فتح الفتوح
نبرد نهاوند آخرین تکیه ساسانیان

جنگ نهاوند، در روز پنجم ربیع الاول سال ۲۱ هجری قمری، برابر با ۲۵ بهمن سال ۲۰ هجری خورشیدی و ۱۴ فوریه سال ۶۴۲ میلادی بین سپاه ایران و اعراب مسلمان با یورش تازیان عرب بر پیکرهٔ خاک ایران در شهرنهاوند، که شروع آن برامتداد و بلندای تپه‌ها و ناهمواری‌های قهوه‌ای رنگ شمالی روستای زرامین علیا تا شهر اسفیدهان (روستای سعدوقاص فعلی) که منطقه وسیع و سپری L شکل برای حفاظت از شهر تعیین شده بود که بین رود گاماسیاب (سرشاخه اصلی رود کرخه) و رودخانه وادی زرین دشت قرار داشت که اینها خود بین دشت‌های درهٔ بزرگ نهاوند که از سلسله کوهای اردیشان در شمال آن تا رشته کوه گرین در جنوب نهاوند که سرچشمهٔ سرابهای خروشان و پرآب ایران است، قرار داشتند. اتفاق افتاده است. در نهایت این جنگ با فریب‌خوردن سپاه ایران به سمت دشت‌های غربی شهر اسفیدهان کشیده شد که از آنجا روند شکست سپاه ساسانی تا دشت‌های غربی قلعه نهاوند ادامه پیدا کرد و در نهایت خود قلعه و دژ مستحکم ساسانی به تسخیر امپراتوری نو ظهور مسلمانان درآمد. که یکی از پیچیده‌ترین و سخت‌ترین نبردهای تاریخ بود که سبب زوال و غروب همیشگی امپراتوری ایران شد.
در جنگ خونین نهاوند با مقاومت سرسختانه ایرانیان با سیاست نوک حمله به سمت فرمانده سپاهیان عرب، سرانجام نعمان بن مقرن فرمانده آنها و همچنین تولیحه بن خویلد طراح نقشه فریب ایرانیان، هردو کشته شدند. و مردان شاه سردار سپاه ایران هم کشته شد و زمین غرق در گل‌خون شد.
| ن ب وحمله اعراب به ایران | ن ب وحمله اعراب به ایران |
| --- | --- |
میان‌رودان زنجیر  رودخانه  ولجه  الیس  حیره  انبار  عین‌التمر  مصیخ  ثنی  زمیل  فراض  نخست بابل  نمارق  کسکر  پل  بویب  قادسیه  بورسیپا  دوم بابل  تیسفون  جلولا خوزستان هرمزاردشیر  شوش  رامهرمز  شوشتر  گندی‌شاپور  بیروذ مرکز ایران نهاوند  اصفهان  واجرود  ری شمال ایران طبرستان  دیلم  گیلان  آذربایجان قفقاز ارمنستان  آلبانیا  ایبری پارس بیشاپور  دارابگرد  نخست استخر  گور  دوم استخر کرمان سیرجان  قشم سیستان زرنج خراسان آمودریا  نیشابور  هرات  بادغیس  فرارود: میان‌رودان زنجیر  رودخانه  ولجه  الیس  حیره  انبار  عین‌التمر  مصیخ  ثنی  زمیل  فراض  نخست بابل  نمارق  کسکر  پل  بویب  قادسیه  بورسیپا  دوم بابل  تیسفون  جلولا خوزستان هرمزاردشیر  شوش  رامهرمز  شوشتر  گندی‌شاپور  بیروذ مرکز ایران نهاوند  اصفهان  واجرود  ری شمال ایران طبرستان  دیلم  گیلان  آذربایجان قفقاز ارمنستان  آلبانیا  ایبری پارس بیشاپور  دارابگرد  نخست استخر  گور  دوم استخر کرمان سیرجان  قشم سیستان زرنج خراسان آمودریا  نیشابور  هرات  بادغیس  فرارود
متأسفانه بیشتر عقبهٔ سپاه ساسانی که از مردانشاه سردار ایرانی جدا افتاده بودند دل به جنگ نداده بودند و بر بلندی‌ها نهاوند غروب امپراتوری ایران را نظاره می‌کردند و شاید هم می‌گریستند و در نهایت به سمت همدان و شمال ایران فرار کردند. در روایات محلی و برخی منابع آمده که ۴۰ تن از کودکان دربار به یکی از بلندی‌های رشته کوه گرین در جنوب نهاوند پناه بردند که بر اثر سرما در برف مدفون شدند و این کوه بلند اکنون به کوه چهل نابالغان شهرت دارد.بقیه سپاه ساسانی توسط سواره نظام ورزیده قعقاع و شمشیرزنان قابل عرب محاصره و قیچی شدند و تیراندازان و خیلی از جنگاوران، در کنار فرمانده شجاع خود، ایرانی جنگیدند و کشته شدند.
سپاه سنگین و ثروتمند ساسانیان داری اسب‌های بیشماری بودند که در ناحیه جبل و مراتع ایالت نهاوند پرورش داده می‌شدند. همچنین هفتاد فیل بزرگ تحت فرمان ساسانیان در جنگ نهاوند حضور داشتند. در این منابع آمده که سپاه بیرون از شهر شدند و به‌مدت سه روز با سپاه عرب جنگیدند که در روز اول فرمانده عرب کشته شد. اما مکان دقیق جنگ مشخص نیست. همچنین قلعه گنجایش این همه نیرو را نداشته و بیشتر محل نیروهای پشتیبانی و زنان و فرزندان آنان بوده است. به همین خاطر یک کمربند دفاعی با فاصله بیشتری در خط الرس جنوب و جنوب غرب و شمال غرب تشکیل شده است.