stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ماهور (دستگاه موسیقی)

ماهور یکی از دستگاه‌های موسیقی سنتی ایرانی است. این دستگاه از نظر فواصل با گام بزرگ (ماژور) در موسیقی غربی شباهت دارد و مانند آن از نظر حسی شاد دانسته می‌شود؛ در نتیجه، قطعات شاد بسیاری در این دستگاه وجود دارند.
در مورد ریشهٔ دستگاه ماهور و نامش نظریات مختلفی مطرح است که از یکسو آن را به موسیقی باستان ایران یا هند و از سوی دیگر به مقام‌های موسیقی قدیم ایران به‌خصوص مقام عشاق نسبت می‌دهند. اگرچه، بیشتر موسیقی‌دانان معاصر دستگاه شور را مهم‌ترین دستگاه می‌دانند اما برخی نیز ماهور را مهم‌ترین می‌دانند؛ چنان‌که آموزش ردیف موسیقی نیز اغلب از دستگاه ماهور آغاز می‌شود. از همین رو، در حالی که بین متخصصان در خصوص گام ماهور توافق وجود دارد و آن را مطابق بر گام بزرگ غربی می‌دانند اما برخی از آن‌ها یک گام ماهور «اصیل» را توصیف می‌کنند که فواصل متفاوتی داشته و اینک منسوخ شده‌است. در موسیقی عربی نیز ردپای ماهور را می‌توان به عنوان یکی از مشتقات مقام راست پیدا کرد. مقام ماهور در موسیقی عربی متشکل از دو جنس دانسته می‌شود که یکی راست و دیگری عجم نام دارد و جنس عجم در قرائت قرآن نیز به کار گرفته می‌شود.
در ردیف موسیقی ایرانی برای دستگاه ماهور گوشه‌های فراوانی ذکر شده‌است که برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: داد، خسروانی، دلکش، شکسته، عراق و نهیب که دو مورد آخر در اوج دستگاه اجرا می‌شوند. در پایان اجرای ماهور نیز گوشه‌های راک (نظیر راک هندی یا راک کشمیر) اجرا می‌شوند و سپس اجرای دستگاه با یک چهارمضراب و یک رنگ به پایان می‌رسد.
برخی از گوشه‌های ماهور زمینهٔ پرده‌گردانی به دستگاه‌های دیگر (از جمله دستگاه شور، آوازهای افشاری و بیات اصفهان و دستگاه همایون) را فراهم می‌آورند. همچنین، فواصل درجات دانگ نخست دستگاه راست‌پنج‌گاه با ماهور یکسان است و تفاوت این دو از روی ملودی‌هایی که در هریک مرسوم است، شناخته می‌شود. نمونه‌های بسیاری از دستگاه ماهور در تاریخ موسیقی ایران وجود داشته‌است که تصنیف‌های «سپیده» و «مرغ سحر» و آلبوم‌های سرو چمان و یادگار دوست از آن جمله‌اند.
تاریخچه و نام

در مورد ریشهٔ نام «ماهور» دو نظریه مطرح شده‌است: یکی آنکه ایرانیان باستان در نیایش‌های خود از نغمه‌ای به نام «ماخور» استفاده می‌کردند و این واژه به مرور زمان به ماهور تغییر یافته‌است و دیگر آن که این نام به قبیله‌ای در هند به نام «ماهوری‌ها» بر می‌گردد که قدمتی در حدود سه هزار سال دارد. در موسیقی قدیم ایران برای مقام نوا دو شعبه تعریف می‌شد که یکی از آن‌ها ماهور نام داشت اما مقام نوا و شعبه‌هایش از نظر درجات با آنچه امروز دستگاه ماهور نام دارد، مطابقت ندارند و نمی‌توان دستگاه ماهور را با آن‌ها مرتبط دانست. در مقابل، مقام عشاق اولین مقام از دوازده مقام اصلی است و فواصل آن با دستگاه ماهور منطبق است (اگرچه، نت پایهٔ عشاق و ماهور یکی نیست)؛ از همین رو، فرهاد فخرالدینی معتقد است که بهتر است ماهور را اولین دستگاه یا مقام بدانیم. این احتمال وجود دارد که به‌کارگیری نام ماهور به جای عشاق قدمی در راستای حذف واژگان عربی و ترویج واژگان فارسی در زمان شکل‌گیری ردیف موسیقی ایرانی بوده باشد.
از آنجا که درجات دستگاه ماهور به شکلی که امروزه مرسوم است، با درجات گام ماژور (گام بزرگ) در موسیقی غربی منطبق هستند، برخی نام ماهور را برگرفته از یا مرتبط با واژهٔ ماژور می‌دانند اما بررسی ریشه‌شناسی این واژه چنین ارتباطی را مردود می‌کند. لفظ «ماهور» در چند جای دیگر نیز در موسیقی قدیم به کار رفته‌است. «ماهورک» نام یکی از گوشه‌ها در شعبهٔ زابل بوده‌است. «ماهوری» نیز یکی از سی و دو مقامی بوده که علی جرجانی تعریف کرده‌است. دست آخر آن که در موسیقی آذربایجان از دستگاه «ماهور هندی» نام برده می‌شود که شامل این شعبه‌هاست: ماهور هندی، عشاق، مبرقع، عشیران، شکستهٔ فارس، عراق، کابلی، هراتی.
اگرچه، بیشتر موسیقی‌دانان معاصر دستگاه شور را مهم‌ترین دستگاه موسیقی ایرانی می‌دانند و به آن «مادر همهٔ دستگاه‌ها» می‌گویند اما دستگاه ماهور نیز توسط برخی (از جمله علینقی وزیری) دارای بیشترین اهمیت دانسته شده‌است. همچنین، آموزش ردیف نیز معمولاً با دستگاه ماهور آغاز می‌شود.
ساختار

چنانکه پیشتر ذکر شد، درجات گام ماهور به شکلی که امروزه متداول است، کاملاً بر گام بزرگ (گام ماژور) در موسیقی غربی منطبق است.
با این حال، مطابقت دادن دستگاه ماهور با گام ماژور غربی پدیده‌ای جدید دانسته شده و به علینقی وزیری نسبت داده می‌شود. برخی ردیف‌شناسان معتقدند که دستگاه ماهور پیشتر به شکلی دیگر رواج داشته و از آن با لفظ «ماهور قدیم» یاد می‌کنند. از جمله محمدرضا لطفی معتقد است که نت زیرپایه نیم‌پرده بَم‌تر بوده‌است؛ مثلاً در ماهورِ دو به جای «سی» در اصل به صورت «سی بمل» بوده. یک وجه تفاوت ماهور و راست‌پنج‌گاه در قدیم نیز همین بوده که نت زیرپایه در راست‌پنج‌گاه نیم‌پرده بالاتر از ماهور بوده‌است اما در زمانی که ردیف موسیقی ایرانی توسط میرزاعبدالله تدوین می‌شده، این ظرافت‌ها از بین رفته‌است. وی همچنین استدلال می‌کند که در ردیف دستگاه ماهور، از درآمد تا گوشهٔ دلکش، هیچ‌کجا از نت محسوس (در این‌جا، سی بکار) استفاده نمی‌شود و نیز این که دستگاه‌ها اصولاً هر دو دانگشان یک فاصلهٔ چهارم درست را پوشش می‌دهند و استفاده از سی بکار باعث می‌شود که دانگ دوم ماهور تبدیل به چهارم افزوده شود؛ در حالی که استفاده از سی بمل این مشکل را رفع می‌کند.
از سوی دیگر، فرهاد فخرالدینی با استناد به جامع الالحان توضیح می‌دهد که ماهور در اصل یکی از شعبات بیست‌وچهارگانه بوده‌است و ساختارش متشکل بوده از دو دانگ که دانگ اول مطابق با مقام عشاق بوده (پرده - پرده - نیم‌پرده) و دانگ دوم مطابق با مقام راست (پرده - سه ربع پرده - پرده) و بین این دو یک پرده فاصله بوده‌است.
در اجرای ماهور توسط سه‌تار، دو کوک ممکن است به کار برود: حالت اول آن است که ساز به صورتی که برای نواختن چهارگاه متداول است کوک می‌شود (دو - سل - دو - دو) و ماهور برپایهٔ نت دو و از بالای دستهٔ ساز نواخته می‌شود؛ به این نوع، ماهورِ «چپ‌کوک» یا ماهورِ «بالادسته» گفته می‌شود و اختراع آن به آقا حسینقلی نسبت داده می‌شود. حالت دوم که روش قدیمی‌تر است، اجرای ماهور برپایهٔ نت فا و از میان دستهٔ ساز است که به آن ماهور «راست‌کوک» گفته می‌شود.
تحلیل ردیف

در ردیف موسیقی ایرانی، ماهور یکی از گسترده‌ترین مجموعهٔ گوشه‌ها را دارد که در آن برخی گوشه‌ها همنام با دستگاه‌های دیگر هستند؛ اگرچه، با هم یکسان نیستند و برخی ملودی‌های یکسان در جاهای مختلف به عنوان گوشه‌هایی مختلف با نام‌های مختلف شناخته می‌شوند.
افزون بر لفظ «درآمد» که در تمام دستگاه‌ها برای گوشه‌های آغازین استفاده می‌شود، در ردیف‌های مختلف دستگاه ماهور از لفظ «مقدمه» هم برای مجموعه‌ای که شامل گوشه‌های درآمد می‌شود، استفاده شده‌است. با این حال، مقدمه در توصیف گوشه‌هایی به جز درآمدها هم به کار رفته‌است؛ مثلاً، نورعلی برومند گوشه‌ای که پیش از آغاز گوشهٔ داد به کار رفته را با نام «مقدمهٔ داد» توصیف می‌کند. این گوناگونی در نامگذاری گوشه‌ها محدود به مقدمه نیست؛ برای مثال، در ردیف برومند یک ملودی مشابه بار اول با نام چهارپاره و بار دوم با نام مرادخانی در دو قسمت مختلف از ردیف ماهور آمده‌است. در مقابل، برخی گوشه‌های مشابه نام‌هایشان متفاوت اما مرتبط است؛ مثل راک هندی، راک کشمیر و راک عبدالله که همگی از یک خانواده هستند.
یکی از ویژگی‌هایی که دستگاه ماهور را از گام بزرگ در موسیقی غربی متمایز می‌کند، توجه ویژه‌ای است که در دستگاه ماهور به درجهٔ دوم معطوف می‌شود. در موسیقی غربی نت روپایه جزء نت‌های متوسط دانسته می‌شود و توقف زیادی روی آن صورت نمی‌گیرد اما در دستگاه ماهور مدتی روی این نت توقف می‌شود و سپس موسیقی به درجات بالاتر می‌رود.
تحلیل ردیف > رابطه با دیگر دستگاه‌ها

دستگاه ماهور چند گوشه را با دستگاه‌های دیگر شریک است؛ از جمله با راست‌پنجگاه و نوا. دست کم، در برخی از ردیف‌های موسیقی، گوشهٔ اصفهانک در هر سهٔ این دستگاه‌ها آمده‌است. از نظر مد، دستگاه‌های ماهور و راست‌پنجگاه به هم شباهت دارند اما ساختار ملودیک این دو دستگاه است که آن‌ها را از هم متمایز می‌کند.
گوشه‌های دلکش و شکسته هر دو با گام پایهٔ ماهور تفاوت‌هایی دارند که باعث می‌شود زمینهٔ پرده‌گردانی به دستگاه‌های دیگر را فراهم کنند. گوشه‌های خانوادهٔ راک نیز همین ویژگی را دارند. یک ویژگی دستگاه ماهور (در مقایسه با دستگاه‌های دیگر نظیر چهارگاه و شور) آن است که این گوشه‌ها قسمت اصلی اجرای ماهور هستند؛ به بیان دیگر، پرده‌گردانی جزئی اساسی از اجرای دستگاه ماهور است. وضعیتی کمابیش مشابه این در دستگاه شور هم وجود دارد؛ این دستگاه که معمولاً در آن پرده‌گردانی (به دستگاه‌های دیگر) رخ نمی‌دهد، گوشه‌هایی نظیر قرچه و شهناز دارد که در شور وسط (بالاتر از درآمد شور) اجرا می‌شوند و به نوعی زمینه‌ساز پرده‌گردانی درون دستگاه شور هستند. گوشهٔ دلکش در دستگاه ماهور از نظر فواصل با دستگاه شور مطابقت دارد و گوشهٔ شکسته نیز با فواصل افشاری مطابقت دارد. گوشه‌های عراق و راک هم در افشاری و نوا وجود دارند و به کمک آن‌ها می‌توان به بیات اصفهان و همایون نیز رفت.
لذا در مجموع، شش پرده‌گردانی در ماهور می‌تواند رخ بدهد که این‌ها از طریق گوشه‌های دلکش، حصار، شکسته، عراق، گوشه‌های راک، و صوفی‌نامه رخ می‌دهند. از این میان، دلکش به مایهٔ شور ورود می‌کند، حصار فضای موسیقی را به ماهور جدیدی که در فاصلهٔ چهارم بالاتر واقع است منتقل می‌کند، شکسته به مایهٔ افشاری می‌رود، و صوفی‌نامه در واقع پرده‌گردانی به فضای بیات اصفهان است.
گوشه‌ها

مقایسهٔ ردیف‌های مختلف نشان می‌دهد که بیست گوشه در تمام این ردیف‌ها برای دستگاه ماهور ذکر شده‌اند. دو گوشهٔ اول (درآمد و داد) همیشه به همین ترتیب آمده‌اند و هشت گوشهٔ آخر (نهیب، عراق، محیر، آشوب آوند، حزین، صفیرِ راک، راک عبدالله و ساقی‌نامه) نیز تقریباً همیشه با همین ترتیب آمده‌اند. ده گوشهٔ میانی ترتیبشان بین ردیف‌های مختلف فرق می‌کند و عبارتند از: دلکش، خاوران، طوسی، آذربایجانی، فِیلی، زیرافکند، ماهور صغیر، حصار ماهور، نیریز و شکسته.
بین ردیف‌های مختلف گاهی تناقضاتی در نامگذاری گوشه‌ها نیز دیده می‌شود؛ مثلاً، گوشهٔ مرادخانی در ردیف نورعلی برومند شباهتی با گوشه‌ای به همین نام در ردیف محمود کریمی ندارد. این گوشه در ردیف برومند، شباهت زیادی با گوشهٔ نصیرخانی در ردیف کریمی دارد که نشان می‌دهد احتمالاً زمانی نام این گوشه تغییر یافته‌است.
تحقیقات برونو نتل نشان داده که اصلی‌ترین گوشه‌های ماهور (به معنای گوشه‌هایی که در بیشتر اجراها یافت می‌شوند) عبارتند از: درآمد، دلکش، شکسته، داد، خسروانی، چهارپاره و راک. از همین رو، او سه گوشهٔ درآمد، دلکش و شکسته را «قلب دستگاه ماهور» می‌نامد. نتل و همکارانش همچنین این نکته که گوشه‌های ابتدای ردیف ماهور نام‌هایی با معانی مثبت دارند (مثل مجلس‌افروز و طرب‌انگیز) و گوشه‌های پایینی ردیف ماهور نام‌هایی با معانی منفی دارند (مثل کُشته، حَربی و شهرآشوب) را نیز حائز اهمیت دانسته‌اند.
به عقیدهٔ محمدرضا لطفی تا پیش از تدوین ردیف موسیقی ایرانی توسط میرزاعبدالله، دستگاه ماهور نه با درآمد که با گوشهٔ گشایش و داد آغاز می‌شده و بعداً به نت پایهٔ درآمد برمی‌گشته‌است؛ او این روش را در ردیف آذربایجان و شیراز و تصنیف‌های قدیمی نیز پیدا کرده‌است. او همچنین گوشه‌های مختلف ماهور را بر اساس درجات مختلف گام ماهور چنین طبقه‌بندی می‌کند:
درجهٔ اول: درآمد
درجهٔ دوم: داد
درجهٔ سوم: اشاره به آواز دشتی (این دست گوشه‌ها هنوز بین نوازندگان دوره‌گرد و ردیف‌هایی که از اصفهان و شیراز ریشه گرفته‌اند رایج است)
درجهٔ چهارم: حصار؛ ضمناً، از درجهٔ چهارم، ماهور جدیدی (بر پایهٔ درجهٔ چهارم ماهور اصلی) ایجاد می‌شود که عبدالقادر مراغه‌ای توصیه کرده اجرا نشود
درجهٔ پنجم: فیلی، خوارزمی (از ردیف آقا حسینقلی)، و نیز مجلس‌افروز (که از درجهٔ چهارم شروع شده اما روی درجهٔ پنجم تأکید می‌کند)
درجهٔ ششم: خاوران، طرب‌انگیز
درجهٔ هفتم: نیشابورک (لطفی این درجه را در ماهورِ دو، نت سی بمل در نظر می‌گیرد و آن را شروع «حصار دوم ماهور» می‌نامد که عبدالقادر مراغه‌ای اجرای آن را نیز نهی کرده‌است)
درجهٔ هشتم: عراق (با تغییر می به می بمل)
گوشه‌ها > فهرست گوشه‌ها

منابع مختلف گوشه‌های زیر را برای دستگاه ماهور برشمرده‌اند:
درآمد
گشایش
مقدمه داد
داد
مجلس‌افروز
خسروانی
دلکش
خاوران
طرب‌انگیز
نیشابورک
طوسی (یا نصیرخانی)
مرادخانی
فِیلی
ماهور صغیر
آذربایجانی
حصارِ ماهور (یا ابول)
زیرافکند
نِیریز
شکسته
عراق
نهیب
مُحَیِّر
آشور آوند
اصفهانک
حزین
کرشمه
زنگوله
راک هندی
راک کشمیر
راک عبدالله
کرشمهٔ راک
صَفیرِ راک
رنگ حربی
رنگ یکچو
رنگ شَلَخو
رنگ شهرآشوب
مثنوی
حَربی
ساقی‌نامه، کشته و صوفی‌نامه
احساس

دستگاه ماهور دارای احساس «شجاعت، شادی و امیدواری» توصیف شده‌است. آواز ماهور آوازی «باوقار» توصیف شده که خواننده با انتخاب شعر مناسب می‌تواند به آن «ابهت» بدهد. با این حال، داریوش صفوت از فرامرز پایور نقل می‌کند که برخی از گوشه‌های ماهور حال و هوای ناامیدی و حتی عذاب را تداعی می‌کنند.
بیشتر گوشه‌های ماهور حالتی شاد دارند و برای اجرای مارش‌های پرهیجان یا قطعه‌های طرب‌انگیز به کار می‌روند. گوشه‌های دلکش و شکسته به دلیل داشتن ریزپرده حالت «شرقی‌تری» دارند و قطعه‌های غم‌انگیزتر در آن‌ها اجرا می‌شوند. به عقیدهٔ روح‌الله خالقی از آنجا که موسیقی ایران به سمت قطعه‌های غم‌انگیز گرایش پیدا کرده‌است، اجرای موسیقی در دستگاه ماهور نیز رواج چندانی ندارد و قطعه‌های بیشتری را می‌توان در آوازهای مشتق از دستگاه شور یا در دستگاه‌های سه‌گاه و چهارگاه شنید.
نمونه‌ها

تصنیف «مرغ سحر» ساختهٔ مرتضی نی‌داوود روی شعری از محمدتقی بهار که اولین بار توسط جلال تاج اصفهانی و پس از آن توسط خوانندگان بسیاری (از جمله قمرالملوک وزیری و محمدرضا شجریان) بازخوانی شده‌است، یکی از نمونه‌های شاخص در دستگاه ماهور است.
تصنیف «ز من نگارم» ساختهٔ درویش‌خان با شعر محمدتقی بهار نیز در دستگاه ماهور است. نمونهٔ معروف دیگری در ماهور، تصنیف «سپیده» از محمدرضا لطفی با شعر هوشنگ ابتهاج و آواز محمدرضا شجریان است. این تصنیف در زمان انقلاب اسلامی ایران ساخته شد و در شب انقلاب از رادیوی ایران پخش شد و به همین جهت با موضوع انقلاب و حس وطن‌دوستی گره خورده‌است. در موسیقی متن فیلم دلشدگان ساختهٔ علی حاتمی، تصنیفی به همین نام وجود دارد که حسین علیزاده آن را آهنگسازی کرده و محمدرضا شجریان خوانده‌است. این تصنیف که بعداً در قالب آلبومی به همین نام نیز منتشر شد، در گوشهٔ عراق دستگاه ماهور است. تصنیف «آهنگ وفا» از آلبومی همنام که آن نیز از خوانده‌های محمدرضا شجریان است، در گوشه‌های راک اجرا شده‌است.
از آلبوم‌هایی که در دستگاه ماهور هستند، می‌توان به آلبوم سرو چمان با صدای محمدرضا شجریان و آلبوم یادگار دوست با آهنگسازی کامبیز روشن‌روان و آواز شهرام ناظری اشاره کرد. ترانهٔ فولکلور «بارون بارونه» نیز در دستگاه ماهور است. اجرای بیژن بیژنی از این ترانه مشهور است. بعدها ویگن نیز این ترانه را در آلبومی به همین نام خواند و منتشر کرد.
به گفتهٔ محمدرضا شجریان، دستگاه ماهور به طور خاص در موسیقی محلی کردستان و لرستان رواج دارد.
تصنیف‌هایی که در دستگاه ماهور ساخته شده‌اند، ممکن است از درجه‌های مختلف این دستگاه آغاز شوند. برای مثال تصنیف ز من نگارم از درجهٔ اول، تصنیف نوایی نوایی از درجهٔ دوم، تصنیف سرو چمان از درجهٔ سوم، تصنیف «نگاه گرم تو» (با مطلع «زندگی بی چشم تو رنج و عذابه») ساختهٔ فرامرز پایور و با آواز عبدالوهاب شهیدی از درجهٔ چهارم، تصنیف ز من نگارم از درجهٔ پنجم، و تصنیف «اگر مستم من» (از آلبوم معمای هستی محمدرضا شجریان) از درجهٔ ششم دستگاه ماهور آغاز می‌شوند. تنها استثنا درجهٔ هفتم ماهور است که معمولاً نت شروع تصانیف نیست. شروع از درجات دیگر نیز ممکن است، چنانکه تصنیف قدیمی «ز دست محبوب» که محمدرضا شجریان نیز در آلبوم شب وصل آن را بازخوانی کرده، از درجهٔ چهارم زیرپایه شروع می‌شود و سپس به نت پایه و بعد درجهٔ پنجم ماهور جهش می‌کند. تصنیف «می زده شب» از ساخته‌های پرویز یاحقی با شعری از بیژن ترقی و آواز مرضیه نیز از درجهٔ هشتم ماهور شروع می‌شود و با یک روند نزولی به درجه‌های پایین‌تر می‌آید.
موسیقی عربی

مقالهٔ اصلی: راست (مقام موسیقی)
در موسیقی عربی مقامی به نام ماهور وجود دارد که یک مقام فرعی و از مشتقات مقام راست دانسته می‌شود. مقام ماهور از دو جنس تشکیل می‌شود که عبارتند از: جنس راست و جنس عَجَم. به نت پایه در این گام‌ها اصطلاحاً «قرار» یا «اساس» گفته می‌شود و عموماً همان نتی است که ملودی به آن بازمی‌گردد و در آن متوقف می‌شود (نت ایست). مقام عجم در قرائت قرآن نیز به کار گرفته می‌شود و نغمهٔ ماهور در آن نقش اصلی را ایفا می‌کند. نام «بیات عجم» نیز برای این مقام به کار می‌رود. جنس «عجم» از نظر فواصل، با گام ماژور غربی منطبق است، و به این ترتیب مقام ماهور در موسیقی عربی با دستگاه ماهور در موسیقی ایرانی مرتبط است.
یادداشت

↑  محمدتقی بهار نمونهٔ وخیم‌تری از این سوء تفاهم را ذکر کرده که در آن برخی از طرفداران موسیقی قدیم تصور می‌کردند که تمام موسیقی غرب از دستگاه ماهور موسیقی ایرانی منشعب شده؛ چرا که تمام پیانوها دارای کوک ماژور هستند.
↑  جرجانی در شرح الأدوار صفی‌الدین ارموی توضیح داده که از بین ۸۴ دور ملایمی که ارموی تعریف کرده، ۴۴ دور ملایم‌تر از بقیه هستند که این شامل ۱۲ مقام اصلی و ۳۲ مقام دیگر می‌شود که به این شرح از آن‌ها نام برده‌است: صبا، عذرا، دوستکانه، معشوق، خوش‌سرا، خزان، نوبهار، وصال، گلستان، غمزده، مهرگان، دلگشا، بوستان، زنگوله، مجلس‌افروز، نسیم، جان‌افزا، محیر، حجازی، زنده‌روز، عراق، زیرافکند کوچک، مزدکانی، نهفت، اصفهانک، غزال، وامق، نوروز عرب، ماهوری، فرح، بیضا، خضرا. درجه‌های مقام «ماهوری» کاملاً با گام بزرگ موسیقی غربی مطابق هستند.
↑  از دیگر ردیف‌دانانی که معتقدند دستگاه ماهور در اصل از گوشهٔ گشایش شروع می‌شده، می‌توان به حاتم عسگری اشاره کرد.
↑  فرود به آن قسمت از موسیقی گفته می‌شود که در آن از یک گوشهٔ دیگر به گوشهٔ درآمد بازگشت می‌شود.
مقایسهٔ درجات مقام عشاقِ سل (بالا) و ماهورِ دو (پایین)
درجات دستگاه ماهور برپایهٔ نت دو
درجات اصیل ماهور بر اساس نظریهٔ محمدرضا لطفی
درجات اصیل ماهور بر اساس نظریهٔ فرهاد فخرالدینی
نت قطعهٔ «آواز ماهور» ساختهٔ آلفرد ژان باتیست لومر
گسترهٔ صوتی دستگاه ماهور با در نظر گرفتن گوشه‌های راک
رئیس‌جمهور عراق

| ریاست جمهوری عراق | ریاست جمهوری عراق |
| --- | --- |
نشان رسمی جمهوری عراق: نشان رسمی جمهوری عراق
متصدی کنونی عبداللطیف رشید از ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲: متصدی کنونی عبداللطیف رشید از ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲
لقب: عالی‌جناب
اقامت‌گاه: کاخ رضوانیه، بغداد، عراق
گمارنده: رأی مجلس
مدت دوره: چهار سال، تمدید یکبار
دارندهٔ افتتاحی: محمد نجیب الربیعی
بنیادگذاری: ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸
جانشین: معاون رئیس‌جمهور
حقوق: سالانه ۸۰۹۷۰۰ دلار آمریکا
رئیس‌جمهور عراق رئیس کشور عراق است و از پایبندی به قانون اساسی و حفظ استقلال، حاکمیت، یکپارچگی و امنیت سرزمین‌های عراق مطابق با مفاد قانون اساسی محافظت می‌کند. رئیس‌جمهور توسط شورای نمایندگان با اکثریت دو سوم، انتخاب می‌شود و به دو دورهٔ چهار ساله محدود می‌شود. رئیس‌جمهور مسئول تصویب معاهدات و قوانین مصوب شورای نمایندگان است و به پیشنهاد نخست‌وزیر عفو صادر می‌کند و «وظیفه فرماندهی عالی نیروهای مسلح برای اهداف تشریفاتی و افتخاری» را انجام می‌دهد. از اواسط دهه ۲۰۰۰، ریاست‌جمهوری در درجهٔ اول یک مقام نمادین است، زیرا بر اساس قانون اساسی مصوب اکتبر ۲۰۰۵، این مقام قدرت قابل توجهی در داخل کشور ندارد.
فهرست روسأی جمهور (تاکنون - ۱۹۵۸)

| ر> جمهوری عراق (قبل از حزب بعث) | نام> جمهوری عراق (قبل از حزب بعث) | تصویر> جمهوری عراق (قبل از حزب بعث) | آغاز تصدی> جمهوری عراق (قبل از حزب بعث) | پایان تصدی> جمهوری عراق (قبل از حزب بعث) | مدت تصدی> (۱۹۵۸–۱۹۶۸) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | محمد نجیب الربیعی (۱۹۰۴–۱۹۶۵) |  | ۱۴ ژوئیه ۱۹۵۸ | ۸ فوریه ۱۹۶۳ | ۴سال ۶ماه ۲۶روز |
| ۲ | عبدالسلام عارف (۱۹۲۱–۱۹۶۶) |  | ۸ فوریه ۱۹۶۳ | ۱۳ آوریل ۱۹۶۶ | ۳سال ۲ماه ۶روز |
| - | عبدالرحمن البزاز سرپرست (۱۹۱۳–۱۹۷۳) |  | ۱۳ آوریل ۱۹۶۶ | ۱۶ آوریل ۱۹۶۶ | ۳ روز |
| ۳ | عبدالرحمن عارف (۱۹۱۶–۲۰۰۷) |  | ۱۶ آوریل ۱۹۶۶ | ۱۷ ژوئیه ۱۹۶۸ | ۲سال ۳ماه ۲روز |
| جمهوری عراق (تحت حزب بعث) | جمهوری عراق (تحت حزب بعث) | جمهوری عراق (تحت حزب بعث) | جمهوری عراق (تحت حزب بعث) | جمهوری عراق (تحت حزب بعث) | (۱۹۶۸–۲۰۰۳) |
| ۴ | احمد حسن البکر (۱۹۱۴–۱۹۸۲) |  | ۱۷ ژوئیه ۱۹۶۸ | ۱۶ ژوئیه ۱۹۷۹ | ۱۱سال |
| ۵ | صدام حسین (۱۹۳۷–۲۰۰۶) |  | ۱۶ ژوئیه ۱۹۷۹ | ۹ آوریل ۲۰۰۳ | ۲۳سال ۸ماه ۲۵روز |
| شورای حکومت موقت عراق  (زیر نظر ایالات متحده آمریکا) | شورای حکومت موقت عراق  (زیر نظر ایالات متحده آمریکا) | شورای حکومت موقت عراق  (زیر نظر ایالات متحده آمریکا) | شورای حکومت موقت عراق  (زیر نظر ایالات متحده آمریکا) | شورای حکومت موقت عراق  (زیر نظر ایالات متحده آمریکا) | (۲۰۰۳–۲۰۰۴) |
| - | جرج دابلیو. بوش (رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا) (متولد ۱۹۴۶) |  | ۲۱ آوریل ۲۰۰۳ | ۲۸ ژوئن ۲۰۰۴ | ۱ سال ۲ ماه ۸روز |
| - | جی گارنر (مدیر دفتر بازسازی و کمک‌های بشر دوستانه عراق) (متولد ۱۹۳۸) |  | ۲۱ آوریل ۲۰۰۳ | ۱۲ مه ۲۰۰۳ | ۲۱ روز |
| - | پل برمر (مدیر سازمان موقت ائتلاف عراق) (متولد ۱۹۴۱) |  | ۱۲ مه ۲۰۰۳ | ۲۸ ژوئن ۲۰۰۴ | ۱ سال ۱ ماه ۱۷روز |
| جمهوری عراق (پس از حزب بعث) | جمهوری عراق (پس از حزب بعث) | جمهوری عراق (پس از حزب بعث) | جمهوری عراق (پس از حزب بعث) | جمهوری عراق (پس از حزب بعث) | (۲۰۰۴ تاکنون) |
| - | غازی مشعل عجیل الیاور سرپرست (متولد ۱۹۵۸) |  | ۲۸ ژوئن ۲۰۰۴ | ۷ آوریل ۲۰۰۵ | ۲۸۳ روز |
| ۶ | جلال طالبانی (۱۹۳۳–۲۰۱۷) |  | ۷ آوریل ۲۰۰۵ | ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۴ | ۹سال ۳ماه ۱۸روز |
| ۷ | فؤاد معصوم (متولد ۱۹۳۸) |  | ۲۴ ژوئیه ۲۰۱۴ | ۲ اکتبر ۲۰۱۸ | ۴سال ۲ماه ۹روز |
| ۸ | برهم صالح (متولد ۱۹۶۰) |  | ۲ اکتبر ۲۰۱۸ | ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲ | ۴سال ۱۲روز |
| ۹ | عبداللطیف رشید (متولد ۱۹۴۴) |  | ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲ | متصدی |  |
اعضای شورای حکومتی موقت در عراق

محمد بحرالعلوم
ابراهیم جعفری
احمد چلبی
ایاد علاوی
جلال طالبانی
عبدالعزیز حکیم
عدنان پاچه چی
مسعود بارزانی
عزالدین سلیم
غازی مشعل عجیل الیاور
داراب افسر بختیاری

| داراب افسر بختیاری | داراب افسر بختیاری |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۲۷۹ چغاخور، منطقه بختیاری
درگذشت: ۲۱ مهر ۱۳۵۰ اصفهان، ایران
مدفن: تکیه بختیاری‌ها، تخت فولاد، اصفهان
ملیت: ایرانی
پیشه: شاعر
آثار برجسته: خدائیه
خویشاوندان: حسینقلی خان ایلخانی (پدربزرگ)
داراب افسر بختیاری (زاده ۱۲۷۹ - درگذشته ۲۱ مهر ۱۳۵۰) شاعر ایرانی است، که به گویش بختیاری شعر سروده است. از جمله معروفترین سروده‌های وی می‌توان به «خدائیه» و «عمرو» اشاره کرد.
زندگی

داراب افسر در تاریخ ۱۲۷۹ در نزدیکی تالاب چغاخور واقع در منطقه بختیاری زاده شد. پدر وی؛ اصلان احمد خسروی از بزرگان تیره احمد خسروی از طایفه زراسوند، هفت لنگ و مادرش بی‌بی گوهر؛ فرزند حسینقلی خان ایلخانی بود.
داراب افسر از سن ۳۰ سالگی شاعری را آغاز کرد.او آنچنان در سرودن اشعار بختیاری به شیوائی و استواری اهتمام نمود که اینک فرهیختگان دیار بختیاری او را پدر شعر بختیاری می‌نامند، چنان‌که در مورد وی ملک‌الشعرای بهار نیز گفته بود: «کاری که فردوسی در زبان فارسی کرد، افسر در زبان بختیاری انجام داده است.»
شعر داراب با توجه به شرایط خانوادگی و اصالت ایلی و شرایط اقلیمی و اجتماعی دیار بختیاری سروده شده است و در حقیقت آیینه تمام نمای احساسات، عواطف و ذوق سرشار یک بختیاری‌تبار می‌باشد که سادگی و صفای انسان را بیان می‌کند و صمیمیت زندگی روستایی و عشایری را نشان می‌دهد که در کنار رنگ و بوی زندگی شهری و مشکلات اجتماعی تلاش می‌کند تا هویت عاطفی و انسانی خود را حفظ کند و آن شور و شادمانی صادقانه و بی‌ریای خود را نسبت به انسان‌ها آشکار می‌نماید تا افراد بتوانند در مسیر رشد تکامل انسانی قدم بردارند.
سکونت در اصفهان و درگذشت

وی در سال ۱۳۲۰ در اصفهان ساکن شد. در سال ۱۳۳۷ دچار سکته شدیدی شد و در نتیجه نیمی از بدنش فلج گردید. او سرانجام در ۲۱ مهر ۱۳۵۰ در اصفهان درگذشت و در قبرستان تخت فولاد، تکیه بختیاری بخاک سپرده شد.
او نهایت تلاش خود را برای اینکه افتخار ایل بختیاری باشد انجام نمود.
آثار

اشعار داراب افسر در زمینه‌های گوناگونی از جمله عرفانی، عاشقانه، سیاسی و در قالب‌های قصیده، غزل، قطعه، و… سروده شده است.
دو کتاب از او برجای مانده است:
ترانه‌های محلی بختیاری
دیوان داراب افسر بختیاری
این دو تاکنون بارها به چاپ رسیده و مورد استقبال فراوانی از سوی بختیاریان قرار گرفته است.
آثار > اشعار

کلاریه
همیلا: مناظره پسر روستایی با دختر شهری
عمرویه
رستاخیز مسجد سلیمان
شعر وفا و جفا از کتاب دیوان داراب افسر بختیاری:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به من این عتاب منما که گذشته‌ام ز هستی |  | من و فکر جان سپردن تو و فکر خودپرستی |
| بشکستی آن دلی را که شکسته بد زعشقت |  | ز چه رو به خویش بالی، که شکسته‌ای شکستی |
| به فتادگان راهت به تکبری گذشتی |  | تو نخورده باده، دائم ز غرور حسن مستی |
| ز وفا بگیر دستم که ز غم ز پا فتادم  |  | بنواز از ترحم دل خسته ای که خستی |
| به درون سینه من که جز از تو راه دارد؟ |  | به جز از تو در دل من که کند دراز دستی؟ |
| به که گویم این حکایت که مرا ز خود براندی |  | ز چه رو به آشنایان تو در سرای بستی |
| چه امید داری افسر به جهان که زنده ماندی |  | به چه کارت آید این جان چو ز یار خود گسستی |
آثار > ابیاتی از شعر خداییه

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای که روزی همه خَلق ز انبارِ تُنِه |  | آسمون‌ها و زمین کردهٔ کردارِ تُنِه |
| ای همه نقش و نگاری که مِنِه دنیا هِد |  | همه از پرتوِ یک جلوهٔ دیدارِ تُنِه |
| حق تو داری بکنی هر چه به دنیا اِخوهی |  | چون همه بید و نبیدِ زنده ز پندارِ تُنِه |
| افسر! ئی فخر بسه سی تو که بعد از مرگت |  | اسمِ لُر تا به ابد زنده ز اشعارِ تُنِه |