سلسله ذهبیه
بررسی شُبَهات

تاکنون در مورد اعتبار سلسله ذهبیه ادعاهای زیادی مطرح و تحقیقات زیادی صورت گرفته‌است که در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود:
انتساب سلسله ذهبیه به چهارده معصوم: پیروان سلسله ذهبیه معتقدند که منشأ این سلسله از طریق معروف کرخی به علی بن موسی الرضا (امام هشتم شیعیان) می‌رسد. نسب رضا هم از طریق اجدادش به محمد پیامبر اسلام منتهی می‌شود.
معروف کرخی اهل کرخ بغداد و از عرفای معروف بود. وی بین سال‌های ۱۳۲ تا ۱۴۲ قمری (۷۵۰ تا ۷۶۰ میلادی) به دنیا آمده و به گفته بسیاری از محققین در سال ۲۰۰ قمری (۸۱۵ میلادی) درگذشته است. در جای دیگر دربارهٔ او آمده‌است: «علوّ مرتبه وی به حدی بود که از وی چهارده سلسله طریقت منشعب شده که به سلاسل معروفیه مشهورند». اختلافی که در مورد معروف کرخی وجود دارد ارتباط و ملاقات او با علی بن موسی الرضا و اسلام آوردن وی است. برخی معتقدند که وی با رضا ملاقات کرده و به واسطهٔ او اسلام آورده‌است؛ ابوعبدالرحمن محمد سلمی در کتاب طبقات الصوفیه مدعی شده که معروف کرخی از طریق علی بن موسی الرضا به اسلام گرویده‌است. هجویری می‌نویسد: «معروف به دست امام رضا علیه‌السلام اسلام آورده و در نزد آن حضرت بسیار عزیز و گرامی بوده‌است». ابن خلکان در کتاب وفیات الأعیان، علاوه بر ذکر مسلمان شدن معروف کرخی توسط علی بن موسی الرضا، او را از موالیان رضا دانسته‌است. بنابر برخی منابع، پس از مسلمان شدن معروف کرخی و بازگشت نزد پدر و مادرش که مسیحی بودند، آنان نیز به اسلام گرویده‌اند. در جای دیگر معروف کرخی را دربان خاص علی بن موسی الرضا معرفی کرده‌اند. دربارهٔ علت مرگ معروف کرخی گفته شده که او پس از اسلام آوردن، دربان علی بن موسی الرضا بود. در یکی از روزها بر اثر ازدحام جمعیت بر در خانه رضا، پهلوی معروف شکست و بر اثر آن درگذشت». عطار نیشابوری در کتاب تذکرةالاولیاء می‌نویسد که «معروف پس از آن شکستگی بیمار شده و سپس درگذشته است». و در برخی منابع آمده‌است که پس از آن شکستگی تا پایان عمرش علیل بوده‌است.
بر خلاف این نظرات، برخی دیگر معتقدند که میان معروف کرخی و علی بن موسی الرضا ارتباطی وجود ندارد. در این زمینه شواهد و قرائنی ذکر شده‌است؛ از جمله: ماجرای اسلام آوردن کرخی و دربانی او را ابوعبدالرحمن محمد سلمی برای اولین بار بدون ارائه سند نقل کرده‌است و دیگرانی که بعد از او این داستان را ذکر کرده‌اند، این حکایت را به صورت مرسل نقل کرده‌اند. در هیچ‌یک از کتابهای رجالی که به شرح حال هر یک از اصحاب و موالیان امامان شیعه پرداخته‌است، نامی از معروف کرخی نیامده است. سید ابوالفضل برقعی می‌نویسد: «در کتب رجال شیعه نامی از او نیست و حال او مجهول است و حتی یک حدیث از ایشان -نه در اصول دین و نه در فروع دین- از ائمه از طریق معروف نقل نشده‌است و برخی از احادیثی که به وی نسبت می‌دهند بدون سند و مدرک است». محمدباقر مجلسی در این باره می‌نویسد: «معروف کرخی معلوم نیست خدمت امام رضا علیه‌السلام رسیده باشند و اینکه می‌گویند دربان حضرت بوده البته غلط می‌باشد؛ زیرا جمیع خدمت‌کاران و ملازمان آن حضرت از سنی و شیعه در کتاب‌های رجال ما ضبط شده و سنّیان متعصبی که خدمت آن حضرت تردد داشته‌اند و روایت حدیث می‌کردند نامشان را ذکر کرده‌اند، اگر این مرد دربان آن حضرت می‌بود، البته نقل می‌کردند». نکته دیگر اینکه ازدحام درب منزل علی بن موسی الرضا به حدی که کسی زیر پای جماعت لگدمال شود، با این موضوع که او زیر نظر و آزار و اذیت مأمون بود و دشمنان همیشه مانع از رفت و آمدش با شیعه‌ها می‌شدند، سازگاری ندارد. به عقیده همه علمای صوفیه، انتقال منصب قطب و مقام خلافت به قطب بعدی در زمان حیات علی بن موسی الرضا که قطب زمان است، ممکن نیست. امام رضا (ع) در سال ۲۰۳ قمری (۸۱۸ میلادی) درگذشته است. و ذکر شد که معروف کرخی به قول اکثر در سال ۲۰۰ قمری (۸۱۵ میلادی) از دنیا رفته‌است؛ بنابراین کرخی در زمان حیاتش قطب نبوده؛ زیرا همان‌طور که گفته شد امکان انتساب دو قطب ناطق در یک زمان وجود ندارد. پس با این که او قطب نبوده، چگونه صوفیان او را پیشوای خود می‌دانند و ادعا می‌کنند که او به کسانی مثل سری سقطی خرقه داده‌است، و سلسله خود را به او می‌رسانند؟ ار پس از مرگ علی بن موسی الرضا در قید حیات نبوده که قطب آن زمان باشد. در کتب تاریخی آمده‌است که مأمون خلیفه عباسی، رضا را در سال ۲۰۰ قمری به مرو احضار کرد. حرکت علی بن موسی الرضا به مرو از طریق بصره و اهواز و فارس بود. علت عبور او از این مسیر این بود که چون دو شهر قم و کوفه شیعه‌نشین و معتقد به اهل بیت بودند، عبورش از این دو شهر باعث استقبال فراوان هوادارانش و قیام علیه کارگزاران مأمون می‌شد. مرتضی مطهری نیز می‌نویسد: «مسیری که (مأمون) برای حضرت رضا انتخاب کرد، یک مسیر مشخصی بود که حضرت از مراکز شیعه‌نشین عبور نکنند؛ زیرا از خودشان می‌ترسیدند. دستور داد که حضرت را از طریق کوفه نیاورند، از طریق بصره و خوزستان و فارس بیاورند به نیشابور». از سوی دیگر، پیش از سال ۲۰۰ قمری (۸۱۵ میلادی) سفری برای رضا به بغداد ذکر نشده و او تا آن سال در مدینه زندگی می‌کرده و معروف کرخی نیز تا پایان عمرش بغداد را ترک نکرد. بنابراین، ممکن نیست که کرخی توسط علی بن موسی الرضا به اسلام مشرف شده باشد؛ زیرا رضا قبل از سال ۲۰۰ قمری (۸۱۵ میلادی) به بغداد سفر نکرده و کرخی نیز برای دیدار او به مدینه سفر نکرده‌است.
از آنجا که پیروان سلسله ذهبیه از طریق معروف کرخی اعتبار خود را به علی بن موسی الرضا نسبت می‌دهند، بر این باورند که چون رضا در نیشابور حدیث سلسله‌الذهب را نقل کرده‌است، به همین دلیل این سلسله به «ذهبیه» معروف شده‌است.
اولاً همان‌طور که اشاره شد، انتساب و ارتباط کرخی با رضا جای تأمل دارد. ثانیاً، حدیث سلسله‌الذهب، دلیل بر ولایتی است که علی بن موسی الرضا از پدرش دریافت کرده و به فرزندش محمد تقی سپرده‌است، نه چیزی که گویا به معروف کرخی داده باشد. علاوه بر این، بین این حدیث و نامگذاری «ذهبیه» ارتباط معناداری وجود ندارد.
ادعای دیگر این است که در سلسله ذهبیه اهل سنت نبوده و همه بزرگان و اولیای آن از مذهب شیعه دوازده‌امامی بوده‌اند و سند اعتبار آنها به امام معصوم می‌رسد، برخلاف دیگر سلسله‌ها که مغشوش و مختلط هستند. به همین دلیل به «ذهبیه» معروف شده‌اند؛ زیرا مانند طلای ناب از اختلاف و دشمنی با آل محمد مبری هستند.
این گفته با واقعیت مطابقت ندارد، زیرا اکثر قطب‌های این سلسله سنی بوده‌اند؛ به ویژه در مورد مذهب برخی از آنان (مانند جنید بغدادی، احمد غزالی، ابوالقاسم گورکانی، ابوبکر نساج طوسی و ابوالنجیب سهروردی) اثنی عشری نبودن آنها ثابت شده‌است.
سالکان پیرو این سلسله به واسطه قطب‌هایشان مس وجودی‌شان به طلای ناب تبدیل می‌شود و از تعلقات مادی و وسوسه نفس رهایی می‌یابند و تا به این مرتبه نرسند اجازه راهنمائی کسی را ندارند.
این ادعا برای همه اعضای این سلسله صادق نیست؛ زیرا برخی از قطب‌ها یا پیروان این فرقه، مشکلات اخلاقی، سیاسی یا اجتماعی داشته‌اند و گرفتار وسوسه‌های شیطان شده‌اند. برخی از قطب‌های ذهبیه به سمت جمعیت منحرف فراماسونری گرایش داشته‌اند. مورد دیگری که به نظر می‌رسد بیشتر با واقعیت منطبق باشد این است که وقتی سید عبدالله بُرزِش آبادی با سرپیچی از دستور استاد خود -خواجه اسحاق خُتَّلانی- از بیعت با سید محمد نوربخش خراسانی خودداری کرد و رفت، خُتَّلانی گفت: «ذَهَب عبدالله» (دو معنی دارد: «عبدالله رفت» و «عبدالله طلا شد») و به همین دلیل این فرقه تشکیل شد و «ذهبیه» نام گرفت. اما اینکه گاهی اوقات این فرقه به نام «ذهبیه اغتشاشیه» معرفی می‌شود این است که صوفیان ناآرامی‌های فرقه‌ای بدون اجازه قطب فعلی را «اغتشاش» می‌نامند و اگر این اغتشاش منجر به تشکیل فرقه مستقل دیگری شود، به عنوان فرقه‌ای بی‌اساس و غیرقابل اعتماد آن را با پسوند «اغتشاشیه» معرفی می‌کنند.