نبرد کی‌یف (۱۹۴۱)
انهدام نیروهای در محاصره

جبهه جنوب غربی شوروی روز ۱ سپتامبر ۸۵۰ هزار نفر نیرو (شامل ۹۰ هزار نیروی ذخیره و یگان‌های عقبه) ۳۹۲۳ توپ و خمپاره‌انداز، ۱۱۴ تانک و ۱۶۷ هواگرد رزمی در اختیار داشت. منطقه تحت محاصره شامل ۴۵۲۷۰۰ نفر، ۲۶۴۲ توپ و خمپاره‌انداز و ۶۴ تانک می‌شد. لوفت‌وافه با به‌کارگیری دو سپاه ۲ و ۵ هوایی، برتری مطلق هوایی را بر فراز منطقه در اختیار داشت. با وجود گرفتاری برخی مشکلات تدارکاتی، حملات هوایی لوفت‌وافه خسارات فراوانی به نیروهای تحت محاصره دشمن وارد می‌آورد و تحرکات آن‌ها را با اختلال مواجه می‌ساخت. سپاه ۵ هوایی لوفت‌وافه بین روزهای ۱۲ تا ۲۱ سپتامبر به تنهایی بیش از ۱۴۰۰ سورتی صورت داد و حدود ۵۷۰ هزار تن بمب بر سر دشمن ریخت که با تحمل تنها ۲۷ تن تلفات خودی و سقوط ۱۷ هواگرد، منجر به انهدام قریب به ۲۲۰۰ وسیله موتوری و ۱۰۰ هواگرد شوروی شد.
نیروهای آلمانی قوای تحت محاصره جبهه جنوب غربی شوروی را که متحمل تلفات گسترده شده و ذخایر تدارکاتشان به پایان رسیده بود، به قسمت‌های کوچک منزوی از یکدیگر تقسیم کرده و هر یک را با تنگ‌تر کردن حلقه به تنهایی منهدم نمودند. پیشروی ارتش هفدهم ورماخت به سمت شرق فاصله بین نیروهای تحت محاصره جبهه جنوب غربی شوروی را سایر نیروهای ارتش افزایش می‌داد. سپاه‌های ۴۸ موتوریزه و ۱۱ گروه زرهی ۱ نه تنها قسمت جنوبی دیواره شرقی محاصره را نگاه داشته بودند بلکه با حمله به جانب غرب باعث فشرده‌تر شدن ناحیه می‌شدند. در همین حال سپاه ۵۱ ارتش ششم ورماخت نیز در مقابل مقاومت پراکنده جناح شمالی کیرپونوس، پیشروی قابل توجهی به سمت جنوب صورت داد. این سپاه روز ۱۸ سپتامبر به عناصری از سپاه ۳۴ ارتش ششم ورماخت که سر پل جدیدی در رژیشچف در جنوب کی‌یف به دست آورده بود، متصل شد تا ناحیه تحت محاصره را به دو نیم کند. اقدامات آلمانی‌ها آشوب و آشفتگی شدیدی در بین نیروهای جبهه جنوب غربی شوروی ایجاد نمود. قطع ارتباط بین یگان‌های ارتش سرخ امکان هماهنگی و ارسال فرمان را از آن گرفت. برای قوای جبهه جنوب غربی شوروی این درگیری بیش از یک نبرد همانند تلاش مستاصلانه‌ای برای نجات خود بود. روز ۱۸ سپتامبر بیشتر اعضای ستاد فرماندهی ارتش بیست و یکم شوروی از جمله سه ژنرال به اسارت لشکر چهارم زرهی ورماخت درآمدند. روز بعد ناحیه تحت محاصره به سه قسمت تقسیم گردید. قدرتمندترین قسمت در حوالی بوریسپول در جنوب شرقی کی‌یف بود که عموماً از نیروهای ارتش سی و هفتم شوروی تشکیل می‌شد. دو قسمت عمده دیگر یکی ناحیه‌ای حبابی شکل در غرب اورژیتسا با نیروهای ارتش بیست و ششم شوروی و دیگری ناحیه بین پریاتین و لوخویتسا با بقایای ارتش‌های پنجم و بیست ویکم شوروی بود. کیرپونوس درون سومین قسمت قرار داشت. ناحیه ارتش‌های پنجم و بیست و یکم شوروی تا روز ۲۳ سپتامبر پاکسازی شد. مقاومت بقایای ارتش بیست و ششم شوروی در ناحیه اورژیتسا به عنوان آخرین قسمت نیز تا ۲۶ سپتامبر از میان رفت. گروه‌های کوچکی از سربازان ارتش سرخ همچنان در منطقه وسیعی پراکنده بودند. این افراد به روش‌های مختلفی از جمله در لباس غیرنظامیان سعی در گریختن داشتند. تنها حدود ۱۵ هزار نفر توانستند تا روز ۲ اکتبر خود را به بیرون از منطقه تحت محاصره برسانند. باگرامیان، ولاسوف، فرمانده ارتش سی و هفتم شوروی، کوستنکو، فرمانده ارتش بیست و ششم شوروی و کوزنتسوف، فرمانده ارتش بیست و یکم شوروی از جمله این افراد بودند.
علاوه بر مسائل تاکتیکی و عملیاتی، به جهت امنیت نیروها درون شهر، فرماندهی ارتش ششم ورماخت مقرر ساخت تا هنگامی که ناحیه شهر کی‌یف کاملاً از وجود هر شکلی از مقاومت پاکسازی شود، نیروهای آلمانی تنها با مجوز مکتوب قرارگاه این ارتش اجازه دارند در آن باقی بمانند. همزمان فرمانی نیز در ارتباط با سلطه بر انبارها و حفظ نظم در کی‌یف صادر گشت. نبرد بر سر خود شهر کی‌یف از روز ۱۶ سپتامبر با تهاجم نیروهای سپهبد هانس فون اوبستفلدر در سپاه ۲۹ ارتش ششم ورماخت آغاز شد. لشکرهای هفتاد و یکم و دویست و نود و ششم پیاده‌نظام ورماخت جلوداری مهاجمان را در عبور از مواضع قدرتمند دفاعی شوروی بر عهده داشتند. لشکر نود و پنجم پیاده‌نظام و گردان ۳ هنگ ۷۷ توپ‌های تهاجمی اشتوگ نیز در پاکسازی استحکامات مشارکت نمودند. داخل شهر حاکمیت شوروی سعی داشت با پخش سخنرانی‌های استالین از طریق بلندگو، مدافعان را به ادامه مقاومت تشویق کند. به هر ترتیب، کی‌یف روز ۱۹ سپتامبر به تصرف نیروهای آلمانی درآمد اما درگیری‌ها بر سر این شهر تا روز ۲۴ سپتامبر ادامه داشت. پیش از این، تمامی مواد مهم از کی‌یف تخلیه و خطوط‌آهن تخریب شده بودند.
روز ۱۹ سپتامبر لشکر نود و نهم سبک ورماخت تله‌های انفجاری کشف کرد که در ساختمان‌های بزرگِ مناسب استقرار نیرو و مراکز ستادی، کار گذاشته شده بود. جست‌وجوی گسترده و تا حدود موفقی در این زمینه آغاز شد اما روز ۲۴ سپتامبر یک انفجار در کنار دفتر اصلی پست در یک انبار تسلیحات و مهمات غنیمتی آتش بزرگی به پا کرد که به سرعت پخش شد. یگان آتش‌نشانی هنگ زاکسن قادر به اطفای این حریق نبود. جهت مهار آتش، گردان ۹۹ نقب‌زن و چوخه‌های تخریب لشکرهای هفتاد و یکم و نود و نهم پیاده‌نظام ورماخت اقدام به پاکسازی ناحیه بزرگی به عنوان آتش‌شکن کردند. آتش‌سوزی بزرگ در نهایت روز ۲۹ سپتامبر با افزوده شدن سربازان آلمانی، یگان‌های اضطراری و دسته‌های دیگر آتش‌نشانی شهر و آلمانی، خاموش شد. حدود ۲۰۰ آلمانی در انفجارهای اولیه یا آتش‌سوزی‌های متعاقب آن جان باختند و ۱۰ تا ۲۵ هزار غیرنظامی بی‌خانمان گشتند. با شناخته‌شدن «پارتیزان‌ها و یهودیان» به عنوان عوامل این اتفاقات، قرارگاه ۱۹۵ اداره نظامی از کی‌یف خارج و مسئولیت اداره شهر به فرمانده لشکر صد و سیزدهم پیاده‌نظام ورماخت سپرده شد. در پی این حوادث کشتار دو روزه ۳۳۰۰۰ تن از یهودیان در بابی یار به وقوع پیوست.
در اثر درگیری‌های ناحیه کی‌یف چهار ارتش میدانی شوروی شامل ارتش‌های پنجم، بیست و یکم، بیست و ششم، و سی و هفتم با ۴۳ لشکر کاملاً منهدم شدند. با پاکسازی این منطقه تا پایان ماه سپتامبر، طبق آمار رسمی آلمان، حدود ۶۶۵ هزار نفر از نیروهای ارتش سرخ به اسارت گرفته شده و ۸۲۴ تانک، ۴۱۸ توپ ضد تانک و ۳ هزار قطعه توپخانه منهدم گشتند. با این حال تاریخ رسمی شوروی با اذعان به این که جبهه جنوب غربی پیش از نبرد کی‌یف متحمل تلفات سنگین شده بود، مدعی است بعید است شمار اسرا بیش از ۲۲۲ هزار نفر بوده باشد. در طرف مقابل، آمار روشنی از میزان تلفات یگان‌های آلمانی درگیر نبرد کی‌یف در دست نیست اما گزارش‌های نقل شده نشان‌گر خونین بودن آن برای ورماخت است.
|  | اسیر | تانک | توپخانه و توپ ضد تانک |
| --- | --- | --- | --- |
گروه ارتش جنوب: گروه ارتش جنوب
| منطقه تحت محاصره (۱۱ تا ۲۶ سپتامبر) | ۴۴۰٬۰۷۴ | ۲۷۹ | ۱۰۶ |
| ناحیه کرمنچوک (۳۱ اوت تا ۱۱ سپتامبر) | ۴۱٬۸۰۵ | ۲۷۹ | ۱۰۶ |
| ناحیه گورنوستایپول (۴ تا ۱۰ سپتامبر) | ۱۱٬۰۰۶ | ۶ | ۸۹ |
گروه ارتش مرکز: گروه ارتش مرکز
| از زمان ناحیه گومل (۲۰ اوت تا ۱۰ سپتامبر) | ۱۳۲٬۹۸۵ | ۳۰۱ | ۱٬۲۴۱ |
| منطقه تحت محاصره (۱۱ تا ۲۶ سپتامبر) | ۳۹٬۳۴۲ | ۷۲ | ۲۷۳ |
| مجموع | ۶۶۵٬۲۱۲ | ۸۲۴ | ۳٬۴۳۶ |
محاصره هوایی منطقه به شکل کاملی انجام نگرفته بود و تعدادی از فرماندهان ارشد شوروی از جمله بودیونی، تیموشنکو و خروشچف توانستند به کمک هواگرد از آن بگریزند. کیرپونوس به همراه نیروهای ارتش پنجم شوروی توانست تا عصر روز ۲۰ سپتامبر خود را به دریوکووشچینا در ۱۵ کیلومتری جنوب غربی لوخویتسا برساند. ستون نیروهای ارتش سرخ در این موقعیت مورد حمله لشکر سوم زرهی ورماخت قرار گرفت. آلمانی‌ها ژنرال سوتنسکی، فرمانده توپخانه ارتش پنجم شوروی را به اسارت درآوردند و نیروهای دشمن را به سمت جنگل‌های شومیکوو راندند. کیرپونوس، پوتاپوف، فرمانده ارتش پنجم، افسران ستادی آن‌ها و حدود ۲ هزار نفر از نیروهای شوروی برای چند ساعت دیگر به مبارزه ادامه دادند. کیرپونوس در نزدیکی خط مقدم نیروهای خود رهبری می‌کرد که به شدت از ناحیه پای چپ مجروح گشت و به عمق جنگل برده شد. اصابت یک خمپاره در مجاورت او به مرگ کیرپونوس انجامید. با کشته شدن کیرپونوس، باقیمانده عناصر شوروی تسلیم شدند. میخایلو بورمیستنکو، کمیسار جبهه جنوب غربی شوروی، عضو کمیته مرکزی حزب کمونیست شوروی و دبیر دوم حزب کمونیست اوکراین که در این نبرد جان خود را از دست داد عالی‌رتبه‌ترین فرد از رهبران کمونیست شوروی بود که در جریان جنگ جهانی دوم کشته شده است.