علیمردان توپچوباشوف
فعالیت‌ها

علیمردان بیگ توپچوباش اف در سال ۱۸۹۶ به باکو آمد و به فعالیت وکالت پرداخت و چندین محاکمه پیچیده را برد. این دستاوردها احترام و نفوذ زیادی در میان جمعیت شهری به او اعطا کرد. او از سال ۱۸۹۷ تا اواخر ۱۹۱۷ یکی از مؤسسین و سردبیران روزنامه «کاسپی» بود. در طی این سال‌ها صدها مقاله وی منتشر شد. در این مقالات، توپچوباش اف در مورد تعدادی شعرا، نویسندگان، نمایشنامه نویس، روشنفکران و چهره‌های برجسته آذربایجان مقالات تحریریه علمی، نظری، شرایط مسلمانان ساکن امپراتوری روسیه و محکومیت سیاست‌های تبعیض رژیم تزاری منتشرکرد.
توپچوباش اف از دوران آغاز فعالیت روزنامه‌نگاری وارد عرصه مبارزه سیاسی و اجتماعی باکو شد، تا پایان عمر خود در خط مقدم این مبارزه بود و به یکی از سردمداران آن تبدیل گشت. سال‌های ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷ در دوران انقلاب روس، خیلی از روشنفکران آذربایجان، از جمله علیمردان بیگ توپچوباش اف به مبارزه آزادی ملی پیوست. او در این دوره چندین تقاضا برای دولت تزاریه نوشت و از منافع کارگران دفاع کرد و در جلسات، گردهمایی‌ها و تظاهرات سخنرانی می‌کرد، عضو و سپس رئیس دومای (پارلمان) باکو انتخاب شد و ضمن شرکت در تشکیل و فعالیت سازمان «اتفاق المسلمین»، اسناد برنامه آن را تنظیم کرد، همایش‌های اول تا چهارم سازمان «اتفاق المسلمین» در شهرهای نیژنی نووگورود و سنت پترزبورگ به ریاست وی برگزار گردید و عضو دفتر دائم کمیته مرکزی انتخاب شده از سوی «اتفاق المسلمین» بود.
در ماه سپتامبر سال ۱۹۰۵ حکومت تزار به پرولتاریای باکو اجازه داد تا به منظور جلوگیری از مبارزه انقلابی، نشست کارکنان بخش صنعت نفت و نمایندگان کارگران برگزار کند. جهت اعزام نمایندگان به این نشست، انتخابات برگزار شد. علیمردان بیگ توپچوباش اف نیز در میان نمایندگان منتخب در نشست بود. جلسه یاد شده به تاریخ ۳۰ سپتامبر در سنت پترزبورگ افتتاح گردید و توپچوباش اف با ارائه گزارشی مبنی بر وضع اسفبار کارگران باکو، از منافع آنان دفاع کرد. حکومت تزاری با هراس از تقویت فزایندهٔ مبارزه انقلابی کارگران روسیه، در دسامبر ۱۹۰۵ قانون انتخابات دومای دولتی را تصویب کرد. طی ماه‌های مارس و آوریل سال ۱۹۰۶ در استان‌های باکو و یلیزاوتپول (گنجه) نخستین بار انتخابات دومای دولتی برگزار گردید.
از آذربایجان علاوه بر اسماعیل خان زیادخان اف، م. علی اف، اَ. خاص محمداف و دیگران، علیمردان بیگ توپچوباش اف نیز در اولین دومای دولتی انتخاب شد. از تاریخ ۲۷ آوریل تا ۸ ژوئیه سال ۱۹۰۶ اولین دومای دولتی در سنت پتربورگ فعالیت داشت. توپچوباش اف در مذاکره تعدادی از مسایل مورد مذاکره در دوما شرکت کرد، از سیاست‌های دولت در زمینه زراعت و مهاجرت انتقاد و نیز از درخواست اعطای خودمختاری به اقلیت‌ها در روسیه، و بخصوص مسلمانان حمایت نمود. نمایندگان مناطق مسلمان‌نشین روسیه در دومای دولتی شخصاً به رهبری توپچوباش اف اقدام به تشکیل فراکسیون مسلمانان کرد. حکومت تزاری ۷۲ روز بعد دومای نمایندگان منتقد فعالیت‌های حکومت و دارای موضع انقلابی را منحل ساخت. حدود ۲۰۰ نماینده با اعتراض به انحلال دوما، در تاریخ ۹ تا ۱۰ سال ۱۹۰۶ ضمن تشکیل جلسه در شهر وایبورگ، «تقاضانامه وایبورگ» را تصویب کردند. توپچوباش اف نیز یکی از امضا کنندگان این تقاضانامه بود. فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی توپچوباش اف پس از انقلاب فوریه و کودتای اکتبر سال‌های ۱۹۱۷ بیش از پیش گسترش یافت و او با تمام قدرت وارد مبارزه در راه استقلال ملی آذربایجان شد.
در تاریخ ۵ مارس سال ۱۹۱۷ شورای سازمان‌های اجتماعی و کمیته اجرائی آن در باکو تشکیل گردید. علاوه بر محمدحسن حاجینسکی، ی. فرولوف، ی. حیدراف و دیگران، علیمردان بیگ توپچوباش اف نیز به عضویت این کمیته درآمد. در ماه ژوئیه نیز هیئت جدید ۳۳ نفره کمیته فوق تشکیل جلسه داد. آقای توپچوباش اف به ریاست کمیته انتخاب شد. در ۲۹ مارس ۱۹۱۷ کمیته اجرایی موقت شورای ملی مسلمانان در باکو تشکیل شد. چهره‌هایی مثل محمد امین رسولزاده، محمدحسن حاجینسکی، توپچوباش اف و دیگران به عنوان اعضای کمیته انتخاب شدند. در نتیجه زحمات و فعالیت‌های بی‌وقفه رهبران این کمیته، در تاریخ ۱۵ تا ۲۰ آوریل سال ۱۹۱۷ کنگره مسلمانان قفقاز در باکو تشکیل گردید. این کنگره به ریاست توپچوباش اف برگزار شد. وی به عنوان رئیس کمیته در اولین سخنرانی اش ضمن انتقاد از سیاست‌های ضدمردمی حکومت تزاری اعلام کرد که سیاست‌های حکومت قدیم روس نسبت به ملت‌های غیرروس ساکن روسیه عبارت از سیاست تجزیه بود و این امر زمانی در میان ارامنه و مسلمانان بروز یافت. در تاریخ ۱۲ الی ۱۵ اوت سال ۱۹۱۷ جلسه دولتی در مسکو تشکیل شد. در میان ۳۴ نماینده مسلمان از نقاط مختلف روسیه که توسط حکومت موقت تشکیل گردید، علیمردان بیگ توپچوباش اف نیز به نمایندگی از آذربایجان حضور داشت.
روز ۱۳ اوت جلسه نمایندگان مسلمان نشست مسکو برگزار شد. در این نشست، کمیسیون مسئول تهیه گزارش نمایندگانی که قرار بود سخنرانی کنند، تشکیل گردید. کار تهیه گزارش و سخنرانی از سوی کمیسیون مزبور به علیمردان بیگ توپچوباش اف واگذار شد. توپچوباش اف طی سخنانی گفت که مسلمانان روسیه از سرنگونی تزاریزم استقبال کرده و در هر جا به حفظ و تقویت سازمان‌های اجتماعی و سیاسی و دستاوردهای انقلابی- آزادی، برابری و برادری مبادرت می‌نمایند. در تاریخ ۵ تا ۶ و ۱۲ سپتامبر ۱۹۱۷ جلسه بعدی کمیته سازمان‌های اجتماعی مسلمان باکو تشکیل شد. در این جلسه علیمردان بیگ توپچوباش اف به ریاست کمیته، محمدامین رسولزاده و فتحعلی خان خویسکی به عنوان معاونان رئیس انتخاب شدند؛ و در ماه‌های اکتبر و نوامبر او بر اساس حق رأی عمومی در انتخابات دومای باکو شرکت کرد و به عنوان عضو دوما انتخاب شد.
توپچوباش اف یکی از افرادی بود که سعی در جلوگیری هر چه سریعتر از کشتار جمعی مردم آذربایجان توسط بلشویک‌ها و داشناک‌ها به تاریخ ۳۰ مارس و اول آوریل ۱۹۱۸ در باکو داشت و در «کنفرانس صلح» مورخ اول آوریل به رهبری آ. جاپاریدزه شرکت کرد و مطالبات کمیته دفاع انقلابی را پذیرفت.
علیمردان بیگ توپچوباش اف که با خوشحالی فراوان از تأسیس جمهوری خلق آذربایجان استقبال کرد، در دولت دوم فتحعلی خان خویسکی مورخ ژوئن ۱۹۱۸ به عنوان وزیر فاقد مقام و در ماه اکتبر نیز به عنوان وزیر امورخارجه منصوب گردید. وی از روز برقراری جمهوری خلق آذربایجان به عنوان یک دانشمند حقوقدان با نیروی هر چه تمامتر در راستای به رسمیت شناخته شدن دولت از طرف کشورهای جهان و ایجاد روابط دیپلماتیک تلاش کرد.
دولت آذربایجان با هدف برقراری روابط دیپلماتیک با امپراتوری عثمانی و بواسطه آن با کشورهای اروپایی، علیمردان بیگ توپچوباش اف را به عنوان وزیر با اختیارات فوق‌العاده به استانبول اعزام کرد. در تلگرام فتحعلی خان خویسکی به محمد امین رسول زاده که رئیس وقت دفتر نمایندگی آذرایجان در استانبول بود، آمده‌است: «طی مصوبه مورخ ۲۰ اوت ۱۹۱۸ دولت، علیمردان بیگ توپچوباش اف که عضو حکومت آذربایجان بود، به عنوان وزیر دارای اختیارات کامل در کلیه مسایل مربوط به منافع جمهوری آذربایجان جهت دیدار و گفتگو با حکومت امپراتوری عثمانی اعزام می‌گردد».
توپچوباش اف که به تاریخ ۲۳ اوت ۱۹۱۸ از گنجه شروع به سفر کرد، با حرکت از مسیر تفلیس و باتوم، پس از مشکلات عدیده در اواخر ماه سپتامبر به استانبول رسید.
وی پس از ورود به استانبول ظرف کوتاه مدت، یعنی در ماه‌های اکتبر و نوامبر ۱۹۱۸ ضمن دیدار با سلطان عثمانی و تعدادی وزرا و دیپلمات، آنان را در جریان وضع سیاسی و اقتصادی آذربایجان قرار داد و پیرامون مسایل مختلف به تبادل نظر پرداخت. در مورد بند مربوط به آذربایجان قرارداد مودروس به وزارت امورخارجه ترکیه یادداشت اعتراض ارائه کرد. او نشان داد که این قرارداد «موجب تسهیل اشغال آذربایجان می‌گردد که کشور را در معرض خطر قرار می‌دهد… واگذاری راه‌آهن جمهوری آذربایجان به یک کشور خارجی با قوانین بین‌المللی مطابقت ندارد».