زبان ترکی آذربایجانی

این مقاله دربارهٔ زبان ترکی آذربایجانی است. برای زبان آذری، زبان آذری را ببینید.
| ترکی آذری | ترکی آذری |
| --- | --- |
ترکی آذری: ترکی آذری
Azəri Türkcəsi (خطّ لاتین) آذری تورکجه‌سی خط فارسی: Azəri Türkcəsi (خطّ لاتین) آذری تورکجه‌سی خط فارسی
بیان: آذربایجان دیلی
زبان بومی در: ایران، جمهوری آذربایجان، ترکیه، گرجستان، روسیه، عراق
قومیت: آذری‌ها
شمار گویشوران: ۲۴ میلیون نفر (۲۰۲۲) شامل لهجه آذری شمالی، لهجه آذری جنوبی  (بدون تاریخ)
تبار: ترکی  ترکی متداولاوغوزاوغوز غربیترکی آذری
سامانه نوشتاری: الفبای ترکی آذربایجانی (لاتین و سریلیک در جمهوری آذربایجان و روسیه، خط فارسی در ایران)
وضعیت رسمی: وضعیت رسمی
زبان رسمی در:  جمهوری آذربایجان  روسیه- در داغستان  گرجستان در مارنئولی
کدهای زبان: کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹: az
ایزو ۲–۶۳۹: aze
ایزو ۳–۶۳۹: aze
زبان‌شناسی: بخشی از 44-AAB-a
مناطقی که در آنها ترکی آذربایجانی صحبت می‌شود   مناطقی که گویشورانِ ترکی آذربایجانی در اکثریت هستند   مناطقی که گویشورانِ ترکی آذربایجانی در اقلیت قابل توجهی هستند: مناطقی که در آنها ترکی آذربایجانی صحبت می‌شود   مناطقی که گویشورانِ ترکی آذربایجانی در اکثریت هستند   مناطقی که گویشورانِ ترکی آذربایجانی در اقلیت قابل توجهی هستند
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.: این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.
ترکی آذربایجانی (به ترکی آذربایجانی: آذربایجان تورکجه‌سی) یا ترکی آذری (به ترکی آذربایجانی: آذری تورکجه‌سی) که در اکثر زبان‌های جهان با نام زبان آذربایجانی (به آذربایجانی: آذربایجان دیلی) شناخته می‌شود، زبانی از خانواده زبان‌های ترکی است که با چهار گویش عمده در جمهوری آذربایجان و شش گویش اصلی مانند گویش تبریز، گویش اردبیل، گویش زنجان، گویش شاهسونی، گویش سنقری و گویش افشاری در مناطق آذربایجان ایران تکلم می‌شود. عمده تفاوت بین دو گویش اصلی شمالی یعنی جمهوری آذربایجان و جنوبی یعنی ایران، عراق و افغانستان در تلفظ برخی واژگان، وام‌واژگان روسی، فارسی، عربی و انگلیسی است که گویش جنوبی نزدیکی بیشتری با  زبان فارسی دارد و تفاوت‌هایی مختصر در چند مورد دستوری را شامل می شود. زبان ترکی آذربایجانی در جمهوری آذربایجان زبان رسمی و در داغستان یکی از زبان‌های رسمی مصوب فدراسیون روسیه است.
زبان ترکی آذربایجانی بخشی از شاخه زبان‌های اغوز زبان‌های ترکی است و به ترکی استانبولی، زبان ترکی قشقایی و ترکی خراسانی بسیار نزدیک است. ترکی آذربایجانی به عنوان زبان گفتاری همچنین در نواحی شرقی ترکیه و جنوب گرجستان و داغستان و قسمت‌هایی از شمال خراسان رایج است. زبان ترکی آذربایجانی در برخی کشورهای خاورمیانه از جمله عراق، سوریه و افغانستان هنوز گویشوران بسیاری دارد.
زبان ترکی آذربایجانی از زبان‌های فارسی و عربی در واژگان، سامانه آوایی و دستوری اثر پذیرفته است. در ایران، شهرهای تبریز، ارومیه (به غیر از مناطق کردنشین)، اردبیل و زنجان و بخش‌های از استان قزوین به ترتیب بزرگ‌ترین شهرهایی اند که ترکی آذربایجانی در آن‌ها تکلم می‌شود.
زبان ترکی‌ای که در ایران و سراسر آذربایجان و قفقاز و آسیای صغیر رواج دارد، در منابع تاریخی با عناوین مثل ترکی شیعی، ترکی علوی، ترکی ایرانی یا ترکی آذری یاد شده است. ترکی آذربایحانی علاوه بر مرکز و شمال غرب کشور در جنوب ایران و استان کرمان نیز رواج دارد. افشارهای کرمان و ترک‌های بیچاقچی از اقوام ترک‌تبار منطقه آذربایجان هستند که در دوره‌های مختلف تاریخی به جنوب ایران و منطقه کرمان مهاجرت کرده‌اند. افشارها از گروه‌های قومی بزرگ و پرجمعیت اقوام ترک هستند که علاوه بر آذربایجان در مناطق مرکزی ایران از جمله زنجان، قزوین و همدان تا خوزستان حضور چشمگیری دارند.
در محدوده آذربایجان در گذشته و قبل از گسترش زبان ترکی آذربایجانی، زبان آذری (پهلوی) رایج بود که به مرور پس از ورود و اسکان قبایل تُرک و قزلباش به خصوص در دوره سلجوقیان و صفویه، و ترک سازی به فراموشی سپرده شد.