پاکسازی قومی ارمنی‌ها از قره‌باغ کوهستانی
زمینه

مناقشه قره‌باغ کوهستانی یک مناقشه قومی و ارضی بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان بر سر منطقه قره‌باغ کوهستانی است که در داخل آذربایجان واقع شده‌است اما عمدتاً ارمنی‌نشین است.
در دوران اتحاد جماهیر شوروی، ارمنیان ساکن در استان خودمختار قره‌باغ کوهستانی تبعیض قابل توجهی را تجربه کردند. مقامات جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی فرهنگ و هویت ارمنی را در قره‌باغ کوهستانی سرکوب کردند و فعالانه ارمنی‌ها را مهاجرت دادند و آذربایجانی‌ها را تشویق کردند تا در آنجا ساکن شوند. با وجود این اقدامات، ارمنی‌ها همچنان اکثریت منطقه باقی ماندند. در سال ۱۹۸۸، در دوره گلاسنوست، همه‌پرسی‌ای در قره‌باغ کوهستانی برگزار شد که پیشنهاد انتقال آن به جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی را مطرح کرد. این اقدام با یک سری قتل‌عام علیه ارمنی‌ها در سراسر آذربایجان مواجه شد و منجر به وقوع جنگ اول قره باغ کوهستانی شد.
درگیری بعدی، جنگ دوم قره‌باغ کوهستانی در سال ۲۰۲۰، هزاران تلفات را به همراه داشت و با پیروزی قابل توجه آذربایجان پایان یافت. این جنگ به آذربایجان اجازه داد تا تمام مناطق اطراف قره‌باغ کوهستانی و یک سوم خود منطقه قره‌باغ کوهستانی را در کنترل بگیرد. از زمان جنگ ۲۰۲۰، نقض آتش‌بس در قره‌باغ کوهستانی و در مرز ارمنستان و آذربایجان ادامه داشته‌است که منجر به تلفات پراکنده، شده‌است.
در دسامبر ۲۰۲۲، آذربایجان کریدور لاچین را مسدود کرد، تنها جاده‌ای که قره‌باغ کوهستانی را به ارمنستان متصل می‌کرد و قرار بود تحت کنترل نیروهای حافظ صلح روسی باشد، که منجر به کمبودهای گسترده شد. در فوریه ۲۰۲۳ ، دادگاه بین‌المللی دادگستری به آذربایجان دستور داد که حرکت آزادانه به قره‌باغ کوهستانی را تضمین کند و حکم داد که محاصره خطری واقعی و قریب‌الوقوع برای «سلامت و زندگی» جمعیت ارمنی قره‌باغ کوهستانی ایجاد می‌کند. اما این حکم عملی نشد. تا اوایل سپتامبر ۲۰۲۳، محاصره باعث شده بود که ذخایر برای همه به پایان برسد. دارو یا سوخت کمی وجود داشت، در حالی که نان، یکی از مواد اصلی منطقه، به یک قرص برای هر خانواده در روز جیره‌بندی می‌شد. جمهوری باکو همچنین زیرساخت‌های غیرنظامی حیاتی در منطقه از جمله گاز، برق و دسترسی به اینترنت را خراب کرد. جمهوری باکو یک ایست بازرسی مرزی در این کریدور نصب کرد و با تیراندازی مرزی در نزدیکی این ایست بازرسی در ژوئن ۲۰۲۳، با عدم اجازه حمل و نقل به منطقه، محاصره را تشدید کرد.
ناظران بین‌المللی، از جمله لوئیس مورنو اوکامپو، دادستان دادگاه کیفری بین‌المللی، ابراز نگرانی کردند که محاصره آذربایجان می‌تواند آغاز یک نسل‌کشی باشد. اوکامپو به‌طور خاص اظهار داشت که به نظر می‌رسد اقدامات باکو، که شامل خودداری از تدارکات ضروری مانند غذا و دارو می‌شود، تلاشی حساب‌شده برای تحمیل شرایط سخت زندگی بر جمعیت ارمنی قره‌باغ کوهستانی باشد که برای تخریب فیزیکی آن پیش‌بینی شده‌است. در اوت ۲۰۲۳، در نتیجه مستقیم محاصره، یکی از ساکنان قره‌باغ کوهستانی از گرسنگی جان باخت. رئیس‌جمهور ارمنستان باکو را محکوم کرد و تأکید کرد که این کشور با گرسنگی دادن ارمنی‌ها در قره‌باغ کوهستانی مرتکب نسل‌کشی شده‌است. به همین ترتیب، رونالد گریگور سانی اظهار داشت: «باکو مصمم است زندگی ارمنی‌ها را غیرممکن کند، آنها را گرسنگی بدهد و آنها را تحت فشار بگذارد تا منطقه را ترک کنند.»
باکو در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۳ حمله‌ای را در قره‌باغ کوهستانی با هدف خلع سلاح ارتش جمهوری آرتساخ آغاز کرد. این حمله که ۲۴ ساعت به طول انجامید، منجر به صدها تلفات از هر دو طرف و کشته‌شدن پنج صلح‌بان روسی شد. پس از موافقت دولت جمهوری آرتساخ با تسلیم، مذاکراتی آغاز شد که منجر شد آذربایجان در نهایت راه آرتساخ به ارمنستان را بازگشایی کند. این حرکت برای ارمنیان راهی برای تخلیه منطقه فراهم کرد و تقریباً همه ارمنیان از ۲۴ سپتامبر به بعد شروع به ترک منطقه کردند.