هرمز یکم
تبارشناسی

بر سر مسئله حق اولویت نخستین فرزند در پادشاهی هرمز یکم اختلاف نظر وجود دارد. آیا او بزرگ‌ترین فرزند بود یا این که سومین فرزند پسر از میان چهار پسر شاپور یکم بود؟ دو بار از پسران شاپور یکم در تبارشناسی سنگ‌نبشته شاپور یاد شده که این دو با هم تفاوت دارند. برای همین در زمینهٔ جایگاه سنی هرمز یکم در خانواده اختلاف نظر وجود دارد. در یادکرد نخست ترتیب زیر آمده است: بلافاصله پس از شاپور یکم دخترش آدور-آناهید، شهبانوی شهبانوان آمده است و سپس به گونهٔ شگفت‌انگیزی فقط سه پسر از چهار پسر شاهنشاه یاد شده است: اورمزد-اردشیر شاهنشاه ارمنستان- شاپور میشانشاه و نرسه شاه هندوستان، سگستان و توران تا ساحل دریا. قابل توجه است که شاپور یکم آشکارا عبارت‌های «دختر ما» و «پسر ما» را به کار برده تا شک و تردیدها را دربارهٔ نیای آن‌ها از میان بردارد.
جایگاه برجستهٔ این چهار فرزند در میان دیگر فرزندان را می‌توان از مراسم برپاسازی آتش که به وسیلهٔ شاپور یکم برای آن‌ها انجام می‌شد دریافت. این مراسم را شاپور یکم در آتشکده‌های مربوطه نه تنها برای روان و خوشنامی پس از مرگ خود انجام می‌داد، بلکه برای چهار فرزند یاد شده نیز انجام می‌داد. در این مراسم آتش مقدس دیگری برای خوشنامی پس از مرگ آن‌ها افروخته می‌شد و از آن‌ها به عنوان شایستهٔ ستایش و پر افتخار یاد می‌شد. دیگر اعضای خانواده و والامقامان که در خدمت شاه پابگ و شاهنشاه اردشیر یکم و شاپور یکم بودند، فقط به وسیلهٔ یک قربانی روزانه مورد ستایش قرار می‌گرفتند.
بر خلاف یادکرد نخست از پسران شاپور یکم، یادکرد دیگری وجود دارد که ترتیب زیر را نشان می‌دهد:
بهرام، شاه گیلان که بعداً شاهنشاه بهرام یکم گردید و شگفت این که در لیست نخست نامش موجود نیست و در این لیست جایگاه نخستین برادر را در میان پسران دارد و اورمزد-اردشیر را به جایگاه سوم می‌راند. در جایگاه دوم شاپور شاه میشان است و در جایگاه چهارم نرسه شاه سکستان. مقایسه این دو لیست این موضوع را آشکار می‌کند که در لیست نخست شاپور یکم خانواده‌اش را به پایه جایگاه تشریفاتی رده‌بندی می‌کند. در این لیست باید اعضای دودمان شاهنشاهی فهرست شوند. به همهٔ آن‌ها به وسیلهٔ مراسم برپاسازی آتش شاپور یکم نسبت به دیگر اعضای خانواده جایگاه برتری داده شده و دارای مرتبه‌ای نامیرا هستند. همچنین از این فهرست این نتیجه گرفته می‌شود که دیگر پسران شاپور یکم یعنی شاپور شاه، شاه میشان و نرسه، شاه سکستان در صورت مرگ احتمالی اورمزد-اردشیر به ترتیب رده‌بندی برای تخت پادشاهی پیش‌بینی شده‌اند.
در لیست دوم اصل دیگری در نظر گرفته می‌شود و آن اصل ترتیب سنی است:
در لیست دوم بنا بر یافته‌های اشپرنگلینگ، هنینگ و شومونت اصل دیگری در رده‌بندی به کار گرفته شده و آن هم اصل ترتیب سنی است.
همانگونه که در فهرست نخستین آمده است نزد شاپور یکم شایستگی‌های اورمزد-اردشیر برای ولیعهدی قطعی بود. نرسه نیز پس از مرگ بهرام دوم در خلال کشمکش بر سر تخت پادشاهی در سال ۲۹۳ میلادی این‌گونه عمل نمود. طبق شواهد سنگ‌نوشته پایکولی، نرسه از والامقامان شاهنشاهی می‌پرسد که آیا کسی در ایرانشهر یافت می‌شود که برای حکومت شایسته‌تر و تواناتر باشد؟ چنانچه چنین شخصی یافت می‌شود می‌تواند بر ایرانشهر حکومت کند.
داستان افسانه گونه‌ای وجود دارد که از نظر تاریخی باورنکردنی است و مربوط به ملاقات ولیعهد شاپور (شاپور یکم) با دختر پادشاه میهرک می‌شود و از آن دختر بعدها شاهنشاه هرمز یکم پا به عرصه وجود می‌گذارد. این داستان را کارنامگ، طبری و پس از او بلعمی و ابن اثیر نقل می‌کنند. با احتیاط بیشتر می‌توان روایت حمزه اصفهانی از این داستان را نیز در نظر گرفت که تنها نویسنده‌ای است که نام مادر هرمز یکم را کردزاد می‌داند. چنانچه چنین چیزی با واقعیت‌های تاریخی مطابقت داشت شاپور یکم قطعاً جایگاهی برای او در تبارنامه در سنگ‌نبشته در نظر می‌گرفت، زیرا سنگ‌نبشته شاپور گواهی بر آن است که شاهنشاه ارزش بسیاری بر این موضوع می‌گذاشت که از مادران نخستین شاهان شاهنشاهی ساسانی نام ببرد و هر روز با قربانی آنان را ارج گذارد، ولی از آن جایی که از کردزاد در هیچ منبع دیگری نام برده نشده، وجود او محل شک و تردید است. از این رو ماریک نیز در تبارنامه ساسانیان از کردزاد نام نبرده است. از طرفی برخی از دانشمندان آدور-آناهید را مادر ولیعهد اورمزد-اردشیر می‌دانند. این مسئله که شاپور یکم با دخترش آدور-آناهید پیوند زناشویی داشته است در مباحثات علمی همیشه محل اختلاف بوده است. پایه و بنیان این فرض نیز عنوان آدور-آناهید، شهبانو ی شهبانوان بود که در زرتشتی گری به دلایل دینی زناشویی-xwēdōdah در میان خویشاوندان هم خون توصیه شده است.