شهر بلقیس
هنر سفالگری در شهر اسفراین > سفالینه‌های قرون دوم - چهارم (ه‍. ق)(سفال سامانی) > سفالينه هاي  لعابدار با پوشش گلي > سفالينه با پوشش گلي از نوع لعاب لکه ای یا  رنگ پاشيده

شهر بلقیس اسفراین یکی از شهر های مهم تجاری بین راه جرجان – نیشابور در قرون سوم-چهارم مطرح بوده است . طی کاوش های باستان شناختی در این شهر طی چند فصل اخیر ( وحدتی ، 1386: 279) ؛ ( وحدتی و نیک گفتار ، 1388: 185) ؛( فرجامی و ستوده ، 1389) ؛ ( فرجامی و نیک گفتار ، 1390) ؛ (نیک گفتار ، 1391) قطعات سفالینه های فراوانی از دوره های مختلف به ویژه قرون سوم – چهارم به دست امده است یکی از شاخص ترین نمونه های سفالی ، سفال لعاب پاشیده می باشد که به ذیل به شرح آن خواهیم پرداخت:
سفال لعاب پاشیده به سه گروه تقسیم شده است:
1. سفال با لعاب پاشیده ساده،  2. سفال با لعاب پاشیده و نقاشی 3. سفال با لعاب پاشیده و نقش کنده
سفال لعاب پاشیده:
نمونه های از این ظروف در کاوش های فصل پنجم شهر بلقیس در محدوده معروف به تپه منار بدست آمد.(نیک گفتار،1391: 217،227،229) از لحاظ شیوه ی تزئین این نوع ظروف را به سه نوع می توان  طبقه بندی کرد
1-	نوع اول سفال لعاب لکه ای ساده یکرنگ  : این گونه سفال ها اکثراً دارای خمیره قرمز آجری است. که سطح داخلی و بیرونی  این ظروف با دوغاب سفید مات و زرد پوشانده شده است. سپس با رنگ هایی که از ترکیب اکسید فلزات تهیه شده  به صورت لکه های سبز درلبه ، بدنه ، پاشیده به صورت ذرات ریز درسطح داخلی وبیرونی و تزئین به صورت لکه از لبه به سمت مرکز ظرف می باشد و در نهایت روی نقوش با لعاب سربی شفاف پوشانده شده است. (شماره7-1)
2-	نوع دوم سفال لعاب لکه ای منقوش  :
این گونه سفال ها اکثر در بخش معروف به تپه منار در ترانشه DJ121 یافت شده (نیک گفتار ،1390) در بخش شارستان هم در سطح محوطه به صورت پراکنده از این گونه سفالینه ها قابل مشاهده می باشد.  اکثر این گونه سفال ها دارای خمیره قرمز آجری و گاها نخودی و داری کف مسطح و از نوع چرخساز بوده  است. سطح داخلی و بیرونی  این ظروف دارای لعاب مات وکدر هستند . پاشه ها به رنگ سبز و زرد هستند که از سمت دهنه  ظرف شروع به سمت پایه  ظرف کشیده شده است این گونه ظروف برخلاف ظروف نوع اول که بیشتر داخل ظروف تزئین شده سطح بیرونی لعاب لکه ای شده و رنگ سبز خیلی کم رنگ و به صورت مغز پسته ای ظاهر شده و در کنار این لعاب لکه ای با رنگ سیاه  تزئیناتی به اشکال هندسی نقاشی گردیده  و در نهایت روی نقوش با لعاب سربی شفاف پوشانده شده است. (شماره10-8) با توجه به عدم پاشیدگی نقوش می توان گفت سرب استفاده شده در پایه تزئینات رنگ سبز و زرد کم و شاید هم جهت ممانعت از حرکت رنگها در نقاشی زیر لعاب از گلابه های جنس بدنه سفال استفاده شده  است. 
نوع سوم سفال لعاب لکه ای کنده یا اسگرافیتو :
پژوهش در زمینه نقوش ظروف اسگرافیتو قبل از هر چیز ما را به درک معنی واژه ای آن رهنمون می¬کند، که این واژه در لغت به چه معنی می¬باشد. واژه اسگرافیتو در فرهنگ مصور هنرهای تجسمی به معنی« سفالینه مخطط می باشد»(مرزبان،1377) در صورتی که در فرهنگ اصطلاحات واژگان هنرهای تجسمی معنی کامل تری را ارائه داده است و اسگرافیتو به معنی «رو خراشی (اندود خراشی) یعنی اسلوبی تزئینی که در آن اندود رنگی را با لایه ای از اندود سفیدی می-پوشانند (یا برعکس) آنگاه طرح یا نقش دلخواه را بر لایه رویی می خراشند تا لایه زیر پیدا شود.» (کرامتی،1370). سوزان پترسون نیز اسگرافیتو را یکی از روش های تزیین سفال دوغابی چنین معرفی می کند «که بدنه گلی با یک یا چندین دوغاب رنگی پوشیده شده وسپس با کنده کاری(خراش) خطوط با عمق مناسب در قسمت های دوغاب شده، طرح های تزیینی ایجاد می¬شود،برای ایجاد خطوط مختلف از ابزار گوناگونی استفاده می شود.»(پترسون،1388)
البته اگر بخواهیم این واژه را از لحاظ تاریخی بررسی کنیم، ظروف اسگرافیتو در ایران نام های دیگری نیز بر خود گرفته اند به طوری که «این ظروف به علت استفاده از طرح های تاریخی ایران مانند نقش اسفنکس¬هایی با بدن شیر و سر انسان، عقاب، اسب،  شیر و مرغ عنقا، به ظروف گبری معروف شده و بیش‌‌‌تر منسوب به گروس و آمل و آق‌کند و یاسکند هستند و تحت عنوان ظروف اسگرافیتو و شانلوه ساخته شده اند. به این ظروف نیز می‌توان "منبت" اطلاق کرد.» (کامبخش فرد، 1389) 
ظروف اسگرافیتو احتمالا از رایج ترین سفال های لعابدار دوران اسلامی اند،«همچنان که آرتور لین درباره این ظروف تحت عنوان "سفال رایج" صحبت کرده است.» (خلیلی، 1384)
سفال لعاب لکه ای یا لعاب پاشیده و نقش كنده درگلابه(اسگرافيتو): همانند سفال با لعاب لكه اي، سفال اسگرافيتو هم پيشينه اي نسبتاً پیچیده دارد. (مورگان ، 1384: 25) بطور کلی در مورد سفال موسوم به اسگرافیتو گفتنی است فن آوری این نوع سفال  جدید است و ممکن است جنس خاک آن قرمز، با لعاب سفید خالص  و نقوش حکاکی شده  باشد و اینکه نوع لعاب آن سربی است (همانجا) این فن آوری باعث توقف تولید ظروف با سبک لعاب لکه ای قرن سوم شد، در مورد منشا آن نظریات متعددی ارائه گردیده است به عقیده لین و فهیرواری، نمونه های نخستین ظروف نقش کنده در گلابه(اسگرافیتو) از چین و مصر دوره قبطی (متعلق به سده های پنجم تا هفتم م.) شناسایی شده اند(Lane, 1937-8 :Fehervari, 2000 ) در محدوده جهان اسلام نیز زاره (Sarre) برای نخستین باردرکاوش های سامره (1913-1911.م) قطعات و نمونه های نقش کنده در گلابه را بدست آورد و درگزارش خود به عنوان دومین گروه عمده درمیان گروه های پنچگانه سفالینه های سامرا نام برد (Sarre,1925) السترنورثچ(Northedge) این گونه سفالینه ها را مربوط به حدود سده های سوم و چهارم هجری تاریخگذاری نموده_(Northedge,1985). با توجه به کاوش های باستان شناختی درمحوطه های اسلامی  در ایران و کشف قطعات فراوانی از این سفال مقاله های متعددی برای معرفی و تاریخگذاری این گونه سفالینه ها به نگارش درآمده است   بهترین و جامع ترین معرفی و طبقه بندی در مورد این گونه سفالینه که برمبنای حوزه جغرافیایی صورت گرفته را میتوان درمقاله  خانم میترا شاطری تحت عنوان «حوزه بندی گونه نقش کنده درگلابه در ایران» جستجوکرد(شاطری، 1394) . 
درمورد ساخت این گونه ظروف، آقای کامبخش فرد معتقد است که تکنیک ساخت این ظروف به این روش بوده که بدنه سفال را پس از شكل پذيري به پوسته و آستري از لعاب سربي اندود كرده در كوره مي پختند و پس از پخت و سرد شدن با ابزار نوك تيز اقدام به نقر نقش هاي منظم يا نامنظم گل و گياه كرده ، چندين لعاب رنگي از قبيل زرد و ارغواني را به تفكيك يا درهم و به نوبت در نقاط مورد نظر مي پاشيدند و سپس مجدداً آن را مي پختند تاخطوط منقور و گود شده رنگ هاي زرد و سبز و ارغواني، در زمينه گودي ها كنتراسي از خط ، رنگ و نقش به وجود آوردند . به ظروفي كه چنين نقاري و رنگ آميزي روي آن انجام گیرد ، كارشناسان دنياي غرب «اسگرافيتو» نام داده اند.کامبخش فرد هم به اين ظروف لعاب پاشيده اطلاق کرده است . (کامبخش فرد،1386: 459) . درمورد این نظریه که بعداز پخت سفال با ابزارنوک تیز اقدام به نقرنقوش میکردند.طبق بررسی های صورت گرفته درمورد تکنیک ساخت این سفال انجام این فرایند پیچیده و سخت منطقی به نظر نمی رسدو تمامی نقوش منقور درحالت چرمینگی ظروف صورت میگرفته است.
تعداد سفال  های این زیرگونه در شهر بلقیس به صورت پراکنده از گمانه های U2، U3،U13 ،R11  (وحدتی ،1389: 114) و گمانه DK121 (نیک گفتار، 1391: 111) بدست آمده است. در اکثرنمونه های  بدست آمده خمیره قرمز آجری و نقوش حک شده از نوع کنده هندسی به شکل هاشورهای متقاطع تزئین شده اند و سپس رنگ های سبز، زرد برزمینه لعاب گلی شیری دوانده شده است. (شماره10-8)این گونه سفال در سده های 4-3 ه.ق در نیشابور تولید می شده است و تعداد زیادی از آنها در کاوش های نیشابور بدست آمده است.(Wilkinson 1973: 54).