stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
گروه نیسان
هیتاچی > محصولات > وسایل و ابزار فلزی

کابل‌ها و سیم‌های برق
محصولات مسی
ابزارهای فولادی
سازه‌های فولادی
هیتاچی > محصولات > تجهیزات الکتریکی

مانیتورهای ال‌ئی‌دی و ال‌سی‌دی
تجهیزات کارخانه‌های تولید نیم‌رساناها
ابزارهای الکتریکی
تجهیزات اندازه‌گیری
تجهیزات مهندسی پزشکی
هیتاچی > محصولات > صنایع سنگین

دامپ تراک‌های
نرم‌افزارها
لودرها
جرثقیل‌های مکانیکی و هیدرولیکی
هیتاچی > محصولات > صنعت خودروسازی

سیستم‌های مدیریت موتورهای دیزلی و مکانیکی
سیستم‌های کنترل خودرو
سیستم‌های الکتریکی ریلی
سیستم‌های اطلاعاتی خودرو
هیتاچی > محصولات > محصولات رسانه‌ای

دیسک‌های گردان نوری
تلویزیون‌های ال‌سی‌دی و پلاسما
تجهیزات تهویه هوا و کولرها
ماشین‌های لباس‌شویی
فریزرها و یخچال‌های خانگی و صنعتی
هیتاچی > محصولات > خدمات مالی

خدمات لیزینگ
گارانتی محصولات و خدمات پس از فروش
هیتاچی > محصولات > سایر محصولات

خدمات پشتیبانی و لجستیک
سیستم‌های کنترل کیفیت
هیتاچی > آمار

در پایان سال مالی ۲۰۱۰ شرکت ۳۵۹٫۷۴۶ نفر کارمند داشته و رقم‌های سود، درآمد و کل دارایی با کاهش مواجه بود. در پایان سال مالی ۲۰۱۲ اگرچه شرکت مجبور به کاهش شمار کارکنان تا ۳۲۳ هزار نفر گردید، ولی میزان درآمد و سود خالص آن، افزایش یافت و درآمد ۹۸٫۹۵ میلیارد دلار را تجربه کرد، که سودی معادل ۳٫۵۵ میلیارد دلار را عاید شرکت نمود.
هیتاچی > حوزه فعالیت

هیتاچی بزرگترین شرکت سازنده لوازم الکتریکی ژاپن و یکی از بزرگترین شرکت‌های خوشه‌ای در جهان است.
این شرکت بزرگترین شرکت عضو گروه تولیدی لوازم الکتریک در ژاپن است که این گروه در برگیرنده شرکت‌هایی نظیر فوجیتسو، توشیبا و ان‌ای‌سی است.
دامنه وسیع محصولات تولیدی شرکت شامل نیم‌رساناها، کامپیوتر شخصی، لوازم جانبی کامپیوتر، لوازم ویدئویی، پخش صدا و تجهیزات ارتباطات راه دور می‌باشد.
این شرکت در سیستم‌های تولید انرژی الکتریکی و صنعت شامل طرح‌های انرژی هسته‌ای و هیدروالکتریکی، کنترل تجهیزات، آسانسور و پله‌های برقی، لکوموتیوها، لوازم خودرو، ماشین‌های ساخت‌وساز، لوازم خانگی مانند مطبوع‌کننده‌های هوا، یخچال، ماشین ظرفشویی، مایکروویو، جاروبرقی و همینطور ساخت ابزارهایی مانند لوله، سیم، کابل‌های برق و محصولات تولیدی از آهن، فولاد و مس فعالیت می‌نماید. بیش از ۳۰٪ درصد از فروش این شرکت به خارج از ژاپن مربوط می‌شود.
هیتاچی > ریشه نام هیتاچی

نامیهی اودیرا بنیان‌گذار هیتاچی، این شرکت را با نام هیتاچی، که یادآور مکانی بود، که اولین فروش محصولات خود را انجام داده بود؛ یعنی شهر هیتاچی، استان ایباراکی به ثبت رساند.
واژه هیتاچی در زبان ژاپنی از دو بخش تشکیل شده. هی: به‌معنای خورشید و تاچی: به‌معنای طلوع است، که در مجموع، معادل فارسی آن: طلوع خورشید می‌باشد. این واژه اشاره دارد به پرچم آفتاب تابان، امپراتوری ژاپن.
هیتاچی زوسن

مقالهٔ اصلی: هیتاچی زوسن
هیتاچی زوسن، (به ژاپنی: 日立造船) شرکت صنایع سنگین ژاپنی است، که در زمینه تولید سازه‌های فولادی، ماشین‌آلات صنعتی، تجهیزات کارخانه، تجهیزات تولید برق، ماشین‌آلات ساخت‌وساز، مخازن تحت فشار و موتورهای درون‌سوز فعالیت می‌کند.
شرکت هیتاچی زوسن در سال ۱۹۳۴ توسط شرکت هیتاچی راه‌اندازی شد و در سال ۱۹۴۷ به عنوان یک شرکت مستقل، ثبت گردید. دفتر مرکزی این شرکت در شهر اوساکا، ژاپن قرار دارد و سهام آن در بازار بورس توکیو معامله می‌شود.
هیتاچی کنکی

مقالهٔ اصلی: هیتاچی کنکی
هیتاچی کنکی، (به ژاپنی: 日立建機) شرکت صنایع سنگین ژاپنی است، که در زمینه ساخت تجهیزات صنعتی، تجهیزات معدن، ماشین‌آلات راه‌سازی و ماشین‌آلات ساخت‌وساز فعالیت می‌کند.
شرکت هیتاچی کنکی در سال ۱۹۵۱ توسط کمپانی هیتاچی راه‌اندازی شد و در حال حاضر ماشین‌آلاتی چون: بولدوزر، تراکتور، جرثقیل، لودر، بیل مکانیکی و... را تولید می‌نماید.
دفتر مرکزی این شرکت در منطقه بون‌کیو، توکیو، ژاپن قرار دارد و سهام آن در بازارهای بورس توکیو و بورس اوساکا معامله می‌شود.
هیتاچی مکسل

مقالهٔ اصلی: هیتاچی مکسل
هیتاچی مکسل، (به انگلیسی: Hitachi Maxell) که با نام مکسل شناخته می‌شود، شرکت الکترونیکی ژاپنی است، که در زمینه باتری و الکترونیک فعالیت می‌کند.
شرکت هیتاچی مکسل در سال ۱۹۴۷ راه‌اندازی شد و در سال‌های نخست تنها به تولید انواع باتری اشتغال داشت. سپس در دهه ۱۹۸۰ تولید نوارهای کاست و نوارهای ویدئو را آغاز نمود، که نقطه عطفی در تاریخ این شرکت به‌شمار می‌آید.
در حال حاضر دفتر مرکزی این شرکت در شهر ایباراکی، اوساکا، ژاپن قرار دارد و شرکت الکترونیکی هیتاچی، با در اختیار داشتن اکثریت سهام مکسل، مالک اصلی این شرکت محسوب می‌شود.
جی‌اکس هولدینگز

مقالهٔ اصلی: جی‌اکس هولدینگز
جی‌اکس هولدینگز، (به ژاپنی: JXホールディングス) شرکت خوشه‌ای نفت و گاز، استخراج معادن و فلزات ژاپنی است، که در ماه آوریل ۲۰۱۰، در پی ادغام دو شرکت نیپون اویل و نیپون ماینینگ، تأسیس شد.
جی‌اکس JX که در ابتدای نام این شرکت، قرار دارد؛ J: از ابتدای نام ژاپن Japan و حرف اکس X: به معنای ناشناخته، بکار رفته است!
نیپون اویل

مقالهٔ اصلی: نیپون اویل
نیپون اویل، (به انگلیسی: Nippon Oil) شرکت نفتی ژاپنی است، (به ژاپنی: 新日本石油株式会社) که در زمینه اکتشاف، تولید، پالایش و واردات نفت خام فعالیت می‌کند.
این شرکت همچنین، به فروش فراورده‌های نفتی؛ از جمله بنزین، روغن، گازوئیل و سایر فعالیت‌های مرتبط با انرژی، اشتغال دارد.
کمپانی نیپون، جایگاه‌های پمپ بنزین خود، را با نام تجاری و لوگوی "انیوس" ثبت و راه‌اندازی می‌کند.
نیپون اویل > تاریخچه

شرکت نیپون، در سال ۱۸۸۸ با نام "نیپون اویل"، در شهر توکیو، تأسیس شد.
در سال ۱۹۹۹، نیپون اویل، با شرکت "میتسوبیشی اویل" ادغام شد. شرکت تازه تأسیس، "نیپون میتسوبیشی اویل" نام گرفت.
سپس، در سال ۲۰۰۲ بار دیگر نام کمپانی، به "نیپون اویل" تغییر یافت.
نیپون اویل > انیوس

نیپون اویل، محصولات خود را تحت نام تجاری انیوس (انگلیسی: ENEOS) به فروش می‌رساند. انیوس، یک شرکت تولید روغن اتومبیل بود، که در ایالات متجده فعالیت می‌کرد و در سال‌های گذشته، توسط نیپون اویل خریداری شد.
سپس در پی توسعه فعالیت‌های بین‌المللی، نیپون اویل، اقدام به گسترش انیوس نمود. این شرکت، از همین نام تجاری (انیوس) برای جایگاه‌های پمپ بنزین خود نیز، استفاده می‌کند.
کمپانی نیپون در حال‌حاضر، بزرگترین شرکت نفتی در کشور ژاپن است و در سال‌های گذشته، فعالیت‌های خود را، در کشورهای دیگر گسترش داده است.
نیپون اویل > پالایشگاه‌ها

نیپون اویل، در بخش پایین‌دستی صنعت نفت، در حدود ۴٫۲۲۲ نفر را در اختیار دارد، که در بخش‌های مختلف پالایشگاه‌های این شرکت، فعالیت می‌کنند.
پالایشگاه‌های نیپون اویل، در ژاپن، عبارتند از:
| پالایشگاه | محل | میزان تولید (بشکه در روز) |
| --- | --- | --- |
| پالایشگاه موروران | موروران، استان هوکایدو | ۱۸۰،۰۰۰ |
| پالایشگاه سندای | سندای، استان میاگی | ۱۴۵،۰۰۰ |
| پالایشگاه یوکوهاما | یوکوهاما، استان کاناگاوا | از ۱۹۸۷ تعطیل! |
| پالایشگاه نگیشی | یوکوهاما، استان کاناگاوا | ۳۴۰٫۰۰۰ |
| پالایشگاه اوساکا | تاکایشی، استان اوساکا | ۱۱۵٫۰۰۰ |
| پالایشگاه میزوشیما | کوراشیکی، استان اوکایاما | ۲۵۰٫۰۰۰ |
| پالایشگاه ماریفو | نیشی‌واکی، استان هیوگو | ۶۰٫۰۰۰ |
نیپون اویل > فعالیت‌های بین‌المللی > ایالات متحده

نیپون اویل، در ایالات متحده، از طریق شرکت تابعه خود، به نام جی‌اکس نیپون اویل & انرجی در ایتاسکا، تگزاس، ایلنویز و نیز در کالیفرنیا فعالیت می‌کند.
همچنین از طریق شرکت تابعه دیگر، به نام نیپون اویل لوبریکنتز در چیلدرزبرگ آلاباما فعالیت می‌نماید.
کمپانی نیپون، اخیرأ فعالیت‌های گسترده‌ای را در تولید و فروش روغن موتور با نشان‌های تجاری سوستینا در ایالات متحده آغاز کرده‌است.
نیپون اویل > فعالیت‌های بین‌المللی > کانادا

بخش اکتشاف شرکت نیپون اویل، مالک ۵٪ از سهام کمپانی کانادایی سینکرود است، که از طریق شرکت تابعه خود، در کشور کانادا با نام موکال انرجی، این سهام را خریداری نموده‌است.
نیپون اویل، از طریق موکال انرجی همچنین، فعالیت گسترده‌ای در زمینه اکتشاف و تولید نفت از ماسه‌های نفتی در کشور کانادا دارد.
نیپون اویل > فعالیت‌های بین‌المللی > هند

نیپون اویل، همکاری فنی با شرکت تاید واتر اویل هند، داشته و با نام تجاری انیوس انواع روغن، گریس و دیگر فراورده‌های نفتی را به شرکت تاید واتر سپرده و این شرکت، محصولات انیوس را در بازار هند، عرضه می‌نماید.
این رابطه عرضه و تقاضا، همچنان میان نیپون اویل و تاید واتر ادامه دارد.
نیپون اویل > حمایت‌های مالی

نیپون اویل، در گذشته‌ای نه چندان دور، با نشان تجاری انیوس، اسپانسر تیم هوندا ریسینگ، در مسابقات اتومبیلرانی فرمول یک بود.
در حال حاضر کمپانی نیپون اویل، اسپانسر باشگاه فوتبال توکیو است.
این شرکت نفتی، همچنین اسپانسر تیم لکسوس لمنز انیوس، در مسابقات سری سوپر جی‌تی می‌باشد.
در اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی تا اوایل دهه ۱۹۹۰، اسپانسر تیم پورشه بود. نیپون اویل، همواره با نشان و نام تجاری انیوس، در مسابقات اتومبیل‌رانی، مشارکت می‌کند...
نیپون اویل > حمایت‌های مالی > فرمولا نیپون

فرمولا نیپون، (به انگلیسی: Formula Nippon) یک کلاس خاص از سری مسابقات اتومبیل‌رانی می‌باشد و با حمایت کمپانی نیپون اویل، در کشور ژاپن برگزار می‌شود.
این دوره از مسابقات، از سال ۱۹۷۳ آغاز شد و به صورت سالیانه با حضور دوازده تیم و به صورت تک نفره، اجرا می‌شود.
اتومبیل‌های مسابقات فرمولا نیپون را، تویوتا و هوندا تأمین می‌نمایند. از راننده‌های شناخته شده این کلاس، می‌توان به "رالف شوماخر" اشاره کرد.
داتسون

مقالهٔ اصلی: داتسون
داتسون، (به انگلیسی: Datsun) شرکت خودروسازی ژاپنی است، که به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از گروه نیسان محسوب می‌شود. این شرکت در سال ۱۹۳۱ راه‌اندازی شد. در فاصله سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۸۶ خودروهای تولید شده توسط داتسون، از طریق شبکه فروش و نمایندگی‌های نیسان، صادر یا توزیع می‌گردید.
در سال ۱۹۸۶ مدیریت وقت نیسان، تصمیم گرفت که فعالیت برند داتسون را متوقف کند. سپس در سال ۲۰۱۳ مدیرعامل فعلی نیسان، کارلوس غصن اقدام به سازماندهی مجدد برند داتسون جهت تولید خودروهای کلاس ارزان قیمت برای بازارهای در حال ظهور نمود. بعدها در سال ۱۹۳۳ یوشیسوکه آیکاوا بنیان‌گذار شرکت نیسان، داتسون را خریداری کرد. داتسون بیشتر بخاطر مدل‌های داتسون اسپورتس و داتسون ۵۱۰ شناخته شده‌است.
دات در واژه داتسون از سه حرف اول نام‌های دن کنجیرو (田健治郎) فرماندار نظامی تایوان و عضو کابینه دولت، آئویاما روکورو (青山禄朗) سرمایه‌دار، و تاکه‌اوچی می‌تارو (竹内明太郎) سرمایه‌دار و نماینده مجلس سفلی که سه پشتیبان مالی شرکت بودند گرفته شده‌است. ترکیب این سه واژه در زبان ژاپنی به معنی خرگوش گریزپا (脱兎) است و به عنوان فرزند این سه نفر واژه son به معنی پسر به آن اضافه شد. پس از این، واژه son به sun تغییر داده شد تا از هم‌آوایی با کلمه زیان (損) جلوگیری شود و معنی خورشید نیز مد نظر آید.
اینفینیتی

مقالهٔ اصلی: اینفینیتی
اینفینیتی، (به انگلیسی: infiniti) شرکت خودروسازی ژاپنی است، که به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از گروه نیسان، وظیفه تولید خودروهای لوکس شرکت نیسان را بر عهده دارد. اینفینیتی در تاریخ ۸ نوامبر ۱۹۸۹ فعالیت خود را با توزیع خودرو، در آمریکای شمالی آغاز نمود و در حال حاضر مالک شبکه‌ای از ۲۳۰ مرکز فروش در ۱۵ کشور جهان می‌باشد. اینفینیتی در سطح اتومبیل‌های نیمه لوکس و لوکس طبقه‌بندی می‌شود در حالی که محصولات عادیِ نیسان جزو طبقهٔ اسپرت و سدان هستند.
سه خودروساز بزرگ ژاپنی؛ تویوتا، هوندا و نیسان، همواره رقابت تنگاتنگی با یکدیگر داشته‌اند. این سه شرکت، در بخش تولید خودروهای لوکس نیز با خلق برندهای لکسوس (تویوتا)، اکیورا (هوندا) و اینفینیتی، رقابت خود را در بازار خودروهای لوکس آمریکای شمالی پی گرفته‌اند. از مدل‌های تولید شده این شرکت می‌توان به خودروهای اینفینیتی کیو۴۵، اینفینیتی ام، اینفینیتی جی، اینفینیتی آی، اینفینیتی کیوایکس، اینفینیتی ای‌ایکس، اینفینیتی اف‌ایکس و اینفینیتی اسنس، اشاره کرد.
یودی تراکس

مقالهٔ اصلی: یودی تراکس
یودی تراکس، (به ژاپنی: UDトラックス株式会社) شرکت خودروسازی ژاپنی است، که در زمینه طراحی و ساخت کامیون، اتوبوس و موتورهای دیزلی فعالیت می‌کند.
شرکت یودی تراکس در سال ۱۹۳۵ در کاواگوچی، سایتاما راه‌اندازی شد و در سال ۲۰۰۷ تمامی سهام آن توسط شرکت ولوو خریداری شد و در حال حاضر از شرکت‌های تابعه ولوو می‌باشد. دفتر مرکزی این شرکت در شهر آگه‌ئو، سایتاما، ژاپن قرار دارد.
نیسان کمیکال

مقالهٔ اصلی: نیسان کمیکال
نیسان کمیکال، (به ژاپنی: 日産化学工業) شرکت صنایع شیمیایی ژاپنی است، که به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از گروه نیسان، در ۳ حوزه تولید مواد شیمیایی، داروسازی و محصولات شیمیایی کشاورزی فعالیت می‌نماید.
شرکت نیسان کمیکال در سال ۱۸۸۷ توسط دکتر جویکیشی تاکامین راه‌اندازی شد و در حال حاضر دارای ۶ کارخانه تولیدی، ۳ مرکز تحقیق و توسعه و ۲ آزمایشگاه میکروبیولوژی در ژاپن می‌باشد. دفتر مرکزی این شرکت در شهر چیودا، توکیو قرار دارد و بخشی از سهام آن در بازار بورس توکیو معامله می‌شود.
نیسمو

مقالهٔ اصلی: نیسمو
نیسمو، (به انگلیسی: Nissan Motorsport - Nismo)‏ (کوتاه‌شده: نیسان موتوراسپورت) شرکت خودروسازی ژاپنی است، که مدیریت بخش ورزش‌های موتوری شرکت نیسان را بر عهده دارد و به‌عنوان زیرمجموعه‌ای از گروه نیسان، در زمینه تیونینگ بخش‌های مختلف خودرو، از جمله آیرودینامیک کردن، برآکش موتورهای درون‌سوز، سیستم‌های تعلیق و افزایش کارایی قطعات خودروهای نیسان، اینفینیتی و داتسون فعالیت می‌نماید.
شرکت نیسمو در سال ۱۹۸۴ با ادغام دو زیرمجموعه ورزش‌های موتوری نیسان که کارخانه‌های آن‌ها در شهرهای اوموری و یوکوسوکا، کاناگاوا مستقر بودند، راه‌اندازی شد. در حال حاضر دفتر مرکزی این شرکت در شیناگاوا، توکیو و کارخانه مرکزی آن در شهر یوکوهاما، ژاپن قرار دارد.
نیسان سدریک
نیسان پاترول مدل ۱۹۸۰
نیسان لورل
نیسان سفری دو در
نیسان فیگارو
دو مدل از نیسان زد
نیسان ۳۰۰زدایکس
نیسان آلتیما
نیسان اسکای‌لاین مدل ۲۰۰۷
نیسان ۳۷۰زد مدل ۲۰۰۹
نیسان جی تی-آر
نیسان فرند
نیسان مورانو مدل ۲۰۰۸
نیسان کیوب مدل ۲۰۰۹
ساختمان مرکزی هیتاچی در چیودا، توکیو
ساختمان اداری هیتاچی در هنگ کنگ
ساختمان اداری شرکت مشترک کاسیو-هیتاچی برای تولید موبایل، توکیو
ساختمان جدید مرکزی هیتاچی در توکیو
ساختمان اداری هیتاچی در تایوان
برج هیتاچی در توکیو
کارخانه تولیدی هیتاچی در کانادا
هیتاچی زاگزیس ۴۷۰
ساختمان مرکزی هیتاچی مکسل
ساختمان مرکزی جی‌اکس هولدینگز در توکیو
ساختمان اداری نیپون اویل، در یوکوهاما
پمپ بنزین نیپون، با برند انیوس
ساختمان مرکزی نیپون اویل، در توکیو
جایگاه پمپ بنزین نیپون در اوساکا
کازویا اوشیما، راننده لکسوس لمنز انیوس
تویوتا، کلاس فرمولا نیپون
نظامی گنجوی

با نظامی عروضی اشتباه نشود.
| نظامی گنجوی | نظامی گنجوی |
| --- | --- |
نظامی گنجوی بر روی یک قالیچه (۱۹۳۹ م) موزه‌ای در گنجه، جمهوری آذربایجان: نظامی گنجوی بر روی یک قالیچه (۱۹۳۹ م) موزه‌ای در گنجه، جمهوری آذربایجان
نام اصلی: جمال‌الدین ابومحمّد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤیَّد
زاده: ۵۱۹ه‍.خ گنجه، ایران بزرگ
درگذشته: ۵۸۷ه‍.خ گنجه، ایران بزرگ
تخلص: نظامی
پیشه: شاعر
ملیت: ایرانی
دوره: سلجوقیان و سلاریان شروانشاهان
سبک نوشتاری: عراقی
سال‌های فعالیت: سده ششم ه‍. خ
کتاب‌ها: مخزن‌الاسرار هفت‌پیکر خسرو و شیرین شرف نامه اسکندرنامه، لیلی و مجنون (نامور به خمسه یا پنج‌گنج نظامی)
تأثیرپذیرفته از: فردوسی، فخرالدین اسعد گرگانی، خاقانی
تأثیرگذاشته بر: جامی، امیرخسرو دهلوی، خاقانی
همسر(ها): آفاق‌بانو[نیازمند منبع]
فرزند(ان): محمد
پدر و مادر: یوسف نظامی (پدر) رئیسه (مادر)
جمال‌الدین ابومحمّد الیاس بن یوسف بن زکی بن مؤیَّد (۵۳۵ هـ. ق
– ۶۰۷–۶۱۲ هـ. ق) متخلص به نظامی و نامور حکیم نظامی، شاعر و داستان‌سرای ایرانی فارسی‌گوی در سده ششم هجری (دوازدهم میلادی)، که به‌عنوان صاحب سبک و پیشوای داستان‌سرایی در ادبیات فارسی شناخته شده است. آرامگاه نظامی گنجوی، در حاشیه غربی شهر گنجه قرار دارد. نظامی در زمرهٔ گویندگان توانای شعر فارسی است، که نه‌تنها دارای روش و سبکی جداگانه است، بلکه تأثیر شیوهٔ او بر شعر فارسی نیز در شاعرانِ پس از او آشکارا پیداست. نظامی از دانش‌های رایج روزگار خویش (علوم ادبی، نجوم، فلسفه، علوم اسلامی، فقه، کلام و زبان عرب) آگاهی گسترده‌ای داشته و این ویژگی از شعر او به روشنی دانسته می‌شود. روز ۲۱ اسفند در تقویم رسمی ایران روز بزرگداشت نظامی گنجوی است.
زندگی > درگذشت و آرامگاه

مقالهٔ اصلی: آرامگاه نظامی گنجوی
نظامی همه عمر خود را در گنجه در زهد و عزلت به‌سر برد و تنها در سال ۵۸۱ سفری کوتاه به دعوت سلطان قزل ارسلان (درگذشتهٔ ۵۸۷) به سی فرسنگی گنجه رفت و از آن پادشاه عزت و حرمت دید. نظامی هرچند شاعری مدح‌پیشه نبوده، با تعدادی از فرمانروایان معاصر مربوط بوده است، از جمله: فخرالدین بهرامشاه پادشاه ارزنگان از دست‌نشاندگان قزل ارسلان سلطان سلجوقی روم که کتاب مخزن الاسرار را به نام او کرده است، اتابک شمس‌الدین محمد جهان پهلوان که منظومه خسرو و شیرین به او تقدیم شده است، طغرل بن ارسلان سلجوقی و قزل ارسلان بن ایلدگز که در همین منظومه از ایشان نام برده است، ابوالمظفر اخستان بن منوچهر شروانشاه که لیلی و مجنون را به نام او کرده است.
نظامی در فاصلهٔ سال‌های ۶۰۲ تا ۶۱۲ در گنجه درگذشت و آرامگاهی به او در همان شهر منسوب است. در دهه نود خورشیدی، پس از تصمیم دولت آذربایجان اشعار گنجوی در آرامگاه او که همگی به زبان فارسی هستند، پاک و تخریب شدند.
سروده‌ها

مقالهٔ اصلی: خمسه نظامی
مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به  در ویکی‌گفتاورد موجود است.
اثر معروف و شاهکار بی‌مانند نظامی، خمسه یا پنج گنج است که در قلمرو داستان‌های غنایی امتیاز بسیار دارد و او را باید پیشوای این‌گونه شعر در ادب فارسی دانست. شاعر بر روی هم رفته
سی سال از زندگانی خود را بر سر نظم و تدوین آن‌ها گذاشته است. خمسه یا پنج گنج نظامی شامل پنج مثنوی است:
سروده‌ها > مخزن الاسرار

از نمونه‌های بارز ادبیات تعلیمی در زبان پارسی است. در بحر سریع، در حدود ۲۲۶۰ بیت مشتمل بر ۲۰ مقاله در اخلاق و مواعظ و حکمت. در حدود سال ۵۷۰ هجری و در آستانه چهل سالگی شاعر به اتمام رسیده است و از آن است این ابیات:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هر که تو بینی ز سپید و سیاه |  | بر سرکاری است درین کارگاه |
| جغد که شوم است به افسانه در |  | بلبل گنج است به ویرانه در |
| هر که درین پرده نشانیش هست |  | درخور تن قیمت جانیش هست |
سروده‌ها > خسرو و شیرین

در بحر هزج مسدس مقصور و محذوف، در ۶۵۰۰ بیت، که به سال ۵۷۶ ه‍.ق نظمش پایان گرفته است. ابیات زیر در توصیف آب‌تنی شیرین از آنجاست:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چو قصد چشمه کرد آن چشمهٔ نور |  | فلک را آب در چشم آمد از دور |
| سهیل از شعر شکرگون برآورد |  | نفیر از شعری گردون برآورد |
| پرندی آسمان‌گون بر میان زد |  | شد اندر آب و آتش در جهان زد |
سروده‌ها > لیلی و مجنون

اگرچه نام لیلی و مجنون پیش از نظامی گنجوی نیز در اشعار و ادبیات پارسی به چشم می‌خورد، ولی نظامی برای نخستین بار، آن را به شکل منظومه‌ای واحد به این زبان در ۴۷۰۰ بیت به درخواست پادشاه شروان به نظم کشید. نظامی خود از بابت این سفارش ناراضی و بی‌میل بوده است و کار را در چهار ماه به پایان برده است.
وزن این مثنوی جدید بوده و پس از نظامی شعرای زیادی در این وزن داستان‌های عاشقانه سروده‌اند. همچنین ده‌ها شاعر در ایران، هند و ترکستان منظومه‌هایی را به استقبال از لیلی و مجنون نظیره پردازی کرده و شعرای دیگری نیز به داستان نظامی شاخ و برگ بیشتری افزوده یا آن را تغییر داده‌اند.
در بحر هزج مسدس اخرب مقبوض مقصور و محذوف، نظم این مثنوی به سال ۵۸۸ هجری به پایان رسیده است و از آنجاست:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مجنون چو حدیث عشق بشنید |  | اول بگریست، پس بخندید |
| از جای چو مار حلقه برجست  |  | در حلقهٔ زلف کعبه زد دست |
| می‌گفت گرفته حلقه در بر |  | کامروز منم چو حلقه بر در |
سروده‌ها > هفت پیکر

(که آن را بهرام‌نامه و هفت گنبد نیز خوانده‌اند)، در بحر خفیف مسدس مخبون مقصور و محذوف، در ۵۱۳۶ بیت، در سرگذشت افسانه‌ای بهرام گور. از آن منظومه است در وصف ایران:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| همه عالم تن است و ایران دل |  |  نیست گوینده زین قیاس خجل |
| چونکه ایران دل زمین باشد |  |  دل ز تن به بود یقین باشد |
| مینگیز فتنه میفروز کین  |  | خرابی میاور در ایران زمین |
| تو را ملکی آسوده بی داغ و رنج  |  | مکن ناسپاسی در آن مال و گنج |
سروده‌ها > اسکندرنامه

مقالهٔ اصلی: اسکندرنامه
در بحر متقارب مثمن مقصور و محذوف، در ۱۰۵۰۰ بیت، مشتمل بر دو بخش شرفنامه و اقبالنامه که در حوالی سال ۶۰۰ به اتمام رسیده است؛ و از آنجاست این ابیات در مرگ دارا:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سکندر چو دانست کآن ابلهان |  | دلیرند بر خون شاهنشهان |
| پشیمان شد از کرده پیمان خویش  |  | که برخاستش عصمت از جان خویش |
| چو در موکب قلب دارا رسید |  | ز موکب روان هیچ‌کس را ندید |
| تن مرزبان دید در خاک و خون |  | کلاه کیانی شده سرنگون |
سروده‌ها > دیوان قصاید و غزلیات

دفتر هفتم خمسه یا گنجینه گنجوی:
دیوان اشعار او مشتمل بر قصاید، غزلیات، قطعات و رباعیات است. نمونه غزل:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| عاشق شده‌ام بر تو تدبیر چه فرمایی |  | از راه صلاح آیم یا از ره رسوایی؟ |
| تا جان و دلم باشد من جان و دلت جویم |  | یا من به کنار افتم یا تو به کنار آیی |
| در دوستیت شهری گشتند مرا دشمن |  | بر من که کند رحمت؟ گر هم تو نبخشایی |
| زین سان که منم بی تو دور از تو مبادا کس |  | نه دسترسی بر تو نه بی تو شکیبایی |
نمونه قصیده:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| فرق‌ها باشد میان آدمی تا آدمی |  | کز یک آهن نعل سازند از یکی دیگر سنان |
| اصل هندو در سیاهی یک شب نسب دارد ولیک |  | هندویی را دزد یابی، هندویی را پاسبان |
| از تجمل هیچ ناید، زر فدی کن زر فدی |  | تا همه ساله چو زر هم پیر باشی هم جوان |
| با حسین و آدم آخر آب و نان دانی چه کرد؟ |  | خاک هر پایی مشو از بهر مشتی آب و نان |
متن‌شناسی و تصحیحات برجسته

نخستین کسی که سعی وافری در ارائهٔ مجموعه‌ای منسجم و مصحح از آثار نظامی کرد، وحید دستگردی بود که حاصل کارش بین ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۷ خورشیدی منتشر شد. پس از وی چاپ‌های دیگری نیز انتشار یافت که از جملهٔ آنها مجموعهٔ شش جلدی با تصحیح و توضیح بهروز ثروتیان است که از سال ۱۳۶۳ تا ۱۳۷۹ توسط انتشارات توس به چاپ رسیده است، و دوباره در سال ۱۳۸۶ با تصحیح و شرح مجدد توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. برات زنجانی نیز خمسهٔ نظامی را به همراه دیوان قصائد و غزلیات تصحیح کرده که توسط انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است. خمسهٔ نظامی گنجه‌ای در فهرست میراث مستند برنامهٔ حافظهٔ جهانی یونسکو از سوی ایران ثبت گردیده است. تصحیح دیگری نیز توسط تقی پورنامداریان و مصطفی موسوی در دست تهیه است.
سبک‌شناسی > زبان شعر و سبک سخن‌سرایی نظامی

نظامی از شاعرانی است که باید او را در شمار ارکان شعر فارسی و از استادان مسلم این زبان دانست. وی از آن سخنگویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست به ایجاد و تکمیل سبک و روشی خاص دست یابد.
وی در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع معانی و مضامین نو و دلپسند و تصویر جزئیات با نیروی تخیل و دقت در وصف مناظر و توصیف طبیعت و اشخاص و به کار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و نو، در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نیافته است.
ضمناً بنا بر عادت اهل زمان از آوردن اصطلاحات علمی، واژگان و ترکیبات عربی وافر و بسیاری از اصول و مبانی حکمت و عرفان و علوم عقلی به هیچ روی ابا نکرده و به همین سبب و با توجه به دقت فراوانی که درآوردن مضامین و گنجانیدن خیالات باریک در اشعار خود داشت، سخن او گاه بسیار دشوار و پیچیده شده است. با این حال مهارت او در ایراد معانی مطبوع و قدرت او در تنظیم و ترتیب منظومه‌ها و داستان‌های خود باعث شد که آثار او به‌زودی مورد تقلید قرار گیرد.
نظامی گرچه شاعری داستان‌سراست و بیشتر به داستان‌های عاشقانه یا به قول خود وی به «هوسنامه» ها پرداخته است، ولی او شاعری است حکیم و اندیشه‌ور، آشنا با فرهنگ و تاریخ ایران، که در پس قصه‌ها و هوسنامه‌هایش نکاتی عمیق نهفته است، و به همین سبب است که او چند بار از خوانندگان مثنوی‌هایش خواسته است تا رازها و رمزهای موجود در شعر او را نیز کشف کنند، از جمله در این دو بیت در هفت پیکر:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هر چه در نظم او ز نیک و بد است |  | همه رمز و اشارت خرد است |
| هر یک افسانه‌ای جداگانه |  | خانهٔ گنج شد نه افسانه |
اشعار نظامی گنجوی با سرچشمه فرهنگ ایرانی او، ایران پیشااسلامی و پسااسلامی را وحدت می‌بخشد.
سبک‌شناسی > شعر غنایی

داستان‌سرایی در زبان فارسی به وسیله نظامی شروع نشده لیکن تنها شاعری که تا پایان سده ششم توانسته است ادبیات غنایی را به حد اعلای تکامل برساند نظامی است. کامران تلطف و جری کلینتون در کتابی با عنوان «شعر نظامی» (چاپ ۲۰۰۰ میلادی)، جایگاه ادبی او را «میان فردوسی و مولوی» ارزیابی می‌کنند.
سبک‌شناسی > گرایش‌های عرفانی

برخی از غزلیات نظامی درونمایه فلسفی و کلامی دارد. نظامی مفاهیم فلسفی و کلامی را معمولاً بی توسل به اصطلاحات فنی آن به‌کار برده است و اندیشه‌هایی چون اغتنام فرصت و دم غنیمتی، زود گذر بودن عمر، بی‌اعتباری جهان و گذرا بودن آن اشاره می‌کند.
نظامی و پیشینیان > نظامی و فردوسی

پاره‌ای از داستان‌های نظامی در شاهنامه نیز آمده است، ولی نظامی از لحاظ سبک و سخنوری از فخرالدین اسعد گرگانی نیز بهره برده است.
او در کتاب‌های خسرو و شیرین و لیلی و مجنون و اسکندرنامه و هفت پیکر از فردوسی و شاهنامه نام می‌آورد. برای نمونه در اسکندرنامه، فردوسی را سخنگوی پیشینه دانای توس می‌خواند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| از ان خسروی می که در جام اوست |  | شرف نامهٔ خسروان نام اوست |
| سخنگوی پیشینه دانای توس |  | که آراست روی سخن چون عروس |
همچنین برخی از ابیات نظامی با شاهنامه تطبیق دارد:
فردوسی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چنان دان که شاهی و پیغمبری |  |  دو گوهر بود در یک انگشتری |
نظامی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نزد خرد شاهی و پیغمبری |  | چو دو نگین است در انگشتری |
فردوسی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| جهان را بلندی و پستی تویی |  | ندانم چه‌ای هر چه هستی تویی |
نظامی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| همه نیستند آنچه هستی تویی |  | پناه بلندی و پستی تویی |
نظامی و پیشینیان > نظامی و فخرالدین اسعد گرگانی

نظامی هر چند نمونه عالی کار فخرالدین اسعد گرگانی در ویس و رامین را پیش روی داشته، با زیرکی و جوهرشناسی خاص خود داستان‌هایی را برای منظوم کردن پیش کشیده که بیشتر مقبول طبع ایرانیان مسلمان واقع شده است.
نظامی و معاصران > نظامی و خاقانی

از معاصران خود با خاقانی دوستی داشت، و چون خاقانی درگذشت، نظامی در رثایش چنین سرود:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به دل بودم که خاقانی دریغا گوی من گردد |  | دریغا زانکه من گشتم دریغاگوی خاقانی |
سانسور آثار نظامی

در دوران حکومت جمهوری اسلامی در ایران، از روی سیاست‌های حکومت در ممیزی متون کلاسیک، آثار نظامی به ویژه منظومه خسرو و شیرین بارها سانسور و برخی از ابیات آن در چاپ‌های مختلف حذف شده‌اند. برخی اظهار نظرهای نویسندگان، شاعران و مترجمان سرشناس در اینباره:
محمدعلی اسلامی ندوشن: ممیزی آثار کلاسیک و ترجمه‌ها درست نیست؛ زیرا آثاری است که دیگران ایجاد کرده‌اند و ما حق نداریم در آن‌ها دست ببریم. اگر ممیزی در مملکت ما وجود دارد باید حدود کار ممیزی مشخص باشد، راجع جزییات نظری نیست. اما دست بردن در متون کلاسیک صلاحیت می‌خواهد.
پرویز خائف: نظامی محرم‌ترین و محترم‌ترین زبان را در صحنه‌های مختلف دارد. کلمات او به صورتی است که ممیزی فکری و روحی و ایمانی کرده است. کلمه‌ای در خسرو و شیرین نمی‌توان یافت که خلاف حریم باشد، تشبیهات و تصاویرش را در پرده‌هایی می‌گیرد که عیان نباشد. حرفی که دربارهٔ خسرو و شیرین زده شده است، بسیار نابجا و ناحق است زیرا شرح حال نظامی را نخوانده‌اند.