کردی اردلانی
تقسیم‌بندی گویش‌ها و لهجه‌های زبان کردی

تقسیم‌بندی گویش‌های زبان کردی از جانب افراد مختلفی چون مستشرقین و زبانشناسان و غیر-زبانشناسان کرد و غیرکرد صورت گرفته‌است که البته این تقسیم‌بندی‌ها لزوماً هماهنگ نیستند. باسیلی نیکیتین، مارتین مارتینوس، مینورسکی و ادموندز، توفیق وهبی و غیره هرکدام گویش‌های زبان کردی را با عناوین مختلف و تفاوت‌هایی تقسیم‌بندی کرده‌اند. میرشرفخان بدلیسی در اواخر قرن دهم هجری(۱۶ م) طوایف کرد را به لحاظ آداب و رسوم و زبان به چهار دسته کورمانجی، گُوران، لکی و کَلهری تقسیم می‌کند. خزانه‌دار هم زبان کردی را به دستهٔ کورمانجی، گُوران، زازاکی و لری تقسیم می‌کند. زبیر بلال اسماعیل زبان کردی را به این صورت دسته‌بندی می‌کند.
کردی شمالی (کرمانجی): بادینانی– شمدینانی– شکاک–حکاری
کردی میانی (سورانی): سورانی–سقزی–موکریانی– اردلانی– کرکوکی
کردی جنوبی (کرماشانی): فیلی– ملکشاهی– زنگنه ای– کرندی– لکی– کلهری– سنجابی و…
| شاخه گویش | گویش | لهجه‌ها و مناطق زندگی گویشوران |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| کردی شمالی (Kurdiya Bakûr) |  کورمانجی (Kurmancî) |  بُوتانی یا «بُختی» (Botanî یا Botî یا Boxtî) شهرهای (استان شرناخ، استان ماردین، استان سرت کردستان ترکیه).  شهر زاخو (استان دهوک اقلیم کردستان عراق). سَرحَدی یا «سَرحَدکی» (serhedî یا serhedkî) مناطق مرزی شهرهای (استان بینگول یا «چُولیگ»، استان ارزروم، استان موش، استان آگری و استان قارص کردستان ترکیه).  شهر ماکو و مناطق مرزی شهرهای (استان آذربایجان غربی).  تُوری (Torî) شهرهای میدیات، دارگچیت «کَربُوران»، نصیبین، ساوور «ستَور»، یشیل‌لی «ریشمیل»، عمرلی «مَهسَرت» و ماردین (استان ماردین کردستان ترکیه).  شهرهای قامشلی «قامشلو»، مالَکیه «دیرک» و قحطانیه «تِربَسپی» (استان حسکه کردستان سوریه).  عشایر «حَویرکان» در منطقه کوهستانی طور عبدین «تورابدین» ما بین شهرهای ماردین و میدیات (استان ماردین کردستان ترکیه) و باتمان «ایلِه» که به لحاظ تاریخی این منطقه «بُوتان» نامیده می‌شود. (استان باتمان کردستان ترکیه).  خَرزی (Xerzî) در دشت خَرزان (Xerzan) که رودخانه‌ای به همین نام در آن جاری است و این منطقه باستانی می‌باشد (استان سیرت کردستان ترکیه).   سِلیوانی یا سِلیوی یا «فارقینی» (Silîvanî یا Silîvî یا Farqînî) شهر سیلوان «میافارقین» شهری باستانی در در نزدیکی شهر دیاربکر (استان دیاربکر کردستان ترکیه).  قَرَژداخی (Qerejdaxî) مناطق کوهستانی بین کوه آتشفشانی قرجه‌داغ «قَرَژداخ» (Qerejdax) در نزدیکی شهر دیاربکر (استان دیاربکر کردستان ترکیه) تا کوه آتشفشانی «سیپانی‌خَلاتی» (Sîpanê Xelatê) در نزدیکی شهر وان (استان وان کردستان ترکیه).  آمَدی (Amedî) (لهجه معیار کردی کورمانجی در کردستان ترکیه) کلانشهر آمَد «دیاربکر» و حومه که پایتخت کردستان ترکیه است (استان دیاربکر کردستان ترکیه). بادینانی یا «بهدینانی» (Badînanî یا Badînî یا behdînanî یا behdînî) شهر دهوک و حومه (استان دهوک اقلیم کردستان عراق).  منطقه حَکاری شامل (استان حَکاری، استان شرناخ و استان وان کردستان ترکیه) به همراه (استان دهوک اقلیم کردستان عراق) که به صورت تاریخی این استان‌ها «ولایت حَکاری» عثمانی را می‌ساختند. حَکاری یا «شَمذینانی» (Hekarî یا Şemzînanî) در ناحیهٔ کوهستانی شَمذینان (Şemzînan) در استان حَکاری کردستان ترکیه).  سورچی (Surçî) شهرهای سُوران یا «دیانا» و شَقلاوه (استان اربیل اقلیم کردستان عراق).  شهر عقره یا «آکری» و شَقلاوه (استان دهوک اقلیم کردستان عراق).  شِنگالی یا «سَنجاری» (Şingalî یا Şingarî یا Senjarî) شهرهای شیخان و سَنجار یا «شِنگال» و حومه (استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  هَرکی (Herkî) دهستان مرگور، دهستان ترگور، باراندوز ارومیه و دشت‌بیل اشنویه (استان آذربایجان غربی).  برخی مناطق (استان اربیل، استان دهوک و استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  برخی مناطق (استان حَکاری کردستان ترکیه).  شِکاکی (Şikakî) شهرهای سلماس، خوی و ارومیه (استان آذربایجان غربی).  شهر عفرین (استان حلب کردستان سوریه).  شهرهای وان و میکسه (استان وان کردستان ترکیه).  منطقه شمدینان (استان حَکاری کردستان ترکیه).  عشایر «شاواک» (Şavak) ساکن در شهر پرتک «پیرتاگ» (Pêrtag) شهرستان چمشگزک «مَلکِشی» (Melkişî) (استان تونج‌ایلی «درسیم» کردستان ترکیه) و دیگر عشایر «شاواک» کوچ‌رو و ساکن شهرهای (استان ارزنجان، استان الازیغ کردستان ترکیه).  بایزیدی  جودیکانی کورمانجی روژاوا (Kurmanciya Rojava) دیرسِمی یا «دیرسِمکی» (Dêrsimî یا Dêrsimkî)  شادِلی (Şaddilî)  شینَمِلی (Sînemilî)  کورمانجکی (Kurmanckî)  رَشُویی یا «رَشوانی» (Reşoyî یا Reşwanî)  شیخ‌بِزِنی یا «شیخ‌بِزِنکی» (Şêxbizinî یا Şêxbizinkî)  اورفی یا «رِحایی» (Urfî یا Rihayî) شهرهای (استان شانلی‌اورفه یا «رحا» کردستان ترکیه).  شهرهای (استان آدیامان کردستان ترکیه).  عَفرینکی (Efrînkî) کورمانجی خراسان و دیلمان (Kurmanciya Xoresan û Deylaman) عمارلویی یا «آمَرانلویی» (Ameranlûyî)  قُوچانی (Qoçanî)  بجنوردی (Bocnûrdî)  جان‌بَگی یا مُدانلویی (Canbegî یا Modanlûyî)  عبدویی یا «آبدویی» (Abdûyî) کورمانجی آناتولی (Kurmanciya Anatolyayê) |- | کردی میانی (Kurdiya Navîn) |  سُورانی (Soranî) |  سُورانی مُوکریانی یا «مهابادی» (Mukrî یا Mukriyanî) شهرهای مهاباد، سردشت، اشنویه، پیرانشهر و بخش بزرگی از شهرهای میاندوآب و نقده (استان آذربایجان غربی). زیرلهجهٔ سُورانی بُوکانی (Bokanî) ترکیبی فصیح از مُوکریانی و اردلانی. در شهر بُوکان و حومه (استان آذربایجان غربی).  زیرلهجهٔ سُورانی سقزی (Seqizî) زیر لهجه‌ای از مُوکریانی به همراه پاره‌ای از واژگان اردلانی. (کتاب زبان‌شناسی و دستور زبان کردی لهجه سقزی. گردآورنده مصطفی کاوه) شهر سقز (استان کردستان).  سُورانی اربیلی یا «سُورانی» (Hewlêrî یا Soranî) کلانشهر اربیل و حومه (استان اربیل اقلیم کردستان عراق).  سُورانی خُوشناوی (Xoşnawî) شهر شَقلاوه (استان اربیل اقلیم کردستان عراق).  سُورانی گَرمیانی یا «سُورانی کرکوکی» (Germiyanî یا Kerkûkî) شهر کرکوک، خورماتو و حومه (استان کرکوک اقلیم کردستان عراق).  سُورانی پِشدَری (Pişderî) شهرستان پیشدار یا «پـِشدَر» "قلعه‌دیزه یا «قلادزه»" (استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق)  سُورانی بابانی یا «سُورانی سلیمانیه‌ای» (Babanî یا Silêmanî) شهر بانه و حومه (استان کردستان).  شهر سلیمانیه و حومه (استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق). زیرلهجهٔ سُورانی مریوانی (Merîwanî) لهجه‌ای مشابه سورانی رایج در سلیمانیه و حلبچه. شهر مریوان و حومه (استان کردستان).  وارماوایی‌ «Warmawayî» در بخش وارماوا شهرستان حلبچه (استان حلبچه اقلیم کردستان عراق).  جافی (Cafî) شهرهای جوانرود، ثلاث باباجانی و بخش‌هایی از شهرهای پاوه، سرپل ذهاب، قصر شیرین و کلانشهر کرمانشاه (استان کرمانشاه).  شهرهای حلبچه، شهرزور، سیدصادق، پنجوین و سیروان (استان حلبچه اقلیم کردستان عراق).  شهرهای دربندیخان، کلار، کفری و بخشی از شهر سلیمانیه (استان سلیمانیه اقلیم کردستان عراق).  سُورانی کرمانشاهی (Soraniya-Kirmaşanî) بخش‌هایی از شهر کرمانشاه (استان کرمانشاه)  سُورانی خانقینی (Soraniya-Xaneqînî) بخش‌هایی از شهر خانقین (استان دیاله اقلیم کردستان عراق)  اردلانی (Erdelanî شهرهای سنندج، کامیاران، دیواندره و دهگلان (استان کردستان).  بخش بزرگی از شهرهای تکاب و شاهین‌دژ (استان آذربایجان غربی).  شهرستان روانسر و بخشی از شهر کرمانشاه در (استان کرمانشاه).  گَروسی یا «بیجاری» (Gerrûsî) شهر بیجار و حومه (استان کردستان). |
| کردی جنوبی (Kurdiya Başûr) | ' کَلهری '(Kelhurî) |  کُولیایی (Kulyayî)  سَنجابی (Sencabî)  کَلهری (Kelhurî)  فَیلی یا «ایلامی» (Feylî)  لَکی (Lekî) (مورد اختلاف) |  |  |  |
زازا-گُورانی (Zaza-Goranî) | زازاکی «دِمِلی یا کِرمانجکی» (Zazakî یا Dimilî یا kirmanckî): 
| زازا-گُورانی (Zaza-Goranî) | زازاکی «دِمِلی یا کِرمانجکی» (Zazakî یا Dimilî یا kirmanckî) | هَورامانی (Hewramanî)  |  هَورامی-لُهوُنی یا «پاوه‌ای» (Hewramî-Luhonî) شهرهای پاوه، نودشه، نوسود و دهستان دشه (استان کرمانشاه).  هَورامی-تَختی (Hewramî-Textî) بخش هَورامان تَخت شهرستان سروآباد (استان کردستان).  هَورامی-ژاوَرودی (Hewramî-Javerudî) دهستان ژاوَرود شهرستان کامیاران (استان کردستان).  هَورامی-بیسارانی (Hewramî-Bêsaranî) دهستان بیساران شهرستان سروآباد (استان کردستان).  هَورامی-شیخانی (Hewramî-Şayxanî) دهستان شیخان (پاوه) بخش نوسود شهرستان پاوه (استان کرمانشاه).  هَورامی-حلبچه‌ای (Hewramî-Helebceyî) شهر حلبچه و چند دهستان (استان حلبچه اقلیم کردستان عراق).  هَورامی-کَندوله‌ای (Hewramî-Kendûleyî) روستای کَندوله بخش دینور شهرستان صحنه (استان کرمانشاه). |  |  |  |
| زازا-گُورانی (Zaza-Goranî) | زازاکی «دِمِلی یا کِرمانجکی» (Zazakî یا Dimilî یا kirmanckî) | گُورانی (Goranî)  |  باجلانی (Bacalanî) بخش‌هایی از شهرهای گیلان غرب، سرپل زهاب و قصرشیرین (استان کرمانشاه).  بخش‌هایی از شهر خانقین (استان دیاله اقلیم کردستان عراق).  عشایر «باجلان» در بخش‌هایی از شهرستان موصل (استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  شَبَکی (Şebekî) (پیرو آیین یارسان یا اهل حق) در حومه شهر موصل (استان نینوا اقلیم کردستان عراق).  کاکایی یا کاکی‌ای (Kakaî یا Kakêyî) (پیرو آیین یارسان یا اهل حق) در شهر داقوق و حومه کرکوک (استان کرکوک)، حومه خانقین (استان دیاله)، حومه اربیل (استان اربیل) و حومه حلبچه (استان حلبچه) (اقلیم کردستان عراق).  در شهر کرند غرب و غرب کرمانشاه (استان کرمانشاه).  در برخی از شهرهای (استان قزوین) و (استان مازندران) |  |  |  |
در اینجا قرار دادن گویش اردلانی در دسته گویش‌های سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مورد تردید می‌باشد و باید به آن ایراد گرفت زیرا گویش اردلانی چه از لحاظ دستوری و لغوی با سُورانی (اربیلی و مُکریانی) متفاوت است گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) به پهلوی اشکانی نزدیک است در حالی که گویش اردلانی به پارسی باستان و پهلوی ساسانی نزدیک است البته تأثیراتی را نیز از زبان پارتی اشکانی و اوستا گرفته‌است.
در گویش کَلهری در ابتدای بیشتر افعال حرفی وجود ندارد و افعال بدون پیشوند هستند اما در ابتدای فعل‌ها در گویش اردلانی «ئه» و در گویش کورمانجی و سُورانی (اربیلی و مُکریانی) «د» در ابتدای فعل وجود دارد مثال:کرمانشاهی:چم (می‌روم) اردلانی: ئه‌چم (می‌روم)، سُورانی مُکریانی: ده‌روم (می‌روم) و کرمانجی (دچم) که اگر این موضوع را از لحاظ زبان‌شناسی بررسی کنیم لهجه اردلانی خیلی به پارسی باستان (هخامنشی) نزدیک تر است.
مثال‌های از فعل در پارسی هخامنشی و لهجه اردلانی:
ā-jamiyā (جا ماندن، نیامد)
ašiyava (اچی) می‌رود
adā(ادا) آفرینش، می‌دهد
agạrbiya (اگری) می‌گیرد
اشاره مستقیمی به چگونگی ساخت فعل در گویش‌های کردی می‌توان کرد. فقط به صورت تلویحی می‌توان برداشت کرد که از تک واژ مضارع ساز /da /در گویش کورمانجی (شمالی) و در سُورانی به علاوه ریشه می‌توان مضارع را ساخت در حالی که در گویش اردلانی از تک واژ / a/ استفاده می‌شوند؛ که پیشوند فعل اردلانی همانند پارسی باستان (هخامنشی) است
در کَلهری لهجه‌ها و زیر لهجه‌هایی وجود دارد که تفاوت در آن‌ها تنها بر سر طرز تلفظ واژگانی است؛ که همین مورد هم اختلاف بر سر دسته‌بندی گویش و لهجه را به وجود می‌آورد در نتیجه لهجه‌هایی مانند کُلیایی در شهر سنقر و گَروسی در شهر بیجار تأثیراتی را از لهجه اردلانی گرفته‌اند. برای مثال؛ در منطقهٔ کُولیایی سنقر و گَروس بیجار نیز مانند لهجه اردلانی سنندج به اول افعال اَ «ئه» اضافه می‌شود مانند «خوه‌م xwem” = “ئه‌خوه‌م exwem” و به همین ترتیب؛ در لهجهٔ فَیلی یا ایلامی از گویش کَلهری، “د» به اول افعال اضافه می‌شود مانند: «بوو bû“= “دوو dû” و در لَکی “مه» مانند: “خوه‌مxwem” = “مه‌خوه‌مmaxwem” که هر دو یک معنی را می‌دهند. و در برخی از ایلات لک کرمانشاه به مانند کُرمانج‌های آذربایجان و ماکو (البته بجز کُرمانج‌های خراسان) حرفهای ق و غ را به ک و خ تبدیل می‌کنند مانند خلک بجای خلق، کلم بجای قلم، کاز بجای غاز و باخ بجای باغ اما در هَورامی این اختلاف کمی پر رنگ‌تر می‌شود به گونه‌ای که اختلاف‌ها از سطح طرز تلفظ یا پسوند و پیشوند افعال به سطح اختلاف در واژه می‌رود که گاهی باعث سختی برقراری ارتباط بین دو لهجه و گونه در یک گویش می‌شود. اما همه آن‌ها خود را هَورام زبان و زبان خود را کردی و گویش شان را هَورامی می‌دانند.
در برخی افعال در کردی جنوبی، مرکزی و شمالی درآمده است. تغییری که نشان استمرار در لکی به جای گذاشته را می‌توان ذیلاً مشاهده نمود.
لکی: موشم/گروسی (کردی جنوبی): اویشم/اردلانی: ئه‌یژم/سورانی: ده‌ڵێم/کورمانجی: دبێژم/به معنی «می‌گویم»
در مقابل گورانی (هورامی): «ماچوو / مه واچوو» /لکی: مه‌چم/گروسی: چم/سورانی: ده روم /اردلانی: ئه‌چم/
کورمانجی: دچم/به معنی «می‌روم» در مقابل گورانی (هورامی): «مه لوو