محتسب
نمونه‌هایی از کاربرد محتسب در ادبیات فارسی

قطعه محتسب و مست اثر پروین اعتصامی از بهترین نمونه‌های کاربرد اصطلاح محتسب در ادبیات فارسی است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت |  | مست گفت ای دوست این پیراهن است افسار نیست |
| گفت مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی |  | گفت جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست |
| گفت می‌باید تورا تا خانهٔ قاضی برم |  | گفت رو صبح آی، قاضی نیمه‌شب بیدار نیست |
| گفت نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم |  | گفت والی از کجا در خانهٔ خمار نیست؟ |
| گفت تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب |  | گفت مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست |
| گفت دیناری بده پنهان و خود را وارهان |  | گفت کار شرع، کار درهم و دینار نیست |
| گفت از بهر غرامت، جامه‌ات بیرون کنم |  | گفت پوسیده‌است جز نقشی ز پود و تار نیست |
| گفت آگه نیستی کز سر درافتادت کلاه |  | گفت در سر عقل باید، بی‌کلاهی عار نیست |
| گفت می بسیار خوردی زان سبب بیخود شدی |  | گفت ای بیهوده‌گو حرف کم و بسیار نیست |
| گفت باید حد زند هشیار مرد مست را |  | گفت هشیاری بیار اینجا کسی هشیار نیست |
همچنین این داستان از مولانا:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب در نیم‌شب جایی رسید |  | در بن دیوار مستی خفته دید |
| گفت: هی مستی؟ چه خوردستی؟ بگو |  | گفت: از این خوردم که هست اندر سبو |
| گفت آخر در سبو واگو که چیست؟ |  | گفت: از آنکِ خورده‌ام گفت: این خفی‌است |
| گفت: آنچِ خورده‌ای آن چیست آن؟ |  | گفت: آنکِ در سبو مخفی‌است آن |
| دور می‌شد این سؤال و این جواب |  | مانده چون خر محتسب اندر خلاب |
| گفت او را محتسب: هین آه کن |  | مست هوهو کرد هنگام سخُن |
| گفت: گفتم آه کن، هو می‌کنی؟ |  | گفت: من شاد و تو از غم منحنی |
| آه از درد و غم و بیدادی است |  | هوی‌هوی می‌خوران از شادی است |
| محتسب گفت: این ندانم خیز خیز |  | معرفت متراش و بگذار این ستیز |
| گفت: رو تو از کجا من از کجا؟ |  | گفت: مستی خیز تا زندان بیا |
| گفت مست: ای محتسب بگذار و رو |  | از برهنه کی توان بردن گرو؟ |
| گر مرا خود قوت رفتن بدی |  | خانهٔ خود رفتمی وین کی شدی؟ |
| من اگر با عقل و با امکانمی |  | همچو شیخان بر سر دکّانمی |
اقبال لاهوری:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| در این میخانه هر مینا ز بیم محتسب لرزد |  | مگر یک شیشهٔ عاشق که از وی لرزه بر سنگ است |
طغرای مشهدی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| یک قطره باده، در تهِ خُم‌خانه‌ام نماند از بس‌که محتسب به لبِ امتحان چشید  |  | {{{2}}} |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| شوق غزلسرای را رخصت های‌وهو بده |  | باز به رند و محتسب باده سبوسبو بده |
امیر خسرو دهلوی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| اکنون که سرم شد به در میکده پامال |  | چون بیم دهد محتسب از مالش گوشم؟ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| کلاه صوفیان را جام می می‌سازد آن ساقی |  | درآ ای محتسب گر طاقت بازار من داری |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| گرچه بدمستی است عیب حریف |  | کندن ریش محتسب هنر است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| گر کند رندی نظربازی، رواست |  | محتسب هم گاه‌گاهی می‌کند |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب گو تا چو من صوفی رسوا را به شهر |  | گشت فرماید، به گردن بسته این پشمینه را |
امیر شاهی سبزواری:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای جام باده بر کف و ایمن ز محتسب |  | مناع خیر می‌گذرد، در فراز کن |
امیر علیشیر نوایی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چون به دیر آمد ز بهر خم‌شکستن محتسب |  | شد دل رندان چو چشم شوخ ساقی مضطرب |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب آمد و در صومعه مستم دانست |  | رخت در دیر مغان گر نبرم بازآید |
| اجتناب افتاد اهل دیر را از وحشتش |  | اهل دین نبود عجب گشتن ز شیطان محتسب |
امیرمعزی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| زاغ گویی محتسب شد کز نهیب زخم او |  | بلبل رامشگر اندر بوستان مانده‌است لال |
اوحدی مراغه‌ای
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای محتسب تو دانی و شرع و اساس آن |  | قانون عشق را بگذار آنچنان که هست |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب را اگر آن چهره درآید به نظر |  | عذرها خواهد و گوید: گنه از رندان نیست |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چو محتسب پی رندان رود ز بهر ملامت |  | مکن حمایت من پیش او، که صوفی و مستم |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| گر محتسب شهرم تعزیر کند شاید |  | اکنون که به باغستان چنگ و دف و نی بردم |
جلال‌الدین محمد بلخی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| روستایی‌بچه‌ای هست درون بازار |  | دغلی، لاف‌زنی، سُخره‌کنی بس عیار |
| که از او محتسب و مهتر بازار به‌درد |  | در فغانند از او از فُقَعی تا عطار |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ولوله در کو فتاد، عقل درآمد که داد |  |  محتسب عقل را دست فروبست دوش |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نی قاضیی نی شحنه‌ای نی میر شهر و محتسب |  | بر آب دریا کی رود دعوی و خصمی و جدل؟ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای محتسب این مست مرا درّه مزن |  | هر چند ز پیش مست‌تر می‌گردد |
عبدالرحمن جامی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| باده صاف و محتسب با باده‌نوشان در مصاف |  | یا غیاث‌المستغیثین! نَجِّنا ممّا نَخاف |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بر صف دُردکشان محتسب شهر گذشت  |  | سلک جمعیت ارباب صفا برهم زد |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بلاست محتسب ار ناگهان رسد، جامی! |  | حذر فریضه بود زین بلای ناگاهان |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بیا که فصل بهار است و محتسب، معزول |  | معاشران به فراغت، به کار خود مشغول |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| پیمان زهد اگر شکند محتسب به می |  | پیش من از شکستن پیمانه خوش‌تر است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| جامی از کوی مغان، مست و کف‌انداز رسید |  | بگذر ای محتسب! شهر شتر دیدی؟ نی |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| خوشا مرقع صوفی که محتسب هر دم |  | کشد پیاله ز جیب و صراحی از بغلش |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سخن ز حد مبر ای محتسب که مستی من |  | نه از پیالهٔ خورشید و خمِّ گردون است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مجلس دُردی‌کشان بی‌نقل ماند ای محتسب! |  | صوفی دریوزه‌گر را بین که در زنبیل چیست |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب خم و سبو می‌شکند، رندی کو؟ |  | کش کند ریش تر از دُرد و تراشد به سفال |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب در منع می از حد تجاوز می‌کند |  | می‌برد زین فعل منکَر رونق اسلام را |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب سبوشکن، دید صفای جام می |  | مشرب می‌گساری‌اش، مانع احتساب شد |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| می ده به بانگ نی که ندارم به فرّ عشق |  | پروای ریش محتسب و سبلَت فقیه |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| وقت خطیب شهر ما خوش، کو به‌رغم محتسب |  |  یکسر بَرَد تا پای خم از مسجد آدینه‌ام |
سعدی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| با محتسب شهر بگویید که زنهار |  |  در مجلس ما سنگ مینداز که جام است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب گر فاسقان را نهی منکر می‌کند |  |  گو بیا کز روی مستوری نقاب افکنده‌ایم |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب کون‌برهنه در بازار |  | قحبه را می‌زند که روی بپوش |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هرکه را جامه پارسا بینی |  | پارسا دان و نیک‌مرد انگار |
| ور ندانی که در نهادش چیست |  | محتسب را درون خانه چه کار؟ |
سیدای نسفی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای محتسب رعایت خود را نگاه دار |  | دست سبوی باده رسیده به دوش ما |
شیخ کمال خجندی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سحر به دفع خمارم چه حاجت ترشی‌است؟ |  |  ز چهره محتسب ما چوسرکه می‌بارد |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| با محتسب بگوی – و مترس از کسی کمال- |  |  گر باده می‌خوریم، حق کس نمی‌خوریم |
خواجوی کرمانی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| من که بر سنگ زدم شیشه تقوی و ورع |  | محتسب بهر چه بر شیشه زند سنگ مرا؟ |
حافظ
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| اگرچه باده فرح‌بخش و باد گل‌بیز است |  |  به بانگ چنگ مخور می که محتسب تیز است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ساقی بیار باده و با محتسب بگو |  |  انکار ما مکن که چنین جام، جم نداشت |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای دل طریق رندی از محتسب بیاموز |  |  مست است و در حق او کس این گمان ندارد |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| باده با محتسب شهر ننوشی زنهار  |  |  بخورد باده‌ات و سنگ به جام اندازد |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب شیخ شد و فسق خود از یاد ببرد |  |   قصهٔ ماست که در هر سر بازار بماند |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب |  |  چون نیک بنگری همه تزویر می‌کنند |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| من نه آن رندم که ترک شاهد و ساغر کنم |  |   محتسب داند که من این کارها کمتر کنم |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| عمری‌است پادشاها کز می تهی‌است جامم |  |  اینک ز بنده دعوی وز محتسب گواهی |
فضولی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به تندی محتسب در جام می منگر که می‌ترسم |  |  ز عکس تیره‌ات گردد مکدر بادهٔ بی‌غش |
ملا محسن فیض کاشانی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| رشوت گرفت محتسب و نرخ را فزود |  |  از لقمهٔ حرام در عیش باز کرد |
عمادالدین نسیمی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| طفل، بی‌پروا ز دین و پیر، فارغ از نماز |  | محتسب همچون عسس پیوسته در پیش در است |
نظیری نیشابوری
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| گر مرا محتسب کوی خرابات کنند |  |  باده در کوچه و بازار فراوان گردد |
وحشی بافقی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سبو به دست و صراحی به دوش و محتسب از پی |  | نَعوذُ باللّه اگر پای من به سنگ برآید |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مرا به میکده‌ای محتسب! رجوعی نیست |  | اگر روم، پی دفع خمار خواهم رفت |
هلالی جغتائی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به مطرب، محتسب را زان بود جنگ |  | که هر دم در مقامی دارد آهنگ |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| گه نمک ریزد به خم گه بشکند پیمانه را |  | محتسب تا چند در شور آورد میخانه را |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| محتسب! از نقل و می، منع هلالی مکن |  | کز ورع و زهد تو شیوهٔ ما خوش‌تر است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مستم و پیش محتسب، دعوی زهد کرده‌ام |  | قاضی شرع بیش از این، کی شنود گواهی‌ام؟ |
کلیم همدانی
یک قطره باده، در تهِ خُم‌خانه‌ام نماند
از بس‌که محتسب به لبِ امتحان چشید
طغرای مشهدی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| خنده بدمستی‌است در ایام او هشیار باش  |  | محتسب بو می‌کند اینجا دهانِ بسته را |