stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
شهیون
صنایع دستی

چوقا لیوس: نوعی خاص از چوقای بختیاری که در منطقه لیوس بخش شهیون بافته می‌شد که به چوقای لیوسی معروف است و در گذشته نمونه پنبه‌ای آن را برزگرها و کارگرهای بختیاری بر تن می‌کردند. امروزه نیز این نوع چوقا هنوز دارای شهرت بوده و در مراسم، همایش‌ها و یادبودها مورد استفاده قرار می‌گیرد. در حقیقت خاستگاه چوقای بختیاری از روستای لیوس است.
کپوبافی: از صنایع دستی رایج منطقه است و برای مردم منطقه نه تنها سرشار از هنر و ذوق است، بلکه راهی برای امرار معاش خانواده‌های روستایی نیز می‌باشد. محصولات تولیدی کپوی به نقاط مختلف کشور صادر می‌شود. اهالی روستای پامنار از تیره شهایی طایفه شهی در حقیقت اولین بافندگان کپو بوده‌اند و بخش شهیون و روستای پامنار به‌عنوان مهد کپو ایران معرفی شده‌اند.
قالی بختیاری: گونه‌ای قالی ایرانی است که در همین خطه یافت و تولید می‌شده‌است. در همهٔ شهر و روستاهای سرزمین بختیاری فرش بافی رایج است این کار از دیر باز به صورت سنتی انجام می‌شده و بیشتر توسط زنان و دختران در خانه انجام می‌شود.
از فرشهای معروف که امروز در اروپا و بخصوص آمریکا خواهان زیاد دارد فرش چالشتر، قهفرخ، شهرکرد، شلمزار و… می‌باشد.
مردم

مردمان این شهر بیشتر از تیره شهی طایفه زراسوند دورکی باب می‌باشند و به زبان لری بختیاری صحبت میکنند.
مشاغل

مشاغل عمده این منطقه کپوبافی، کشاورزی، دامداری، باغبانی، صیادی و قایقرانی در دریاچه شهیون است.
گردشگری

نقاط بسیار زیبای طبیعی شهیون این منطقه را به یکی از مناطق پر جاذبه شهرستان دزفول و استان خوزستان از نظر گردشگری تبدیل کرده‌است. از مناطق گردشگری و تفریحی آن می‌توان به دریاچه شهیون، قلعه شاداب (دژ شهی)، کول خرسان(دره ارواح)، بقعه صوفی‌احمد، کنارستان، بیشه دیونی، آبشار شِوی، رود بختیاری، چال‌کندی، دریاچه تمی، کوه‌های سالن، سگریون، لنگر، اسفندیاری و... اشاره کرد.
گردشگری > قلعه شاداب (دژ شهی)

قلعه شاداب یک قلعه طبیعی است که در ۴۰ کیلومتری شمال شهرستان دزفول در بخش شهیون با ارتفاع ۸۵۰ متر از سطح دریا و با مساحت حدود ۱۰۰۰۰ هکتار واقع شده‌است که از ضلع غربی مشرف به رودخانه دز، از شمال به روستاهای اسلام‌آباد(پای‌قلعه) و پامنار، از جنوب به کول خرسان و از شرق به روستای بیشه‌بزان منتهی می‌گردد و از چهار ضلع به وسیله دره‌های بسیار عمیق محصور شده‌است. ارتفاع دیواره‌های آن در کمترین ناحیه ۲۵ الی ۳۰ متر و در بلندترین ناحیه به بیش از ۴۰۰ متر می‌رسد. تنها راه ارتباطی این قلعه طبیعی از طریق دروازه‌ای مقدور می‌باشد که در ضلع شمالی آن و در مجاورت روستای اسلام‌آباد قرار دارد.
گونه‌های گیاهی: بلوط، بادام کوهی، انجیر، نخل، رملیک و کنار
گونه‌های جانوری: بزکوهی، پلنگ، خرس، کفتار، روباه، خرگوش، تش، جوجه‌تیغی، گراز و کل می‌باشد.
این قلعه دارای مناطق تاریخی، باستانی و معماری سنتی است که باید ثبت ملی شود.
گردشگری > آبشار شوی

آبشار شِوی یکی از بزرگترین و زیباترین آبشارهای ایران در رشته کوه‌های زاگرس است. این آبشار در قسمت شمالی بخش شهیون واقع شده‌است. ارتفاع آبشار ۱۰۰ متر و عرض آن ۴۰ متر است. آب آن پس از عبور از کوه‌ها و دره‌ها، به رود دز می‌ریزد. بهترین زمان بازدید از آبشار شوی که در زبان لری بختیاری به معنای لطافت می‌باشد، ابتدای فصل بهار و خصوصاً فروردین ماه می‌باشد که طبیعت این منطقه دارای سرسبزی و طراوت دو چندان است و هنوز هوا گرم نشده‌است.
پوشش گیاهی اطراف این آبشار، تشکیل شده از درختانی مانند بید، انجیر، انگور، زبان‌گنجشک، افرا، کیکم و بلوط است. در زیر آبشار و بر روی دیواره‌های آن گیاه سیاه وشان و سایر گیاهان آب دوست روییده‌است. در نزدیکی این آبشار، آبشار بزرگ دیگری وجود دارد که گاه از آن به آبشار دوم شوی یاد می‌شود.
سالیانه صدها نفر از میهمانان ایرانی و جهانگردان خارجی در فصل بهار به شهیون دزفول آمده و به دیدن این آبشار می‌روند. برای رسیدن به آبشار شوی سه مسیر وجود دارد.
مسیر اول از سمت منطقه شهیون دزفول و روستای لیوس است
مسیر دوم نیز از سمت شهیون دزفول و روستای تله‌ملا می‌باشد
مسیر سوم از طریق ایستگاه راه‌آهن تله زنگ است.
در مسیر اول و دوم از دزفول به سمت منطقه شهیون مسیری مناسب و ماشین رو قرار دارد که تا نزدیکی آبشار ادامه دارد و پس از آن یکی دو ساعت کوهنوردی ساده‌ای که مسیری بسیار خوش منظره دارد با گذر از روستای شوی و یک آبشار کوچک و زیبایی به آبشار شوی خواهید رسید.
یکی از خصوصیات آبشار شوی این است که تا چند صد متری آبشار هیچ نشان و خبری از آبشار نیست و بعد از عبور از یک پیچ در منطقه‌ای کوهستانی با شیب‌های تند به یکباره و پس از عبور از پیچی دیگر، آبشاری زیبا در برابر شما نمایان می‌گردد.
گردشگری > اشکفت زرده (کول خرسان)---> دره ارواح

اشکفت زرده (کول خرسان) در کیلومتر ۱۸ جاده شهیون-دزفول سمت غرب جاده در مجاورت روستای بیشه‌بزان واقع شده‌است که دارای آب دائمی، آبشار، بیشه زار و انواع روییدنی‌های خاص منطقه می‌باشد و از دو مسیر قابل دسترسی می‌باشد.
روستای بیشه‌بزان و روستای اسلام‌آباد.
منطقه سومکار

مکان در 23x15px|border |alt=|link= پاپوآ گینه نو
| منطقه سومکار | منطقه سومکار |
| --- | --- |
منطقه: منطقه
مختصات: مختصات: طول جغرافیایی وارد نشده‌است {{#coordinates:}}: عرض جغرافیایی نامعتبر: مختصات: مختصات: طول جغرافیایی وارد نشده‌است {{#coordinates:}}: عرض جغرافیایی نامعتبر
استان: استان مادانگ
مرکز: جزیره کارکار
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱۰ (AEST)
منطقه سومکار یکی از منطقه های استان مادانگ واقع در کشور پاپوآ گینه نو می باشد. مرکز این منطقه جزیره کارکار است. این منطقه خود از ۲ فرمانداری محلی تشکیل می گردد که هر فرمانداری به منظور سهولت در امر آمارگیری خود به چند بخش تقسیم می شود.
تقسیمات

این منطقه دارای ۲ فرمانداری محلی است که اسامی آن ها به شرح زیر است:
فرمانداری محلی روستایی کارکار
فرمانداری محلی روستایی سومگیلبار
منطقه توکستپک

مکان در 23x15px|border |alt=|link= مکزیک
| Tuxtepec District | Tuxtepec District |
| --- | --- |
منطقه: منطقه
Oaxaca regions and districts: Papaloapan to the Northeast: Oaxaca regions and districts: Papaloapan to the Northeast
مختصات: ۱۸°۶′ شمالی ۹۶°۷′ غربی﻿ / ﻿۱۸٫۱۰۰°شمالی ۹۶٫۱۱۷°غربی﻿ / 18.100; -96.117: مختصات: ۱۸°۶′ شمالی ۹۶°۷′ غربی﻿ / ﻿۱۸٫۱۰۰°شمالی ۹۶٫۱۱۷°غربی﻿ / 18.100; -96.117
ایالت: اوآخاکا
منطقه توکستپک (به اسپانیایی: Tuxtepec District) یک منطقهٔ مسکونی در مکزیک است که در اوآخاکا واقع شده‌است.
استان شرقی، اوگاندا

مکان در Eastern
| منطقه شرقی، اوگاندا | منطقه شرقی، اوگاندا |
| --- | --- |
منطقه: منطقه
Location of Jinja in Eastern region, Uganda: Location of Jinja in Eastern region, Uganda
مختصات: ۰۰°۲۵′ شمالی ۰۳۳°۱۲′ شرقی﻿ / ﻿۰٫۴۱۷°شمالی ۳۳٫۲۰۰°شرقی﻿ / 0.417; 33.200: مختصات: ۰۰°۲۵′ شمالی ۰۳۳°۱۲′ شرقی﻿ / ﻿۰٫۴۱۷°شمالی ۳۳٫۲۰۰°شرقی﻿ / 0.417; 33.200
منطقه: Eastern
Regional capital: Jinja
مساحت: مساحت
 • کل: ۳۹۴۷۸٫۸ کیلومتر مربع (۱۵۲۴۲٫۸ مایل مربع)
ارتفاع: ۱۱۴۳ متر (۳۷۵۰ فوت)
جمعیت (سرشماری ۲۰۰۲): جمعیت (سرشماری ۲۰۰۲)
 • کل: ۶۲۰۴۹۱۵
 • برآورد (۲۰۱۱): ۸۶۲۳۳۰۰
 • تراکم: ۱۶۰/کیلومتر مربع (۴۱۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۳ (زمان شرق آفریقا)
منطقه شرقی (به لاتین: Eastern Region) یک منطقه در اوگاندا است.
خصوصیات

منطقه شرقی ۳۹٬۴۷۸٫۸ کیلومترمربع مساحت و ۶٬۲۰۴٬۹۱۵ نفر جمعیت دارد و ۱٬۱۴۳ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
منطقه شمالی مالت

مکان در 23x15px|border |alt=|link= مالت
| منطقه شمالی Reġjun Tramuntana | منطقه شمالی Reġjun Tramuntana |
| --- | --- |
منطقه: منطقه
سان پال ایلبهار: سان پال ایلبهار
  نشان:   نشان
مختصات: ۳۵°۵۷′۰۰٫۸″ شمالی ۱۴°۲۴′۴۴٫۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۹۵۰۲۲۲°شمالی ۱۴٫۴۱۲۲۲۲°شرقی﻿ / 35.950222; 14.412222: مختصات: ۳۵°۵۷′۰۰٫۸″ شمالی ۱۴°۲۴′۴۴٫۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۹۵۰۲۲۲°شمالی ۱۴٫۴۱۲۲۲۲°شرقی﻿ / 35.950222; 14.412222
جزیره: مالت
Act No. XVI of 2009: ۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹
کرسی: سان پال ایلبهار
حکومت       Regional Committee: حکومت       Regional Committee
 • Regional President: Anthony Mifsud
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۱۲٫۹ کیلومتر مربع (۴۳٫۶ مایل مربع)
جمعیت (مارس ۲۰۱۳): جمعیت (مارس ۲۰۱۳)
 • کل: ۱۰۲۳۴۶
 • تراکم: ۹۱۰/کیلومتر مربع (۲۳۰۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی ۱:۰۰+
پیش‌شماره: ۳۵۶
Local councils: ۱۲
وبگاه: Official website
منطقه شمالی مالت (به لاتین: Northern Region, Malta) یکی از مناطق پنج‌گانه کشور مالت است که مرکز آن شهر سان پال ایلبهار می‌باشد.
خصوصیات

منطقه شمالی مالت ۱۱۲٫۹ کیلومترمربع مساحت و ۱۰۲٬۳۴۶ نفر جمعیت دارد.
منطقه کومپیام

مکان در 23x15px|border |alt=|link= پاپوآ گینه نو
| منطقه کومپیام | منطقه کومپیام |
| --- | --- |
منطقه: منطقه
مختصات: مختصات: طول جغرافیایی وارد نشده‌است {{#coordinates:}}: عرض جغرافیایی نامعتبر: مختصات: مختصات: طول جغرافیایی وارد نشده‌است {{#coordinates:}}: عرض جغرافیایی نامعتبر
استان: استان انگا
مرکز: کومپیام
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱۰ (AEST)
منطقه کومپیام یکی از منطقه های استان انگا واقع در کشور پاپوآ گینه نو می باشد. مرکز این منطقه کومپیام است. چمعیت منطقه مطابق با سرشماری رسمی سال ۲۰۰۰ میلادی ۴۴٬۱۳۷ بوده است. این منطقه خود از ۳ فرمانداری محلی تشکیل می گردد که هر فرمانداری به منظور سهولت در امر آمارگیری خود به چند بخش تقسیم می شود.
تقسیمات

این منطقه دارای ۳ فرمانداری محلی است که اسامی آن ها به شرح زیر است:
فرمانداری محبی روستایی آمبوم
فرمانداری محلی روستایی کومپیام
فرمانداری محلی روستایی واپی(اوآنگیز)
زبان اویغوری

| اویغوری | اویغوری |
| --- | --- |
اویغور: اویغور
ئۇیغۇرچه / ئۇیغۇر تیلی: ئۇیغۇرچه / ئۇیغۇر تیلی
واژهٔ «اویغور» نوشته‌شده با الفبای عربی: واژهٔ «اویغور» نوشته‌شده با الفبای عربی
بیان: [ʊjʁʊrˈtʃɛ], [ʊjˈʁʊr tili]
زبان بومی در: سین‌کیانگ، چین
قومیت: اویغور
شمار گویشوران: ۱۰٫۴ میلیون  (۲۰۱۶)
تبار: ترکی  ترکی رایجقرلقیاویغوری
گونه‌های نخستین: ترکی میانه جغتاییترکی شرقیاویغوری 
سامانه نوشتاری: الفبای اویغوری (عربی)(رسمی) (الفبای لاتین، الفبای سیریلیک)
وضعیت رسمی: وضعیت رسمی
زبان رسمی در:  چین اویغورهای سین‌کیانگ 
تنظیم‌شده توسط: سین‌کیانگ
کدهای زبان: کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹: ug
ایزو ۲–۶۳۹: uig Uighur, Uyghur
ایزو ۳–۶۳۹: uig  Uighur, Uyghur
گلاتولوگ: uigh1240  (اویغور)
محدودهٔ جغرافیایی اویغورها در شمال‌غرب چین: محدودهٔ جغرافیایی اویغورها در شمال‌غرب چین
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.: این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.
زبان اویغوری زبان مردم اویغور است که در ترکستان شرقی واقع در غرب جمهوری خلق چین در ناحیهٔ خودمختار سین‌کیانگ زندگی می‌کنند. اصطلاح تاریخی اویغور، که به ساکنان ترک‌زبان سین‌کیانگ و زبانشان گفته می‌شود، در دههٔ ۱۳۰۰ هـ. خ (۱۹۲۰ میلادی) در پی ملی‌گرایی نوین به وجود آمد. قبل از آن، اصطلاح «ترکی» متداول بود که نزدیکی این زبان را با ازبکی (که آن اصطلاح نیز نوظهور است و امروزه جای اصطلاح «ترکی» را در ازبکستان گرفته) بهتر بیان می‌کرد. بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.
طومارهای مکشوفه تورفان

تعداد زیادی از کتاب‌ها و نوشته‌ها به این زبان با خط اویغوری در دست است. در اواخر قرن نوزده میلادی تعداد زیادی از کتاب‌های مانوی به خط و زبان اویغوری از غاری در نزدیکی شهر تورفان کشف شد.
قضیه چنین است که در صحرای گوبی در آسیای مرکزی چندین شهر تمام در نتیجه توفان زیر شن رفته و مردم آن شهرها سرزمین خود را رها کرده و از آن جا رفتند و خانه‌های ایشان هم چنان در زیر شن ماند. از اواخر قرن نوزدهم میلادی برخی از مسافران متوجه شدند که کاغذ پاره‌هایی گاهی از زیر شن‌ها بیرون می‌آید و بومیان برخی از آن‌ها را به جای شیشه در و پنجره به کار می‌برند و خطوطی بر آن هست. انجمن جغرافیایی سن پترزبورگ از سال ۱۸۹۳ تا ۱۸۹۵ در آن جا حفریات علمی کرد و سه سال دکتر کلمنتز فرستاده فرهنگستان علوم روسیه دنباله کار را گرفت و سپس چند تن دیگر از دانشمندان روسی در آن جا کار کردند. جایی که در آن حفریات کردند در شمال تورفان یعنی در جایگاه شهری است که پیش تر به آن کوشان می‌گفتند و مردم محلی به آن خوچو و مردم چین به آن کائو چانگ می‌گفتند.
پس از چندی دولت آلمان دسته‌ای از دانشمندان خود را سه بار پی در پی به آن جا فرستاد. در ۱۹۰۲ هیئتی به ریاست گرونودل با اعانه فرهنگستان علوم مونیخ، در سال ۱۹۰۴ هیئت دیگری به ریاست فن لو کوک به سرپرستی فرهنگستان برلین و در ۱۹۰۵ هیئت سومی به ریاست گرونودل و عضویت فن لو کوک به آن جا رفتند. سرانجام هیئت دیگری از فرانسه به ریاست پول پلیو مأمور این کار شد و نتایج مهم‌تری به دست آمد. از آن جمله در غاری در دون‌هوانگ (تون هوانگ) یک جایگاه پنهانی کشف کردند و طومارهای خطی بسیار گران بها در آن جا یافتند که اکنون در کتاب‌خانه پاریس است.
در میان اسنادی که به دست آمده تعدادی متون مانوی است که کارل زالمان دانشمند مشهور روسی و مولر دانشمند آلمانی متون زبان فارسی آن و رادلف دانشمند روسی و فن لو کوک دانشمند آلمانی متون ترکی آن‌ها را با رنج فراوان خوانده‌اند. در میان متن‌های ترکی کتابی است دربارهٔ اعتراف به گناه در دین مانی که باستان‌شناس معروف مجار اورل استاین که بیش تر در هندوستان می‌زیسته به دست آورده‌است. در میان طومارهایی که در دون‌هوانگ به دست آورده‌اند و مسافران اروپایی نتوانسته‌اند با خود ببرند و دولت چین آن‌ها را به پکن برده و در کتاب‌خانه مخصوصی که در آن جا ترتیب داده گذارده‌است. طومار بزرگی است که به‌طور نسبی کامل است و چیزی از آن از میان نرفته‌است. شاوان و پلیو دانشمندان فرانسوی پی برده‌اند که این طومار یکی از کتاب‌های مانوی است و تفسیر آن‌ها در مجله آسیایی پاریس منتشر کرده‌اند. اسناد دیگری به زبان‌های پارسی باستان و سغدی و چینی است.
خط

برای دبیره‌ٔ قدیمی که در گذشته برای نوشتار زبان اویغوری باستان استفاده می‌شد، خط قدیمی اویغوری را ببینید.
مقالهٔ اصلی: الفبای اویغوری
در زمان چنگیزخان چون مغول‌ها هنوز کتابت به زبان خود نداشتند، خط اویغوری اولین خط رسمی حکومتهای مغول شد. بعد از مسلمان شدن اویغورها، خط عربی جایگزین خط اویغوری گردید. شیوه بهبودیافته خط عربی-پارسی امروزه به عنوان الفبای رسمی این زبان در منطقه خودمختار سین کیانگ اویغور شناخته شده‌است و به شکل گسترده چه توسط مردم و چه توسط دولت منتسب از مرکز محلی استفاده می‌شود.
واج‌شناسی > واکه‌ها

الفبای اویغوری دارای ۸ واکه است. به مانند سایر زبان‌های ترکی، واکه‌های اویغوری به پسین و پیشین تقسیم می‌شوند. کلمات در اویغوری باید از قانون هماهنگی واکه‌ای تبعیت کنند، به این معنی که واکه‌های یک کلمه، همگی یا واکه پسین ویا همگی واکه پیشین می باشند.
با این وجود، به دلیل تاثیر بسیار زیاد زبان فارسی، و اینکه خیلی از وام‌واژگان (چه فارسی و چه عربی) به تلفظی نزدیک به تلفظ اصلی فارسی آن‌ها تلفظ می‌شوند، به مانند زبان ازبکی، قانون هماهنگی واکه‌ای به سرسختی زبانهایی مثل قرقیزی، ترکی آذربایجانی، و ترکمنی نمی‌باشد.
در نوشتار اویغوری، تفاوتی بین صدای «ى» پسین و صدای «ى» پیشین وجود ندارد. ولی در زبان محاوره‌ای، گویشوران اویغوری، خود بطور ناخودآگاه بین این دو حرف تفاوت قائل می‌شوند. (در نوشتارهای ترکمنی و آذربایجانی در ایران بعضا «ى» پسین را با حرف «یٛ» نشان می‌دهند.)
|  |  | لبی> تنگ | لبی> باز | غیر لبی> تنگ | غیر لبی> باز |  | غیر لبی> تنگ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پسین تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار | عربی | ئۇ / ۇ | ئو / و | ئى / ى | ئا / ا | مرکزی  تىل ئارا سوزۇق تاۋۇشلار | ئې / ې |
| پسین تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار | معادل لاتین | U u | O o | Y y | A a | مرکزی  تىل ئارا سوزۇق تاۋۇشلار | ئې / ې |
| پسین تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار | آوانگاری | [u] | [o] | ([ɯ]) | [ɑ]~[a] | مرکزی  تىل ئارا سوزۇق تاۋۇشلار | Ë ë |
| پیشین تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلار | عربی | ئۈ / ۈ | ئۆ / ۆ | ئى / ى | ئە / ە | مرکزی  تىل ئارا سوزۇق تاۋۇشلار | Ë ë |
| پیشین تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلار | معادل لاتین | Ü ü | Ö ö | I i | E e | مرکزی  تىل ئارا سوزۇق تاۋۇشلار | [e] |
| پیشین تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلار | آوانگاری | [ʉ]~[y] | [ɵ]~[ø] | [ɪ] | [æ]~[ɛ] | مرکزی  تىل ئارا سوزۇق تاۋۇشلار | [e] |
ایران خودرو

| 0 | 1 |
| --- | --- |
نوع: خصوصی
صنعت: خودروسازی
بنا نهاده: ۱۳۴۱ (۶۲ سال پیش)
بنیانگذاران: احمد خیامی محمود خیامی
دفتر مرکزی: تهران، ایران
مدیر عامل اجرایی: عادل پیرمحمدی
محصولات: خودرو مینی‌بوس اتوبوس کامیون قطعات خودرو
درآمد:  ۱۲٫۸ میلیارد دلار (۲۰۱۱)
سود خالص:  ۲۹۰٬۴۸۴- میلیارد ریال (۱۴۰۲)
مجموع دارایی:  ۳۲ میلیارد دلار (۲۰۱۱)
تعداد کارکنان: ۷۲۰۰۰ نفر (۲۰۲۲)
وبگاه: www.ikco.ir
ایران خودرو (با نام تجاری آیکو، IKCO) یک شرکت خودروسازی ایرانی است که دفتر مرکزی آن در تهران قرار دارد و در مرداد ۱۳۴۱ دو برادر به‌نام‌های احمد و محمود خیامی آن را بنیان نهادند. این شرکت نخست ایران ناسیونال نام داشت و نخستین گروه تولیدات آن، گونه‌ای اتوبوس بود.
در سال ۱۳۴۵، با قراردادی با شرکت روتس انگلستان، ایران ناسیونال برنامه‌ریزی تولید پیکان را انجام داد و از ۲۴ اردیبهشت ۱۳۴۶ کارخانهٔ ویژهٔ آن گشایش یافت و ساخت انبوه آن کلید خورد. از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ پیکان در مدل‌های کار، لوکس، جوانان، استیشن و وانت ساخته شد. انواع کامیون، اتوبوس، مینی‌بوس و آمبولانس نیز در این سال‌ها با همکاری دایملربنز در این شرکت تولید می‌شد. در سال ۱۳۵۲، شرکت هدف‌گذاری کرد که به خودکفایی برسد و محصولاتی تمام ایرانی به فروش برساند. در این راستا، چندین کارخانه و شرکت تامین‌کننده در سراسر ایران تأسیس شد. شرکت در سال ۱۳۵۶ دارای قصد جدی برای تولید جایگزین پیکان بود که با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق، پروژه برهم زده‌شد و پس از جنگ، این شرکت با پژو فرانسه و شریک‌های خارجی برای تولید خودروهای تازه در ایران به توافق رسید.
در دههٔ ۱۳۶۰، این شرکت با توجه به آشفتگی اقتصادی ایران، تا نزدیکی تعطیلی کامل پیش رفت که با اعلام آمادگی پژو برای همکاری، ایران خودرو دچار تحولی بزرگ شد. پژو به شریک ایران خودرو در ایران تبدیل شد و محصولات این شرکت را در شمار بسیار بالا در ایران به فروش رساند. پژو ۴۰۵، ۲۰۶، ۲۰۷ و پارس توانستند بخش بزرگی از بازار ایران را در اختیار بگیرند که سود قابل‌توجهی برای شرکت فرانسوی داشت. ایران خودرو با رنو، دیگر شرکت خودروسازی فرانسوی نیز همکاری کرد و تندر ۹۰، از محصولات ارزان‌قیمت این شرکت را به شکلی موفق در بازار ایران به فروش رساند.
بسیاری از کارشناسان ایرانی باور دارند که با نبود مدیریت درست، ایران خودرو از شرکتی خودکفا به یک ابزار فروش برای شرکت‌های خارجی تبدیل شده است. با این وجود، این شرکت چندین خودروی کاملاً اختصاصی از جمله سمند تولید کرده است که نخستین خودروی ملی ایران نامیده شد.
تاریخچه > بنیان‌گذاری توسط برادران خیامی

شرکت ایران‌خودرو در مرداد ۱۳۴۱ با سرمایه‌ای نزدیک به یک‌صد میلیون ریال توسط برادران خیامی بنیان نهاده شد و در شهریور همان سال با شماره ثبت ۸۳۵۲ و شناسهٔ ملی ۱۰۱۰۰۳۶۰۷۹۴ در ادارهٔ ثبت شرکت‌های تهران به ثبت رسید. نخستین گروه تولیدات این شرکت، اتوبوس‌های معروف به «ال‌پی» بودند که شاسی آن‌ها از آلمان وارد می‌شد.
شرکت ایران ناسیونال در سال ۱۳۴۸، کارخانه تولید موتور دیزل اتوبوس و کامیون خود را در تبریز با عنوان شرکت تولید موتورهای دیزل ایران (I.D.E.M) و با سرمایه‌گذاری مستقیم دایملربنز آلمان و همچنین در همین سال کارخانه تولید گیربکس کامیون و اتوبوس خود را با نام شرکت چرخشگر در همین منطقه، با سرمایه‌گذاری مستقیم زداف فریدریشسهافن آلمان، بنیان‌گذاری نمود.
در سال ۱۳۴۵، با قراردادی با شرکت روتس انگلستان، ایران ناسیونال برنامه‌ریزی تولید پیکان را انجام داد و از ۲۴ اردیبهشت ۱۳۴۶ کارخانهٔ ویژهٔ آن گشایش یافت و ساخت انبوه آن کلید خورد. از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ پیکان در مدل‌های کار، دولوکس، جوانان، استیشن و وانت ساخته شد. انواع اتوبوس، مینی‌بوس و آمبولانس نیز در این سال‌ها در این شرکت تولید می‌شد. در سال ۱۳۵۲، شرکت هدف‌گذاری کرد که به خودکفایی برسد و محصولاتی تمام ایرانی به فروش برساند. در این راستا، چندین کارخانه و شرکت تامین‌کننده در سراسر ایران تأسیس شد. شرکت در سال ۱۳۵۶ دارای قصد جدی برای تولید جایگزین پیکان بود که با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق، پروژه لغو شد و سپس این شرکت با پژو فرانسه و شرکای خارجی برای تولید خودروهای جدید در ایران به توافق رسید.
تاریخچه > مصادره پس از انقلاب ۱۳۵۷ و دوران پس از آن

در سال ۱۳۵۷ با توجه به نیاز به خودرویی جدید و اینکه تولید جایگزینی برای پیکان در دستور کار شرکت قرار گرفته بود، قراردادی با پژو بسته شد و تولید پژو ۳۰۵ در برنامه قرار گرفت اما با وقوع انقلاب ۱۳۵۷، در جریان مصادره اموال و دارایی‌ها، همه اموال و دارایی‌های برادران خیامی، از جمله ایران ناسیونال و شرکت‌های مربوط به آن مصادره شد و در اختیار دولت قرار گرفت و این قرارداد نیز فسخ شد. کمی پس از انقلاب ۱۳۵۷، اخباری مبنی بر تلاش جهت تخریب کارخانه‌های ایران ناسیونال پخش شد و برخی گروه‌های تندروی انقلابی، با ادامهٔ فعالیت این شرکت موافق نبودند. با انقلاب ۱۳۵۷ و وقوع جنگ ایران و عراق، صنایع ایران خودرو دچار زیان، فرسودگی و مشکلات فراوان شد که تا اواسط دهه ۱۳۶۰ ادامه داشتند. در سال ۱۳۶۷ با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت از سوی ایران و عراق، مقدمات ساخت پژو ۴۰۵ فراهم شد و این خودروی فرانسوی توانست فروش بسیار خوبی در بازار ایران داشته باشد. در سال ۱۳۶۸ همزمان با تأکید دولت ایران بر تولید خودروهایی که کاربری همگانی داشته باشند، ایران خودرو سالنی را برای تولید اتوبوس در نظر گرفت که این سالن در دو شیفت، سالانه ۶۰۰۰ دستگاه اتوبوس می‌ساخت. همزمان با توقف ساخت پیکان و نداشتن نیروی محرکه برای آن، پژو قراردادی با ایران خودرو بست و این شرکت تصمیم به نصب موتور ۵۰۴ بر روی پیکان گرفت. در سال ۱۳۷۰ نیز تولید پیکان دوباره آغاز شد و شرکت ساپکو بنیان نهاده شد.
در سال ۱۳۷۳ تدوین برنامه‌ای هفت ساله برای شرکت ایران خودرو صورت گرفت. افزایش تیراژ تولید بیش از ۳۰۰ هزار دستگاه در سال نیز در همین سال رخ داد. از جمله اهداف استراتژیک در برنامهٔ هفت‌ساله، موضوع کیفیت خودروها و بهبود مستمر آن بود که در راستای آن، استاندارد ایزو ۹۰۰۰ و بهره‌مندی از نظام تضمین کیفیت در نظر گرفته شدند و تا پایان سال ۱۳۷۷، بسیاری از واحدهای تولیدی گواهینامه ایزو ۹۰۰۲ دارا بودند.
تاریخچه > نخستین خودروی ایرانی

مقالهٔ اصلی: سمند
با ایجاد مرکز پژوهش، در دهه ۱۳۷۰ طراحی سمند روی پلتفرم پژو ۴۰۵ صورت گرفت و این خودرو در سال ۱۳۸۱ به تولید انبوه رسید. این برای نخستین‌بار بود که یک شرکت ایرانی، خودرویی با طراحی ویژه خود را می‌سازد و پس از این، ایران خودرو قادر بود طرح‌های گوناگونی بر روی سمند بگذارد و محصولات ویژهٔ خود را به فروش برساند. این خودرو توانست موفقیت بسیاری در فروش کسب کند و تولید آن تا دهه ۲۰۲۰ ادامه یافت. ادامه یافتن تولید خودرو به همان شکل پیشین، باعث شد ایرادات فراوانی به این خودرو گرفته شود که به دلیل به روز شدن استانداردها در جهان بوده است. بسیاری از کارشناسان به ایمنی و عملکرد این خودرو ایراد گرفته و معتقدند تولید آن نباید تا دهه‌ها به همان شکل ادامه می‌یافت.
تاریخچه > دهه ۱۳۸۰

در سال ۱۳۸۲، پروژه‌های پارس سال، سمند سال و پژو ۲۰۶ صندوق‌دار آغاز گردید و در سال ۱۳۸۳ نیز چند تغییر جزئی در خودروها اعمال شد و مدل‌هایی به آنان افزوده شد. در سال ۱۳۸۴، خودروی پیکان از فهرست محصولات شرکت ایران خودرو حذف شد. در این سال همچنین موتوری با عنوان «موتور ملی» پایه گازسوز طراحی شد. در سال ۱۳۸۵، خط تولید موتور ملی با حضور رئیس‌جمهوری ایران راه اندازی شد. در همین سال پروژه‌های فرامرزی تولید سمند آذربایجان، بلاروس، سوریه و ونزوئلا به بهره‌برداری رسیدند. در توافقی جدید با یک شرکت خارجی، در این سال ال نود، با همکاری شرکت رنو به فهرست محصولات شرکت افزوده شد. در سال ۱۳۸۶ نیز ایران خودرو خطوط تولید خود را تبریز، سنگال و مصر راه اندازی و محصول جدید سمند سورن به بازار ارائه نمود.
در سال ۱۳۸۷، این شرکت خودرویی با نام رانا طراحی کرد که بر پایه محصولات شرکت‌های خارجی بوده است و شباهت بسیاری به پژو ۲۰۶ دارد. در این سال ایران خودرو به عنوان صادرکننده نمونه ایران، جایزه ملی صادرات را کسب کرد.
در سال ۱۳۸۹، رکورد تولید ۷۵۵٫۵۵۵ دستگاه خودرو سبک برای نخستین‌بار در تاریخ خاورمیانه، توسط ایران خودرو انجام شد. نزدیک به نیمی از سهم تولید خودرو سبک کشور در اختیار ایران خودرو قرار گرفت و این شرکت در سودآوری و اشتغال‌زایی در ایران بسیار موفق عمل کرد.
تاریخچه > دهه ۱۳۹۰ > طراحی و تولید دنا

خودروی دنا به شکل کامل توسط طراحان ایران خودرو طراحی شد و بر اساس اعلام این شرکت، مراحل طراحی و نمونه‌سازی دنا در کمتر از یک سال صورت پذیرفته است. این خودرو در فروردین سال ۱۳۹۰ رونمایی شد. سپس همچنین محصولاتی بر پایهٔ دنا، عرضه شدند. همانند دنا پلاس که با امکاناتی همانند فرمان برقی و گیربکس اتوماتیک به بازار آمد.
خط تولید دنا پلاس در سال ۱۳۹۶
خط تولید دنا پلاس در سال ۱۳۹۶
نمای کناری دنا پلاس
نمای درونی دنا و دنا پلاس
تاریخچه > دهه ۱۳۹۰ > ادامه عرضه خودروهای شرکت‌های خارجی

همچنین ببینید: ایکاپ
پایان سال ۱۳۹۰، ایران خودرو همچنان از رکوردشکنی‌های پی‌درپی تولید خود سود می‌برد که پژو پس از ۲۰ سال به همکاری با ایران خودرو پایان داد. سپس نیز تحریم‌های علیه ایران هرچه بیشتر بر این خودروساز ایرانی فشار آوردند. با همه مشکلات، ایران خودرو پس از برنامه جامع اقدام مشترک، دوباره با پژو به توافق دست یافت تا محصولات جدیدتر این شرکت را در ایران تولید و به فروش برساند. ایران خودرو در پسابرجام در تلاش بود تا با فیات و فولکس‌واگن نیز به توافقاتی برسد اما چنین نشد. پس از سرمایه‌گذاری قابل‌توجه ایران خودرو برای شراکت دوباره با پژو، باز هم این شرکت به دلیل تحریم‌ها علیه ایران، از توافق خارج شد و برنامه‌های همکاری ناتمام ماندند. با این حال گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد ایران خودرو بر پلت‌فرم پژو ۳۰۱ تسلط پیدا کرده است و امکان تولید خودروهایی مانند تارا بر پایهٔ آن را دارد.