stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
حوزه‌های انتخابیه مجلس شورای اسلامی در استان خوزستان

استان خوزستان ۱۴ حوزه برای انتخابات مجلس دارد که در مجموع ۱۸ نماینده را در بر می‌گیرد.
| # | حوزه | مرکز | شهرستان‌ها | مرکز - بخش‌ها | کرسی | نقشه | جمعیت |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | آبادان | آبادان | آبادان | شهر آبادان - مرکزی، اروندکنار | ۳ |  | ۲۹۸۰۹۰ |
| ۲ | اندیمشک | اندیمشک | اندیمشک | شهر اندیمشک - مرکزی، الوار گرمسیری | ۱ |  | ۱۷۱۴۱۲ |
| ۳ | اهواز، باوی، حمیدیه و کارون | اهواز | اهواز | شهر اهواز - مرکزی | ۳ |  | ۱۵۵۸۷۰۹ |
| ۳ | اهواز، باوی، حمیدیه و کارون | اهواز | باوی | شهر باوی - مرکزی، ویس | ۳ |  | ۱۵۵۸۷۰۹ |
| ۳ | اهواز، باوی، حمیدیه و کارون | اهواز | حمیدیه | شهر حمیدیه - مرکزی، گمبوعه | ۳ |  | ۱۵۵۸۷۰۹ |
| ۳ | اهواز، باوی، حمیدیه و کارون | اهواز | کارون | شهر کوت عبداله - مرکزی، سویسه | ۳ |  | ۱۵۵۸۷۰۹ |
| ۴ | ایذه و باغملک و دزپارت | ایذه | ایذه | شهر ایذه ، مرکزی ، سوسن | ۱ |  | ۳۰۴۲۵۵ |
| ۴ | ایذه و باغملک و دزپارت | ایذه | باغملک | شهر باغملک ، مرکزی ، صیدون ، میداوود | ۱ |  | ۳۰۴۲۵۵ |
| ۴ | ایذه و باغملک و دزپارت | ایذه | دزپارت | شهر دهدز ، مرکزی ، قارون | ۱ |  | ۳۰۴۲۵۵ |
| ۵ | بندر ماهشهر، امیدیه، هندیجان و جولکی | بندر ماهشهر | بندر ماهشهر | شهر بندر ماهشهر - مرکزی، بندر امام خمینی | ۱ |  | ۴۲۷۳۶۸ |
| ۵ | بندر ماهشهر، امیدیه، هندیجان و جولکی | بندر ماهشهر | امیدیه | شهر امیدیه - مرکزی، جایزان | ۱ |  | ۴۲۷۳۶۸ |
| ۵ | بندر ماهشهر، امیدیه، هندیجان و جولکی | بندر ماهشهر | هندیجان | شهر هندیجان - مرکزی، چم خلف عیسی | ۱ |  | ۴۲۷۳۶۸ |
| ۵ | بندر ماهشهر، امیدیه، هندیجان و جولکی | بندر ماهشهر | آغاجاری | جولکی | ۱ |  | ۴۲۷۳۶۸ |
| ۶ | بهبهان و آغاجاری | بهبهان | بهبهان | شهر بهبهان - مرکزی، زیدون، تشان | ۱ |  | ۱۹۸۲۴۷ |
| ۶ | بهبهان و آغاجاری | بهبهان | آغاجاری | شهر آغاجاری - مرکزی | ۱ |  | ۱۹۸۲۴۷ |
| ۷ | خرمشهر | خرمشهر | خرمشهر | شهر خرمشهر - مرکزی، مینو | ۱ |  | ۱۷۰۹۷۶ |
| ۸ | دزفول | دزفول | دزفول | شهر دزفول- مرکزی، سردشت، چغامیش، شهیون | ۱ |  | ۴۴۳۹۷۱ |
| ۹ | دشت آزادگان و هویزه | سوسنگرد | دشت آزادگان | شهر سوسنگرد ، مرکزی ، بستان | ۱ |  | ۱۴۶۸۷۵ |
| ۹ | دشت آزادگان و هویزه | سوسنگرد | هویزه | شهر هویزه ، مرکزی ، نیسان | ۱ |  | ۱۴۶۸۷۵ |
| ۱۰ | رامهرمز و رامشیر | رامهرمز | رامهرمز | شهر رامهرمز - مرکزی | ۱ |  | ۱۶۷۷۸۰ |
| ۱۰ | رامهرمز و رامشیر | رامهرمز | رامشیر | شهر رامشیر - مرکزی، مشراگه | ۱ |  | ۱۶۷۷۸۰ |
| ۱۱ | شادگان | شادگان | شادگان | شهر شادگان - مرکزی، خنافره | ۱ |  | ۱۳۸۴۸۰ |
| ۱۲ | شوش و کرخه | شوش | شوش | شهر شوش ، مرکزی ، فتح‌المبین | ۱ |  | ۲۰۵۷۲۰ |
| ۱۲ | شوش و کرخه | شوش | کرخه | شهر الوان مرکزی ، شاوور | ۱ |  | ۲۰۵۷۲۰ |
| ۱۳ | شوشتر و گتوند | شوشتر | شوشتر | شهر شوشتر - مرکزی، شادروان | ۱ |  | ۲۵۷۴۹۶ |
| ۱۳ | شوشتر و گتوند | شوشتر | گتوند | شهر گتوند - مرکزی، عقیلی | ۱ |  | ۲۵۷۴۹۶ |
| ۱۴ | مسجد سلیمان، اندیکا، لالی و هفتکل | مسجد سلیمان | مسجد سلیمان | شهر مسجد سلیمان - مرکزی | ۱ |  | ۲۲۱۱۳۰ |
| ۱۴ | مسجد سلیمان، اندیکا، لالی و هفتکل | مسجد سلیمان | اندیکا | شهر قلعه خواجه - مرکزی، آبژدان، چلو | ۱ |  | ۲۲۱۱۳۰ |
| ۱۴ | مسجد سلیمان، اندیکا، لالی و هفتکل | مسجد سلیمان | لالی | شهر لالی - مرکزی، حتی | ۱ |  | ۲۲۱۱۳۰ |
| ۱۴ | مسجد سلیمان، اندیکا، لالی و هفتکل | مسجد سلیمان | هفتکل | شهر هفتکل - مرکزی، رغیوه | ۱ |  | ۲۲۱۱۳۰ |
پی‌نوشت و منبع

↑  این بخش تا مرداد ۱۳۹۱ دهستانی در تابعیت بخش جایزان شهرستان امیدیه بوده‌است. با تأسیس شهرستان آغاجری این دهستان به بخش ارتقا یافت و بدین شهرستان پیوست. ولی هنوز جزو همین حوزه است
«جدول حوزه‌های انتخابیه در انتخابات نهمین دورهٔ مجلس شورای اسلامی» (PDF). مرکز پژوهش و سنجش افکار صدا و سیما. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۵ اكتبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
«طرح اصلاح قانون تعیین محدودهٔ حوزه‌های انتخاباتی مجلس شورای اسلامی». مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. ۲۰ تیر ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژوئیه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۶.
«جدول ۲۰۷ حوزهٔ انتخابیهٔ مجلس دهم». وزارت کشور. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۶.
| ن ب وحوزه‌های انتخاباتی مجلس شورای اسلامی در استان خوزستان | ن ب وحوزه‌های انتخاباتی مجلس شورای اسلامی در استان خوزستان | ن ب وحوزه‌های انتخاباتی مجلس شورای اسلامی در استان خوزستان |
| --- | --- | --- |
|  آبادان  اندیمشک  اهواز، باوی، حمیدیه و کارون  ایذه و باغملک  بندر ماهشهر، امیدیه و هندیجان  بهبهان و آغاجاری  خرمشهر  دزفول  دشت آزادگان و هویزه  رامهرمز و رامشیر  شادگان  شوش  شوشتر و گتوند  مسجد سلیمان، اندیکا، لالی و هفتکل  |  آبادان  اندیمشک  اهواز، باوی، حمیدیه و کارون  ایذه و باغملک  بندر ماهشهر، امیدیه و هندیجان  بهبهان و آغاجاری  خرمشهر  دزفول  دشت آزادگان و هویزه  رامهرمز و رامشیر  شادگان  شوش  شوشتر و گتوند  مسجد سلیمان، اندیکا، لالی و هفتکل  |  |
| ن ب وحوزه‌های انتخابیه مجلس شورای اسلامی | ن ب وحوزه‌های انتخابیه مجلس شورای اسلامی | ن ب وحوزه‌های انتخابیه مجلس شورای اسلامی |
| --- | --- | --- |
|  آذربایجان شرقی  آذربایجان غربی  اردبیل  اصفهان  البرز  ایلام  بوشهر  تهران  چهارمحال و بختیاری  خراسان جنوبی  خراسان رضوی  خراسان شمالی  خوزستان  زنجان  سمنان  سیستان و بلوچستان  فارس  قزوین  قم  کردستان  کرمان  کرمانشاه  کهگیلویه و بویراحمد  گلستان  گیلان  لرستان  مازندران  مرکزی  هرمزگان  همدان  یزد  اقلیت‌های دینی  |  آذربایجان شرقی  آذربایجان غربی  اردبیل  اصفهان  البرز  ایلام  بوشهر  تهران  چهارمحال و بختیاری  خراسان جنوبی  خراسان رضوی  خراسان شمالی  خوزستان  زنجان  سمنان  سیستان و بلوچستان  فارس  قزوین  قم  کردستان  کرمان  کرمانشاه  کهگیلویه و بویراحمد  گلستان  گیلان  لرستان  مازندران  مرکزی  هرمزگان  همدان  یزد  اقلیت‌های دینی  |  |
سومر
ریشه نام

اصطلاح سومری در حقیقت یک اصطلاحی همگانی بین اکدیان سامی زبان شرقی بود که به افراد غیرسامی ساکن بین‌النهرین داده می‌شد. سومریان خودشان را به عنوان اوگ ساگ گیگ گا (ùĝ saĝ gíg ga) (cuneiform: 𒌦 𒊕 𒈪 𒂵), آوانویسی /uŋ saŋ ɡi ɡa/, or سانگ - نگیگا , که معنی "مردم سیاه سر می‌دهد",و سرزمین خودشان را کی ان گیر ('مکان' + 'اربابان' + 'نجیب'), به معنی سرزمین اربابان نجیب می‌نامیدند. اکدیان نیز مردم سومری را «مردمان سیاه سر» یا تسالمات - قاقادی (tsalmat-qaqqadi) در زبان سامی اکدی می‌نامیدند.
واژه سومر در زبان اکدی ممکن است گویش آن منطقه جغرافیایی باشد. اما رواج اصطلاح اکدی سومر (šumerû) نامشخص است. اصطلاح شینار در کتاب مقدس، Sngr در مصری، شانهار Šanhar(a) در هیتی می‌تواند نوع گویش غربی شومر (Shumer) باشد. در کتاب «خاستگاه فنیقی بریتانیایی‌ها، اسکات‌ها و ساکسون‌ها» لارنس آستین وادل معتقد است، هیتی‌ها در واقع ادامه ای از سومر بوده‌اند.
شهرهای سومری

سومر (به اکدی:شومرو Šumeru؛ به سومری: کی‌اِن‌گیر (ki-en-ĝir) تقریباً به معنی سرزمین اربابان متمدن یا سرزمین مادری) تا چهار هزار سال پیش از میلاد دارای ۱۰ دولت‌شهر مستقل بود که توسط کانال‌ها و سنگ چین‌ها از یکدیگر مجزا شده بودند. هر کدام از این دولت‌شهرها گرداگرد یک معبد که به خدای خاص که محافظ شهر بود و یک فرماندار مذهبی (انسی) یا یک پادشاه (لوگال) که به صورت تنگاتنگی با مناسک مذهبی شهر گره خورده بودند تشکیل شده بودند.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
 پنج شهر اول سومری: اریدو (ابو شهراین)  بادتیبیرا (احتمالاً المدائن امروزی)  لارسا (سنکره)  سیپار (ابو حباح)  شوروپاک (فرا) سایر شهرهای اصلی:   اوروک (وارکا)   کیش (اوحیمیر & اینقرار)   اور (المقیر)   نیپور (آفاق)   لاگاش (الحیبا)   گیرسو (تلوه یا تلو)   اوما (جوخا)   خمازی 1   اداب (بسمایا)   ماری (حریری) 2   اکشاک 1   اکد 1   ایسن (ایشان البحریات) (1منطقه نامشخص)  (2دور از مرکز در شمال میان رودان):  شهرهای کوچکتر (از جنوب به شمال): کوآرا (اللحم)  زابالا (ایبزیخ)  کیسوررا (ابوحتاب)  ماراد (وننات اس سدوم)  دیلبات (اد-دولیم)  بورسیپا (بیرس نیمرود)  کوثا (ابراهیم)  دِر (البدره)  اشنونا (اسمار)  ناگار (براک) 2 (2دور از مرکز در شمال میان رودان)
تاریخ

دولت‌شهرهای سومری در دوران‌های پیشاتاریخی عبید و اوروک به قدرت رسیدند. تاریخ مکتوب سومر به ۲۷ سده پیش از میلاد بازمی‌گردد اما مدارک تاریخی تا دورهٔ سوم دودمانی در حدود سدهٔ ۲۳ پیش از میلاد مبهم باقی ماند تا این که سامانهٔ نگارشی مبتنی بر هجابندی ایجاد شد و اکنون باستان‌شناسان می‌توانند این مدارک و کتیبه‌ها را بخوانند. سومر کلاسیک با ظهور امپراتوری اکد در سدهٔ ۲۳ پیش از میلاد به پایان می‌رسد. بعد از دورهٔ گوتی‌ها، رنسانس سومری در سدهٔ ۲۱ پیش از میلاد روی داد که با هجوم اموری‌های سامی‌نژاد در سدهٔ ۲۰ پیش از میلاد به پایان رسید. دودمان اموری ساکن در دولت‌شهر ایسن تا سدهٔ ۱۷۰۰ پیش از میلاد باقی ماندند تا این که میانرودان تحت حکومت بابل متحد شد. در نهایت سومری‌ها در جمعیت اکدی (آشوری-بابلی) حل شدند.
دورهٔ عبید: ۴۱۰۰–۵۳۰۰ پ.م. (نوسنگی باسفال تا مس‌سنگی)
دورهٔ اوروک: ۲۹۰۰–۴۱۰۰ پ.م. (از پایان مس‌سنگی تا اوایل عصر مفرغ)
اوروک ۱۴و۱۵: ۳۳۰۰–۴۱۰۰ پ.م.
اوروک ۵: ۳۱۰۰–۳۳۰۰ پ.م.
دورهٔ جمدت نصر (اوروک ۳): ۲۹۰۰–۳۱۰۰ پ.م.
دورهٔ دودمانی نخستین (عصر مفرغ نخستین ۲ تا ۴)
دورهٔ دودمانی نخستین ۱: ۲۸۰۰–۲۹۰۰ پ.م.
دورهٔ دودمانی نخستین ۲: ۲۶۰۰–۲۸۰۰ پ.م. (گیلگمش)
دورهٔ دودمانی نخستین ۳الف: ۲۵۰۰–۲۶۰۰ پ.م.
دورهٔ دودمانی نخستین ۳ب: حدوداً ۲۳۳۴–۲۵۰۰ پ.م.
دورهٔ امپراتوری اکد: حدوداً ۲۲۱۸–۲۳۳۴ پ.م. (سارگن بزرگ)
دورهٔ گوتیان: حدوداً ۲۰۴۷–۲۲۱۸ پ.م. (عصر مفرغ نخستین ۴)
دورهٔ اور سوم: حدوداً ۱۹۴۰–۲۰۴۷ پ.م.
تاریخ > دورهٔ عبید

مقالهٔ اصلی: دوره عبید
دورهٔ عبید را می‌توان با سبک متمایز سفال‌های منقش و باکیفیتی که در تمام میانرودان و خلیج فارس گسترش یافته بودند شناخت. در همین زمان نخستین اسکان در جنوب میانرودان در اریدو (به خط میخی: نون. کی) انجام گرفت. ساکنین اریدو کشاورزانی بودند که در حدود سال ۵۳۰۰ پ.م. به این منطقه آمدند و با خود فرهنگ تل آویلیTell el-'Oueili را آوردند که پیشگام در کشاورزی مبتنی بر آبیاری بود. به نظر می‌رسد این فرهنگ از فرهنگ سامرا در شمال میانرودان مشتق شده باشد اما هنوز مشخص نیست که این مردم همان سومریانی باشند که بعدها فرهنگ اوروک را به وجود آوردند. اریدو به عنوان شهر مذهبی مهم باقی ماند تا این که به تدریج تحت‌الشعاع اندازهٔ شهر اوروک قرار گرفت. ممکن است داستان اعطای می (هدایای تمدن) به اینانا، الههٔ اوروک و خدای عشق و جنگ توسط نکی، خدای خرد و در عین حال خدای اصلی اریدو، بازتابی از این تغییر هژمونی باشد.
تاریخ > دورهٔ اوروک

مقالهٔ اصلی: دوره اوروک
از دیدگاه باستان‌شناسی‌گذار از دورهٔ عبید به دورهٔ اوروک با تغییر تدریجی ظروف سفالی که روی چرخ‌های آرام کوزه‌گری در خانه‌ها ساخته و نقاشی می‌شدند به سفال‌های بدون نقاشی که توسط متخصصان در کارگاه‌های کوزه‌گری روی چرخ‌های سریع و به‌طور انبوه ساخته می‌شدند قابل تشخیص است. دورهٔ اوروک استمرار و نتیجهٔ دورهٔ عبید است و تغییر در شکل ظروف سفالی آن بارزترین شاخص به حساب می‌آید.
در دورهٔ اوروک (حدوداً ۴۱۰۰ تا ۲۹۰۰ پ. م) حجم انبوه کالاهایی که از راه کانال‌ها و رودخانه‌های جنوب میانرودان حمل می‌شد به ایجاد شهرهای بزرگ و چندقشری که جمعیت‌های بیش از ۱۰ هزار نفر داشتند و حول یک معبد ساخته می‌شدند کمک کرد. در این شهرها حاکمیتِ متمرکز از نیروی کار متخصص سود می‌جست. تقریباً با اطمینان می‌توان گفت که سومریان در همین دوره دست به گرفتن برده از روستاهای اطراف زدند. استفاده از برده به عنوان کارگر را به وضوح می‌توان در متون نخستین سومری دید. مصنوعات و حتی سکونتگاه‌های مربوط به دورهٔ اوروک در گسترهٔ وسیعی پخش شده‌اند: از کوه‌های توروس در ترکیه تا دریای مدیترانه در غرب و تا مرکز ایران در شرق.
صدور تمدن دورهٔ اوروک توسط بازرگانان و استعمارگران سومری (مانند چیزی که در تل براک کشف شده‌است) روی تمام مردمان پیرامونی که به تدریج فرهنگ و اقتصاد مشابه و قابل رقابت با سومر ایجاد کردند تأثیر داشت. شهرهای سومر نمی‌توانستند با استفاده از نیروی نظامی مستعمره‌های دور را اداره کنند.
احتمالاً نظام حکومتی شهرهای سومری در دورهٔ اوروک دین‌سالارانه بوده و توسط یک شاه-کاهن (ملقب به اِنسی) اداره می‌شده‌اند. یک شورا متشکل از سالخوردگان مرد و زن نیز به وی مشاوره می‌دادند. به جرأت می‌توان گفت که پانتئون (بتکده) ی سومری که بعدها در آنجا ایجاد شد بر اساس همین الگو شکل گرفت. مدارک زیادی دال بر وجود خشونت رسمی یا سربازان حرفه‌ای در دورهٔ اوروک وجود ندارد و شهرها عمدتاً بدون دیوار بودند. اوروک در این دوره پرجمعیت‌ترین شهر دنیا شد و توانست ۵۰۰۰۰ نفر را در خود جای دهد.
فهرست باستانی شاهان سومر دربرگیرندهٔ نام چند شهر برجسته از این دوره است. گفته می‌شود که نخستین نام‌های این مجموعه به شاهانی اشاره دارد که پیش از وقوع یک سیل بزرگ حکومت می‌کردند. ممکن است برخی از این نام‌ها خیالی باشند و مانند الولیم و دومیزید به شخصیت‌های افسانه‌ای و اسطوره‌ای اشاره داشته باشند.
پایان دورهٔ اوروک هم‌زمان است با آغاز دوره‌ای آب و هوایی به نام نوسان پیورا (Piora oscillation) که دوره‌ای خشک بود و از حدود سال ۳۲۰۰ تا ۲۹۰۰ پ.م. طول کشید. آغاز این دوره پایانی بود بر دوره‌ای گرم و مرطوب که تقریباً از ۹۰۰۰ تا ۵۰۰۰ سال پیش ادامه داشته و با عنوان Holocene climatic optimum شناخته می‌شود.
تاریخ > دورهٔ دودمانی نخستین

دورهٔ دودمانی از حدود سال ۲۹۰۰ پ.م. با شخصیت‌هایی نظیر اِنمرکار و گیلگمش آغاز می‌شود. به نظر می‌رسد این افراد کمی پیش از دورهٔ تاریخی فرمان رانده‌اند؛ دوره‌ای که از حدود ۲۷۰۰ پ.م. با گذر از تصویرنگاری به نگارش هجایی آغاز شد. هر چند در این دوره فرمانروایان سومری به زودی دست به گسترش قلمروی خود به سرزمین‌های همسایه زدند و برخی از گروه‌های سامی که در همسایگی سومریان می‌زیستند بخش بزرگی از فرهنگ آن‌ها را برای خود اقتباس کردند اما مرکزِیت فرهنگ سومری همچنان در جنوب میانرودان باقی ماند.
نخستین شاه دودمانی در فهرست شاهان سومر که نامش از منابع دیگر افسانه‌ای به دست آمده اِتَنَ، شاه سیزدهم دودمان نخست کیش می‌باشد. نخستین شاهی که وجودش از راه مدارک باستانی مورد گواهی قرار گرفته اینمیباراگیسی فرمانروای کیش (حدوداً سده ۲۶ پ. م) بوده که نامش در حماسهٔ گیلگمش نیز آمده‌است. از این رو برخی باستان‌شناسان این احتمال که گیلگمش نیز یکی از شاهان تاریخی اوروک بوده‌است را دور از حقیقت نمی‌دانند. حماسهٔ گیلگمش حاکی از بروز خشونت‌های روزافزون در این دوره است. شهرها بزرگتر و دارای حصار می‌شوند و روستاهای جنوب میانرودان محو می‌گردند. (ساخت دیوارهای شهر اوروک به گیلگمش نسبت داده شده‌است)
تاریخ > نخستین دودمان لاگاش

مقالهٔ اصلی: لاگاش
هر چند نام دودمان لاگاش از فهرست شاهان سومر حذف شده اما وجود آن‌ها از راه مطالعهٔ آثار تاریخی متعدد و یافته‌های باستانی بی‌شمار به اثبات رسیده‌است. با این که عمر حکمرانی شاه مشهور لاگاش به نام ایانتوم کوتاه بود اما حکومت وی جزو نخستین امپراتوری‌های جهان به‌شمار می‌رود. این امپراتوری تقریباً توانست تمام دولت‌شهرهای سومر از قبیل کیش، اوروک، اور و لارسا را به خاک خود پیوست کند و اوما را که رقیب اصلی لاگاش بود باج‌گزار خود سازد. همچنین قلمرو این امپراتوری بخش‌هایی از ایلام در طول خلیج فارس را هم شامل می‌شد. به نظر می‌رسد سیاست او مبتنی بر ایجاد وحشت بوده‌است. از ایانتوم لوحی به نام سنگ یادبود کرکس‌ها به‌دست آمده که روایتگر رفتار وحشیانهٔ او با دشمنانش می‌باشد. امپراتوری او پس از مرگش به تندی فرو پاشید.
لوگال زاگیسی شاه-کاهن اوما به برتری دودمان لاگاش در این ناحیه پایان داد و اوروک را تسخیر کرد. وی این شهر را پایتخت خود نامید و در پی تصرف تمام سرزمین‌های میان خلیج فارس تا مدیترانه برآمد. او واپسین شاه بومی سومری پیش از رسیدن شاه سامی‌نژاد به نام سارگن اکدی بود.
تاریخ > امپراتوری اکد

مقالهٔ اصلی: امپراتوری اکد
از ۲۲۷۰ تا ۲۰۸۳
زبان سامی اکدی برای نخستین بار در فهرست‌های نام شاهان کیش مربوط به ۲۸۰۰ پیش از میلاد دیده شد. این فهرست‌ها بعدها نوشته شدند. این متون که تماماً به زبان اکدی کهن نگارش یافته‌اند مربوط به ۲۵۰۰ سال پیش از میلاد هستند. کاربرد اکدی کهن هنگام فرمانروایی سارگن بزرگ (حدوداً ۲۲۱۵–۲۲۷۰ پ. م) جریان داشته اما حتی در آن زمان نیز بسیاری از الواح اداری به زبان سومری که زبان کاتبان و حکاکان بود نوشته می‌شد. گلب و وستنهولتز اکدی کهن را به سه دسته تقسیم می‌کردند: دوران پیش از سارگون، امپراتوری اکدی و دوران رنسانس سومری نو. زبان‌های اکدی و سومری به عنوان دو زبان بومی در کنار هم به مدت هزار سال زیستند اما در حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد سومری کم‌کم به زبان ادبی تبدیل شد و بیشتر ادیبان و حکاکان با آن آشنایی داشتند. ثورکید جاکوبسن معتقد است در این نقطه از تاریخ یک انقطاع بین دوران پیش و پس از سارگون وجود دارد. او همچنین بر این باور است که مورخین و باستان‌شناسان تأکید بیش از اندازه‌ای بر وجود اختلاف «سامی-سومری» داشته‌اند. اما به هر حال این نکته ثابت شده که در هنگام حکمرانی سارگن، زبان اکدی به اندازهٔ کمی بر نقاط مرزی ایلام که پیش از آن توسط او اشغال شده بودند، تحمیل شده‌است.
تاریخ > دوران گوتیان

این دوره از ۲۰۸۳ تا ۲۰۵۰ پیش از میلاد بوده‌است.
تاریخ > دودمان دوم لاگاش

مقالهٔ اصلی: لاگاش
از ۲۰۹۳ تا ۲۰۴۶
در پی سقوط امپراتوری اکد به دست گوتیان، یک شاه دیگر بومی به نام گوده‌آ در لاگاش به قدرت رسید و طبق سنت شاهان سارگُنی ادعای خدایی کرد. گوده‌آ و افرادی که پس از او آمدند سنت پدران خود را که حمایت از ساخت آثار هنری بود ادامه دادند و باعث شدند تعداد زیادی اثر هنری از این دوره باقی بماند.
تاریخ > رنسانس سومری

مقالهٔ اصلی: سلسله سوم اور
از ۲۰۴۷ تا ۱۹۴۰
بعدها دودمان سوم اور تحت فرمان اورنامو و شولگی توانست تا شمال میانرودان را در اختیار بگیرد. این دودمان آخرین قدرت‌نمایی سومریان بود که با عنوان رنسانس سومریان شناخته می‌شود. اما در همین زمان هم این منطقه بیشتر سامی بود تا سومری زیرا شاهان سامی‌زبان اکدی زیادی در آن به قدرت رسیده بودند و سامی‌های مارتو (اموری) زیادی به این منطقه آمده بودند که بعدها شهرهای رقیب نیرومندی نظیر ایسن، لارسا و بابل را ساختند. بابل در نهایت توانست تحت نام امپراتوری بابل تمام مناطق جنوبی میانرودان را تحت سیطرهٔ خود درآورد؛ آشوریان همین موفقیت را در شمال میانرودان به دست آوردند. زبان سومری توانست تا زمانی که استفاده از خط میخی ادامه داشت به صورت یک زبان کشیشی در مدارس بابل و آشور به حیات خود ادامه دهد؛ چیزی شبیه به وضعیت زبان لاتین در قرون وسطای اروپا.
تاریخ > فروپاشی

در این دوره جمعیت جنوب شروع به مهاجرت به شمال میانرودان می‌کند. از دیدگاه بوم‌شناختی، حاصلخیزی زمین‌های سومریان در این دوره به دلیل شوری، کم‌تر و کم‌تر می‌شود. شوری خاک در این نواحی همیشه باعث زحمت بوده‌است. زهکشی ناقص برای آبیاری خاک در آب و هوایی که به شدت مستعد تبخیر است باعث رشد نمک حل‌شده در خاک گردید و در نهایت منجر به کاهش شدید محصولات کشاورزی شد. در طول دوران اکدی و سلسله سوم اور کاشت گندم به تدریج جای خود را به کاشت جو که تا حدودی مقاومت بیشتری به نمک دارد داد. اما به نظر می‌رسد این تغییر کاشت کافی نبوده زیرا از حدود سال ۲۱۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلاد جمعیت این منطقه تقریباً به میزان سه پنجم کاهش یافته‌است. این وضعیت باعث شد که توازن قدرت در منطقه به هم بریزد و نواحی سومری‌زبان تضعیف شوند و در عوض اکدی‌زبان‌ها وضعیت بهتری پیدا کنند.
به دنبال یورش ایلامیان و تسخیر اور هنگام حکمرانی اِبیسین (حدوداً ۱۹۴۰ پ. م)، سومر زیر فرمان اموری‌ها قرار گرفت. این دوره را آغاز عصر مفرغ میانی در این منطقه می‌دانند. حکومت‌های مستقل اموری در سده‌های ۲۰ تا ۱۸ پ.م. در فهرست شاهان سومر، تحت عنوان دودمان ایسن قرار می‌گیرند که حکومتشان با ظهور بابل تحت فرمان حمورابی در حدود سال ۱۷۰۰ پ.م. پایان یافت.
جمعیت

تخمین زده می‌شود یکی از بزرگترین شهرهای سومر به نام اوروک در دوران اوجِ خود بین ۵۰ تا ۸۰ هزار نفر جمعیت داشته‌است. با احتساب دیگر شهرهای سومر و جمعیت زیاد کشاورزان می‌توان به‌طور تقریبی به جمعیت بین ۸۰۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون نفر برای کل سومر رسید. بر اساس تخمین‌ها جمعیت جهان در آن دوره ۲۷ میلیون نفر بوده‌است.
سومری‌ها مردمانی غیرسامی بودند و به زبانی تک‌خانواده سخن می‌گفتند. شماری از زبان‌شناسان بر این باورند که می‌توانند زبانی زیرلایه را تحت زبان سومری تشخیص دهند. نام برخی از شهرهای بزرگ سومری به زبان سومری نیست که نشان از تأثیر ساکنین پیشین دارد. با این حال یافته‌های باستان‌شناسی نشان از تداوم روشن و لاینقطع فرهنگی از زمان دورهٔ عبید (۴۷۰۰–۵۳۰۰ پ.م. کربن ۱۴) در جنوب میانرودان دارند. مردمان سومری که در این مناطق سکونت گزیدند در مزارعی به کشت پرداختند که توسط رسوبات رودهای دجله و فرات بارور گشته بودند.
برخی از باستان‌شناسان احتمال می‌دهند سومری‌زبان‌ها کشاورزانی بوده باشند که پس از تکامل آبیاری به جنوب آمده‌اند (توجه کنید که پژوهشگران هیچ اجماعی در مورد خاستگاه اصلی سومریان ندارند). سفالگری دورهٔ عبید در جنوب میانرودان توسط سفال‌های چوگامامی به سفالگری فرهنگ سامرا (حدوداً ۴۹۰۰–۵۷۰۰ پ.م. کربن ۱۴) در شمال که برای اولین بار توانست ابتدایی‌ترین شکل آبیاری کنار رود دجله و انشعابات آن را تجربه کند مرتبط می‌شود. این ارتباط را می‌توان به روشنی در تل اوایلی نزدیک لارسا که در دههٔ ۱۹۸۰ توسط فرانسوی‌ها مورد کاوش قرار گرفت مشاهده کرد. در پی کاوش‌ها در هشت لایه سفال‌های دورهٔ پیش از عبید به دست آمد که شبیه به سفال‌های فرهنگ سامرا بودند. بر اساس این دیدگاه، دلیل مهاجرت مردمان کشاورز به سمت جنوب دستیابی به نوعی ساختار اجتماعی معبدمحور برای بسیج نیروی کار و فناوری به منظور کنترل آب بود که به آن‌ها توانایی می‌داد در شرایط سخت زنده بمانند و پیشرفت کنند.
دیگران به پیوستگی سومریان اعتقاد دارند؛ پیوستگی که ریشه در سنت‌های بومیان شکارچی-ماهیگیر دارد که وابسته به اجتماعات دووجهی عربی کرانه‌های خلیج فارس بودند. سومریان خود را خویشاوند مردمان دیلمون در بحرین امروزی می‌دانستند. پروفسور یوریس زارینش بر این باور است که سومری‌ها مردمانی بوده‌اند که پیش از عزیمت به جنوب میان‌رودان در خلیج فارس سکونت داشته‌اند تا این که سکونتگاه‌شان در پایان آخرین عصر یخبندان تحت هجوم سیل قرار می‌گیرد.
ژنتیک

نزدیکترین مردم امروزی به سومریان از دید ژنتیکی عرب‌های هور هستند.
فرهنگ > زندگی اجتماعی و خانوادگی

تصویرنگاشت‌های بدَوی چنین برداشت‌هایی از زندگی سومریان نخستین (مثل اوروک) ارائه می‌دهند:
«سفالگری بسیار فراوان بوده و شکل کوزه‌ها، کاسه‌ها و بشقاب‌ها متنوع بوده‌است. ظروف خاصی برای نگهداری عسل، کره، روغن و شراب وجود داشته‌است. به نظر می‌رسد سومری‌ها شراب خود را از خرما تهیه می‌کرده‌اند. یک نوع از ظرف‌های سومری دارای دهانه‌ای بود که از کنارهٔ آن بیرون زده بود. برخی از کوزه‌ها دارای پایه‌های نوک‌دار بودند و روی چهارپایه قرار می‌گرفتند. بقیه دارای کف صاف بودند و روی قاب‌های چوبی مربعی یا مستطیلی گذاشته می‌شدند. کوزه‌های روغن (و احتمالاً بقیه کوزه‌ها) مانند دوران نخستین مصر با دقت توسط خاک رس بسته می‌شدند. کوزه‌ها و بشقاب‌های سنگی به تقلید از نمونه‌های سفالی ساخته می‌شدند و سبدها از نی بافته یا از چرم ساخته می‌شدند.»
«نوعی سرپوش پردار به عنوان لباس سر استفاده می‌شده‌است. سومری‌ها از تخت‌خواب، چارپایه و صندلی که دارای پایه‌هایی کنده‌کاری‌شده شبیه به پای گاو نر استفاده می‌کردند. آن‌ها از اجاق، آتش‌دان و ظاهراً دودکش استفاده می‌کرده‌اند.»
«چاقو، مته، گووه و ابزارهایی شبیه به اره در تمام سومر استفاده می‌شده در حالی که نیزه، تیر، کمان و خنجر (اما نه شمشیر) در جنگ‌ها کاربرد داشتند.»
«از لوح‌ها برای کار نگارش استفاده می‌شده و آهنگران روی مس، طلا و نقره کار می‌کرده‌اند. سومریان خنجرهایی با تیغ فلزی و دستهٔ چوبی همراه خود داشتند. آن‌ها مس را تبدیل به بشقاب می‌کردند و گردنبندها را از طلا می‌ساختند.»
«سومریان زمان را با تغییرات ماه می‌سنجیدند.»
مدارک قابل توجهی مبنی بر علاقهٔ شدید سومریان به موسیقی وجود دارد. به نظر می‌رسد موسیقی بخش مهمی از زندگی مدنی و مذهبی سومریان بوده‌است. چنگ، سازی پرطرفدار در سومر بوده‌است. مشهورترین نمونه، چنگ‌های اور می‌باشد.
سنگ‌نبشته‌های بدست آمده از سومر از اصلاحات اوروکاگینا، شاه لاگاش (حدود ۲۳۰۰ پ. م) حکایت دارند. وی سنت چندشوهری را برانداخت و دستور داد هر زنی که چند شوهر اختیار کند با سنگ‌هایی که گناه وی رویشان حکاکی شده سنگسار شود.
هر چند زنان تحت حمایت قانون متأخر سومر بودند و می‌توانستند به نسبت دیگر تمدن‌های معاصر از وضعیت بهتری برخوردار شوند اما به‌طور کلی فرهنگ سومر مردسالار بود. قانون اورنامو کهن‌ترین نمونهٔ قانون‌نویسی سومری است که تا به حال کشف شده و به عصر رنسانس سومری تعلق دارد. این قانون گوشه‌ای از ساختار اجتماعی سومر را نشان می‌دهد. طبق این قانون، لوگال («مرد بزرگ» یا شاه) بالاتر از همه قرار داشت و تمام اعضای جامعه به دو طبقهٔ ساده تقسیم می‌شدند: «لو» یا فرد آزاد و برده (مرد: آراد، زن: جِم). پسر لو تا پیش از ازدواج دومونیتا خوانده می‌شد. زن (مونوس) را تا هنگامی که دختر بود «دومومی» می‌خواندند و پس از زناشویی (دام) می‌نامیدند. اگر زن بیشتر از شوهر زنده می‌ماند او را بیوه یا «ناماسو» می‌خواندند و وی حق داشت بار دیگر ازدواج کند.