stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
سیاه‌چاله
پرسش‌های باز > آنتروپی و ترمودینامیک

مقالهٔ اصلی: آنتروپی سیاهچاله
در سال ۱۹۷۱ هاوکینگ نشان داد که در شرایط عمومی مساحت کل افق‌های رویداد هر مجموعه‌ای از سیاه‌چاله‌ها هرگز نمی‌تواند کاهش یابد حتی اگر با یکدیگر برخورد و در هم ادغام شوند. این نتیجه که امروزه به عنوان قانون دوم مکانیک سیاه‌چاله‌ها شناخته می‌شود شباهت قابل توجهی با قانون دوم ترمودینامیک دارد که بیان می‌کند که آنتروپی کل سیستم هرگز کاهش نمی‌یابد. تصور می‌شد که سیاه‌چاله‌ها هم همچون اجسام کلاسیکی که در دمای صفر مطلق هستند، آنتروپی صفر دارند. پذیرش این تصور سبب نقض قانون دوم ترمودینامیک می‌شود زیرا با ورود ماده دارای آنتروپی به سیاه‌چاله بدون آنتروپی، آنتروپی کل در جهان به اندازه آنتروپی ماده‌ای که جذب سیاه‌چاله شده کاهش می‌یابد. از این رو بکنشتین پیشنهاد داد که یک سیاه‌چاله باید آنتروپی داشته باشد و آنتروپی آن با مساحت افق رویدادش متناسب است.
پیوند با قوانین ترمودینامیک وقتی قویتر شد که هاوکینگ کشف کرد که طبق نظریه میدان‌های کوانتومی یک سیاه‌چاله باید تابش جسم سیاه در دمای ثابت را گسیل کند. به نظر می‌رسد که این به معنای نقض قانون دوم مکانیک سیاه‌چاله‌ها باشد زیرا این تابش انرژی را از سیاه‌چاله می‌گیرد و باعث انقباض آن می‌شود. هرچند که این تابش مقداری از آنتروپی را نیز به بیرون منتقل می‌کند و زیر شرایط کلی می‌توان اثبات نمود که مجموع آنتروپی ماده‌ای که سیاه‌چاله و یک چارم افق رویداد آن را فراگرفته است دائماً رو به افزایش است. این موضوع اجازه فرمولبندی قانون اول مکانیک سیاه‌چاله‌ها را می‌دهد که همسنگ قانون اول ترمودینامیک است با این تفاوت که به جای انرژی، جرم؛ به جای دما، گرانش سطحی و به جای آنتروپی، مساحت قرار می‌گیرد.
یکی از ویژگی‌های گیج‌کننده این است که آنتروپی یک سیاه‌چاله با مساحت آن تغییر می‌کند تا حجم آن، حال آنکه آنتروپی کمیتی وابسته به حجم است که به صورت خطی با تغییر حجم تغییر می‌کند. این ویژگی عجیب، جرارد توفت و لئونارد ساسکیند را بر آن داشت تا اصل هولوگرافیک را ارائه دهند که پیشنهاد می‌کند که هر چیزی که درون حجمی از فضا-زمان رخ می‌دهد را می‌توان با داده‌های روی مرز آن حجم توصیف نمود.
اگرچه می‌توان از نسبیت عام برای محاسباتی نیمه کلاسیک آنتروپی سیاه‌چاله‌ها استفاده نمود، اما این شرایط از لحاظ نظری رضایت بخش نیست. در مکانیک آماری آنتروپی عبارت است از شمار پیکربندهای میکروسکوپیک یک سیستم که خواص میکروسکوپیک یکسانی (مانند جرم، بار، دما و…) دارند. بدون یک نظریه قابل قبول برای گرانش کوانتومی انجام چنین محاسباتی برای سیاه‌چاله‌ها امکانپذیر نیست. پیشرفت‌هایی در برخی دیدگاه‌ها نسبت به گرانش کوانتومی صورت گرفته است. در سال ۱۹۹۵ اندرو اشترومینگر و کامران وفا نشان دادند که با شمارش تعداد حالات کوانتومی یک سیاه‌چاله ابرمتقارن در نظریه ریسمان می‌توان فرمول آنتروپی هاوکینگ-بکنشتین را دوباره به دست آورد. از آن زمان تا کنون نتایج مشابهی برای سیاه‌چاله‌های متفاوت هم در نظریه ریسمان و هم در سایر دیدگاه‌ها به گرانش کوانتومی (مانند گرانش کوانتومی حلقه) گزارش شده‌اند.
پرسش‌های باز > یگانگی سیاه‌چاله‌ها

یکی از پرسش‌های باز در فیزیک پایه، پارادوکس اطلاعات گمشده یا پارادوکس یگانگی سیاه‌چاله است. به‌طور کلاسیک قوانین فیزیک در هر دو جهت مستقیم و معکوس یکسان عمل می‌کنند. نظریه لیوویل (هامیلتونی) نگهداری حجم فضای فاز را - که می‌توان از آن به نگهداری اطلاعات تعبیر نمود - ضروری می‌داند، در نتیجه حتی در فیزیک کلاسیک هم مشکلاتی وجود دارد. در مکانیک کوانتومی این مسئله متناظر با یکی از خواص اساسی به نام یگانگی است که با نگهداری احتمالات مرتبط است. آن را می‌توان به عنوان نگهداری حجم فضای فاز کوانتومی، همانگونه که در ماتریس چگالی توصیف می‌شوند نیز در نظر گرفت.
شمار سیاه‌چاله‌ها در جهان

شمار سیاه‌چاله‌ها در جهان به قدری زیاد است که شمردن آن‌ها امکانپذیر نیست. کهکشان راه شیری به تنهایی در حدود صد میلیارد ستاره دارد که از هر هزار ستاره تقریباً یکی به اندازه‌ای بزرگ هست که به سیاه‌چاله تبدیل شود. پس کهکشان ما باید در حدود صد میلیون سیاه‌چاله ستاره‌ای داشته باشد. اما تا کنون تنها یک دوجین از آن‌ها شناسایی شده‌اند. از آنجا که در محدوده‌ای از جهان که از زمین قابل مشاهده است در حدود صد میلیارد کهکشان وجود دارد و سیاه‌چاله‌های کلان جرم نیز در مرکز این کهکشان‌ها قرار دارند پس باید در حدود صد میلیارد سیاه‌چاله کلان جرم در این ناحیه از جهان وجود داشته باشد.
نظریه جهان‌های درون سیاهچالگان

نیکدوم پاپلاوسکی، فیزیک‌دان نظری از دانشگاه ایندیانا پیشنهاد کرده است که ممکن است جهان ما درون سیاه‌چاله‌ای قرار گرفته باشد که خود آن در جهانی بزرگتر واقع شده است.
نظریه پاپلاوسکی جایگزینی برای نظریه وجود تکینگی گرانشی در سیاه‌چاله هاست. او توضیحی نظری بر مبنای پیچش فضا زمان ارائه می‌دهد. پاپلاوسکی پیشنهاد می‌کند که اگر چگالی ماده در یک سیاه‌چاله به ۱۰۵۰ کیلوگرم بر متر مکعب برسد، پیچش به عنوان نیرویی به مقابله با گرانش تبدیل می‌شود و به جای تشکیل تکینگی برود همچون فنر فشرده‌ای که به آن فشار وارد شده است باز می‌شود.
او عنوان نموده است که میزان بسیار بالای پیچش ممکن است دلیل انبساط کیهانی باشد.
علاوه بر این، این نظریه پیشنهاد می‌دهد که هر سیاه‌چاله‌ای یک کرم‌چاله می‌شود که دربرگیرنده جهان در حال انبساط جدیدی است که از یک جهش بزرگ در سیاه‌چاله به‌وجود آمده است؛ بنابراین سیاه‌چاله‌های مرکز کهکشان‌ها ممکن است پل‌هایی به جهان‌های دیگر باشند. بنابراین جهان خود ما نیز ممکن است درون سیاه‌چاله‌ای باشد که خود در جهانی بزرگتر قرار گرفته است که پیش تر از این توسط راج پاتیرا مطرح شده بود.
تصورات اشتباه

سیاه‌چاله‌ها برخلاف تصور نادرست ایجادشده از آنها، هر آنچه در اطراف آنهاست را به درون خود نمی‌مکند. برای مثال اگر خورشید با یک سیاه‌چاله با همین جرم جایگزین می‌شد، شعاع مدارهای سیارات تغییری نمی‌کرد. به شرطی که جرم ثابت باشد
سیاه‌چاله صدا ندارد، براساس پژوهشهای نظری و عملی دانشمندان ناسا سیاه‌چاله صدایی ندارد اما آنها توضیح دادند که «یک خوشه کهکشانی آنقدر گاز دارد که ما صدای واقعی از آن دریافت کرده‌ایم. برای شنیدن صدای سیاه‌چاله، امواج صوتی تقویت و با داده‌های دیگر ترکیب شده است.» خوشه کهکشانی پرسیاوش که این صدا برای نخستین بار از آن ذخیره شده است حدود ۲۴۰ میلیون سال نوری از زمین فاصله دارد. کلیپ صوتی که ناسا منتشر کرده تنها در عرض دو روز، میلیون‌ها بازدید کننده داشته و اکثر کاربران شبکه‌های اجتماعی موافق هستند که صدای سیاه‌چاله بسیار ترسناک است.
یک انگاشت هنری از صفحه تجمع پلاسمای داغ بر گِرد یک سیاه‌چاله (برگرفته از ناسا).
تصویری ساده از یک سیاه‌چاله غیر چرخان
ارگوسفر ناحیه‌ای به شکل کره بیضوی خارج از افق رویداد است که اجسام نمی‌توانند در آن ثابت بمانند.
این تصویر مجموعه‌ای از حلقه‌ها را در اطراف یک سیاه‌چاله نشان می‌دهد که با استفاده از رصدخانه پرتو ایکس چاندرا و ماهواره رصدگر سوئیفت گرفته شده است
شکل‌گیری جتهای برون کهکشانی درقرص برافزایشی یک سیاه‌چاله
برداشتی هنری از یک منظومه دوتایی با یک قرص برافزایشی که از ماده ستاره ندیم تغذیه می‌شود.
فواره‌های برآمده از مرکز مسیه ۸۷ در این تصویر نشات گرفته از یک هسته کهکشانی فعال است که ممکن است در بر گیرندهٔ یک سیاه‌چاله کلان‌جرم باشد. منبع: تلسکوپ فضایی هابل/ناسا/سازمان فضایی اروپا.
شبیه‌سازی همگرایی گرانشی توسط یک سیاه‌چاله که سبب کج‌نمایی (اعوجاج) تصویر کهکشان پس زمینه شده است.
فرمول آنتروپی(S) هاوکینگ-بکنشتین برای سیاهچاله، که به مساحت(A) سیاهچاله بستگی دارد. ثابت‌ها عبارتند از سرعت نور (c), the ثابت بولتزمان (k), ثابت نیوتن (G), و ثابت پلانک (h).
الیا کاهوه‌جیان

| الیا کاهوه‌جیان | الیا کاهوه‌جیان |
| --- | --- |
ԷԼԻԱ ՔԱՀՎԵՋՅԱՆ: ԷԼԻԱ ՔԱՀՎԵՋՅԱՆ
زادهٔ: ۱۹۱۰ اورفا، ولایت حلب، امپراتوری عثمانی
درگذشت: ۱۹۹۹ اورشلیم، دولت فلسطین
ملیت: عثمانی-فلسطینی
شهروندی: امپراتوری عثمانی (۱۹۱۰–۱۹۲۰)   سرپرستی فلسطین (۱۹۲۰–۱۹۴۸)  ادارهٔ اردنی کرانهٔ باختری (۱۹۴۸–۱۹۸۸)  دولت فلسطین (۱۹۸۸–۱۹۹۹)
پیشه: عکاس
الیا کاهوه‌جیان (ارمنی: Էլիա Քահվեջյան ‏، ۱۹۱۰ – ۱۹۹۹) عکاس ارمنی‌تبار فلسطینی بود. او یکی از برجسته‌ترین نام‌های تاریخ عکاسی در نیمهٔ اول سدهٔ بیستم فلسطین شمرده می‌شود. الیا در سال ۱۹۱۵ از ولایت حلب در میان کودکان آواره ارمنی به فلسطین آورده شد. او یکی از یتیمان نسل‌کشی ارمنی‌ها توسط عثمانی بود که توسط بنیاد امداد خاور نزدیک آمریکا جمع‌آوری شد و به لبنان و سپس به ناصره برده شد. از کودکی می‌خواست عکاس شود و وقتی به اورشلیم رفت، مجذوب مکان‌ها و مناظر تاریخی آن شد و تصمیم گرفت خود را وقف عکاسی کند. کارش را به‌طور جدی در سال ۱۹۲۴ آغاز کرد و آتلیهٔ خود را در سال ۱۹۳۰ برپا ساخت.
زندگی و پیشه

الیا کاهوه‌جیان متولد ۱۹۱۰ در منطقهٔ اورفا، سنجق اورفا، ولایت حلب، امپراتوری عثمانی، به عنوان یک پسر پنج ساله از نسل‌کشی ارمنی‌ها در سال ۱۹۱۵ جان سالم به در برد. تقریباً تمام اعضای خانواده او (پدر و مادر، خواهر و برادر، عموها، خاله‌ها و پسرعموها) در طی این مدت توسط امپراتوری عثمانی به شکل سیستماتیک به قتل رسیدند. او و یک خواهرش زنده ماندند اما از هم جدا شدند و ۱۸ سال بعد در سوریه ملاقات کردند. مادرش قبل از کشته شدن، او را را با دادن به یک غریبهٔ کُرد، نجات داد. مدتی نگذشت که این مرد الیا را به عنوان برده در ازای چند سکه فروخت. دوران اولیه کودکی خود را شبانه‌روز به عنوان برده کار می‌کرد و برای آهنگری که او را خریده بود، دم می‌زد تا اینکه توسط همسر جدید آهنگر اخراج شد. او به گدایی روی آورد. زمانی که او حدود ۱۰ سال داشت، جزو ۱۰۰۰۰ کودکی بود که مبلغان آمریکایی آنان را به یتیم‌خانه‌های مناطق مختلف خاورمیانه فرستادند. الیا را به یتیم‌خانه‌ای در ناصره فرستادند. او نام خانوادگی خود را نمی‌دانست. به گفته نوه‌اش الی، در یتیم‌خانه از او پرسیدند نام خانوادگیت چیست و او نمی‌دانست، پرسیدند: پدرت در مغازه‌اش چه می‌فروشد؟ گفت «قهوه» پس او را کاهوه‌جیان (قهوه‌چیان) نامیدند.
در یتیم‌خانهٔ ناصره، او با کمک به آموزگاری به نام گارو بوغوسیان که یک عکاس آماتور بود و از الیا برای حمل تجهیزات خود استفاده می‌کرد، با عکاسی آشنا شد. او عکاسی را نزد دو استاد، گریگوریان و تومانیان آموخت. در ۱۶ سالگی به اورشلیم رفت و در اقامتگاه یتیمان زیست. در آنجا در فروشگاه عکس برادران حنانیا در شهر جدید اورشلیم شروع به کار کرد. الیا کاهوه‌جیان حدود چهار سال بعد، وقتی برادران حنانیا قصد بستن مغازه را داشتند، پول قرض کرد و مغازه را خرید. او آتلیه خود را رسماً در سال ۱۹۳۰ برپا کرد. دو روز قبل از شروع جنگ ۱۹۴۸، یک افسر انگلیسی نزد وی آمد و به او در مورد خشونت قریب‌الوقوع در پی درگیری‌ها هشدار داد. او توانست تمام نگاتیوهایش را سالم جمع کند و به جای امنی در محلهٔ ارمنی منتقل کند. این تصاویر در سال ۱۹۸۷ یافت شدند و نشان‌دهندهٔ اسناد تاریخی دربارهٔ زندگی در خاورمیانه هستند که پسرش گئورگ خود منتخبی از این تصاویر را منتشر کرد.
آنچه که کاهوه‌جیان را بیشتر از همه متمایز می‌کند، این است که او در دوران کودکی تجربه‌ای مشابه با فلسطینیان داشته است و عکس‌های بسیاری از مردم فلسطین، معماری و ساختمان‌های آن گرفت. این رویکرد تأثیر زیادی در گسترش کار او داشت تا جایی که او سه آتلیه عکاسی را در یک خیابان، خیابان حیفا در اورشلیم افتتاح کرد. آتلیهٔ الیا کاهوه‌جیان هنوز برپاست و توسط فرزندان و نوه‌های او اداره می‌شود.
در سال ۱۹۸۹، عروس کاهوه‌جیان در اتاق زیر شیروانی خانه در محلهٔ ارمنی اورشلیم هزاران نیترات نقرهٔ قدیمی و نگاتیوهای شیشه‌ای اورشلیم، سرپرستی فلسطین و امارت اردن را پیدا کرد. پسرش در سال ۱۹۹۸ مجموعه‌ای از آن عکس‌ها را به نام «اورشلیم از راه چشمان پدرم» (به انگلیسی: Jerusalem Through My Father's Eyes) منتشر کرد.
درگذشت

الیا کاهوه‌جیان تا آوریل ۱۹۹۹ زندگی کرد و در سن ۸۹ سالگی به‌طور طبیعی درگذشت.
یادداشت

↑  coffee
جایزه آبل

Award
| جایزه آبل | جایزه آبل |
| --- | --- |
توصیف: کار برجستهٔ علمی در زمینهٔ ریاضیات
کشور: نروژ
برگزارکننده: دولت نروژ
نخستین دوره: ۲۰۰۳
وبگاه: abelprize.no
جایزهٔ آبل (به انگلیسی: Abel Prize) جایزه‌ای است بین‌المللی که هر ساله توسط شاه نروژ به یک یا چند ریاضی‌دان که کار ارزنده‌ای در ریاضیات انجام داده باشد، داده می‌شود.
این جایزه که به افتخار ریاضیدان نروژی نیلس هنریک آبل (۱۸۲۹–۱۸۰۲) نامگذاری شده در سال ۲۰۰۱ توسط دولت نروژ بنیان‌گذاری شد جایزهٔ مکملی برای جایزه هولبرگ است که در علوم انسانی داده می‌شود. جایزه نقدی آن ۶ میلیون کرون نروژ (معادل ۶۲۰٬۰۰۰ یورو یا ۷۰۰٬۰۰۰ دلار) است.
مراسم اعطای جایزه در آتریوم دانشکده حقوق دانشگاه اسلو، جایی که از سال ۱۹۴۷ تا ۱۹۸۹ در آن جایزه صلح نوبل داده می‌شد، برگزار می‌شود. هیئت مدیره جایزه یک سمپوزیوم آبل هم بنیانگذاری کرده‌اند که توسط انجمن ریاضیات نروژ اداره می‌شود.
اغلب جایزه آبل را به عنوان جایزه نوبل ریاضیات توصیف می‌کنند.
تأسیس این جایزه اولین بار توسط ریاضیدان نروژی سوفوس لی (۱۸۴۲–۱۸۹۹) هنگامی که او مطلع شد تصمیم آلفرد نوبل بر دادن جایزه‌ای سالانه شامل ریاضیات نخواهد شد در سال ۱۸۹۹پیشنهاد شد. مرگ لی وقفه‌ای در تأسیس جایزه ایجاد کرد و تلاش اسکار دوم برای تأسیس آن در سال ۱۹۰۲ ناموفق بود و این کار به علت بی‌نتیجه بودن مذاکرات اتحاد سوئد و نروژ در سه سال بعد پیچیده‌تر شد.
جایزه آبل در ۱ ژانویه ۲۰۰۲ تأسیس شد. هدف این است که جایزه هابل را برای کارهای علمی برجسته در زمینه ریاضیات اعطا کند. مبلغ جایزه ۷٬۵ میلیون کرون نروژ است و برای اولین بار در ۳ ژوئن ۲۰۰۳ اهدا شد.
این جایزه از طرف آکادمی علوم و ادبیات نروژ اعطا می‌شود که کمیته ای هابلی متشکل از پنج ریاضی‌دان را برای بررسی نامزدهای معرفی شده و ارائه پیشنهاد برای برنده شایسته هابیل تعیین کرده‌است
تاریخچه

این جایزه اولین بار در ۱۸۹۹ میلادی، به عنوان بخشی از جشن صدمین سالگی تولد نیلس هنریک آبل در ۱۸۰۲ میلادی پیشنهاد شد. ریاضیدان نروژی، سوفوس لی هنگامی که متوجه شد برنامه سالانه آلفرد نوبل شامل جایزه‌ای برای ریاضیات نیست، پیشنهاد نمود که جایزه‌ای به نام «جایزه آبل» تأسیس گردد. پادشاه اسکار دوم علاقه‌مند بود که یک جایزه ریاضیاتی را در ۱۹۰۲ میلادی تأمین مالی نماید و در پی آن ریاضیدانانی چون لودویگ سیلو و کارل استورمر اساسنامه‌ها و قوانینی برای این جایزه پیشنهادی مطرح نمودند. با این حال نفوذ لی پس از مرگش کاهش یافته و انحلال اتحاد بین سوئد و نروژ در ۱۹۰۵ میلادی، اولین تلاش‌ها برای ایجاد جایزه نوبل را خاتمه داد.
لتر (اندازه کاغذ)

یک برگه به اندازه آ لتر
لتر یک استاندارد اندازه کاغذ است که توسط موسسه استاندارد ملی آمریکا تعریف شده‌است و معمولاً به عنوان لوازم التحریر خانگی یا اداری در ایالات متحده، کانادا، شیلی، کلمبیا، کاستاریکا، مکزیک، پاناما، گواتمالا، جمهوری دومینیکن و فیلیپین استفاده می‌شود. . ابعاد آن ۸٫۵ در ۱۱ اینچ (۲۱۵٫۹ در ۲۷۹٫۴ میلیمتر)، مشابه استاندارد کاغذ A4 مورد استفاده در اکثر کشورهای دیگر، تعریف شده در ISO 216 توسط سازمان بین‌المللی استاندارد.
پاوو، جورجیا

مکان
| Pavo, Georgia | Pavo, Georgia |
| --- | --- |
شهر: شهر
Pavo City Hall Municipal Building: Pavo City Hall Municipal Building
Location in Brooks County, Thomas County and the state of جورجیا: Location in Brooks County, Thomas County and the state of جورجیا
مختصات: ۳۰°۵۷′۳۷″ شمالی ۸۳°۴۴′۲۲″ غربی﻿ / ﻿۳۰٫۹۶۰۲۸°شمالی ۸۳٫۷۳۹۴۴°غربی﻿ / 30.96028; -83.73944: مختصات: ۳۰°۵۷′۳۷″ شمالی ۸۳°۴۴′۲۲″ غربی﻿ / ﻿۳۰٫۹۶۰۲۸°شمالی ۸۳٫۷۳۹۴۴°غربی﻿ / 30.96028; -83.73944
ایالت: جورجیا
Counties: Thomas, Brooks
مساحت: مساحت
 • کل: ۱٫۸ مایل مربع (۴٫۶ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱٫۸ مایل مربع (۴٫۶ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۲۵۶ فوت (۷۸ متر)
جمعیت (2010): جمعیت (2010)
 • کل: ۶۲۷
 • تراکم: ۳۵۶/مایل مربع (۱۳۷٫۶/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۵ (Eastern (EST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۴ (EDT)
زیپ‌کد: 31778
کد منطقه: 229
FIPS code: 13-59556
GNIS feature ID: 0356459
پاوو، جورجیا (به انگلیسی: Pavo, Georgia) یک شهر در ایالات متحده آمریکا با جمعیت ۶۲۷ نفر است که در جورجیا واقع شده‌است.
موقعیت جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی شهرها و مناطق اطراف به شرح زیر است:
Localidades na vizinhança
تاریخ ایران

این مقاله به تاریخ ایران بزرگ (همچنین ایران‌زمین یا ایران‌شهر) شامل محدودهٔ جغرافیایی و حوزه تمدنی فلات ایران و جلگه‌های مجاور آن، شامل ایران، بخش بزرگی از قفقاز و آسیای مرکزی می‌پردازد. کاربرد تاریخی ایران تمام مرزهای سیاسی کشوری که تحت تسلط ایرانیان بود همچو بین‌النهرین و اغلب ارمنستان و جنوب قفقاز را هم در بر می‌گیرد.
هگل فیلسوف بزرگ آلمانی، ایرانیان را نخستین ملت تاریخی و شاهنشاهی ایران را اولین امپراتوری تاریخ می‌داند. هنگامی که سخن از تاریخ ایران می‌رود، باید به این نکته توجه داشت که آیا منظور تاریخ اقوام و مردمانی است که از آغاز تاریخ تاکنون در مرزهای سیاسی ایران امروزی زیسته‌اند یا تاریخ اقوام و مردمانی است که خود را به نحوی از انحاء ایرانی می‌خوانده‌اند و در جغرافیایی که دربرگیرندهٔ ایران امروز و سرزمین‌هایی که از دیدگاه تاریخی بخشی از ایران بزرگ (ایرانشهر) بوده‌ زیسته‌اند.
ایران
گاه تاریخ ایران را از ورود آریایی‌ها که نام ایران نیز از ایشان گرفته شده‌ است، به فلات ایران آغاز می‌کنند؛ ولی این به این معنی نیست که فلات ایران تا پیش از ورود ایشان خالی از سکنه یا تمدن بوده‌ است. پیش از ورود آریاییان به فلات ایران تمدن‌های بسیار کهنی در این محل شکفته و پژمرده شده بودند و تعدادی نیز هنوز شکوفا بودند. برای نمونه تمدن نوشیجان در ملایر، تمدن سیلک (در کاشان)،
تمدن شهر سوخته (در سیستان)،
تمدن جیرفت (در جیرفت)،
تمدن الیپی و لولوبیان (در کرمانشاه)،
تمدن ایلام (در ایلام و شمال خوزستان)،
تمدن اورارتو به‌ترتیب اهمیت (در سردشت، اشنویه، ارومیه، مهاباد و شبستر)،
تمدن منائیان (در بوکان، کُردستان و جنوب  آذربایجان غربی)،
تمدن حسنلو (در نقده)،
تمدن ربط (در سردشت)،
تمدن دﻳﻨﺨﻮاه (در اشنویه)،
تمدن پارسوا (در پیرانشهر)،
تمدن زیویه (در سقز)،
تمدن تپه اسکندری (در شهر کُرد)،
تمدن گیان (در نهاوند همدان)،
تمدن تپه‌ شهداد (در کرمان)،
تمدن کاسی‌ها (در کرمانشاه و کوهدشت، لرستان)، و
تمدن تپورها در طبرستان (مازندران) در سرزمین ایران بودند.
قلمرو ایران در زمان سلسله‌های متفاوت
در حدود ۱۰۰۰ سال قبل از میلاد، آریایی‌ها در سه گروه مادها، پارس‌ها و پارت‌ها به سرزمین ایران مهاجرت کردند. در آن زمان، این کشور "ایران"، به معنی سرزمین آریایی‌ها نامیده شد. پارس‌ها، نیاکان فارس‌های امروزی، در نواحی مرکزی ایران کنونی اسکان یافتند. مادها (نیاکان آذربایجانی‌ها و کُردهای امروزی)، در منطقه‌ای سکنی گزیدند که شامل همدان کنونی در شرق، کردستان در غرب و منطقه آذربایجان در شمال می‌شد. قلمرو مادها از جنوب به اصفهان، یکی از سکونتگاه‌های پارس‌های هخامنشی منتهی‌ می‌شد. پارت‌ها در ناحیه بین گرگان، دامغان و نیشابور استقرار یافتند.
جغرافیای تاریخی

همچنین ببینید: جغرافیای ایران باستان
برتولد اشپولر می‌گوید ایران واقعاً یک واحد سرزمینی یک‌پارچه و معین نبود و اطلاعاتی که تا امروز باقی مانده‌اند، نه واضح هستند و نه از دقت کافی برخوردارند که بفهمیم مرزهای ایران کدام مناطق بوده‌ است و تنها می‌شود به تصویری ذهنی و حدودی اکتفا کرد. برخی مرزهای طبیعی مثل زاگرس و امتداد آن در قفقاز را می‌شود منطبق با مرزهای ایران پس از اسلام دانست. اران، ارمنستان و آذربایجان نیز تا کنارهٔ بیلقان و دربند، در ساحل غربی خزر، جزئی از این نواحی بود. در کرانه‌های جنوبی دریای مازندران، سرزمین‌های دیلم، گیلان و مازندران از لحاظ سیاسی، چه پیش از اسلام و چه پس از اسلام، دارای استقلال بودند ولی از نظر جغرافیایی بخشی از ایران به‌شمار می‌آمدند. چینی‌ها پس از کاهش قدرت ترک‌های آسیای میانه، به غرب حرکت خود را ادامه دادند و تا چاچ، فرغانه، سمرقند و بخارا پیش آمدند ولی در نبردی پنج روزه، عقب رانده شدند و در حوالی رود طراز ایستادند. در زمان امپراتوری تانگ منطقه سغد به دست خلافت افتاد. در پایان قرن هشتم میلادی عرب‌ها با تبت نیز بر سر مرزها می‌جنگیدند. مرزهای ترکستان و فرارود با ایران در حوالی سیردریا و طراز، در زمان سامانیان تثبیت شد و بدخشان ناحیه‌ای مرزی بود. مرز خراسان در خجستان، سیستان در بُست، کرمان در دریاچه و رود مشکل، شرقی‌ترین نواحی بودند که ایران نامیده می‌شدند. مکران و بلوچستان تا ۹۲۵ میلادی مسلمان نشده بودند و جزئی از ناحیه سند به‌شمار می‌آمدند. در کرانهٔ شمالی خلیج فارس، اعراب ساکن شده بودند و رفت و آمد و ارتباط با کرانهٔ مقابل عربی همیشه بسیار پویا بود و ادامه داشت. مرز از دهانه فرات و دجله (شط العرب) به شرق واسط تا غرب اهواز می‌رسید و این بخشی از ایران محسوب می‌شد تا به امتداد خط الراس کوه‌های زاگرس بپیوندد.
ایران پیش از تاریخ

مقاله‌های اصلی: ایران پیش از تاریخ و گاه‌شمار تاریخ ایران از غارنشینی تا ظهور هخامنشیان
دوران پیش از تاریخ یا ما قبل تاریخ به محدودهٔ زمانی پیش از ثبت و ضبط تاریخ یا اختراع سامانهٔ نوشتاری گفته می‌شود. در این دوره هنوز انسان به ثبت و گزارش زندگی و دستاوردهای خود توانا نشده بود و تجربه‌ها و دستاوردهای انسان به سرعت از بین می‌رفت.
طی صد و پنجاه سال کاوش‌های باستان‌شناسی در ایران، دوران پیش از تاریخ ایران به‌طور یکسان مورد کاوش قرار نگرفته‌ است؛ در حالی که در مناطق غربی و جنوبی کاوش‌های وسیعی انجام شده‌ است، مناطق شمالی و شرقی نسبتاً کشف نشده مانده‌ است. دوران پارینه‌سنگی نادیده گرفته شده‌ است. در مقابل، دوره نوسنگی به منظور مطالعه شکل‌گیری یک‌جانشینی به‌طور قابل ملاحظه‌ای مطالعه شده‌ است. به دوره مس‌سنگی اولیه و میانی هم کم توجهی شده‌ است. حال آنکه، دوره مس سنگی پسین به منظور بررسی شکل‌گیری دولت به خوبی بررسی شده‌ است. مطالعه عصر برنز اولیه نیز دچار همین ناهمگونی است. درحالی که دوره پیش‌ایلامی موضوع مورد علاقه در کاوش بوده‌ است، فرهنگ یانیک در شمال غرب ایران نادیده گرفته شده‌ است. فرایند شهرنشینی و مبادلات بین مناطق در عصر برنز میانی بررسی شده‌ است، اما عصر برنز پسین و عصر آهن پیشین، مورد بررسی قرار نگرفته‌ است. ادوار پس از آن، دوره شکل‌گیری دولت‌های ماد و هخامنشی است، که بسیار بررسی شده‌ است.
ایران پیش از تاریخ > پارینه سنگی زیرین

هرچند کاوش‌های مربوط به دوره پارینه‌سنگی در ایران (تا ۱۲۰۰۰ سال پیش) ناچیز است، اما با توجه به موقعیت جغرافیایی فلات ایران، این سرزمین تنها پلی بوده‌است که انسان شکارچی-گردآورنده در مهاجرت از آفریقا به جنوب آسیا می‌توانسته از آن عبور کند. آثار یافت شده از این دوران در ایران، محدود به غارها و پناهگاه‌های صخره‌ای در زاگرس میانی، غار دربند رشی، چند منطقه در ساحل دریای خزر و مناطق پراکنده‌ای در کویرهای مرکزی می‌شود. یافت شدن سکونتگاهی با قدمت هشتصد هزار سال در آسیای میانه این گمان را طرح کرده که در ایران نیز در آن زمان انسان‌هایی می‌زیسته‌اند.
برخی از قدیمی‌ترین آثار باستانی کشف‌شده در ایران، همانند نمونه‌های کاوش شده در کشف‌رود و گنج پر در شمال این کشور، گواهی‌دهندهٔ حضور انسان در ایران از دوران پارینه‌سنگی زیرین هستند.
در این دوره دو سنت ساخت ابزار وجود دارد که یکی نوعی تبر ساخته شده از تراشه سنگی است و در شرق رودخانه فرات از جمله ایران اثری از آن یافت نشده‌است. دیگری ابزارهای خردکننده از تراشه سنگی است که در مناطق شرقی اوراسیا از جمله ایران یافته شده‌است.
ایران پیش از تاریخ > پارینه سنگی میانی

آثاری از نئاندرتال‌های ایران از پارینه‌سنگی میانی وجود دارد که عمدتاً در منطقهٔ زاگرس، در مکان‌هایی مانند وارواسی و یافته (از فرهنگ موستری)، پیدا شده‌اند.
سکونتگاه‌های انسان اولیه در پارینه‌سنگی میانی، اغلب در غارهای ناحیه زاگرس شامل غار قبه، غار خر و پناهگاه سنگی ورواسی کشف شده است. این مکان‌ها نزدیک منابع ساخت ابزار سنگی موستری می‌باشد و نوع ابزارها نشانه غلبه روش زندگی شکارگری است.
غار شنیدار در کردستان عراق مهم‌ترین سکونتگاه کاوش شده می‌باشد که به انسان‌های نئاندرتال تعلق داشته‌ است و یافته‌های بسیار شبیه غار حاضرمرد در سلیمانیه و سکونتگاه‌های زاگرس در ایران است، با این حال هیچ نئاندرتالی در سکونتگاه‌های واقع در ایران یافته نشده است. شناخته شده‌ترین سکونتگاه‌ها در ناحیه زاگرس در ایران عبارتند از شامل غار کوبه، غار خار و پناهگاه سنگی وارواسی نزدیک بیستون و نیز غار کنجی و غار ارجنه نزدیک خرم‌آباد. همه این سکونتگاه‌ها دربردارنده تراشه‌های سنگی، استخوان‌های حیوانات و خاکسترهای اجاق است. اما در هیچ‌یک سازه دیگری نظیر ابزارهای چوبی و استخوانی نیست. به نظر می‌رسد که انسان‌ها در زمان‌های گرم تر در این مناطق سکونت گزیده‌اند.
ایران پیش از تاریخ > پارینه سنگی پسین

در پارینه‌سنگی پسین، فرهنگ‌هایی چون برادوستی و زرزی در منطقه جان گرفتند. در این دوران، سکونتگاه‌های زاگرس در فضای باز بوده‌اند و ابعاد آن‌ها، نظامی سلسله‌مراتبی را نشان می‌دهد.
فرهنگ برادوستی یا اوریگنیشن زاگرسی قدیمی‌ترین فرهنگ دورهٔ پارینه‌سنگی پسین در ناحیه زاگرس است، که بین ۱۹۰۰۰ تا ۳۸۰۰۰ سال پیش در این سرزمین رواج داشته‌ است.
در این دوره سکونتگاه‌های ناحیه زاگرس در فضای باز واقع شده‌ است و ابعاد مختلف آن‌ها نشان دهنده یک نظام سلسله مراتبی است، به‌طوری‌که گویا سکونتگاه‌های بزرگتر گنجایش پنجاه نفر را دارد. سکونتگاه‌هایی نیز برای دسته‌های کوچک شکارچیان تعبیه شده که دو تا پنج نفر گنجایش دارد و مناسب اقامت کوتاه مدت است. این سکونت گاه‌ها به دو فرهنگ برادوستی(Baradostian) و زارزی(Zarzian) تعلق دارد. در قیاس با فرهنگ موستری دوره میانی، فرهنگ برادوستی (۴۰۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ سال پیش) توان ساخت انواع بیشتری از ابزارها را داشته و تکنیک‌های پیشرفته تری برای ابزارسازی به کار گرفته‌ است. ساخت ابزارهای تیغه‌ای نشانه بهره‌گیری بیشتر از گیاهان است. همچنین تیغه‌های سنگی برای استفاده در نوک پیکان و نیزه ساخته شده‌ است. هرچند، نوع شکارها نسبت به دوره قبل تغییر نکرده‌ است، اما سلاح‌ها متنوع تر شده‌ است. همچنین از استخوان برای ساخت درفش و ابزارهای سنگی برای آسیا کردن قطعات اخرا و دانه‌های گیاهان استفاده شده‌ است. هرچند وجود رنگدانه‌های اخرا گواه بر رنگ آمیزی بدن یا ابزارهاست، اما غارنگاره‌ای یافت نشده‌ است.
فرهنگ زارزی که از ۲۰۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰ قبل رواج داشته‌ است، احتمالاً از فرهنگ برادوستی برآمده باشد، یا با فاصله زمانی از آن شکل گرفته باشد. در این دوره ابزارهای کوچکتری نظیر میکرولیت و میکروبرین ساخته شده‌ است. در اواخر این دوره از سنگ برای آسیا کردن دانه گیاهان وحشی استفاده می‌شود.
در پایان دوره زارزی انقطاعی در نشانه‌های باستان شناختی پدید می‌آید، که احتمال دارد ناشی از آب و هوای نامناسب موسوم به یانگر درایاس در فاصله ۱۳۰۰۰ تا ۱۱۰۰۰ سال پیش باشد. در این دوره که سردتر یا خشک‌تر بوده‌است، ناحیه زاگرس، با ارتفاع بین ۶۰۰ تا ۱۵۰۰ متر، تقریباً فاقد پوشش درختی بوده‌است. در نتیجه، انسان‌ها مجبور شدند برای یافتن غذا به ارتفاعات پایین‌تر بیایند و با اجداد وحشی بزسانان مواجه شدند. سکونتگاه‌های دشت ناور، در ولایت غزنی، که قدمتی بین ۳۰٫۰۰۰–۵۰٫۰۰۰ سال دارد و آثار یافت شده در آن شبیه آثار موجود در درهٔ کور بدخشان است.
ایران پیش از تاریخ > دوره نوسنگی و عصر مس

مقالهٔ اصلی: دوران نوسنگی و مس‌سنگی در ایران
دوره نوسنگی در ایران از ۱۰۰۰۰ سال پیش تا ۷۵۰۰ سال پیش را دربرمی‌گیرد. به علت سردی آب و هوا، تقریباً هزار سال طول کشید تا عصر نوسنگی از هلال حاصل‌خیز به فلات ایران برسد و امکان کشاورزی مهیا شود. سکونتگاه‌های نوسنگی یافت شده در ایران همگی در محل‌هایی هستند که امکان کشت دیم فراهم بوده‌ است. از سوی دیگر، احتمالاً دامپروری از سرزمین کردستان آغاز شد و سپس به دیگر نواحی گسترش یافت. البته تاکنون فقط نواحی غرب و جنوب غرب ایران در کوه پایه‌های زاگرس و دشت خوزستان مورد کاوش قرار گرفته‌است.
سکونتگاه‌های نوسنگی یافت شده در ایران، در مکان‌هایی با امکان دیم‌کاری قرار دارند. از هزارهٔ دهم تا هفتم پیش از میلاد، نخستین جوامع کشاورزی، در منطقهٔ زاگرس در غرب ایران، از جمله چغاگلان، چغابنوت و چغامیش به شکوفایی رسیدند.