مرند
تاریخ > پس از اسلام

تاریخ مرند در دروه اسلامی و امپراتوری اعراب بر خاورمیانه و ایران روشن‌تر است، بلاذری آبادی و گسترش شهر مرند را مرهون اقدامات حلبس و پسرش بعیث و فرزند وی محمد می‌داند. ابن خردادبه مرند را مرکز فرمانروایی محمد بن بعیث ذکر کرده است. آنچه که از مدارک تاریخی بر می‌آید، فتح آذربایجان به دست اعراب در سال‌های ۱۸ تا ۲۲ هجری قمری صورت گرفته است، اما مورخان اسلامی از مرند برای نخستین بار در سال ۱۶۰ هجری نام برده‌اند. در خلال رویدادهای سال ۱۶۰ هجری تیره‌ای از اقوام مسلمان عرب به نام روادیان با فرماندهی فردی به نام حلبس پسر رواد در زمان خلافت منصور دومین خلیفه عباسی به همراه سایر یمنی‌های مقیم بصره به آذربایجان و منطقه مرند مهاجرت کردند و در این سرزمین ساکن شدند. پس از حلبس پسرش محمدبن‌بعیث در سال ۲۰۰ هجری، حاکم مرند شد و برای توسعهٔ شهر کوشش بسیار کرد. این مرد فرهنگ دوست، دلیر و شجاع بود و بنا به نوشتهٔ طبری، او شعرهایی به زبان فارسی داشته که در آذربایجان معروف بوده است. برخی از پژوهشگران، محمد بن بعیث حاکم عرب‌تبار مرند در دوره عباسیان را نخستین شاعر فارسی‌گوی آذربایجان دانسته‌اند که نمونه‌ای از اشعار او باقی نمانده است
در روزگار قیام بابک خرمدین به سال ۲۰۱ هجری، شهر مرند سال‌ها یکی از مناطق تحت نفوذ وی بوده است. چند سلسلهٔ مهم و محلی در این زمان بر مرند حکومت می‌رانده‌اند که از جملهٔ آن‌ها «سالاریان»، «روادیان» و «شدادیان» را می‌توان نام برد. در اواخر قرن چهارم هجری، در کتاب‌های «حدودالعالم» و «صورة الارض»، از مرند به عنوان شهری آباد یاد شده است و ابوعبدالله مقدسی نیز مرند را شهری مستحکم نامیده و حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب نوشته است: «مرند شهر بزرگی است که دور بارویش ۸۰۰ گام است و باغ‌های پرمیوه دارد. بالاخره شاردن، سیاح فرانسوی می‌نویسد: «مرند شهر خوبی است و دارای ۲۵۰۰ باب خانه و باغچه می‌باشد و بوستان‌هایش بیش‌تر از عمارت و آبادی است». همچنین بسیاری از مورخان اسلامی از جمله ابن حوقل بغدادی، یاقوت حموی، حمدالله مستوفی قزوینی، ابراهیم اصطخری، الفداء قزوینی، ناصر خسرو قبادیانی، ابن واضح یعقوبی، یحیی بلاذری و ابن خردادیه همگی در کتب خود از مرند یاد کرده و آن را توصیف کرده‌اند.
در پی پیروزی سیاسی ـ نظامی  سلجوقیان در نبرد دندانقان، ترک‌ها وارد ایران و سرزمین‌های اسلامی شده و در نقاط مختلف ایران به ویژه منطقه آذربایجان ساکن شدند و از طریق آذربایجان، آناتولی را به عنوان یکی از مقاصد اصلی توسعه طلبی خود برگزیدند و نهایتا توانستند امپراتوری بزرگی از ترکستان تا سواحل مدیترانه تشکیل دهند. در دوره امپراتوری سلجوقی با جابجایی و مهاجرت بزرگ اقوام ترک، آذربایجان و آناتولی دچار دگرگونی‌های قومی، سیاسی و نظامی گردید و آذربایجان و آناتولی جزو مناطق اصلی تجمع و اسکان ایل‌های بزرگ ترک قرار گرفت. تا پیش از حضور ترک‌ها در آذربایجان، دول مسیحی همسایه از جمله بیزانسی‌‌ها و گرجی‌‌ها هر زمان قدرت و فرصت پیدا می‌کردند به مناطق مختلف آذربایجان می‌تاختند ولی با غالب شدن ترک‌ها در آذربایجان ورق برگشت و به مرور آناتولی و قفقاز در معرض حملات و کشور‌گشایی‌های ترک‌ها قرار گرفت.
در دهه‌ها اولیه حکومت سلجوقی، ترک‌ها در منطقه آذربایجان و از جمله مرند ساکن شده بودند و جمعیت غالب منطقه را تشکیل می‌دانند. در دوران حکومت آلپ ارسلان، وی در مرند با یکی از رهبران ترکمان به نام طغتکین ملاقات کرد که جزو جنگجویان و جهادگران علیه امپراتوری مسیحی بیرانس بود و طی جنگ‌های مختلف، شناخت کافی از سرزمین روم داشت و توانست امپراتور سلجوقی را برای جنگ با بیزانسی‌‌‌ها برانگیزد. در نهایت طی جنگ‌های مکرر امپراتوری ترکان سلجوقی با امپراتوری بیزانس  در سال ۴۶۳ هجری در جنگ ملازگرد ترک‌‌ها بر بیزانس غلبه کردند. و در ادامه با مهاجرت ترک‌‌ها به آناتولی حکومت سلجوقیان روم را در آناتولی و ترکیه امروزی پایه گذاری کردند.
در سال ۶۰۲ هجری قمری، مرند در یک یورش سهمگین توسط ارمنیان به ویرانی کشیده شد. در سال ۶۲۲، «سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه» در مرند استقرار یافت.
تأسیس امپراتوری ایلخانی فصلی نو در تاریخ سیاسی و مذهبی کشور ایران و به خصوص ایالت آذربایجان بود. در طی دوره‌های تاریخی بعد نیز با شکل‌گیری دولت‌های آل چوپان، آل جلایر، آق‌قویونلوها و قره‌قویونلوها در منطقه آذربایجان موجب شد آذربایجان به مرور به یکی از کانون‌های مهم تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و به ویژه مذهبی در ایران تبدیل شود. در دورهٔ ایلخانان بر رونق و آبادی مرند افزوده شد. بنای کاروانسرای آیراندیبی و قلعهٔ هلاکو در شمال مرند نیز از بناهای اواخر دورهٔ ایلخانی، یعنی زمان ابوسعید بهادرخان به سال ۷۳۱ است که کتیبهٔ محراب مسجد جامع مرند نیز مربوط به آن دوران است. 
مرند در زمان حکومت قراقویونلوها، محل پیکارهای مختلفی می‌باشد. در سال ۸۰۷ هجری، مرند به دست سپاهیان «میرزا ابوبکر کرد» غارت گردید. قرایوسف در سال ۸۰۹، پس از جنگ با ابوبکر در مرند، زمستان را اتراق کرد. جهانشاه میرزا قرایوسف، هنگام جنگ با برادر خود اسکندر میرزا در مرند اقامت گزید. قراقویونلوها یکی از بیست و چهار تیره از ترکان اوغوز یا که در اصطلاح منابع اسلامی به عنوان ترکمانان شناخته می‌شوند، در دروان امپراتوری ایلخانان در زمان ارغون ایلخانی، از منطقه ترکستان به طرف غرب و خاورمیانه کوچ می‌کنند و به مرور در مناطق مختلف آذربایجان و بعداً در ارزنجان و سیواس ساکن می‌شوند.
در سال ۸۳۷، شهر مرند پس از نبردی طولانی بین آق‌قویونلوها و تیموریان به دست آق قویونلوها فتح گردید.
با ظهور حکومت صفویان و انتخاب آذربایجان به پایتختی توسط شاه اسماعیل، مرند مورد توجه حکومت صفویه قرار گرفت. در دورهٔ ایران صفوی، هنگام جنگ بین شاه تهماسب صفوی با عثمانیان، مرند مرکز فرماندهی سپاه ایران بود. در سال ۱۰۱۱ هجری، شاه عباس صفوی حکومت مرند را به جمشید سلطان دنبلی سپرد. در سال ۱۰۱۴ تا ۱۰۱۶ در هنگام جنگ بین صفویه و عثمانیان، شاه عباس مدتی در مرند مستقر شد.[نیازمند منبع]
آذربایجان در نیمه دوم قرن ۱۲ هجری دارای گستره‌ای از ایل‌های قدرتمند و بزرگ یود که در طول دوره‌های تاریخی در بخش‌های وسیعی از سرزمین آذربایجان ساکن شده بودند. افشارها، شاهسون‌ها، دنبلی‌ها، شقاقی‌ها، جوانشیرها و ایلات کرد زبان غرب آذربایجان و ایل‌های مختلف ترک که در شهرهای آذربایجان سکونت و حکومت داشتند. ایل دنبلی از ایلات قدرتمند آذربایجان محسوب می‌شوند که در زمان شاه طهماسب اول صفوی در شمال غرب آذربایجان در منطقه سکمن آباد و خوی ساکن شدند و بعداً در دوران صفویه و حکومت نادر شاه در کنار دیگر ایل‌های منطقه نقش مهمی در جریانات سیاسی منطقه آذربایجان ایفا کردند. افشارها و دنبلی‌ها از جمله اقوامی بودند که نقش پر رنگ‌تری در منطقه آذربایجان داشتند، افشارها از ایل‌های بزرگ و قدرتمند قزلباش به‌شمار می‌روند که در دوران صفویه موقعیت ممتازی داشتند و بعد از صفویه نیز نقش مهمی در تحولات سیاسی ایران ایفا کردند.
در زمان ضعف دولت صفویه و حکومت نادرشاه افشار، شهر مرند به دست حکام خاندان دنبلی اداره می‌شد. در دورهٔ زندیه، کریم خان زند در سال ۱۲۰۵ هجری توانست آذربایجان، از جمله مرند را از دست حکام محلی درآورد.
در دوره قاجار مرند به دلیل واقع شدن در مسیرهای بازرگانی با روسیه و عثمانی و نزدیکی به مرز روسیه و مبادلات بازرگانی و اقتصادی از اهمیت فراوانی برخوردار گردید. در این دوره امنیت راه‌های منطقه و مرند به‌وسیله قشون یکانی‌ها تأمین می‌گشت که پس از نادرشاه در ولایت مرند در ناحیهٔ یکانات امروزی ساکن شدند و به دلیل داشتن روحیه جنگاوری در امور نظامی تبحر خود را نشان داده و به مناصب بالای نظامی و حکومتی نائل آمدند و نفوذ زیادی در منطقهٔ آذربایجان و شهر مرند پیدا کردند. نظرعلی خان یکانلی مرندی و زال خان یکانی از خوان‌های بزرگ این طایفه بودند که سال‌ها حکومت منطقهی یکانات مرند را بر عهده داشتند.
در دورهٔ قاجاریه حسین خان دنبلی حاکم مرند و خوی از فتحعلی شاه قاجار پذیرائی کرد. در زمان عقد معاهدهٔ ترکمانچای به سال ۱۲۴۳، نمایندهٔ عباس میرزا با «پاسکویچ»، فرماندهٔ روسی در مرند ملاقات کرد. در دورهٔ مشروطیت، سردار ملی سال‌ها در مرند با «میرزا حسین خان یکانی» و «رضاقلی سرتیپ یکانی» فرزند «زال خان» روابط نزدیک داشته است. از دیگر مجاهدین آزادی‌خواه دورهٔ مشروطیت در مرند از اشخاص زیر می‌توان نام برد: «میرزا عیسی حکیم‌زاده»، «اسماعیل یکانی»، «نورالله یکانی»، «حبیب‌الله شاملوی مرندی»، «حاج ابراهیم ذوالفقار زاده»، محمدولی صراف»، «حاج حسین صراف»، میرزا محمود»، برادران «میرزا صابر مرندی» معروف به مکافات، صاحب روزنامهٔ مکافات به سال ۱۳۲۷ هجری در خوی، «حاج جلال مرندی»، «محسن خان»، «مصطفی خان اسفندیاری»، «حاج ملاعباس واعظ قره‌آغاجی»، «حاج علی‌اکبر صدیقی»، «میرزا کریم‌زاده» و «میرزا نصیر رئیس‌السادات» و پسرش «میرزا احمد رئیس‌السادات»، «موسی خان پاشا» و پسرش «شیخعلی پاشایی».