زبان سکایی باستان
زبان سرمتی، آلانی، اوستی باستان > پیشینه پژوهش و مسائل موجود درباره زبان آسی

میلر توانست گروهی از نام‌های فارسی باستان را در کتیبه‌های یونانی کرانه شمالی دریای سیاه بیابد و نام‌های سرمتی را به کمک هشت معیاری که برای شناسایی آسی در نظر گرفته از آن جدا کند. واسمر بر این اساس سرمتی را از سکایی جدا کرد و دگرگونی آوایی سرمتی را در نوشتارش از دید تاریخنگاری چنین مرتب کرد:
-ir- < air (از آغاز سدۀ سوم).
پیش‌هشت‌های مصوتی، نخست در آسی.
o < ā,a پیش از n,m (در سدۀ سوم هنوز رخ نداده).
f< p (از سدۀ سوم).
-li < (از -fri) -fli (از آغاز سدۀ سوم).
vd > ft > pt (vd دست کم از سدۀ پنجم)
rx < xr (حدود سدۀ دوم)
rϑ < ϑr (حدود سدۀ دوم) > rt (سدۀ سوم؟)
rf/rv < br  (نخست در آسی)
fs < sp تبدیل شده (sp هنوز در سدۀ سوم).
آبایف گویش‌های «سرمتی-سکایی» را به صورت یکپارچه بررسی می‌کند، از آنجا که دوگانگی‌هایی را که تا کنون مشخص نشده‌اند برای تقسیم‌بندی گویشی، کافی نمی‌داند. هارماتا کوشیده است سرمتی را با یازده دگرگونی آوایی تاریخی به چهار گویش تقسیم کند به گونه‌ای که دو گویش اصلی را در تقابل با آسی قرار می‌دهد. به هر حال بر اساس تنها -ar-y* ایرانی باستان، نشان‌دهندۀ بازتابی چهار برابر و sp* ایرانی باستان، نشان‌دهندۀ بازتابی سه برابر است. «گویش 1» او به استثنای -fri* ایرانی باستان > fli* دارای وضعیت آوایی ایرانی باستان است. این دگرگونی‌های آوایی مسلم فرض شده، بیشتر به مثال‌های تردید پذیر متکی هستند. آبایف از این راه هشت معیار برای دسته‌بندی گویشی به وضعیت آوایی باستان و جدید به دست آورده است. به همین ترتیب زگوستا نیز به دو گروه از نام‌ها در کتیبه‌ها دست یافته که در گذر از وضعیت آوایی ایرانی باستان به میانه، کهن‌ترین مشخصه‌های آوایی («سکایی» در غرب) و جدیدترین آنها («سرمتی» در شرق) را نشان می‌دهد. نام‌هایی با خاستگاه احتمالی مادی-فارسی باستان یا ویژگی ایرانی میانه به گونه‌ای منطقی از هم جدا نشده‌اند. از سوی دیگر اشمید اشاره کرده است که تفکیک ویژگی‌های آوایی کهن‌تر و جدیدتر را باید در درجۀ اول از دید در زمانی و نه در مکانی انجام داد، به ویژه به این دلیل که در خصوص نام‌های خاص بتوان نگارش محافظه‌کارانه در پیش گرفت. استدلال مشابهی را نیز آبایف دربارۀ دیدگاه هارماتا و زگوستا مطرح کرده است. بدین‌رو Xοδαιυου (اضافی، تانائیس، 188 پس از میلاد) = xvādaēna اوستایی به معنی «هم‌دین»، با وضعیت آوایی ایرانی باستان نباید غیر منتظره باشد. اما شناخت پیوندهای ریشه‌شناختی‌ای که با دگرگونی‌های آوایی به نسبت جدیدتر در یادمان‌های بیسار کهن دست‌اندرکارند، اصولاً دشوارتر است؛ برای مثال فرض تک‌آوایی شدگی در Γοσων از راه قیاس با -gaoša اوستایی (کرسونسوس تاواریکا، سدۀ چهارم پیش از میلاد). اما شواهد متقدم‌تر این نوآوری مرز زمانی مشخص را در این خصوص ایجاد می‌کند.
دسته بندی زبان‌شناختی نام‌ها و دیگر دستمایه‌های زبانی برجای مانده سرمتی، آلانی یا آسی کهن و نظم متمایز گویشی آنها در زمان و مکان باید به کمک معیارهای آوایی تاریخی خاص و نیز افزون بر آن تا حد امکان بر پایۀ ویژگی‌های ساخت‌واژی و واژه سازی‌ای صورت گیرد که هم دگرگونی‌های تاریخی زبانی زبان‌های اصلی ایرانی و هم وضعیت‌های زبانی تاریخی و تاریخی خطی را در زبان‌های مقصد مد نظر قرار دهد. در این میان استخراج میراث وامی ایرانی غربی و تمایز میان مرحلۀ زبانی ایرانی میانه و نو، دارای اهمیت بسیار است. در سرمتی، آلاننی و آسی، دگرگونی‌های خاصی به موازات ایرانی غربی میانه و نو به چشم می‌خورد از جمله تک‌آوایی شدگی. بدین‌رو برای مثال Γωσακος (تانائیس، سدۀ سوم) را نمی‌توان از دید زبان‌شناختی به درستی دسته‌بندی کرد. با توجه به qusin آسی ایرونی، iγosun دیگوری «شنیدن» و عنوان هخامنشی -gaušaka* معادل gwšk فارسی میانه «مامور امنیتی»، gowšak وامواژۀ ارمنی «گزارش‌دهنده، پیشگو»، gušagi گرجی کهن «محافظ، مراقب» می‌توان خاستگاه ایرانی غربی را برای آن تصور کرد. به همین ترتیب می‌توان تا حدی خاستگاه Μαιφαρνον (رایی، اُلبیا) را با قیاس با mai آسی ایرونی، mæiæ دیگوری «ماه، بُرج» و farn آسی را میراث  سرمتی به شمار آورد. نام‌های ایرانی غربی با -Mαι شواهد بسیاری دارند. برای مثال نگاه کنید به Mαιφαρυης و Mαιφηρυης در آسیای صغیر. میراث وامی ایرانی غربی در آسی تنها نشان‌دهندۀ  farn آسی نیست، بلکه نام خانوادگی آسی یعنی Arsæg-tæ برابر با -Aršaka فارسی باستان، Aρσάκης' یونانی و نام فرمانروایی گرجی Aršak'i نیز هست. آشکارا dæstæg آسی «دسته، بسته، گروه» از dastag فارسی میانه «دسته (گروه)» ریشه می‌گیرد. واکدار شدن انسدادی ‌های میان‌مصوتی بدواً بی‌واک، تا حدی با سایشی شدگی، بر پایۀ نگارش‌های تاریخی و دگرگونی‌های خاص در یونانی، نیز به موازات آن در ایرانی میانۀ غربی و شرقی به معیار مناسبی نیست. نشان دادن انسدادی-سایشی‌ها و صفیری‌های سرمتی با الفبای یونانی (نخست τḉ بیزانسی-ایرانی میانه برای /č/ آلانی، برای مثال در تزتزس و در خط زلنچوک) دشوار است.