تاریخ نظامی ارمنستان
نقش ارمنی‌ها در ارتش ایران

ارامنه از دوران قدیم در ارتش ایران خدمت می‌کردند و در جنگ‌های مختلفی که نیروهای ایرانی به پیش می‌راندند شرکت داشته‌اند. در ایران اسلامی، بر خلاف ترکیه اسلامی ارمنی‌ها نه تنها حق حمل اسلحه را داشتند بلکه در ارتش ایران دارای واحدهای نظامی جداگانه‌ای بوده‌اند.
در دوره حکومت نادرشاه در ارتش واحدهای متشکل از سربازان ارمنی، بخصوص از افراد ملیک‌های قره‌باغ حضور داشته‌اند که حتی در حملات نادرشاه به هندوستان و افغانستان شرکت نموده و با عملیات شجاعانه خود به شهرت رسیده‌اند.
همچنین ارمنی‌ها در ارتش خان ایروان، نقش قابل توجهی ایفا نموده‌اند، به این صورت که هم در گروه‌های پیاده و به اصطلاح سربازی و هم در واحدهای سواره، در واحد گارد خان خدمت کرده‌اند. در اوایل سده نوزدهم «کووالنسکی» نماینده تام‌الاختیار روسیه در گرجستان تصریح می‌کند که:
«محمد خان حاکم ایروان در نزد توابع خود و بخصوص ارمنی‌ها از احترام خاصی برخوردار است. وی آنان را نسبت به همکیشان خود ارجح می‌دانست و آنان بخش نیروهای قلعه‌ای وی را تشکیل وی دادند.»
فرماندهی کل واحدهای مسلح ارمنی تحت نظرخان ایروان بر عهده خانواده «ملک آقامالیان»، اهل ایروان بود. از میان افراد این خاندان «ملک ساهاک آقامالیان» از شهرت خاصی برخوردار بود به‌طوری‌که با توجه به خدمت ارزنده اش، از طرف خاچاطور ارمنی نام «آبراهام ملک آقامالیان، هوانس گقامیان، گابرییل گقامیان» و چند تن دیگر را نیز باید ذکر نمود.
در محاصره قلعه ایروان توسط پاول سیسیانوف و «گودوویچ» ارمنی‌ها هسته مرکزی نیروهای مسلح قلعه را تشکیل می‌دادند. در سال ۱۸۰۶ میلادی نیز ۸۰۰ نفر از ساکنین ایروان به نیروهای مسلح نگهبان قلعه ملحق شدند. این موضوع حضور تعداد کثیر ارمنی‌ها را در واحد نگهبان قلعه ایروان تأیید می‌کند. در حمله ناموفق گودوویچ در ۱۷ اکتبر ۱۸۰۸م به قلعه ایروان ۷۲ سرباز ارمنی و تنها ۶ ایرانی که از افسران بوده‌اند دستگیرشده‌اند.
در جنگ‌هایی که ایران از پیش می‌برد، ارمنی‌ها با دلاوری‌های بی‌نظیر خود به چشم می‌خوردند. بخصوص در طول جنگ‌های ایران و تُرک در ۱۸۲۱–۱۸۲۳ میلادی و در جنگ‌های خراسان، «مؤسس خان» از ارمنی‌های گرجستان و مسئول واحد آتشبار به شهرت رسید. درست هنگامی که ایرانی‌ها در مرز شکست قرار داشتند او موفق شد تمام آتشبار ایران و شخص حسنعلی میرزا فرزند شاه را نجات دهد. حتی عباس میرزا قبل از آغاز جنگ‌های ایران و تُرک در سال‌های ۱۸۲۱–۱۸۲۳ میلادی شخصاً به اچمیادزین رفت و از «کاتولیکوس یپرم» تقاضا کرد تا او را در کلیسای مسیحی تبرک دهد.
از سال‌های ۱۸۲۶–۱۸۲۸ میلادی در شروع جنگ‌های ایران و روس تعداد کثیری سرباز ارمنی در ارتش ایران حضور داشتند. سربازان ارمنی از همان روزهای آغازین جنگ وارد نبرد با روس‌ها شده‌اند. به گواهی خاچاطور آبوویان بیش از هزار نفر از سربازان ارمنی در «نبرد خلی» - «قره کلیسا» شرکت داشته‌اند یعنی عملاً وارد به نبرد با همکیشان خود شده‌اند. در این نبرد ارمنیان محل کشته بسیاری دادند و بیش از ۱۲۰۰ نفر از ساکنین غیرنظامی نیز به اسارت درآمدند.
واحدهای نظامی ارمنی تحت شرایط متفاوتی گردآوری شده و درجه رزم آوری آنان نیز متفاوت بوده‌است به این ترتیب که واحدهای ارمنی خانات ایروان که عمدتاً از طریق سربازگیری تشکیل می‌شدند و نیز بسیاری از واحدهای ایرانی، از نظر رزم آوری در سطح بسیار پایینی قرار داشتند. ارامنه‌ای که از مناطق اصلی ایرانی جمع‌آوری شده بودند در واحدهای پیاده‌نظام و آتشبار وارد خدمت می‌شدند.
در طول سال‌های جنگ ایران و روس، یعنی سال‌های ۱۸۲۶–۱۸۲۸ میلادی یا حداقل تا پایان الحاق ارمنستان شرقی به روسیه، تعداد سربازان ارمنی که در ارتش ایران خدمت می‌کردند به‌طور محسوسی از تعداد آنان در ارتش روس بیشتر بوده‌است. با توجه به اینکه هم ارمنی‌های داوطلب و هم آنانی که در سپاهیان منظم قفقاز خدمت می‌کردند در این آمارگیری منظور شده‌اند، می‌توان به تأکید گفت که ارمنی‌ها در نیمه اول قرن نوزدهم نقش قابل توجهی در ارتش ایران ایفا نموده‌اند.