گویش‌های زازاکی
مثال ها

| شمال | جنوب و مرکز | معنی |
| --- | --- | --- |
| doman | qeçek, qıc, tût, leyr | “کودک” |
| nas kerdene | şınasnayış, sılasnaene | “شناختن” |
| bazar | bazar, kırê, kıri | “بازار” |
| sêr kerdene, nia daene, qayt kerdene | cı ra ewniyaene, cı onyayış | “نگاه کردن” |
| werte | miyan | “میان, میانه” |
| thal | veng | “خالی, تهی” |
مهم‌ترین ویژگی گویش شمالی این است که صامت‌های «k» و «g» را وقتی در مجاورت مصوت‌های «ê» یا «i» قرار می‌دهند، کام می‌کند. اما برخی از روستاهای حوزات و کیگی این صدای «k»/»g» را حفظ کرده‌اند. واژه های مثال ها در ایران میانه و ایرانی باستان با k/g شروع می شدند:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شمال (عمومی) | çê | çêna | çêf | cên- | cênc | cêraene | ci |
| شمال (اقلیت) | kê | kêna | kêf | gên- | gênc | gêraene | gi |
| جنوب و مرکز | keye | keyna | keyf | gên- | gênc | geyraene, geyrayış | gi/gı |
| معنی | خانه | دختر | کیف | گرفتن | جوان | سرگردان بودن | گه |
: 
در حالی که مصدرهای بعدی در شمال و جنوب وجود دارد ("-ene" برای فعل، "-ış" برای اسم)، در مرکز به یک شکل واحد کاهش یافته است. معادل آن در فارسی -en و -ëš (مثال: dānëst-en دانستن 'دانستن'، dān-ëš دانش 'دانش')، در پهلوی -ten و išn است (مثال: germ xwerišn 'غذای گرم'. ، فعل "غذا خوردن").شباهت با ترکی -iş تصادفی است:
| جنوب و شمال | مرکز | معنی |
| --- | --- | --- |
| vuriya-ene | vuriya-y-ış | ویراستن |
| vuriya-y-ış | vuriya-y-ış | ویرایش |
: 
چیزی که زازاکی مرکزی را در مقایسه با گویش‌های دیگر باستانی می‌سازد، استفاده آن از عدد «یو» «یک» است که میراثی از ایرانیان قرون وسطی است.این عدد در پارت ēw و در پهلوی ēwek است:
| شمال | جنوب | مرکز | معنی |
| --- | --- | --- | --- |
| jü, zû | jew (مذكر), jû (مؤنث) | yew (> yo) | یک |
حرف ربط «همچنین» ساختار صوتی متفاوتی را در هر گویش نشان می دهد:
| شمال | جنوب | مرکز | معنی |
| --- | --- | --- | --- |
| ki | ji | zi | نیز |
: 
در حالی که زازاکی مرکزی (گویش پالو-بینگولی و تا حدی دیاربکر) صدای c را در انتهای کلمات حفظ می‌کند که از ایرانی قدیم ç گرفته شده است (مثلاً سغدی rōč 'gūn')، در شمال به z یا dz و در جنوب به j تبدیل می‌شود.این تعویق در کلمات با منشأ خارجی نیز ظاهر می شود:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مرکز | ruec/roc | zewec | sac | lac | vac- | dec | poc- |
| جنوب | roj | zewej | saj | laj | vaj- | dej | pewj- |
| شمال | roz | zewez | saz | laz | vaz- | dez | poz- |
| معنی | روز, خورشید | ازدواج | ورق (ورق‌کاری) | پسر | گفتن (بگو) | درد | پختن (بپز) |
: 
اگر زازاکی را که در پالو و بینگول صحبت می شود مبنای بگیریم، یکی از ویژگی هایی که زازاکی مرکزی را از زازاکی جنوبی و شمالی متمایز می کند این است که مصوت ê در برخی اشکال یا کلمات به صورت i تلفظ می شود:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| جنوب و شمال | nêm | sêm | hirê | nê- | bıgêr-/bıcêr- | sıpê | miyanên/wertên |
| مرکزی (اکثریت) | nim | sim | hiri | ni- | bıgir- | sıpi | miyanin |
| معنی | نیم | سیم (نقره) | سه | نه | گرفتن (بگیر) | سفید | میانی |
: 
در گویش های شرقی-درسیمی و لهجه های پالو-بینگولی، مصوت "ê" در ابتدا و بین کلمات به صورت "ye" تلفظ می شود:
| زازاکی اصلی | زازاکی تغییر شکل یافته | معنی |
| --- | --- | --- |
| dês | dyes | دیوار |
| asmên | asmyen | آسمان |
: 
در زازاکی جنوبی و در عبارات اسمی و صفتی مخصوص برخی از لهجه های انتقالی، «-د-» بین اسم نسبی و عبارت اسمی قرار می گیرد:
| شمال | جنوب | مرکز | معنی |
| --- | --- | --- | --- |
| lazê mı lazê to rê vano | laci mı laci tı ri vun | lajê mı lajdê to rê vano | پسر من به پسر تو می گوید |
: 
ویژگی دیگری که زازاکی مرکزی را از زازاکی شمالی و جنوبی متمایز می کند، حرف مجهول است: -ê، در مرکزی (-êk):
| شمال | جنوب | مرکز | معنی |
| --- | --- | --- | --- |
| rozê | rojê | rocêk | روزی |
: 
مشاهده می شود که در برخی از گویش های (اقلیتی) در زازاکی مرکزی، پسوندهای نسبی مؤنث و مذکر در -ê ترکیب شده اند:
| شمال و جنوب | مرکز | معنی |
| --- | --- | --- |
| embazê mı | embazi mı | (مذكر) دوست من |
| embaza mı | embazê mı | (مؤنث) دوست من |
: 
به دلیل صامت های s یا z در جلوی مصوت ها، صامت های ç، c و çh به صورت tsh، dz و ts ظاهر شدند. این ویژگی در بیشتر درسیم و ارزنجان، تکمان، تا حدی در هینیس و در گویش چارکانی در کوچگیری وجود دارد:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| زازاکی اصلی | şane | siya | zıwa | ca /dja/ | çı /tşı/ |
| گويش وارتو | şane | sia | züa | ca /dja/ | çı /tşı/ |
| گويش تونج‌الی | sane | şia | jüa | ca /dza/ | çı /tsı/ |
| معنى | شانه | سیاه | خشک | جا | چی |
: