دودمان‌های ایران
فهرست بر پایه قدمت > دوران باستان

| نام | دوره (میلادی) | مؤسس | منطقه | پایتخت |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| شاهان ایلام | ۳۰۰۰–۵۳۰ ق‌م | هومبابا | ایلام | شوش، انشان و غیره |
مردمان جنوب غرب ایران از عصر برنز تا اوایل دورهٔ اسلامی؛ دشمنان دیرین اکد، بابل و آشور. گاه تحت سلطهٔ امپراتوری‌های بین‌النهرین و گاه مستقل بودند. تمدن عیلام با ممالک بین‌النهرین پیوندهایی داشت اما در مجموع دارای زبان، آداب و رسوم و هنر خاص خود بود. «پادشاهی عیلام» اصطلاحی است که چند دولت باستانی از هزارهٔ سوم تا قرن ششم ق‌م را در بر می‌گیرد. این پادشاهی، به مرکزیت شهر شوش، بر دشت‌های خوزستان، رشته کوه‌های زاگرس و سواحل خلیج فارس سلطه داشت. تاریخش به سه دوره تقسیم می‌شود: عیلام قدیم، عیلام میانه و عیلام نو. دورهٔ عیلام قدیم (حدود ۳۰۰۰ تا ۱۵۰۰ ق‌م) تعاملات و درگیری‌هایی با قدرت‌های بین‌النهرین مانند سلسله‌های اکدی و اور سوم داشتند. ظهور سلسله «سوکل‌مخ» دوره‌ای از افزایش نفوذ عیلام در سیاست و تجارت میان‌رودان را رقم زد. دورهٔ عیلام میانه (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۵۰ ق‌م) شاهد دستاوردهای چشمگیر معماری مانند زیگورات چغازنبیل بود. روابط با سلسلهٔ کاسی در بابل از اتحاد به درگیری تغییر کرد و با تسلط نظامی عیلامی تحت رهبری پادشاهانی مانند شوتروک ناهونته به اوج رسید. دورهٔ عیلام نو (حدود ۱۰۵۰ تا ۵۸۵ ق‌م) با مبارزات علیه امپراتوری آشوری نو همراه بود که در نهایت منجر به غارت شوش در سال ۶۴۶ ق‌م شد. زبان و عناصر فرهنگی عیلامی همچنان در دورهٔ اولیهٔ هخامنشی نقش مهمی ایفا کرد و میراثی ماندگار در منطقه به جا گذاشت.: مردمان جنوب غرب ایران از عصر برنز تا اوایل دورهٔ اسلامی؛ دشمنان دیرین اکد، بابل و آشور. گاه تحت سلطهٔ امپراتوری‌های بین‌النهرین و گاه مستقل بودند. تمدن عیلام با ممالک بین‌النهرین پیوندهایی داشت اما در مجموع دارای زبان، آداب و رسوم و هنر خاص خود بود. «پادشاهی عیلام» اصطلاحی است که چند دولت باستانی از هزارهٔ سوم تا قرن ششم ق‌م را در بر می‌گیرد. این پادشاهی، به مرکزیت شهر شوش، بر دشت‌های خوزستان، رشته کوه‌های زاگرس و سواحل خلیج فارس سلطه داشت. تاریخش به سه دوره تقسیم می‌شود: عیلام قدیم، عیلام میانه و عیلام نو. دورهٔ عیلام قدیم (حدود ۳۰۰۰ تا ۱۵۰۰ ق‌م) تعاملات و درگیری‌هایی با قدرت‌های بین‌النهرین مانند سلسله‌های اکدی و اور سوم داشتند. ظهور سلسله «سوکل‌مخ» دوره‌ای از افزایش نفوذ عیلام در سیاست و تجارت میان‌رودان را رقم زد. دورهٔ عیلام میانه (حدود ۱۵۰۰ تا ۱۰۵۰ ق‌م) شاهد دستاوردهای چشمگیر معماری مانند زیگورات چغازنبیل بود. روابط با سلسلهٔ کاسی در بابل از اتحاد به درگیری تغییر کرد و با تسلط نظامی عیلامی تحت رهبری پادشاهانی مانند شوتروک ناهونته به اوج رسید. دورهٔ عیلام نو (حدود ۱۰۵۰ تا ۵۸۵ ق‌م) با مبارزات علیه امپراتوری آشوری نو همراه بود که در نهایت منجر به غارت شوش در سال ۶۴۶ ق‌م شد. زبان و عناصر فرهنگی عیلامی همچنان در دورهٔ اولیهٔ هخامنشی نقش مهمی ایفا کرد و میراثی ماندگار در منطقه به جا گذاشت.
| پادشاهی ماد | ۶۹۴–۵۵۰ ق‌م | دیاکو | فلات ایران | هگمتانه |
مادها، مردمانی ایرانی‌تبار ساکن مرکز منطقهٔ زاگرس بودند. آن‌ها در ابتدای حکومتشان دست‌نشاندهٔ آشور بودند اما با بابلی‌ها متحد شدند و نهایتاً آشور را به زیر کشیدند. هووخشتره، پادشاه ماد در قرن هفتم ق‌م، نقشی اساسی در این پیروزی داشت. یافته‌های باستان‌شناسی از مادها بسیار اندک و اغلب اطلاعات موجود از منابع آشوری، بابلی و یونانی است و همین باعث می‌شود مشخص کردن ساختار و مرزهای پادشاهی مادها دشوار باشد. آخرین پادشاه ماد ایشتوویگو بود که دورانش با فتح هگمتانه توسط کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ ق‌م به پایان رسید.: مادها، مردمانی ایرانی‌تبار ساکن مرکز منطقهٔ زاگرس بودند. آن‌ها در ابتدای حکومتشان دست‌نشاندهٔ آشور بودند اما با بابلی‌ها متحد شدند و نهایتاً آشور را به زیر کشیدند. هووخشتره، پادشاه ماد در قرن هفتم ق‌م، نقشی اساسی در این پیروزی داشت. یافته‌های باستان‌شناسی از مادها بسیار اندک و اغلب اطلاعات موجود از منابع آشوری، بابلی و یونانی است و همین باعث می‌شود مشخص کردن ساختار و مرزهای پادشاهی مادها دشوار باشد. آخرین پادشاه ماد ایشتوویگو بود که دورانش با فتح هگمتانه توسط کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ ق‌م به پایان رسید.
| هخامنشیان | ۵۵۰–۳۳۰ ق‌م | کوروش بزرگ | خاور نزدیک، شمال آفریقا، آسیای مرکزی، شمال هند و مناطقی در اروپا | بابل، پاسارگاد، هگمتانه، پارسه، شوش |
در اواسط قرن ششم ق‌م توسط کوروش بزرگ تأسیس شد. بزرگ‌ترین امپراتوری باستانی جهان است و در زمان حیاتش هیچ همتایی نداشت. کوروش و پسرش کمبوجیه با فتح امپراتوری‌های وسیع خاور نزدیک — شامل اراضی سابق آشور، بابل، لیدیه، ماد و مصر — آن‌ها را در یک دولت واحد ادغام و برای اولین بار اوراسیا و آفریقا را به شکل تازه‌ای به یکدیگر متصل کردند. با مرگ کمبوجیه وارد دورهٔ آشوب شد اما داریوش بزرگ امپراتوری را آرام کرد. خشایارشا سیاست‌های پدر در تثبیت حاکمیت هخامنشیان را ادامه داد، اگرچه لشکرکشی‌اش به یونان موفقیت‌آمیز نبود. پادشاهان بعدی مانند اردشیر یکم و اردشیر دوم بر دورانی از ثبات و گاه جنگ‌های داخلی مانند شورش کوروش کوچک حکومت کردند. اردشیر سوم (۳۵۹–۳۳۸ ق‌م) توانست مصر را مجدداً مطیع کند، اما شاهنشاهی هخامنشی مدت کوتاهی بعد در زمان داریوش سوم در اثر حملهٔ اسکندر مقدونی سقوط کرد. از ویژگی‌های مهم شاهنشاهی هخامنشی رواداری نسبت به ادیان و فرهنگ‌های پرشمار قلمرویشان بود. این دولت مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی، اقتصادی، هنری، نظامی و حقوقی را برقرار کرد که به مدت دویست و بیست سال به نحو شایسته‌ای دوام آورد و با وجود فتح آن توسط مقدونیان، تأثیر عمیقی بر تمدن‌های آینده گذاشت و به الگو یا پایه‌ای برای دولت‌های هلنیستی، اشکانی، ساسانی و اسلامی تبدیل شد.: در اواسط قرن ششم ق‌م توسط کوروش بزرگ تأسیس شد. بزرگ‌ترین امپراتوری باستانی جهان است و در زمان حیاتش هیچ همتایی نداشت. کوروش و پسرش کمبوجیه با فتح امپراتوری‌های وسیع خاور نزدیک — شامل اراضی سابق آشور، بابل، لیدیه، ماد و مصر — آن‌ها را در یک دولت واحد ادغام و برای اولین بار اوراسیا و آفریقا را به شکل تازه‌ای به یکدیگر متصل کردند. با مرگ کمبوجیه وارد دورهٔ آشوب شد اما داریوش بزرگ امپراتوری را آرام کرد. خشایارشا سیاست‌های پدر در تثبیت حاکمیت هخامنشیان را ادامه داد، اگرچه لشکرکشی‌اش به یونان موفقیت‌آمیز نبود. پادشاهان بعدی مانند اردشیر یکم و اردشیر دوم بر دورانی از ثبات و گاه جنگ‌های داخلی مانند شورش کوروش کوچک حکومت کردند. اردشیر سوم (۳۵۹–۳۳۸ ق‌م) توانست مصر را مجدداً مطیع کند، اما شاهنشاهی هخامنشی مدت کوتاهی بعد در زمان داریوش سوم در اثر حملهٔ اسکندر مقدونی سقوط کرد. از ویژگی‌های مهم شاهنشاهی هخامنشی رواداری نسبت به ادیان و فرهنگ‌های پرشمار قلمرویشان بود. این دولت مجموعه‌ای از اندیشه‌ها و نهادهای سیاسی، اقتصادی، هنری، نظامی و حقوقی را برقرار کرد که به مدت دویست و بیست سال به نحو شایسته‌ای دوام آورد و با وجود فتح آن توسط مقدونیان، تأثیر عمیقی بر تمدن‌های آینده گذاشت و به الگو یا پایه‌ای برای دولت‌های هلنیستی، اشکانی، ساسانی و اسلامی تبدیل شد.
| مقدونیان | ۳۳۰–۳۰۱ ق‌م | اسکندر مقدونی | خاور نزدیک، شمال آفریقا، مناطقی در اروپا، آسیای مرکزی و شمال هند | پلا |
فیلیپ دوم پادشاه مقدونیه با اصلاحات نظامی وسیع زمینه‌ساز حملهٔ مقدونیان به ایران شد. اسکندر سوم، پسر او، جاه طلبی‌های پدر را ادامه داد و در سال ۳۳۴ ق‌م ارتشی متحد از یونانیان و مقدونیان را به آسیای صغیر روانه کرد. اسکندر با پیروزی‌های قاطع در نبردهای گرانیک، ایسوس و گوگمل، داریوش سوم آخرین پادشاه هخامنشی را سرنگون کرد و کنترل امپراتوری پهناور هخامنشی را به دست گرفت. رویکرد اسکندر به حکومت، تلفیق عناصر مقدونی، یونانی و ایرانی بود. او شهرهای جدیدی مانند اسکندریه در مصر بنا کرد و آداب و رسوم ایرانی را در دربار خود برپا داشت – از جمله تعظیم در برابر پادشاه که سربازان مقدونی را خوش نیامد. اسکندر با زنی ایرانی به نام روشنک ازدواج کرد و ازدواج‌های مشابهی میان زنان ایرانی و سربازان مقدونی ترتیب داد. او عمدتاً مقامات محلی را برای موقعیت‌های اداری منصوب می‌کرد، اگرچه پادگان‌های مقدونی-یونانی بودند که مناطق را برای او حفظ می‌کردند. این سربازان از اینکه اسکندر لباس ایرانی می‌پوشید و سربازان بومی را در ارتش خود به خدمت گرفته بود، ناراضی بودند. پس از مرگ ناگهانی اسکندر در ۳۲۳ ق‌م، امپراتوری وسیع او در نتیجهٔ رقابت سردارانش برای قدرت به سرعت از هم پاشید.: فیلیپ دوم پادشاه مقدونیه با اصلاحات نظامی وسیع زمینه‌ساز حملهٔ مقدونیان به ایران شد. اسکندر سوم، پسر او، جاه طلبی‌های پدر را ادامه داد و در سال ۳۳۴ ق‌م ارتشی متحد از یونانیان و مقدونیان را به آسیای صغیر روانه کرد. اسکندر با پیروزی‌های قاطع در نبردهای گرانیک، ایسوس و گوگمل، داریوش سوم آخرین پادشاه هخامنشی را سرنگون کرد و کنترل امپراتوری پهناور هخامنشی را به دست گرفت. رویکرد اسکندر به حکومت، تلفیق عناصر مقدونی، یونانی و ایرانی بود. او شهرهای جدیدی مانند اسکندریه در مصر بنا کرد و آداب و رسوم ایرانی را در دربار خود برپا داشت – از جمله تعظیم در برابر پادشاه که سربازان مقدونی را خوش نیامد. اسکندر با زنی ایرانی به نام روشنک ازدواج کرد و ازدواج‌های مشابهی میان زنان ایرانی و سربازان مقدونی ترتیب داد. او عمدتاً مقامات محلی را برای موقعیت‌های اداری منصوب می‌کرد، اگرچه پادگان‌های مقدونی-یونانی بودند که مناطق را برای او حفظ می‌کردند. این سربازان از اینکه اسکندر لباس ایرانی می‌پوشید و سربازان بومی را در ارتش خود به خدمت گرفته بود، ناراضی بودند. پس از مرگ ناگهانی اسکندر در ۳۲۳ ق‌م، امپراتوری وسیع او در نتیجهٔ رقابت سردارانش برای قدرت به سرعت از هم پاشید.
| سلوکیان | ۳۰۵–۱۴۶ ق‌م | سلوکوس یکم | خاور نزدیک، آسیای صغیر و مرکزی، شمال هند | سلوکیه، انطاکیه |
پادشاهی یونانی به مرکزیت سوریه. بعد از مرگ اسکندر در سال ۳۲۳ ق م، سرداران امپراتوری او را طی سی سال جنگ تقسیم کردند. از فرات تا اقیانوس هند به سلوکوس رسید. در سال ۳۰۰ ق‌م سلوکوس پایتختش را به شمال سوریه منتقل کرد تا به یونان نزدیک‌تر باشد؛ دوری پایتخت از ایران قدرت اعمال ارادهٔ شاه را از آنان گرفت و سرداران یونانی و ایرانی در شرق فلات یکی پس از دیگری سر به شورش برداشتند. یکی از این‌ها ارشک بود که در حوالی سال ۲۴۷ ق‌م بر منطقهٔ پارت حاکم شد. سلوکیان تلاش‌های پیاپی برای پس‌گیری منطقه کردند اما توقیق دائمی نداشتند. اشکانیان تا سال ۱۲۹ ق‌م سلوکیان را از ایران بیرون راندند.: پادشاهی یونانی به مرکزیت سوریه. بعد از مرگ اسکندر در سال ۳۲۳ ق م، سرداران امپراتوری او را طی سی سال جنگ تقسیم کردند. از فرات تا اقیانوس هند به سلوکوس رسید. در سال ۳۰۰ ق‌م سلوکوس پایتختش را به شمال سوریه منتقل کرد تا به یونان نزدیک‌تر باشد؛ دوری پایتخت از ایران قدرت اعمال ارادهٔ شاه را از آنان گرفت و سرداران یونانی و ایرانی در شرق فلات یکی پس از دیگری سر به شورش برداشتند. یکی از این‌ها ارشک بود که در حوالی سال ۲۴۷ ق‌م بر منطقهٔ پارت حاکم شد. سلوکیان تلاش‌های پیاپی برای پس‌گیری منطقه کردند اما توقیق دائمی نداشتند. اشکانیان تا سال ۱۲۹ ق‌م سلوکیان را از ایران بیرون راندند.
| اشکانیان | ‎۲۴۷ ق‌م–۲۲۴ م | ارشک یکم | فلات ایران، آسیای مرکزی و بین‌النهرین | تیسفون، نسا و غیره |
از طایفهٔ پرنی — از قبایل ایرانی آسیای مرکزی — بودند. مبدأ تاریخشان را سال ۲۴۷ ق‌م می‌دانستند ولی مشخص نیست چه واقعه‌ای در این سال رخ داده است. برای هشتاد سال حکومتی محلی در ساتراپی پارت باقی ماندند. مؤسس اصلی امپراتوری اشکانی به عنوان دولتی تأثیرگذار مهرداد یکم بود که چهل و سه سال — تا ۱۳۸/۷ ق‌م — حکومت کرد. فرهاد دوم سلوکیان را از ایران بیرون راند و می‌خواست باقی اراضی ایشان را هم فتح کند ولی حملهٔ سکاها مجبورش کرد به مرز شرقی بازگردد. اشکانیان سخت شکست خوردند و فرهاد هم کشته شد. تا عهد مهرداد دوم دوباره اوضاع به وفق مراد اشکانیان شده بود و مرزهای شرقی آرام و ارمنستان را هم مطیع کردند. در زمان ارد دوم برای اولین بار با رومیان روبرو شدند و در نبرد حران به سال ۵۳ ق‌م ارتش کراسوس رومی را سخت منهدم کردند. در طول نسل‌های آینده دو دولت بسیار با یکدیگر جنگیدند و هر بار یکی پیروز شد. نهایتاً اردشیر بابکان ساسانی — یکی از دست‌نشاندگان اشکانیان — اردوان چهارم آخرین پادشاه اشکانی را در نبرد هرمزدگان در حدود سال ۲۲۴ میلادی شکست داد.: از طایفهٔ پرنی — از قبایل ایرانی آسیای مرکزی — بودند. مبدأ تاریخشان را سال ۲۴۷ ق‌م می‌دانستند ولی مشخص نیست چه واقعه‌ای در این سال رخ داده است. برای هشتاد سال حکومتی محلی در ساتراپی پارت باقی ماندند. مؤسس اصلی امپراتوری اشکانی به عنوان دولتی تأثیرگذار مهرداد یکم بود که چهل و سه سال — تا ۱۳۸/۷ ق‌م — حکومت کرد. فرهاد دوم سلوکیان را از ایران بیرون راند و می‌خواست باقی اراضی ایشان را هم فتح کند ولی حملهٔ سکاها مجبورش کرد به مرز شرقی بازگردد. اشکانیان سخت شکست خوردند و فرهاد هم کشته شد. تا عهد مهرداد دوم دوباره اوضاع به وفق مراد اشکانیان شده بود و مرزهای شرقی آرام و ارمنستان را هم مطیع کردند. در زمان ارد دوم برای اولین بار با رومیان روبرو شدند و در نبرد حران به سال ۵۳ ق‌م ارتش کراسوس رومی را سخت منهدم کردند. در طول نسل‌های آینده دو دولت بسیار با یکدیگر جنگیدند و هر بار یکی پیروز شد. نهایتاً اردشیر بابکان ساسانی — یکی از دست‌نشاندگان اشکانیان — اردوان چهارم آخرین پادشاه اشکانی را در نبرد هرمزدگان در حدود سال ۲۲۴ میلادی شکست داد.
| ساسانیان | ‎۲۲۴–۶۵۱ | اردشیر بابکان | فلات ایران، آسیای مرکزی، بین‌النهرین و شمال هند موقتا: مدیترانهٔ شرقی و شمال آفریقا | اصطخر، تیسفون |
این شاهنشاهی که نامش «ایرانشهر» بود در سال ۲۲۴ میلادی توسط اردشیر بابکان تأسیس شد و قدرتی غالب در دوران باستان پسین و رقیب امپراتوری روم بود. فرمانروایانش، زرتشتی و از سلسلهٔ ساسانیان بودند و مشروعیت الهی‌شان را از نیای خود ساسان، موبد معبد آناهیتا، داشتند. شاپور یکم، پسر اردشیر، با فتوحات گسترده و به ویژه پیروزی بر امپراتوران روم مرزهای شاهنشاهی را گسترش داد و عصر شکوفایی فرهنگی و مذهبی به همراه آورد. شاپور دوم و یزدگرد یکم از مرزهای ایرانشهر در برابر هجوم طوایف چادرنشین مانند هون‌ها محافظت کردند. قباد یکم و خسرو انوشیروان عهدی از اصلاحات عظیم و شکوفایی فرهنگی را رهبری کردند و نهایتاً گسترهٔ شاهنشاهی در زمان خسرو پرویز به بیشترین حد خود رسید. با این حال، لشکرکشی‌های جاه‌طلبانهٔ او علیهٔ امپراتوری روم شرقی در نهایت منجر به زوال شاهنشاهی شد. دهه‌های پایانی این عصر با درگیری‌های داخلی و بی‌ثباتی همراه بود که زمینه‌ساز نابودی توسط مسلمانان در اواسط قرن هفتم میلادی بود.: این شاهنشاهی که نامش «ایرانشهر» بود در سال ۲۲۴ میلادی توسط اردشیر بابکان تأسیس شد و قدرتی غالب در دوران باستان پسین و رقیب امپراتوری روم بود. فرمانروایانش، زرتشتی و از سلسلهٔ ساسانیان بودند و مشروعیت الهی‌شان را از نیای خود ساسان، موبد معبد آناهیتا، داشتند. شاپور یکم، پسر اردشیر، با فتوحات گسترده و به ویژه پیروزی بر امپراتوران روم مرزهای شاهنشاهی را گسترش داد و عصر شکوفایی فرهنگی و مذهبی به همراه آورد. شاپور دوم و یزدگرد یکم از مرزهای ایرانشهر در برابر هجوم طوایف چادرنشین مانند هون‌ها محافظت کردند. قباد یکم و خسرو انوشیروان عهدی از اصلاحات عظیم و شکوفایی فرهنگی را رهبری کردند و نهایتاً گسترهٔ شاهنشاهی در زمان خسرو پرویز به بیشترین حد خود رسید. با این حال، لشکرکشی‌های جاه‌طلبانهٔ او علیهٔ امپراتوری روم شرقی در نهایت منجر به زوال شاهنشاهی شد. دهه‌های پایانی این عصر با درگیری‌های داخلی و بی‌ثباتی همراه بود که زمینه‌ساز نابودی توسط مسلمانان در اواسط قرن هفتم میلادی بود.