چهارمنار (یزد)
خانواده‌ها و ساکنان قدیمی محلهٔ چهارمنار

هرچند احراز دقیق قدمت سکونت خانواده‌ها و سکنۀ محلۀ چهارمنار، و تشخیص بومیان اصیل آن، مقدور نمی‌نماید، لیکن بر اساس پژوهش‌های انجام یافته و شواهد و اظهارات موجود، خاندان‌های ذیل از جمله ساکنان  ریشه‌دار این محله و شهر یزد محسوب می‌شوند که در عرصه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، چه در سطح محلی و ملی، و چه در خارج از مرزهای ایران، نقش‌آفرینی نموده‌اند.
خاندان بدیعی:از سکنه قدیمی محله چهارمنار یزد، با دربار قاجاریه ارتباط و مراوده داشته‌اند. این خاندان، به ویژه از طریق پیوندهای خویشاوندی با حکام قاجار یزد همچون اعتدال‌الممالک، به دربار نزدیک بوده‌اند.خاندان بدیعی، ریشه زرتشتی داشته و نیاکان ایشان پیرو آیین زرتشت بوده‌اند.وحدت علی‌شاه، جد بزرگ این خاندان، از شاهزادگان وابسته به دودمان زند بود. تنها فرزند او، حسین‌خان بدیعی، در عصر قاجار به عنوان شاعری نام‌آور و خوشنویسی برجسته شناخته می‌شود. به پاس خدمات و توانایی‌های حسین خان بدیعی، مظفرالدین شاه قاجار لقب «بدیع‌الممالک» را به او اعطا نمود. این لقب، نشان از جایگاه والای هنری و اجتماعی این خاندان در آن دوره دارد. از جمله افراد برجسته این خاندان می‌توان به بدرالملوک بدیعی، شاعر، و امیررضا وزیری، بازیگر تئاتر و تلویزیون، اشاره کرد.
سادات نقیب‌زاده (میرخضرشاهی):خاندان نقیب‌زاده، از نوادگان سید جلال‌الدّین میرخضرشاه بن سید غیاث‌الدّین علی، دست‌کم از دوران تیموریان در محله چهارمنار یزد ساکن بوده و از خاندان‌های معروف و ثروتمند این شهر به شمار می‌روند. چنین به نظر می‌رسد که نام خانوادگی این خاندان تا اواسط دهه ۱۳۳۰ خورشیدی، میرخضرشاهی بوده  و پس از آن، احتمالاً به دلیل آنکه اجدادشان منصب نقیبی داشته‌اند، به نقیب‌زاده تغییر یافته است. از جمله افراد برجسته این خاندان در دوران معاصر می‌توان به دکتر سید هادی نقیب‌زاده، از دندانپزشکان مشهور دوره پهلوی، سید عزیزالله نقیب‌زاده، معاون حسابداری اداره فرهنگ یزد (آموزش و پرورش) در دوران پهلوی، و عصمت‌الملوک نقیب‌زاده، دبیر و مدیر دبیرستان دخترانه شاهدخت یزد، اشاره کرد. منزل قدیمی این خانواده امروزه در خیابان انقلاب، واقع در کوچه نقیب‌زاده (بیدآباد)، قرار دارد.
سادات حیدری: خاندان سادات حیدری، از دیرباز در کوی چهارمنار ساکن بوده‌اند. این خاندان از یک سو به ارسلان نسب خاتون، دختر سید شمس‌الدین، و از سوی دیگر به امیر جلال‌الدین حسن (متوفی به دوران صفویه) - که خود از احفاد امامزاده ابوجعفر به شمار می‌رود - منسوب می‌باشند. در حال حاضر، فرد شاخصی از این خاندان در کوی چهارمنار سکونت ندارد. از میان افراد سرشناس این خاندان در دوران معاصر، می‌توان به آقا سید جواد حیدری اشاره نمود که در کوی چهارمنار اقامت داشته است.
سادات حسینی مازاری (چراغچی):خاندان سادات مازاری (چراغچی) از جمله خاندان‌های اصیل و ثروتمندی بوده‌اند که از دیرباز در کوی چهارمنار سکونت داشته‌اند. برخی از دکان‌های بازارچه‌های چهارمنار و همچنین اماکنی مانند چاپارخانه، در گذشته جزو املاک این خاندان محسوب می‌شده است. اگرچه زمان دقیق حضور ایشان در کوی چهارمنار به طور قطع مشخص نیست، اما با توجه به مسئولیت ایشان در روشنایی بقعه سید شمس‌الدین - که به نظر می‌رسد منشأ شهرت ایشان به «چراغچی» نیز همین امر باشد - احتمال سکونت ایشان در این کوی، از دوران ایلخانی به بعد، بعید نمی‌نماید. از جمله افراد سرشناس این خاندان، می‌توان به سید مرتضی مازاری (پدربزرگ سیدولی چراغچی) اشاره کرد که از تاجران متمول حنا در عصر قاجار بوده و در جوار زیارتگاه سید جلال‌الدین مدفون است.
سادات حسینی غزنویان:خاندان غزنویان، اصالتاً اهل خراسان و از مهاجران بیرجند به یزد می‌باشند. استقرار این خاندان در کوی چهارمنار، به حدود سیصد سال پیش بازمی‌گردد. به نظر می‌رسد که تجارت گستردۀ کالا میان هرات و یزد، انگیزۀ اصلی این مهاجرت بوده باشد؛ چرا که بیرجند، از مراکز مهم واسطۀ تجارت میان یزد و افغانستان به شمار می‌رفته است  و همین امر، مهاجرت برخی از تجار بیرجندی به یزد را در پی داشته است. جد اعلای خاندان غزنویان، «میر زینل» نام داشته و نوۀ او، سید جواد، فرزند سید میرحامد، در بقعۀ شاه سیدرضا مدفون است. شهرت ایشان به «غزنویان» به این دلیل است که سید ولی - نوۀ سید جواد - برای گریز از رفتن به سربازی اجباری در دوران رضاشاه، به همراه تنی چند از دوستان خود به ادارۀ ثبت احوال مراجعه می‌نماید تا با تغییر تاریخ تولد و نام خانوادگی، موعد اعزام خود را به تعویق اندازد. مأمور ثبت احوال که در آن زمان، شخصی به نام «محمود غزنوی» بوده است، با الهام از نام خانوادگی خود، «غزنویان» را به عنوان نام خانوادگی سیدولی برمی‌گزیند. غالب افراد خاندان غزنویان به شغل زرگری اشتغال داشته و از ثروتمندان شهر یزد به شمار می‌رفته‌اند.تا ماه بهمن ۱۴۰۳، سید احمد غزنویان، فرزند سید ولی، به عنوان بزرگ این خاندان شناخته می‌شد و با توجه به سکونت بیش از نه دهه در کوی چهارمنار، از کهنسالان مورد احترام اهالی محلۀ چهارمنار به شمار می‌آمد.
زرگر: صنف زرگران، از دیرباز در کوی چهارمنار حضور داشته و از جمله متمولین بنام یزد محسوب می‌شده‌اند. در اسناد و متون تاریخی دوران قاجار، از چندین خاندان زرگر در این کوی نام برده شده است . قدمت و حضور مستمر این خاندان در کوی چهارمنار، موجب پیوندهای خویشاوندی گسترده میان ایشان و سایر اهالی محل گردیده است، به نحوی که خاندان‌هایی همچون مازاری(چراغچی)، زرگرچی، غزنویان، موسی‌الرضایی، طباطبایی، جِفری، فرقانی و ... با ایشان نسبت خانوادگی دارند.
عابدی:خاندان عابدی، قریب به دو قرن و نیم است که در کوی چهارمنار ساکن بوده و همواره نقشی فعال در امور این محل ایفا نموده‌اند. نیای بزرگ این خاندان، «حاجی عابد» نام داشته است و وجه تسمیۀ نام خانوادگی ایشان نیز به همین موضوع بازمی‌گردد. از جمله افراد سرشناس این خاندان، می‌توان به «حاج صادق عابدی»، فرزند زینل، اشاره نمود که نقشی اساسی در وقایع و آشوب‌های منجر به بهائی‌کُشی در چهارمنار و شهر یزد ایفا کرده است . افزون بر این، اسدالله، مشهور به علی‌محمد عابدی، از جمله احیاکنندگان هیئت عزاداران حسینی چهارمنار به شمار می‌رود. همچنین، وی از بنیان‌گذاران هیئت کودکان - یا به اصطلاح آن روزگار، جوانان - چهارمنار، در حدود هفتاد سال پیش، بوده و خود نیز در زمرۀ نوحه‌خوانان آن هیئت قرار داشته است. صادق عابدی، فرزند اسد، نیز تولیت حسینیۀ بزرگ چهارمنار را بر عهده داشت و به مدت چند دهه، با همکاری افرادی مانند حاج حسین طاقه‌باف، مسئولیت اجرای برخی از مفاد وقف‌نامۀ مسجد میرخضر شاه، از جمله طبخ و توزیع آش گندم در میان اهالی محله، را به انجام می‌رساند. در حال حاضر، خاندان عابدی را می‌توان پرجمعیت‌ترین خاندان از میان خاندان‌های قدیمی ساکن در کوی چهارمنار دانست. شایان ذکر است که تولیت آرامگاه سید شمس‌الدین و حسینیۀ بزرگ چهارمنار، بر عهدۀ رضا عابدی، فرزند عباسعلی عابدی، می‌باشد.
صوت داودی:خاندان صوت‌داودی از ساکنان قدیمی کوی چهارمنار (کوچه بندون) محسوب می‌شوند. سابقه حضور ایشان در این محله به بیش از یکصد و بیست سال می‌رسد. جد بزرگ این خاندان، حسن پسر محمد، معروف به «حسنِ مَمَل»، از خادمان زیارتگاه شاه سیدرضا بوده است.همچنین، مراسم روضه‌خوانی در خانه‌ای متعلق به این خاندان، از سال ۱۳۰۳ هجری شمسی تا به امروز، به طور مستمر، برگزار شده و از قدیمی‌ترین مراسم‌های روضه‌خوانی یزد به شمار می رود. علاوه بر این، هر ساله، مراسم پخت آش گندم در این خانه، که به «خانه صوت‌ها» یا «حاجی صوت» مشهور است، برگزار می‌شود.
طاقه‌باف: خاندان طاقه‌باف، از پیشکسوتان هنر ترمه‌بافی در شهر یزد و ساکنان اصیل کوی چهارمنار بوده‌اند. علت شهرت این خاندان به طاقه‌باف بدین‌گونه است که محمدعلی طاقه‌باف، در هنگام انتخاب نام خانوادگی، قصد داشت نام ترمه‌باف را برای خود برگزیند. اما پس از آنکه متوجه شد فرد دیگری از اهالی فهادان این نام را برای خود برگزیده است، اعتراض نموده و بر اصالت خود در این هنر اصرار ورزید. اما کارمند ادارۀ ثبت احوال که دریافته بود محمدعلی روزانه ده طاقه ترمه می‌بافد، نام خانوادگی «طاقه‌باف» را برای او برمی‌گزیند. احمد طاقه‌باف، از ایثارگران ورزشکار یزد و فرزند محمدعلی طاقه‌باف، آخرین جان‌باخته چهارمناری جنگ تحمیلی ایران و عراق است.
خاندان مرحوم:خاندان مرحوم از ساکنان قدیمی کوی چهارمنار بوده‌اند. از جمله افراد سرشناس این خانواده می‌توان به حاج حسن، فرزند اکبر پسر علی، اشاره نمود. وجه تسمیۀ نام خانوادگی ایشان به «مرحوم» -به معنای مورد رحمت خدا قرار گرفته- به این صورت بوده است که به دلیل دوستی و رفاقت میان حاج حسن و شیخ غلامرضا فقیه خراسانی، و به پیشنهاد شیخ غلامرضا، حاج حسن این نام خانوادگی را برای خود برمی‌گزیند. همسر حاج حسن که به «بی‌بی صغری» نام داشته و اصالتاً تبریزی بوده است نیز به پیروی از همسر خود، نام خانوادگی «مرحوم» را برای خود انتخاب می‌کند.
حاج حسن مرحوم ابتدا در «میدان خان» به شغل کفشگری اشتغال داشته و سپس به حرفۀ عطاری روی می‌آورد. پدران وی نیز به شغل درودگری و نجّاری اشتغال داشته‌اند. گفتنی است برخی از افراد خاندان مرحوم در بقعۀ شاه سیدرضا مدفون هستند. همچنین سیدولی چراغچی داماد حاج حسن مرحوم بوده است.
خاندان خادمی (خادم چهارمنار):خاندان خادمی از خاندان‌های باسابقه در محله چهارمنار هستند که پیشینه حضور ایشان در این محله به بیش از ۱۵۰ سال می‌رسد. وجه تسمیه نام خانوادگی ایشان بدین سبب است که عبدالخالق، جد بزرگ این خاندان، از کارکنان و خادمان مسجد میرخضرشاه بوده و در روزگار رضاشاه، مأمور ثبت احوال نام خانوادگی «خادم چهارمنار» را برای او برمی‌گزیند که در بین اهالی چهارمنار به «خادمی» شهرت می‌یابد. علی‌محمد خادمی، فرزند عبدالخالق نیز، پس از پدر به خدمت‌رسانی در مسجد بزرگ چهارمنار اشتغال داشته است.
معز الدینی:خاندان معزالدینی از خاندان‌های ریشه‌دار یزد و از نوادگان میرزا محمد مُعزّ یزدی، پدربزرگ محمدتقی‌خان بافقی، حاکم یزد و کرمان به شمار می‌روند . گرچه خاستگاه این خاندان، محله پیربرج بوده است، اما نقش ایشان در کوی چهارمنار، از آن رو حائز اهمیت است که پس از گذشت سیصد سال از احداث باغ دولت‌آباد، میرزا محمدعلی‌خان معزالدینی، از افراد این خاندان، در اوایل انقلاب اسلامی به یزد بازگشته و در سال ۱۳۶۳ هجری شمسی، به پیشنهاد محمد صدوقی، تولیت موقوفات باغ دولت‌آباد را بر عهده می‌گیرد و ساکن باغ می‌شود. این باغ، پیش از آن، مخروبه‌ای غیرقابل سکونت و مامن افراد ناباب بود، اما به همت وی، آبادانی خود را بازیافته و بر اعتبار کوی چهارمنار نیز افزود. لازم به ذکر است که در حال حاضر، یکی از افراد این خاندان در جوار باغ دولت‌آباد به کار اشتغال داشته و در محله چهارمنار سکونت دارد.
بقایی: خاندان بقائی، با وجود آنکه حدود نود سال پیش از محله پیربرج به چهارمنار مهاجرت کرده‌اند، اما بنا بر روایتی، از اعقاب محمدتقی‌خان بافقی بوده و در مدت اقامت در کوی چهارمنار، از ساکنین معروف و سرشناس آن محله محسوب می‌شده‌اند؛ به نحوی که در اذهان اکثر اهالی یزد، این خانواده را چهارمناری می‌دانند. از جمله افراد برجسته و سرشناس این خانواده می‌توان به میرزا ابوالحسن بقائی (۱۳۴۰-۱۲۷۶ ه.ش)، فرزند میرزا محمدعلی‌خان بیگلربیگی  ، اشاره کرد. وی که از نسل چنگیز مغول و از اعقاب سلطان محمد خدابنده (الجایتو) بود، خواهرزاده مشیرالممالک نیز محسوب می‌شد. حسن بقائی، فردی تحصیل‌کرده و مسلط به زبان انگلیسی بود و در طول دوران فعالیت خود، مسئولیت‌های متعددی در یزد بر عهده داشت که آخرین آن‌ها، معاونت فرمانداری یزد بود. فرزندان حسن بقائی نیز در زمره نخبگان یزد در دوران پهلوی به شمار می‌روند .
دکتر غلامرضا بقائی، فرزند حسن بقائی و متخصص اعصاب، در یزد به خدمت رسانی می‌پرداخت. وی دو فرزند به نام‌های محمد و مهرداد داشت. محمد، فرزند او، متخصص مغز و اعصاب و فارغ‌التحصیل دانشگاه وین، به تدریس در دانشگاه‌های آلمان اشتغال داشت.
محمد بقائی یزدی دیگر، فرزند حسن بقائی، دارای مدرک پزشکی مغز و اعصاب از دانشگاه تهران بود. وی در سال ۱۳۳۲ شمسی به خدمت دولت درآمد و سپس به سمت پزشک دفتر نخست‌وزیر منصوب گردید. دکتر بقائی در دوره بیست‌ویکم مجلس شورای ملی، به نمایندگی از مردم تفت و در دو دوره بعد به نمایندگی از مردم تهران انتخاب شد. وی در فعالیت‌های خیریه نیز مشارکت داشت و از جمله در تاسیس بیمارستان سیدالشهدای یزد نقش بسزایی ایفا کرد. همچنین، تاسیس چندین آبادی از جمله «یزد نو» در خوزستان و تعمیر جاده شهربابک به یزد از دیگر اقدامات وی محسوب می‌شود. محمد بقائی پس از پیروزی انقلاب، به جرم پزشک ساواک بودن یا آنکه مرگ افرادی را که توسط ساواک به قتل رسیده بودند، طبیعی اعلام کرده بود - از جمله مرگ احمد آرامش بر اثر شلیک گلوله به قلب را مرگ طبیعی و پارگی رگ قلب گزارش داده بود، اعدام شد .
دکتر محمد بقایی صاحب دو فرزند است. نادر بقایی با کسب هفت مدرک (سه دکترا و چهارفوق لیسانس) از دانشگاه وین و برگزاری کلاس‌های زبان فارسی در دانشگاه‌های لندن، مورد تقدیر جهانی قرار گرفت. نامدار بقایی صاحب درجۀ دکترای بیوتکنولوژی از امپریال کالج لندن می باشد که با کشف باکتری تبدیل‌کنندۀ زباله‌های کشاورزی به الکل، برنده‌ی جایزه‌ی علمی غلات اروپا شد .علاوه بر این، نادر و نامدار بقایی یزدی از جمله چهره‌های شاخص سلطنت‌طلب و از مخالفان نظام جمهوری اسلامی در انگلیس به شمار می‌روند.
از دیگر افراد سرشناس خاندان بقائی می‌توان به اقدس بقائی اشاره کرد. اقدس بقائی، رئیس انجمن زنان یزد، مدیر مدارس دخترانه و همچنین موسس اولین آموزشگاه خیاطی مدرن یزد به نام «شهرزاد» در سال ۱۳۳۲ بود.