کردی اردلانی
ارتباط گویش اردلانی با زبانهای شمال غربی و مرکزی ایران تاتی، تالشی، هورامی، بلوچی

زبان‌های فلات مرکزی یا گویش‌های مرکز ایران به دسته ای از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال غربی گفته می‌شود که در گذشته در استان اصفهان و استان مرکزی رایج بوده‌است. بیشتر این گویش‌ها در حال انقراض است و در میان نسل جدید جای خود را به فارسی داده‌است.
گویش‌های مرکزی ایران: گویش‌هایی هستند که می‌توان به، محلاتی، وانشانی و خوانساری اشاره نمود. گویش قدیم کرمان و یزد که توسط زرتشتیان و یهودیان این دو شهر حفظ شده گویش قدیم اصفهان که در اشعار برخی شاعران مانند اوحدی اصفهانی نشانه‌هایی از آن بدست آمده توسط کلیمیان این شهر و روستایهای مجاور شهر مانند زاینده رود و گز باقی مانده‌است. این زبان مرکزی که گاهی زبان راجی نیز نامیده می‌شود در گذشته در شهرهای ری و قم و همدان نیز تکلم می‌شده‌است بیشتر زبانهای مرکزی ایران ریشه آن به زبان مادی باستان برمیگرد. بیشتر زبانهای کردی مانند سورانی و اردلانی تأثیراتی را از زبانهای مرکزی ایران گرفته‌اند اما زبان هورامی از زبانهای نزدیک به زبان‌های مرکزی ایران و شرق دریای خزر بوده واین نظر مورد تأیید تمام زبان شناسان و شرق شناسان غربی بوده‌است.
گویشهای شمال غربی به گویشهای مانندتاتی، تالشی، لکی، هورامی، گیلکی مازندرانی، بلوچی، آذری کهن، دیلمی و تا حدودی گویش کردی سورانی نیز ریشه آن به دریای خزر و شرق آن یعنی پهلوی اشکانی برمیگرد.
جدول مقایسه نام حیوانات (جانوران، پرندگان و حشرات) در گویش اردلانی با زبان هورامی که زبان هورامی بیشتر به زبانهای مرکزی ایران و کناره دریای خزر نزدیک است.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه اردلانی | آوا نویسی | واژه هورامی | آوانویسی | فارسی |
| ورچ، هرچ | Wrch | هشه | hasha | خرس |
| دال | Dal | هلو | halo | عقاب |
| سیسرک | Siserk | قولانچه | Gholancha | سوسک |
| ملوچک، ملیچک | Mlochek | مریچیه | Mrichea | گنجشک |
| کو | Kao | ژرژی | Zhrzhe | کبک |
| مشک | Meshk | مله | Mla | موش |
| گرگ | Gorg | ورگ | Wrg | گرگ |
| مامر، مراوی | Mamer | کرگی | Krgi | مرغ |
| مار | Mar | مار | Mar | مار |
| پز | Paz | میه، می | Mia | گوسفند |
| مئز، مگز | Magaz | مشی | Mshi | مگس |
| سموره | Samora | سمور | Samora | سنجاب |
| مارموله، مارموزک | Marmola | ترتیره مارمزروک | Trtira | مارمولک |
| پپو وه سر | Papo wasar | پپو، شانه وه سر | papo | هدهد |
| گا | Ga | گو، گاو | Go | گاو |
| کر | Kar | هر | Har | خر |
| ، کوریشک کرویشک | Koreshk | هوریشه | Horesha | خرگوش |
| کتک، پشی | Ketek,pshi | کته | Kata | گربه |
| دوماره کول | Domarakol | دمارکول | Damarkol | عقرب |
| سگ، سه کا | Sag | توته | tuta | سگ |
| بزن | Bezen | بزه | Beza | بز |
| اسپ، هیسر | hiser | اسپ | Asp | اسب |
| برن | Baren | ______ | _____ | قوچ |
| روویی | Rowe | رواس | Rwas | روباه |
| کوتر | koter | کاوتری | Kawtre | کبوتر |
| هنگ، زرده واله | Hang | زنواله | Znwala | زنبورعسل |
| مروچه | Mrwcha | مروچه | Mrwcha | مورچه |
| په پوله | Papola | پپوله | Papola | پروانه |
به نظر می‌رسد واژه ملوچک (گنجشک) در گویش اردلانی واژه ای قرضی از هورامی است که وارد گویش اردلانی شده‌است این واژه در زبانهای مرکزی ایران هم دیده می‌شود.
مقایسه اعداد زبان تاتی از زبانهای شمال غربی با گویش اردلانی
زبان تاتی از زبانهای مرکزی و شمال غربی ایران که به اعتقاد بیشتر زبان شناسان زبانهای ایرانی زبان تاتی جز زبان باستانی ماد می‌باشد در این بخش به مقایسه اعداد در زبان تاتی و هرزنی آذربایجان و گویش کردی اردلانی می‌پردازیم.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| اعداد گویش اردلانی | آوا نویسی | اعداد زبان تاتی | آوانویسی | فارسی |
| یک | yek | ای | I | یک |
| دو | do | ده | De | دو |
| سه | Se | هره، هری | Here | سه |
| چوار | Choar | چ، چو | Cho | چهار |
| پنج | Panj | پینج | Pinj | پنج |
| شش | shash | شوش | Shosh | شش |
| هفت | haft | هوفت | Hoft | هفت |
| هشت | Hasht | هشت | Hasht | هشت |
| نو | No | نوو | Nov | نه |
| ده | Da | دوه | dava | ده |
| یانزه | yanza | دوهوئی | Doho-i | یازده |
| دوانزه | Doanza | دوهوده | Daho da | دوازده |
| سیانزه | Seyanza | دوهو هره | Doho hera | سیزده |
| چوارده | Choarda | چرده، دواچو | Doho cho | چهارده |
| پانزه | Panza | دواپنج، پوزده | Dava pinj | پانزده |
| شانزه | Shanza | دهو شوش | Doho shosh | شانزده |
| هفده | Hfda | دهو هوفت دواهوفت | Dava hoft | هفده |
| هژده | Hzhda | دوا هشت | dava hasht | هجده |
| نوزده | Nwzda | دوهونوو، دوانوو | Doho nov | نوزده |
| بیس | Bis | ویست | Vist | بیست |
| نووه | Nawa | سویری دوه کیم | Soyri doh kim | نود |
| سیصو هزار | Sesad - hazar | هره سویر هرو | Hera soyr hzao | سیصد هزار |
| صد، صه | Sad | سویر، سا | soyr | صد |
| میلیون | Milun | هزو هزو | Hazo hazo | میلیون |
| هفتا | Hfta | پنجوره ویست، هفتو | Pinjo- re vist- | هفتاد |
از مقایسه اعداد زبان تاتی و گویش کردی اردلانی و همچنین تمام گویش و لهجه‌های کردی به جز زازا و گوران و هورامی می‌توان نتیجه گرفت اعداد کردی به زبان پارسی و دسته جنوب غربی نزدیک است تا دسته زبانهای شمال غربی و مرکزی ایران