زبان آذری
فراموش شدن زبان آذری

ضعف تدریجی آذری با نفوذ سخنوران ترکی به آذربایجان ایرانی آغاز شد. اولین آنها در زمان محمود غزنوی وارد منطقه شدند. اما در دوره سلجوقی بود که قبایل ترک به تعداد قابل توجهی شروع به مهاجرت به آذربایجان و سکونت در آنجا کردند. جمعیت ترک‌زبان تحت حکومت اتابکان ایلدگزی آذربایجان (۵۳۱-۶۲۲/۱۱۳۶-۱۲۲۵) به رشد خود ادامه داد، اما به ویژه در زیر ایلخانان مغول (۶۵۴-۷۵۰/۱۲۵۶-۱۳۴۹)، که اکثریت سربازانشان از نژاد ترک بودند و آذربایجان را مرکز سیاسی خود قرار دادند، بیشتر شد. جنگ و آشوب تقریباً مداومی که به مدت حدود ۱۵۰ سال، بین فروپاشی ایلخانان و ظهور صفویان در آذربایجان حاکم بود، عناصر نظامی ترک بیشتری را به این منطقه جذب کرد. در این دوره، تحت حکومت ترکمن‌های قره قویونلو و آق قویونلو (به ترتیب ۷۸۰-۸۷۴/۱۳۷۸-۱۴۶۹ و ۸۷۴-۹۰۸/۱۴۶۹-۱۵۰۲)، آذری با سرعتی بیشتر از قبل جایگاه خود را از دست داد، به طوری که حتی صفویان، که در اصل یک طایفه ایرانی‌زبان بودند (همانطور که از رباعیات شیخ صفی‌الدین، جد هم‌نام آنها، و زندگی‌نامه او پیداست)، ترک‌زبان شدند و ترکی را به عنوان زبان محلی خود پذیرفتند.
حکومت صفوی (۹۰۵-۱۱۳۵/۱۴۹۹-۱۷۲۲)، که در ابتدا بر حمایت قبایل ترک و حمایت و نفوذ مستمر قزلباش‌ها حتی پس از آنکه رژیم پایگاه گسترده‌تری به دست آورد، استوار بود، به گسترش بیشتر زبان ترکی به ضرر آذری کمک کرد، که عقب‌نشینی کرد و حداقل در مراکز شهری بزرگ، استفاده از آن متوقف شد و ترکی به تدریج به عنوان زبان آذربایجان شناخته شد. در نتیجه، اصطلاح آذری، یا به طور رایج‌تر آذربایجانی، توسط برخی از نویسندگان ترک و به پیروی از آنها، برخی از خاورشناسان غربی، برای ترکی آذربایجان به کار رفت.
فرآیند ترک‌سازی زبانی آذربایجان تا به امروز ادامه دارد، و حتی در مناطق مرزی، گویش‌های اصلی همچنان جای خود را به ترکی می‌دهند. احسان یارشاطر در جریان مطالعه این گویش‌ها در دهه ۱۹۶۰ میلادی، با تعدادی از افراد مسن ملاقات کرد که می‌توانستند به یاد بیاورند یا از پدران یا پدربزرگ‌هایشان شنیده بودند که روستاهایی که اکنون به زبان ترکی صحبت می‌کنند، قبلاً به گویش ایرانی صحبت می‌کردند. در حلب، روستایی در ایجرود در راه زنجان به بیجار، او در سال ۱۹۶۴ با سه مرد آخری که هنوز حافظه لرزانی از تاتی خود داشتند، ملاقات کرد، و در گلین‌قایا در سال ۱۹۷۲ فقط یک پیرمرد وجود داشت که می‌توانست به روانی به گویش بومی صحبت کند.
پس از یورشهای امیر تیمور به ایران و نفوذ و تسلط سلسله‌‎های قراقویونلو (۸۱۰-۸۷۲ ق/  ۱۴۰۷-۱۴۶۷ م) و آق‎‌قویونلو (۸۷۲- ۹۰۸ ق/  ۱۴۶۸-۱۵۰۲ م) در آذربایجان، زبان آذری بزرگ‎‌ترین آسیبها را دید و در برابر زبان ترکی قبیله‌های تاتار (غز یا اوغوز) و اوشار (افشار) و گوگ‎دولاق که در اطراف شهرهای آذربایجان مستقر شده بودند، به‌مرور عقب‌‎نشینی کرد و تنها در شماری از روستاهای دوردست و در پناه کوهپایه‎‌ها باقی ماند. به‌ویژه در دورۀ صفویه به‌سبب چیرگی و انبوهی تیره‎‌های ترک شیعه که هواخواه خاندان صفوی بودند و بیشتر کارهای سیاسی و دولتی و لشکری با زبان ترکی صورت می‎‌گرفت و مردم مجبور بودند زبان ترکی را فرابگیرند، آذری رفته‎‌رفته جای خود را به زبان فرمانروایان داد تاجایی که در اواخر سدۀ ۱۱ ق/ ۱۷ م، ترکی در تمام شهرهای بزرگ آذربایجان زبان مادری مردم این مناطق شد.
استقرار ترکی در آذربایجان به‌اندازه‌‎ای فراگیر بود که برخی از نویسندگان دوره‎‌های اخیر در معنای واژۀ «آذری» دچار اشتباه شدند و تصور کردند که منظور از آذری در کتابهای قدیم عربی و فارسی، زبان ترکی کنونی آذربایجان است. ظاهراً نخستین کسی‌که آذری را به این معنا گرفت میرزا کاظم‌بیک دربندی است که در کتاب خود با عنوان «گرامر عمومی زبان ترکی ـ تاتاری» که در ۱۲۵۵ ق/  ۱۸۳۹ م در شهر غازان به چاپ رسیده، «آذری» را به معنای ترکی به کار برده است. نویسندگان نامۀ دانشوران نیز هنگام نقل داستان خطیب تبریزی و همشهری خود، «اذربیه» را به معنای ترکی گرفته‌‎اند. پس از چاپ رسالۀ احمد کسروی با عنوان آذری یا زبان باستان آذربایجان در ۱۳۰۴ ش، این شبهه برطرف گردید و از آن تاریخ، آذری به معنای قدیمی آن به کار رفت.
«روند ترکی زبان شدن مردم آذربایجا در سه مرحله بخش بندی شده است: نخست ورود سلجوقیان و مهاجرت قبایل اغوز به ناحیه آذربایجان و اران و آناتولی، دوم حمله مغولان که بیشتر سربازان شان ترک‌تبار بودند، و سوم دوران صفویان که بسیاری از قبایل اغوز-ترکمان قزلباش از آناتولی به ایران سرازیر شدند.»
پیتر گلدن
«پیشامدهای متناوب یکی پس از دیگری آذربایجان را آماج تهاجمات پیاپی قرار داد. با نفوذ اقوام ترک و گسترش زبان ترکی، سیطرهٔ زبان آذری محدود و رفته رفته رو به کاهش نهاد. در دوران مغول‌ها که بیشتر سربازان آنان ترک بودند و آذربایجان را تخت‌گاه خود قرار دادند، ترکان در آن جا نفوذ گسترده‌ای یافتند. حکومت ترکمانان آق‌قویونلو و قراقویونلو و اسکان آن‌ها در آذربایجان بیش از پیش مایه رونق ترکی و تضعیف زبان «آذری» شد. جنگ‌ها و عصیان‌هایی که در فاصله برافتادن و برخاستن صفویان پیش‌آمد سربازان ترک بیشتری را به آذربایجان سرازیر کرد. وجود قزلباش‌های ترک نیز مزید بر چرایی شد و زبان ترکی را در آن سرزمین رونق بخشید. از جمله دیگر کسانی که تبریز و مراغه را پایتخت خویش قرار دادند هلاکوخان ایلخانی بود.»
محمد جواد مشکور
«در حدود قرن شش هجری تحت لوای سلجوقیان قبیله غوز ابتدا در تعداد اندک و سپس در تعداد قابل توجهی آذربایجان را اشغال می‌کنند. در نتیجه مردمان ایرانی‌زبان آذربایجان و نواحی ماوراء قفقاز تبدیل به ترک‌زبان شدند، هرچند که ویژگی‌های تمایزبخش زبان ترکی آذربایجانی، مانند آواهای پارسی و نادیده گرفتن تطابق صوتی، منشأ غیرترکی جمعیت ترک‌زبان شده را منعکس می‌کند.»
ولادیمیر مینورسکی
«زبان آذری، زبانی گسترده و زبان اصلی در جغرافیای آذربایجان است. این زبان غالب آذربایجان از قرن چهاردهم میلادی به‌طور تدریجی جایگاهش را به ترکی آذربایجان داد.»
ریچارد فرای
«شهر تبریز در قرن ۱۵ میلادی هنوز ترک‌زبان نشده بود.»
ژان دورینگ