مسجد جامع زیتونه
مسجد جامع زیتونه > تاریخ  مسجد جامع زیتونه

مسجد جامع زیتونه (۶۹۸ ق) که‌ در هسته‌ی مرکزی شهر تونس قرار دارد، مقدس‌ترین و عظیم‌ترین مسجد این شهر به حساب می‌آید. نام این مسجد برگرفته از «درخت زیتون» است؛ تاریخ احداث این مسجد و شهر حدودا همزمان است.
بخش‌های مهم و اصلی کنونی مسجد منصوب به دوران امیر اغلبی، "ابراهیم احمد" است؛ او بنای نخستین را کاملا تخریب و مجددا بازسازی کرد.
اغلبیان که با عناوین بنی اغلب و اغالبه نیز شناخته می‌شوند (۲۹۶–۱۸۴ ق) دودمانی از امرای عرب مسلمان بود که در سرزمین‌های افریقیه و صقلیه فرمانروایی می‌کردند.
ابراهیم بن اغلب، فرماندهِ نظامی عباسی و نخستین امیر اغلبی و بنیان‌گذار آن بود. اصالتاً از خراسان و زاده قیروان در تونس بود.
این مسجد میراثی از دوره‌ی فاطمیان برای ادوار بعدی‌ست. قسمت‌هایی مثل رواق و گنبد شبستان که به محور اصلی جلوه می‌دهد، در دوره‌ی فاطمیان و به خصوص زیرینیان ساخته شده است. یکی از ویژگی‌های قبةالصخره که در این مسجد هم به چشم می‌آید، استفاده از سنگ‌های دو رنگ به صورت متناوب که الهام گرفته از معماری کوردوبا و آثار امویان در سوریه-فلسطین است.
خلافت فاطمی سلسله‌ای بود که از سال ۲۹۷ تا سال ۵۶۷ قمری بر بخش بزرگی از شمال آفریقا و جنوب غربی آسیا حکومت کرد. خلفای فاطمی امامان شیعه اسماعیلی نیز به حساب می‌آمدند و نام خود را از نام فاطمه زهرا، دختر محمد، پیامبر اسلام، گرفته بودند.
در قرن پنجم قمری، بنی خراسانی‌ها با افزایش تعداد دروازه‌ها از شش به دوازده، محدوده‌ی اطراف این بنا را گسترش دادند؛ یکی از این دروازه‌ها مشرف به بازار العطارین است که کتیبه‌ای تاریخی دارد.
خراسانیان (بنی‌خراسان)، از خاندان‌های حکومتگر در شهر تونس، در سده‌های پنجم و ششم قمری، خراسانیان یا بنی‌خراسان از آشفتگی و هرج‌ومرج ناشی از یورش اعراب بنی‌هلال به افریقیه استفاده کردند و در سال‌های 452 تا 522 و 543 تا 554 در شهر تونس قدرت را به دست گرفتند.
درهم‌تنیدگی‌های موجود در چوب‌کاری درب‌های جدا کننده‌ی تالار نماز از حیاط و عناصر تزئینی هندسی در این بنا مربوط به دوران حفصیان و به خصوص ابویحیی زکریا است. از دیگر بخش‌های ساخته شده در این دوره، نمای زیبای کتابخانه ابوعمر عثمان با پنجره‌های جفت که در کنج جنوب شرقی و سمت چپ ورودی اصلی است؛ در این دوره جمعیت به طرز قابل توجهی افزایش پیدا کرد و ضرورتِ ایجاد یک حیاط جانبی جدید در قسمت شرقی را به وجود آورد.‌
در این مسجد می‌توان سه سبک معماری گوناگون را مشاهده کرد که به دلیل بازسازی و تغییرات ایجاد شده در دوره‌ی عثمانی‌ها و حسینیان است؛ تغییراتی مانند: تزئین سه گالری در حیاط اصلی، پوشش حیاط جانبی و تغییراتی در مناره.
امپراتوری عثمانی (به ترکی عثمانی: دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه ) یک امپراتوری در فاصلهٔ سده‌های چهاردهم تا بیستم میلادی بود که بر بخش عمده‌ای از اروپای جنوب شرقی، غرب آسیا و شمال آفریقا حکومت کرد. این امپراتوری همچنین از سدهٔ شانزدهم تا اواخر سدهٔ هفدهم، منطقه جنوب شرقی اروپای مرکزی را تحت کنترل داشت.
حسینیان، خاندان حکومتگر ترک در تونس از ۱۱۱۷ تا ۱۳۷۶ قمری بودند. حسین‌بای اولین بای از خاندان حسینی بود که در 1117 به حکومت رسید و این سلسله تا زمان اعلام حکومت جمهوری در تونس، باقی ماند.
در سال ۱۰۹۶ ق، حیاط جانبی به وسیله‌ی سقفی مسطح پوشانده شد که بر روی ستون‌های سه‌گانه با سرستون‌های حفصی، ساخته شده از سنگ آهک محلی(حضلی) قرار داشت. در آن دوران به دلیل به کار بردن سنگ مرمر سفید وارداتی از ایتالیا در آرایه‌های ستون‌های سه گالری حیاط اصلی، استفاده از مرمر وارداتی رواج پیدا کرد.
این تحولات و زینت‌ها بیانگر ارتباط معماری اسلامی با دیگر سبک‌های مختلف در طول قرن هاست که این مسجد را به میراثی ارزشمند از معماری اسلامی بدل کرده است.