مسجد جامع یزد
ویژگی‌های مهمّ بنا

این مسجد به چند دلیل حایز اهمیّت است: نخست آن که قدیم‌ترین نمونهٔ معماری است که طی قرن نهم هجری قمری، در معماری مذهبی ناحیّهٔ یزد از آن تقلید شده‌است؛ این طرح مرکّب از یک مقصورهٔ گنبددار و یک شبستان مستطیل بلند و کشیده‌است. چهارگوش بودن پلان مسجد برگرفته از الگوی معماری کعبه است. بنایی کاملاً قدسی و متعالی در اسلام دارد و به عنوان نمادی کیهانی در الگوهای معماری مسلمین مورد استفاده قرار می‌گیرد.
به نقل از استاد پیرنیا این گنبددارای دوپوسته می‌باشد که پوشش درونی گنبد که متناسب با اقتضائات فضایی و اجرایی معماری داخلی مسجد شکل می‌گیرد، شرایطی را به وجود می‌آورد که با پوشش بیرونی که متناسب با اقتضائات بیرونی شکل می‌گیرد، متفاوت است.
دیگر ویژگی مهمّ بنا کاربرد وسیع طاق‌های سراسری (طاق و تویزه) در شبستان‌هاست که با کاشی معرّق همراه‌است. همچنین از ویژگی عنصر پشت‌بند معلق در این بنا به درستی استفاده شده است. این مسجد همچنین، سامانه روشنایی غیرمستقیم دارد که حاصل انعکاس نور خورشید از گچ سفید ردیف‌پنجره فوقانی گنبد و دیوارها است. همچنین تزیینات داخل و خارج گنبد، نمای خارجی- داخلی ایوان اصلی و محراب زیبای آن که از قسمت‌های مهمّ مسجد به‌شمار می‌رود، بی‌نهایت ارزنده و جالب است
نحوه شکل‌گیری مسجد: مسجد فعلی برجای سه مسجدی بنا شده که درقرون متمادی، در جوار یکدیگر ساخته‌اند. این سه نهایتاً در دوره قاجاریان به مسجدی واحد باصحن وسیع تبدیل شده‌است.
«محور مسجد جامع» گل سرسبد بافت تاریخی یزد است؛ چنان‌که معمولا همه گردشگران این شهر حتما بخشی از زمان بازدیدشان را به این محور اختصاص می‌دهند.
این محور با مختصاتی که روایت‌هایش را از زبان دکتر رضا خسروآبادی در نشست «ارائه تجربه بازآفرینی در محورهای تاریخی با رویکرد معاصر سازی» شنیدیم، رنگ بازآفرینی هم به خود دیده تا گردشگرپذیرتر شود.
چراغ ثبت‌جهانی بافت تاریخی یزد در ۱۸ تیرماه ۱۳۹۶ با تأیید پرونده محدوده بافت تاریخی شهر یزد در چهل‌و‌یکمین اجلاس کمیته میراث بشری یونسکو در فهرست سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) به ثبت رسید و به‌عنوان میراث مشترک بشری به جهانیان معرفی شد.
دکتر رضا خسروآبادی در نشست «بازآفرینی پایدار شهری محلات مبتنی بر تجربه زیستی» با اشاره به اینکه در شهر یزد محدوده 127 هکتاری ثبت جهانی داریم که ۶۰۰ هکتار آن در حریم واقع شده گفت: از سال ۱۳۸۱ که شهر یزد ثبت ملی شد‌، اقدامات حفاظتی بسیار خوبی در بافت تاریخی یا در بخشی از بافت بازآفرینی انجام و به تجربه جدیدی منجر شد.
معاون شهرسازی و معماری اداره کل راه و شهرسازی استان یزد افزود: شاخص‌ترین تجربه بازآفرینی شهری یزد، این بود که یک محور تاریخی حدفاصل خیابان مرکزی شهر و همان خیابان‌های به‌اصطلاح «رضا شاهی» که در زمان پهلوی اول و دوم در شهرها کشیده شده است، وجود دارد که آن را به‌عنوان خیابان مسجد جامع شهر یزد قلمداد می‌کنیم. ورودی این پروژه برج ساعت مسجد جامع و در انتهای آن مسجد جامع قرار دارد که اصطلاحا یکی از زیباترین و پرظرافت ترین محورهای ما در حوزه بازآفرینی شهری محسوب می‌شود.
این محور با 900 متر طول در قلب بافت تاریخی شهر یزد قرار دارد. دکتر رضا خسروآبادی، معاون شهرسازی و معماری اداره کل شهرسازی و معماری استان یزد همچنین افزود: سرزندگی، هدف‌گذاری ما در اجرای پروژه بود. محدوده مدنظر ما یا سه حوزه مستقیم، بلافصل و راهبردی عجین شد. حوزه راهبردی، شامل محدوده‌ای است که در بافت تاریخی یزد می‌شناسیم. پروژه از سنجش وضعیتی شروع شد و دو حوزه راهبردی و استراتژیک در آن شکل گرفت.
و همچنین گفت: محور اصلی مسجد‌جامع، حوزه طراحی ما بود که از محور امیر چخماق یزد شروع می‌شود. ما با مجموعه‌ای از عناصر تاریخی مرتبط با پیرامون روبه‌رو بودیم که باید برای آن راه‌حلی پیشنهاد می‌دادیم که نه‌تنها آن محدوده را بازآفرینی کند و تأثیرگذار باشد، بلکه حوزه تأثیر و پیرامونی آن نیز متأثر از این اقدام شود.
او بیان کرد: تقویت عناصر استراتژیک و موضوع گردشگری درواقع مباحث اصلی این پروژه بوده است. هم‌زمان با اینکه این محور آکنده از موضوعات میراثی و گردشگری بوده در حوزه کالبدی محور نسبتا فرسوده‌ای محسوب می‌شده است و هدف ما رفع فرسودگی از این کالبد بود؛ اگر چه نه فقط به لحاظ کالبدی بلکه به لحاظ رفتاری و اجتماعی هم به‌شدت اعتقاد داشتیم و سعی کردیم در اقدامات مرتبط با این موضوع این مطلب را هم مدنظر قرار دهیم.
او افزود: محور مسجد جامع یکی از پارامترهای مهم در فعالیت‌ها و زندگی شهروندان و مقصد بین‌المللی گردشگران بوده و نقش مهمی هم در ایجاد هویت ذهنی و خاطرات جمعی شهر داشته است. هر کسی در این محدوده زندگی می‌کند یا افرادی که به هر شکلی از این محدوده بهره‌برداری می‌کردند به دنبال این بودند که این اقدامات منجر به این نشود که خاطره‌های جمعی به‌واسطه تغییرات کالبدی از ذهن‌ها پاک شود که در اجرای بازآفرینی این موضوعات مدنظر قرار گرفت و اما بازگرداندن حیات، هدف‌گذاری کلان ما در اجرای پروژه بود. شواهد نشان می‌دهد این محدوده در سال‌های گذشته به‌شدت با فرسودگی کالبدی دست‌وپنجه نرم می‌کند که باعث شده برخی از مردم و ساکنان از این محله کوچ کنند.
تدوین طرح جامع سه‌بعدی یکی دیگر از اقدامات بود تا بتوانیم پروژه کالبدی محور را به عناصر طراحی و اجتماعی معاصر نزدیک کنیم. در این خصوص موضوع خلق مکان به‌عنوان یکی از اصول طراحی در نظر گرفته شد و گردشگری و پیاده‌راه‌سازی در دستور کار قرار گرفت.