فیروزه
تاریخچه استفاده انسان از فیروزه > در ایران

ایران حداقل ۲۰۰۰ سال است که منبع مهم فیروزه بوده‌است. در ابتدا ایرانیان آن را «پیروزه» به معنای «پیروزی» نامیدند و بعدها عرب‌ها آن را «فیروزه» نامیدند که در فارسی امروزین به «فیروزه» تلفظ می‌شود. در معماری ایرانی از فیروزه آبی برای پوشاندن گنبد کاخ‌ها استفاده می‌شد زیرا رنگ آبی قوی آن نمادی از بهشت روی زمین بوده. مهمترین و با کیفیت‌ترین معدن فیروزه در ایران و جهان معدن فیروزه نیشابور می‌باشد. ایران در استان‌های سمنان و کرمان نیز دارای معادن فیروزه است.
در ایران، فیروزه برای هزاران سال عملاً سنگ ملی بوده و به‌طور گسترده برای تزئین اشیاء (از عمامه گرفته تا لگام)، مساجد، و دیگر بناهای مهم داخل و خارج استفاده می‌شده.[نیازمند منبع] مانند مسجد جامع عباسی اصفهان. سبک ایرانی و استفاده از فیروزه بعداً به دنبال تأسیس امپراتوری گورکانی در هند به هند آورده شد و تأثیر آن در جواهرات طلای با خلوص بالا (همراه با یاقوت و الماس) و در بناهایی مانند تاج محل مشاهده شده. فیروزه ایرانی اغلب با کلمات عبادی به خط عربی حکاکی می‌شد که سپس با طلا منبت کاری می‌شده.
فریدون جنیدی در کتاب داستان ایران دربارهٔ «فیروزه» می‌نویسد: نام پیروزه در زبان پهلوی «پِیروچک» perocak از ریشهٔ رُوچ = روشن، گرفته شده‌است، که نشان می‌دهد نخستین فیروزه‌ها که بدست آمده‌است، فیروزهٔ خاکی است، که خود روشن و درخشان است.
فیروزه به دو گونه یافت می‌شود: نخست، فیروزه در دل سنگ که می‌باید آن را با دیلم و چکش شکسته، فیروزهٔ اندرونش را بر گیرند و پرداخت دهند، تا درخشان شود. دوم، فیروزه بگونهٔ آزاد، در دلِ خاک، که آن را فیروزهٔ خاکی می‌نامند، و خود پرداخت شده، و درخشان است.
فیروزه در مناطق زیادی یافت می‌شود مانند آمریکا - مصر - ایران - هندوستان [نیازمند منبع]و… که بهترین نوع فیروزه جهان به دلیل امتداد داشتن رگه‌های فیروزه از خراسان تا هندوستان، فیروزه نیشابوری و هندی[نیازمند منبع] می‌باشد.
همچنین در شهر بابک استان کرمان، معدن فیروزه بزرگی وجود دارد که قابل مقایسه با فیروزه نیشابور است.[نیازمند منبع][دیدگاه جانبدارانه] می‌توان گفت که به جز فیروزه شهر بابک و نیشابور، فیروزه دامغان هم از محبوبیت بسیار عالی برخوردار است[نیازمند منبع][دیدگاه جانبدارانه] ولی به دلیل ناآگاهی مردم[دیدگاه جانبدارانه] به عنوان فیروزه نیشابور به فروش می‌رسد ولی از فیروزه نیشابور گران‌تر است،[نیازمند منبع] زیرا در این فیروزه رگه‌های طلا[نیازمند منبع] نیز وجود دارد.
در کل هر نوع فیروزه مرغوب را فیروزه ایران (persian turquoise) می‌گویند.
فیروزه در ۲ نوع صاف (عجمی) و رگه دار (شجری) یافت می‌شود. در ایران نوع عجمی طرفداران زیادی دارد. همچنین نوع عجمی نیشابوری با قیمت بسیار بالا معامله می‌شود.
ماده رنگی فیروزه مربوط به مس و آهن است. فیروزه سنگی زنده است. مواد شیمیایی چربی‌ها، اسیدها و… باعث آسیب رساندن به فیروزه می‌شوند.
در کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب دربارهٔ فیروزه چنین آمده:
و اندر کوه‌های وی طوس معدن پیروزه است و معدن مس است و سرب و سرمه و شبه و دیگ سنگین.
عقیده بر این است که تجارت صنایع دستی فیروزه‌ای، مانند این آویز آزاد که قدمت آن بین سال‌های۱۰۰۰ تا ۱۰۴۰ میلادی است، ثروت زیادی برای مردم پوئبلو اجدادی دره چاکو به ارمغان آورده‌است.
ماسک تدفین نمادین طلای توت عنخ آمون ، منبت کاری شده با فیروزه، لاجورد ، عقیق جگری و شیشه‌های رنگی
زیور بینی موچه فیروزه ای. مجموعه موزه لارکو ، لیما، پرو
شمشیرهای پشتی، منبت کاری شده با فیروزه. روسیه، قرن هفدهم
ماسک موزاییکی فیروزه ای Xiuhtecuhtli ، خدای آتش آزتک . آزتک‌ها فیروزه را بر اساس کیفیت متمایز می‌کردند: xihuitl ، نسخه‌ای معمولی‌تر که برای تزئین مانند موزاییک‌ها استفاده می‌شود، و teoxihuitl ، نسخه ویژه‌ای که با ویژگی‌های Teotl آغشته شده و به دلیل زیبایی آن ارزشمند است.
فیروزه معدن علیا نیشابور