علاءالدین حسین غوری
آغاز سلطنت

پس از مرگ بهاءالدین سام که در راه غزنه اتفاق افتاد، علاءالدین حسین به سلطنت غور رسید. تاریخ‌نویسان از تاریخ تولد و آغاز زندگی وی اطلاعی به یادگار نگذاشته‌اند و تنها مطلبی که از دوران جوانی او به دست آمده آن است که او مانند هر شاهزاده‌ای در آن دوران در مورد علوم ادبیات، الهیات و فنون نظامی آگاهی داشت.
علاءالدین حسین هنگامی که خبر مرگ بهاءالدین را شنید در اواسط سال ۵۴۴ هجری / ۱۷۰۸ میلادی به تخت سلطنت غور نشست و سپس بدون فوت وقت به بهانهٔ گرفتن انتقام، سپاهیان خود را آماده کرده و با ارتش پنجاه هزار نفری به‌سوی غزنه به راه افتاد. بهرام‌شاه غزنوی از حرکت ارتش غور آگاه گشت و با اطمینان به ارتش تازه‌نفس هندی و سپاهیان غزنه، پایتخت خود را ترک کرد و از راه رخج و تگیناباد رهسپار زمین‌داور شد تا راه بر دشمن ببندد. هنگامی که سپاهیان دو رقیب در دشت زمین‌داور در برابر یکدیگر قرار گرفتند؛ بهرام‌شاه سفرایی نزد علاءالدین فرستاد تا او را ضمن تهدید از جنگ بازدارد ولی علاءالدین پاسخ فرستاد که وی برای گرفتن انتقام قتل غیرعادلانهٔ دو برادرش آمادهٔ جنگ است و به تصمیم خود پایبند است. پس از آن که این گفتگوها نتیجه‌ای دربر نداشت هر دو سپاه خود را برای نبرد آماده کردند. دولتشاه (غوری) پسر بهرام‌شاه که فرمانده سواره‌نظام فیل‌های جنگی بود به سپاه غور حمله کرد. سربازان پیادهٔ غوری به دستور علاءالدین حسین دست به حیلهٔ نظامی زده صف خود را شکافته راه را برای آن‌ها باز کردند ولی بلافاصله اطراف سواره‌نظام دولتشاه را گرفته، او و سربازانش را قتل‌عام کردند.
این شکست اثری بد بر سر سربازان بهرامشاه نهاد پس ناچار عقب‌نشینی کردند. بهرام‌شاه در حال عقب‌نشینی هنگامی که به محلی به‌نام جوش آب‌گرم، نزدیک تگیناباد رسید درصدد جنگ دوباره برآمد اما این‌بار نیز شکست خورده و با عجله به غزنه بازگشت. در آن‌جا مجدداً سپاهیان تار و مار شده را جمع کرده و درصدد دفاع برآمد ولی بار سوم نیز دچار شکست گردید. علاءالدین بدون از دست دادن وقت، شهر غزنه را با حمله‌ای برق‌آسا اشغال کرد و فرمان داد تا مدت هفت شبانه‌روز شهر را به آتش کشیدند و بناهای سلاطین غزنوی، به استثنای چند ساختمان همه را خراب کردند.
در این میان غارت و کشتار طرفداران بهرام‌شاه با شدت هرچه تمام‌تر ادامه داشت و حتی گروهی از زنان غزنه را که شایع بود در هنگام اسارت سیف‌الدین سوری به دنبال او به راه افتاده و با دف و آواز اشعار توهین‌آمیزی خوانده بودند در حمامی زندانی و با بستن منفذهای آن همه را خفه کردند. علاءالدین حسین فرمانی نیز صادر کرد تا مکانی را که در آن سیف‌الدین سوری و وزیرش سید مجدالدین موسوی را به دار زده بودند با خاک یکسان کنند. سپس چند سید اهل غزنه را وادار کرد تا توبره‌هایی از خاک غزنه را به گردن آویخته به فیروزکوه حمل کنند. در آن‌جا به دستور وی آن خاک را با خون چند سید آمیخته در بنای چند قلعه به کار بردند. چنانچه در این واقعه بیش از شصت هزار تا هفتاد هزار نفر کشته شده‌اند.
تاریخ‌نویسان همه از رفتار خشن علاءالدین انتقاد کرده‌اند و جوزجانی اولین کسی است که به او لقب جهانسوز داده‌است. علاءالدین حسین بعد از آن که انتقام خود را گرفت و مردم شهر را مطیع خود ساخت، برای ارضای بیشتر خاطر خود ابیاتی با مضمون‌های عالی و مملو از تحسین و تمجید خویش ساخت و سپس لباس سوگواری پوشیده، هفت شبانه‌روز بر سر قبر برادرانش مراسم عزاداری به‌جا آورد؛ آن‌گاه دستور داد تا جسد آن‌ها را در صندوق‌هایی بگذارند و همراه خود به غور برده و در آن‌جا آن‌ها را در جوار آرامگاه اسلاف خویش دفن کرد.
قطعه‌ای که علاءالدین در مدح خود سروده‌است چنین آغاز می‌گردد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  آنم که هست فخر ز عالم زمانه را  |  |  آنم که هست جور ز بذلم خزانه را |
|  انگشت دست خویش بد ندان کند عدو |  |  چون برزه کمان نهم انگشتوانه را |
علاءالدین حسین پیش از بازگشت به سوی غور، وضع هرج و مرج غزنه را آرام کرده و در برگرداندن آن منطقه به حالت اولیه‌اش بسیار کوشید آن‌گاه از راه بست و زمین‌داور به پایتخت خود بازگشت. بست در آن زمان شهری مشهور و مرکز بازرگانی بود و برخلاف گفتهٔ بعضی تاریخ‌نویسان، علاءالدین این شهر را ویران نکرده‌است چون مدارک باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این شهر فقط اندکی خسارت دیده، سپس دوباره مرمت شده‌است.
این شهر که از دوران پارت‌ها سابقهٔ تاریخی دارد، در قرن اول اسلامی نیز یکی از مراکز مهم بازرگانی بوده و در حملهٔ مغول مانند سایر شهرهای این ناحیه خراب و نابود شده‌است. یکی از آثار هنری و زیبایی این شهر که تاکنون نیز برجای مانده‌است دروازهٔ قوسی شکل مسجد قلعهٔ بست است؛ که به عقیدهٔ باستان‌شناسان به سبک معماری دوران غوریان یا خوارزمشاهیان بنا گردیده و احتمالاً قبل از حملهٔ مغولان یعنی در زمان علاءالدین حسین خرابی یافته‌است. یکی دیگر از نقاطی که مورد این حمله قرار گرفته و آسیب دیده‌است قصر معروف غزنویان به نام لشکری بازار است که در محل پیوستن رود ارغنداب و هیرمند واقع بوده و به عقیدهٔ چند نفر از باستان‌شناسان، خرابی اول آن به دستور علاءالدین حسین صورت گرفته‌است. تاریخ‌نویسان دربارهٔ این جنگ و سرنوشت بهرام‌شاه عقاید ضد و نقیضی دارند. عده‌ای از آن‌ها از جمله بیهقی، فخر مدبر، خواندمیر و بناکتی عقیده دارند که بهرام‌شاه قبل از حملهٔ علاءالدین حسین در غزنه مرده‌است؛ ولی مسلم است که بهرام‌شاه در آن جنگ رهبری سپاهیانش را برعهده داشته‌است. حتی خواندمیر که در یک جا مرگ بهرام‌شاه را قبل از حملهٔ علاءالدین به غزنه ذکر کرده‌است در جای دیگر می‌نویسد: «... و قول اصح آن که بین‌الجانبین چند کرت مقاتله روی نموده.» یا به گفتهٔ جوزجانی و دیگران «سه کرت از پیش علاءالدین غوری منهزم گشت.» در هر حال با توجه به عقاید بیشتر این مورخان، بهرام‌شاه پس از سه بار شکست به هند فرار کرده‌است. علاءالدین حسین قبل از بازگشت به غور یکی از سران لشکری به نام امیرخان را با پنج هزار سپاهی در غزنه مستقر و او را مأمور حفاظت آن ناحیه کرد. امیرخان مردی خشن و ستمگر بوده‌است.
مبارکشاه فخر مدبر دربارهٔ دوران حکومت وی داستانی نقل کرده و می‌نویسد: «غزنه به‌طور معجزه‌آسایی به وسیلهٔ شخصی روحانی به نام خواجه ابوالمؤید که از جور و ستم امیرخان نجات یافته‌است؛ نتیجه این معجزه آن بود که ناگهان لشکری بزرگ در نزدیکی غزنه ظاهر شده و امیرخان از ترس آن با همه لشکریانش غزنه را ترک و فرار کرده‌است.» در واقع ظهور معجزه‌آسای این لشکر عظیم چیزی جز بازگشت بهرام‌شاه همراه سپاهیان تازه‌اش از هند نبوده‌است. حقیقت تاریخی این افسانه توسط یک سند تاریخ‌دار تأیید شده‌است که طبق آن بهرام‌شاه قبل از ربیع‌الاول سال ۵۴۵ هجری (۱۷۰۹ شاهنشاهی) به غزنه بازگشته‌است یعنی زمانی که علاءالدین حسین در غور سرگرم اعزام قشون به هرات و مشغول زد و خورد با سلطان سنجر بوده‌است. در هر صورت بهرام‌شاه پس از اخراج امیرخان مدت‌ها در غزنه بوده و در سال ۵۵۲ هجری (۱۷۱۶ شاهنشاهی) در آن شهر درگذشته‌است.
علاءالدین حسین اندکی بعد نسبت به برادرزادگان خود غیاث‌الدین، شهاب‌الدین غوری و معزالدین بدگمان شد و پس از مقرر کردن مبلغی وجه نقد به عنوان مخارج روزمره، آن‌ها را در قلعهٔ نظامی وجیرستان زندانی کرد. سبب بدگمانی او فقط توسط ابن اثیر ذکر گردیده‌است که طبق آن علاءالدین حسین نواحی سنگه، تیول قبلی بهاءالدین سام و گرمسیر و تگیناباد را به آن دو برادر تفویض کرده بوده‌است و این دو برادر در آن نواحی سیاست بسیار ملایمی در پیش گرفتند و با بخشش‌های خود باعث جلب توجه مردم نسبت به خود شده‌بودند تا در موقع مناسب از حمایت آن‌ها در مقاصد سیاسی خود استفاده کنند. این موضوع و رفتار جاه‌طلبانهٔ آن‌ها به گوش علاءالدین حسین رسید و باعث بدگمانی شده‌بود و به همین دلیل تا پایان زندگی خود آن دو برادر در زندان قلعه وجیرستان تحت نظر نگهداشته شدند.