زبان اویغوری
صرف و دستور زبان > صرف حالتهای اسم

در زبان اویغوری ، سه نوع پسوند وجود دارد، پسوندهای صرفی، پسوندهای ساختاری (که برای ساخت واژگان جدید از واژگان دیگر به کار می‌روند)، و پسوندهایی مانند ضمیرها و پسوند «آیایی» بخشی از جمله را تشکیل می‌دهند.
در دستور زبان اویغوری، یازده حالت صرفی برای اسم‌ها تعرف شده است. این حالات شامل اسمی، مفعولی، مالکیت، متممی، مکانی، افتراقی، مکانی-کیفیتی، محدودیتی، تشابهی، معادلی، و وابستگی. حالت اسمی همان حالت مستقل و بدون پسوند واژه است. در هر یک از سایر حالات، پسوند صرفی به واژه الصاق می‌شود. این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و همینطور هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند تغییر تلفظ و نوشتار داده شوند. البته، مانند ازبکی، قانون هماهنگی مصوت‌ها سرسختانه و همه‌شمول نمی‌باشد، و این امر را در پسوندها می‌توان مشاهده نمود.
| حالت | پسوند | حالات ممکن | كۈن «روز» | ھاۋا «هوا» | چېلەك «سطل» | كىتاب «کتاب» | ئۆيدىكى «(از/در) خانه» (حالت مکانی-کیفیتی) | ئۆينىڭكى «(از/وابسته به) خانه» (حالت وابستگی) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی (باش كېلىش) | — | — | كۈن | ھاۋا (۱) | چېلەك | كىتاب | ‌ ئۆيدىكى | ئۆينىڭكى |
| مفعولی (چۈشۈم كېلىش) | -ni | -نى | كۈننى | ھاۋىنى | چېلەكنى | كىتابنى | ئۆيدىكىنى | ئۆينىڭكىنى |
| مالکیت (ئىگىلىك كېلىش) | -niŋ | -نىڭ | كۈننىڭ | ھاۋىنىڭ | چېلەكنىڭ | كىتابنىڭ | ‌ ئۆيدىكىنىڭ | ئۆينىڭكىنىڭ |
| متممی (يۆنىلىش كېلىش) | -GA | -گە، -غا، -كە، -قا | كۈنگە | ھاۋىغا | چېلەككە | كىتابقا | ‌ ئۆيدىكىگە | ئۆينىڭكىگە |
| مکانی (ئورۇن كېلىش) | -DA | -دە، -دا، -تە، -تا | كۈندە | ھاۋىدا | چېلەكتە | كىتابتا | ‌ ئۆيدىكىدە | ئۆينىڭكىدە |
| افتراقی (چىقىش كېلىش) | -Din | -دىن، -تىن | كۈندىن | ھاۋىدىن | چېلەكتىن | كىتابتىن | ‌ ئۆيدىكىدىن | ئۆينىڭكىدىن |
| مکانی-کیفیتی (ئورۇن-بەلگە كېلىش) | -Diki | -دىكى، -تىكى | كۈندىكى | ھاۋىدىكى | چېلەكتىكى  | كىتابتىكى | ‌ — | ئۆينىڭكىدىكى |
| محدودیتی (چەك كېلىش) | -Giche | -گىچە، -غىچە، -كىچە، -قىچە | كۈنگىچە | ھاۋىغىچە | چېلەككىچە | كىتابقىچە | ‌ ئۆيدىكىگىچە | ئۆينىڭكىگىچە |
| تشابهی (ئوخشاتما كېلىش) | -Dek | -دەك، -تەك | كۈندەك | ھاۋىدەك | چېلەكتەك | كىتابتەك | ‌ ئۆيدىكىدەك | ئۆينىڭكىدەك |
| معادلی (تەڭلەشتۈرمە كېلىش) | -chilik | -چىلىك | كۈنچىلىك | ھاۋچىلىك | چېلەكچىلىك | كىتابچىلىك | ‌ ئۆيدىكىچىلىك | ئۆينىڭكىچىلىك |
| معادلی (تەڭلەشتۈرمە كېلىش) | -che | -چە | كۈنچە | ھاۋىچە | چېلەكچە | كىتابچە | ‌ ئۆيدىكىچە | ئۆينىڭكىچە |
| وابستگی (ۋەكىللىك كېلىش) | -niŋki | -نىڭكى | كۈننىڭكى | ھاۋىنىڭكى | چېلەكنىڭكى | كىتابنىڭكى | ‌ ئۆيدىكىنىڭكى | — |
کلمات مختومه به «ـا» و یا «ـە»، در صورتی که چندهجایی باشند و تکیهٔ تلفظ روی هجای آخر نباشد، در زمانی که پسوند صرفی به آن الصاق می‌‌شود، این حرف به «ـى» تغییر پیدا می‌کند.
بطور مثال، تحول «ھاۋا» (به معنی 'هوا') به «ھاۋىنىڭ» در حالت مالکیتی، و یا «ئاغىنە» (به معنی 'دوست') به «ئاغىنىلەر» در حالت جمع.
این تحول در واژگان تک‌هجایی نمی‌افتد. به طور مثال، واژه «بال» (به معنی 'عسل')، در صورت صرف به حالت مالکیتی به صورت «بالنىڭ» نوشته می‌شود.
این تحول شامل واژگان خاصی که تکیهٔ تلفظ روی هجای آخر باشد نمی‌شود. بطور مثال،‌ واژه «قەلئە» (به معنی 'قلعه') در حالت جمع به صورت «قەلئەلەر» نوشته می‌شود.
جا دارد اشاره شود که بر اساس جدول فوق الذکر، اسامی که به آنها پسوند جمع «-ـلەر» یا «-ـلار» یا مالکیتی شخصی، یا هر دو الصاق شده است، نیز در تک-تک این حالات صرف می‌شوند.
حالت اسمی، حالت ساده و پیش‌فرض واژگان می‌باشد. این حالت در نقش دستوری فاعلی و همین‌طور گزاره‌ای کاربرد دارد.
حالت مفعولی به همراه افعال گذرا (متعدی) و در جایگاه دستوری مفعولی کاربرد دارد.
حالت مالکیتی برای نشان دادن این است که اسم صرف شده، صاحب و مالکِ چیزی که در جمله موضوعیت دارد می‌باشد.
با اضافه کردن پسوند «-ـكى»، می‌توان اسمی که در حالت مالکیتی هست را تبدیل به یک اسمی با معنای مستقل و تفهیم شده در جمله کرد. توجه به مثال زیر کنید، که علاوه بر پسوند مالکیتی و پسوند «-ـكى»، پسوند مفعولی نیز به کار رفته است.
متمم یا «مفعول غیر مستقیم»، واژه‌ایست که برای تمام کردن معنی فعل و اضافه کردن به مفهوم و معنی آن اضافه می‌شوند. بعضی افعال اجبارا نیاز به استفاده از متمم دارند، وگرنه معنای آنها ناقص می ماند. متمم‌ها می توانند هم همراه افعال لازم (ناگذر) و هم متعدی (گذرا) بیایند. در اویغوری، پسوندی برای صرف اسامیی که در این حالت قرار می گیرند وجود دارد. از کاربردهای دیگر این صرف، نشان دادن موارد زیر می باشد:
مفعول اعمالی که با افعال لازم (ناگذر) بیان می شوند.
فاعل افعال در جملاتی که فعل متعدی (گذرا) در وجه سببی ادا می‌شوند (مثلا: ساندویچ به دست بچه‌ها خورده شد.)
هدف و حاجت یک عمل معین.
ابزار یا هزینه یک عمل معین.
حالت مکانی برای صرف و تشکیل متمم‌هایی که به طور خاص نشان‌دهندهٔ مکان یا زمانی که در آن، عمل انجام می‌شود. کاربردهای این حالت، موارد زیر است:
مکانی که در آن عملی انجام می‌شود.
زمانی که در آن عملی انجام می‌شود، یا مدت زمانی که در طول آن، عملی انجام می‌‌شود.
شرایط، آب و هوا، حالت محیطی که در آن عملی انجام می شود.
ابزاری که به وسیلهٔ آن عملی انجام می‌شود.
حالت ازسویی یا افتراقی برای ساختن حالات قیدی به کار می‌روند، و معنای «از» را به وسیلهٔ صرف اسم ادا می کنند.
حالت مکانی-کیفیتی نقش توصیف‌کننده دستوری را دارد که موقعیت زمانی یا مکانی واژه‌ای را بازتاب می‌دهد. تفاوت این حالت با حالت مکانی این است که این حالت شرایط خاص و منحصر به فردی را توصیف نمی‌کند. بلکه بازتاب‌دهندهٔ وضعیتی کلی و جهان-شمول می‌باشد.
این جملهٔ فوق الذکر بازتاب‌دهندهٔ این است که رستم این کتاب را دارد، فارغ از این‌که وی مالک آن باشد یا نباشد.
حالت محدودیتی، اسم را مبدل به قیدی می کند بازتاب‌دهندهٔ مقصد یا حد پایانی عملی می باشد که توسط فعل توصیف شده است.
حالت تشابهی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را با آن اسم متشابه می‌کند.
حالت معادلی اسم را به قیدی مبدل می کند که عمل توصیف شده توسط فعل را از نظر مقدار با آن مقایسه و معادل‌شده می‌کند.