دست آورده است. چنانکه از احوال «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» برمی‌آید، پس از درگذشت استادش «اِبْنِ مُعَيّه‌»، وی سفری اکتشافی را آغاز کرده و به اصفهان، هرات، سمرقند، مکه و مذار (در دشت میشان) سفر کرده و در این شهرها از دانش بسیاری از نسب‌شناسان بهره‌مند شده است.
مهمترین اثر «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌»، کتاب «عمدة الطالب فی انساب آل ابی‌طالب» (معروف به «عُمْدَةُ ألطّالِب»، به زبان عربی: عُمْدَةُ ألطّالِب فی أنْسابِ آلِ ابی‌طالب، ت.ت. 'راهنمای جستجوگران برای شجره‌نامه‌های خاندان ابوطالب') است که به زبان عربی نوشته شده است. «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» در این کتاب شرح حال اجداد ابوطالب بن عبدالمطلب و سپس اولاد او را بیان می‌کند. در پایان نیز با تفصیل بیشتری به شرح اولاد علی بن ابی‌طالب می‌پردازد.
چنان که از نوشته‌های «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» بر می‌آید، وی در انتقال معتبرترین اسناد و احادیث (شکلی از انتقال شفاهی مفاهیم اسلامی مشتمل بر سخنان، افعال و تأییدات پیامبر اکرم محمد صلی الله علیه و آله و سلم یا عترت او، به ویژه اولاد امام علی، دوازده امام در مکتب شیعه اثنی عشری) امامان از یک نسل به نسل بعدی، نقش بسزایی داشته است. همین شهرت، کتاب‌های «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» را در مذهب شیعه بسیار کاربردی کرده است. کتاب «عُمْدَةُ ألطّالِب فی أنْسابِ آلِ أبی‌طالب» او یکی از کتابهای اساسی در زمینه نسب‌شناسی امامان شیعه در محافل علمی اسلامی است. صحت و خلوص احادیث را، ناقلان آن‌ها تعیین می‌کنند. «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» در نقل احادیث و انتقال معارف ناب اسلامی، روش خود را از استاد برجسته‌اش «اِبْنِ مُعَيّه‌» (که در بین هم‌قطارانش شهرت زیادی داشته و از محدثان و راویان بسیار مورد اعتماد زمان بوده) گرفته و سپس به عنوان مرجع پایه، منبع معتبری که محققان برای تأیید احادیث از آن استفاده می‌کنند، «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» به علامه حلی (یکی از معدود ناب‌ترین راویان و محدثان، یکی از تأثیرگذارترین نویسندگان مسلمان شیعه دوازده امامی در تمام دوران) استناد کرده است.
فرقه و مسلک «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» در روایات و شواهد تاریخی چندان روشن نیست و بر سر مکتب او بین علما اختلاف نظر وجود دارد. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد او یا زیدی مذهب بوده یا شیعه دوازده‌امامی بوده است. برخی در شیعه بودن او شک کرده‌اند. اما به نظر می‌رسد که این گفته نادرست باشد، هرچند به طور قطعی نیز معلوم نیست که او شیعه دوازده‌امامی بوده است. اما به احتمال زیاد «اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» یا زیدی مذهب بوده یا شیعه دوازده امامی.
«اِبْن‌ِ‌عِنَبه‌» چندین کتاب دیگر نیز نوشته است. برخی از این آثار عبارتند از: «الفصول الفخرية في أصول البرية» (ت.ت. 'نوشته‌هایی پُر اُبُهَت در مورد اصول خلقت')، «التحفة الجلالیة فی‌ انساب‌ الطالبیة» (ت.ت. 'شاهکاری عالی در مورد خاندان طالبیه')، «بحر الانساب‌ فی‌ نسب‌ بنی‌ هاشم‌» (ت.ت. 'منبع نسب‌شناسی در مورد خاندان بنی هاشم')، «رسالة فی‌ اصول‌ شجرة السادة آل‌ ابی‌ علوی‌» (ت.ت. 'یادداشتی در پیدایش شجره اشراف خاندان ابی علوی') و انساب‌ آل‌ ابی‌ طالب‌ (شجره نامه خاندان ابی طالب).