stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
استریم‌لاینرهای هال روچ
تاریخچه

استودیوی روچ ابتدا فیلم‌های کوتاه کمدی را تولید کرد، اما تا سال ۱۹۳۵ میلادی، احساس کرد که فیلم‌های کوتاه در حال خروج از رده هستند. همانطور که قالب دو فیلم با یک بلیت برای سینماهای پس از آن محبوب بود. زمانی که روچ شروع به تولید فیلم‌هایی برای استودیوی یونایتد آرتیستس کرد، او با توجه به شیفتگی و تحسین عمومی از قطارهای استریم‌لاینر مدرن و سریع در آن دوره، با ایدۀ یک فیلم کوتاه که او به نام استریم‌لاینر نامید، آمد. مدت زمان کوتاهِ فیلم، فضای مناسبی را برای بخشی از یک برنامۀ دو فیلم با یک بلیت فراهم کرد.
هزینۀ تهیۀ یک فیلمِ استریم‌لاینر در حدود ۱۱۰/۰۰۰ دلار تعیین شد؛ بدین ترتیب با هزینۀ یک فیلم بلند قادر به تولید چهار فیلم استریم‌لاینر بودند. با این حال سود حاصل، ۵۰ تا ۷۵ درصد بیشتر از یک فیلم بلند را برآورده می‌کرد.
سلامت در بریتانیا

بهداشت در بریتانیا به وضعیت کلی سلامت و بهداشت جمعیت بریتانیا و مواردی مانند نرخ مرگ‌ومیر، سلامت روان، و آمار خودکشی می‌پردازد.
در بریتانیا نرخ مصرف دخانیات، چاقی، و مصرف نوشیدنی‌های الکلی در سال ۲۰۱۵ از میانگین سازمان توسعه و همکاری اقتصادی بالاتر بود. از دهه ۱۹۷۰، درصد چاقی رو به رشد هست؛ اگرچه از آن زمان، نرخ مصرف دخانیات به طور پیاپی کاهش یافته هست.
در بریتانیا از قرن هجدهم متوسط طول عمر دائما رو به افزایش هست؛ اگرچه از سال ۲۰۱۱، این رشد سرعت کمتری پیدا کرد و در سال ۲۰۱۸ متوقف شد.
وضعیت سلامت

طبق گزارش موسسه بهداشت جوانان و بنیاد خیریه «نافیلد تراست» در سال ۲۰۱۹، جوانان بریتانیا، در کنار فنلاند و سوئد، بیشترین درصد چاقی، و بیشترین آمار بیماری زمینه‌ای را در مقایسه با هجده کشور مشابه اروپایی دارند. همچنین میزان فعالیت بدنی در کودکان ۱۱ ساله بریتانیا بسیار کم هست. با اینحال بریتانیا در مقایسه با هجده کشور دیگر، کمترین درصد مصرف دخانیات، خودکشی و تصادفات جاده‌ای را دارد.
وضعیت سلامت > متوسط طول عمر

در سال ۲۰۱۳، درصد متوسط طول عمر در بدو تولد در بریتانیا، برای زنان ۸۳، و برای مردان ۷۹ سال هست. در سال ۲۰۱۶ درصد متوسط طول عمر در بریتانیا، به نسبت دیگر کشور‌ها با سرعت کمتری افزایش می‌کرد. در سال ۲۰۱۸ این رشد متوقف شد. در زمستان ۲۰۱۸-۲۰۱۷، ۵۰۱۰۰ مرگ‌ افزوده رخ داد که بیشترین عدد از سال ۱۹۷۶، و غالبا در میان سالمندان بود. علت این اتفاق به سردی هوا و مشکلات واکسن آنفولانزا نسبت داده شد. طبق گزارش بی‌ام‌جی در ژانویه ۲۰۲۴، به نظر می‌رسد که متوسط طول عمر در بریتانیا تقریبا برای هر نفر، نصف سال کاهش یافته هست؛ که بخشی از آن به علت دنیاگیری کووید-۱۹ هست. براساس گزارشی از سازمان توسعه و همکاری اقتصادی در نوامبر ۲۰۲۴، بریتانیا بدترین میزان متوسط طول عمر را در بین کشور‌های اروپای غربی دارد.
وضعیت سلامت > مرگ‌ومیر نوزادان

از اوایل دهه ۱۸۴۰، به علت بهبود کلی وضعیت بهداشتی، غذایی، و اخیرا بهبود مامایی و مراقبت‌های ویژه نوزادان، نرخ مرگ‌ومیر نوزدان رو به کاهش هست.
وضعیت سلامت > چاقی

جرمی هانت، وزیر بهداشت بریتانیا در سال ۲۰۱۶، وضعیت چاقی کودکان این کشور را، «فوریت ملی» توصیف کرد. شاخص توده بدنی ۲۸/۱ درصد از بزرگسالان در سال ۲۰۱۴، به لحاظ بالینی بیشتر از ۳۰ بود. افزایش آمار چاقی در جمعیت به افزایش درصد دیابت می‌انجامد.
وضعیت سلامت > دیابت

در بریتانیا تعداد مبتلایان به دیابت در ۱۵ سال اخیر دو برابر شده، و این بیماری به یکی از نگرانی‌های اصلی این کشور تبدیل شده هست. در سال ۲۰۲۱ تعداد ۴/۱ میلیون نفر در بریتانیا به دیابت مبتلا شدند که ۹۰ درصد آن دیابت نوع دو بود. بیشتر از یک میلیون نفر از مبتلایان دیابت نوع دو هنوز شناسایی نشده‌اند و ۱۳/۶ میلیون نفر در خطر ابتلا به این بیماری هستند؛ هرچند که نیمی از این تعداد قابل پیشگیری هست.
وضعیت سلامت > درصد مصرف دخانیات

۴۵ درصد از مردم بریتانیا در سال ۱۹۷۴ دخانیات مصرف می‌کردند. این رقم تا اوایل دهه ۱۹۹۰ به عدد ۳۰، و تا سال ۲۰۱۳ به عدد ۱۹/۳ درصد رسید که کمترین رقم در هشتاد سال گذشته هست. در سال ۲۰۱۵، ۱۶/۹ درصد از جمعیت بریتانیا دخانیات مصرف می‌کردند.
وضعیت سلامت > سرطان

در سال ۲۰۱۴، سرطان در ۳۶۱۲۱۶ نفر در بریتانیا تشخیص داده شد. سرطان سینه شایع‌ترین سرطان در این کشور هست؛ و سالانه ۵۶ هزار نفر زن و ۳۷۵ نفر مرد مبتلا به این بیماری شناسایی می‌شوند.  بر طبق آمار موسسه تحقیقات سرطان بریتانیا، ۱۵ درصد از آمار سرطان در این کشور به علت مصرف دخانیات، و ۳ الی ۴ درصد نیز به دلیل مصرف نوشیدنی‌های الکلی هست.
وضعیت سلامت > سلامت روان

براساس گزارش «سنجش شیوع بیماری‌های وابسته به روان‌پزشکی» در سال ۲۰۱۴، ۱۷ درصد از افرادی که در انگلستان بررسی شده بودند، معیار‌های ابتلا به اختلالات شابع روانی را داشتند. ۳۷ درصد آنها به درمان این اختلالات دسترسی داشتند.  طبق یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۷، ۶۵ درصد از مردم بریتانیا یک مشکل سلامت روان را تجربه کرده بودند؛ ۲۶ درصد از آنها تجربه حمله پانیک داشتند و ۴۲ درصد از افسردگی رنج برده بودند.
آمار اضطراب و افسردگی در میان بیکاران از ۱۰/۱ درصد در سال ۲۰۱۳، به ۱۵/۲ در سال ۲۰۱۷ افزایش یافت. این رشد در بین عموم مردم، از ۳/۴ به ۴/۱  درصد بود.
وضعیت سلامت > سلامت روان > خودکشی

در سال ۲۰۰۹، تعداد ۵۶۰۸ نفر، و در سال ۲۰۱۱، تعداد ۵۶۷۵ نفر از افراد بالای ۱۵ سال در بریتانیا خودکشی کردند. درصد خودکشی در میان دیگر دلایل مرگ‌ومیر، از دهه ۱۹۹۰ تقریبا به میزان یک درصد باقی  مانده هست. این میزان در سال ۲۰۱۹، به ۰/۹ درصد رسید.
وضعیت سلامت > اچ‌آی‌وی

تقریبا ۱۰۱۲۰۰ نفر در بریتانیا مبتلا به اچ‌آی‌وی هستند؛  که این تعداد ۰/۱۶ درصد از جمعیت را تشکیل می‌دهد. ۶۹ درصد از مبتلایان مرد و ۳۱ درصد زن هستند. نیمی از مبتلایان اچ‌آی‌وی مردان همجنسگرا یا دوجنسگرا هستند. در لندن از هر هفت مرد همجنسگرا یا دوجنسگرا، یک نفر مبتلا به اچ‌آی‌وی هست که این آمار در سراسر کشور  یک از ۲۵ نفر، و در سایر افراد جمعیت کمتر از یک در ۵۰۰ نفر هست. از سال ۲۰۱۵، تعداد ۶۰۹۵ نفر از بیماران اچ‌آی‌وی شناسایی شدند. ۳۹ درصد از آنها دیر تشخص داده شدند و احتمالا بیشتر از سه سال مبتلا به این بیماری بودند.
وضعیت سلامت > معلولیت

در سال ۲۰۱۴، بیشتر از ۱۱ میلیون نفر از مردم بریتانیا (به جز ایرلند شمالی)، مبتلا به یک ناتوانی یا معلولیت دراز مدت بودند و شیوع آن با افزایش سن رابطه مستقیم دارد. شش درصد از کودکان، ۱۶ درصد از بزرگسالان در سنین اشتغال، و ۴۵ درصد از بازنشستگان معلولیت دارند.
واکسیناسیون

در بریتانیا، خرید و توزیع واکسن به طور متمرکز مدیریت می‌شود و سرویس سلامت ملی واکسن‌های توصیه شده را رایگان ارائه می‌کند.
واکسیناسیون > مشکلات اجتماعی و اقتصادی

طبق گزارشی که دولت محافظه‌کار بریتانیا در دهه  ۱۹۸۰ منتشر کرد، در طی سالهای ۱۹۷۲-۱۹۷۰۷ بین طبقات اول تا پنجم اجتماعی تفاوت بیشتری در زمینه مرگ‌و‌میر و نابرابری به نسبت سالهای ۱۹۵۳-۱۹۴۹ وجود داشت.
تغییر اقلیم

در بریتانیا، تغییر اقلیم بر سلامت، خدمات بهداشتی و نابرابری تاثیر قابل‌توجهی داشته هست. سرویس سلامت ملی تغییر اقلیم را یک «فوریت ملی» خواند ، و به اثرات سیل، طوفان، و موج گرما بر بهداشت و افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های عفونی اشاره کرد. طبق توصیه سرویس سلامت ملی، با کاهش گاز‌های گلخانه‌ای، میزان مرگ‌و میر ناشی از آلودگی هوا کم خواهد شد.
تغییر اقلیم در بریتانیا منجر به افزایش ۳۰ برابری موج گرما شده، که به مرگ ۳۴۰۰ نفر در طی سال‌های ۲۰۱۹-۲۰۱۶ منجر شد؛ که بیشتر این مرگ‌ومیر در سالمندان رخ داده هست. در بریتانیا و ایرلند، بارش‌های شدید ناشی از تغییر اقلیم در سال‌های ۲۰۲۴-۲۰۲۳ دست‌کم جان ۲۰ نفر را  گرفت.
درصد متوسط طول عمر در بدو تولد
کاهش نرخ مرگ‌ومیر نوزادان در بین سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۰۸، در مقایسه با فرانسه، ایرلند، سوئد، سوییس و ایالات متحده.
هرم جمعیت معلولان در انگلستان و ولز.
لاتو (خواننده)

آلیسا میشل استفنز (کلمبوس، اوهایو، ایالات متحده، ۲۲ دسامبر ۱۹۹۸)، معروف به لاتو، خواننده رپ آمریکایی است که با آهنگ "Big Energy" به شهرت رسیده‌است. در سال ۲۰۲۰، او در بخش بهترین هنرمند جدید در جوایز هیپ هاپ BET نامزد شد.
او در سال ۲۰۱۶ در سریال The Rap Game به شهرت رسید، در آن سریال او به عنوان خانم مولاتو شناخته می‌شد و در فصل اول قهرمان سریال بود.
افغانستان
نام‌شناسی

مقالهٔ اصلی: نام‌های تاریخی افغانستان
واژه افغانستان از دو بخش «افغان» و «ـستان» تشکیل شده است. افغان، نامی است که معمولاً در اشاره به پشتون‌ها استفاده می‌شود. این واژه به شکل ابگان در قرن سوم میلادی توسط شاهنشاهی ساسانی ایران و اوگانا در قرن ششم میلادی توسط ستاره‌شناس هندی واراهمیرا استفاده شده است. در نوشته‌های قرن دهم میلادی به بعد به‌طور مکرر به واژه افغان در آثار جغرافیایی اشاره می‌شود. ابن بطوطه، محقق معروف مراکشی که در سال ۷۱۱ خورشیدی(۱۳۳۳ میلادی ) از منطقه کابل دیدن کرده بود، می‌نویسد: ما به کابل رهسپار شدیم، شهری که پیش‌تر شهری پهناور بود، اما امروزه از شکوهش کاسته و روستایی گشته که در آن قبیله‌ای از ایرانیان به نام افغان زندگی می‌کنند.
سرزمینی که به آن افغانستان گفته می‌شود قبلاً به نام خراسان و پیش از آن به نام آریانا خوانده می‌شد.
واژه افغانستان به عنوان نام این کشور قدمت زیادی ندارد و در سال ۱۳۰۲ ه‍.ش (۱۹۲۳) و در قانون اساسی امان‌الله شاه به تصویب رسید. واژه افغان در سال ۱۳۴۳ (۱۹۶۴) و در قانون اساسی تصویبی محمد ظاهرشاه با تعریفی تازه و به معنی همه افراد شهروند کشور افغانستان به‌کار رفت.
تاریخ

مقالهٔ اصلی: تاریخ افغانستان
کاوش در مکان‌های ماقبل تاریخ افغانستان نشان می‌دهد که انسان‌ها حداقل در ۵۰٬۰۰۰ سال پیش در مناطقی که امروزه آن را افغانستان می‌نامیم زندگی می‌کردند و جوامع کشاورزی در این منطقه از نخستین تمدن‌ها جهان بوده است. بسیاری بر این باورند که افغانستان از نظر ارزش فعالیت‌های تاریخی اولیه مکان‌های باستانی خود با مصر مقایسه می‌شود.
اکتشافات باستان‌شناسی انجام شده در قرن بیستم نشان می‌دهد که منطقه جغرافیایی افغانستان از طریق فرهنگ و تجارت با همسایگان خود در شرق، غرب و شمال ارتباط تنگاتنگی داشته است. وسایل انسان‌های اولیه مربوط به دوره‌های پارینه سنگی، مزولیت، نوسنگی، برنز و آهن در افغانستان یافت شده است. اعتقاد بر این است که تمدن شهری از اوایل سال‌های ۳۰۰۰ قبل از میلاد آغاز شده است و شهر اولیه مندیگک (نزدیک قندهار و در جنوب کشور) مرکز فرهنگ در کنار رود هیرمند بوده است. یافته‌های اخیر نشان داد که تمدن دره سند به سمت افغانستان امروزی نیز گسترش یافته است، و تمدن باستان بخشی امروزی پاکستان، افغانستان و هند بوده است. این تمدن، از شمال غربی پاکستان تا شمال غربی هند و شمال شرق افغانستان گسترش یافته است. یک مکان بین دره سند و رودخانه آمو در شمال افغانستان پیدا شده است.
تاریخ > تاریخ باستان > آریاییان

حول و حوش این دوره، تمدن آمو (BMAC) در آسیای میانه (شمال افغانستان، جنوب ترکمنستان، جنوب ازبکستان)، به‌دنبال فروپاشی عصر برنز، سقوط می‌کند، و دو قوم بزرگ ایرانی مادها و پارس‌ها به‌طور ناگهانی در سنگ‌نوشته‌های میخی میان‌رودان (بین‌النهرین) ظهور می‌کنند. از این دو قوم، مادها قوم مهم‌تر و بزرگتر بودند.
نخستین شواهد نوشته‌شده از شاهنشاهی ماد از هرودوت (Herodotus) به جای مانده، که وی از قومی در میان‌رودان در حدود ۸۳۶ پیش از میلاد یاد کرده که به شَلمانِسِر سوم، پادشاه آشوری خراج می‌دادند. آن‌ها خود را آریایی (یونانی: Areoi، لاتین: Arii) می‌نامیدند، و دیگران آن‌ها را ماد ("باشندگان سرزمین ماد، سرزمینی در شمال‌غربی ایران امروزی") می‌خواندند.
هلین سانسیسی-ویردنبورگ (Heleen Sancisi-Weerdenburg)، تاریخ‌دان هلندی و متخصص در تاریخ یونان باستان و هخامنشیان، عقیده دارد که هیچ سند واقعی مبنی بر حتی وجود امپراتوری ماد موجود نبوده و ماد یک ساختار حکومتی متزلزل بوده است.
تاریخ > تاریخ باستان > هخامنشیان

از میان این ساتراپی‌ها، باختریش و هَرَهُوَتیش ساتراپی‌های اصلی را تشکیل می‌دادند و ساتراپ باختریش بایست یک مقام مهم بوده باشد. ظاهراً تعداد زیاد آن‌ها پسران شاه یا جانشینانشان مثیشته|mathišta بوده است. به‌گفتهٔ هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، در نبردهای سالامیس و ترموپیل بین سپاهیان هخامنشی و یونانی، در سپاهیان ایرانیان علاوه بر پارسی‌ها و مادها، باختری‌ها، هروی‌ها، گنداری‌ها و سکاها نیز شرکت داشته‌اند.
از مزایای فرمانروایی هخامنشیان بر افغانستان احداث جادهٔ شاهی است، یک راه تجاری که از تخت جمشید (پارسه یا پرسپولیس) بسوی شرق، از طریق هرات تا قندهار (که در سال ۵۰۰ پیش از میلاد جای مُندیگک را گرفته بود) و آنطرفتر بسوی شرق و از طریق گذرگاه خیبر بسوی هند کشیده شده بود. این جادهٔ شاهی یکی از مجموعه جاده‌هایی را شکل می‌داد که بعدها جاده ابریشم نام گرفت.
تاریخ > آیین زرتشت و دوران یونانی

زرتشت در سده ششم پیش از میلاد در میان قبایل آرین (آریایی)ها ظهور کرد و دین زرتشتی را بین سال‌های ۱۸۰۰ الی ۸۰۰ قبل از میلاد در افغانستان فعلی معرفی نمود، زرتشت در بلخ می‌زیست و آنجا درگذشت. اما در اواسط قرن ۶ قبل از میلاد، هخامنشیان مادها را سرنگون کردند و اراکوزیا (قندهار)، آریا (هرات) و باختر (بلخ) را به قلمرو شان گنجانیدند. در کتیبه‌ای بر روی سنگ مزار داریوش اول پارسی از دره کابل در فهرست ۲۹ کشوری که وی فتح کرده بود نام برده شده است.
اسکندر بزرگ و نیروهای مقدونی وی در سال ۳۳۰ قبل از میلاد پس از شکست دادن داریوش سوم در نبرد گوگاملا وارد افغانستان شدند. پس از اشغال افغانستان اسکندر به ماوراءالنهر و هند رفته و شهرهای مانند اسکندریه اکسوس (آی خانم) و اسکندریه اراکوزیا (قندهار) را تأسیس نمود. آنچه که حائز اهمیت است شهرهایی است که در هنگام لشکرکشی او به ثبت رسیده است، مانند شهر آریا (هرات) فراده (فراه) دراپسکه (بغلان یا قندوز) زریسپه (بلخ) که وجود این شهرها ثابت می‌سازد باشندگان افغانستان باستان به مرحله شهرنشینی رسیده بوده علاوه بر طبقات زارع و مالدار، بازرگانان و اهل فن هم در شهرهای آن می‌زیستند.
از جمله اقدامات مهم و اساسی اسکندر در کشورهای تحت استیلا و تسلط خود شهرسازی بود، و در دوران کشورگشای او در افغانستان هفت شهر به‌دست وی یا جانشینانش تهداب‌گذاری شده که به نام اسکندریه معروف هستند. اسکندریه آریانا (Alexandria of Ariana) یکی از این شهرهاست که همان هرات امروزی است.
بعد از مرگ اسکندر قلمرو اش بین فرماندهانش تقسیم گردیده و افغانستان به سلوکوس نیکاتور رسید. در این اثنا چندراگوپتا مؤسس مؤریایی‌ها مناطق جنوب هندوکش افغانستان را تصرف نموده و جانشینانش مثل آشوکا دین بودایی را به کشور آنجا عرضه داشتند. اما بعداً بخاطر دور بودن پایتخت سلوکیدها که در انطاکیه ترکیه قرار داشت دولت یونانی بلخ جانشین امپراتوری سلوکی در منطقه گردید که منجر به رونق مجدد فرهنگ یونانی توسط یونانی‌ها و باختری‌ها شد. موریائی‌ها که منطقه جنوب هندوکش را کنترل می‌کردند در سال ۱۸۵ قبل از میلاد و ۶۰ سال پس از پایان حکومت آشوکا آغاز شد، آنها زیر ضربات قبایل خانه بدوش سکایی سرنگون شدند. سکایی‌ها که کلمه مناطق سجستان یا سیستان از نامشان پیداست پس از گشودن افغانستان به هند شمالی حمله برده و آنجا حکمرانی نمودند. اما سکایی‌ها نیز بزودی زیر فشار حملات پارت‌ها از هم پاشیدند و جایشان را به دولت جدید پارتیان سپردند
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| این سرستون کُرینتی یکی از چندین سرستون‌هایی است که در آی‌خانم (احتمالاً همان شهر باستانی اسکندریه بر روی آمودریا/Alexandria on the Oxus، و بعدها اوکراتیدیه/Eucratidia) یافت شده‌اند، سدهٔ دوم ق.م. موزیم ملی افغانستان در کابل. | سردیسی گِلی و مرمری رنگ‌آمیزی‌شده از یک موبد زرتشتیِ باختری | سکهٔ دیودوت یکم، بنیان‌گذار دولت مستقل یونانی باختر، قدمت سکه حدود ۲۴۵ سال پیش از میلاد، کتابخانه ملی فرانسه. | سکهٔ طلایی اوکراتید یکم (فرمانروایی: ۱۴۵–۱۷۱ ق. م). | لوحه‌ای که در آن کوبله توسط دو شیر کشیده می‌شود، آی‌خانم، سده دوم پیش از میلاد، موزیم ملی افغانستان در کابل. |
سکاها و پارت‌ها با وجود آنکه اقوام جسوری بودند اما به دانش و فرهنگ کمتر توجه داشتند و اثر مهمی از این زمینه از خود بجا نگذاشتند؛ در حالی که موج بعدی حملات شمالی که معروف به قبایل یوچه بودند و امپراتوری کوشانی را اساس گذاشتند، نقش مهمی در بلند سطح دانش و اقتصاد افغانستان انجام دادند.
تاریخ > آیین هندو و دوران بودایی

جاده ابریشم در قرن اول پیش از میلاد مسیح پدیدار شد و افغانستان با تجارت رونق گرفت و مسیرهای آن به چین، هند، ایران و شمال به شهرهای بخارا، سمرقند و خیوه در ازبکستان کنونی رسید. در این مرکز، کالاهای مانند ابریشم چینی، نقره ایرانی و طلای رومی مبادله می‌شدند، در حالی که منطقه افغانستان کنونی استخراج و تجارت سنگ‌های لاجورد را انجام می‌داد که عمدتاً از منطقه بدخشان بود.
در اواسط الی اواخر قرن اول میلادی، امپراتوری گسترده کوشانی‌ها، که در افغانستان قرار داشت و مرکز آن بگرام بود به حامی بزرگ فرهنگ بودایی بدل شد و بودایی را در سراسر منطقه رونق بخشید. کوشانی‌ها در قرن ۳ میلادی توسط ساسانیان سرنگون شدند، هرچند آنها اقتدار شان در منطقه حاکم بود و در بعضی مناطقی از منطقه حکومت می‌کردند. پس از کیداری‌ها یا کوشانی‌های کوچک، هفتالی‌ها جایگزین آنها شدند. گوک ترک‌ها در قرن ۷ جایگزین آنها شد. گوک ترک‌های بودایی کابل قبل از اینکه صفاریان در سال ۸۷۰ منطقه را تسخیر کنند، با یک سلسله هندو شاهی جایگزین شد، این سلسله هندو کابل شاهیان نامیده می‌شد. بیشتر مناطق شمال شرقی و جنوبی کشور تحت سلطه فرهنگ بودایی بود. پیکره‌های یونانی-بودایی گنداره گرفته تا نگاره‌های دیواری مغاره‌های بامیان دستاوردهای این تمدن است.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| یکی از آویزه‌هایی که به «پادشاه اژدها» معروف است، از گور دوم، طلاتپه، سدهٔ اول میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل. | گردنبندی از طلاتپه، گور ششم، سدهٔ نخست میلادی، طلا، موزیم ملی افغانستان در کابل. | غلافی برای سه خنجر، طلاتپه، گور چهارم، رُبع دوم از سدهٔ نخست میلادی، برنز، طلا، فیروزه (درون غلاف خنجری آهنی با دسته‌ای از عاج قرار گرفته است. بر روی غلاف نگارهٔ دو جاندار افسانه‌ای در حال نبرد، که یکی در حال بلعیدن دیگری است دیده می‌شود. جاندار حمله‌برنده اژدهای بالداری با تاج موج‌دار، دندان‌های قوی و شاخ‌های آهو که شاخه شاخه شده‌اند است و در سر هر شاخه فیروزه کار شده است. این احتمالاً اشاره‌ای است به آهو و گوزن، یکی از نگارهای افسانه‌ای کوچ‌نشینان، که هنر اِستِپ‌ها، از سایبریا تا دانوب را در ذهن تداعی می‌کند. دو سر قوچ در دو گوشهٔ پایین غلاف نیز دیده می‌شوند. ردیفی از قلب که با فیروزه گوهرنشان شده‌اند در پیرامون غلاف مشاهده می‌شود. در موازای این ردیف قلب‌ها، نواره‌ای از چهارگوشه‌هایی-که برخی از آن‌ها شبدر چهاربرگ که به‌شکل قلب هستند و با فیروزه کار شده‌اند-و نشان سواستیکا، با خمیر شیشه‌ای رنگ‌آمیزی‌شده که به احتمال زیاد می‌بایست اصل آن آبی‌رنگ بوده باشد-قرار دارد)، موزیم ملی افغانستان در کابل. | کمربند طلایی با نمایی از دیونیس (Dyonisos)، ایزد یونانی که سوار بر شیر است، از گور چهارم، طلاتپه، سدهٔ اول میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل. | تاج طلایی قدشو (تاشو) از گور پنجم متعلق به یک زن کوچ‌نشین سکایی، طلاتپه، سدهٔ اول میلادی، موزیم ملی افغانستان در کابل. |
تاریخ > دین اسلام و سده میانه

مسلمانان عرب اسلام را در سال ۶۴۲ م به هرات و زرنج آوردند و گسترش آن به سمت شرق را آغاز کردند. برخی از ساکنان بومی که با اسلام روبرو می‌شدند آن را می‌پذیرفتند در حالی که برخی دیگر شورش کردند. قبل از معرفی اسلام، مردم این منطقه بیشتر بودایی و زرتشتی بودند، اما پرستش کنندگان سوریا و نانا، یهودیان و دیگران نیز در آنجا بودند. اولین بار مناطق زنبیل‌ها و کابل شاهیان در سال ۸۷۰ میلادی توسط مسلمانان صفاری زرنج فتح شدند. بعداً سامانیان نفوذ اسلامی خود را در جنوب هندوکش گسترش دادند. گزارش شده است که مسلمانان و غیرمسلمانان قبل از به قدرت رسیدن غزنویان در قرن دهم، هنوز هم در کنار یکدیگر در کابل زندگی می‌کردند.
در قرن یازدهم، محمود غزنوی حاکمان هندوی باقیمانده را شکست داد و به‌طور مؤثر این منطقه وسیع را به استثنای کافرستان(نورستان فعلی) اسلامی کرد. محمود غزنی را به یک شهر مهم تبدیل کرد و از روشنفکرانی مانند مورخ ابو ریحان البیرونی و فردوسی شاعر حمایت می‌کرد. سلسله غزنوی توسط غوریان که دستاوردهای معماری آنها شامل منار جام است، سرنگون شد. غوریان قبل از خاندان خوارزمیان در سال ۱۲۱۵ کمتر از یک قرن افغانستان را کنترل کردند.
در سال ۱۲۱۹ پس از میلاد، چنگیز خان و ارتش مغول وی بر منطقه غلبه کردند. گفته می‌شود که نیروهای وی شهرهای خوارزمیان هرات، بلخ و همچنین بامیان را نابود کرده‌اند. ویرانی‌های ناشی از مغول‌ها بسیاری از مردم محلی را مجبور به بازگشت به یک جامعه روستایی ارضی کرد. حکومت مغول و ایلخانان در شمال غربی منطقه ادامه داشت در حالی که خاندان خلجی مناطق قبیله ای افغانستان را در جنوب هندوکش تا زمان حمله تیمور اداره می‌کردند. تیمور امپراتوری تیموریان را در سال ۱۳۷۰ تأسیس کرد. تحت حکومت شاهرخ شهر هرات به عنوان نقطه کانونی رنسانس تیموری در شرق، که شکوه آن برابر با فلورانس رنسانس ایتالیا در غرب بود مطابقت داشت.
در اوایل قرن شانزدهم، بابر از فرغانه وارد شد و کابل را از خاندان ارغون گرفت. بین قرن شانزدهم و هجدهم، خاندان ازبک بخارا، صفویان ایران و مغولان هند بر مناطقی این سرزمین حاکم بودند. در دوره قرون وسطایی، منطقه شمال غربی افغانستان با نام منطقه‌ای خراسان خوانده می‌شد. دو مرکز از چهار مرکز خراسان (هرات و بلخ) اکنون در افغانستان واقع شده‌اند، در حالی که مناطق قندهار، زابلستان، غزنی، کابلستان و افغانستان مرز بین خراسان و هندوستان را تشکیل داده بودند. با این حال، تا قرن نوزدهم اصطلاح خراسان معمولاً در بین بومیان برای توصیف کشورشان به کار می‌رفت، سر جورج الفینستون با تعجب نوشت که کشوری که در خارج از آن به آن «افغانستان» می‌گویند توسط ساکنان خود «خراسان» خوانده می‌شود.
تاریخ > تشکیل افغانستان مستقل

مقالهٔ اصلی: شکل‌گیری افغانستان
تاریخ > هوتکیان

مقالهٔ اصلی: هوتکیان
آغاز تاریخ سیاسی افغانستان مدرن را با تأسیس سلسله هوتکیان در ابتدای سده هجدهم میلادی که در نتیجه خیزش قبایل پشتون (که به عنوان اوغان یا افغان نیز شناخته می‌شوند) اشتباه نگیرید. زمانی که در سال ۱۷۰۹ میلادی، سلسله هوتکیان با سرپرستی میرویس خان هوتک حکومت خود را در قندهار ایجاد کردند آنان خود را پادشاه ایران می‌دانستند و به همین منظور به اصفهان پایتخت سلسله صفوی حمله کرده و به حکومت شان بر بخش بزرگی از ایران پایان دادند. هوتکیان که دودمانی از قوم پشتون بودند توانستند ایران را یکپارچه کنند اما با خیزش نادرشاه افشار حکومت هوتکیان بر بخش بزرگی از ایران پایان یافت.
تاریخ > درانیان

مقالهٔ اصلی: امپراتوری درانی
احمدشاه ابدالی، در سال ۱۷۴۷ میلادی امپراتوری درانی را تأسیس کرده همانند سلطان محمود غزنوی و سلطان غیاث‌الدین غوری شروع به آغاز فتوحات بسوی هندوستان نمود.
دانشنامهٔ بریتانیکا، که یکی از معتبرترین منابع به‌زبان انگلیسی به‌شمار می‌رود، شاهنشاهی احمدشاه درانی را آخرین امپراتوری افغان خوانده است. این دانشنامه می‌افزاید که شاهنشاهی احمدشاه درانی پس از امپراتوری عثمانی، دومین امپراتوری جهان اسلام در نیمهٔ دوم قرن هجده بود که حدود قلمرو آن را از مشهد تا دهلی و از آمودریا تا دریای عرب دربر می‌گرفت.
الفنستون، محقق نامور انگلیسی، که از احمد شاه درانی به عنوان مؤسس افغانستان معاصر یاد کرده است، می‌نویسد: «احمدشاه خردمندانه، اساس یک امپراتوری بزرگ را نهاد. هنگام در گذشت او متصرفاتش از غرب خراسان تا سرهند و از آمو تا دریای هند گسترش داشت و این همه را یا با انعقاد پیمان به‌دست آورده بود یا عملاً (با زور شمشیر) تصرف کرده بود».
همو می‌افزاید: «به‌راستی اگر شاهی در آسیا سزاوار احترام ملت خویش باشد، جز احمدشاه کس دیگری نیست».
از سال ۱۱۶۰ هجری قمری (۱۷۴۷ میلادی به بعد حکومت مستقل افغانستان را همواره دو خانواده از طایفه ابدالی در دست داشته‌اند. از سال ۱۱۶۰هجری قمری (۱۷۴۷ میلادی) تا ۱۲۵۱ هجری قمری (۱۸۳۵ میلادی) تاج و تخت این کشور در دست سدوزایی‌ها بود؛ و از آن پس به خانواده محمدزایی که از همان طایفه بودند تعلق گرفت.
احمدخان سدوزایی دست به یکپارچه ساختن مملکت زد، کابل را تصرف نمود. همهٔ سرزمین‌های واقع در غرب رود سند را، از کشمیر تا دریای عمان، با پذیرفتن انواع مشکلات از دست مغولان هند باز پس گرفت. احمدشاه (احمدخان سدوزایی) ملقب به احمدشاه بابا ۱۲ مرتبه بر هند لشکر کشید در سال ۱۱۷۰ هجری قمری (۱۷۵۶ میلادی) دهلی را تصرف کرد و خزانه‌ای خود را با ثروت سرشار که از آنجا غنیمت گرفته بود انباشت.
بعد از مرگ احمدشاه در سال ۱۱۸۷ هجری قمری (۱۷۷۳ میلادی) تا چهل و پنج سال بعد همچنان رقابت و کشمکش و دسیسه چینی در میان مدعیان حکومت در طایفهٔ سدوزایی ادامه یافت؛ این وضع باعث از هم گسیختگی خاندان حاکم گشت و چیزی نمانده بود که افغانستان را نیز از هم بپاشد.
پسر دوم و جانشین احمدشاه، یعنی تیمورشاه، پایتخت خود را از قندهار به کابل انتقال داد و مدت بیست سال از (۱۱۸۷ هجری قمری (۱۷۷۳ میلادی)-۱۲۰۸ هجری قمری(۱۷۹۳ میلادی)) بر قلمرو وسیع اما نا مطمئن حکم می‌راند. تیمور شاه بیست و سه پسر داشت اما نتوانست برای خویش جانشین تعین کند. طی بیست و پنج سال شاهزادگان سدوزایی مشغول توطئه و تحریک برای دست یافتن به حکومت کابل بودند و قلمرو این حکومت هم به مرور زمان از هم می‌پاشید. در این مدت از میان پسران تیمور شاه، سه برادر هر کدام برای چند صباحی و یکی از ایشان دو بار به حکومت رسیدند، و هریک از ایشان نیز بزودی قربانی توطئه‌های خانوادگی گردیدند. بعد از اینکه این برادران رئیس طایفه‌ای محمدزایی به قتل رساندند و پسر بزرگ وی فتح محمدخان (وزیر فتح خان) را کور کردند، کاسه‌ای صبر محمدزایی‌ها لبریز شد. این طایفه علم طغیان علیه سدوزایی‌ها را بلند کرد، و در سال ۱۲۳۳ هجری قمری (۱۸۱۸ میلادی) دوست محمدخان، جوانترین پسر رئیس طایفه محمد زایی، حاکم سدوزایی را در حوالی کابل شکست داد.
تاریخ > بارکزی‌ها

در اوایل قرن نوزدهم، امپراتوری افغانستان در معرض تهدید قاجاریان ایران در غرب و امپراتوری سیک در شرق قرار داشت. وزیر فتح خان، رهبر قبیله بارکزی نیز ۲۱ نفر از برادران خود را در مقام‌های بالای حکومتی در سراسر امپراتوری درانی منصوب نموده بود. پس از کشته شدن فتح خان توسط شاه، برادران وزیر فتح خان به هدف خونخواهی برادر قیام کردند تا اینکه دوست محمد خان که برادر فتح خان بو در سال ۱۸۲۳ خود را امیر اعلام کرد.
در این روزها از قلمرو وسیع سدوزایی چیز چندانی باقی نمانده بود. بلخ دعوای استقلال می‌کرد، مرو و کوشک به تصرف روسیه تزاری درآمده بودند، رانجیت سینگه والی ایالت پنجاب نیز اعلان حکومت نمود. انگلیس‌ها بر بلوچستان دست انداخته بودند و سند نیز در مقابل حکومت افغان‌ها تمکین نمی‌کرد.
دوست محمدخان در چنین شرایط بحرانی به سال ۱۲۵۰ هجری قمری (۱۸۳۵ میلادی) خود را امیر افغانستان خواند. دوست محمد از انگلیس‌ها که عملاً از سیک‌ها حمایت می‌کردند تقاضا نمود تا بر سر مسئله پنجاب میان ایشان میانجیگری نمایند و در ضمن به انگلیس قول داد که افغان‌ها مانع پیشروی روس‌ها از شمال به جانب جنوب شوند. دوست محمد خان وقتی زمام امور را در دست گرفت که دو امپراتوری بزرگ روسیه و انگلیس سرگرم پیش‌روی‌ها و توسعهٔ قلمرو خویش بودند. افغانستان به صورت مانع و حد فاصل طبیعی و کوهستانی در میان این دو امپراتوری، به مهره‌ای پیاده‌ای در رقابت شطرنج وار این قدرت‌های بزرگ قرن ۱۹ و دست آخر به سپری برای جلوگیری از تصادم آن دو، بدل شد.
تاریخ > جنگ اول افغان و انگلیس

مقالهٔ اصلی: جنگ اول افغان و انگلیس