میراث جهانی در ایران
فهرست آزمایشی

علاوه بر مکان‌هایی که در فهرست میراث جهانی ثبت می‌شوند، کشورهای عضو می‌توانند فهرستی پیشنهادی از مکان‌های پیشنهادی خود تهیه کنند. تنها آثاری که ابتدا در این فهرست قرار گرفته باشند، امکان ثبت در فهرست میراث جهانی را خواهند داشت.
کشورها باید فهرست‌های آزمایشی را حداقل یک سال قبل از ارائه هر نامزدی به مرکز میراث جهانی ارسال کنند و حداقل هر ده سال یکبار فهرست آزمایشی توسط کشور ارائه دهنده بررسی مجدد می‌شود.
ایران تا ژانویه ۲۰۲۵، ۵۸ مکان را در فهرست پیشنهادی خود گنجانده است.
| # | نگاره | نام | موقعیت |  | سالش ثبتمعیارها | شرح | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  | مجموعه تاریخی قصرشیرین | استان کرمانشاه | ۱۹۹۷ | ۸۸۹ | این مجموعه در شمال شرقی قصر شیرین قرار دارد و شامل بقایای معماری و شهرسازی از اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی به عنوان کاخ خسرو، بنای تاریخی چهارقاپی، بقایای برج سنگی معروف به بان‌قلعه و بقایای کاروانسرای عباسی است. |  |
| ۲ |  | نقش رستم و نقش رجب | استان فارس | ۱۹۹۷ | ۸۹۸ | مجموعه‌ای از آثار تاریخی، مذهبی و هنری دوره‌های هخامنشی و ساسانی است که در محوطه‌ای کوچک در نزدیکی بناهای تخت جمشید و آثار شهر استخر قرار دارد که رودخانه پلوار در میان آن‌ها جاری است. نقش رستم، مجموعه مهمی از محل تدفین شاهان هخامنشی، به ویژه داریوش بزرگ و خشایارشا است. نماهای آنها دارای نقش برجسته‌های هخامنشی است و ۶ نقش برجسته از نیمه اول دوره ساسانی در زیر آنها نمایان است. نقش رجب در فاصله چند صد متری بقایای شهر استخر، شامل چهار تابلو نقش برجسته از اوایل دوره ساسانی در یک مجموعه کوچک است. |  |
| ۳ |  | تپه سیلک | استان اصفهان | ۱۹۹۷ | ۹۰۰ | مجموعه سیلک از دو تپه به نام‌های سیلک شمالی و جنوبی تشکیل شده است که در فاصله حدود ۶۰۰ متری از هم قرار دارند. آثار تپه‌های شمالی قدیمی‌تر از تپه‌های جنوبی است. بقایای دو دوره فرهنگی، از آغاز سکونت در روستاهای خاور نزدیک تا پایان این دوره و آثار سه دوره فرهنگی، از آغاز استقرار در شهرها، در منطقه وجود دارد. در پایان دوره دوم به دلایل نامعلومی اهالی سیلک به تپه جنوبی کوچ کرده و در آنجا ساکن شدند.  آنها ۳۲۰۰ قبل از میلاد از نوعی خط معروف به پروتو-ایلامی استفاده می‌کردند که نشانه‌های آن ترکیبی از پیکتوگرام‌ها و اعداد بوده است. با توجه به استفاده از ظروف سرامیکی خاکستری، آخرین ساکنان سیلک مردگان خود را در دو قبرستان به نام‌های A و B دفن کردند. سیلک سرانجام در اواخر عصر آهن، قبل از ظهور مادها، متروک شد. |  |
| ۴ |  | طاق بستان | استان کرمانشاه | ۲۰۰۷ | ۵۱۸۲ (i)(ii)(iii)(iv) | این مجموعه شامل آثاری از دوره‌های پیش از تاریخ تا تاریخی مانند شکارگاه خسرو پرویز، روستای باستانی، گورستان اشکانی و تپه مرادحاصل است. شاخص‌ترین اموال مجموعه متعلق به دوره ساسانی است که از دو رواق (ایوان بزرگ و کوچک) و نقش برجسته‌های همان دوره تشکیل شده است. |  |
| ۵ |  | کوه خواجه | استان سیستان و بلوچستان | ۲۰۰۷ | ۵۱۸۴(ii)(iii)(iv) | مجموعه کوه خواجه با وسعت بیش از ۵ هکتار بر فراز کوه خواجه در نزدیکی زابل، به عنوان یکی از مهم‌ترین قلعه‌های تاریخی ایران پیش از اسلام و اوایل دوره اسلامی در منطقه است که شامل بقایایی از دوره‌های اشکانی، ساسانی و اوایل اسلامی است که دارای تزئینات معماری برجسته است. از نظر تاریخی و هنری، این سایت دارای ارزش شبه مذهبی است. |  |
| ۶ |  | بناهای وابسته به تخت جمشید | استان فارس | ۲۰۰۷ | ۵۱۸۶ (ii)(iv)(vi) | تخت جمشید یکی از سه اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی در سال ۱۳۵۸ متعلق به سلسله هخامنشیان و کامل‌ترین فرم معماری و شهرسازی این دوره است. این ملک نه تنها یک مرکز سیاسی بلکه یک مرکز مذهبی نیز بوده است. همچنین وجود کوه مقدس مهر در مجاور تخت جمشید از دوران پیش از تاریخ تا به امروز مورد توجه مذهبی بوده است. اخیراً مشخص شده است که این کوه و آرامگاه‌های پادشاهی در نقش رجب و شهر استخر، هم دروازه ورودی شهر پارسه و هم درگاه آبرسانی بوده است. املاک فوق و سایر بناهای مربوط ساختاری یکپارچه ایجاد کرده‌اند که با بی‌توجهی به آنها نمی‌توان تخت جمشید را به‌طور کامل تعریف کرد. این مجموعه به عنوان قلب تمدن ایران در آن دوره مطرح بوده است. هویت ایرانی هنوز هم شناخته شده و با این مجموعه ادغام شده است. برخی از عناصر خلاقانه معماری و شهرسازی هخامنشیان امروزه به چشم می‌خورد. در حال حاضر تنها سکوی تخت جمشید در فهرست میراث جهانی قرار گرفته است و برای تکمیل مفهوم ملک لازم است که کل مجموعه در فهرست قرار گیرد. |  |
| ۷ |  | محور تاریخی-فرهنگی فین سیلک کاشان | استان اصفهان | ۲۰۰۷ | ۵۱۸۷(i)(ii)(iii)(iv)(vi) | چشمه سلیمانیه در فین خاستگاه زندگی در این منطقه است و تمدن‌هایی مانند سیلک را به وجود آورده که مربوط به هزاره ششم پیش از میلاد و نمونه‌های دیگر به بعد است. این چشمه باغ فین، از برجسته‌ترین باغ‌های ایرانی را به وجود آورده است. منطقه تاریخی کاشان نمونه خاصی از تمدن از اوایل دوره اسلامی به بعد است. این منطقه دارای چندین ملک از جمله مساجد، بازار، تکیه‌ها، خانه‌ها و واحدهای صنعتی است. |  |
| ۸ |  | گروه تاریخی قصرشیرین | استان کرمانشاه | ۲۰۰۷ | ۵۱۸۸(ii)(vi) | این مجموعه در حاشیه شمال شرقی قصرشیرین قرار دارد و شامل بقایای معماری و شهرسازی از اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی مانند کاخ خسرو است. |  |
| ۹ |  | نیایشگاه آناهیتا | استان کرمانشاه | ۲۰۰۷ | ۵۱۸۹(iii) | بنای تاریخی معروف به معبد آناهیتا که بر روی سکوی صخره‌ای مشرف به دشت کنگاور ساخته شده است یک ساختمان بزرگ به ابعاد ۲۲۰ متر در ۲۱۲ متر است. این بنا دارای پلکانی دو طرفه در جبهه جنوبی و پلکانی یک طرفه در گوشه شمال شرقی آن است. منابع تاریخی و شواهد باستان‌شناسی این بنا را به دوره هخامنشی تا دوره اسلامی نسبت می‌دهند. |  |
| ۱۰ |  | میبد | استان یزد | ۲۰۰۷ | ۵۱۹۳(i)(ii)(iii)(iv)(v) | این شهر نمونه بارز ماندگاری و انتقال افکار جمعی انسان از نسل‌های مختلف به نسل کنونی است. آنچه در شهر میبد قابل توجه است نظم در شهرسازی است. کالبدشناسی و ساختار فضایی شهر نشان دهنده طرح‌های بدیع و منطبق با شهرسازی قدیم ایران است. |  |
| ۱۱ |  | بندر تاریخی سیراف | استان بوشهر | ۲۰۰۷ | ۵۱۹۵(v) | بندر تاریخی سیراف مهم‌ترین بندر ایران از دوره ساسانی تا قرن چهارم هجری است. تسلط و نبوغ ایرانیان را در دریانوردی، روابط بین‌الملل و تعامل با سایر فرهنگ‌ها و تمدن‌های دور و نزدیک به اثبات می‌رساند. |  |
| ۱۲ |  | بازار قیصریه لار | استان فارس | ۲۰۰۷ | ۵۱۹۶(i)(ii)(iii)(vi) | لار نمونه ای از شهرسازی متعلق به دوره قبل از صفویه است. تداوم بازار قیصریه پس از واقعه تاریخی زلزله لار و برنامه‌ریزی و گسترش آن و ساخت میدانی با دروازه چوگان و رواق‌های اطراف مجموعه‌ای منحصر به فرد از شهرنشینی دوران پس از زلزله را نشان می‌دهد. |  |
| ۱۳ |  | ابیانه | استان اصفهان | ۲۰۰۷ | ۵۱۹۷ (ii)(iii)(iv) | روستای ابیانه یکی از روستاهای تاریخی ایران است که آثاری از دوره ساسانی تا امروز را در خود جای داده است. یک مسجد اصلی با محراب منحصر به فرد دوره سلجوقی، خانه‌هایی هماهنگ با آب و هوا و زمین‌های کوهستانی در شهر وجود دارد. می‌توان واژه‌های پهلوی ساسانی را در گفت و گوهای روزمره و نیز پوشش روستائیان را که ریشه در دوران پیشین دارد مشاهده کرد. |  |
| ۱۴ |  | بسطام و خرقان | استان سمنان | ۲۰۰۷ | ۵۱۹۸(ii)(iii)(iv) | این اثر شامل مجموعه شیخ بایزید بسطامی، مسجد جامع، گنبد برج‌دار کاشانه و بخشی از دیوار قدیمی شهر است. مجموعه شیخ بایزید بسطامی، مقبره بایزید بسطامی، یکی از پنج صوفی برجسته جهان است. به همین دلیل، از قرن نوزدهم به بعد، چندین ملک مهم در اطراف آن ساخته شده است. قدیمی‌ترین ملک این مجموعه به قرن‌های ۸ و ۹ میلادی بازمی‌گردد. |  |
| ۱۵ |  | بافت تاریخی دامغان | استان سمنان | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۰(ii)(iii)(iv)(v) | این تپه متعلق به دوره نوسنگی و کالکولیتیک و یکی از معروف‌ترین مکان‌های ماقبل تاریخ خاورمیانه است. در دوره اشکانی پایتخت به قومس در غرب دامغان منتقل شده است. دامغان در قرن اول اسلامی به اوج خود رسید. یافتن چنین مکانی متشکل از آثار سرنوشت ساز در منطقه ای با مساحت کوچکی از جمله تاریخانه دامغان، برج علمدار، مجموعه امامزاده جعفر و دیوار شهر که هنوز وجود دارد، بسیار سخت است. |  |
| ۱۶ |  | چشم‌انداز فرهنگی-طبیعی رامسر | استان مازندران | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۱(iii)(iv)(vii)(x) | محور فرهنگی-طبیعی رامسر از دامنه شمالی رشته کوه البرز تا سواحل دریای خزر کشیده شده است و شامل مواردی چون. هتل رامسر، باغ سی جریب، کاخ و باغ پهلوی اول، بلوار اصلی که به کازینو رامسر ختم می‌شود. برنامه‌ریزی شهری یک قرن پیش را نشان می‌دهد که با طبیعت ادغام شده بود. |  |
| ۱۷ |  | مسجد کبود | استان آذربایجان شرقی | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۲(i)(ii)(iii)(iv) | این مسجد یکی از آثار گران‌بهای دوره تموریان است و به دلیل اینکه از آجرهای فیروزه‌ای رنگ ساخته شده به فیروزه اسلام معروف است و یکی از زیباترین بناهای دوره تیموری است. از نظر جغرافیایی در شرایط اقلیمی سرد قرار داشته و به همین دلیل چهار ضلعی ندارد. باقیمانده آن شامل یک بقعه و یک مسجد است که گنبد آن دو لایه است. |  |
| ۱۸ |  | چشم‌انداز فرهنگی توس | استان خراسان رضوی | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۳(iii)(iv)(vi) | توس یکی از مکان‌هایی است که دارای قدیمی‌ترین یافته‌های زندگی بشر است و امروزه به عنوان بزرگ‌ترین شهر مذهبی باستانی جهان به‌شمار می‌رود. این شهر شاهد تمدن‌های مختلف (توالی فرهنگی) بوده است. توس زادگاه بسیاری از بزرگان ایرانی است. |  |
| ۱۹ |  | ماسوله | استان گیلان | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۴(ii)(iii)(iv)(v) | این شهر قدمتی هشتصد تا هزار ساله دارد. وجود قبرستان‌های متعدد درون و بیرون شهر، بافت قدیمی آن را ثابت می‌کند. پلان طبقاتی و پلکانی شهر به موازات دامنه کوه است. تلفیق چنین معماری با مناظر طبیعی می‌تواند مرکز گردشگری ملی و بین‌المللی و تنها راه زندگی ساکنان باشد. از آنجایی که همه مردم مستقیماً نمای اصلی خانه‌ها را می‌دیدند، هنرمندان و صنعتگران محلی تمام تلاش خود را در این قسمت از ساختمان به کار گرفتند. |  |
| ۲۰ |  | مجموعه ایزدخواست | استان فارس | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۵ (i)(ii)(iii)(iv) | این مجموعه تاریخی با ویژگی‌های منحصر به فردی بر روی یک پایگاه طبیعی قرار گرفته است. این مجموعه شامل قلعه ایزدخواست، یک کاروانسرا و پل دوره صفویه است. آثار داخل قلعه مربوط به دوره‌های مختلف از ساسانیان تا قاجاریه است. مهم‌ترین بخش مجموعه، دژی است که بر روی تخته سنگی منفرد در بنای ماسه‌ای و نزدیک به دره ایزدخواست ساخته شده است. سنگ بستر، قلعه را از حملات بیگانگان محافظت کرده است. یک پل و یک دروازه در قابل دسترس‌ترین قسمت مجموعه امکان ارتباط با مناطق اطراف را فراهم کرده است. کوچکی صخره منجر به تجمع اتاق‌های ساخته شده شده است. از این رو کوچک بودن اتاق‌ها باعث افزایش طبقات شده است. |  |
| ۲۱ |  | چشم‌انداز فرهنگی الموت | استان قزوین | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۶(ii)(iv)(v)(vi)(viii) | قلعه حسن صباح در ضلع شمال شرقی روستای گازرخان در حومه معلم کلایه از حومه رودبار الموت واقع شده است. آثار قلعه در کنار دره‌ها و پرتگاه‌های هولناک بر روی صخره کنگلو قرار دارد. ارتفاع این صخره ۲۲۰ متر و از سطح دریا ۲۱۶۳ متر است. در دامنه‌های جنوب غربی کوه‌های هودکان و رشته کوه‌های البرز قرار دارد. به گفته عطا ملک جوینی، مورخ قرن هفتم، این صخره بلند از ضلع شمال شرقی مانند شتر خفته است. به گفته فریا استارک، قسمت بالایی آن شبیه یک کشتی است که دماغه آن به سمت شمال غربی کشیده شده است. دیوارها، برج‌ها و تیرهای دیده‌بانی از سنگ با گچ به عنوان ماده ساخته شده است. این قلعه ده هزار متر مربع مساحت دارد. ساختمان‌های مورد نیاز در سطوح مختلف صخره شیب‌دار ساخته شده‌اند. از تمامی سطوح و مکان‌های شیب دار به نحو مطلوب استفاده شده است. |  |
| ۲۲ |  | زوزن | استان خراسان رضوی | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۸(ii)(iii)(iv) | شهر تاریخی زوزن در ۴۱ کیلومتری شهر تاریخی خرگرد واقع شده و مستطیل شکل است. قلعه باستانی آن در ضلع جنوبی و مسجد جامع متعلق به دوره خوارزمی با پلان دو بالکن در ضلع غربی شهر قرار دارد. |  |
| ۲۳ |  | دره خرم‌آباد | استان لرستان | ۲۰۰۷ | ۵۲۰۹(i)(iii)(iv)(v) | این دره در ارتفاعات مرکزی لرستان و در دل کوه‌های آهکی قرار گرفته است. به دلیل وجود مخازن آب فراوان و انواع مختلف گیاهان و جانوران، آب و هوای مناسب و امکانات دفاعی طبیعی در میان رشته‌کوه‌های زاگرس و همچنین موقعیت خاص آن به‌عنوان گذرگاه، در طول تاریخ از اهمیت بالایی برخوردار بوده و از ۴۰۰۰۰ سال پیش خاستگاه حیات بوده است. این دره شامل حداقل ۲۰ اثر پیش از تاریخ مانند غارها، پناهگاه‌ها و محوطه‌های باستانی و همچنین ۲۰ تپه باستانی و ۱۵ اثر تاریخی است. |  |
| ۲۴ |  | جیرفت | استان کرمان | ۲۰۰۷ | ۵۲۱۰(ii)(iii)(v)(vi) | جیرفت به عنوان مرکز مبادلات ارتباطی، فرهنگی، تجاری در ارتباط با فرهنگ‌های همسایه عمل می‌کند و شبیه آناتولی در قفقاز، خراسان بزرگ و بین‌النهرین است. |  |
| ۲۵ |  | محور غزنوی- سلجوقی در خراسان | استان خراسان رضوی | ۲۰۰۷ | ۵۲۱۱(i)(ii)(iii)(iv) | در مسیر جاده ابریشم کاروانسراهای متعددی از دوره سلجوقیان وجود دارد که از آن جمله می‌توان به رباط شرف، رباط ماهی و مجموعه تاریخی سنگ بست، بنای بابا لقمان و سایر بناها اشاره کرد. این ویژگی‌ها اهمیت مسیر را در خراسان بزرگ و خراسان کنونی در ایران ثابت می‌کند. |  |
| ۲۶ |  | جزیره قشم | استان هرمزگان | ۲۰۰۷ | ۵۲۱۵ (vii)(viii)(ix)(x) | قشم بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس در نزدیکی تنگه هرمز است و در امتداد سواحل جنوبی ایران کشیده شده است. بلندترین ارتفاع آن ۳۷۰ متر در کوه بوخون است. همچنین منابع گاز و نفت در مرکز جزیره وجود دارد. طول جزیره ۱۳۰ کیلومتر و عریض‌ترین قسمت آن ۱۱ تا ۳۵ کیلومتر بین تبل و سلخ است. منطقه حفاظت شده حرا، یکی از بزرگ‌ترین زیستگاه‌های حرا در ایران، در این جزیره واقع شده است. |  |
| ۲۷ |  | ارسباران | استان آذربایجان شرقی | ۲۰۰۷ | ۵۲۱۷(vii)(viii)(ix)(x) | منطقه حفاظت‌شده ارسباران نهمین زیست‌کره حفاظت‌شده ایران است که مساحتی بالغ بر ۷۸۵۶۰ هکتار با محیطی معادل ۱۳۴ کیلومتر دارد. با توجه به اهمیت این منطقه در داشتن گیاهان و جانوران غنی و به ویژه حضور گونه‌های کمیاب در سال ۱۹۷۱ حفاظت شد و از سال ۱۹۷۶ در فهرست ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در ایران ثبت شد. |  |
| ۲۸ |  | سبلان | استان اردبیل | ۲۰۰۷ | ۵۲۱۸(vii)(viii)(ix) | کوه سبلان در ولوانو با ارتفاع ۴۸۲۰ متر، سومین کوه مرتفع ایران است. این کوه که مجموعه‌ای از ویژگی‌های آتشفشانی و همچنین مناظر شگفت‌انگیز طبیعی را در خود جای داده است، یکی از خواص بی‌نظیر طبیعی ایران است. در قله آن دریاچه آب شیرین وجود دارد که یکی از مرتفع‌ترین دریاچه‌های آب شیرین جهان است. |  |
| ۲۹ |  | پارک ملی خبر و پناهگاه حیات وحش روچون | استان کرمان | ۲۰۰۷ | ۵۲۱۹(vii)(viii)(ix)(x) | پارک ملت خبر و پناهگاه حیات وحش روچون ۱۶۹۲۰۰ هکتار وسعت دارد. خبر یازدهمین پارک ملی ایران است که به تنهایی ۱۲۰۰۰۰ هکتار وسعت دارد. کمترین ارتفاع ۱۰۰۰ و بلندترین آن ۳۸۴۵ متر است. این منطقه دارای فلور غنی و حدود ۱۲۰ گونه بومی است. از نظر جغرافیای گیاهی، منطقه ای بین نواحی ایران-تورانی و صحرا-سند قرار دارد که شامل چندین جامعه و پوشش گیاهی مختلف است. |  |
| ۳۰ |  | غار علیصدر | استان همدان | ۲۰۰۷ | ۵۲۲۰(vii)(viii)(ix) | غار علیصدر دارای تالارهای آبی و ویژگی‌های بسیار زیبا از جمله استالاکتیت‌ها، استلاگمیت‌ها و رسوبات کارستی با اشکال مختلف است. این غار با حدود ۲۴۰۰ متر بزرگ‌ترین غار جهان از این نظر است. این غار دارای سیستم مدیریت بهره‌برداری و حفاظت پایدار است. |  |
| ۳۱ |  | جاده ابریشم | استان خراسان شمالی | ۲۰۰۸ | ۵۲۶۸(i) | جاده ابریشم مسیری است که عمدتاً از شرق به غرب کشیده شده و تمامی تمدن‌های آسیایی و اروپایی را به یکدیگر متصل کرده است. در حال حاضر می‌تواند نقش مهمی ایفا کند. در اینجا بخشی که در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارد برای ثبت در فهرست میراث جهانی نامزد شده است. |  |
| ۳۲ |  | چشم‌انداز طبیعی- تاریخی ایذه | استان خوزستان | ۲۰۰۸ | ۵۲۶۹(i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi) | این محوطه شامل اشکفت سلمان، کول فراه، خون اژدر و بسیاری از املاک دیگر است که قدمت آنها به ۱۳۰۰ تا ۷۰۰ سال پیش بازمی‌گردد. در نقاشی‌های صخره ای، شکل‌ها به گونه ای نقاشی شده‌اند که زمینه ای برای پرسپکتیو ایجاد می‌کنند. برای اولین بار است که زنان در کنار مردان در نقاشی‌های ایرانی نقاشی می‌شوند. |  |
| ۳۳ |  | مجموعه زندیه | استان فارس | ۲۰۰۸ | ۵۲۷۰(vi) | مجموعه بناهای کریم خانی از بناهای شیراز قدیم از زندیه تا امروز به‌شمار می‌رود. از آنجایی که آنها در دوره‌های مختلف ساخته شده است یا می‌توان ردپایی از عناصر شهری هر دوره را مشاهده کرد، از اهمیت بالایی برخوردارند. از این رو می‌توان آن را به عنوان یکی از الگوهای جامع معماری کنونی ایران شناخت. |  |
| ۳۴ |  | سازه‌های تاریخی-فرهنگی کرمان | استان کرمان | ۲۰۰۸ | ۵۲۷۱(i)(ii)(iii)(iv)(vi) | یکی از مهم‌ترین دلایل ایجاد شهر کرمان، قرار گرفتن آن به عنوان چهارراه است. این شهر از دیرباز یکی از مکان‌های مهمی بوده است که غرب را به شرق و شمال به جنوب را متصل می‌کند. چنین مشخصاتی تأثیر بسزایی در ساخت و توسعه بازار داشته است، به گونه ای که مناطق تجاری شهر تا حاشیه کرمان گسترش یافته است. در نتیجه محور تجاری و طرح شهر بر اساس خطوط اصلی تجاری طراحی شده است. خط جنوب به شمال از بازار قدیم شروع می‌شود تا بازار عزیز یعنی از دروازه ریگ آباد تا اطراف دروازه گبری و خط شرق به غرب بازار کرمان که از دروازه مسجد شروع و به میدان ارگ ختم می‌شود. چنین پلانی نقش مهم خود را ثابت می‌کند و پلان معماری محور تجاری را به صورت متقاطع تبدیل می‌کند که به یکی از زیباترین بازارهای ایران تبدیل شده است. علاوه بر این، بیشترین دسترسی را بین بازار و محله‌های قدیمی شهر فراهم می‌کند. |  |
| ۳۵ |  | مجموعه پل‌های تاریخی | استان لرستان | ۲۰۰۸ | ۵۲۷۳(i)(ii)(iii) | به دلیل گوناگونی آب‌وهوا و شمار زیادی از کوه‌ها، ایران دارای رودهای کوچک و بزرگ بسیاری است. بسیاری از این پل‌ها، ارتباطات لازم را برای آسانی انجام تجارت، زیارت، تبادل آثار هنری و فرهنگی و حتی زمینه‌سازی برای مهاجمان ایجاد کرد. در راه باستانی شاهی در ایران، پل‌هایی مانند پل‌های خداآفرین، پل دختر و گاومیشان وجود دارد. |  |
| ۳۶ |  | ذخیره‌گاه زیست‌کره توران | استان سمنان | ۲۰۰۸ | ۵۲۷۵(x) | این منطقه خشک و بیابانی به‌طور ویژه‌ای برای زیست جانوران و گیاهان مناسب است و تنوع گونه‌ای قابل ملاحظه‌ای در منطقه یافت می‌شود. بیشتر نواحی ذخیره‌گاه حالت استپی با بستر علفی دارد. ذخیره‌گاه محل زیست گونه‌های نادر و در معرض خطر انقراض از جمله یوزپلنگ آسیایی و گورخر ایرانی و همچنین حیات پرنده اندمیک ایران به‌نام زاغ بور است. |  |
| ۳۷ |  | دریاچه هامون | استان سیستان و بلوچستان | ۲۰۰۸ | ۵۲۷۶(vii)(viii)(ix)(x) | اهمیت پرندگان منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ هامون از بعد ملی و بین‌المللی قابل توجه است. در سطح ملی ۲۹ گونه (۸/۱۵٪) از کل پرندگان در خطر انقراض‌اند. در سطح بین‌المللی و در قوانین اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت تعداد ۶ گونه آسیب‌پذیر معرفی شده‌اند. بخش بسیار وسیعی از اراضی حدود ۸۳/۹۹ درصد، در دامنه ارتفاعی ۴۶۹ تا ۴۸۰ متر از سطح دریا قرار دارند و فقط در محدودهٔ کوه خواجه و فلات‌های ساحلی شمال باختری هامون اراضی دارای شیب مشاهده می‌شوند. در منطقه جمعاً ۵۵ گونه گیاهی شناسایی شده‌اند |  |
| ۳۸ |  | ذخیره‌گاه زیست‌کره حرا | استان هرمزگان | ۲۰۰۸ | ۵۲۷۷(vii)(viii)(ix)(x) | این ذخیره‌گاه طبیعی در تنگه خوران، میان جزیره قشم و سواحل جنوبی ایران واقع شده است. بخش بزرگی از آن را دلتای مهران اشغال می‌کند که دشت‌های جزر و مدی وسیعی را تشکیل می‌دهد و خط ساحلی مانگرو وسیعی دارد. تعداد زیادی جزایر کوچک، نهرها و ورودی‌های وجود دارد. آب‌وهوا آن شبه استوایی است و تابستان‌ها به شدت گرم هستند. میزان بارش باران نیز بسیار پایین است. این منطقه برای پرورش، زمستان‌گذرانی و مهاجرت پرندگان اهمیت بالایی دارد. |  |
| ۳۹ |  | دماوند | استان مازندران | ۲۰۰۸ | ۵۲۷۸(vii)(viii)(ix)(x) | کوه دماوند بلندترین قله در ایران است. دماوند یک آتشفشان غیرفعال است که در دوران کواترنری فعال بوده است. دماوند چشمه‌های گرمایی زیادی دارد. قله دماوند سراسر سال همیشه در برف پوشیده شده است. تنوع گیاهی و جانوری دماوند بسیار غنی است و بیش از ۲۰۰۰ گونه گیاهی در خود دارد. |  |
| ۴۰ |  | آسباد | استان خراسان رضوی و سیستان و بلوچستان | ۲۰۱۷ | ۶۱۹۲(i)(ii)(iv)(v) | در بخش‌های شرقی ایران بادهای شمالی قوی‌ای می‌وزد. اگرچه این پدیده طبیعی در فصل پاییز سراسر کشور گستردگی بیشتری دارد، نواحی شرقی ایران از این قاعده جدا هستند. این بخش‌ها تحت تأثیر بادهایی قرار می‌گیرند که به بادهای ۱۲۰ روزه یا بادهای سیاه معروف هستند که سرعت آن گاهی به ۱۰۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد. باد بی‌پایان درطول سال و نادر بودن منابع آبی، دو دلیل برای ساخت یک راه کاربردی برای بهره‌گیری از آن بود که منجر به ساخت آسباد شد. آسبادها یکی از قابل‌توجه‌ترین سازه‌های معماری در مناطق بیابانی ایران است که انرژی باد را به شکل‌های دیگر از انرژی تبدیل می‌کند. آسباد روشی هوشمندانه برای آسیاب کردن غلات است که پیشینه آن به دوران باستان بر می‌گردد است که مردمانی در بخش‌های شرقی ایران زندگی می‌کردند می‌خواستند خود را با طبیعت سازگار کنند. |  |
| ۴۱ |  | غار کرفتو | استان کردستان | ۲۰۱۷ | ۶۱۹۳(ii)(iii)(iv)(v)(vii)(x) | مجموعه طبیعی - تاریخی کَرَفتو غاری باستانی و اثری تاریخی در شمال استان کردستان در حدود ۷۲ کیلومتری شمال غربی دیواندره در شرق شهرستان سقز در منطقه ای به نام هواتو واقع شده است که به شکل سنگی غول پیکر از سنگ آهک در سطح شیب ۴۵ درجه به طول ۱۵۰۰ متر و عرض ۷۰۰ متر است. این مجموعه در منطقه حفاظت‌شده‌ای به نام عبدالرزاق واقع شده است که یکی از ارزشمندترین و غنی‌ترین مناطق زیست‌محیطی غرب ایران محسوب می‌شود که بیش از ۱۲۰ گونه جانوری و انواع گیاهان محلی را در خود جای داده است. این منطقه در کنار سایر اماکن تاریخی از جمله قلعه تاریخی زیویه و مجموعه تاریخی تخت سلیمان یک مثلث فرهنگی-تاریخی را در شمال غرب و غرب ایران تشکیل داده است. این غار از ۳۰۰۰ سال پیش تا دوران اسلامی محل سکونت انسان بوده است. |  |
| ۴۲ |  | حرم امام رضا | استان خراسان رضوی | ۲۰۱۷ | ۶۱۹۴(i)(ii)(iii)(iv)(vi) | علی بن موسی الرضا در زمان زندگانی خود جایگاه برجسته‌ای یافت و باعث تبدیل حرم او به عنوان یکی از قطب‌های مذهبی مسلمانان و به ویژه شیعیان شد که در طول تاریخ تحولات معماری بزرگی داشته است. |  |
| ۴۳ |  | میراث صنعت نساجی در فلات مرکزی ایران | اصفهان، یزد و کرمان | ۲۰۱۷ | ۶۱۹۶(i)(ii)(iii)(iv) | توسعه میراث صنعتی ریسندگی و بافندگی در ایران نشان می‌دهد که این میراث به‌عنوان کارکردی جدید، نشانه‌ای از دوران معاصر ایران بوده که مناظر تعدادی از شهرهای ایران را تغییر داده است. بر این اساس، شهرهای مهم ایران به شهرهای صنعتی معروف شدند. الگوهای مختلف میراث صنعتی با کارکرد آن مطابقت داشت و تحت تأثیر شرایط اقلیمی مناطق قرار داشت. می‌توان گفت که هر یک از این سازه‌ها نمونه‌های گونه‌شناختی میراث صنعتی در مورد ریسندگی و بافندگی با کارکردی خاص از لحاظ شرایط اقلیمی هستند. |  |
| ۴۴ |  | گنبدهای نمکی ایران | استان فارس، هرمزگان، بوشهر، قم و زنجان | ۲۰۱۷ | ۶۱۹۸(vii)(viii) | گنبدهای نمکی را می‌توان در نواحی جنوب، جنوب غربی و مرکزی ایران مشاهده کرد. گنبدهای نمکی یکی از واحدهای اصلی ژئومورفولوژی سازه ای ایران هستند. آنهایی که بیشترین تراکم را دارند در پهنه‌های چین خورده زاگرس، منطقه خلیج فارس و به ندرت در مرکز ایران و آذربایجان تشکیل می‌شوند. استان فارس از نظر فراوانی گنبدهای نمکی رتبه اول را دارد. سپس به ترتیب استان‌های هرمزگان، کرمان، سمنان و قم هستند. برخی از جزایر خلیج فارس از جمله هرمز، لارک و هنگام عمدتاً از این گنبدهای نمکی تشکیل شده‌اند. |  |
| ۴۵ |  | دیوار بزرگ گرگان | استان گلستان | ۲۰۱۷ | ۶۱۹۹(i)(ii)(iii)(iv)(v) | دیوار بزرگ گرگان، استان گلستان، در شمال ایران از سال‌های ۴۲۰ تا ۵۳۰ پس از میلاد ساخته شده است. دیوار بزرگ گرگان تقریباً ۲۰۰ کیلومتر امتداد دارد و ۳۸ قلعه در آن قرار دارند. این دیوار طولانی‌ترین دیوار باستانی است که بین اروپای مرکزی و چین قرار دارد و از دیوار هادریان و دیوار آنتونین در کنار هم بلندتر است. همچنین طول آن بیش از سه برابر طولانی‌ترین دیوار دفاعی روم متاخر است که از ابتدا ساخته شده است. |  |
| ۴۶ |  | خانه ایرانی در فلات مرکزی ایران | استان یزد | ۲۰۱۷ | ۶۲۰۰(ii)(iv)(v)(vi) | ایران کشوری چهارفصل و دارای شرایط اقلیمی متنوع است و این شرایط در سبک معماری ایرانی تأثیر بسزایی داشته است که در نتیجه می‌توان خانه‌های کاهگلی در شمال، ایوان خانه‌ها در غرب و خانه‌های مرکزی را پیدا کرد. خانه ایرانی در واقع محل تجمع اعضای خانواده، محلی برای تأمین نیازهای مادی و معنوی آنهاست. شواهد باستان‌شناسی موجود نشان می‌دهد که خانه چار سو - خانه ای مربع یا مستطیل شکل با اتاق‌های به هم پیوسته - به دوران قبل از اسلام بازمی‌گردد. خانه ای تقریباً با همین طرح در تخت جمشید وجود دارد که در یک طرف حیاط ایوان‌های کوچکی و در طرف دیگر اتاق‌هایی وجود دارد که ماکتی از آن در شهر کاشان مشاهده شده است. |  |
| ۴۷ |  | دانشگاه تهران | استان تهران | ۲۰۱۷ | ۶۲۰۱(ii)(vi) | دانشگاه تهران اولین مرکز آموزش عالی ایران است که در سال ۱۹۳۴ تأسیس شد و یکی از قدیمی‌ترین دانشگاه‌های جهان است. این دانشگاه ابتدا با ادغام مدارس و مراکز آموزشی زیر در تهران تأسیس شد. موسسات آموزش عالی فرانسه توسط معماران ایرانی، فرانسوی، روسی و ارمنی به عنوان الگوی دانشگاه تهران انتخاب شدند. در سال ۱۳۵۰ کتابخانه مرکزی دانشگاه افتتاح شد که ساختمان آن توسط عبدالعزیز فرمانفرمایان طراحی شد. این دانشگاه الگویی برای سایر دانشگاه‌های ایران است و نقش بسزایی در شکل‌گیری و توسعه شهر تهران داشته است. قدیمی‌ترین ساختمان دانشگاه تهران کاخ سلیمانیه کرج است که در اوایل دوره قاجار ساخته شده و از تزئینات برجسته نقاشی برخوردار است. دانشگاه تهران برآیند چندین نسل از معماران ایرانی و بین‌المللی است که از این نظر در مقایسه با سایر موارد مشابه در سراسر جهان از ارزش‌های برجسته ای برخوردار است. |  |
| ۴۸ |  | کلیسای وانک | استان اصفهان | ۲۰۱۹ | ۶۳۸۵(ii)(iii)(vi) | تعاملات فرهنگی-اجتماعی ایرانی و ارمنی با مهاجرت ارمنی‌ها در دوره صفویه از شمال غرب ایران به اصفهان توسط شاه عباس اول تا فلات مرکزی ایران گسترش یافت. اسکان ارمنی‌ها در شهر تاریخی اصفهان با احداث منطقه جدید جلفا در اصفهان یکی از مهم‌ترین رویدادها منجر شد.. |  |
| ۴۹ |  | خیابان ولی عصر | استان تهران | ۲۰۱۹ | ۶۳۸۷(ii)(iii)(iv) | خیابان ولی عصر یکی از اصلی‌ترین عناصر شهری شهر تهران در جهت شمال به جنوب است. نقطه شروع آن میدان راه‌آهن و نقطه پایان آن میدان تجریش است. میدان راه‌آهن ۱۱۱۷ متر بالاتر  سطح دریا است که در میدان تجریش به ۱۶۱۵ متر می‌رسد. پیدایش خیابان ولی عصر را باید نویدبخش آغاز مدرنیسم در تاریخ شهرسازی و معماری ایران دانست. این خیابان به عنوان یکی از خطوط حیات تهران برای اولین بار توسط عبدالغفار نجم‌الدوله در نقشه ای ترسیم شد. |  |
| ۵۰ |  | نمادهای دوره‌ای میراث معماری مدرن تهران | استان تهران | ۲۰۲۱ | ۶۵۴۸(ii)(iii)(iv) | تعدادی از بناهای ساخته شده از سال ۱۹۲۵ تا ۱۹۴۰ با طرحی مدرن با معماری کلاسیک ایرانی مانند دانشکده البرز، اداره پست مرکزی، کاخ شهربانی و موزه ملی ایران (ساختمان‌های میدان مشق) به همراه تعدادی کارخانه صنعتی به سبک پیشامدرن ساخته شده‌اند. سبک مدرن اولیه، شامل تعدادی ملک است که با سبک آرت دکو ساخته شده‌اند. کالج دماوند، کاخ دادگستری، کاخ وزارت خارجه و ساختمان اداری جیپ در تهران از نمونه‌های بارز این سبک هستند. سبک جهانی مدرن از سال‌های پایانی دهه ۱۹۵۰ به بعد برای سه دهه در سراسر ایران رواج یافت. نمونه‌های بارز این سبک ساختمان بانک کار، دفتر مرکزی شرکت ملی نفت ایران، مجلس سنای ایران و ساختمان وزارت کار هستند. سبک مدرن متاخر نتیجه تجارب متعددی در سبک مدرن است که سعی شده عناصری از فرهنگ بومی مانند برج آزادی، دانشگاه امام صادق و دفتر مرکزی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران را دربر گیرد. در این سبک، معماران سعی کردند به معماری مدرنی که در ایران به کار گرفته شده بود، نوعی هویت بومی ببخشند. |  |
| ۵۱ |  | چگا سفلی | استان خوزستان | ۲۰۲۱ | ۶۵۴۹(i)(ii)(iii)(iv)(vi) | این محوطه در دشت زیدون در جنوب یکی از شهرستان‌های استان بهبهان در جنوب شرقی استان خوزستان و در فاصله کمی از سواحل شمالی خلیج فارس قرار دارد. چگا سفلی شامل یک شهرک و یک بخش گورستان است. مساحت سکونتگاه حدود ۲۰ هکتار و مساحت گورستان حدوداً می‌باشد. در دهه ۱۹۷۰، طی یک بررسی باستان‌شناسی توسط هانس نیسن از مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو و دانشگاه فری برلین، این مکان به عنوان گسترده‌ترین مکان ماقبل تاریخ در دشت زهره با عنوان BZ.71 مشخص شد. طی بررسی باستان‌شناسی به سرپرستی کامیار عبدی، چگا سفلی با نام تل چگا پایین به شماره ۲۸۸۲۲ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید. دستاوردهای مهمی در نتیجه کاوش‌های سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ به سرپرستی عباس مقدم به دست آمده است که می‌توان آن را سنت تدفین شش هزار ساله با معماری آرامگاهی منحصربه‌فرد دانست. چگا سفلی نشان دهنده مرحله‌ای از پیش از تاریخ ایران است که در ادبیات باستان‌شناسی از اواخر سوسیانای میانه تا سوسیانای متاخر شناخته شده است. تا به امروز، داده‌های مطلق چگا سفلی از ۴۷۰۰ تا ۳۷۰۰ قبل از میلاد بوده است. |  |
| ۵۲ |  | معماری سکونتگاه‌های تاریخی در سراسر سواحل شمالی خلیج فارس | بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان | ۲۰۲۱ | ۶۵۵۰(ii)(iii)(iv)(v)(vi) | شامل (سیراف، کنگ، لافت، کیش و مکران) --- معماری و شهرسازی بندرها تاریخی ایران در خلیج فارس مانند سیراف، کنگ، لافت، کیش و مکران به عنوان یک مجموعه متشکل از بافت تاریخی شهری بندرها، نواحی ساحلی، میراث ملموس و ناملموس است که ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند. این بندرها تاریخی روایتگر بخشی از میراث دریایی مردمان خلیج فارس هستند که یاد و خاطره آن هنوز در حافظه مشترک و جمعی ساکنان آن زنده است. تاریخچه آنها به دوره اشکانیان و ساسانیان بازمی‌گردد که در این دوران تجارت و سفرهای دریایی آغاز شده است. ادامه سکونت گاه‌ها از دوره ساسانی و پس از اسلام تا به امروز معماری و شهرسازی سواحل خلیج فارس را با سنت‌ها و سبک زندگی برجسته خود در میان بندرها تاریخی ایران در این منطقه شکل داده است. این ارتباطات منجر به تعاملات گسترده‌تر و ارتباطات عمیق فرهنگی با بقیه جهان از شرق آفریقا و جنوب شرق آسیا در خلیج فارس و اقیانوس هند شده است. |  |