گویش همدانی
نمونه آواز محلی همدانی

از مشخصات تعین گر هویت هر مردم، بیشک ترانه‌های محلی از مهم ترینشان هستند. در شهر همدان نیز همواره آوازهای سنتی و موسیقی‌های فولکلوریک، از مهم‌ترین مشخصه‌های ادب محلی این شهر بوده‌اند. یکی از انواع این موسیقی‌ها، اشعاری عامیانه معروف به ترانه‌های قالی بافی بوده‌اند که در اصل نوعی کارآوا سروده زنان قالی باف بوده‌است و زنان در موقع کار با خواندن این اشعار که بیشتر مضمون عشق و عاشقی داشته، کار خود را نظم می‌بخشیده‌اند. در زیر، نمونه ای از این ترانه‌های عامیانه آورده شده:
پسر:
یه یاری دارم میمانه ماهِ تاوان
هر شِو مینیشه لِوِ جوقِ خیاوان
یه یاری دارم قِدش میمانه راجی
هر شِو مینیشه پایِ دارِ حلاجی
دختر:
کاسه به دِست تو میری ماس بسّانی
کاسِت بشگِنه/ماسِت بیریزه اِگه مِنه نسّانی
میسّانی بسان نیمیسانی قورسان
حُکمِته هشتم گُلُم چشمهٔ هف پسان/رجوتِ کردم سینه قورسان
پسر:
افاده نِکن افاده خشکِ خالی
خودُم می‌دانم تو دخدِرِ حَمّالی
اِفاده نِکن اِفاده خُشگه خشگه
خودُم پول دادم نشاندمت درشگه
عسگِتِ بده بی یلم رویِ طخچه
هرکی بیوینه بِگه خدا بِوَخچه
دختر:
اگه ای سِفر بپای به مَ بخنی
کِشده می‌زنم به دیوار نخش بِوَنی
صد دِفه گفدم شانِتِ نزن شانُم
اُ نِنهٔ مُردت میشه دشمِنِ جانُم
پسر:
جیگِرت قربان که به جیگِرُم بنه
حرفاتِ زِدن هِمش شکر و قنه
قربانت برم که قربانی گرانه
صد تا قربانی زیر پای تو ویلانه
چشاته قربان چشات میمانه آهو
لِوات به دَنـُم میمانه بلگ کاهو
دختر:
ای بُرو بُرو تو شالاتان عالِمی
بِشِد شی بگم که پسِرِ خالِمی
سِرِ دوچخره وات اِفداده پیرنت
دوراَ جان مَ نِنت بشه قربانت
بِووات بیمیره نِنت بره گدایی
خوآرات بِفدن به روز بینِوایی
اگه ماخوایتُم عقدم بکن شِوانه
یه جوری بکن نِنهٔ مُردت نِدانه
می یلم میرم می‌مانی بسوز بسوز
صد سال بینیشی تای مَ نِداری دلسوز
پسر:
انگشتِریمِ ماخوام بکنم دو تا
حرفِ مردمِ برات مُکُنم کوتا
سرت مُکُنم چادِرای گران گران
بیای رد بشی ازی دِرِ گازران
دختر:
سرم نکنی چادِرای لِمو لِمو
ازُ می‌ترسم سِرُم بیاری هِوو
ای برو برو مِنه به تو نیمیدن
چاقو ضامندار زیر کت تو دیدن
کم برو بیا دِر حیاط خط بکش
مِنه نیمیدن به تو خجالت بکش
شوئر مُکُنم به اُ بالا بالاها
شوئر مُکُنم به اُ دِندان طلاها
پسر:
می یَلَم میرم خودت تنا می‌مانی
اَ تناگیری قدرِ مِنه میدانی
ای شِوای بُلن ماخابمُ وَخمیزم
یاد تو میفتم یه پیرن گوشت می‌ریزم
آواز ماخانم غم ا دلُم دِرایه
بَتَر یه غِمی سر غمُم میایه
همه:
عروسی بشه مثه عروسی لطفی همه بیگیرن لقمه به چه کلفتی
عروسی بشه مثه عروسی شاپور همه بینیشن پای منقل و پای وافور
این ترانه‌ها بیشتر مکالمات بین دو عاشق و معشوق است که با نازکشی دختر همراه بوده و در نهایت به ازدواج آن دو ختم می‌شود. این ترانه‌ها همچنین در مراسمات جشن نظیر عروسی‌ها هم جای خود را باز کرده بودند و تا همین امروز هم در ذهن مردم همدان باقی مانده‌اند.
از دیگر ترانه‌های محلی مردم همدان که در مراسمات عروسی خوانده می‌شده، ترانه چه شِو خوبی در قالب تخت حوضی بوده که پس از پایان مراسمات عروسی و به هنگام مشایعت عروس و داماد به خانه تازه خود، آن را می‌خوانده‌اند:
چه شِو خوبی شِو محبوبی قه قه قه خنِّه بِکن ای نِوگل خندان
کف کف کف کف بزِنین ای مطرب خوشخوان
باز مِوارک باد باز مِوارک باد مِنزل داماد
عِروسِ وارد کنین با چراغ و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی
ای قِوم داماد خرِّم و دلشاد
منتِظر مقدِمِ عِروس خود باشین بر سِرِ آن نازِنین نقل و نِوات پاشین
***
روی هر میزی چیده هر چیزی شکلات و شروِت و شیرینی و چایی
عِروس اَ را می‌رسه با خنِّه و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی
عِروس و داماد دو شاخ شمشاد باز مِوارک باد
عِروسِ وارد کنین با چراغ و شادی که امشِو شِو عِروسی است و دامادی
ای قِوم داماد خرِّم و دلشاد
منتِظر مقدِمِ عِروسِ خود باشین بر سِرِ آن نازِنین نقل و نِوات پاشین
و از این دست ترانه‌ها بسیار اند که در فرهنگ مردم رسوب کرده و نقش بسزایی در شکل‌گیری ادب عوام ایفا نموده‌اند.