stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
پیرانشهر
پس‌منظر تاریخی > زاب صغیر

رود زاب کوچک رودی است که در ناحیه کردستان و شهرستان پیرانشهر جاری است و یونانیان آن را لیکوس می‌گفته‌اند. جنگ ابومسلم و مروان بن محمد آخرین خلیفه اموی در همین منطقه رخ داد و مروان بن محمد بعد از سنگر در زاب با نیروهای عباسی درافتاد و یک نبرد یازده روزه را انجام دادند که مروان شکست خورد.
این جنگ که به جنگ زاب معروف است دولت امویان را خاتمه داد و جنگ زاب نقطه مقابل جنگ قادسیه بود و ایرانیان قدرتی را که درآنجا باخته بودند در اینجا به‌دست آوردند و در این نبرد دسته دیگر از سپاهیان عباسیان به فرماندهی ابوعون بر سپاهیان مروان پیروز شدند.
در منابع مکتوب و اسناد تاریخی دوران اسلامی، جغرافی‌دانان و سیاحان به صورت متعدد از رودخانه زاب کوچک و محل قرارگیری آن به عنوان سرشاخه‌های رودخانه فرات یاد کرده‌اند. از جمله این جغرافی‌دانان «ابن خردادبه» (قرن سوم هجری‌قمری) در کتاب المسالک و الممالک و «ابن رسته» (قرن سوم هجری‌قمری) در کتاب العلاق نفیسه است. مؤلف اشکال العالم بدون آنکه در متن به زاب اشاره کند، در کروکی ترسیمی خود تحت عنوان جزیره، رود زاب کوچک را به صورت خطی ترسیم نموده است. «ابن حوقل» (قرن چهارم هجری قمری) ضمن آوردن اسمهای شهرزور و سهرودار، اسم زاب کوچک را مطرح می‌کند. «یاقوت حموی» در معجم البلدان در باب زاب کوچک توضیحاتی آمده است (حموی بغدادی). «حمدالله مستوفی» آورده است: باب دهم ذکر بقاع کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایت عراق عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوسته است. خفتیان قلعه‌ای است محکم و بر کنار آب زاب و چند پاره دیه است (مستوفی). صاحب تقویم البلدان (قرن هفتم هجری قمری) در ذیل سخنی از رودها آورده است: زاب اصغر، سرچشمه آن کوه‌های شهرزور است میان اربیل و دقوقا جاری است و دجله می‌ریزد (ابوالفدا).
پس‌منظر تاریخی > وقایع تاریخی

از رویدادهای مهم منطقه پیرانشهر در دهه‌های اخیر، اشغال آن در جنگ جهانی اول، توسط نیروهای عثمانی است. عثمانی‌ها با تحریک عشایر کرد منطقه پیرانشهر ضد حکومت مرکزی، به تثبیت وضع خود پرداختند، اما با شکست نیروهای متحدین در جنگ، عثمانی‌ها به ناچار پیرانشهر و دیگر مناطق اشغالی ایران را تخلیه کردند. همچنین استقرار واحدهایی از لشکر ارومیه در پیرانشهر پس از شهریور ۱۳۲۰ در جریان هجوم ارتش شوروی به ایران بود.
پس‌منظر تاریخی > وقایع تاریخی > جنگ ایران-عراق

این شهر به دلیل همجواری با کشور عراق و نیز به دلیل بزرگی و جمعیت نسبتاً زیاد (بیش از یک‌صد هزار نفر)، در طول دفاع مقدس مورد توجه دو طرف مناقشه یعنی ایران و عراق قرار داشت. کمااینکه منطقه عمومی این شهر، در جنگ تحمیلی شاهد انجام عملیاتی، چون والفجر ۲، کربلای ۷، نصر ۹ و کربلای ۲ بود. به علت اهمیتی که پیرانشهر در جبهه شمالغرب داشت، در طول دفاع مقدس پادگان این شهر به عنوان مرکز کنترل کلیه عملیات‌های منظم و نامنظم آذربایجان‌غربی با استقرار قرارگاه اصلی فرماندهی لشکر در پادگان پیرانشهر و قرارگاه تاکتیکی در ارتفاعات موجود در منطقه عملاً در طرح‌ریزی و نظارت بر اجرای کلیه عملیات‌ها بود. همین موضوع باعث می‌شد تا دشمن از همان ماه‌های اول شروع جنگ تا پایان دفاع مقدس، بارها و بارها پیرانشهر را مورد حمله هوایی و توپخانه‌ای خود قرار دهد.
موقعیت پیرانشهر در استان آذربایجان‌غربی و در کل خطه کردستانات، نظیر موقعیتی بود که شهر دزفول در استان خوزستان داشت. بر همین اساس از سال ۱۳۵۹ یعنی از همان سال شروع جنگ، پیرانشهر مورد حمله هوایی دشمن قرار گرفت. در شهریور ۵۹ که جنگ شروع شد، عراق چند بار پیرانشهر را مورد حمله هوایی قرار داد، اما در حمله یگان‌های زمینی این کشور به خاک کشورمان، پیرانشهر مورد هجوم مستقیم نیروهای نظامی دشمن قرار نگرفت. در بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۷ که جنگ تحمیلی به اتمام رسید، پیرانشهر ۶۵ بار هدف حملات هواپیماهای عراق قرار گرفت و بارها توپخانه‌های ارتش بعث نقاط مسکونی این شهر را مورد هدف قرار دادند. در جریان این حملات ۶۶۳ نفر از اهالی این شهر شهید و ۳۹۴ نفر نیز مجروح شدند. همچنین منطقه عمومی پیرانشهر در تابستان سال ۶۲ مقارن با عملیات والفجر ۲ مورد هجوم بمب‌های شیمیایی دشمن قرار گرفت. بین تیرماه تا پایان پاییز ۱۳۶۲ منطقه پیرانشهر چند بار توسط توپخانه دشمن مورد حمله شیمیایی قرار گرفت که این حملات تا چهارم آذر ۱۳۶۲ ادامه پیدا کرد.
۱۷ اسفند ۱۳۶۳، ۹ فروند جنگنده بعثی به شهر مرزی پیرانشهر حمله کردند و با مورد اصابت قرار دادن ۵۰ نقطه مسکونی این شهر، ۹۰ نفر از مردم غیرنظامی را به شهادت رساندند و همین تعداد را نیز مجروح کردند. واقعه ۱۷ اسفند ۱۳۶۳ پیرانشهر یکی از بزرگ‌ترین فجایعی است که جنگنده‌های بعثی در طول دفاع مقدس و در جریان بمباران مناطق غیرنظامی کشورمان رقم زده‌اند. از همین رو ۱۷ اسفند در دیباچه دفاع مقدس به عنوان روز مقاومت و ایثار مردم پیرانشهر نامگذاری شده است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > اهلیت‌نام

یک شخص اهل پیرانشهر را «پیرانشهری» می گویند. در مورد حومه ابهام وجود دارد - برخی از ساکنان توابع، خود را به شهر مرکزی وابسته می‌‌دانند و خود را به عنوان «پیرانشهری» شناسایی می‌‌کنند، در حالی که برخی دیگر به ندرت با شهر مرکزی سروکار دارند یا از آن بازدید می کنند.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > تعداد جمعیت

بر وفق سرشماری نفوس و مسکن سال ٬۱۳۹۵ جمعیت شهر پیرانشهر برابر با ۹۱٬۵۱۵ نفر بوده است. ناحیه ۱ با جمعیت ۲۵۰۷۹ نفر دارای بیشترین میزان جمعیت است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > تعداد جمعیت > جمعیت شناور

جمعیت شناور شهر پیرانشهر به دلیل موقعیت مرزی و تجاری این شهر، شامل افرادی است که به صورت موقت برای انجام فعالیت‌های تجاری، خرید و فروش، یا کار در بازارچه‌های مرزی به پیرانشهر می‌آیند. همچنین گردشگران و مسافران نیز بخش دیگری از این جمعیت را تشکیل می‌دهند. این جمعیت متغیر تأثیر زیادی بر خدمات شهری، حمل و نقل و اقتصاد محلی دارد.
همچنین جمعیت شناور پیرانشهر شامل افرادی از روستاهای اطراف است که برای انجام امور روزمره مانند خرید، کار، تحصیل و دسترسی به خدمات درمانی به شهر می‌آیند. این افراد اغلب به‌طور موقت در شهر حضور دارند و پس از انجام کارهای خود به روستاهایشان بازمی‌گردند. این جریان جمعیتی در ساعات مشخصی از روز باعث افزایش تراکم جمعیت شهری می‌شود.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > تعداد جمعیت > جمعیت پنهان

با ایجاد سدهای سیلوه، کانی سیب و گرده بن و زیر آب رفتن روستاهایی چون سیلوه، حمزه آباد سفلی و علیا، گرده بن و سوغانلو و رفتن مردمان این روستاها به شهر پیرانشهر، به نظر می‌رسد آمار جمعیت شهری بالاتر از این باشد که در سرشماری جمعیت در سالهای آتی این موضوع مشخص خواهد شد.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > تعداد جمعیت > مقارنه بین‌شهری

شهر پیرانشهر از شهرهایی مانند اسلام‌آباد غرب، بناب، الیگودرز، میبد، نهاوند، رامهرمز، خمین، گلپایگان، اسدآباد، کنگاور و فومن بزرگتر و پرجمعیت‌تر است.
پارس‌آباد، پیرانشهر، مشگین‌شهر، سلماس، اهر و میانه ۶ شهری هستند که با تحولات جمعیتی بعد از سرشماری ۲۰۱۶ به جمع شهرهای بزرگ بالای ۱۰۰ هزار نفر در منطقه آذربایجان پیوسته‌اند.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > رشد جمعیت

شهر پیرانشهر بر اساس احصائیه نفوس سال ۱۳۴۵ دارای ۴۸۴۸ نفر جمعیت بوده که با نرخ رشد ۸/۱ به ۱۰۵۷۲ نفر در سال ۱۳۵۵ افزایش یافته است. بررسی نرخ رشد جمعیت طی سال‌های مختلف ۹۰–۱۳۴۵ نشان می‌دهد این شهر همواره دارای رشد جمعیت مثبت بوده است. همچنین طی سال‌های ۹۵–۱۳۶۵ بیشترین نرخ رشد جمعیتی را تجربه کرده است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > رشد جمعیت > متوسط رشد سالیانه

سیر تحول جمعیت شهر پیرانشهر در گذر زمان همواره سریع‌تر از سایر نقاط شهری استان بوده است. پیرانشهر با میانگین رشد ۵/۸ درصدی بیشترین رشد جمعیت در سطح استان را دارا است. همچنین مطابق سرشماری ۱۳۹۵، پیرانشهر یکی از پنج شهر کل کشور بوده که بالاترین نرخ رشد جمعیت را به خود اختصاص داده است.
پیش‌بینی می‌شود روند افزایش جمعیت این شهر با توجه به ظرفیت‌های این شهرستان ادامه داشته باشد و همچنین پیش‌بینی می‌شود که شهر پیرانشهر در آینده به پرجمعیت‌ترین شهر جنوب استان تبدیل گردد.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > ساختار جنسیتی

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، از ۹۱٬۵۱۵ جمعیت شهر پیرانشهر تعداد ۴۵٬۹۷۹ نفر (۵۰/۲۴ درصد) مرد و ۴۵٬۵۳۶ نفر (۴۹/۷۶ درصد) زن بوده‌اند.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > نسبت جنسیتی

نسبت جنسی این شهر ۱۰۰٫۹۷ است. به عبارت دیگر، به ازای هر ۱۰۰ زن، حدود ۱۰۱ مرد در این شهر زندگی می‌کنند. در مقایسه با کل کشور، نسبت مردان در پیرانشهر ۵۱/۱۳ درصد است ولی در کل کشور معادل ۵۰/۸۷ درصد است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > توزیع سنی

به لحاظ توزیع سنی ۳۰٬۳۵۳ نفر در گروه سنی ۹–۰ سال، ۲۳٬۳۲۲ نفر در گروه ۱۹–۱۰ سال، ۲۷٬۸۹۱ نفر در گروه ۲۹–۲۰ سال، ۲۴٬۹۸۷ در گروه ۳۹–۳۰ سال، ۱۴٬۹۲۶ نفر در گروه ۴۹–۴۰ سال، ۹٬۲۰۱ نفر در گروه ۵۹–۵۰ سال، ۴٬۳۷۶ نفر در گروه ۶۹–۶۰ سال، ۲٬۱۷۴ نفر در گروه ۷۹–۷۰ سال، ۱٬۳۸۲ نفر در گروه ۸۹–۸۰ سال و ۲۵۲ نفر در گروه بالای ۹۰ سال قرار دارند.
از نظر گروه‌های سنی ۳۰٬۸ درصد در گروه بین ۱۴–۰ ساله و ۶۵٬۲ درصد در گروه بین ۶۴–۱۵ ساله و ۴ درصد در گروه ۶۵ ساله به بالا قرار دارند.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > تعداد خانوار

بر مبنای واپسین مردم‌شماری که در سال ۱۳۹۵ صورت گرفته، تعداد کل خانوارهای شهر پیرانشهر ۱۶٬۴۰۷ بوده است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > بُعد خانوار

از نظر بُعد خانوار در مراکز شهرستان بیستگانه استان، پیرانشهر با ۳٬۹ و میاندوآب با ۳٬۳ نفر در رده اول و دوم قرار دارند.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > تراکم خانوار

شاخص تراکم خانوار بر واحد مسکونی برای کل پیرانشهر ۱/۲۱ می‌باشد.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > تراکم جمعیت

متوسط تراکم جمعیتی در شهر برابر ۹۷ نفر در هکتار است که در این بین بیشترین آن در محلهٔ کهنه‌خانه واقع در جنوب غرب شهر و در جنوب بلوار ساحلی (۱۶۳ نفر در هکتار) و کمترین آن ۹ نفر در هکتار در محله شین‌آباد مشاهده می‌گردد که علت آن وجود اراضی خالی نسبتاً وسیع در محله است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > سواد و آموزش

بر اساس آمار منتشره سال ۱۳۹۵، نرخ باسوادی جمعیت ۶ ساله و بیش‌تر براساس نتایج این سرشماری در پیرانشهر ۷۹٬۷ و در کل کشور ۸۷/۶ درصد بوده است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > سواد دانش‌ورانه

تا چند دهه پیش در شهرهایی مانند پیرانشهر و نقده تعداد کمی بودند که لیسانس داشتند و تحصیل کرده بودند اما الان همه تحصیل کرده‌اند و در همه شرایط اصلاً قابل مقایسه با آن زمان نیست.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > نرخ مشارکت اقتصادی و نرخ بیکاری

نرخ مشارکت اقتصادی و نرخ بیکاری در پیرانشهر بترتیب حدود ۴۱٬۷ و ۱۴٬۳ درصد بوده است.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > شهرنشینی

حدود ۶۹ درصد مردم معادل ۹۵٬۷۱۶ در شهرها زندگی می‌کنند (دو شهر پیرانشهر و لاجان) و حدود ۳۱ درصد معادل ۴۳٬۱۴۸ در روستاها ساکن می‌باشند. این خود بیانگر افزایش شهرنشینی در این شهرستان می‌باشد.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > جمعیت غیرساکن

در این شهر ۰ خانوار به صورت غیرساکن می‌باشد.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > اشتغال

به لحاظ اشتغال پس از مشاغل خدماتی اداری و کشاورزی بیشتر مردم شهر پیرانشهر در بازارچه مرزی حاج عمران و همچنین بازارچه فروش اجناس خارجی که در شهر واقع شده است مشغول به کار هستند.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > مهاجرت

طی دوره ۹۰–۱۳۸۵، ۴۷۴۰ نفر در داخل شهرستان جابجا شده‌اند. ۵۸۴۳ نفر از دیگر نقاط کشور به شهر پیرانشهر یا دیگر نقاط شهرستان مهاجرت کرده‌اند و ۵۴ نفر از خارج کشور به شهر یا دیگر نقاط شهرستان وارد شده‌اند. مبدأ مهاجرت ۴۲۱ نفر از مهاجران وارد شده اظهار نشده بوده است. بر اساس همین آمار ۴۷۷۵ نفر از شهر یا دیگر نقاط شهرستان خارج شده‌اند. تعداد خالص مهاجران ۱۰۶۸ نفر بوده است.
در استان آذربایجان غربی، تنها شهر پیرانشهر و شهرهای ارومیه، خوی، میاندوآب و بوکان هستند که دارای خالص مهاجرتی مثبت بوده و شهرهای مهاجرپذیر به‌شمار می‌روند.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > حاشیه‌نشینی

جمعیتی که در بافت فرسوده این شهر سکونت دارند، معادل ۲۱۳۷۴ نفر می‌باشد که در مقایسه با جمعیت کل ۳۶/۷۳ درصد را شامل می‌شود.
ویژگی‌‌های جمعیت‌نگاشتی (جمعیت‌نِگاشت) > وضعیت مسکن

بر اساس سرشماری صورت‌گرفته در سال ۱۳۹۵، وضعیت مسکن در شهر پیرانشهر ۵۸ درصد جمعیت به صورت تملکی و حدود ۴۲ درصد به صورت رهن یا استیجاری بوده است.
ویژگی‌های چپیره‌شناختی > شناخت اجمالی از مشخصات اجتماعی

کُردان از نظر تعداد در شمار مهم‌ترین اتنیک‌های ایران به‌شمار می‌روند شامل اقوامی معتبر مانند جلالی، حیدرانلو، شکاک، بیگزاده، زرزا، هرکی، مکری، منگور، دهبکری، فیض ا… بیگی، ملکاری، بریاجی، گورک، سوسنی، پیران، مامش، تیله کویی، اردلان، کماسی، کمانگر، گلباغی، چرداولی، کبودوند، اورامی، قبادی، ولدبیگی، باجلان، کلهر، سنجابی، زنگنه، کاکاوند، ترکاشوند، گتوند، شوهانی، ملکشاهی، ارکوازی، بیرانوند، حسنوند، شادلو، زعفرانلو، مدانلو، جهانبیگلو، خواجه وند، عبدالملکی، عمارلو، جلالوند، رشوند، سیلاخوری، سپانلو، عقیلی، پازوکی، خزایی، سلگی و غیاثوند می‌باشند که قسمت اعظم آنان در منطقه وسیعی از شمال غرب و غرب ایران در سرحدات ترکیه و عراق از جنوب ماکو تا شمال لرستان الی خوزستان سکونت دارند و مراکز عمده شهری مانند تمامی ایلام، کُردستان و کرمانشاهان و غرب و جنوب دریاچه رضائیه در قلمرو اقوام کُرد قرار دارد.
کُردهای ایران همه از یک ریشه و نژادند و از آریاییان اصل هستند. از حیث نژادی کُردها را می‌توان خالص تر از سایر گروه‌های زبانی دانست و پاره‌ای از خصوصیات قدیم جسمانی ایرانیان را در آنها می‌توان یافت. زبان آنها از بازمانده زبانهای اصیل کهن ایرانی است و در بخشهای مختلف فرق می‌کند. اما دو لهجه کُردی اردلانی که در سنندج و اطراف رایج است و لهجه کُردی مکریانی که در مه‌آباد و اطراف رایج است دو لهجه اصلی زبان کُردی گویش کُردی مرکزی محسوب می‌شوند.
کُردان مردمی هستند زیبا با قد متوسط و شانه عریض و سینه سنگین برآمده دارای اندامی متناسب و کله‌ای متوسط، موهایشان سیاه کمی مجعد، پیشانی بلند، بینی عقابی، چشم‌های درشت به رنگ سیاه تند، با ابروهای پرپشت و گونه‌های برجسته و گلگون، این مردم بشره‌ای غالباً گندمگون و ریشی سیاه و کم پشت دارند.
پوشاک مردم کُرد را نیم تنه پنبه‌ای با شلواری بسیار گشاد و پیراهنی با آستین فراخ و بلند تشکیل می‌دهد. روی کت آنها ملیله دوزی شده مندیلی به سر می‌نهند. زنان کُرد با دامنی کوتاه و نیم تنه ملیله دوزی شده و شب کلاه ظریف از خوش پوشترین زنان اقوام ایران به‌شمار می‌آیند.
کُردهای سنی‌مذهب ابتدا خود را ایرانی می‌دانند و علاقه و وابستگی فراوانی به فرهنگ و تمدن ایرانی دارند و این واقعیت وجود دارد که حتی پارتیزانی‌ترین احزاب کُرد از تجزیه کشور حمایت نکرده‌اند. اسناد تاریخی ثابت می‌کند که وفاداری کُرد نسبت به ایران و موطن اصلی خویش بیش از سایر اتنیک‌های ایرانی‌نژاد بوده است.
ویژگی‌های چپیره‌شناختی > پیوستگی نژادی

مردم پیرانشهر منسوب به قوم باستانی ماد و آریایی‌نژادند و چون پیرانشهر مدت زیادی در تصرف بیگانگان نبوده ساختار قومی و نژادی آن یک‌نواخت و تکدیس باقی مانده است.
کردها مردمانی بومی هستند که امروز وارثان امپراتوری مادها می‌باشند کردستان بر اساس متون تاریخی و کاوش‌های باستان‌شناسی نخستین اقامتگاه اقوام بومی بوده که پیشینیهٔ آن‌ها به هزارهٔ سوم قبل از میلاد می‌رسد. بخشی از این اقوام (نیاکان کردهای امروزی) در منطقهٔ شرق و جنوب دریاچهٔ ارومیه ساکن شدند و نخستین دولت آریایی را به نام «ماد» در سرزمین ایران به وجود آوردند.
ویژگی‌های چپیره‌شناختی > منسوبیت اثنیکی

قاطبه اهالی شهر پیرانشهر را کردها که از اقوام اصیل آریایی هستند، تشکیل می‌دهند.
ویژگی‌های چپیره‌شناختی > انتمای زبانی

مردم این شهرستان به زبان کردی (گویش کردی مرکزی با لهجه مکریانی) تکلم می‌نمایند، ولی در مدارس و دانشگاه‌ها به زبان رسمی کشور ایران (فارسی) تحصیل می‌کنند، با این حال توضیح درس و شرح مطالب کتاب به زبان مادری است.
کُردی مکریانی نیز مانند دیگر لهجه‌های زبان کُردی در ایران، به طور قابل توجه با زبان فارسی آمیخته است و چندین لغت در یک جمله کُردی، فارسی است و هر قدر به سمت مناطق جنوب کُردستان ایران و شهرهای سقز، سنندج، کرمانشاه و ایلام پیش می‌‌رویم، درصد استفاده از لغات اصیل کُردی کمتر، و آمیختگی آن با زبان فارسی بیشتر می‌‌شود.
در مدارس و دانش‌گاه‌های این شهرستان، همانند دیگر مناطق اتنیکی کشور، آموزش نصف نصف به صورت برابر به دو زبان صورت می‌پذیرد. در این شهرستان نصف آموزش به زبان فارسی (متن کتاب) و نصف دیگر به زبان کردی (توضیح درس) صورت می‌گیرد. البته در صورت لزوم از زبان فارسی نیز جهت رفع ابهام بهره جسته می‌شود.
مردم ترک آذربایجانی در پیرانشهر امروزه از عناصر استحاله‌یافته در جمعیت شهر و شهرستان پیرانشهر محسوب می‌شوند. آنها امروزه زبان ترکی آذربایجانی را بر طاق نسیان نهاده، زبان کردی را به عنوان زبان اول پذیرفته و با داشتن آگاهی از اسلاف و افتخار ورزیدن به ریشهٔ آذربایجانی خود، به هویت اتنیکی-اجتماعی خود موجودیت می‌بخشند.
زبان مردم کردستان، کُردی و یکی از شاخه‌های زبان مادی است که خود جزء خانوادهٔ زبان‌های هند و اروپایی به حساب می‌آید. به علت وسعت زیاد مناطق کردنشین، این زبان دارای شاخه‌های اصلی و گونه‌های فرعی متعددی است. این تنوع زبانی موجب غنای شعر، ادبیات و موسیقی کُردی شده است؛ به طوری که بسیاری از منظومه‌های کُردی از حدود یک صد سال پیش به زبان‌های مختلف ترجمه شده است.
در کردستان ایران از دیرباز، ادبیات کُردی با زبان سورانی رایج بوده و انتخاب آن به عنوان زبان نوشتاری کُردی علل فراوانی دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت اند از:
۱ کثرت تعداد کردهایی که در ایران به این لهجه سخن می‌گویند
۲ آسان بودن، روانی و پختگی این لهجه نسبت به سایر لهجه‌ها
۳ آشنایی سایر کردها با این لهجه و تدریس و کتابت آن از دیر باز
گفتنی است که جهت نگارش زبان کردی در ایران از رسم‌الخط فارسی با تعدادی علائم قراردادی خاص استفاده می‌شود.
ویژگی‌های چپیره‌شناختی > بافت دینی و مذهبی

پس از چیرگی عرب‌ها بر ایران مسلمان شدن مردم بومی پیرانشهر در آغاز به کندی صورت پذیرفت و در دهکده‌های پیرانشهر یا بخش‌های آن به دین اسلام گرویدند و امروزه مردم این سامان سنی شافعی هستند. امروزه بنا به آماری که به دست داده‌اند در شهر پیرانشهر جمعیت یهودی معتنابهی وجود ندارد.
پیرانشهر به همراه مراکز شهرستانهای اشنویه، بوکان، سردشت، مهاباد و میرآباد به عنوان شهرهای به لحاظ مذهبی و اتنیکی یک‌دست استان (کُردنشین و اهل سنت) شناخته می‌شوند چنان‌که در سایر مراکز شهرستانهای استان اختلاطی از آحاد دو ملت کُردستانی و آذربایجانی و ترکیبی از پیروان دو مذهب اهل تشیع و اهل تسنن زندگی می‌کنند و از این رو آن شهرها به عنوان شهرهای غیرمتجانس شناخته می‌شوند.
دین کُردها چه قبل از اسلام و چه در دوره‌های اسلامی با سایر اقوام ایرانی مشترک بوده است. طبق اسناد و آثار به دست آمده قبل از اسلام بیشتر مردم کردستان زردشتی بوده‌اند و امروزه اکثریت مردم این استان، مسلمان و سنی مذهب بوده و در انجام آداب و مناسک دینی از فقه امام شافعی پیروی می‌کنند.
پیرانشهر یک شهرستان مذهبی است یعنی زنان و مردان اینجا از عمق دل به آیین و دین و ارزش‌های معنوی پایبندند و همین مشترکات، آنان را با همه تنوع و چندگانگی به صورت یک جامعه متحد، یکدل و هم سو درآورده است که همواره از دین، استقلال و آزادی و سربلندی خود، دفاع کرده‌اند.
ویژگی‌های چپیره‌شناختی > بافت دینی و مذهبی > مساجد شیعیان

پیرانشهر دارای دو مسجد مخصوص شیعیان به نام‌های مسجد امام حسین و مسجد صاحب الزمان است که در مراسم‌های مذهبی مورد استفادهٔ شیعیان ساکن در پیرانشهر مانند نیروهای نظامی و انتظامی و کارمندان غیر بومی شیعه مذهب افرادی که محل کارشان در پیرانشهر است قرار می‌گیرد. مسجد صاحب الزمان فقط در ایام محرم باز می‌شود.
فرهنگ > آداب و رسوم

آداب و رسوم و فرهنگ مردم شهرستان برگرفته از آداب و فرهنگ آریائی‌ها بوده و هماهنگ با سایر ملت ایران مراسمات ملی و مذهبی را نیز برگزار می‌نمایند.
آیین‌هایی که در میان مردم پیرانشهر مرسوم است، در برگیرندهٔ جشن‌ها و اعیاد مذهبی، قومی و باستانی است که ریشه در باورهای مذهبی و تاریخی این مردم دارند. این جشن‌ها و اعیاد در بین مردم کردستان به عنوان پدیده ای اجتماعی و فرهنگی دارای سابقه ای تاریخی است که موجبات همبستگی و همیاری اجتماعی را در بین مردم فراهم آورده است. کردها در هر یک از جشن‌های ملی و مذهبی، فعالیت‌های زندگی، کارهای تولیدی، زراعت، دامداری، کوچ و مراسم و مناسک خاصی دارند. برخی از این مراسم تقریباً همانند سایر مناطق ایران برگزار می‌شود. از مهم‌ترین آیین‌های مذهبی نیز می‌توان به اعیاد فطر و قربان که دارای اهمیت خاصی اند، اشاره کرد.
فرهنگ > آداب و رسوم > جشن نوروز

مهم‌ترین و عمومی‌ترین جشنی که در میان مردم کردستان مرسوم است، برگزاری جشن نوروز است. جشن نوروز که یک مراسم سنتی و باستانی است، در اقصی نقاط کردستان به صورت خودجوش همراه با مراسم موسیقی حماسی و برپایی آتش برگزار می‌گردد.
سال نو با این عید شروع می‌شود. مراسم چهارشنبه سوری با برپا کردن آتش و از روی آن پریدن در آخرین چهارشنبه سال نیز معمول است سیزدهم فروردین نیز همچون نیز همچون سایر اقوام ایرانی به‌عنوان رو طبیعت و سیزده بدر مردم به خارج شهر و تفریحگاه‌ها می‌روند. یکی از رسم‌های دیگر که در ایام نوروز دیده می‌شود عیدی نوروزی یا نوروزانه است که اغلب کودکان و جوانان به در خانهٔ مردم و اقوام رفته و طلب عیدی نوروزی می‌کنند.
سایر اعیاد در بین مردم پیرانشهر از وجه دینی ایشان سرچشمه گرفته، بمانند عیدهای مولود، قربان، رمضان که در این عیدها هم مردم با نشاط و پوشیدن البسه مرتب به دید و بازدید نزدیکان برای تبریک و تهنیت می‌روند.
فرهنگ > رقص

رقص کردی در صور مختلف و بسیار زیبا اجرا می‌شود. زن و مرد دست در دست همدیگر قرار می‌گیرند و انواع رقص‌ها را اجرا می‌کنند که این نوع رقص مختلط را روش ره‌ش به‌له‌ک و خود رقص را هه‌ل په‌رین می‌گویند.
فرهنگ > لباس

لباس بارزترین نماد فرهنگی و از نیازهای نخستین انسان در طول تاریخ بوده است و نوع و مدل آن در کشورهای مختلف دنیا با یکدیگر تفاوت دارد. لباس کردی که تابع مقتضیات محیط و شیوهٔ زندگی مردم منطقه است، از تنوع بسیار زیادی برخوردار است. این لباس از عناصر بسیاری تشکیل یافته است که بعضی از اجزای آن با لباس اقوام مجاورشان مشترکند و برخی دیگر مشخصاً کُردی اند. اجزای پوشاک زنان و مردان کرد شامل تن‌پوش، سرپوش و پای‌افزار است.
نوع پوشش مردم پیرانشهر مانند سایر کردها خصوصیات منطقه مکریان است. لباس مردها دو تکه شامل شلواری بالا را گشاد و دم پای تنگ که در اصطلاح مردم منطقه آن را پاتول می‌گویند و پیراهنی از جنس و رنگ شلوار که آن را نیز که وا می‌نامند، می‌باشد ضمناً کمربندی پارچه ای بنام پشتیند یا پشت بند نیز بروی محل بستن شلوار بسته می‌شود. افراد مسن اغلب کلاه و دستمال یا اصطلاحاً جامعه رانی را به‌سر می‌بندند. زنان پیراهنی یکسره و از کمر چین دار و آستین‌های بلند به تن می‌کنند. زنان نیز شال به کمر می‌بندند روسری به سر می‌گذارند و شلوار به پا دارند. ضمناً جلیقه ای که در اصطلاح محلی کلیجه نامیده می‌شود به تن می‌کنند.
معضلات شهری > آلودگی هوا

آلودگی هوای پیرانشهر بیشتر به‌صورت گردوغبار است و این پدیده بر اثر طوفان‌های شن و وزش باد شدید در بیابان‌های جنوب غربی کشور عراق به وجود آمده و به‌خاطر ریز بودن ماندگاری زیادی در هوا دارند.
معضلات شهری > ترافیک

افزایش جمعیت پیرانشهر، موجب افزایش تعداد وسایل نقلیه، حجم جابجایی‌ها و در نتیجه حجم ترافیک شده که این مسائل موجب بروز مشکلات عدیده‌ای در شهر به ویژه محدوده مرکزی شده است.
در پیرانشهر، توسعه معابر و ساماندهی ترافیک شهر، به خصوص معابر محدوده مرکزی شهر، مطابق با افزایش حجم ترافیک نمی‌باشد.
معضلات اجتماعی > حاشیه نشینی

حاشیه نشینی از معضلات اجتماعی شهرهای مختلف آذربایجان غربی من جمله پیرانشهر بوده که حل آن با چالش‌های بزرگی روبرو بوده است.
حاشیه نشینی در شهرهای ایران به شکل حلبی آباد ابتدا در تهران، تبریز، اصفهان و سایر شهرهای صنعتی پدیدار شد اما در زمان حاضر در ارومیه، بوکان، پیرانشهر، مهاباد، میاندوآب، سردشت و خوی نیز مناطق حاشیه نشین شکل گرفته است.
بر اساس بررسی‌های بعمل آمده از سال ۱۳۹۷ در شهر پیرانشهر ۱۵ محله حاشیه نشین با مساحتی بالغ بر ۸۵ هکتار وجود دارد که بیش از هزار خانوار با جمعیتی بالغ بر ۴ هزار نفر در این مناطق ساکن هستند.
اقتصاد > بازارچه مرزی

بازارچه مرزی تمرچین در ۱۱ کیلومتری شهرستان پیرانشهر در نقطه مشترک مرزی بین ایران و عراق واقع گردیده که به دلایل جغرافیایی، اقتصادی و امنیتی، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. این بازارچه در سال ۱۳۷۴ افتتاح گردیده و با داشتن مساحتی ۲۵ برابر هزار متر مربع دارای ۳۶ غرفه است. عمدة کالاهای صادراتی این بازارچه عبارتند از سیمان، صنایع فلزی، میلگرد، مواد غذایی، لوازم صنعتی، میوه، فرش ماشینی و کالاهای وارداتی عبارتند از: ماشین آلات سنگین و قطعات و لوازم آنها، لوازم صوتی و تصویری، لوازم خانگی، پوشاک و با توجه به آمار و ارقام از کل صادرات بازارچه‌های کشور ۱۹/۸ درصد آن مربوط به صادرات بازارچه تمرچین پیرانشهر بوده که از نظر حجم و ارزش در بین بازارچه‌های مرزی کشور رتبه نخست را به خود اختصاص داده است. رشد گردشگری شهر پیرانشهر بعد از تأسیس بازارچه مرزی شدت گرفت؛ در واقع تا آن موقع مبادلات تجاری رونق فراوانی نداشت اما با شروع فعالیت‌های مرزی و واردات حجم زیاد کالا بر میزان مبادلات تجاری در شهر افزوده شد.
اقتصاد > واحدهای صنعتی

در مجموع ۶۳ واحد تولیدی در این شهرستان وجود دارد که در بخش‌های مختلف تولید سیم، کابل، مواد غذایی و سایر بخش‌ها فعالیت دارند.
عمده تولیدات واحدهای صنعتی این شهرستان صادراتی بوده و شهرک صنعتی این شهرستان یکی از فعال‌ترین شهرک‌های صنعتی آذربایجان غربی است.
اقتصاد > کارخانه قند

این کارخانه در سال ۱۳۴۷ توسط شرکت بلژیکی اوکماس و از طریق وزارت صنایع در ۵ کیلومتری جاده پیرانشهر-نقده واقع در استان آذربایجان غربی احداث شد، و طی سال‌های فعالیت خود، با استفاده از توانمندی‌های موجود از ظرفیت ۱۰۰۰ تن به ۲۵۰۰ تن چغندر در روز توسعه یافته است. محصول تولیدی این واحد ۳۰٬۰۰۰ تن شکر سفید و ۳ میلیون لیتر الکل طبی و ۱۵٬۰۰۰ تن تفاله خشک در سال می‌باشد. کارخانه قند پیرانشهر با جذب ۳۶۵ هزار تن چغندرقند، مقام دوم بیشترین چغندر تحویلی را در کشور کسب کرده است.
گردشگری (سیاحت‌گری)

پیرانشهر دارای ۵ منطقه نمونه گردشگری شامل تفرجگاه پردانان، آبشار خرپاپ، کانی لوسه، سد کانی سیب، سد جلدیان، سدسیلوه، آبشار خرپاپ می‌باشد و همچنین ۳ روستای هدف گردشگری از جمله کهنه‌لاهیجان و خورنج در شهرستان پیرانشهر به ثبت رسیده است.
گردشگری (سیاحت‌گری) > روستای خورنج

روستای خورنج در پیرانشهر در فاصلهٔ ۲۰ کیلومتری شمال شرقی این شهر بر سر راه مهاباد نیز قرار دارد. این روستا در مجاورت منطقه ای قرار دارد که با سنگ‌های عظیم الجثه ای احاطه شده است و این سنگ‌ها به طرز شگفت‌انگیزی بر روی هم انباشته شده‌اند. در اطراف این روستا چندین تپهٔ باستانی با تاریخ قبل از اسلام و یک کتیبه و همچنین آثار یک دژ محکم کوهستانی شناسایی شده‌اند که حکایت از تاریخ کهن و پرفراز و نشیب این منطقه دارد. این سنگ‌ها به‌صورت تکه‌های حجیمی بر روی هم انباشت شده و منطقه گردشگری کندوان را در ذهن هر بیننده‌ای تداعی می‌کند.
سنگ‌های افسانه‌ای «خورنج» در سال ۱۳۹۹ در فهرست میراث طبیعی ملی کشور ثبت ملی شدند.