سیاست‌های مذهبی کنستانتین بزرگ
گرویدن به مسیحیت > سیاست‌های دینی کنستانتین > پیگنیسم > ممنوعیت معابد جدید و غارت معابد قدیمی

در یکشنبه ۸ نوامبر ۳۲۴، کنستانتین امپراتوری بیزانس را به عنوان اقامتگاه جدید خود، «کنستانتینو پلیس» (قسطنطنیه) - «شهر کنستانتین» - با کاهنان پیگن محلی، اخترشناسان و فالگیران تقدیس کرد. با این حال، امپراتور همچنان برای جشن گرفتن بیست سالگی سلطنت خود یا جشن دسنالیا به روم بازگشت. دو سال پس از تقدیس قسطنطنیه، کنستانتین روم را ترک کرد و برای همیشه به قسطنطنیه بازگشت. در روز دوشنبه ۴ نوامبر ۳۲۸، آیین‌های جدیدی برای وقف شهر به عنوان «پایتخت» جدید امپراتوری روم انجام شد. در میان حاضران فیلسوف نوافلاطونی سوپاتر و پونتیفکس ماکسیموس (روحانی اعظم دین رومی) نیز بودند. کنستانتین در یادبود مجسمه ای از الهه بخت توخه و ستونی که به نام ستون کنستانتین شهرت دارد، ساخته بود که بر روی آن مجسمه طلایی آپولو را با چهره کنستانتین به سمت خورشید قرار داد. لیتهارت می‌گوید: «قسطنطنیه به تازگی تأسیس شده‌است، اما عمداً گذشته روم را از نظر مذهبی و همچنین سیاسی تداعی می‌کرد. در ۱۱ مه ۳۳۰، وقف شهر با جشن سنت موسیوس و ضرب مدال‌ها و سکه‌های یادبود برگزار شد. تا سال ۳۲۵، کنستانتین «به پرداخت افتخارات عمومی خود به خورشید» بر روی سکه‌هایی که او را به‌طور مشترک با «سول اینویکتوس» نشان می‌داد، ادامه می‌داد، در حالی که سکه‌های بعد از آن تصویر سول جای خود را به لاباروم (نمادی مسیحی) داد.
گرچه در این زمان کنستانتین آشکارا از مسیحیت حمایت می‌کرد، اما شهر هنوز هم برای فرقه‌های پیگنیسم جا داشت: زیارتگاه‌هایی برای کاستور و پولوکس و توخه وجود داشت. هانس اولریش ویمر می‌گوید دلیل خوبی وجود دارد که باور کنیم که هنوز معابد اجدادی هلیوس، آرتمیس و آفرودیته در قسطنطنیه نیز به کار خود ادامه می‌دادند. آکروپولیس (معماری) با معابد پیگنیسم باستانی اش به حال خود رها شده بودند.
چندین محقق نشان می‌دهند که در پایتخت جدید قسطنطنیه، کنستانتین مطمئن شد که معابد پیگنیسم جدیدی در حال ساخت نیستند و همچنین اجازه قربانی خون را نمی‌داد. با این حال، به گفته مورخ فرانسوی ژیلبر داگرون، زمان سلطنت کنستانتین به‌طور کلی ساخت معبد پایان پیدا نکرد. او هم اجازه ساخت و هم سفارش معبد را در مناطق خارج از قسطنطنیه داد. ترومبلی می‌گوید وقف معابد جدید در اسناد تاریخی و باستان‌شناسی تا پایان قرن چهارم به اثبات رسیده‌است. کنستانتین بسیاری از جایگاه‌های مقدس پیگن‌ها را غارت کرد، اما به گفته هانس اولریش ویمر، انگیزه این غارت بیشتر از تمایل به از بین بردن پیگنیسم ناشی از میل به تأمین سرمایه جدیدش برای ساخت «تندیس‌های ابهت‌آمیز» برای پایتخت جدید بود. نوئل لنسکی می‌گوید که «قسطنطنیه به معنای واقعی کلمه مملو از مجسمه‌هایی بود که به قول ژروم با «بره‌زدایی مجازی» در هر شهر در شرق امپراتوری روم جمع شده بودند.» رامسی مک مولن عقیده دارد که کنستانتین این کار را به عنوان یک عمل ضد پیگنیسمی انجام داد. برخلاف مک مولن، ویمر می‌گوید که لبیانیوس، وقایع‌نگار معاصر کنستانتین، در بخشی از «در دفاع از معابد» خود می‌نویسد که کنستانتین معابد را غارت کرد تا گنجینه‌های آنها را برای ساختن قسطنطنیه به دست آورد، نه به دلیل اینکه ضد پیگنیسم بود. به گفته ویمر، کنستانتین برخی از جایگاه‌های مقدس پیگن‌ها، از جمله آسکلپیون (معبد شفابخش) در ایگائه را ویران کرد.
همچنین گفته می‌شود که کنستانتین افقا را در لبنان ویران کرد. کنستانتین مستعمره نظامی آیلیا کاپیتولینا (اورشلیم) را «مصادره» کرد و معبدی را در آنجا به هدف ساخت کلیسا ویران کرد. مورخان مسیحی ادعا کرده بودند که هادریان (قرن دوم) معبد آفرودیته را در محل مصلوب شدن مسیح بر روی تپه گلگتا ساخته بود تا احترام یهودی-مسیحی را در آنجا سرکوب کند. کنستانتین از آن برای توجیه تخریب معبد استفاده کرد و گفت که او صرفاً اموال را «بازپس‌گیری» می‌کند.
کنستانتین با استفاده از همین واژگان «بازپس‌گیری» چندین مکان دیگر با اهمیت مسیحی را در سرزمین مقدس به منظور ساختن کلیساها به دست آورد. منابع مکتوب می‌گویند که کنستانتین دستور سوزاندن بت‌ها، تخریب محراب و برپایی کلیسا را در بلوط و چشمه مقدس در مامره، مکانی که هم یهودیان و هم پیگن‌ها آن را پرستش می‌کردند و در تصرف داشتنند، را صادر کرد. با این حال، باستان‌شناسی محوطه نشان می‌دهد که کلیسای کنستانتین به همراه ساختمان‌های همراه آن، تنها بخش‌های پیرامونی محوطه را اشغال کرده‌اند و بقیه را بدون مانع باقی گذاشته‌است. بیشتر این مکان‌ها توسط زیارتگاه‌های پیگن‌ها از نظر مسیحیان «آلوده» شده بودند و قبل از استفاده نیاز به «تقدس زدایی» داشتند. (عمل «پاکسازی» یک مکان مقدس از تأثیرات معنوی قبلی آن تنها به مسیحیان محدود نمی‌شد) به گفته بیلیس، نوشته‌های تاریخی پرودنتیوس نشان می‌دهد که تقدس‌زدایی از یک معبد صرفاً نیاز به برداشتن مجسمه و محراب فرقه دارد. با این حال، این امر اغلب به حذف یا حتی تخریب مجسمه‌ها و نمادهای دیگر، ایستاسنگی‌های نذری و سایر تصاویر و تزئینات داخلی گسترش می‌یافت. چنین اشیایی برای همیشه از بین نمی‌رفتند، برخی از آنها با کندن صلیب‌ها بر روی آن‌ها و شاید مراسمی بر روی آنها «تقدس زدایی» یا «پاک‌سازی» می‌شدند. برخی از آنها به سادگی جابه‌جا شده و به عنوان آثار هنری به نمایش درآمدند. به عنوان مثال، افریز (قاب‌بند یا نوار مزین یا سادهٔ افقی بلند که برای آراستن پیرامون فوقانی دیوارهای درونی یا بیرونی بنا به کار می‌رود) پارتنون پس از تبدیل معبد به یک مکان مسیحی، اگرچه به شکل اصلاح شده، حفظ شد. کنستانتین و جانشینان او ثروت، صلح و فرصتی برای ایجاد موقعیت محلی قوی برای کلیساها به ارمغان آوردند. مسیحیت قبلاً خود را قادر به توزیع پول در حمایت از اهداف مذهبی خود نشان داده بود. کنستانتین با پیروی از سنت رومی وقف، اهدا کنندهٔه بیش از حد سخاوتمند شد. پس از سال ۳۲۰، کنستانتین خود از کلیسای مسیحی حمایت کرد، کلیساهایی ساخت و کلیسا را با زمین و سایر ثروت‌ها وقف کرد. او کلیسای سن پیترو را در روم و بازیلیکای سنت جان لاتران را در لاتران تأسیس کرد. او در انطاکیه یک هشت ضلعی بزرگ گنبدی طلایی و کلیسای مقبره مقدس را در اورشلیم ساخت. ساخت «کلیسای مقبره مقدس» و کلیساهای دیگری که کنستانتین پس از سفر مادرش سنت هلنا به فلسطین (۳۲۶–۳۲۸ پس از میلاد) در فلسطین ساخت، تنها آغاز کار بود. در پایان دوره بیزانس (۲۳۵/۳۲۵–۶۱۴ پس از میلاد)، مارک آ. مایرز می‌نویسد که تقریباً ۴۰۰ کلیسا به همراه بیش از صد کنیسه جدید در فلسطین و اردن ساخته شده بود.
در زمان کنستانتین، بیشتر معابد برای مراسم رسمی پیگنیسم و برای فعالیت‌های اجتماعی قابل قبول‌تر «آزادی» و ارائه بخور دادن بازماندند. محدودیت‌های کلیسا در مخالفت با غارت معابد پیگن‌ها توسط مسیحیان حتی در زمانی که مسیحیان توسط آنان مورد آزار و اذیت قرار می‌گرفتند، وجود داشت. علیرغم بحث اوزبیوس، سهم اصلی کنستانتین در نابودی معابد عمدتاً در غفلت او از آنها بود.