stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
الوجاجه

مکان در 23x15px|border |alt=|link= عمان
| Al Wajajah | Al Wajajah |
| --- | --- |
شهر: شهر
فهرست استان‌های عمان: باطنه
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۴ (+4)
ال وجاجه یک منطقهٔ مسکونی در عمان است که در باطنه واقع شده‌است.
برشید

Municipality and town در 23x15px|border |alt=|link= مراکش
| Berrechid | Berrechid |
| --- | --- |
Municipality and town: Municipality and town
Berrechid monument: Berrechid monument
استان‌های مراکش: شاویه وردیغه
Province: Settat Province
جمعیت (2004): جمعیت (2004)
 • کل: ۸۹٬۸۳۰
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۰ (زمان اروپای غربی)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۱ (WEST)
برشید (به فرانسوی: Berrechid) در مراکش با جمعیت ۸۹٬۸۳۰ نفر است که در شاویه وردیغه واقع شده‌است.
وینوود (اکلاهما)

مکان
| Wynnewood, Oklahoma | Wynnewood, Oklahoma |
| --- | --- |
شهر: شهر
Location of Wynnewood, Oklahoma: Location of Wynnewood, Oklahoma
مختصات: ۳۴°۳۸′۳۸″ شمالی ۹۷°۹′۵۳″ غربی﻿ / ﻿۳۴٫۶۴۳۸۹°شمالی ۹۷٫۱۶۴۷۲°غربی﻿ / 34.64389; -97.16472: مختصات: ۳۴°۳۸′۳۸″ شمالی ۹۷°۹′۵۳″ غربی﻿ / ﻿۳۴٫۶۴۳۸۹°شمالی ۹۷٫۱۶۴۷۲°غربی﻿ / 34.64389; -97.16472
State: اکلاهما
شهرستان: Garvin
مساحت: مساحت
 • کل: ۱٫۵ مایل مربع (۳٫۹ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱٫۵ مایل مربع (۳٫۹ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰٫۰ مایل مربع (۰٫۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۹۰۲ فوت (۲۷۵ متر)
جمعیت (۲۰۰۰): جمعیت (۲۰۰۰)
 • کل: ۲٬۳۶۷
 • تراکم: ۱۵۵۲٫۳/مایل مربع (۵۹۹٫۴/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (Central (CST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
زیپ‌کد: 73098
کد منطقه: 405
FIPS code: 40-82400
GNIS feature ID: 1100027
وبگاه: http://www.wynnewoodokla.com/
وینوود(به انگلیسی: Wynnewood) شهری در ایالت اکلاهما کشور ایالات متحده آمریکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۲٬۲۱۲ نفر بوده‌است.
پتی-ساگونه، کبک

مکان در 23x15px|border |alt=|link= استان کبک, 23x15px|border |alt=|link= کانادا
| Petit-Saguenay | Petit-Saguenay |
| --- | --- |
شهرداری: شهرداری
استان:  استان کبک
ناحیه: سگنه-لاک-سن-ژان
منطقه شهری: Le Fjord-du-Saguenay
Constituted: August 12, 1919
حکومت: حکومت
 • Mayor: Thérèse Gaudreault
 • Federal riding: Chicoutimi—Le Fjord
 • Prov. riding: Chicoutimi—Le Fjord
مساحت: مساحت
 • کل: ۳۳۷٫۱۰ کیلومتر مربع (۱۳۰٫۱۶ مایل مربع)
 • خشکی: ۳۲۸٫۹۶ کیلومتر مربع (۱۲۷٫۰۱ مایل مربع)
جمعیت (2011): جمعیت (2011)
 • کل: ۷۲۷
 • تراکم: ۲٫۲/کیلومتر مربع (۶/مایل مربع)
 • Change (2006–11): کاهش۶٫۸%
 • Dwellings: ۴۲۵
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی −۵ (EST)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی −۴ (EDT)
Postal code(s): G0V 1N0
کد(های) منطقه: 418 and 581
وبگاه: www.petit-saguenay.com
پتی-ساگونه (به فرانسوی: Petit-Saguenay) شهری در منطقه شهری لو افجور-دو-ساگونه ناحیه سگونه-لاک-سن-ژان در استان کبک کانادا است. در سرشماری سال ۲۰۱۱ این شهر ۸۲۸ نفر جمعیت داشته‌است و مساحت آن ۳۲۸٫۷۲ کیلومتر مربع است.
نادی‌کوروش

مکان در 23x15px|border |alt=|link= مجارستان
| نادی‌کوروش Nagykőrös | نادی‌کوروش Nagykőrös |
| --- | --- |
شهر: شهر
میدان سابادشاگ (آزادی) - کاخ پست: میدان سابادشاگ (آزادی) - کاخ پست
  پرچمنشان:   پرچمنشان
نادی‌کوروش: نادی‌کوروش
مختصات: ۴۷°۰۱′۵۹″شمالی ۱۹°۴۷′۰۲″شرقی﻿ / ﻿۴۷٫۰۳۳۱۸۲°شمالی ۱۹٫۷۸۳۹۸۱°شرقی﻿ / 47.033182; 19.783981: مختصات: ۴۷°۰۱′۵۹″شمالی ۱۹°۴۷′۰۲″شرقی﻿ / ﻿۴۷٫۰۳۳۱۸۲°شمالی ۱۹٫۷۸۳۹۸۱°شرقی﻿ / 47.033182; 19.783981
استان: پِشت
حکومت: حکومت
 • شهردار: Czira Szabolcs
مساحت: مساحت
 • کل: ۲۲۷٫۹۶ کیلومتر مربع (۸۸٫۰۲ مایل مربع)
جمعیت: جمعیت
 • کل: ۲۵۶۹۶
 • تراکم: ۱۱۰/کیلومتر مربع (۲۹۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی ۱+ (CET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی ۲+ (CEST)
کد پستی: ۲۷۵۰
کد منطقه: ۵۳
وبگاه: www.nagykoros.hu
نادْیْ‌کورُش (به مجاری: Nagykőrös) در پِشت در کشور مجارستان واقع شده‌است. جمعیت این شهر ۲۵٫۳۲۸ نفر است.
نگارخانه

بازار (مجاری: Piac)
معماری آرنووُی شهرستانی
موزهٔ یانوش آرانی
فرمان سلطان محمد چهارم به سال ۱۶۴۸ در موزهٔ یانوش آرانی: «کسانی که در امر پخت شوره همکاری کنند از کار در ساخت‌وساز قلعه معاف می‌شوند.»
حسین علیزاده

برای دیپلمات ایرانی، حسین علیزاده (دیپلمات) را ببینید.
| حسین علیزاده | حسین علیزاده |
| --- | --- |
حسین علیزاده در حال نواختن شورانگیز در کنسرت میلان ۲۰۱۰: حسین علیزاده در حال نواختن شورانگیز در کنسرت میلان ۲۰۱۰
اطلاعات پس‌زمینه: اطلاعات پس‌زمینه
نام تولد: حسین محمد علیزاده
زاده: ۱ شهریور ۱۳۳۰ ‏(۷۳ سال) تهران، ایران
ژانر: کلاسیک ایرانی
ساز(ها): تار، سه‌تار، تنبور، شورانگیز، سلانه، دیوان، بربط و رباب
ناشر(ان): ماهور، مؤسسه فرهنگی-هنری تار و پود، دل‌آواز
دانشگاه: دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، دانشگاه آزاد برلین
استاد(ها): هوشنگ ظریف، حبیب‌الله صالحی، محمود کریمی، علی اکبر شهنازی، داریوش صفوت، نورعلی برومند، سعید هرمزی، یوسف فروتن، و عبدالله دوامی، حسین دهلوی
آلبوم پرآوازه: در چشم باد، دلشدگان، نی‌نوا، بی تو بسر نمی‌شود، گبه، ترکمن، زیر تیغ، شورانگیز، راز و نیاز،فریاد
جایزه(ها): ۴ سیمرغ بلورین بهترین موسیقی فیلم از جشنواره فجر برای فیلم‌های گبه، زشت و زیبا، آواز گنجشک‌ها و ملکه ۳ بار نامزد دریافت جایزه جایزه گرمی برای آلبوم‌های فریاد، بی تو بسر نمی‌شود و به تماشای آب‌های سپید 
وبگاه: www.hosseinalizadeh.net
حسین محمد علیزاده (زادهٔ ۱ شهریور ۱۳۳۰) موسیقی‌دان، آهنگساز، پژوهش‌گر و نوازنده تار و سه‌تار اهل ایران است. او ۳ بار نامزد دریافت ۳ جایزه گرمی شده‌است.
وی یکی از چهره‌های تحسین‌شده موسیقی فیلم در ایران به‌شمار می‌آید. آثاری چون در چشم باد (۱۳۸۲)، دلشدگان (۱۳۷۰)، گبه (۱۳۷۴)، زشت و زیبا (۱۳۷۷)، زمانی برای مستی اسب‌ها (۱۳۷۸)، لاک‌پشت‌ها هم پرواز می‌کنند (۱۳۸۶)، آواز گنجشک‌ها (۱۳۸۷)، ملکه (۱۳۹۰) و همه مادران من (۱۳۸۸) از ساخته‌های او هستند. حسین علیزاده با کسب ۴ سیمرغ بلورین برای فیلم‌های گبه، زشت و زیبا، آواز گنجشک‌ها و ملکه مشترکاً به همراه مجید انتظامی و محمدرضا علیقلی برنده بیشترین سیمرغ بلورین در بخش بهترین موسیقی متن از جشنواره فیلم فجر است.
حسین علیزاده از مهم‌ترین ارکان تربیتی و مربیان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در سال‌های دهه پنجاه بوده است.
زندگی

حسین علیزاده در سال ۱۳۳۰ در منطقه سید نصرالدین بازار تهران از پدری اهل ارومیه  زاده شد. پس از تحصیل در هنرستان موسیقی به دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاه تهران رفت و هم‌زمان در مرکز حفظ و اشاعهٔ موسیقی به یادگیری و اجرای کنسرت پرداخت. او نزد هوشنگ ظریف، حبیب‌الله صالحی، محمود کریمی، علی‌اکبر شهنازی، داریوش صفوت، نورعلی برومند، سعید هرمزی، یوسف فروتن و عبدالله دوامی موسیقی آموخته‌است. علیزاده در سال‌های آغازین دههٔ ۱۳۶۰ خورشیدی در مدرسهٔ عالى هنرهاى برلین غربى (دانشگاه هنرهاى برلين امروز) نیز تحصیل کرده‌است.
علیزاده در سال ۱۳۴۷ عضو ارکستر رودکی شد. او با عضویت در کانون فرهنگی و هنری چاووش همراه با دیگر استادان موسیقی ایران از جمله محمدرضا لطفی و پرویز مشکاتیان آثار جاودانه‌ای در موسیقی ایران به نام مجموعه آلبوم‌های چاووش اجرا کرد. همچنین با آموزش هنرجویان موسیقی تأثیر مهمی در تربیت موسیقی‌دانان و نوازندگان پس از انقلاب ۱۳۵۷ گذاشت. بخش مهمی از تصنیف‌های انقلابی آن روزگار از جمله تصنیف شهید با صدای شهرام ناظری از ساخته‌های علیزاده در آن دوران است.
علیزاده پس از انقلاب به دلیل فشارهای وارد بر جامعه هنری در سال ۱۳۶۲ از ایران خارج شد و نخست برای مدت کوتاهی به ایتالیا و پس از آن به آلمان رفت و در سال ۱۳۶۴ به ایران بازگشت.
علیزاده در اوایل دههٔ هفتاد ریاست هنرستان موسیقی را بر عهده داشت. وی از اواخر دهه ۷۰ تا سال ۱۳۸۴ با محمدرضا شجریان در قالب گروهی چهار نفره همراه با کیهان کلهر و همایون شجریان به برگزاری کنسرت و اجرای برنامه در کشورهای مختلف مشغول بود.
زندگی شخصی

حسین علیزاده دارای دو فرزند به نام‌های صبا (نوازندهٔ کمانچه) و نیما (نوازندهٔ رباب و تار) است که هم‌اکنون در گروه هم‌آوایان زیر نظر علیزاده فعالیت دارند.
افتخارات

حسین علیزاده تا به حال سه بار برای آلبوم‌های فریاد، بی تو به سر نمی‌شود و به تماشای آب‌های سپید نامزد جایزه گرمی در بخش بهترین آلبوم سنتی جهان شده‌است.
حسین علیزاده چهار بار جایزه بهترین موسیقی فیلم را از جشنواره فیلم فجر برای فیلم‌های گبه، زشت و زیبا، آواز گنجشک‌ها و ملکه به دست آورده‌است.
دریافت جایزه بهترین موسیقی متن برای فیلم آسمان زرد کم‌عمق در جشن انجمن منتقدان سینمای ایران در سال ۱۳۹۲.
علیزاده در ۷ آذر ۱۳۹۳ در نامه‌ای از دریافت نشان شوالیه هنر و ادب فرانسه (لژیون دونور) اعلام انصراف کرد و نوشت که «خود را بی‌نیاز از دریافت هر نشانی» می‌داند. علیزاده در عین حال گفت «هدیه ملت بافرهنگ فرانسه» را «ارج می‌نهیم». او در نامه خود گفت: «اگر سفیر سیاسی و فرهنگی کشور فرانسه هدیه ملت بافرهنگ فرانسه را به سینه هنرمندان بزرگ ما نصب می‌کند، آن را ارج می‌نهیم و ما نیز ستایش می‌کنیم ستارگان پرافتخار تاریخ خود را.» علیزاده با این حال اضافه کرد: «شاید اگر در دیار ما توجه و درک از هنر والای موسیقی نزد مسئولان می‌بود، یک هدیه و عنوان غیرخودی این همه انعکاس نداشت. وقتی در فضای هنری نور کافی نباشد، چراغی کوچک خورشید می‌شود». او در پایانِ نامه خود نوشت: «ضمن قدردانی از مسئولان کشور و سفارت فرانسه، به احترام مردم هنرپرور و هنردوست ایران، به نام حسین علیزاده قناعت کرده، تا آخر عمر به آن پیشوند یا پسوندی نخواهم افزود.»
دریافت جایزهٔ دو سالانهٔ موسیقی جهانی آسیا (به انگلیسی: Asian world music Award) از بنیاد مرکز موسیقی جهان (به انگلیسی: World Music center) کره‌جنوبی در ۴ خرداد ۱۳۹۶ (۲۶ می ۲۰۱۷). این جایزه به هنرمندانی که باعث ارتباط کشورشان با دیگر نقاط جهان به‌ویژه کشورهای آسیایی شده‌اند، اهدا می‌شود.
ابتکارها

سلانه، سازی است که سیامک افشاری زیر نظر علیزاده ساخته‌است و صدایی شبیه عود و تار دارد.
از دیگر ابتکارهای حسین علیزاده ابداع مقام داد و بیداد که از ترکیب گوشهٔ «داد» از دستگاه ماهور و گوشهٔ «بیداد» از دستگاه همایون است.
موسیقی فیلم

| موسیقی متن فیلم و سریال | موسیقی متن فیلم و سریال | موسیقی متن فیلم و سریال | موسیقی متن فیلم و سریال | موسیقی متن فیلم و سریال | موسیقی متن فیلم و سریال | موسیقی متن فیلم و سریال |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نام فیلم/آلبوم | سال  | آهنگساز | نوازنده | خواننده | ناشر | توضیحات |
| چوپانان کویر | ۱۳۵۹ | آری | آری |  |  |  |
| میراث کهن |  | آری | آری |  | مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور |  |
| از اعصار |  | آری | آری |  | مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور |  |
| دلشدگان | ۱۳۷۰ | آری | آری | محمدرضا شجریان | دل آواز |  |
| گبه | ۱۳۷۴ | آری | آری |  | ماهور | برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن جشنواره فیلم فجر |
| ابر و آفتاب | ۱۳۷۵ | آری | آری |  |  |  |
| مدرسه‌ای که باد برد | ۱۳۷۶ | آری | آری |  |  |  |
| ایران سرای من است | ۱۳۷۷ | آری | آری |  | مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور |  |
| زشت و زیبا | ۱۳۷۷ | آری | آری |  | مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور | برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن جشنواره فیلم فجر |
| دختران خورشید | ۱۳۷۸ | آری | آری |  |  |  |
| عشق طاهر | ۱۳۷۸ |  | آری |  |  |  |
| ابجد | ۱۳۸۱ | آری | آری |  |  |  |
| قلمرو بهشت |  | آری |  |  |  | بخشی از موسیقی متن پادشاهی بهشت، اثر ریدلی اسکات، ۲۰۰۵ |
| لاک‌پشت‌ها هم پرواز می‌کنند | ۱۳۸۳ | آری | آری |  | مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور |  |
| زیر تیغ | ۱۳۸۵ | آری | آری |  | مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور |  |
| نیوه‌مانگ | ۱۳۸۶ | آری | آری |  |  |  |
| آواز گنجشک‌ها | ۱۳۸۷ | آری | آری |  | هرمس | برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن جشنواره فیلم فجر |
| در آن سوی | ۱۳۸۸ | آری | آری |  | آوای خورشید | موسیقی متن فیلم مستند همه مادران من |
| ملکه | ۱۳۹۰ | آری | آری |  |  | برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن جشنواره فیلم فجر |
| در چشم باد | ۱۳۹۱ | آری | آری |  |  | مجموعه تلویزیونی |
| آسمان زرد کم عمق | ۱۳۹۱ | آری | آری |  |  |  |
| آتابای | ۱۳۹۸ | آری | آری |  |  |  |
:
کتاب‌ها

ده قطعه برای تار ۱، نشر مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور
ده قطعه برای تار ۲، نشر مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور
ده قطعه برای تار ۳، نشر مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور
ده قطعه برای تار ۴، نشر مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور
ده قطعه برای تار ۵، نشر مؤسسه فرهنگی-هنری تار و پود
ده قطعه برای تار ۶، نشر مؤسسه فرهنگی-هنری تار و پود
پارتیتور نی‌نوا، نشر مؤسسه فرهنگی-هنری تار و پود
آموزش سه‌تار، دوره مقدماتی، مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور
آموزش تار و سه‌تار، دوره متوسطه، مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور
ردیف مقدماتی تار و سه‌تار، (کتاب سوم هنرستان)
بوسه‌های باران (تصنیف‌های حسین علیزاده) نشر مؤسسه فرهنگی-هنری ماهور، ۱۳۸۴، بازنویسی و نت‌نگاری: علی صمدپور
نگارخانه

محمدرضا شجریان،حسین علیزاده، کیهان کلهر و همایون شجریان در کنسرت لندن
استاد حسین علیزاده در حال سخنرانی در رویداد تداکس تهران
حسین علیزاده در کنسرت مادرید، ماه مه ۲۰۱۱
حسین علیزاده و شهرام ناظری در کنسرت مادرید، ماه مه ۲۰۱۱
حسین علیزاده در کنسرت مادرید، ماه مه ۲۰۱۱
حسین علیزاده در کنسرت لندن
کنسرت میلان ۲۰۱۰ حسین علیزاده، کیهان کلهر و مجید خلج
حسین علیزاده و شهرام ناظری در کنسرت گروه دوستی
از راست به چپ: علیزاده، همایون شجریان، محمدرضا شجریان و کیهان کلهر
بوارا پیسانی

مکان
| بوارا پیسانی | بوارا پیسانی |
| --- | --- |
کومونه: کومونه
بوارا پیسانی: بوارا پیسانی
ناحیه: ونتو
استان / شهرستان: استان پادووا (PD)
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۶٫۵ کیلومتر مربع (۶٫۴ مایل مربع)
جمعیت (Dec. 2004): جمعیت (Dec. 2004)
 • کل: ۲۵۴۲
 • تراکم: ۱۵۰/کیلومتر مربع (۴۰۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (زمان)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (ساعت تابستانه)
کد پستی: ۳۵۰۴۰
پیش‌شماره تلفن: ۰۴۲۵
نمایی از ساختمان شهرداری بوارا پیسانی
بوارا پیسانی (به ایتالیایی: Boara Pisani) یک کومونه در ایتالیا است که در استان پادووا واقع شده‌است.
خصوصیات

بوارا پیسانی ۱۶٫۵ کیلومترمربع مساحت و ۲٬۵۴۲ نفر جمعیت دارد.
پادشاهی ماد

همچنین ببینید: قوم ماد
«ماد» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، ماد (ابهام‌زدایی) را ببینید.
پادشاهی ماد (پارسی باستان: 𐎶𐎠𐎭؛ اکدی: 𒆳𒈠𒁕𒀀𒀀، 𒆳𒈠𒋫𒀀𒀀) حکومتی ایرانی بود که در سده‌های میانی هزارهٔ یکم پ.م.، از حدود ۶۷۸ پ.م. تا حدود ۵۴۹ پ.م. ابتدا صرفاً در ناحیه سکونت مادها در شمال غربی ایران و سپس بر بیشتر فلات ایران حکمرانی می‌کرد.
هرچند که دوران پادشاهی شاهان ماد و مدت پادشاهی آن‌ها و نیز ترتیب‌ شان مورد مناقشه است، اما به‌گفتهٔ هرودوت، سلسلهٔ مادها شامل چهار شاه بوده است که به یک خانواده تعلق داشتند و به مدت ۱۵۰ سال فرمانروایی کردند و نام آن‌ها عبارت بود از دیاکو، فرورتیش، هووخشتره و ایشتوویگو. از میان این شاهان، تنها به هووخشتره و ایشتوویگو در متون میخی اشاره شده‌است. با این وجود، پژوهشگران برای یافتن نام دیاکو و پسرش فرورتیش در دیگر منابع مرتبط تلاش کرده‌اند. از این روی، رئیس قبیلهٔ ماننا، دَیائوکو نام داشت که چندین بار در متون آشوری نو (و نیز سال‌نامه‌ها) از دورهٔ سارگون دوم نامش ذکر شده‌است و با دیاکو که هرودوت ذکر کرده‌است، یکی دانسته می‌شود. از او در منابع آشوری به‌عنوان والی ماننا (šaknu) یاد شده‌است که با شاه اورارتو علیه فرمان روای ماننا متحد شده بود، اما توسط سارگون اسیر شد و در سال ۷۱۵ پ.م. همراه با خانواده‌اش به سرزمین سوریه تبعید گردید. او ظاهراً در همان‌جا درگذشت.
به مادها در سال‌نامه‌های آشوری نو از سال ۸۳۶ پ.م. به بعد تا اواخر سوگند فئودالی اسرحدون (۶۷۲ پ. م) اشاره شده‌است، آن‌ها توسط شاهک‌نشین‌های کوچک اداره می‌شدند: پادشاهی مرکزی تأسیس نشده بود و اساس چیزهایی که بعداً به دیاکو، قاضی افسانه‌ای نسبت داده شد، هنوز وجود نداشت. هنگامی که امپراتوری آشور در سال ۶۱۲ پ.م. سقوط کرد، مادها نقش مهمی ایفا کردند. پایان حکومت مادها نیز با وجود افسانه‌هایی که در پیرامون کوروش وجود دارد، همچنان در تاریکی است.
واژه‌شناسی

نام ماد در یونانی به‌صورت Μῆδοι (میدیا)، در فارسی باستان 𐎶𐎠𐎭 (آوانگاری: Māda-) (مادَ)، در آشوری و اکدی به‌گونهٔ Mādāya (مادایَه) و در عبری به‌شکل מָדַי (مَدَی) آمده‌است. نخستین اشاره به مادها، در متون آشوری به سال ۸۳۴ پ.م. و به دورهٔ شلمنسر سوم بازمی‌گردد.
ریشهٔ نام ماد به زبان‌های ایرانی بازمی‌گردد و شاهد آن در زبان فارسی باستان "Māda-" است که در حالت مفرد مذکر آمده‌است. به‌عقیدهٔ دیاکونوف، معنای دقیقی از این واژه مستفاد نمی‌شود. اما وویچیخ اسکالموفسکی رابطه‌ای میان این نام و واژهٔ "med)h)-" به‌معنای «مرکزی، واقع‌شده در وسط» در زبان نیاهندواروپایی را مطرح کرد و به "madhya-" در زبان‌های هندوآریایی و "maidiia-" در زبان نیاایرانی که هردوی آن‌ها یک معنا دارند ارجاع داد.
پیش‌زمینه

همچنین ببینید: امپراتوری آشوری نو و اتحادیه قبایل ماد
حدود سه-چهار سده پس از شروع زوال شهرهای عصر برنز در فلات ایران، مردمان ایرانی‌زبان به تدریج وارد این سرزمین شدند. قوم ماد بخشی از مردمانی بود که در مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران، شرکت داشتند. این قوم، در روزگار خود به آریاییان مشهور بودند و یکی از قبایل آنان، آری زانتو نام داشت؛ نامی که به معنای دودمان آریاییان است. این شهرت در آن روزگار تنها به قوم ماد محدود نمی‌شد و پارس‌ها نیز آریا شناخته می‌شدند.
مطابق منابع کهن آشوری، یونانی و ایرانی در مجموع معلوم می‌گردد که شش طایفهٔ تشکیل‌دهندهٔ اتحاد مادها عبارت بودند از بوسی‌ها، ستروخاتی‌ها، بودی‌ها آریزانتایی‌ها و مغها و سرانجام پارتاکانی‌ها. مطابق منابع یونانی، در سرزمین کمنداندازان ساگارتی (زاکروتی، ساگرتی) مادی‌های ساگارتی می‌زیسته‌اند که شکل بابلی-یونانی شدهٔ نام خود یعنی زاگرُس (زاکروتی، ساگرتی) را به کوهستان غرب فلات ایران داده‌اند. نام همین طوایف است که در اتحاد طوایف پارس نیز موجود است و خط پیوند خونی طوایف ماد و پارس از جمله از منشأ همین طایفهٔ ساگارتی‌ها (زاکروتی، ساگرتی) است.
آنچه از متون آشوری برمی‌آید، آن است که مادها از سدهٔ نهم تا هفتم پ.م. نتوانسته بودند چنان پیشرفتی بیابند که سبب هم‌گرایی و اتحاد و سازمان‌یافتگی قبایل و طوایف پراکندهٔ ماد بر محور یک رهبر و فرمان‌روای برتر و واحد که بتوان وی را پادشاه کل سرزمین‌های مادنشین نامید شده باشند. پادشاهان آشور در ضمن لشکرکشی‌های پرشمار خود به قلمرو سکونت مادها، همواره با شمار فراوانی از «شاهان محلی» روبه‌رو بوده‌اند و نه یک پادشاه واحد حاکم بر کل سرزمین‌های مادنشین. بعدها، در سده‌های نهم و هشتم پ.م. قدرت مادها تا حدی زیادی افزایش یافت و نقش آن‌ها برجسته شد و سرانجام در سدهٔ هفتم پ.م. سرتاسر غرب ایران و برخی از مناطق نزدیک آن به مادها تعلق یافت؛ بنابراین، مرزهای ماد در طول چند صدسال، به‌تدریج و رفته‌رفته تغییر کرد؛ با این حال، گسترهٔ جغرافیایی دقیق ماد ناشناخته باقی مانده‌است.
پیش‌زمینه > لشکرکشی‌های آشوری‌ها به سرزمین ماد

با آغاز سدهٔ نهم پ.م. آشوری‌ها به‌طور منظم به مناطق شمال غرب ایران که در آن‌زمان ده‌ها شاهک‌نشین خُرد در آن‌جا وجود داشت یورش می‌بردند و به غارت می‌پرداختند. آشوری‌ها می‌توانستند از طریق دو مسیر به ماد دست یابند: از سوی شمال، از سوی گیزیل بوندا و ظاهراً در امتداد جادهٔ امروزی بیجار به همدان؛ از سوی شمال غرب از طریق مسو در کنار مرز غربی گیزیل بوندا یا از طریق کیشِسیم در امتداد جادهٔ سنندج به همدان. آشوری‌ها همیشه در امتداد راه کوهستانی جادهٔ بزرگ خراسان، از طریق خارخار، آرازیاش و بیت بارو که بخش شمالی الیپی را تشکیل می‌داد و سرانجام از طریق بیت همبان، از ماد به آشور بازمی‌گشتند. همهٔ این سرزمین‌ها در کوه‌های زاگرس، میان اسدآباد از سوی شرق، خارج از جلگهٔ همدان و درهٔ ماهی‌دشت از طرف غرب واقع شده‌بودند که درهٔ ماهی‌دشت جزو بیت همبان محسوب می‌شد. آشوری‌ها نه فقط از طریق ماد بلکه از سوی شمال، از طریق پرسوا و سرزمین‌های همسایه نیز به جادهٔ خراسان دسترسی داشتند. در این صورت، آشوری‌ها با عبور از کنار مسیر سنندج-بیستون یا پاوه-کرمانشاه، در سوی چپ نه‌تنها ماد، بلکه خارخار و کیشسیم قرار می‌گرفتند.
منبع‌شناسی

مقالهٔ اصلی: منبع‌شناسی تاریخ ماد و هخامنشی
نخستین اشاره به نام مادها در سالنامهٔ بیست و چهارم شلمنسر سوم، یعنی سال ۸۳۶ پ.م. بازمی‌گردد، هنگامی که به نَمری حمله کرد. کتیبه‌های آشوری آکنده از گزارش‌هایی دربارهٔ تاخت‌وتازهای سپاه آشور در سرزمین‌های مادنشین و گشوده شدن شاهک‌های مادی هستند. در متن‌های آشوری، برای نمونه در کتیبه‌های تیگلات-پیلسر سوم، بدون اشاره به نام قبیله‌های مادی، از مادها همچون گروهی شناخته‌شده و نیرومند و با عنوان‌هایی چون «مادهای دوردست»، «مادهایی که در نزدیکی بیابان نمک هستند»، «مادهای نیرومند»، «مادهایی که در نزدیکی کوه بیکنی هستند» و «مادهای شرق» یاد شده‌است.
از میان این شاهان، تنها به هووخشتره و ایشتوویگو در متون میخی اشاره شده‌است. با این وجود، پژوهشگران برای یافتن نام دیاکو و پسرش فرورتیش در دیگر منابع مرتبط تلاش کرده‌اند. از این روی، رئیس قبیلهٔ ماننا، دَیائوکو نام داشت که چندین بار در متون آشوری نو (و نیز سال‌نامه‌ها) از دورهٔ سارگون دوم نامش ذکر شده‌است و با دیاکو که هرودوت ذکر کرده‌است، یکی دانسته می‌شود. از او در منابع آشوری به‌عنوان والی ماننا یاد شده‌است که با شاه اورارتو علیه فرمانروای ماننا متحد شده‌بود، اما توسط سارگون اسیر شد و در سال ۷۱۵ پ.م. همراه با خانواده‌اش به سرزمین سوریه تبعید گردید. او ظاهراً در همان‌جا درگذشت.
منابع یونانی، به‌ویژه تاریخ هرودوت دربارهٔ پادشاهی ماد گزارش‌هایی داده‌اند، اما این گزارش‌ها غالباً اندک و آمیخته به افسانه‌اند. اطلاعاتی پراکنده از مورخینی چون هکاته وجود دارد که همین اطلاعات را مورخان بعدی نیز در آثارشان بازتاب داده‌اند. نخستین کسی که گزارشی جامع در مورد مادها ارائه کرد، هرودوت بود. در میان منابع کهن یونانی موجود که دربارهٔ مادها سخن گفته‌اند، مهم‌ترین آن‌ها هرودوت و کتزیاس هستند که نوشته‌های هرودوت تاحدودی قابل اعتماد است و پژوهش‌های نوین باستان‌شناسی هم در پاره‌ای از موارد، گفته‌های او را تأیید می‌کنند؛ اما نوشته‌های کتزیاس جنبهٔ داستان‌سرایی و تفریح‌انگیز دارند و تقریباً در تمامی مواردی که هرودوت و کتزیاس دربارهٔ واقعهٔ یکسانی صحبت کرده‌اند، گفته‌های آنان بسیار با هم اختلاف دارند و در مواردی که بتوان این اختلاف‌ها را از روی منابع دیگر بررسی کرد، گفته‌های کتزیاس نادرست است.
متون عهد عتیق کتاب مقدس نیز تا حدودی برای بازسازی تاریخ ماد مورد استفاده قرار می‌گیرند. این متون در دوره‌های تاریخی گوناگونی نوشته شده‌اند و به‌جز برخی از قسمت‌های کتاب‌های عزرا و دانیال که به زبان آرامی نوشته شده‌اند، همهٔ این متون به زبان عبری نگاشته شده‌اند. کتاب‌های پیامبران ناحوم و حبقوق که تقریباً هم‌زمان بوده‌اند و در سدهٔ هفتم پ.م. می‌زیستند، سقوط فوری دولت آشور را شرح می‌دهند. ناحوم سقوط مصیبت‌بار نینوا را که در سال ۶۱۲ پ.م. توسط مادها و بابلی‌ها تسخیر شد را گزارش کرده و حبقوق دربارهٔ تسخیر آشور در سال ۶۱۴ پ.م. توسط مادها سخن می‌گوید. احتمالاً پیشگویی‌های هر دو کتاب به زمانی که دولت آشور هنوز پابرجا بوده تعلق دارند ولی در دوره‌ای بوده‌اند که سرانجام مصیبت‌بار دولت آشور، آشکار به نظر می‌رسید.
جغرافیا

مقالهٔ اصلی: سرزمین ماد
در پایان هزارهٔ دوم پ.م. قبیله‌های مادی، استقرار در قلمروی غرب ایران که بعدها ماد نامیده شد را آغاز کردند؛ جایی که در آن زمان نشیمن‌گاه شاهک‌نشین‌های فراوان و گروه‌های قومی و زبانی گوناگونی مانند گوتی‌ها، لولوبی‌ها، کاسی‌ها و هوری‌ها بود. بعدها، در سده‌های نهم و هشتم پ.م. قدرت مادها تا حدی زیادی افزایش یافت و نقش آن‌ها برجسته شد و سرانجام در سدهٔ هفتم پ.م. سرتاسر غرب ایران و برخی از مناطق نزدیک آن به مادها تعلق یافت؛ بنابراین، مرزهای ماد در طول چند صد سال، به‌تدریج و رفته‌رفته تغییر کرد؛ با این حال، گسترهٔ جغرافیایی دقیق ماد برای ما ناشناخته باقی مانده‌است.
در دورهٔ نخستین، مرزهای غربی شاهک‌نشین‌های ماد که از یکدیگر مستقل بودند، از مرزهای غربی دشت همدان فراتر نمی‌رفتند. اطلاعات ما دربارهٔ حدود شمالی و شرقی ماد بسیار اندک است. با این حال، سرزمین اصلی ماد، آن‌گونه که آشوری‌ها از اواخر سدهٔ نهم پ.م. تا آغاز سدهٔ هفتم پ.م. آن را می‌شناختند، از سوی شمال به گیزیل بوندا محدود می‌شد که گیزیل بوندا در کوه‌های قافلان‌کوه در شمال دشت همدان قرار داشت؛ از سوی غرب و شمال غرب نیز محدودهٔ آن از دشت همدان فراتر نمی‌رفت و به کوه‌های زاگرس محدود می‌شد، به جز در جنوب غربی که مادها تا دره‌های زاگرس را در اختیار داشتند که این مرز در دامنهٔ کوه‌های گرین واقع شده بود و ماد را از الیپی، پادشاهی‌ای در نواحی پیشه‌کوه به سمت جنوب کرمانشاه، جدا می‌کرد. از سوی جنوب نیز مرز ماد به منطقهٔ ایلامی سیماشکی محدود می‌شد که امروزه با درهٔ خرم‌آباد تطبیق داده می‌شود.
به نظر می‌رسد که قلمروی ماد از سوی شرق و جنوب شرقی به دشت کویر و سرزمین پَتوشَرا محدود بود؛ سرزمین پتوشرا چنان‌که توسط شاهان آشوری توصیف شده‌است، در حاشیهٔ کویر نمک (احتمالاً دشت کویر) واقع شده بود. رشته کوه نزدیک پتوشرا را آشوریان «بیکنی» می‌نامیدند و از آن با عنوان «رشته کوه لاجورد» یاد می‌کردند. پژوهشگران معمولاً آن را با کوه دماوند که در شمال شرق تهران قرار دارد، برابر می‌دانند. پتوشرا ظاهراً همان منطقه‌ای‌ست که در فارسی میانه به‌صورت پَدشخوار ذکر شده‌است، جایی که در سده‌های میانی استخراج لاجورد از آن گواهی شده‌است. لاجورد که به عنوان خراج به آشوری‌ها پرداخت می‌شد، «به واسطهٔ تجارت با مادی‌های مناطق شرقی به دست می‌آمد.» پتوشرا و کوه بیکنی، احتمالاً دوردست‌ترین قلمرو حکومت مادها بود که آشوری‌ها در طول بزرگ‌ترین توسعهٔ خویش در نیمهٔ دوم سدهٔ هشتم پ.م. و دههٔ نخست سدهٔ هفتم پ.م. به آن نفوذ کرده بودند. با این حال، لوییس لوین استدلال می‌کند که کوه بیکنی به احتمال زیاد می‌بایست با رشته‌کوه الوند تطبیق داده شود که در غرب همدان قرار دارد؛ این تطبیق توسط استوارت کلیفورد براون و تعدادی دیگر از پژوهشگران مورد قبول واقع شده‌است. اگر تطبیق بیکنی با رشته‌کوه الوند درست باشد، به این معناست که آشوری‌ها هرگز از این کوه‌ها عبور نکردند و همهٔ سرزمین‌های مادی که تسخیر کردند یا برایشان شناخته‌شده بود، در غرب همدان قرار داشت.