ابن خلدون
شهرنشینی آخرین مرحلهٔ عمران و درعین‌حال اعلام‌کنندهٔ پایان و تباهی آن است

هر کشوری را سرانجام دوران و عمر محسوسی است، چنان‌که هر یک از موجودات موالید طبیعت عمر محسوسی دارند. در علوم عقلی و نقلی ثابت شده است که مرحلهٔ چهل سالگی برای انسان نهایتی است که تا آن سن قوای او در افزایش و رشد و نمو است، و همین‌که بدین سن می‌رسد، طبیعت مزاج او از رشد و نمو بازمی‌ایستد، و آنگاه رو به انحطاط می‌رود. بر همین قیاس، شهرنشینی نیز در عمران به‌منزلهٔ نهایتی است که در دنبالهٔ آن مرحلهٔ فزون‌تری وجود ندارد. دانستیم که شهرنشینی یا حضارت عبارت از تفنن‌جویی در تجملات و بهتر کردن کیفیات آن و شیفتگی به صنایعی است که برای امور آشپزی‌ها و پوشیدنی‌ها و ساختمان‌ها و گستردنی‌ها و ظروف و همهٔ کیفیات خانه‌داری به‌کار می‌روند. حال‌آنکه در مرحلهٔ بادیه‌نشینی به هیچ‌یک از این صنایع نیاز نیست، و ضرورتی برای زیبا کردن آن‌ها یافت نمی‌شود، و هرگاه زیبا کردن به مرحلهٔ نهایی برسد، به‌دنبال آن فرمانبری از شهوات پدید می‌آید و نفس انسان از این عادات به الوان گوناگونی متلون می‌شود، و این عاداتْ نیازمندی‌ها و مخارج بسیار برای او پیش می‌آورد، و این نیازمندی‌ها به‌حدی افزون است که عواید او در برابر آن‌ها وافی نیست؛ چنان‌که گرانی بازارها و فزونی بهای نیازمندی‌ها از خصوصیات شهرهای پرجمعیت و آباد است. سپس وضع باج از سوی دولت بر قیمت‌ها می‌افزاید، و نتیجهٔ وضع باج‌ها اینست که فروشندگانِ کالاها اجناس خود را گران‌تر می‌کنند، زیرا کلیهٔ بازاریان و بازرگانان باج‌ها را حساب می‌کنند و آن‌ها را بر بهای کالاها و اجناس خود می‌افزایند، و کلیهٔ هزینه‌هایی را که برای به‌دست آوردن اجناس متحمل می‌شوند و حتی هزینه‌های شخصی خودشان را بر بهای کالاها اضافه می‌کنند، و بدین‌سبب باج‌ها داخل قیمت اجناس می‌شود و در نتیجه مخارج شهرنشینان افزایش می‌یابد و از مرحلهٔ میانه‌روی به اسراف منتهی می‌شود و عادات تجمل‌خواهی و شهرنشینی بر آنان چیره می‌شود، چنان‌که کلیهٔ درآمد خود را صرف اینگونه تجملات می‌کنند و در نتیجه گرفتار بی‌نوایی و فقر می‌شوند و در ورطهٔ مسکنت و نداری غوطه‌ور می‌گردند و خریداران کالاها تقلیل می‌یابند، و در نتیجه بازارها کاسد می‌شود و وضع شهر رو به تباهی می‌گذارد و موجب همهٔ این‌ها افراط در امور شهرنشینی و تجمل‌خواهی و ناز و نعمت است. از آن‌سوی، در نهاد و اخلاق شهرنشینان نیز فساد راه می‌یابد؛ مثلاً فسق و شرارت و پستی و حیله‌ورزی در راه به‌دست آوردن معاش (خواه از راه صحیح خواه از بیراهه) فزونی می‌یابد، چنان‌که می‌بینیم این‌گونه کسان بر دروغگویی و قماربازی و غل‌وغش‌کاری و فریبندگی و دزدی و سوگندشکنی و رباخواری در معاملات گستاخ می‌شوند، و حشمت و وقار را، حتی در میان نزدیک‌ترین خویشان و محارم خویش، از دست می‌دهند، حال‌آنکه خوی بادیه‌نشینی انسان را به شرم داشتن از گفتار بد در نزد خویشان و محارم وادار می‌کند. پس شهر همچون دریایی می‌شود که امواج فرومایگان و دارندگان اخلاق زشت و ناپسند در آن به جنبش درمی‌آیند، و هرگاه این‌گونه رذایل در شهر یا در میان مردم تعمیم یابد، خداوند ویرانی و انقراض آنان را اعلام می‌فرماید. و از اینجاست معنی گفتار بعضی از خواص که می‌گویند «هرگاه در شهر نارنج فراوان غرس کنند، انذار به ویرانی آن خواهد بود.» حتی بسیاری از مردم عامی کاشتن نارنج در خانه‌ها را به فال بد می‌گیرند و از کاشتن آن پرهیز می‌کنند. ولی منظور اصلی این نیست که درخت نارنج بدیمن است، بلکه معنی این گفتار اینست که ساختن بوستان‌ها و روان‌کردن آب‌ها از لوازم شهرنشینی است، چه درختانی چون نارنج و لیمو و سرو نه میوه‌های خوشمزه‌ای دارند و نه سودی از آن‌ها حاصل می‌شود، پس تنها منظور از کاشتن آن‌ها زیبایی‌شان است که از هدف‌های شهرنشینی است، و این‌گونه درختان را نمی‌کارند مگر پس از رسیدن به مرحلهٔ تفنن‌جویی و تجمل‌پرستی، مرحله‌ای که در آن بیم خرابی و هلاک شهر است. دیگر از مفاسد شهرنشینی فرورفتن در شهوات و لگام‌گسیختگی در آن است: نخست تفنن در شهوات شکم، از قبیل خوردنی‌های لذیذ، و سپس تنوع در شهوات فرج به‌وسیلهٔ زنا و لواط. و کار به جایی می‌رسد که هر فرد فرزند خویش را نمی‌شناسد، زیرا که آب‌های آمیخته در رحم‌ها سبب می‌شود که پدران فاقد مهر طبیعی نسبت‌به فرزندان گردند و وظایفی را که نسبت‌به آنان دارند انجام ندهند. از این گذشته، انسان شهرنشین و متجمل غالباً از لحاظ دینی فاسد می‌شود، و هرگاه انسان از لحاظ قدرت خود و سپس در اخلاق و دین خویش فاسد شود، در حقیقت انسانیتش تباه می‌شود و مسخ می‌گردد؛ چنان‌که گروهی از سپاهیان سلطان که به بادیه‌نشینی و زندگانی خشن نزدیکی می‌جویند سودمندتر از آنانی‌اند که بر اصول آداب و اخلاق شهری تربیت می‌شوند. پس حضارت (شهرنشینی) سن وقوف و مرحلهٔ عدم رشد در عمران و اجتماع و دولت‌هاست.