آراز بارسقیان
فعالیت‌های ادبی و هنری > نمایشنامه‌نویسی و کارگردانی تئاتر

بارسقیان تاکنون پنج نمایشنامه نوشته که هر دو به صورت مشترک با غلامحسین دولت‌آبادی بوده. آن دو بعد از ده سال فعالیت و همکاری مشترک در تئاتر و به کمک همدیگر اولین نمایشنامه‌شان به نام گام زدن بر یخ‌های نازک (نشر افراز، ۱۳۹۱) را در سال ۱۳۹۰ نوشتند. این نمایشنامهٔ چهار پرده‌ای بلند یک تراژدی محسوب می‌شود که به زندگی یک کارگردان تئاتر به نام حسن گلشن می‌پردازد. این نمایشنامهٔ چند لایهٔ در دو زمان موازی روایت می‌شود. زمان اول مربوط به سال‌های ۱۳۱۸ الی ۱۳۳۲ است و زمان دوم از سال ۱۳۸۳ شروع و سال ۱۳۸۴ تمام می‌شود. در زمان حال نمایشنامه دانشجویی به نام امین پارسا را می‌بینیم که به پیشنهاد استادش روی زندگی حسن گلشن تحقیق می‌کند. حسن گلشن به علت این‌که از زندگی اطلاعت زیادی در دست نیست، اسمی هم ازش در تاریخ تئاتر نیامده است. ما در طول چهار پرده زندگی حسن گلشن را می‌بینیم. ازدواج، زندگی، کار او در بانک، کارگردانی تئاتر، شکستش انتشار روزنامهٔ هنری و در نهایت عدم موفقیت او به عنوان یک کارگردان تئاتری سفری است که او سر می‌گذارند و تراژدی زندگی‌اش را رغم می‌زند. در زمان حال هم ما شاهد تلاش امین پارسا برای کار روی پایان‌نامهٔ کارشناسی‌ارشدش هستیم و می‌بینیم او چطوری با موانعی که سر راهش گذاشته می‌شود مواجه می‌شود و آن‌ها را از سر راه برمی‌دارد.
محسن زمانی در مقاله خودش از این نمایشنامه در سایت ایران تئاتر این‌گونه می‌نویسد:
«باری، دولت‌آبادی و بارسقیان در راستای آرزوی خود برای بازگشت نمایش‌های باشکوه و عظیم، با تعداد شخصیت‌های زیاد و صحنه‌های پرشمار و داستانک‌های پرتعداد، بر گِرد نقشه داستانی اصلی، که زمان اجرای نمایشنامه را به چند ساعت می‌رساند و تماشای تئاتر را تبدیل به یک فرهنگ یا به بیان بهتر، زیستن درون یک رویداد فرهنگی می‌کند، خود دست به کار شده و به نگاشتن نمایشنامه «گام زدن بر یخ‌های نازک» پرداخته‌اند… نمایشنامه یک تراژدی واقع گرایانه است. در فهرست اشخاص نمایش نام بیش از ۵۰ شخصیت آمده که اگر تعداد هنروران را نیز به آن‌ها اضافه کنیم، به عددی نزدیک به صد می‌رسیم. چهار پرده دارد که دو پرده اول هرکدام ۱۴ صحنه، پرده دوم ۹ صحنه و پرده چهارم، هفت صحنه دارد. رویدادگاه‌های پرشماری دارد و هرگز پدیدآورندگان خودشان را محدود به فضای مشخص یا تعداد معلومی از رویدادگاه‌ها نکرده‌اند. هرکدام از چهار پرده را می‌توان دارای استقلالی نسبی دانست که البته در کنار هم و در هماهنگی کامل با یکدیگر منجر به پدید آمدن یک کلِ واحد می‌شوند.» این نمایشنامه که اجرای کاملش بیش از چهار ساعت‌ونیم به طول می‌انجامد با تعداد شخصیت‌های زیاد و حجم بالای منابع برای تولید، جزو یکی از مشکل‌ترین نمایشنامه‌هایی است که تاکنون برای اجرا نوشته‌اند و در کنار آثاری همچون فتح‌نامهٔ کلات (بهرام بیضایی، ۱۳۶۱) و منجی در صبح نمناک (اکبر رادی، ۱۳۵۹) قرار می‌گیرد. این نمایشنامه توانست سال ۱۳۹۲ در سی‌ویکمین دورهٔ جایزهٔ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در بخش تئاتر برگزیدهٔ کتاب سال شد.
تا آن تاریخ این اولین نمایشنامه‌ای بود که توانست چنین افتخاری کسب کند. این نمایشنامه علاوه بر این جایزهٔ مهم، توانست در هفتمین دورهٔ انتخاب آثار برتر ادبیات نمایش کانون نمایشنامه‌نویسان خانهٔ تئاتر ایران جایزهٔ اول بخش نمایشنامه‌نویسی را در همان سال به خودش اختصاص دهد. نسخهٔ اجرایی این اثر به نام تکیه بر دیوار نمناک هم در سی‌ویکمین جشنوارهٔ تئاتر فجر به کارگردانی غلامحسین دولت‌آبادی دو اجرا شد و در خردادسال ۱۳۹۲ در تالار مولوی به مدت یک ماه به اجرای عموم رفت. این نمایشنامه در بخش تولید متون سی‌ویکمین جشنواره هم شرکت کرد و آن‌جا توانست جزو پنج برگزیدهٔ این بخش باشد.
نمایشنامهٔ بعدی آن‌ها نامش پرترهٔ مرد ریخته (نشر افراز، ۱۳۹۳) بود. این نمایشنامهٔ تک نفره، دربارهٔ زندگی و مرگ هنرمند بزرگ تئاتر ایران، عبدالحسین نوشین است. این تک‌گویی دو پرده‌ای نوشتن را در مرحلهٔ مختلف از زندگی‌اش نشان می‌دهد. پردهٔ اول مربوط به آخرین ساعت فرار او از ایران می‌شود. ما با نوشینی مواجه هستیم که در عین حال که می‌خواهد ترک وطن بکند، بی‌صبرانه منتظر بازگشت خودش به کشور است. در پردهٔ دوم بیست سال از فرار او می‌گذرد و او در آخرین ماه‌های زندگی‌اش در مسکو است؛ یعنی سال زمستان سال ۱۳۴۹. شخصیت اصلی نمایشنامه خود عبدالحسین نوشین است و تمام نقش‌های افراد دیگر را هم خودش برای ما بازی می‌کند.
این نمایش در آبان و آذر ماه سال ۱۳۹۳ برای شرکت در سی‌وسومین دورهٔ جشنوارهٔ تئاتر فجر با تک بازی اصغر همت به مدت دو ماه تمام تمرین شد. اما نمایش در بازبینی اولیه توسط هیئت بازبینی سه نفره متشکل از قطب‌الدین صادقی، مسعود دلخواه و اسماعیل شفیعی مردود اعلام شد. اصغر همت در یادداشت مفصل خود به نام چرخ بازیگر از این بازیچه‌ها بسیار دارد به روند تمرینات و چگونگی شرایط بازبینی و رفتار بازبین‌ها و وقایع بعد از بازبینی اشاره می‌کند و شرح می‌دهد که چطور بعد از سی سال، بهش اجازه ندادند در جشنواره تئاتر فجر شرکت کند.
اما این اثر بالاخره در شهریور و مهر ماه سال ۱۳۹۵ در تماشاخانهٔ سنگلج تهران با بازی اصغر همت به روی صحنه رفت. این نمایش با استقبال منتقدان تئاتر روبه‌رو شد. حسن پارسایی در نشست نقد و بررسی این اثر که به همت کانون ملی منتقدان تئاتر برگزار شد گفت:
«افرادی که ایدئولوژی برایشان مهم‌تر است به هر شکلی که به هنر بپردازند، هنر قربانی می‌شود اما هنرمندانی که ایدئولوژی دارند ولی در خلق یک اثر اول به وجوه هنری آن توجه می‌کنند، اثری هنری تولید می‌کنند و چون اعتقاداتی هم دارند ناخوداگاه دیدگاهشان در اثرشان نیز ظاهر می‌شود ولی نباید ایدئولوژی جای هنر را بگیرد. چون هنر زیر مجموعه آن نیست. پس هنرمندی که دیدگاه سیاسی و اجتماعی دارد ناخوداگاه و نه به شکل قالب دیدگاهش در اثرش احساس می‌شود… در این نمایش‌نامه بخش‌هایی است که تاویل‌آمیز است و پایان اثر هم با تاویل و تعلیق همراه است. درآوردن و نگارش روایتی تاویل پذیر کار مشکلی است. «پرترهٔ مرد ریخته» ساختار منسجمی دارد با دیالوگ نویسی روایی، تمثیلی و گاهی کنایی که به خوبی توانسته است از فرم گزاره‌ای خارج شود. حتی برخی از مواردی که در این نمایش‌نامه به آن‌ها اشاره می‌شود در زمان فعلی نیز دارای مابازای بیرونی است و قابل طرح و بحث است.»
این نمایش بالاخره توانست در سی‌وپنجمین دورهٔ جشنوارهٔ تئاتر فجر شرکت کند و اصغر همت در نقش عبدالحسین نوشین توانست جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران را به‌خاطر بازی در این نقش به دست آورد. اما نمایش بعدی‌ای که این دو اجرا کردند صعود مقاومت‌پذیر آقای م. ر حساس! بود که در مهر ماه سال ۱۳۹۶ در محوطه و سالن اصلی تئاتر تالار محراب اجرا شد. این نمایش از تاریخ دو مهر به مدت ۲۵ شب اجرا شد. نصرالله قادری در شمارهٔ ۲۱۸ مجله نمایش/ آبان ماه ۱۳۹۶ در نقد مفصلش بر این اجرا نوشت:
«... نمایش در شکل و محتوی واقعیتی را می‌گوید که اکنون باید گفت. این مهم با تکیه بر شکل فراگیری و دریافت «دو سویه انگاری» قابل ادراک است… نواندیشی عضری نگرش در شکل و محتوی فربه است و می‌توان از ساحت‌های گوناگون به آن نگریست. ماننده منشوری است که خطی نیست. اجرای آتشفشان خاموش صعود مقاومت‌پذیر در این هنگامه بارقه امیدی است که می‌درخشد…»
از سایر عوامل این نمایش می‌توان به مهدی بازدار، احسان تخشید، فرزانه رضایی، محمد رجبی، فرهاد رنجبرمقدم، حامد صحت، فرزاد علوی، سارا محمدبیگی، فایزه محمدنجار و امید نمازی‌شیرازی. بارسقیان در این نمایش در نقش راوی نمایش ظاهر شد و غلامحسین دولت‌آبادی در نقش اصلی یعنی آقای م. ر حساس بازی کرد. اجرای زندهٔ این نمایش طی دو شب توسط فرزاد فره وشی فیلمبرداری و ضبط شد و در زمستان همان سال در سرویس پخش آنلاین فیلیمو به نمایش درآمد.
بارسقیان در مصاحبه با سایت تئاتر فستیوال گفت:
شما اگر نمایشی خوب اجرا شود، خوب نوشته شود، داستان داشته باشد و دلتان بخواهد دنبالش بروید، می‌روید؛ یک ساعت، دو ساعت یا پنج ساعت. منتها باید برای راحتی شما فکری شود. محیط هر نمایش فکر کردن به راحتی شما را قوام می‌دهد. محیط این نمایش به ما پیشنهاد می‌کرد کجا چه کنیم. ما هم همان کار را می‌کردیم. مسلماً وقتی معما حل می‌شود، ساده هم به نظر می‌رسد. اما حل معما سخت است. ما هم سعی کردیم معمای طراحی این نمایش را برای خودمان حل کنیم. مخاطب به نمایش گوش می‌کند. گوشه‌ای می‌ایستد و سیگارش را می‌کشد. حتی با موبایلش مشغول می‌شود. این شیوه تقریباً نزدیک به چیزی است که برشت می‌گوید: «مخاطب خیال کند در مسابقهٔ بوکس است.» ما رینگ بوکس نداریم. مفهوم آن را داریم. مخاطب آزادانه فکر می‌کند. ما ادعای مشارکت مخاطب در کار را نداریم؛ مخاطب با تعقل اش وارد کار می‌شود. بیان روند صحنه‌ها خود نشانهٔ دیگری از همراه شدن با برشت است. مخاطب را الکی درگیر هیچی نمی‌کنیم. از او نظر نمی‌خواهیم. می‌خواهیم فقط فکر کند.
از بارسقیان شنبه ۲۵ خرداد ماه ۱۳۹۸ در مراسمی تحت عنوان «نقش ارمنیان در تئاتر ایران» که در سالن کومیتاس باشگاه فرهنگی آرارات تهران برگزار گردید، از او به خاطر یک عمر فعالیت هنری در زمینهٔ تئاتر تجلیل به عمل آمد. این مراسم توسط مؤسسه فرهنگی هنری هوسک برگزار می‌شد.