آراتا
موقعیت

در اسطورهٔ انمرکار و فرمانروای آراتا، انمرکار از طریق رود اوراک، که همان رود فرات امروزی است، به سرزمین آراتا لشکرکشی کرد. و در اسطورهٔ سومری لوگال باندا در کوه غارها، لوگال باندا در مسیر سومر به آراتا از سرزمینی به نام زاموآ یاد می‌کند، که بیانگر قرار گرفتن سرزمین‌های آراتا، زاموآ و سومر در یک امتداد است. در مسیر سومر به آراتا، به منطقه‌ای با نام هور-اوروم-کور-را اشاره شده‌است که می‌بایست همان سرزمین هوری‌ها باشد. در اسطورهٔ سومری گیل‌گمش و سرزمین جاویدان، اوتو، ‏خدای سومری خورشید، برای کمک به گیل‌گمش برای به دست آوردن راز جاودانگی به او «هفت موجود سحرآمیز» می‌دهد، که مسیر سرزمین آراتا را می‌دانستند. در نسخهٔ هیتی حماسه، گیل‌گمش و انکیدو برای رسیدن به جاودانگی از ساحل رود فرات به سمت بالای رود سفر می‌کنند و در نسخهٔ بابلی، او موفق می‌شود به کوه‌های مشو صعود کند، کوهستانی که با نام «ماسیوس» مرز جنوبی فلات ارمنستان را تشکیل می‌دهد. بر این اساس برخی از محققین آراتا را با Āraṭṭa یا Arāṭṭa سنسکریت که در مهاباراتا ذکر شده برابر می‌دانند، و به مردمانی که در آرارات و اورارتو باستانی زندگی می‌کردند نسبت می‌دهند. عیسی ناصری و ساموئل نوح کرایمر با ترجمهٔ حماسه «لوگال باندا در کوه هوروم» این‌طور نتیجه‌گیری کردند که هوروم می‌تواند با هوری‌ها ارتباط داشته باشد، بنابراین ارتّه باید جایی در اطراف دریاچه ارومیه باشد. شباهت نامی هور-اوروم به اورامان یا هورامان در کرمانشاه یا هورتی قابل توجه است. هورتی و کیماش از نواحی زاگرس میانی در حدفاصل ایلام لرستان و کرمانشاه بودند که در کتیبه‌های شولگی پادشاه سلسلهٔ سوم اور بابل به آن اشاره شده‌است
بی.جی. کوربین عضو تیم کاوش‌های باستانی چارلز ویلیس ۱۹۸۸ در کوه آرارات و تیم‌های کاوش چاک آرون ۱۹۸۹ و شوکی ۱۹۹۰، مؤلف کتاب جستجو برای کشتی نوح و کاوشگران آرارات در کتاب هفت کوه تا آراتا، سرزمین آراتا را موقعیت غربی همدان و شرقی کرمانشاه به مرکزیت گودین تپه ذکر کردند. کشف مقادیری سنگ لاجورد در گودین تپه (Godin VIII) حائز اهمیت است کوربین با کشف معبد شمس (خدای خورشید یا همان اوتو) در کوه الوند و شناسایی مشو، کوهی که به نام "قله‌های دوقلو" یاد شده بود در رشته‌کوه پرآو کرمانشاه، آراتا را واقع در جغرافیای جنوبی سنندج، غرب همدان، شمال نهاوند و شرق کرمانشاه دانسته‌است. کوربین می‌گوید: شواهد باستان‌شناسی کشف‌شده در گودین تپه، ارتباطی با شوش و اوروک ایجاد می‌کند که نشان‌دهندهٔ الگوی مهاجرت از کوه‌های زاگرس به شینار است. با گذشت زمان، این مهاجرت غربی ممکن است به این سؤال پاسخ دهد که "سومریان از کجا آمده‌اند؟" مکان‌های کوهستانی قدیمی شواهدی از اهلی شدن اولیهٔ بز و شراب ارائه می‌دهند. متون سومری مانند انمرکار و ارباب آراتا و حماسهٔ گیلگمش داستان درگیری بین رهبران اوروک و آراتا را به اشتراک می‌گذارند. برخی از حساب‌ها ویژگی خاصی در مورد مکان آراتا ارائه می‌دهند. یکی از مهم‌ترین سرنخ‌ها این بود که راه رسیدن به آراتا هفت کوه از شوش از طریق رودخانه است. این سرنخ الهام‌بخش عنوان کتاب هفت کوه به آراتا بود. مهرداد ایزدی موقعیت آراتا را مکان‌های باستانی گودین تپه دانسته‌است. جاشوا جی مارک گودین تپه را خاستگاه و سکونت گاه اولیه سومریان در ۵۰۰۰ پیش از میلاد می‌داند.
در کتاب تاریخ باستان آراتا-اوکراین (Ancient History of Aratta-Ukraine)، یوری شیلوف، نه تنها خاستگاه پارینه‌سنگی آراتا و پایه و اساس تمدن هندواروپایی را توصیف می‌کند، بلکه دستورات آراتا را نیز برجسته می‌کند که به تمام آنچه بشر بعدها دست یافت مربوط می‌شود. تپهٔ باستانی کامیانا موهیلا (Kamyana Mohyla) به عنوان پایتخت یا محل آرتا در اوکراین دانسته شده‌است.
یوسف مجیدزاده، سرپرست هیئت کاوش‌های باستانی جیرفت، این تمدن را همان ارتّهٔ باستانی می‌داند. از موافقان مجیدزاده در این مورد فرانسوا والا، کتیبه‌شناس فرانسوی و سید سجادی است.
از طرفی جهانشاه درخشانی که نظریهٔ بومی بودن آریاییان در فلات ایران را مطرح کرده‌است، اعتقاد دارد که ارتّه باید جایگاه آریایی‌هایی همچون پارس‌ها و مادها باشد. تا پیش از این گمان می‌شد کهن‌ترین سند مربوط به حضور آن‌ها در منطقه مربوط به قرن ۲۸ پیش از کنون و اندکی پیش از آن است (بنا بر متون آشوری)، اما درخشانی می‌گوید که این حضور بسیار پیش از این تاریخ در منابع بین‌النهرینی هم آمده‌است، برای مثال او به نام پرشی یا parhasi اشاره می‌کند و آن‌ها را با اسناد متقن همان پارسیان باستانی می‌خواند که در هزارهٔ پنجم پیش از کنون (برابر با هزاره ی سوم پیش از میلاد) حوالی جیرفت کنونی می‌زیسته‌اند، هرچند مجیدزاده هم این منطقه را ارتّه می‌داند، اما اشاره‌ای به آریاییان نکرده‌است. در ضمن این نکتهٔ دور از نظر مانده را هم باید یادآور شد که هرودوت، تاریخ‌نگار یونان باستان آورده‌است که پارسیان در گذشته خود را Artaians یا Artaioi می‌خوانده‌اند.
هانسمن (Hansman) تذکر می‌دهد که نظرها دربارهٔ آراتا بیش از حد بر پایهٔ حدس و گمان است و باید به افسانه‌ای بودن ارتّه در متون سومری هم توجه کرد.