خویدک
تاریخ و آثار باستانی

خویدک دارای آثار باستانی با ارزشی از جمله قلعه خویدک، مسجد جامع قدیم (احتمال می‌رود از اولین مساجد ایران باشد)، مسجد پنجه علی یا چهار میل (قدمگاه)، مسجد حاجی شمس، آسیاب آبی، قنات ۳۰۰۰ ساله، رخت شور خانه، تپه‌های شنی (تل ریگ) ،آب‌انبار حاج سید حسین و نخل ۲۰۰ ساله (که امروزه در مراسم عزاداری امام حسین با این نخل مراسم نخل برداری صورت می‌گیرد) می‌باشد.
قدمگاه مسجد «چهار میل» یکی دیگر از آثار باستانی روستا به‌شمار می‌رود که به شکل یک اتاق منفرد در کنار روستا قرار گرفته و یک سنگ که نشانهٔ پایی بر آن دیده می‌شود در گوشه ای از این مسجد نصب شده است. بر دیوار بنای این مسجد قطعه سنگ مرمرین مربوط به مقبرهٔ «محمد طالب بن حاجی الحرمین شاه حسین» متوفی در ۱۰۴۴ قابل مشاهده است.
قبرستانی بین خویدک و هرفته نیز وجود دارد که تمام قبرهای آن به سمت شیراز قرار دارد، که بنا به گفته «ساشا ریاحی مقدم» مشاور وقت اداره کل میراث فرهنگی استان یزد، مردم محلی اعتقاد دارند که مردمان دوران باستان، مردگانشان را به سمت تخت جمشید دفن می‌کرده‌اند اما سند یا پژوهشی در ارتباط با این فرضیه یافت نشده است.
در برخی از اسناد تاریخی، احداث روستا به دوره ساسانی و پادشاهی قباد نسبت داده می‌شود. بر اساس گفته‌های مفیدی اهالی این روستا پیش از اسلام یهودی بوده و این روستا از نخستین مکان‌هایی بوده که به تصرف مسلمین درآمده و مردم آن به اسلام گرویده‌اند. مردم محلی اعتقاد دارند که مردم خویدک در ابتدا به سمت قبله بیت‌المقدس نماز می‌گزارده‌اند و پس از مدتی به سمت مکه تغییر قبله داده‌اند. مسجد پنجه علی که در این روستاست وسازه آن برخلاف دیگر مساجد نسبت به قبله انحراف دارد، نیز می‌تواند تصدیقی بر این فرضیه تلقی گردد. بعضی مردم محلی نیز باور دارند این روستا جزو اولین و تنها مناطق یهودی نشین یزد است اما در مورد این فرضیه، مستندات تاریخی و پژوهش‌های کاملی وجود ندارد، زیرا روستاهای میبد و مهریز و برخی از محلات یزد نیز دارای مناطق یهودی نشین هستند و از سوی دیگر تمامی مساجد یزد به دلیل این که ابزار قبله‌یابی دقیقی در آن دوران وجود نداشته، معمولاً از سمت قبله کمی انحراف داشته‌اند، لذا در این زمینه نیاز به نحقیقات بیشتری می‌باشد . بر اساس ادعای دکتر پیام شمس الدینی در مقالهٔ جلوه‌هایی از همزیستی با کلیمیان یزد، و بر اسناد و قباله‌های موجود و با توجه به اظهار نظر برخی از اهالی، تا اوایل دههٔ ۱۳۳۰ ه‍. ش، چند خانوار یهودی در روستا زندگی می‌کرده‌اند. جالب آنکه گذرگاه و سرچشمهٔ قنات‌های مریم آباد ویعقوبی در خویدک است. قنات و ده یعقوبی توسط سرهنگ ابویعقوب، از سرداران ابومنصور فرامرز بن علاءالدوله کالنجار در سال ۴۳۲ ه‍.ق و در دوره سلجوقیان و آل کاکویه در بیرون از حصار یزد برای یهودیان ساخته شده بودند.
ورود سپاهیان اسلام به یزد برای گذشتن از آنجا برای رسیدن به مرو و خراسان بوده است. در تاریخ آمده است که خسرو پرویز برای احیای دوباره حکومت ساسانی گنج‌های بسیاری را در یزد مدفون می‌کند تا به دست اعراب نیفتد. در هنگام حمله اعراب به روستای خویدک و فهرج از اهالی این روستا خواسته می‌شود تا به اسلام روی آورند اما با حمله اهالی روستای خویدک و فهرج مواجه می‌شود که سبب قتل گروهی از صحابه می‌شود که محل آن درگیری هم‌اکنون در محلی به نام مجموعهٔ شهدای فهرج واقع در روستای فهرج می‌باشد. اسلام آوردن مردم این خطه در دوره خلفای راشدین صورت گرفته است.
در پژوهش‌های باستان‌شناسی سفالینه‌های مختلفی از دوران مختلف در روستا کشف شده است. سفال‌هایی که با توجه به تزئینات روی آنها، می‌توان آن‌ها را به دوره ساسانی و اوایل ورود اسلام به ایران نسبت داد. این روستا در قدیم سه محله پایین ده میان ده و بالا ده داشته است و به مرور زمان میان ده در دو محله ادغام می‌شود. از حدود سه دهه قبل بافت جدید به نام شهرک در این روستا شکل می‌گیرد. خوشبختانه امروزه عمده ساخت و سازهای جدید خارج از بافت تاریخی روستا صورت می‌گیرد. در دوران اوایل ورود اسلام به ایران بافت مسکونی خویدک در محدوده مسجد جامع آن قرار داشته و در دوران بعدی خصوصاً دوران آل مظفر بافت مسکونی روستا در محدوده ای از حسینیه بالا تا حسینیه پایین قرار گرفته است. یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که در دوره قاجار روند توسعه روستا در جهت شمال غربی و جنوب شرقی ادامه یافته بود.
در زمان‌های قدیم که راهزنان به روستاها حمله می‌کردند روستاییان برای حفظ جان خود به درون قلعه خویدک می‌رفتند. این قلعه بسیار گسترده است به‌طوری‌که گویااین قلعه خود یک روستای بزرگ بوده است. در چهار طرف این قلعه چهار برج قرار دارد که در این برج‌ها سوراخ‌هایی تعبیه شده به‌طوری‌که وقتی راهزنان به قلعه نزدیک می‌شدند افرادی که در برج بودند، بر آن‌ها تسلط کافی داشته‌اند و آن‌ها به وسیله تیر کمان‌های سنگی (منظور تیر وکمان‌هایی که به وسیله آن سنگ پرتاب می‌کردند) راهزنان را مورد حمله قرار می‌داده‌اند.