نعمت‌الله فاضلی
اندیشه‌ها > مطالعات شهری > نظریه کاستی فرهنگ

به اعتقاد فاضلی، مسئله نظام برنامه‌ریزی شهری ما، «کاستی فرهنگ» است. در تمام برنامه‌ریزی‌ها چه برنامه‌ریزی توسعه ملی و چه برنامه‌ریزی توسعه شهری فقدان جایگاه فرهنگ بشدت احساس می‌شود. در ایران، از اواخر دوره رضاشاه به بعد و شکل‌گیری اقتصاد بر پایه نفت و سپس منابع و معادن و متأثر از نوع گفتمان مسلط بر برنامه‌های توسعه‌ای در ایران، نوعی گسیختگی و پارگی در فرهنگ، یا همان «کاستی فرهنگ» به وجود آمد. کاستی فرهنگ اشاره به این دارد که عامل انسانی، تاریخی و اجتماعی تا حدود زیادی از نظام برنامه‌ریزی توسعه شهری ایران معاصر حذف شده یا به حد کافی به آن‌ها توجه نشده است. منظور از انسان تجربه‌های جمعی تاریخی، میراث فرهنگی و دانش‌های بومی است. این کاستی فرهنگ، در سطح سیستم (یعنی نظام اداری و مدیریت شهری) وجود دارد نه سطح ساختاری و فردی. بی‌توجهی سیستم به انسان یعنی این که سیستم در خدمت اشیا است و نه در خدمت ارتقای توانمندی‌های فردی و جمعی. سیستم برنامه‌ریزی ممکن است به لحاظ گفتمانی و آگاهی نظری از ناسیونالیسم یا مذهب یا چیز دیگری صحبت کند؛ اما آنجایی که می‌خواهد آموزش، فضای شهری و غیره را توسعه دهد، انسان و نیازهای واقعی او و تجربه‌های تاریخی او را مبنا قرار نمی‌دهد. پس، کاستی فرهنگ به معنای این نیست که جامعه فاقد فرهنگ است. به معنای این است که ارتباط ارگانیک و کارکردی بین سیستم و نظام برنامه‌ریزی و زیست جهان مردم مختل شده است. فاضلی، گفتمان توسعه ایران را یک گفتمان عمرانی می‌داند که خلأ انسان و فرهنگ در نظام برنامه‌ریزی ایران را در پی داشته است. از نظر فاضلی، دال مرکزی برنامه‌های توسعه در ایران «عمران» (ساخت‌وساز) بوده است و نظام‌های ویژه‌ای را برساخت کرده است:
نظام دانش اثباتی: مبتنی بر وجود کمی و سنجش پذیر
نظام اداری: برنامه‌ریزی به معنای تخصیص بودجه و بودجه ریزی
نظام اجتماعی: تخیل اجتماعی مبتنی بر زندگی فیزیکی و مادی
نظام سیاسی: شکل‌گیری خرده‌نظام‌های پیشران مانند فساد و رانت
مهم‌ترین ویژگی گفتمان عمران سیطره اشیا بر انسان و نادیده گرفتن عناصر انسانی یعنی تاریخ، جغرافیای فرهنگی و اجتماع است که باعث کاستی فرهنگ شده است. فاضلی معتقد است مسئله فرهنگ در نظام برنامه‌ریزی شهری ایران به «نظام دانش» در برنامه‌ریزی‌های توسعه شهری در ایران معاصر برمی‌گردد. منظور از نظام دانش روش‌های تحقیق، فرم دانش و رویکردهای معرفت‌شناسانه و همچنین مسئله نحوه کاربست دانش در نظام برنامه‌ریزی شهری ماست. غلبه نوعی «شبه پوزیتیویسم» بر نظام دانش در برنامه‌ریزی شهری ایران و وجود نوعی ایدئولوژی به نام «فیزیکالیسم» یا کالبدگرایی مانع از توجه جدی و مؤثر به انسان و فرهنگ در برنامه‌ریزی توسعه شهری شده است. نتیجه این امر، چیزی بیشتر از گسترش کالبد یا بُعد فیزیکی شهر و فضا نیست. نشان بارز این امر، «فقر هویتی» شهرهای معاصر ماست. البته این نظام دانایی همبسته قدرت است یعنی با مناسبات مادی و اقتصاد سیاسی شهر و نیروهای مادی در شهر در هم پیوسته و تنیده شده است. مسئله ما در نظام برنامه‌ریزی تمام دوره معاصرمان این است که تولید سوژه، مبنای نظام برنامه‌ریزی نبوده است. سوژه یعنی انسان نو، یعنی شهروند. نظام دانایی ما مبنی بر یک شبه پوزیتیویسم ایرانی در هر سه سطح مسئله‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی است. این نظام، که مانع جدی در شکل‌گیری نوعی مدیریت شهری و نظام برنامه‌ریزی توسعه همه‌جانبه و کارآمد در ایران معاصر شده، دارای چند ویژگی اصلی است:
فقط می‌تواند مادی‌ترین یا قابل مشاهده‌ترین سطح واقعیت شهری را ببیند نه بیش تر.
هیچ‌گاه به لحاظ معرفت‌شناختی توضیح داده و نقد نمی‌شود.
متناسب با ساختار بوروکراسی و نظام اداری است.
در شبه‌پوزیتیویسم ایرانی، علم‌نمایی و نمایش علمی بودن مهم است.
تناقضات و پارادوکس‌های موجود در ساختار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را تبدیل به تناقضات کمی می‌کند.
ضدانسان است. در این نظام دانش، دانش در خدمت اشیا و در خدمت پول است.
رویکرد رشته‌ای دارد؛ یعنی دریچه‌هایی به سوی دانش‌های متعدد و متکثر ندارد.
یک عقلانیت ابزاری، سرکوبگر، سطحی‌نگر و کاسب‌کارانه و شبه‌دانشی است.
ملاحظه فرهنگ در برنامه‌ریزی توسعه، نیازمند دانشی تفسیری، تفهمی، فرارشته‌ای و کیفی است که بتواند کلیت جامعه و انسان ایرانی را در نظر بگیر. به اعتقاد فاضلی، سیطره همه‌جانبه گفتمان عمرانی در نظام برنامه‌ریزی توسعه در ایران باعث گسیختگی‌هایی در جامعه و برنامه‌ریزی و توسعه شهری شده است:
۱- گسیختگی‌های جامعه:
گسیختگی زمانی میان گذشته، حال و آینده و بی‌توجهی به منابع تاریخی
گسیختگی مکانی: رابطه غیر متعامل با طبیعت، همگن‌سازی شی‌واره و یکنواختی شهری
گسیختگی انسانی: شکاف میان گروه‌های اجتماعی و عدم سوژه‌سازی مدرن
گسیختگی سازمانی: بیگانگی و گسیختگی وجوی میان نظام اداری-اجتماعی، شیوه زندگی موجود، قالب و قانون نظم نوین
۲- فرایندهای گسیختگی در برنامه‌ریزی و توسعه شهری:
گسیختگی حافظة جمعی در شهر؛ روانپریشی شهری
از دست دادن توانایی ایجاد ارتباط خلاقانه با گذشته تاریخی، شکاف با میراث ملموس و ناملموس فرهنگ ایرانی و ناخودآگاه ذهن جمعی
زدودن حافظة جمعی تاریخی شهری از معماری شهر، سیمای شهر، پوشش شهر، المان‌های شهری و رفتار ساکنان شهر
گسیختگی سیستم از زیست جهان‌های جمعی و مردمی
عدم امکان مشارکت فعالانه و خلاقانة گروه‌های اجتماعی در روند توسعة شهری
نبود زیرساخت‌های لازم برای توسعه نهادهای مدنی مشارکت‌جو و سازنده در مدیریت شهری
شکل‌گیری انواع مقاومت‌ها و پرهزینه شدن اقتصاد مدیریت شهری
گسیختگی صورت‌بندی فرهنگ از کل
عدم توازن، همگنی و هارمونی صورت‌بندی‌های اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و فرهنگی
فاضلی، راه حل‌های زیر را برای مواجهه با کاستی فرهنگ پیشنهاد می‌دهد:
ایجاد خودآگاهی انتقادی نسبت به گسیختگی‌ها: گفتگو دربارهٔ فرهنگ و جایگاه آن
ایجاد ارادة سیاسی برای ارتقاء جایگاه فرهنگ: به رسمیت شناختن تمام ظرفیت‌ها و سرمایه‌های فرهنگی در یک ارتباط گفتمانی واقعی
لزوم وجود دانش فرهنگی، اخلاقی و راهبردی در برنامه‌ریزی فرهنگی
نیاز به یک رنسانس شهری، یعنی احیای شهرها با توجه به توسعهٔ کارکردهای فرهنگی شهر و تبدیل شهر به کانونی برای تولید هنرها و صنایع فرهنگی، و اقتصاد فرهنگی شهر