stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
دوچرخه‌سواری در ایران

دوچرخه‌سواران بی‌ام‌اکس در ایران
دوچرخه‌سواری در ایران به پیشینه و محدودیت‌های دوچرخه‌سواری در این کشور، می‌پردازد. برای نخستین‌بار، در دورهٔ قاجاریان بود که دوچرخه‌سواری در ایران وارد شد اما در دوران پهلوی و در در سال ۱۳۲۴ بود که نخستین نهاد دوچرخه‌سواری ایران، بنیان‌گذاری شد و فدراسیون دوچرخه سواری‌ای در این کشور، پدید آمد تا کنترل رشته‌های وابسته را در این کشور، به‌دست گیرد.
در دوران جمهوری اسلامی، دوچرخه اسلامی در ایران بسیار مورد توجه بوده است و تلاش شد تا در جهت کاهش میل جنسی مردان مسلمان ایرانی به زنان دوچرخه‌سوار، دوچرخه‌هایی، طراحی و تولید شود. کم‌کم، روحانیت ایران، دوچرخه‌سواری زنان را تنها در محیطی بسته و در مکانی که در معرض دید نامحرم نباشد، مجاز اعلام کرد. سامانه‌های دوچرخه اشتراکی نیز در میانه‌های دههٔ ۱۳۹۰، در این کشور راه افتادند که گاه در هنگام تظاهرات، جمع‌آوری شدند؛ این سامانه‌ها، از دید برخی رسانه‌ها، شکست خوردند و چرایی آن نیز، نداشتن زیرساخت شهری مرتبط در ایران، بود. اعلام شده است که در این دوران، انگیزه‌ای جدی برای ایجاد چنین زیرساختی، نبوده است؛ با این حال، در شهرهایی در ایران نیز، مسیرهایی برای دوچرخه ساخته شده است. هرچند که گسترده نیست.
پیشینه > قاجار

برای نخستین‌بار، در دورهٔ قاجاریان بود که کارکنان سفارت انگلیس دوچرخه‌هایی را به ایران آوردند و از آنان، به عنوان وسیلهٔ ترابری بهره‌برداری کردند. مردم ایران، در آن هنگام، کسانی که از دوچرخه بهره می‌بردند را بچه شیطان لقب دادند و عده‌ای از آنان نیز باور داشتن جن و پری‌ها، در جنبش چنین وسیله‌ای، دخالت دارند. نخستین کسی که در این کشور، با ایجاد مغازهٔ فروش دوچرخه و کرایه‌دادن آن وسیله، مردم را رسماً با آن آشنا ساخت، حسین آقا شیخ است که در خیابان شمس العماره، چنین کرد و پس از آن هم یک مسیحی با نام دادیک، دومین فروشگاه دوچرخه‌فروشی را بنیان نهاد.
پیشینه > پهلوی

در سال ۱۳۲۴ بود که نخستین نهاد دوچرخه‌سواری با نام باشگاه دوچرخه سواری، شکل گرفت و در سال بعدی نیز فدراسیون دوچرخه سواری آماتور در ایران، به شکلی رسمی، هدایت و کنترل رشته در ایران را در دست گرفت.
پیشینه > جمهوری اسلامی

همچنین ببینید: دوچرخه اسلامی
دوچرخه اسلامی در ایران بسیار مورد توجه بوده است. برای نمونه، در سال ۱۳۸۶، طرح ساخت دوچرخه‌های اسلامی برای بانوان در شهر اراک، ایران، تصویب گردید. یکی از ارائه‌دهندگان این طرح نیز، یک زن ایرانی بود و گفت که: «این دوچرخه به‌گونه‌ای طراحی شده است که کابین اطراف آن به‌طور کامل نیمی از بدن بانوان را می‌پوشاند».
در آبان ۱۳۹۰، رئیس هیئت مدیره یکی از شرکت‌های طراح دوچرخه بانوان ایرانی، در گفت‌وگویی با تابناک، رسانهٔ ایرانی، اعلام کرد که «برای طراحی چنین دوچرخه‌ای، چهار ماه وقت صرف شده تا مشکلات شرعی که برای دوچرخه عنوان می‌شد، رفع شود و با توجه به نیازهای جسمی بانوان، یک تغییر عمده نیز در دوچرخه‌ها صورت گرفت و کمی برقی شده‌اند».
در مهر ۱۳۹۸، مدیرکل دفتر حمل و نقل سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های ایران، گفت که عمر مدیریت شهری در این کشور، کوتاه‌مدت بوده است و بیشتر نیز به دنبال اقدامات زودبازده بوده‌اند؛ آن هم در هنگامی که گسترش ورزش دوچرخه‌سواری، زمان‌بر و احتمالاً برای سال‌ها، زمان نیاز دارد. وی همچنین اعلام داشت که در حقیقت، هیچگاه انگیزه‌ای جدی برای چنین کاری، وجود نداشته است و هیچ‌گاه ملی به آن، نگریسته نشده است. وی همچنین از نبود عزمی برای ایجاد زیرساختی برای این مورد، گفت. او همچنین گفت که برخی شهرداران ایران، از دوچرخه‌سواری در شهر، «خجالت می‌کشند». همچنین در این سال اعلام شد که برخی شهرها طرح‌هایی برای گسترش این ورزش دارند و برخی نیز مسیرهای دوچرخه‌ای را ساخته‌اند.
گزارشی در بهمن ۱۳۹۹، می‌گفت که برخی، دوچرخه‌سواری بانوان ایرانی را در دیدگان همگان، «نمایش ولنگاری فرهنگی» دانسته‌اند. همچنین در همین سال، محمدتقی تذروی، یکی از عضوهای شورای اسلامی شهر شیراز، اعلام داشت که: «بنابر فتوای مقام معظم رهبری، دوچرخه‌سواری بانوان در معرض دید نامحرم حرام است و از همین رو دوچرخه‌سواری بانوان را تنها در محیط بسته و در مکانی که در معرض دید نامحرم نباشد، مجاز می‌دانم».
در طول تاریخ جمهوری اسلامی، گاه شهرداری تهران برنامه‌هایی برای دوچرخه‌سواری بانوان ایرانی داشت که با حملات گروه حزب‌الله، منتفی شد. در مجلس پنجم جمهوری اسلامی نیز گروهی از نمایندگان مردم در این مورد، سخنانی داشتند؛ کسانی همچون علی زادسر، نمایندهٔ جیرفت، که در اردیبهشت ۷۵ در نطقی، برخی جریان‌های سیاسی را به سعی و تلاش برای گسترش‌دادن «لاابالی گری» متهم کرد؛ او همچنین گفت که «دوست دارند زنان و دختران جوان را در خیابان‌های مرکز جهان اسلام بر روی زین دوچرخه به نمایش بگذارند». اکبر هاشمی رفسنجانی در خرداد ۱۳۷۴، در گفتگویی با مجله آفتابگردان روزنامه همشهری ایران، در مورد محدودیت‌های زنان ایرانی، همچون موارد دوچرخه سواری اعلام کرده‌بود که «من نیز دلم می‌سوزد که دختر بچه‌ها، اصولاً زنها در کشور ما به خاطر مسائل عرفی یک مقدار محدودیت دارند».
به‌عنوان نمونه‌ای از دیدگاه مقامات سیاسی این کشور، سید علی خامنه‌ای در سال ۱۳۷۵، در دیداری با رئیس و معاون‌های سازمان تربیت بدنی ایران گفت که: «دختر تهرانی که در خیابان می‌آید و دوچرخه‌سواری می‌کند، مثل دختر چینی نیست. در زمان مائو که شما به چین می‌رفتید، یا حتی بعد از او هم که ما دیده بودیم، اصلاً نمی‌شد فهمید که این دختر است یا پسر. می‌دانید چینی‌ها به گونه‌ای هستند که درست نمی‌شود تشخیص داد این، زن است یا مرد. لباس آنها هم یک جور بود. آن، اصلاً تبرّج (خودنمایی) نیست؛ امّا این دخترِ شلوار تنگ و لباس چسبان پوشیده، وقتی سوار یک دوچرخه تشریفاتی هم بشود و در خیابان بیاید، این تبرّج است».
سامانه‌های دوچرخه اشتراکی

«بیدود» در میانه‌های دههٔ ۱۳۹۰، با مشارکت شهرداری تهران با شعار «شهر پاک و سالم» اجرایی گردید و اعلام شد که از این راه، فرهنگ دوچرخه‌سواری را نیز در میان شهروندان تهرانی، گسترش خواهد داد. بنیان‌گذاران بیدود، آن را به عنوان یک سرویس اشتراک‌گذاری دوچرخه معرفی کردند که با در هم آمیختن دوچرخه و اینترنت اشیاء، می‌تواند سفرهای شهری را آسان‌تر سازد. این سرویس، در آذر ۱۳۹۶، در منطقه یک تهران کارش را آغاز کرده و کم‌کم، در دیگر منطقه‌های تهران هم گسترش یافت و در بسیاری از نقاط شهر تهران، باجه‌های بیدود، پدیدار شدند. در طول دو سال، تنها ۳۲ هزار شهروند در این سامانه، ثبت نام کردند. هم‌زمان با اعتراض‌ها به گران شدن بنزین در ایران، ناگهان، دوچرخه‌های بیدود نیز از سطح شهر تهران، جمع‌آوری شد. هرچند که دوباره پس از مدتی طولانی، بازگشتند اما پس از آن، رسانه‌های ایرانی، از بیدود به عنوان طرحی شکست‌خورده یاد کردند و برخی دلیل شکست بیدود را نداشتن زیرساخت شهری، دانستند.
امکانات و زیرساخت

زیر ساخت‌های دوچرخه سواری شهری با توجه به مدیریت کلان شهرداری با تغییر شهردار در هر دوره دوچار تغییرات اساسی شده است. تأسیس خانه‌های دوچرخه در سال ۱۳۸۸ در تهران برای علاقه مندان دوچرخه سواری و محیط زیست بسیار خوشحال‌کننده بود. همچنین مسیرهای ویژه ای در این دوره برای استفاده از دوچرخه شهروندان در نظر گرفته و ساخته شد. اما بعد از گذشت چند سال پایان فعالیت خانه‌های دوچرخه تهران اعلام شد. دوه‌های مدیریت محمدباقر قالباف و پیروز حناچی را می‌توان زمان‌های شکوفایی زیرساخت‌های دوچرخه سواری بعد از انقلاب دانست. همچنین اوج توسعه دوچرخه سواری و زیرساخت‌ها را می‌توان در میانه‌های دههٔ ۱۳۹۰ دید. با به کارآمدن سامانه اشتراک دوچرخه‌های همگانی بیدود و تشکیل بسیاری از گروه‌های دوچرخه سواری و حمایت شهرداری تهران از توسعه دوچرخه سواری شهری از اواسط ده ۱۳۹۰ تا اواخر این دهه شاهد بالاترین نرخ توسعه بوده‌ایم. اما با تغییر شهردار و سیاستهای شهرداری، توسعه دوچرخه سواری و سرمایه گزاری شهرداری تهران متوقف شد.
رسانه‌های داخلی ایران، از نبود زیرساخت مربوط در شهرهای این کشور، خبر داده‌اند.
بخش حرفه‌ای و ملی

در اسفند ۱۳۹۸ رئیس فدراسیون دوچرخه‌سواری ایران اعلام کرد که دست‌کم هشت هزار و ۵۰۰ دوچرخه‌سوار حرفه‌ای در این کشور وجود دارند که یک‌سوم آنان، زنان هستند.
یک زن ایرانی در هنگام دوچرخه‌سواری در سال ۲۰۱۱ میلادی. (عکس از وبگاه خبرگزاری فارس)
فرانک پرتوآذر، دوچرخه‌سوار حرفه‌ای ایرانی
نوشیدنی طولانی

یک نوشیدنی طولانی کلاسیک، تام کالینز
نوشیدنی طولانی یا نوشیدنی بلند یک نوشیدنی مخلوط الکلی با حجم نسبتاً زیاد است ( >۱۲۰ میلی‌لیتر) اغلب ۱۶۰ - ۴۰۰ میلی‌لیتر. نوشیدنی‌های کوتاه معمولاً قویتر هستند زیرا هر دو نوع آن حاوی مقدار یکسانی الکل هستند؛ بنابراین نوشیدنی‌های طولانی به‌طور کلی رقیق‌تر از نوشیدنی‌های کوتاه هستند.
یک نمونه نوشیدنی طولانی کلاسیک Tom Collins است. یک کوکتل متشکل از یک مشروبات الکلی و یک مخلوط کن (به غیر از تزیین یا یخ). و دارای الکل جین است.
نوشیدنی طولانی فنلاندی

در فنلاند، نوشیدنی طولانی (به زبان فنلاندی لونکرو) به نوشیدنی مخلوط ساخته شده از جین و به‌طور معمول نوشابه گریپ فروت اشاره دارد، اگرچه سایر طعم‌های نوشیدنی طولانی شامل کرن بری و آهک است. در فنلاند، این نوشیدنی طولانی به‌طور همه جا در فروشگاه‌ها و رستوران‌ها، معمولاً به صورت پیش نویس در دسترس است.
شهباز (شازند)

| شهباز(بازنه) | شهباز(بازنه) |
| --- | --- |
کشور:  ایران
استان: مرکزی
شهرستان: شازند
بخش: قره کهریز
نام(های) پیشین: بازنه
سال شهرشدن: ۱۳۹۱
مردم: مردم
جمعیت: ۱۶۳۷۴۲
میانگین دمای سالانه: -۱۰
میانگین بارش سالانه: ۳۵۰۰ میلی‌متر
اطلاعات شهری: اطلاعات شهری
پیش‌شمارهٔ تلفن: ۰۸۶۳۸۲۳
وبگاه: http://shahbazcity.ir
شناسهٔ ملی خودرو:  ایران۵۷ ق
  شهباز(بازنه)  روی نقشه ایران ۳۳°۵۲′۴۳″شمالی ۴۹°۳۱′۵۲″شرقی﻿ / ﻿۳۳٫۸۷۸۶۱۱°شمالی ۴۹٫۵۳۱۱۱۱°شرقی﻿ / 33.878611; 49.531111   :   شهباز(بازنه)  روی نقشه ایران ۳۳°۵۲′۴۳″شمالی ۴۹°۳۱′۵۲″شرقی﻿ / ﻿۳۳٫۸۷۸۶۱۱°شمالی ۴۹٫۵۳۱۱۱۱°شرقی﻿ / 33.878611; 49.531111   
 :  
شهباز (بازنه)شهری در بخش قره کهریز شهرستان شازند استان مرکزی ایران است. این شهر در شرق شهر شازند در ۲۵ کیلومتری جنوب غربی اراک و در دامنه رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد. این شهر در سال ۱۳۹۱ از به هم پیوستن بازنه و هفته تشکیل شد.
جغرافیا

ناحیه صنعتی شهید بابایی شهباز (بازنه)در شمال این شهر واقع گردیده‌است.
جغرافیا > جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این شهر ۷٬۵۳۶ نفر (۲٬۳۷۵ خانوار) بوده‌است.
| جمعیت تاریخی> سال | جمعیت تاریخی> جمعیت | جمعیت تاریخی> ±% |
| --- | --- | --- |
| ۱۳۹۵ | ۷٬۵۳۶ | —     |
اناندا، دائوکرو

Town and commune در N'zi-Comoé, 23x15px|border |alt=|link= ساحل عاج
| Ananda | Ananda |
| --- | --- |
Town and commune: Town and commune
Region: N'zi-Comoé
Department: Daoukro
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۰ (ساعت گرینویچ)
اناندا، دائوکرو (به لاتین: Ananda, Daoukro) یک منطقهٔ مسکونی در ساحل عاج است که در N'zi-Comoé واقع شده‌است.
تاریخ نیشابور
دوران اساطیری

سرآغاز و پیدایش نیشابور، همچون بسیاری از شهرهای تاریخی و دیرپای جهان، در هاله‌ای از اسطوره و افسانه در پیچیده و در نگاهی کلی به منابع، سیمای نیشابور به عنوان یک بوم و شهر اساطیری و در اندازهٔ یکی از مراکز مهم این دوران توصیف می‌شود.
دوران اساطیری > آغاز آفرینش

کهن‌ترین نام جغرافیایی ناحیهٔ نیشابور رَئِوَنْت می‌باشد که در اَوِستا -کهن‌ترین نبشتار ایرانی- از آن یاد شده است. رئونت در دفتر یشت‌های کتاب اوستا، نام کوهی است که آتشکدهٔ نامدار آذر بُرزین‌مِهر بر آن جای داشته است. بر پایهٔ روایت ایرانی، آغاز آفرینش در نسک بندهش از کوه ریوند (در ناحیهٔ نیشابور خراسان) در شمار ۲۲۴۴ کوهی نام برده شده که از البرز فراز رستند. همچنین در جایی دیگر از همین نسک (کتاب)، در جریان ماجرای نبرد اهریمن با آب، به پیدایی دریاچه‌ای به نام سووَر (سوبر یا سوگر) اشاره شده که در ابرشهر بوم (=ناحیهٔ نیشابور) بر سر کوه توس جای دارد. و چنان‌که در گزارش رویدادهای دوران‌های بعد آمده است آذربرزین‌مهر در نزدیکی دریاچهٔ سوور و بر روی کوه ریوند قرار داشته است. و ابوعبدالله حاکم، انوش، پسر شیث، نوهٔ آدم را نخستین شخصیتی معرفی نموده که کهندژ نیشابور را بر سنگی بزرگ، سفید، مدوّر (دایره‌شکل) و املس (نرم و هموار) بنا گذاشت. چنان‌که مردمان آن روزگار، این بنا را دژ سنگی (قلعهٔ حجریه) می‌خواندند.
دوران اساطیری > پیشدادیان

پیشدادی‌ها نخستین فرمانروایان ایران‌زمین، در دوران اساطیری هستند که هوشنگ، تهمورث، جم، فریدون و منوچهر سرشناس‌ترین آنانند و قهرمانانی همچون آرش، گرشاسب و رستم و دشمنانی همچون افراسیاب و ضحاک داشتند. بر پایه نوشتار تاریخ الحاکم، در این دروان؛ شخصیت‌هایی همچون ذوالایکه، افراسیاب ساحر و ایرج، پسر فریدون بر دژ نیشابور دست یافته، آن را بازسازی نموده و بر گستره و آبادانی آن افزوده‌اند. اما در دوران منوچهر بود که بر پیرامون کهندژ، خندقی حفر نمودند و آتشکده‌ای برپای داشتند. چنان‌که پس از آن، گروش (ایمان) مردمان و آبادانی آن، روزافزون گردید. اما حمدالله مستوفی بنیانگذار نیشابور را تهمورث دیوبند معرفی کرده است. بر پایهٔ روایتی ایرانی، در روزگار تهمورث بوده که آتشدان پشت گاو اساطیری سریشوگ، به دریا افتاد و سه آتش فروزان در ژرفای دریا درخشان ماندند و آن سه آتش نوپدید گشنسب، فرنبغ و برزین‌مهر بودند.
دوران اساطیری > کیانیان

کیانی‌ها، سلسله‌ای از فرمانراویان اساطیری ایران هستند که دوران آنان با رویدادهای پهلوانی و همچنین گسترش آیین مزدیسنا در ایران‌زمین پیوند خورده است. بر پایهٔ گفتار شاهنامه؛ کیکاووس پس از در هم شکست سپاه افراسیاب، به‌سوی پارس آمد و جهان را به شادی، چنین بیاراست:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بیامد سوی پارس، کاووس کی |  | جهانی به شادی، نو افکند پی |
| فرستاد هر سوی یکی پهلوان |  | جهاندار و بیدار و روشن‌روان |
| به مرو و نشابور و بلخ و هری |  | فرستاد هر سو یکی لشکری |
در پاره‌ای از بندهش، از دستان پور سام یاد شده که پادشاهی سکایان و نیمروز را از پدر گرفت و کدخدایی ابرشهر (= نیشابور) را شکوه بخشید. و باز در شاهنامه است که کیخسرو پس از تعقیب افراسیاب، و در راه بازگشت به ایران، از چاچ و سغد و بخارا و جیحون و بلخ و طالقان و مرورود گذر کرد؛ آن‌گاه:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| و زآن پس، به راه نشابور، شاه |  | بیاورد پیلان و گنج و سپاه |
| همه شهر، یکسر، بیاراستند؛ |  | می و رود و رامشگران خاستند |
| دِرَم ریخند از بر و زعفران، |  | چه دینار و مُشک، از کران تا کران |
| به شهر اندرون، هر که درویش بود؛ |  | و گر سازش از کوشش خویش بود |
| دِرَم داد مر هر یکی را ز گنج |  | پراگنده شد بدره پنجاه و پنج |
و سرانجام؛ کی‌ویشتاسب (گشتاسپ)، در پی گرویدن به انوشه‌روان زرتشت؛ آذر بُرزین‌مِهر -یکی از این سه آتش بهرام- را که تا آن زمان، در جهان می‌وزید و از جهانیان، نگاهبانی می‌کرد؛ بر فراز کوه رِیوَنْد (رَئِوَنْت) (در نزدیکی نیشابور) به دادگاه نشانید (پابرجای کرد). رِیوَنْد، همچنین شهری در نزدیکی نیشابور (و محله و ناحیه‌ای پیوسته به این شهر) است که آن را از پایتخت‌های اساطیری ایران‌زمین و پایتخت گشتاسب دانسته‌اند. یاقوت حموی، نیز گشتاسب را بنیانگذار ربع بشتفروش (بُشتَنفُروش) نیشابور معرفی نموده است. اما پس از گشتاسب، بهمن پور اسفندیار بر تخت نشست و او دخترش (همای) را بر پسرش (ساسان) برتری داد و ولیعهد خویش ساخت و ساسان، رنجیده از پدر به شهر نشاپور پناه برد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دمان سوی شهر نشابور شد |  | پر آزار بود، از پدر؛ دور شد |
ساسان، دختری از خاندان بزرگان شهر را به همسری گزید و از این پیوند، پسری به نام ساسان پدید آمد. ساسان چون بزرگ شد به شبانی پرداخت. چنان‌که:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ز شاه نشابور، بستُد گَله |  | که بودی به کوه و به هامون، یله |
| همی‌بود یک‌چند چوپان شاه |  | به کوه و بیابان و آرامگاه |
و این ساسان، هموست که سه شب پی در پی، به خواب پسرش (بابک) می‌آمد و بابک، در خواب شب سوم، آذران فرن‌بغ و گشنسب و بُرزین‌مهر را در خانه ساسان می‌بیند که می‌درخشند و به کیهان، روشنی می‌بخشند. و برزین‌مهر، سومین آتش درخشان روشنگر، در دوران‌های بعد، در کوه رِیوَنْد در شمال غربی نیشابور زبانه می‌کشیده است.
آثار پیشاتاریخی

یافته‌های کاوش‌های باستان‌شناسی ناحیهٔ نیشابور که تا امروز به سرانجامی رسیده‌اند؛ نشانگر پیدایی آثار دوره‌های گوناگون پیشاتاریخی، در این ناحیه است.
آثار پیشاتاریخی > محوطهٔ تپهٔ برج

با نظر به آثار قابل مشاهده در این محوطه، محدوده‌ای در حدود شانزده هکتار را در بر می‌گیرد در شانزده کیلومتری جنوب شرقی شهر کنونی واقع شده است. پیشینه این محوطه با قدمت حدود ۵۵۰۰ پیش از میلاد به دورهٔ نوسنگی جدید بازمی‌گردد. یکی از یافته‌های برجستهٔ این محوطه، اسکلت زنی حدود ۴۵ ساله همراه با یک قطعه فیروزهٔ سوراخ‌شده در نزدیکی کمر است؛ آزمایش C14 روی استخوان ساق پای اسکلت، گاهنگاری مطلق ۴۳۶۰ پیش از میلاد را نشان می‌دهد.
آثار پیشاتاریخی > محوطهٔ شهرک فیروزه

قدمت این محوطه به دورهٔ برنز جدید (اواخر هزاره سوم و اوایل هزاره دوم پیش از میلاد) می‌رسد و در شمال غربی شهر کنونی و در پهنهٔ شرقی رودخانه فاروب رومان قرار دارد. از یافته‌های برجستهٔ این محوطه می‌توان به دو کورهٔ پخت سفال (که فضاهای دست‌کند درون زمین آن‌ها برجای مانده) اشاره نمود.
آثار پیشاتاریخی > محوطه تپهٔ بلوچ

قدمت این محوطه به دورهٔ نوسنگی (حدود ۵۵۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد) می‌رسد در ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهر نیشابور و در شرق باغ نشاط تقی‌آباد از توابع شهرستان فیروزه امروزین، واقع شده است. نهشته‌های باستانی این دوره، گاهنگاری چند دوره با فواصل زمانی از جمله دوره مس، سنگ و آهن را در کنار هم نمودار می‌سازد. ویژگی برجسته این محوطه پیشاتاریخی؛ فراوانی دستینه‌ها و ابزارهای سنگی است که با شماری از اشیاء و ابزارهای برنزی و گل پخته و همچنین سازه‌های گودالی پخت نان و کوره همراه شده است.
افزون بر محوطه‌های پیشاتاریخی یادشده؛ در جای‌های دیگری از ناحیهٔ نیشابور همچون کریم‌آباد، جنوب غربی شهر و یوسف‌آباد آثاری متعلق به عصر مفرغ و عصر آهن نیز کاوش شده؛ و گفتنی است که کاوش‌های باستان‌شناسی ناحیهٔ نیشابور، هنوز به سرانجام بایستهٔ خود نرسیده و عرصه‌های کاویده نشدهٔ بسیاری در پیش روی باستان‌شناسان است.
هخامنشیان

رَئِوَنْت، کهن‌ترین نام جغرافیایی در اطلاق به ناحیهٔ نیشابور که در اَوِستا -کهن‌ترین نبشتار ایرانی- از آن، یاد شده است. رئونت در دفتر یشت‌های کتاب اوستا؛ نام کوهی است که آتشکدهٔ نامدار آذر بُرزین‌مِهر بر آن، جای داشته است. آذران بُرزین‌مِهر، فرنبَغ و گُشنَسپ به پندار مری بویس؛ اگر نه پیش‌تر و در دوران هخامنشی، دست‌کم بایستی در اوایل دوران پارتیان نشانده شده باشند. ریچارد فرای، نام ابرشهر (= نام پیشین نیشاپور) را ریشه‌گرفته از نامی کهن، به مفهوم شهر بالای هخامنشیان یا شهربانی بالای سلوکیان دانسته است. یافته‌های باستان‌شناسی در محوطه تاریخی سه‌تپه در جنوب دشت نیشابور، نیز بیانگر حیات تاریخی این ناحیه، در دوران هخامنشی و اندکی پیش از آن؛ و ارتباط نیشابور با همدان (فلات ایران) و ترکمنستان (آسیای مرکزی) است.
اشکانیان

ابرشهر؛ نام قدیم‌تر نیشابور، به معنی شهر آپارناک (شهر اپارنی‌ها) است. اپارنی یا اپرنی‌ها برجسته‌ترین قبیله از سه قبیلهٔ داهه هستند که دولت پارتیان (یا اشکانیان) را بنیان گذاشتند. یادکرد این شهر در نسک کهن مزدیسنایی بندهش که ابرنک‌شهر نیز خوانده شده از شناخته‌شدگی و رونق ابرشهر در سرزمین پارت، نشان دارد. چنین به نظر می‌رسد که در این دوران؛ اشکانیان، خود را وقف این آتش مقدس بُرزین‌مهر (یکی از سه آتش مقدس کیش زرتشتی، و آتش خاص پارتیان) کرده بودند. آنان، زائران بی‌شماری را در سرتاسر دورهٔ پارتی به زیارت آذر برزین‌مهر به این ناحیه، سوق می‌دادند. همچنین؛ نام ابرشهر بر روی سکه‌ای از دوران فرهاد دوم اشکانی (حکومت: ۱۳۸–۱۲۸ پیش از میلاد) نقش بسته است که حیات تاریخی این ناحیه را به عنوان محل استقرار ضرابخانه در دوران پارتیان، مستند می‌نماید. و مارکوارت در اشاره به پیشینهٔ نام کنارنگ در اطلاق به فرمانروای ابرشهر، چنین برداشت نموده که این فرمانروایی موروثی، به پیش از دوران ساسانیان (= پارتیان) بر می‌گردد که آنان، سرانجام؛ داوخواهانه، حکومت اردشیر ساسانی را پذیرا شده و در گسترهٔ قلمرو ساسانیان قرار گرفته بودند.
ساسانیان

شهرستان‌های ایرانشهر؛ بند ۱۵
نویسه‌گردان فارسی: شَهْرِسْتانْ نیوْشابُوهْر، شابُوهْری اَرتَخْشیران کَرد؛ پَد آن گاه، کِیشْ پَهْلیزَکْ ای‌تُور؛ اُوزَد، اُوش هَم گیواگ، فَرْموُد کَرْدَن.
Transcription: šahrestān Ī nēwšābuhr šābuhr Ī *ardaxšĪrān kard pad ān gāh kē-š pablēzag [Ī] tūr ozād u-š pad hām-gyāg šahrestān framūd kardan.
توجمه فارسی: شهرستان نیشابور را شاپور پسر اردشیر ساخت. در آن زمان که پهلیزک تورانی را کُشت (شکست داد)، در همان‌جا فرمود شهرستانی بسازند.
English Translation: The city of Nēwšābuhr was built by Šābuhrr the son of ArdaxšĪr. At that time when he killed the Tūrānian PahlĪzag, he ordered to build the city in the same place.
Šahrestānīhā Ī Ērānšahr
ساسانیان > نسک‌های ساسانی

از نیشابور یا ابرشهر در شماری از نبشته‌های کهن هم‌پیوند با دوران ساسانی یاد شده، از این جمله‌اند:
کتیبهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت: در این سنگ‌نبشته که قدمت آن یه حدود سال ۲۶۲ میلادی می‌رسد؛ نام ابرشهر، به گونهٔ تمامِ اپارخشتر در جرگهٔ ۲۹ امارت و ایالت ایران دورهٔ شاپور یکم ساسانی یاد شده است.
سکه‌های ساسانی: ابرشهر در کنار شهرهای خراسانی مرو، بلخ، هرات و احتمالاً توس، خلم و سمرقند، محل استقرار ضرابخانه‌های ساسانی بوده و نام این شهر بر سکه‌های پیروز، قباد، بهرام چوبین و خسرو اول نقش بسته است.
متن ارمنی شهرستان‌های ایرانشر: در این متن که نوشتهٔ موسی خورنی (زادهٔ بین سال‌های ۴۰۵ تا ۴۱۰م) است؛ از ابرشهر به عنوان یکی از ۲۶ استانِ کوست خراسان -از کوست‌های چهارگانهٔ ایران- نام برده شده است.
متن پهلَوی شهرستانهای ایرانشهر: این متن پارسی میانه که در اواخر دوره ساسانی نگاشته شده؛ نیشابور را در شمار شهرستان‌های کوستِ خراسان ایرانشهر و شاپور پسر اردشیر را بنیانگذار این شهرستان، معرفی نموده است.
ادبیات مانوی: در متنی مانوی به پارسی میانه به‌دست آمده از تورفان، از اینکه مانی، شاگردش مارآمو به همراهی گروهی از نویسندگان و مینیاتورگران و شاهزادگان، برای تبلیغ دین به ابرشهر فرستاده، سخن رفته است.
ساسانیان > سیاست و حکومت

قدیم‌ترین رویداد ثبت‌شدهٔ این ناحیه در دوران ساسانی؛ به نقل از تاریخ طبری، مرتبط با اردشیر بابکان (حکومت: ۲۲۶ تا ۲۴۱ میلادی) است چنین که او پس از به‌دست آوردن قدرت، شهرها و مناطق مختلف ایران از جمله ابرشهر را تحت سلطهٔ خویش درآورد. بنا به نوشتهٔ تاریخ الحاکم؛ شاپور پسر اردشیر، شهر نیشابور قدیم را در پیرامون کهندژ باستانی بنا کرده و از دفع حمله‌ها و مزاحمت اتراک بر این شهر، خبر داده است. در روایت متن پهلوی شهرستانهای ایرانشهر؛ پهلیزک تورانی، فرمانروای این مهاجمان است. و بر پایه روایت شاهنامه؛ شاپور پس از پیروزی بر قیصر روم، به بازسازی و گستردن شهرهای ایران می‌پردازد و بنیاد کردن دژی استوار بر نیشابور از این دست است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| کهندژ به شهر نشاپور کرد |  | که گویند با داد، شاپور کرد |
نیشاپور در ۴۳۰م، اسقف‌نشین نسطوریان بود. و در حدود ۴۲۲ تا ۴۴۹م؛ یزدگرد دوم برای نزدیکی به مرزهای شمال خاوری کشور و رویارویی با تاخت و تاز و آزار اقوام کیدار و خیون (هون)؛ نیروی خود را در این ناحیه مستقر ساخت و پایتخت خود را از تیسفون به نیشابور منتقل کرد. همچنین در شماری از متون تاریخی رویدادهای: حضور قباد (حکومت: ۴۸۸–۴۹۸م) در ابرشهر و ازدواج وی با دختر یکی از بزرگان شهر؛ به دنیا آمدن انوشیروان در این ناحیه؛ سکه زدن بهرام چوبین (در حدود ۵۹۰ تا ۵۹۱م) به نام خود در این شهر (در زمان شورش بر هرمز)؛ و فرونشاندن شورش پادگان ابرشهر به دست سمبات باگراتونی، از مرزبانان خسروپرویز ثبت شده است. نیشابور (ابرشهر) در دوران ساسانی، مرکز ناحیه‌ای گسترده بود که ارغیجان، اسپراین، جوین، بیهک بیهق، باخرز، خواف، زوزن، زام و زاوه از رستاک‌های آن بودند. مرزبان یا فرمانروای این منطقه، دارای لقب اختصاصی کنارنگ بود. در این دوران، حاکمانی که از خانواده سلطنت بودند لقب شاه داشتند و نیشابور یکی از ولایت‌های ۲۶گانهٔ ایران بود که حاکم آن، شاه نامیده می‌شد. در نگاهی کلی؛ نیشابور (ابرشهر) این دوران، یکی از مراکز حکومتی و پایگاه‌های فرمانروایی کوست خراسان است که در دوره‌ای پایتخت کشور ایران گستردهٔ ساسانی نیز بوده است
ساسانیان > اقتصاد و تجارت

شاپور -که از وی به عنوان بانی شهر در دوره ساسانی، نام برده شده- به امور تجارت و اقتصاد، توجهی ویژه داشت؛ او در راستای نیرومندسازی موقعیت اقتصادی ابرشهر، نواحی شمال شرق ایران را -که در سیطرهٔ کوشان بود، تصرف نموده و فرمانروایانی (از جمله شاهزاده پیروز) را که پیرو وی بودند، بر این ناحیه نهاد. به‌طور کلی؛ موقعیت ویژهٔ جغرافیایی نیشابور که در چهارراه ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب در بخش خاوری ایران قرار گرفته مورد توجه ساسانیان قرار گرفته و از آن به عنوان یکی از سنگرهای استوار در برابر یورش‌های بیگانگان شرق قلمرو امپراتوری و پایگاه برقراری امنیت در جبههٔ شرقی راه ابریشم بهره بردند. قرارگیری در این مسیر که شاهراه شرق به غرب قلمرو ساسانی به‌شمار می‌رفت؛ رونق شهر را در جایگاه یکی از مهم‌ترین منزلگاه‌ها و باراندازگاه‌های کاروان‌های تجاری فراهم نمود. به گونه‌ای که ساختارهای نظام توسعه‌یافتهٔ اقتصادی از جمله: نظام روشمند دریافت مالیات و نهاد رسمی ضرابخانه (در اندازهٔ یکی از ضرابخانه‌های عمدهٔ دوره ساسانی) در این شهر مستقر گردیدند.
ساسانیان > فرهنگ و جامعه

آثار و میراث هنر و صنعت سفالگری برجای مانده در کهندژ نیشابور؛ افزون بر رونق اقتصادی، نشانگر پویایی زیستگاهی این شهر به عنوان یکی از مراکز عمدهٔ سفالگری شمال شرق ایران در نیمهٔ سده ۴ تا نیمه سدهٔ ۷ میلادی در دوران ساسانیان است. در این دوران؛ آذر برزین‌مهر، یکی از سه آتشکده بزرگ و زیارتگاه مشهور ایران ساسانی، در ناحیهٔ ریوند نیشابور شعله می‌کشید و این بوم، به عنوان یکی از مراکز فرهنگی-مذهبی ایران دوره مزدیسنایی نقش‌آفرینی می‌نمود و برآمدن شخصیت‌هایی همچون برزویه (پزشک نامدار ایرانی در دوره خسروپرویز و گردآورندهٔ مجموعهٔ کلیله و دمنه)، مزدک (آورندهٔ آیینی نو در دورهٔ قباد) و آغاز دعوت مانی و حضور مسیحیان نسطوری نمودهایی از گونه‌گونی و پویایی فرهنگی و اجتماعی این ناحیه در دوران ساسانی است. آیین مانی، برگرفته از سه کیش زرتشتی، بودایی و مسیحی بود. مانی، شاگردش مارآرمو یا ماراَمّو را -که خط و زبان پارتی را خوب می‌دانست- برای گستردن دین؛ به همراه گروهی از نویسندگان، مینیاتورگران و یکی از شاهزادگان اشکانی به نام اردوان؛ به ابرشهر (نیشاپور) روانه داشت. این گروه، کتاب‌های مانی را که به زبان سریانی بود به زبان پارتی (زبان مردم خراسان) ترجمه کردند. در این دوران، سکوباهای بزرگ در شهرهای پرجمعیت قلمرو ساسانی دارای دستگاهی منظم، تحت ریاست پاتریارک مداین، بودند و نیشابور، مرو، و ماوراءالنهر شهرهای سکوبانشین شرق کشور بودند.