باغ شالیمار، سرینگر
معماری

جزئیات معماری سه ایوان (تراس) باغ بسیار پیچیده است.
تراس اول یک باغ عمومی یا باغ بیرونی است که در دیوان عام (تالار ملاقات عمومی) به پایان می‌رسد. در این تالار، یک تخت سیاه مرمری کوچک بالای آبشار نصب شده بود.
تراس دوم، که در امتداد کانال محوری قرار دارد و کمی عریض‌تر است، دارای دو تراس کم‌عمق است. دیوان خاص (تالار ملاقات خصوصی) که تنها برای اشراف و مهمانان دربار قابل دسترسی بود و اکنون ویرانه است، در مرکز آن قرار دارد. با این حال، پایه‌های سنگی تراش‌خورده و یک سکوی زیبا که با فواره‌ها احاطه شده، هنوز دیده می‌شوند. حمام‌های سلطنتی در مرز شمال غربی این محوطه قرار دارند. استخرهای فواره‌ای دیوان خاص، دیوان عام و به‌تبع آن تراس زنان، به ترتیب آب را تأمین می‌کنند. این باغ دارای ۴۱۰ فواره است.
در تراس سوم، کانال آبی محوری از باغ زنان عبور می‌کند که توسط دیوان خاص و درختان چنار احاطه شده است. در ورودی این تراس، دو غرفه کوچک یا اتاقک‌های نگهبانی به سبک کشمیر بر روی سکویی سنگی ساخته شده‌اند که ورودی کنترل‌شده به حرم سلطنتی است. شاه‌جهان یک باره‌دری از سنگ مرمر سیاه به نام پاویون سیاه در باغ زنان بنا کرد. این عمارت با استخر فواره‌ای احاطه شده که آب آن از تراس بالاتر تأمین می‌شود. یک آبشار دوگانه در برابر دیواری کوتاه که با طاقچه‌های کوچک (چینی‌خانه‌ها) تزیین شده، در پشت عمارت قرار دارد. دو کانال آبی ثانویه از پاویون سیاه به یک باره‌دری کوچک منتهی می‌شوند. بالای سطح سوم، دو پاویون هشت‌ضلعی انتهای دیوار باغ را مشخص می‌کنند. باره‌دری دارای چشم‌اندازی زیبا از کوه‌های برفی است که به عنوان منظری مناسب برای باغ محسوب می‌شود.
باغ شالیمار به دلیل چینی‌خانه‌ها یا طاقچه‌های قوسی پشت آبشارهای باغ مشهور است. این طاقچه‌ها ویژگی خاص باغ هستند. این طاقچه‌ها در شب با چراغ‌های نفتی روشن می‌شدند که به آبشارها جلوه‌ای افسانه‌ای می‌بخشید. اکنون در این طاقچه‌ها گلدان‌هایی قرار داده شده که رنگ‌هایشان در پس‌زمینه آب جاری نمایان است.
ویژگی خاص دیگری که ذکر شده، در مورد درهای باره‌دری است. در مجموعه باغ، باره‌دری دارای چهار درب نفیس سنگی است که بر روی ستون‌ها قرار گرفته‌اند. گمان می‌رود که این درهای سنگی بقایای معابد قدیمی تخریب‌شده توسط شاه‌جهان باشند. باغ همچنین حوضچه‌های بزرگی داشت که انواع فواره‌ها در آنها نصب شده بود.
این باغ به طرز زیبایی توسط یک تاریخ‌نگار توصیف شده است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | هوای لطیفی از آسایش و آرامش، جادویی رومانتیک و نامشخص در باغ سلطنتی شالیمار جریان دارد: این باغ پرشاخ و برگ با دیدهایی کم‌رنگ، تراس‌هایی کم‌عمق، صفحات صاف آب در حال ریزش، و کانال‌های پهن با بازتاب‌های آرام که تنها با سنگ‌های عبور در سراسر جوی‌ها قطع می‌شوند. |  » |
حتی در سال‌های بعد، در دوران حکومت مهاراجه، این باغ‌ها به خوبی نگهداری شدند و همچنان نیز به همین صورت هستند، چرا که یکی از جاذبه‌های برجسته گردشگری در اطراف دریاچه دال به‌شمار می‌روند.
باغ به دلیل تغییر رنگ برگ‌های مشهور چنار، در فصل‌های پاییز و بهار بسیار زیبا محسوب می‌شود.
این باغ الهام‌بخش دیگر باغ‌های همنام خود شد، به‌ویژه باغ شالیمار در دهلی (ساخته‌شده در سال ۱۶۵۳ که اکنون نیز شامل یک منطقه مسکونی سطح بالا می‌شود) و باغ شالیمار در لاهور، پاکستان که توسط امپراتور شاه‌جهان در سال ۱۶۴۱ ساخته شد.
پاویون سیاه، ساخته‌شده در اوایل سلطنت جهانگیر (۱۵۶۹–۱۶۲۷)، در تراس بالایی باغ شالیمار، دارای کتیبه معروفی به زبان فارسی است که می‌گوید:
اگر فردوس بر روی زمین است

همین است و همین است و همین است
این بیت به اشتباه به شاعر زبان فارسی امیرخسرو دهلوی نسبت داده شده است، اما توسط شاعر فارسی عرفی شیرازی در طی سفرش به کشمیر نوشته شده است. این نوشته در بسیاری از بناهای شبه‌قاره هند حک شده است.
همچنین گفته می‌شود که هنگامی که جهانگیر بر بستر مرگ از آرزوی دیرینه‌اش پرسیده شد، او چنین پاسخ داد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | کشمیر، باقی ارزش ندارد. |  » |