فهرست واژه‌های عربی با ریشه فارسی
ب

باباری: فلفل سیاه
بابنک: بابونه
بابوج: پاپوش
بابونج: بابونه
بابه: از باب (درخور، فراخور)
باج: کارت
باجامه: پاجامه، شلوار
باجه: آش؛ از باگ (کهن) و با در شوربا و گیبا
بادبیج: بادپیچ؛ ریسمان بازی کودکان
بادزهر: پادزهر
بادکیر: بادگیر
بادیه: کاسه مسی
باذهنج: بادگیر
باذآورد: بادآورد؛ گیاهی دارویی که امروزه نیز به همین نام از فارس به هندوستان و عربستان نیز فرستاده می‌شود.
باذج: باده؛ گونه ای شراب
باذرنجبویه: بادرنجبویه، بادرنگ بویه
باذروج :بادروگ، بادرو، گل بستان افروز
باذشنام: بادشگام، بادشنام، بادژفام؛ سرخی و لکه در رخسار از گرمازدگی
باذنجان: باذنکان
باذنوس: بادنوش؛ نام یک گل
بار: یکای درازا برابر با شش ذراع
بارجاه: بارگاه، آستانه، جای بارخواستن
بارجین: برچین؛ ابزاری مانند چنگال که با آن خوراک را برمی‌داشتند.
بارنج: نارگیل
بارزَد: پارزد؛ گونه‌ای انگُم (صمغ)
بارنامج: ترازنامه؛ فهرست سندهای حدیث یک محدّث
برنامج: برنامه
بارود: باروت
باره: پاره؛ یک گونه پول خرد
باز: (ج: بیزان، بوز، بزاه) باز، پرنده شکاری نامدار
بازی: باز
بازرکان: بازرگان
بازهر: پادزهر
بازیار: بازیار، برزیگر، کشاورز
باسنه: پاشنه؛ گونه‌ای ابزار
باسوره ج: بواسیر؛ یک بیماری پایانهٔ دستگاه گوارش؛ بادام کوهی که تلخی آن را با شورابه می‌برند: باسورک
باشق: باشه (باشگ)؛ گونه‌ای شاهین
باشوره: رج زیرین دیوار بارو؛ حوض آب (پاشوره)
باطیه: کاسه؛ ظرفی دهان‌گشاد و ته باریک
باع: بغل؛ درازای هر دو دست در گشادگی
باعقوبا: نام شهری در عراق که مانند بغداد و باکو از بغ گرفته شده‌است.
بعقوبه: همان بعقوبا
باغ: باغ
باک: پاک
بال: بیل
بال: وال؛ یک گونه جانور آبزی بزرگ
باله: روپوش پشمی؛ جوراب؛ کیسه عطر
بالقه: چهار دست و پای جانور و دستهای مردمان؛ از بالگ
بان: نام جویباری از دجله؛ از آبان (ایزد نگهبان آبها)
بانوقه: بانو؛ از بانوگ
بانوقه باهش: باهوش
بایدار :رکاب؛ از پایدار فارسی
بلید: کودن، کم‌هوش
ببر: ج: ببور؛ گربه‌سان آشنا
ببغا: طوطی
بَتّ: روپوش کلفت پشمی؛ همریشه با پتو
بتو: پتو
بج: جوجه هر پرنده؛ بچه
بجاز: بسد، یاقوت سرخ، کهربا؛ بیجاد، بیجاده
بیجازی بجاذ
بخ‌بخ: به‌به
بخت: بخت؛ از همین واژه بختیّاً و مبخوتاً
بُختَج: پختگ، پخته در واژگان پزشکی
بختی: شتر خراسانی، شتر بزرگ کوهاندار
بَختیَر: خوش‌اندام و زیبا؛ بختیار
بخجله: سه‌تار
بخس: زمین کشت دیم، کشتزار دیم
بُخشیش: بخشش
بخنق: دستمالی که خدمتگاران به سر بردند و زیر چانه گره زنند تا سرشان به روغن و گرد و خاک آلوده نگردد.
بُد: بت
بَدره: کیسه ده‌هزار سکه ای
بذّ: نام کوه و شهرستانی در آذربایگان زیستگاه بابک
بذج: بره
بذرقه: بدرقه
بذات: بدذات
بذسکان: بدکسگان؛ نام یک دارو
بذاسکان: بذسکان
بداسقان: بذسکان
بذنج: بادنجان
برا: تراشید و برید
براتَق: برات
برازالزور: شهری در شمال شرقی بلاش‌آباد (نهروان) در عراق
برامکه: برمکیان؛ از خاندان سرپرست آتشکده نوبهار بلخ
بُرایه: براده
بَربَط: گونه‌ای ساز، بربَت (پهلوی کَلَنگ))
بَربند: باربند، ابزار بالارووی از درخت خرما
بَرت: راهنما؛ سردرگمی
بُرت: تبرزد
بِرت: تکه، پاره؛ از پِرت
بُرجاس: آماج، نشان، هدف
بَرجَد: روپوش خطدار
بَرجیس: ستاره مشتری؛ برگیس
بَرخاش: پرخاش و جنجال
بَرخداه: زن نیک‌اندام؛ از برخوردار
بَردار: پرده‌دار
بَردج: برده، اسیر؛ از بردک
بَردَس: پرداس؛ ستیزه
بردَیس: بردس
بردسیر: به‌اردشیر؛ نام کهن شهر کرمان و امروزه بخشی در جنوب شهرستان کرمان
برده: پرده در موسیقی
بُرذَج: دم (در برابرِ بازدم)، فرو بردن نفس؛ از بُردگ
بَرذَعه: جُل اسب
بَرذَون: یابو
بَرزل: مرد ستبر و درشت‌اندام
بَرزه: عروس و نگار او؛ از برزه و برازیدن فارسی
بَرزغ: کودک پرشور و شنگول؛ از پُرجیغ (جیک): پرسروصدا
بَرذیق: شاخه‌هایی راه راسته، دسته پیادگان؛ از بردیگ: راه سنگلاخ و کوره‌راه
بَرزی: خردمند و پرهیزگار؛ همریشه برزین و فرزین
برزین: کاسبرگ گل خرما که مانند نیامی بریده می‌شود.
برس: پنبه
برِسام: بیماری سینه‌پهلو
برسان: برسُنب؛ دگرگونی همانند «گنب/گامِ» امروزی
برسیندار: برشین‌دارو
برشاوشان: پرسیاوشان؛ گیاه دارویی
برستوک: پرستوک؛ نامگذاری بومی گونه‌ای ماهی در خلیج فارس
برشم: پرچم؛ نوارهایی که از نوک نیزه به‌جای بیرق می‌آویختند.
برشوم: گونه‌ای خرمایی خشک
برطاش: چارچوب در؛ از برداس: استوار و پابرجا کردن
برطیل: (پرکاربرد) رشوه؛ ابزار آهنی برای تیزکردن سنگ آسیا؛ رشوه نیز چون برای تیز کردن دندان رشوه‌گیری است با این واژه نمود یافته.
بَرفیر: رنگ ارغوانی
بَرغَشت: گیاهی دارویی؛ قنابری، تملول
بُرغی: سرپیچ؛ برغو
بَرق: بزغاله/ بره؛ «برگ» (از سیمای کهنتر به عربی رفته)
برقول: کمان؛ کشتی کوچک؛ کوزه شیشه‌ای قمقمه‌مانند؛ از «برکول» (بر: فراز + کول: دوش) مانند کشکول
برقول: برقول
برکار: پرگار
بی‌کار: پرگار
برکارالسرن: پره‌های چرخ دولاب و آسیاب که آب در آنها زند و چرخ را گرداند؛ «سرن» واژه فارسی برابر توربین فرنگی است: چرخی که با فشار آب می‌گردد و چرخهای دیگر را می‌گرداند.
بَرکان: رختی بافته از پشم یا درست کرده از پوست؛ امروزه «برک» نام پارچه‌ای پُرزدار از کُرک شتر، شناخته‌شده در مشهد است.
بُرمه: دیگ سنگی
بِرَنج: برنگ، آبرنگ؛ گیاه دارویی کابلی سودمند برای سینه‌درد
برنج: کاسه سفالین آبخوری
برنجاسف: برنج‌اسپ؛ بومادران، گیاهی دارویی برای راندن حشره‌ها
برند: پارچه ابریشمی؛ پرند: پارچه ابریشمی ساده در برابرِ «پرنیان» که نقشدار است.
بُرُنس: کلاه ویژه دادرسان و نویسندگان دوره عباسی
برنی: گونه‌ای رطب خوب؛ سبک‌شدهٔ «بار نیک»
برنیه: جای چاشنی و ادویه، ظرفی سفالین در آشپزخانه؛ برنی
برواز: چارچوب، چهارچوب
بروانی: نام گیاهی در فرآوریِ پوست
بروانه: پروانه (پیشران کشتی یا هر گونه شناور)
بَرَه: زیبایی
بُرهان: از «پروهان»؛ پیدا، آشکار
برنامج: برنامه
بَراهِمه: سیمای جمع از برهمن: پیشوای کیش هندو
برش: بریدن
برغل: بلغور
بریان بریانی
بریج: همریشه بریجن: تنور کماج؛ بریزن؛ همگی از ریشه «بریزیدن» برابر تافتن و سرخ کردن
برید: پیک؛ از بریده‌دم دانسته‌اند
بَزّ: پارچه کتانی یا پنبه‌ای؛ بزّار را از همین ریشه ساخته‌اند
بَزَجَ: به کسی بالیدن وسربلند بودن؛ از «بزک»
بزد: نیام شمشیر
بزر: تخم و دانه؛ از آن فعل نیز ساخته‌اند.
بُزُرجسابور: بزرگ‌شاپور؛ نام بخشی مالیاتی در دوره ساسانی از تسوکهای استان شادهرمزد پیرامون بغداد
بُزُرک: بزرگ؛ کوتاه‌شدهٔ نوروز بزرگ از دستگاه زیرافکند در موسیقی ایرانی
بَزماورد: هنگام جنگ یا پیشامدِ رویدادهای بزرگ شاهان ساسانی خوان‌چینی را قدغن نموده از این خوراک می‌خوردند؛ خوراک گوشت و تخم مرغ پیچیده در نان نازک (چیزی همانند ساندویچ امروزی)؛ در بزمهای مِیگساری مزهٔ مِیخواری بود.
بَزمه: یک نوبت خوراک؛ زخمه زدن بر سیم تار با سرانگشت برای کوک کردن
بُزل: بز ماده
بَزوله: پستان؛ پژوله
بزیون: پارچه نازک ابریشمی بی تارِ زر یا سیم (نقره)
بِس: گربه، آوای راندن گربه؛ از پیش، پیشی
بَس: (پرکاربرد) بس (کافی)
بسباسا: درختی با برگ کوچکتر و خوشبوتر از بید
بسپاسه: پوستی که جوزبویا را احاطه کرده؛ بسپاسه، گیاهی دارویی
بُست: پیمانه‌ای برای سنجش آب قنات با یک شعیر درازا و پهنای (شعیر/جو: پهنای شش تار موی دم استر کنار هم؛ هنوز در زبانزد «یک جو عقل داشتن» به‌کارمی‌رود)
بَستا: گوشه‌ای در آواز اصفهان و دستگاه سه‌گاه؛ کوتاه‌شدهٔ «بسته‌نگار» نیز دانسته‌اندش
بستان: بوستان
بستان‌ابروز: بستان‌افروز؛ گیاه تاج‌خروس؛ گل یوسف
بستانَج: بستانگ؛ گیاهی به نام خلال
بستانی: بوستانی؛ نگهبان بوستان (در عربی)
بستح: بستک؛ کندر؛ انگُم درخت پسته
بَستَق: بستگ؛ نوکر؛ وابسته
بستقان: دارندهٔ باغ؛ ناتور باغ
بستندود: بستان‌داد؛ گونه‌ای خوراکی
بستوقه: بستوک؛ خمچهٔ گنبدسانِ بی‌دستهٔ سرتنگ برای نگهداری انگبین
بستیناج: گیاهی دارویی؛ بستاناگ
بستنی: بستنا؛ برگ گیاه دارویی مرزنگوش
بُسِذّ: بسد؛ مرجان
بسفاردانج: بسفاردانه؛ گیاهی دارویی
بسفایج: بس‌پایک؛ ریشهٔ گیاهی دارویی که اگر در شیر بریزند بندد.
بَسنج: بسنگ؛ گونه‌ای انگُم
بَشبش: برگ خیار گرک
بُشت: پشت؛ سبک‌شدهٔ پشتواره (کولِ‌پشتی)/ پست‌بست که برزیگران چیزی در آن نهاده بر پشت نهند.
بشتخته: گنجهٔ کوچک که فروشنده پیش دست خود گذاشته ترازو بر آن نهد؛ پیش‌تخته
بِشخانه: پیش‌خانه؛ پشه‌بند؛ پردهٔ پیش درگاه خانه
بِشرون: پیشرون؛ از پیشران؛ در موسیقی ترانه یا آهنگی که در بزمها برای مایه‌دادن به خواننده یا نوازنده، خوانده یا نواخته می‌شد؛ برابر با پیش‌درآمد
بَشَغ: نم‌نم باران؛ پشگ
بِشکول: سخت‌کوش و پرکار و آزمند
بَشَم: دل‌پری، تخمه
بَطّ: کَلَنگ؛ شیشه مانند غاز که از پشت آن شراب ریخته و از دهان آن سوراخی بود که مِی در پیاله می‌ریخت.
بطاقه: (پرکاربرد) کارت ویزیت؛ نوشته و نامه؛ بَتَک
بطانیه: پتو
بطیارج: خانه و بال ستاره در هر برج
بغبور: پادشاه چین؛ بغپور؛ بغ (خدا) + پور (پسر)
بغداد: بغداد
بُغره: خوراکی است
بقچه: بقچه؛ بُق: برآمدگی
بقلاوه: باقلوا
بلاذور: دانه بلادور، مادهٔ مخدّر کهن؛ نویسنده فتوح‌البلدان را گفته‌اند ناآگاهانه از آن خورده و به دیوانگی افتاده در تیمارستان درگذشته است.
بِلاس: پلاس؛ زیرانداز پشمین؛ گستردنی پشمین
بَلبوس: پیازی مانند نرگس
بُلبُله: کوزه لوله‌دار مانند گلاب‌پاش
بَلَخش: ولخش؛ بدخش؛ سنگ بهاداری مانند یاقوت؛ لعل بدخشان
بُلُس: پلاس؛ بالاپوش پشمی
بَلسان: عدس
بِلسَک: پرستوگ؛ پرستو
بلش (بلشت): پلشت، در عربی کاربردی برابر دزد و زورگیر دارد.
بلغم: بلغم
بلکونه: بالکانه؛ بالاخانه
بلم: بلم، کلک، کرجی، قایق کوچک
بَلَندی: پهن؛ از «بلند»
بلوص: بلوچ
بلوط: بلوت
بلور: بلور
بلیج: گونه‌ای کشتی
بلید: پلید
پلید
بلیلج: بلیله
بم: کلفت‌ترین سیم بربت
بنارک:
بناست:
بناله:
بنانه:
بنبک:
بنج: بنگ
بنجکاه: پنجگاه؛ از دستگاه‌های موسیقی ایرانی
بنجره: سوراخ لولهٔ توپ؛ پنجره
بنجکشت: پنج‌انگشت؛ میوهٔ آن سپستان است که کاربرد پزشکی دارد.
بنجکسوان: بنجگشت زبان، زبان‌گنجشک؛ گیاهی دارویی
بَنجَکیّه: پنج تیرانداز؛ از پنجک
بند: بند، زردپی؛ سپاه ده هزار تنی؛ درفش؛ دریاچه؛ یک. بخش از هر نوشته؛ زنجیر؛ فریب و کلک
بَند: از بند برابر با کلید در فارسی امروز مانند کلید هواساز یا کلید چراغ (بَنَدْ الْکِنْدْیَشَن) أی أطفأ مکیف الهواء
(بَند الْکَهْرَب) أی اطفأ الکهرباء
(بَندْ الْیت) أی اطفأ المصباح
ونلاحظ مما سبق أن تستخدم غالباً مع کلمات غیر عربیة الأصل. فلا نقول:
(بَندْ الْبَاب) ولکن (صَک الْبَاب))
بُندار: همریشه با بنکدار؛ مالدار، انباردار؛ ج: بنادر
بندر: بندر؛ جایی ساخته بر کناره دریا برای لنگ انداختن و پناه آوردن کشتیها؛ ج: بنادر
بندق: (پرکاربرد) هر گلوله؛ میوهٔ فندق؛ کاروانسرا؛ در کاربرد گلوله از «پندک»؛ در فندق از «بندگ»
بندقیه: خوراکی از گوشت و فندق مانند فسنجان
بندنیجین: شهر مندلیج در عراق؛ بندنیگان
بَنِّش: بنشین
بنفسج: بنفشه
بنفسجی: بنفشه
بنفسجیات: بنفشه سانان؛ فرهنگستان دمشق برابر با خانواده ۲۵۰ گونه‌ای بنفشه Violaceae نامیده‌است.
بُنَک: بن و مایهٔ هر چیز؛ بُنکدار از همین واژه گرفته شده‌است.
بَنکام: ساعت (گاه‌سنج) ریگی
بَنگَح: بانگ زدن
بِنّی: گونه‌ای ماهی جنوب مانند ماهی سپید دریای کاسپین
بُنیقه: نوارهایی آویخته برای آراستن یقهٔٔ پیراهن زنانه از ابریشم ارزان (کج)؛ بُنیک
بوت: درخت جنگلی مانند زالزالک
بوتقه: بوته ریخته‌گری
بوداردشیر: نام کهن شهر موصل
بودقه: همان بوتقه
بورانیه: برانی باذنجان
بورق: بوره
بورنک: باذروج؛ بورنگ، یک گونه ریحان کوهی
بوریا: حصیر بافته از تراشهٔ نی
بوز: پوز، دهان جانور
بوزه: گونه‌ای خوراکی مانند بستنی
بوزی: شیرینی از شیر و شکر
بوزیه: بوزی
بوزیدان: گیاهی دارویی
بوس: بوسه
بوسه: بوسه
بوسَلیک: بوسُلیک؛ گوشه ای در دستگاه موسیقی ایرانی
بوش: پوش دربندی؛ گیاهی دارویی؛ پوش شاخهٔ خشک درخت است و پوشال از همین.
بوصّی: گونه‌ای کشتی
بوطقه: بوتهٔ ریخته‌گری؛ نقش گرد در پارچه‌ها
بودقه: نقش گرد در پارچه‌ها
بوط ابر بوط:
بوم: جغد
به‌به: به‌به
بهادور: پهلوان
بهار: یکای وزن؛ بهارنارنج؛ گل هر رستنی
بهافریذیه: پیروان به‌آفرید، بازآفرین و بازنگر دین زرتشتی در خراسان و فراخوان به بیرون راندن عربها و خلافت عباسی
بهرام: بهرام؛ نام فارسی مریخ
بَهت: سنگی سفید؛ باهت
بَهَت: خوراکی از شیر و برنج؛ (از هندی بهتا)
بهرَج: سکهٔ ساختگی؛ در عربی آشفتگی میان «بهرگ» و «نبهرگ» رخ داده و هر دو را برابر به کار برده‌اند با آنکه «بهرگ» همان «عیار» است و نبهرگ سکه ساختگی با عیار پایین است؛ رسد؛ بهره
بهرجات: گوشه‌هایی از یک دستگاه موسیقی
بَهرَسیر: شهر ویه‌اردشیر؛ در نزدیک تیسپون از شهرهای هفتگانهٔ پایتخت
بهرمان: رنگ سرخ؛ از نام بهرام (مریخ) که سرخرنگ است گرفته شده
بهزر: پاک‌سرشت
بَهش: میوهٔ تازهٔ درخت مقل
بهقان: گونه‌ای بیماری پیسی
بهلوان: از پهلوان؛ پهلوان نما (در عربی امروزی)
بهلوانیات: فرصت طلبی سیاسی؛ بل‌بگیری؛ خود را نیرومند وانمود کردن از راه لاف و گزاف
بهمن: گیاه دارویی نیروزا باه‌افزا که در بهمن گل می‌دهد
بهمی: گیاهی دارویی مانند جو با بوتهٔ کوتاه‌تر و میلهٔ خوشهٔ باریک‌تر و تیزتر
بهنانه: زن شاد و پرخنده
بیادق: پیاده؛ نیز نام روستایی میان بیابانک و جندک
بیاله :پیاله
بَیاب: آب‌آور در مهمانی؛ پای‌آب
بیب: سوراخ ته حوض (آبدان)؛ پایاب
بَیت: خوراک؛ از پاییدن (ماندن)؛ همریشه بیات (شب مانده)
بَید: زشت؛ از «بد»
بَیذُخت: ناهید (زهره)
بیدر: خرمنگاه؛ از «پادر»
بیدری: سخن درست و استوار؛ از «پادری»
بیدق: پیاده (در شطرنج)
بیرقدار: پرچمدار سپاه
بیرم النجار: اهرم
بیزار:
بیشه:
بیک:
بیکار
بیلج
بیمارستان: بیمارستان
بیهوش: بیهوش، کودن
پاچه: کله پاچه
پاشا: پاشا؛ پادشاه
پایه: پایه، جایگاه، رده
پرده: پرده
پُلک: پولک
پنج: پنج
پوشیه: پوشیه