املش
تمدن تاریخی املش

املش یک شهر کوهپایه ای در شرق گیلان است که بیشتر مساحت این شهرستان زیبارا کوهستان ها و اقوام کوهستانی آن تشکیل داده اند از آنجایی که اقوام کوهستانی شرق گیلان تاریخ درخشانی داشتند و املش هم جزئی از این پهنه ی دلاور پرور است کمی بیشتر به این تاریخ میپردازیم .
به گفته ی جغرافی دانان و تاریخ نویسان عرب در دوره ی اسلام بمانند ابن حوقل :
سرزمین دیلم دارای سهل و جبل است که سهل آن برای گیلان است که در کناره ی خزر تا کوه های دیلم گسترده شده اند و اما جبل دیلم مطلق است و ساکنان این کوه ها دیلمیان هستند .
و همچنین به گفته ی اصطخری :
ناحیه ی دیلم شامل قسمتی بوده است از گیلان درحالی که از جنوب به قزوین و از مشرق به تنکابن امروزی محدود میشد اگرچه گاهی کل گیلان را بنام دیلمان میخوانند لیکن دیلم تنها قسمت کوهستانی شرق گیلان امروزی بود که آنرا به صورت دیلم ، دیلمان و دیلمستان میخوانند و در مقابل ساکنین جلگه را گیل و گیلان می‌خواندند .
پس سرزمین دیلم و دیلمیان برخلاف تصور عوام فقط ناحیه ی دیلمان سیاهکل نبوده و شامل کوهستان های شرق گیلان ( کوهستان های اشکور و املش و سیاهکل و رودبار)بوده است
برای نمونه خاندان ماکان ابن کاکی که از سران دیلمیان بودند ، در اشکورات زاده شدند
به گفته ی احمد کسروی :
ساسانیان برای رویارویی با هجوم و غارت دیلمیان در دو شهر چالوس (  تنکابن امروزی را گویند ) و قزوین دربرابر ایشان دژ ساخته بودند .
پس مرز دیلمیان از شرق تا تنکابن و از جنوب قزوین بوده است که این خود نشانگر پهنه ی اصلی دیلمستان کهن است
و اشکورات و املش و سیاهکل و رودبار را شامل میشود
که املش نیز در دل این پهنه قرار دارد ، امروزه مردم این کوهستان هارا گالش میخوانند که این نام برای همگی آنها مشترک می‌باشد و نشان از همبستگی نژادی و فرهنگی مردم کوهستانی شرق گیلان از دیرباز تا امروزه است.
بدینسان که تقویم دیلمی گذشته را امروزه تقویم گالشی میخوانند میتوان گالشان را برابر با دیلمیان گذشته دانست.
در اینباره پاینده لنگرود زبان دیلمی را برابر با زبان گالشی و گویش کوهستانی نام گزاری میکند .
بنابر این کوه‌نشینان و گالشان املش را میتوان از فرهنگ دیلمیان کهن دانست که تاریخی بس درخشان داشته اند .
و همچنین در اکتشافات جدید مشخص شده است که یکی از بزرگ ترین سلسله های دیلمیان یعنی آل بویه ، از ارتفاعات املش (روستای آل بویه ) برخواسته  بودند
از لحاظ جغرافیایی – تاریخی، املش ناحیه‌ای مستعد است که کشف آثاری از سده‌های پیشین، حکایت از پیشینه کهن تاریخی پیش از اسلام آن دارد. در املش آثار باستانی مهمی همچون کوزه‌های زرین و گلی از اشکال حیوانات، مجسمه و سلاح‌های انسانی به دست آمده‌است، که از جنس برنز، نقره و طلا ساخته شده‌اند. این اشیای باستانی گاهی در جریان حفاری‌های غیرمجاز یا توسط باستان شناسان از گورستان‌ها به دست آمده‌است. قدمت برخی از این آثار به اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره قبل از میلاد مسیح برمی گردد.
از لحاظ هنری، بخش املش از ویژگی هنری خاصی برخوردار است و از نظر پیکر تراشی و پیکرسازی و کوزه‌گری دارای ابتکارات بدیعی است و آثار بدست آمده متعلق به قرون نهم و هشتم پیش از میلاد گویای این مدعاست و بخشی از این آثار هم‌اکنون در موزه «لور» فرانسه و موزه «نادر» مشهد موجود بوده و به ثبت رسیده‌است.
در مقایسه با تپه مارلیک، تمدن املش از لحاظ شیوه و زمینه دارای تفاوت‌هایی است، اما در استفاده از اشکال حیوانات مشترکند. با نمایش سفالینه‌ها و اشیای فلزی املش به سال ۱۹۶۴م/۱۳۴۳ش در موزه نوشاتل سوئیس، هنر و تمدن املش شناخته شد.
به گفتهٔ ادموندز، جهانگرد بریتانیایی که در اواخر دورة قاجار به املش سفر کرده‌است، شمار خانه‌های این دهکده ۱۰۰ باب بوده‌است که ۲۰۰ خانوار از خاندان صوفی در آن‌ها زندگی می‌کرده‌اند. او املش را به لحاظ برخورداری از مناظر طبیعی و مسکونی زیبا با مناظر طبیعی بریتانیا مقایسه می‌کند.