stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
۲۰۰۱: ادیسه فضایی (فیلم)
تولید > توسعه

پس از تکمیل فیلم دکتر استرنجلاو (۱۹۶۴)، کارگردان استنلی کوبریک به یک بخش روابط‌عمومی از کلمبیا پیکچرز گفت که پروژه بعدی‌اش دربارهٔ حیات فرازمینی خواهد بود، و تصمیم گرفت «یک فیلم علمی تخیلی خوب مثال‌زدنی» بسازد. اینکه کوبریک چگونه به ساخت یک فیلم علمی تخیلی علاقه‌مند شد، کاملاً مشخص نیست.
زندگی‌نامه‌نویس جان بکستر به احتمالاً الهاماتی در اواخر دهه ۱۹۵۰ اشاره می‌کند، از جمله تولیدات بریتانیایی که به درام‌هایی دربارهٔ ماهواره‌ها و موجودات بیگانه که انسان‌های اولیه را تغییر می‌دادند، تولید پرهزینه سینمااسکوپ سیاره ممنوعه توسط مترو گلدوین میر (MGM)، و فیلم‌برداری و طراحی صحنه عریض و شیک فیلم‌های هیولایی ژاپنی (مانند فیلم‌های گودزیلا ساخته ایشیرو هوندا و ایجی تسوبورایا و هشدار از فضا ساخته کوجی شیما).
کوبریک با تأمین بودجه و توزیع فیلم از سوی استودیوی آمریکایی ام‌جی‌ام موافقت کرد، با این امتیاز که فیلم می‌توانست در فرمت عریض فوق‌العاده سینه‌راما به بازار عرضه شود. ام‌جی‌ام پیش‌تر این فرمت را در فیلم چگونه غرب تسخیر شد استفاده کرده بود.
فیلم تقریباً به‌طور کامل در جنوب انگلستان، جایی که کوبریک زندگی می‌کرد، فیلم‌برداری و تدوین شد، و از امکانات ام‌جی‌ام-بریتیش استودیوز و استودیوهای شپرتون استفاده شد. ام‌جی‌ام تولید فیلم را به شرکت تولیدی کوبریک واگذار کرد تا بتواند از مالیات ایدی، یک مالیات بریتانیا بر درآمد گیشه که در آن زمان برای تأمین بودجه تولید فیلم‌ها در بریتانیا استفاده می‌شد، بهره‌مند شود.
در یک نسخه پیش‌نویس از قرارداد با شرکت تولیدی کوبریک در مه ۱۹۶۵، ام‌جی‌ام آلفرد هیچکاک، بیلی وایلدر و دیوید لین را به‌عنوان جایگزین‌های احتمالی کوبریک در صورت عدم دسترسی او پیشنهاد داده بود.
تولید > پیش‌تولید

تصمیم کوبریک برای اجتناب از نمایش‌های خیالی فضا که در فیلم‌های علمی تخیلی محبوب آن زمان رایج بود، او را بر آن داشت تا نمایش‌هایی واقع‌گرایانه‌تر و دقیق‌تر از سفرهای فضایی ایجاد کند. تصویرگرانی مانند چزلی بونستل، روی کارنون و ریچارد مک‌کنا برای تولید طرح‌های مفهومی، نقاشی‌ها و تصاویر از فناوری فضایی که در فیلم دیده می‌شود، استخدام شدند.
دو فیلم آموزشی، مستند کوتاه پویانمای گیتی تولید هیئت ملی فیلم کانادا در سال ۱۹۶۰ و فیلم به ماه و آنسوتر تولید نمایشگاه جهانی نیویورک ۱۹۶۴، از تأثیرات عمده بودند.
بر اساس گفته‌های زندگی‌نامه‌نویس، وینسنت لوبرتو، فیلم Universe الهام‌بخش بصری برای کوبریک بود. این فیلم ۲۹ دقیقه‌ای که برای نمایش واقع‌گرایانه از فضای بیرونی در ناسا نیز محبوبیت یافته بود، به «معیار واقع‌گرایی پویا و بصری که او به دنبالش بود» رسید. والی جنتلمن، یکی از هنرمندان جلوه‌های ویژه در Universe، مدت کوتاهی روی فیلم ۲۰۰۱ کار کرد. کوبریک همچنین از کالین لو، یکی از کارگردانان Universe، دربارهٔ تکنیک‌های تصویربرداری انیمیشنی پرسید و لو، ریاضی‌دان بریتانیایی، برایان سالت را که پیش‌تر با لو و رومن کرویتر روی مستند انیمیشن ثابت شهر طلا (۱۹۵۷) کار کرده بود، پیشنهاد کرد. راوی Universe، بازیگر داگلاس رین، برای صداپیشگی HAL انتخاب شد.
برای نقش هیوود فلوید، ام‌جی‌ام پیشنهاد داد که بازیگری مشهور مانند هنری فوندا یا جرج سی. اسکات انتخاب شود.
پس از آغاز پیش‌تولید، کوبریک فیلم «به ماه و آنسوتر» را که در ساختمان حمل و نقل و سفر نمایشگاه جهانی ۱۹۶۴ نمایش داده می‌شد، دید. این فیلم در فرمت سینه‌راما ۶۰ فیلم‌برداری شده بود و در «گنبد ماه» نمایش داده می‌شد. کوبریک شرکتی را که این فیلم را تولید کرده بود، یعنی Graphic Films Corporation، که فیلم‌هایی برای ناسا، نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا و مشتریان مختلف صنایع هوافضا می‌ساخت، به‌عنوان مشاور طراحی استخدام کرد.
کارکنان Graphic Films، از جمله کان پدرسون، لستر نووروس و هنرمند پس‌زمینه داگلاس ترامبل، طرح‌ها و یادداشت‌های مبتنی بر پژوهش دربارهٔ مکانیک و فیزیک سفر فضایی را از طریق پست هوایی ارسال کردند و استوری‌بردهایی برای صحنه‌های پرواز فضایی در ۲۰۰۱ ایجاد کردند. ترامبل به سرپرست جلوه‌های ویژه در ۲۰۰۱ تبدیل شد.
اگرچه همکاری ترامبل با کوبریک جهشی بزرگ در حرفه او بود، او بعدها قسم خورد که «هرگز برای شخص دیگری کار نکند»، تا حدی به این دلیل که کوبریک «یک استادکار سختگیر بود… سطح کنترل کیفی او به کمال‌گرایی نزدیک بود.» این فیلم در نهایت جایزه اسکار بهترین جلوه‌های ویژه را کسب کرد، اما این جایزه تنها به کوبریک تعلق گرفت و ترامبل هیچ تقدیری برای کارش دریافت نکرد. این موضوع به تهدیدات اقدام قانونی منجر شد و این دو نفر برای یک دهه با یکدیگر صحبت نکردند. ترامبل پس از مرگ کوبریک گفت که او «یک نابغه بود»، کسی که او به‌شدت دلتنگش بود.
(در تیتراژ ۲۰۰۱ نام چهار مشارکت‌کننده در جلوه‌های ویژه ذکر شده است، از جمله ترامبل. با این حال، طبق قوانین آکادمی در آن زمان، تنها سه نفر می‌توانستند برای کارشان روی یک فیلم نامزد شوند، که منجر به حذف ترامبل، تام هاوارد، کان پدرسون یا والی ویورز می‌شد. در نهایت، نام کوبریک به‌عنوان نامزد در این بخش ارائه شد و او جایزه را دریافت کرد، که بسیاری این تصمیم را نادیده‌گرفتن چهار مردی می‌دانند که کارشان به موفقیت فیلم کمک کرد.).
جوایز

۱۹۶۸ اسکار
برنده بهترین جلوه‌های ویژه تصویری برای استنلی کوبریک
نامزد بهترین طراحی صحنه
نامزد بهترین کارگردانی برای استنلی کوبریک
نامزد بهترین فیلم‌نامه غیر اقتباسی برای استنلی کوبریک و آرتور سی کلارک
۱۹۶۸ بفتا
برنده بهترین طراحی صحنه
برنده بهترین فیلمبرداری برای جفری آنسورث
برنده بهترین ساندتراک برای وینستون رایدر
نامزد بهترین فیلم
همایاک ساریس

| همایاک سیراس | همایاک سیراس |
| --- | --- |
همایاک سیراس: همایاک سیراس
نام اصلی: Հմայակ Սահակի Ոսկանյան
زاده: ۱۵ فوریهٔ ۱۹۰۲ آگری، ترکیه
درگذشته: ۱۴ اوت ۱۹۸۳ (۸۱ سال) ایروان، جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان
نام(های) دیگر: نثر، ترجمه و ویراستاری
ملیت:  ارمنی
دانشگاه: دانشگاه دولتی مسکودانشگاه دولتی ایروان
سبک نوشتاری: رمانتیسم، mythic fiction, military fiction
همسر(ها): Tamara Askanazi Zagharian Voskanian (ا. ۱۹۲۵–۱۹۶۷)
فرزند(ان): ۳
امضا: 
 جوایز الگو:روبان پرچم سرخ کار      :  جوایز الگو:روبان پرچم سرخ کار      
همایاک سیراس (ارمنی: Հմայակ Սիրաս؛  زادهٔ فوریهٔ ۱۹۰۲ - درگذشته اوت ۱۹۸۳) مترجم، ویراستاری و نثرنویس اهل ارمنستان بود.
زندگی‌نامه

وی با نام اصلی همایاک ساهاکی اوسکانیان ارمنی: Հմայակ Սահակի Ոսկանյան در ۱۵ فوریهٔ ۱۹۰۲ در آگری به دنیا آمد و از دانشگاه دولتی مسکو و دانشگاه دولتی ایروان فارغ‌التحصیل گشت. وی عضو اتحادیه نویسندگان اتحاد شوروی بود. وی همچنین برندهٔ جوایزی همچون نشان پرچم سرخ کار، نشان ستاره سرخ (۱۹۴۴)، نشان ستاره سرخ مدال به خاطر پیروزی مقابل آلمان در جنگ بزرگ میهنی (۱۹۴۵–۱۹۴۱) چهره فرهنگی شایسته ارمنستان شوروی شده است. وی در ۱۴ اوت ۱۹۸۳ در سن ۸۱ سالگی در ایروان درگذشت.
منبع

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Հմայակ Սիրաս». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای ارمنی .
مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Hmayak Siras». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۲.
Հմայակ Սիրաս at  Avproduction.amبایگانی‌شده  در ۵ دسامبر ۲۰۲۱ توسط Wayback Machine
Bardakjian, Kevork B. (2000). A Reference Guide to Modernb Armenian Literature, 1500-1920. Detroit: Wayne State University Press. pp. ؟؟؟-؟.
Armenian Soviet Encyclopedia. Vol. 10. Yerevan. p. 408.
Այվազյան, Հ. Մ. (2007). Ով ով է. հայեր (կենսագրական հանրագիտարան: Երկու հատորով). Vol. երկրորդ. Երևան: Հայկական հանրագիտարան հրատ. p. 473.
Hacikyan, A. J.; Basmajian, Gabriel; Franchuk, Edward S.; Ouzounian, Nourhan (2005). The Heritage of Armenian Literature: From the Eighteenth Century to Modern Times. Detroit: Wayne State University Press. ISBN 978-0-8143-3221-4.
Խուդավերդյան, Կոստանդին. Հայկական համառոտ հանրագիտարան (به ارمنی). Vol. 4. Երևան: Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչություն ՊՈԱԿ. p. 448-49.
Խաչատրյան, Հայկ (1986). Գրական տեղեկատու: 1934-1986. Երևան: Սովետական գրող. p. 512-13.
تپه امامزاده روستای هرائین

| تپه امامزاده روستای هرائین | تپه امامزاده روستای هرائین |
| --- | --- |
نام: تپه امامزاده روستای هرائین
کشور: ایران
استان: استان قزوین
شهرستان: شهرستان آوج
بخش: بخش مرکزی
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: مذهبی، تپه
دیرینگی: دوران‌های تاریخی پس از اسلام
دورهٔ ساخت اثر: دوران‌های تاریخی پس از اسلام
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۷۳۱۱
تاریخ ثبت ملی: ۱۲ بهمن ۱۳۸۱
تپه امامزاده روستای هرائین مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان آوج، بخش مرکزی، روستای هرائین علیا واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۳۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
مگ تورنی

مگ تورنی (انگلیسی: Meg Turney؛ زادهٔ ۱۲ مارس ۱۹۸۷) هنرپیشه، مدل (شخص)، پادکست‌ساز، فیلم‌نامه‌نویس، صدا پیشه، و یوتیوبر اهل ایالات متحده آمریکا است. وی از سال ۲۰۱۲ میلادی تا کنون مشغول فعالیت بوده‌است.
علی سعیدی شاهرودی

| علی سعیدی شاهرودی | علی سعیدی شاهرودی |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۳۲۹ (۷۴ ساله) شاهرود، ایران
ملیت: ایرانی
تحصیلات: حقوق
محل تحصیل: مدرسه حقانیحوزه علمیه قمدانشگاه شهید بهشتی
حزب سیاسی: جامعه روحانیت مبارز (۱۳۸۴–۱۳۷۸)
پیشینه نظامی: پیشینه نظامی
وفاداری: ایران
شاخه نظامی: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
سال‌های خدمت: ۱۳۷۲–۱۳۶۰؛اکنون–۱۳۸۰
جنگ‌ها و عملیات‌ها: جنگ ایران و عراق
 :  
علی سعیدی شاهرودی (زاده ۱۳۲۹) روحانی عالی‌رتبه و نظامی ایرانی است که از اسفند ۱۳۹۶ به‌عنوان رئیس دفتر عقیدتی و سیاسی فرمانده کل قوا فعالیت می‌کند. وی فعالیت در سپاه پاسداران را از سال ۱۳۶۰ آغاز کرد. سعیدی از سال ۱۳۶۳ تا ۱۳۷۲ ریاست سازمان حفاظت اطلاعات سپاه پاسداران را برعهده داشت و در فاصله سالهای ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۶ نماینده ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود.
اتحادیه اروپا در ۴ فروردین ۱۳۹۱، علی سعیدی شاهرودی را به دلیل نقشی که در نقض گسترده و شدید حقوق شهروندان ایرانی داشته‌، تحریم کرد.
زندگی‌نامه

علی سعیدی شاهرودی در سال ۱۳۲۹ در شهرستان شاهرود زاده شد. وی در سال ۱۳۴۳ وارد حوزه علمیه قم می‌شود و دو سال از تحصیلات حوزوی خود را در مدرسه علوی می‌گذراند. علی سعیدی در سال ۱۳۴۵ به مدرسه حقانی می‌رود. محمد بهشتی، احمد جنتی، محمدتقی مصباح یزدی، محمد محمدی گیلانی و ابراهیم امینی از جمله استادان وی در مدرسه حقانی بوده‌اند.
سوابق اجرایی

علی سعیدی به دلیل سابقه آشنایی با طاهری‌خرم‌آبادی، در سال ۱۳۶۰ وقتی جلال‌الدین طاهری به نمایندگی سید روح‌الله خمینی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب می‌شود، همکاری خود را به صورت رسمی و گسترده‌تر با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آغاز می‌کند. دانش‌آموخته مدرسه حقانی در سال ۱۳۶۲ از سوی سید روح‌الله خمینی به عنوان رئیس حفاظت اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تعیین می‌شود. وی نخستین رئیس حفاظت اطلاعات سپاه و به گفته خودش بنیانگذار آن بوده‌است. او بیش از ۹ سال در این سمت باقی ماند تا اینکه در سال ۱۳۷۲ استعفایش مورد پذیرش سید علی خامنه‌ای قرار می‌گیرد. وی بعد از کناره‌گیری از ریاست حفاظت اطلاعات سپاه به سازمان تبلیغات اسلامی می‌رود و از سوی رهبری به عنوان قائم‌مقام سازمان تبلیغات اسلامی منصوب می‌شود. سعیدی پس از ۸ سال در سال ۱۳۸۰ دوباره به سپاه بازمی‌گردد و جانشین نماینده ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وقت، موحدی کرمانی می‌شود. در سال ۱۳۸۴، علی سعیدی به عنوان نماینده ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب می‌شود.
دفتر فرماندهی کل قوا
در اسفند ۱۳۹۶، علی سعیدی طی حکمی از سوی رهبر جمهوری اسلامی ایران به سمت رئیس دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی کل قوا منصوب شد که وظیفه سیاستگذاری فرامین فرمانده کل قوا، کنترل و هماهنگی در نیروهای مسلح و سازمان های تابعه را به عنوان رئیس دفتر و نماینده عالی وی بر عهده دارد.
سخنرانی بعد از انتخابات ۱۳۸۸

پس از انتشار فیلم سخنرانی علی سعیدی در جمع فرماندهان سپاه دو هفته پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸، در خرداد ماه ۱۳۹۳ در اینترنت ، بار دیگر بحث کودتای انتخاباتی سال ۱۳۸۸ مطرح گردید انتشار سخنرانی حجه الاسلام علی سعیدی پس از انتشار فیلم سخنرانی سردار محمد علی جعفری فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در همان جلسه روی داد. در این سخنرانی علی سعیدی اظهار می‌دارد: «رهبری به صراحت می‌گوید بین من و آقای هاشمی اختلاف نظر وجود دارد. بین آقای هاشمی و آقای احمدی‌نژاد هم که از اول اختلاف وجود داشته اما نظر آقای احمدی‌نژاد به من نزدیکتر است. این یکی از رمزگشایی‌هایی بود که انجام گرفت. راه گشاترین مسئله برای روشن شدن افکار مردم جامعه این بود. ما دچار پارادوکس‌هایی هستیم که باید دید ریشه اش کجاست؟ سؤال من این است نه به احمدی‌نژاد یعنی چی؟ وقتی رهبری در هفته دولت سال سوم ۲۲ خصوصیت مثبت برای دولت ذکر می‌کنند و می‌فرمایند از مشروطیت تاکنون دولت این چنین ما نداشته‌ایم، آنوقت یک نخبه‌ای یک بزرگواری به خودش اجازه می‌دهد که بگوید: نه به احمدی‌نژاد استراتژی من است. آنوقت این می‌شود یار رهبری؟ زهرا هم اگر با علی همراهی نکند از گردونه ساقط می‌شود». او در ادامه می افراید: «ما شخصیت معصوم نداریم. همه باید تحت فرمان رهبری باشند. برای کسی سهمی نباید قایل شد. اگر برای کسی سهمی قایل شویم این شرک است. شخصیت‌های مذهبی و روحانی هم وقتی محترمند که در خدمت ولایت باشند، این را خدا فرموده‌است».
تحریم اتحادیه اروپا

اتحادیه اروپا طی تصمیم مورخ ۴ فروردین ۱۳۹۱، هفده مقام ایرانی از جمله علی سعیدی شاهرودی را به دلیل نقشی که در نقض گسترده و شدید حقوق شهروندان ایرانی داشته‌اند، از ورود به کشورهای این اتحادیه محروم کرد. کلیه دارایی‌های این مقامات نیز در اروپا توقیف خواهد شد.
موارد نقض حقوق بشر

بر اساس بیانیه اتحادیه اروپا، علی سعیدی شاهرودی نماینده سیدعلی خامنه‌ای در سپاه پاسداران، در انتقال دستورهای رهبر جمهوری اسلامی ایران به سپاه پاسداران نقشی مؤثری داشته است..
فشک (فراهان)

| فشک | فشک |
| --- | --- |
روستا: روستا
کشور: ایران
استان: مرکزی
شهرستان: فراهان
بخش: بخش مرکزی
دهستان: فشک
جمعیت: ۱۱۴۰ نفر (سرشماری ۹۵)
فشک روستایی است در دهستان فشک بخش مرکزی شهرستان فراهان در استان مرکزی.
جمعیت روستا بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، ۱۲۳۱ نفر اعلام شده است. مردم روستای فشک به زبان ترکی سخن می‌گویند و مسلمان شیعه هستند.
زبان سغدی

| سغدی | سغدی |
| --- | --- |
زبان بومی در: سغد
منطقه: آسیای مرکزی، چین باستان
دوره: باستان امروزه به زبان یغنابی گسترش یافته
تبار: هندواروپایی  زبان‌های هندوایرانیزبان‌های ایرانیزبان‌های ایرانی شرقیشمالیسغدی
سامانه نوشتاری: الفبای سغدی الفبای سریانی خط مانوی
کدهای زبان: کدهای زبان
ایزو ۲–۶۳۹: sog
ایزو ۳–۶۳۹: sog
گلاتولوگ: sogd1245
برگی از متون سغدی مانوی
زبان سُغدی از زبان‌های ایرانی شاخه شمال‌شرقی و زبان ناحیهٔ حاصلخیز سغد، واقع در میان آمودریا و سیردریا بوده است. مرکز سغدی‌ها سمرقند بود. زبان سغدی در آغاز در درهٔ رودخانهٔ زرافشان و نواحی پیرامون رایج بود و بعداً به عنوان زبان میانجی در بخش بزرگی از سمرقند رواج یافت. این زبان در طول ده قرن، سده‌های دوم تا دوازدهم میلادی، مهم‌ترین زبان ایرانی در ترکستان امروزی و فرارود، زبان تجاری جادهٔ ابریشم و از دیرزمان ابزار ارتباط و پیوند بخشی از فرهنگ‌های سرزمین‌های شرقی و غربی آسیا بوده است.
زبان سغدی به عنوان زبان گفتاری و نوشتاری تا سده نهم میلادی فعال بوده و زوال آن پس از سدهٔ ۱۱ آغاز گردیده است.
زبان سغدی بر اثر نفوذ و توسعه تدریجی فارسی میانه که برخوردار از پشتیبانی دولت ساسانی بود و نیز زبان ترکی که ارمغان هجوم قبایل ترک‌زبان، از رواج افتاد و سیر نابودی آن از سده پنجم هجری به بعد هم‌زمان با رواج زبان فارسی از یک سو و نفوذ زبان عربی و ترکی از سوی دیگر شتاب بیشتری یافت.
امروزه تنها زبان بازمانده از گویش‌های سغدی، زبان یغنابی است که در کوهستانی در تاجیکستان صحبت می‌شود.
زبان سغدی، از نظر تنوّع و حجم نوشته‌ها و نگاشته‌ها، مهم‌ترین زبان ایرانی شرقی است و نوشته‌های دینی بخش بزرگی از این مواد نوشتاری را در بر می‌گیرد. با وجود آن‌که در سنگ‌نوشته‌های پارسی باستان از سغد به عنوان منطقه‌ای با ویژگی‌های خود یاد شده، آثاری از شکل قدیمی‌تر زبان سغدی یعنی «سغدی باستان» باقی نمانده است.
زبان سغدی نسبت به فارسی میانه (پهلوی) بیشتر حالت کهن‌تر زبان‌های ایرانی را حفظ کرده است.
کشف دوباره

زبان سغدی پیش از کشف گنجینهٔ تورفان درسین کیانگ چین، در اوایل سده بیستم میلادی، زبانی تقریباً ناشناخته بوده است. نخستین کسانی که پرده از راز زبان خاموش سغدی برگرفتند، محققان آلمانی بودند که در سال‌های آغازین سدهٔ بیستم با مطالعه یک متن مکشوف از تورفان این زبانِ تا آن زمان ناشناخته را سغدی نامیدند.
گرچه ابوریحان بیرونی در حدود هزار و اندی سال پیش با ذکر روزها و ماه‌ها و جشن‌های سغدی تلویحاً به این زبان اشاره کرده بود، اما در آغاز قرن بیستم است که زبان سغدی تولدی دوباره می‌یابد.
طی یکصد سال گذشته با پوشش هیئت‌های اکتشافی متعدد، آثار مکتوب این زبان به صورت پراکنده از نواحی نزدیک شهر سمرقند تا یکی از برج‌های داخلی دیوار بزرگ چین، و از مغولستان شمالی تا دره علیای رود سند در شمال پاکستان، کشف شدند.
با انتقال این اسناد به موزه‌های برلین، پاریس، لندن و سن پترزبورگ دانشمندان اروپایی و آمریکایی به مطالعهٔ این نوشته‌های کهن پرداختند و بسیاری از این متن‌ها به زبان‌های گوناگون اروپایی ترجمه شد. زبان‌شناسان، ویژگی‌های صرفی و نحوی زبان سغدی را مشخص کردند و حقایق بسیاری را دربارهٔ این زبان آشکار ساختند.
ادبیات سغدی

سمرقند اهمیت زیادی در جادهٔ ابریشم شاهراه میان چین و دنیای غرب داشته است. نوشته‌های مورخان اسلامی حکایت از مهاجرت سغدیان پیش از اسلام و فعالیت‌های سغدیانِ تجارت‌پیشه در طول این جاده دارد. نتیجه بارز این امر اهمیت یافتن زبان سغدی به صورت زبان میانجی در جاده ابریشم بود. در پرتو همین نقش زبان سغدی است که بیشتر دست‌نویس‌های آن در این ناحیه به خصوص در نواحی اطراف تورفان به دست آمده است.
سغدیان تجارت‌پیشه، که واسطه انتقال کالا و فرهنگ و هنر میان چین و ایران و هند و روم بودند، به تبلیغ دین‌های بودایی و مانوی و مسیحی نیز پرداختند. از این رو، مواد نوشتاری سغدی بیشتر دینی و متأثر از سه دین نام برده است و، به همین اعتبار، به سه گروه متون سغدی بودایی، سغدی مانوی، و سغدی مسیحی بخش می‌شود.
مانویان هم مهارت نویسندگی داشتند و هم مترجمان بسیار زبردستی بوده‌اند. زبان متن‌هایی که آنان به سغدی برگردانده‌اند روان و زیبا و کاملاً متمایز از ترجمه‌ای الکن و پیچیده و ناقص مترجمان مسیحی و بودایی سغدی‌زبان است. متن‌های سغدی بودایی و مسیحی صرفاً از نظر فراوانی و تنوّع واژگان باارزش‌ند. اما، برای بررسی صرفی و نحوی زبان سغدی، باید به مطالعه متن‌های سغدی مانوی، به‌ویژه داستان‌های آن، پرداخت.
آثار غیر دینی سغدی در برگیرندهٔ کتیبه‌های متعدد، سکه‌های گوناگون -که تاریخ برخی از آن‌ها به سدهٔ دوم میلادی می‌رسد و در زمرهٔ کهن‌ترین نوشته‌های زبان سغدی است- سفالینه‌ها، نامه‌های باستانی، اسناد و مدارک، تعدادی داستان و چند متن طبی است.
ادبیات سغدی > ادبیات بودایی

متن‌های سغدی بودایی، در حقیقت، آثار بازمانده ادبیات بودایی به زبان سغدی است. بخشی از این آثار در تون هوانگ، واقع در ترکستان چین و بخش دیگر از آن در واحه تورفان به دست آمده‌اند. این آثار شاید پرحجم‌ترین آثار ادبی زبان سغدی باشد که در صومعه‌های آسیای میانه از اصل چینی و هندی به زبان سغدی ترجمه شده‌اند و محتوای آن‌ها از مکتب مهایانه بودایی سرچشمه گرفته است. ادبیات سغدی بودایی نوعی ادبیات ترجمه‌ای و آکنده از اصطلاحات فلسفی و احکام آیین بودا است و بخش اعظم آن نمودار ادبیات بودایی چینی است که غالباً از آن ترجمه شده است.
بسیاری از متن‌های بودایی شناخته سغدی بازتاب نسخه‌های چینی آثار نوشتاری آیین بودایند تا بدان جا که ویژگی‌های واژه‌شناختی و اصطلاحی و سبکی نسخه‌های چینی مستقیماً در ترجمه سغدی نمایان است. مترجم سغدی، هرگاه که نتوانسته است واژه یا عبارتی سغدی برای برگرداندن تعبیر یا اصطلاحی خاص بیابد، به ترجمه واژه‌به‌واژه آن پرداخته است. حتی، در برخی موارد، تنها به آوانویسی واژه‌های مبهم چینی به خط سغدی بسنده کرده است.
از این‌رو درک و فهم این متن‌ها، بدون مراجعه به اصل چینی یا هندی آنها، اغلب دشوار و گاه غیرممکن است. در برخی موارد نیز، صورت سغدی واژه‌ها، در اثر تغییرات ناشی از نقش‌های دستوری، از صورت‌های سانسکریت دور شده‌اند.
تاریخ ترجمه متون سغدی بودایی روشن نیست. تنها، در یک مورد، تاریخ ترجمه (۷۲۸ میلادی) مشخص است؛ بنابراین، احتمال می‌رود که بخش بزرگی از این متونِ ترجمه‌ای متعلق به دوره اصلی پادشاهی دودمان تانک در آسیای میانه (نیمه دوم سده هفتم و نیمه یکم سده هشتم میلادی) باشد.
ادبیات سغدی > ادبیات مانوی

اما متون سغدی مانوی از نظر زبان‌شناختی، در خور توجه و حایز اهمیت بسیار است. بخشی از این متون در برگیرنده ترجمه سغدیِ سرودها و متن‌های مربوط به کتاب‌های دینیِ مانوی از اصل فارسیِ میانه و پارتی و بخش دیگر شامل آثاری است که اصلاً به زبان سغدی نوشته شده‌اند. بیشتر این متون تکّه‌تکّه شده و آسیب زیادی دیده است. از جمله موضوع‌هایی که در این متن‌ها عرضه شده است تاریخچه کلیسا و فعالیت مبلّغانِ مانوی، کیهان‌شناسی، تقویم‌ها، اسطوره آفرینش مانوی، خطابه‌ها، نیایش‌ها، اعترافات، فهرست واژگان و تمثیل‌ها و داستان‌هاست. به‌طور کلی، در این متن‌ها، مطالب فلسفی و بنیادی آیین مانی اغلب با بیانی آمیخته به تمثیل و داستان مطرح می‌گردد.
غالب این آثار به الفبای مانوی و بخشی هم به الفبای سغدی بودایی نوشته شده است.
مانویانِ سغدی زبان نیز، در انتقال افسانه و داستان از شرق به غرب و از غرب به شرق، نقش مهمی داشته‌اند.
ادبیات سغدی > ادبیات مسیحی

متون سغدی مسیحی نیز، در واقع، نوعی متون ترجمه‌ای و حاوی داستان‌هایی از زندگی شهدا و قدیسان مسیحی، قطعات و روایت‌هایی از انجیل، چندین موعظه، حکایت‌هایی از آباء کلیسا، کتاب مزامیر، داستان پیامبران، سرودهای نیایش، آراء بزرگان کلیسا، کلمات قصار و عبارات پندآمیز است. این متن‌ها از اصل سریانی به سغدی برگردانده شده است و، از آن‌جا که مترجمان مسیحی سغدی زبان به ترجمه واژه به واژه متن سریانی به سغدی و نحوه بیان آن پای‌بند بوده‌اند، ترجمه‌های آنان خالی از ابتکار و تقریباً فاقد ارزش ادبی است.
غالب این آثار به الفبای سطرنجیلی و اندکی هم به الفبای سغدی بودایی نوشته شده است.
سغدی در بخارا

زبان اصلی شهر بخارا پیش از رواج فارسی در این شهر، زبان سغدی بود.
مقدسی در احسن‌التقاسیم (ص. ۴۹۱) در مورد زبان سغدی چنین آورده است: «سغدیان را نیز زبانی جدا است که نزدیک به روستائیان بخارا می‌باشد و چند گونه است که همگی آن‌ها را می‌فهمند. من پیشوای بزرگوار ابوبکر محمد بن فضل را دیدم که بدان بسیار سخن می‌راند. کمتر شهری از آن‌ها که یاد کردم، یافت می‌شود که روستایش زبان جداگانه نداشته باشد.»
در زمان فتح بخارا از سوی سعید بن عثمان به سال ۵۶ هجری (۶۷۵ میلادی) و سدهٔ پس از آن نیز زبان بخارا و پیرامون آن سغدی بوده است.
تأثیر در فارسی

از وام‌واژه‌های سغدی در فارسی می‌توان به واژه‌های آغاز، ملخ، فغ، قاطر، خاتون، (در فغفور)، جغد، لائیدن، تَرَنجیدن (درهم فشرده شدن)، آسیمه (در سرآسیمه)، بساک، ستیغ (ستیخ)، سنگ‌سار، راغ، آغشت (آغشته)، زیور، برخی، اُتاق، وام (فام) اشاره کرد.
منطقه‌ای که رودکی، نخستین شاعر معروف پارسی نو، در آن زاده شد و زیست در دوره‌های پیشین منطقه‌ای سغدی‌زبان بود و تأثیر این زبان بر فارسی دوره‌های اولیه، یعنی فارسی دوره رودکی هنوز نمایان بود. برآورد می‌شود که در سروده‌های باقی‌مانده از رودکی در حدود ۸۰ واژه سغدی به‌کار رفته است.
بررسی وام‌واژه‌های سغدی به کار رفته در شاهنامه نشان می‌دهد که از میان حدود ۵۶ وام‌واژه سغدی دخیل در فارسی، حدود ۲۷ وام‌واژه، بنابر معجم، شاهنامه، لغت شهنامه، لغت فرس، و غیره، در شاهنامهٔ فردوسی آمده است، حال آن که با احتساب موارد مشکوک، یعنی مواردی که در نسخه‌های معتبر نیامده، فقط ۱۳ وام‌واژهٔ سغدی (اعم از اصلی یا هم‌آوا میان فارسی و سغدی یا واژهٔ سانسکریت دخیل در سغدی) در شاهنامه به کار رفته است که ۴ مورد آن هم فقط یکبار آمده است. اگر ضبط صورت اصلی وام‌واژه را در نسخه‌های معتبر در نظر بگیریم تعداد آن‌ها از این هم کمتر می‌شود.
برای مطالعهٔ بیشتر

ویلیامز، نیکلاس سیمز (۱۳۹۰). «سغدی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ج. ۱. ترجمهٔ آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا. تهران: انتشارات ققنوس. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۴۰۳-۱.
یارشاطر، احسان (۱۳۳۶). «زبانها و لهجه‌های ایرانی». فصلنامه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. تهران (۱و۲): ۱۱ تا ۴۸. دریافت‌شده در ۳۰ ژوئن ۲۰۲۴.
SIMS-WILLIAMS, N (2004). "IRAN iii. LANGUAGES Sogdian and Bactrian in the early Islamic period". Encyclopaedia of Islam (به انگلیسی). Vol. ۱۲ (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. p. 426-425.
| ن ب و شاهنشاهی ساسانی | ن ب و شاهنشاهی ساسانی | ن ب و شاهنشاهی ساسانی |
| --- | --- | --- |
فهرست شاهنشاهان  •  گاه‌شمار  •  منبع‌شناسی: فهرست شاهنشاهان  •  گاه‌شمار  •  منبع‌شناسی
| دودمان |  خاندان ساسان  فهرست شاهنشاهان ساسانی  تبارنامه ساسانیان  هفت خاندان پارتی  |  |
| فرهنگ |  معماری  شهرسازی  هنر  سکه‌ها ضرابخانه‌ها  تاج‌ها  پوشاک  آموزش  شیشه‌گری  سنگ‌نبشته‌ها  ادبیات  موسیقی  مجازات  مهرها  مذهب  زنان  قلعه‌ها و کاخ‌ها فهرست  راه‌ها  اقتصاد  |  |
| جنگ‌ها |  ارتش شاهنشاهی ساسانی نیروی دریایی  خطوط دفاعی  روم  قبایل عرب  هپتالیان  گوک‌ترک‌ها  آکسوم  شورش‌ها و جنگ‌های داخلی  حمله اعراب  |  |
| بازماندگان |  گاوباریان  پادوسبانیان  کارنوندیان  باوندیان  منجمیان  میکالیان  |  |
| مرتبط |  درفش کاویانی  اتحاد تاج و آتشگاه  روابط ایران و روم  ساسانیان هند  ایرانشهر و انیران  ساسانیان در شاهنامه  سقوط شاهنشاهی ساسانی  |  |
| 0 | 1 |
| --- | --- |
داده‌های کتابخانه‌ای: کتابخانه‌های ملی :  فرانسه (داده‌ها)  اسرائیل  ایالات متحده آمریکا  لتونی  ژاپن  جمهوری چک