یکسان‌سازی فرهنگی در ایران معاصر
دولت مدرن و مسئله فرهنگ و زبان اقوام > دیدگاه تداوم سنت کهن

پذیرش زبان فارسی به عنوان زبان رسمی آموزشی و اداری ایران در قوانین اساسی بعد از مشروطیت باعث شده‌است تا جریانت قومگرا و برخی از پژوهشگران عمدتاً دارای گرایش‌های چپ‌گرایانه مارکسیستی، آن را نشان‌های دال بر سیاستگذاری قومی دولت مدرن بدانند و عنوان کنند که دولت مدرن ایران زبان فارسی را به اقوام غیرفارس‌زبان تحمیل کرده و مانع فراگیری زبان‌های محلی در سطح آموزشی و اداری شده‌است. برخی آثار و نشریات گروه‌های افراطی قومی نظیر جریانات پان ترکیست چه در خارج از ایران در جمهوری آذربایجان یا ترکیه و چه برخی گرایش‌های داخلی کم نفوذ چنین عنوان می‌کنند که گویا قبل از ظهور دولت مدرن رضاشاه پهلوی، زبان‌های محلی در سراسر ایران به عنوان زبان آموزش در مدارس و سایر کانون‌ها رایج بوده و انبوهی از آثار کتبی بر زبان‌های محلی وجود داشته‌است که دولت مدرن آن را ممنوع کرده و از میان برده‌است. اما در هیچ آثار ادبی، تاریخی و فرهنگی ایرانی و غیرایرانی مطالبی دال بر وجود زبان رسمی بجز زبان فارسی به چشم نمی‌خورد. هرچند این نکته را نمی‌توان انکار کرد که پس از روی کارآمدن دولت مدرن، از به‌کارگیری زبان‌های محلی در نهادهای آموزشی جلوگیری شده اما این بدان مفهوم نیست که اصولاً چنین نهادهایی وجود داشته‌است. به‌طور کلی همه مدارک و شواهد و آثار گوناگون تاریخی و ادبی دال بر آن است که زبان فارسی همیشه در قرن‌های پس از اسلام زبان رسمی و ادبی ایران بوده و کمتر اثری از زبان‌های محلی (بجز عربی) از ترکی گرفته تا بلوچی تا کردی و سایر زبان‌ها در ایران نوشته شده‌است. تحصیلات و آموزش و سوادآموزی اصولاً در تمام مناطق ایران به زبان فارسی و عربی بوده و وجود دیوان‌های اشعار فارسی شعرای مناطقی چون بلوچستان، کردستان، آذربایجان و سایر نقاط دال بر همین نکته است. به عبارت دیگر تحصیل کردگان، نویسندگان، مورخان و ادبا شعرای همه مناطق ایران، نوشتارهای خود را به فارسی دری می‌نوشتند. حتی تاریخ‌های محلی نیز غالباً به زبان فارسی نوشته می‌شد و مابقی به تازی؛ بنابراین هیچ مدرکی دال بر رایج بودن زبان‌های محلی نظیر کردی، ترکی، بلوچی، یا ترکمنی به عنوان زبان آموزشی مناطق حاشیه ایران وجود ندارد. گرچه برخی آثار ادبی مانند نظیر اشعار مختومقلی و نسیمی و فضولی وجود داشته‌است ولی این معمولاً استثناء بر قاعده بود. بدین ترتیب آنچه در دوران ظهور دولت مدرن ایران به عنوان زبان رسمی ایران معرفی شد در واقع تداوم همان سنتهای کهن آموزشی ایران بوده و زبان فارسی به‌طور طبیعی به زبان ملی همه ایرانیان تبدیل شده بود. مدارک و شواهد نشان می‌دهد که حتی در زمانی که زبان ترکی به عنوان زبان رایج ادبی منطقه قفقاز (جمهوری آذربایجان بعدی) کاربرد داشت و بسیاری از ایرانیان آذری به آن مناطق رفت‌وآمد داشتند، اکثر قریب به اتفاق کتاب‌ها و نشریات شهرهای آذربایجان ایران، به ویژه تبریز به زبان فارسی انتشار می‌یافت و تعداد نشریات چاپ ترکی بسیار اندک و انگشت شمار بود. دکتر ماشاءالله آجودانی در کتاب مهم‌اش «یا مرگ با تجدد» با آوردن فهرستی از این روزنامه‌ها چون «کاغذ اخبار»، «وقایع اتفاقیه»، «روزنامه دولت علیه ایران»، «روزنامه ملتی»، «روزنامه دولت ایران»، «وقایع عدلیه»، «نظامی»، «مریخ»، «شرف»، «تربیت»، «تبریز» بزیبائی و شیوائی ویژه خود نشان داده‌است که زبان فراگیر و «ملی» در آن سال‌ها چیزی جز پارسی نمی‌بوده‌است. او همچنین نمونه ارزشمندی نیز به این بررسی می‌افزاید، سخن از گزارش محمد امین رسولزاده، (نخستین رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان که گرایش‌های پان‌ترکیستی نیز داشت) است که می‌نویسد: «در اینجا [ارومیه] نمی‌توانید غیر از چند مشترک حبل المتین روزنامه خوان دیگری پیدا بکنید. روزنامه‌های ترکی قفقاز نیز در اینجا خریدار و خواننده ندارند. اصلاً در اینجا ترکی خواندن متداول نیست. اگرچه همه ترک هستند ولی ترکی نمی‌خوانند. همه جای آذربایجان چنین است. حتی چنان تیپهائی وجود دارند که این حال را برای قفقاز نیز پیشنهاد می‌کنند و خیال می‌بافند که باید همه عالم اسلام زبان فارسی یاد بگیرند و به فارسی بخوانند… در عرض پانزده روزی که در ارومیه بودم هرچه جستجو کردم بلکه یک‌نفر خریدار روزنامه ترکی پیدا کنم ممکن نگردید».
بدین گونه زبان فارسی برای اهالی آذربایجان یک زبان بیگانه‌ای نبوده‌است و جود هزاران دیوان شعر فارسی و شاعر بزرگ کلاسیک فارسیگو نیز نشانگر ملی و بودن این زبان در آن مناطق بوده‌است. همین وضع در کردستان، حتی نه تنها کردستان ایران بلکه کردستان عثمانی نیز مشاهده می‌شود و بسیاری از ادبا و شعرا و دیوان‌ها به زبان فارسی سروده شدهاند. برای نمونه چهار کتاب برجسته کردها در رابطه با خودشان به زبان فارسی است (شرفنامه بدلیسی-سیر الاکراد- حدیقه ناصریه-تحفه ناصری-حدیقه امان‌الهی). برجسته‌ترین این کتاب‌ها شرفنامه بدلیسی است که در قلمرو عثمانیان نوشته شده‌است. بنابراین زبان فارسی‌زبان نوواردی در مناطق گوناگون ایران نبوده‌است و ادعای برخی از نویسندگان و پژوهشگران سیاسی مبنی بر برانداختن نهادهای آموزشی زبان محلی و از میان بردن آثار مکتوب زبان‌های محلی نادرست است و هیچ مدرک و سند متعبری ندارد.