تصنیف
تعریف و خصوصیات > دسته‌بندی

تقسیم‌بندی تصنیف‌ها از نظر محمدعلی بهارلو
تصنیف‌های قدیمی
سازندهٔ این تصنیف‌ها معمولاً ناشناخته است. مثال‌ها: به جهان خرم از آنم (در گوشهٔ عراق)، همچو فرهاد بوَد (در بیات ترک)، بار فراغ دوستان (در بیات ترک)
تصنیف‌های علی‌اکبر شیدا
مثال‌ها: الا ساقیا (در ابوعطا)، از بس به تار زلفت (در سه‌گاه)
تصنیف‌های عارف قزوینی
مثال‌ها: نه قدرت که با وی نشینم (در افشاری)، بلبل شوریده فغان می‌کند (در ماهور)، گریه را به مستی بهانه کردم (در دشتی)
تصنیف‌های کلاسیک ملی
این تصنیف‌ها توسط موسیقی‌دانان ردیف‌دان ساخته شده‌اند که غالباً شاعر نبودند، در نتیجه شعرشان توسط شاعر دیگری بعداً سروده شده‌است. این تصنیف‌ها معمولاً تندای آهسته‌ای دارند. مسیر ملودی آن‌ها از ردیف دستگاه مربوط پیروی می‌کند و از گوشه‌های مختلف در آن استفاده می‌شود. مثال‌ها: مرغ سحر (ساختهٔ مرتضی نی‌داوود در ماهور)، من بی‌دل (ساختهٔ مرتضی محجوبی در سه‌گاه)، عشق و بهار (ساختهٔ موسی معروفی در ماهور)
به نقل از گن‌ایچی تسوگه
تصنیف‌ها را می‌توان از نظر وزن به دو دستهٔ رسمی و عامیانه تقسیم کرد. تصنیف‌های عامیانه معمولاً در مراسم بزم یا عروسی اجرا می‌شدند و در کنارشان مراسم رقص و تردستی و مانند آن اجرا می‌شد؛ در تصنیف‌های عامیانه معمولاً نوازندهٔ تنبک خوانندهٔ تصنیف نیز بود. تصنیف‌های رسمی، از وزن‌های عروضی برخوردار هستند، ولی تصنیف‌های عامیانه وزن عروضی ندارند یا ممکن است وزنشان «لَنگ» باشد (دارای «سکته» باشد) و خواننده با استفاده از تحریر این نواقص را رفع کند. از نظر ساختاری، تصانیف اولیه معمولاً وزن ساده و کوتاهی داشتند (مثل «تا تاب و توانم هست / دیده پر آبم هست / شیشهٔ شرابم هست / نالهٔ ربابم هست / ...») و گاه در آن‌ها از الفظ عامیانه استفاده می‌شده‌است و حتی گاه الفاظ عامیانه و ادبی کنار هم می‌آیند (نظیر «خواب است و بیدارش کنید / مست است و هشیارش کنید / … / امشب شب مهتابه حبیبم رو می‌خوام»). همچنین به کار گرفتن ترنم لغوی (عباراتی نظیر «جانم جانم»، «ای دل»، «ای حبیب» و «ای عزیز») در تصنیف‌ها متداول بوده‌است. گاهی این کلمات برای رفع وقفه‌های شعرهای عروضی، افزوده می‌شوند (مثلاً «ز من نگارم (حبیبم) خبر ندارد / به حال زارم (عزیزم) نظر ندارد»). همچنین کلمات ساکن در تصنیف‌ها گاه متحرک می‌شوند (مانند «نوبت جانبازی عشاق [و] شد» یا «عشق [و] را رسوایی اول منزل است»). گاهی نیز این عبارات به همراه یک یا چند واژه از خودِ شعر تصنیف که تکرار می‌شود به کار می‌روند (مثلاً «هنگام می و فصل گل و گشتِ … جانم گشتِ … خدا گشتِ چمن شد»). زبان تصنیف‌های عامیانه معمولاً ساده‌تر از زبان شعر است، اگر چه در برخی تصنیف‌ها نظیر امشب شب مهتابه و عقرب زلف کجت از آرایه‌های ادبی نیز به خوبی استفاده شده‌است. اما با پیشرفت فرم تصنیف، استفاده از الفاظ عامیانه کاهش یافت، چنان‌که تصنیف‌هایی که امیرجاهد ساخت (که بسیاری‌شان توسط قمرالملوک وزیری اجرا شدند) از این الفاظ عامیانه بری بود و برش لحن و کلام برهم منطبق شدند. تصنیف‌های امیرجاهد همچنین از نظر مدت نیز طولانی‌تر بودند و گوشه‌های بیشتری از دستگاه در آن اجرا می‌شدند. به عقیدهٔ ابوالحسن صبا، امیرجاهد این کار را عمداً انجام می‌داد تا فرم تصنیف، در حفظ گوشه‌های مختلف ردیف (که ممکن بود با فراموش شدن آوازها به فراموشی سپرده شوند) نقش مؤثری ایفا کند. صبا اشاره می‌کند که پیش از رواج تصنیف، تعزیه این نقش را ایفا می‌کرد اما با رواج تصنیف این نقش نیز به این فرم موسیقی محول شد.
تصنیف‌ها از نظر مفهوم نیز به چند گروه دسته‌بندی می‌شوند: تصنیف‌های مذهبی و عرفانی (که احتمالاً قدیمی‌ترین نوع تصنیف هستند)، تصنیف‌های چوپانی (که به وصف طبیعت می‌پردازد و در آن‌ها بین چوپان و دام‌هایش نوعی رابطهٔ عاطفی برقرار است)، تصنیف‌های کار (که کارگران را در انجام کارهای سخت یاری می‌دهند و بیشتر با تحرک اندام‌های بدن انسان مربوطند)، تصنیف‌های کشاورزی (که در آن‌ها بین کشاورز و زمین و مزرعه و محصولش رابطهٔ عاطفی برقرار است)، تصنیف‌های عاشقانه (که بیشتر به مسائل دلدادگان جوان به شکلی شاد یا غمگین می‌پردازند)، تصنیف‌های سیاسی و ملی (که به خصوص از دورهٔ قاجار متداول شدند) و تصنیف‌های اجتماعی و اخلاقی (که غالباً محتوای طنزآمیز دارند و مایهٔ استهزای کسی یا چیزی هستند).