زبان آذری
منابع برای بررسی آثار زبان آذری > گویش‌های امروزی یا آذری

علیرغم زوال مداوم آن در طول قرن‌ها، آذری از بین نرفته است و فرزندان آن به عنوان گویش‌های مدرن، که عمدتاً تاتی نامیده می‌شوند، یافت می‌شوند که طیف وسیعی از ویژگی‌های آوایی و دستوری را به اشتراک می‌گذارند. از شمال به جنوب، اینها عبارتند از:
گویش کلاسور و خینارود، دو روستای بخش حسن‌آباد اهر؛
گویش کرینگان، روستایی در دیزمار شرقی در بخش وزرقان شهرستان اهر؛
گویش گلین‌قایا، روستایی در منطقه روستایی هرزند در بخش زنوز، شهرستان مرند؛
گویش‌های خلخالی که در روستاهای اصلی بخش شهرود (یعنی اسکتان، اسبو، درو، کولور، شال، دیز، کرین، لرد، کهل، طهارم، گلوزان، گیلاوان و گندم‌آباد)، در کرناق، در بخش خورش رستم، و در کجل در بخش کاغذکنان خلخال صحبت می‌شوند؛
گویش‌های تاتی طاروم بالا (عمدتاً در روستاهای نوکیان، سیاورود، کلاسر، هزاررود، جم‌آباد، باکلور، چارزا و جیش‌آباد)؛
گویش‌های تاتی رامند و زهرا، جنوب غربی و جنوب قزوین (یعنی گویش‌های تاکستان، چال، اسفرورین، خیارج، خوزنین، دانسفان، ابراهیم‌آباد و سگزآباد) که نزدیک به تاتی خلخال و طاروم هستند؛
گویش‌های طالش، از الله‌بخش محله و شاندرمین در مرز گیلان در جنوب تا طالش شوروی در شمال، از جمله گویش عنبران در بخش نمین اردبیل؛ همگی با گویش‌های تاتی شهرود مرتبط هستند. این فهرست لزوماً روستاهای آذری‌زبان آذربایجان را شامل نمی‌شود، و ممکن است روستاهایی وجود داشته باشد که نویسنده قادر به بازدید از آنها نبوده است، و در آنجا هنوز تاتی فهمیده می‌شود.
به همین گروه از گویش‌ها به معنای وسیع کلمه موارد زیر تعلق دارند:
گویش ماسوله در بخش فومنات گیلان؛
زبانی که در رودبار گیلان (رحمت‌آباد، رستم‌آباد و غیره)، در رودبار الموت (دکین، موشین، گرمارود و بلوکان) و در الموت (معلم کلایه، استلبر، گازرخان؛ آوانک و غیره) صحبت می‌شود؛
گویش خویین و سفیدکمر در ایجرود زنجان و چند روستا در کوهپایه قزوین (زرجرد، نوده، اسبمرد، حصار و غیره)؛
گویش وفْس، بین همدان و اراک. همچنین تعدادی گویش مرزی وجود دارد، مانند گویش روستاهای طالقان بین قزوین و کرج، و گویش‌های آمورا و آشتیان، که همگی تحت تأثیر شدید فارسی قرار گرفته‌اند و قرابت نزدیکی با این گروه دارند. در واقع، خط مرزی بین این گویش‌ها و هم‌خانواده‌های شمالی‌تر آنها را نمی‌توان به طور مشخص ترسیم کرد. با این حال، کردی که در مهاباد در جنوب غربی آذربایجان صحبت می‌شود و در چندین منطقه دیگر در این منطقه پراکنده است، که برخی آن را از نوادگان مادی می‌دانند، به این گروه تعلق ندارد و تفاوت‌های آشکاری با آن نشان می‌دهد.
این واقعیت که این گویش‌ها نسبتاً فراوان هستند و در مناطق مجاور در یک قلمرو وسیع صحبت می‌شوند، بومی بودن آن‌ها را در این مناطق تأیید می‌کند و قویاً با این احتمال که آن‌ها از مناطق دیگر به آذربایجان و مناطق مرزی آن گسترش یافته‌اند، مخالفت می‌کند. ویژگی‌های زبانی مشترک، آن‌ها را در یک گروه کاملاً مشخص از ایرانی شمال غربی، با قرابت‌هایی با گویش‌های مرکزی، که در جنوب و جنوب شرقی منطقه زبانی آذری صحبت می‌شوند، قرار می‌دهد. آذری و زبانی که در منابع اسلامی قرون وسطی پهلوی نامیده می‌شود، در واقع به شاخه‌های شمالی و جنوبی زبانی اشاره دارند که در قلمرو ماد باستان صحبت می‌شد، که به طور کلی با ادامه مدرن آن‌ها، یعنی گویش‌های تاتی یا آذری در مرکز و غرب ایران (به جز کردی و لری) مطابقت دارد. با قیاس با فارسی نو، می‌توان آن‌ها را مادی نو نامید.
این‌که فقط ردپای اندکی از زبانی که در مناطق مرکزی آذربایجان صحبت می‌شد، باقی مانده است، کاملاً طبیعی است، زیرا زبانی که تحت فشار زبان‌های دیگر قرار می‌گیرد، سریع‌تر در مرکز تا در حاشیه ناپدید می‌شود. این واقعیت که درحالی‌که بقایای اندکی از آذری از شمال، مرکز، شرق و جنوب آذربایجان وجود دارد، بخش غربی استان هیچ ماده قابل مقایسه‌ای ارائه نمی‌دهد، بدون شک به‌دلیل تسلط در این مناطق، قبل از گسترش ترکی، از زبان‌های دیگر، مانند آرامی نو و کردی است.