فلسفه سورن کی‌یرکگور
مضامین فلسفه کی‌یرکگور > بیگانگی

بیگانگی اصطلاحی است که فیلسوفان به طیف وسیعی از پدیده‌ها، از جمله هرگونه احساس جدایی و نارضایتی از جامعه به‌کار می‌برند. احساس این‌که یک فروپاشی اخلاقی در جامعه وجود دارد. احساس ناتوانی در برابر استحکام نهادهای اجتماعی؛ ماهیت غیرشخصی و غیرانسانی سازمان‌های اجتماعی در مقیاس‌های بزرگ و دیوان‌سالارانه. کی‌یرکگور مفهوم بیگانگی را می‌شناسد و می‌پذیرد، و آن را با عبارات بدیع خود بیان می‌کند و می‌فهمد. از نظر کی‌یرکگور، عصر حاضر عصری انعکاسی است؛ عصری که به عینیت و اندیشه به‌جای عمل، سخن گفتن از آرمان‌ها به‌جای کنش، بحث درباره کنش، عمومیت و اعلان بر واقعیت، و خیال بر دنیای واقعی ارزش می‌دهد. از نظر کی‌یرکگور، به‌دلیل فقدان یافتن اُتوریته واقعی و مشروع، معنای ارزش‌ها از زندگی حذف شده است. انسان‌های خودآگاه به‌جای افتادن در هر اتوریته ادعایی، هر کتاب مقدس، هر «حرف» یا هر ندای بزرگ و ماندگار دیگری، باید با یک عدم قطعیت وجودی روبه‌رو شوند.
بشریت معنا را از دست داده است، زیرا معیار پذیرفته‌شده واقعیت و حقیقت، تفکر مبهم و ذهنی است؛ چیزی که با منطق، تحقیق تاریخی یا تحلیل علمی قابل اثبات نیست. انسان‌ها نمی‌توانند در زندگی به انتخاب‌ها فکر کنند، باید آن‌ها را زندگی کنند. و حتی آن دسته از انتخاب‌هایی که به آن‌ها فکر می‌کنند، زمانی که خود زندگی رسم می‌شود، متفاوت می‌شوند. از نظر کی‌یرکگور، نوع عینیتی که یک دانشمند یا مورخ ممکن است از آن استفاده کند، اصل مطلب نیست؛ انسان‌ها انگیزه ندارند و از طریق عینیت محض معنایی در زندگی پیدا نمی‌کنند. در عوض، آن‌ها عینیت محض را از طریق اشتیاق، میل و تعهد اخلاقی و مذهبی می‌یابند. این پدیده‌ها به‌طور عینی قابل اثبات نیستند؛ و از طریق هیچ‌گونه تحلیلی از جهان خارج به‌وجود نمی‌آیند. آن‌ها از طریق یک رابطه مستقیم بین یک فرد و جهان خارج به‌وجود می‌آیند. در این‌جا تأکید کی‌یرکگور بر رابطه است تا تحلیل. این رابطه نوعی نگاه به زندگی است که از بررسی عینی طفره می‌رود.
کی‌یرکگور در تحلیل از عصر حاضر از عباراتی استفاده می‌کند که با نظریه ازخودبیگانگی هگل و مارکس شباهت دارند، اما دقیقاً منطبق نیستند. عقیده کی‌یرکگور صریحاً به این معناست که انسان‌ها از خدا بیگانه هستند زیرا بیش از حد در دنیا غرق شده‌اند. انسان‌ها باید روح خود را از دنیایی که در واقع متعلق به خداست به‌دست آورند. کی‌یرکگور مانند کارل مارکس علاقه‌ای به نبردهای بیرونی ندارد. دغدغه او مبارزه درونی برای ایمان است.
اجازه دهید بیشتر در مورد امید و در نتیجه در مورد رنج‌ها صحبت کنیم. بحث در مورد رنج‌ها همیشه می‌تواند سودمند باشد، انسان نه تنها باید به غم و اندوه خودخواسته مشغول باشد، بلکه در صورت امکان، خود را به‌خاطر به‌وجود آوردن آن مورد خطاب قرار دهد. این اقدامی مشروع و دلسوزانه است که به رنج بپردازیم. شخص رنجور نباید از بحث سطحی ما که رنج او را نمی‌شناسیم، بی‌تاب شود، نباید به دلیل همین رفتار ما بی‌حوصله تسلی خود را کنار بگذارد و در دودلی بماند. یقیناً پایان رنج با امید در زندگی یک چیز است، وقتی آنچه طلبیده شده تبدیل به کنش و تکلیف شود. رفتن به سوی یک زندگی به دور از امید چیز دیگری است.
ابراهیم مجبور شد خانه اجدادی خود را ترک کند و به کشوری بیگانه مهاجرت کند، جایی که هیچ چیز او را به یاد آنچه دوست می‌داشت نمی‌انداخت؛ در واقع، گاهی اوقات این‌که هیچ چیز به یاد انسانی که می‌خواهد فراموش کند، نیاید بی‌تردید تسلی است؛ اما تسلی تلخی برای اوست. برای کسی که پر از حسرت است. بنابراین انسان می‌تواند امیدی داشته باشد، که برای او همه چیز باشد، به‌طوری که در زمان جدایی [از خانه] که آغاز سفر است، گویی در حال هجرت به کشوری بیگانه است که جز تضاد چیزی را به یاد او نمی‌اندازد. از آنچه او آرزو کرده بود؛ در نظرش؛ گویی در حال مهاجرت به کشوری بیگانه است، حتی اگر در خانه بماند، حتی اگر در همان محل بماند؛ با از دست دادن امید، مانند غریبه‌ها است، ترک امید به‌جای ترک حواس برای او سخت‌تر و حیاتی‌تر به‌نظر می‌رسد.
جدای از این امید، حتی اگر باز هم از جای خود تکان نخورد، شاید راه پر دردسر زندگی‌اش در رنج‌های بیهوده‌ای سپری شود، زیرا ما از کسانی صحبت می‌کنیم که اساساً رنج می‌برند، نه کسانی که خود را تسلی می‌دهند که رنج‌هایشان به‌خاطر دیگران است. این به نفع دیگران است. مسلماً این‌چنین بود؛ سفر به کشور بیگانه طولانی نیست. در یک لحظه آن‌جا بود، در آن کشور غریب، جایی که رنج‌دیدگان را ملاقات می‌کند، نه آن‌هایی که دیگر غمگین نیستند، نه آن‌هایی که اشک‌هایشان را ابدیت پاک نمی‌کند، زیرا همان‌طور که یک کتاب دینی قدیمی به همین سادگی اما تکان‌دهنده می‌گوید: «چگونه می‌توانی گریه نکرده باشی؟ آیا خداوند در آخرت اشک تو را خشک خواهد کرد؟ شاید شخص دیگری به روش دیگری به‌جای تو به همان مکان بیاید.»
آلبر کامو نیز درباره ایده غریبه بودن در جهان نوشت، اما معنای کی‌یرکگور درباره غریبه را معکوس کرد. برای کامو غریبه کسی بود که در جهان زندگی می‌کرد و مجبور بود به شیوه‌ای مسیحی زندگی کند، حتی اگر نمی‌خواست مسیحی باشد. اما کی‌یرکگور درباره فرد مسیحی‌ای بحث می‌کرد که می‌خواهد مسیحی‌ای باشد که در جهانی زندگی می‌کند که مسیحی نیست. هم کامو و هم کی‌یرکگور نسبت به دموکراسی مسیحی که در آن همه مجبور به مشارکت در مسیحیت هستند نظر مشترکی داشتند، زیرا معتقد بودند آزادی انتخاب وجود ندارد و در یک دموکراسی غیرمسیحی هیچ کس اجازه ندارد در مسیحیت مشارکت فعال داشته باشد. کی‌یرکگور مخالف تأیید مسیحیت بود، برای او مسیح تنها مرجع بود. کامو نگرش وجودی را «خودکشی فلسفی» نامید. او آن را در افسانه سیزیف آورده است:
حال، پذیرفته شده است که پوچی بر خلاف امید است. مشاهده می‌شود که اندیشه وجودی برای چستوف (۱۸۶۶–۱۹۳۸)، پوچی را پیش‌فرض می‌گیرد، اما آن را فقط برای دفع خود پوچی اثبات می‌کند. چنین ظرافت فکری یک ترفند است. وقتی چستوف در جای دیگر پوچی خود را در تقابل با اخلاق و عقل قرار می‌دهد، آن را حقیقت و رستگاری می‌نامد. از این رو، اساساً در آن تعریف پوچی، تأییدی وجود دارد که چستوف به آن قائل است. آنچه در لئو چستوف قابل درک است شاید در کی‌یرکگور حتی بیشتر قابل درک باشد. به یقین، ترسیم گزاره‌های روشن در نویسنده‌ای تا این حد دست‌نیافتنی دشوار است. اما علی‌رغم نوشته‌های در ظاهر مخالف، فراتر از نام‌های مستعار، ترفندها و لبخندها، می‌توان در سرتاسر آن اثر، گویی، تجلی (هم‌زمان با درک) حقیقتی را که در نهایت در آخرالزمان منفجر می‌شود، احساس کرد. آثار: کی‌یرکگور نیز به همین ترتیب جهش می‌کند. دیدگاه کی‌یرکگور مبنی بر این‌که ناامیدی یک واقعیت نیست، بلکه یک حالت است: همان حالت گناه. زیرا گناه چیزی است که از خدا دور است. پوچی که حالت متافیزیکی آگاهی انسان است به خدا منتهی نمی‌شود. شاید اگر این جمله تکان‌دهنده را به‌خاطر بیندازم این تصور واضح‌تر شود: پوچ بودن گناه بدون خداست. مسئله زندگی در آن حالت پوچ است. من در این مرحله این آزادی را می‌پذیرم که نگرش وجودی را خودکشی فلسفی بنامم. اما این به‌معنای یک قضاوت نیست. این روشی مناسب برای نشان دادن حرکتی است که به‌وسیله آن یک فکر خود را نفی می‌کند و در عین نفی خود تمایل دارد از خود فراتر رود. زیرا نفی وجودی خدای آن‌هاست. به‌طور دقیق، آن خدا تنها با نفی عقل بشری حفظ می‌شود. (اجازه دهید مجدداً تأکید کنم: در این‌جا تأیید خدا مورد سؤال قرار نمی‌گیرد، بلکه منطق منتهی به آن مورد تأیید است.)
کی یرکگور در سه گفتار سازنده (۱۸۴۳) و پایان‌نامه غیرعلمی پس‌نوشته‌های فلسفی (۱۸۴۶) آن را این‌گونه بیان کرد:
کسب رأی اکثریت از طرف خود و تبدیل شدن رابطه خدا به یک بنگاه سفته‌بازی بر اساس احتمال و مشارکت و سهام‌داران، اولین گام در جهت عینی شدن است.
عشقی که انبوهی از گناهان را می‌پوشاند هرگز فریب نمی‌خورد. وقتی دل بخل می‌ورزد، وقتی یک چشم می‌دهد و هفت چشم پس می‌گیرد تا ببیند در ازای آن‌چه داده است چیزی نصیبش می‌شود، به‌راحتی به انبوهی از گناهان پی می‌برد. اما وقتی دل پر از عشق شد، آنگاه چشم هرگز فریب نمی‌خورد. زیرا عشق هنگامی که می بخشد، هدیه را ورانداز نمی‌کند، بلکه چشمش به خداوند دوخته می‌شود. وقتی دل پر از حسادت شد، آنگاه چشم قدرت آن را پیدا می‌کند که حتی در پاکان نیز ناپاکی را ببیند. اما هنگامی که عشق در دل ساکن است، آنگاه چشم این قدرت را دارد که خوبی را در ناپاک پرورش دهد. اما این چشم بدی را نمی‌بیند، جز پاکی را که دوست دارد و به دوست داشتنش تشویقش می‌کند. یقیناً در این دنیا قدرتی وجود دارد که با گفتارش خیر را به بدی تبدیل می‌کند، به عبارت دیگر قدرتی وجود دارد که در بالا آن شر را به خیر تبدیل می‌کند. آن قدرت عشقی است که انبوهی از گناهان را می‌پوشاند.

هنگامی که نفرت در دل ساکن شد، گناه بر درگاه انسان نهفته است و امیال متعدد آن در او وجود دارد. اما هنگامی که عشق در دل ساکن شود، گناه از دور می‌گریزد و او دیگر آن را نمی‌بیند. وقتی دعواها، کینه‌توزی‌ها، خشم، نزاع‌ها، اختلافات، جناح‌ها دل را پر می‌کنند، آیا انسان برای کشف کثرت گناه باید راه دوری برود، یا این‌که برای تولید این‌ها در خارج از خود نیاز به عشقی طولانی دارد! اما هنگامی که شادی، آرامش، صبر، نرمی، نیکی، ایمان، نرمی و اعتدال در دل ساکن است، پس چه شگفتی است که انسان، حتی اگر گناهان زیادی او را احاطه کرده باشد، بیگانه و غریب باقی بماند. فقط کمی از آداب و رسوم می‌فهمد، حتی اگر این‌ها برای او توضیح داده شده باشد؟ پس آیا این پوششی برای انبوه گناهان نخواهد بود؟
عشق دنبال خود نیست. عشق در جستجوی خود نیست، زیرا عشق من و تو وجود ندارد. «مال من» و «مال تو» فقط مشخصات رابطه‌ای «مال خود» است. بنابراین، اگر مال من و تو وجود نداشته باشد، «مال خود» هم وجود ندارد. و اگر «مال خود» نیز وجود نداشته باشد، جستجوی مال خود غیرممکن است. عدالت با دادن خود مشخص می‌شود، همان‌طور که به‌نوبه خود ادعای خود را دارد. این بدان معناست که عدالت از آرمان خود دفاع می‌کند، آن را تقسیم می‌کند و تعیین می‌کند. تعیین می‌کند که هر کدام چه چیزی را متعلق به خود بداند، قضاوت می‌کند و اگر کسی از ایجاد تمایز بین من و تو امتناع کند، قضاوت می‌کند و مجازات می‌کند. فرد حق دارد با این منازعه هر طور که می‌خواهد مشاجره کند. و اگر جز آنچه عدالت اجازه می‌دهد در جشتجوی خود نباشد، عدالت چیزی ندارد که او را سرزنش کند و حق ندارد او را ملامت کند. به‌محض این‌که کسی سر خودش کلاه بگذارد، یا به‌محض این‌که کسی از دیگری کلاهبرداری کند، عدالت مداخله می‌کند، زیرا امنیت مشترکی را حفظ می‌کند که هر کس امنیت خود را دارد به حق دارد. گاهی اوقات تغییری رخ می‌دهد، انقلاب، جنگ، زلزله یا چنین بدبختی‌های وحشتناکی، و همه چیز در هم می‌ریزد. عدالت بیهوده تلاش می‌کند تا برای هر شخصی خود را تأمین کند. نمی‌تواند تمایز بین من و تو را حفظ کند. در سردرگمی نمی‌تواند تعادل را حفظ کند و بنابراین ترازو را دور می‌اندازد؛ ناامید می‌شود! یک تماشای وحشتناک! با این حال آیا عشق به‌معنای خاصی، به سعادت‌بخش‌ترین شکل، همان سردرگمی را ایجاد نمی‌کند؟ عشق بزرگترین و در عین حال شادترین رویداد است. عشق یک تغییر است، قابل‌توجه‌تر از همه، اما مطلوب‌ترین؛ در واقع ما به‌معنای بسیار خوب می‌گوییم که کسی که گرفتار عشق است، تغییر می‌کند یا تغییر می‌دهد. عشق یک انقلاب است، عمیق‌تر از همه، و مبارک‌تر!