stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
دستور زبان ترکی استانبولی
اسم‌ها > تصریف > حالت > حالت اضافی

حالت اضافی، مضاف‌الیه (tamlayan «متمِّم، تمام‌کننده» از تامّ عربی) را در یک ترکیب اضافی مشخص می‌کند. کلمهٔ دیگر ترکیب یعنی مضاف (tamlanan «تمام‌شده») پسوند مناسب مالکیت را می‌گیرد. این جفت کلمه‌ها «اضافهٔ معین» (belirtili tamlama) می‌سازند.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
anne: «مادر»
annesi: «مادرش»
Ayşe'nin annesi: «مادرِ عایشه»
(در ترکی قبل از اینکه پسوندی به اسمی خاص اضافه شود، آپاستروف استفاده می‌شود.)
اما اگر دو اسم با هم ترکیب شوند ولی رابطهٔ بین این دو مالکیت نباشد، فقط اسم دوم (که در ترکیب فارسی اسم اول می‌شود) پسوند مالکیت می‌گیرد، بی‌آنکه اسم اول (در ترکیب فارسی اسم دوم) هیچ پسوندی بپذیرد. حاصل اضافهٔ نامعین (belirtisiz tamlama) نامیده می‌شود:
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Türkiye'nin Cumhurbaşkanı: «رئیس‌جمهور ترکیه» (معین)
Türkiye Cumhuriyeti: «جمهوری ترکیه» (نامعین)
اگر یکی از اسم‌ها، اسم جنس (ماده) باشد، اسمِ دیگر پسوند نمی‌گیرد:
| 0 | 1 |
| --- | --- |
nikâh yüzüğü: «حلقهٔ ازدواج»
altın yüzük: «حلقهٔ طلایی»
همچنین، حالت اضافی می‌تواند برای مشخص کردن نهاد برخی بندهای متممی یا افزوده به کار رود:
Annemizin uzak bir semtte oturmasına rağmen, her gün ona uğruyoruz. «اگرچه مادرمان در محله‌ای دور می‌نشیند، هر روز به او سر می‌زنیم.‏»
Başkanın vermesi gerekiyor.‎ «باید رئیس آن را بدهد.‏»
Tuğçe bizim Ankara'ya gitmemizi istedi.‎ «طوغچه خواست ما به آنکارا برویم.‏»
Ben Ali'nin camı kırdığı zamanı biliyordum. «زمانی را که علی شیشه را شکست می‌دانستم.‏»
اسم‌ها > تصریف > حالت > حالت ابزاری

حالت ابزاری هم وسیلهٔ انجام کار را نشان می‌دهد و هم همراهی (حالت بایی) را.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Deniz'le konuştuk: «با دنیز صحبت کردیم.»
çekiçle vur: «با چکش بزن»
Onunla konuştuk: «با او صحبت کردیم.»
اسم‌ها > تصریف > اسناد

اگر اسمی باید به صیغهٔ اول شخص یا دوم شخص برود، از یکی از پسوندهای اسنادی (یا پسوندهای شخصی نوع I) استفاده می‌شود.
|  | اول | دوم | سوم |
| --- | --- | --- | --- |
| مفرد | -(y)im | -sin | — |
| جمع | -(y)iz | -siniz | -ler |
در صیغهٔ سوم شخص لازم نیست پسوندی اضافه کرد. با وجود این، می‌توان از پسوند ‎-dir استفاده کرد که گفته می‌شود بازماندهٔ فعل turur «بر جا بودن» است.
همچنین، پسوند جمع را در صیغهٔ سوم شخص می‌توان استفاده کرد.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Türk یا Türktür: «ترک است»
Türkler یا Türktürler: «ترک‌اند»
Türklerdir: «ترک‌هایند»
چند پسوند را می‌توان با هم ترکیب کرد:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
Evinizdeyim.: Evinizdeyim.
| ev-‎ | ‎-iniz | ‎-de-‎ | ‎-yim |
| خانه | -تان | در | -م |
«در خانه‌تان هستم.»: «در خانه‌تان هستم.»
اسم‌ها > اسامی مصدر

مصدر — که با استفاده از ‎-mek ساخته می‌شود — پسوند ملکی یا پایانهٔ حالت اضافی نمی‌گیرد. اما سایر پایانه‌های حالت‌ها را می‌گیرد. به‌طور خاص، مشخصهٔ استمرار کار با افزودن پایانهٔ مصدر و پایانهٔ حالت دری شکل می‌گیرد.
با استفاده از ‎-me می‌توان اسم فعلی ساخت که می‌تواند پسوند ملکی یا پایانهٔ هر یک از حالات را بگیرد.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Beklemeniz: lâzım.
انتظارتان: لازم-است
«باید منتظر بمانید.»: «باید منتظر بمانید.»
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| Sesini | duymayı | seviyorum. |
| صدایت-را | شنیدن-را | دوست-می‌دارم |
«دوست دارم صدایت را بشنوم.»: «دوست دارم صدایت را بشنوم.»
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ülkemizde | nano | teknolojik | ürünler | üretilmeye | başlandı. |
| در-کشورمان | نانو | تکنولوژیک | محصولات | به-ساخته-شدن | شروع-شد |
«ساخت محصولات نانوتکنولوژیک در کشورمان شروع شد.»: «ساخت محصولات نانوتکنولوژیک در کشورمان شروع شد.»
از پسوند ‎-iş نیز می‌توان برای ساختن اسم فعلی استفاده کرد:
| فعل | اسم |
| --- | --- |
yürü-‎ «راه رفتن»: yürüyüş «پیاده‌روی»
yağ-‎ «باریدن»: yağış «بارش»
al-‎ «برداشتن» + ver-‎ «دادن»: alışveriş «خرید»
yara-‎ «به کار آمدن»، yaratıl-‎ «خلق شدن»: yaratılış «خلقت»
فعل ‎et- «کردن» را می‌توان فعل کمکی در نظر گرفت، زیرا اغلب در کنار اسم‌های فعلی وام‌گرفته‌شده از سایر زبان‌ها چون عربی استفاده می‌شود:
kabul et-‎ «قبول کردن»؛
reddet-‎ «رد کردن»؛
ziyaret et-‎ «زیارت کردن».
این کلمات روی هم یک فعل گذرا محسوب می‌شوند، اما اسم آن‌ها می‌تواند خودش به تنهایی مفعول بی‌واسطه نیز بگیرد:
پسوند ‎-meden به نظر اسم فعلی در حالت ازی می‌آید، اما معمولاً قید است و معنی «بدون» را می‌رساند. بخش #قیدها را ببینید.
مصدر در حالت مطلق می‌تواند مفعول یک فعل مثلاً iste-‎ «خواستن» باشد:
که یعنی، «برخی می‌خواهند ادامه تحصیل دهند و برخی هم کار کنند». توجه کنید که در اینجا فعل مرکب devam et-‎ «ادامه دادن» مفعول بی‌واسطه نمی‌گیرد، بلکه متممی در حالت برایی می‌گیرد.
روش دیگر برای بیان اجبار (جز استفاده از لغت lâzım که در مثال بالا آمده) استفاده از لغت zor «زور» به اضافهٔ یک مصدر است.
در گفتاورد زیر، هم مصدر و هم اسم فعلی در نقش مفعول حرف اضافهٔ için «برای» به کار رفته‌اند.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Tesis yetkilileri,  "Bölge insanları genelde tutucu.  Sahil kesimleri  yola yakın olduğu için  rahat bir şekilde göle giremiyorlar.  Biz de  hem yoldan geçenlerin görüş açısını kapatmak  hem de erkeklerin rahatsız etmemesi için  paravan kullanıyoruz"  dedi.  Ancak paravanın aralarından  çocukların karşı tarafı gözetlemeleri  engellenemedi.: مؤسسه مسئولانش  «منطقه انسان‌هایش در-عموم سنتی.  ساحل قسمت‌هایش  به-جاده نزدیک بودنش برای  راحت یک در-شکل به-دریاچه نمی‌توانند-وارد-شوند.  ما هم  هم از-جاده گذرنده‌ها دید زاویه‌اش-را بستن  و هم مردان ناراحت نکردنش برای  پردینه استفاده-می‌کنیم»  گفت.  فقط پردینه از-منفذهایش  بچه‌ها مقابل طرفش دید-زدن‌هایشان  نتوانست-مانع-شد.
ترجمهٔ سلیس‌تر متن بالا چنین است:
مسئولان مؤسسه گفتند: «اهالی این منطقه [شهر ادرمیت] عموماً سنتی‌اند. آن‌ها نمی‌توانند به شکلی راحت وارد دریاچه شوند، چون ساحل نزدیک جاده است. ما نیز هم برای بستن زاویهٔ دید رهگذران جاده و هم اینکه مردان نتوانند ناراحتی ایجاد کنند از پردینه استفاده می‌کنیم» با وجود این، نمی‌توان جلو بچه‌ها را گرفت تا از منافذ پردینه به آن طرف دید نزنند.
اسم‌ها > افعال کمکی

برخی افعال در ترکی به معنی دیگر افعال می‌افزایند یا با چسبیدن به اسم، فعل می‌سازند. این افعال کمکی خوانده می‌شوند. فهرست زیر خلاصه‌ای از این افعال است.
افعالی که به اسامی می‌چسبند تا فعل‌های جدید تولید کنند:
etmek «کردن»
olmak «بودن»
kılmak «ساختن»
eylemek «نمودن»
مثال‌ها
farz «فرض» ← farz etmek «فرض کردن»
hak «حق» ← hak etmek «حق داشتن»
af «عفو» ← affetmek «عفو کردن»
kayıp «غیب» ← kaybetmek «گم کردن»
terk «ترک» ← terk etmek «ترک کردن»
arz «عرض» ← arz etmek «عرض کردن»
وقتی فعل در کنار اسم قرار می‌گیرد، اگر ریشهٔ اسم تغییر شکل دهد (مثل تبدیل af به aff یا kayıp به kayb)، فعل به اسم می‌چسبد وگرنه جدا نوشته می‌شود. این کلمات اغلب وام‌واژه‌های عربی هستند که در این فرایند به شکل اصیلشان تبدیل می‌شوند.
در کلمات ترکی، دو همخوان در یک هجا به یک واکه برای تلفظ شدن نیاز دارند. استثنائاتی در میان وام‌واژه‌ها هست، اما آن‌هایی که شکل اصیلشان را از دست داده‌اند رایج‌ترند. این فرایند به دو شکل انجام می‌شود:
اگر کلمه‌ای به دو همخوان یکسان ختم شود، یکی از آن‌ها می‌افتد؛ مثلاً hall «حالّ» می‌شود hal و aff «عفو» می‌شود af.
اگر هجا به دو همخوان متفاوت ختم شود، یک واکه بین آن‌ها قرار می‌گیرد؛ مثلاً hükm «حکم» می‌شود hüküm.
استثنا: کلماتی که به nk یا rt یا rk ختم می‌شوند، مثل taht «تخت»، renk «رنگ»، kart «کارت» واکه نمی‌گیرند. اکثر اینان وام‌واژه‌های فارسی یا زبان‌های غربی هستند، اما ذوق عربی نیز میانشان هست: zevk.
| اسم و فعل کمکی | فعل | توضیحات |
| --- | --- | --- |
| kayıp + etmek | kaybetmek «گم کردن» | kayıp «غیب» در اصل kayb بوده، وام‌واژهٔ عربی |
| haciz + etmek | haczetmek «توقیف کردن» | haciz «حجز» در اصل hacz بوده، وام‌واژهٔ عربی |
| haz + etmek | hazzetmek «حظ کردن» | haz «حظّ» در اصل hazz بوده، وام‌واژهٔ عربی |
افعالی که با افعال دیگر می‌آیند و به معنای آن‌ها می‌افزایند:
‎-(i)vermek (مفهوم سرعت را می‌رساند)
‎-(e)bilmek (مفهوم توانستن را می‌رساند)
‎-(e)durmak (مفهوم تداوم را می‌رساند)
‎-(e)gelmek (مفهوم تکرار را می‌رساند)
‎-(a)kalmak (مفهوم ماندن را می‌رساند)
‎-(e)yazmak (مفهوم در رفتن را می‌رساند)
مثال‌ها
düş-‎ (افتادن) ← düşeyazdım (نزدیک بود بیفتم)
git-‎ (رفتن) ← gidiverdim (سریع رفتم)
yavaşla-‎ (یواش کردن) ← yavaşlayabilirim (می‌توانم یواش کنم)
yaz-‎ (نوشتن) ← yazaduruyorlar (به نوشتن ادامه می‌دهند)
söylen-‎ (گفته شدن) ← söylenegelir (مدام گفته می‌شود)
صفات

صفات اگر در نقش انتسابی به کار روند قبل از اسم می‌آیند و اگر در نقش اسنادی به کار روند بعد از اسم می‌آیند، مگر آنکه چیزی جز آرایش جمله مشخص کند صفت در نقش اسنادی به کار رفته‌است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| انتسابی | yeşil çim | «چمن سبز» |
| اسنادی | Çim yeşil(dir). | «چمن سبز است.» |
| اسنادی | Yeşildir çim. | «چمن سبز است.» |
صفات > صفات بیانی

اکثر صفات فرهنگ‌های لغت بیانی هستند. دو صفت بیانی که از همه پایه‌ای‌تر هستند در زیر آمده‌اند:
var «هست»
yok «نیست»
این صفات فقط در نقش اسنادی به کار می‌روند:
معادل «بودن» یا «نبودن» در فارسی
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
Gökte bir bulut yok.: Gökte bir bulut yok.
| Gökte | bir | bulut | yok |
| در-آسمان | یک | ابر | نیست |
«ابری در آسمان نیست.»: «ابری در آسمان نیست.»
معادل «داشتن» یا «نداشتن» در فارسی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Balcının var bal tası, oduncunun var baltası.: Balcının var bal tası, oduncunun var baltası.
| Balcının | var | bal | tası | oduncunun | var | baltası |
| عسل‌فروش | دارد | عسل | طاسش | هیزم‌فروش | دارد | تبرش |
«عسل‌فروش کاسهٔ عسل دارد و هیزم‌فروش تبر.»: «عسل‌فروش کاسهٔ عسل دارد و هیزم‌فروش تبر.»
صفات > صفات نامعین

عدد شمارشی bir «یک» را می‌توان به‌عنوان نشانهٔ نکره استفاده کرد. آرایش جمله در معنی اثر می‌گذارد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
Hiç param yok.: Hiç param yok.
| Hiç | param | yok |
| هیچ | پولم | نیست |
«هیچ پولی ندارم.»: «هیچ پولی ندارم.»
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
Hiçbir adam ada değildir.: Hiçbir adam ada değildir.
| Hiçbir | adam | ada | değildir |
| هیچ‌یک | مرد | جزیره | نیست |
«هیچ مردی جزیره نیست.»: «هیچ مردی جزیره نیست.»
مقایسه کنید:
Bir şey görüyorum.‎ – «چیزی می‌بینم.»
Hiçbir şey görmüyorum.‎ – «هیچ‌چیزی نمی‌بینم.»
صفات > مقایسه

در مقایسهٔ مثبت، مفعول حالت ازی می‌گیرد. استفاده از قید daha «تر» اختیاری است، مگر آنکه مفعول نیامده باشد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
tüyden (daha) hafif: tüyden (daha) hafif
| tüyden | (daha) | hafif |
| از-پر | (تر) | خفیف |
«سبک‌تر از پر»: «سبک‌تر از پر»
در مقایسهٔ منفی (که در فارسی رایج نیست)، ذکر قید az «کم» لازم است. مفعول همچنان در حالت ازی خواهد بود و استفاده از قید daha نیز ممکن است.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
kurşundan (daha) az ağır: kurşundan (daha) az ağır
| kurşundan | (daha) | az | ağır |
| از-سرب | (تر) | کم | سنگین |
«کمتر از سربْ سنگین»: «کمتر از سربْ سنگین»
درجهٔ عالی با قید en «ترین» بیان می‌شود.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
en büyük yalancı: en büyük yalancı
| en | büyük | yalancı |
| ترین | بزرگ | دروغگو |
«بزرگ‌ترین دروغگو»: «بزرگ‌ترین دروغگو»
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
en az güvenilir: en az güvenilir
| en | az | güvenilir |
| ترین | کم | معتبر |
«کم‌اعتبارترین»: «کم‌اعتبارترین»
صفات > صفات فعلی

در بخش #اجزای کلام گفته شد که صفات فعلی (sıfat-fiiller) به دو دسته تقسیم می‌شوند:
شخصی، اگر پسوند ملکی بگیرند؛
غیرشخصی، اگر نگیرند.
در صفات فعلی شخصی، پسوند ملکی نهاد فعل داخلی را مشخص می‌کند؛ اگر این مالک سوم شخص باشد، مالک را می‌توان با آوردن اسم در حالت اضافی مشخص‌تر کرد.
اسمی که با صفت فعلی توصیف می‌شود خود می‌تواند مفعول بی‌واسطهٔ فعل داخلی باشد؛ هرچند رابطه می‌تواند گنگ‌تر باشد.
اسمی که با صفت فعلی غیرشخصی توصیف می‌شود معمولاً فاعل فعل داخلی است.
زمان گسترده (geniş zaman) برای اعمال عادتی به کار می‌رود و زمان حال (şimdiki zaman) برای اعمالی که همچنان ادامه دارند یا به آن‌ها فکر می‌شود.
صفات > صفات فعلی > گسترده

| 0 | 1 |
| --- | --- |
- akarsu  - çıkmaz  - inilir  - sürdürülebilir turizm: «آب جاری»، از ak- (جاری شدن)  «بن‌بست»، از çik- (خارج شدن)  «پیاده‌شوی» (نوشتهٔ روی در عقبی اتوبوس‌ها)، از in- (پیاده شدن)  «گردشگری‌ای که می‌تواند طول بکشد»، یا همان «گردشگری پایا»، از sür- (طول کشیدن)
صفات > صفات فعلی > حال

| 0 | 1 |
| --- | --- |
Silahları çekip  havaya ateş açan  AKP'liler hakkında  yasal işlem başlatılmadı.: سلاح‌ها-را بیرون‌کشنده  به-هوا آتش گشاینده  اعضای-AKP درباره  قانونی عملیات آغازانده-نشد.
که ترجمهٔ سلیس آن می‌شود، «فرایند قانونی علیه اعضای حزب عدالت و توسعه که سلاح‌ها را بیرون کشیده و در هوا آتش گشوده بودند آغاز نشد». برای ‎-ip #قیدها را ببینید.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Geçen hafta: هفتهٔ گذرنده
که یعنی «هفتهٔ گذشته».
صفات > صفات فعلی > آینده

| 0 | 1 |
| --- | --- |
- gelecek hafta  - okuyacağım bir kitap  - okunacak bir kitap: «هفتهٔ آینده»،  «کتابی که خواهم خواند»، از oku- (خواندن)  «کتابی که خوانده خواهد شد»، از okun- (خوانده شدن)
صفات > صفات فعلی > گذشته/حال

| 0 | 1 |
| --- | --- |
- okunmuş bir kitap  - okuduğum bir kitap  - Yaşamın bittiği yer'de hayat: «کتاب خوانده‌شده»  «کتابی که خوانده‌ام/ می‌خوانم»  «حیات در سرزمینی که زندگی پایان می‌یابد»، از bit- (پایان یافتن)
صفت فعلی شخصی را می‌توان به‌عنوان اسم تعبیر کرد و همراه اسامی مصدر استفاده کرد
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Çocukların  yüzde 68'i evinin ihtiyaçlarına katkıda bulunmak,  yüzde 21'i ailesi istediği için,  yüzde altısı iş öğrenmek ve meslek edinmek için,  yüzde 4'ü ihtiyaçlarını karşılamak için  çalışıyor.: بچه‌ها  درصد ۶۸شان خانه برای-احتیاجاتش در-کمک یافته-شدن،  درصد ۲۱شان خانواده‌اش خواسته برای،  درصد شش‌شان شغل یاد-گرفتن و مسلک گرفتن برای،  درصد ۴شان احتیاجاتش-را تقبل-کردن برای  کار-می‌کند.
که یعنی، «۶۸ درصد بچه‌ها برای برآوردن احتیاجات خانواده‌شان، ۲۱ درصدشان به دلیل خواست خانواده، ۶ درصدشان به دلیل یادگیری شغل یا حرفه، و ۴ درصدشان برای رفع نیازهای [خود] کار می‌کنند.»
جملهٔ زیر که تیتر یکی از روزنامه‌هاست ۲۲ کلمه دارد: ۹ کلمهٔ مشتق از افعال، که از این بین ۴ تایشان صفت فعلی هستند و ۳ تا اسم فعلی. همچنین به کاربرد کلمهٔ فرانسوی kontrol به‌عنوان اسم مصدر همراه با فعلی کمکی et توجه کنید.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
Türkiye'nin AB'ye girmemesi ve  İslam dünyasına yaklaşması halinde  şeriatçılığın kucağına itilmiş olacağını  söyleyen Fransız senatör Duireux,   İslami akımların  kontrol edilmesi  gerektiğini  belirtti.: ترکیه به-اتحادیهٔ-اروپا وارد-نشدنش و  اسلام به-دنیایش نزدیک-شدنش در-حالش  شریعتمدار-بودن به-آغوشش هل-داده-شده خواهد-شدنش-را  گویان فرانسوی سناتور دوریو،  اسلامی جریانات  کنترل شدنش  لازم-بودنش-را  مشخص-کرد.
به عبارت دیگر
دوریو، سناتور فرانسوی، که می‌گوید ترکیه با وارد نشدن به اتحادیهٔ اروپا و نزدیک شدن به دنیای اسلام، به سمت طرفداران شریعت هل داده خواهد شد، توضیح داد که لازم است جریانات اسلامی را کنترل کرد.
صفات > تشدید

صفات در ترکی با استفاده از پیشوندهای تشدید (pekiştirme) شدت می‌یابند.
اگر صفت با همخوان آغاز شود، پیشوند نیز از همان همخوان و واکهٔ بعدی به اضافهٔ یکی از حروف m یا p یا r یا s تشکیل می‌شود. پیش‌فرض حرف p است که رایج‌ترین نیز هست. r و m به‌ندرت به کار می‌روند. انتخاب حرف آخر بر هیچ قاعدهٔ خاصی استوار نیست. به نظر می‌رسد حرفی انتخاب می‌شود که کمترین شباهت را به همخوان‌های صفت پایه داشته باشد، به‌ویژه متفاوت از همخوان‌های نخست و دوم.
siyah «سیاه» ← simsiyah «سیاه‌سوخته»
güzel «زیبا» ← güpgüzel «خیلی زیبا»
temiz «تمیز» ← tertemiz «ترتمیز»
katı «سخت» ← kaskatı «سرسخت»
اگر صفت با واکه آغاز شود، پیشوند با همان واکه و حرف p تشکیل می‌شود:
uzun «بلند» ← upuzun «خیلی بلند»
گاه واکه نیز بعد از همخوان می‌آید:
sağlam «سالم» ← sapasağlam «سروسالم» (همچنین sapsağlam)
yalnız «تنها» ← yapayalnız «تک‌وتنها» (همچنین yapyalnız)
gündüz «روز» ← güpegündüz «روز روشن» (همچنین güpgündüz)
çevre «محیط» ← çepeçevre «دور و بر» (همچنین çepçevre)
tıp «طب» ← tıpatıp «دقیقاً»
پیشوندهای بی‌قاعده هم هستند:
çıplak «لخت» ← çırılçıplak «لخت و عور» (همچنین çırçıplak و çırçıplak)
sıklam «» ← sırılsıklam «خیس خیس» (همچنین sırsıklam)
karışık «قاطی» ← karmakarışık «قره‌قاطی»
dağınık «شلخته» ← darmadağınık «پخش‌وپلا» (همچنین dapdağınık و dasdağınık)
renk «رنگ» ← rengârenk «رنگارنگ»
deli «خُل» ← zırdeli «خل‌وچل»
parça «تکه» ← paramparça «تکه‌پاره»
برخی صفات به چند صورت تشدید می‌شوند:
düz «صاف»: düpdüz (۲۴٫۱٪) و dümdüz (۷۸٫۱٪) («صاف و صوف»، دو صورت) (صورت بی‌قاعدهٔ düpedüz نیز هست)
yaş «تازه»: yapyaş (۴۴٫۸٪) و yamyaş (۵۸٫۶٪) («تر و تازه»، دو صورت)
sefil «بدبخت»: sepsefil (۲۴٫۱٪) و semsefil (۶٫۸٪) و sersefil (۶۶٫۶٪) («بدبخت بیچاره»، سه صورت)
geniş «گشاد»: gepgeniş (۷۷٪) و gemgeniş (۹٫۱۵٪) و gesgeniş (۶٫۸٪) و gergeniş (۵٫۷٪) («گل‌وگشاد»، چهار صورت)
topaç «فرفره»: toptopaç (۴۷٫۱۵٪) و tomtopaç (۵٫۷۵٪) و tostopaç (۳۳٫۳٪) و tortopaç (۳٫۴٪) («»، چهار صورت)
این فرایند مرکب اتباعی نیز نامیده می‌شود و فقط بر برخی از صفات رایج معین اعمال می‌شود که شمار آنان در منابع بین ۱۰۰ تا ۲۱۵ آمده‌است، نه بر صفات تازه‌ای که به ترکی اضافه می‌شود. با وجود این، اگر از گویشوران بومی خواسته شود می‌توانند صورت‌های جدیدی ایجاد کنند.
قیدها

قید منفی‌ساز değil است. از این قید برای منفی کردن جملاتی استفاده می‌شود که فعل ندارند یا فعل var دارند؛ در نتیجه پایانهٔ شخصی مناسب نیز به آن اضافه می‌شود.
برخی از قیدها از فعل مشتق شده‌اند:
پایانهٔ ‎-e در موارد زیر دیده می‌شود:
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
Beşe çeyrek kala kalktım.: Beşe çeyrek kala kalktım.
| Beşe | çeyrek | kala | kalktım |
| به-پنج | چارک | مانده | برخاستم |
«یک ربع به پنج از خواب برخاستم.»: «یک ربع به پنج از خواب برخاستم.»
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
Onu yirmi geçe uyudun.: Onu yirmi geçe uyudun.
| Onu | yirmi | geçe | uyudun |
| ده-را | بیست | گذشته | خوابیدی |
«ده و بیست دقیقه خوابیدی.»: «ده و بیست دقیقه خوابیدی.»
پایانهٔ ‎-erek عملی که همزمان یا قبل از فعلی دیگر انجام گرفته را مشخص می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
Geceyi konuşarak geçirdik.: Geceyi konuşarak geçirdik.
| Geceyi | konuşarak | geçirdik |
| شب-را | صحبت‌کنان | گذراندیم |
«شب را به صحبت کردن سپری کردیم.»: «شب را به صحبت کردن سپری کردیم.»
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
Akıl yürüterek bu sonuca ulaşıyorum.: Akıl yürüterek bu sonuca ulaşıyorum.
| Akıl | yürüterek | bu | sonuca | ulaşıyorum |
| عقل | پیش‌راننده | این | نتیجه | می‌رسم |
«با تعقل به این نتیجه می‌رسم.»: «با تعقل به این نتیجه می‌رسم.»
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Doğaya en az zarar vererek yaşamak: Doğaya en az zarar vererek yaşamak
| Doğaya | en | az | zarar | vererek | yaşamak |
| به-طبیعت | ترین | کم | ضرر | دهنده | زندگی-کردن |
«زیستن با رساندن کمترین ضرر به طبیعت»: «زیستن با رساندن کمترین ضرر به طبیعت»
از ol-‎ «بودن، شدن» olarak پدید می‌آید که عبارت‌هایی قیدی می‌سازد که در فارسی مشابهشان با لفظ «به‌عنوان» ساخته می‌شود:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
Size bir dost olarak söylüyorum.: Size bir dost olarak söylüyorum.
| Size | bir | dost | olarak | söylüyorum |
| به-تو | یک | دوست | به‌عنوان | می‌گویم |
«به‌عنوان یک دوست به تو می‌گویم.»: «به‌عنوان یک دوست به تو می‌گویم.»
پایانهٔ ‎-meden وقتی به پایهٔ افعال اضافه می‌شود شبیه به اسم مصدر در حالت ازی می‌ماند، اما چنین نیست.
این پسوند عملی را بیان می‌کند که اصلاً اتفاق نیفتاده، یا پس از فعل اصلی اتفاق افتاده‌است:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
Bir soruyu cevaplamadan tartışmak, tartışmadan cevaplamaktan iyidir.: Bir soruyu cevaplamadan tartışmak, tartışmadan cevaplamaktan iyidir.
| Bir | soruyu | cevaplamadan | tartışmak | tartışmadan | cevaplamaktan | iyidir |
| یک | سؤال-را | بدون-جواب-دادن | بحث-کردن | بدون-بحث-کردن | از-جواب-دادن | بهتر-است |
«بهتر است بدون جواب دادن بحث کرد تا اینکه بدون بحث کردن جواب داد.»: «بهتر است بدون جواب دادن بحث کرد تا اینکه بدون بحث کردن جواب داد.»
sonra «بعد» مکمل önce «قبل» است، که می‌تواند به واسطهٔ پایانهٔ ‎-dikten پس از پایهٔ افعال بیاید:
مفهوم همزمانی با استفاده از iken یا صورت پسوندی‌اش (که البته پی‌بست نیست) یعنی ‎-(y)ken بیان می‌شود، اما اگر بعد از فعل بیاید، فعل نه به‌صورت ستاک بلکه به‌صورت پایه می‌آید؛ بخش #پایه‌های افعال را ببینید.
اگر دو فعل با یک صورت دستوری نهاد یکسانی داشته باشند، پایانه‌های فعل اول را می‌توان با ‎-ip جایگزین کرد. مثال بخش صفات فعلی را ببینید.
ضمایر

ضمیر شخصی سوم شخص o «او» چنان صرف می‌شود که گویی اسم on است.
سایر ضمایر، ben «من»، sen «تو»، biz «ما»، siz «شما»، همچون اسم صرف می‌شوند جز تغییر واکه در حالت برایی و سامان‌گریزی در حالت اضافی. حالت ابزاری همهٔ ضمایر شخصی به استثنای onlar به کمک حالت اضافی این ضمایر ساخته می‌شود.
|  | مفرد> اول | مفرد> دوم | مفرد> سوم | جمع> اول | جمع> دوم | جمع> سوم |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مطلق | ben | sen | o | biz | siz | onlar |
| مفعولی | beni | seni | onu | bizi | sizi | onları |
| برایی | bana | sana | ona | bize | size | onlara |
| دری | bende | sende | onda | bizde | sizde | onlarda |
| ازی | benden | senden | ondan | bizden | sizden | onlardan |
| اضافی | benim | senin | onun | bizim | sizin | onların |
| ابزاری | benimle | seninle | onunla | bizimle | sizinle | onlarla |
حالت مطلق ضمایر معمولاً فقط برای تأکید به کار می‌رود:
ضمیر سوم شخص می‌تواند در رفع ابهامی که بالاتر ذکر شد کمک کند:
| 0 | 1 |
| --- | --- |
onların fikri: «فکر آن‌ها»
onların fikirleri: «فکرهای آن‌ها»
onun fikirleri: «فکرهای او»
ضمیر o همچنین یکی از ضمایر اشاره هم هست:
o «آن»؛
bu «این»؛
şu «این یا آن» (شیء مورد اشاره).
این دو تای آخر همچون o صرف می‌شوند یعنی طوری صرف می‌شوند که گویی bun و şun بوده‌اند و حالت ابزاری‌شان با کمک حالت اضافی‌شان ساخته می‌شود.
ضمایر (و صفات) پرسشی این‌هایند:
kim «که»؛
ne «چه»؛
hangi «کدام»؛
kaç «چقدر».
این پرسش‌واژه‌ها در سؤال‌های داخل جمله می‌آیند اما نقش موصول را ایفا نمی‌کنند:
پسوند ‎-ki «که» نقش موصول را ایفا می‌کند و در ترکی همچون فارسی بند موصولی می‌سازد. این پسوند، جز در پاره‌ای استثنائات رایج، تحت هماهنگی واکه‌ای قرار نمی‌گیرد:
ضمیر مشترک (dönüşlü zamir از dön-‎ «بازگشتن») در ترکی kendi «خود» است:
بسیاری از صفات نامعین با گرفتن پایانهٔ حالات می‌توانند در نقش ضمیر به کار روند.
افعال > ستاک‌های فعل

بسیاری از ستاک‌های ضبط‌شده در فرهنگ‌های لغت تجزیه‌ناپذیر هستند، اما برخی نیز متشکل از پایانه‌هایی هستند که به یک ریشه وصل شده‌اند.
افعال > ستاک‌های فعل > ستاک‌های فعلْ مشتق از اسم

ستاک فعل temizle-‎ «تمیز کردن» متشکل از صفت temiz «تمیز» و پسوند ‎-le است. به این پسوند قبلاً در بخش #اجزای کلام حین بحث دربارهٔ فعل köpekle-‎ اشاره کردیم. بسیاری از افعال از افزودن ‎-le به اسامی و صفات تشکیل می‌شوند:
| اسم | فعل |
| --- | --- |
baş «سر»: başle-‎ «سر کردن»، که یعنی «شروع کردن»
kilit «قفل»: kilitle-‎ «قفل کردن»
kir «چرک»: kirle-‎ «چرک کردن» یا «کثیف کردن»
افعال > ستاک‌های فعل > جهت

ریشه‌های فعل یا ستاک‌های فعل که به ‎-le مختومند را می‌توان با افزونه‌هایی گسترش داد. این افزونه‌ها، در صورت حضور، به ترتیب زیر می‌آیند و جهت فعل را مشخص می‌کنند:
| جهت | پایانه | توضیحات |
| --- | --- | --- |
| انعکاسی | ‎-(i)n |  |
| دوسویه | ‎-(i)ş |  |
| سببی | ‎-t | پس از ستاک‌های چندهجایی مختوم به ‎-l و ‎-r، یا یک واکه؛ و |
| سببی | ‎-dir | در مابقی موارد؛ بجز: |
| سببی | ‎-ir, ‎-er, ‎-it | پس از برخی ستاک‌های تک‌هجایی؛ و |
| سببی |  | چند صورت استثنایی نیز هست. |
| مجهول | ‎-il | پس از ستاک‌های مختوم به همخوان بجز ‎-l؛ در غیر این صورت یکسان با انعکاسی. |
ممکن است این پایانه‌ها تصریفی (به همان معنای ذکرشده در § مقدمه) به نظر آیند، اما معنایشان همیشه از روی ظاهرشان راحت به دست نمی‌آید و فرهنگ‌های لغت نیز معمولاً آن‌ها را جداگانه ضبط می‌کنند، بنابراین به این اعتبار پایانه‌های سازنده (اشتقاقی) هستند.
افزونهٔ سببی فعل ناگذر را گذرا می‌کند یا ظرفیت فعل گذرا را بیشتر می‌کند. افزونه‌های دوسویه و سببی همراه با هم افزونهٔ مکرر ‎-(i)ştir را پدید می‌آورند:
| ریشه/ستاک فعل | فعل جدید | جهت |
| --- | --- | --- |
| bul «پیدا کردن» | buluş «ملاقات کردن» | ‎-uş (دوسویه) |
| bul «پیدا کردن» | bulun «یافت شدن» | ‎-un (انعکاسی) |
| yıka «شستن» | yıkan «حمام کردن» | ‎-n (انعکاسی) |
| yıka «شستن» | yıkanıl «شسته شدن» | ‎-n (انعکاسی) + ‎-ıl (مجهول) |
| kayna «جوشیدن» | kaynat «جوشاندن» | ‎-t (سببی) |
| öl «مردن» | öldür «کشتن» | ‎-dür (سببی) |
|  öldür «کشتن» | öldürt «به کشتن دادن» | ‎-t (سببی) |
| ara «جُستن» | araştır «تحقیق کردن» | ‎-ş (دوسویه) + ‎-tır (سببی) = (مکرر) |
افعال > ستاک‌های فعل > نفی و توانستن در ستاک‌های فعل

ستاک‌های ضبط‌شده در فرهنگ‌های لغت مثبت هستند و می‌توان:
آن‌ها را با افزودن ‎-me منفی کرد؛
با افزودن ‎-e و سپس ‎-me مفهوم نتوانستن را به آن‌ها افزود.
می‌توان با افزودن ‎-e و سپس ‎-bil به هر یک از این سه نوع ستاک، مفهوم توانایی را رساند. ‎-bil پی‌بست نیست، بلکه نمایندهٔ فعل bil-‎ «دانستن، توانستن» است. هجای اول پایانهٔ ناتوانی بازماندهٔ فعل منسوخ u-‎ «توان داشتن» است.
در نتیجه، شش نوع ستاک هست:
| ترکی | فارسی |
| --- | --- |
gel-: «آمدن»
gelme-: «نیامدن»
geleme-: «نتوانستن آمدن»
gelebil-: «توانستن آمدن»
gelmeyebil-: «ممکن بودن نیامدن»
gelemeyebil-: «ممکن بودن نتوانستن آمدن»
از این ستاک‌ها برای زمان گسترده (geniş zaman) استفاده نمی‌شود، زیرا روش‌های مخصوص به خود را برای ساخت‌های منفی و توانی دارد.
توجه کنید که ‎-ebil یکی از افعالی است که می‌توانند به افعال دیگر اضافه شوند و مفاهیمی را به معنایشان بیفزایند. بخش #افعال کمکی را ببینید.