رباعیات خیام
مضامین کلی

برخی فارسی‌شناسان بر این باورند که رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است.
«عبدالرضا مدرس زاده» قائم مقام انجمن بین‌المللی ترویج زبان و ادبیات فارسی اعتقاد دارد خیام در اشعارش بی‌اعتباری دنیا و ناپایداری هستی موقت انسان را در زندگی اش به تصویر می‌کشاند. زبان تند و تیز خیام در رباعیات، تازیانه‌ای بر زاهدان دروغین و ریاکار است.
صادق هدایت در کتاب ترانه‌های خیام دسته‌بندی کلی‌ای از مضامین رباعیات خیام ارائه می‌دهد و ذیل هر یک از عنوان‌ها، رباعی‌های مرتبط با موضوع را می‌آورد:
بخشی از این رباعیات در حول محور حیرت در امور جهان و ندانستن رموز آفرینش سروده شده‌اند. خیام در این رباعیات در کار هستی فرومانده و در برابر شگفتی‌های آن به حیرت فرومی‌رود. این نوع نگرش پیش از خیام نیز در ادبیات فارسی در آثار شاعرانی همچون فردوسی سابقه داشته‌است.محمدعلی اسلامی ندوشن، منتقد و پژوهشگر ایرانی در مورد مضامین شعری خیام می‌گوید: «ویژگی اصلی اندیشه‌های خیام پرسشگری است. او همواره بر روی نقاط اصلی زندگی بشر دست گذاشته و هستهٔ اصلی و بنیادین رباعیاتش طرح همین پرسش‌هاست.» او با آنکه زندگی خویش را وقف اندیشه و دانش‌ورزی کرده، سرانجام به این باور رسیده‌است که چیزی از راز زندگی نمی‌داند. آنانی هم که با نور دانش محفل اصحاب را منور ساخته‌اند، نتوانسته‌اند گامی ازین تنگنای تاریک بیرون نهند و محصول دانش و خرد آنان در گشودن راز هستی افسانه‌ای بیش نبوده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| آنان که محیط فضل و آداب شدند |  | در جمع کمال شمع اصحاب شدند |
| ره زین شب تاریک نبردند بِرون |  | گفتند فسانه‌ای و درخواب شدند |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دوری که در او آمدن و رفتنِ ماست |  | او را نه بدایت نه نهایت پیداست |
| کس می نزند دمی در این معنی راست |  | کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هرچند که رنگ و بوی زیباست مرا |  | چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا |
| معلوم نشد که در طربخانهٔ خاک |  | نقاش ازل بهر چه آراست مرا |
بخشی از این رباعیات پیرامون درد و رنج‌های دنیا و مافیها سروده شده‌اند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| از آمدن و رفتن ما سودی کو |  | وز تار وجود عمر ما پودی کو |
| در چنبر چرخ جان چندین پاکان |  | می‌سوزد و خاک می‌شود دودی کو |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| افسوس که بی‌فایده فرسوده شدیم |  | وز داس سپهر سرنگون سوده شدیم |
| دردا و ندامتا که تا چشم زدیم |  | نابوده به کام خویش نابوده شدیم |
از محوری‌ترین مضامین در رباعیات خیام جبر است.
عصری که خیام در آن می‌زیسته‌است دوران شکوفایی عقاید اشعری بوده‌است. اگرچه نمی‌توان که خیام را اشعری مسلک دانست، امّا از این نکته هم غافل نباید بود که جوّ حاکم فکری و پذیرش عمومی مردم در آن دوران، مقتضی مسئلهٔ جبر بوده‌است. به علاوه این که ظلم و ستم سیاسی، بی‌عدالتی اجتماعی و اتفاقات و حوادث طبیعی هم به پذیرش قضا و قدر کمک می‌نموده‌است. با این حال، خیام که مهم‌ترین مسئله‌اش مرگ بوده‌است و برای خود در برابر مرگ جز تسلیم و رضا چاره‌ای نمی‌یافته و نامرادی‌ها و ناجوانمردی‌های روزگار و مردم آن را با تمام وجود احساس می‌کرده، چگونه می‌توانسته‌است از آزادی به مفهوم کلامی، سیاسی یا اجتماعی آن سخن بگوید؟
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای آنکه نتیجهٔ چهار و هفتی |  | وز هفت و چهار دائم اندر تفتی |
| می خور که هزار باره بیشت گفتم |  | باز آمدنت نیست چو رفتی؛ رفتی |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بر لوح نشان بودنی‌ها بوده‌است |  | پیوسته قلم ز نیک و بد فرسوده‌است |
| در روز ازل هر آنچه بایست بداد |  | غم خوردن و کوشیدن ما بیهوده‌است |
در زبان فارسی، خیام از نامدارترین سرایندگان اشعار با مضمون بی‌اعتباری دنیا است و ناپایداری و زوال آدمی از مهم‌ترین موضوعات تفکر وی به‌شمار می‌رود. خیام این پندار را که گردش چرخ فلک اساس ذلت یا سعادت انسان است را رد می‌کند و بر این باور است که حواله کردن غم و شادی انسان به تقدیر امری اشتباه است، زیرا اساس وجود چرخ درمانده تر از ماست. او به نامتناهی بودن کائنات سخت باورمند است و معتقد است ماهیت حیات آن قدر، بغرنج است که در چهار چوب تصور انسان نمی‌گنجد و عقل از ادراک آن ناتوان است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| افسوس که نامهٔ جوانی طی شد |  | وان تازه بهار زندگانی دی شد |
| حالی که ورا نام جوانی گفتند |  | معلوم نشد که او کی آمد کی شد |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| جامی است که عقل آفرین می زندش |  | صد بوسه ز مهر بر جبین می زندش |
| این کوزه‌گر دهر چنین جام لطیف |  | می‌سازد و باز بر زمین می زندش |
در کل اشاره به این مضمون است که بعد از مرگ، ذرات بدن پوسیده و پراکنده شده و مجدداً به شکل‌هایی نو در جهان مادی ظهور می‌یابند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هر ذره که بر روی زمینی بوده‌است |  | خورشید رخی زهره جبینی بوده‌است |
| گرد از رخ آستین به آزرم فشان |  | کان هم رخ خوب نازنینی بوده‌است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ابر آمد و زار بر سر سبزه گریست |  | بی بادهٔ گلرنگ نمی‌شاید زیست |
| این سبزه که امروز تماشاگه ماست |  | تا سبزهٔ خاک ما تماشاگه کیست |
بخشی عمده‌ای از این رباعیات را دعوت انسان‌ها به بی‌اعتنایی در برابر مسائل و لذت بردن از زندگی تشکیل می‌دهد. توجّه بیش از حد خیام به می و می‌گساری و اغتنام فرصت سبب شده‌است تا از او چهره‌ای لاابالی، دائم‌الخمر و لذّت‌پرست در اذهان نقش بندد؛ درحالی‌که حقیقت چیز دیگری است. می‌در ادب فارسی به‌ویژه در شعر شعرای برجسته معانی استعاری و مجازی دارد و در غالب آثار پیشینیان مقصود از شراب نیست، بلکه مفهومی انتزاعی است که برای زیباسازی زبان شعر برگزیده شده و می‌شود.
فروغی در مقدمهٔ رباعیات خیام می‌نویسد: «در شعر، غالباً می و معشوق به نحو مجاز و استعاره گفته می‌شود و از این بیان، مقصود آن تأویلات خنک نیست که مثلاً در شعر حافظ، می دو ساله را به قرآن و محبوب چهارده ساله را به پیغمبر تأویل می‌کنند؛ و لیکن شک نیست که در زبان شعر غالباً شراب به معنی فراغ خاطر و خوشی یا انصراف یا توجه به دقایق و مانند آن است.»
علی دشتی نیز در ضمن تحقیقات خود می‌نویسد: «نسبت دادن رباعی‌هایی به وی که مبانی آن صرفاً تجاهر به فسق است یا بر تحقیر مبانی شرعی قرار دارد، اشتباه محض است.»
صادق هدایت هم احتمال داده‌است که آنچه خیام در مدح شراب گفته تا اندازه‌ای مبالغه‌آمیز به نظر می‌آید؛ شاید مقصود او تمسخر اهل مذهب بوده‌است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| می خوردن و شاد بودن آیین منست |  | فارغ بودن از کفر و دین، دین منست |
| گفتم به عروس دهر کابین تو چیست |  | گفتا دل خرم تو کابین منست |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| من بی می ناب زیستن نتوانم |  | بی باده کشید بار تن نتوانم |
| من بندهٔ آن دمم که ساقی گوید |  | یک جام دگر بگیر و من نتوانم |
بخشی از رباعیات که خیام می‌کوشد در آن‌ها مسئلهٔ پوچی و بی‌هدفی را از دیدگاه خود مطرح سازد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای بی خبران شکل مجسم هیچ است |  | وین طارم نه سپهر ارقم هیچ است |
| خوش باش که در نشیمن کون و فساد |  | وابسته یک دمیم و آن هم هیچ است |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بنگر ز جهان چه طرف بربستم هیچ |  | وز حاصل عمر چیست در دستم هیچ |
| شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ |  | من جام جمم ولی چو بشکستم هیچ |
تقریباً یک سوم از رباعیات خیام به موضوع اغتنام وقت از طریق عیش و شادی پرداخته‌اند. اگرچه این طرز تفکر خاص خیام نیست و از مبانی فکری ایران پیش از اسلام به‌شمار می‌رود، ولی نباید این نکته را نادیده گرفت که بهترین نمونهٔ اشعاری که چنین تفکری پشتوانه سرایش آن‌هاست، اشعار خیام است. عبدالحسین زرین‌کوب، ادیب و مورخ ایرانی می‌گوید: «درست است که بسیاری از عقاید و بسیاری از سرگرمی‌های ما خلاف عقل و دور از منطق است اما باز دل حکم می‌کند که با این اوهام، خوش بودن لذت دارد و همین لذت‌است که پاداش رنج‌های زندگی است و اگر زندگی به کلی فاقد لذت می‌بود مثل گور، سرد و خاموش بود و به رنجِ زیستن نمی‌ارزید.»
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم |  | این یکدم عمر را غنیمت شمریم |
| فردا که ازین دیر کهن درگذریم |  | باهفت هزارسالگان سر بسریم |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| می نوش که عمر جاودانی اینست |  | خود حاصلت از دور جوانی اینست |
| هنگام گل و مل است و یاران سرمست |  | خوش باش دمی که زندگانی اینست |