قیام و محاصره مشروطه‌خواهان تبریز
صف‌بندی موافقان و مخالفان مشروطه

| گاهشمار | گاهشمار |
| --- | --- |
مهم‌ترین رویدادهای محاصره تبریز: مهم‌ترین رویدادهای محاصره تبریز
آذر ۱۲۸۵:  •  بیماری و درگذشت مظفرالدین شاه و شروع پادشاهی محمدعلی شاه
دی ۱۲۸۶:  •  درگیری بین هواداران مجاهدان محله خیابان و محله سرخاب در تبریز
اسفند ۱۲۸۶:  •  تشکیل انجمن اسلامیه
خرداد ۱۲۸۷:  •  عزیمت محمدعلی شاه به باغشاه و شروع استبداد صغیر  •  اردو زدن گروهی از مجاهدان تبریز به قصد عزیمت به تهران و نبرد با محمدعلی شاه  •  متشکل شدن مخالفان مشروطه در انجمن اسلامیه برای تصرف و پاکسازی تبریز
تیر ۱۲۸۷:  •  به توپ بستن مجلس به دستور محمدعلی شاه  •  حمله رحیم چلبیانلو به تبریز  •  پایین کشیدن پرچم‌های سفید از فراز ارگ تبریز به دست گروه کوچکی از مجاهدان به فرماندهی ستارخان  •  متشکل شدن مجاهدان و فرار رحیم چلبیانلو از تبریز
مرداد ۱۲۸۷:  •  بازگشایی انجمن ایالتی تبریز و به دست گرفتن اداره شهر  •  ورود مجاهدان داوطلب قفقازی به تبریز  •  انتصاب عین‌الدوله به عنوان والی آذربایجان از سوی محمدعلی شاه
مهر ۱۲۸۷:  •  تصرف کل تبریز توسط مجاهدان به رهبری ستارخان
دی ۱۲۸۷:  •  محاصره کامل تبریز به دست نیروهای طرفدار محمدعلی شاه به رهبری صمد شجاع‌الدوله
بهمن ۱۲۸۷:  •  شروع قحطی در تبریز
فروردین ۱۲۸۸:  •  توافق روسیه و انگلستان برای ورود ارتش روس به ایران و شکستن محاصره
اردیبهشت ۱۲۸۸:  •  ورود قوای روس به تبریز و شکستن محاصره  •  دستور خلع سلاح مجاهدان و برچیدن سنگرهای شهر  •  شروع کشمکش‌های قوای روس با مجاهدان مشروطه و تحت تعقیب قرار دادن رهبران مجاهدان
خرداد ۱۲۸۸:  •  پراکنده شدن کامل مجاهدان و پناهندگی ستارخان و باقرخان بعضی دیگر از رهبران مجاهدان به کنسولگری عثمانی
: 
در ۱۴ مرداد ۱۲۸۷، انجمن ایالتی که در ابتدای درگیری‌ها تعطیل شده بود، با انتخاب نمایندگان جدید، دوباره شکل گرفت تا اداره شهر را بر عهده گیرد. مجاهدان، به فرماندهی ستارخان، به مثابه بازوی نظامی انجمن فعالیت می‌کردند. در ۲۶ مرداد عین‌الدوله، والی جدید آذربایجان که از طرف محمدعلی شاه منصوب شده بود، به تبریز رسید. محمدولی‌خان سپهدار تنکابنی هم با منصب ریاست کل نظام آذربایجان به او پیوست. با ورود عین‌الدوله، طرفین چند روزی را به مذاکره پرداختند که نتیجه‌ای در برنداشت. در نیمه دوم شهریور، اردوی تهران مرکب از چندهزار سواره و چهار عراده توپ به آنها ملحق شد. احمد کسروی در تاریخ مشروطه ایران، تعداد نیروهای ضد مشروطه را ۳۰ هزار نفر گزارش کرده‌است. اما آرتور مور، خبرنگار انگلیسی، و نیز آنژنیور، افسر فرانسوی، ۶ هزار نفر برآورد کرده‌اند. دولت از عهده مواجب این سپاهیان برنمی‌آمد و به آنها اجازه غارت شهر داده شده بود. سواران قره‌داغی و عشایر یورتچی شاهسون نیز در اردوی محاصره‌کنندگان تبریز قرار داشتند. تعداد مجاهدان هم در منابع مختلف از ۲ تا ۱۰ هزار نفر گزارش شده‌است.
رهبری مجاهدان تبریز را ستارخان بر عهده داشت. اما این مقام را هیچ شخص یا سازمانی به او نسپرده بود؛ بلکه کاریزما و رفتار شجاعانه، او را در چنین موقعیتی قرار داد که مجاهدان از او پیروی کنند. او در همه درگیری‌های اصلی تبریز حضور داشت و در همه، پیشتاز بود و جان خود را به خطر می‌انداخت. او همچنین نقش مهمی در تصمیم‌گیری سیاسی داشت. در این زمینه، اسماعیل امیرخیزی و ثقةالاسلام تبریزی به او مشاوره می‌دادند. دیگر فرماندهانی که در کنار ستارخان، هدایت نیروهای مجاهد را بر عهده داشتند، عبارت بودند از باقرخان، حسین‌خان باغبان، حاجی خان، محمدصادق خان و یارمحمد خان.
در همین دوران، گروهی از بازرگانان مشروطه‌خواه تبریزی در استانبول، انجمنی تشکیل دادند با نام «انجمن سعادت» که اخبار آذربایجان را به گوش روحانیان نجف و سایر نقاط دنیا می‌رساند و در جمع‌آوری کمک‌های مالی برای پشتیبانی مالی از مشروطه‌خواهان نقش مؤثری ایفا می‌کرد.
در شهریور ۱۲۸۷، قوای مرتضی قلی اقبال‌السلطنه برای مقابله با مشروطه‌خواهان از ماکو راهی تبریز شد. فرماندهی نیروها را عزت‌الله ماکویی، خواهرزاده اقبال‌السلطنه بر عهده داشت. در ۱۸ شهریور، نبرد سنگینی بین این نیروها و مجاهدان روستاهای سهلان و خواجه دیزه درگرفت که به قتل و غارت روستاییان و اعدام چهار تن از ریش‌سفیدان روستا با توپ انجامید.
حزب سوسیال‌دموکرات روسیه، که به تازگی در مبارزات خود در روسیه شکست خورده بود، در حمایت از مقاومت تبریز بیانیه‌ای صادر کرد و از اعضای خود خواست اگر تجربه نظامی یا تسلیحاتی دارند، با اسلحه و مهمات به گروه‌های مجاهد تبریز بپیوندند؛ بنابراین داوطلبانی از قفقاز نیز برای مبارزه به تبریز آمدند که عبارت بودند از ایرانیان مهاجر، سوسیال‌دموکرات‌های گرجی، مسلمانان قفقازی و ارمنی‌های هوادار حزب داشناک، که به تدریج در مرداد و شهریور ۱۲۸۷ (اوت ۱۹۰۸) وارد خاک ایران شدند. ادوارد براون تعداد این مبارزان را یکصد تن گزارش کرد. اما وزارت خارجه روسیه در مهر ۱۲۸۷ اعلام کرد که ۳۰۰ تا ۵۰۰ مجاهد قفقازی در تبریز حضور دارند. آفاری شمار این عده را ۵۰۰ تا ۸۰۰ نفر برآورد کرده‌است. ورود مجاهدان قفقازی به تبریز، مجاهدان تبریزی را تحت تأثیر قرار داد و فضا را رادیکال‌تر کرد. آنها یونیفرم‌های شیکی می‌پوشیدند و چون تجربه سیاسی بیشتری داشتند، در مورد آرمان‌های انقلابی خود آزادانه سخن می‌گفتند و برای انجام کارهای انقلابی همیشه پیشقدم می‌شدند. رفتارهای آزادانه این گروه سبب شد که روحانیان محافظه‌کار با آنها مخالفت کنند و آنها را ملحد خطاب کنند. حضور مجاهدان داوطلب قفقازی، به‌خصوص گرجی‌ها از چند جهت اهمیت دارد؛ اول این که آنان مبارزانی ورزیده بودند و در زمان‌های حساس به عنوان نیروی ضربت وارد صحنه نبرد می‌شدند. دوم این که آنان فنون رزم نوین را به مجاهدان می‌آموختند. سوم این که به واسطه تجربه آنان در نبردهای خیابانی روسیه، استفاده از بمب‌های دستی به عنوان سلاحی مؤثر و کارامد متداول شد و چهارم این که آمدنِ آنها به تبریزی که محاصره شده بود، روحیه مردم و مجاهدان را افزایش می‌داد.
در ابتدای دوران مقاومت، مشروطه‌خواهان نظام و سازماندهی منظمی نداشتند. اما آرام آرام معلوم شد که جنگ برای مدت نامعلومی ادامه خواهد داشت؛ بنابراین کمیته‌ای با عنوان «کمیسیون عسکری» تشکیل شد که در حکم ستاد مرکزی جنگ بود و ستارخان و باقرخان بر آن نظارت داشتند. این کمیسیون، مجاهدان را در دسته‌های ۲۵ نفری سازماندهی کرد که هر دسته مسئول محافظت از سنگر مشخصی بود. سردسته را اعضای دسته برمی‌گزیدند. همچنین برای نظارت بر مخارج جنگ، کمیته‌ای با نام «کمیسیون اعانه» تشکیل شد که نمایندگان محله‌های مشروطه‌خواه و دوازده بازرگان عضو آن بودند و سرکرده‌های مجاهدان، هزینه‌های نیروهای خود را از این کمیسیون دریافت و بین آنها توزیع می‌کردند. دستمزد روزانه مجاهدان عادی، روزانه یک قران بود و در محله‌های امیرخیز و خیابان، نانوایی‌هایی هم برای آنها در نظر گرفته شده بود. این مقدار، دستمزدی حداقلی و برابر با دستمزدی بود که یک کارگر غیرماهر در آن روزگار دریافت می‌کرد.
سلاح مجاهدان، از راه‌های مختلفی تأمین می‌شد؛ در ابتدا اسلحه‌های به‌غنیمت‌گرفته‌شده از حمله به ارگ تبریز بین داوطلبان توزیع شد. این اسلحه‌ها بُرد کمی داشتند و کارآمدی لازم را نداشتند. مجاهدان قفقازی هم اسلحه‌های مورد نیازشان را با خود آوردند. به مرور شبکه تجاری منظمی تشکیل شد که از باکو و تفلیس، اسلحه مورد نیاز را به تبریز برساند. به این ترتیب محور تبریز–جلفا به معبری حیاتی برای تبریز تبدیل شد که مجاهدان سعی داشتند آن را باز نگه دارند، اما طرفداران شاه در تلاش برای نابودی آن بودند. به کمک گرجی‌ها، یک کارگاه تولید بمب دستی هم در تبریز شروع به کار کرد.
| طبقه اجتماعی | مشروطه‌خواه | سلطنت‌طلب |
| --- | --- | --- |
| سیاستمدار | علی موسیو، اسماعیل امیرخیزی، اجلال‌الملک، سیدحسن تقی‌زاده | عین‌الدوله |
| روحانی | ثقةالاسلام تبریزی، میرزا ابراهیم تبریزی | حاجی میرزا کریم امام جمعه، حسن مجتهد تبریزی، میرهاشم تبریزی |
| جنگاور | ستار خان، باقرخان، حسین‌خان باغبان، حاجی خان، محمدصادق خان، یارمحمد خان، رضا تربیت، اسماعیل یکانی، هوارد باسکرویل | مرتضی قلی اقبال‌السلطنه، رحیم چلبیانلو، صمد شجاع‌الدوله، شجاع نظام، ضرغام نظام، سام خان، حاجی فرامرزخان |
| اصناف و بازرگانان | حیدر خان عمواوغلی، مهدی کوزه‌کنانی |  |