stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
سقوط شاهنشاهی ساسانی
حملهٔ ترکان به شرق ایران

گرفتاری‌های خسرو پرویز پیکارهای او در غرب با روم شرقی سبب شده‌بود که وی نتواند چنان‌که باید به اقدامات لازم در امور مرزهای شرقی دست زند. بدین روال طی سال‌های ۶۲۰ تا ۶۳۰ میلادی، مرزهای شرقی ایران بی‌دفاع ماند. در اواخر پادشاهی خسرو پرویز اتحاد ترکان با دولت روم ضد ایران نیز یکی از عوامل ضعف ساسانیان گردید. تون جبغو خان خان بزرگ خاقانات غربی ترک، جنوب افغانستان را تسخیر کرد و به همین ترتیب تمام شمال و غرب پاکستان معاصر به تصرف ترک‌ها درآمد یا حداقل مطیع ترک‌های مهاجم گردید.
چیرگی سرداران لشکر

مقالهٔ اصلی: جنگ داخلی ساسانیان (۶۲۸–۶۳۲)
در نتیجه سیاست نظامی تازه‌ای که از زمان خسرو انوشیروان در ایران پیش گرفته‌شد، دگرگونی‌هایی رخ داد که کشور را به سوی چیرگی سرداران لشکر سوق داد. هر اسپهبد یا فرماندار، ایالت خود را مانند روزگار قدیم از ملوک‌الطوایف برمی‌شمرد و خود را پادشاه آنجا می‌خواند؛ مخصوصاً پس از آنکه خاندان سلطنتی ساسانی به واماندگی کامل افتاد، این تصور قوت گرفت. چندی از سرداران که از دودمان شاهی نبودند، در پی گرفتن تاج‌وتخت برآمدند. سپهبد فرخ‌هرمز می‌خواست با عقد کردن ملکه آزرمیدخت به پادشاهی دست یابد، گرچه این آرزو زندگی او را بر باد داد ولی پسرش رستهم (رستم فرخزاد) انتقام او را گرفت. چیرگی سرداران بر ایران، همزمان با آخرین دورهٔ تحولات سیاسی عهد ساسانیان است اما این ملوک‌الطوایفی جدید، وقت کافی پیدا نکرد تا کاملاً ریشه فرو برد و تثبیت شود و حمله عرب اساس آن را برانداخت. باوجود این مرزبانان مرو، مروالرود، سرخس و کهستان در این موقع تقریباً مستقل بودند.
نظرات مختلف مورخان در مورد دولت ساسانی

دولت ساسانی با وجود تمام معایب و کاستی‌هایی که داشت، بنایی بزرگ و کاخی باشکوه بود. نویسندگان عرب، دولت ساسانی را که سرمشق سیاست کشورهای مشرقی بوده، با تمجید و تحسین می‌ستایند و ملت ایران را به بزرگی نام می‌برند. ابو الفداء تاریخدان اهل سوریه می‌گوید «همه اقوام متفقند که پادشاهان ایران بزرگ‌ترین سلاطین جهان بودند، عقل و فکر و تدبیری به کمال داشتند و از حیث جهانداری هیچ‌یک از شاهان جهان را با آنان برابر نتوان کرد.» کریستن سن می‌نویسد ایرانیان در طی قرون متمادی مقام پیشوایی معنوی خود را در میان ملل اسلامی نگاهداشتند اما نیروی اخلاقی و سیاسی آنان بعد از سقوط دولت ساسانی بسیار ضعیف شد. سبب این ضعف چنان‌که بعضی پنداشته‌اند، این نیست که اسلام از حیث استواری مبانی اخلاقی کمتر از دین پارسی بوده است، بلکه یکی از علل انحطاط ملت ایران و از بین رفتن فرهنگ اصیل آن، برقراری حکومت عامه بود که براساس اسلام برقرار شد. طبقهٔ نجیب‌زادگان و فرهیختگان رفته‌رفته در سایر طبقات توده فرورفته، محو گردیدند، و صفاتی، که موجب امتیاز آنان بود، ضعیف شد.
سکه‌ای منقش به تصویر بهرام چوبین
سکه‌ای منقش به تصویر موریکیوس امپراتور روم
یک تصویر خیالی از گرفتن خسرو پرویز تسلیم‌شده به فرشتگان و هراکلیوس، پلاکی از یک صلیب (پاریس، موزه لوور)
تصویری نقاشی شده از بازگرداندن صلیب راستین توسط هراکلیوس به بیت‌المقدس
سکه‌ای از یزدگرد سوم، ضرب‌شده در سگستان در سال یازدهم شاهنشاهی او
همین‌گونه بمان

| همین‌گونه بمان | همین‌گونه بمان |
| --- | --- |
کارگردان: آلبرتو لاتوادا
تهیه‌کننده: جووانی برتولوچی
فیلمنامه‌نویس: آلبرتو لاتوادا انریکو اولدوئینی
داستان: انریکو اولدوئینی پائولو کاوارا
بازیگران: ناستاسیا کینسکی مارچلو ماسترویانی باربارا د روسی آنیا پیرونی فرانسیسکو رابال جولیانا کالاندرا ماسیمو بونتی ردولفو بیگوتی آلبرتو لاتوادا مونیکا راندال خوزه ماریا کافارل آنیا پیرونی  باربارا دِ روسی
موسیقی: انیو موریکونه
فیلم‌بردار: خوزه لوئیس آلکائینه
توزیع‌کننده: نیو لاین سینما (ایالات متحده) کلمبیا پیکچرز (جهانی)
تاریخ‌های انتشار:  ۱۴ سپتامبر ۱۹۷۸ (۱۹۷۸-0۹-۱۴) (ایتالیا)  ۲۱ دسامبر ۱۹۷۹ (۱۹۷۹-۱۲-۲۱) (ایالات متحده)  
مدت زمان: ۹۵ دقیقه
کشور: ایتالیا اسپانیا
زبان: ایتالیایی 
همین‌گونه بمان (ایتالیایی: Così come sei) یک فیلم درام اروتیک به کارگردانی آلبرتو لاتوادا محصول سال ۱۹۷۸ است. از بازیگران آن می‌توان به ناستاسیا کینسکی، آنیا پیرونی،  باربارا دِ روسی و مارچلو ماسترویانی اشاره کرد.
نقش‌آفرینی شادابِ ناستاسیا کینسکی که در آن زمان نوجوانی ۱۷ ساله بود مورد تمجید منتقدان سینما قرار گرفت و نمایش برهنگی‌هایش نیز، جنجال‌هایی برانگیخت.
دیوید گارسیا (بازیکن فوتبال زاده ۱۹۹۴)

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
نام کامل:  David García Zubiria
زادروز:  ۱۴ فوریهٔ ۱۹۹۴ ‏(۳۱ سال)
قد:  ۱٫۸۵ متر (۶ فوت ۱ اینچ)
پست:  مدافع، هافبک
اطلاعات باشگاهی: اطلاعات باشگاهی
باشگاه کنونی:  باشگاه فوتبال الریان قطر
شمارهٔ پیراهن:  ۵
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۲۰۰۳–۲۰۱۳:  Osasuna
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۱۱–۲۰۱۵ |  Osasuna B |  ۳۱ |  (۴) |
| ۲۰۱۴– |  باشگاه فوتبال اوساسونا |  ۲۰۳ |  (۱۰) |
| ۲۰۱۸ |  ← Cultural Leonesa (قرضی) |  ۱۸ |  (۲) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۷:۳۲, ۱۲ دسامبر ۲۰۲۱ (UTC). :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۷:۳۲, ۱۲ دسامبر ۲۰۲۱ (UTC). 
دیوید گارسیا (انگلیسی: David García؛ زادهٔ ۱۴ فوریهٔ ۱۹۹۴) بازیکن فوتبال اهل اسپانیا است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال اوساسونا اشاره کرد.
دیمن سالواتوره

| دیمن سالواتوره | دیمن سالواتوره |
| --- | --- |
شخصیت خاطرات خون‌آشام: شخصیت خاطرات خون‌آشام
نخستین حضور: قسمت ۱ فصل ۱
آخرین حضور: قسمت ۱۶ فصل ۸
پدیدآور: ال. جی. اسمیت (رمان‌ها) جولی پلک کوین ویلیامسون (سریال)
ایفاگر: ایان سامرهلدر
اطلاعاتِ درون‌داستانی: اطلاعاتِ درون‌داستانی
گونه: خون‌آشام (فصل ۱–۸) انسان (پایان فصل ۸)
جنسیت: مرد
خانواده: جوزپه سالواتوره (پدر) لیلیان (لیلی) سالواتوره (مادر) استیفن سالواتوره (برادر کوچکتر) الینا گیلبرت (همسر)
فرزند: استفانی سالواتوره جنا سالواتوره گرِیسون سالواتوره سارا لیلیان سالواتوره
خویشاوندان: سارا سالواتوره (نوهٔ عمو) زک سالواتوره (عمو زاده)
ملیت: آمریکایی
دیمن سالواتور (به انگلیسی: Damon Salvatore) یک شخصیت داستانی در خاطرات خون‌آشام است.

وی برادر بزرگتر استیفن سالواتور است و در سال ۱۸۶۴ توسط خون کاترین پیرس (کاترینا پتروا) و با ضربه گلوله پدر تبدیل به خون‌آشام می‌شود. برادر کوچک‌تر وی استفن او را متقاعد به خوردن خون می‌کند تا فرایند تبدیل شدن کامل شود و به همین خاطر وی از برادر خود بسیار عصبانی است و نتیجه این کار باعث می‌شود نزدیک به یک قرن شکاف بین دو برادر ایجاد شود.
علایق

او علاقهٔ زیادی به کشتن و تغذیه از خون انسان‌ها دارد و از زمانی که به واسطهٔ برادرش استیفن به یک خون‌آشام تبدیل شده؛ هدف خود را در زندگی عذاب دادن مردم و به خصوص اذیت کردن برادرش قرار داده‌است.
وی دائماً در حال نوشیدن الک است و به بوربن علاقه خاصی دارد.
دیمن به رقص علاقه زیادی دارد.
کتاب محبوب او «آوای وحش» جک لندن است.
او علاقه خاصی به رانندگی و ماشین‌های کلاسیک دارد.
بازگشت به میستیک فالز

دیمن سالواتوره هنگام بازگشت به میستیک فالز آن‌ها بعد از پانزده سال استفن را می‌بیند و این به خاطر رابطه تلخ بین آنهاست. هدف دیمن از آمدن به میستیک فالز آزاد کردن کاترین پیرس است، خون‌آشامی که او را تبدیل کرده و دیمن عاشق اوست.

دیمن بعد از اینکه متوجه می‌شود کاترین قبلاً از معبد فرار کرده و هیچوقت نیز او را دوست نداشته، با استفن و همزاد کاترین، الینا گیلبرت همراه می‌شود. او در این راه عاشق الینا شده و تماماً سعی در محافظت از او دارد.

وی با کلانتر شهر، الیزابت فوربس مادر کرولاین فوربس دوستی دارد و به او در کارها کمک می‌کند، دیمن و کلانتر فوربس رؤسای انجمن مؤسسان هستند.
خانواده

پدر: دیمن و استفن یک پدر متعصب به نام گوسپ سالواتوره داشتند که استفن پس از تبدیل شدن به خون‌آشام او را می‌کشد.
مادر: مادر آن‌ها لیلیان «لیلی» سالواتوره در هنگام ۱۸ سالگی دیمن بر اثر بیماری سل مرده بود، تا زمانی که در فصل ۶ مشخص شد که در واقع تبدیل به خون‌آشام شده و در دنیای دیگری زندانی شده‌است.
زک سالواتوره: زک عموزادهٔ استفن و دیمن است. نامزد حاملهٔ او در ۱۰ می ۱۹۹۴ توسط دیمن به قتل رسید و او از ملک سالواتوره‌ها نگهداری می‌کرد تا زمانی که توسط دیمن کشته شد.
سارا سالواتوره: سارا دختر زک سالواتوره است که توسط استفن نجات داده شده و توسط خانواده‌ای دیگر بزرگ می‌شود. او در رشتهٔ هنر تحصیل می‌کند و دیمن از وجود او بی‌اطلاع است.
استفانی سالواتوره و دیگر فرزندان:در قسمت ۱۰ میراث(Legacies 2018)دختر الاریک در آرزوهای خود به فرزندان دیمن و الینا اشاره می‌کند{ اسمی شبیه برادر فوت شده خود روی فرزندش گذاشته}
درباره

دیمن متولد دهه ۱۸۴۰ است.
او در ارتش متفقین خدمت کرده‌است.
دیمن و برادرش استفن علاقه عمیقی به خون‌آشامی به نام کاترین داشته‌اند. کاترین با هر دوی آن‌ها بازی کرده و آن‌ها را تبدیل کرده که این بازی را تا ابد ادامه دهد.
حلقهٔ روشنایی روز او توسط جادوگری به نام امیلی بنت ساخته شده‌است.
او لباسهای تیره می‌پوشد، چکمههای سیاه، جین مشکی و پیراهن مشکی، و گاهی اوقات تی شرت یا لباسی با دکمههای باز، و به ندرت بدون کاپشن چرمی اش دیده می‌شود.
او معمولاً در هر زمان در حال نوشیدن الکل دیده می‌شود، بخصوص در زمان بدخلقی و ناراحتی.
او یک کمد پر از کاپشنهای چرم مشکی دارد.
نوشیدنی الکلی محبوب او بوربون است.
دیمن بیشترین تعداد شخصیت را در سریال کشته‌است.
دیمن تابحال با هر شخصیتی که سعی در کشتن او داشته، دوست شده‌است به جز کلاوس.
وی به کودکان علاقه زیادی ندارد.
او توسط یک همزاد (کاترین) تبدیل شده‌است و همزاد دیگر (الینا) را تبدیل کرده‌است.
او شخصیت‌ها را برحسب ظاهر یا کاری که انجام می‌دهند می‌خواند، استیفن = هیرو هِیر ربکا = باربی کلاوس، کارولاین = مو طلایی یا بلوندی، بانی= جادوگر کوچولو و جرمی = گیلبرت کوچولو …
نشان ملی جیبوتی

| نشان ملی جیبوتی | نشان ملی جیبوتی |
| --- | --- |
ملازم: جمهوری جیبوتی
پذیرفته‌شده: ۱۹۷۷
نشان ملی جیبوتی پس از استقلال از فرانسه در ۲۷ ژوئن ۱۹۷۷ معرفی شد. توسط حسن روبله ساخته شده است. در دو طرف شاخه‌های برگ بو قرار دارند. در این محیط نیزه‌ای عمودی وجود دارد که در جلوی آن سپری قرار دارد. در زیر سپر، دو دست دور از نیزه وجود دارد که هر دو یک ماشت بزرگ حمل می‌کنند. این دو دست نماد دو گروه قومی اصلی بومی است که مردم جیبوتی را تشکیل می‌دهند: عفارها و عیسی‌ها، و ریشه در اتیوپی و سومالی دارند. بالای نیزه یک ستاره قرمز قرار دارد. این ستاره نماد اتحاد میتن قوم عیسی و عفار است. قانون جیبوتی مهر را تعیین کرده و اهمیت آن را بیان می‌کند و به انگلیسی ترجمه شده است.
نشان تاریخی

نشان امپراتوری عثمانی از ۱۸۴۶ تا ۱۸۸۲
نشان امپراتوری عثمانی از ۱۸۸۲ تا ۱۸۸۳
نشان ارتش خدیوی مصر از ۱۸۷۴ تا ۱۸۸۴
نشان امپراتوری روسیه از ۱۴ ژانویه تا ۵ فوریه ۱۸۸۹
نشان فرانسه از ۱۹۰۵ تا ۱۹۷۷
نشان فرانسه ویشی از ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۲
نشان ملی بریتانیا از ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۳
نشان فرانسه آزاد از ۱۹۴۳ تا ۱۹۴۴
استفانیا کاردو

| استفانیا کاردو | استفانیا کاردو |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۳ ژانویهٔ ۱۹۴۵ ‏(۸۰ سال) برگامو، ایتالیا
ملیت: ایتالیایی
استفانیا کاردو (ایتالیایی: Stefania Careddu؛ زادهٔ ۱۳ ژانویهٔ ۱۹۴۵) بازیگر اهل ایتالیا است.
او کارش را با بازی در نقشی کوچک در یکی از فیلم‌های جیانی پوچینی آغاز کرد و سپس نقش مهمی را در یکی از فیلم‌های نلو ریسی ایفا نمود. سپس در چندین نقش مکمل در فیلم‌های وسترن اسپاگتی بازی کرد و از هنرپیشگی کناره‌گیری نمود.
از فیلم‌های او می‌توان به آن دوران که به زن‌ها باکره می‌گفتند و نوبت توست که بمیری اشاره کرد.
چاه شور شماره ۳

مکان
| ایالات متحده چاهشور ۳ | ایالات متحده چاهشور ۳ |
| --- | --- |
روستا: روستا
مختصات: ۲۷°۲۷′۰۰″شمالی ۵۹°۴۴′۴۳″شرقی﻿ / ﻿۲۷٫۴۵°شمالی ۵۹٫۷۴۵۲۷۸°شرقی﻿ / 27.45; 59.745278: مختصات: ۲۷°۲۷′۰۰″شمالی ۵۹°۴۴′۴۳″شرقی﻿ / ﻿۲۷٫۴۵°شمالی ۵۹٫۷۴۵۲۷۸°شرقی﻿ / 27.45; 59.745278
استان: [[[بلوچستان|بلوچستان]]
شهرستان: [[مسکو|الگو:PAGENAMEBASEمسکو]]
بخش: مرکزی
دهستان: بغلان
جمعیت: ۶۵۹ نفر (سرشماری ۹۵)
ایالت متحد چاهشور ۳  روستایی در شهر مسکو بخش مرکزی شهرستان کالی فرنیا استان بلوچستان ایران است.
جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این روستا ۶۵۹ نفر (۱۶۰خانوار) بوده‌است.
| جمعیت تاریخی> سال | جمعیت تاریخی> جمعیت | جمعیت تاریخی> ±% |
| --- | --- | --- |
| ۱۳۸۵ | ۴۹۹ | —     |
| ۱۳۹۰ | ۷۳۸ | ۴۷٫۹٪+ |
| ۱۳۹۵ | ۶۵۹ | ۱۰٫۷٪− |
بارانووا

مکان در Caribbean, 23x15px|border |alt=|link= کلمبیا
| Baranoa | Baranoa |
| --- | --- |
شهرداری و شهرک: شهرداری و شهرک
  پرچممهر:   پرچممهر
Location of the municipality and town of Baranoa in the Department of Atlántico.: Location of the municipality and town of Baranoa in the Department of Atlántico.
منطقه: Caribbean
بخش: شهرستان آتلانتیکو
تاسیس‌شده: 1543
حکومت: حکومت
 • شهردار: Roberto Carlos Celedón Venegas
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۲۷ کیلومتر مربع (۴۹ مایل مربع)
ارتفاع: ۱۱۸ متر (۳۸۷ فوت)
جمعیت (2005): جمعیت (2005)
 • کل: ۵۰٬۲۶۱
 • تراکم: ۴۰۰/کیلومتر مربع (۱۰۰۰/مایل مربع)
 : 
اهلیت‌نام: Baranoero
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۵
کد منطقه: 57 + 5
وبگاه: Official website (اسپانیایی)
بارانووا (به اسپانیایی: Baranoa) یک سکونتگاه مسکونی در کلمبیا است که در بخش آتلانتیکو واقع شده‌است.
خصوصیات

بارانووا ۱۲۷ کیلومترمربع مساحت و ۵۰٬۲۶۱ نفر جمعیت دارد و ۱۱۸ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
داستان لیزی (مینی‌سریال)

| داستان لیزی | داستان لیزی |
| --- | --- |
پرونده:Lisey's Story.png: پرونده:Lisey's Story.png
ژانر:  عاشقانه  وحشت روان‌شناختی 
بر پایهٔ: داستان لیزی اثر استیون کینگ
نویسنده: استیون کینگ
کارگردان: پابلو لارائین
بازیگران:  جولین مور  کلایو اوون  جنیفر جیسن لی  دین دی‌هان  جوآن آلن 
آهنگساز: کلارک
کشور سازنده: ایالات متحده
زبان اصلی: انگلیسی
شمار قسمت‌ها: ۸
تولید: تولید
تهیه‌کننده‌های اجرایی:  خوان دیوس لارین  بن استفنسون  جولین مور  پابلو لارین  جی. جی. آبرامز  استیون کینگ 
تهیه‌کننده: اندرو بالک
فیلم‌برداری: داریوش خنجی
تدوین‌گران:  سدریک نایرن-اسمیت  سباستین سپولودا 
مدت: ۵۰–۵۲ دقیقه
تولیدکننده‌ها:  ۶۰/۴۰ پروداکشنز  بد روبات  استودیوهای تلویزیونی برادران وارنر 
پخش: پخش
شبکهٔ اصلی: اپل تی‌وی پلاس
انتشار اولیه: ۴ ژوئن ۲۰۲۱ (۲۰۲۱-06-۰۴) – ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۱ (۲۰۲۱-07-۱۶)
وبگاه: وبگاه
داستان لیزی (انگلیسی: Lisey's Story) یک مینی‌سریال درام وحشت روان‌شناختی آمریکایی است که بر پایهٔ رمانی به همین نام اثر استیون کینگ به سال ۲۰۰۶ ساخته شده است. این مینی‌سریال توسط کینگ نوشته شده و توسط پابلو لارائین کارگردانی شده است. داستان لیزی با بازی جولین مور و کلایو اوون، در ۴ ژوئن ۲۰۲۱ از اپل تی‌وی پلاس نمایش داده شد. منتقدان نظرات ضد و نقیضی به آن دادند.
سونلگاز

| 0 | 1 |
| --- | --- |
نوع: شرکت سهامی خاص
صنعت: خدمات برق گاز طبیعی
بنا نهاده: ۱۹۶۹
دفتر مرکزی: الجزیره، الجزایر
محصولات: تولید الکتریسیته انتقال انرژی الکتریکی توزیع برق توزیع گاز طبیعی
مالک: الجزایر
وبگاه: وبگاه رسمی
سونلگاز (عربی: سونلغاز) شرکت برق و توزیع گاز الجزایری است، که در سال ۱۹۶۹ تأسیس شد.
سیدنی چاپلین

| سیدنی چاپلین | سیدنی چاپلین |
| --- | --- |
زادهٔ: ۳۰ مارس ۱۹۲۶
درگذشت: ۳ مارس ۲۰۰۹ (۸۲ سال)
ملیت: ایالات متحدۀ آمریکا
سال‌های فعالیت: ۱۹۵۲–۱۹۷۷
والدین: چارلی چاپلینلیتا گری
سیدنی ارل چاپلین (انگلیسی: Sydney Earl Chaplin؛ ۳۰ مارس ۱۹۲۶ – ۳ مارس ۲۰۰۹) یک هنرپیشه اهل ایالات متحدهٔ آمریکا بود. وی بین سال‌های ۱۹۵۲ تا ۱۹۷۷ میلادی فعالیت می‌کرد. او فرزند چارلی چاپلین و لیتا گری بود.
از فیلم‌ها یا برنامه‌های تلویزیونی که وی در آن نقش داشته‌است می‌توان به نوبت توست که بمیری، روشنی‌های صحنه، دورو، سرزمین فراعنه و دستهٔ سیسیلی‌ها اشاره کرد.
مرگ

چاپلین در سن ۸۲ سالگی در خانه خود در رانچو میراژ در کالیفرنیا بر اثر سکته مغزی درگذشت.
غزل

برای دیگر کاربردها، غزل (ابهام‌زدایی) را ببینید.
غَزَل در ادبیات فارسی به قالبی از شعر سنتی گفته می‌شود. در قالب غزل که معمولاً بین پنج تا دوازده بیت متحدالوزن دارد، مصراع اول با مصراع‌های زوج هم‌قافیه است. بسیار رایج است که شاعر در آخرین بیت غزل، نام شاعرانه یا تخلص خود را بیاورد. غزل، بیشتر محتوای عاشقانه دارد. تا قبل از قرن ششم هجری، به جای غزل، تغزل رواج داشت که هویتی مستقل نداشت و غزلی بود که در ابتدای قصیده می‌آمد. در ادبیات عربی نیز به تشبیب، نسیب و تغزل، که معمولاً در ابتدای قصیده‌ها می‌آمد، غزل اطلاق می‌شد (و هنوز هم می‌شود). غزل در زبان‌های ترکی، هندی، اردو و انگلیسی نیز به منظور بیان مضمون عاشقانه به کار می‌رود و گاهی همراه با موسیقی خوانده می‌شود. علاوه بر این، مضمون‌های عارفانه برای بیان عشق به معبود نیز در غزل فارسی متداول بوده است. اما ممکن است از غزل برای بیان مضمون‌های اخلاقی، معرفتی، میهن‌پرستانه یا هر نوع تجربه شاعرانه دیگری هم استفاده شود. همچنین در یک غزل، ممکن است تنوع مطلب وجود داشته باشد.
غزل‌های اولیه در شعر فارسی، زبانی ساده دارند و به سبک خراسانی سروده شده‌اند. در قرن ششم، در ابتدا شاعرانی مانند خاقانی، انوری و ظهیر، که در اصل قصیده‌سرا بودند، تعداد قابل توجهی شعر در قالب غزل نیز سرودند. اما بعد، شاعرانی مانند سنایی و عطار ظهور کردند که توجه اصلی‌شان به غزل بود. در این قرن، سبک خراسانی افول کرد و شاعران به سبک عراقی روی آوردند. در این دوره، عطار از غزل برای بیان مفاهیم عرفانی استفاده کرد. غزل با ظهور سعدی به اوج زبانی خود رسید که بیانی روان و سهل و ممتنع داشت و واژگان پرکاربرد و همه‌فهم را به کار می‌برد. مولوی نیز، شرح سفر روحانی خود را در غزلیاتش منعکس کرد. او بسیاری از غزلیات خود را نه در کنج عزلت و در جدال با الفاظ، بلکه به صورت زنده و فی‌البداهه و در مجالس رقص و سماع و در حالت وجد سرود. در قرن هشتم، خواجوی کرمانی عشق و تصوف را در غزل خود در هم آمیخت که اوج روش او، در غزلیات حافظ دیده می‌شود. حافظ، که مشخصهٔ شعرش ایهام است، ممدوح و معشوق را با هم یکی کرد و مدح‌های او که به فرم غزل است، در ظاهر، ماهیت خود را آشکار نمی‌کند.
از اوایل قرن نهم، تا قرن یازدهم، شاعران برای سرودن غزل به سبک عراقی همچنان در تلاش بودند، اما توفیقی حاصل نمی‌شد. این بن‌بست زمینه‌ساز ظهور سبک هندی بود. اساس غزل سبک هندی این بود که شاعر در مصراع اول مطلبی معقول بگوید و در مصراع بعدی با شاهد یا مثالی، معنای مصراع اول را اثبات یا تبیین کند. از اواخر دورهٔ افشاریه جریانی تحت عنوان «جریان بازگشت» آغاز شد که طی آن، شاعران با پیروی از سبک‌های خراسانی و عراقی شعرهای جدیدی می‌سرودند. این جریان در دوره قاجار به اوج رسید. با شروع جنبش مشروطه، گنجاندن مضمون‌های میهن‌پرستانه در غزل متداول شد که به «غزل وطنی» شهرت یافت. با پدیدار شدن شعر نو، سبکی جدید در سرایش غزل به وجود آمد که به غزل نو یا غزل تصویری مشهور است. این نوع غزل، چه در لفظ و چه در مضمون، از امکانات شعر نو استفاده می‌کند. یکی از ویژگی‌های غزل نو، استفاده از وزن‌های جدید است. غزل‌سرایان نوگرا، توصیف در غزل را به معشوق زمینی و آسمانی محدود نکردند و تجربیات ذهنی خود را در جستجوی افق‌های تازه‌تر گسترش دادند. در اثر این تلاش، صور خیال در غزل نو به تازگی گرایید. غزل نو همچنین در محور عمودی خود پیوستگی بیشتری پیدا کرد.
در شعر فارسی، قالب‌های دیگری مانند مستزاد، تضمین، غزل‌مثنوی و ترجیع بند از فرم غزل منشعب شده و به‌عنوان قالب‌های مستقلی مطرح شده‌اند.
معرفی > در معنی

معنای  را در ویکی‌واژه، واژه‌نامهٔ آزاد، ببینید.
غزل واژه‌ای است با ریشهٔ عربی و معنی اصلی آن «ریسندگی» است. این واژه اسم و مصدر ثلاثی مجرد است، که معناهای متفاوت اما شبیه به هم دارد. «سخن گفتن با زنان»، «عشق‌بازی»، «حکایت کردن از جوانی»، «محبت ورزیدن» و «وصف زنان» از معناهای این واژه در زبان عربی است. در معجم مصطلحات اللغه العربی القدیم، واژهٔ غزل، «گفتگوی پسران و دختران جوان» و «سرگرم شدن با زنان» معنا شده است. همچنین مغازله به معنی «سخن گفتن با زنان» و تغزل نیز به همین معنا، منتها همراه با تکلف، آمده است. سیروس شمیسا، واژهٔ سرود را معادل تقریبی فارسی برای غزل عنوان کرده است؛ چنان‌که سرود هم دارای مضمونی عاشقانه بوده و با موسیقی یا دست کم آواز خوانده می‌شده است. غزل در شعر حافظ به معنای مترادف آواز هم به کار رفته است.
معرفی > در اصطلاح

در شعر فارسی، استفاده از اصطلاح غزل، سابقهٔ دیرینه‌ای دارد. به گفتهٔ شمیسا، قدما، غالباً غزل را در معنای شعری عاشقانه و ملحون (توأم با موسیقی) به کار می‌برده‌اند. ممکن است قالب چنین اشعاری، قطعه، رباعی یا چند بیت از یک قصیده (همان که امروزه تغزل گفته می‌شود) بوده باشد. علاوه بر این، شمس قیس، ادیب قرن هفتم هجری، علاوه بر عاشقانه و ملحون بودن، قید دیگری را هم لحاظ می‌کند که رعایت وزن رباعی در این قسم از شعر است. با این حال، به نظر شمیسا، این قید تقریباً از همان ابتدا کنار گذشته شده است. جلال‌الدین همایی، اطلاق غزل به این دست از شعرها را تا سدهٔ پنجم هجری غالب می‌داند و معتقد است که غزل از اوایل قرن ششم، آرام‌آرام تغییر معنا داده و به معنای امروزی خود نزدیک شده است.
امروزه غزل در اصطلاح شعری به قالبی مشخص از شعر، متشکل از چند بیت (معمولاً هفت بیت) متحدالوزن اطلاق می‌شود که مصراع اول بیت نخست آن با مصراع‌های زوج هم‌قافیه است. بسیار رایج است که شاعر در آخرین بیت غزل، نام شاعرانه یا تخلص خود را بیاورد. همایی، تعداد بیت‌های یک غزل را پنج تا دوازده بیت می‌داند که گاهی تا پانزده بیت و حتی نوزده بیت هم می‌رسد. وی اطلاق نام غزل بر شعری با کمتر از سه بیت را شایسته نمی‌داند و غزلی با سه تا چهار بیت را «غزل ناتمام» می‌نامد. تعداد ابیات غزل در دانشنامهٔ ایرانیکا، پنج تا پانزده بیت عنوان شده است. عبدالرحمن جامی، غزلی با هفت بیت را کامل‌ترین حالت آن دانسته است.
معرفی > ویژگی‌ها

یکی از ویژگی‌های غزل، استفاده از ردیف است. ردیف، یک کلمهٔ مستقل، یک عبارت یا یک پسوند است که عیناً پس از قافیه تکرار می‌شود. به‌کارگیری ردیف، اختیاری است، اما کاربرد آن در غزل بسیار رایج است؛ چون بیت‌های غزل معمولاً ارتباط معنایی مستحکمی با هم ندارند و ردیف، به نحوی انسجام بیشتری در غزل ایجاد می‌کند.
در بسیاری از غزل‌ها، شاعر از نام هنری یا تخلص خود در بیت انتهایی شعر استفاده می‌کند که به آن بیت مقطع یا مَخْلَص هم گفته می‌شود. شاعر در بیت تخلص یا خودش را مورد خطاب قرار می‌دهد یا به صورت سوم شخص، در مورد خود صحبت می‌کند. به نخستین بیت از غزل که دو مصراع هم‌قافیه دارد، مطلع گفته می‌شود.
غزل، بیشتر محتوای عاشقانه دارد. اما ممکن است از غزل برای بیان مضمون‌های اخلاقی و معرفتی هم استفاده شود. در یک غزل، ممکن است تنوع مطلب وجود داشته باشد. به گفتهٔ همایی، غزل، شعری توأم با لطافت و ظرافت است و به همین خاطر، وارد کردن عبارت‌های خشن و ناهموار، به آن صدمه وارد می‌کند.
از آنجا که یک غزل فضای کمی را در اختیار شاعر قرار می‌دهد، ایجاز و اختصار یکی از ویژگی‌های آن است و به همین دلیل استفاده از استعاره در غزل رواج زیادی دارد.
معرفی > اهمیت

غزل در دوره‌های مختلف شعر فارسی محبوبیت داشته است؛ این قالب هم در دورهٔ آغازین شعر فارسی در سبک خراسانی که قالب‌های سنتی قصیده و مثنوی غلبه داشتند مورد توجه شاعران بود و هم در دورهٔ معاصر که انقلاب شعر نو، قالب‌های سنتی را به حاشیه رانده است. این قالب می‌تواند حالات شخصی شاعر را در خود بگنجاند. به تعبیر قدرت‌الله طاهری، استاد ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شاعر در قصیده برای ممدوح و در مثنوی برای تودهٔ مردم یا مریدان شعر می‌گوید اما غزل را برای خویشتنِ خویش می‌سراید و لذا می‌تواند خصوصی‌ترین احساسات خود را بیان کند. به همین دلیل، به جز فردوسی، کمتر شاعر برجسته‌ای هست که در دیوان خود غزل نداشته باشد.
به گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا، غزل مهم‌ترین فرم شعر عاشقانهٔ فارسی است که در شعر فرهنگ‌های متأثر از فارسی مانند ترکی و اردو هم از آن استفاده شده است.
پیش‌زمینه

در ایران باستان، شعر و موسیقی همراه با هم بودند و اصولاً به تعبیر سیروس شمیسا، «شاعری با خنیاگری و رامشگری در هم آمیخته بوده است.» شاعران اغلب، نوازندگی هم می‌دانستند و اشعار خود یا دیگران را با نوای موسیقی می‌خواندند. این سنت در سده‌های نخست اسلامی نیز ادامه داشت. در شعر این شاعران به واژهٔ غزل اشاره شده است که به اعتقاد شمیسا اشاره به شعر آمیخته با موسیقی است و نه فرمی از شعر که امروزه به عنوان غزل شناخته می‌شود. به همین جهت در بعضی از فرهنگ‌ها، غزل‌سرا به معنی یا کنایه از مطرب به کار رفته است. اگرچه شواهد و مدارک به جا مانده از ایران باستان بسیار اندک است اما بنا به نظر دانشنامهٔ ایرانیکا، شواهد غیرمستقیم احتمال وجود سنت نقالی و نوازندگی با محتوای عشق زمینی را در آن دوران قوت می‌دهد؛ چنان‌که در قرن دوم هجری، خوانندگان زن ایرانی در شهرهای حجاز شعرهای عاشقانه اجرا می‌کردند و با توجه به فارسی‌سازی فرهنگ اسلامی در دورهٔ عباسیان، این امر در نوزایی شعر عربی در آن دوره اثرگذار بوده است. هرچند که شواهد اندکی در این زمینه در دست است و دانشنامهٔ ایرانیکا اظهار نظر قطعی در این زمینه را دشوار می‌داند.
پژوهشگران بر سرِ منشأ ابداع غزل نظرات مختلفی دارند. یک نظریهٔ متداول در پیدایش غزل، که شمیسا آن را استوارترین نظریه دربارهٔ پیدایش غزل می‌شمارد، این است که سرمنشأ غزل، تغزل است. به اعتقاد وی، در قرن ششم، بازار مدح کساد شد و مدح در دربار شاهان خریداری نداشت. از این رو، قسمت مدح قصیده عملاً سروده نمی‌شد و شاعران به سرودن قسمت عاشقانه، اکتفا می‌کردند. به اعتقاد شمیسا، مهم‌ترین گواه اعتبار این نظریه، وجود بیت تخلص در غزل است. در قصیده، بیت یا بیت‌های تخلص در میانهٔ قصیده قرار می‌گرفت، ولی وقتی شاعران از سرودن قسمت مدح صرف‌نظر کردند، این بیت در انتهای غزل قرار گرفت. به اعتقاد شمیسا، احتمالاً غزل‌های اولیه‌ای که در دیوان شاعران قبل از قرن ششم وجود دارد نیز، بخش تغزل یک قصیده بوده باشند که بخش مدح آن در اثر گذشت زمان از بین رفته یا شاعر بعد از آماده کردن آن، فرصتی برای تکمیل بخش مدح نیافته باشد.
نظریهٔ دیگری که در این زمینه مطرح شده است به ایران‌شناسان شوروی سابق، از جمله یوسف براگینسکی و عبدالغنی میرزایف منسوب است که بر اساس آن پیدایش غزل، در یک محیط اشرافی و درباری پدید نیامده و از یک سنت عامیانه و شفاهی کهن در آسیای مرکزی سرچشمه گرفته است که طبعاً به دلیل شفاهی بودنش، امروزه نشانه‌ای از آن در دست نیست.
علاوه بر دو نظریهٔ فوق، نظریهٔ دیگری نیز هست که سرمنشأ غزل را به تغزل‌های ادبیات عرب نسبت می‌دهد. به گفتهٔ شمیسا، غزل در عربی هم به مضمون عاشقانهٔ شعرها اطلاق می‌شود و قالب شعریِ مشخصی نیست؛ مثلاً به قصیده‌های عاشقانه، غزل می‌گویند. تغزل به معنای قصیده‌های عاشقانه در دوران پیش از ظهور اسلام و همچنین در دوران اموی در بین اعراب رواج داشت. از این رو به اعتقاد شفیعی کدکنی، غزل ابتکار شاعرانهٔ ایرانیان است. با این حال، بر اساس آنچه در دانشنامهٔ ایرانیکا آمده است، «خاستگاه غزل فارسی را باید در ادبیات عرب جستجو کرد.» به بیان این دانشنامه، شعر عاشقانهٔ عربی سرمشق مهمی برای شاعران فارسی‌زبان بود و تأثیر آن در گسترش شعر عاشقانهٔ فارسی کاملاً مشهود است.