فتح تهران
رویدادها > تسخیر تهران

برای تحت فشار گذاشتن نیروهای مشروطه‌خواه، روسیه ارتشی را برای ورود به خاک ایران روانه کرد. این نیروها شامل یک هنگ قزاق، یک سپاه پیاده و یک واحد توپخانه در ۹ تیر ۱۲۸۸ در باکو تجمع کرده بودند و پنج روز بعد، بنا به گزارش کنت الکساندر بنکندورف، سفیر وقت روسیه در لندن، به انزلی و قزوین اعزام شدند. آنها در روز ۲۰ تیر وارد قزوین شدند. در این زمان، سپهدار و سردار اسعد نامه‌ای به محمدعلی شاه فرستادند و تقاضاهای خود را مطرح کردند که شامل خروج نیروهای روسیه از ایران، انتخاب وزیران توسط انجمن‌های ایالتی و اخراج چند تن از نزدیکان شاه می‌شد. شاه با این خواسته‌ها مخالفت کرد؛ بنابراین نیروهای مشروطه‌خواه تصمیم گرفتند به تهران حمله کنند. در پیشروی به سمت تهران، نخستین زد و خوردی که رخ داد، در نیمه راه قزوین به تهران در ینگی امام بود که سه ساعت طول کشید و با پیروزی مشروطه‌خواهان همراه بود. در حالی که اغلب نیروهای مشروطه‌خواه برای استراحت، در ینگی امام توقف کرده بودند، چهار گروه پیشتاز از مجاهدان به فرماندهی یپرم خان، اسدالله خان سرتیپ، حاجی موسی‌خان میرپنج و میرزا علی خان کجوری سالار فاتح به سمت کرج پیشروی کردند و در کرج با فرار نیروهای دولتی مدافع شهر مواجه شدند. تعقیب کردن آنها توسط نیروهای مشروطه‌خواه منجر به یک درگیری شبانه شد که طی آن ۲۲ نفر (از جمله حاجی موسی خان میرپنج) کشته و ۲۹ نفر زخمی شدند و در نهایت هم مجبور شدند که از تعقیب منصرف شوند و به کرج عقب‌نشینی نمایند.
| ن ب ونبردهای جنبش مشروطه ایران | ن ب ونبردهای جنبش مشروطه ایران |
| --- | --- |
 به‌توپ‌بستن مجلس  محاصره تبریز نبرد آناخاتون  نبرد ساری‌داغ  نبرد حکم‌آباد  مقاومت شنب‌غازان  فتح اردبیل  رویداد باغ مدیریه رشت  شورش پادگان مراوه‌تپه  شورش پادگان سلماس  محاصره استرآباد  اشغال تبریز  فتح اصفهان  فتح تهران  واقعه پارک اتابک  نبرد ترکمن‌صحرا  جبهه‌ها شمال جنگ گیلان  شورش سوادکوه جنوب خراسان  مقالات مرتبط مداخله امپراتوری روسیه :  به‌توپ‌بستن مجلس  محاصره تبریز نبرد آناخاتون  نبرد ساری‌داغ  نبرد حکم‌آباد  مقاومت شنب‌غازان  فتح اردبیل  رویداد باغ مدیریه رشت  شورش پادگان مراوه‌تپه  شورش پادگان سلماس  محاصره استرآباد  اشغال تبریز  فتح اصفهان  فتح تهران  واقعه پارک اتابک  نبرد ترکمن‌صحرا  جبهه‌ها شمال جنگ گیلان  شورش سوادکوه جنوب خراسان  مقالات مرتبط مداخله امپراتوری روسیه 
از جنوب نیز نیروهای بختیاری، به رهبری سردار اسعد بختیاری در ۳۱ اردیبهشت ۱۲۸۸ از اصفهان به سمت تهران حرکت کرد. محمدعلی شاه تعدادی از نیروهای بختیاری وفادار به خود را با فرماندهی امیرمفخم به مقابله با آنها فرستاد (به گفته فخرایی، متشکل از ششصد سوار، چهارصد قزاق، تعدادی چریک و سه توپ جنگی) که در ارتفاعات حسن‌آباد موضع گرفتند و توپ‌های خود را مستقر کردند. اما سردار اسعد بعد از این که از متقاعد کردن امیرمفخم برای ترک مخاصمه ناامید شد، آن نیروها را دور زد و به رباط کریم رفت و در نهایت به اردوی گیلان که از کرج عبور کرده بود و به نزدیکی تهران رسیده بود، پیوست. به گزارش فخرایی، در موقع نزدیک شدن نیروهای بختیاری به اردوی نیروهای گیلان، آنها به تصور این که نیروهای دولتی با لباس مبدل به آنها نزدیک می‌شوند، به سوی آنها آتش گشودند و بین دو گروه درگیری رخ داد که با تلفات نیز همراه بود.
در نهایت، نیروهای مشروطه‌خواه که از به هم پیوستن اردوی گیلان و اردوی بختیاری شکل گرفته بود، در روز ۳ تیر ۱۲۸۸ به سمت تهران حرکت کردند، در حالی که محمدعلی شاه دروازه‌های تهران را به توپ تجهیز کرده بود و فرستادگان روسیه و انگلیس تلاش می‌کردند آنها را از حمله به پایتخت منصرف کنند. نخستین نبرد در بادامک رخ داد. قوای دولت به فرماندهی چهار افسر روسی با چند توپ در احمدآباد، شاه‌آباد، زرداب و سعیدآباد موضع گرفته بودند. امیرمفخم بختیاری به همراه پیره بینوزوف آبادی‌های شاه‌آباد، حسن‌آباد، قلعه شاه و یافت‌آباد را در دست داشتند. زاپولسکی و پیره بینوزوف مأمور حمله از جناح راست و قلب میدان بودند. با این که مجاهدان، بیش از یک توپ ماکسیم در اختیار نداشتند و در آغاز پیکار، پیروزی نیروهای دولتی، قطعی می‌نمود، پیروزی نهایی حاصل نشد و قوای دولتی مشروطه‌خواهان را وادار به عقب‌نشینی از بعضی مواضعشان (از جمله احمدآباد و تپه‌های اطراف دیه شاه) نمودند. فخرایی می‌گوید که در این نبرد از «هنرنمایی» مسعود بیگ توپچی و فیودور آلمانی داستان‌های شگفت‌آوری تعریف کرده‌اند.
پس از سه روز زد و خورد، برای نیروهای دولتی، قوای کمکی از تهران از راه رسید. فرماندهان نیروهای مشروطه‌خواه تصمیم گرفتند که شبانه و غافلگیرانه، به پایتخت حمله کنند چون فکر می‌کردند که با تقویت جبهه بادامک، قوای کمی در تهران باقی مانده‌اند. آنها این نکته را مد نظر داشتند که تأخیر در فتح پایتخت، ممکن است برایشان مخاطره‌آمیز باشد چرا که از یک سو پیشروی در جبهه بادامک به اشکال برخورده بود و از سوی دیگر، روس‌ها به عجله از خط انزلی به سوی قزوین و تهران پیش می‌آمدند. سردار مریم بختیاری و تعدادی از نیروهای بختیاری، قبل از ورود نیروهای مشروطه‌خواه، مخفیانه وارد تهران شدند تا به محض شروع درگیری‌ها بتوانند در داخل شهر، در اطراف مجلس سنگربندی کنند و با نیروهای قراق بجنگند.
نیروهای ملی در روز ۲۲ تیر موفق شدند دروازه بهجت‌آباد را بگشایند و وارد تهران شوند. آنها بهارستان و محلات شمالی تهران را تصرف کردند و در مسجد سپهسالار مستقر شدند. محمدعلی شاه با سه هزار سرباز و شانزده توپ به سلطنت آباد رفت. لیاخوف نیز در قزاق‌خانه، میدان مشق، توپخانه و ارگ مقاومت می‌کرد. هر یک از فرماندهان مشروطه‌خواه، اشغال قسمتی از شهر را برعهده گرفتند، از جمله ابوالفتح‌زاده به میدان مشق، یپرم به قزاق‌خانه و بختیاری‌ها به توپخانه مأمور شدند. زد و خورد در شهر به مدت سه روز ادامه یافت تا این که در روز ۲۵ تیرماه، محمدعلی شاه به سفارت روسیه پناهنده شد، لیاخوف تسلیم شد و پایتخت به کنترل مشروطه‌خواهان درآمد. در این درگیری‌ها، ۵۰۰ تن کشته شدند و بنا به گزارش مقامات بریتانیا، هیچ غارتی از سوی نیروهای فاتح تهران صورت نگرفت و موارد غارت، توسط نیروهای سلطنتی اتفاق افتاد.
فرماندهان فاتح تهران
سردار اسعد بختیاری
محمدولی‌خان تنکابنی
یپرم خان
مریم بختیاری