stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زبان قره‌چایی-بالقاری
رسم‌الخط > الفبای سیریلیک قره‌چایی-بالقاری

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а   [a] | Б б   [b] | В в   [v] | Г г   [g] | Гъ гъ   [ʁ] | Д д   [d] | Дж дж (۱)  [dʒ] | Е е (۲)  [je]/[e] |
| Ё ё (۳)  [ø]/[jo] | Ж ж (۱)   [ʒ] | З з   [z] | И и   [i] | Й й   [j] | К к   [k] | Къ къ   [q]/[ɢ] | Л л   [l] |
| М м   [m] | Н н   [n] | Нг нг (۴)  [ŋ] | О о   [o] | П п   [p] | Р р   [r] | С с   [s] | Т т   [t] |
| У у (۵)  [u]/[w] | Ф ф   [f] | Х х (۶)  [x]/[χ]/[h] | Ц ц   [ts] | Ч ч   [tʃ] | Ш ш   [ʃ] | Щ щ   [ɕː] | Ъ ъ   [∅] |
| Ы ы   [ɯ] | Ь ь   [◌ʲ] | Э э (۲)  [e] | Ю ю (۳)  [y]/[ju] | Я я (۳)  [æ]/[ja] |  |  |  |
در لهجهٔ جمهوری قابارده و بالقاریه، از حرف ж و در جمهوری قره‌چای و چرکس از حرف дж برای نوشتن معادل «ج» استفاده می‌شود، که این امر بازتاب‌دهندهٔ تفاوت‌های تلفظ این حرف در این دو لهجه می‌باشد.
در ابتدای واژه، حرف э برای نوشتن صدای معادل «ـە» استفاده می‌شود. در صورتی که در ابتدای واژه، حرف e به‌کار رود، به صورت «یە» تلفظ می‌شود. در میان یا پایان واژگان، در واژگان بومی قره‌چایی-بالقاری (یا وام‌واژگان از عربی یا فارسی)، از حرف э استفاده نمی‌شود.
سه حرف ё و ю و я، در صورت استفاده در واژگان بومی قره‌چایی-بالقاری (یا وام‌واژگان از عربی یا فارسی)، به صورت  [ø] و [y] و [æ] («ۆ‎، ۉ، ـَـ») تلفظ می‌شوند. در وام‌واژگان روسی، این حروف به مانند روسی و به شکل «یوٓ‎»، «یو»، «یا» تلفظ می‌شوند.
در جمهوری قره‌چای و چرکس، بجای нг، این صدا با حرف нъ نوشته می‌شود.
در برخی نشریات، بالاخص در زمان حاکمیت شوروی، برای تمییز بین «و» صامت و «و» مصوت، از حرف у برای مصوت [u] و از حروف у́ یا ў برای صامت [w] استفاده می‌شود.
حرف х بازتاب دهندهٔ چندین تلفظ مختلف می‌باشد. این حرف در وام‌واژگان روسی به صورت [x]، در حروف بومی قره‌چایی-بالقاری به صورت [χ] و در وام‌واژگان فارسی یا عربی به صورت [h] یا [x] تلفظ می‌شود. معادل این حرف در الفبای عربی قره‌چایی-بالقاری، «ھ»، «ح»، و «خ» می‌‌باشد.
به مدت سه سال در طول دهه ۱۹۶۰ میلادی، با هدف حذف دونگاره‌ها و حذف تلفظ‌های غیررایج و متفاوت حروف سیریلیک در مقایسه با تلفظ روسی آن‌ها، چندین حرف جدید تدوین شده و به الفبا اضافه شد، مشتمل از: Ғ ғ, Җ җ, Қ қ, Ң ң, Ө ө, Ў ў, Ү ү. این تغییرات اما دائمی نبودند.
رسم‌الخط > الفبای عربی قره‌چایی-بالقاری

الفبای عربی برای قرن‌ها پایه و اساس فرهنگ و ادب ترکی در میان مردم قره‌چایی-بالقاری بود. لهجه و زبان قره‌چایی-بالقاری خود پایهٔ زبان ادبی ترکی نبود، و زبان‌های ترکی عثمانی یا ترکی قبچاقی برای کاربری‌های ادبی کاربرد داشت.
با شروع قرن ۲۰ میلادی، جنبش ادبی-فرهنگی در میان ترک‌های روسیه تزاری (و پس از آن، شوروی) هدف تطبیق زبان ادبی و نوشتاری با زبان‌های محاوره‌ای محلی هر ملت را دنبال کردند. در پی این هدف، از سال ۱۹۱۶ میلادی به این سو، اولین تلاش برای استانداردسازی الفبای عربی قره‌چایی-بالقار آغاز شد.
در ابتدا، وام‌واژگان عربی با همان حرف‌های اصلی نوشته می‌شدند و حروف مصوت به طور ناقص یا گنگ نشان داده می‌شدند. در استانداردسازی دوم در سال ۱۹۲۱ میلادی، به استثنای حرف «ع»، و همین‌طور «ح»، «خ»، و «ھ» (که در قره‌چایی-بالقار تلفظی مشابه دارند)، بقیه حروف اضافهٔ عربی حذف شدند. همین‌طور، مانند الفبای عربی قزاق، «الف» اول واژه از نوشتار حذف شد. به این معنا که مصوت [a] به صورت «ا»، مصوت [e] با همزه و به صورت «ئە»، و سایر مصوت‌ها، یعنی [o]، [u]، [ø]، [y]، [i]، و [ɯ] به صورت «و، وٓ، ۆ‎، ۉ‎، یـ، ىٕـ» نوشته می‌شدند.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا ـا‎ [a] | ب‎ [b] | پ‎ [p] | ت‎ [t] | ج‎ [dʒ] | ح‎ [h] | خ‎ [x] |
| چ‎ [tʃ] | حۤ‎ [χ] | د‎ [d] | ر‎ [r] | ز‎ [z] | ژ‎ [ʒ] | س‎ [s] |
| ش‎ [ʃ] | ع‎ [ʔ] | غ‎ [ʁ] | ف‎ [f] | ق‎ [q]/[ɢ] | ك‎ [k] | ڭ‎ [ŋ] |
| گ‎ [g] | ل‎ [l] | م‎ [m] | ن‎ [n] | و‎ [v]/[w]/[u] | وٓ‎ [o] | ۆ‎ [ø] |
| ۉ‎ [y] | یـ ی‎ [j]/[i] | ىٕـ ىٕ‎ [ɯ] | ھ‎ [h] | ئە ـە ە‎ [e] | ئ‎ [ʔ] |  |
واج‌شناسی > واکه‌ها

در زبان قره‌چایی-بالقاری، هشت واکه شناخته شده‌اند، که به مانند سایر زبان‌های ترکی، این واکه‌ها طبقه‌بندی شده و به تابعیت از هماهنگی واکه‌ای در واژگان استفاده می‌شوند.
|  |  | لبی> تنگ | لبی> باز | غیر لبی> تنگ | غیر لبی> میانی / باز | غیر لبی>  | غیر لبی>  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پسین | عربی | و / ـو‎ | وٓ / ـوٓ‎‎‎ | ىٕـ / ـىٕ / ىٕ‎ | ا / ‍ـا |  |  |
| پسین | معادل سیریلیک (معادل لاتین) | У у (U u) | О о (O o) | Ы ы (I ı) | А а (A a) |  |  |
| پسین | آوانگاری | [u] | [o] | [ɯ] | [ɑ] |  |  |
| پیشین | عربی | ۉ‎ / ـۉ‎‎ | ۆ‎ / ـۆ‎‎ | یـ / ـی / ی‎ | ە / ـە |  |  |
| پیشین | معادل سیریلیک (معادل لاتین) | Ю ю (Ü ü) | Ё ё (Ö ö) | И и (İ i) | Е е / Э э (E e) |  |  |
| پیشین | آوانگاری | [y] | [ø] | [i] | [e] |  |  |
صرف و دستور زبان > صرف حالتهای اسم

در زبان قره‌چایی-بالقاری، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند. شش حالت صرفی برای اسم‌ها وجود دارد.
در زبان قره‌چایی-بالقاری، شش حالت دستوری برای اسم‌ها وجود دارد، اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، و افتراقی. حالت اسمی همان حالت مستقل و بدون پسوند واژه است. در هر یک از سایر حالات، پسوند صرفی به واژه الصاق می‌شود. در زبان ازبکیِ رسمی، نه قانون هماهنگی واکه‌ای است، نه قانون هماهنگیِ گردیِ واکه. اما تعدادی قاعده در موره «همگونی صامت‌ها» برای پسوندها وجود دارند، که در بعد از جدول‌های صرف، توضیح داده شده‌اند.
در قره‌چایی-بالقاری، جمع بستن اسامی با پسوند «ла / ـلا» یا «ле / ـلە»، با تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها انجام می‌شود. اسامی جمع نیز هرکدام تابع یکی از حالات صرفی می‌باشند و پسوند مربوطه به آن‌ها الصاق می‌شود. جدول زیر مثال‌هایی با مصوت‌های مختلف و همین‌طور واژگان جمع شده، و صرف آنان را نشان می‌‌دهد.
در صورتی که پس از «ла / ـلا» یا «ле / ـلە»، پسوندی که با مصوت شروع می‌شود بیاید، این پسوندها به صورت «лар / ـلار» یا «лер / ـلەر» تلفظ و نوشته می‌شوند.
ضمیرهای شخصی نیز هرکدام تابع یکی از این حالات دستوری هستند و خود پسوند قبول می‌کنند.
| حالت | پسوند | حالات ممکن | ат ات «اسب» | къалпакъ قالپاق «کلاه» | ишчи یشچی «کارگر» | къул قول «رعیت» | кёз كۆ‬ز «چشم» | къой قوٓ‬ی «گوسفند» | юй ۉی «خانه» | къалпакъла قالپاقلا «کلاه‌ها» | ишчиле یشچیلە «کارگرها» | атларым اتلارىٕم «اسب‌هایم» |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی | — | — | ат ات | къалпакъ قالپاق | ишчи یشچی | къул قول | кёз كۆ‬ز | къой قوٓ‬ی | юй ۉی | къалпакъла قالپاقلا | ишчиле یشچیلە | атларым اتلارىٕم |
| مفعولی | -nI | -ны / -ни / -ну / -ню -ـنىٕ / -ـنى / -ـنو / -ـنۉ | атны اتنىٕ | къалпакъны قالپاقنىٕ | ишчини یشچینی | къулну قولنو | кёзню كۆ‬زنۉ | къойну قوٓ‬ینو | юйню ۉینۉ | къалпакъланы قالپاقلانىٕ | ишчилени یشچیلەنی | атларымы اتلارىٕمىٕ |
| مالکیت | -nI | -ны / -ни / -ну / -ню -ـنىٕ / -ـنى / -ـنو / -ـنۉ | атны اتنىٕ | къалпакъны قالپاقنىٕ | ишчини یشچینی | къулну قولنو | кёзню كۆ‬زنۉ | къойну قوٓ‬ینو | юйню ۉینۉ | къалпакъланы قالپاقلانىٕ | ишчилени یشچیلەنی | атларымы اتلارىٕمىٕ |
| متممی | -GA | -гъа / -ге / -ха -ـغا / -ـگە / -ـحا | атха اتحا | къалпакъгъа قالپاقغا | ишчиге یشچیگە | къулгъа قولغا | кёзге كۆ‬زگە | къойгъа قوٓ‬یغا | юйге ۉیگە | къалпакълагъа قالپاقلاغا | ишчилеге یشچیلەگە | атларыма اتلارىٕما |
| مکانی | -dA | -да / -де -دا / -دە | атда اتدا | къалпакъда قالپاقدا | ишчиде یشچیدە | къулда قولدا | кёзде كۆ‬زدە | къойда قوٓ‬یدا | юйде ۉیدە | къалпакълада قالپاقلادا | ишчиледе یشچیلەدە | атларымда اتلارىٕمدا |
| افتراقی | -dAn | -дан / -ден -دان / -دەن | атдан اتدان | къалпакъдан قالپاقدان | ишчиден یشچیدەن | къулдан قولدان | кёзден كۆ‬زدەن | къойдан قوٓ‬یدان | юйден ۉیدەن | къалпакъладан قالپاقلادان | ишчиледен یشچیلەدەن | атларымдан اتلارىٕمدان |
صرف و دستور زبان > فعل‌ها

صرف فعل‌ها در زبان قره‌چایی-بالقاری، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار بعضی از این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند.
صرف و دستور زبان > فعل‌ها > مصدرها

در زبان قره‌چایی-بالقاری، مصادر فعل با اضافه شدن دو گروه از پسوندهای زیر به بن فعل درست می‌شوند:
«-аргъа، -ـارغا» / «-ерге، -ـەرگە»
«-ыргъа، -ـىٕرغا» / «-ургъа، -ـورغا» / «-ирге، -ـیرگە» / «-юрге، -ـۉرگە»
در اکثر قریب به مطلق موارد، طریقهٔ ساخت مصدر تابع این قانون است. گروه اول پسوندها به بن‌های تک‌هجایی الصاق می‌شوند. گروه دوم به بن‌های تک‌هجایی‌ای که به حرف‌ «-л ، ـل» یا «-р، ـر» ختم شوند، و همین‌طور به بن‌هایی چندهجایی (که افعال مرکب را شامل می‌شوند).
نمونه‌هایی از افعال تک‌هجایی که با گروه اول مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود:
ачаргъа / اچارغا (به معنی باز کردن)
джетерге / جەتەرگە (به معنی رسیدن)
نمونه‌ای از فعل که بن آن مختومه به مصوت است:
джашаргъа / جاشارغا (به معنی خوردن)
نمونه‌هایی از افعال تک‌هجایی مختومه به «-л ، ـل» یا «-р، ـر» که با گروه دوم مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود:
къалыргъа / قالىٕرغا (به معنی ماندن)
билирге / بیلیرگە (به معنی دانستن)
сорургъа / سوٓرورغا (به معنی پرسیدن)
ёлюрге / ۆلۉرگە (به معنی مردن)
نمونه‌ای از فعل چندهجایی که با گروه دوم مصدر آن‌ها تشکیل می‌شود:
билдирирге / بیلدیریرگە (به معنی آگاه کردن)
هیچ زبان دیگری از خانوادهٔ زبان‌های ترکی این‌چنین مصدرهایی ندارد. این مصدر متشکل از پسوند فعل آینده‌ «-ـار / -ـەر» می‌باشد (در در زبان دیگر ترکی نیز وجود دارد) به علاوهٔ پسوند «-ـغا / -ـگە» که به آن می‌چسبد.
|  |  | ачаргъа/ اچارغا  ‌(باز کردن) | ачаргъа/ اچارغا  ‌(باز کردن) | джетерге / جەتەرگە  ‌(رسیدن) | джетерге / جەتەرگە  ‌(رسیدن) | сорургъа / سوٓرورغا  ‌(پرسیدن) | сорургъа / سوٓرورغا  ‌(پرسیدن) | ёлюрге / ۆلۉرگە  ‌(مردن) | ёлюрге / ۆلۉرگە  ‌(مردن) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مصدر اسمی | -Iw | ачыу́ | اچىٕو | джетиу́ | جەتیو | соруу́ | سوٓروو | ёлюу́ | ۆلۉو |
| وجه وصفی گذشته | -GAn | ачгъан | اچغان | джетген | جەتگەن | соргъан | سوٓرغان | ёлген | ۆلگەن |
| وجه وصفی مضارع | -IwchI | ачыу́чы | اچىٕوچىٕ | джетиу́чи | جەتیوچی | соруу́чу | سوٓرووچو | ёлюу́чю | ۆلۉوچۉ |
| وجه وصفی مستقبل احتمالی | -Ar / -Ir | ачар | اچار | джетер | جەتەر | сорур | سوٓرور | ёлюр | ۆلۉر |
| وجه وصفی مستقبل مطلق | -lIK / -rIK / -nIK | ачлыкъ | اچلىٕق | джетлик | جەتلیك | сорлук | سوٓرلوك | ёллюк | ۆللۉك |
| مصدر قیدی | -(I)b | ачыб | اچىٕب | джетіб | جەتیب | соруб | سوٓروب | ёлюб | ۆلۉب |
صرف و دستور زبان > فعل‌ها > فعل و پسوند فعلی «بودن»

معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان قره‌چایی-بالقاری، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.
در زبان قره‌چایی-بالقاری، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» و یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل ناقص эрге / ئەرگه یا بعضا از فعل болургъа / بوٓلورغا استفاده می شود. این فعل‌ها، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم‌ «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.
جدول زیر لیست پسوندهای ضمیری فعل «بودن» برای هر شخص را لیست کرده است. جدول زیر همین‌طور صرف فعل بودن در زمان‌های مختلف را نشان داده است.
حرف اول صرف فعل ناقص эрге / ئەرگه، حرف «э- / ئە»، در صورتی که واژهٔ پیش از آن به مصوت ختم شود، به حرف «е- / یە-» متحول می‌شود.
|  | پسوند ضمیری بودن | پسوند ضمیری بودن | ماضی ساده | ماضی ساده | ماضی ساده (ادغام شده) | ماضی ساده (ادغام شده) | شرطی | شرطی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| мен / مەن | -ма / -ме | -ـما / -ـمە | эдим едим | ئەدیم یەدیم | эм ем | ئەم یەم | эсем есем | ئەسەم یەسەم |
| сен / سەن | -са / -се | -ـسا / -ـسە | эдинг единг | ئەدیڭ یەدیڭ | энг енг | ئەڭ یەڭ | эсенг есенг | ئەسەڭ یەسەڭ |
| ол/  وٓ‬ل | -ды / -ди / -ду / -дю | -ـدىٕ / -ـدی / -ـدو / -ـدۉ | эди еди | ئەدی یەدی | э е | ئە یە | эсе есе | ئەسە یەسە |
| биз / بیز | -быз / -биз / -буз / -бюз | -ـبىٕز / -ـبیز / -ـبوز / -ـبۉز | эдик едик | ئەدیك یەدیك | эк ек | ئەك یەك | эсек есек | ئەسەك یەسەك |
| сиз / سیز | -сыз / -сиз / -суз / -сюз | -ـسىٕز / -ـسیز / -ـسوز / -ـسۉز | эдигиз едигиз | ئەدیگیز یەدیگیز | эгиз егиз | ئەگیز یەگیز | эсегиз есегиз | ئەسەگیز یەسەگیز |
| ала / الا | -дыла / -диле / -дула / -дюле | -ـدىٕلا / -ـدیلە / -ـدولا / -ـدۉلە | эдиле едиле | ئەدیلە یەدیلە | эле еле | ئەلە یەلە | эселе еселе | ئەسەلە یەسەلە |
در صورتی که فاعل جمله جمع باشد، در جملات بودن، مانند فارسی، مفرد یا جمع بودن مسند در جمله بسته به گوینده دارد، و مانند فارسی مفرد یا جمع بودن مسند کمی معنی و تاکید جمله را تغییر می‌دهد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| телебебиз. |  | телебелебиз. |
| تەلەبەبیز. |  | تەلەبەلەبیز. |
| ما دانش‌آموزیم. |  | ما دانش‌آموزهائیم. |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| телебедиле. |  | телебеледиле. |
| تەلەبەدیلە. |  | تەلەبەلەدیلە. |
| آن‌ها دانش‌آموزند. |  | آن‌ها دانش‌آموزهایند. |
فعل منفی «نبودن» با فعل ربطی «тюл / تۉل» یا «тюйюл / تۉیۉل» به علاوهٔ به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» ادا می‌شود.
فعل ربطی «тюл / تۉل» یا «тюйюл / تۉیۉل» کاربرد دیگری نیز دارد. این فعل برای منفی‌سازی افعال مستقبل مطلق، نوع خاصی منفی که تنها برای این زمان از فعل وجود دارد، استفاده می‌شود. این نوع منفی سازی با استفاده از «وجه وصفی مستقبل مطلق» ساخته می‌شود.
در قره‌چایی-بالقاری، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» همگی با فعل ربطی «бар / بار»، به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» ادا می‌شود.
برای مفاهیم منفی  «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن»، بجای فعل ربطی «бар / بار»، از فعل ربطی «джокъ / جوٓ‬ق»، به‌علاوهٔ پسوند فعلی یا فعل «بودن» استفاده می‌شود.
صرف و دستور زبان > سوال‌بندی

معمولاً در دستور زبان، دو نوع سؤال وجود دارد، سوالات «آیایی» یا بسته، و سوالات باز یا «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا».
در زبان قره‌چایی-بالقاری، سوالات «آیایی» به همراه پسوند «-мы / -ـمىٕ»، «-ми / -ـمی»، «-му / -ـمو»،«-мю / -ـمۉ» درست می‌شود (تابع قانون هماهنگی مصوت‌ها). این پسوند معمولاً پس از فعل و پیش از ضمیر شخصی مربوطه می‌آیند، بجز استثنائاتی.
این استثنائات شامل این موارد است: اگر جمله‌ای به پسوند ضمیری فعل «بودن» اول شخص مفرد یا جمع ختم شود، پسوند سؤالی پس از پسوند ضمیر فعلی قرار می‌گیرد. اگر زمان فعل، ماضی ساده باشد، این پسوند سوال‌ساز پس از ضمیر شخصی می‌آید. اگر زمان فعل شرطی باشد همینطور.
در قره‌چایی-بالقاری، برای سوالات باز، یا سوالات «چی-چرا-چطور-کی-کِی-کجا»، تعدادی چند واژهٔ سؤالی وجود دارد. هر یک از این واژه‌ها به مانند اسم و ضمیر، بسته به نقش آن‌ها در جمله، حالات دستوری مختلفی گرفته و صرف می‌شوند. البته که این واژگان، علاوه بر واژهٔ سؤالی بودن، نقش اسمی و حرف رابطی را نیز در جمله ایفا می‌کنند.
|  | چه کسی | چی | کدام | کِی / چه زمان | چگونه | چرا | کجا | چقدر | چندتا |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی | ким كیم | не نە | къайсы قایسىٕ | къачан قاچان | къалай قالای | нек / неге نەك / نەگە | - | ненча نەنچا | ненчашар نەنچاشار |
| مفعولی | кимни كیمنی | нени نەنی | къайсыны قایسىٕنىٕ | - | - | - | - | - | - |
| مالکیت | кимни كیمنی | нени نەنی | къайсыны قایسىٕنىٕ | - | - | - | - | - | - |
| متممی | кимге كیمگە | неге نەگە | къайсыгъа قایسىٕغا | - | - | - | къалайгъа قالایغا | - | - |
| مکانی | кимде كیمدە | неде نەدە | къайсыда قایسىٕدا | - | - | - | къалайда قالایدا | - | - |
| افتراقی | кимден كیمدەن | неден نەدەن | къайсыдан قایسىٕدان | - | - | - | къалайдан قالایدان | - | - |
| تملکی (اول شخص مفرد) | кимим كیمیم | нем نەم | къайсым قایسىٕم | - | - | - | - | - | - |
صرف و دستور زبان > صفات

در زبان قره‌چایی-بالقاری، صفات را می‌شود از آنجا تشخیص داد که بر خلاف اسم‌ها، صرف نمی‌شوند و پسوندی نه برای جمع و نه برای هر یک از حالات ممکنه نمی‌گیرند.
صفت‌ها در زبان قره‌چایی-بالقاری، هم حالت «-ـتر/-ـترین» به خود می‌گیرند، هم حالات قیاسی چون «بسیار، خیلی، ...».
در زبان قره‌چایی-بالقاری، «-ـتر» با پسوند‌ «-ракъ, -рек / -ـراق، -ـرەك»، منطبق با قانون هماهنگی مصوت‌ها تشکیل می‌شود.
къалыныракъ / قالىٕ‎نىٕراق (کلفت‌تر)
игирек / یگیرەك (بهتر)
уллуракъ / وللوراق (بزرگ‌تر)
در زبان قره‌چایی-بالقاری، «-ـترین» با حرف اضافه «энг / » ادا می‌شود.
энг къалын / ئەڭ قالىٕ‎ن (کلفت‌ترین)
энг иги / ئەڭ یگی (بهترین)
энг уллу / ئەڭ وللو (بزرگ‌ترین)
صفات معمولا پیش از اسم می‌آیند. اما وقتی که صفت خود سرگروه معنی جمله باشد، در آخر جمله می‌آید.
در ساخت جملهٔ بالا، اولا که واژهٔ اصلی که قصد ادای بهتر بودن آن‌را داریم، یعنی «خرگوش»، در حالت اسمی صرف می‌شود. واژه‌ای که خرگوش را با آن مقایسه می‌کنیم، یعنی «آهو»، در حالت افتراقی صرف شده است. دوم این‌که، پسوند «-ракъ / -ـراق» (به معنی -ـتر) اختیاری بوده و معمولا در قره‌چایی-بالقاری در این‌گونه جملات استفاده نمی‌شود.
نوشته‌ای به قره‌چایی-بالقاری

متنی نثر با نام «امانات»، اثر «او. حوبییلانی»:
| قره‌چایی-بالقاری به خط سیریلیک | قره‌چایی-بالقاری به خط عربی (پیش از ۱۹۲۸ میلادی) | برگردان به فارسی |
| --- | --- | --- |
| Джарыкъ кюнню таякълары мийик тау́ланы теббелерин джарытадыла. Тебердини кенг ёзени энди кечеги джукъусундан уянды. Кюн тик тау́ладан болгъангъа нюр тёгюб, ашыкъмай тигелейди. Эртденгни хау́а былайда нарат терекледен акъгъан чайырны ийисин бурнунггъа урады. Теберди къобан къуу́гъунгъа чабханча шоркъа тау́уш этиб, ёзенни энишге ташаяды. Джай болгъанлыкъгъа эртденгни  суу́ аяз хар кимге джылы кийдиреди. | جارىٕق كۉ‎ننۉ‎ تایاقلارىٕ میییك تاولانىٕ تەببەلەرین جارىٕتادىٕلا. تەبەردینی كەڭ ۆزەنی ئەندی كەچەگی جوقوسوندان ویاندىٕ. كۆن تیك تاولادان بوٓ‎لغانغا نۉ‎ر تۆگۉب، اشىٕقمای تیگەلەیدی. ئەرتدەڭنی ھاوا بىٕلایدا نارات تەرەكلەدەن اقغان چایىٕرنىٕ یییسین بورنونغا ورادىٕ. تەبەردی قوٓ‎بان قووغونغا چابحانچا شوٓ‎ررقا تاووش ئەتیب، ۆزەننی ئەنیشگە تاشایادىٕ. جای بوٓ‎لغانلىٕقغا ئەرتدەڭنی سوو ایاز ھار كیمگە جىٕلىٕ كییدیرەدی. | پرتوهای نورانی خورشید، ارتفاعات کوه‌های بلند را روشن می‌کند. دشت پهناور تبردی از خواب شب خویش بیدار می‌شود. خورشید، با نور بخشیدن به همه چیز، یواش یواش از کوه‌های پرشیب پایین می‌آید. هوای صبحگاهی عطر بوی صمغ را از جنگل‌های کاج می‌آورد. رود تبردی، با جریان طنین‌اندازش، از دره پایین می‌آید. با وجود این‌که تابستان است، اما خنکی صبحگاهی آب همه را مجبور به بر کردن لباس گرم می‌کند. |
سوزوپول

مکان
| Sozopol Созопол | Sozopol Созопол |
| --- | --- |
SozopolLocation of Sozopol: SozopolLocation of Sozopol
مختصات: ۴۲°۲۵′ شمالی ۲۷°۴۲′ شرقی﻿ / ﻿۴۲٫۴۱۷°شمالی ۲۷٫۷۰۰°شرقی﻿ / 42.417; 27.700: مختصات: ۴۲°۲۵′ شمالی ۲۷°۴۲′ شرقی﻿ / ﻿۴۲٫۴۱۷°شمالی ۲۷٫۷۰۰°شرقی﻿ / 42.417; 27.700
استان‌های بلغارستان (Oblast): استان بورگاس
حکومت: حکومت
 • شهردار: Panayot Reyzi
ارتفاع: ۰ متر (۰ فوت)
جمعیت (2009): جمعیت (2009)
 • شهر: ۵٬۷۵۳
 • شهری: ۱۴٬۷۸۹
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۲ (EET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۳ (EEST)
Postal Code: 8130
کد منطقه: 0550
سوزوپول شهری در استان بورگاس کشور بلغارستان است که جمعیت آن در سال ۲۰۰۱ میلادی ۴٬۶۷۹ نفر بوده‌است.
گویش تویسرکانی

گویش تویسرکانی گویشی است زبان لری است که توسط مردم بومی شهر تویسرکان به کار می‌رود. اسکندر امان‌الهی بهاروند زبان لری را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده و گویش مردم تویسرکان را در کنار گویش نهاوندی و گویش بروجردی و گویش ملایری در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار داده‌است. زبان لُری خود از سه شاخه ی زبانی تشکیل شده است: ۱- لُرستانی ۲- بختیاری ۳- لُری جنوبی در میان این سه شاخه ی زبان لُری گویش بروجردی به شاخه ی لُرستانی تعلق دارد. در بین گویشهای شاخه ی لُرستانی، گویش بروجردی، نهاوندی، ملایری و تویسرکانی به یکدیگر بسیار نزدیک هستند و در برخی تقسیم بندیها آنها را زیرشاخه ای از لُرستانی، به نام ثلاثی قرار می دهند. زبان لری ثلاثی را (بروجرد، ملایر، نهاوند، تویسرکان، شازند و بخش‌هایی از کنگاور در کرمانشاه) تقسیم کرده اند.
ویژگی‌های گویشی

۱. اختصار: یکی از خصوصیات گویش محلی تویسرکان آن است که در بسیاری موارد کلمات و جملات به صورت اختصار تلفظ می‌شوند و هنگام تکلم حروفی از وسط کلمه یا کلماتی از وسط جمله حذف می‌شوند و تلفظ جمله یا کلمه به صورتی در می‌آید که درک آن را برای افراد غیر بومی مشکل می‌سازد. مثلاً محمد صادق را (مَصاق)، جمله چه می‌گویی را (شیمی) و جمله من چه می‌دانم را (مَچُم) تلفظ می‌کنند.
۲. تبدیل الف به اُ کشیده: غالباً در این گویش، حرف الف در وسط کلمات محذوف و با اُ کشیده جایگزین می‌گردد به مانند: نُن (نان)، خُنه (خانه)، آسموُ (آسمان)، اِسُندن (ستاندن)، توسرکوُ (تویسرکان) و …
۳. الف اطلاق (اشباع): در تعریف الف اطلاق گفته‌اند: «الف اطلاق (الف اشباع در زبان فارسی) الف زائدی است که در آخر اسم و فعل و حرف آورده‌اند. در آثار دورهی سامانی به فراوانی دیده می‌شود اما در دوره غزنوی کمتر می‌شود. در برخی از قسمتهای شاهنامه نیز دیده می‌شود. در دورهی عراقی کم دیده می‌شود و فقط در فعل گفتا به کار می‌رود. در دورهٔ بازگشت به تقلید از زبان قدیم مرسوم شد».
این الف هنوز هم در گویش سرابی تویسرکان معمول می‌باشد. مثال: رفتا، گفتا، حسنا، حسینا.
۴. واو معدوله: در کلمه خواهد، واوی وجود دارد که در اصطلاح دستور واو معدوله نامیده می‌شود. در فرهنگ معین واو معدوله چنین تعریف شده‌است: «واوی که نوشته شود و تلفظ نگردد مثلاً در خواب، خوان، این نوع وا و در قدیم تا حدی به تلفظ درمی‌آمد». این واو در گویش تویسرکان هنوز زنده است و به صورت اشباع شده تلفظ می‌شود:
Xou خُو=خواب و Xouar خوُار=خواهر
واژگان گویشی

آلِنگ[Aleng]: پوست سبز گردو
آوو [Ǎw]: آب
بایده [Bǎyde]: کاسه کوچک، پیاله
تاسه/تلواسه/تالواسه [Tǎse/Talvǎse/Tǎlvǎse]: انتظار همراه با بی‌قراری، اندوه، ملالت
تَرَنگ/تُرَنگ [Tarang/Torang]: اسم صوت، صدای باد معده
چَفت [Čaft]: کج، خمیده
خان و خانی [Xǎn-O-Xǎni]: چاه کوچک، چشمه
خُسوُره/خُسوُر [Xosoure/Xosour]: پدر زن، مادر زن، پدر شوهر، مادر شوهر
دَلو [Dalv]: ظرف چرمی یا فلزی برای بیرون کشیدن آب از چاه
دَمه [Dame]: باد سخت همراه با برف و کولاک
راست [Rǎst] + کردن: درست کردن، ساختن
زِق [Zeq] + زدن: تراوش کردن آب از درز و لای چیزی
غُر [Qor]: مخنث
غوُ [Qow]: داد و فریاد، جار زدن
کَندوله [Kandule]: خُم گلی که در آن غله را جای دهند
لُغُز [Loqoz]: چیستان، حرف نامفهوم
مِرک [Merk]: آرنج
ناُوِ [Nowe]: دره، بستر رود
ناخا/ناوه [Nǎxǎ/Nǎve]: چوب میان تهی که در بنایی کاربرد دارد
وِنِدیک [Venedik]: شیشه
وور [Vur]: پرتاب
وار [Vǎr]: مرغ تخم‌گذار
هِرِنگ [Hereng]: نیرو و زور
هشتن [Haštan]: گذاشتن
هِوَنگ [Hevang]: هاون
شعری به گویش تویسرکانی

شعر «نِنه جوُ» از حسین بیات:
نِنِه جُو آی نِنِه جُو قُرونِ بَنِ جِیِرِت
بیا پا تِه بِنِه رُو جُفتِ گُلارا پِسِرت
پِسِرت نه مُ غُلامِ تو مَ دَس بَسهِ تونَم
مَ اَسیر تو مَ بیمارِ تو مَ خَسه توُنَم
نِنِه مَ قدرِ تُونِه تازه خِوَردار شُوَم
مُونی اَکِی از وَختی که بچه دار شُوَم
همه اوُ خونه دِلایی که اَ قدیم خوردی برام
همه اوُ زجر و عذابا که قدیم بردی برام
همهٔ اوُ نصمه شُوا بیار بیَنِت
همه اوُ فِکرِ خیالایِ بچه خُو بیَنِت
همه اوُ اِشگَسدنه چِلّورا چِلّه زِمِسّوُ
که مِشوُسی کونامه خوش می‌کردی وِ شِوِ صوُ
همه ناخوش داریا خونِ دلا درد و غما
هَمه او دردسرا کش واکشا برو بیا
...
شعری به گویش تویسرکانی > ترجمه

مادر جان! ای مادر جان! قربان بندِ جیگرت
بیا و پایت را روی دو چشم پسرت بگذار
پسرت نه! من غلام تو، من دست بسته تو ام
من اسیر تو، من بیمار تو، من خسته تو ام
مادر من ارزش تو را تازه فهمیدم
میدانی از کی؟ از وقتی که بچه دار شدم
همه آن خون دل‌هایی که از قدیم برایم خوردی
همه آن زجر و عذاب‌هایی که قدیم برایم بردی
همه آن نصف شب بیدار بودن‌هایت
همه آن فکر و خیال‌های خواب بودن بچه ات
همه آن یخ شکستن‌های چله زمستان
که (لباس) کهنه‌هایم را می‌شستی و خشک می‌کرد از شب تا صبح
همه ناخوشی‌ها، خون دل‌ها، درد و غم‌ها
همه دردسرها، کش و واکش‌ها، برو بیاها
...
ضرب‌المثل‌های تویسرکانی

اَ پی بِرِه رُو دُمّه، تا دُمّه خُو بِجُمّه: از پیه برود روی دنبه، تا دنبه خوب بجنبد: اعتراض به تصاحب مال فقیر از سوی توانگر.
اَ جِوُنی تا پیری، اَ پیری تا بمیری؟ : از جوانی تا پیری از پیری تا بمیری؟: غفلت و کج روی تا کی؟ به فکر اصلاح خود باش.
اَ چَرچی می شه کُنِه بِخِری؟!: از پیله ور می‌شود کهنه (اجناس دست دوم) خرید؟ !: دشواری معامله با افراد کم گذشت و زیاده طلب.
اَ دِرِ باغ وَریَردی، بهتِرِ تا بِری مینِ باغِ: از در باغ برگردی، بهتر است تا داخل باغ بشوی: هر گاه دیدی که تصمیم نادرستی گرفته‌ای، تا دیر نشده‌است، از تصمیم خود برگرد.
اَ کاسه پُشت پُرسییَن شی اَزِت می یا، گُ ّجِلِو داری. گفتن اَو پِرِ پاچینی که تو داری ـ گفتن اَو دِسِ چِلِنگی که تو داری ـ !: از لاک پشت پرسیدند چه کاری از تو بر می‌آید؟ گفت: جلوداری سپاه. گفتند: با آن دست و پایی که تو داری!: تمسخر شخص پرمدعای بی‌دست و پا.
اَ لا عَلاجی وِ گُروِه مییه خانِم باجی!: از روی ناچاری به گربه می‌گوید: خانم باجی!: از روی ناچاری به هر نالایقی احترام می‌گذارند.
اَ مییُ خُمُنه سُختُنیم، اَ دَر مردمِ: از داخل خودمان را سوزانده‌ایم، از بیرون مردم را: معادل با سیلی صورت خود را سرخ کردن.
اِشکِمِ گاو او بَلگ مِو؟ : شکم گاو و برگ مو؟ غذای معمولی شخص پر اشتها را سیر نمی‌کند. (بسیار پر توقع و حریص است و به این چیزها قانع نمی‌شود)
اولاد تایمه

مکان در 23x15px|border |alt=|link= مراکش
| Oulad Teima | Oulad Teima |
| --- | --- |
شهر: شهر
استان‌های مراکش: سوس ماسه درعه
Province: Taroudant Province
جمعیت (2004): جمعیت (2004)
 • کل: ۶۶٬۱۸۳
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۰ (زمان اروپای غربی)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۱ (WEST)
اولاد تایمه (به فرانسوی: Oulad Teima) در مراکش با جمعیت ۶۶٬۱۸۳ نفر است که در سوس ماسه درعه واقع شده‌است.
کودل

مکان
| گودل (نیک‌شهر) | گودل (نیک‌شهر) |
| --- | --- |
روستا: روستا
محل : محل 
مختصات: : مختصات: 
استان: سیستان و بلوچستان
شهرستان: نیک‌شهر
بخش: بخش بنت
دهستان: توتان و مهمدان
جمعیت: ۱۷ نفر
گودل (نیک‌شهر)، روستایی از توابع بخش بنت شهرستان نیک‌شهر در استان سیستان و بلوچستان ایران است.
جمعیت

این روستا در دهستان توتان و مهمدان قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۱۷ نفر (۴خانوار) بوده‌است.