عروس‌نشان
توصیف

بیشترین توصیفات مراسم عروس‌نشان از زمان دو حکومت امپراتوری بیزانس و روسیه تزاری وجود دارد. اطلاعات کمی در مورد آیین‌های بیزانسی حفظ شده است؛ با این حال، تواریخ جزئیاتی در مورد آنها ارائه می‌دهند. انتخاب اولیه از میان صدها دختر آورده شده در دو مرحله انجام می‌شد: اول، بازرسان دختران را می‌دیدند و آنهایی که شرایط لازم را داشتند انتخاب می‌کردند. ملکه آینده می‌بایست قد بلند، زیبا و سالم باشد تا فرزندان زیادی از او متولد شود. ضمانت امکان باروری مهم‌ترین نکته در مورد جانشینی تاج و تخت بود. در نهایت چند ده دختر باقی‌مانده شخصاً به فرمانروا ارائه می‌شدند.
فرستادگان در سراسر کشور به دنبال زیبایی بودند. در بیزانس برای این منظور سفیران با دستوراتی به تمام مناطق فرستاده می‌شدند. آنها باید «جذابیت چهره» را ارزیابی می‌کردند و دست کم سه پارامتر انتخاب داشتند: اندازه‌گیری قد، اندازه سر و طول پا. نخستین عروس‌نشان در بیزانس در سال ۷۸۸ میلادی مشاهده شد؛ زمانی که امپراتریس ایرنه به دنبال همسری برای پسرش، امپراتور اسمی کنستانتین ششم بود. از ۱۳ نامزد برگزیده شده، ایرنه ماریا آمنیوس، یک دختر جوان ارمنی اهل پافلاگونیا را به عنوان عروس پسرش انتخاب کرد. از سایر دختران، دو نفر توسط اشراف به همسری گرفته شدند و بقیه با هدایای گران به خانه فرستاده شدند. یکی از توصیفات معروف در مورد انتخاب عروس توسط امپراتور بیزانس تئوفیلوس چنین است:
«هنگامی که تئوفیلوس تصمیم به انتخاب همسر گرفت، یک عروس‌نشان در پایتخت برگزار کرد که زیباترین دختران از همه استان‌ها برای آن در قسطنطنیه گرد هم آمدند. راهبه و شاعر آینده کاسیا نیز یکی از آنها بود. امپراتور تصمیم گرفت با یک سیب طلایی بین ردیف دختران راه برود و آن را به کسی که مایل بود با او ازدواج کند تقدیم کند. نخست قرار بود آن را به کاسیا بدهد که بیشتر از دیگران دوستش داشت؛ اما کاسیا به نقل از جورج آمارتول، قلبش را با سخنی زخمی کرد و سیب طلایی به سمت تئودورا پافلاگونی رفت...»
در روسیه، اطلاعات بیشتری درباره مراسم عروس‌نشان وجود دارد. در آنجا جستجو و سختگیری در گردآوردن دختران بسیار بیشتر شد و نامزدی دختران اجباری بود:
«هنگامی که این نامه به شما رسد، چنانچه هرکدام یک از شما دختران باکره دارید، باید فوراً با آنها برای بازرسی به شهر نزد فرمانداران ما بروید و به هیچ‌وجه هم دختران را پنهان نمی‌کنید. هر کس از شما دختری را پنهان کند و نزد فرمانداران نبرد، به فرمان من در شرمساری و مجازات اعدام خواهد بود.»
شاید عظیم‌ترین شکل این مراسم در زمان ایوان مخوف اجرا شده باشد که شخصاً به این طریق سه همسر پیدا کرد. در عروس‌نشانی که موجب سومین ازدواج او شد ۲ هزار دختر نامزد شده بودند. معرفی نامزدهای مراسم به پادشاه ممکن بود زمان زیادی ببرد. آنها موقتاً با خواهران یا دختران پادشاه در قصر مستقر می‌شدند. داستان انتخاب ناتالیا مادر پتر توسط الکسی یکم، به خوبی شناخته شده است. از ۲۸ نوامبر ۱۶۶۹ تا ۱۷ آوریل ۱۶۷۰، الکسی شبانه نوزده بار در اطراف اتاق‌های خواب زنانه قدم زد تا از میان ۶۰ زیباروی خفته، دختری را که از نظر او زیباتر و جذاب‌تر بود، انتخاب کند. نامزدها اغلب از خانه‌های فقیرانه و ساده می آمدند. پدر ماریا میلوسلوسکایا همسر اول الکسی یکم، یک کراوچی (پیشخدمت) بود که برای ایوان گراموتین کارمند سفارت روسیه خدمت می‌کرد. در مورد اودوکیا استرشنووا همسر میخائیل یکم، ندیمه‌های او می‌گفتند: «او یک ملکه نجیب نیست. اگر با ژلتیکی (چکمه‌های ساده زنان رعیت) راه می‌رفت او را نمی‌شناختیم!» و در مورد مادر پتر کبیر ناتالیا ناریشکینا، شاکلویتی منشی دولت که پیشنهاد نابودی او را به سوفیا آلکسیونا داد گفته بود: «ای ملکه، نمی‌دانی خانواده او چگونه است و او در اسمولنسک چگونه کفش‌هایی به پا می‌کرد!».
نمی‌توان انتخاب‌های انجام شده در چنین «مسابقه زیبایی» را با بی‌طرفی مطلق در نظر گرفت. همه نامزدها از بهترین دختران کشور بودند. از این‌رو در همان دور مقدماتی، آنهایی که فقط به دلایل سیاسی یا منافع شخصی بزرگان نامطلوب بودند، حذف می‌شدند. دخترانی که برگزیده می‌شدند ممکن بود سرنوشت بدتری داشته باشند. در مواردی، برخی از عروس‌ها که حضورشان برای سایر اعضای خانواده سلطنتی (ازجمله ملکه مادر) یا اشراف خوشایند نبود، حتی به قتل می‌رسیدند.
برخی از پژوهشگران مانند لنهارت رایدن، فیلسوف و پژوهشگر سوئدی، وجود چنین مراسمی را در امپراتوری بیزانس زیر سؤال بردند. به عقیده آنها چنین رسمی در بیزانس وجود نداشته است و برخی از روایت‌ها در این مورد، در حقیقت اختراع تاریخ‌نگاران سده نهم میلادی است که عاشق این داستان زیبا شده بودند. مدافعان اما با استناد به سنت بیزانسی که دولت مسکو خود را جانشین قانونی آن می‌دانست، وجود این رسم در روسیه را گواهی بر ریشه‌داری این سنت در دولت قسطنطنیه می‌دانند.