آثار هنری مرتبط با دیوان حافظ
اشیاء و آثار فلزی

بسیاری از اشعارِ حافظ به‌صورت آرایه یا کتیبه بر روی آثارِ فلزی نقش بسته‌است. این ابیات نقشِ چشم‌گیری در تزیینِ ظرف‌های فلزی مانند پیاله، کاسه، جام، پارچ و همین‌طور اشیایی مانند خنجر و قلمدان دارد. اغلب اشعار روی اشیاء با کاربردِ شیء نیز هم‌خوانی دارد اما در مواردی هم اینگونه نیست. مانند شمعدانِ برنجی در موزهٔ ویکتوریا و آلبرت لندن و خنجر فولادیِ موزهٔ هنرهای تزئینی سابق تهران که بر روی آن‌ها، بیت اولِ غزلِ «الا یا ایّها السّاقی ادر کأسا و ناولها / که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکل‌ها» نقش بسته‌است و ارتباطی با کارکرد شیء نیز ندارد.
در بعضی موارد، یک یا دو غزل به‌طور کامل بر روی اثر فلزیْ کنده‌کاری شده‌است. از نمونه‌های معروف آن می‌توان به پارچِ مسیِ کنده‌کاری‌شده توسط حبیب‌الله بن علی بهارجانی در سال ۸۶۶ ه‍.ق در خراسان و احتمالاً هرات اشاره کرد که در موزهٔ ویکتوریا و آلبرتِ لندن نگهداری می‌شود و ۱۳ سانتی‌متر ارتفاع و ۱۲/۸ سانتی‌متر قطر دارد. ۴ ردیف کتیبه به خطِ نسخ، حاوی غزلِ «خوشتر ز عیش و صحبت و باغ و بهار چیست / ساقی کجاست گو سبب انتظار چیست» در دو ردیفِ میانی و غزلِ «سحرم دولت بیدار به بالین آمد / گفت برخیز که آن خسرو شیرین آمد» در دو ردیفِ بالایی و پایینی در دورادور این پارچ، کنده‌کاری شده است. مثال خوب دیگر یک بادیه در موزهٔ ارمیتاژ به‌شمارهٔ IR-2173 است که به‌طور ویژه برای امامقلی کیانی ساخته شده است. بر لبهٔ داخلی آن سه بیت اول غزل «صبح است ساقیا قدحی پر شراب کن / دور فلک درنگ ندارد شتاب کن» نقش بسته است، ابیاتی که در بسیاری از ظروف بعدی — از جمله چندین مورد ساخته‌شده برای مشتریان ارمنی احتمالاً در سدهٔ هفدهم میلادی در اصفهان — استفاده شده است. لبهٔ بیرونی بادیهٔ ارمیتاژ اشاراتی به جام جادویی جمشید می‌کند. طومارهای روی بدنهٔ آن، دربردارندهٔ ابیاتی در ستایش شراب‌نوشی است. در جدول زیر به برخی اشیاء که شعر روی آن به کارکرد شیء مرتبط است پرداخته شده‌است.
کاسهٔ فلزی با بیت‌هایی از غزل «ساقیا برخیز و درده جام را / خاک بر سر کن غم ایام را» به‌تاریخ ۱۶۰۰-۱۶۵۰ م
مشربهٔ ساخته‌شده توسط حبیب‌الله بن علی بهارجانی، با بیت‌هایی از غزل‌های «خوشتر ز عیش و صحبت و باغ و بهار چیست / ساقی کجاست گو سبب انتظار چیست» و «سحرم دولت بیدار به بالین آمد / گفت برخیز که آن خسرو شیرین آمد»
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
فهرستِ آثارِ فلزی دربارهٔ دیوانِ حافظ: فهرستِ آثارِ فلزی دربارهٔ دیوانِ حافظ
| تاریخ | نوع اثر | غزل | محل ساخت | مکان نگه‌داری |  |  |
| نیمهٔ سدهٔ ۹ ه‍.ق/۱۵ م | شمعدان برنجی | بیت «در وفای عشق تو مشهور خوبانم چو شمع / شب‌نشین کوی سربازان و رندانم چو شمع» | خراسان | محل نگهداری این شمعدان برنجی مشخص نیست. |  |  |
| نیمهٔ سدهٔ ۹ ه‍.ق/۱۵ م | قلمدان برنجی فلزی طلا و نقره‌کوب | بیت «از خون دل نوشتم نزدیک دوست نامه / انی رایت دهرا من هجرک القیامه» | خراسان | موزهٔ متروپولیتن، مجموعهٔ شخصی ادوارد مور در نیویورک |  |  |
| سدهٔ ۹–۱۰ ه‍.ق/۱۵–۱۶ م | جام مسی | یک بیت از غزل «آن کس که به دست جام دارد / سلطانی جم مدام دارد» | حکاکی شده در خراسان | موزهٔ ویکتوریا و آلبرت |  |  |
| سدهٔ ۱۱ ه‍.ق/۱۷ م | جام برنجی | بیت‌هایی از غزل «آن کس که به دست جام دارد / سلطانی جم مدام دارد» | حکاکی شده در غرب ایران | موزهٔ ویکتوریا و آلبرت |  |  |
| سدهٔ ۱۱ ه‍.ق/۱۷ م | جام مفرغی | بیت‌هایی از غزل «ساقیا برخیز و درده جام را / خاک بر سر کن غم ایام را» | حکاکی شده در احتمالاً اصفهان | موزهٔ ویکتوریا و آلبرت |  |  |
| سدهٔ ۱۱ ه‍.ق/۱۷ م | جام مفرغی | بیت‌هایی از غزل «ساقیا برخیز و درده جام را / خاک بر سر کن غم ایام را» | حکاکی شده در احتمالاً اصفهان | موزهٔ ویکتوریا و آلبرت |  |  |
| سدهٔ ۱۱ ه‍.ق/۱۷ م | جام مسی | بیت‌هایی از غزل «ساقیا برخیز و درده جام را / خاک بر سر کن غم ایام را» | حکاکی شده در کشمیر یا شمال غرب هند | موزهٔ ویکتوریا و آلبرت |  |  |
| دورهٔ صفویه | شمعدان برنجی | سه بیت از غزل «خوش است خلوت اگر یار یار من باشد / نه من بسوزم و او شمع انجمن باشد» | متعلق به آستانهٔ شیخ صفی | موزهٔ ملی ایران (شمارهٔ ۳۶۰۳) |  |  |
| دورهٔ صفویه | قلمدان فلزی قلم‌زنی و نقره‌کوب | بیت «چه لطف بود که ناگاه رشحه قلمت / حقوق خدمت ما عرضه کرد بر کرمت» و بیتی دیگر از سراینده‌ای نامشخص |  | موزهٔ ملی ایران (شمارهٔ ۸۳۵۱) |  |  |
| سدهٔ ۱۲−۱۳ ه‍.ق/۱۸−۱۹ م | جام مفرغی | بیت‌هایی از غزل «ساقیا برخیز و درده جام را / خاک بر سر کن غم ایام را» | حکاکی شده در احتمالاً اصفهان | موزهٔ ویکتوریا و آلبرت |  |  |
|  | جام مسی | ۶ بیت از غزل «ساقیا برخیز و درده جام را / خاک بر سر کن غم ایام را» |  | موزهٔ هنرهای تزیینی سابق تهران |  |  |
|  | جام مسی | بیت‌هایی از غزل «آن کس که به دست جام دارد / سلطانی جم مدام دارد» |  | مجموعهٔ خصوصی در تهران |  |  |
|  | جام برنجی | بیت‌هایی از غزل «عکس روی تو چو در آینه جام افتاد / عارف از خنده می در طمع خام افتاد» |  | موزهٔ هنرهای تزیینی سابق تهران |  |  |
|  | جام برنجی | بیت‌هایی از غزل «نوش کن جام شراب یک منی / تا بدان بیخ غم از دل برکنی» |  | مجموعهٔ خصوصی در تهران |  |  |