کارلیا
تاریخ

در طول قرون وسطای آغازین، مهاجران فنلاند غربی با جمعیت محلی ترکیب شدند و گروه قومی کارلیایی‌ها را تشکیل دادند. مهاجرت احتمالی از جاهای دیگر نیز ممکن است به ترکیب قومی کارلیایی‌ها کمک کرده باشد.
شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که سکونت کارلیایی‌ها در امتداد ساحل غربی دریاچه لادوگا و باریکه کارلیا بیشترین میزان را داشته است، با چندین گورستان و اکتشافات باستان‌شناسی دیگر مربوط به سال‌های ۶۰۰ تا ۸۰۰ پس از میلاد. در کارلیای جنوبی، تعداد اکتشافات باستان‌شناسی از این دوره زمانی کمتر است، اگرچه با این وجود سکونت دائمی وجود داشته است. لاپه، در کارلیای جنوبی تقریباً ۲۰۰۰ سال است که به‌طور مداوم مسکونی بوده است. در کارلیای شمالی، تنها یک کشف باستان‌شناسی از این دوره زمانی پیدا شده است که مربوط به قرن هشتم است. تعداد قابل توجهی بیشتر از اکتشافات باستان‌شناسی در این مناطق از ۸۰۰ پس از میلاد تا ۱۰۵۰ پس از میلاد نشان می‌دهد که جمعیت کارلیا در این مدت به سرعت رشد و گسترش یافته است.
کارلیا برای مدتی از قرن سیزدهم جنگ‌های سوئد و نووگورود آغاز شد و بین سوئد و جمهوری نووگورود بر سر آن جنگ سختی درگرفت. معاهده نوتبورگ (به فنلاندی: Pähkinäsaaren rauha) در سال ۱۳۲۳ کارلیا را بین این دو تقسیم کرد. سوئد بخش جنوبی باریکه کارلیا و بیشتر کارلیای جنوبی را دریافت کرد. استان کارلیای سوئد این قلمرو را به اضافه منطقه شرق کومی‌یوکی شامل می‌شد و ویبورگ (به فنلاندی: Viipuri) به مرکز استان تبدیل شد. نووگورود بخش شمالی باریکه کارلیا را دریافت کرد. کارلیای شمالی، لادوگا کارلیا و بخش شمالی کارلیای جنوبی تحت کنترل نووگورود قرار گرفتند. پریوزرسک به عنوان مرکز اصلی جمعیت این منطقه خدمت می‌کرد.
در معاهده استولبوو در سال ۱۶۱۷، بخش‌های بزرگی از کارلیای روسیه به سوئد واگذار شد. درگیری بین حاکمان جدید سوئدی و جمعیت بومی این مناطق منجر به مهاجرت شد: هزاران کارلیایی، از جمله اجداد Tver Karelians، به روسیه مهاجرت کردند.
پیمان نیستاد (به فنلاندی: Uudenkaupungin rauha) در سال ۱۷۲۱ بین امپراتوری روسیه و سوئد بخشی از کارلیا را به روسیه واگذار کرد. معاهده ابو در سال ۱۷۴۳ بین سوئد و روسیه، کارلیای جنوبی را به روسیه واگذار کرد. پس از اشغال فنلاند توسط روسیه در جنگ فنلاند، بخش‌هایی از استان‌های واگذار شده (Old Finland) در سال ۱۸۱۲ در دوک‌نشین بزرگ فنلاند ادغام شدند. در سال ۱۹۱۷، فنلاند مستقل شد و مرز توسط معاهده تارتو در سال ۱۹۲۰ تأیید شد.
پارتیزان‌های فنلاندی در سال‌های ۱۹۱۸–۱۹۲۱ در تلاش‌هایی برای سرنگونی جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی در کارلیای روسیه (کارلیای شرقی) شرکت داشتند، مانند عملیات ناموفق آونوس. آن‌ها همچنین می‌خواستند بقیه کارلیا را به فنلاند ضمیمه کنند و با جمهوری کوتاه‌مدت اوختوا همکاری کردند. این عملیات‌ها که عمدتاً خصوصی بودند، پس از امضای پیمان صلح تارتو پایان یافتند. پس از پایان جنگ داخلی روسیه و تأسیس اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۲۲، بخش روسی کارلیا در سال ۱۹۲۳ به جماهیر خودمختار اتحاد شوروی کارلیا (ASSR) تبدیل شد.
در آغاز جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۳۹، اتحاد جماهیر شوروی به فنلاند حمله کرد و جنگ زمستان را آغاز کرد. پیمان صلح مسکو بخش بزرگی از کارلیای فنلاند را به اتحاد جماهیر شوروی واگذار کرد و بیش از ۴۰۰۰۰۰ نفر مجبور به جابجایی در داخل فنلاند شدند. در طول جنگ مستمر ۱۹۴۱–۱۹۴۴، فنلاند سرزمین‌های واگذار شده در سال ۱۹۴۰ را پس گرفت و همچنین به بخش بزرگی از کارلیای شرقی حمله و آن را اشغال کرد. فنلاند در سال ۱۹۴۴ مجبور به ترک این مناطق شد. پس از جنگ، گسترش شوروی باعث تلخی قابل توجهی در فنلاند شد، که چهارمین شهر بزرگ خود، ویبورگ، قلب صنعتی خود را در امتداد رودخانه ووئوکسی، بخش شرقی کانال سایما که مرکز فنلاند را به خلیج فنلاند متصل می‌کرد، و دسترسی به آب‌های ماهیگیری دریاچه لادوگا (به فنلاندی: Laatokka) را از دست داد. یک‌هشتم از شهروندان آن به پناهندگانی تبدیل شدند که شانسی برای بازگشت نداشتند. تمام جمعیت مناطق واگذار شده به اتحاد جماهیر شوروی تخلیه و در سایر نقاط فنلاند اسکان داده شدند. ساکنان کنونی بخش‌های سابق فنلاند روسیه، از جمله شهر ویبورگ/ویپوری و باریکه کارلیا، مهاجران پس از جنگ یا نوادگان آن‌ها هستند.
ASSR سابق کارلیا از سال ۱۹۴۱ تا ۱۹۵۶ در جمهوری شوروی سوسیالیستی کارلو-فنلاند جدید ادغام شد، اما سپس دوباره به ASSR تبدیل شد. کارلیا تنها جمهوری شوروی بود که از SSR به ASSR در داخل جمهوری فدراتیو سوسیالیستی روسیه شوروی «تنزل» یافت. در سال ۱۹۹۱، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ASSR به جمهوری کارلیا تبدیل شد.[نیازمند منبع]
بخشی از استان ویپوری که پس از جنگ جهانی دوم در فنلاند باقی ماند به استان کیمی تغییر نام داد و این نام را از سال ۱۹۴۵ تا ۱۹۹۷ حفظ کرد. بخش شرقی این استان اکنون مناطق کارلیای جنوبی است، در حالی که بخش غربی بخشی از کومن‌لاکسو است.