طرح عملیاتی بارباروسا
طرح‌ریزی و مطالعات عملیاتی > طرح مارکس (فرماندهی عالی نیروی زمینی) > پیش‌نویس عملیاتی شرق

با توجه به ابعاد حوزه عملیاتی، منفک شدن آن به دو قسمت و فرض پخش شدن نیروهای شوروی به شکل مساوی در آن، مارکس پیروزی از طریق یک محور بر شوروی را نامحتمل می‌دانست. از این رو، او به صورت کلی، نیروهای مهاجم را به دو بدنه اصلی در شمال و جنوب منطقه مردابی تقریباً غیرقابل عبور پریپیات با هدف نهایی مسکو تقسیم کرد. با توجه به فواصل تا اهداف برگزیده شده، موانع طبیعی، مواضع هماهنگ دفاعی دشمن و همچنین به جهت نیاز فوری به بازسازی یگان‌ها و گسترش کلی نظام تدارکاتی، طرح مارکس به صورت کلی شامل سه مرحله:
پیشروی سه هفته‌ای تا رودهای دوینا و دنیپر به طول ۴۰۰ کیلومتر
توقف تدارکاتی دو تا چهار هفته‌ای با امکان پیشروی ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتری دیگر
پیشروی نهایی به مدت سه تا شش هفته به سمت لنینگراد، مسکو و عمق اوکراین
می‌شد. با فرض پیروزی در جنگ در مرحله سوم، در قالب مرحله چهارم، ماه آخر نیز صرف مرتب‌سازی جبهه و برقراری استحکامات دفاعی زمستانی در طول رود ولگا می‌گردید. طبق نظر مارکس پیروزی کل عملیات به موفقیت نیروهای زرهی بستگی داشت. بر این اساس، اگر پیشروی لشکرهای زرهی با سرعتی به موفقیت می‌رسید که آرایش‌های عمده دشمن به محاصره می‌افتادند و از ایجاد یک خط دفاعی منسجم توسط آن جلوگیری می‌شد، ممکن بود خروجی عملیات در همان مرحله اولیه مشخص گردید. اتصال مستقیم مرحله دوم و سوم به گستردگی خطوط‌آهن و شرایط ادوات موتوری نیروی زمینی و طول مرحله سوم به میزان مقاومت یگان‌های باقی مانده شوروی بستگی داشت. طبق این طرح، عملیات مجموعاً ۹ تا ۱۷ هفته به طول می‌انجامید.
مأموریت اصلی نیروی زمینی در طرح مارکس، انهدام نیروهای ارتش سرخ با یک یورش قدرتمندانه از ناحیه شمالی منطقه مردابی پریپیات و سپس حرکت به سمت مسکو، پایتخت اقتصادی و سیاسی شوروی بود. اوکراین و منطقه دونتس به عنوان منابع غذایی و صنعتی و مسکو و لنینگراد به عنوان مراکز تسلیحاتی می‌بایست تصرف می‌شدند. به عقیده او تصرف مسکو و انهدام ارتش سرخ باعث فروپاشیدن شوروی می‌گردد. بدین منظور نیروهای شمالی بین برست و گومبینن متمرکز می‌شدند و در ابتدا تا خط روگاچف-ویتبسک پیش می‌رفتند. او برای عملی شدن این طرح استفاده از ۱۴۷ لشکر از جمله ۲۴ لشکر زرهی و ۱۲ لشکر موتوریزه را پیشنهاد کرده بود. ۶۸ لشکر از مجموع این نیروها به همراه بیشتر قوای زرهی (۱۵ لشکر زرهی و ۲ لشکر موتوریزه) به قسمت شمالی عملیات تعلق می‌گرفت. در حالیکه ۳۵ لشکر شامل پنج لشکر زرهی و شش لشکر موتوریزه در جنوب و ۴۴ لشکر شامل چهار لشکر زرهی و چهار لشکر موتوریزه در جایگاه ذخیره قرار داشتند. بدون امکان پیشبینی نیروهای مورد نیاز در عملیات‌های ورماخت در شمال آفریفا و بالکان، تنها نیروهایی که از تمامی توان رزمی آلمان جهت به‌کارگیری در جنگ با شوروی توسط مارکس کاسته شده بود یگان‌های آلمانی مستقر در نروژ، دانمارک و نواحی غربی بود.
او نبردهای تعیین‌کننده‌ای در هفته‌های آغازین در طول خط مرزی پیش‌بینی می‌نمود که بار اصلی آن بر دوش نیروهای زرهی آلمان بود. مهم‌ترین شرط موفقیت به عقیده مارکس غافلگیری و سرعت حرکت تهاجمی بود. بدین جهت نیروهای متحرک در تمامی ارتش‌ها می‌بایست، با پشتیبانی لوفت‌وافه، در نخستین برخورد خط نیروهای شوروی را در غرب رود دنیپر و مواضع جنگلی می‌شکستند و گذرگاه‌های رود را به دست می‌آوردند. انتظار می‌رفت نبردهای اصلی در طول شش بزرگراه اصلی به وقوع بپیوندد که می‌بایست با اقدام سریع تصرف می‌شدند. به جهت تعداد اندک جاده‌های مناسب آرایش‌های زرهی و موتوریزه می‌بایست به شدت فشرده عمل می‌کردند که باعث لایه‌بندی قابل توجه آن‌ها در عمق می‌شد. پیاده‌نظام، با تعقیب نزدیک نیروهای جلودار، موظف بود نیروهای دشمن را محاصره و منهدم نماید. مقداری از یگان‌های پیاده‌نظام نیز می‌بایست به نیروهای متحرک متصل می‌باشند و دستاوردهای آن‌ها را گسترش دهند. مارکس خوهان انجام آماده‌سازی‌های ویژه در ارتباط با سازمان‌دهی، تجهیزات، آموزش و رهبری، برای پیشروی پیاده‌نظام بود. با توجه به افزایش مداوم عرض ناحیه عملیاتی، ورود مقادیر زیادی از نیروهای ذخیره نیروی زمینی لازم تلقی می‌گردید که خود این مسئله موجب ضرورت ایجاد فرماندهی ارتش‌های جدید و احتمالاً یک گروه ارتش جدید، در قسمت شمالی می‌گشت. این طرح بیش از آن که بر برتری عددی اندک مهاجمان تأکید بورزد، بر مزیت آموزشی، تجربی و کیفیت تسلیحاتی آن‌ها تکیه داشت. او معتقد بود هنگامی که خط دفاعی مرزی دشمن شکسته شود و نیروهای آلمانی وارد مناطق داخلی آن شوند، نظام فرماندهی و کنترل شوروی به سادگی فرو خواهد پاشید و امکان شکست نیروهای باقی‌مانده آن فراهم خواهد آمد.
بر اساس این طرح، با وجود برخورداری اراضی جنوبی از شرایط بهتر جغرافیایی برای نبرد، مناطق شمال مرداب‌های پریپیات با ارائه شبکه راه‌های بهتر تحرک‌پذیری بیشتری فراهم می‌آورد. او از گروه ارتش قدرتمندتر شمالی خواسته بود با استفاده از بهترین شبکه راه‌ها که از طریق «گذرگاه اورشا» بین رودهای دوینا و دنیپر، مینسک را به اسمولنسک متصل می‌کند، مستقیم‌ترین مسیر را در جهت پایتخت شوروی در پیش بگیرد. طبق این طرح، یک نیروی ثانویه با جدا شدن از گروه اصلی، از راه پسکوف بر لنینگراد مسلط می‌گشت و بنادر و پایگاه‌های دریایی بالتیک را تصرف می‌کرد؛ چرا که حرکت از بدو آغاز عملیات به سمت این شهر موجب طولانی‌تر شدن فاصله‌ای که باید پوشش داده می‌شد و برخورد با جنگل‌های متراکم شمال غربی مسکو می‌گشت. هنگام پیشروی، نیروهای هوابرد می‌بایست با فرود در شرق جنگل‌های مسیر در قسمت شمالی، از راه‌های خروجی آن محافظت می‌کردند و آن‌ها را باز نگاه می‌داشتند. پس از حصول سلطه بر مسکو و شمال روسیه، عناصری از نیروی تهاجمی اصلی می‌بایست به سمت جنوب چرخش می‌کردند و در اتصال با گروه ارتش جنوبی، اوکراین را تصرف می‌نمودند.
طبق نظر مارکس اگر امکان تهاجم بخش اصلی نیروها از رومانی و نیروی ثانویه آن از شمال شرقی مجارستان و جنوب غربی لهستان، با گذر از رود دنیپر به سمت مسکو فراهم بود، این قسمت از عملیات می‌توانست به بخش اصلی تهاجم بدل شود اما شرایط سیاسی بالکان و وضعیت جاده‌ها و ریل‌های مجارستان و رومانی اجازه استقرار به موقع نیروها پیش از آغاز عملیات را نمی‌داد و صرف تهاجم از جنوب شرقی لهستان به طرف کی‌یف، با توجه به کمبود فضا و فاصله بسیار زیاد تا مسکو، جلوی تحرک‌پذیری نیروها را می‌گرفت و این امکان را از بین می‌برد.
یک ارتش می‌بایست در اراضی رایش آماده نگاه داشته می‌شد تا پس از آغاز جنگ از راه مجارستان به رومانی منتقل می‌شد. این ارتش از رومانی محافظت می‌نمود و استقرار بیشتر نیرو در آن را پوشش می‌داد. پس از آن نیروهای رومانیایی بسیج و در کرانه رود پروت مستقر می‌گشتند. انتظار می‌رفت این ارتش دو هفته پس از آغاز جنگ، با بیشتر نیروهای خود از رود پروت بگذرد. طبق پیش‌بینی مارکس در این زمان نیروهای عمل‌کننده از گالیسیا از پیش به ژیتومیر رسیده‌اند. بدین ترتیب مأموریت نیروهای قسمت جنوبی جلوگیری از پیشروی نیروهای شوروی به درون اراضی رومانی و محافظت از میدان‌های نفتی آن از طریق یورش با نیروهای کافی به سمت کی‌یف به عنوان هدف اصلی و رود دنیپر میانی و انهدام نیروهای دشمن در غرب اوکراین و تسلط بر کرانه شرقی دنیپر در نظر گرفته شده بود. در تهاجم قسمت جنوبی توجه عمده بر جناح چپ بود. عملیات‌های آتی با هماهنگی نزدیک با گروه ارتش شمالی انجام می‌گرفت که می‌توانست بین پیشروی به سمت خارکوف در شرق یا حرکت در جانب شمال شرقی متفاوت باشد. در این میان تهاجم ثانویه از خاک رومانی می‌توانست در رود دنیپر میانی به نیروهای اصلی متصل شود. مارکس همچنین مشارکت نیروهای رومانیایی در تصرف بسارابی، اودسا و کریمه را ممکن می‌دانست.
جهت هماهنگی تدارکاتی و ایجاد پایگاه‌های لازم در پشت سر دو گروه ارتش، ستاد ویژه‌ای می‌بایست شکل می‌گرفت. پیشبینی می‌شد شوروی به شکل گسترده‌ای اقدام به انهدام ذخایر تدارکاتی، خطوط آهن و پل‌ها کند که با دیدن تمهیداتی ممکن بود تا حدودی با این مسئله مقابله شود. در اوکراین، لیتوانی و لاتویا، عناصر آلمانی می‌توانستند با سلطه بر پل‌ها و تأسیسات ریلی، از نابودی آن‌ها جلوگیری نمایند. پس از محدوده لهستان، تمامی خطوط آهن می‌بایستی از عرض ریلی روسی به عرض معمول تغییر می‌افتند. برای اداره مناطق تصرف‌شده نیز یک دستگاه حاکمیتی نظامی بر پا می‌شد. ارکان این حاکمیت نظامی در کشورهای حوزه بالتیک، بلاروس و اوکراین، می‌بایست در جهت انتقال قدرت خود به دولت‌های خودمختار غیر کمونیستی محلی تلاش می‌کردند.
بر اساس این طرح، انهدام نیروهای دشمن در مناطق غربی این اجازه را به نیروهای آلمانی می‌داد که با سرعت به عمق اراضی شوروی پیشروی نمایند تا آلمان را از گزند بمب‌افکن‌های راهبردی در امان بدارند. هدف نهایی دستیابی به خطی بود که از رستوف در جنوب آغاز می‌شد و با گذر از گورکی در شرق مسکو تا آرخانگلسک در کرانه دریای سفید در شمال کشیده می‌شد. پیشبینی می‌گردید در نتیجه این پیشروی، مقاومت سازمان‌یافته شوروی فرو بپاشد و منابع لازم جهت اجرای عملیات‌های بزرگ از آن گرفته شود. طبق نظر او اگر پیش از آغاز مرحله سوم، نیروهای شوروی همچنان قادر به نشان دادن مقاومت سازمان یافته باشند، آغاز این مرحله باید به اندازه‌ای که تدارکات لازم جهت ادامه تهاجم به خط مقدم برسد، به تأخیر می‌افتاد که باعث به طول انجامیدن این مرحله بین سه تا شش هفته می‌شد. در ادامه اگر دولت شوروی همچنان فرو نپاشد و وادار به صلح نشود، نیروهای آلمانی می‌بایست به پیشروی خود به طرف کوه‌های اورال ادامه می‌دادند. مارکس می‌پنداشت دولت شوروی با منهدم شدن نیروهایش و از دست دادن ارزشمندترین اراضی اروپایی خود، احتمالاً دیگر نتواند عملیات نظامی ترتیب دهد اما با وجود این که بخش آسیایی روسیه توسعه زیادی ندارد، همچنان ممکن است با استقرار در آن شرایط جنگی را تا مدت نامعلومی ادامه دهد.
مارکس معتقد بود پاسخ راهبردی شوروی در یک دو راهی بنیادین قرار خواهد گرفت. درحالیکه تمایل به برگزیدن راهبردی همانند راهبرد سال ۱۸۱۲ و عقب‌نشینی به عمق کشور وجود خواهد داشت، نیروهای دشمن در شرایط رزم‌های مدرن، با ناتوانی در رها کردن خطوط تدارکاتی و منابع تولید، وادار به حفظ مواضع دفاعی در اراضی غربی خواهند شد. خط پووزک-برزینا-مرداب‌های پریپیات-زبروچ-پروت محتمل‌ترین انتخاب بدین منظور پیشبینی می‌گشت. او یک عقب‌نشینی حداکثر تا رود دوینا را همراه با اقدامات تأخیر آفرین برای مهاجمان در پیشروی و پوشش عقب نشستن نیروها، نیز ممکن می‌دانست. مارکس تنها استثنا در این واکنش دفاعی را امکان تهاجم به رومانی برای قطع منابع نفتی آلمان فرض می‌کرد. او همچنین رویکرد نیروی هوایی و دریایی شوروی (با اشاره ویژه به زیردریایی‌ها) را تهاجمی می‌دید که حملات شدیدی علیه میدان‌های نفتی رومانی انجام خواهند داد و اقدام به محاصره آلمان خواهند کرد. مارکس نیروی هوایی ارتش سرخ را عاملی می‌دانست که می‌بایست جدی گرفته شود. از نگاه مارکس حملات نیروی هوایی دشمن علیه تعداد اندک بزرگ‌راه‌های اصلی می‌توانست بسیار مؤثر واقع شود. شکست این نیرو احتمالاً مدتی به طول می‌انجامید. نیروی دریایی شوروی با برتری در یگان‌های سطحی و زیردریایی‌ها، احتمالاً قادر به دخالت در ترابری سنگ آهن از سوئد و آمد و شد در دریای بالتیک می‌بود. این مسئله هر گونه پیاده‌سازی دریایی در خاک شوروی یا فنلاند و همچنین انتقال منظم تدارکات از طریق دریای بالتیک را منتفی می‌ساخت. تنها پس از تصرف بنادر دریای بالتیک، نیروی دریایی شوروی در موقعیت واماندگی قرار می‌گرفت. در این صورت تنها راه ارتباطی بین شوروی و بریتانیا از طریق اقیانوس منجمد شمالی و دریای سفید می‌بود.
در این شرایط وظیفه لوفت‌وافه از بین بردن نیروی هوایی دشمن، برهم زدن ارتباطات ریلی و جاده‌ای، جلوگیری از تمرکز نیروهای زمینی ارتش سرخ در نواحی جنگلی، پشتیبانی از سر نیزه زرهی ورماخت با حملات بمب‌افکن‌های شیرجه‌ای، آماده‌سازی عملیات‌های هوابرد و امنیت‌بخشی به آسمان گلوگاه‌های مواصلاتی و وظیفه کریگسمارینه از بین بردن ناوگان دشمن در دریای بالتیک، محافظت از ترابری سنگ آهن از سوئد و انتقال تدارکات به محض تصرف بنادر توسط نیروی زمینی، بود.
مارکس با مقداری افزایش برآورد کینتسل، توان ارتش سرخ را ۱۵۱ لشکر پیاده‌نظام، ۳۲ لشکر سواره‌نظام و ۳۸ تیپ موتوریزه برآورد می‌کرد که ۵۵ لشکر پیاده‌نظام، ۹ لشکر سواره‌نظام و ۱۰ تیپ موتوریزه آن در مرزهای فنلاند، ترکیه و ژاپن مستقر هستند و دشمن تنها از مابقی آن‌ها می‌تواند علیه آلمان استفاده نماید. از نقطه نظر او تا پیش از بهار سال ۱۹۴۱ امکان افزایش این مقدار برای شوروی وجود نداشت. او فرض را بر این گذاشته بود که فشار نیروهای ژاپنی شوروی را وادار به حفظ قوای خود در خاور دور خواهد کرد. مارکس همچنین حضور بخشی از نیروهای ارتش سرخ در اطراف مسکو به عنوان قوای ذخیره را نیز مد نظر قرار داده و با وجود این که تمرکز دشمن در اراضی شمالی یا جنوبی را وابسته به تحولات سیاسی دانسته بود، احتمالی می‌داد قدرت نیروهای بخش شمالی آن بیشتر از نیروهای بخش جنوبی باشد. از آن‌جایی که به عقیده او بخش قابل توجهی از نیروهای متحرک شوروی را سواره‌نظام تشکیل می‌داد، او برتری ویژه‌ای برای آلمانی‌ها با در اختیار داشتن ۲۴ لشکر زرهی از این منظر در مقابل آن‌ها قائل بود.
مارکس در ارتباط با طرح عملیاتی خود با سپهبد ارنست-آگوست کوسترینگ، فرستاده نظامی آلمان در شوروی به مشورت پرداخت. کوسترینگ با فرض مسکو به عنوان کلید پیروزی، موافق نبود. به عقیده او تصرف مسکو نمی‌توانست تعیین‌کننده باشد چرا که شوروی مقدار زیادی از منابع صنعتی آن سوی کوه‌های اورال در اختیار داشت و می‌توانست بدون این شهر، شبکه ترابری خود را مجدداً سازمان‌دهی کند.