stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زبان گورانی
مقایسهٔ واژگان زبان زازا-گورانی با دیگر زبان‌های هندواروپایی

| زازا-گورانی> گورانی | زازا-گورانی> زازایی | کُردی> کلهری | کُردی> کرمانجی | آلمانی | ایتالیایی | انگلیسی | پرتغالی | اسپانیایی | سوئدی | فارسی | فرانسوی | هلندی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| wérega | şan, şon | êware | êvar | abend | sera | evening | tarde | tarde | afton | ivār | soir | evond |
| bra | bırar, bıra | bra | brak | bruder | fratello | brother | irmão | hermano | bror, broder | barādar | frère | broer, broeder |
| to | tı | ti | hûn | du | voi | you | tu | te, tú | du | to | te, tu | je |
| asin | asın | asin | hesin | eisen | ferro | iron | ferro | hierro | järn | āhan | fer | ijzeren |
| herd | erd | zeü | erd | erde | terra | earth | terra | tierra | jorden | Zamin | terre | aanaarden |
| íge | inca, naca | êre | vir | hier | qui | here | aqui | aquí | här | inja | Ici |  |
| hengemen | engemin | heng,heseł | hûngiv | honig | miele | honey | mel | honung | angabin | angabin | honing |  |
| nizm | nızım | nizm | nizm | kurz | corto | short | curto | corto | kort | kutāh | court | kort |
| lic | lew | lêw,liç | lêv | lippe | labbro | lip | lábio | labio | läpp | lab | lèvre | lip |
| mange | aşme | mang | hêv | mond | mese | moon | Luna | lua | mane | māh | - | maan |
| nam | name | naw | nav | name | nome | name | nome | nombre | nämna | nām | nom | naam |
| na | nê | ne | na | nein | non | no | não | no | nej | na | non | neen |
| newe | newe | new | nşh | neu | nuovo | new | novo | nuevo | ny | now | nouveau | nieuw |
| no | new | nû | neh | neun | nove | nine | nove | nueve | nio | noh | neuf | negen |
| vahisht | cenet | behîşt | paraíso | paradise | paradise | paraíso | paraíso | paradis | pardis | paradis | paradijs |  |
| ? | spenax | ıspenac | îspenax | spinat | spinacio | spinach | espinafre | espinaca | spenat | esfanāj | épinard | spinazie |
| hesare | astare | hesare | stêrk | stern | stella | star | estrela | estrella | stjärna | setāre | astre | ster |
| kinace | /çenakeyna | düyet | keç | tochter | - | daughter | - | - | dotter | doxtar | - | dochter |
| dlop | dalpa | peşk | dilopkirin | tropfen | - | drop | - | - | droppa | - | - | druppel |
:
ریشه‌شناسی (اتیمولوژی) و تحول آوایی گویش هورامی

هورامی کهن‌ترین و محافظه کارترین گویش گورانی است که خصوصیات کهنتری راحفظ کرده‌است (مکنزی ۱۹۶۶ :۴). از تحولات آوایی این گویش می‌توان به این موارداشاره کرد: حفظ/ia-/* و*/ṷ-/ ایرانی آغازین۲در آغاز واژه به صورت/y-/ و/w-، حفظ/s/* و/z/*ایرانی، آغازین تحول/hṷ/*ایرانی آغازین به/w/ ,/dṷ/* به /b/، ṷia-/ */به/y-/ (مکنزی ۱۹۸۶ :۱۱۱). ویژگی‌هایی صرفی مانند حفظ جنس دستوری و حالت غیرفاعلی در صرف اسم، اعمال جنس دستوری در افعال ماضی بعید، ماضی نقلی، و سومشخص مفرد ماضی ساده و حفظ ساخت ارگاتیو در افعال ماضی متعدی، این گویش را ازدیگر گویش‌های همجوار متمایز می‌سازد. ظاهراً کهنترین اثر مکتوب به این گویش، دیوان شعری منسوب به» صیدی «است که مینورسکی(۹۳:۱۹۴۳)شکوفایی و شهرت او را درحدود ۱۵۲۰م می‌داند. این دیوان به یکی از گونه‌های مرده این گویش سروده شده‌است.
جدول مقایسه تحولات آوایی زبان گورانی با زبان کردی
| پارسی | زبان کردی | بلوچی | زبانهای مرکزی | زبانهای خزری | سمنانی | تالشی | زازایی | آذری کهن | گورانی | پهلوی اشکانی | IE |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| h/d | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | k/*g* |
| -z- | -ž- | -j- | -j- | j,ž,z | j,ž | -ž- | -j- | -ž- | -ž- | -ž- | k(u)pal* |
| z | ž | j | j,ž,z | j(z) | žj | ž | j | (ž(y | ž | ž | (g(u)(h* |
| S | S | ? | esb | S | esb | asb | esp | isb | sip | ? | KW* |
| S | S | S | r | r | h)r) | (h(r | hi)r) | h)r) | ya)r) | hr | tr/*tl* |
| d | d | (?)d | b | b | b | b | b | b | b | b | *d(h)w |
| L/L | L/L | L/L | L/L(r,z) | L/L | L/L(r,z) | r/rz | r/rz | r/rz | Lr/rz | rδ)/rz) | oIr)*rd/*rz) |
| (x(u | (x(w | v | x(u),f,v | (x(u | (x(u | h | w | h | w | wx | sw* |
| h | h | h | (h(u | h | h | h | w | u | u | f | tw* |
| -j | -j | -j | (-j-(y | -j | -j | -j | -j | -y | -y | -y | -y* |
در بررسی واژه گُنی در نزدیک‌ترین خویشاوند زبان شناختی گورانی، یعنی زبان زازایی وجود داشته و دقیقاً به معنی «خون» است.
واژه «گُنی»(goní) در اصل وام واژه ای پارتی می‌باشد و صورت اصلی آن در پارتی به صورت «گوخَنی»، در معنای «خون»، بوده‌است. صورت اصلی ایرانی باستان آن نیز «وهونی» می‌باشد. علّت آن که این واژه را وام واژه باید دانست از آن روست که قلب «و» ایرانی باستان به «گ» به هیچ وجه در زبان‌های شمال غربی ایرانی، خصوصاً زازایی و گورانی، اصالت نداشته و پر واضح است که «گُنی» استقراضی است از صورت پارتی «گوخَنی» (درزبان پارتی دو استثناء در قلب «و» باستانی به «گ» وجود دارد) و صورت اصیل گورانی این واژه را می‌توان در واژهٔ هورامی «ونی» یافت، به معنای «خون». وجود وام واژهٔ «گُنی» در متن گورانی کهن و زبان زازایی امروزین حاکی از قرابت منحصر به فرد زبان‌های گورانی و زازایی داشته و منشأ پارتی این دو را مشخص می‌سازد.
واژگان معادل «خون» در زبان‌های یادشده را می‌توان ذیلاً مشاهده نمود:
ایرانی باستان: '''وهونیـ'''
پارتی: '''گوخَنـ (ـی)'''
گورانی کهن: '''گنی'''
زازایی: '''گُنی'''
اردلانی: '''خوین'''
گورانی نوین (هورامی):ونی (توجه شود به حفظ صورت ایرانی باستان در هورامی و حفظ صورت اصیل پارتی در گورانی کهن و زازایی)
منابع دیگر

پروژهٔ ویکی‌پدیا  در ویکی‌مدیا انکوباتور موجود است.
دانشنامهٔ ایرانیکا GURĀNI
شاهنامهٔ فردوسی
بلو، جویس (۱۳۹۰). «گورانی و زازا». راهنمای زبان‌های ایرانی. ج. ۲. ترجمهٔ آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغ‌بیدی، نگین صالحی‌نیا. تهران: انتشارات ققنوس. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۳۹۰-۶.
| ن ب وکد زبان‌های معرفی‌شده در ایزو ۶۳۹-۳ که حرف اول عنوان بین‌المللی آنها حرف H است | ن ب وکد زبان‌های معرفی‌شده در ایزو ۶۳۹-۳ که حرف اول عنوان بین‌المللی آنها حرف H است |
| --- | --- |
 hrr  hva  hsf  hnh  huc  hbo  hca  زبان ارمنی  hns  hmc  hmm  زبان چتیسگری  زبان کرواتی  hme  hae  hmq  هندی فیجی  hmj  گویش‌های گورانی  haq  hbu  hdy  hoj  hts  hah  hgm  hai  hgw  haf  has  زبان کریول آییسینی  hvc  hji  زبان هاجونگ  hak  hao  hld  hal  زبان هالبی  hla  hur  hmu  hba  hmt  haa  hag  han  hni  hab  hnn  زبان هراری  hro  hss  hrk  hrz  had  hau  hsl  hvk  hav  hwc  hps  زبان هاوایی  hay  گویش هزارگی  زبان عبری  heh  hbn  hei  heg  hem  hed  زبان هررو  hrt  ham  hib  hid  hlu  hij  hil  hir  زبان هندی  hii  hmo  زبان هیتی  htu  hiw  hix  hle  hmr  hmv  hmf  hmn  hnj  hmz  hos  hoc  hoa  hoh  hhi  hoi  hoy  hod  hoo  hol  hom  hds  hks  how  hop  hrm  hor  hoe  hot  hti  hov  hhy  hoz  hpo  hra  hre  hru  huo  hug  hub  hus  hud  hbb  hch  huh  huw  hul  huy  hui  huk  hmb  huf  hut  hke  hnu  hum  زبان مجاری  hsh  hkk  hrx  huz  hup  hap  hwo  hya  hka  hig  hhr  hia  hmd  hml  hmk  hob  زبان هیتی  hna  hto  huu  hlt  hrp  hrc  huj  hdn  hno  hmi  hmp  hea  hux  hih  hvn  hve  hue  huv  hvv  hik  زبان صربی کرواتی  hmy  hax  hnd  hma  hms  hmg  hmh  huq  hio  hsb  hwa  hrw  hmw  hsn :  hrr  hva  hsf  hnh  huc  hbo  hca  زبان ارمنی  hns  hmc  hmm  زبان چتیسگری  زبان کرواتی  hme  hae  hmq  هندی فیجی  hmj  گویش‌های گورانی  haq  hbu  hdy  hoj  hts  hah  hgm  hai  hgw  haf  has  زبان کریول آییسینی  hvc  hji  زبان هاجونگ  hak  hao  hld  hal  زبان هالبی  hla  hur  hmu  hba  hmt  haa  hag  han  hni  hab  hnn  زبان هراری  hro  hss  hrk  hrz  had  hau  hsl  hvk  hav  hwc  hps  زبان هاوایی  hay  گویش هزارگی  زبان عبری  heh  hbn  hei  heg  hem  hed  زبان هررو  hrt  ham  hib  hid  hlu  hij  hil  hir  زبان هندی  hii  hmo  زبان هیتی  htu  hiw  hix  hle  hmr  hmv  hmf  hmn  hnj  hmz  hos  hoc  hoa  hoh  hhi  hoi  hoy  hod  hoo  hol  hom  hds  hks  how  hop  hrm  hor  hoe  hot  hti  hov  hhy  hoz  hpo  hra  hre  hru  huo  hug  hub  hus  hud  hbb  hch  huh  huw  hul  huy  hui  huk  hmb  huf  hut  hke  hnu  hum  زبان مجاری  hsh  hkk  hrx  huz  hup  hap  hwo  hya  hka  hig  hhr  hia  hmd  hml  hmk  hob  زبان هیتی  hna  hto  huu  hlt  hrp  hrc  huj  hdn  hno  hmi  hmp  hea  hux  hih  hvn  hve  hue  huv  hvv  hik  زبان صربی کرواتی  hmy  hax  hnd  hma  hms  hmg  hmh  huq  hio  hsb  hwa  hrw  hmw  hsn 
نقشه زبان‌های کُردی و زازا-گورانی در غرب ایران
ادرایان، ویسکانسین

مکان
| Adrian, Wisconsin | Adrian, Wisconsin |
| --- | --- |
شهرک: شهرک
Location of Adrian, Wisconsin: Location of Adrian, Wisconsin
مختصات: ۴۳°۵۶′۲۰″ شمالی ۹۰°۳۷′۴″ غربی﻿ / ﻿۴۳٫۹۳۸۸۹°شمالی ۹۰٫۶۱۷۷۸°غربی﻿ / 43.93889; -90.61778: مختصات: ۴۳°۵۶′۲۰″ شمالی ۹۰°۳۷′۴″ غربی﻿ / ﻿۴۳٫۹۳۸۸۹°شمالی ۹۰٫۶۱۷۷۸°غربی﻿ / 43.93889; -90.61778
State: ویسکانسین
County: Monroe
مساحت: مساحت
 • کل: ۳۵٫۳ مایل مربع (۹۱٫۳ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۳۵٫۳ مایل مربع (۹۱٫۳ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰٫۰ مایل مربع (۰٫۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۱۱۳۵ فوت (۳۴۶ متر)
جمعیت (۲۰۰۰): جمعیت (۲۰۰۰)
 • کل: ۶۸۲
 • تراکم: ۱۹٫۳/مایل مربع (۷٫۵/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (Central (CST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
کد منطقه: 608
استاندارد پردازش اطلاعات فدرال: 55-00475
GNIS feature ID: 1582659
ادرایان، ویسکانسین (به انگلیسی: Adrian, Wisconsin) یک منطقهٔ مسکونی در ایالات متحده آمریکا است که در ویسکانسین واقع شده‌است.
خصوصیات

ادرایان ۹۱٫۳ کیلومترمربع مساحت و ۶۸۲ نفر جمعیت دارد و ۳۴۶ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
الکس شیبوتانی

الکس شیبوتانی (انگلیسی: Alex Shibutani؛ زادهٔ ۲۵ آوریل ۱۹۹۱) رقصنده روی یخ اهل ایالات متحده آمریکا است.
زبان فارسی
نام

همچنین ببینید: زبان فارسی نو § تاریخچهٔ نام
زبان فارسی نو، در درازای تاریخ و در پهنه‌های گوناگون جغرافیایی، نام‌های گوناگونی داشته و دارد. این زبان در ایران به نام «پارسی» و رسماً «فارسی»، در افغانستان به نام فارسی و رسماً «دری» و در تاجیکستان و ازبکستان نیز رسماً به نام «تاجیکی» (Tojikӣ) مشهور است. این زبان در بحرین و دیگر کشورهای پیرامون خلیج فارس نیز «عجمی» و همچنین فارسی نام دارد. در عثمانی و هند نیز این زبان فارسی نامیده می‌شد.
از نظر ریشه‌شناسی، واژهٔ فارسی معرب پارسی است که در نتیجه نبود حرف «پ» در دستگاه واجی عربی بدین شکل درآمده است. واژه پارسی از واژه کهن‌تر پارسیگ (𐭯𐭠𐭫𐭮𐭩𐭪) در پارسی میانه آمده که حاصل افزودن پسوند صفت‌ساز ـیگ به واژه «پارس» و به معنای «[زبانِ] منسوب به پارس» است. در پارسی باستان نیز نام این زبان پارسَه (𐎱𐎠𐎼𐎿) یا آریَه (𐎠𐎼𐎹) بود.
نام > در سایر زبان‌ها

در بیشتر زبان‌های ایرانی از فارسی و مشتقات آن برای اشاره به فارسی استفاده می‌شود؛ استثناهای مهم پشتو و آسی هستند که به ترتیب از پاړسی و (Persaynag) Persаynаg استفاده می‌کنند. در بیشتر زبان‌های جهان اسلام و شبه‌قارهٔ هند نیز به پیروی از عربی مشتقات واژهٔ فارسی رایج است. در عربی کلاسیک، به‌ویژه در سده‌های نخست دورهٔ اسلامی، به فارسی «لسان العجم» (زبان عجم) می‌گفتند.
نام فارسی در زبان‌های غربی از واژهٔ یونانی (Persís) Περσίς آمده است. این واژه یونانی‌شدهٔ واژهٔ پارسَه در پارسی باستان است که در فارسی امروزی پارس تلفظ می‌شود. در بیشتر زبان‌های اسلاوی و برخی از زبان‌های ژرمنی و ترکی (همانند روسی: Persidskiy، آلمانی: Persische، قزاقی: Pаrsy) نام فارسی مستقیماً از واژهٔ یونانی آمده است. در دیگر زبان‌ها (همانند ایتالیایی: persiana، انگلیسی: Persian، صربی: persijski) نام فارسی مشتقی از صفت لاتین Persiānus است که از اسم Persia مشتق می‌شود که به همان Περσίς یونانی بازمی‌گردد.
دسته‌بندی

فارسی از گروه جنوبِ غربی شاخهٔ غربی زبان‌های ایرانی است که خود زیرگروه هندوایرانی خانوادهٔ هندواروپایی به‌شمار می‌رود. هفتاد درصد واژگان فارسی از زبان عربی وام گرفته شده. تاتی قفقاز از نظر تباری نزدیک‌ترین زبان به فارسی (یا گویشی از آن) به‌شمار می‌رود. پس از آن دیگر زبان‌های گروه جنوب غربی، یعنی لری، اچمی، بشاگردی و گویش‌های استان فارس، نزدیک‌ترین‌ها به فارسی هستند. میزان شباهت واژگانی گویش‌های زبان لری به فارسی در لری شمالی ۸۰٪ (با لهجهٔ خرم‌آبادی ۸۵٪)، بختیاری ۷۶٪ و لری جنوبی ۷۵٪ (با گویش بوشهری فارسی ۸۰٪) است. میزان این شباهت میان فارسی و لکی نیز ۷۰٪ برآورد شده است.
زبان‌های شمال غربی ایرانی شامل کردی، بلوچی، مازندرانی، گیلکی، تالشی، تاتی، زازاکی، گورانی و گویش‌های مرکز ایران می‌شوند. دیگر زیرگروه زبان‌های ایرانی، زبان‌های ایرانی شرقی، شامل زبان‌های آسی، پشتو و پامیری و زبان‌های مردهٔ اوستایی، سُغدی، خوارزمی، سَکایی و باختری می‌شوند. اتنولوگ شمار زبان‌های ایرانی را ۸۵ عدد برآورد می‌کند که از این میان فارسی در ایران، افغانستان، تاجیکستان و داغستان (به عنوان تاتی)، پشتو در افغانستان و کردی در عراق از وضعیت رسمی برخوردارند. فارسی همچنین پر گویش‌ورترین زبان ایرانی است و پس از آن پشتو، کردی و بلوچی قرار دارند.
زبان‌های هندوایرانی علاوه بر زیرگروه ایرانی شامل خانواده‌های هندوآریایی و نورستانی می‌شوند که زبان‌های هندوستانی (هندی-اردو)، بنگالی، پنجابی و مراتی از شناخته‌شده‌ترین و پر گویش‌ورترین آن‌ها به‌شمار می‌روند. خانوادهٔ بزرگ زبان‌های هندواروپایی افزون بر زبان‌های هندوایرانی شامل خانوادهٔ زبان‌های ژرمنی، رومی، بالتواسلاوی، سلتی و همچنین زبان‌های منفرد ارمنی، یونانی و آلبانیایی می‌شوند. انگلیسی، آلمانی، هلندی و سوئدی از مهم‌ترین زبان‌های ژرمنی؛ اسپانیایی، فرانسوی، ایتالیایی و پرتغالی از معروف‌ترین زبان‌های رومی؛ روسی، لهستانی، بلغاری، صربی و لیتوانیایی از مهم‌ترین زبان‌های بالتواسلاوی و ایرلندی، گیلیک اسکاتلندی و ولزی سه زبان شناخته‌شدهٔ سلتی هستند. چندین زبان مرده از جمله تخاری، هیتی، لووی و لیدیایی نیز عضوی از این خانواده بوده‌اند که هزاران سال پیش از میان رفته‌اند و صرفاً از آن‌ها آثار نوشتاری برجای مانده است.
بیشتر زبان‌های بومی اروپا و غرب و جنوب آسیا از این خانواده هستند که شماری از آن‌ها، به‌ویژه انگلیسی، اسپانیایی، فرانسوی و پرتغالی، در نتیجهٔ استعمار در سراسر نیم‌کرهٔ غربی و اقیانوسیه و بخش‌هایی از آفریقا نیز گسترده شده‌اند. طبق برآورد اتنولوگ این خانواده دارای ۴۴۵ زبان زنده و ۳٫۲ میلیارد گویشور در سراسر جهان و از نظر شمار گویشوران بزرگ‌ترین خانوادهٔ زبانی جهان است. بیش از دو سوم این زبان‌ها به شاخهٔ هندوایرانی تعلق دارند.
پیشینه

مقالهٔ اصلی: پیشینه زبان فارسی
زبان‌های ایرانی معمولاً به سه دورهٔ باستان، میانه و نوین تقسیم می‌شوند. این دوره‌ها با دوره‌های تاریخ ایران مطابقت دارند؛ بدین ترتیب که دورهٔ باستان مربوط به زمان شاهنشاهی هخامنشی، دورهٔ میانه مربوط به زمان شاهنشاهی ساسانی و دورهٔ نوین مربوط به زمان ورود اسلام به ایران تا به امروز است. طبق اسناد موجود، زبان فارسی «تنها زبان ایرانی» است که میان سه دورهٔ آن روابط زبانی نزدیکی برقرار است و به همین ترتیب پارسی باستان، میانه و نو همگی نمایانگر یک زبان هستند که همان فارسی است؛ به این معنی که فارسی نو نوادهٔ مستقیم پارسی میانه و باستان است؛ در حالی که ایجاد روابط نزدیک ژنتیکی میان دیگر زبان‌های میانه و نوین ایرانی دشوار است. برای نمونه زبان امروزی یغنابی به همان گروه گویشی سغدی تعلق دارد، اما نوادهٔ مستقیم این زبان نیست. بلخی نیز ممکن است به یدغه و مونجانی نوین نزدیک باشد؛ اما نیای مستقیم آن دو به‌شمار نمی‌رود. میان زبان نوین وخی و ختنی کهن نیز همین رابطه بر قرار است.
در کتاب مرزبان‌نامه آمده که از روزگار آدم تا اسماعیل همه پیغمبران و ملوکان زمین به فارسی سخن می‌گفتند.
پیشینه > پارسی باستان

مقالهٔ اصلی: زبان پارسی باستان
«پارسی باستان» در زمان دودمان هخامنشی سخن گفته می‌شده است. کهن‌ترین متن نوشته‌شده به آن مربوط به سنگ‌نبشتهٔ بیستون است که به زمان داریوش بزرگ (فرمانروایی در ۵۲۲–۴۸۶ پ. م) بازمی‌گردد. آثار نوشته شده به پارسی باستان در ایران، رومانی (گرله)، ارمنستان، بحرین، عراق، ترکیه و مصر امروزی یافت شده‌اند. پارسی باستان یکی از کهن‌ترین زبان‌های هندواروپایی است که از آن آثار نوشتاری بر جای مانده است. خط پارسی باستان، خط میخی بوده است و به نظر می‌رسد در زمان هخامنشی، چندان در میان توده‌ها رایج نبوده است و تنها خطی ادبی برای نوشتن سنگ‌نوشته‌ها بوده است. پارسی باستان از نظر دستوری پیچیده‌تر از نسل‌های بعدیِ «فارسی» بود.
با توجه به فرضیات خاص تاریخی در مورد تاریخ اولیه و منشأ پارسیان باستان در جنوب غرب ایران (که هخامنشیان از آن جا برخاستند)، پارسی باستان در اصل توسط قبیله‌ای به نام پارسواش صحبت می‌شد که در هزارهٔ نخست پیش از میلاد به ایران وارد شدند و در ناحیه‌ای که امروزه فارس خوانده می‌شود، سکنی گزیدند. زبان آن‌ها، پارسی باستان، به زبان رسمی شاهان هخامنشی تبدیل شد. نوشته‌های آشوری، که در واقع به نظر می‌رسد دربرگیرندهٔ نخستین شواهد حضور ایرانیان باستان در فلات ایران باشند، گاه‌شناسی خوبی ارائه می‌دهند، اما فقط نشانگر جایگاه جغرافیایی تقریبی آنچه امروزه پارسی باستان می‌خوانیم، هستند. در نوشته‌های شلمنسر سوم مربوط به سدهٔ نهم پیش از میلاد که در پیرامون دریاچهٔ ارومیه یافت شده‌اند، برای نخستین بار از پارسواش (در کنار ماتای، احتمالاً مادها) یاد شده است. هویت دقیق پارسواش به‌طور قطعی مشخص نیست، اما از نظر زبان‌شناسی، این واژه با واژهٔ پارسی باستان پارسَه مطابقت دارد که آن نیز مستقیماً از واژهٔ کهن‌تر *پارسوا می‌آید. همچنین از آنجا که پارسی باستان دربرگیرندهٔ واژگانی از دیگر زبان منقرض‌شدهٔ ایرانی، مادی، است، به گفتهٔ پرودس شروو ممکن است پارسی باستان پیش از پایه‌گذاری امپراتوری هخامنشی و در نیمهٔ نخست هزارهٔ نخست پیش از میلاد نیز صحبت می‌شده است.
علاوه بر پارسی باستان، سه گویش ایرانی باستان دیگر شناخته‌شده‌اند: مادی، سکایی و اوستایی. از دو زبانِ مادی و سکایی، که اولی در غرب ایران و منطقهٔ فرمانروایی ماد و دومی در شمال، از مرزهای چین تا دریای سیاه، ازجمله میان اقوام پارت و ساکنان سُغد رایج بوده، تنها واژگان و عبارت‌هایی در نوشته‌های دیگران برجای مانده است؛ اما از زبان‌های اوستایی و پارسی باستان مدارک بسیار در دست است. اوستایی زبان دینی مزدیسنا است.
پیشینه > پارسی میانه

مقالهٔ اصلی: زبان پارسی میانه
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دارم اندرزی از دانایان |  | dārom andarz-ē az dānāgān |
| از گفتهٔ پیشینیان |  | az guft-ī pēšēnīgān |
| به شما بگزارم |  | ō šmāh bē wizārom |
| به راستی اندر جهان |  | pad rāstīh andar gēhān |
| اگر این از من پذیرید |  | agar ēn az man padīrēd |
| بوَد سودِ دو جهان |  | bavēd sūd-ī dō gēhān |
، شعر اندرز دانایان به مزدیسنان به پارسی میانه و برگردان آن به فارسی نو
«پارسی میانه» از سدهٔ سوم پیش از میلاد تا سدهٔ هفتم پس از میلاد در ایران‌زمین رایج بوده است. دستور زبان فارسی در دورهٔ میانه ساده‌تر از دورهٔ باستان ولی پیچیده‌تر از فارسی نو رایج در دورهٔ اسلامی بوده است؛ برای نمونه ساختار مثنی و جنس دستوری که در پارسی باستان رایج بودند، در این زبان ناپدید شدند. زبان فارسی امروزی و پارسی میانه چه از دید واژگانی و چه از دید دستوری همانندی‌های بسیاری دارند. در واقع تحولی که از پارسی باستان تا پارسی میانه رخ داده است بسیار بزرگ‌تر از تحولی‌است که پارسی میانه را به فارسی نو تبدیل کرده است.[نیازمند منبع]
اگرچه دورهٔ میانه زبان‌های ایرانی به‌طور رسمی با سقوط امپراتوری هخامنشی آغاز می‌شود، دورهٔ گذار پارسی باستان به میانه احتمالاً پیش از سدهٔ چهارِ پیش از میلاد آغاز شده بود. با این حال، پارسی میانه در واقع تا ۶۰۰ سال بعد که در کتیبه‌های دوران ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) پدیدار می‌شود، در جایی ظاهر نشده است، بنابراین هر نوع زبانی مربوط به زمانی پیش از این تاریخ را با هیچ درجه اطمینانی نمی‌توان توصیف کرد. افزون بر این، پارسی میانه به عنوان یک زبان ادبی برای نخستین بار در سدهٔ ششم تا هفتم میلادی پدیدار شد. از سدهٔ هشتم به بعد، روند تغییر تدریجی پارسی میانه به فارسی نو آغاز شد و گونهٔ دوران میانه تنها در مزدیسنا به حیات خود ادامه داد.[نیازمند منبع]
پارسی میانه را گونهٔ پسین پارسی باستان می‌دانند. نام بومی پارسی میانه پارسیگ یا پارسیک بود که از نام منطقه «پارس» آمده که همان پارسه پارسی باستان و فارس فارسی نو است. پس از فروپاشی دولت ساسانی، پارسیک منحصراً به پارسی (میانه یا نو) که به خط عربی نوشته شده بود، اطلاق می‌شد.[نیازمند منبع] از سدهٔ نهم به بعد، که پارسی میانه در آستانهٔ تبدیل شدن به فارسی نوین بود، گونهٔ کهن‌تر زبان به اشتباه پهلوی نامیده شد که در واقع یکی از سامانه‌های نوشتاری بود که از آن برای نوشتن پارسی میانه و دیگر زبان‌های میانه ایرانی استفاده می‌شد. این سامانهٔ نوشتاری را ساسانیان از اشکانیان آموخته بودند. ابن مقفع در سدهٔ هشتم میان پهلوی و پارسی تمایز قائل می‌شد اما این تفکیک در گزارش‌های عربی پس از آن تاریخ مشهود نیست.[نیازمند منبع]
گرنوت ویندفور فارسی نو را حاصل تحول پارسی میانه و باستان می‌داند اما می‌گوید که هیچ یک از گویش‌های شناخته‌شدهٔ پارسی میانه نیای مستقیم فارسی نو نیستند. لودویگ پاول در این زمینه می‌گوید: «زبان شاهنامه را باید یکی از مصادیق توسعهٔ مداوم تاریخی پارسی میانه به فارسی نو دانست.»
پیشینه > فارسی نو

مقالهٔ اصلی: زبان فارسی نو
«فارسی نو» یا «فارسی نوین» واپسین گونهٔ زبان فارسی به‌شمار می‌رود. این گونه در سده‌های هشتم و نهم میلادی در زمان حکومت عباسیان جایگزین فارسی میانه شد. فارسی نو به سه دوره آغازین، کلاسیک و امروزی بخش‌پذیر است. میان این دوره‌ها برخلاف پارسی باستان و میانه، هیچ مرز زبان‌شناسانه مشخصی وجود ندارد و تعریف آن‌ها تلویحاً بر اساس گفته‌های ژیلبر لازار است که اسناد فارسی سده سیزده میلادی به بعد را فاقد ویژگی‌های گویشی می‌داند و شکل‌گیری فارسی معیار همگن را کمابیش به این دوره منتسب می‌کند.
پیشینه > فارسی نو > فارسی نو آغازین

با زوال عباسیان، زندگی ملی ایرانیان دوباره برقرار شد و ایرانیان پایه‌های نوزایی را در زبان خود بنا نهادند. فارسی نو به عنوان یک زبان مستقل برای نخستین بار در خراسان از طریق اقتباس از گونه گفتاری پارسی میانه دربار ساسانی به نام فارسی نو پدیدار شد. بنابراین واژگان فارسی نو به شدت از زبان‌های ایرانی شرقی، به ویژه سغدی، تأثیر پذیرفت.
چیرگی فارسی نو در زمان فرمانروایی سه دودمان ایرانی‌تبار طاهریان (۸۲۰–۸۷۲)، صفاریان (۸۶۰–۹۰۳) و سامانیان (۸۷۴–۹۹۹) رخ داد. گفته می‌شود که ابوالعباس مروزی نخستین آوازه‌خوانی بود که به زبان فارسی نو آواز خواند و پس از او اشعار حنظله بادغیسی از معروف‌ترین اشعار در میان فارسی‌زبانان بوده است. فارسی نو آغازین برای گویشوران فارسی امروزی تا حد زیادی قابل درک است، زیرا نحو و تا حدودی واژگانش تاکنون نسبتاً پایدار مانده‌اند.
پس از پیروزی اعراب در ایران، فارسی گفتاری همچنان به سوی خاور پیش رفت و به وسیلهٔ سپاهیان و بازرگانان به فرارود و افغانستان کنونی رسید. برای فاتحان عرب، فارسی، بسیار بیشتر از عربی، زبان تبلیغ و نشر اسلام در میان مردم این نواحی بود. از همین‌رو سرانجام فارسی جانشین زبان‌های محلّی از جمله سغدی و بلخی دیگر گویش‌ها شد؛ و در همین مناطق، در مرزهای خاوری ایران، بود که فارسی‌زبان ادبی این جوامع گردید.
نخستین شعرها به زبان فارسی نو در خراسان امروزی پدیدار شدند. نخستین شاعر بزرگ فارسی‌زبان رودکی بود. او در قرن دهم میلادی در زمان اوج قدرت سامانیان شکوفا شد. اگرچه شعر کمی از او حفظ شده است، هنوز به عنوان یک شاعر درباری، نوازنده و خواننده برجسته مشهور است. از جمله آثار گمشده او حکایت‌های تبدیل به نظم‌شده کلیله و دمنه است.
گسترش جغرافیایی فارسی از سده یازدهم به بعد آغاز شد و از آن زمان به عنوان واسطهٔ آشنایی ترکان آسیای میانه با اسلام و فرهنگ شهرنشینی درآمد. فارسی نو به‌طور گسترده‌ای به عنوان یک زبان میانجی فرامنطقه‌ای مورد استفاده قرار گرفت که به دلیل ساختار ریخت‌شناختی نسبتاً ساده آن بسیار مناسب این کار بود و این وضعیت حداقل تا قرن نوزدهم ادامه داشت. در اواخر قرون وسطی، زبان‌های ادبی اسلامی جدیدی بر اساس الگوی فارسی ایجاد شدند که از آن‌ها می‌توان ترکی عثمانی، جغتایی، دوبهاشی و اردو را نام برد که به عنوان «زبان‌های دختر ساختاری» فارسی در نظر گرفته می‌شوند.
پیشینه > فارسی نو > فارسی کلاسیک

همچنین ببینید: فهرست شاعران فارسی‌زبان
«فارسی کلاسیک» آزادانه به زبان معیار ایران در قرون وسطی اشاره دارد که در ادبیات فارسی به کار گرفته می‌شد. این زبان، زبان سده‌های ۱۰ تا ۱۲ است که به عنوان زبان ادبی و میانجی در زمان فرمانروایی دودمان‌های «ایرانی‌شده» ترک و مغول در سده‌های ۱۲ تا ۱۵ و دودمان‌های ایرانی از سده ۱۶ تا ۱۹ استفاده می‌شد.
گرچه فارسی در این دوره از نظر معیارسازی به پیشرفت‌هایی دست یافت، هنوز هم یک زبان واحد معیار به‌شمار نمی‌رفت. فارسی این دوره را می‌توان دارای چند گویش معیار موقت یا «سبک» دانست که نویسندگان کلاسیکی همچون فردوسی، سعدی و حافظ تنظیم کرده بودند. در سبک‌شناسی، فارسی را دارای سه سبک اصلی خراسانی (شیوهٔ شاعران خراسان و فرارود مربوط به سدهٔ چهارم تا میانه‌های سدهٔ ششم هجری) عراقی (شیوهٔ شاعران عراق عجم و آذربایجان مربوط به اواخر سدهٔ ششم تا سده نهم هجری) و هندی (شیوهٔ شاعران هندوستان از سدهٔ نهم هجری به بعد) می‌دانند. بازگشت ادبی نیز به سبک دوره قاجار به بعد (اواخر سدهٔ دوازدهم) فارسی اشاره دارد که شاعران سبک هندی را کنار گذاشتند و دوباره به سبک‌های کهن‌تر، به ویژه عراقی، رو آوردند.
فارسی در این دوره به زبان میانجی ایران بزرگ و بیشتر شبه‌قاره هند تبدیل شد. این زبان همچنین زبان رسمی و فرهنگی دودمان‌های اسلامی، از جمله سامانیان، آل بویه، طاهریان، زیاریان، گورکانیان، تیموریان، غزنویان، آل افراسیاب، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، سلجوقیان روم، سلطان‌نشین دهلی، شروان‌شاهان، صفویان، افشاریان، زندیان، قاجاریان، خانات بخارا، خانات خوقند، امارت بخارا، خانات خیوه، عثمانیان و بیشتر نوادگان مغولان هند همچون نظام حیدرآباد بود. فارسی تنها زبان هندواروپایی بود که مارکو پولو در دربار قوبلای خان و در سفرش در چین آن را می‌دانست و از آن استفاده می‌کرد.