نزهت‌المجالس
ویژگی‌های نزهةالمجالس

نزهةالمجالس محصول دورانی است که رباعی بیش از دیگر قالب‌های شعری، پسند خاطر همگان بوده در واقع رباعی اصیل ترین نوع شعر ایرانی و تابناک ترین تجلی روح و فرهنگ ایرانی و اندیشه های ناب ایرانی به بیان ساده و دلنشین در برمی گیرد. رباعی شعر زنده و جوشان مردم عامه ایران بود که همراه نی و چنگ خوانده می شد. و اوج آنها مربوط به خیام است، رباعی کهن ترین قالب شعر فارسی است ایرانیان رباعی را بیت می نامیدند و بیت خوانی به معنی شعر خواندن بود که هم اکنون در لهجه های سیستان و کردستان هم به شعر بیت گفته می شود. 
در واقع رباعی از چهار مصراع ساخته شده که یه مصراع اول زمینه را برای ظهور مصرع چهارم آماده می کند و مصراع چهارم جان سخن و روح شعر است. 
عصر شروانشاهان قرن 6 و 7 در عصر سلجوقیان و خوارزمشاهیان رباعی بیشتر نیازهای ادبی جامعه را فراهم می ساخت به طوری که در شعر شاعران آنها زمان هم چنین در کاشی کاری های بازمانده در موزه ها بعنوان مثال در تخت سلیمان و حتی در نامه شاهان نیز رباعیات قابل رویت می باشد. 
بخش مهمی از دیوان‌های شاعران بزرگی چون انوری، عطار، سنایی، خاقانی، مولوی و کمال‌الدین اسماعیل به رباعیات اختصاص می‌یافت. صد سالی پیش از تألیف نزهةالمجالس، برگزیدهٔ دیگری به نام مجمع‌الرباعیات در آنکارا به دست ابوحنیفه عبدالکریم بن ابوبکر تألیف یافته بوده که تنها چند ورق از آن باقی مانده‌است. یک قرن بعد از نزهةالمجالس نیز در مونس‌الاحرار (تألیف‌شده در ۷۴۱) فصل ۲۸ آن به رباعیات اختصاص یافته‌است. همچنین در جُنگ نویافته‌ای (از سال ۷۲۱ هجری) که سفینهٔ تبریز نام داده شده، حاوی برگزیده‌ای از نزهةالمجالس است که گردآورنده آن را خلاصةالاشعار فی‌الرباعیات نام نهاده‌است.
نزهةالمجالس منبع باارزشی است برای شناسایی گویندگان بسیاری از رباعی‌هایی که به اشتباه به شاعران مشهور نسبت داده شده، یا رباعی‌های مشهوری که گویندهٔ آنها شناخته شده نبوده‌است.
رباعی سینه به سینه منتقل می شد و غالبا نام گوینده را هم با خود نداشت. به همین شکل ترانه های خوب مورد ستایش مردم و صاحب دلان بودند و هر کس رباعی می سرود آنها را به شاعر مورد علاقه خود نسبت می داد اینجاست که 1800 بیت شعر به ابوسعیدابوالخیر نسبت داده شده است و یا خیام که طبق یافته ها ابیات او 100 بیت بوده است 1500 بیت شعر به او نسبت داده شده است. 
برای نمونه، پس از چاپ نزهةالمجالس مشخص شد که هشتاد رباعی از رباعی‌هایی که در کلیات شمس به نام مولوی آمده بود، و نیز ۹ رباعی مشهور که در نسخه‌های کهنهٔ دیوان حافظ آمده بود، متعلق به شاعران دیگر بوده‌است.
دیگر از وجوه اهمیت نزهةالمجالس این است که دربردارندهٔ رباعی‌هایی از شاعرانی است که دیوان آنها در دست نیست. مثلاً حدود ۳۰ رباعی از خیام، و ۶۰ رباعی از مهستی گنجه‌ای که در این کتاب موجود است، کهن‌ترین و موثق‌ترین مجموعهٔ موجود از اشعار آنهاست. نزهةالمجالس همچنین دربردارندهٔ رباعی‌هایی از عالمان و عارفانی چون ابن سینا، احمد غزالی، مجدالدین بغدادی و احمد جام است که هرگز به شاعری شناخته نبوده‌اند، یا شاعرانی و نویسندگانی چون نظامی گنجوی، اسدی طوسی، فخرالدین اسعد گرگانی و عنصرالمعالی کیکاوس، که بیرون از آثار عمده‌ای که تألیف کرده‌اند به‌ندرت در جایی شعری به آنها نسبت داده شده‌است، و بالاخره فرمانروایان و دولت‌مردانی چون سلطان طغرل سلجوقی، آتسز خوارزمشاه، شروانشاه فریبرز، شمس‌الدین محمد جوینی، ملک زوزن، سلیمانشاه ایوایی، امیر کامیار، و علاءالدین کبودجامه.
اما مهم‌ترین ویژگی نزهةالمجالس تا آنجا که به تاریخ ادبیات ایران مربوط می‌شود، ضبط و حفظ آثاری از حدود ۱۱۵ شاعر از شمال‌غرب ایران، از ارّان، شَروان و آذربایجان است که دیوان‌های آنها از بین رفته‌است. از این رو، نزهةالمجالس آیینه‌ای از محیط ذوقی و ادبی و فرهنگی آن نواحی در قرن هفتم، و نموداری از حوزهٔ گستردهٔ زبان فارسی و فرهنگ ایرانی است. کاربرد فراوان تعبیرهای گفتاری در رباعی‌های نزهةالمجالس، موجب شده که تأثیر زبان پهلوی شمال‌غربی که زبان گفتاری مردم بوده‌است به‌روشنی قابل مشاهده باشد.
برخلاف شاعران اهل دیگر مناطق ایران در آن دوران که غالباً از طبقات بالای جامعه چون ادیبان، دیوانیان و دبیران بودند، در نواحی شمال غرب ایران بسیاری از شاعران از مردم عادی و پیشه‌وران و کارگران بودند و نام‌های آنها چون سقّا، عصفوری (گنجشک‌فروش)، سرّاج، جاندار، لحافی و نظایر آن گواه این امر است. این شاعران غالباً تعبیرهای محاوره‌ای را در شعر خود به کار می‌بردند و از این طریق بسیاری از لغات و اصطلاحات فارسی خاص آن سامان را در اشعار خود به یادگار گذاشته‌اند. علاوه بر این، وجود آگاهی‌هایی از آداب و رسوم، زندگی روزمره، پوشاک، بازی‌ها و سرگرمی‌های مردم در آن دوران از جمله فواید جانبی نزهةالمجالس است.