اخلاق در دین
اخلاق اسلامی

مقالهٔ اصلی: اخلاق اسلامی
منشأ اساسی در تدوین تدریجی اخلاق اسلامی، درک مسلمانان بود که به بشریت این توانایی داده شده‌است که اراده خدا را تشخیص دهد و به آن پایبند باشد. این قوه که فطرت است، بیش ار هر چیز مستلزم تأمل در معنای هستی است که همان‌طور که جان کلسی در دایرةالمعارف اخلاق بیان می‌کند، «در نهایت به واقعیت خدا اشاره می‌کند». بنابراین اعتقاد بر این است که انسان‌ها صرف‌نظر از محیطی که در آن قرار دارند، مسئولیت اخلاقی دارند که تسلیم اراده خدا باشند و از اسلام پیروی کنند (همان‌طور که در قرآن و سنت یا گفته‌های محمد نشان داده شده‌است. [قرآن 7:172-173].
این تمایل طبیعی، به گفته قرآن، با تمرکز بشر بر موفقیت مادی زیر و رو می‌شود: چنین تمرکزی ابتدا خود را به‌عنوان نیاز به بقا یا امنیت اساسی نشان می‌دهد، اما سپس به تمایل به متمایز شدن در میان هم‌سالان خود متجلی می‌شود. در نهایت، تمرکز بر مادی‌گرایی، طبق متون اسلامی، مانع از تأمل فطری می‌شود که در بالا توضیح داده شد، و در نتیجه حالت جاهلیت یا «جهل» به وجود می‌آید.
مسلمانان بر این باورند که حضرت محمد (ص) نیز مانند سایر پیامبران، از سوی خداوند مبعوث شده‌است تا مسئولیت اخلاقی را به انسان‌ها یادآوری کند و افکاری را که در جامعه مخالف تسلیم بودن در برابر خداوند است، به چالش بکشد. به گفته کلسی، این چالش علیه پنج ویژگی اصلی عربستان پیش از اسلام بود:
تقسیم اعراب به قبایل مختلف (بر اساس خون و خویشاوندی). این دسته‌بندی با آرمان جامعه واحد مبتنی بر تقوای اسلامی، یعنی «امت» مواجه بود.
پذیرش پرستش انبوهی از خدایان غیر از خداوند - دیدگاهی که توحید اسلامی را به چالش می‌کشد، که حکم می‌کند خداوند در عبادت شریک و همتایی ندارد.
خصلت مرووا (مردانگی) که اسلام از آن روی گردانده و به‌جای آن بر صفات تواضع و تقوا تأکید دارد.
تمرکز بر دست‌یابی به شهرت یا ایجاد میراثی که جای خود را به این مفهوم داد که بشر در روز رستاخیز در پیش‌گاه خداوند پاسخ‌گو خواهد بود.
تکریم و پیروی از سنت‌های اجدادی، عملی که توسط اسلام به چالش کشیده شده‌است - که در عوض اولویت را به تسلیم در برابر خدا و پیروی از وحی می‌دهد.
این تغییرات در جهت‌گیری مجدد جامعه از نظر هویت و زندگی اعتقادی مسلمانان، جهان‌بینی و سلسله مراتب ارزش‌ها بود. از دیدگاه نسل‌های بعدی، این امر باعث تحول بزرگی در جامعه و نظم اخلاقی زندگی در شبه‌جزیره عربستان شد. برای محمد، اگرچه عربستان پیش از اسلام نمونه‌ای از «غفلت» بود، اما این امر کاملاً خالی از لطف نبود. محمد جنبه‌های خاصی از سنت عرب جاهلیت مانند مراقبت از خویشاوندان نزدیک خود، بیوه‌ها، یتیمان و سایر نیازمندان و برقراری عدالت را تأیید و توصیه کرد. با این حال، این ارزش‌ها از نظر اهمیت مجدداً مرتب می‌شوند و در چارچوب توحید قرار می‌گیرند.
علاوه بر این، یک مسلمان نه تنها باید از این پنج ویژگی اصلی پیروی کند، بلکه باید در اخلاق خود نیز گسترده‌تر رفتار کند؛ بنابراین، هر چه مسلمان بیش‌تر این قوانین را به‌کار گیرد، از نظر اخلاقی بهتر است. برای مثال، اخلاق اسلامی را می‌توان با آیاتی از قرآن به کار برد. اساسی‌ترین ویژگی یک مسلمان، تقوا و تواضع است. مسلمان باید در برابر خدا و دیگران متواضع باشد:
«و از مردم رخ برمتاب و در زمین خرامان راه مرو که خدا خودپسند لاف‌زن را دوست نمی‌دارد. و در راه رفتن خود میانه‌رو باش و صدایت را آهسته ساز که بدترین آوازها بانگ خران است.»
مسلمانان باید بر احساسات و امیال خود مسلط باشند.
مسلمان نباید بیهوده وقت بگذراند، یا دل‌بسته خوشی‌های زودگذر دنیا باشد. درحالی‌که بیش‌تر مردم اجازه می‌دهند دنیای مادی در دل‌هایشان پر شود، مسلمانان باید خدا را در قلب خود و دنیای مادی را در دست خود نگه دارند. همه این چیزها به جای این‌که به ماشین و کار و دیپلم و حساب بانکی دل‌بسته شوند، ابزاری می‌شوند تا از ما انسان‌های بهتری ساخته شود. اخلاق در اسلام به هر جنبه‌ای از زندگی یک مسلمان می‌پردازد، از سلام و احوال‌پرسی تا روابط بین‌الملل. اخلاق در امیال خودخواهانه، غرور و عادات بد حاکم است. مسلمانان نه تنها باید نیکوکار باشند، بلکه باید به فضیلت نیز امر کنند. نه تنها باید از منکر پرهیز کنند، بلکه باید دیگران را از آن‌ها نیز نهی کنند. به عبارت دیگر، نه تنها باید از نظر اخلاقی سالم باشند، بلکه باید به سلامت اخلاقی کل جامعه نیز کمک کنند.
«شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده‌اید به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از کار ناپسند بازمی‌دارید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب ایمان آورده بودند قطعاً برایشان بهتر بود برخی از آنان مؤمنند و بیشترشان نافرمانند.»
محمد در برابر رفتار یک مسلمان گفت: پروردگارم به من نه فرمان داده‌است: «از خدا بیدار باشم، چه در خلوت و چه در ملاء عام، عادلانه صحبت کنم، خواه خشمگین باشم و چه خشنود، و اعتدال را رعایت کنم، چه در هنگام فقر و چه در زمان ثروتمندی، با کسانی که از من جدا شده‌اند، دوستی دوباره برقرار کنم، با کسی که از من دوری می‌کند، بخشنده باشم، در سکوت بیاندیشم، با نگاهم پندی بیاموزم، و به حق فرمان دهم.»
اسلام یک سبک زندگی است و به‌تنهایی کار نمی‌کند. به‌عنوان مثال، در یک کسب و کار، مسلمانان به رعایت ارزش‌های اخلاقی تجاری خوب دعوت می‌شوند، تقلب نمی‌کنند و سودی از خریداران دریافت نمی‌کنند. تحقیقات همچنین نشان داده که چگونه دین‌داری اسلامی بر اخلاق کاری و اخلاق تجارت تأثیر می‌گذارد.
تلاش‌هایی برای احیای اخلاق و مفهوم‌سازی مجدد نظریه اخلاق اسلامی در قرن بیستم توسط چهره‌هایی مانند: محمد عبدالله دراز، محمد اقبال لاهوری، علی عیزت‌بیگویچ و طه عبدالرحمن که نظریهٔ قراردادی دینی اخلاق را توسعه دادند، صورت گرفت.