stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
اسب
زیست > رفتار > خو

اسب‌ها، پستاندارند و جاندارانی خون‌گرم دانسته می‌شوند. در این تعریف خون‌گرم در برابر عبارت خونسرد یا خزندگان خونسرد قرار می‌گیرد. هنگامی که از اسب‌ها و خانوادهٔ آن‌ها سخن به میان می‌آید، این عبارت‌ها معنی تازه‌ای به خود می‌گیرند. برای اسب، عبارت‌های خونگرم یا خونسرد برای اشاره به خوی حیوان است و نه تنظیم دمایی بدن آن. همچنین عبارت «پُرحرارت یا پر خون» (Hot blooded) هم وجود دارد و برای اشاره به اسب‌هایی است که بسیار حساس و پُر انرژی‌اند. عبارت «خونسرد» برای اسب‌هایی است که ساکت‌تر و آرام‌ترند. گاهی پُرحرارت به «اسب‌های سبک» یا «اسب‌های سواری» گفته می‌شود درحالی که اسب‌های خونسرد در ردهٔ «اسب‌های کار» و «اسب بارکش» جای می‌گیرند.
اسب‌های شرقی مانند اسب عرب، اسب ترکمن آهال-تکه، اسب بَربَر (شمال آفریقا) نژادهای تازهٔ اسب ترکمن مانند تروبرد از جمله اسب‌های پُرحرارت‌اند. این اسب‌ها زود یادمی‌گیرند، شجاع و سرزنده‌اند و به دلیل چابکی و سرعتشان پرورش داده می‌شوند. اسب پُرحرارت، اندامی لاغر با پاهایی کشیده دارد. نژاد این اسب‌ها نخستین بار از خاورمیانه و شمال آفریقا به اروپا آورده شد. در آن هنگام پرورش دهندگان اروپایی بر آن بودند تا این اسب‌ها را برای مسابقه و سواره‌نظام نزد خود پرورش دهند.
اسب‌های سنگین با اندامی عضلانی را به عنوان «اسب‌های خونسرد» می‌شناسند. آن‌ها را به دلیل توان ماهیچه‌ای و خوی آرام و صبورشان پرورش می‌دهند. مردم با کمک آن‌ها بارهای سنگین را جابجا می‌کردند. گاهی به این اسب‌های «غول‌های نجیب» هم گفته می‌شود. از جمله اسب‌های باری می‌توان به نژاد بلژیکی و کلایدزدیل اشاره کرد. برخی از این اسب‌ها مانند پرچرون سبک‌تر و چابک ترند و درکشیدن بار یا شخم زدن زمین در اقلیم خشک به کار می‌آیند. دیگران مانند شایر آرام‌تر و نیرومندترند و برای شخم زدن خاک‌های رسی کاربرد دارند. برخی اسبچهها هم در دستهٔ خونسردها جای می‌گیرند.
اسب‌هایی چون تراکهنر و هانوفری اسب‌هایی «خون‌گرم» دانسته می‌شوند. اسب‌های خون‌گرم از جفت‌گیری اسب‌های بارکش و جنگی اروپایی با اسب‌های سبک عربی پدید آمدند. از ترکیب این دو، اسب‌هایی دونده با اندازه‌ای بزرگ‌تر و خویی آرام‌تر از اسب‌های پرحرارت پدید آمد. اسبچه‌های با ویژگی خون‌گرم برای سوارکاران با اندام کوچکتر پرورش داده می‌شوند. خون‌گرم‌ها به عنوان «اسب سبک» یا «اسب سواری» دانسته می‌شوند.
در حالت کلی اسب خون‌گرم از جفت‌گیری اسب خونسرد با اسب پرحرارت به‌دست می‌آید اما امروزه عبارت خون‌گرم بیشتر برای اشاره به زیرمجموعه‌ای از اسب‌های مسابقه که برای شرکت در مسابقهٔ درساژ و پرش با اسب تمرین می‌بینند بکار می‌رود. اسب‌هایی چون Cleveland Bay و Irish Draught همگی خون‌گرمند.
زیست > رفتار > خواب

اسب‌ها می‌توانند به صورت ایستاده و نشسته بخوابند. آن‌ها به دلیل زندگی در دنیای آزاد پیشفرض یادگرفته‌اند که چگونه به خواب سبک روند در حالی که ایستاده‌اند و در حال چرت زدن بر زمین نیفتند. یک اسب هنگامی که در یک دسته با دیگر اسب‌ها است بهتر می‌خوابد چون در این هنگام برخی به خواب می‌روند و برخی دیگر آماده و بیدارند و نگهبانی می‌دهند. اگر اسب تنها گذاشته شود نمی‌خوابد چون به صورت غریزی یادگرفته است که مراقب خطر باشد و پیرامون را نگاه کند.
برخلاف انسان، اسب‌ها در یک ساعت به‌خصوص و پیوسته به خواب نمی‌روند بلکه در بازه‌های زمانی کوتاه می‌خوابند. یک اسب از چهار تا پانزده ساعت در روز می‌تواند ایستاده استراحت کند و از چند دقیقه تا چند ساعت ممکن است نشسته باشد. یک اسب در ۲۴ ساعت شبانه روز ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت در خواب باشد و بیشتر به صورت بازه‌های کوتاه ۱۵ دقیقه‌ای به خواب برود. به صورت میانگین یک اسب خانگی (اهلی) ۲٫۹ ساعت در روز خواب است.
اسب‌ها نیاز دارند که به صورت نشسته به خواب روند و حرکت تند چشم در خواب را داشته باشند. آن‌ها هر چند روز یک بار باید دست کم یک تا دو ساعت به صورت نشسته بخوابند و به این حالت برسند. اگر به اسب اجازهٔ نشستن و استراحت داده نشود پس از چند روز دچار کمبود خواب می‌شود و گاهی هم ممکن است ناگهانی بر زمین افتد چون بدون آنکه بخواهد در حالت ایستاده به خواب عمیق (حرکت چشم در خواب) رفته است و تعادلش را از دست می‌دهد. این وضعیت با اختلال حملهٔ خواب که برخی اسب‌ها به آن دچارند، متفاوت است.
اهلی‌سازی

اهلی‌سازی اسب به احتمال بسیار در ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در آسیای میانه انجام شد. دو منبع اصلی برای آگاهی بر اینکه این جانور چه هنگام و کجا برای نخستین بار اهلی شدند در دسترس هستند. نخست، یافته‌های دیرینه‌شناسانه و باستان‌شناسانه و دوم مقایسه میان دی‌ان‌ای به دست آمده از اسب‌های امروزین با آنچه از استخوان‌ها و دندان‌های بازمانده اسب‌های باستانی یافت شده است.
کهن‌ترین یافته‌های باستان‌شناسانه برای اهلی‌سازی اسب به ۴۰۰۰–۳۵۰۰ سال پ.م. در اوکراین و قزاقستان بازمی‌گردد. تا سال ۳۰۰۰ پ.م. اسب صورت کامل اهلی شده بود و تا سال ۲۰۰۰ پ.م. رشد بسیاری در تعداد استخوان‌های اسب یافت شده در مناطق مسکونی انسان‌ها در شمال شرقی اروپا دیده می‌شود؛ چیزی که نشان از گسترش اهلی‌سازی اسب در سرتاسر قاره سبز دارد. تازه‌ترین شواهد از اهلی‌سازی اسب‌ها مربوط به استخوان‌های اسب یافته شده در کنار ارابه‌های درون گورهای متعلق به فرهنگ‌های سینتاشتا و پتروفکا در ۲۱۰۰ پ.م. هستند.
اهلی‌سازی همچنین از روی مقایسه ویژگی‌های ژنتیکی اسب‌های امروزین و آنچه از استخوان‌ها و دندان‌های باقی‌مانده از اسب‌های کهن، بررسی شده است. دگرگونی‌ها در درون‌مایه‌های ژنتیکی نشان می‌دهند که تعداد بسیار کمی از اسب‌های نر وحشی در ترکیب کنونی اسب‌های امروزین نقش داشته‌اند. در حالی است که بسیاری از اسب‌های ماده بخشی از گله‌های اهلی‌شده بوده‌اند.
این مسئله در دگرگونی ژنتیکی میان دی‌ان‌ای‌هایی که از راه پدران منتقل شده‌اند (کروموزوم Y) با آنچه از سوی مادران منتقل شده‌اند (دی‌ان‌ای میتوکندریایی) نمود دارد. در مورد اسب، میزان بسیار کمی از تغییرات کروموزوم‌های Y دیده می‌شود، ولی تغییرات دی‌ان‌ای میتوکندریایی بسیار بالایی وجود دارد. همچنین، تغییرات محلی در دی‌ان‌ای میتوکندریایی دیده می‌شود که به دلیل تعلق ماده‌های وحشی به گله‌های محلی بوده است. دیگر نشانه اهلی‌سازی، افزایش در دگرگونی‌های رنگ پوست است. این دگرگونی و تنوع در رنگ پوست اسب‌ها میان ۵۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد رخ داد.
اهلی‌سازی > نژادهای مختلف

مقالهٔ اصلی: نژادهای اسب
نژادهای گوناگون اسب به دلیل نیاز به دارا بودن ویژگی‌های مشخص در اندامشان، که برای انسان‌ها سودمند بودند، پدید آمدند. از این رو، نژادی خالص‌شده اما قوی‌هیکل همچون اندلوس برای مصارف باربری و سواری - و البته با تمایل به انجام درساژ - شکل گرفت. اسب‌های سنگین‌وزن به دلیل نیاز به انجام کارهای سنگین در کشتزارها و کشیدن گاریهای سنگین پرورش یافتند. دیگر نژادها نیز برای کارهای سبک کشاورزی، سوارکاری و ورزش، یا صرفاً زیبایی و به عنوان جانور خانگی پرورش یافتند. بعضی نژادها حاصل ترکیب نژادهای گوناگون در طی صدها سال هستند ولی نیاکان بعضی دیگر یک نر مولد مشخص یا تعداد محدودی مولد آغازین بوده‌اند. در غرب، این روند انتقال ویژگی‌ها از یک والد به نسل پس از خود در دفترچه‌هایی ویژه به ثبت می‌رسید. از قدیمی‌ترین این دفترچه‌ها می‌توان به دفترچه عمومی پرورشگاه اشاره کرد که دفتری شجره‌نامه‌وار از اسب‌های گوناگون بود که در سال ۱۷۹۱ آغاز به ثبت کرد.
امروزه بیش از ۳۰۰ نژاد گوناگون اسب در جهان وجود دارند.
اندرکنش با انسان > پیشینه

کاسیان نخستین مردمی بودند که اسب را به کار گرفتند، آن‌ها بودند که برای مردم بین‌النهرین پایین که غیر از الاغ حیوان کاری دیگری نمی‌شناختند، اسب را رام و آماده کردند، چنان بود که مردم بین‌النهرین پایین اسب را " الاغ کوهستانی " می‌خواندند.امروزه در سراسر جهان اسب‌ها در کاربردهای تفریحی، ورزشی و… دیده می‌شوند. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد برآورد کرده بود که تا سال ۲۰۰۸ نزدیک به ۵۹٬۰۰۰٬۰۰۰ اسب در سراسر جهان زندگی کند که ۳۳٬۵۰۰٬۰۰۰ آن، از آن آمریکا، ۱۳٬۸۰۰٬۰۰۰ از آن آسیا، ۶٬۳۰۰٬۰۰۰ از آن اروپا و درصد کمتر آن‌ها از آن آفریفا و اقیانوسیه باشد. برآورد شده است که ۹٬۵۰۰٬۰۰۰ اسب تنها در ایالات متحدهٔ آمریکا زندگی می‌کند. سازمان‌های آمریکایی دریافته‌اند که فعالیت‌های اقتصادی در ارتباط مستقیم با اسب سرمایه‌ای نزدیک به ۳۹ میلیارد دلار را در این کشور جابجا می‌کند که با افزودن فعالیت‌های در ارتباط غیرمستقیم با اسب این رقم به ۱۰۲ میلیارد دلار می‌رسد. در یک نظر سنجی که در سال ۲۰۰۴ از سوی انیمال پلانت با شرکت ۵۰٬۰۰۰ نفر از ۷۳ کشور برگزار شد، اسب‌ها رتبهٔ چهارمین حیوان دوست داشتنی مردم را از آن خود کردند.
اندرکنش با انسان > کاربرد روان‌درمانی

افراد در سن‌های گوناگون با ناتوانی‌های جسمی و روانی پس از همراهی با اسب از نتیجه‌های مثبتی بهره‌مند شده‌اند. سواری پزشکی اسب باعث می‌شود تا افراد از دید روحی و جسمی برانگیخته شوند و به از راه کمک در نگه داشتن تعادل و راستا به زندگی بیماران کمک می‌کند؛ اعتماد به نفس آن‌ها بالا می‌رود و حس خوبی از آزادی و استقلال به آن‌ها دست می‌دهد.
اندرکنش با انسان > در جنگ

اسب حیوانی است که بیشترین پیشینهٔ همراهی در جنگ را داشته است. نخستین نشانه‌های همراهی اسب در جنگ به سال‌های ۴۰۰۰ تا ۳۰۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. تا اینکه در پایان عصر برنز همراهی اسب در جنگ فراگیر شده است. با گسترش فناوری، ابزارها جایگزین اسب شده‌اند اما همچنان در برخی ارتش‌ها کاربردهای محدودی برای اسب دیده می‌شود. این کاربرد بیشتر برای جشن‌ها یا برای شناسایی و ترابری در منطقه‌هایی با زمین خشن است. در سدهٔ ۲۱ میلادی در نبرد دارفور، نیروی نظامی جنجوید از اسب استفاده کرده‌اند.
اندرکنش با انسان > محصولات

مواد خام فراوانی از اسب به‌دست می‌آید که دسته‌ای از آن‌ها از اسب زنده و دسته‌ای دیگر پس از کشتن اسب به‌دست می‌آید.
شیر اسب ماده از محصولاتی است که از اسب زنده به‌دست می‌آید. مردمانی که گله‌های پُرشمار اسب دارند مانند مغول‌ها شیر اسب را می‌دوشند و کومیس می‌گیرند. در دوره‌ای خون اسب هم به عنوان یک منبع غذایی مناسب مورد توجه مغول‌ها و برخی قبیله‌های کوچ‌نشین بود. نوشیدن خون اسب‌های خود به مغول‌ها امکان می‌داد تا برای مدت طولانی بدون توقف برای خوراک، سفر کنند. داروی استروژن کونژوگه دارویی است که استروژن دارد و از ادرار مادیان باردار به‌دست می‌آید. این دارو در گذشته به عنوان جایگزین هورمونی کاربرد داشت. موی دم اسب در ساخت آرشهٔ سازهای زهی مانند ویولن، ویولا، ویولونسل، کنترباس و کمانچه مورد نیاز است.
سالیان دراز گوشت اسب خوراک انسان و درندگان بوده است. امروزه گوشت اسب در بسیاری نقاط جهان خورده می‌شود در حالی که در برخی فرهنگ‌ها، یک پَرهیزه و در برخی جاها یک چالش سیاسی دانسته می‌شود. چرم اسب در ساخت کفش، دستکش، ژاکت، توپ و لباس بیسبال به کار گرفته می‌شود. سُم اسب‌ها هم در ساخت چسب حیوانی و استخوان اسب در ساخت برخی ابزارها به کار می‌آید. به ویژه در آشپزی ایتالیایی درشت‌نی اسب را تیز می‌کنند و آن را spinto می‌نامند و با کمک آن آماده بودن ژامبون (خوک) را بررسی می‌کنند.
اندرکنش با انسان > نگهداری

اسب‌ها حیوان‌هایی اند که به چرا می‌روند. خوراک اصلی یک اسب علوفهٔ با کیفیت است که از یونجهٔ خشک یا چراگاه فراهم شده است. یک اسب روزانه ۲ تا ۲٫۵ درصد از وزن بدنش را غذای خشک می‌خورد. در نتیجه یک اسب ۴۵۰ کیلوگرمی بزرگسال روزانه تا ۱۱ کیلوگرم غذا می‌خورد. گاهی به جای علف به آن‌ها دانه‌های غلات که مغذی ترند داده می‌شود به ویژه اگر اسب جنب و جوش زیادی داشته باشد. هنگامی که به اسب غلات داده می‌شود هم باید همچنان ۵۰ درصد یا بیشتر از خوراک روزانه اش علف باشد.
اسب‌ها باید به فراوانی آب پاکیزه در اختیار داشته باشند. یک اسب روزانه ۳۸ تا ۴۵ لیتر آب می‌نوشد. با اینکه اسب‌ها می‌توانند به تنهایی بیرون، زندگی کنند با این حال به سرپناهی در برابر باران و باد نیازمندند. این سرپناه می‌تواند یک جای سرپوشیدهٔ معمولی تا یک اصطبل پیشرفته باشد.
سلامت سُم اسب همواره باید بررسی شود یا نعل آن دیده شود. همچنین زدن واکسن برای پیشگیری از بیماری‌های ویروسی و معاینهٔ دندان‌ها توسط یک دامپزشک یا یک متخصص دندان خانوادهٔ اسبیان، ضروری است. اگر اسب‌ها بیرون برده نمی‌شوند برای سلامت روح و ورزش بدنشان باید تمرین و حرکت روزانه داشته باشند. و اگر بیرون برده می‌شوند باید آن ناحیه دارای امنیت خوبی باشد و نرده‌های محکم در پیرامونش باشد. بُرس کشیدن مرتب بدن اسب، برای رشد بهتر موهای بدنش و سلامت پوستش مناسب است.
تیمار کردن اسب از جمله کارهای ضروری است. معمولاً موقع آب دادن یا زمانی که می‌خواهند زین بر پشت حیوان بگذارند، او را تیمار می‌کنند. در تیمار کردن به‌وسیله مخصوص به نام قَـشُو (شبیه برس‌های امروزی) نیاز است. خاراندن و تمیز کردن تمام بدن اسب و شانه کردن یال و دم اسب هم جزو تیمار محسوب می‌شود.
زین و برگ

اسب با عرقگیر و افسار و شتر با پالان در محوطه تخت جمشید
اسب با زین و برگ در مسابقات اسب‌دوانی گنبد کاووس
به مجموعه وسایلی که برای سواری از اسب به پشت حیوان می‌گذارند «زین و برگ» می‌گویند که بخش اساسی آن به این شرح است: عرقگیر، زین، افسار، نمد، شال‌پا و سینه‌ریز.
عرقگیر از یک تکه نمد مرغوب به اندازه و شکل زین اسب درست می‌شود که در زیر زین قرار می‌گیرد. زین از چرم اعلا ساخته می‌شود، محکم و با شکل خاصی که سوارکار بتواند به راحتی روی آن بنشیند. در بعضی از زین‌ها مقداری چوب و فلز هم به‌کار می‌رود و گاهی اسکلت اصلی زین فلزی است. هر زین دو رکاب دارد از جنس فلز و دو بند چرمی که حلقه‌های رکاب را به زین وصل می‌کند. «تنگ» زین از چرم است، مثل کمربند از زیر شکم اسب عبور می‌کند و در طرف دیگر زین به حلقه ای گره می‌خورد و محکم می‌شود.
افسار اسب دو نوع است: یکی برای راه رفتن و سواری که سر اسب می‌زنند. این افسار دهنه دارد، و فلزی به شکل خاصی است که در دهان اسب و در محل خالی دندان‌های نیش قرار می‌گیرد و برای مهار و کنترل اسب به افسار دهنه‌دار نیاز است. اسب با این افسار نمی‌تواند چیزی بخورد و بیاشامد. افسار دیگر برای بستن اسب است که موقع استراحت حیوان به سرش می‌زنند. تمام کله‌بند یک افسار از چرم است و اتصالات آن با سگک فلزی به هم ارتباط دارد.
نمد معمولاً به صورت سراسری، از گردن تا انتهای ترک اسب را می‌پوشاند. نمد دارای نقش و رنگ چشم‌نواز با دامنه‌های پر از منگوله‌های زنگی است. نمد را برای خشک کردن اسب ـ وقتی در اسطبل برای استراحت و خوراک است و همچنین جلوگیری از سرما به پشت آن می‌اندازند. برای گردن اسب از یکپارچه منگوله‌دار استفاده می‌کنند.
شال‌پا؛ بافته شده از نخ‌های خامه‌رنگی است که برای زیبا کردن و فریبایی اسب بر پشت آن می‌اندازند.
سینه‌ریز؛ یا سینه‌بند از جنس چرم به شکل مثلث است که یک سر آن به گردن اسب و دو سر دیگر بعد از گذشتن از میان دست‌های اسب به تنگ و کمربند متصل می‌شود و با بسته و محکم شدن تنگ، (کمربند) سینه‌ریز هم در جای خود محکم می‌شود.
دستگاه ایستایی

مقالهٔ اصلی: دستگاه ایستایی
دستگاه ایستایی اسب شامل مجموعه‌ای از رباط‌ها، تاندون‌ها و ماهیچه‌ها است که مفاصل اصلی دست و پای اسب را هنگام استراحت و خواب کوتاه قفل می‌کند. دستگاه ایستایی اسب به عنوان مکانیزمی شناخته می‌شود که با آن اسب‌ها می‌توانند در حالی که هنوز ایستاده‌اند وارد خواب سبک شوند. این سامانه در سایر پستانداران بزرگ خشکی نیز وجود دارد. این دستگاه به اسب اجازه می‌دهد تا ماهیچه‌های خود را شل کرده و بدون نگرانی از افتادن چرت بزند. البته اسب‌ها می‌توانند برای استراحت طولانی دراز کشیده نیز بخوابند. دستگاه ایستایی آرایش ماهیچه‌ها، تاندون‌ها و رباط‌هایی است که با هم کار می‌کنند تا حیوان بتواند تقریباً بدون تلاش عضلانی ایستاده بماند. نتیجه این است که یک حیوان می‌تواند وزن خود را بر روی سه اندام توزیع کند در حالی که یک چهارم در وضعیت خمیده و بدون تحمل وزن قرار دارد. حیوان می‌تواند به‌طور دوره ای وزن خود را تغییر دهد تا به پای دیگری استراحت دهد و به این ترتیب همه اندام‌ها می‌توانند به‌طور جداگانه استراحت کنند و ساییدگی و پارگی کلی را کاهش می‌دهد. اگر دستگاه ایستایی نباشد؛ پاهای نسبتاً لاغر برخی از پستانداران بزرگ مانند اسب و گاو در معرض سطوح خطرناکی از خستگی قرار می‌گیرند.
کالبدشناسی اسب حدود یک سده پس از دوران طلایی اسلام. سده ۱۵ (میلادی). این تصویر یک سند مصری است که در کتابخانه دانشگاه استانبول نگهداری می‌گردد.
مسابقات اسب‌دوانی ترکمنستان
نقاشی فرسکو یک اسب مربوط به هنر تمدن اورارتو در موزه‌ای در ایروان، ارمنستان
اسب ترکمن
گله‌ای از اسب‌های شوالسکی در حال چریدن
یک اسب اصیل ترکمن در ورودی کاروانسرای دیرگچین
اندازه نژادهای گوناگون اسب بسیار با هم متفاوت است، همانند اسبی بزرگ و بالغ و یک اسبچه کوچک‌جثه.
یک کره اسب به همراه مادر
یک اسب ایرانی در روستای خفر پادنا
کره اسب در سن ۵ ماهگی
استخوان‌بندی یک اسب امروزی
یک اسب در حوالی کاروانسرای دیر گچین در پارک ملی کویر
چشم یک اسب
راه رفتن اسب به صورت سه گام-سه گام (۱۹ تا ۲۴ کیلومتر بر ساعت)
دو اسبچه در حال تیمار یکدیگر
دو چابک‌سوار و اسب‌هایشان در مسابقات اسب دوانی گنبد کاووس
هنگامی که یک اسب برای استراحت می‌نشیند دیگری ایستاده و بیدار، یا در حالت چُرت سبک و مراقبت پیرامون است.
دیوانگی اثر ولادیسلاو پودکووینسکی
یک کره اسب و مادرش در میانه پارک ملی کویر در کاروانسرای مادر
اسب آخال تکه
بایرلی ترک. یکی از اجداد نژاد تروبرد
دیوارنگاری غار دوشه، لرستان، حدود هزاره هشتم پیش از میلاد
سواران امپراتوری عثمانی در سال ۱۹۱۷ میلادی
اسب نیز در ورزش‌هایی مانند چوگان استفاده می‌شود.
معاینهٔ دندان‌های اسب.
کاراگایلی (شهرستان بلورتسکی، باشقیرستان)

Village
| Karagayly Карагайлы | Karagayly Карагайлы |
| --- | --- |
Village: Village
Karagaylyموقعیت روی نقشه باشقیرستانKaragaylyموقعیت روی نقشه روسیه: Karagaylyموقعیت روی نقشه باشقیرستانKaragaylyموقعیت روی نقشه روسیه
مختصات: ۵۳°۵۹′ شمالی ۵۸°۳۴′ شرقی﻿ / ﻿۵۳٫۹۸۳°شمالی ۵۸٫۵۶۷°شرقی﻿ / 53.983; 58.567: مختصات: ۵۳°۵۹′ شمالی ۵۸°۳۴′ شرقی﻿ / ﻿۵۳٫۹۸۳°شمالی ۵۸٫۵۶۷°شرقی﻿ / 53.983; 58.567
ناحیه‌های فدرال روسیه: باشقیرستان
شهر: شهرستان بلورتسکی
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۵:۰۰
کاراگایلی (انگلیسی: Karagayly, Beloretsky District, Republic of Bashkortostan) یک شهرک در شهرستان بلورتسکی باشقیرستان کشور روسیه است.
سریاته

مکان
| سریاته | سریاته |
| --- | --- |
کومونه: کومونه
سریاته: سریاته
کلیسای محلی در شب: کلیسای محلی در شب
ناحیه: لمباردی
استان / شهرستان: استان برگامو (BG)
دهستان: کوموته، کاسینونه، پادرنو
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۲٫۴۱ کیلومتر مربع (۴٫۷۹ مایل مربع)
ارتفاع: ۲۴۷ متر (۸۱۰ فوت)
جمعیت (ژوئن ۲۰۱۲): جمعیت (ژوئن ۲۰۱۲)
 • کل: ۲۵۰۳۶
 • تراکم: ۲۰۰۰/کیلومتر مربع (۵۲۰۰/مایل مربع)
اهلیت‌نام: Seriatesi
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (زمان)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (ساعت تابستانه)
کد پستی: ۲۴۰۶۸
پیش‌شماره تلفن: ۰۳۵
وبگاه: وبگاه رسمی
سِریاته (به ایتالیایی: Seriate) یک شهرستان (کومونه) در ایتالیا است که در استان برگامو، ناحیه لمباردی واقع شده‌است.
ویژگی‌ها

سریاته ۱۲٫۴۱ کیلومترمربع مساحت و ۲۵٬۰۳۶ نفر جمعیت دارد و ۲۴۷ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
شهرستان اترک

مکان در 23x15px|border |alt=|link= ترکمنستان
| شهرستان اترک Esenguly etraby اترک اترابیٛ | شهرستان اترک Esenguly etraby اترک اترابیٛ |
| --- | --- |
شهرستان: شهرستان
استان: بلخان
پایتخت: اترک
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۵ (+5)
شهرستان اترک (به ترکمنی: Etrek etraby، اترک اترابیٛ) یکی از شهرستان‌های استان بلخان در ترکمنستان است. این ناحیه پیش‌تر تا سال ۱۹۹۹ شهرستان قزل‌اترک (به ترکمنی: Gyzyletrek etraby، قیٛزیٛل‌اترک اترابیٛ) نام داشت.
جغرافیا

مساحت این شهرستان ۱۳٬۸۵۰ کیلومتر مربع است.
جمعیت

این شهرستان بر اساس سرشماری سال ۲۰۰۰ میلادی ۵۴٬۰۰۰ نفر جمعیت داشته است.
تقسیمات اداری

شهرستان اترک شامل یک شهر و چهار شورای روستایی می‌باشد.
شهرها (şäherler / شأهرلر)
اترک، بلخان (Etrek / اترک)
شوراهای روستایی (oba geňeşlikleri / اوْبا گنگشلیکلری)
آق‌یایله (Akýaýla / آق‌یایلا)
آق‌یایله (Akýaýla / آق‌یایلا)
چت‌لی (Çetli / چت‌لی)
گدور‌الوم (Güdürolum / گوٚدوٚراوْلوُم)
قره‌آغاج (Garaagaç / قاراآغاچ)
قره‌آغاج (Garaagaç / قاراآغاچ)
قزل‌بایر (Gyzylbaýyr / قیٛزیٛل‌باییٛر)
قزل‌بایر (Gyzylbaýyr / قیٛزیٛل‌باییٛر)
ماداو (Madaw / ماداو)
ویکی‌لیکس

| 0 | 1 |
| --- | --- |
نماگرفت تصویری از صفحه نخست ویکی‌لیکس: نماگرفت تصویری از صفحه نخست ویکی‌لیکس
گونه وبگاه: بایگانی اطلاعات و افشاگری
در دسترس به زبان: انگلیسی، اما اسناد به زبان‌های مختلف منتشر می‌شود.
مالک: انتشارات سان‌شاین
بنیانگذار(ان): جولین آسانژ
وبگاه: WikiLeaks.org
راه‌اندازی: دسامبر ۲۰۰۶ - آذر ۱۳۸۵
وضعیت کنونی: غیر فعال (از دسامبر ۲۰۱۸)
ویکی‌لیکس (به انگلیسی: WikiLeaks) سازمانی غیرانتفاعی و بین‌المللی است که به ارسال و افشای اسناد از سوی منابع ناشناس می‌پردازد. وبگاه ویکی‌لیکس که در ۲۰۰۶ میلادی افتتاح شد، توسط انتشارات سان‌شاین (به انگلیسی: sunshine press) اداره می‌شود. در طول یک‌سال از آغاز فعالیت، وبگاه ادعا کرد که بیش از ۱٫۲ میلیون مدرک و سند در اختیار دارد. این سازمان بنابه گفته خودش، توسط مخالف‌ها و فعالان اجتماعی از چین همراه با روزنامه‌نگارها، ریاضی‌دان‌ها و پیشگامان فناوری از ایالات متحدهٔ آمریکا، تایوان، اروپا، استرالیا و آفریقای جنوبی پایه‌گذاری شده‌است. روزنامهٔ گاردین، جولین آسانژ که یک فعال اینترنتی استرالیایی است را به عنوان رئیس آن خوانده‌است.
ویکی‌لیکس تا کنون چندین جایزه برنده‌شده‌است که شامل جایزه ۲۰۰۸ رسانه‌های جدید از طرف مجله اکونومیست می‌باشد. در ژوئن ۲۰۰۹، ویکی‌لیکس و جولین آسانژ جایزه رسانه‌های بریتانیا را از عفو بین‌الملل در ردهٔ رسانه‌های نو برای نشر سال ۲۰۰۶ «کنیا: گریهٔ خون – قتل‌های قضایی اضافی و ناپدیدشدن‌ها» که گزارشی از سوی کمیسیون ملی حقوق بشر کنیا در مورد کشتارهای پلیس در کنیا بود، به‌دست‌آورد. در ماه مه ۲۰۱۰، نیویورک دیلی نیوز، ویکی‌لیکس را در فهرست «وبگاه‌هایی که می‌توانند کاملاً اخبار دنیا را تغییر دهند» در رتبهٔ اول قرار داد.
در آوریل ۲۰۱۰، ویکی‌لیکس ویدئویی را از حادثهٔ حملات هوایی ۲۰۰۷ عراق منتشر کرد که در آن افراد غیرنظامی عراقی و خبرنگاران توسط نیروهای آمریکایی کشته می‌شوند (youtube -Collateral Murder اپریل ۲۰۱۰ ویدئوی مربوط)
. در ژوئیه همان سال، ویکی‌لیکس اسناد جنگ افغانستان
را منتشر نمود. در ماه اکتبر، گروه ویکی‌لیکس بسته‌ای حاوی افشای اسناد جنگ عراق۴۰۰٬۰۰۰ سند محرمانهٔ دیگر که گفته می‌شد مربوط به جنگ عراق می‌باشد را با هماهنگی با چندین انتشارات بزرگ، منتشر کرد. در نوامبر ۲۰۱۰، ویکی‌لیکس به پخش اسناد سری و محرمانه سیاست‌های خارجی ایالات متحدهٔ آمریکا در قالب افشای اسناد دیپلماتیک ایالات متحده آغاز کرد.
ویکی‌لیکس به صورت اصلی و در آغاز همانند هر وبگاه ویکی دیگر با قابلیت ویرایش برای خوانندگان آن پدید آمد، اما بعد از آن بیشتر به صورت یک وبگاه انتشاراتی درآمد و نه اجازه ویرایش نه نظریه را به کاربران می‌دهد. این وبگاه بعد از حمله محروم‌سازی از سرویس و ردکردن آی‌اس‌پیها، نام‌های دامنه متفاوتی را در سرورهای مختلف اختیار کرد. این نام‌ها به صفحه‌ای مشخص در سروری مجزا تغییر مسیر داده می‌شوند.
با وجود شباهت نام، ویکی‌لیکس هیچ ارتباطی با ویکی‌پدیا یا بنیاد ویکی‌مدیا ندارد.
بنیانگذار آن در تاریخ ۱۱ آوریل ۲۰۱۹ توسط پلیس انگلیس دستگیر شد. رئیس‌جمهور اکوادور دقایقی قبل از این اتفاق پناهندگی آسانژ را لغو کرده بود.
تاریخچه

اولین بار که ویکی‌لیکس در دسامبر سال ۲۰۱۰ در اینترنت قرار گرفت، باعث برانگیختن دیدگاه‌های متفاوتی شد. برخی ضمن تمجید از عملکرد این پایگاه از آن به عنوان پدیده‌ای در عرصه روزنامه‌نگاری تحقیقاتی یاد کردند، این در حالی است که گروهی دیگر عملکرد این پایگاه را خطری در زمینه روزنامه‌نگاری دانستند.
ویکی‌لیکس سازمانی متشکل از گروه‌هایی با هدف ایجاد شفافیت در عملکرد دولتها، سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ از طریق آشکار نمودن اسرار محرمانه عملیات غیرقانونی در سراسر جهان است که توسط جولین آسانژ، یکی از طرفداران آزادی اطلاعات که زمانی هکر بوده، بنیانگذاری شده‌است. او و همکارانش که اغلب وکیل هستند برای حفظ هویت افشاکنندگان از راهنمایی کارشناسانی مانند بن لوری که از پیشگامان تعریف پروتکل امنیتی اس‌اس‌ال «لایه سوکت‌های امن» برای انتقال امن اطلاعات از طریق اینترنت است، بهره می‌برند.
هدف

بنا به وبگاه، هدف ویکی لیکس آوردن اخبار و اطلاعات مهم برای عموم است …
" یکی از مهمترین فعالیت‌های ما انتشار مطالب موثق از سرچشمه آنها به همراه اخبار برای خوانندگان مان و همچنین مورخین است تا بتوانند گواهی حقایق را ببینند… "
هدف دیگر سازمان حمایت از روزنامه‌نگاران و افشاگران است تا اطمینان حاصل گردد که آنان به دلیل فرستادن اسناد حساس زندانی نمی‌شوند.
"صندوق پستی آنلاین " online drop box  از جانب ویکی لیکس یک نو آوری مطمئن توصیف شده‌است که افراد می‌توانند با استفاده از ان بدون برملا شدن هویتشان مدارک را ارسال نمایند.
جولیان اسانژ در یک مصاحبه با برنامه تلویزیون آمریکا گزارش کلبر چنین مطرح کرد: " این آزادی مطلق نیست، هر چند آزادی بیان چیزیست که حکومت و قانون را تنظیم می‌کند. به همین دلیل است که قانون اساسی ایالات متحده آمریکا اجازه وضع قوانینی که آزادی مطبوعات را محدود سازند را نمی‌دهد.
می‌بایست حقوق مطبوعات را جدا از قوانین عادی در نظر داشت چرا که ان حقوق بالاتر و مهم‌تر از قوانین عادی هستند، در حقیقت آن‌ها قانون را می‌سازند. هر قانون اساسی، هر جزء روند قانون گذاری، از جریان اطلاعات و آگاهی نشات می‌گیرند. به‌طور مشابه هر دولتی منتخب آگاهی مردم از مطالب است ."
این پروژه با فاش‌سازی دانیل السبرگ در مورد کاغذها ی پنتاگون در ۱۹۷۱ مقایسه شده‌است (ا سناد سری جنگ ایالات متحده).
در آمریکا افشای برخی اسناد ممکن است مورد تأیید قانون باشد.
بنا به حکم دیوان عالی ایالات متحده آمریکا؛ قانون اساسی حامی بر ملا نشدن (گمنامی) هویت فرد افشاکننده است، حداقل در زمینه افشاگری‌های سیاسی.
روزنامه‌نگار و نویسنده ویتنی استریبر Whitley Strieber  معتقد به نفع پروژه ویکی لیکس برای جامعه است؛
بر ملاسازی مدارک دولتی می‌تواند به معنی به زندان رفتن باشد، زندانی شد ن معمولاً کوتاه مدت است. اگر چه در ممالکی نظیر چین، آفریقا یا خاورمیانه محکومیت ممکن است زندانی دراز مدت یا حتی اعدام باشد.
قطعنامهٔ سال ۲۰۱۳ فدراسیون بین‌المللی روزنامه نگاران-یک اتحادیهٔ صنفی روزنامه نگاران-، ویکی لیکس راًیک نژاد جدید سازمان رسانه ای"که"فرصت‌های مهم را برای سازمان‌های رسانه ای پیشنهاد می‌کند.
استاد دانشگاه هاروارد  یوچای بنکلر، ویکی لیکس را به عنوان شکل جدیدی از شرکت‌های روزنامه‌نگاری ستود.در دادگاه نظامی چلسی منینگ (به جای بردلی منینگ) شهادت داد که"ویکی لیکس یک عملکرد ویژهٔ روزنامه نگاری بود." وآنکه "دامنه امتیاز روزنامه نگار"، "خط سختی برای ترسیم"است.
دیگران، ویکی لیکس را به‌طور طبیعی روزنامه‌نگار درنظرنمی گیرند.
اخلاق‌شناس رسانه ای، کِلی مک براید از مؤسسهٔ Poynter برای مطالعات رسانه ای در ۲۰۱۱ نوشت:
«ویکی لیکس ممکن است به سوی تلاش روزنامه‌نگاری رشد کند اما هنوز در آن (مرحله) نیست.»
بیل کلر از نیویورک تایمز، ویکی لیکس را یک"منبع پیچیده" به جای یک"شریک روزنامه نگاری"درنظر می‌گیرد.
وکیل برجستهٔ متمم اول، فلویدآبرامز، می‌نویسد که ویکی لیکس، یک گروه روزنامه‌نگاری نیست اما به جای آن، یک"نهاد فعالان سیاسی"،"منبعی برای روزنامه نگاران"و… و یک مجرای اطلاعات به بیرون درز شده برای مطبوعات و عموم است. برای پشتیبانی از عقیده اش، گفت:
«آسانژ اظهارداشت که ویکی لیکس پیش از آنکه تصمیم به انتشار اطلاعات بگیرد، تنها بخش کوچکی از آنها را می‌خواند.»
آبرامز نوشت:
«هیچ نهاد روزنامه‌نگاری که تابه حال شنیده‌ام، به سادگی چیزی که خوانده نشده را به جهانیان عرضه نمی‌کند.»