stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زبان ازبکی

«ازبکی» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای روستایی با این نام، ازبکی (نظرآباد) را ببینید.
| ازبکی | ازبکی |
| --- | --- |
Oʻzbekcha, oʻzbek tili, Ўзбекча, ўзбек тили, اۉزبېکچه، اۉزبېک تیلی: Oʻzbekcha, oʻzbek tili, Ўзбекча, ўзбек тили, اۉزبېکچه، اۉزبېک تیلی
زبان بومی در: ازبکستان، افغانستان، تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان، ترکمنستان، روسیه، چین
قومیت: ازبک‌ها
شمار گویشوران: ۲۷ میلیون  (۲۰۱۹)
تبار: ترکی  ترکی عامقارلقیازبکی
گونه‌های نخستین: ترکی میانه خوارزمیجغتاییازبکی 
سامانه نوشتاری: لاتین، سیریلیک، عربی
وضعیت رسمی: وضعیت رسمی
زبان رسمی در:  ازبکستان
زبان اقلیت شناخته‌شده در:   افغانستان   تاجیکستان   قزاقستان   قرقیزستان   ترکمنستان   روسیه   چین 
تنظیم‌شده توسط:  Tashkent State University of Uzbek language and literature  وزارت معارف افغانستان 
کدهای زبان: کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹: uz
ایزو ۲–۶۳۹: uzb
ایزو ۳–۶۳۹: uzb – کد همگانی کدهای اختصاصی:  uzn – [[شمالی]]  uzs – [[جنوبی]]
گلاتولوگ: uzbe1247
زبان‌شناسی: 44-AAB-da, db
زبان اُزبکی (به ازبکی: O'zbek tili / Ўзбек тили / اۉزبېک تیلی) یکی از زبان‌های ترک‌تبار است. ازبکی زبان رسمی کشور ازبکستان است و حدود ۲۷ میلیون نفر گویشور دارد. این زبان از شاخهٔ قارلق زبان‌های ترکی‌تبار است. زبان‌های فارسی، عربی و روسی تأثیرات خارجی محسوسی بر زبان ازبکی داشته‌اند. واژگان، جمله‌سازی و تلفظ در زبان ازبکی از راه ریشه‌های تاریخی به شدت تحت تأثیر زبان فارسی قرار گرفته است. نویسندهٔ کتاب واژه‌های فارسی در زبان ازبکی بیش از چهار هزار واژهٔ فارسی در زبان ازبکی را گردآوری کرده است. گویش برخی از این واژه‌ها در زبان ازبکی نسبت به زبان فارسی، کمی تفاوت دارد ولی بسیاری از آن‌ها همانند واژگان فارسی به کار می‌رود. بیشتر کتب قدیمی و تاریخی ازبکستان نیز به زبان فارسی یا به زبان ازبکی با استفاده از الفبای فارسی نگاشته شده که در کتابخانه‌ها و موزه‌های این کشور به نمایش گذاشته شده است.
در ادبیات اقوام ترک‌زبان آسیای مرکزی هزاران واژهٔ فارسی می‌یابید. یک شعر قرون وسطایی در زبان ترکی به‌ویژه زبان ازبکی ده‌ها ترکیب فارسی دارد برای نمونه بیت «لیلی سر زلف شانه می‌کرد/ مجنون دُر اشک دانه می‌کرد» به صورت «لَیلی سر زلف شانه ای‌دور/ مجنون در اشک دانه ای‌دور» در زبان ازبکی ترجمه شده است. در کتابخانهٔ ابوریحان بیرونی در ازبکستان ۴۳ هزار نسخهٔ خطی نگهداری می‌شود که ۳۹ هزار تای آن‌ها به زبان فارسی است. بسیاری از واژگان زبان عربی از طریق زبان فارسی وارد زبان ازبکی شده‌اند. واژگان زبان ازبکی به شدت از زبان پارسی و لهجه‌های آن یعنی تاجیکی و دری اثر پذیرفته است.
«ازبکی» یک اصطلاح نوظهور است و امروزه به جای اصطلاح «ترکی» در ازبکستان استفاده می‌شود. تا سال ۱۹۰۴ به مانند سایر زبان‌های آسیای مرکزی، ازبکی نیز با خط فارسی-عربی نوشته می‌شد. از ۱۹۲۴ تا ۱۹۴۰ از الفبای لاتین استفاده شد و از ۱۹۴۰ تا ۲۰۰۲ نیز از الفبای کریل برای نگارش آن استفاده شد و از سال ۲۰۰۲ به بعد نیز دوباره الفبای لاتین مخصوص ازبکی مورد استفاده قرار گرفت.
تعداد گویشوران

تخمین‌ها از تعداد گویشوران این زبان بسیار اختلاف دارند. دانشنامهٔ سوئدی Nationalencyklopedin تعداد گویشوران بومی را ۳۰ میلیون نفر تخمین زده است. منابع دیگر گویشوران ازبکی را به صورت زیر تخمین زده‌اند: ۲۱ میلیون نفر در ازبکستان، ۳٫۴ میلیون نفر در تاجیکستان، ۹۰۰ هزار نفر در افغانستان، ۵۰۰ هزار نفر در قرقیزستان، ۶۰۰ هزار نفر در قزاقستان، ۳۰۰ هزار نفر در ترکمنستان و ۳۰۰ هزار نفر در روسیه.
واج‌شناسی > واکه‌ها

زبان ازبکی دارای ۶ واکه (حرف صدادار) می‌باشد. برخلاف سایر زبان‌های ترکی، قانون هماهنگی واکه‌ای در ازبکی وجود ندارد. سابقاً لهجه‌های ازبکی در میان دهقانان و در مناطق روستایی دارای ۹ واکه و تابع سخت قانون هماهنگی واکه‌ای بود. در مقابل آن، لهجه‌های شهری، به دلیل این‌که شهرهای ماوراءالنهر و شمال افغانستان معمولاً دوزبانه فارسی/تاجیکی و ترکی/ازبکی بودند، لهجه‌های شهری تحت تأثیر شدید گویش فارسی‌زبانان قرار گرفته و به مرور زمان، قانون هماهنگی واکه‌ای در آن به حد زیادی تضعیف شده بود.
تا پیش از پروژهٔ دولت-ملت سازی در اتحاد جماهیر شوروی و تشکیل ازبکستان شوروی، دانستن و پایبند بودن به قانون هماهنگی واکه‌ای در گفتار، نشان تسلط شخص بر زبان زبان ترکی و نشان ارجمندی بود. زبان فرهنگ و ادب ترکی در آن زمان، زبان جغتایی بود که در آن، مثل سایر زبانهای ترکی، قانون هماهنگی واکه‌ها رعایت می‌شد.
اما با تشکیل ازبکستان شوروی و تلاش برای استانداردسازی زبان ازبکی به جهت متحد کردن مردمان شهرها و روستاهای بخارا، خیوه و قوقند، تصمیم بر ساده‌سازی زبان و تطبیق آن با لهجهٔ شهرها شد. در نتیجه، تعداد واکه‌ها از ۹ به ۶ کاهش یافت، و چه در نوشتار عربی، و چه در نوشتارهای جدید سیریلیک و لاتین، این امر بازتاب داده شد.
| آوانگاری | عربی> تنها | عربی> آغازی | عربی> میانی | عربی> پایانی | لاتین | سیریلیک |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| [æ] ~ [ɑ] | اَ‎ | اَ‎ | ـَ‎ | ه‎ | A a | А а |
| [ɒ] ~ [ɔ] | آ‎ | آ‎ | ـا‎ | ـا‎ | O o | О о |
| [i] | ای‎ | ایـ‎ | ـیـ‎ | ـی‎ | I i | И и |
| [e] | اې‎ | اېـ‎ | ـېـ‎ | ـې‎ | E e | Э э / Е е |
| [o] | اۉ‎ | اۉ‎ | ـۉ‎ | ـۉ‎ | Oʻ oʻ | Ў ў |
| [u] | او‎ | او‎ | ـو‎ | ـو‎ | U u | У у |
واج‌شناسی > همخوان‌ها

|  | لبی | لبی | دندانی/ لثوی | دندانی/ لثوی | کامی-لثوی | کامی-لثوی | لثوی-کامی | لثوی-کامی | نرمکامی | نرمکامی | ملازه‌ای | ملازه‌ای | چاکنایی | چاکنایی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| خشیومی | m ⟨m/م⟩ | m ⟨m/م⟩ | n ⟨n/ن⟩ | n ⟨n/ن⟩ |  |  |  |  | ŋ ⟨ng/نگ⟩ | ŋ ⟨ng/نگ⟩ |  |  |  |  |
| انسدادی | p ⟨p/پ⟩ | b ⟨b/ب⟩ | t ⟨t/ت ط⟩ | d ⟨d/د⟩ |  |  |  |  | k ⟨k/ک⟩ | ɡ ⟨g/گ⟩ | q ⟨q/ق⟩ |  |  |  |
| انسایشی |  |  |  |  | d͡ʒ ⟨j/ج⟩ | d͡ʒ ⟨j/ج⟩ | t͡ɕ ⟨ch/چ⟩ | t͡ɕ ⟨ch/چ⟩ |  |  |  |  |  |  |
| سایشی | f ⟨f/ف⟩ | v ⟨v/و⟩ | s ⟨s/س ث ص⟩ | z ⟨z/ز ذ ض ظ⟩ | ʃ ⟨ш/ش⟩ | ʒ ⟨j/ژ⟩ |  |  | x ⟨х/خ⟩ | x ⟨х/خ⟩ |  | ʁ ⟨gʻ/غ⟩ | h ⟨h/هـ ه ح⟩ | h ⟨h/هـ ه ح⟩ |
| ناسوده |  |  | l ⟨l/ل⟩ | l ⟨l/ل⟩ | l ⟨l/ل⟩ | l ⟨l/ل⟩ | j ⟨y/ی⟩ | j ⟨y/ی⟩ |  |  |  |  |  |  |
| «ر» گونه |  |  | r ⟨r/ر⟩ | r ⟨r/ر⟩ |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
واج‌شناسی > قواعد واج‌شناختی و رسم‌الخطی

در زبان ازبکی، در مواردی، برخی واج‌ها به واج‌های دیگر تحول پیدا می‌کنند. این موضوع مخصوصاً پس از اضافه شدن پسوندها به واژگان اهمیت پیدا می‌کند.
واژگانی که به صدای «ـه ه / a» ختم می‌شوند، این صدا در صورت اضافه شدن پسوند به آنها، به «ـا / o» متحول می‌شود. نمونه‌های زیر نشان دهندهٔ این نوع تحول است:
سَیله / sayla ('انتخاب') ← سَیلاو / saylov ('انتخابات')
چنقه / chanqa ('تشنگی') ← چنقاق / chanqoq ('تشنگی')
واژگان تک بخشی که صدای «ـا / o» دارند، این صدا با اضافه شدن پسوند، به «ــَـ / a» متحول می‌شود.
یاش / yosh ('سن، سال زندگی') ← یـَشه / yasha ('بن فعلی به معنای زندگی کردن')
واژگانی که به صدای «ـی/ i» ختم می‌شوند، این صدا با اضافه شدن پسوندهای «ق / q» یا «و/ v»، به صدای «ـو/ u» متحول می‌شود:
قوری / quri ('بن فعل به معنی «خشکیدن»') ← قوروق / quruq ('خشک، بی آب')
اۉقی / oʻqi ('بن فعل به معنی «خواندن، مطالعه کردن»') ← اۉقوو / oʻquv ('درس، تحصیلات، مطالعات')
واژگانی که به صدای «ق/ q» ختم می‌شوند، در آنها این صدا با اضافه شدن پسوند مالکیتی، به «غ/ gʻ» متحول می‌شوند.
قیشلاق / qishloq ('روستا') ← قیشلاغی / qishlogʻi ('روستای (صرف مالکیتی)')
اۉراق / oʻroq ('داس') ← اۉراغی / oʻrogʻi ('داسِ (صرف مالکیتی)')
واژگانی که به صدای «ک/ k» ختم می‌شوند، در آنها این صدا با اضافه شدن پسوند مالکیتی، به «گ/ g» متحول می‌شوند.
یورک / yurak ('قلب، دل') ← یورگی / yuragi ('قلبِ، دلِ (صرف مالکیتی)')
بیلک / bilak ('مچ دست') ← بیلگی / bilagi ('مچ دستِ (صرف مالکیتی)')
خط نوشتاری > الفباهای رسمی امروزه

الفبای لاتین ازبکی:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | B b | D d | Е е | F f | G g | H h | I i | J j | K k |
| L l | М m | N n | О о | P p | Q q | R r | S s | Т t | U u |
| V v | X x | Y y | Z z | Oʻ oʻ | Gʻ gʻ | Sh sh | Ch ch | Ng ng |  |
الفبای عربی ازبکی:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا / آ | ب | پ | ت | ث | ج | چ | ح |
| خ | د | ذ | ر | ز | ژ | س | ش |
| ص | ض | ط | ظ | ع | غ | ف | ق |
| ک | گ | ل | م | ن | نگ | و | ۉ |
| هـ | ی | ی | ی |  |  |  |  |
خط نوشتاری > الفباهای تاریخی ازبکی

الفبای سیریلیک ازبکی (۱۹۴۰–۱۹۹۳):
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | О о |
| П п | Р р | С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц |
| Ч ч | Ш ш | Ъ ъ | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | Ў ў |
| Қ қ | Ғ ғ | Ҳ ҳ |  |  |  |  |  |
الفبای عربی ازبکی (۱۹۲۳–۱۹۳۰):
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ئ | ئا | ئه | ب | پ | ت | ج | چ |
| خ | د | ر | ز | ژ | س | ش | غ |
| ف | ق | ک | گ | ڭ | ل | م | ن |
| ئو | ئۇ | ۋ | ه | ی | ئیـ ی | ئی ی |  |
صرف و دستور زبان > سوال‌بندی

معمولاً در دستور زبان، دو نوع سؤال وجود دارد، سوالات «آیایی» یا بسته، و سوالات باز یا «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا».
در زبان ازبکی، سوالات «آیایی» به همراه پسوند «ـمی / -mi» درست می‌شود. این پسوند معمولاً پس از فعل و در آخر جمله می‌آیند، بجز استثنائاتی. به‌طور مثال اگر فعلی به پسوند ضمیری فعل «بودن» دوم شخص مفرد یا جمع ختم شود، یعنی «سن/ san» یا «سیز/ siz»، پسوند سؤالی، به واژهٔ مسند ملصق شده و پیش از پسوند ضمیری قرار می‌گیرد.
جواب بله و نه هم به ترتیب «هه / ha» و «یۉق / yoʻq» می‌باشد.
چند نمونه زیر:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| قوطی بارمی؟ | Quti bormi? | آیا یک قوطی وجود دارد؟ | صنف‌ده تخته بارمی؟ | Sinfda taxta bormi? | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد؟ |
| مېنینگ قوطی بارمی؟ | Mening quti bormi? | آیا من یک قوطی دارم؟ | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر بارمی؟ | Mening itimda burgalar bormi? | آیا سگِ من کک دارد؟ |
| مېنینگ قوطی یۉق اېدیمی؟ | Mening quti yoʻq edimi? | آیا من یک قوطی نداشتم؟ | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر یۉق اېدیمی؟ | Mening itimda burgalar yoʻq edimi? | آیا سگِ من کک نداشت؟ |
| مېن آوقت یېی‌یپ‌من‌می؟ | Men ovqat yeyyapmanmi? | آیا من خوراک می‌خورم؟ | سېن آوقت یېی‌یپ‌سن‌می؟ | Sen ovqat yeyyapsanmi? | آیا تو خوراک می‌خوری؟ |
| سیز شفاکارمی‌سیز؟ | Siz shifokormisiz? | آیا من خوراک می‌خورم؟ | سیز زیافت‌گه کېله‌سیزمی؟ | Siz ziyofatga kelasizmi? | آیا شما به زیافت می‌آیی؟ |
| سېن محنت‌کش طلبه‌می‌سن؟ | Sen mehnatkash talabamisan? | آیا تو دانش‌آموزی محنت‌کشی؟ | سیز تعطیل‌گه کېته‌یاتگن‌می‌دینگیز؟ | Siz ta'tilga ketayotganmidingiz? | آیا شما داشتید به تعطیلات می‌رفتید؟ |
در ازبکی، برای سوالات باز، یا سوالات «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا»، تعدادی چند واژهٔ سؤالی وجود دارد. هر یک از این واژه‌ها به مانند اسم و ضمیر، بسته به نقش آن‌ها در جمله، حالات دستوری مختلفی گرفته و صرف می‌شوند. البته که این اسامی جمع، علاوه بر واژهٔ سؤالی بودن، نقش اسمی و حرف رابطی را نیز در جمله ایفا می‌کنند.
|  | چه کسی | کجا | چی | کدام | کِی / چه زمان | چقدر | چندتا | چگونه | چرا |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی | کیم kim | قه‌ی / قه‌یېر qay / qayer | نیمه nima | قیسی qaysi | قچان qachon | نېچه necha | نېچته nechta | قنده‌ی qanday | نېگه nega |
| مفعولی | کیمنی kimni | قه‌ی‌نی / قه‌یېرنی qayni / qayerni | نیمه‌نی nimani | قیسی‌نی qaysini | قچان‌نی qachonni | نېچه‌نی nechani | نېچته‌نی nechtani | قنده‌ی‌نی qandayni | نېگه‌نی negani |
| مالکیت | کیمنینگ kimning | قه‌ی‌نینگ / قه‌یېرنینگ qayning / qayerning | نیمه‌نینگ nimaning | قیسی‌نینگ qaysining | قچان‌نینگ qachonning | نېچه‌نینگ nechaning | نېچته‌نینگ nechtaning | قنده‌ی‌نینگ qandayning | نېگه‌نینگ neganing |
| متممی | کیمگه kimga | قه‌ی‌گه / قه‌یېرگه qayga / qayerga | نیمه‌گه nimaga | قیسی‌گه qaysiga | قچان‌گه qachonga | نېچه‌گه nechaga | نېچته‌گه nechtaga | قنده‌ی‌گه qandayga | نېگه‌گه negaga |
| مکانی | کیمده kimda | قه‌ی‌ده / قه‌یېرده qayda / qayerda | نیمه‌ده nimada | قیسی‌ده qaysida | قچان‌ده qachonda | نېچه‌ده nechada | نېچته‌ده nechtada | قنده‌ی‌ده qandayda | نېگه‌ده negada |
| افتراقی | کیمدن kimdan | قه‌ی‌دن / قه‌یېردن qaydan / qayerdan | نیمه‌دن nimadan | قیسی‌دن qaysidan | قچان‌دن qachondan | نېچه‌دن nechadan | نېچته‌دن nechtadan | قنده‌ی‌دن qandaydan | نېگه‌دن negadan |
نمونه متن

ماده ۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| خط لاتین ازبکی (ازبکستان) | خط عربی ازبکی (افغانستان) | خط عربی ازبکی (۱۹۲۳–۱۹۳۰) (ازبکستان) | خط سیریلیک ازبکی (۱۹۴۰–۱۹۹۳) | ترجمه فارسی |
| Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng boʻlib tugʻiladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari ila birodarlarcha muomala qilishlari zarur. | برچه آدم‌لر اېرکین، قدرقیمت و حقوق‌لرده تېنگ بۉلیب توغیله‌دیلر. اولر عقل و وجدان صاحبی‌دیرلر و بربیرلری ایله برادرلرچه معامله قیلیش‌لری ضرور.‎ |  به‌رچه ئاده‌مله‌ر ئېرکىن، قه‌در-قىممه‌ت ۋه هۇقۇقله‌رده تېڭ بولىب تۇغىله‌دىله‌ر. ئۇله‌ر ئه‌قل ۋه وىجدان ساهىبىدىرله‌ر ۋه بىر-بىرله‌ری ئىله بىراده‌رله‌رچه مۇئامه‌له قىلىشله‌ری زه‌رۇر.‎ | Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур. | همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از نظر حیثیت و حقوق برابر هستند. آنها دارای عقل و وجدان هستند و باید نسبت به یکدیگر با روحیه برادری رفتار کنند. |
مانتویل، نیوجرسی

Township در آمریکا
| Montville, New Jersey | Montville, New Jersey |
| --- | --- |
Township: Township
Montville Township highlighted in Morris County. Inset map: Morris County highlighted in the State of New Jersey.: Montville Township highlighted in Morris County. Inset map: Morris County highlighted in the State of New Jersey.
Census Bureau map of Montville, New Jersey: Census Bureau map of Montville, New Jersey
ایالات آمریکا: نیوجرسی
County: Morris
Incorporated: April 11, 1867
حکومت: حکومت
 • نوع: Special Charter (New Jersey)
 • شهردار: Tim Braden (term ends December 31, 2012)
 • Administrator: Frank Bastone
 • Clerk: Frank Bastone
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۹٫۰۵۶ مایل مربع (۴۹٫۳۵۴ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱۸٫۴۸۰ مایل مربع (۴۷٫۸۶۲ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰٫۵۷۶ مایل مربع (۱٫۴۹۲ کیلومتر مربع)  ۳٫۰۲٪
 • رتبه: 148th of 566 in state 11th of 39 in county
ارتفاع: ۶۷۳ فوت (۲۰۵ متر)
جمعیت (2010 Census): جمعیت (2010 Census)
 • کل: ۲۱٬۵۲۸
 • رتبه: 119th of 566 in state 7th of 39 in county
 • تراکم: ۱۱۶۵/مایل مربع (۴۵۰/کیلومتر مربع)
  • رتبه: 359th of 566 in state 25th of 39 in county
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۵ (EST)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۴ (Eastern (EDT))
زیپ‌کد: 07045
کد(های) منطقه: 862/973
FIPS code: 3402747670
GNIS feature ID: 0882207
وبگاه: http://www.montvillenj.org/
مانتویل (به انگلیسی: Montville) شهری در ایالت نیوجرسی کشور ایالات متحده آمریکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۲۱٬۵۲۸ نفر بوده‌است.
چپتسا

Village در 23x15px|border |alt=|link= لهستان
| Trzebca | Trzebca |
| --- | --- |
Village: Village
Trzebca: Trzebca
مختصات: ۵۱°۲′۲۱″ شمالی ۱۹°۴′۷″ شرقی﻿ / ﻿۵۱٫۰۳۹۱۷°شمالی ۱۹٫۰۶۸۶۱°شرقی﻿ / 51.03917; 19.06861: مختصات: ۵۱°۲′۲۱″ شمالی ۱۹°۴′۷″ شرقی﻿ / ﻿۵۱٫۰۳۹۱۷°شمالی ۱۹٫۰۶۸۶۱°شرقی﻿ / 51.03917; 19.06861
استان‌های لهستان: استان ووتسکی
County: Pajęczno
گمینا: Nowa Brzeźnica
جمعیت: ۶۵
چپتسا (به لاتین: Trzebca) یک سکونتگاه مسکونی در لهستان است که در Gmina Nowa Brzeźnica واقع شده‌است.
خصوصیات

چپتسا ۶۵ نفر جمعیت دارد.
البانتسی

Village در 23x15px|border |alt=|link= بلغارستان
| Albantsi | Albantsi |
| --- | --- |
Village: Village
Albantsi: Albantsi
مختصات: ۴۱°۳۰′۰۰″شمالی ۲۵°۱۶′۰۰″شرقی﻿ / ﻿۴۱٫۵°شمالی ۲۵٫۲۶۶۶۷°شرقی﻿ / 41.5; 25.26667: مختصات: ۴۱°۳۰′۰۰″شمالی ۲۵°۱۶′۰۰″شرقی﻿ / ﻿۴۱٫۵°شمالی ۲۵٫۲۶۶۶۷°شرقی﻿ / 41.5; 25.26667
استان‌های بلغارستان: استان کرجالی
Municipality: ژبل
مساحت: مساحت
 • کل: ۰٫۸۰۷ کیلومتر مربع (۰٫۳۱۲ مایل مربع)
جمعیت (۲۰۰۷): جمعیت (۲۰۰۷)
 • کل: ۲
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۲ (EET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۳ (EEST)
البانتسی (به لاتین: Albantsi) یک سکونتگاه مسکونی در بلغارستان است که در استان کرجالی واقع شده‌است.
خصوصیات

البانتسی ۰٫۸۰۷ کیلومترمربع مساحت و ۲ نفر جمعیت دارد.
الکولاه

مکان
| al-Kawlah | al-Kawlah |
| --- | --- |
استان‌های یمن: استان صنعا
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۳ (Yemen Standard Time)
ال-کولاه یک منطقهٔ مسکونی در یمن است که در استان صنعا واقع شده‌است.
راتسی، مینه‌سوتا

مکان
| Rothsay, Minnesota | Rothsay, Minnesota |
| --- | --- |
شهر: شهر
Location of Rothsay, Minnesota: Location of Rothsay, Minnesota
مختصات: ۴۶°۲۸′۲۸″ شمالی ۹۶°۱۶′۴۸″ غربی﻿ / ﻿۴۶٫۴۷۴۴۴°شمالی ۹۶٫۲۸۰۰۰°غربی﻿ / 46.47444; -96.28000: مختصات: ۴۶°۲۸′۲۸″ شمالی ۹۶°۱۶′۴۸″ غربی﻿ / ﻿۴۶٫۴۷۴۴۴°شمالی ۹۶٫۲۸۰۰۰°غربی﻿ / 46.47444; -96.28000
ایالت: مینه‌سوتا
Counties: Wilkin, Otter Tail
مساحت: مساحت
 • کل: ۰٫۸۸ مایل مربع (۲٫۲۸ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۰٫۸۸ مایل مربع (۲٫۲۸ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۱۲۱۱ فوت (۳۶۹ متر)
جمعیت (۲۰۱۰): جمعیت (۲۰۱۰)
 • کل: ۴۹۳
 • برآورد (2012): ۴۹۴
 • تراکم: ۵۶۰٫۲/مایل مربع (۲۱۶٫۳/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (Central (CST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
زیپ‌کد: 56579
کد منطقه: 218
FIPS code: 27-56014
GNIS feature ID: 0650315
راتسی، مینه‌سوتا (به انگلیسی: Rothsay, Minnesota) یک شهر در ایالات متحده آمریکا است که در مینه‌سوتا واقع شده‌است.
خصوصیات

راتسی ۲٫۲۸ کیلومترمربع مساحت و ۴۹۳ نفر جمعیت دارد و ۳۶۹ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
نپال

| جمهوری دموکراتیک فدرال نپال नेपाल | جمهوری دموکراتیک فدرال نپال नेपाल |
| --- | --- |
   پرچم    نشان ملی  :    پرچم    نشان ملی  
شعار: مادر و مام میهن از آسمان والاترند: شعار: مادر و مام میهن از آسمان والاترند
سرود: درهم‌بافته از صدها گل: سرود: درهم‌بافته از صدها گل
نقشه نپال: نقشه نپال
پایتخت و بزرگترین شهر: کاتماندو ۲۷°۴۲′ شمالی ۸۵°۱۹′ شرقی﻿ / ﻿۲۷٫۷۰۰°شمالی ۸۵٫۳۱۷°شرقی﻿ / 27.700; 85.317
زبان(های) رسمی: نپالی
حکومت: جمهوری
• • رئیس‌جمهور • نخست‌وزیر : بیدیا دوی بانداری پراچاندا
 :  
بنیان‌گذاری: ۲۱ دسامبر ۱۷۶۸ ۲۸ مه ۲۰۰۸
مساحت: مساحت
• کل: ۱۴۷٬۱۸۱ کیلومتر مربع (۵۶٬۸۲۷ مایل مربع) (۹۳ام)
• آبها (٪): ۲٬۸
جمعیت: جمعیت
• سرشماری : ۲۹٬۱۲۰٬۰۰۱ نفر (۴۹ ام)
• تراکم: ۱۹۷ بر کیلومتر مربع (۵۱۰٫۲ بر مایل مربع) (۵۶ ام)
واحد پول: روپیه نپال (NPR)
منطقه زمانی: PST
• تابستان (ساعت تابستانی): +۸
پیش‌شماره تلفنی: ۹۷۷
دامنه سطح‌بالا: .np
چند مرد مقدس هندو در نپال
نِپال (به نپالی: नेपाल) با نام رسمی جمهوری دموکراتیک فدرال نپال کشوری است که در قاره آسیا در شمال هند قرار دارد و پایتخت آن کاتماندو است. جمعیت نپال حدود ۲۹ میلیون نفر و زبان رسمی آن نپالی است. واحد پول این کشور روپیه نپال است. این کشور تنها با چین و هند همسایه است.
بیشتر محدودهٔ نپال بر روی رشته‌کوه‌های هیمالیا قرار گرفته و شمال این کشور هشت قله از چهارده قله بلند جهان را در خود جای داده که یکی از آن‌ها بلندترین کوه جهان یعنی کوه اورست است. جنوب کشور مرطوب و حاصلخیز است و جمعیت زیادی را در خود جای داده‌است.
۸۱ درصد مردم نپال پیرو آیین هندو هستند و با این احتساب، نپال در میان کشورهای جهان بالاترین درصد پیروان هندو را نسبت به جمعیت خود دارد. این کشور به خاطر موقعیت جغرافیایی خود هم از هند و هم از تبت نفوذ پذیرفته‌است. آیین بودا، اسلام و کیراتی (تلفیقی از آنیمیسم، شیواپرستی و بودیسم تبتی) سه دین مهم دیگر این کشور هستند و بخش بزرگی از جمعیت این کشور خود را هم هندو و هم بودایی معرفی می‌کنند که این به‌ دلیل تلفیق این دو مذهب در این کشور است. نپال تنها کشور در جهان است که پرچم آن به شکل مستطیل نیست، و از دو مثلث بر روی هم تشکیل شده ‌است.
این کشور در بیشتر تاریخ خود حکومت پادشاهی داشته‌است. در جنگ داخلی نپال علیه حکومت پادشاهی از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۶ نزدیک به ۱۶ هزار تن کشته شدند. مائوئیست‌ها در سال ۲۰۰۶ به ده سال جنگ داخلی پایان دادند و به روند صلح در نپال پیوستند. در سال ۲۰۰۸ حکومت پادشاهی با مصوبه مجلس مؤسسان نپال برانداخته شد و یک جمهوری دموکراتیک چندحزبی فدرال برقرار شد. هرچند پس از آن نیز درگیری‌هایی در این کشور وجود داشته اما این سیستم حکومتی پابرجا مانده‌است و در قانون اساسی سال ۲۰۱۵ نظام حکومتی کشور دموکراسی پارلمانی اعلام شد.
تاریخ

مقالهٔ اصلی: تاریخ نپال
در ۱۷۶۸ حاکم شاهزاده‌نشین گورخا در غرب، دره کاتماندو را فتح کرد و دوره گسترشی را شروع نمود که با شکست خوردن از چینی‌ها در تبت (۱۷۹۲) و از بریتانیایی‌ها در هند (۱۸۱۶) پایان یافت. از ۱۸۴۶ تا ۱۹۵۰ خاندان رانا در مقام وزیران ارشد که پادشاهانی ضعیف بودند حکمرانی کردند. سیاست انزواطلبی آنان استقلال نپال را به قیمت توسعه نیافتن آن حفظ کرد.
رژیم پیش از ۱۹۵۰ از نظر ساختار سیاسی یک نظام اقتدارگرا بود که هیچ مخالفتی را از سوی گروه‌های قومی، فرهنگی و احزاب سیاسی نمی‌پذیرفت. نظم اجتماعی و هویت فرهنگی ملی از طریق تحمیل قوانین هندو برقرار می‌شد و حاکمان قدرت خود را از طریق قرار دادن همه گروه‌های نپال در یک چارچوب سلسله مراتبی از ساخت طبقاتی هندو استحکام می‌بخشیدند.
همزمان با سرنگونی رژیم رانا در سال ۱۹۵۰ نپال درهای خود را به روی دنیای خارج گشود و آماده پذیرش فرایند دمکراتیک شدن و مدرن‌سازی شد. اما این کشور نتوانست الگویی جدید از جامعه چند قومی ایجاد کند. با پیدایی دولت پانکایات در سال ۱۹۶۲، ساختارهای سیاسی و اجتماعی نپال، بیش از پیش بسته و متحجر شد. در این دولت، هیچ جایی برای فعالیت سیاسی و اپوزسیون وجود نداشت. اما در همین شرایط آئین قانونی جدید در سال ۱۹۶۴ به تصویب رسید. بر پایه این قانون همه در مقابل قانون برابر بودند و سامانه طبقاتی تضعیف می‌شد.
جغرافیا

مقالهٔ اصلی: جغرافیای نپال
نپال سرزمینی کوهستانی است و رشته‌کوه هیمالیا و بلندترین قلهٔ جهان یعنی قلهٔ اورست در این کشور قرار دارد.
در جنوب این کشور زمین‌های پست نیمه‌گرمسیری با جمعیتی متراکم جای دارد. یک نوار تپه‌ای مرکزی را دره‌های حاصلخیز تقسیم می‌کند. شمال پوشیده از کوه‌های هیمالیا است. رودهای مهم نپال، گاگرا، نارایانی، و کوشی و بلندترین نقطه آن قله اورست با ۸۸۴۸ متر ارتفاع است. آب و هوای کشور از جنوب نیمه‌گرمسیری تا قله‌های یخی هیمالیا متنوع است. تمامی نپال در معرض بادهای موسمی قرار دارد.
از نظر موقعیت می‌توان هیمالیای نپال را به بخش‌های زیر تفکیک کرد: ۱-منطقهٔ «سیکیم» شامل کانگْچِنجونگا، ۲-منطقهٔ «ماهالانگور» شامل قلل اورست، چو ایو، لوتسه، ماکالو، آما دابلام، گیاچونگ کانگ و نوپتسه و ۳-بخش مرکزی شامل ماناسلو، هیمال چولی، آناپورنا ۱، دهالاگیری ۱، ماچاپوچار، لانگتانگ‌لیرونگ و یانگرا.
به‌طور خلاصه، هیمالیای نپال که از طرف شرق توسط هیمالیای سیکیم و از طرف غرب بوسیله هیمالیای گاروال محاصره شده، وسیع‌ترین و مرتفع‌ترین قسمت هیمالیا است. طول این قسمت، که در مرز شمالی نپال قرار دارد، حدود ۸۰۰ کیلومتر بوده و در محدودهٔ مرزهای هندوستان و تبت واقع شده‌است.
از شهرهای مهم نپال می‌توان بیرات‌نگر ۱۸۲ هزار نفر، لالیت‌پور ۱۶۲ هزار نفر، پوخارا ۲۰۰ هزار نفر و بیرگنج ۱۳۳ هزار نفر را نام برد.
نپال اعلام کرده‌است که کوه اورست را دوباره اندازه‌گیری خواهد کرد، چون پس از زمین‌لرزه ویرانگر آوریل ۲۰۱۵ در منطقه احتمال دارد ارتفاع آن تغییر کرده باشد. مسئولان این کشور گفته‌اند در اندازه‌گیری قبلی ارتفاع کوه اورست ۸۸۴۸ متر بوده اما ممکن است به جز تغییر ارتفاع، موقعیت جغرافیایی آن هم تغییر کرده باشد. پژوهشگران دانشگاه کمبریج اعلام کردند بر اثر این زمین لرزه شهر کاتماندو سه متر به سمت جنوب جابجا شده‌است.
تقسیمات کشوری

نپال به ۷ استان و ۷۷ بخش تقسیم شده‌است.
| No>  | استان | مرکز | بخش‌ها | مساحت (km2) | جمعیت (۲۰۱۱) | تراکم (people/km2) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | استان شماره ۱ | بیراتنگار | ۱۴ | ۲۵٬۹۰۵ km2 | ۴٬۵۳۴٬۹۴۳ | ۱۷۵ |
| ۲ | استان شماره ۲ | جاناکپور | ۸ | ۹٬۶۶۱ km2 | ۵٬۴۰۴٬۱۴۵ | ۵۵۹ |
| ۳ | استان شماره ۳ | هتودا | ۱۳ | ۲۰٬۳۰۰ km2 | ۵٬۵۲۹٬۴۵۲ | ۲۷۲ |
| ۴ | گانداکی پرادش | پوکارا | ۱۱ | ۲۱٬۵۰۴ km2 | ۲٬۴۱۳٬۹۰۷ | ۱۱۲ |
| ۵ | استان شماره ۵ | بوتوال | ۱۲ | ۲۲٬۲۸۸ km2 | ۴٬۸۹۱٬۰۲۵ | ۲۱۹ |
| ۶ | کارنالی پرادش | بیرندراناگار | ۱۰ | ۲۷٬۹۸۴ km2 | ۱٬۱۶۸٬۵۱۵ | ۴۱ |
| ۷ | سودورپاشچیم پرادش | گوداواری | ۹ | ۱۹٬۵۳۹ km2 | ۲٬۵۵۲٬۵۱۷ | ۱۳۰ |
| مجموع | نپال | کاتماندو | ۷۷ | ۱۴۷٬۱۸۱ km2 | ۲۶٬۴۹۴٬۵۰۴ | ۱۸۰ |
سیاست

همچنین ببینید: دولت نپال
| 0 | 1 |
| --- | --- |
بیدیا دیوی بندری رئیس‌جمهور نپال از ۲۰۱۵: شیربهادر دئوبا نخست‌وزیر نپال از هفتم ژوئن ۲۰۱۷.
نپال که کشوری فقیر در حاشیه رشته کوه هیمالیا است در سال ۲۰۰۶ میلادی شاهد پایان جنگ داخلی خشونت‌آمیز یک دهه‌ای بود که به ۲۴۰ سال حکومت سلطنتی هندوها در این کشور پایان داد و آن را تبدیل به جمهوری کرد.
تا سال ۱۹۹۰، حکومت نپال یک سلطنت مطلقه بود. در ۱۹۹۰، بیرندرا (شاه وقت نپال) با تبدیل آن به سلطنت مشروطه (که شاه شخص اول کشور باشد و نخست‌وزیر رئیس دولت) موافقت کرد.
در آوریل ۲۰۰۶، تعداد زیادی از مردم در کاتماندو، در اعتراض به سیاست‌های شاه اقدام به اعتصاب و تظاهرات کردند. در ۲۱ آوریل ۲۰۰۶، در نتیجه ناآرامی‌ها، گیانندرا (شاه نپال) اعلام کرد که قدرت را به مردم می‌دهد و از احزاب اپوزیسیون خواست تا نخست‌وزیر پیشنهاد کنند.
در ژوئیه سال ۲۰۰۷ دولت شاهنشاهی نپال اعلام کرد در سال ۲۰۰۹ حکومت خود را از پادشاهی به جمهوری تغییر خواهد داد. هم‌اکنون پادشاه از حکومت خلع شده و رئیس موقت نپال به عنوان رهبر آن کشور فعالیت می‌کند.
در ۲۸ مه ۲۰۰۸ بنا بر تصمیم مجلس نپال در اعلام جمهوری، نظام سلطنتی ۲۴۰ ساله برچیده شد و به پادشاه ۱۵ روز فرصت داده شد تا کاخ ریاست جمهوری را ترک کند.
با پایان درگیری ۱۰ ساله مائوئیست‌ها و دولت، بیش از ۱۹ هزار تن از شورشیان مائوئیست سابق همچنان در آلونکهای خود در سراسر کشور پراکنده ماندند و بعداً بخشی از آن‌ها به عضویت ارتش نپال درآمدند.
در انتخابات مجلس سال ۲۰۱۳ حزب چپ میانه کنگره ملی نپال ۱۹۶ کرسی، حزب کمونیست (مارکسیست لنینیست ائتلافی) ۱۷۵ کرسی، حزب کمونیست (مائوئیست) ۸۰ کرسی و حزب راست‌گرا و سلطنت‌طلب حزب دمکراتیک ملی نپال ۲۴ کرسی پارلمان را به دست آوردند.
دولت نپال پس از ۲۰ سال، موفق شد که انتخابات پارلمانی را در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ برگزار کند. در این انتخابات برای انتخاب ۷۰۰ شورای روستایی و شهرداری نپال برگزار شد شرایط را برای برگزاری انتخابات پارلمانی و ایالتی فراهم کرد. انتخابات پارلمانی نپال باید پیش از ۲۲ ژانویه سال ۲۰۱۸ برگزار شود.
در خردادماه ۱۳۹۶ پوشپا کمال داهال معروف به «پراچاندا» نخست‌وزیر نپال تنها پس از ۹ ماه حضور در قدرت و پیش از پایان دور آخر انتخابات محلی به خاطر اختلاف میان دولت وی با دادگاه عالی نپال از سمت خود استعفا داد.
در خصوص تصمیمات قضایی نپال جزو کشورهایی است که مجازات اعدام در آن وجود ندارد.