مناقشه‌ها سر ثبت جهانی میراث در یونسکو

ادعاهای مطرح‌شده از سوی برخی کشورها در مورد میراث فرهنگی، معنوی و طبیعی ایران، به‌ویژه پس از آغاز ثبت آثار در فهرست میراث جهانی یونسکو، به موضوعی مناقشه‌برانگیز تبدیل شده است. این ادعاها، که غالباً از جانب کشورهای همسایه با پیشینهٔ تاریخی مشترک مطرح می‌شوند، حول محور مالکیت یا منشأ آثار و عناصر فرهنگی شکل گرفته‌اند. در این میان، برخی از کشورهایی که در دوره‌های تاریخی پیشین بخشی از قلمرو ایران محسوب می‌شدند، با استناد به پیوندهای تاریخی و فرهنگی مشترک، مدعی سهم داشتن در میراث ایرانی هستند. این مناقشات، گاه جنبه‌های سیاسی نیز پیدا می‌کنند و بر روابط دوجانبه تأثیر می‌گذارند.
طی دهه‌های پایانی سده بیستم میلادی و دهه‌های نخستین سده ۲۱ میلادی به‌ویژه پس از آغاز به ثبتِ میراث فرهنگی و معنوی بشر توسط یونسکو (سال ۲۰۰۶ میلادی)، جمهوری اسلامی ایران مدعی است که میراث فرهنگی و معنوی آن توسط کشورهای همسایه، مخصوصاً جمهوری آذربایجان، مصادره شضی موارد دولت ایران درخواست پیگیری و بازبینی کرده است.
سازمان میراث فرهنگی ایران در تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۹۲ اعلام کرد. هر کشور در سال فقط حق دارد یک میراث ملی را در سازمان یونسکو به ثبت برساند و چون تعداد میراث (آثار و بناهای تاریخی) ایران خیلی زیاد بوده برای ثبت آن به سال‌های متمادی نیاز است و ایران پیگیر مواردی که میراث مشترک‌اند خواهد بود و حق خود را برای ثبت این میراث محفوظ می‌داند. زمانی که کشوری محصولی را به نام خود ثبت می‌کند راه برای ثبت مشترک برای کشورهای دیگر بسته نمی‌شود. همچنین در آبان سال ۱۳۹۲، فرهاد نظری، مدیرکل دفتر ثبت آثار وزارت میراث فرهنگی از تهیه فهرست میراث قابل مصادره توسط کشورهای همسایه و ارسال آن به یونسکو به عنوان اقدامی پیشگیرانه، در آینده نزدیک خبر داد. یوناتن بت‌کلیا نماینده اقلیت آشوری در مجلس شورای اسلامی بیان کرد: «در یونسکو درخواست‌هایی که زودتر ارسال می‌شود؛ در اولویت قرار می‌گیرد و اگر کشوری بعد از درخواست اولیه نسبت به درخواست ارسالی یونسکو ادعایی داشته باشد به سختی می‌تواند آن ادعا را ثابت کند.» شماری از نمایندگان مجلس نهم معتقدند که سازمان میراث فرهنگی در قبال تأخیر در عملکرد و عدم ثبت این آثار، کوتاهی کرده است که این مطلب در صحن علنی مجلس هم مطرح شد. در پی این تذکرها رئیس سازمان میراث فرهنگی محمدعلی نجفی به دبیرکل یونسکو نامه‌ای نوشت مبنی بر متوقف کردن سیاست پارسی‌زدایی دولتِ جمهوری آذربایجان مانند حذف اشعار فارسی نظامی که بر روی مقبره وی به صورت کاشی‌کاری بودند، و خواستار رسیدگی فوری شد. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز در گزارشی با عنوان بررسی ثبت جهانی میراث فرهنگی ناملموس ایران توسط سایر کشورها (بررسی موردی ثبت میراث ناملموس «فرهنگ پهلوانی و ورزش زورخانه‌ای» توسط کشور جمهوری آذربایجان) به بررسی موضوع ثبت میراث ناملموس کشور توسط سایر کشورها و به‌طور خاص کشور جمهوری آذربایجان پرداخت. در این گزارش که منجر به ارائه پیشنهادهای اجرایی شد پیشنهادهای اجرایی ذیل ارائه شد:
لازم است تا جمهوری اسلامی ایران، فهرستی از تمامی میراث فرهنگی ناملموس زنده و در معرض خطر خود جمع‌آوری نماید و مستندهای مذکور را با عنوان فهرست میراث فرهنگی ناملموس جمهوری اسلامی ایران به‌صورت برخط و در قالب چند زبان زنده دنیا در اختیار عموم جهانیان و یونسکو قرار دهد.
لازم است تا از ظرفیت مرکز مطالعاتی منطقه‌ای حفظ میراث فرهنگی ناملموس در آسیای میانه و غربی تحت نظارت یونسکو (گروه ۲) استفاده شود و با ایجاد اجماع بین کشورهای عضو، پیشنهادهای قابل اجرا برای برطرف‌سازی مسئله فوق در اختیار یونسکو قرار دهد.
لازم است تا کشور با پرداخت حق عضویت به کنوانسیون و فعالیت اثرگذار نمایندگان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در جلسات، امکان مشارکت و اعمال نفوذ در فرایندهای اجرایی این کنوانسیون فراهم شود. اصلاح موادی از آیین‌نامه داخلی و دستورالعمل‌های فعلی یونسکو می‌تواند موضوع اهمیت دادن به اصالت و منوط کردن ثبت به نبود اختلافات فرهنگی و مرزی کشورها را مدنظر قرار دهد.