روزبهان بقلی فسایی
روزبهان و جمال پرستی

در تاریخ تصوف ایران، نام روزبهان بقلی در کنار نام صوفیانی چون احمد غزالی و اوحدالدین کرمانی پیش از هرچیز، عشق به زیبارویان و طریقۀ موسوم به جمال­پرستی را فراخاطر می­آورد و عصارۀ تفکر این طریقه عبارت از آن است که عشقِ به زیبارویانِ انسانی پل یا نردبان عشقِ ربانی است. روزبهان، خود در مقدمۀ عبهرالعاشقین تصریح می‌کند که خداوند لباس عبودیت را از وی برکند و جامۀ حریت بر وی پوشاند و پس از آن خداوند وی را به اوصافی می­خواند که نخستینش صفت عاشقی است:«حق مرا در کَنَف خود برد، آنگه جامۀ عبودیت از من برکشید، و لباس حرّیت در من پوشانید و گفت تو [اکنون] عاشق، وامق، محب، مشتاق، آزاد، شطاح، عارف، ملیح(زیبا رو)، موحد و صادق شدی.»(روزبهان، 1380: 11 ) روزبهان در ادامه می­کوشد دلیل عشق ­ورزی خود به زیبارویان را تشریح کند؛ وی می­گوید که پس از سیر در ملکوت و جبروت به عالم ناسوت بازگشتم و دلتنگِ دیدارِ جمالِ حق شدم اما ناگهان پی بردم که می­توانم جمال خداوند را در چهرۀ انسان­های زیبارو بازیابم؛ پس از خطور این فکر، خداوند نیز این دریافتِ او را تأیید می­کند و به او خطاب می­کند که با چشم انسانی در عالم انسانی بنگر:«آنگاه که از ملکوت و جبروت به سمت ناسوت بازگشتم در من دردِ عشق پدید آمد و از نایافتِ جمالِ حق رنجور شدم. اما ناگاه متوجه شدم که می‌توان جمال الهی را در عالم حَدَث و انسانی نیز یافت؛ از قضا از سرایِ زیبارویان گذر می‌کردم و ناگهان جمالِ صفاتِ خداوند را در چهرۀ زیبارویان بازشناختم؛ چشم سَرم صورت زیبای انسان را می‌دید و چشم جانم جمال حضرت قدم را. در این لحظه خداوند در من ندا داد که به دیدۀ انسانیت در عالم انسانی نگر.»(همان: 12) و چنین است که عشق به جمال چهرۀ زیبارویان برای وی به سادگی جانشین جمالی الهی­ می­شود که در عالم ملکوت مشاهده کرده بود و اکنون در ناسوت از دسترس وی دور است
داستان دلباختگی روزبهان به زنی رامشگر و زیباروی در حین طواف مکه نیز بسیار مشهور است. از نظر کُربن داستان مکه نشان می‌دهد تا چه اندازه در روانشناسی و زیبایی‌شناسی او جمال انسانی مهم است تا آنجا که حتی در حلقۀ طواف کعبه نیز او را رها نمی‌کند. (کربن، 1392: 179)  گزارش کامل این رویداد را ابن عربی در باب 177 فتوحات المکیه آورده است: «روزبهان در مکه مجاور بود و فرط وجد و حالش برای خداوند، در حین طواف، طواف کنندگان را به‌زحمت انداخته بود؛ بنابراین او بر بامِ کعبه طواف می‌کرد و ناله می‌زد. ناگاه به محبت زنی مغنیه مبتلا شد و هیچ‌کس نمی‌دانست؛ آن وجد و صیحه‌هایی که در وجد فی الله می‌زد همچنان باقی بود، اما اول از برای خدای تعالی بود و این زمان از برای مغنیه. دانست که مردمان را چنان اعتقاد خواهد شد که وجد و صیحات وی، این زمان نیز از برای خدای تعالی است. به مجلس صوفیۀ حرم آمد و خرقۀ خود بیرون کرد و پیش انداخت و قصۀ خود با مردم بگفت و گفت: نمی­خواهم که در حال خود کاذب باشم. پس خدمتِ مغنیه را لازم گرفت. حالِ عشق و محبت وی را با مغنیه گفتند که وی از اکابر اولیا الله است. مغنیه توبه کرد و خدمتِ وی را پیش گرفت»[i](ابن عربی، 1997: 315/2) کُربن واقعۀ مکه را دارای اهمیت بنیادین در شناخت روزبهان می‌داند و می‌گوید: «می‌دانیم که در مورد اقامت روزبهان در مکه شکی نیست
آنگونه که مشهور است روزبهان عشق انسانی را نردبان عشقِ ربانی می‌دانسته و برای وصول به جمال الهی، عشق ورزی با جمال انسانی را مقدمه‌ای ضروری می‌پنداشته[Ma1]  است[Ma2] . منظور روزبهان از عشقی که نردبان عشق الهی است، عشق به زیبایی صورت انسان است و آن نخستین منزل از منازل سیر به سوی خداوند است. به بیانی دیگر روانشناسی روزبهان به‌گونه‌ای بوده که زیبایی نه به‌طور مطلق، بلکه زیباییِ انسانی وی را بسیار به خود جذب می‌کرده و از آنجا که زیبایی انسانی را بسیار دوست داشته است، عشق وی نیز عشقِ انسانی بوده است.