زبان ازبکی
صرف و دستور زبان > فعل‌های «بودن»، «نبودن»، «داشتن»، «نداشتن»

معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان ازبکی، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.
در زبان ازبکی، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می‌شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل «اېماق / emoq» یا «بۉلماق / boʻlmoq» استفاده می‌شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.
پسوندهای ضمیری فعل «بودن»، مانند ضمیرهای پسوندی برای صرف افعال مضارع می‌باشد، با این تفاوت که این ضمیرها مستقیماً به خود واژهٔ مسند می‌چسبد.
|  | ضمیر | پسوند |
| --- | --- | --- |
| اول شخص مفرد | مېن | -من |
| اول شخص مفرد | men | -man |
| دوم شخص مفرد | سېن | -سن |
| دوم شخص مفرد | sen | -san |
| سوم شخص مفرد | او | - |
| سوم شخص مفرد | u | - |
| اول شخص جمع | بیز | -میز |
| اول شخص جمع | biz | -miz |
| دوم شخص مفرد محترمانه | سیز | -سیز |
| دوم شخص مفرد محترمانه | siz | -siz |
| دوم شخص جمع | سیزلر | -سیزلر |
| دوم شخص جمع | sizlar | -sizlar |
| سوم شخص جمع | اولر | -لر |
| سوم شخص جمع | ular | -lar |
برای ساخت فعل منفی، از واژهٔ منفی‌ساز «اېمس / emas» استفاده می‌شود. در زمان مضارع ساده، پسوند ضمیری فعل به واژهٔ منفی‌ساز ملصق می‌شود.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مېن اۉقیتووچیمن. | Men oʻqituvchiman. | من معلمم. | مېن دهقان اېمس‌من. | Men dehqon emasman. | من دهقان نیستم. |
| سېن پخته‌کارسن. | Sen paxtakorsan. | تو پنبه‌کاری. | سېن طلبه اېمس‌سن. | Sen talaba emassan. | تو طلبه/دانش‌آموز نیستی. |
| او اۉغری‌باشی. | U oʻgʻriboshi. | او سرکردهٔ دزدان است. | او سیاستچی اېمس‌. | U siyosatchi emas. | او سیاستمدار نیست. |
| بیز قازاغیستان‌دن‌میز. | Biz Qozogʻistondanmiz. | ما از قزاقستانیم. | بیز مېهمان اېمس‌میز. | Biz mehmon emasmiz. | ما میهمان نیستیم. |
| سیز شفاکارسیز. | Siz shifokorsiz. | شما پزشکی. | سیز هردات‌دن اېمس‌سیز. | Siz Hirotdan emassiz. | شما از هرات نیستی. |
| سیزلر چۉپان‌سیزلر. | Sizlar choʻponsizlar. | شماها چوپانید. | سیزلر اېشک اېمس‌سیزلر. | Sizlar eshak emassizlar. | شماها الاغ نیستید. |
| اولر ماده‌لر ساتووچی‌لر. | Ulamodda sotuvchilar. | آن‌ها موادفروش هستند. | اولر بې‌گناه اېمس‌لر. | U begunoh emaslar. | آن‌ها بی‌گناه نیستند. |
در ازبکی، مفاهیم «وجود داشتن»، «موجود بودن»، «مالکیت داشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «بار / bor» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «اېماق / emoq» ترکیب می‌شود یا با فعل «بۉلماق / boʻlmoq» جایگزین می‌شود. به نمونه‌های زیر برای صرف‌ها و حالات مختلف توجه کنید.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| قوطی بار. | Quti bor. | یک قوطی وجود دارد. | صنف‌ده تخته بار. | Sinfda taxta bor. | در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد. |
| قوطی بارمی؟ | Quti bormi? | آیا یک قوطی وجود دارد؟ | صنف‌ده تخته بارمی؟ | Sinfda taxta bormi? | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود دارد؟ |
| مېنینگ قوطی بار. | Mening quti bor. | من یک قوطی دارم. | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر بار. | Mening itimda burgalar bor. | سگِ من کک دارد. |
| مېنینگ قوطی بارمی؟ | Mening quti bormi? | آیا من یک قوطی دارم؟ | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر بارمی؟ | Mening itimda burgalar bormi? | آیا سگِ من کک دارد؟ |
| قوطی بار اېدی. | Quti bor edi. | یک قوطی وجود داشت. | صنف‌ده تخته بار اېدی. | Sinfda taxta bor edi. | در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت. |
| قوطی بار اېدیمی؟ | Quti bor edimi? | آیا یک قوطی وجود داشت؟ | صنف‌ده تخته بار اېدیمی؟ | Sinfda taxta bor edimi? | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود داشت؟ |
| مېنینگ قوطی بار اېدی. | Mening quti bor edi. | من یک قوطی داشتم. | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر بار اېدی. | Mening itimda burgalar bor edi. | سگِ من کک داشت. |
| مېنینگ قوطی بار اېدیمی؟ | Mening quti bor edimi? | آیا من یک قوطی داشتم؟ | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر بار اېدیمی؟ | Mening itimda burgalar bor edimi? | آیا سگِ من کک داشت؟ |
| اگر مېنینگ قوطی بۉلسه. | Agar mening quti boʻlsa. | اگر من یک قوطی داشته باشم. | اگر صنف‌ده تخته بۉلسه. | Agar sinfda taxta boʻlsa. | اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود داشته باشد. |
: 
| مېنینگ قوطی بۉله‌دی. | Mening quti boʻladi. | من یک قوطی خواهم داشت. | صنف‌ده تخته بۉله‌دی. | Sinfda taxta boʻladi. | در صنف/کلاس یک تخته وجود خواهد داشت. |
در ازبکی، مفاهیم منفی «وجود نداشتن»، «موجود نبودن»، «مالکیت نداشتن» در زمان ساده، همگی با فعل ربطی «یۉق/ yoʻq» ادا می‌شود. در صرفهای دیگر، این فعل ربطی یا با حالت سوم‌شخص مفردِ فعل «اېماق / emoq» ترکیب می‌شود یا با فعل «بۉلماق / boʻlmoq» جایگزین می‌شود. نمونه‌های زیر، حالتِ منفیِ نمونه‌های بالا را نشان می‌دهند:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| قوطی یۉق. | Quti yoʻq. | یک قوطی وجود ندارد. | صنف‌ده تخته یۉق. | Sinfda taxta yoʻq. | در صنف/کلاس یک تخته وجود ندارد. |
| قوطی یۉقمی؟ | Quti yoʻqmi? | آیا یک قوطی وجود ندارد؟ | صنف‌ده تخته یۉقمی؟ | Sinfda taxta yoʻqmi? | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود ندارد؟ |
| مېنینگ قوطی یۉق. | Mening quti yoʻq. | من یک قوطی ندارم. | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر یۉق. | Mening itimda burgalar yoʻq. | سگِ من کک ندارد. |
| مېنینگ قوطی یۉقمی؟ | Mening quti yoʻqmi? | آیا من یک قوطی ندارم؟ | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر یۉقمی؟ | Mening itimda burgalar yoʻqmi? | آیا سگِ من کک ندارد؟ |
| قوطی یۉق اېدی. | Quti yoʻq edi. | یک قوطی وجود نداشت. | صنف‌ده تخته یۉق اېدی. | Sinfda taxta yoʻq edi. | در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت. |
| قوطی یۉق اېدیمی؟ | Quti yoʻq edimi? | آیا یک قوطی وجود نداشت؟ | صنف‌ده تخته یۉق اېدیمی؟ | Sinfda taxta yoʻq edimi? | آیا در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشت؟ |
| مېنینگ قوطی یۉق اېدی. | Mening quti yoʻq edi. | من یک قوطی نداشتم. | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر یۉق اېدی. | Mening itimda burgalar yoʻq edi. | سگِ من کک نداشت. |
| مېنینگ قوطی یۉق اېدیمی؟ | Mening quti yoʻq edimi? | آیا من یک قوطی نداشتم؟ | مېنینگ ایتیم‌ده بورگه‌لر یۉق اېدیمی؟ | Mening itimda burgalar yoʻq edimi? | آیا سگِ من کک نداشت؟ |
| اگر مېنینگ قوطی بۉلمه‌سه. | Agar mening quti boʻlmasa. | اگر من یک قوطی نداشته باشم. | اگر صنف‌ده تخته بۉلمه‌سه. | Agar sinfda taxta boʻlmasa. | اگر در صنف/کلاس یک تخته وجود نداشته باشد. |
: 
| مېنینگ قوطی بۉلمیدی. | Mening quti boʻlmaydi. | من یک قوطی نخواهم داشت. | صنف‌ده تخته بۉلمیدی. | Sinfda taxta boʻlmaydi. | در صنف/کلاس یک تخته وجود نخواهد داشت. |