هنر سکایی

شانه طلایی سکایی در موزه ارمیتاژ
هنر سکایی به هنر مردم اهل سکائستان گفته می‌شود که بیشتر شامل اشیاء تزئینی و جواهرنشان است.
هنر مردمان ایرانی‌تبار سکایی و مردمان کوچ‌نشین همسایه‌شان، ترکیبی جذاب از فرهنگ‌ها و سبک‌ها را به نمایش می‌گذارد. این مردمان در استپ‌های وسیع اوراسیا زندگی می‌کردند و هنر آن‌ها عمدتاً شامل اشیاء تزئینی مثل جواهرات می‌شد. ماساژت‌ها، سرمتی‌ها و دیگر زیرگروه‌های سکایی در این منطقه زندگی می‌کردند.
هنر سکایی در قرن‌های هفتم تا سوم پیش از میلاد به اوج خود رسید. این هنر با نقوش حیوانی پرانرژی و منحصربه‌فردش شناخته می‌شود که تأثیر زیادی بر فرهنگ‌های دیگر مثل یونانیان و چینی‌ها گذاشت. با گذشت زمان، سکاها با یونانیان ارتباط بیشتری برقرار کردند و این ارتباط متقابل باعث شد هنر آن‌ها تحت تأثیر هنر یونان قرار بگیرد و بر آن نیز تأثیر بگذارد. بسیاری از آثار هنری آن دوران توسط هنرمندان یونانی برای مشتریان سکایی ساخته شده است.
هنر سکاها شامل اشیاء تزئینی مانند جواهرات و تزئینات اسب، چادر و ارابه می‌شود که توسط قبایل کوچ‌نشینی که در آسیای مرکزی می‌زیستند ساخته می‌شد. این قبایل از قرن ۹ پیش از میلاد تا قرن ۲ میلادی در شمال دریای سیاه حکمرانی می‌کردند. بسیاری از آثار برجسته هنر سکایی در قرن‌های ۱۷ تا ۱۹ کشف شد. کاوش‌های بعدی در آسیای مرکزی نیز هزاران شیء طلا، برنز، آهن، نقره و الکتروم را آشکار کرد که نشان‌دهنده مهارت سکایی‌ها در فلزکاری است.
علاوه بر فلزکاری، سکاها از مواد دیگری مانند چوب، چرم، استخوان، مهره‌های عقیق، کهربا، فیروزه و همچنین نمد و منسوجات دیگر برای ساخت اشیاء تزئینی استفاده می‌کردند. در گورهای پازیریک، لباس‌هایی با تزئینات فراوان و دیوارکوب‌های نمدی با صحنه‌های مذهبی و نقوش هندسی یافت شده است.
هنر سکایی اساساً هنری حیوانی است. صحنه‌های نبرد بین حیوانات و پیکره‌های تکی حیوانات در این هنر بسیار دیده می‌شود. بسیاری از این جانوران واقعی یا اسطوره‌ای هستند و سکاها آن‌ها را به شیوه‌ای جدید و خاص خود به تصویر می‌کشیدند. اشیاء تزئینی ساخته شده توسط سکاها معمولاً کوچک هستند، اما بسیاری از آن‌ها از مواد گرانبها ساخته شده و از نظر هنری بسیار ارزشمندند.
پیکره‌های طلایی گوزن‌های نیمه‌خوابیده از آثار برجسته هنر سکایی هستند. این پیکره‌ها احتمالاً به عنوان تزئینات مرکزی سپرهای گرد جنگجویان سکایی استفاده می‌شدند. زیباترین نمونه‌های این پیکره‌ها در گورهای Kostromskaya Stanitsa در Kuban, Tápiószentmárton در مجارستان و Kul Oba در شبه‌جزیره کریمه یافت شده‌اند.
هنر سکایی با فشردگی و ترکیب موقعیت‌های متضاد بدن حیوانات، جنبه‌های مختلف آن‌ها را در فعالیت‌های گوناگون به تصویر می‌کشد. این هنر در عین واقع‌گرایی، دارای روحیه‌ای تخیلی است و گاهی به انتزاع نزدیک می‌شود. با این حال، عناصر پیچیده آن در اثر نهایی به یک کل واحد با نیروی جذاب و زیبایی تبدیل می‌شوند.
با افول قدرت سکاهای استپ‌های شرقی و جایگزینی آن‌ها با سرمتی‌ها، هنر سکایی نیز رو به زوال گذاشت. با این حال، میراث آن‌ها در گورهای باستانی و آثار هنری باقی مانده، همچنان قابل مشاهده است. امروزه، بسیاری از این آثار ارزشمند در موزه‌هایی مثل موزه ارمیتاژ در سن پترزبورگ نگهداری می‌شوند.
در شرق سرزمین سکاها، فرهنگ پازیریک در سیبری نیز شکوفا شد. هنر پازیریک شباهت‌های زیادی به هنر سکایی داشت، اما تحت تأثیر فرهنگ چین نیز قرار گرفته بود. این نشان می‌دهد که هنر مردمان کوچ‌نشین اوراسیا، حاصل تعامل و تبادل فرهنگی میان اقوام و تمدن‌های مختلف بوده است.
کشف‌های باستان‌شناسی اخیر در این مناطق، اطلاعات بیشتری دربارهٔ هنر و فرهنگ این مردمان به ما می‌دهد و به ما کمک می‌کند تا درک بهتری از تاریخ و تمدن‌های گذشته داشته باشیم.
هنر سکاها ترکیبی از عناصر شرقی و تأثیرات هنر یونانی بود که آثاری با کیفیت و منحصر به فرد خلق می‌کرد. مرکز هنر سکایی، پانتیکاپائوم، پایتخت پادشاهی بوسپوران بود. بسیاری از آثار سکایی در کورگان‌های جنوب اوکراین و کوبان یافت شده‌اند که یا از یونان وارد شده بودند یا توسط هنرمندان بومی یونانی و سکایی ساخته شده بودند.
ویژگی اصلی هنر سکایی استفاده از نمادهای جانوری است. اشیاء یافت شده در اوکراین با همتایان قفقازی خود که بیشتر تحت تأثیر هنر ایرانی، اورارتویی، آلتایی و از طریق آن، هنر چینی هستند، قابل تشخیص‌اند. سکاها اشیاء طلایی با طرح گوزن‌های نیمه‌درازکش، آهو، شیر، پلنگ، اسب و دیگر حیوانات اهلی، پرندگان و جانوران افسانه‌ای (مانند گریفین و سیرن) و همچنین چهره‌ها، بدن‌ها و گروه‌های انسانی می‌ساختند. گلدان‌ها، جام‌ها، تیردان‌ها، غلاف‌ها، شانه‌ها و اشیاء دیگر صحنه‌هایی از زندگی روزمره (مانند نبرد، کشاورزی، دامداری، رام کردن اسب‌ها، دوشیدن گوسفندان، دوختن پوست) و همچنین نقوش اساطیر و تاریخ یونان را به تصویر می‌کشند. این نمادها اغلب با تزئینات هندسی و گلدار یونانی همراه هستند.
بهترین آثار هنری سکایی در کورگان‌های سلطنتی سکایی مانند کول اوبا، هایمانوا موهیلا، ملیتوپل، سولوخا، کراسنوکوتسکی، توستا موهیلا و چورتوملیک (در جنوب اوکراین) و ولیا بلیزنیتیسا، کلرمس و کوسترومسکا (در کوبان) کشف شده‌اند.
در قرن چهارم پیش از میلاد، با مهاجرت سرمتی‌ها و دیگر قبایل ایرانی، تأثیرات یونانی در سواحل شمالی دریای سیاه کاهش یافت. در قرن سوم پیش از میلاد، سرمتی‌ها سکاها را از جنوب اوکراین به کریمه راندند، جایی که هنر سکایی جدیدی توسعه یافت. در محل پایتخت جدید سکایی، نئوپولیس، یک آرامگاه برای بزرگان که همراه با اسب‌هایشان دفن شده بودند، کاوش شد. بیش از ۱۳۰۰ اثر هنری در آنجا کشف شد، از جمله نقاشی‌های دیواری با صحنه‌های اسب‌سواری و شکار.
در طول قرن نوزدهم، بسیاری از گنجینه‌های سکایی از اوکراین و کریمه به موزه ارمیتاژ سن پترزبورگ منتقل شد. در طول جنگ کریمه، یک فرمان تزار دستور انتقال همه آثار طلایی یافت شده در اوکراین را به ارمیتاژ داد. تنها اکتشافات هنر سکایی که توسط باستان‌شناسان آکادمی علوم جمهوری سوسیالیستی شوروی اوکراین (اکنون NANU) در چند دهه آخر قرن بیستم انجام شد، امروزه در موزه‌های اوکراین یافت می‌شود.