مسجد جامع دزفول
غریب خانه (هسته اولیه مسجد)

محراب غریب خانه سوی خاوری و سوی جنوبی این بنا کوچه و طرف باختری آن خیابان امام خمینی شمالی است که با یک ردیف مغازه که در سال ۱۳۳۲ هـ. ش ساخته شده‌اند از مسجد فاصله گرفته‌است. در ضلع شمالی در اصلی مسجد قرار گرفته که به واسطه یک میدان کوچک و کوچه ای کوتاه به خیابان امام خمینی متصل می‌شود.
در پشت دیوار شمالی مسجد و در ضلع شرقی میدان جلوی در اصلی مسجد حمامین مسجد قرار داشته که در اثر موشکهای رژیم بعثی عراق این حمامین به‌طور کامل ویران گشت. مسجد جامع دزفول از مساجد شبستانی قرون اولیه اسلام است که شبستان اصلی آن در ضلع جنوبی، غریب خانه و شبستان کوچکتری در ضلع شرقی آن ساخته شده و ضلع غربی و شمالی به صورت نماکاری قرینه ضلع مقابل خویش، اطراف حیاط دلباز و بزرگی به طول ۲۷ متر و ۶۰ سانتیمتر و به عرض ۲۶ متر قرار گرفته‌اند.
کف سازی حیاط آجرفرش بوده که بعد از مرمت آن را موزائیک کرده‌اند.
در طرف شرقی حیاط مسجد، شبستان درازی به طول ۱۴متر و عرض ۶متر و ۵۰ سانتیمتر قرار دارد. این شبستان را که جایگاه غربا بوده غریب خانه نامند اما دیرگاهی است که فقط در ایام زمستان از آن استفاده می‌شود. و در تعمیر اخیر مسجد قسمتی از آن را مجزا کرده و جهت انبار از آن استفاده می‌شود. کهنگی این شبستان و کیفیت ساختمانی آن به خوبی می‌رساند که به‌طور یقین قدیمیترین قسمت مسجد می‌باشد به این معنی که به احتمال زیاد در قرن سوم یا چهارم هجری این شبستان را ساخته‌اند.
نقشه کنونی شبستان شرقی وضعیت قدیم آن را نشان نمی‌دهد؛ بلکه الحاقات و تصرفاتی که ضمن وسعت دادن مسجد و افزودن ابنیه دیگر به عمل آمده تا اندازه ای آن را از صورت اولیه بیرون آورده‌است. لیکن با ملاحظه گوشه و کنار شبستان و بررسی آن از بالای پشت بام و دیواره‌ها به خوبی ثابت می‌گردد که شبستان نامبرده ابتدا عبارت از ساختمان منفرد و مجزای طولانی بوده‌است که سازنده آن را به سبک کاخ عهد ساسانیان که در سه فرسخی دزفول یعنی ایوان کرخه دیده می‌شود بنا نهاده‌است. (نقل از کتاب مسجد جامع دزفول و تاریخچه آن به قلم سید محمدعلی امام دزفولی)
قسمت جلوی غریب خانه (در ورودی غریب خانه در وسط ایوان شرقی مسجد قرار دارد)حد فاصل حیاط و غریب خانه در سال ۱۱۱۰هجری به بنای مسجد اضافه شده‌است، شامل یک دهانه بزرگ در وسط و در هر دو طرف دو دهانه کوچکتر ساخته شده‌است.
بخش جنوبی مسجد در سده هفتم ساخته شده‌است. این قسمت شامل یک دهانه بزرگ به عرض۷ متر و به طول ۱۹متر و۸۰سانتیمتر است که از سمت مغرب دو دهانه و از سمت شرق سه دهانه دیگر شبستان را در میان گرفته‌است.
این پنج دهانه شبستان که در اطراف ایوان اصلی قرارگرفته اند، هر یک به عرض سه متر ونیم است و طول این شبستان‌ها با دهانه بزرگ مساوی است. فاصله بین دیوار شرقی و غربی در شبستان جنوبی ۳۰متر و۸۰سانتیمتر است و ضخامت دیوارهای مسجد معمولاً یک متر ونیم می‌باشد.
در زیرطاق اصلی کاربندی زیبایی با آجرهای نقاشی شده بکار رفته و در دو طرف ایوان دومناره قرار گرفته که از سطح حیاط تا بالا به وسیله کاشیهای رنگی (لاجوردی، فیروزه ای، مشکی وسفید) تزیین شده‌اند.
محراب مسجد جامع در انتهای دهنه وسط ضلع جنوبی قرارگرفته و ابعاد آن به طول ۱متر و۳۰سانتیمتر و عمق ۱متر و۱۰سانتیمتر می‌باشد و در کنار آن منبرسنگی به عرض ۱متر و۱۵سانتیمتر که دارای۱۰پله است قرار دارد. محراب دارای در مشبک چوبی است که به صورت عمودی بالا و پایین می‌رود.
در طرفین ایوان اصلی مسجد (ایوان جنوبی) دو گلدسته (مناره) کوتاه مشاهده می‌شود که احتمال می‌رود در زمان محمدعلی میرزا دولتشاه ساخته شده و با کاشی مزین شده‌اند.
غیر از حاشیه‌های زینتی که در گلدسته‌ها بکار رفته، پنج قسمت متمایز با توجه به نقوش به کاررفته در تزئینات مناره‌ها دیده می‌شود؛ قسمت اول که بالاتر از ایوان اصلی قرار گرفته با واژه علی، قسمت دوم حدفاصل ارتفاعی ایوان اصلی و سقف شبستان با کلمات (الله، محمد، علی) و در سومین قسمت سوره اخلاص در سه سطر و قسمت‌های چهارم و پنجم با نقوش زیبایی تزئین شده‌اند.
ارتفاع کلی گلدسته‌ها از سطح حیاط به ترتیب، تا لبه نمایی شبستان ۶٫۵متر تا نمای ایوان بزرگ ۱۱متر و تا انتهای مناره ۱۵متر می‌باشد. نمای غربی صحن مسجد که قرینه نمای شرقی آن می‌باشد دارای ۵ طاق نما که ۴تای آن‌ها به صورت دو به دو (قرینه) در اطراف طاق نمای وسط که دهنه بزرگتری دارد قرار گرفته‌اند.
در بالای طاق نمای وسط اشکال هندسی زیبایی با کاشیهای الوان ترسیم شده‌است. و در زیر طاق آن ۴طاق نمای کوچک دیده می‌شود که به وسیله کاشی نوشته‌های زیرین از راست به چپ بر بالای سه طاق نمای پائینی به ترتیب" لااله الالله","محمدرسول الله","۱۳۶۶هـ. ق" و "علی ولی الله" کار شده‌است. در بالای طاق نمای بالایی زمان تعمیر و تجدید بنای قسمت غربی بنا و معمار آن بر کتیبه ای با کاشیهای الوان نوشته شده‌است.
متن کتیبه به این شرح می‌باشد.
«تجدید ساختمان سمت غربی به تولیت سید محمد علی امام جمعه عمل حسن بن محمدجواد۱۳۲۶هـ. ش.»