اردشیر بابکان در تاریخ روایی ایران
گزارش‌ها از اردشیر

گزارش فردوسی در شاهنامه از چگونگی برآمدن ساسانیان، اینگونه آغاز می‌شود که ساسان پسر دارا، به هنگام حملهٔ اسکندر به ایران، پس از کشته شدن پدر، به هندوستان می‌گریزد و با فقر دست به گریبان می‌شود؛ تا به‌زاری می‌میرد. از او پسری می‌ماند ساسان‌نام و تا ۴ نسل، پدر نام ساسان بر پسرش می‌نهد که همه به چوپانی، و ساربانی روزگار می‌گذرانند. آخرین ساسان به پارس بازمی‌گردد و با شبانی به خدمت بابک، فرمانروای اصطخر، درمی‌آید. بابک شبی در خواب، پی به تبار والای ساسان می‌برد و پس از بیداری، از ساسان درباب نیاکان او می‌پرسد و ساسان سرانجام نسب خویش را آشکار می‌سازد. بدینگونه، بابک دختر خویش را به‌زنی به ساسان می‌دهد و اردشیر بابکان از آن دو زاده می‌شود.
در کارنامهٔ اردشیر بابکان نیز —که فردوسی بدان گوشه‌چشمی داشته—، همین داستان با اندکی دگرگونی آمده‌است. براساس این گزارش، بابک حاکم پارس و گماردهٔ اردوان بود. چون آوازهٔ اردشیر ۱۵ ساله به اردوان رسید، از بابک درخواست که اردشیر را نزد او فرستد، تا در کنار فرزندان او آموخته و پرورده شود. در ادامهٔ گزارش، کارنامه آمده‌است که روزی اردوان در نخجیرگاه بود که پسر بزرگش و اردشیر در پی گوری تاختند؛ تیر اردشیر گور را برزمین افگند؛ پسر اردوان نزد پدر اردشیر را دروغزن خواند؛ اردوان نیز اردشیر را به آخور ستوران فرستاد. اردشیر نامه به بابک بنوشت و بابک او را به بردباری فراخواند. کنیزکی از دربار اردوان فریفتهٔ اردشیر شد و همه‌شب تا بامداد نزد او می‌آرمید. اخترشناسان در طالع اردوان، برآمدن مردی که پادشاهی دیگری بنیاد می‌نهد، دیدند. سپس اردشیر با کنیزک از دربار اردوان گریخت و به‌سوی پارس رفت. اردوان با پسر و سپاهی گران در پی اردشیر تاخت و پس از ۴ ماه نبرد، اردشیر اردوان را می‌کشد و دختر اردوان را به زنی می‌گیرد. این همان زنی است که شاپور در نهان از او زاده می‌شود.
در تاریخ روایی ایران، اسکندر، که پس از شکست دارا، نگران آیندهٔ ممالک خویش و احتمال خیزش ایرانیان بود، ایرانشهر را به‌میان حاکمان محلی (ملوک‌الطوایف) تقسیم می‌کند و بدین‌ترتیب در میان ایرانیان تخم نفاق پاشید و از قدرت یافتن هریک از فرمانروایان جلوگیری کرد. تاریخ روایی ایران، آگاهی اندکی نسبت دربارهٔ سلوکیان به‌دست می‌دهد. طبری تنها به‌اشاره‌ای گذرا به سلوکوس و آنتیوخوس اکتفا کرده که آن‌هم نقلی‌است از هشام کلبی. اشکانیان نیز در تاریخ روایی ایران، با پیوند سست و حکومت ناتمرکزی که داشتند، وارثان اسکندر پنداشته شده‌اند. براساس تاریخ روایی ایران، این نظام زمین‌داری به‌اصطلاح بیگانه (حکومت اشکانیان)، حدود ۲۶۶ سال با حکمرانی شاهان محلی بر ایران حکمفرما بود. در روایت اسلامی آمده‌است که در میان این پادشاهان، اشکانیان شاخه‌ای از حاکمان محلی می‌بودند که بر مغرب و مرکز ایران حکومت می‌راندند و توانستند اختیار سرزمین بابل را نیز به‌دست گیرند، از احترام زیادی در میان شاهان دیگر برخوردار بودند و امرای محلی برتری این شاهان را به‌رسمیت می‌شناختند؛ لیک اینان در موقعیتی نبودند که بتوانند به‌عزل و نصب شاهان نحوای دیگر بپردازند. براساس فهرستی که مورخین اسلامی از شاهان اشکانی به‌دست داده‌اند، اردوان مهم‌ترین و آخرین پادشاه اشکانی است. در چنین فضایی اردشیر بابکان از دل تاریخ روایی ایران سربرمی‌آورد و آهنگ یکپارچه‌سازی ایرانشهر می‌کند.
این روایت‌ها، برای مشروعیت‌بخشیدن هرچه بیشتر به پادشاهی اردشیر و فرزندانش، با مهارت شگفت‌انگیزی هم تبار او به هخامنشیان می‌رسد و هم با وصلت با دختر اردوان به اشکانیان می‌پیوندد.
گزارش به‌قدرت رسیدن اردشیر در تاریخ روایی ایران نیز همانند یک رویداد افسانه‌ای‌است. گزارش‌های طبری، بلعمی، ابن اثیر و میرخواند، جز در جزئیات هماهنگ‌اند. برپایهٔ این گزارش‌ها، ساسان، پدر بزرگ اردشیر با دختری به نام رام‌بهشت از خانوادهٔ بازرنگی ازدواج می‌کند و ریاست معبد آناهیتا را به عهده می‌گیرد. پسر او بابک با به دست آوردن مقام پدر جانشین او می‌شود و سپس پسر او اردشیر این مقام را به ارث می‌برد. بابک در زمان حیات خود، ارگبدی دارابگرد را نیز از شاهان محلی پارس برای پسرش می‌گیرد و با کشتن گوچهر، شاه محلی پارس اصطخر، و تسلط بر تمامی پارس، از اردوان می‌خواهد تا اجازه دهد که پسر بزرگش شاپور به جای گوچهر، شاه اصطخر شود؛ ولی اردوان مخالفت می‌کند. پس از بابک، شاپور شاه اصطخر می‌شود. در ادامهٔ این گزارش‌ها چنین آمده‌است که پس از آنکه ستیز میان برادران شاپور پسر بابک محتمل می‌شود، شاپور ظاهراً به‌مرگی تصادفی، از میان می‌رود و برادران دیگر حکومت را به اردشیر می‌سپارند. به این ترتیب او شاه پارس می‌شود و پس از رسیدن به قدرت، برای جلوگیری از طغیان برادران خود، همهٔ آن‌ها را می‌کشد.
در تاریخ روایی ایران، اردشیر همچو مردی قهرمان و جسور و دوراندیش و با حس پایمردی و حوصلهٔ فراوان نمایانده شده‌است. بنابراین متون، وی مردی استوار و عین دست یازیدن به خشونت و بی‌رحمی‌های بسیار، همواره رفتاری جوانمردانه می‌داشته و به‌گاه نبرد، همواره پیشاپیش جنگاوران خویش می‌جنگیده‌است. در متون تاریخ روایی ایران، اردشیر از آن سوی کامیاب شد که از نسل دودمان شاهنشاهان باستانی ایران بوده و از سوی یزدان بفرمانروایی ایرانشهر برگزیده شده‌بود. اما در این نکته تردید نیست که موجه جلوه دادن فرمانروایی ساسانیان، بعدها و در اواخر دورهٔ شاهنشاهی آنان با افزودن مطالبی چند بر جریان واقعی رویدادهای آن روزگار صورت پذیرفت و احتمالاً آوردن این مطالب در نوشته‌های رسمی علل سیاسی می‌داشته باشد.