معماری ارمنی
معماری ارمنستان و تأثیر آن بر مغرب زمین

فرمانروایان کشور ارمنستان باگراتونی، قسمت بیشتر درآمدی را که از نعمت و برکت آبادانی کشورشان بدست می‌آوردند صرف ساختن بناها می‌کردند. در آنی با دیدن کلیسای جامع آنی ساخته شده توسط معمار معروف تِردات، می‌توان این شکوفایی باشکوه ساختمان را تماشا و تحسین کرد.
گذشته از مجموعه بناهای ستایش انگیز آنی باید از کلیسای آختامار، واقع در جزیره‌ای به همین نام را اشاره کرد.
کلیسای جامع آنی
کلیسای آختامار یا صلیب مقدس
بنا به گفته «شارل دی یل»، این شکوفایی قابل تحسینی که در بناهای تاریخی و مذهبی ارمنستان دیده می‌شود گواه بر آن است که معماری ارمنی در فاصله بین سده نهم و سده دوازدهم چه از نظر تنوع طرح‌ها و شکل‌ها و چه از لحاظ هنر و ظرافتی که در ساختمان بناها بکار رفته‌است ترقی حیرت‌انگیزی کرده، و بناهای ساخته شده در آن فاصله زمانی مجموعه کاملاً خاصی را تشکیل می‌دهند که از هر جهت در خور توجه بسیار است. این شکوفایی فرضیه اوژن ویوله لودوک را کاملاً تأیید می‌کند که مصراً معتقد بود بین هنرهای سده‌های وسطی و روح ملت‌هایی که این هنرها در بین آنان بسط و توسعه می‌یافت هماهنگی کامل وجود داشته‌است.
«ویلیام ویگرام» می‌نویسد:
«شهر آنی نشان می‌دهد که ارمنیان قادر بوده‌اند شکل‌های معماری اصیلی را که خاص خودشان بوده‌است بسط و توسعه بدهند. در کارهای آنان بناهای بسیار بزرگ دیده نمی‌شود، لیکن ویژگی و جالب بودن سبک ارمنی این دوران مسلماً در این واقعیت است که توانسته‌اند بناهای با ابعاد متوسط را هم طوری بسازد که بیننده را تحت تأثیر عظمت خود قرار بدهند و به بناهای متوسط الحجم هم احساس ارج و عظمت ببخشند.»
این احساس حجم در داخل کلیساها است. استرزیگوسکی می‌نویسد:
«داخل ساختمان‌های ارمنیان می‌توانند به عنوان نمونه هنر تأثیر بخشیدن در بیننده و دیدار کننده در نظر گرفته شوند، و او را به تفکر وادارند، و بدیهی است که این تأثیر را نه با غنی بودن تزئینات یا با سبک‌های تزیینی بلکه با تأثیر توده‌ها و حجم‌ها و با کیفیت استفاده از فضا با رعایت تناوب سایه و روشن می‌بخشند.»
«اُرمانده دالتون» می‌نویسد:
«در این شکی نیست که ارمنیان هم از نظر فکر و فرهنگ و هم از دید هنری مردمان با قریحه و استعدادی بوده‌اند. معماری آنان از نظر قدرت و صلابت و حسن استفاده از توده‌های مصالح و همچنین از لحاظ ناب بودن شکل‌های ساختمانیش قابل توجه است.»
«جی ابرسل» چنین اظهار عقیده می‌کند:
«ارمنیان با همه رنج‌ها و ناملایمت‌ها که متحمل شده‌اند معماری اصیل و درخشانی بوجود آورده‌اند، هنری که براستی می‌توان آن را ملی نامید. بناهای آنان با خاصیت منظم بودن و محکم بودن انسجام ممتازند، بنا با حجم خود آدم را تحت تأثیر قرار می‌دهد و از آن احساسی قوی از استحکام و وقار و عظمت به دل می‌نشیند.»
«شارل دی یل» می‌نویسد:
«خطوط قابل توجهی در این شکل‌ها به چشم می‌خورد. گنبد از بیرون منظره خاصی دارد. برقسمت استوانه‌ای بنا که کثیرالاضلاع است و نسبتاً بلند، بامی قرار دارد بشکل هرمی بسیار مرتفع که گنبد را از نظر پنهان می‌دارد و خود همچون برجی حقیقی در وسط بنا قد برافراشته است. محراب‌ها از بیرون جلوخان ساختمان هیچ برجستگی نشان نمی‌دهند و فقط با درزهای مثلثی شکل نسبتاً عمیقی مشخص شده‌اند که در ضخامت دیوار حفر شده‌اند. از درون قوس بیش از حد با جرزهای مجهز به شبکه‌ای از ستون‌های چهارگوش یا معمولی بکار رفته‌است. تزئینات دیوارهای بیرونی هم کمتر از درون بنا جالب و تماشایی نیست، و طاقهای تیره باریک و بلند آنها را زینت می‌دهند. حجاری‌های تزئینی پیچ در پیچ آنها را می‌پوشانند. آن صلیب عظیم کلیسا بطور کلی در محراب افراشته می‌شود؛ و بالاخره در فن و تکنیک کار، مشاهده می‌شود که منحصراً سنگ‌تراش بکار رفته‌است. خود آن بام‌های بلند مخروطی با ورقه‌های سفال مانندی از سنگ پوشیده شده‌اند.»