کردی اردلانی
ارتباط گویش اردلانی با زبان پهلوی اشکانی و ساسانی

اشتراکات زبانی میان کردی گویش اردلانی و پارسی باستان و پهلوی
بررسی ریشه شناختی واژه‌های گویش اردلانی پیوستگی این گویش را با دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، به ویژه گویش‌های جنوب غرب (پارسیگ ساسانی) و شمال غرب ایران (پهلوی اشکانی) و زبان‌های مرکز ایران (ماد) در دوره‌های تاریخی باستان، میانه و نو آشکار می‌سازد و نه تنها سیر تحول واج‌ها و ساختار واژگان گویش‌ها را به روشنی بازمی نماید، بلکه می‌تواند نشان دهنده ظرفیت واژگانی گویش و دیگر زبان‌های مرتبط با آن نیز باشد از این رو شایسته‌است که زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، هریک از نقطه نظر علم زبان‌شناسی تاریخی و قواعد دانش زبان‌شناسی مورد بررسی موشکافانه قرار گیرند و بدین ترتیب راهی فراهم خواهد ساخت جهت حفظ و نگهداری این گنجینه‌های ارزشمند که به واسطه سایه سنگین زبان‌های دیگراندک اندک در حال فراموشی هستند.
بسیاری از واک‌های موجود در پارسی باستان و پهلوی ساسانی که بعدها تحت تأثیر الفبا و دستور زبان عربی متروک شدند در کردی امروز زنده‌اند. از جمله تفاوت‌هایی که میان واژگان هم ریشهٔ کردی اردلانی و فارسی امروزی وجود دارد جابجایی حروف و قلب و تبدیل هاست که در این گونه موارد غالباً صورت مورد استفاده در کردی اردلانی به صورت کهن واژه نزدیک تر است. این تغییرات در زبان فارسی را امروزه تحت عناوین زیر بررسی می‌کنند.
۱- یاء و واو مجهول: در پارسی باستان بیش از یک نوع یائ و واو وجود داشته که امروزه تنها صورت باقی مانده در فارسی را یاء و واو معلوم و دیگر گونه‌ها را مجهول می‌خوانند. یاء معلوم چون: تیر، جاوید، رهی، بید و واو معلوم چون: تموز، آهو، توت. صورت مجهول واو و یاء در فارسی از میان رفته و در کردی با علامت «ی» و «و» از شکل معلوم آن‌ها متمایز می‌شوند و در واژگانی چون: شیر، دلیر، زور، شور و… وجود دارند.
«بعد از اسلام که خط پهلوی به عربی بدل شد و در حروف هجای عربی برای تلفظ واو و یاء مجهول حروف خاصی موجود نبود به مرور زمان تفاوت میان آنها از میان برخاست و همه معروف خوانده شدند.» (جهانگیر، ۱۳۸۵: ۲۱)
۲ - ابتدا به سکون: در زبان‌های ایرانی باستان گروه‌های صامت، یعنی اجتماع دو صامت در آغاز کلمه وجود داشته‌است اما بعدها از میان برخاسته است (خانلری، ۳۵۱:۱۳۶۵) این تغییر نیز باز به دلیل نفوذ و تأثیر دستور زبان عربی اتفاق افتاده که در آن ابتدا به ساکن محال است؛ بنابراین کلماتی که دارای چنین ترکیبی بودند به دو صورت تغییر کردند:
الف- افزودن مصوت میان دو صامت آغازی
Barardar-----brad(ar)---------bratar (برادر)
ب- الحاق مصوت به آغاز کلمه
(a)bru------brug-----bru (ابرو)
در گویش کردی اردلانی کلمات با همان سیاق باستانی و با صامت آغازین به کار می‌روند
Bra, bro,fra, dro
ج- تبدیل صامتها:
۱- صامت j=ج در آغاز کلمات در پارسی مرحلهٔ باستان، و پهلوی ساسانی در فارسی جدید به ز= z تبدیل یافته، همین واژگان در کردی اردلانی بدل به ژ =ž شده‌اند و در بعضی واژه‌ها ج باقی مانده‌است.
زن jan = zan
زیستن jiv = zistan =živ
در گویش کردی اردلانی:
(در واژهٔ ژه نیار به معنای نوازنده) ژه ن = jan = žen
ژیو/ ژین = jiv =žin
ajne=زدن و کشتن و بریدن
۲- صامت نفسی ه=h که در آغاز کلمات مرحلهٔ باستانی قرار داشته در فارسی میانه باقی مانده و در جدید ساقط شده
hanjir= انجیر
انجمن hanjamana= hanjaman=
در کردی اردلانی این شکل از کاربرد ه همچنان زنده است و در برگردان به فارسی حذف می‌شوند
هه و رامان hawraman= اورامان به معنای محل برآمدن خورشید
هه ور hawr = ابر
۳- صامت و=v آغازی هرگاه پس از آن مصوت i قرار داشته در مرحلهٔ میانه همچنان وجود داشته و در مرحلهٔ جدید به g,گ تبدیل شده (خانلری۳۴۶:۱۳۶۵)
گشتاسپ =vištaspa=vištasp
همه= گشت= gišt= višt= vis
در گویش کردی اردلانی همین تبدیل در برخی موارد دیده می‌شود اما هم شکل نخستین امروز کاربرد دارد و هم شکل تغییر یافته:
Vitn(وتن) یا گوتن به معنای گفتن
هم وتن و هم گوتن در معنای گفتن به کار می‌رود که در اولی v باستانی به کار رفته و در دومی تبدیل شدهٔ آن به go. این go در کردی به o بسیار خفیف تلفظ می‌شود که بیشتر شبیه سکون است. به نظر می‌رسد در فارسی هم چنین بوده باشد و بعدها به دلیل پرهیز از ابتدای به سکون اینo واضح تر شده باشد.
۴-گروه صامت fr= ف ر در میان کلمه به رف= rf قلب شده‌است.
برف = vafr =wafr
در کردی اردلانی وه فر wafr یا بفر bafr عیناً تلفظ دورهٔ ساسانی است.
۵- مصوت میانی o یا auh در فارسی دورهٔ جدید به صامت خ بدل شده (خانلری، ۳۴۵:۱۳۶۵) و در کردی به همان صورت باقی مانده.
تخم = tauhm = tom
در کردی اردلانی:
توم = tom
۶- تحول آغازین ایرانی/hṷ/ به /xw/آغازین ایرانی
مصوت آغازی هو=hu یا u در به خو بدل شده (خانلری، ۳۴۲:۱۳۶۵)
Xwarden خواندن،xwarden خوردن
البته در تعدادی واژه مانند ورد، به معنی خورد این تحول روی نداده البته در متن پارسیگ کتیبه ساسانی کعبه زرتشت نیز به صورت وردیچ (خورد کردن) آمده‌است.
۷-تبدیل و دگرگونی صامت s س به ه h
ask=aho اردلانی=آهو، پهلوی ساسانی آسگ
Masi=mahi اردلانی=ماهی، پهلوی ساسانی ماسیگ
Asen=ahen اردلانی=آهن، پهلوی ساسانی آسن
خواندن خط پهلوی
در نوشتن خط پهلوی به این صورت بوده یک صامت (حرف) رابرای چند صامت (حرف) به کار می‌بردند و این خط حروف صدادار نداشته و زبان شناسان صدا گذاری متن را بر اساس زبان فارسی حال انجام می‌دادند در حالی که پهلوی بیشتر به زبان‌های غرب ایران لری، لکی، هورامی‌کردی نزدیک بوده و شکل باستانی واژه‌ها در این زبان‌ها موجود است دومین مشکل زبان پهلوی، هزوارش بودن زبان است یعنی کلماتی را به زبان آرامی می‌نوشتند ولی در خواندن متن آن را ترجمه می‌کردند و به پهلوی می‌خواندند در اینجا نیز زبان شناسان بیشتر واژه‌های فارسی دهه دوم هجری تا هشتم یا کتب پهلوی بعد از اسلام را برمی‌گزیدند مثال
واژه آبستن، زایمان، به صورت(pws)آمده زبان‌شناس pرا با حرف ب در نظر گرفته در حالی که در کردی p در اکثر واژه‌ها با (و) مطابقت دارد و بعد صدا گذاری واژه انجام می‌شده‌است و واژه تبدیل بهabus می‌شده‌است.
کردی(Pws),(abus),(awasواژه پهلوی)
واژه آهن گر، در پهلوی به صورت (synkl) آمده پس از صدا گذاری باید واژه asen باشد نه asan و پسوند واژه klنیز kar است در حالی که مکنزی از پیشوند فارسی گر استفاده کرده‌است در واقع asenkar درست‌تر است نه asangar و امروز هم از واژه آسن کار در کرمانجی استفاده می‌شود مانندکاوهٔ آسن کار (کاوه آهنگر)
زبان کردی و گویش اردلانی از دیدگاه ریخت‌شناسی به زبانهای ایران باستان و به ویژه " زبان پهلوی دوره ساسانیان " می‌رسد که تأثیراتی را زبانهای مرکزی ایران و زبان پارتی اشکانی نیز برده‌است گویش اردلانی قدمتی به فراخنای تاریخ گسترده و کوه‌های سر به فلک کشیده سرزمین کردستان دارد. از مجموع آرا و نتایج پژوهشگران و بر اساس ویژگیهای علم زبان‌شناسی این امر مسلم است که گویش اردلانی در ساخت آوایی و دستور زبان و تلفظ و ساختمان کلمات، ویژگیهای خاص خود را داراست و یک گویش مستقل از سورانی است و خود دارای لهجه‌های متفاوتی در گستره استان کردستان و استان‌های همجوار در ایران و کشور عراق است
مانن manen در اردلانی به معنی ماندن است. این واژه در کتاب ادبیات مانوی متنهای پارسی میانه مری بویس صفحه ۹۴ آمده‌است /
حوش hos دراردلانی یعنی حیات خانه که در اوستا husiti از ریشه hasi به معنی خانمان است که در انگلیسی هم بصورت house خانه کوچک است /
ایسه aeyse قید زمان در اردلانی است که به معنی حالا و اکنون است. در کتاب فرهنگ پهلوی دکتر بهرام فره وشی صفحه ۲۷۱ قید زمان هیس his در پهلوی با همین معنی بکار رفته‌است. همچنین ایسه در اوستا بصورت aizya به معنی اکنون آمده‌است. ایسه کاملاً پهلوی است ولی الان عربی است /
هیشتن heishten در اردلانی یعنی اجازه دادن و گذاشتن و با واژه پهلوی هیشتن hishtan در نوشته‌های پهلوی ساسانی آمده‌است مثل：درفرهنگ پهلوی نیبرگ صفحه ۱۰۰ و در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۲۹۶ و در ارداویراف نامه فیلیپ ژینیو صفحه ۵۰ آمده‌است.
نیا nea یا نیسی nesi در اردلانی معنی نیست می‌دهد و به عنوان پیشوند نفی بکار می‌رود در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۳۹۷ و واژه‌نامه شایست ناشایست دکتر محمود طاووسی صفحه ۲۳۲ و در کتاب ادبیات مانوی مری بویس صفحه ۱۰۶ و در فرهنگ پهلوی نیبرگ صفحه ۵۸ به این صورت آورده شده：ne hilam: یعنی نمی‌گذارم.
ناتاو nataw در اردلانی یعنی چیز بدقلق و عجیب و بدرد نخور است و در پهلوی بصورت اناتاو anatav به معنی ناتوان و بی‌استعداد در فرهنگ پهلوی دکتر فره وشی صفحه ۳۵۷ و در واژه‌نامه پازند موبد رستم شهرزادی صفحه ۳۰۹ آمده‌است.
کاکیله kakila در اردلانی یعنی دندان آسیاب و در واژه‌نامه پازند صفحه ۲۷۱ ککا به معنی دندان آمده /
گن gan در اردلانی یعنی بد و این واژه با همین شکل و معنا در فرهنگ پهلوی مکنزی صفحه ۳۵ آمده /
گله gela در اردلانی یعنی شکوه و گلایه که در فرهنگ پهلوی دکتر فره وشی صفحه ۲۳۲ آمده‌است.
کوت kot در اردلانیی یعنی قسمتی از چیزی، مقداری که در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۲۹۰ با همین تلفظ و معنی کاربرد دارد؛ و در واژه‌نامه پازند صفحه ۲۷۳ نیز آمده‌است
کرنه kerane یعنی خراشیدن و این واژه اردلانی با واژه پهلوی کرنیتن karenitan با همین معنی آمده. در فرهنگ فره وشی صفحه ۵۴ ذکر شده‌است
بوآ boua دراردلانیی یعنی باشد که در واژه‌نامه مینوی خرد صفحه ۱۲۶ آمده‌است.
جم و جول jam jul در اردلانی یعنی حرکت و جنبش که در فهرست واژگان مانوی اثر مری بویس صفحه ۸۵ آمده
مانگ mang به معنی ماه است که در واژه‌نامه پازند صفحه ۲۹۷ آمده‌است.
دنگ dang در اردلانی یعنی صدا و صوت که در پهلوی بصورت rang و در انگلیسی بصورت ding آمده /
درو derou واژه ای پهلوی و اردلانی به معنی دروغ است که در واژه‌نامه مینوی خرد صفحه ۱۹۱ و واژه‌نامه شایست ناشایست دکتر طاووسی صفحه ۳۲۳ و فهرست واژگان مانوی مری بویس صفحه ۵۹ آمده‌است /
دروزن derouzen در اردلانی یعنی دروغگو که با همین شکل و معنی در واژه‌نامه شایست ناشایست دکترطاووسی صفحه ۳۲۳ و ارداویرافنامه فیایپ ژینیو صفحه ۱۷ و واژه‌نامه پازند، شهرزادی صفحه ۱۷۳ آمده‌است. در کتاب مری بویس (ادبیات مانوی) به شکل drozan به معنی دروغگو در صفحه ۶۰ آمده.
برق bargh در اردلانی یعنی درخشش که در اوستایی بصورت برج آمده
کلک keleka انگشت کوچک دست یا پا که در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۲ بصورت kleic آمده‌است /
کامی kami در اردلانی یعنی کدامیک و در فرهنگ اوستا صفحه ۳۷۱ بصورت کهمی kahmi و کهمیایی kahmiyai به معنی چه کس و کی است /
کنی kane در اردلانی یعنی کندن و در پهلوی و اوستایی kan و در سانسکریت khan آمده (پارسی باستان، رولاند ج کنت، ترجمه：سعیدعریان
کیسل kesal در اردلانی یعنی لاک پشت و در اوستا بصورت کسیپ kasyapa آمده‌است و در سانسکریت به شکل کشیپ آورده شده‌است.
جدول شماره ۱ واژگان پارسیگ ساسانی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| abarmand |  | اور مند (کرمانجی) | avermand | متصدی، سرپرست |
| abar |  | آبرا | abra | بالاتر، بزرگ |
| abaxshwnd |  | اوخشن، ابخشن | abaxshen  avaxshen | بخشیدن سورانی (ببورن) |
| abaxtar |  | باکور (کرمانجی) | bakur | شمال، در فارسی نو (مغرب) |
| abaz |  | باز | baz | دوباره |
| abe-sud |  | بی سو | besu | بی سود |
| abus |  | آوس | awas | زایمان، حاملگی |
| agar |  | گر بون | gar bun | بی‌مصرف شدن، ناتوانی، از کار افتادن |
| asan |  | آسن | asen | آهن |
| asanen |  | آسنین | asenin | آهنین |
| dalman aluh |  | دال، هلو (سورانی) | dal,halo | عقاب، اشکانی آلو، ساسانی دال |
| a-mar |  | شماره | Shemara | شماره، سورانی ژماره |
| a-marg |  | بی مرگ | be-marg | بی مرگ |
| angust |  | انوس  انگوس | angus | انگشت |
| ap prag |  | بریاگ | bryag | سرقت، دزدی |
| arzug |  | آرزو | arzu | آرزو |
جدول شماره ۲ زبان پارسیگ ساسانی (مکنزی)
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| azray  azraw |  | ازری، ازریت | azery | زینت کردن |
| azardan |  | آزاردان | azardan | آزردن |
| ayaridan |  | یاریدان | yaridan | یاری، همیاری |
| baj |  | باج | baj | باج، مالیات |
| balay |  | بالای | balay | قامت، بلندی |
| barig |  | باریک | barik | باریک |
| baza |  | بازو | bazu | بازو |
| bal |  | بال | bal | بال |
| beron |  | برونه در | berona dar | بیرون |
| beganag |  | بیگانه | bigana | بیگانه |
| besazen |  | سازه (خوب، سالم بودن) | saza | شفا دادن، درمان کردن |
| bazm |  | بزم | bazm | بزم، سور، شادی |
| bishtan |  | بیشن | bishin | آزردن، زجر دادن |
| borz |  | برز | barz | بلند |
| borz-wang |  | بانگ برز | bang-,barz | صدای بلند |
| boxisn |  | بوخشن بزئه ای بزین | boxshen bazen | پوزش سورانی (ببوره) |
جدول شماره۳
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| bram |  | گرمه | grma | نالیدن، گریه کردن، ناله، در زبان تاتی برمه |
| boyidan  boy |  | بوی این بوادین | boyaen | بوی دادن، |
| brehish |  | بش | bash | قسمت، سرنوشت |
| brin |  | برین | brin | بریدن، قطع کردن |
| brug |  | برو | bru | ابرو |
| baw  bud |  | بو | Bu | شد |
| bunag |  | بنکه | benka | خیمه گاه، مسکن، اقامتگاه |
| bunisht |  | بنیش بون | bnish | از اساس، بنیاد، سورانی (بون) |
| burag  bur |  | بریاگ | bryag | برنده، بریدن سورانی (بی بره) |
| burg |  | برز | barz | برج، بلندی |
| charg |  | چاره | chara | چاره |
| Chashmag |  | چم | Cham | رودخانه، سرچشمه سورانی چوم |
| chasht |  | چاشت | Chasht | چاشت |
| damd |  | زاوا | Zawa | داماد |
| danag  Zanag* |  | زانگ | zanag | دانستن، |
| dast-graw  dast-gir |  | دسگیر | dasgir | دستگیر سورانی (دیل) |
این واژه در بسیاری از متن‌های کهن پهلوی ساسانی zang ثبت شده‌است و این که واژه دانا منشأ پارسی داشته باشد مورد تردید است در زبان عیلامی باستان به صورت هایturna و dona در متون زبان عیلامی ثبت شده‌است.
جدول شمار۴
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| darzig |  | درزی (سوزن) | darzi | خیاط، |
| dayig |  | دایک | dayik | مادر، دالگ (کرمانشاهی) |
| dahigan |  | زویه کان | Zawikan | سرزمینها، کشورها، جمع اسم با gan |
| dew |  | دیو | دیو | اهریمن |
| dig |  | دیوکا | duika | دیروز |
| dil |  | دیل | dil | دل |
| diz |  | دج، دژ، دز | diz | قلعه |
| Wen |  | وینی | Weni | دیدن |
| dosen |  | دوزوان دوزن | dozuvan | فریبنده، فریبکار |
| drang |  | درنگ | drang | درنگ، دیر |
| dro |  | درو | dro | دروغ |
| drozan |  | دروزن | drozen | دروغگو |
| dru  drudan |  | درو | dru | درو کردن |
| drusht |  | درشت | drusht | درشت |
| drust |  | دروس | drus | درست |
| gand |  | گنی | gani | گندیده، بدبو |
جدول شماره۵
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| doxt |  | کنیشک | kanishk | دختر، کرمانجی دوت، سوانی کیژ |
| ebarag* |  | ایواره | ewara | عصر |
| duz  duzidag |  | دز  دزیگه | dez | دزد |
| ed |  | امه | ama | این، کرمانشاهی (ای، آیه) |
| ew- tag |  | تک | Tak | تنها، یکتا |
| framan* |  | فرمان | frman | فرمان (فارسیfarman) |
| fray |  | فری، فرا | fray | زیاد، فراوان،faravan بسیار، در سورانی (زور) |
| farzang |  | فرزان | frazan | فرزانه، دانا |
| gam |  | قم (قدم) گیم | qam | ، گام، قدم، کرمانجی(gav) |
| gandum* |  | گنم | ganem | گندم |
| gar |  | کیف | kif | کوه، کرمانجی و بلوچی گری |
| gardan |  | گردن | garden | گردن |
| gardan |  | گران | garan | گشتن، گردیدن |
| garmag |  | گرما | garma | گرما |
| γarranag |  | خورانی خورانگ | Xwrani | غریدن، نعره زدن |
| gawdar |  | گورکه | gweraka | گوساله |
* واژه ewarag معادل واژه عصر صحیح تر است.
*واژه فرمان آوانویسی آن / plmn/ بوده، frman صحیح تر به نظر می‌رسد با توجه به متون کهن پارسی هخامنشی به صورت frmanآمده، در فارسی نو و گویش کردی کرمانجی تبدیل به farmanآمده‌است.
*آوانگاری واژه گندم توسط مکنزی(gnwm)بوده‌است.
جدول شماره۶
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| gilag |  | گله ای | gelai | گله، شکایت |
| giya |  | گیا | giya | گیاه |
| gomez |  | میز | Mez | ادرار |
| goshag |  | گوشه | gosha | گوشه |
| gosht |  | گوشت | gosht | گوشت |
| goz |  | گویز | goez | گردو، هورامی ویز |
| griw |  | قرو، قروگ | qorw,qorg | گلو |
| grih |  | گری | gri | گره |
| griftar |  | گرفتار | griftar | گرفتار |
| guhrayen |  | خوراین | Xawarin | بیدار شدن |
| guh |  | گو | gu | مدفوع |
| gul |  | گول | gul | گل |
| gund |  | گون، کیر | gun ,kir | الت مرد |
| *gurdag |  | ولک، | Valk  (هورامی، اردلانی) | کلیه، سورانی گورچیله، کرمانجی گورچک |
| gurg |  | گرگ، گرو | gurg | گرگ |
| haft |  | هفت، حفت | haft | هفت، سورانی (حوت) |
*ریشهٔ باستانی معادل کلیه vrd-ka در این واژه شاهد تحول rd به l هستیم که در گویش اردلانی باقی مانده‌است. در این واژه تحول آواییvبه g دوره میانه زبان پارسیگ ساسانی روی نداده که بیشتر در زبانهای تالشی تاتی زازاکی زبان کهن آذری و هورامی و تا حدودی در زبان لکی هم دیده می‌شود و در زبان تاتی که ریشه زبان مادی است به صورت ورک vrk آمده‌است در نتیجه این واژه ای استقراضی از زبان هورامی به گویش اردلانی می‌باشد
جدول شماره۷
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| hameshag |  | همیشه | hamesha | همیشه |
| hamin |  | تاوسان | tawsan | تابستان، هورامی، بلوچی، زازکی، هامین، سورانی، کرمانجی هاوین |
| tohmag |  | توم، توو | tum | تخم، سورانی تخم |
| handam |  | هنام | hanam | اندام |
| handaz |  | هنازه  انازه | hanaza | اندازه |
| ashama |  | ایوا | ewa | شما، هورامی، زازاکی اشماashma |
| hamog |  | هامو، آمو | hamo | مانند، شبیه |
| hanjam |  | هنجام انجام | Hanjam | انجام |
| hishten  hil |  | هیشتن اهیلی | hishten | ماندن، رها کردن، اجازه دادن، گذاشتن سورانی واز هینان |
| hoshidan |  | وشک | Weshk | خشک |
| hug |  | خیو | Xew | خوک |
| huniyag |  | خوینیاگ | Xweniyag | خواننده، نوازنده |
| hushk |  | وشک | Veshk | خشک |
| jagar |  | جگر  جیر | Jegar | جگر سورانی، جرگ |
| jashn |  | جژن | Jazn | جشن |
| Juwan |  | جوان | Juwan | جوان، سورانی لاوان |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| Kabah |  | کوا | Kva | قبا |
| Kabotar |  | کوتر | Koter | کبوتر |
| Kanig |  | کنیشک | Kanishk | دختر، دوشیزه، هورامی کناچی |
| kardagan |  | کریاگن | Kiryagan | کرده‌ها، اعمال |
| Karzang |  | قرژانگ | qerzang | خرچنگ |
| kasken |  | کوچک | Kochek | سنگ لاجورد |
| kof |  | کیف | Kif | کوه |
| Koshk |  | کوشک | Koshk | کاخ |
| kullag |  | کوله | Kola | ملخ، سورانی مله هورامی وله |
| Kushtan |  | کشتن | Kushten | کشتن |
| Mad |  | آمه، دایک | ama | مادر، هورامی آمی |
| magas |  | مز | Maz | مگس |
| Mahig  Masyig |  | ماسی | Masy | ماهی |
| Masyigan |  | ماسیه کان | Masyakan | ماهی‌ها هورامی ماساو |
| mandag |  | مانی  مانیگ | Manig | خسته، سورانی ماندو |
| mashk |  | مشکه | Mashka | مشک |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسیگ |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
: 
مقایسه متون پهلوی ساسانی با گویش اردلانی برگرفته از کتاب شاپورگان
از بررسی متون پهلوی ساسانی به نظر می‌رسد از لحاظ لغوی به گویش‌های لری، کلهری و به گویش اردلانی نزدیک است. واژه‌های فراوانی از زبان اورامی در پهلوی ساسانی یافت می‌شود با توجه به نزدیکی زبان هورامی با زبان اوستا یا شاید زبان مادی و نزدیکی زبان اورامی با زبان پارتی اشکانی تأثیر زیادی بر گویش اردلانی گذاشته و لغاتی از این زبان وارد گویش اردلانی شده‌است. در پهلوی ساسانی لغات زیادی از زبان پارتی اشکانی راه یافته‌است و در کل پارسیگ ساسانی با پارسی باستان تفاوت‌های زیادی دارد و پهلوی ساسانی تحت تأثیر فراوان زبان اوستا و پارتی اشکانی قرار گرفته‌است.
بررسی متون پارسیگ ساسانی
ʾwd šʾẖ nʾn xwrdn bzm bwd °
ud šāh nān xwardan bazm būd. °
Und der König saß zu Tisch. ترجمه به زبان ژرمنی
ud، و حروف ربط در اردلانی او au
šāh، شاه، اردلانی شا
nan xwardan نان خوردن، اردلانی nan xwarden
bazm,بزم مهمانی، شادی، اردلانی بزم bazm
būd بود، اردلانی بو،bu
ky [bwd k]ʾ ʾmẖ ʾyd ʿspʾs [p]d tw qyrd °
? ° kay būd, ka amāh ēd spās pad tō kird
'Wann war es, daß wir diesen Dienst an dir verrichteten
kay būd چه وقتی بود، اردلانی کی بو،ke bu
ka amah ēd که ما، اردلانی که ایما ،ka ema
spās سپاس، اردلانی سپاس
pad tō kird به تو کرد، اردلانی به تو کرد،ba to kird
متن پارسیگ ساسانی (توفان چین)
ud awēšān dōwnān, nar ud māyag
awezmāhīd hēnd. (Acta 9, y-40
آن دو نر و ماده شهوت ران هستند
نمونهٔ دیگری از متن‌های پارسی میانه را از جلد نخست کتاب «سبک‌شناسی» نوشتهٔ استاد ملک‌الشعرا محمدتقی بهار، شعری به نام «در ستایش درخت نور» از یافته‌های تورفان (Turfan) متعلق به پیروان مانی که گویا بخشی از کتاب «شاهپورگان» مانی باشد؛ یعنی زمان آن به آغاز دوران ساسانیان (۲۴۰ م) می‌رسد:
خورشیت ی روشن اُد پورماهٔ بَرازاگ
روژِندا برازند از تنوار ی اوی درخت
مُروان ی بامیوان اوی وازِند شادیها
وازند کبوتر [اُد] فرَشَه‌مُرو ی وسپ [گونگ]
سراویند اُد آواژند … کنیگان
بِستایند [هماگ] تنوار ی اوی [درخت]
– پورماه: ماه پُر. ماه کامل
-برازند: زینت دهند
-آواژند: آواج، آواز
اُد:حرف ربط و، اردلانی او(u)
هماگ: همه سورانی همو، کرمانشاهی، همگ—روژِندا:روز پارسی باستان روچ، پهلوی اشکانی روژ
مُرو: مرغ. پرنده اردلانی مامر، مراوی (مرغ آبی) پهلوی اشکانی: مریغ سورانی مریشک، فارسی نو:مرغ
-بَرازاگ: برادرزاده اردلانی: برازاگ
– فرشه مرو: مرغ جنگلی، تاووس، قرقاول