نسل‌کشی چرکس
اخراج > شرایط طی عملیات اخراج

والتر ریچموند وضعیت پناهندگان چرکس را به عنوان یکی از اولین بحران‌های مدرن مردمان بدون دولت توصیف می‌کند.
اوضاع توده‌های چرکس و آبخاز که پیش از سوار شدن به کشتی‌ها به داخل دره‌های ساحلی رانده شده بودند، وخیم بود. مورخ روسی، آدولف پتروویچ برژه که شاهد وقایع مربوط به عزیمت چرکس‌ها بود، چنین نوشته‌است:
من هرگز تأثیر منکوب کننده‌ای را که مردمان کوهستان در خلیج نووروسییسک بر من گذاشتند، فراموش نخواهم کرد. حدود هفده هزار نفر از آنان در ساحل جمع شده بودند. اواخر سال و هوا شدیداً سرد بود. فقدان کامل وسایل معاش و شیوع تیفوس و آبله، وضعیت رقت باری پدیدآورده بود. در واقع، کیست که به عنوان مثال نظاره‌گر جسد سرد شده زن جوان چرکس در کهنه پارچه‌ای روی زمین مرطوب زیر آسمان بی سقف باشد، دو نوزاد کنارش را ببیند که یکی در احتضار است و دیگری سعی می‌کند گرسنگی خود را با سینه مادر مرده اش تسکین دهد و قلبش به درد نیاید؟ و من چنین صحنه‌هایی را کم ندیدم.
ایوان درزدوف، افسری روس بود که در مه ۱۸۶۴ در حالی که سایر روس‌ها پیروزی خود را جشن می‌گرفتند، در کبادا شاهد عملیات اخراج بود. وی نوشته‌است:
در جاده چشمان ما با تصویر حیرت‌آوری روبرو شد: اجساد زنان، کودکان، سالمندان، تکه‌پاره شده و نیمی توسط سگ‌ها خورده شده بود. تبعید شدگان که از گرسنگی و بیماری ضعیف شده بودند، توان حرکت دادن پاهای خود را نداشتند، از خستگی می‌افتادند و زنده زنده طعمه سگ‌ها می‌شدند. -- ایوان درزدوف
تعداد نامعلومی از تبعید شدگان در روند اخراج تلف شدند. برخی زمانی که منتظر عزیمت بودند و برخی دیگر زمانی که چشمان مشتاقشان بنادر عثمانی را در دریای سیاه نظاره گر بود، به دلیل بیماری‌های واگیر در میان خیل جمعیت کشته شدند. دیگران به علت غرق شدن کشتی‌ها در طوفان یا به علت بارگیری بیش از حد کشتی توسط ناخدایان سودجو هلاک شدند. برای پرداخت هزینه سفر، چرکس‌ها گاه مجبور می‌شدند دام‌ها، دارایی‌ها یا حتی خود را به عنوان برده بفروشند.

کیفیت انجام عملیات توسط روس‌ها اصلاً مناسب نبود. آنان چرکس‌ها را مجبور می‌کردند که ساحل را با کشتی‌های گذری نامشخص ترک کنند و لذا خود را در معرض سوءاستفاده ناخدایان چنین کشتی‌هایی قرار دهند. در برخی موارد، ۱۸۰۰ پناهنده سوار یک کشتی می‌شدند که دام و دارایی‌های خانوادگیشان را نیز حمل می‌کرد. حتی اگر کشتی‌ها ر مسیر غرق نمی‌شدند، چنین محیط‌های شلوغی برای شیوع بیماری‌ها و کمبود آب بدن مناسب بود؛ لذا وقتی کشتی‌ها به مقصد می‌رسیدند، فقط باقیمانده محموله انسانی اولیه را در خود جای داده بودند. به این ترتیب، این کشتی‌ها توسط ناظران معاصر «قبرستانهای شناور» با «عرشه‌هایی غرق در مرگ» خوانده شده‌اند. ایوان درزدوف خاطرنشان می‌کند:
… ناخدایان ترکیه‌ای … هر کسی را که کوچکترین علائم بیماری داشت، همچون باری به داخل دریا پرتاب می‌کردند. امواج، اجساد این روح‌های بیچاره را به سواحل آناتولی می‌آورد… شاید کمتر از نیمی از افرادی که رفتند، به مقصد رسیدند.
سوءاستفاده‌هایی نیز هنگام جابه‌جا کردن پناهندگان بین شهرهای ترکیه مشاهده شده‌است. یک مورد خاص مربوط به یک کشتی به مقصد قبرس بود که جریان آب آن را به ساحل کشانده بود. در این کشتی که اجساد مثله شده و بی سر پیدا شد. دست و پای تعدادی از آوارگان را نیز بسته بودند و زنده زنده به دریا افکنده بودند. در این کشتی، تنها یک سوم از پناهجویانی که سوار شده بودند، زنده ماندند. یکی دیگر از ناظران روسی، اولسفسکی، به سوءاستفاده ناخدایان ترکیه‌ای و پرداخت رشوه توسط چرکس‌ها برای سوار شدن به کشتی‌ها اشاره کرده‌است. اما او تقصیر را بیش از همه فرماندهی روسیه به سرکردگی ایودوکیموف را مقصر می‌داند:
چرا این چنین شد؟ … چرا آبزاخ‌ها و شاپسوگ‌ها که از وطن خود رانده شده بودند، دچار چنین رنج‌ها و مرگ‌های هولناک شدند؟ این امر فقط به خاطر حرکت عجولانه قشون ما به دریا پیش از اعتدال بهاری بود. اگر تخلیه داخوفسکی یک ماه یا دو هفته دیرتر انجام می‌شد، این اتفاق رخ نمی‌داد.
علی‌رغم این شرایط، نیروهای روسی تحت فرمان ایودوکیموف همچنان به راندن چرکس‌ها به ساحل ادامه دادند. در ماه ژانویه ایودوکیموف روستاهای اوبیخ را تخریب کرد و در زمستان شدید آنان را بدون سرپناه رها کرد و در ماه مارس، جمعیت پناهندگان در بندر تواپسه به بیست هزار نفر رسید.
از بین کسانی که موفق شدند به سواحل عثمانی برسند نیز افراد زیادی جان خود را در طی قرنطینه در سواحل، کشتی‌ها یا لازارت‌ها از دست دادند. بسیاری دیگر نیز در اقامتگاه‌های موقت یا در روند انتقال به مقصد نهایی جان باختند. یکی از شاهدان عینی بریتانیایی در این رابطه می‌نویسد
:
جمعیت انبوهی از مردان، زنان و کودکان لاغر و نحیف ساحل دریا را پوشانده بودند. همه نگاهشان رنگ‌پریده و گرسنه به نظر می‌آمدند. خیلی‌ها لخت و برهنه بودند. چندین نفر در احتضار بودند.
در سال ۱۸۶۴، باب عالی عثمانی بارها از دولت روسیه خواست که با توجه به فجایع انسانی که در سواحل آنها رخ می‌داد، اعزام‌ها را به دلایل بشردوستانه متوقف کند، اما این درخواست‌ها رد شد زیرا ایودوکیموف با فوریت استدلال می‌کرد که اتفاقاً تبعیدها باید به جای توقف، تسریع شوند. اکتبر ۱۸۶۴ به عنوان زمان توقف اعزام‌ها انتخاب شده بود اما ایودوکیموف موفق شد این ضرب‌الاجل را دو هفته به تعویق بیندازد. پس از پایان دو هفته نیز او این مهلت را نادیده گرفت و حتی با رسیدن زمستان نیز، چرکس‌ها را بی‌هیچ توقفی اعزام کرد. بعدها در سال ۱۸۶۷، گراندوک میخائیل نیکولاویچ اظهار داشت که با توجه به ائتلاف احتمالی اروپا، پاکسازی بایستی تسریع می‌شد.