stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
کاردانی
ایران > کاردانی پیوسته

فارغ التحصیلان هنرستان‌های «فنی و حرفه‌ای» یا «کار و دانش» برای شروع به تحصیل در دوره کاردانی، ملزم به ارائه مدرک دیپلم و شرکت در آزمون کاردانی پیوسته در رشته تحصیلی مربوط به دیپلم هستند و فقط می‌توانند در رشته تحصیلی که دیپلم گرفتند در رشته کاردانی ادامه تحصیل دهند. دانشکده‌های فنی و حرفه‌ای، دانشگاه فنی و حرفه‌ای و همچنین سازمان سما (دانشگاه آزاد اسلامی) که بدون کنکور سراسری دانشجو می‌پذیرد یکی از برگزارکنندگان اصلی این دوره‌ها می‌باشند.
ایران > کاردانی ناپیوسته

فارغ‌التحصیلان پیش‌دانشگاهی برای شروع به تحصیل در دوره کاردانی ملزم به شرکت در آزمون سراسری، و کسب مدرک پیش دانشگاهی هستند، تعداد واحدهای درسی دوره کاردانی ناپیوسته به‌طور متوسط ۸۲ تا ۹۵ واحد درسی می‌باشد. طول دوره کاردانی ناپیوسته دو و نیم الی سه سال می‌باشد و در مقایسه با کاردانی پیوسته، یک یا دو ترم تحصیلی بیشتر دارد.
سید محسن حکیم

| سید محسن حکیم | سید محسن حکیم |
| --- | --- |
عنوان(ها): حکیم آیت‌الله العظمی
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
زاده: سیّد محمدمحسن طباطبایی حکیم ۱ شوال ۱۳۰۶ ۱۰ خرداد ۱۲۶۸ نجف، عراق
درگذشته: ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ ۱۲ خرداد ۱۳۴۹ (۸۴ سال) نجف، عراق
دین: اسلام (شیعه)
فرزندان: ۱۵ (ازجمله سید محمدباقر و سید عبدالعزیز)
مذهب: اثنی‌عشری
آثار معروف: «مستمسک العروةالوثقی»
سیّد محمدمحسن طباطبایی حکیم (۱ شوال ۱۳۰۶ هـ.ق – ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ هـ.ق) فقیه، اصولی، مرجع تقلید شیعه امامیه و مدیر حوزه علمیه نجف بود. وی پس از درگذشت حسین بروجردی در سال ۱۳۴۰ مرجعیت شیعه را به بیش از ۹ سال بر عهده داشت. یکی از شاگردان او آیت الله محمدرضا کمیلی موحد است که در قم درس خارج تدریس می کند
نسب

از سادات طباطبایی است که نَسَبِ ایشان به ابراهیم طباطبا پسر اسماعیل دیباج  پسر ابراهیم غمر  پسر حسن مثنی  پسر حسن مجتبی می‌رسد.
خانواده

سید محسن حکیم فرزند سید مهدی حکیم مرجع تقلید شیعیان بنت جُبَیْل لبنان بود. خانواده حکیم پس از درگذشت او مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق را بنیان نهادند. محمدباقر حکیم و عبدالعزیز حکیم (فرزندان محسن حکیم) رؤسای سابق و عمار حکیم (فرزند عبدالعزیز حکیم) رئیس کنونی مجلس اعلا هستند.
مرجعیت

پس از درگذشت میرزا محمدحسین نائینی (۱۳۱۵ ش)، برخی مقلدان او به سید محسن حکیم رجوع کردند و پس از درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی (۱۳۲۵ش)، مرجعیت او تثبیت شد. سید محسن حکیم پس از درگذشت سید حسین طباطبایی بروجردی در سال ۱۳۴۰ش، در جایگاه مؤثرترین مرجع شیعه قرار گرفت.
پس از کودتای عبدالکریم قاسم در عراق و به قدرت رسیدن او در سال ۱۹۵۸م و ترویج افکار کمونیستی، حکیم با صدور فتوای معروف خود با عنوان «الشیوعیهٔ کفر و الحاد» (مرام اشتراکی یا کمونیسم، کفر و الحاد است) به مبارزه با کمونیست‌های عراق پرداخت.
به دنبال واقعه مدرسه فیضیه در نوروز ۱۳۴۲، سید محسن حکیم خطاب به مراجع و علمای شاخص مقیم ایران تلگرافی ارسال کرده و آنان را دعوت به مهاجرت به عتبات کرد:
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. حوادث مولمه پی در پی و فجایع محزنه به ساحت علمای اعلام و روحانیت قم قلوب مؤمنین را جریحه‌دار و موجب تأثر شدید اینجانب گردیده‌است. وسیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون. امید است حضرات علما دسته‌جمعی مهاجرت به عتبات عالیات بنمایند تا بتوانم رای خود را دربارهٔ دولت صادر نمایم.
با این حال علمای قم در پاسخ به این پیشنهاد، مهاجرت را به صلاح ندانستند و حضور در ایران را ضروری قلمداد کردند.
نامبرده علاقه زیادی به ساختن و تأسیس مدارس، کتابخانه‌ها، مساجد و سایر بناهای علمی و دینی داشت. کتابخانه معروف او به نام «مکتبة الإمام الحکیم» در نجف، یکی از مجهزترین و مدرنترین کتابخانه‌های اسلامی است و بیش از یکصد شعبه در سراسر عراق دارد. به فرمان او مدارس و مساجد متعددی در نجف، بغداد، بصره و سایر نقاط عراق و کشورهای دیگر اسلامی ساخته شده‌است.
درگذشت

سید محسن حکیم در ۲۷ ربیع‌الاول ۱۳۹۰ در ۸۴ سالگی درگذشت. تشییع جنازه او که در آن صدها هزار نفر شرکت داشتند به تظاهرات وسیعی بر ضد رژیم بعثی عراق تبدیل شد. نماز میت را فرزند بزرگ او، سید یوسف حکیم برگزار نمود و نامبرده را در نجف اشرف در جنب کتابخانه خود دفن کردند. وی کتابخانه‌ای در جنب مسجد هندی در ابتدای خیابان شارع الرسول در نجف تأسیس کرده‌است و مزار او نیز در همان مکان می‌باشد.
تألیفات

از تألیفات وی، حواشی بر کتاب عروةالوثقی تألیف محمدکاظم یزدی است و همچنین کتاب مستمسک العروةالوثقی در دوازده مجلد، از آثار اوست که به همت سید مرتضی خلخالی تصحیح و ترتیب یافت.
سه‌گانه مقدس پارانا

| میراث جهانی یونسکو | میراث جهانی یونسکو |
| --- | --- |
مکان: استان ایتاپوا، پاراگوئه
بخشی از: Jesuit Missions of La Santísima Trinidad de Paraná and Jesús de Tavarangue
معیار ثبت: فرهنگی: (iv)
شمارهٔ ثبت: ۶۴۸–۰۰۱
تاریخ ثبت: ۱۹۹۳
مساحت: ۱۲ هکتار (۳۰ جریب فرنگی)
منطقه حائل: ۱۷٫۳ هکتار (۴۳ جریب فرنگی)
مختصات: ۲۷°۰۷′۵۹″جنوبی ۵۵°۴۲′۰۰″غربی﻿ / ﻿۲۷٫۱۳۳°جنوبی ۵۵٫۷۰۰°غربی﻿ / -27.133; -55.700
موقعیت سه‌گانه مقدس پارانا در پاراگوئه: موقعیت سه‌گانه مقدس پارانا در پاراگوئه
سه‌گانه مقدس پارانا، مکان‌های مقدس مسیحیان انجمن عیسی است که توسط مبلغان در مکانهای مختلف آمریکای جنوبی، مانند برزیل، آرژانتین و پاراگوئه در طول قرن ۱۷ و ۱۸ ایجاد شده‌است. این مکان‌ها برای جوامع خودمختار جامعه مسیحی خارج از اسپانیا ساخته شد.
سه‌گانه مقدس پارانا که اغلب مردم محلی از آن به سادگی «ویرانه‌های ترینیداد» یاد می‌کردند در منطقه رودخانه پارانا پاراگوئه و شمال آرژانتین ساخته شده‌است. همچنین این مکان در دسترس‌ترین و پر بازدیدترین اماکن تاریخی امروز است. ترینیداد در نزدیکی شهر مدرن انکارانسیون واقع شده و در سال ۱۷۰۶ ساخته شد.
کلیساهای چوبی جنوب لهستان کوچک

| میراث جهانی یونسکو | میراث جهانی یونسکو |
| --- | --- |
Old church in Sękowa: Old church in Sękowa
مکان: استان لهستان کوچک، لهستان
دربرگیرنده:  Church of the Archangel Michael, Binarowa  Church of All Saints, Blizne  Church of the Archangel Michael, Dębno  Church of the Assumption of the Blessed Virgin Mary and the Archangel Michael, Haczów  Church of St Leonard, Lipnica Murowana  Church of St Philip and St James the Apostles, Sękowa 
معیار ثبت: فرهنگی: (iii), (iv)
شمارهٔ ثبت: ۱۰۵۳rev
تاریخ ثبت: ۲۰۰۳
مساحت: ۸٫۲۶ هکتار (۲۰٫۴ جریب فرنگی)
منطقه حائل: ۲۴۲ هکتار (۶۰۰ جریب فرنگی)
مختصات: ۴۹°۴۵′ شمالی ۲۱°۱۴′ شرقی﻿ / ﻿۴۹٫۷۵۰°شمالی ۲۱٫۲۳۳°شرقی﻿ / 49.750; 21.233
123456 مکان کلیساهای چوبی فهرست‌شده توسط یونسکو: 123456 مکان کلیساهای چوبی فهرست‌شده توسط یونسکو
کلیساهای چوبی جنوب لهستان کوچک (لهستانی: drewniane kościoły południowej Małopolski) یکی از میراث جهانی یونسکو است که در شهرهای بینارووا، بلیزن، دنبنو، هاچیف، لیپینسا مورووانا و سکوآ در استان لهستان کوچک واقع شده‌اند.
شیوه معماری کلیسای چوبی در منطقه در قرون وسطی، اواخر سده ۱۶ میلادی به شیوه معماری گوتیک شکل گرفت. ساخت‌های جلوتر دارای تاثیرات روکوکو و باروک هستند. شکل این کلیساهای کاتولیک به‌شدت از کاتولیک شرقی و ارتدکس تاثیر پذیرفته‌است.
اقیانوس‌نگاری فیزیکی

ژرفاسنجی اقیانوس‌های جهان
اقیانوس‌نگاری فیزیکی  یا اقیانوس‌شناسی فیزیکی (انگلیسی: Physical oceanography) مطالعه وضعیت فیزیکی اقیانوس‌ها و فرایندهای فیزیکی در آن‌ها به‌ویژه حرکات آب و ویژگی‌های فیزیکی آب‌های اقیانوسی است.
اقیانوس‌نگاری فیزیکی یکی از چندین زیرشاخه اقیانوس‌نگاری است. برخی دیگر از زیرشاخه‌های اقیانوس‌نگاری عبارتند از: زیست‌شناسی دریایی، اقیانوس‌نگاری شیمیایی و اقیانوس‌نگاری زمین‌شناسی.
محیط فیزیکی

متیو فونتین موری اقیانوس‌شناس پیشرو در سال ۱۸۵۵ چنین گفت: «سرمایه سیاره ما دو اقیانوس است، یکی از آن‌ها مرئی و دیگری نامرئی. یکی زیر پاهای ما و دیگری بر فراز سر ما. یکی از آن‌ها سیاره ما را کاملاً در بر گرفته و دیگری حدود دو سوم سطح آن را پوشانیده است.»
نقش اساسی اقیانوس‌ها در شکل‌گیری زمین توسط بوم‌شناسان، زمین‌شناسان، هواشناسان، اقلیم‌شناسان، جغرافی‌دانان و سایر دانشمندان علاقه‌مند به دنیای طبیعی آشکار شده‌است. مطمئناً سیاره زمین بدون اقیانوس‌ها قابل تشخیص نخواهد بود.
حدود ۹۷٪ از آب‌های سطحی زمین در اقیانوس‌هاست که منبع بخش عمده بخار آب هستند که در اتمسفر فشرده شده و به صورت باران یا برف بر سطح قاره‌ها فرو می‌ریزد. ظرفیت گرمایی شگرف اقیانوس‌ها باعث تعدیل آب و هوای زمین و جذب انواع گازهای مؤثر در ترکیب جو می‌شود. تأثیر اقیانوس‌ها در ترکیب با پدیده‌هایی مانند سنگ‌های آتشفشانی موجود در سنگ‌های دگرگونی بستر دریا به علت بروز پدیده فرورانش توسط ماگما و گازهای آتشفشانی بیشتر می‌شود.
ژرفای اقیانوس‌ها بسیار بیشتر از ارتفاع قاره‌هاست. اندازه‌گیری ارتفاع از سطح دریا در سطح زمین نشان می‌دهد که میانگین ارتفاع خشکی‌های زمین فقط ۸۴۰ متر است، در حالی که میانگین ژرفای اقیانوس‌ها به ۳۸۰۰ متر می‌رسد.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| اقیانوس | مساحت (میلیون km²) | حجم (میلیون km³) | میانگین ژرفا (متر) | بیشینه ژرفا (متر) |
| اقیانوس آرام | ۱۶۵٫۲ | ۷۰۷٫۶ | ۴۲۸۲ | ۱۱۰۳۳- |
| اقیانوس اطلس | ۸۲٫۴ | ۳۲۳٫۶ | ۳۹۲۶ | ۸۶۰۵- |
| اقیانوس هند | ۷۳٫۴ | ۲۹۱٫۰ | ۳۹۶۳ | ۸۰۴۷- |
| اقیانوس منجمد جنوبی | ۲۰٫۳ |  |  | ۷۲۳۵- |
| اقیانوس منجمد شمالی | ۱۴٫۱ |  | ۱۰۳۸ |  |
| دریای کارائیب | ۲٫۸ |  |  | ۷۶۸۶- |
دما، شوری و چگالی

به دلیل این که حجم عمده اقیانوس‌ها شامل آب‌های عمیق است، میانگین دمای آب پایین است. دمای حدود ۷۵٪ حجم آب‌های اقیانوسی بین ۰ تا ۵ درجه سانتی‌گراد است. میزان شوری همین درصد از حجم اقیانوس‌ها بین ۳٫۴ تا ۳٫۵٪ است. با این وجود تفاوت‌های بسیاری در میزان دما و شوری آب وجود دارد، به‌طوری‌که دمای آب‌های سطحی ممکن است از زیر نقطه انجماد در نزدیکی قطب‌ها تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد در دریاهای مناطق حاره متفاوت باشد. میزان شوری آب نیز ممکن است در مناطق مختلف از ۱٫۰ تا ۴ .۱ درصد تغییر نماید.
دمای اقیانوس‌ها به میزان زیادی وابسته به عرض جغرافیایی است.
گردش آب‌های اقیانوسی

مقالهٔ اصلی: جریان اقیانوسی
انرژی مورد نیاز برای گردش اقیانوسی و نیز گردش اتمسفری از تابش خورشید و نیروی گرانش ماه و خورشید فراهم می‌شود. میزان جذب سطحی نور خورشید با تغییر عرض جغرافیایی بسیار متغیر بوده و در نواحی استوایی بیشتر از مناطق قطبی است.
نمای پرسپکتیو از بستر اقیانوس اطلس و دریای کارائیب. درازگودال پورتوریکو با رنگ بنفش در مرکز تصویر نمایان است.
چگالی سطح اقیانوس‌های جهان
بانوی ما از لیویش

| بانوی ما از لیویش | بانوی ما از لیویش |
| --- | --- |
Богородица Љевишка (صربی)Bogorodica Ljeviška  (صربی)Kisha e Shën Premtës  (آلبانیایی): Богородица Љевишка (صربی)Bogorodica Ljeviška  (صربی)Kisha e Shën Premtës  (آلبانیایی)
نمای کلی از کلیسا، ۱۹۸۰: نمای کلی از کلیسا، ۱۹۸۰
خطای لوآ در پودمان:Mapframe در خط 385: attempt to perform arithmetic on local 'lat_d' (a nil value).: خطای لوآ در پودمان:Mapframe در خط 385: attempt to perform arithmetic on local 'lat_d' (a nil value).
موقعیت: پریزرن، کوزوو
مذهب: ارتدکس صربی
تاریخچه: تاریخچه
تأسیس: ۱۳۰۶–۱۳۰۷
موسس: استفان میلوتین
اهدا: به خواب رفتن مریم مقدس
 :  
معماری: معماری
وضعیت: کلیسا
وضعیت کاربردی: نیمه-فعال
معماری مذهبی: صربی-بیزانسی
 :  
موقعیت جغرافیایی: موقعیت جغرافیایی
اسقف‌نشین: اسقف‌نشینی راشکا و پریزرن
 :  
بانوی ما از لیویش (صربی: Богородица Љевишка; آلبانیایی: Kisha e Shën Premtës) یک کلیسای ارتدکس صربی مربوط به سدهٔ چهاردهم میلادی واقع‌شده در پریزرن در جنوب کوزوو است. از سال ۲۰۰۶، این کلیسا بخشی از یک میراث جهانی یونسکو به نام «بناهای قرون وسطایی در کوزوو» است.
در ابتدای سدهٔ چهاردهم میلادی، این کلیسا به جای یک کلیسای بیزانسی هنگام فرمانروایی استفان میلوتین، پادشاه صربستان ساخته شد. پس از اینکه امپراتوری عثمانی این منطقه را ضمیمهٔ خاک خود کرد، یک مناره ساخته شد و کلیسا به یک مسجد تبدیل شد. در سال ۱۹۱۲، زمانی که ارتش صربستان کوزوو را ضمیمه کرد، وضعیت کلیسا احیا شد. پس از جنگ جهانی دوم، تحت فرمانروایی جمهوری سوسیالیستی یوگسلاوی، این کلیسا احیای گسترده دید و به یک موزه تبدیل شد. این کلیسا در طول ناآرامی ۲۰۰۴ در کوزوو بسیار آسیب دید و از آن زمان تاکنون چندین مرحله مرمت را پشت سر گذاشته‌است.
قوم ماد

مادها یا مردم ماد گروهی از مردمان ایرانی باستان بودند که حدود سه-چهار سده پس از شروع زوال شهرهای عصر برنز در فلات ایران، به تدریج وارد این سرزمین شدند. این‌ها بخشی از مردمانی بود که در مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران، شرکت داشتند. مادها به همراه پارس‌ها، پارت‌ها، سکاها و…، در روزگار خود به آریایی مشهور بودند و یکی از قبایل آنان، آری زانتو نام داشت؛ نامی که به معنای «دودمان آریاییان» است.
منبع شناسی

مقالهٔ اصلی: منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
کتیبه های آشوری و بابلی اطلاعاتی به ما درباره مادها می دهد، ولی منبع اصلی ما درباره مادها، گزارش مورخین یونانی به ویژه هرودوت است.
اتحادیه قبایل ماد

مقالهٔ اصلی: اتحادیه قبایل ماد
مطابق منابع کهن آشوری و یونانی و ایرانی در مجموع معلوم می‌گردد که شش طایفهٔ تشکیل‌دهندهٔ اتحاد مادها عبارت بودند از بوسیان، استروکاتیان، بودیان آریزانتیان و مغ‌ها و سرانجام پارتاکانیان. به گزارش هرودوت (کتاب اول بند ۹۶) مادها پانصد سال (۱۲۷۴ ق. م تا ۷۵۴ ق. م) تابع آشوریان بودند. برس مورخ کلدانی به این عقیده بود که مادی‌ها ۲۵۰۰ سال ق. م بابل را تسخیر کردند و ۲۲۴ سال بر بابل حکومت کردند ولی محققان تصور می‌کنند که مردمی از فلات ایران مانند کاسی‌ها بابل را گرفته‌اند و به مناسبت اینکه از طرف غربی فلات ایران به بابل رفته بودند برس این مردم را مادی دانسته‌است.
آنچه از متون آشوری برمی‌آید، آن است که مادها از سدهٔ نهم تا هفتم پیش از میلاد نتوانسته بودند چنان پیشرفتی بیابند که سبب هم‌گرایی و اتحاد و سازمان‌یافتگی قبایل و طوایف پراکندهٔ ماد بر محور یک رهبر و فرمان‌روای برتر و واحد که بتوان وی را پادشاه کل سرزمین‌های مادنشین نامید شده‌باشند. پادشاهان آشور در ضمن لشکرکشی‌های پرشمار خود به قلمرو سکونت مادها، همواره با شمار فراوانی از «شاهان محلی» روبه‌رو بوده‌اند و نه یک پادشاه واحد حاکم بر کل سرزمین‌های مادنشین. بعدها، در سده‌های نهم و هشتم پیش از میلاد، قدرت مادها تا حدی زیادی افزایش یافت و نقش آن‌ها برجسته شد و سرانجام در سدهٔ هفتم پیش از میلاد، سرتاسر غرب ایران و برخی از مناطق نزدیک آن به مادها تعلق یافت؛ بنابراین، مرزهای ماد در طول چند صد سال، به‌تدریج و رفته‌رفته تغییر کرد؛ با این حال، گسترهٔ جغرافیایی دقیق ماد ناشناخته باقی مانده‌است.
به مادها در سال‌نامه‌های آشوری نو از سال ۸۳۶ پیش از میلاد به بعد تا اواخر سوگند فئودالی اسارحدون (۶۷۲ پ. م) اشاره شده‌است، آن‌ها توسط شاهک‌نشین‌های کوچک اداره می‌شدند: پادشاهی مرکزی تأسیس نشده‌بود و اساس چیزهایی که بعداً به دیاکو، قاضی افسانه‌ای نسبت داده شد، هنوز وجود نداشت.
ریشه قومی

هرودوت مادها را آریایی می‌نامد و می‌گوید در قدیم مادها را آریایی می‌نامیدند. هرودوت در دفتر هفتم بند شصت و دو می‌نویسد:
مادها در ارتش مانند پارسیان مجهز بودند. فرمانده آنها تیگران هخامنشی بود. اینها در زمان قدیم توسط همه مردان آریایی نامیده می‌شدند، اما زمانی که زن کولخیس ماد از آتن در میان آریایی‌ها آمد، نام خود را مانند پارسیان تغییر دادند. این روایت خود مادها از خودشان است. کیسی‌ها در ارتش مانند پارسی‌ها مجهز بودند، اما عمامه بر سر داشتند و کلاه نداشتند. فرمانده آنها آنافس پسر اوتانس بود. هیرکانی‌ها مانند پارس‌ها مسلح بودند. رهبر آنها مگاپانوس بود. که بعداً فرماندار بابل شد.
استرابون اقوام کادوسی، آماردی، تپوری و کرتی را به عنوان اقوام کوهستان نشین ماد یاد می‌کند. استرابون می‌نویسد:
تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوهنشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگراست، حاصلخیز است.
استرابون اعتقاد دارد نواحی تپور و ری و دروازه کاسپین بخشی از سرزمین ماد بود که اشکانیان بر آن سلطه یافتند و می‌نویسد:
مناطقی از کشور پارت، قومس (Comisene) و خوار (Chorene) است و می‌توان گفت کل منطقه‌ای است که تا دروازه کاسپین (Caspian Gates) و ری (Rhagae) و تپوری (Tapyri) گسترش می‌یابد، که قبلاً متعلق به ماد بود.
احمد کسروی در کتاب کاروند از قول استرابون می‌نویسد:
استرابون مورخ یونانی در کتاب جغرافیای خود که دو هزار سال پیش نوشته‌است، اقوام کوه نشین سرزمین ماد را بدینسان نام می‌برد: کرتیان، آماردان، تپوران(طبریان)، کادوسیان.
جغرافیا

مقالهٔ اصلی: سرزمین ماد
در پایان هزارهٔ دوم پیش از میلاد، قبیله‌های مادی، استقرار در قلمروی غرب ایران که بعدها ماد نامیده شد را آغاز کردند؛ جایی که در آن زمان نشیمن‌گاه شاهک‌نشین‌های فراوان و گروه‌های قومی و زبانی گوناگونی مانند گوتی‌ها، لولوبی‌ها، کاسی‌ها و هوری‌ها بود. بعدها، در سده‌های نهم و هشتم پیش از میلاد، قدرت مادها تا حدی زیادی افزایش یافت و نقش آن‌ها برجسته شد و سرانجام در سدهٔ هفتم پیش از میلاد، سرتاسر غرب ایران و برخی از مناطق نزدیک آن به مادها تعلق یافت؛ بنابراین، مرزهای ماد در طول چند صد سال، به‌تدریج و رفته‌رفته تغییر کرد؛ با این حال، گسترهٔ جغرافیایی دقیق ماد برای ما ناشناخته باقی مانده‌است.
در دورهٔ نخستین، مرزهای غربی شاهک‌نشین‌های ماد که از یکدیگر مستقل بودند، از مرزهای غربی دشت همدان فراتر نمی‌رفتند. اطلاعات ما دربارهٔ حدود شمالی و شرقی ماد بسیار اندک است. با این حال، سرزمین اصلی ماد، آن‌گونه که آشوری‌ها از اواخر سدهٔ نهم پیش از میلاد تا آغاز سدهٔ هفتم پیش از میلاد آن را می‌شناختند، از سوی شمال به گیزیل بوندا محدود می‌شد که گیزیل بوندا در کوه‌های قافلان‌کوه در شمال دشت همدان قرار داشت؛ از سوی غرب و شمال غرب نیز محدودهٔ آن از دشت همدان فراتر نمی‌رفت و به کوه‌های زاگرس محدود می‌شد، به جز در جنوب غربی که مادها تا دره‌های زاگرس را در اختیار داشتند که این مرز در دامنهٔ کوه‌های گرین واقع شده بود و ماد را از الیپی، پادشاهی‌ای در نواحی پیشه‌کوه به سمت جنوب کرمانشاه، جدا می‌کرد. از سوی جنوب نیز مرز ماد به منطقهٔ ایلامی سیماشکی محدود می‌شد که امروزه با درهٔ خرم‌آباد تطبیق داده می‌شود.
به نظر می‌رسد که قلمروی ماد از سوی شرق و جنوب شرقی به دشت کویر و سرزمین پَتوشَرا (Patušarra) محدود بود؛ سرزمین پتوشرا چنان‌که توسط شاهان آشوری توصیف شده‌است، در حاشیهٔ کویر نمک (احتمالاً دشت کویر) واقع شده بود. رشته کوه نزدیک پتوشرا را آشوریان «بیکنی» می‌نامیدند و از آن با عنوان «رشته کوه لاجورد» یاد می‌کردند. پژوهشگران معمولاً آن را با کوه دماوند که در شمال شرق تهران قرار دارد، برابر می‌دانند. پتوشرا ظاهراً همان منطقه‌ای‌ست که در فارسی میانه به‌صورت پَدشخوار ذکر شده‌است، جایی که در سده‌های میانی استخراج لاجورد از آن گواهی شده‌است. لاجورد که به عنوان خراج به آشوریان پرداخت می‌شد، «به واسطهٔ تجارت با مادی‌های مناطق شرقی به دست می‌آمد.» پتوشرا و کوه بیکنی، احتمالاً دوردست‌ترین قلمرو حکومت مادها بود که آشوری‌ها در طول بزرگ‌ترین توسعهٔ خویش در نیمهٔ دوم سدهٔ هشتم پیش از میلاد و دههٔ نخست سدهٔ هفتم پیش از میلاد، به آن نفوذ کرده بودند. با این حال، لوییس لوین استدلال می‌کند که کوه بیکنی به احتمال زیاد می‌بایست با رشته‌کوه الوند تطبیق داده شود که در غرب همدان قرار دارد؛ این تطبیق توسط استوارت کلیفورد براون و تعدادی دیگر از پژوهشگران مورد قبول واقع شده‌است. اگر تطبیق بیکنی با رشته‌کوه الوند درست باشد، به این معناست که آشوری‌ها هرگز از این کوه‌ها عبور نکردند و همهٔ سرزمین‌های مادی که تسخیر کردند یا برایشان شناخته‌شده بود، در غرب همدان قرار داشت.
پادشاهی ماد

مقالهٔ اصلی: پادشاهی ماد
مادها در سده هفتم پیش از میلاد موفق شدند بتدریج پادشاهی ماد را تشکیل دهند. این پادشاهی حکومتی بود که طی سده‌های میانی هزارهٔ یکم پیش از میلاد، از حدود ۶۷۸ پ.م. تا حدود ۵۴۹ پ.م. بر نواحی غربی و مرکزی فلات ایران حکمرانی می‌کرد. هرچند که دوران پادشاهی شاهان ماد و مدت پادشاهی آن‌ها و نیز ترتیب‌شان مورد مناقشه است، اما به‌گفتهٔ هرودوت، سلسلهٔ مادها شامل چهار شاه بود که به یک خانواده تعلق داشتند و به مدت ۱۵۰ سال فرمانروایی کردند و نام آن‌ها عبارت بود از دیاکو، فرورتیش، هووخشتره و ایشتوویگو. از میان این شاهان، تنها به هووخشتره و ایشتوویگو در متون میخی اشاره شده‌است. با این وجود، پژوهشگران برای یافتن نام دیاکو و پسرش فرورتیش در دیگر منابع مرتبط تلاش کرده‌اند. از این روی، رئیس قبیلهٔ ماننا، دَیائوکو نام داشت که چندین بار در متون آشوری نو (و نیز سال‌نامه‌ها) از دورهٔ سارگون دوم نامش ذکر شده‌است و با دیاکو که هرودوت ذکر کرده‌است، یکی دانسته می‌شود. از او در منابع آشوری به‌عنوان والی ماننا (šaknu) یاد شده‌است که با شاه اورارتو علیه فرمانروای ماننا متحد شده‌بود، اما توسط سارگون اسیر شد و در سال ۷۱۵ پیش از میلاد همراه با خانواده‌اش به سوریه تبعید گردید. او ظاهراً در همان‌جا درگذشت. مادها نقش مهمی در سقوط امپراتوری آشور نو در سال ۶۱۲ پیش از میلاد ایفا کردند. پایان حکومت مادها نیز با وجود افسانه‌هایی که در اطراف کوروش کبیر وجود دارد، همچنان در تاریکی است.
فرهنگ و هنر

پیش از قدرت‌گیری هخامنشیان تحت فرمان کوروش بزرگ، بدیهی است که ماد کانون توسعهٔ مادی و معنوی فرهنگ ایرانی بوده‌باشد. با این حال، تاکنون هیچ بایگانی‌ای از ماد پیدا نشده‌است و نمی‌دانیم که آیا مادها سیستم نوشتاری خاص خود را داشتند یا نه. تاکنون تنها یک کتیبه از دوران پیشاهخامنشی (لوحی برنزی) در قلمرو مادها کشف شده‌است. این لوح، کتیبه‌ای میخی است که احتمالاً در سدهٔ هشتم پیش از میلاد به خط اکدی نوشته شده‌است اما در آن به نام‌های مادی اشاره نشده‌است. کتیبه‌ای میخی بر روی قطعه‌ای نقره‌ای در ماد، در تپه نوشیجان یافت شده‌است اما فقط پایان یک نشانه و آغاز علامت بعدی آن سالم مانده‌است. معلوم نیست که آیا مادها از سیستم نوشتاری اکدی استفاده می‌کردند یا نه. اما برخی از پژوهشگران تمایل دارند فرض کنند که خط میخی موسوم به پارسی باستان، در حقیقت خط میخی مادی بوده‌است که بعدها توسط پارس‌ها مورد استفاده قرار گرفت.
هرودوت توصیفی از کاخ دیاکو در هگمتانه ارائه می‌دهد که بنا به‌گفتهٔ او، این مجتمع پادشاهی توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت بر بلندای تپه‌ای ساخته شده‌بود. کاخ دیاکو و خزانهٔ شاهی در درونی‌ترین دایره قرار داشت. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزئین شده که دو دیوار درونی‌تر به‌ترتیب به رنگ‌های نقره‌ای و طلایی بودند. لازم است ذکر شود که در سدهٔ ششم پیش از میلاد، آن‌گونه که سنگ‌نوشته‌های هخامنشیان بیان می‌کنند، زرگران مادی، دیوارهای کاخ شاهی پایتخت امپراتوری هخامنشیان در شوش را آراسته بودند.
با این حال، هنر مادی موضوعی است که در حد حدس و گمان باقی مانده و حتی برخی از پژوهشگران وجود آن را رد می‌کنند. ظاهراً این وضعیت تا زمانی که کاخ‌های شاهانه در هگمتانه مورد کاوش و مطالعه قرار نگیرند، تغییری نخواهد کرد. اسکار وایت موسکارلا توجه کرده که «هیچ نمونه‌ای از هنر و آثار مکشوفهٔ مادی در کاوش‌های باستان‌شناسی شناخته نشده‌است». با این وجود، دیگر پژوهشگران عقیده دارند محوطه‌هایی مانند تپه نوشیجان و گودین‌تپه که در محدودهٔ تاریخی مادها قرار دارند و از نظر زمانی نیز به سدهٔ هشتم و هفتم پیش از میلاد برمی‌گردند، مادی هستند. انتساب باباجان ۳ به مادها نامشخص است.
اگرچه تپه نوشیجان شهری مرکزی نبود، اما به گفتهٔ دیوید استروناخ، این شهر به پُلی مهم میان زنجیرهٔ شواهد و اسناد در مورد ترکیب و توسعهٔ معماری ماد و همچنین ترکیبی از فرهنگ مادی با فرهنگ دیگر تمدن‌های باستانی شرق تبدیل شد. در معماری تپه نوشیجان و گودین‌تپه می‌توان تأثیر و اقتباس مستقیم، هم در جزئیات و هم در شکل کلی معماری و طراحی بنا را از هنر آشوری و اورارتویی ردیابی کرد. برای نمونه، طرح دژها شبیه به نمونهٔ آشوری هستند و شیوه‌های احداث بنا مانند تونل‌های صخره‌ای، استفاده از پنجره‌های کور و مخازن آب نیز اورارتویی است. پیش از این، وجود تالار ستون‌دار در معماری شمال غرب ایران و اورارتو تأیید شده‌بود اما در تپه نوشیجان و گودین‌تپه، اتاق‌های کوچک‌تر مجاور سالن وجود ندارند.
جامعه و اقتصاد

همچنین ببینید: تاریخ اجتماعی مادها
در حال حاضر، هیچ اطلاعات مستقیمی از نهادهای اجتماعی و سازمان‌های اقتصادی جامعهٔ ماد در دست نداریم. هرودوت اشاره می‌کند که مادها ۶ قبیله بودند که از میان آن‌ها فقط آریزانتیان، به‌معنای «دارای اصل و نسب بیشتر آریایی در مادها» دارای ریشه‌شناسی آشکار ایرانی است، اما در مورد دیگر قبایل تقریباً هیچ اطلاعاتی در دست نداریم. ظاهراً، برخی از عناصر سیستم مدیریتی و اداری مادها که از آشوریان آموخته بودند، تا پس از سقوط آشور نیز در استان‌های مادی ادامه داشت و مادها به تدریج این سیستم اداری را همچون نهادهای سنتی خودشان تصور می‌کردند. یانوش هارماتا کوشید تا منشأ سیستم اداری مادها را ردیابی کند و در این کار، مبنای استدلال‌های خود را عمدتاً بر روی داده‌های زبان‌شناسی قرار داد. وی به این نتیجه رسید که مادها دارای «سازمان اداری بسیار توسعه‌یافته‌ای بودند که پس از آن‌ها نیز این سیستم توسط هخامنشیان مورد استفاده و اقتباس قرار گرفت.» در هر صورت، جایگاه ساتراپ که هخامنشیان از آن استفاده می‌کردند، حتی پیش از ظهور دولت ماد نیز برای تعیین رؤسای مستقل وجود داشته‌است.
آثار ارزشمند باستان‌شناختی به‌دست‌آمده از تپه نوشیجان، گودین‌تپه و دیگر محوطه‌های باستانی و همچنین سنگ‌نگاره‌های آشوری، نشان می‌دهند که در نیمهٔ نخست هزارهٔ یکم پیش از میلاد، سکونت‌گاه‌های شهری در مناطق مختلفی از ماد وجود داشته‌اند که مراکز تولید صنایع دستی و اقتصاد دامداری و کشاورزی اندکی را تشکیل می‌دادند. با قضاوت بر اساس منابع آشوری، شغل اول و اصلی مردم مناطق ماد، پرورش اسب و تولید صنایع دستی بود. آشوریان از مناطق مادی، اسب، گاو، گوسفند، شتر باختری، سنگ لاجورد، برنز، طلا، نقره و دیگر فلزات و همچنین پارچه‌های پشمی و کتانی را به عنوان باج و خراج دریافت می‌کردند.