داگلاس نورث
پروژه‌های فکری (چهار کتاب مهم) > خشونت و نظم‌های اجتماعی، ۲۰۰۹

کتاب «خشونت و نظم های اجتماعی» انتشار یافته در ۲۰۰۹ تلاش می‌کند چهارچوب مفهومی‌ برای تبیین رابطه بین اقتصاد و سیاست و مدلی درباب حکومت را ارائه دهد. این کتاب توضیح می‌دهد که همواره خشونت به عنوان تهدیدی همه جا حاضر بوده و چگونه تلاش برای کنترل آن جوامع و تعاملات انسانی را در طول تاریخ شکل داده است.
ابتدا در قالب چند پرسش و پاسخ مفاهیم مقدماتی‌ای که نورث و همکارانش در پیشگفتار این کتاب توضیح داده‌اند، بیان می‌شود، سپس اشاره آن‌ها به موضوع و هدف اصلی کتاب، طرح می‌شود:
تغییرهای اجتماعی کلان‌مقیاس، چگونه تبیین می‌شود؟ هر تبیینی از این تغییرها، حاوی نظریه‌ای از علم اقتصاد، نظریه‌ای از علم سیاست و نظریه ای از رفتار اجتماعی است، این نظریه‌ها گه‌گاه، همانند نظریه ماتریالیستی مارکس، به صراحت بیان می‌شوند؛ اما اغلب به شکل ضمنی درآمده و حتی در بسیاری از موارد نظریه‌های علم اقتصاد و علم سیاست مستقل از یکدیگر هستند.
بین توسعه اقتصادی و سیاسی چگونه می‌توان پیوند و اتصال برقرار کرد؟ علوم اجتماعی با وجود مداقه و تلاش‌های بسیار زیاد، هنوز نتوانسته‌است این مسئله را، چه در طول تاریخ و چه در دنیای مدرن، فهم و درک نماید. دلیل این امر و نبود نظریه علمی‌ای که هر دو حوزه اقتصاد و سیاست را در بربگیرد، «عدم وجود تفکری نظام‌مند پیرامون مسئله کانونی خشونت در جوامع انسانی» است.
چگونگی کنترل خشونت در جوامع چه تأثیری دارد؟ اینکه جوامع انسانی چگونه تهدید همه جا حاضر به اِعمال خشونت را حل می‌کنند به قالب‌هایی که تعامل انسانی به خود می‌گیرد، از جمله قالب نظام‌های سیاسی و اقتصادی، شکل می‌دهد و آن‌ها را محدود می‌سازند.
جوامع چگونه خشونت را محدود و مهار می‌کنند؟ جوامع برای این کار، طی ده هزار سال گذشته، شروع به کنترل فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی، دینی و آموزشی کردند.
جوامع چگونه فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی، دینی و آموزشی و درنتیجه خشونت را کنترل می‌کنند؟ در بیشتر جوامع، قدرت‌های سیاسی، اقتصادی، دینی و نظامی را نهادهایی خلق می‌کنند که سازمان‌ها و روابط انسانی را ساختارمند می‌کنند. این نهادها همزمان امکان کنترل بر منابع و کارکردهای اجتماعی را به افراد می‌دهند و از این رهگذر، انگیزه‌های پیش روی افراد و گروه‌هایی را که به خشونت دسترسی دارند به نحوی شکل می‌دهند تا استفاده از خشونت را محدود کنند. این الگوهای سازمان دهی اجتماعی را نظم اجتماعی می‌نامیم.
«درک این نکته که چگونه نظم‌های اجتماعی تعاملات اجتماعی را ساختارمند می‌کنند؟» هدف اصلی کتاب است. چهارچوب مفهومی ارائه شده، (چهارچوب مفهومی نظم دسترسی) منطق درونی دو نوع نظم اجتماعی حاکم بر جهان مدرن و فرایند گذار جوامع از یک نظم اجتماعی به نظم دیگر را تبیین می‌کند. (نظم اجتماعی اولیه پیش از این دو، نظم خوراک جویی بود که ویژگی جوامع شکارگر گردآوری کننده خوراک است)
حکومت طبیعی (نظم اجتماعی دسترسی محدود): حکومت‌های طبیعی برای اینکه رقابت اقتصادی را قانونمند کنند و رانت‌های اقتصادی خلق کنند از نظام سیاسی استفاده می‌کنند؛ درواقع خلق این رانت‌های اقتصادی، روابط اجتماعی را نظم و سامان بخشیده، خشونت را کنترل کرده و همکاری اجتماعی را برقرار می‌سازد. حکومت طبیعی تاریخ بشر را دگرگون کرد؛ بی‌شک حکومت‌های طبیعی اولیه فناوری‌های جدیدی را بسط دادند که سرآغاز تاریخ ثبت شده بشر بوده‌است. امروزه بیشتر مردم جهان هنوز در حکومت‌های طبیعی زندگی می‌کنند.
نظم اجتماعی دسترسی باز: سپس منطق نظم اجتماعی دیگری مورد بررسی قرار می‌گیرد که در معدود جوامعی در آغاز سده نوزدهم پدیدار شد: جامعه دسترسی باز. جوامع دسترسی باز همانند پدیدار شدن حکومت‌های طبیعی، تاریخ بشر را به شیوه ای بنیادین دگرگون کردند. امروزه حدود ۲۵ کشور و ۱۵ درصد جمعیت جهان در جوامع دسترسی باز زندگی می‌کنند؛ ۱۷۵ کشور و ۸۵ درصد بقیه جمعیت جهان در حکومت‌های طبیعی زندگی می‌کنند. جوامع دسترسی باز رقابت سیاسی و اقتصادی را به شیوه‌ای تنظیم می‌کنند که از ورود به صحنه فعالیت سیاسی و اقتصادی و عامل رقابت برای نظم بخشی به روابط اجتماعی استفاده می‌شود.
وظیفه سوم کتاب تبیین این نکته است که چگونه جوامع از حکومت‌های طبیعی به جوامع دسترسی باز گذار می‌کنند.
نورث و همکارانش تأکید می‌کنند در این کتاب چهارچوبی مفهومی و نه نظریه ای رسمی یا تحلیلی را صورت بندی کرده‌اند؛ و همچنین خواست آن‌ها نگارش کتابی بود که برای انواع دانشمندان اجتماعی و تاریخ نگاران قابل فهم باشد.
براساس گفته آن‌ها این سه نظم اجتماعی سه الگوی متمایز در تاریخ بشر را مورد شناسایی قرار می‌دهند؛ در این کتاب نشان داده‌می‌شود که چگونه نظم اجتماعی دوم و سوم ساختارمند شدند، چرا آن‌ها به این شیوه عمل می‌کنند و منطق زیربنایی گذار از یک نظم اجتماعی به نظم اجتماعی دیگر چیست؟ آنچه ارائه می‌شود مدلی صوری نیست که مستلزم آزمون‌های تجربی صریح باشد یا پیش‌بینی‌های قطعی دربارهٔ تغییر اجتماعی ارائه دهد. در عوض، چهارچوبی مفهومی پیشنهاد شده که الگوهای درون‌زای رفتار اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، نظامی، دینی و آموزشی را به صراحت دربرمی‌گیرد.
چالش این مطالعه تبیین این نکته است که چگونه نهادهای اجتماعیِ بادوام و پیش‌بینی پذیر، با جهانی همیشه در حال تغییر، پیش‌بینی ناپذیر و بدیع، درون چهارچوبی سازگار با نیروهای پویای تغییر اجتماعی، رابطه دارند. تأکید نورث و همکارانش این است که درون این چهارچوب به دنبال هیچ غایت گرایی نیستند: این صرفاً تبیینی پویا از تغییر اجتماعی و نه لزوماً پیشرفت اجتماعی است.
در آخر می‌نویسند که مثال‌های تاریخی را با بحث مفهومی درآمیختند تا با شواهد کافی نشان دهند این الگوها واقعاً در جهان وجود دارد. در مورد گذار از حکومت‌های طبیعی به جوامع دسترسی باز، نشان دادند می‌توان نیروهای شناسایی شده را در سوابق تاریخی موجود بازجست. آن‌ها تأکید می‌کنند که قصد ندارند تاریخی نو از جهان بنویسند، بلکه تاریخ برای آن‌ها مثال‌ها و روشن‌گری‌ها را ارائه می‌دهد به جای اینکه آزمون‌هایی قطعی از اندیشه‌های آن‌ها باشد. مثال‌های ارائه شده در کتاب از انقلاب نوسنگی تا جمهوری و امپراطوری روم، از تمدن آزتک آمریکای مرکزی تا سده‌های میانه و حال را در بر می‌گیرد. سپس به استدلال احتمالی برخی کارشناسان در حیطه زمان‌ها و مکان‌هایی که بررسی کرده‌اند، اشاره کردند که خواهند گفت این مثال‌ها از بافتار عادی خود خارج شده‌اند، نورث و همکارانش در برابر این نقد احتمالی می‌گویند بله، این کار را به قصد قرار دادن این مثال‌ها در بافتارهای جدید کرده‌اند تا چهارچوبی جدید برای تفسیر جریان تاریخ بشر طی ده هزار سال گذشته ارائه دهند، و راه‌هایی جدید برای اندیشیدن دربارهٔ مشکلات عاجل توسعه سیاسی و اقتصادی، که جهان امروز با آن‌ها روبرو است، گشوده شود.