شاه تهماسب دوم
غلبه روسیه و عثمانی بر ایران

شاه تهماسب دوم به توصیه سیمون آوراموف روسی، اسماعیل بیگ سفیر خود را با اختیارات کامل برای اتحاد با روس‌ها به روسیه فرستاد، پیش از رسیدن اسماعیل بیگ به روسیه، روس‌ها دربند، بادکوبه و گیلان را تصرف کردند. با ورود روس‌ها به گیلان شاه تهماسب از طرف خود جمعی را برای دفع روس‌ها به نزدیکی رشت فرستاد ولی آن‌ها شکست خوردند. در ۲۳ سپتامبر ۱۷۲۳ پیمان سنت پترزبورگ امضاء شد که مطابق با آن دولت روسیه متعهد گردید که شاه تهماسب را در تأمین آرامش و سرکوبی شورشیان یاری دهد و در عوض شهرهای دربند، بادکوبه با نواحی مجاور آن و گیلان، مازندران و استرآباد به روسیه واگذار شود. عثمانی به بهانه پیشروی روس‌ها در داخل خاک ایران به شاه تهماسب اعلام جنگ کردند و علمای سنی عثمانی فتواهای شدیدی برای جنگ بر ضد ایرانیان صادر کردند. با حمله عثمانی‌ در ژوئن ۱۷۲۳ به گرجستان و اشغال تفلیس شاه تهماسب نماینده‌ای به استانبول فرستاد، سلطان عثمانی به نماینده شاه اطلاع داد که چون دربند و بادکوبه در اشغال روس‌ها و اصفهان به اشغال افغان‌ها درآمده دولت عثمانی قوای خود را برای تصرف ایروان و تبریز اعزام کرده و هرگاه شاه تهماسب حاضر به واگذاری گرجستان و آذربایجان گردد سلطان عثمانی به وی کمک خواهد کرد. با حمله عثمانی به غرب ایران کرمانشاه توسط حسن پاشا حاکم بغداد تسخیر شد و با فرا رسیدن زمستان حملات متوقف شد. سفیر فرانسه در دربار عثمانی مطابق با سیاست دولت خویش برای حصول سازش میان دولت روسیه و عثمانی سعی فراوان کرد و هر دو دولت حاضر شدند در ۲۴ ژوئن ۱۷۲۴ پیمان استانبول را امضاء کنند که مطابق آن تمامی قسمت‌های اعظم شمالی و غربی ایران بین دو کشور تقسیم گردد و طرفین قبول کردند که شاه تهماسب دوم را شاه ایران بشناسند و در استقرار نظم و آرامش در کشورش کمک نمایند به شرط آنکه عهدنامه روس و عثمانی را قبول کند. شاه تهماسب با وجود آشفتگی اوضاع ایران حاضر به پذیرش این عهدنامه ننگین نشد. عثمانی‌ها با لشکری عظیم به سمت ایران هجوم همه‌جانبه نمودند. پس از فوت حسن پاشا در کرمانشاه پسرش احمدپاشا به تسخیر غرب ایران مشغول شد. با لشکرکشی احمدپاشا به سمت همدان فریدون‌خان‌ مکری که حاکم همدان بود به بهانه جنگ از شهر خارج شد ولی به سپاه عثمانی پیوست. احمدپاشا همدان را پس از سه ماه محاصره تسخیر کرد. از جمله فرماندهان عثمانی عارف احمدپاشا حاکم تفلیس با ۶۰٬۰۰۰ نفر قوای مسلح و توپخانه سنگین، نخستین حمله خود را به ایروان آغاز کرد و ضمن کشتن ۱۰٬۰۰۰ نفر سربازان ایرانی و اسیر گرفتن ۱۵٬۰۰۰ نفر اهالی حومه شهر، غنایم فراوانی را به دست آوردند. نیروهای مهاجم در مواجهه با شهر ایروان ماه‌ها در پشت دیوارهای آن آتش گشودند و یورش‌ها بردند و سرانجام بعد از ۹۲ روز تهاجم مستمر در ۲۸ سپتامبر۱۷۲۴ ایروان را به تصرف خود درآوردند. عبدالله پاشا نیز به سمت آذربایجان لشکر کشید. شاه تهماسب که در آذربایجان بود و قصد دفع افغان‌ها را داشت سپاه فراوانی را جمع آوری کرده و با حمله عثمانی، مشغول به مقابله با آن‌ها شد. عبدالله پاشا در ۱ سپتامبر ۱۷۲۴ تبریز را محاصره کرد و با مقاومت سربازان ايرانی پس از ۲۹ روز جنگ به سپاه عثماني ضربات سنگين وارد و آنان را مجبور به عقب‌نشيني به تسوج کردند. با عقب نشینی عبدالله پاشا از محاصره تبریز چون لشکر قزلباش خسته و ناچیز شدند شاه تهماسب به قصد دفع افغان‌ها و جمع آوری نیرو به سمت تهران رفت. عبدالله پاشا بار دیگر در اواسط ژوئیه ١٧٢۵ تبریز را محاصره کرد و با وجود جانفشانی سربازان ایرانی و مقاومت مردم تبریز در ۱ اوت ۱۷۲۵ عثمانی‌ها به شهر سرازیر شدند و به مردم تبریز به شرط خروج از شهر، امان دادند. در جنگ ایران و عثمانی (۱۷۲۷–۱۷۲۳) گرجستان، ایروان، تبریز، گنجه، اردبیل، زنجان، کرمانشاه، همدان و لرستان به اشغال عثمانی درآمد.