زنجان
تاریخ > معاصر

جنبش مشروطه خواهی ایران در واقع تلاش جمعی گروه‌های مختلف سیاسی و قومی ایران برای دستیابی به یک آینده درخشان بود. زیرا زمانی که اروپاییان در آغاز قرن بیستم به سرعت پله‌های ترقی، توسعه و پیشرفت را طی می‌کردند، مشروطه طلبان ایران دنبال راهی برای جبران عقب ماندگی ایرانیان و گره گشایی از معضل انحطاط جامعه ایران بودند.
روشنفکران و مشروطه طلبان دریافته بودند با حکومت مطلقه و مستبدانه و با روابط نادرست اقتصادی، نه می‌توان استقلال کشور را حفظ کرد و نه می‌توان برای نجات جامعه و سعادتمندی مردم راهی یافت. انقلاب مشروطه یک انقلاب چند قومی بود که منجر به فتح تهران با مشارکت گروه‌های مختلف ایرانی از قبیل قوای آذربایجان و نیروهای بختیاری‌ها و سپاه مازندران و در نهایت به خلع محمد علی شاه قاجار انجامید
یکی از شخصیت‌های تأثیرگذار و مهم در تحولات جنبش مشروطه ایران و زنجان، شیخ ابراهیم زنجانی می‌باشد.ایشان یکی از رهبران اصلی جریان مشروطه‌خواهی در زنجان محسوب می‌شوند. ایشان در مجلس اول و سوم و چهارم به نمایندگی مردم زنجان و درمجلس دوم به نمایندگی مردم تبریز برگزیده شدند. ابراهیم زنجانی یکی از طرفداران سرسخت مشروطه بود و پس از ورود به مجلس از سران مشروطه ایران محسوب می‌شدند و از آن پس نقش بسیار مهمی در جریانات سیاسی ایران ایفا کردند.
ابراهیم زنجانی همه بدبختی‌های کشور و تیره‌روزی‌های مردم را ناشی از دشمنی روحانیون با علوم نوین بشری و جلوگیری از آگاهی اجتماعی مردم می‌دانست و در طول زندگی ایشان در احداث مدارس نوین در زنجان تلاش بسیار کرد.این حرکت مدرسه سازی اقدام آگاهی بخش و تمدن ساز بود که بسیاری از نوگرایان و وطن‌دوستان ایرانی قبل از انقلاب مشروطه برای بالا بردن سطح آگاهی مردم اهتمام فراوان ورزیدند.
جنگ جهانی اول و گسترش درگیرها به داخل مرزهای ایران یکی از مهم‌ترین اتفاقات تاریخ معاصر ایران قلمداد می‌شود در آستانه جنگ جهانی اول، ایران هنوز در شرایط سیاسی پایدار و مناسبی قرار نداشت و جامعه ایران از نظر اقتصادی و سیاسی وضعیت بسیار آشفته‌ای را سپری می‌کرد. حکومت مشروطه تازه تأسیس هم درگیر اختلافات و منازعات داخلی و خارجی بود و بحران‌های شدید اقتصادی و دخالت قدرت‌های خارجی مانع از شکل‌گیری ثبات سیاسی در حکومت مشروطه ایران شده بود. روسیه و انگلیس بر اساس قرارداد ۱۹۰۷ عملاً ایران را بین خود تقسیم کرده بودند و حاکم واقعی کشور بودند.موقعیت جغرافیایی و استراتژیک ایران باعث شده بود هر دو جبهه جنگ متفقین (روسیه و انگلیس) و متحدین (آلمان و عثمانی) تلاش کنند ایران را به سمت جبهه خود بکشانند. تحرکات و فعالیت آلمانی‌ها و ترک‌های عثمانی در ایران و همراهی بخش زیادی از افکاری عمومی و جامعه سیاسی ایران کابوسی برای روسیه و انگلیس تبدیل شده بود و متفقین از دست دادن ایران را ضربه جبران ناپذیری به منافع ملی خود و اهداف استعماری خود در ایران و منطقه خاورمیانه می‌دانستند.
در این شرایط کشور نیز فاقد ارتش ملی مخصوص بود و تنها تیپ قزاق که اکثر افسران آن را نیز نیروهای روس تشکیل می‌دادند. جنگ جهانی اول در مرداد سال ۱۲۹۳ شمسی / ژوئیه ۱۹۱۴ میلادی شروع شد. با وجود اینکه مستوفی الممالک نخست‌وزیر وقت ایران، بی‌طرفی ایران را اعلام کرد ولی حضور و فعالیت گسترده آلمانی‌ها در ایران برای پیشبرد اهداف خود و ضربه زدن به کشورهای متفقین، نقض بیطرفی ایران قلمداد شد و پای ایران به جنگ باز شد و نیروهای روسیه تزاری از شمال، نیروهای عثمانی از غرب و انگلیسی‌ها از جنوب شهرهای مختلف ایران را اشغال کردند. با شعله‌ور شدن آتش جنگ جهانی اول، زنجان و بسیاری از شهرهای ایران صحنه نبرد این سه قدرت شدند که باعث ایجاد هرج و مرج و ناامنی در بخش‌های زیادی از سرزمین ایران گردید. حضور روس‌ها در زنجان باعث ناآرامی‌ها و هرج و مرج فراوانی در منطقه شده یود و تا پایان جنگ، زنجان محل درگیرها و کشمکش‌های نیروهای خارجی، خان‌های قدرتمند محلی و حاکم زنجان به عنوان نیروی حکومت مرکزی با یکدیگر گردید.
در ادامه انقلاب مشروطه به دلیل درگیری‌های سیاسی و رقابت‌های قومی با یکدیگر تضعیف شد و به درگیری‌ها و جنگ‌های داخلی گرفتار شد که نهایتاً نیز طی کودتا ۳ اسفند ۱۲۹۹ منجر به ظهور حکومت دیکتاتوری رضاشاه پهلوی گردید. کودتای ۱۲۹۹ با هدف از بین بردن ناامنی‌های دهه ۱۲۹۰ ایران انجام گرفت، با وجود اینکه فضا برای رشد و توسعه اقتصادی نسبی ایران در دوره رضاشاه حاصل شد، اما در دهه ۱۳۱۰ به مرور با افزایش سطح دسترسی‌های اقتصادی با قدرت گرفتن روزافزون نظامیان در ایران (شاه و ارتش) سطح دسترسی‌های سیاسی در کشور به شدت کاهش یافت.
زنجان در جنگ جهانی دوم از اهمیت فوق‌العاده‌ای برای متفقین برخوردار بود درنتیجه حریم هوایی زنجان در ۳ شهریور ۱۳۲۰ شمسی شکسته شد و هواپیماهای جنگی شوروی شهر زنجان و شماری دیگر از شهرهای شمالی ایران را بمباران کردند. پس از آغاز جنگ جهانی دوم و تقسیم ایران توسط قوای متفقین، زنجان جزو مناطق تخت اشغال و کنترل شوروی قرار گرفت. با اشغال ایران توسط قوای متفقین و اخراج رضاشاه از ایران، عملاً دولت مرکزی تازه تأسیس از هم پاشید و شهرهای مختلف ایران گرفتار آشوب و ناامنی و هرج و مرج شدند.
زنجان از چند جهت برای نیروهای متفقین اهمیت داشت، زنجان محل تلاقی دو گروه اصلی نیروهای شوروی بود که از سمت رشت و تبریز به سمت ایران اعزام می‌شدند و آذوقه آن‌ها نیز از زنجان تأمین می‌شد. دلیل دوم زنجان دروازه آذربایجان محسوب می‌شد و به دلیل داشتن جاده و راه‌آهن سریع‌ترین و مطمئن‌ترین راه برای رساندن کمک‌های متفقین به شوروی محسوب می‌شد.
پس از جنگ جهانی دوم، تشکیل فرقه دموکرات آذربایجان (از شهریور ۱۳۲۴ تا آذر ۱۳۲۵) از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی قرن بیستم میلادی در ایران می‌باشد که بخش زیادی از شمال غرب ایران از جمله زنجان را تحت تأثیر قرار داد.
براساس سند ۷۱۰۹۴۰ مرکز اسناد مجلس شورای ملی (امروزه کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی) دو برادر به نام‌های سلطان احمد (احمد رضایی) و سلطان مظفر (مظفر رضایی) که اصالت آن‌ها از خدابنده هست، به عنوان فرماندهان وقت ژاندارمری ایران در سال‌های ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ خورشیدی در منطقه زنجان پس از جنگ جهانی دوم و اشغال ایران بودند. این دو در مقابله با تجزیه طلبی فرقه دموکرات آذربایجان (که بعدها حکومت خودمختار آذربایجان را زیر نظر اتحاد جماهیر شوروی به مدت یک سال تشکیل دادند) و حفظ ایران ایستادگی کردند. گفته شده پس از شکست‌های طرفداران سید جعفر پیشه‌وری و با حمایت ارتش سرخ در منطقه زنجان و ناتوانی ایشان در جهت تجزیه، در نقشه‌ای پیچیده، ابتدا احمد رضایی را مسموم کردند. پس از احمد رضایی، مظفر رضایی که پیشتر نایب (ستوان) بود، به جای برادر به درجه سلطانی (سروانی)، رسیده و به حفاظت از ایران می‌پردازد. اما او هم پس از پیروزی مجدد، پس از یک هفته بعد از مرگ برادر با توطئه کشته می‌شود. در این مرحله نیروهای فرقه دموکرات آذربایجان، در شرایط بی‌فرماندهی ژاندارمری منطقه، زنجان را تصرف کردند. اگرچه، چند ماه بعد در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی، زنجان به قلمرو ایران بازگشت.
ایوانف مورخ روس در تاریخ معاصر ایران، بیان می‌کند که عواملی مثل آشنایی آذربایجانی‌ها با ایده‌های سوسیالیستی به دلیل همسایگی با اتحاد شوروی، سلطنت ستمگرانه محمدرضاشاه پهلوی در داخل ایران، فقر مردم، حضور حزب توده و حضور ارتش سرخ در ایران و همچنین مبارزه دهقانان با مالک‌ها و فئودال‌ها زمینه را برای تشکیل و ظهور فرقه دموکرات آذربایجان فراهم کرد. وجود منابع انرژی و نفت در ایران و خاورمیانه و همچنین وجود اعتراضات به سیاست‌های تبعیض آمیز فرهنگی، زبانی و اقتصادی آن دوره که در مناطق ترک‌نشین انجام می‌گرفت، شرایط را برای فرصت طلبی و توسعه طلبی شوروی و اعمال فشار بر دولت مرکزی ایران مهیا کرد. استالین، مسئله آذربایجان و امتیاز نفت شمال را به‌طور موازی پیش می‌برد و در نهایت فرقه دموکرات را قربانی امتیاز نفت شمال کرد.
بحران آذربایجان نخستین تقابل جهان غرب با توسعه طلبی شوروی کمونیستی بود و در نهایت نیز فرقه دموکرات به دلیل نداشتن پایگاه اجتماعی گسترده بین اقشار مختلف جامعه و حمایت قدرت‌های بین‌المللی از ایران در مقابل شوروی، همچنین سیاست ورزی‌های قوام، در نهایت منجر به شکست شوروی در موضوع نفت شمال و همچنین پایان فرقه دموکرات آذربایجان گردید. احمد قوام خود در مصاحبه‌ای اعلام می‌کند پیش‌زمینه و مسبب اصلی وقایع آذربایجان و در ادامه تشکیل فرقه دموکرات را باید در نارضایتی‌های مردم از حکومت مرکزی جستجو کرد. کنسول گری انگلیس در ایران نیز بیان می‌کند، روس‌ها از فرقه دموکرات آذربایجان صرفاً به خاطر اهداف سیاسی و اقتصادی خود پشتیبانی می‌کنند ولی بی‌عدالتی‌ها و بی‌لیاقتی‌های حکام مرکز نشین تهران را نمی‌توان کتمان کرد، که در هر کشور دیگری این حجم از ظلم و بدبختی و بی عدالتی حاکم بود مطمئناً به شورشی خودانگیخته منجر می‌شد.
بعد جنگ جهانی دوم به دلیل موقعیت استراتژیک ایران و دسترسی به خلیج فارس و منابع عظیم نفت و گاز باعث شد ایران همچنان در عصر رقابت دو ابرقدرت نظامی آمریکا و شوروی جایگاه ویژه‌ای داشته باشد. بعد کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و بازگرداندن پهلوی دوم به صحنه سیاسی ایران که توسط ایالات متحده آمریکا انجام گرفت، فصل نوینی از سیاست خارجی ایران به نفع نظام بین‌الملل و هژمونی آمریکا ایجاد گردید. که ایران دوره پهلوی دوم با حمایت‌ها نظامی و مالی جهان غرب در جهت منافع امنیتی و ژئوپولیتیکی قدرت‌های بزرگ جهانی می‌توانست نفش محدود کننده و مهارکننده کمونیسم در حاشیه جنوبی شوروی را داشته باشد. کودتا ۲۸ مرداد در عین حال که قدرت شاه و ارتش را بازگرداند و باعث کنترل سیاسی نظامیان بر ایران گردید، اما مشروعیت سیاسی شاه و ارتش را به شدت کاهش داد. ائتلاف پیروز (شامل شاه، ارتش و دربار و وزرا) تلاش کردند که از طریق رشد اقتصادی این کمبود مشروعیت نظام حاکم بر ایران را به مرور جبران کنند.
حکومت پهلوی مشروعیت خود را در قالب هویت ایران باستان و هویت آریایی با گرایش به تجدد تعریف می‌کرد. اما به دلیل اینکه این ایدئولوژی متعارض با واقعیت‌های جامعه ایران بود به مرور با نادیده گرفتن مولفه‌های هویتی مردم ایران دچار تعارض شد و واکنش جامعه و توده مردم را در پی داشت و اثرات نامطلوب این سیاست نامانوس به زودی در جامعه آشکار گردید. برنامه‌ها و سیاست‌های مشترک در دوره پهلوی اول و دوم در راستای تغییر هویت ایرانیان با تکیه بر سه محور اصلی ناسیونالیسم باستان‌گرایی آریایی، تجدد گرایی و مذهب زدایی از مردم ایران انجام می‌گرفت.