stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
بث فینیکس
دوره کشتی حرفه‌ای > دبلیو دبلیو ای > همراهی با تریش استراتوس (۲۰۰۶)

فینیکس در ۸ می ۲۰۰۶ به راء رفت و وقتی میکی جیمز در حال حمله به تریش استراتوس بود به جیمز حمله کرد. بعد از این کار، جیمز او را سرزنش کرد. یک هفته بعد، استراتوس رسماً او را معرفی کرد و فینکس از جانب او جیمز را نابود کرد. وقتی نهایتاً جیمز فرار کرد، فینیکس ادعا کرد جیمز زندگی او را ویران کرده و او را «روانی» خطاب کرد. در همان قسمت، بعد از مسابقه جیمز با توری ویلسون، فینیکس به او حله کرد. در ۲۹ می ۲۰۰۶، فینیکس و ویلسون توانستند کندیس میشل و ویکتوریا را شکست دهند. در ۵ ژوئن ۲۰۰۶، در مسابقه‌ای با ویکتوریا به‌طور واقعی دچار شکستگی فک شد اما مسابقه را ادامه داد و برنده شد. یک سال برای عمل‌های جراحی و بهبودی صرف کرد مثلاً یک صفحه تیتانیومی و نه پیچ در فکش قرار داشت. با این حال فقط دو ماه از میدان‌ها دور بود و به OVW برگشت.
دوره کشتی حرفه‌ای > دبلیو دبلیو ای > گلمیزان (۲۰۰۷–۲۰۰۸)

در ۹ ژوئیه ۲۰۰۷، وقتی ملینا اظهار کرد مصدوم است، فینیکس به عنوان چهره‌ای منفور بازگشت. او ملینا را در کنار جیلیان هال در مسابقه‌ای مقابل کندیس میشل و میکی جیمز قرار داد که آن را باختند. در سامر اسلم، فینیکس توانست بتل رویال را ببرد و برای قهرمانی زنان مقابل میشل قرار گیرد. سپس یه شکل یک دیوای مسلط درآمد و خود را «گلمیزان» نامید و به میکی جیمز، جیلیان هال و میشل حمله کرد. اما در نهایت نتوانست کمربند زنان را از کندیس میشل بگیرد.
در پی پی وی «نو مرسی» میشل را شکست داد و اولین قهرمانی زنان خود را بدست آورد. در راء فینیکس کمربند خود را در مقابل میشل حفظ کرد. چون با تکان دادن طناب رینگ، باعث افتادن او شد و به‌طور واقعی ترقوه میشل شکست.
در «آرماگدون» مسابقه‌ای قهرمانی بین فینیکس و جیمز برگزار شد و فینکس برنده شد.
در رسلمینیای ۲۴، با ملینا در مقابل ماریا و اشلی قرار گرفت و برنده شد. در ۱۴ آوریل در مقابل میکی جیمز نهایتاً کمربندش را باخت. در ریمچ هم ملینا ندانسته با پا بصورتش زد و او از جیمز باخت. در ۱۲ می، با ملینا در برابر جیمز و ماریا قرار گرفت. در طول مسابقه ملینا ندانسته به فینیکس ضربه زد و باعث شد او، ملینا را رها کند و گروه مقابل برنده شدند. همان شب، در پشت صحنه ملینا و فینیکس دعوا کردند و اتحادشان پایان یافت. در پی پی وی «وان نایت استند» در اولین مسابقه «آی کوییت» زنان، ملینا را شکست داد.
دوره کشتی حرفه‌ای > دبلیو دبلیو ای > گلمارلا (۲۰۰۸–۲۰۰۹)

بعد از مدتی فینیکس در ۱۴ ژوئیه برگشت و در پشت صحنه اعلام کرد با هر سوپراستاری حاضر به مسابقه است. سنتینو مارلا با او مبارزه کرد و فینیکس با رول کردن برنده شد. هفته بعد دوباره با هم گلاویز شدند ولی نهایتاً همدیگر را بوسیدند.
در تلویزیون تشکیل زوج را دادند و گلمیزان و مارلا تشکیل گروه گلمارلا را دادند. در تیم فینیکس نقش یک زن رک را داشت و مارلا را سرزنش می‌کرد. در سامراسلم توانستند کوفی کینگستون و میکی جیمز را شکست دهند. فینکس با پین کردن جیمز قهرمان زنان شد و مارلا هم کمربند بین قاره‌ای کینگستون را گرفت.
در ۸ دسامبر ۲۰۰۸، به عنوان دیوای سال انتخاب شد. سپس شروع به دشمنی با مارلا که از مصدومیت برگشته بود، کرد. این ماجرا هم‌زمان با استخدام رزا مندز بود که به عنوان طرفدار فینیکس معرفی شد. در رویال رامبل ۲۰۰۹، فینیکس کمربندش را به ملینا باخت. در رسلمینیای ۲۵، در بتل رویال ۲۵ نفره دیواها، مارلا با شکل جعلی دیوا ظاهر شد و فینیکس را حذف کرد. او اعلام کرد خواهر دوقلوی مارلا بنام «سنتینا» است. بعد از این فینیکس با ناراحتی از این تظاهر، گروه گلمارلا را از هم پاشاند.
دوره کشتی حرفه‌ای > دبلیو دبلیو ای > تعویض برند (۲۰۰۹–۲۰۱۰)

بعد از کمی وقفه، فینیکس برمیگردد و در کنار آلیشا فاکس و رزا مندز به میکی جیمز و کلی کلی و گیل کیم می‌بازد. در ۱۲ اکتبر، اعلام می‌شود فینیکس برای اولین بار در مسیر شغلیش به اسمکدان می‌رود. در اسمکدان توانست جنی بروکز را شکست دهد. در ۲۰۱۰، در رویال رامبل شرکت کرد و گریت کالی را حذف کرد. اا توسط سی ام پانک حذف شد. او بعد از چاینا، دومین زن تاریخ بود که در رویال رامبل شرکت کرد.
ویکی گررو، مشاور اسمکدان به او گفت فرصت قهرمانی زنان به او نمی‌دهد. پس او تیفانی را از حمله گررو و مک کول و لیلا نجات داد. بعد هم با تیفانی مک کول و لیلا را شکست داد. دشمنی او با مک کول تا رسلمینیای ۲۶ ادامه یافت و در مسابقه‌ای تگ تیم به تیم مک کول باخت. در اکستریم رولز با شکست مک کول سومین قهرمانی زنان خود را بدست آورد. نهایتاً در مسابقه‌ای «دو در برابر یک» مک کول و لیلا در مقابلش قرار گرفتند و لیلا اولین قهرمانی زنان خود را بدست آورد.
دوره کشتی حرفه‌ای > دبلیو دبلیو ای > قهرمانی دیواز (۲۰۱۰–۲۰۱۲)

فینیکس در نوامبر از مصدومیت برگشت و به لیلا و مک کول حمله کرد. او و ناتالیا متحد شدند و در پی پی وی تی ال سی، در اولین مسابقه میز تاریخ زنان، توانستند مک کول و لیلا را شکست دهند.
در ۲۰۱۱، به راء برگشت و موقعیت قهرمانی دیواز را گرفت. سپس به کلی کلی حمله کرد تا دشمنی را بیشتر کند. فینیکس بعداً گفت «از «این ادم خودنما و احمق و رسوا» خسته شده که البته بقیه دیواها هم همینطورند.» و با ناتالیا گروه «دیواهای محشر» را تشکیل داد. فینیکس در سامراسلم نتوانست کلی کلی را شکست دهد. در طول سپتامبر، دیواهای محشر با کلی کلی و ایو تورس و «دختران شگفت‌انگیز» (ای جی و کیتلین) درگیر شدند. او دوباره در «نایت او چمپینز» از کلی کلی شکست خورد. نهایتاً در «هل این ا سل» با کمک ناتالیا توانست اولین قهرمانی دیواز خود را کسب کند. تا ۳۰ ژانویه ۲۰۱۳ توانست در همه مسابقات قهرمانی پیروز شود. در رسلمینیای ۲۸، با ایو در مقابل کلی کلی و ماریا منونوس شکست خوردند. در ۶ آوریل، با دخالت کلی کلی از نیکی بلا شکست خورد. در ۲۳ آوریل، با مصدومیت غیرواقعی قوزک پا کمربندش را به نیکی بلا باخت. در «اکستریم رولز» قرار بود در مقابل نیکی بلا برای قهرمانی قرار گیرد ولی از نظر پزشکی آماده نبود و لیلا جایگزینش شد.
در سپتامبر، شخصی نامعلوم به کیتلین حمله کرد. کیتلین گفت حمله‌کننده بلوند بوده و ایو تورس هم فینیکس را متهم کرد. در همان ماه، تورس او را اخراج کرد اما جنرال منیر جدید، بوکر تی، این اخراج را برداشت. در اول اکتبر، فینیکس به تورس باخت. در ۲۹ اکتبرهم به‌ای جی لی باخت اما سرپرست راء، ویکی گررو، مسابقه را دوباره آغاز کرد و این بار فینیکس برنده شد. بعد از این مسابقه، گررو او را بخاطر اجرای ضعیفش اخراج کرد اما در واقعیت فینیکس از سپتامبر قرار بوده کمپانی را برای دلایل خانوادگی ترک کند.
دوره کشتی حرفه‌ای > حواشی

او دریکی از شوهای ماندی نایت راو شرکت کرد تا بهبود وضعیت پزشکی همسرش یعنی ادج را گزارش دهد که رندی اورتن آمد و داستان‌های زیادی را برای او دربارهٔ ادج تعریف کرد که ناگهان از بث یک سیلی دریافت کرد و رندی او را به صورت لب خوانی که تعجب همگان را برداشت او را یک هرزه خواند و سپس به او آر کی او زد سپس ناتالیا دوست صمیمی او و ری میستریو و آرتروث و کادر پزشکی به رینگ آمدند که حال بث فینکس را جویا شوند.
سایر کارهای رسانه‌ای

در فوریه ۲۰۰۹، فینیکس به همراه کندیس میشل و لیلا در نشریه FLEX ظاهر شد.
زندگی شخصی

کارولان در نیویورک بزرگ شد. وقتی یازده ساله بود در یک مسابقه رنگ آمیزی برنده شد که جایزه اش بلیط شرکت در WWF بود. او این را فرصتی می‌داند که او را عاشق کشتی کرد. کشتی گیران مورد علاقه اش اوون هارت و تدی بیاسی هستند. در دبیرستان تنیس و دو و میدانی کار می‌کرد. در سال سوم دبیرستان عنوان ملکه را کسب کرد. او از دانشگاه کانیسیوس فارغ‌التحصیل است و در رشته عدالت کیفری و روابط عمومی لیسانس دارد. در مدت کار در OVW، به عنوان پیش خدمت در رستوران‌های محلی کار می‌کرد.
او با جویی کارولان (نام در رینگ: جویی نایت) ازدواج کرد ولی از هم جدا شدند. در فوریه ۲۰۱۴، آدام کوپلند (نام در رینگ: اج) اعلام کرد دختر او و کارولان بنام لیریک شش هفته پیش متولد شد.
در کشتی > فینیشر

گلم اسلم (Elevated double chickenwing facebuster)
در کشتی > کشتی گیران تحت مدیریت او

کریس مسترز
سنتینو مارلا
در کشتی > نام‌های مستعار

پرنده افسانه‌ای
گلمیزان
بسته کامل کشتی زنان
دیوای فوق‌العاده
فینیکس در ورود به رینگ
فینیکس به عنوان فهرمان زنان
عمر مرموش

عمر خالد محمد عبد السالا مرموش (زادهٔ ۷ فوریهٔ ۱۹۹۹) بازیکن فوتبال اهل مصر که به عنوان مهاجم برای باشگاه منچستر سیتی در لیگ برتر انگلیس و تیم ملی مصر بازی می‌کند.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به وولفسبورگ، سن پائولی، اشتوتگارت و آینتراخت فرانکفورت اشاره کرد.
وی همچنین در رده‌های زیر ۲۰ سال و زیر ۲۳ سال مصر، و بزرگسالان مصر نیز بازی کرده‌است.
دیوید بوکانان

دیوید بوکانان ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
دیوید بوکانان (بازیکن فوتبال، زاده ۱۹۶۲)
دیوید بوکانان (بازیکن فوتبال، زاده ۱۹۸۶)
مرده‌تر از زنده

مرده‌تر از زنده به انگلیسی: (Deader Than Thou) رمانی جنایی نوشته رابرت سافر است که اولین بار در سال ۱۹۶۸ منتشر شد. این کتاب اولین رمان از مجموعه کتاب‌های کارآگاه خصوصی، فیلیپ مارلو، به‌شمار می‌رود.
خلاصه داستان

داستان در لس‌آنجلس دهه ۱۹۴۰ اتفاق می‌افتد و ماجرای فیلیپ مارلو، کارآگاه خصوصی، را دنبال می‌کند که توسط ژنرال استرن‌وود استخدام می‌شود تا در مورد ناپدید شدن دخترش، شارلوت، تحقیق کند. شارلوت دختری یاغی و بی‌بندوبار است که با مردان زیادی رابطه داشته و به قمار و مواد مخدر اعتیاد دارد. مارلو در جریان تحقیقات خود با افراد مختلفی از جمله همسر شارلوت، ادی مارس، که صاحب یک کلوپ شبانه است، دوست شارلوت، کارمن، و یک تهیه‌کننده فیلم به نام آرتور گوندerson، ملاقات می‌کند. هرچه مارلو بیشتر در پرونده شارلوت کندوکاش می‌کند، بیشتر متوجه می‌شود که این پرونده پیچیده‌تر از آن چیزی است که در ابتدا به نظر می‌رسید.
شخصیت‌ها

فیلیپ مارلو: کارآگاه خصوصی و شخصیت اصلی داستان.
ژنرالاسترن‌وود: مرد ثروتمند و پدر شارلوت.
شارلوتاسترن‌وود: دختر ژنرال استرن‌وود که ناپدید شده است.
ادیمارس: همسر شارلوت و صاحب یک کلوپ شبانه.
کارمن: دوست شارلوت.
آرتور گوندerson: تهیه‌کننده فیلم.
اقتباس سینمایی

این رمان در سال ۱۹۷۸ توسط مایکل وینر با بازی رابرت میچام در نقش فیلیپ مارلو اقتباس شد.
نقدها

«مرده‌تر از زنده» با نقدهای مثبت منتقدان روبرو شد و بسیاری آن را یکی از بهترین رمان‌های رابرت سافر دانستند.
منتقدان، شخصیت‌پردازی مارلو، داستان جذاب و دیالوگ‌های هوشمندانه کتاب را ستودند.
برخی از منتقدان، خشونت و صحنه‌های غیراخلاقی کتاب را مورد انتقاد قرار دادند.
جوایز

این کتاب در سال ۱۹۶۹ برنده جایزه ادگار آلن پو برای بهترین رمان شد.
شیرین‌آباد (فریمان)

مکان
| شیرین‌آباد (فریمان) | شیرین‌آباد (فریمان) |
| --- | --- |
روستا: روستا
مختصات: ۳۵°۵۲′۲۷″ شمالی ۵۹°۳۷′۲″ شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۸۷۴۱۷°شمالی ۵۹٫۶۱۷۲۲°شرقی﻿ / 35.87417; 59.61722: مختصات: ۳۵°۵۲′۲۷″ شمالی ۵۹°۳۷′۲″ شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۸۷۴۱۷°شمالی ۵۹٫۶۱۷۲۲°شرقی﻿ / 35.87417; 59.61722
استان: خراسان رضوی
شهرستان: فریمان
بخش: بخش مرکزی
دهستان: سنگ بست
جمعیت: ۳۰ نفر
شیرین‌آباد (فریمان)، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان فریمان در استان خراسان رضوی ایران است.این روستا براساس سرشماری مرکز آمار ایران سال ۱۳۹۰ دارای جمعیت کل ۳۳ و جمعیت مرد ۱۸ و جمعیت زن ۱۵ می‌باشد. تعداد خانوار این روستا ۱۱ خانوار و دارای تعداد واحد مسکونی ۱۱ می‌باشد. مسجد روستا چهارده معصوم نام دارد.
جمعیت

این روستا در دهستان سنگ بست قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۳۰ نفر (۱۰خانوار) بوده‌است.
دومینیکن وینگز

| 0 | 1 |
| --- | --- |
پایگاه‌های عملیاتی: فرودگاه بین‌المللی لا امریکاس
اندازه ناوگان: ۱
ستاد: سانتو دومینگو، جمهوری دومینیکن
دومینیکن وینگز (به انگلیسی: Dominican Wings) یک شرکت هواپیمایی است. دفتر مرکزی دومینیکن وینگز در سانتو دومینگو، جمهوری دومینیکن واقع شده‌است و قطب این شرکت هواپیمایی در فرودگاه بین‌المللی لا امریکاس قرار دارد.
تپه حسن گاویار

| تپه حسن گاویار | تپه حسن گاویار |
| --- | --- |
نام: تپه حسن گاویار
کشور: ایران
استان: استان لرستان
شهرستان: شهرستان دلفان
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: تپه
دیرینگی: هزاره اول
دورهٔ ساخت اثر: هزاره اول
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۴۱۵۷
تاریخ ثبت ملی: ۱۰ مهر ۱۳۸۰
تپه حسن گاویار مربوط به هزاره اول ق است و در شهرستان دلفان استان لرستان، بخش میربگ، روستای دیماندول واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۸۰ با شمارهٔ ثبت ۴۱۵۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
حسن گاویار از عرفای لرستانی و  لر زبان قرن هفتم هجری قمری دلفان این بقعه در ۲۰ کیلومتری نورآباد در دامنه رشته کوه بزکن و در یک کیلومتری آبشار زیبای غسلگه واقع است.
صدا و سیمای مازندران

| 0 | 1 |
| --- | --- |
کشور: ایران
گستره پخش: خاورمیانه
ستاد: ساری
برنامه‌سازی: برنامه‌سازی
زبان(ها): مازندرانی، فارسی
فرمت تصویر: اچ‌دی‌تی‌وی
مالکیت: مالکیت
مالک: سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (IRIB)
تاریخچه: تاریخچه
راه‌اندازی‌شده: ۲۶ فروردین ۱۳۷۷
پیوندها: پیوندها
وبگاه: http://mazandaran.irib.ir
دسترسی: دسترسی
زمینی: زمینی
فرستنده نمک آبرود CH37، فرستنده مارکوه رامسر CH29، فرستنده سوردار CH24، فرستنده نوشهر تپه CH58، فرستنده بهشهر CH55، فرستنده درازنو CH21، فرستنده مرزن‌آباد، بلده و کیاسر (CH65) دیجیتال UHF: فرستنده نمک آبرود CH37، فرستنده مارکوه رامسر CH29، فرستنده سوردار CH24، فرستنده نوشهر تپه CH58، فرستنده بهشهر CH55، فرستنده درازنو CH21، فرستنده مرزن‌آباد، بلده و کیاسر (CH65) دیجیتال UHF
فرستنده نمک آبرود CH37، فرستنده سوردار CH24 دیجیتال: فرستنده نمک آبرود CH37، فرستنده سوردار CH24 دیجیتال
ماهواره‌ای: ماهواره‌ای
بدر ۵: ۱۲۳۰۳ افقی ۳۲۰۰۰
اینتل‌ست ۳۹: ۱۱۰۰۶ عمودی ۲۳۰۰
رسانه جاری: رسانه جاری
پخش آنلاین شبکهٔ مازندران : پخش آنلاین شبکهٔ مازندران 
 :  
صدا و سیمای مازندران یکی از مراکز صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که در شهر ساری فعالیت می‌کند.
شبکه تبرستان

مقالهٔ اصلی: شبکه تبرستان
رادیو ساری

رادیو ساری در استان مازندران، ۳۲ سال پس از تولد رادیو در ایران یعنی در هفدهم مهر سال ۱۳۴۹ با یک فرستندهٔ یک کیلوواتی آغاز به کار کرد. ابتدا شهر ساری و حومه را تحت پوشش قرار می‌داد و عمده برنامه‌های آن در قالب پخش خبر بود. از سال ۱۳۵۴ با نصب فرستندهٔ پرقدرت ۱۰ کیلوواتی در خزرآباد ۸۵ درصد از شهرهای استان زیر پوشش برنامه‌های صدا قرار گرفت.
در مردادماه سال ۱۳۷۵ شبکهٔ پیام و در تیرماه سال ۱۳۷۶ شبکهٔ استانی صدای مرکز آغاز به کار کرد که به‌طور میانگین با ۱۴ ساعت تولید و پخش برنامه در روز با پوشش ۹۹ درصد در استان به فعالیت و امر برنامه‌سازی مشغول بوده‌است.
سری اسکندر

23x15px|border |alt=مالزی|link=مالزی شهرک در مالزی در 23x15px|border |alt=|link= پراک, 23x15px|border |alt=|link= مالزی
| سری اسکندر | سری اسکندر |
| --- | --- |
 شهرک در مالزی:  شهرک در مالزی
Bandar Seri Iskandar: Bandar Seri Iskandar
نویسه‌گردانی(های) دیگر: نویسه‌گردانی(های) دیگر
 • جاوه‌ای: سری إسکندر‎
 • چینی: 斯里依斯干达
سری اسکندر: سری اسکندر
سری اسکندرسری اسکندر در پراک، شبه‌جزیره مالایی و مالزینمایش نقشه Perakسری اسکندرسری اسکندر (مالزی شبه‌جزیره‌ای)نمایش نقشه مالزی شبه‌جزیره‌ایسری اسکندرسری اسکندر (مالزی)نمایش نقشه مالزی: سری اسکندرسری اسکندر در پراک، شبه‌جزیره مالایی و مالزینمایش نقشه Perakسری اسکندرسری اسکندر (مالزی شبه‌جزیره‌ای)نمایش نقشه مالزی شبه‌جزیره‌ایسری اسکندرسری اسکندر (مالزی)نمایش نقشه مالزی
مختصات: ۴°۲۱′۳۴٫۳۸″ شمالی ۱۰۰°۵۸′۳۳٫۸۴″ شرقی﻿ / ﻿۴٫۳۵۹۵۵۰۰°شمالی ۱۰۰٫۹۷۶۰۶۶۷°شرقی﻿ / 4.3595500; 100.9760667: مختصات: ۴°۲۱′۳۴٫۳۸″ شمالی ۱۰۰°۵۸′۳۳٫۸۴″ شرقی﻿ / ﻿۴٫۳۵۹۵۵۰۰°شمالی ۱۰۰٫۹۷۶۰۶۶۷°شرقی﻿ / 4.3595500; 100.9760667
ایالت:  پراک
منطقه: پراک تنگاه
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۸ (MYT)
کدپستی: ۳۱۷۵۰
سری اسکندر در منطقه پراک تنگاه
سری اسکندر (به انگلیسی: Seri Iskandar) یک شهرک اصلی در منطقه پراک تنگاه، ایالت پراک، مالزی است. این شهرک از جنوب غربیِ مرکز ایالت (شهر  ایپوه) تقریباً ۴۰ کیلومتر فاصله دارد. شهرک به‌طور میانگین ۲۹ متر بالاتر از سطح دریا قرار گرفته است. در سال‌های اخیر، شهرک شاهد رشد و توسعه بوده است که بیشتر به خاطر وجود دو پردیس دانشگاهی و چند مؤسسه آموزش عالی و صنایع مرتبط با آنها است. این دو پردیس، پردیس اصلی دانشگاه فناوری پتروناس و پردیس فرعی دانشگاه فناوری مارا هستند.
در سال ۲۰۲۰، جمعیت شهرک بالغ بر ۱۴٬۸۲۷ نفر بود. سری اسکندر، ترکیبی از مناطق مسکونی، موسسات آموزشی، شرکت‌های تجاری و امکانات تفریحی را عرضه می‌کند. این شهرک همچون قطب آموزشی عمل کرده و به جنب‌وجوش اقتصادی منطقه کمک می‌کند.
قلیان

| 0 | 1 |
| --- | --- |
تصویر یک زن از دوره قاجار در حال استفاده از قلیان سنتی: تصویر یک زن از دوره قاجار در حال استفاده از قلیان سنتی
نام‌های دیگر: غلیان، قُلیان (در زبان عامیانه:قلیون، قیلون)
دسته‌بندی: ابزارهای تدخین
گونه‌ها: سنتی و مدرن
قَلیان، نام یک ابزار تدخین تنباکو است که با عبور دود از آب برای خنک کردن و تصفیه دود تنباکو، آن را به ریه فرو می‌برند.
این ابزار در خاورمیانه، آسیای مرکزی و شمال آفریقا متداول است. بنابر شواهد موجود، قلیان از ایران به سایر نقاط جهان ازجمله هند و مصر راه یافت.
در کشورهای عربی، به نام «شیشه و نارجیلة» و در کشورهای انگلیسی زبان به نام Hubble bubble و یا Hookah معروف است و در شبه قاره به «حقّه» معروف است. بررسی ۵۴۲ مطالعهٔ علمی در زمینهٔ قلیان نشان می‌دهد که کشیدن یک سر قلیان در مقایسه با یک عدد سیگار، حدوداً ۱۲ برابر بیشتر دود، ۵ برابر بیشتر قیر، ۲ برابر بیشتر نیکوتین و ۲ برابر بیشتر منواکسید کربن وارد بدن می‌کند و به ازای هر ۴۵ دقیقه تا یک ساعت کشیدن قلیان، به اندازه ۵ بسته سیگار، دود وارد بدن انسان می‌کند.
اجزاء قلیان

قلیان به صورت سنّتی از چندین جز تشکیل شده که در دانشنامه ایرانی‌ها چنین ذکر شده‌است:
بادگیر
سرقلیان: محل قرارگیری تنباکو و زغال از جنس سفال
میانه: از جنس چوب یا فلز
میلاب یا شکاری
نی پیچ یا شلنگ
کوزه: از جنس فلز، سفال یا شیشه
تنباکو
هنگام مکش مصرف‌کننده از شیلنگ قلیان، با کم شدن فشار هوای بالای ظرف آب، دود حاصل از سوختن تنباکو به داخل آب کشیده می‌شود و به سمت شلنگ قلیان می‌رود. این مکانیزم به نوعی مکانیک سیالات است.
تاریخچه

بنا به نوشتهٔ سیریل الگود، «اولین بار ابوالفتح گیلانی (متوفی ۱۵۸۸) پزشک ایرانیِ دربار اکبر اول، سلطان مراغه بود که دودِ تنباکو را از یک ظرف آب عبور داد تا آن را خالص‌تر و سرد نماید و از این طریق قلیان که در شبه قاره به حقّه معروف است را ابداع نمود»، اما از سوی دیگر، یک رباعی از اهلی شیرازی (درگذشته در ۱۵۳۵) به استفاده از قلیان اشاره می‌کند. از این رو، پیشینهٔ استفاده از قلیان را می‌توان حدّاقل به دوران شاه طهماسب یکم صفوی بازگرداند و روایت ابوالفتح گیلانی را می‌توان شاهدی بر معرفی قلیان در شبه قاره هند دانست که در ایران استفاده می‌شده‌است.
در سفرنامه تاورنیه که در زمان سلطنت شاه صفی، شاه عباس دوم و شاه سلیمان مجموعاً ۹ بار به ایران سفر کرد، چنین آمده‌است: «ایرانیان چنان به تنباکو معتادند که ممکن نیست از آن چشم بپوشند. معمولاً نخستین وسیله پذیرایی در هر خانه‌ای قلیان و چای است.»
تاریخچه > پیشینه

بنا بر دانشنامه ایرانیکا، تاریخ دقیق اولین استفاده از قلیان مشخص نیست. اولین تصویر از قلیانی را که هنرمندان ایرانی کشیده‌اند، احتمالاً تصویر نشمی کماندار کار رضا عباسی، نقاش مشهور دربار شاه عباس بزرگ است که تا اواخر نیمه اول قرن یازدهم هجری می‌زیسته‌است.
سیاحان اروپایی که به ایران سفر کرده‌اند از جمله تاورنیه که در دوران صفویه به ایران آمد به قلیان و کشیدن تنباکو در ایران اشاره کرده‌اند. از جمله وی نوشته‌است که «ایرانیان تنباکو را با دستگاهی کاملاً اختصاصی می‌کشند. در کوزه گلی دهان گشادی به قطر سه انگشت، تنه قلیانی از چوب یا نقره که سوراخی در وسط دارد قرار می‌دهند، و بر سر آن مقدار تنباکوی نم‌دار با کمی آتش می‌گذارند، و در زیر قلیان سوراخ ممتدی است که، در حالی که نفس را بالا می‌کشند، دود تنباکو با شدت از امتداد سوراخ پایین آمده و داخل آب که به رنگهای مختلف می آمی‌زد داخل می‌شود. این کوزه مرتباً تا نصفه آب دارد. دود که در آب است به سطح می‌آید و هنگامیکه نفس را بالا می‌کشند، از نی قلیان دود به دهان وارد می‌شود. به واسطه آبی که به قلیان می‌ریزند دود تنباکو تصفیه می‌شود و کمتر ضرر می‌رساند. والا با این همه قلیان که می‌کشند، مقاومت برای آنها غیرممکن است. ایرانیان زن و مرد، به طوری از جوانی عادت به کشیدن تنباکو کرده‌اند، که کاسبی که باید روزی پنج شاهی خرج کند، سه شاهی آن را به مصرف تنباکو می‌رسانند. می‌گویند اگر تنباکو نمی‌داشتیم چطور ممکن بود کیف و دماغ داشته باشیم.»
اولئاریوس نیز که در سال ۱۰۴۶ در ایران بوده می‌نویسد «چندین گونه ظرف قلیان در ایران ساخته می‌شد: شیشه‌ای، کوزه‌ای، از جوز هندی (نارگیله) و کدوئی که تا نیمه آب می‌شد و گاهی در آن عطر می‌ریختند».
شاردن، دیگر سیاح دوران صفوی، در سفرنامه خود می‌نویسد که شاه عباس بسیار کوشید تا از استعمال قلیان در بین مردم جلوگیری کند. برای این کار، روزی، در مجلس رسمی دستور داد که به جای تنباکو قلیان مهمانان را با پهن چاق کنند، و سپس در حالی که آنان مشغول کشیدن قلیان خود بودند گفت که، این تنباکو را که وزیر همدان برای من فرستاده‌است و ادعا می‌کند که بهترین تنباکوی دنیاست، چگونه است؟ آنان همگی از این تنباکو تعریف کردند. آنگاه شاه خطاب به آنان گفت «مرده شوی چیزی را ببرد که نمی‌توان آن را از پهن تشخیص داد». سرانجام کار، مخالفت شاه عباس بزرگ با تنباکو به تحریم آن منجر شد، و هنگامی که در گرجستان متوجه این موضوع شد که سربازانِ او پول خود را صرف کشیدن تنباکو و توتون می‌کنند آن را غدقن کرد، و تجّاری را که توتون و تنباکو به اردوگاه آورده بودند با تنباکوی خود یک جا سوختند، و سربازانی نیز که مرتکب کشیدن توتون و تنباکو می‌شدند، بینی و لبانشان را می‌بریدند.
قلیان در دوران قاجار بخشی از ضرورت‌های زندگی بود. اشراف و بزرگان در خانه‌های خود انواع قلیان نگه داری می‌کردند که بعضی‌هایشان جواهرکاری شده بودند. واقعهٔ قیام تنباکو در دوران قاجار در نتیجهٔ فتوایی بود که میرزا حسن شیرازی مبنی بر تحریم مصرف و فروش تنباکو اعلام کرد.
انواع تنباکو

در ایران، انواع تنباکو مانند تنباکوی بنیاد، لنگه ای،گزیری،جاسکی،خوانسار، تنباکوی برازجان، کاشان، بوشهر و غیره دیده می‌شود که بیشتر آنها به نام شهرهایی است که تنباکو در آنجا کشت می‌شود. همچنین در دهه‌های اخیر تنباکو با طعم‌های میوه‌ای نیز به بازار عرضه می‌شود که به صورت صنعتی تولید می‌شوند. طبق بررسی‌های به عمل آمده قلیان اگر با تنباکوهای میوه‌ای (توتون‌هایی که به روش شیمیایی به عمل آمده و دود آن بوی میوه می‌دهد) به عمل آمده باشد خطرناک و ضرر آن از ضرر سیگار بیشتر است. چون دودی که وارد ریه می‌شود دودی است که محصول مواد شیمیایی می‌باشد.
انواع تنباکو > تنباکوی میوه‌ای

تنباکوی میوه‌ای نیز چند سالی است که به دست اعراب تولید شده‌اند و با انواع اسانس و طعم‌های گونا گون در دسترس همگان است؛ حتی در کشورهای دیگر. البته، به گفته پزشکان این نوع تنباکو از بدترین نوع برگ توتون تهیه شده که در کارخانه‌ها معمولاً دور ریز تولیدات آن‌ها است، ولی به واسطه مواد شیمیایی معطر و بسته‌بندی‌های پُر زرق و برق آن‌ها را با نام تنباکوی میوه‌ای در ایران و نام عربی معسل در کشورهای عربی به فروش می‌رسانند. استعمال قلیان میوه‌ای در برخی شهرها و کشورهای اروپایی و آمریکایی همه گیر شده و خیلی از جوانان قلیان میوه‌ای را به عنوان تفریح انتخاب کرده و ساعتی را در کافی شاپ یا (Hookah Lounge) برای سرو قلیان اختصاص می‌دهند.
کاربرد قلیان در طب سنتی

یکی از روش‌های درمانی که کاربرد زیادی در طبّ جامع ایران داشته‌است، هدایت دارو به موضعی است که درد و بیماری در آن جا ریشه دوانده‌است. از جمله وسایلی که می‌توان از طریق آن چنین شیوه درمانی را پیاده‌سازی کرد، قلیان و چُپُق بوده‌است؛ مثلاً، برای از بین بردن عفونت که باید مرزنگوش به آن ناحیه برسد، آن را به شکل تنباکو خیس می‌کنند. فردی که طبیعت ریه اش به گرمی و خشکی می‌خورد، مرزنگوش را با قلیان می‌کشید. هم چنین، عرقیات گیاهان دارویی مانند نعنا، اکالیپتوس یا بادرنجبویه را می‌توان گرم کرد و در جام ریخت. از قطعات شنگرف در حقه برای درمان عفونت ریوی و عفونت سینوزیت می‌توان بهره برد. بهترین گیاه برای این 
زنیان رومی هست
اثرات قلیان بر بدن

مقالهٔ اصلی: تأثیر قلیان بر سلامت
مصرف قلیان با تنباکوی میوه ای بر خلاف قلیان با تنباکوی طبیعی و سنتی، برای سلامتی انسان بسیار مضر است به طوری‌که عوارض یک کام قلیان با مصرف چندین نخ سیگار برابری می‌کند. قلیان با تنباکوی میوه ای دارای ماده ای به نام گلیسیرین است و دود حاصل از سوختن تنباکو و گلیسیرین، آسیبهای فراوانی را به ریه افراد وارد می‌کند. تنباکوی میوه ای دارای هزاران ماده شیمیایی خطرناک و سرطان زا است.
قلیان در کشورها > قلیان در ایران

به گزارش فرارو، گرایش مردم ایران به قهوه‌خانه‌ها مدتی است بیشتر شده‌است و ۳۷ درصد زنان ایرانی حداقل یکبار مصرف قلیان را تجربه کرده‌اند، کشیدن قلیان در سفره خانه‌های سنتی برای زنان ایرانی نیز مجاز است و روزانه تعداد زیادی از زنان قلیان مصرف می‌کنند که این تعداد روز به روز در حال افزایش است.
بنابر گزارش ایسنا در سال ۱۳۹۱، امروزه، هزینهٔ ماهیانهٔ سرانهٔ مصرف قلیان در ایران حدود ۲۱۵ میلیارد تومان است.
قلیان در کشورها > قلیان در مالزی

کمیتهٔ فتوای شورای ملی امور اسلامی کشور مالزی پس از بحث و بررسی‌های فراوان در تیر ۱۳۹۲ اعلام کرد که استفاده از قلیان برای مسلمانان حرام است.
عبدال شوکور حسین، رئیس این کمیته گفته:
پس از شنیدن نظرات متخصصان و کارشناسان وزارت بهداشت و بررسی شواهد علمی و پزشکی در داخل و خارج از کشور در خصوص مضرات قلیان، کمیته تصمیم گرفت تا قلیان را برای مسلمانان ممنوع کند. وی توضیح داد که استفاده از قلیان می‌تواند بر روی سلامتی فرد، رشد اقتصاد ملی و همچنین شکل‌گیری نسل‌های بعدی تأثیرات مخربی داشته باشد.
نگارخانه

قلیان هندی
مردی نشسته با قلیان. گرفته شده بین سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۵
کریم‌خان زند در حال کشیدن قلیان
آتش‌گردان قلیان
سازوکار قلیان
استخرِ حَرم‌سرا، نام اثری است از ژان-لئون ژروم.
اثر برده‌ای را در حین خدمت به زنان حَرم‌سرا در حمام حرم‌سرا به تصویر کشیده‌است.
بهادرشاه دوم در حال جلوس بر تخت سلطنتی هندوستان، در حال کشیدن قلیان.
تصویری از کتاب سفرنامه شاردن در زمان شاه سلیمان صفوی
انواع قلیان
ناصرالدین شاه در حال کشیدن قلیان