کردی اردلانی
ارتباط گویش اردلانی با زبان اوستایی

در گویش اردلانی علاوه بر نزدیکی با زبان پارسی باستان دارد بعضی از واژه‌های زبان اوستایی در پارسی باستان هم دیده می‌شود. وجود واژه‌های اوستایی در گویش اردلانی به دلیل زرتشتی بودن اهالی منطقه در قبل اسلام می‌باشد البته بسیاری از واژگان اوستا و پارسی باستان مشترک هستند و با هم تفاوت‌های دارند. کتاب اوستا اولین بار در دوره هخامنشیان تدوین شد که به اوستا قدیمی و دومین بار در دوره اشکانیان تدوین شد لذا دوقسمت اوستا تفاوت‌های از لحاظ لغوی دارد و در اوستای دوره اشکانی لغات زیادی از زبان اشکانی وارد اوستا شده‌است. از بررسی زبان اوستا می‌توان گفت فارسی جدید تأثیر فراوانی از آن گرفته‌است. مهم‌ترین تأثیر زبان اوستایی در گویش اردلانی صامت ژ ž است.
زبان اوستا در کل ۳۷ همخوان و ۱۶ واکه دارد. شیوهٔ لاتین‌نویسی حروف به صورت «هوفمان» (Hoffmann) از سال ۱۹۹۶ میلادی است.
| واج | ترانویسی | نام یونیکد |
| --- | --- | --- |
| 𐬀 | a | AVESTAN LETTER A |
| 𐬁 | ā | AVESTAN LETTER AA |
| 𐬂 | å | AVESTAN LETTER AO |
| 𐬃 | ā̊ | AVESTAN LETTER AAO |
| 𐬄 | ą | AVESTAN LETTER AN |
| 𐬅 | ą̇ | AVESTAN LETTER AAN |
| 𐬆 | ə | AVESTAN LETTER AE |
| 𐬇 | ə̄ | AVESTAN LETTER AEE |
| 𐬈 | e | AVESTAN LETTER E |
| 𐬉 | ē | AVESTAN LETTER EE |
| 𐬊 | o | AVESTAN LETTER O |
| 𐬋 | ō | AVESTAN LETTER OO |
| 𐬌 | i | AVESTAN LETTER I |
| 𐬍 | ī | AVESTAN LETTER II |
| 𐬎 | u | AVESTAN LETTER U |
| 𐬏 | ū | AVESTAN LETTER UU |
| 𐬐 | k | AVESTAN LETTER KE |
| 𐬑 | x | AVESTAN LETTER XE |
| 𐬒 | x́ | AVESTAN LETTER XYE |
| 𐬓 | xʷ | AVESTAN LETTER XVE |
| 𐬔 | g | AVESTAN LETTER GE |
| 𐬕 | ġ | AVESTAN LETTER GGE |
| 𐬖 | γ | AVESTAN LETTER GHE |
| 𐬗 | c | AVESTAN LETTER CE |
| 𐬘 | j | AVESTAN LETTER JE |
| 𐬙 | t | AVESTAN LETTER TE |
| 𐬚 | ϑ | AVESTAN LETTER THE |
| 𐬛 | d | AVESTAN LETTER DE |
| 𐬜 | δ | AVESTAN LETTER DHE |
| 𐬝 | t̰ | AVESTAN LETTER TTE |
| 𐬞 | p | AVESTAN LETTER PE |
| 𐬟 | f | AVESTAN LETTER FE |
| 𐬠 | b | AVESTAN LETTER BE |
| 𐬡 | β | AVESTAN LETTER BHE |
| 𐬢 | ŋ | AVESTAN LETTER NGE |
| 𐬣 | ŋ́ | AVESTAN LETTER NGYE |
| 𐬤 | ŋʷ | AVESTAN LETTER NGVE |
| 𐬥 | n | AVESTAN LETTER NE |
| 𐬦 | ń | AVESTAN LETTER NYE |
| 𐬧 | ṇ | AVESTAN LETTER NNE |
| 𐬨 | m | AVESTAN LETTER ME |
| 𐬩 | m̨ | AVESTAN LETTER HME |
| 𐬪 | ẏ | AVESTAN LETTER YYE |
| 𐬫 | y | AVESTAN LETTER YE |
| 𐬬 | v | AVESTAN LETTER VE |
| 𐬭 | r | AVESTAN LETTER RE |
| 𐬮 | l | AVESTAN LETTER LE |
| 𐬯 | s | AVESTAN LETTER SE |
| 𐬰 | z | AVESTAN LETTER ZE |
| 𐬱 | š | AVESTAN LETTER SHE |
| 𐬲 | ž | AVESTAN LETTER ZHE |
| 𐬳 | š́ | AVESTAN LETTER SHYE |
| 𐬴 | ṣ̌ | AVESTAN LETTER SSHE |
| 𐬵 | h | AVESTAN LETTER HE |
Younger Avesta
- āsu-aspīm daδāiti Miθrō yō vouru-gaoyaoitiš yōi miθrəm nōiṯ aiβi-družinti razištəm pantąm daδāiti ātarš mazdå ahurahe yōi miθrəm nōiṯ aiβi-družinti ašaonąm vaŋuhīš sūrå spəntå fravašayō daδāiti āsnąm frazaintīm yōi miθrəm nōiṯ
āsu-aspīm اسب سواری، اردلانی اسپ asp
aiβi-družinti دروغگو، اردلانی دروزنdruzen
razištəm راستی، اردلانی راس، راستras
gaoyaoitiš گاو، اردلانی گا ga
vouru گسترده، بزرگ، در اردلانی گورا gura
ātarš آتش، اردلانی آگر،ager، آیر ayer از ریشهatar تبدیل tبهy در پهلوی ساسانی اگر پس صامت d مصوت باشد (ی) خوانده می‌شود
daδāiti دادن، اردلانی دا da
sūrå قوی قدرتمند، اردلانی zur زور زوردار
vaŋuhīš خوب اردلانی باش، اورامی وه ش
Soka, اوستایی به معنی سوزن، اردلانی سوکا درزی soka ,darzi
- mərəncaite vīspąm daiŋ́haom mairyō miθrō-druxš Spitama yaθa satəm kayaδanąm avavaṯ ašava-jaciṯ miθrəm mā janyå Spitama mā yim drvataṯ pərəsåŋhe mā yim xvādaēnāṯ ašaonaṯ vayå zī asti miθrō drvataēca ašaonaēca
vīspąm همه، اردلانی گشت vis/višt/gišt تبدیل و دگرگونی vبهg
ویس –ویس پا: در پارسی باستان و اوستا به معنی «همه» است. در اردلانی «gišt» به معنی «همه» است. v «و» در پارسی باستان، اوستا و پهلوی بسیاری از واژه‌ها تبدیل به g «گ» شده‌است؛ مثلاً «وراز» در اوستا و پهلوی تبدیل به گراز یا براز شده‌است یا «ویشتاسپ» تبدیل به «گشتاسپ» شده‌است.
kayaδanąm اعمال بد، اردلانی قیزن، قیزه ونqezin
janyå کشتن، اردلانی جنیا، اجنی، کشتن و تکه‌تکه کردن و بریدن،jenya
aša+onaṯراستی و درستی خاسن، خاس xasiya و haši+yam در پارسی باستان که xasiyaدر اردلانی مانند زبان پارسی باستان و زبان اوستا است، درست خوب hašiya در اردلانی xasiya تبدیل و دگرگونی hبهxو تبدیلš به s
asti است، اردلانی هس has
drvataēca دروغ گفتن اردلانی درو ایژی،druezi
avavaṯخیلی، این اندازه، این مقدار، اردلانی آونهauna
Old Avestan
aṯ tā vaxšyā išəntō yā mazdāθā hyaṯ-cīṯ vīdušē staotā-cā ahurāi yesnyā-cā vaŋhə̄uš manaŋhō humązdrā ašā ye-cā yā raocə̄bīs darəsatā urvāzā
yā چه اردلانی چه cha
vaxšyāمی‌گوید اعلام می‌کند، بیژی، در گویش کرمانشاهی و لکی بوشی
išəntō تلاش کردن رسیدن، اچینو achno
mazdāθā مزن به معنای بزرگ در لهجه‌های سورانی و کرمانجی
hyaṯ-cīṯ هنگامی که، بنابراین، کات kat در سورانی
yesnyā ستایش، اردلانی یاد yad به معنی ستایش و پرستش
manaŋhō ماه، در اردلانیmang مانگ، که در این مورد به اوستا نزدیک است، در بلوچی و کرمانجی ماه و در پارسی باستان ماهیا، تلفظ ngدر لهجه اردلانی مانند اوستا و زبان‌های ژرمنی و اروپای شمالی به صورت ŋ می‌باشد
ašā راستی، درستی اردلانی xasiya خاسیه
raocə̄bīs روشن، روچن در هورامی اردلانی روشن
da+rəsatāزیبا، قشنگ، اردلانی رازیا، دی رازنتrazand رازاندوه
جدول شماره ۱ مقایسه لغوی اوستا با گویش اردلانی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه اوستایی |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| ayə ayəm |  | امه | ama | این، در لهجه کرمانشاهی و لکی آیه،eya |
| xvafna |  | خفتنا | Xftna | خواب، رؤیا |
| aθa |  | اوسا | awsa | آنگاه، به این ترتیب، سپس |
| aθra |  | اولا، اورا | awla,awra | آنجا |
| ana |  | هین | hen | دیگر، دیگری |
| ayah |  | آسن | asen | آهن |
| vacah |  | وشه، ویژ | vsha | واژه، کلمه، سخن |
| ava |  | اوا | ava | این، که |
| avar |  | خوار | -xwar | پایین |
| avant |  | آونه | awna | ، مقدار خیلی، آنقدر |
| jan |  | جنین | Jeni | کشتن و بریدن |
| bu |  | بو | bu | شدن |
| anya |  | هینه | hena | دیگر |
| ərəš |  | راس | ras | راست، درست |
| aspa |  | اسپ | asap | اسب |
| aša haiθya |  | خاسه خاسیه | xasa Xasya | راستی، درستی، خوبی دگرگونی h بهx، در گویش سورانی (چاک،chak)، زبان تاتی (چوک chok) |
جدول شماره۲
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه اوستا |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| azəm |  | ام، من | ,men ,am | من، ضمیر، کرمانجی،ez |
| āsu |  | آزو، زو، زوکه | azu  zuka | سریع |
| ātar |  | آیر، آگر | ayer ager | آذر، آتش زازاکی،adar |
| tvə̄m |  | ایوا | ewa | شما، ضمیر |
| vaxš |  | وچ | vech | رشد، جوانه زدن |
| uta |  | او | au | حرف ربط و |
| kainya |  | کنیشک | Kanishk | دختر، هورامی کناچی |
| kadā |  | کات | kat | وقتی |
| kayaδa |  | قیز، قیزن | qeza | اعمال بد و زشت |
| vas |  | بیزه خواز | biza Xwaz | خواست و آرزو، میل (دوران بارداری زن)، در زبان سوارنی (ویست) |
| raod |  | رویه | roia | رشد، جوانه |
| hvar |  | خور | Xwr | خورشید |
| gairi |  | کیف | Kif | کوه، در بلوچی و کرمانجی گری به معنای کوه و تپه |
| gaya |  | ژیان، گیان | giyan žiyan | زندگی، لهجه اردلانی گیان، *سورانی ژیان |
| gao |  | گا، مانگا | ga | گاو |
| gəuša |  | گویچکا | gauechka | گوش |
واژه ژیان در لهجه اردلانی وجود ندارد، و مربوط به گویش سورانی است.
جدول شماره ۳
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه اوستایی |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| jə̄naya |  | ژن | žen | زن |
| tvə̄m θwa |  | ایوا | ewa | شما، ضمیر |
| dā |  | دا | da | دادن |
| darəga |  | دریژ | drež | دراز، طولانی |
| darəsata |  | دی رازن | derazen | زیبا برای دیدن |
| dugədar |  | کنیشک | kanishk | دختر، دوتdot در کلهری، کرمانجی، لکی*بلوچی دهتر |
| parā |  | بر له | barla | قبل از |
| parā |  | پر، اوپر | par | جای دور |
| pouru |  | فرا | fra, per | بسیار، زیاد |
| pərəs |  | پرس | Pers | پرسیدن |
| paθana |  | پانه | Pana | پهن، بزرگ |
| manah |  | مانگ | Mang | ماه |
| pairi |  | پالی | Pale | دور اطراف |
| cašman |  | چاو | chaw | چشم، در هورامی و لکی چم |
| barəz |  | برز | barz | بلند، کرمانجی bilnd |
| maēγa |  | مژ | Mež،hawr | مه(Mež)، ابر |
*واژه دختر و دوت در گویش اردلانی وجود ندارد
جدول شماره ۴ مقایسه لغوی اوستا با گویش اردلانی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه اوستایی |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| gə̄uš-cā |  | گویچکا | gauchka | گوش |
| ciθrəm |  | چرمو، چرمگ | Charmu | روشن، اردلانی سفید |
| gam |  | اگیم، گین | agem | رفتن |
| θwaxša |  | هوش | Hush | مراقبت، مواظبت |
| dahyav |  | زوی | Zavi | سرزمین، کشور |
| dužvarena |  | دژوار (سورانی) | dižvarea | انتخاب بد |
| mərəγa |  | مامر | Mamer | مرغ، پرنده، در سورانی مریشک |
| yaθa |  | وسه | Wasa | مانند |
| yaṯ |  | کات | Kat | وقتی |
| vohu* |  | باش، خاس | xas Bash | خوب* |
| vahya* |  | باش، خاسیه | xasya Bash | بهترین * |
| vīspa |  | گشت | gisht | همه |
| varav |  | گورا | gura | بزرگ، گسترده |
| sūra |  | زور | Zur | قوی و قدرتمند |
| šava |  | چووه | Chuwa | حرکت کردن |
| zasta |  | دس | das | دست |
واژه vohu معادل واژه خوب در زبان فارسی نو در هیچ‌کدام از گویش‌های کردی وجود ندارد.