اسماعیل یکم سامانی
زمینهٔ تاریخی

در زمان امویان مردم فرارود در پی کسب استقلال، علیه حاکمان عرب‌تبار مبارزه کردند. یک سال پس از به قدرت رسیدن عباسیان قیامی شکل گرفت و فراگیر شد. ابومسلم، زیاد بن صالح را با سپاهی ده هزار نفره به بخارا فرستاد که در نهایت پیروز شد. در پی اختلافات بین چین و تاشکند -که در آن زمان تحت‌الحمایهٔ چین بود- تاشکندی‌ها از ابومسلم تقاضای کمک کردند و ابومسلم هم سپاه خود را به آنجا فرستاد. در نبرد بین سپاه چین و ابومسلم، سپاه ابومسلم پیروز شد و از پیشروی چینی‌ها به فرارود جلوگیری شد.
در زمان خلافت منصور عباسی شخصی به‌نامِ هاشم بن حکیم (المُقَنّع) در مرو ادعای نبوت کرد و به دستور خلیفه زندانی شد. در زمان خلافت مهدی، مقنع از زندان آزاد شد و دوباره ادعای نبوت کرد. او در فرارود پیروانی پیدا کرد. سرانجام خلیفه مهدی شخصاً برای فرونشاندن شورش وی به نیشابور آمد و پس از چند درگیری، با خودکشی مقنع این قیام فروکش کرد؛ ولی به نوشتهٔ نرشخی تا سال‌ها پیروان مقنع، سپیدجامگان، در روستاهای بخارا به دین المقنع باقی ماندند.
سامان، جد سامانیان، به دست اسد بن عبدالله القسری، والی خراسان مسلمان شد و به همین دلیل نام فرزند خود را اسد گذاشت. دیگر در منابع نامی از اسد نیست؛ تا این که در زمان خلافت هارون‌، حاکم خراسان، علی بن عیسی بن ماهان، مقدمهٔ شورش رافع بن لیث را در فرارود فراهم کرد. رافع از نوادگان نصر بن سیار، آخرین حکمران خراسان در زمان امویان بود که از سوی علی بن عیسی بن ماهان به مدت کمتر از یک سال حکمران سمرقند شد؛ اما رافع این حکم را نپذیرفت و علیه عباسیان شورش کرد. شورش رافع و نافرمانی‌های علی بن عیسی خلیفه را نگران کرده بود؛ پس او سپاهی به فرماندهی هرثمه به خراسان فرستاد. هرثمه توانست علی بن عیسی را مطیع کند؛ ولی از سرکوب رافع بن لیث بازماند. سرانجام خلیفه هارون همراه فرزندش مأمون راهی خراسان شد. در طول سفر مأمون نامه‌ای به فرزندان اسد به سامان فرستاد و به آن‌ها دستور داد تا هرثمه را در نبرد با رافع همراهی کنند؛ اما فرزندان اسد میان آن‌ها میانجی‌گری کردند و رافع در برابر خلیفه تسلیم شد. غسان بن عباد، والی خلیفه در خراسان، به دلیل حمایت پسران اسد از خلیفه به آن‌ها پاداش داد و هر یک از آن‌ها حاکم یک شهر شدند؛ نوح حاکم سمرقند، احمد حاکم فرغانه، یحیی حاکم شاش و الیاس حاکم هرات شد؛ اما بازماندگان الیاس در هرات نتوانستند به‌خوبی بدرخشند و به همین دلیل سامانیان در ابتدا تنها در فرارود قدرت گرفتند.
الیاس در سال ۲۴۲ هجری/ ۸۵۶ میلادی درگذشت و پسرش ابراهیم جانشین وی شد. بعدها محمد بن طاهر، ابراهیم را از هرات فراخواند و سرداری سپاه خود را به او سپرد؛ اما او در جنگ با خوارج سیستان ناموفق بود. هنگامی که یعقوب بن لیث هرات را محاصره کرد، والی طاهری ابراهیم را برای مقابله با او فرستاد؛ اما ابراهیم در سال ۲۵۳ هجری/ ۸۶۷ میلادی از یعقوب شکست خورد و به نیشابور متواری شد. سرانجام ابراهیم در نیشابور در برابر یعقوب تسلیم و به اسارات گرفته شد و یعقوب او را به سیستان فرستاد.
پس از غسان، طاهر بن حسین به قدرت رسید. در طول حکومت او فرزندان اسد به حکومت ادامه دادند. نوح بن اسد در سال ۲۲۷ هجری/ ۸۴۲ میلادی و یحیی نیز در سال ۲۴۱ هجری/ ۸۵۶ میلادی درگذشتند. پس از مرگِ یحیی قلمرو او به احمد رسید؛ در دوران احمد حکومت سامانی گسترش یافت و مستحکم شد. پس از مرگ احمد حکومت در میان بازماندگان او موروثی شد. نصر، بزرگ‌ترین فرزند احمد، در زمان حیات او به حکومت سمرقند و فرغانه منصوب شد. احمد پیش از مرگش نصر را جانشین خود ‌کرد تا پس از او حکومت دچار آشفتگی نشود. احمد سمرقند را نیز پایتخت قرار داد و برادرهای خود را در قسمت‌های مختلف فرارود حاکم کرد. با اینکه حکومت طاهریان در خراسان روبه‌زوال بود؛ ولی فرارود همچنان قسمتی از خراسان و ملک آنان محسوب می‌شد. در سال ۲۵۹ هجری/ ۸۷۳ میلادی یعقوب لیث با فتح نیشابور و اسیر کردن احمد بن طاهر، حکومت طاهریان را از میان برد. یعقوب لیث در فکر مقابله با خلافت بود؛ ولی برای روبه‌رو نشدن با امیر نصر فتوحات خود را به‌سمت غرب ادامه داد. در مقابل خلیفه نیز صلاح دید برای مقابله با یعقوب، امیر نصر را یاری کند؛ به همین دلیل حکومت امیر نصر بر فرارود را به رسمیت شناخت. با سقوط طاهریان و فقدان حکومتی قدرتمند، بخارا ناامن شد و مردم آنجا از امیر نصر درخواست کمک کردند؛ امیر نصر نیز برادر خود، اسماعیل را به بخارا فرستاد و این آغاز ورود اسماعیل به سیاست بود.