ایل خزل
فرهنگ > آیین و رسوم

گاوبران (گاو ربایی): این مراسم با نیایش طلب باران به درگاه خدا (در گذشته احتمالاً آناهیتا) انجام می‌شود. این مراسم هر ساله در روستاهای خزل انجام می‌شود و طی آن یک گاو یا گوسفند در مجاورت چشمه آب قربانی شده به شکلی که خون قربانی در چشمهٔ آب وارد شود. دربندهای بیست‌ونه تا سی‌وچهار اوستا آمده است که ضحاک که در پی نابودی جهان برمی‌آید قربانی‌های فراوانی را به درگاه آناهیتا پیشکش می‌کند تا آناهیتا او را در نابودی هفت اقلیم یاری دهد، ولی آناهیتا دست رد بر سینه ضحاک می‌زند. پس‌از اینکه ضحاک از درگاه آناهیتا مأیوس بازمی‌گردد، فریدون عزم جزم می‌کند که با پیشکش کردن قربانی به درگاه آناهیتا، حمایت او را در شکست دادن ضحاک به دست آورد و آناهیتا خواسته او را بر آورده می‌کند. گاو نماد خیر و برکت بوده و ثرَئیتَونَه در اوستا (فریدون) پیش از آنکه در پی انتقام جمشید باشد، به دلیل کشته شدن گاوش توسط ضحاک از وی کینه به دل داشت.بر اساس متن شاهنامه پایتخت و تختگاه فریدون شهری بود به نام  «کوس»  و زادگاه ثرَئیتَونَه (فریدون) در اوستا «وارنه» ذکر شده است. نویسندگان معاصر مکان های مختلفی را به عنوان وارنه شناسایی نموده اند از جمله قلعه ایرج، مربوط به دوره ساسانی در شهرستان ورامین روستای ورکه لاریجان در طبرستان و ناحیه ای به نام وَرِن در دهستان هرازپی جنوبی شهرستان آمل. در ادبیات شفاهی ایل خزل زادگاه فریدون  تپه باستانی وراینه نهاوند با قدمت ۷۰۰۰ سال پنداشته می شود. ویار فریدون نام بخشی عریض با کف سنگی از رود گاماسیاب را مسیر عبور لشکر فریدون از گاماسیاب به سوی قلعه ضحاک دانسته و دشت وسیعی معروف به جاجنگ در بخش کاکاوند دلفان را محل نبرد فریدون با کاکویه نواده ضحاک می پندارند. در سال ۱۳۸۰ با بررسی‌های صورت گرفته توسط یعقوب محمدی فر,  بقایای معماری سنگی , گونه‌های متنوعی از سفال در اطراف سراب ماران شناسایی‌شد که  گاهشماری این گستره را از گودین VI, دوره ساسانی, و صدر اسلام طبق بندی نمود. محققان هنگام بررسی محوطه سراب ماران موفق به شناسایی چند ردیف از سنگ‌های پاک‌تراش  با ملاطی به سانِ آنچه در بنای نیایشگاه آناهیتا کنگاور کارشده بود, شدند. شناسایی نشانه هایی از سنگ تراش هایی که حدس زده شد از سنگ‌های این بخش برای معبد آناهیتا استفاده‌شده است و  پراکندگی سنگ‌های صیقلی در محوطه و چیدمان سنگی مانند دیوار به گونه منظم که بعید نیست دنباله آن نیز در زیرخاک مدفون باشد توضیحی بر اهمیت معنوی تپه سراب ماران است. رسم دیگری به نام هاله هاله مربوط به نیایش طلب باران در این محل انجام می شود.
مِرآزه وَر: پس از پایان چله کوچک زمستان، در ابتدای اسفند به مدت پنج روز و شامل مجموعه ای از آداب و مراسمات بوده، از جمله نوبران (عیدی بران)، تهیه سومِنو (سمنو)، دید و بازدید، عید نو، آشتی کنان و خون بس و…. .
خواستگاری :برای آگاهی یافتن از توانایی داماد در ادارهٔ زندگی، پدر عروس اورا به مدت مشخصی به کار وامی‌دارد، از جمله کار در مزرعه و کار در جوشکاری و آهنگری و…
عروسی :مراسم ازدواج در خِزِل دو تفاوت نسبت به مراسم ازدواج در سایر نواحی کرد نشین دارد: ۱-هنگام ورود عروس به خانه ای که قرار است در آن زندگی کند اقوام داماد، دست و پا و صورت او را با ذکر دعا و با آبی که پیش تر دعا داده شده‌است غسل می‌دهند. ۲-پیش از پایان مراسم عروسی عروس و داماد هر کدام ظرفی از سمنو و حنا را در دست می‌گیرند، پسرانِ مجردِجوان در سوی ایستاده و عروس با قاشق کوچکی سمنو بر دهانشان می‌گذارد و دخترانِ مجردِ جوان در سوی دیگر ایستاده و داماد بر دست آنان حنا می‌گذارد و آنان برای خوشبختی این زوج دعا می‌کنند. در مراسم ازدواج برخی مناطق خِزِل نشین از حلوا معمولی یا حلوا کُردی استفاده می‌شود.
عزادارای :مراسم عزاداری در خِزِل به شیوه ای خاص برگزار می‌شود که شامل آداب گوناگونی است. این آداب شامل: ۱-حضور خویشان و آشنایان در مراسم ۲-دفن میت ۳-مور خوانی ۴-شیون کردن (زنان زیر گونه‌ها و مردان پیشانی را خراش می‌دهند) ۵- حضور چند نفر به مدت سه شب با فانوس بر سر گور شخص فوت شده ۶-شو شام (آب گوشتی که در شب پس از خاکسپاری تناول می‌گردد) ۷- ایجاد حجله (تخت یا کرسی ایی که بر آن پیراهن، عکس و برخی لوازم شخصی شخص فوت شده قرار می‌گیرد و با پارچه‌های سیاه تزیین می‌شود) ۸-چَمَری (نوعی موسیقی غم‌انگیز که در مراسم عزاداری نواخته می‌شود) ۹-سمنو یا آش چم (چماش) (برای مراسم چهلم شخص فوت شده سمنو یا آش چم پخت می‌شود و سایرین که از آن می‌خورند، برای فوت شده دعای خیر می‌کنند) ۱۰-نو عید (پیش از نوروز در ایام مهر آزه وَر خویشاوندان پارچه و لباس رنگارنگ برای خانوادهٔ عزادار می‌برند. این مراسم در سدهٔ اخیر با اولین عید مذهبی (عید فطر عید قربان عید مبعث و…) نیز برگزار می‌شود) ۱۱-میان مردم خِزِل رسم بر این است که در نیم روز (ظهر. هنگامی که آفتاب وسط آسمان است) به مزارستان بروند. مردمان خزل باور به نامیرایی داشته بر اساس این باور شخص با مرگ نمی‌میرد بلکه همچون دانه ای در خاک کاشته می‌شود. متوفی را گویی همچون دانه ای در خاک می‌کاشتند (دفن می‌کردند). و زنان که نماد زایش و زندگی هستند گونه‌های خود را همچون خاک می‌خراشیدند و با چرخاندن دستان خود و «وی وی» گویان در واقع «وای» که به باوری «ایزد باد» است را طلب می‌کردند تا بوزد و ابرها را به این سو بیاورد و در پی آن باران ببارد و دانهٔ در خاک کاشتهٔ آنان را بپروراند…
شاماران : شاماران یا شاه ماران یکی از الهه‌های آیین میترائیسم است. این افسانه به عنوان میراث ناملموس در ایران ثبت ملی شد.
آئِره پَره : جشنی به مناسبت پایان برداشت محصول و آغاز کوچ عشایر خزل در ابتدای پاییز که با سپاسگزاری از خداوند و توزیع نذر و میرووِز (برابر زکات در اسلام)، تقدیس آتش و رقص و پایکوبی است. آتش در خزل نماد برکت، عدالت، زندگی و پاکی بوده، در سنت‌ها و باورهای خزل جرم هستی از ستارگان و به تعبیر دیگر آتش پدید آمد که آن را «مِر» می‌خوانند و مِر یا انرژی به شکل آتش در چهار محل تصور شده‌است. نخست آتش در وجود آدمیان و جانوران که آن را مِر یا مهر می‌گویند و هوتیر یا همان قلب را مرکز مهر می‌پندارند(میرو در زبان کُردی برابر فارسی آدم یا انسان است). دوم آتش ستارگانی چون خورشید که سبب رشد گیاهان می‌شود و دیگر آتشی در کنترل و اراده خداوند که مقابل او تصور شده و چهارم آتشی که انسان آن را شعله وَر می‌سازد و در کنترل انسان است.