اندیشه غرب‌زدگی
تاریخچه > کسروی و اروپاییگری

کسروی یکی از اولین کسانی است که به‌طور جدی به این موضوع پرداخته و آن را اروپایی‌گری می‌نامد. او کتاب آیین را در سال ۱۳۱۱ منتشر کرد. در آن ضمن نقد «اروپایی‌گری»، به لزوم نوسازی «زندگانی کهن شرقی» پرداخت. در پاورقی صفحهٔ اول می‌نویسد که «منظور از اروپا در اینجا و دیگر جاهای این کتاب سراسر غرب است، چه اروپا و چه آمریکا و سرنوشت «شومی» برای کل غرب و غرب‌گرایان پیش‌بینی می‌کند. به نظر او، تکنولوژی مدرن ظاهری آراسته به شتر غرب داده است، در حالی که این‌ها «پیک مرگ ناگهانی» اوست. می‌گفت که غرب با فرایند مدرنیزاسیون چند قرن اخیر، «لاف پیشرفت» سر داده است. اما خوشبختانه ما و اروپا تصور مشترکی از معنای پیشرفت داریم. آرزوی بشریت و فضیلت جهان به «آسایش و خورسندی» همگانی است. او با افسوس و دریغ فراوان می‌گوید که تمامی دستاوردهای تکنولوژیک موجب رنج و سختی شده و سپس می‌افزاید: «ما خوب به یاد داریم که تا بیست سال پیش که زندگانی کهن شرقی خود را داشتیم، آسایشمان چه بود و امروز که به زندگانی غربی آلوده گردیده‌ایم، سختیمان چیست. هنوز هم آغاز کار ماست که هرگاه از این راه که از پی غربیان پیش گرفته‌ایم بر نگردیم، سختی و گرفتاریمان چندین برابر خواهد شد»
کسروی به جهان غرب می‌گوید که سال‌ها روی دردهای انسان مدرن تأمل کرده و نسخهٔ درمان را هم در اختیار دارد. می‌گوید هیچ امیدی به سیاستمداران نیست و فقط خردمندان می‌توانند این دردها را درمان کنند.
به نظر وی، رشد دانش اگرچه نیکوست، اما زیان‌هایی هم داشته است. اولین زیان علوم جدید تقابل با دین و «سست و بیکاره» کردن دین بوده است. کسروی بدون آن که اطلاعی از نظریه ماکس وبر در مورد «اسطوره زدایی جهان توسط علوم تجربی جدید» داشته باشد، نظری مشابه او ابراز می‌دارد. می‌گوید دانش‌های مدرن جهان‌شناسی ادیان را از بین برده و نقش خدا و فرشتگان و دیگر موجودات غیر مادی را از جهان حذف کرده‌اند. به همین دلیل، این دانش‌ها به هر کشوری راه یافته‌اند، «دین از اثر افتاد و انبوه مردم از آن روی گردانیدند». در حالی که دین «عامل بزرگی در زندگانی بود» و فواید بسیار داشت و از انسان‌ها دستگیری می‌کرد.
ادیان و پیغمبران از درد و رنج مردم کاسته بودند، اما «در این دو سه قرن جنبش اروپا سختی آن روزافزون» شد. دستاوردهای تکنولوژیک غرب (اتومبیل، راه‌آهن، هواپیما، کشتی‌های تندرو، تلگراف، تلفن، رادیو، چراغ برق، صنعت، و…) که این همه به آن می‌نازند، موجب جنگ و نبرد است، در حالی که باید درد دشمنی و کشاکش را درمان کرد. او به رادیکال‌ترین شکل ممکن می‌گوید که مدرنیزاسیون هیچ دستاوردی برای بهبود زندگی بشریت نداشته و درخت را باید از روی میوه اش شناخت، «پس چه سودی از این اختراعات به‌دست جهانیان آمده که اروپا این همه بدانها می‌بالد و شرق و غرب را از لاف پیشرفت و برتری جهان پر ساخته است؟». منت گذاشتن غرب وقتی معنا دارد که سختی‌ها کاهش یافته و دشمنی‌ها مرتفع شوند. مدرنیزاسیون به زندگی سرعت بسیار داده و گویی اوقات فراغت برای آدمیان آفریده است. در حالی که به رقابت دامن زده و آسایش را گرفته است. فقط «کفش‌های طبی» غرب خوب است و «ما باید قدر آن‌ها را بدانیم».
کسروی می‌گوید «دعوی پیشرفت یاوه‌ترین سخن است». ابزارهای «جهان باستان» اجازه کشتار فراوان نمی‌داد، اما تکنولوژی مدرن «غرب» جنگ‌های بزرگی با میلیون‌ها کشته پدیدآورده است. تمامی اختراعات مدرن، زندگی عادی را هم به صحنهٔ جنگ دائمی تبدیل کرده‌اند. «گیتی با این علوم پیشرفته و اختراعات بیشمار اروپایی از آسایش و خورسندی بی‌بهره است». به نظر کسروی، دین مهم‌ترین عامل کاهش کشاکش و افزایش آسایش است. «دشمنان دین هرچه می‌خواهند بگویند، ما بی‌دینی را آزموده‌ایم که مایه گرفتاری جهان و دشمن آسایش جهانیان است». به سوء استفاده‌هایی که از دین در طول تاریخ شده اذعان می‌کند، اما در عین حال می‌گوید «از بی‌دینی گریزانیم». می‌گوید: «ما از آسیا گهواره دین برخاسته ایم» و می‌دانیم که دین دست کم ۴ کارکرد مثبت دارد و خشنودیم که این آثار هنوز از میان ما کاملاً پاک نشده است. سپس برای تأیید مدعای خود شواهد و قرائنی از رفتارهای اخلاقی مردم ارائه می‌کند. اما تأکید می‌کند که «در شهرهای بزرگ که مردم به عادت و اندیشه‌های اروپایی آلوده هستند»، راذیل اخلاقی جایگزین فضایل اخلاقی شده است. غرب با اختراعات خود به جان دین افتاده و «بی‌دینی» یکی از واردات «شرقیان اروپا رفته» برای مردم خودشان است. باز هم تأکید می‌کند که «دین عامل آبادی جهان» است. می‌گوید آثار افرادی که فیلسوفان آزاداندیش اروپاً در سه قرن اخیر به‌شمار می‌روند، سرشار از «سخنان زهرآگین» و «کج‌اندیشی بنیادین» است که موجب بیزاری مردم از دین و گمراهی ساده دلان می‌شود. در حالی که تأمین آسایش جهان جز از راه دین از دشوارترین کارهاست.
می‌گوید ادعای غربیان این است که قانون را جایگزین دین کرده‌اند، اما بشریت به دین و قانون محتاج است. اگر قانون یک سود دارد، دین ده سود دارد. آن گاه گزارشی مفصل از نابهنجاری‌های جوامع غربی قانون سالار ارائه می‌کند. سپس از فرایند مدرنیزاسیون چند قرن اخیر غرب اعلام بیزاری کرده و خواهان بازگشت به دوران پیشا مدرن می‌شود. اما اذعان می‌کند که غربیان به این مطالبه او گردن نمی‌نهند
کسروی می‌گوید هدف او از اعلام وضعیت بد غرب- در اثر رشد علوم تجربی و تکنولوژی مدرن- عیب جویی از غربیان نیست، بلکه روشن کردن نسبت «شرق» با «اروپا» است. غرب در لجنزار گیر افتاده است و شرق هم بیخردانه می‌پندارد که آنان در شاهراه سعادت قرار دارند و ما هم باید به راه آنان برویم. بدترین عیب غرب، بی‌دینی است. اگر بی‌دینی فقط و فقط خدانشناسی و آخرت نشناسی بود، بازهم قابل تحمل بود، ولی دین پایه ستوده اخلاق است و بی‌دین‌ها از فضایل اخلاقی بی بهره‌اند. هرجا دین از شکوه افتاده، رذایل اخلاقی افزایش یافته است.
دومین عیب غربیان صنعت مدرن است. او مارکس وار می‌گوید که این نظام موجب کاهش شدید دستمزدها و میلیون‌ها بیکار شده که هر یک از آنان باید ۵ الی ۶ نفر را سیر کنند. صنعت از خون هزاران خاندان تغذیه کرده و در برابر هزار میوه زهرآلوده فقط یک میوه شیرین تولید می‌کند. کارگران هم در احزاب بسیج شده و به دنبال نابودی سرمایه‌دارها هستند. تولید و تجارت به هدف اصلی اروپا تبدیل شده و برای آن جنگ جهانی به راه می‌اندازند.
برای سودهای گزاف، کمپانی‌های فیلم‌سازی درست کرده و سینما به راه انداخته‌اند که دیدن آن فیلم‌ها جز تباهی اخلاق و اختلال مغز فایده‌ای ندارد. با توجه به اینکه سیاست سوادگری غرب جز زیان برای ما شرقیان چیزی ندارد، پس چرا "به گفته‌های آن یکدسته فرومایگان که هواداری اروپا را پیشه خود ساخته اروپاییان را به اوج شرافت می‌رسانند، سر تسلیم فرود می‌آوریم؟! "
غرب در چنان تنگنایی گرفتار شده است که راه پس و پیش ندارد. اول- میلیون‌ها میلیون بیکار. دوم- جنگ بیکاران و فقرا با طبقه ثروتمند. سوم- رکود بازارها. و چهارم- گسترش روزافزون صنعت. اگر غرب برای این دردها درمانی نیابد، به زودی واژگون خواهد شد. صنعت عامل درد است، اما غرب به دوران ماقبل صنعت بازنمی‌گردد. در دوران ماقبل مدرن هم فاصله بی چیران و توانگران وجود داشته است، اما اینک فاصله طبقاتی چنان افزایش یافته که این دو دشمن یکدیگر شده‌اند. عامل نزاع‌های سیاسی غربیان هم همین است، در حالی که آنان بیشرمانه دروغ گفته و معنای دیگری به آن می‌بخشند. کارگران و فقرا منتظر فرصت‌اند تا کار توانگران را یکسره سازند. در حالی که در شرق میان توانگران و بی چیزان چنان دشمنی وجود ندارد. و در عین حال، "توانگران به حکم دین رعایت حال بینوایان را دارند". کار هم عامل نزدیکی شرقیان است، در حالی که ماشین عامل ناخورسندی است. دربارهٔ توجیهات غربیان در مورد وضعیت موجودشان می‌گوید: "اروپا خرد و منطق را از دست هشته"
به گفته کسروی، شرقیان از بس تعریف غرب را شنیده‌اند، گمان می‌کنند که اروپا «بهشت روی زمین است». در حالی که شکاف طبقاتی میلیون‌ها بیکار، بی خانمان، و مجرم پدیدآورده است. با اشاره به نگاه گزینشی غربگرایان به غرب، می‌گوید: «آنان که چشم باز کرده در اروپا و آمریکا توانگران را می‌بینند که هر کدام در اندک زمانی دارای میلیون‌ها دارایی شده‌اند و از اندازه کوشش و زیرکی آنان خیره می‌مانند، در پای عمارتهای بیست و سی طبقه آنان هزار هزار گرسنه گان و بیچارگان را هم ببینند که از ناچاری حاضرند به هرگونه پستی و زشتکاری تن در دهند»
کسروی در مورد "جنبش اروپاییگری در ایران" که بعدها غرب زدگی نامیده شد می‌گوید جنبش اروپاییگری به دنبال غربی کردن قوانین و آداب و اخلاق و سبک زندگی "شرق" است. این‌ها برای رسیدن به "قافله تمدن"، "گرانمایه‌ترین اندوخته‌های شرق"- یعنی دین و پارسایی و اخلاق- را زیر پا له می‌کنند. می‌گوید در حالی که در گذشته بردن نام زنان هم در مجامع عمومی مرسوم نبود، اینک غربگرایان زنان و خواهرانشان را به بزم‌های رقص و بدمستی می‌برند.
می‌گوید غرب همیشه به دنبال بازارهای شرق بوده است. اما اینک غربگرایان به کمک آنان شتافته‌اند. هدف رهبران جنبش مشروطه خواهی مبارزه با ستمگری و بی نظمی و عدالت‌خواهی و نظم و سامان بود، نه اروپاییگری. اما غربی‌ها از راه همراه کردن برخی از ایرانیان با خود، جنبش "عدالتخواهی" مشروطه را به اروپایی خواهی تبدیل کردند. غربگرایان برای اروپاییگری هر دروغ و گزافه‌ای دربارهٔ اروپا گفتند. اروپا را بهشت خوانده و زنان و مردانشان را به فرشتگان روی زمین تبدیل کردند. گفتند که شرق فاقد تمدن است و باید همه چیز را از غرب بگیرد. گفتند که "هرچه در اروپاست ستوده و نیکو، و هر چه در شرقست نکوهیده و بد. یکی [تقی‌زاده] هم پرده از روی مقصود برداشته و بیباکانه گفته: ایرانیان باید از تن و جان و از دورن و برون اروپایی شوند!.
غربگرایان نادان تاریخ شرق را از جنبش اروپایی گری آغاز می‌کنند و دوران درخشان پیش از آن را- که چشم جهانیان را خیره ساخته بود- هیچ قلمداد می‌کنند. کسروی آنان را «بی سر و پا»، «غوغا» سالار، «لجام گسیخته»، «فرومایه»، و جاده صاف کن اروپا می‌خواند. مردم ساده دل ایران ناگهان با این غربگرایان روبرو شدند که دین و اخلاق و سبک زندگی شان را ریشخند می‌کردند و ادعا می‌کردند که اروپا بهشت روی زمین است. نه کسی اروپاییگری را نقد کرد و نه هیچ‌کس واقعیت‌های غرب را با مردم در میان نهاد. بدین ترتیب غرب‌گرایی رشد کرد. اروپا با اعزام هزاران لشکر و میلیون‌ها پول نمی‌توانست کار غرب‌گراها را انجام دهد. هدف اصلی اروپا «ربودن دارایی شرق» است، و برای این مقصود علم و تمدن را دستاویز ساخته و آسایش شرق را از او گرفتند
در این نوع رابطه شرق با غرب؛ "شرق" دین و فضایل اخلاقی و دستگیری از بینوایان خود را از دست خواهد داد و به جایش بی‌دینی و خودخواهی و ستیزه‌جویی خواهد گرفت. کسروی یک یک رذایل اخلاقی را که جایگزین فضایل اخلاقی شده، برمی‌شمارد. یک عصر طلایی از گذشته می‌سازد که با اروپایی گری رو به زوال نهاده است. می‌گوید "جنبش اروپاییگری ریشه درستکاری و پارسایی را از ایران می‌کند". می‌گوید سیاحان غربی که در دوران ماقبل مدرن به ایران می‌آمدند، چهره‌ای بسیار زشت از ایرانیان ترسیم می‌کردند. اروپا شرق را خوار می‌کند. اما غربگرایان جز ستایش غرب سخنی نمی‌گویند. "دلدادگان فرومایه اروپا" خائن‌هایی هستند که در هر زمینه‌ای غرب را برتر از شرق به‌شمار می‌آورند. این "مزدوران شرکت‌های اروپا" و دشمن ایران، مبلغ "مفت ترین" ادعا هستند که اروپا برتر از شرق است.