خسرو پرویز
زندگی سیاسی خسرو > دومین جنگ ترکان و ایران

مقالهٔ اصلی: دومین جنگ ایران و ترکان
مردم تخارستان (گوک‌ترک‌ها) از نظر فرهنگی و اقتصادی با سغد و هند پیوستگی داشتند، ولی ناگزیر تابعیت ایران را تحمل می‌کردند. کوشانیان و هپتالیان نیز از زمان خسرو انوشیروان استقلالشان را از دست داده بودند. از این رو هنگامی که بین ایران و بیزانس جنگ درگرفت و سپاهیان ساسانی در مرزهای غربی مشغول شدند، در سرحدات شرق آتش عصیان شعله‌ور شد و کوشانیان در سال ۶۰۶/۶۰۷ م. شروع به حمله و دست‌اندازی کردند.
خسرو مرزبان و سردار ارمنی خود به نام سمبات باگراتونی را برای دفع آنان فرستاد. اولین نبرد در قلعهٔ اَپْرشهر  در خراسان بین طرفین درگرفت و سمبات با اینکه تنها ۲۰۰۰ اَسواره (سواره‌نظام سنگین‌اسلحهٔ ممتاز) در اختیار داشت، توانست با یک حملهٔ سریع مهاجمان را شکست دهد. گویا سبب پیروزی‌اش هم همین هجوم غافلگیرکننده بوده است. پس از این پیروزی، مهاجمان به گفتهٔ سبئوس، به روستای حصارداری به نام خروخت رفتند و سمبات با سیصد سوار در پی آنان رفت. ترکان چون یارای مقاومت در خود نمی‌دیدند، از تون‌جبغو خان، خان بزرگ خاقانات غربی ترک درخواست نیروی کمکی کردند. سبئوس به طرز مبالغه‌آمیزی می‌گوید که خاقان سیصد هزار سرباز به عنوان نیروی کمکی برای آن‌ها فرستاد.
نام فرمانده اردوی ترکان، جمبو آمده است. این نیرو به زودی خراسان و از جمله قلعهٔ توس را که ۳۰۰ مدافع به سرکردگی یک شاهزاده پارسی به نام داتویئان  که از سوی دربار منصوب شده بود از آن محافظت می‌کردند، مورد تاخت و تاز قرار دادند. سمبات غافلگیر شد، اما توانست با سه تن از همرزمانش بگریزد، و شاهزادهٔ پارسی مأمور دفاع از خروخت شد.
تاخت و تاز مهاجمان تا حدود اصفهان و ری هم ادامه یافت. پادگان‌های ایرانی غافلگیر و مستأصل و مجبور به عقب‌نشینی شدند، اما طولی نگذشت که ترکان به دستور خانشان بازگشتند. عنایت‌الله رضا بر این باور است که چیزهایی که سبئوس دربارهٔ علت عقب‌نشینی ترکان آورده، قانع‌کننده به نظر نمی‌رسد. او می‌نویسد: «در پاییز سال ۶۰۳ م. «خان بزرگ» بر رأس ترکان قرار نداشت، زیرا در همین زمان بود که قراچورین، پس از درهم‌شکسته شدن قوای ترکان، سرزمین‌هایی را که به تصرف آورده بود، ترک گفت و در جستجوی پناهگاهی مناسب به سرزمین توغان گریخت. چنین به نظر می‌رسد که اوضاع و احوال، نوادهٔ او را واداشت که به منظور حفظ و نگاهداری سرزمین خویش به آن سامان بازگردد».
به محض اینکه ترکان بازگشتند، سمبات سپهسالار ایران به سرعت سپاهیان و سربازان ایرانی مناطق شرقی را سازماندهی کرد و بار دیگر به کوشان هجوم برد. او با اینکه تا بلخ پیش‌روی کرد، اما نتوانست مواضعش را در طخارستان محکم کند. ناگزیر به مرغاب بازگشت و به مرزبانی مرزهای شرقی ساسانیان پرداخت. جنگ مزبور نهایتاً پس از یک یا دو سال به پایان رسید. با اینکه سردار ایرانی در این نبردها پیروز شد و غنایم فراوانی به دست آورد، اما ظاهراً این نواحی دیگر پس از آن از حکومت ساسانیان اطاعت نمی‌کردند.
عنایت‌الله رضا بر این باور است که اشتغال خسرو به جنگ در غرب قلمروش موجب شد او نتواند چنان‌که بایسته بود، به رتق و فتق امور مناطق شرقی بپردازد و در نتیجه تون‌جبغو خان و ترکان موفق شدند سرحدات خود با ساسانیان را تا اندازه‌ای تحکیم و تقویت کنند. اما عبدالحسین زرین‌کوب نظر دیگری دارد و می‌نویسد: «حتی در ولایات شرقی فلات نیز که غالباً در هنگام درگیری با روم دشواری‌هایی برای دولت‌ها [دولت‌ها و حکومت‌های ایران] پیش می‌آمد، این اوقات اشکال عمده‌ای پیش نیامد. سنباط باگراتونی، سردار ارمنی ایران در این ایام یک سرکردهٔ هفتالی را که ظاهراً به تحریک خاقان ترک در این نواحی تاخت و تاز کرده بود، به شدت مقهور نمود و حتی قسمتی از شمال غربی هند در این ایام، مثل اوایل عهد ساسانی، ناچار شد باز انقیاد ایران را گردن نهد». کریستن‌سن نیز بر همین عقیده است و می‌گوید که وجود سکه‌های خسرو در این نواحی، شاهد این مدعاست.