صمدبیگ مهماندارف
در سال‌های جنگ جهانی اول

با آغاز جنگ جهانی اول، مهماندارف فرمانده سپاه پیاده‌نظام ۲۱ مستقر در منطقه ولادی قفقاز بود. تا آن زمان حوادث بسیار مهمی در زندگی او رخ داده بود. بمحض بازگشت از اسارت، به فرماندهی تیپ توپخانه هفتم سیبری شرقی منصوب گردید و کمی بعد یک مقام مهم‌تر به او واگذار شد. - وی رئیس توپخانه او در سپاه ارتش سوم سیبری شد. سال ۱۹۰۸ علاوه بر این موقعیت ارشد، دو شادی دیگر به او بخشید. در ۱۳ ژوئیه همان سال به او درجه سپهبد اعطا گردید؛ و در ۱۸ نوامبر پس از یک انتظار طولانی، صاحب فرزند پسر شد. صمدبیگ او را پیر نامید. در سال‌های جنگ جهانی اول ژنرال مهمنداروف به عنوان یک فرمانده با استعداد که چندین عملیات نظامی موفق اجرا کرده بود، شهرت یافت. در جریان عملیات "لودز" در روز ۱۵ سپتامبر ۱۹۱۴، ژنرال مهمانداروف شهرت ویژه‌ای به دست آورد. نیروهای ماکنزه ژنرال آلمانی با حمله شدید ضمن اشغال شهر ایوانگورود، عملیات برای تصاحب شهر لودز را شروع کرد. ارتش روس که تحت فشار قوی عقب‌نشینی کرد، در یک وضعیت بسیار دشوار قرار داشت. آلمان‌ها که از همه مواضع وارد حمله می‌شدند، با پیشروی مداوم در صدد محاصره نیروهای روس که در حال عقب‌نشینی بودند، برآمدند. گردان پیاده‌نظام ۲۱ مهمانداراف متشکل از تیپ‌های ۸۱ آبشرون، ۸۲ داغستان، ۸۳ سامور و ۸۴ شیروان بود. هر یک از این هنگ‌ها دارای یک سنت نبرد ویژه بود. فرمانده ارتش ضمن نگرانی از سرنوشت واحدهای خود، از وضعیت گردان مهمانداروف تلفنی سؤال کرد. پاسخ شجاعانه و مختصر صمدبیگ که که پاسخ خاص فرماندهان بود، در تلفن این بود: "وضعیت جدی است. حمله می‌کنم!" در حالی که دو ارتش روس عقب‌نشینی کرد، گردان مهمانداروف بر دشمن که با اشتیاق زیاد پیشروی می‌کرد، یک ضربه سنگین وارد کرد و آن را عقب راند. پس از نبرد شدید سه روزه، او با رسیدن به مرزهای شهر ایوانگورود، به دشمن حمله کرد. در تاریخ جنگ جهانی اول این عملیات موفقیت‌آمیز مهمانداروف، نقشه‌های حمله سریع ماکنزه ژنرال آلمانی را خنثی کرد؛ و دو ارتش روس که عقب‌نشینی کرده بود، را از رسوایی محاصره نجات داد. در جریان این عملیات، ژنرال علی آقا شیخلینسکی در مقام ژنرال مأموریت‌های ویژه وابسته به بازرس ارشد توپخانه‌های صحرایی از طرف فرمانده کل بود.
او بعدها نوشت: "من به منظور بررسی وضعیت توپ‌های سنگین صحرایی که در آن زمان در ارتش روس یک سلاح جدید بود، و جهت راهنمایی فعالیت‌ها در این زمینه به جبهه غرب فراخوانده شدم. من پس از بازدید از هفت ارتش پی به این بردم که فقط در ارتش صمدبیگ مهمانداروف وظیفه توپخانه به درستی درک شده و این توپ‌ها براساس همان وظایف محوله مستقر شده‌اند. این کار نه ابتکار بازرس توپخانه ارتش، بلکه درست نتیجه ابتکار شخصی مهمانداراف که یک متخصص خبره توپخانه بود". به جهت پیروزی‌های بی‌نظیر در این جنگ، درجه ژنرال کل توپخانه به مهمانداروف اعطا گردید. در سال ۱۹۱۵، او به فرماندهی ارتش دوم قفقاز منصوب شد. شجاعت ژنرال صمدبیگ مهمانداروف در جنگ‌ها و رفتار خوب او با سربازان، توسط همرزمانش با افتخار یاد می‌شد. سرگرد حاج آقا ابراهیم بیگلی می‌نوشت که ژنرال مهمانداراف در جنگ جهانی اول شهرت زیادی بدست آورد. خونسردی بی‌نظیر و و بی‌باکی بی‌حد و حصر وی در لحظات ترسناک جنگ، در ارتش روس ورد زبان‌ها بود. او عاشق افراد صادق، راستگو و منصف بود و به آن‌ها کمک می‌کرد، ولی نسبت به افراد مکار بی رحم بود. همه افراد تحت امرش از وی می‌ترسیدند، ولی به او عشق می‌ورزیدند و ایمان داشتند…
در اوایل سال ۱۹۱۷ مفتخر به دریافت همه نشان‌های نظامی روسیه و همچنین چند نشان نظامی انگلستان، فرانسه و رومانی گردید.
در فوریه سال ۱۹۱۷ حین وقوع انقلاب بورژوایی، ص. مهمانداروف در قفقاز بود. در ماه آوریل همان سال او برای همیشه از پست خود استعفا کرد، مدتی در شهر ولادیقفقاز زندگی کرد و سپس به آذربایجان آمد.
ص. مهماندارف در دولت جمهوری خلق آذربایجان از ۲۵ دسامبر ۱۹۱۸ پست وزارت دفاع را برعهده گرفت و ظرف مدت کوتاهی موفق به تشکیل ارتش ۳۰ هزار نفره شد. در بهار ۱۹۱۹ موقع حضور واحدهای نظامی انگلیس در آذربایجان، مهمانداراف به عنوان وزیر جنگ طی نامه‌ای رسمی به نصیب بیگ یوسف بیگلی، رئیس دولت جمهوری خلق آذربایجان اعلام داشت که واحدهای نظامی انگلیس در مناطق استقرار خود در آذربایجان غارت می‌کنند و کار اطلاعاتی انجام می‌دهند. به نشانه اعتراض به این، مهمانداراف از دولت آذربایجان درخواست کرد نشان‌های افتخاری اعطا شده توسط دولت انگلستان در سال‌های جنگ جهانی اول به او را به حکومت انگلیس مسترد نماید.
پس از استقرار نظام شوروی، مهمانداراف با ضمانت شخصی نریمان نریمان اف فعالیت‌های نظامی خود را ادامه داد و در آموزشگاه فرماندهان نظامی آذربایجان در سال‌های ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۸ تدریس کرد. ی.چ. یاکیر، فرمانده درجه اول ارتش که فرمانده ارتش قفقاز بود، در سال ۱۹۲۵ نوشت: "مهمانداراف یک افسر توپخانه‌ای بی‌نظیر است".
ص. مهمانداراف در اصلاحات و اقدامات حوزه نظامی در سال‌های ۱۹۲۴ الی ۱۹۲۷ در آذربایجان حضور فعال داشت.
در سال ۱۹۲۸ ص. مهمانداراف به دلیل وضعیت سلامت از خدمت در ارتش بازنشسته شد و حق بازنشستگی به او تخصیص یافت.
ص. مهمانداراف اشراف کامل به زبان‌های روسی، ترکی و فارسی داشت. در طول سه سال اخیر از زندگی خود به مطالعه تاریخ و فلسفه اسلامی می‌پرداخت.