آثار فارسی ابن سینا
دانشنامه علائی

مقالهٔ اصلی: دانشنامه علائی
مشهورترین نوشته او به فارسی کتاب دانشنامه علائی است که در منابع عربی و فارسی به نامهای «الحکمة العلائیة» «الرسالة العلائیة»، «حکمت علائی» و «کتاب علائی» نامیده شده و ابن‌ابی اصیبعه از آن به عنوان «دانش مایه علایی» یاد کرده است. این کتاب در اصفهان، در فاصله سالهای ۴۱۳–۴۲۸ق که ابن سینا در آن شهر می‌زیسته برای علاءالدوله کاکویه (۳۹۳–۴۳۳ق) تصنیف شده است. ابن سینا خود در مقدمه منطق دانشنامه می‌گوید: «فرمان بزرگ خداوند ما ملک عادل… عضدالدین علاءالدوله… آمد به من بنده و خادم درگاه وی… که باید مر خادمان مجلس وی را کتابی تصنیف کنم به پارسی دری که اندر وی اصلها و نکتهای پنج علم از علمهای حکمت پیشینگان گرد آورم به‌غایت اختصار». سپس این ۵ علم را به ترتیب چنین می‌شمارد: علم منظق، علم طبیعیات [علم زیرین]، علم هیئت، علم موسیقی، علم آنچه بیرون از طبیعت است [علم برین]. اما ترتیبی که در تصنیف این کتاب اتخاذ شده است، غیر از این است و برخلاف رسم معمول در تنظیم کتب حکمت، ابن سینا در اینجا بخش الهیات یا مابعدالطبیعه را قبل از طبیعیات قرار داده است و شاگرد او بهمنیار نیز در تدوین مباحث کتاب التحصیل از ترتیب دانشنامه پیروی کرده است. ابن سینا در مقدمه منطق دانشنامه به اینکه در ترتیب مباحث برخلاف رسم و عادت عمل کرده است، اشاره دارد و در آغاز الهیات آن کتاب در توجیه این روش گوید: «و اصلهای همه علمها اندرین علم [علم الهی یا علم ربوبیت] درست شود و این علم را به آخر آموزند هر چند به حقیقت اول است، ولیکن ما جهد کنیم که به اول بیاموزانیم». از بخشهای چندگانه این کتاب ۳ بخش اول، یعنی منطق و الهیات و طبیعیات نوشته خود ابن سینا است، ولی بخش ریاضیات که شامل هندسه و هیئت و حساب و موسیقی بوده است، در همان روزگار از میان رفته و بعد از وفات ابن سینا، ابوعبید جوزجانی آنها را از روی مصنفات دیگر ابن سینا تلخیص و به فارسی ترجمه و به ۳ کتاب باقی مانده ضمیمه کرده است.
این اثر، مانند شفا و نجات (اما برخلاف کتاب الاشارات که فقط به منطق و متافیزیک می‌پردازد) رساله‌ای جامع در هفت علم است که در چهار بخش گروه‌بندی شده‌اند: منطق (ویرایش سید محمد مشکات و محمد معین، منطق دانشنامه علائی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲)، متافیزیک (ویرایش محمد معین، الهیات دانشنامه علائی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲)، علوم طبیعی (ویرایش سید محمد مشکات، طبیعیات دانشنامه علائی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲) و ریاضیات (مورد آخر شامل هندسه، نجوم، حساب و موسیقی است). بخش اصلی ریاضیات در زمان حیات ابن سینا از بین رفت، و متن موجود (ویرایش مجتبی مینوی، ریاضیات دانشنامه علائی، تهران، ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲) نسخه بازسازی شده‌ای است که شاگردش عبدالواحد جوزجانی با ترجمه رساله‌های کوتاه استاد در همان موضوعات به زبان فارسی گردآوری کرده است. (رساله‌های اصلی عربی بخش ریاضیات کتاب نجات را تشکیل می‌دهند که توسط خود ابن سینا ویرایش نشده است).
دانشنامه را نباید با شفا مقایسه کرد، اثری دایره‌المعارفی که تعداد و تنوع مسائل و نظریات مورد بحث در آن بسیار زیاد و تعداد فصل‌ها بسیار طولانی است. اگرچه از نظر محتوای کلی با نجات قابل مقایسه است، اما دانشنامه از نظر طول نسبی و موضوعات خاص فصل‌ها و ترتیب بخش‌ها با آن تفاوت دارد. شرح آن از منطق، در دو بخش در تعریف و اثبات به ترتیب، از طرح اشارات پیروی می‌کند نه نجات. اگرچه بیشتر فصل‌های آن خلاصه یا چکیده‌ای از فصل‌های نجات است، اما برخی از آنها توضیحات طولانی‌تر و کامل‌تری ارائه می‌دهند. چکیده به‌طور کلی از طریق ترکیب دو یا چند فصل در یک فصل با عنوان ترکیبی انجام می‌شود، به عنوان مثال، فصل «توضیح جنس، نوع، فصل، خاصه و اعراض عام» (باز نمودن جنس، نوع، فصل، خاصه و اعراض عام). با این حال، در برخی موارد، چکیده از طریق حذف فصل‌هایی که فقط برای دانشگاهیان و متخصصان جالب است، انجام می‌شود، به عنوان مثال، فصل مربوط به نظریه محتوای گزاره‌ها و سه وجه داوری (ممکن [شاید بودن، ممکن]، ضروری [ضروری] و ناممکن [ناشاید بودن، ممتنع]). این نظریه که یکی از مبانی منطق داوری ابن سینا است، فقط ده خط توضیح در دانشنامه دریافت می‌کند، در مقایسه با ده صفحه در نجات و دوازده صفحه در اشارات. همچنین، به‌طور چشمگیری از پرداختن به تناقض و عکس مستوی کاسته شده است، که در اینجا به شکل مطلق خود تقلیل یافته‌اند؛ ابن سینا ترجیح داد از هرگونه بحث در مورد تناقض و عکس مستوی در گزاره‌های موجهه در دانشنامه خودداری کند. بحث در مورد چهار شکل قیاس نیز به همان اندازه مختصر است. از سوی دیگر، ابن سینا در این کتاب به تفصیل در مورد موضوعی می‌نویسد که در اشارات مسکوت گذاشته شده است، یعنی استدلال از طریق قیاس (مثال)؛ او در اینجا این روش استدلال را که برای متکلمان مدرسه‌ای که او آنها را «جدلیان» می‌نامد، عزیز بود، محکوم می‌کند. او همچنین به تفصیل در مورد «ماده قیاس» می‌نویسد، یکی از نوآوری‌های اصلی او که جنبه معرفت‌شناختی منطق او را تشکیل می‌دهد و برجسته‌ترین و اصیل‌ترین سهم اوست، که مربوط به جستجوی منابع دانش بشری و ارزیابی درجات قطعیت آن است.
در مورد متافیزیک، ویژگی قابل توجه دانشنامه قرار دادن این موضوع بلافاصله پس از منطق است، در حالی که در نجات و شفا بحث‌های متافیزیکی بخش پایانی و اوج اثر را تشکیل می‌دهند. ترتیب متفاوت در دانشنامه اتفاقی نیست. این کتاب به منظور آشنا کردن ذهن ناآشنا با مفهوم علم و موضوع و هدف آن، و با تقسیم علوم به رشته‌های نظری و عملی و موضوعات و اهداف هر یک نوشته شده است. برای این منظور، نیاز به یک مقدمه مقدماتی بود که فقط می‌توانست بلافاصله پس از بخش منطق و در ابتدای بخش متافیزیک قرار گیرد. طرح کلی موضوعات و اهداف علوم منجر به تعریف توضیحات موضوع علم برتر (علم برین)، یعنی متافیزیک، یعنی موجود بما هو موجود، و هدف آن، یعنی حالات موجود بما هو موجود، می‌شود. این حالات به صورت جفت‌های متضاد ارائه می‌شوند. آنها عناوین فصل و محتوای بخش متافیزیکی اثر را به شرح زیر ارائه می‌دهند: جوهر و عرض، کلی و جزئی، واحد و کثیر، علت و معلول، فعل و قوه، ممکن و واجب؛ اینها محمولات موجود بما هو موجود هستند.
ابن سینا با شروع مطالعه جوهر و عرض به عنوان اولین جفت حالات موجود بما هو موجود، در اینجا آشکارتر از شفا با مفاهیم و سنت‌های ارسطویی در مورد نظریه جوهر و مقولات اعراض آن و موقعیت این ده جنس عالی «اشیاء» قطع رابطه می‌کند. در دانشنامه او این مطالعه را با متافیزیک ادغام می‌کند، در حالی که در نجات او مقولات را همراه با نظریه تعریف در بخش منطق بررسی می‌کند. اکنون این ایده جوهر و نه مقوله آن که به عنوان ده جنس عالی «اشیاء» تصور می‌شود، مستقیماً به ایده دیگری مرتبط است که برای متافیزیک ابن سینا اساسی است، یعنی ایده عرضیت وجود؛ زیرا گفتن اینکه چنین جوهر یا عرضی وجود دارد، به معنای گفتن این است که وجود عنصری نیست که ماهیت (هویت) هر یک از این ده جنس عالی «اشیاء» را تشکیل می‌دهد، به عبارت دیگر، وجود به لحاظ منطقی به عنوان چیزی جز محمول عرضی ماهیت قابل تصور نیست. ارائه این نظریه اصیل به ویژه قابل توجه است زیرا ابن سینا گفتمان خود را با انتقاد از «افرادی که فاقد بصیرت تیز هستند»، یعنی متکلمان مدرسه‌ای، که در نجات متکلمان نامیده می‌شوند، آغاز می‌کند. در عین حال، این ایده وجود به عنوان محمول عرضی ماهیت، ارتباط نزدیکی با آخرین جفت حالات موجود بما هو موجود، یعنی ممکن و ضروری، دارد.
مطالعه این دو حالت مقدمه‌ای بر حوزه دوم متافیزیک است که ابن سینا آن را «علم فرمانروایی الهی» می‌نامد. چهل فصل به جستجوی موجود واجب الوجود و صفات او اختصاص دارد. این فصل‌ها بیش از دو سوم بخش متافیزیکی دانشنامه را اشغال می‌کنند و طولانی‌ترین رساله در کل کتاب را تشکیل می‌دهند. وسعت نسبی این بخش نشان دهنده اهمیتی است که ابن سینا به آن قائل بوده است و قابل توجه‌تر است زیرا این کتاب حاوی فصل‌های طولانی (مانند آنچه در شفا و نجات یافت می‌شود) در مورد مسائل صرفاً کلامی مانند رستاخیز جسمانی انسان، الهام الهی، اثبات نبوت و غیره نیست. این امر برخورد با متافیزیک را بیشتر شبیه اشارات می‌کند تا نجات. علاوه بر این، دانشنامه گاهی اوقات دستورالعمل‌های اشارات را بازتاب می‌دهد، به ویژه دستورالعمل‌های فصل ششم در مورد اهداف اصول و نظم و فصل هفتم در مورد تجرید (تجرید).
با این حال، بارزترین ویژگی دانشنامه، سبک آن است که بسیار ساده‌تر، آسان‌تر، غیررسمی‌تر و زنده‌تر از آثار عربی است. در این کتاب، ابن سینا دوباره با مخالفان خود، متکلمان مدرسه‌ای، به بحث می‌پردازد. در نجات، او برخی از آنها را «ضعیف» (ضعفا المتکلمین) توصیف می‌کند، اما در اینجا فراتر می‌رود و با تحقیر از آنها به عنوان «جدلیان» (جدلیان) سخن می‌گوید. او با لحنی طنزآمیز روش آنها را در اثبات وجود غایب (غایب) از وجود شاهد (شاهد) مسخره می‌کند، و در شرحی ساختگی از استدلال آنها، اعمالی را به آنها نسبت می‌دهد که پوچی منطقی سخنان آنها را آشکار می‌کند، به عنوان مثال در بخش منطق (منطق): «سپس رفتند و به آسمان نگاه کردند و دیدند که شبیه خانه‌ای است…». بسیاری از کلمات و عبارات دیگر در متن، نیشی طنزآمیز دارند، به عنوان مثال، «به حیلتی اندیشیدند»، «برخی که کمی حیله‌گرتر بودند». در بخش متافیزیک، انتقاد به افلاطون و «مثل» افلاطونی معطوف است. در نجات، ابن سینا به‌طور محتاطانه و بسیار مختصر به «مثل» افلاطونی اشاره می‌کند. در شفا، او فصلی نسبتاً طولانی و بسیار دقیق و قاطعانه استدلال شده را به رد آنها اختصاص می‌دهد. در دانشنامه، او آنها را رد نمی‌کند، بلکه مسخره می‌کند. او ما را دعوت می‌کند تا ایده یک «ایده» را تصور کنیم، ایده یک «انسانیت» (مردمی) منحصر به فرد و واقعی که فی نفسه (بعینهی) در هر فرد انسانی وجود دارد و پس از کسب دانش افلاطون و در صورت نادان ماندن فرد دیگری خواهد بود. حتی شگفت‌انگیزتر ایده «حیوان» خواهد بود، که همزمان متحرک و بی‌حرکت، پرنده و بی‌پرواز، چهارپا و دوپا است.
در پایان، باید تأکید کرد که دانشنامه اثری اصیل است و اصالت آن صرفاً در فارسی نوشته شدن آن نیست. پس از اشارات، که ابن سینا در همان دوره از زندگی حرفه‌ای خود تألیف کرد، شخصی‌ترین نوشته اوست. قصد او برای دادن مهر متفاوتی به این کتاب از سایر آثارش با ترجیح او برای موضوعات خاص و تعداد و طول فصل‌هایی که به آنها اختصاص داده است، به ویژه به ممکن و ضروری، علت و معلول، و واجب الوجود و صفات او، آشکار می‌شود. ویژگی دیگر این است که او در متافیزیک هیچ بحثی در مورد تزهای فرا فلسفی مانند زندگی پس از مرگ، رسالت و معجزات پیامبران و شگفتی‌های اولیا شامل نمی‌کند، بلکه فقط به‌طور مختصر به این مسائل در بخش علوم طبیعی اشاره می‌کند. احترام عمیق او به ارسطو، «رئیس حکیمان» (امام حکیمان)، «راهنما و استاد فیلسوفان» (دستور و آموزگار فیلسوفان)، شوخ‌طبعی خودجوش و طنز ملایم او در مورد متکلمان مدرسه‌ای (متکلمان یا جدلیان) سرنخ‌هایی برای درک این مرد به ما می‌دهد. البته این کتاب برای حامی‌ای نوشته شده است که باید از زحمت خواندن مباحثات عالمانه در امان باشد. با این حال، با وجود همه اختصارات و حذف‌ها، هیچ چیز واقعاً مهمی حذف نشده است. این رساله‌ای جامع در فلسفه است، منحصر به فرد در نوع خود در میان نوشته‌های فارسی در این زمینه.
نسخه‌های چاپی دانشنامه علائی:
چاپ سنگی، تحت عنوان مایه دانش علائی مشهور به الحکمة العلائیه، حیدرآباد (دکن)، ۱۳۰۹/۱۸۹۱، شامل سه بخش — منطق، متافیزیک و علوم طبیعی. پر از اشتباهات بسیار، اما به عنوان اولین نسخه منتشر شده قابل توجه است.
ویرایش توسط الف. خراسانی تحت عنوان دانشنامه علائی یا حکمت بوعلی، تهران، ۱۳۱۵ ش. /۱۹۲۶. متن انتقادی بر اساس چهار نسخه خطی، شامل دو بخش — منطق (منطق) و متافیزیک (علم برین) — با مقدمه‌ای متشکل از:
ترجمه‌های خراسانی از زندگینامه خودنوشت ابن سینا و زندگینامه تکمیلی او توسط ابوعبید بن عبدالواحد جوزجانی (گوزگانی)
برخی از اشعار منسوب به ابن سینا، یعنی دو قطعه کوتاه به زبان عربی و چهار رباعی و یک قطعه کوتاه دربارهٔ شراب به زبان فارسی.
فهرستی از آثار ابن سینا.
مطالعه‌ای مختصر در مورد ویژگی‌های زبان دانشنامه و واژه‌نامه‌ای از اصطلاحات فنی فارسی در دانشنامه با معادل‌های عربی آنها.
ویرایش توسط محمد معین و سید محمد مشکات، منتشر شده برای جشن هزاره ابن سینا در تهران در سال ۱۳۳۱ ش. /۱۹۵۲؛ شامل سه بخش اول در جلدهای جداگانه:
منطق (رساله منطق)، ویرایش معین و مشکات،
متافیزیک (الهیات دانشنامه علائی)، ویرایش مشکات،
علوم طبیعی (طبیعیات دانشنامه علائی)، ویرایش مشکات. متن انتقادی بر اساس ده نسخه خطی، در کل با متن خراسانی علی‌رغم انواع متعدد موافق است. به هر جلد فهرستی ترکیبی از اصطلاحات فنی فارسی و عربی به ترتیب حروف الفبا ضمیمه شده است.
جنبه‌های زبانی دانشنامه و اندر دانش رگ، بالاتر از همه اصالت واژگان فارسی آنها، توسط خراسانی مورد توجه قرار گرفت و برای زبان‌شناسان ایرانی بسیار جالب است. این موضوع در دو مقاله در کنفرانس هزاره ابن سینا در تهران مورد بحث قرار گرفت، یکی توسط ح. خطیبی در مورد سبک نثر فارسی ابن سینا در زمینه نثر فارسی اواخر قرن چهارم/دهم و اوایل قرن پنجم/یازدهم، دیگری توسط محمد معین در مورد واژگان فارسی ابن سینا و تأثیر آن بر ادبیات فارسی. ح. خطیبی با این استدلال که زبان فارسی در زمان ابن سینا بیشتر تحت تأثیر پهلوی بود تا عربی، ابن سینا را به اختراع اصطلاحات و واژگان علمی-فلسفی فارسی نسبت داد. او به عنوان نمونه‌هایی از تمایز سبک نثر ابن سینا، استفاده مکرر از ذرات «مر» و «اندر»، پیشوند فعلی «همی» به جای «می» و ترتیب کلمات جملات اغلب مختصر، اما همیشه دقیق را ذکر می‌کند. محمد معین ایجاد واژگان علمی-فلسفی فارسی توسط ابن سینا، منابع و روش‌های او، و انواع این واژگان مورد استفاده شاگردانش در ترجمه آثارش و بعداً توسط متفکران دیگر مانند ناصر خسرو، افضل‌الدین (بابا افضل) کاشانی و ابوحامد محمد غزالی را مطالعه کرد.