تولیت آستان قدس رضوی
متولیان > دورهٔ افشار

تولیت آستان قدس رضوی در دورهٔ افشار از نظم و انضباط دوران صفوی برخوردار نبود. سقوط صفویه و تصرف ایران توسط افغان‌ها وضعیت اوقاف در این خطه را آشفته کرده بود و مشهد مرتب بین افراد دست به دست می‌شد. با به قدرت رسیدن نادر وضعیت املاک موقوفه به علت مصادره املاک حالت بحرانی یافت.
هر چند خود او به حرم علی بن موسی الرضا علاقه‌مند بود و برخی بناها مانند گلدسته‌ها را در حرم بنا کرد و تعمیراتی در آن انجام داد و املاکی را وقف نمود، اما اسناد باقی‌مانده از دوران حکومت وی حاکی از نوعی آشفتگی در امور آستانه بوده و بیانگر این است که اداره امور و تشکیلات اداری آستان قدس رضوی از نظم دورهٔ صفویه برخوردار نبوده‌است. متولیان این دوره مانند دورهٔ صفویه از میان سادات و علما انتخاب می‌شدند و به نیابت از شاه در امور مداخله می‌کردند، هر چند نفوذ آنها در این دوره به اندازه دورهٔ صفوی نبود.
از نکات مهم در این دوره تهیهٔ طومار علیشاهی، توسط «علی شاه» برادرزاده نادر بود که با کمک علما و صاحب‌منصبان آستان قدس انجام شد که وضعیت موقوفات را از حالت آشفتگی دورهٔ نادر درآورد و به نظم دورهٔ صفویه برگرداند. اسناد باقی‌مانده حاکی از نظم و ترتیب خاص کشیک‌ها و برقراری مواجب و تنظیم امور وقفی، بعد از تهیه طومار است.
| دوره | دوره | نام | تاریخ آغاز مسئولیت | تاریخ پایان مسئولیت | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | ۱ | محمدرضا رضوی | ۱۱۴۸ ه‍.ق | ۱۱۵۳ ه‍.ق | محمدکاظم مروی از وی به عنوان متولی آستان قدس در زمان صلح بین نادرشاه و محمدحسین خان زعفرانلو یاد کرده‌است اما اینکه وی این منصب را به‌طور متوالی در سال‌های بعد برعهده داشته یا نه، به‌طور دقیق مشخص نیست. در شعبان ۱۱۴۷ه‍. ق، نادرشاه افشار، علاوه بر تولیت آستان قدس، تولیت مسجد جامع گوهرشاد را هم به میرزا محمدرضا واگذار کرد که براساس آن، امور تولیت حرم و مسجد گوهرشاد در یکدیگر ادغام گردید. |  |
|  | ۲ | عبدالحی رضوی | حدود۱۱۵۳ه‍. ق | ۱۱۵۶ه‍. ق | وی در عصر نادرشاه تولیت آستان و همچنین مسجد گوهرشاد را برعهده داشت. مُهر میرزا عبدالحی به عنوان متولی بر پشت برخی قرآن‌های خطی درج شده‌است. |  |
|  | ۳ | سید محمد متولی | ۱۱۵۶ه‍. ق | ۱۱۶۰ه‍. ق | از آنجا که حامیان حکومت صفوی توجه زیادی به سیدمحمد داشتند، این موضوع سبب نگرانی نادرشاه شد. از این رو با پیشنهاد منصب صدارت کل ممالک ایران و تولیت حرم او را به مشهد فراخواند. اما مادر سیدمحمد او و فرزندش را به اصفهان برگرداند. سیدمحمد بعد از فوت مادر تولیت آستان را برعهده گرفت. با توجه به سیاست‌های نادر در اداره موقوفات، به نظر می‌رسد سیدمحمد از اختیارات چندانی در اداره امور آستان برخوردار نبوده‌است. از مهم‌ترین اتفاقات دوره تولیت وی، مناظره‌اش با علما و مفتیان عثمانی و مسیحی و یهودی دربارهٔ حقیقت اسلام و شیعه بوده‌است. |  |
|  | ۴ | محمدابراهیم رضوی | ۱۱۶۰ه‍. ق | ۱۱۶۳ ه‍. ق | از سرگذشت وی در منابع آن زمان یادی نشده اما نام او در طومار علیشاهی و همچنین در شماری از اسناد آستان قدس به عنوان متولی آمده‌است. |  |
|  | ۴ | محمدابراهیم رضوی | ۱۱۶۰ه‍. ق | ۱۱۶۳ ه‍. ق | از سرگذشت وی در منابع آن زمان یادی نشده اما نام او در طومار علیشاهی و همچنین در شماری از اسناد آستان قدس به عنوان متولی آمده‌است. |  |
|  | ۴ | محمدابراهیم رضوی | ۱۱۶۰ه‍. ق | ۱۱۶۳ ه‍. ق | از سرگذشت وی در منابع آن زمان یادی نشده اما نام او در طومار علیشاهی و همچنین در شماری از اسناد آستان قدس به عنوان متولی آمده‌است. |  |
|  | ۴ | محمدابراهیم رضوی | ۱۱۶۰ه‍. ق | ۱۱۶۳ ه‍. ق | از سرگذشت وی در منابع آن زمان یادی نشده اما نام او در طومار علیشاهی و همچنین در شماری از اسناد آستان قدس به عنوان متولی آمده‌است. |  |
|  | ۵ | میرزا داوود حسینی | ۱۱۶۳ه‍.ق | ۱۱۶۳ه‍.ق | وی فرزند سیدمحمد متولی بود که در دوران چهل روزهٔ سلطنت پدرش به منصب تولیت گمارده شد. |  |
|  | ۶ | محمدعلی رضوی | ۱۱۶۳ه‍. ق | ۱۱۶۶ه‍. ق | وی فرزند محمدابراهیم رضوی بود. وی ظاهراً پس از تولیت چهل روزهٔ میرزا داوود به جای پدرش تولیت آستان قدس را عهده‌دار شد. در اسناد سجع مهر وی محمدعلی بن محمدابراهیم حسینی رضوی ثبت شده‌است. در منابع هم‌عصرش اطلاعی دربارهٔ سرگذشت وی نیامده است. |  |
|  | ۷ | محمدشریف بن محمدبدیع | ۱۱۶۶ه‍. ق | ۱۱۷۸ه‍. ق | پدر وی ملقب به آقاشریف بوده‌است. از محمدشریف به عنوان مفتی مشهد یاد شده‌است. همچنین در بین اسناد سال‌های ۱۱۴۹–۱۱۵۳ه‍.ق از وی به عنوان مدرس و خادم کشیک اول نام برده شده‌است. |  |
|  | ۸ | محمدعلی رضوی | ۱۱۷۸ه‍. ق | ۱۱۸۱ه‍. ق | وی برای بار دوم تولیت آستان قدس را بین سال‌های ۱۱۷۸ الی ۱۱۸۱ه‍.ق عهده‌دار شد. |  |
|  | ۹ | ابوطالب حسینی اصفهانی | ۱۱۸۱ه‍. ق | نامعلوم | مدرس و فاضل بسطامی از وی به عناوین الفاضل‌الکامل، صاحب‌المفاخر و المناقب یاد کرده‌اند. در کتاب فوائدالصفویه اشاره شده که میرزاابوطالب از طرف میرزاخان، شاهزادهٔ اموی صفوی (شاهرخ افشار) نایب متولی روضهٔ رضویه بوده‌است. میرزا پیش از انتصاب به تولیت، مشاغلی چون خادمی ضریح مطهر، کلیدداری و مهرداری را داشته‌است. دربارهٔ چگونگی ورود وی در تشکیلات آستانه نقل است که یکی از خادم باشیان آستانه درگذشت و چون وارثی نداشت؛ منصب وی را به میرزا دادند. پس از چند روز، وزارت آستانه را بر آن افزودند و در مدت دو سال هفت منصب از مناصب آستانه را به دست آورد. |  |
= نادرشاه
      = عادل شاه
      = ابراهیم شاه
      = شاهرخ شاه
      = سلیمان دوم
      = شاه اسماعیل سوم