طغرل بیک
منبع‌شناسی > منابع ثانویه > منابع فارسی

مجمع التواریخ و القصص: اثری است که در ابتدای قرن ششم ه‍.ق تألیف شده است و مؤلف آن نامعلوم است. این کتاب در حوزهٔ تاریخ عمومی است که به ترتیب سلسله‌ها نگارش یافته است و وقایع را از زمان خلقت تا سال ۵۲۰ ه‍.ق/۱۱۲۶ م دربرمی‌گیرد. در این کتاب پیرامون سلاجقه و دیگر خاندان‌های ترک سخن گفته می‌شود و بعضی از مطالب آن نیز برگرفته از کتاب ازبین‌رفتهٔ هلال صابی است. این اثر دارای اطلاعات مفیدی پیرامون ایران قدیم و به خصوص ترکان و طوایف‌شان است و روایات آن علاوه بر تفاوت با روایات گردیزی، آمیخته به افسانه است.
اغراض السیاسه فی اعراض الریاسه: اثری از محمد بن علی کاتب سمرقندی است که در قرن ششم ه‍.ق تألیف شده است. این کتاب شامل زیست‌نامهٔ حکمرانان مختلف تا سلطان سنجر و خود اوست و اکثر آن دارای قالب حکایت و داستانی است و از حیث گزارش وقایع عصر قلیج طمغاج خان، دارای اهمیت بسیاری است.
مشارب التجارب و غوارب الغرایب: اثری از ابن فندق بیهقی است که در قرن ششم ه‍.ق تألیف شده است. این متن طبق نظر تاریخ‌نگارانِ پس از او همانند ابن اثیر، جوینی و حمدالله مستوفی، منبع بسیار مهمی برای دوران زندگانی نویسنده و به‌خصوص عصر نخستین حاکمیت سلجوقیان بوده است.
طبقات ناصری: اثری از جوزجانی است که در قرن هفتم ه‍.ق تألیف شده است. او با هدف تکمیل متنی که در آن تاریخ پیامبران، امویان، عباسیان، سلاطین ایرانی و تاریخ غزنویان بیان شده بود، به تألیف کتابی مشغول شد که در آن به شرح بوییان تا خوارزمشاهیان پرداخت و همچنین ایوبیان و حاکمان دهلی و غیره را نیز بر این اثر افزود و تا زمان خویش ادامه داد. این اثر با وجود نگارش در هندوستان در آغاز قرن سیزدهم م، اطلاعات مفیدی پیرامون زبان و قوم ترک به دست می‌دهد.
نظام التواریخ: کتابی از قاضی بیضاوی است که در قرن هفتم ه‍.ق به نگارش درآمده است. این اثر تاریخی عمومی است که در آن پس از تاریخ پیامبران و خلفا، به امویان، عباسیان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، دیلمیان، سلجوقیان، سلغریان و خوارزمشاهیان پرداخته شده است. این اثر همچنین اطلاعات وسیعی پیرامون مغولان دارد و از نظر تاریخ سلجوقیان فارس و اتابکان، دارای اهمیت است.
آداب الحرب: اثری از فخرالدین مبارکشاه است که در قرن هفتم ه‍.ق تألیف شده است و در آن به ذکر گزارش‌هایی پیرامون وقایع عصر طغرل، ملکشاه و سلطان سنجر پرداخته است. همچنین نویسنده اطلاعاتی دربارهٔ غزنویان و قراختاییان در اختیار خوانندهٔ اثر قرار می‌دهد و همچنین مطالبی پیرامون اصول و هنر جنگ در قرون وُسطیٰ بیان شده است.
العراضه فی الحکایه السلجوقیه: اثری از محمد بن عبدالله بن نظام الحسینی الیزدی است که در قرن هشتم ه‍.ق نگارش یافته است. این اثر تلخیص راحةالصدور است و اکثر اطلاعات آن پیرامون سلاجقهٔ بزرگ است. همچنین قانون شش ماده‌ای منسوب به ملکشاه که در این کتاب آمده، بر اهمیت آن بسیار افزوده است.
زبدةالتواریخ: اثری است که توسط محمد کاشانی در قرن هشتم ه‍.ق تألیف شده است. این اثر پیرامون تاریخ خاندان‌های اسلامی نگارش شده است و از نظر گزارش تحولات تاریخ سلاجقهٔ بزرگ، دارای ارزش و اهمیت بسیار است و همچنین اطلاعاتی دربارهٔ سلاجقهٔ کرمان و قراختاییان به دست می‌دهد.
ظفرنامه: اثری از حمدالله مستوفی است که در قرن هشتم ه‍.ق و در ۷۵۰۰۰ بیت به نگارش درآمده است. این اثر از سه بخش تشکیل می‌شود که مشتمل بر تاریخ دوران پیامبر و خلفا تا تصرف بغداد، تاریخ حکومت‌های شکل‌گرفته در ایرانِ پس از اسلام همچون صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، دیلمیان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، اسماعیلیان، سلغریان و قراختاییان کرمان، و بخش قسم السلطانی در تاریخ ترک‌ها و مغول‌ها، اغوزخان، اجداد چنگیز، زیست‌نامهٔ چنگیز و جانشینانش، اولوس چهارگانه و سلسلهٔ ایلخانان است. این اثر از منابع مهم تاریخ ترکان به حساب می‌آید.
شاهنامهٔ سلجوقیان: اثری از احمد بن محمد الطوسی ملقب به قانعی است که در قرن هشتم ه‍.ق تألیف شده است. این شاهنامه همچون دیگر آثار معاصر خویش، به تاریخ ایران باستان، تاریخ پیامبران و دوره‌های مختلف تاریخ اسلام به‌طور مفصل پرداخته است و پس از شرح غزنویان و سلجوقیان بزرگ، به تاریخ سلجوقیان آناتولی پرداخته و آگاهی‌های وسیعی در این زمینه ارائه کرده است.
سلجوقنامه: اثری از احمد نیغده‌ای است که در قرن هشتم ه‍.ق نگارش یافته و منبع تلخیص و نگارش اثری از همین مؤلف به نام الولد الشفیق است که حاوی اطلاعات مهمی پیرامون سلجوقیان بزرگ و سلجوقیان آناتولی بوده است.
مجمع التواریخ: اثری از حافظ ابرو است که در قرن نهم ه‍.ق به دستور شاهرخ تیموری تألیف شده است. مؤلف در جهت خلق این اثر، به تلخیص آثاری همچون ترجمهٔ فارسی تاریخ طبری، جامع التواریخ رشیدالدین و ظفرنامهٔ نظام‌الدین شامی روی آورد و تحولات معاصر خویش را نیز بر آن افزود و با تکمیل آن، اثرش را مجمع‌التواریخ نامید. این اثر مشتمل بر چهار بخش می‌شود که بدین ترتیب است: تاریخ پیامبران و شاهان ایران تا فتح اعراب، تاریخ اسلام تا سال ۶۵۶ ه‍.ق/۱۲۵۸ م، تاریخ ایران در عهد سلجوقیان و ایلخانان و آخرین بخش آن به نام زبدةالتواریخ بایسنقر که شامل دو بخش رویدادهای دورهٔ تیمور و تحولات دورهٔ شاهرخ تا سال ۸۳۰ ه‍.ق/۱۴۲۷ م می‌شود. استفاده از برخی از آثار مفقود در جهت نگارش تاریخ سلجوقیان، بر اهمیت اثر افزوده است.
روضه الصفا فی سیره الانبیاء و الملوک و الخلفا: اثری از میرخواند است که در قرن نهم ه‍.ق نگارش یافته است. این اثر در قالب تاریخ عمومی تألیف شده است و مشتمل بر هفت جلد است که از آغاز آفرینش آغاز شده و با تاریخ پیامبران ادامه می‌یابد. در ادامه تاریخ امویان و عباسیان روایت می‌شود و سپس دولت‌های مستقر در عهد عباسی را بیان می‌کند. بخشی از این قسمت، اختصاص به سلجوقیان دارد که با وجود کوتاه بودن، به علت استفاده از گزارش‌هایی ازبین‌رفته همچون ملک‌نامه، پیرامون تاریخ سلجوقیان دارای اهمیت ویژه‌ای است.
حبیب السیر فی اخبار افراد البشر: اثری از خواندمیر در قرن نهم یا دهم ه‍.ق است که در حوزهٔ تاریخ عمومی جای دارد و شامل سه جلد می‌شود که هریک متشکل از چهار بخش هستند. به علت بهره‌برداری نویسنده از کتاب پدربزرگ خویش و همچنین دیگر آثار ازبین‌رفته در جهت تألیف بخش‌های پیش از تیموریان، بخش مربوط به سلجوقیان آن دارای اهمیت است. دو جلد نخست آن تاریخ اسلام و جلد سوم آن تاریخ ترکان و مغولان تا مرگ چنگیز را تشریح می‌کند.
تحفه الملوک: اثری است که مؤلف و تاریخ نگارش آن نامعلوم است و حاوی تعداد زیادی لطایف تاریخی است و در باب سلجوقیان نیز، حکایت‌هایی پیرامون طغرل، سنجر و ملکشاه در آن بیان شده است و حدس بر این است که در آناتولی به نگارش درآمده است.
تاریخ بیهق: اثری از ابن فندق بیهقی است که در قرن ششم ه‍.ق تألیف شده است. این اثر بر پایهٔ تاریخ نیشابور نیشابوری تألیف شده است و وقایع تا سال ۵۶۳ ه‍.ق/۱۱۶۸ م را دربرمی‌گیرد. او پس از سخن از فایده‌ها تاریخ در ابتدای مطلب، از اهمیت بیهق و فتح آن به دست مسلمانان سخن می‌راند و سپس جغرافیای منطقه، حکمرانی طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان و سلجوقیان را در آن مناطق تشریح می‌کند. علاوه بر آن، در این اثر اطلاعاتی دربارهٔ عالمان بزرگ، خاندان‌ها و شاعران بیان شده است. همچنین اطلاعات زیادی از اقدامات سلجوقیان در آناتولی و فتح آن در کنار تحولات حوزهٔ خراسان به دست می‌دهد. دربارهٔ خاندان نظام‌الملک نیز در این کتاب اطلاعاتی بی‌نظیری بیان شده است. بیهقی در نگارش این اثر بر منابع قدیمی، اسناد بایگانی‌شده، دیده‌ها و شنیده‌هایش تکیه کرده است.
شیرازنامه: اثری از ابوالعباس احمد بن ابوالخیر زرکوب شیرازی است که در قرن هشتم ه‍.ق تألیف شده است. مؤلف در این کتاب، تاریخ دولت‌های حاکم بر آن منطقه را از عصر آل بویه تا زمان خود با تأکید بر ویژگی‌های ناحیهٔ فارس تشریح می‌کند و زیست‌نامهٔ اشخاص مشهور مدفون در شیراز را نیز ارائه می‌دارد. او همچنین اطلاعات دست اولی از وقایع و تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی سلجوقیان بزرگ و دولت‌ها و امیرنشین‌های مستقر در آن منطقه را به خواننده منتقل می‌کند.