شب اسفند (اسفندی)
مناسک و اعتقادات > ریشه‌های اسفندی

جشن اسفندی توجه پژوهشگران را در مطالعات جشن‌های ایرانی جلب کرده‌است، اسفندی به جشن سپندارمذ شباهت دارد، نه فقط در رعایت شخصیت‌ها مثل هدیه دادن به زنان و حمله به موجودات مضر، بلکه در خیلی از جزئیات دیگر، همانگونه که توسط ابوریحان بیرونی در حدود هزار سال قبل از میلاد مربوط می شودو زرتشتیان در سده‌های بعد از آن عمل می‌کردند.
واژه اسفندی ممکن است صورت کوتاه شده سپندارمذگان باشد نام روز جشن اسپندارمذ که در همزمانی روز و ماه اختصاص داده شده به این خدای زرتشت برگزار می‌شده‌است، که پنجمین روز دوازدهمین ماه است.
در فصل مربوط به ماه سپندارمذ بیرونی می‌گوید: در روز پنجم یا سپندارمذ روز ضیافتی بخاطر هویت نام‌های ماه و روز برگزار می‌شود. سپندارمذ مسئول مراقبت از زمین و زن خوب، پاک و نیکوکاری ست که همسرش را دوست دارد، در زمان‌های گذشته این یک جشن ویژه زنان بود که مردان به آنها هدایای زیاد می‌دادند، این رسم هنوز در اصفهان، ری و دیگر مناطق پهله رونق دارد. در فارسی مزدگیران نامیده می‌شود، در این روز عامه مردم کشمش آفتابی و هسته انار می خورند با این اعتقاد که پادزهری در برابر نیش عقرب هاست، (Biruni, Āṯār, p. 229; cf. tr. p. 216)
بیرونی در ادامه به توصیف آماده‌سازی طلسم برای دفع خزندگان از خانه می‌پردازد، نسخه‌های کوتاهتر سنت دریافت هدیه زنان در جشن سپندازمذ در آثار دیگر بیرونی (Qānun I, p. 266; Tafhim, p. 260) همانند گردیزی به چشم می‌خورد. روایت زرتشتی از شاپور کامدین بتاریخ ۱۵۵۸، اسفند روز اسفند ماه را روز برگزاری جشن برزگران (اسفند رعیتی/ زراعتی در کاشان) تعیین می‌کند که شامل رنگ کردن خروس، گاو و گوسفند (به عرف معمول اسفندی مبنی بر رنگ آمیزی و تزیین گوسفند و ارسال آن به منزل نامزد فرد) و تدخین خانه با سوزاندن سداب وحشی ست، درمیان چیزهای دیگر، به‌طوری که سم موجودات موذی در طول سال کشنده نخواهد بود و آنها هلاک می‌شوند. (apud Dārāb Hormazdyār, pp. 526-27; tr. , pp. 341-42)) همان مقام نوشتن افسون را به زبان پهلوی توصیه می‌کند با این عبارت اصلی که «بستم زبان شیطان را از همه موجودات موذی و اهریمنان»
(bastom zafar [ī] hamāg xrafstarān ud dēwān ud drōjān; Dārāb Hormazdyār, p. 526))این شعر فارسی شده با شعر آهنگینی که شب اسفند در قمصر خوانده می‌شود به خوبی مطابقت دارد: ((بستیم زبان مار و عقرب)) Enjavi, I, p. 92))
پژوهش‌های میدانی مری بوویس نشان می‌دهد که جامعه زرتشتیان یزد این آیین را تا دهه‌های آغازین قرن بیستم حفظ کرده‌اند، این جشن تا آن زمان به یک جشن ده روزه تمدید شده بود که ۵ روز اول ماه اسفند اسپند بزرگتر آرامی Sven-i mas و ۵ روز آخر ماه قبل آن بهمن اسپند کوچکتر آرامی “the Lesser Spand[ārmad],” را تشکیل می داد. این اصطلاحات مختص به گویش زرتشتی یزد و کرمان است (ر.ک. به گویش بهدینان، سروشیان، ص ۱۰۴) بوویس حدس می‌زند که این تمدید جشن به ده روز از یک سردرگمی آغازین در بین جامعه زرتشتی در نتیجه اصلاحات تقویم رسمی در طول تاریخ نشئت می‌گیرد.
(Boyce, 1970, pp. 535-36; idem, 1977, p. 201)
این مطلب نه تنها به توضیح اینکه چرا اسبندی توسط جامعه مسلمان کاشان بجای اینکه پنجم اسفند جشن گرفته شود در اول اسفند گرامی داشته شده کمک می‌کند بلکه همچنان که در بالا توصیف شد، تشریح می‌کند که چرا جشن ده روزه زرتشتی با ادامه یافتن اسبندی تا نوروز در واران به‌خوبی تطابق دارد. علاوه بر این رسم زرتشتی بازدید دخمه‌ها در طی Sven-i kasōg در تطابق با سر زدن به قبرستان‌ها در شب اسفند در منطقه کاشان است. وجود همه اینها حکایت از یک زیر لایه نسبتاً تازه زردشتی در جامعه کاشان دارد، این ادعا با وجود چهره‌های اساطیری مانند بابازال، اسفندیار، اهمن و بهمن در باورهای مرتبط با اسفندی تقویت می‌شود. اسبندی کاشان مشخصه‌های جشن اصلی را حتی به‌طور کاملتری از آنچه که برای زرتشتیان توسط بیرونی، کام دین شاپور، بوویس و سروشیان گزارش شده را حفظ کرده‌است، اسپندی نه تنها با ستایش زنان آیین اسپندارمذ را رعایت می‌کند بلکه حضور وی در روی زمین در آداب و رسوم اسبندی مثل هدیه دادن به دهقانان، دفع خزندگان و حشرات، جادوی باغ و نظافت بهارانه بازتاب می‌یابد ارتباط ریشه لغوی سپندارمذ به اسپند(گیاه وحشی)گوسفند و اسفندیار که همه اینها در اسپندی نقشی دارند قابل تعمیم است، در نهایت اسفندی به‌صورت جالب توجهی باروز ولنتاین که هر دوی آنها ۱۴ فوریه قرار می‌گیرند مشابهت دارد اگرچه این عینیت کاملاً تصادفی ست.