جنبش دیوبند در ایران
تأسیس مدرسه ی دارالعلوم دیوبند

مبارزات مردم هند علیه انگلستان به صورت های گوناگونی شکل گرفت. پس از سرکوب قیام مردم هندوستان و قتل تعدادی از مسلمانان، روحانیون شمال غربی این کشور پراکنده شدند و بخشی از آن ها به حیدر آباد مهاجرت کردند. تعدادی نیز در مناطقی خارج از هند مانند مکه اقامت گزیدند. لیکن افرادی مانند «محمد قاسم نانوتوی» و «رشید احمد گنگوهی» تلاش کردند پس از تعطیلی مدرسه ی «سهارانپور» که در آشفته بازار شورش داخلی، جایگاهش را از دست داده بود ، مکتب خانه ی کوچک «دیوبند» را گسترش دهند.
مدرسه ی دیوبند سرانجام در مسجد «چته» گشایش یافت. ( ۱۵ محرم ۱۲۸۳ ق . / ۳۰ مه ۱۸۶۶ م . ) این مدرسه با یک محصل به نام « محمودالحسن » و یک استاد به نام « مولوی محمود » کارش را آغاز کرد. بر خلاف مدارس قبلی که هزینه هایشان از محل اوقاف تأمین می شد ، به علت دست اندازی انگلیسی ها بر اوقاف ، مؤسسین مدرسه گرفتند هزینه های آن را از طریق گردآوری « چنده » یا اعانه ی عمومی تأمین کنند . بدین ترتیب مدرسه از قید حمایت مالی حکومت و ملاکین آزاد می گردید . این مدرسه به مرور گسترش یافت و افراد زیادی از بین طبقات فرو دست و فرزندان خرده مالکان و پیشه وران را به خود جذب کرد . به زودی طلبه هایی از ایالتهای شمالی هند ، پنجاب ، بنگال ، ایران و افغانستان نیز به دیوبند روی آوردند و این مرکز آموزشی توانست بر سایر مدارس هند تأثیر بگذارد. در اندک زمانی بر مؤسسات این مدرسه افزوده شد و به یکی از مدارس بزرگ مذهب حنفی تبدیل گردید تا جایی که بعضی از آن به عنوان « الازهر آسیا » یاد کرده اند.
مدرسه دیوبند در هنگامی که محمود الحسن ، مدیریت آن را به عهده گرفت ، به اوج شهرت رسید و در جهان اسلام از اعتبار بالایی برخوردار گردید . به طوری که از سراسر شبه قاره ی هند ، جنوب آفریقا ، مالایا ، آسیای مرکزی ، ایران و افغانستان برای تحصیل قرآن و سنت در سطح عالی و تخصص در علوم دینی به دیوبند می آمدند . محمودالحسن کوشید مراکز آموزشی وابسته به این مدرسه را در نواحی سرحد شمال غرب هند نیز ایجاد کند و از طریق تبادل مدرس ، شکاف بین مدرسه ی دیوبند و دانشگاه اسلامی نوگرا ی علیگر را برطرف کند.
بنیان گذاران اندیشه ی دیوبند تحت تأثیر افکار « شیخ احمدبن عبدالاحد سرهندی » و « شاه ولی الله احمدبن عبدالرحمان » قرار داشتند. سرهندی وابسته به طریقه ی نقشبندیه بود که از لحاظ فکری معتقد به وحدت شهود بودند ؛ سرهندی به نظریه « ابن عربی » انتقادات شدیدی وارد آورد و با فاصله گرفتن از توحید وحدت وجودی ، میان تصوف و کلام پیوند برقرار کرد.
اساس اعتقاد فرقه ی نقشبندیه «وحدت شهود» بود.آنان معتقد بودند که وحدت در ذات نیست؛ بلکه بر اثر ایمان و عشق به وجود می آید. آرای شیخ احمد سرهندی در مخالفت با عقیده ی وحدت وجود « ابن عربی » ، مسیر عرفان را بین مسلمانان هند تغییر داد . وی چنین استدلال می کرد: "این که هیچ چیز جز خدا وجود ندارد ، منافی با مذهب و عقل است. از این رو درست نخواهد بود که بگوییم همه چیز خداست ؛ درست این است که بگوییم همه چیز از خداست . سرهندی کوشید با فاصله گرفتن از عقاید توحيد وحدت وجودی ، اتحاد صمیمانه ای بین تصوف و کلام پدید آورد. افزون بر نقشبندیه علمای دیوبند به فرقه چشتیه نیز وابستگی داشتند . با این تفاوت که اینان می خواستند طریقت را تابع شریعت سازند." دیوبندیان معتقد بودند که پس از تصحیح عقاید و تحصیل مسایل ضروری شرعی، باید با شیخی که در شریعت راسخ العقیده و به دنیا بی رغبت و خواستار آخرت باشد، بیعت کنند. آنان استفاده از روحانیت مشایخ بزرگ و حتی یافتن فیوض باطنی از مزارهایشان را صحیح می دانستند . یکی دیگر از کسانی که افکارش بر دیوبندی ها تأثیر گذاشته است، «عبدالحق محدث دهلوی» است . هم چنین افکار شاه ولی الله دهلوی نیز بر اندیشه ی دینی این مدرسه ، تأثیر زیادی داشت. وی مطالعه ی حدیث را که پیشتر توسط عبدالحق دهلوی در هند احیا شده بود ، نیرویی تازه بخشید. شاه ولی الله اعلام کرد :"خدا یکی است و هیچ یک از صفات او را نمی توان به پیامبر و قدیسین نسبت داد؛ زیرا اینان تنها می توانند شفیع باشند ؛ لیکن نمی توان به آنان متوسل شد یا از آنان استمداد خواست. وی تأکید می کرد ، پایه ی عقیده ی دینی ، قرآن و حدیث است و سایر منابع ، جنبه ی تکمیلی دارد." شاہ ولی الله معتقد به ترویج و انتشار حدیث و سنت و کوشش در تطبیق فقه با حدیث و دعوت به آن بود. این اندیشه ها در تفکر دیوبندی تأثیر گذاشته است. دیوبندیها نیز معتقد به حضور پیامبر در هر مکان نیستند؛ زیرا حاضر و ناظر بودن را صفتی الهی می دانستند و قرآن و حدیث را تنها مرجع احکام دین می دانستند. آنان با الهاماتی که از این قبیل متکلمان فرا گرفتند، برای دفاع از عقاید اهل سنت و اصول و مبادی آن در داخل و خارج هند کوشیدند.
روحانیون دیوبند هم عقاید ماتریدیان و هم تفکرات اشعری را در دروس و نوشته هایشان مورد استفاده قرار می دادند. به همین دلیل ایشان را «ماتریدیان اشعری گرا» توصیف کرده اند. آنچه مسلم است؛ دیوبندیان مانند بسیاری از مسلمانان هند حنفی مذهب بودند.
«محمدقاسم نانوتوی» از علمای دیوبندی در کتاب «تزكية العقيده» مواردی مانند: قدرت بدون واسطه و منحصر به فرد خداوند ، عدم وساطت قانون طبیعت ، تابعیت عقل نسبت به سنت پیامبر ، استناد به احادیث راویان ثقه و لزوم پذیرش اجتهاد فقهای صحابه تابعین « سلف صالح » را مورد بحث قرار داده است و استدلال می کند : " خداوند نیک است ؛ نه آنکه خداوند آنچه را نیک است ، فرمان می دهد . وی معتقد بود : احکام اسلام الزاماً با طبیعت مطابقت ندارد . وی در کتاب « تقریر دلپذیر » خط مشی فکری اش را برای ستیز با یهودیت ، مسیحیت و آیین هندو پایه گذاری کرده است.
دیوبندیان معتقد بودند سیرت نبوی در ضمن سنت می آید و جزو امور دینی است و هیچ بخشی از امور دینی وجود ندارد ، مگر آن که متصل به آثار سنت پیامبر باشد. آنان روش اعتقادی پیامبر را علم « کلام » ، روش انجام احکام عملی را «فقه» و روش تربیتی و اخلاقی پیامبر را تزکیه و احسان می نامند و معتقدند شریعت از چهار منبع قرآن مجید ، سنت رسول خدا ، اجماع امت و اجتهاد اخذ می شود. آنان تمامی صحابه را متقی و عادل و همه را مورد احترام و حجت می دانند و رفتار آنها را معیار سنجش افراد قرار می دهند . به نظر دیوبندیان ، رابطه ی امت اسلام و صحابه تنها از بعد تاریخی نیست ؛ بلکه پیوندی بر اساس محبت و احترام است . پرداختن به مشاجرات و اختلافات صحابه و مناقشه سر آن نیز ، نشانه ی ضیق قلبی بوده و معتقدند اگر صحابه در امور اجتهادی به خطا رفته باشند ، بازهم دارای اجر هستند و روا نیست اختلافات صحابه به معصیت توصیف شود ؛ زیرا آنان معصوم نیستند و اگر معصیتی هم داشته اند ، باز با اراده ی قلبی نبوده ؛ بلکه صرفاً دارای انگیزه ی خارجی بوده است . یکی از فعالیتهای مهم دیوبندیها ، ایجاد « جماعت تبلیغ » بوده است . « محمدالیاس » جماعت تبلیغ را بین سالهای ۱۹۲۰ تا ۱۹۴۰ م در شمال هندوستان بوجود آورد . . پس از در گذشت وی نیز ، پسر عمویش « انعام الحسن » رهبری جماعت تبلیغی را برعهده گرفت . امروزه رهبری جماعت تبلیغ به صورت شورایی است که مرکز آن در « رائیوند » از توابع لاهور پاکستان است . هدف این جماعت تحکیم ایمان در بین توده های مردم بود . انگیزه ی اصلی به راه انداختن جماعت تبلیغ را چه بسا باید حرکتی برای جایگزینی نقش مدارس ثابت به حساب آورد . این جماعت مانند مدرسه ی سیار ، به تعلیم افراد فقیر و بی سواد می پرداخت ؛ لیکن به مرور این جماعتها تبلیغات شان را بین بازرگانان ثروتمند دهلی نیز گسترش دادند . آنان از این طریق ضمن فراخواندن تجار به رعایت قوانین شرعی در معاملات ، آنان را تشویق می کردند بخشی از وقتشان را به فعالیتهای تبلیغی اختصاص دهند . جماعت تبلیغ در این راه به موفقیت های درخشانی دست یافتند ؛ به طوری که به زودی فعالیتشان را در اغلب کشورهای عربی ، ترکیه ، بریتانیا و ژاپن گسترش دادند و یک شبکه ی بین المللی را از این طریق ایجاد نمودند . امروزه جماعتهای تبلیغ در شمال هند ، بنگلادش و پاکستان ، نفوذ فراوانی پیدا کرده و حوزه ی فعالیت خود را افزون بر اروپا در ایالات متحده ی آمریکا و کانادا نیز گسترش داده است.
در جماعت تبلیغ ، از همه ی طبقات حضور دارند . افراد بی سواد و مستضعف یا افراد تحصیل کرده و ثروتمند همگی در تبلیغات شرکت می کنند . چه بسا افرادی که در جماعت تبلیغ شرکت می کنند ، از نظر معلومات دینی در سطح نازلی باشند ؛ لیکن به سهم خود برای امر تبلیغ ، وظیفه ای را به عهده می گیرند . از بین ایشان فردی به عنوان « امیر » انتخاب می گردد که ممکن است از سایرین جایگاه اجتماعی پایین تری داشته باشد . امیر تمامی کارها را با مشورت دیگران اداره می کند و در اصل خدمت گذار گروه است. آنان بر این باورند که هر مسلمانی باید دست کم سه روز در ماه ، چهل روز در سال و چهار ماه در طول عمر خویش در جماعت تبلیغی شرکت داشته باشد.
جماعت تبلیغ نخست فعالیت هایشان را بیشتر بین طبقات کم سواد جهان اسلام متمرکز کردند . ایشان برخلاف برخی جنبش های اسلامی دیگر مانند اخوان المسلمین ، از نخبه گرایی به صراحت انتقاد می نمایند. حوزه ی فعالیت ایشان همچنین طبقات متوسط شهری نظیر کارکنان دولتی و کسبه و کارگران را دربر می گرفت.
دیوبندیها مواضع بی طرفانهای را در عالم سیاست پیش گرفتند . مشای آنان با این که عليه استعمار انگلیس مبارزه نمودند ، به دلیل این که طعم شکست را در شورش ۱۸۵۷ م. هند چشیدند ؛ از مبارزه ی مسلحانه پرهیز می کردند. جماعت تبلیغ با تجربه ای که از جنبش های اسلامی هند به دست آورده بود ، خود را وقف فعالیت های فرهنگی نمود.