طرح دفاعی شوروی پیش از آغاز جنگ با آلمان
طرح دفاعی > طرح ژوکوف

انجام شبیه‌سازی‌های عملیاتی ده روزه در ماه‌های دسامبر سال ۱۹۴۰ و ژانویه سال ۱۹۴۱ نیز بر اولویت مناطق جنوبی تأکید کرد. چهاردهم ژانویه سال ۱۹۴۱، گئورگی ژوکوف به فرمان استالین به عنوان رئیس ستاد ارتش سرخ برگزیده شد. ژوکوف هنگامی به این منصب رسید که تنها پنج ماه تا آغاز تهاجم آلمان، برای تغییر راهبرد دفاعی شوروی به طرحی واقع‌بینانه‌تر و به حداقل رساندن صورت تهاجمی آن فرصت داشت. در طرح جدیدی که در جریان کنفرانس‌های سطح بالا، توسط او در طول ماه آوریل تهیه شد، شوروی ۳۴۴ لشکر با مجموعاً ۷٫۸۵ میلیون سرباز ایجاد می‌کرد که ۶٫۵ میلیون نفر از آن‌ها در مقابل آلمانی‌ها قرار می‌گرفتند. طرح ژوکوف نیز مانند طرح پیشین، بر حفظ خط مرزی با دفاع فعالانه تأکید داشت و دنباله آن را ضد حملات در نظرگرفته بود. در طرح او به تانک‌های آلمانی اجازه داده می‌شد که به مناطق شرقی نفوذ کنند و سپس هر سرنیزه زرهی به تنهایی منهدم می‌شد. فرماندهی عالی شوروی احتمالا از این که آلمانی‌ها یک توقف عملیاتی در اسمولنسک جهت باز سازماندهی و بهبود شرایط تدارکاتی را لازم می‌دیدند، به خوبی آگاه بود. از همین رو اجرای حملاتی از نواحی ولیکیه لوکی و گومل در شمال و جنوب اسمولنسک جهت بدل ساختن این توقف عملیاتی به یک تاخیر عمده برای دشمن را در نظر در نظر گرفته شده بود. بدین منظور ۱۳ مه سال ۱۹۴۱ ستاد کل دستور به حرکت ارتش بیست و دوم از اورال به ولیکیه لوکی و ارتش بیست و یکم از ناحیه وولگا به گومل داد.
طرح ژوکوف به هیچ وجه قصد نداشت بدنه اصلی نیروهای ارتش سرخ را بسیار نزدیک تهاجم اولیه دشمن قرار دهد تا قدرت تحرک‌پذیری از این نیروها گرفته شود و در خطر محاصره و انهدام قرار گیرند. این طرح لایه نخست نیروهای ارتش سرخ را که به شکل ثابتی در مناطق مرزی قرار می‌گرفتند، قربانی می‌کرد تا شدت تهاجم نیروهای آلمانی به مرور کاسته شود. فرماندهان خط مقدم و یگان‌هایی که چنین سرنوشتی برای آن‌ها رقم زده می‌شد، هیچگاه از این تصمیم مطلع نشدند. پیشبینی می‌شد مقاومت این نیروها باعث ایجاد فاصله بین سر نیزه زرهی آلمان و پیاده‌نظام آن شود تا با هر یک به شکل جداگانه برخورد گردد. نیروهایی که به محاصره می‌آمدند، می‌بایست همچنان به عنوان بخش فعالی از لایه تاکتیکی به مبارزه ادامه می‌دادند تا سرعت پیشروی آلمانی‌ها را کاهش دهند. انتظار می‌رفت پس از انهدام نیروهای اصلی لایه نخست، دسته‌ها و یگان‌های کوچک آن با حضور در جنگل‌ها به فعالیت‌های پارتیزانی بپردازند. طرح ژوکوف تحت عنوان «طرح دفاع از مرزهای کشور» یک ماه پیش از آغاز عملیات بارباروسا ارائه و به نیروها ابلاغ شد. این طرح، دفاعی بود که با حمله به اراضی داخلی آلمان ادامه پیدا می‌کرد. ژوکوف این مفهوم دفاعی خود بر پایه ایده‌های میخائیل توخاچفسکی توسعه داده و بنا کرده بود. ارتش سرخ با آگاهی از جدا افتادن بخشی از نیروهای آلمانی در رومانی، طرحی نیز برای تهاجم به این متحد آلمان پس از متوقف کردن تهاجم اولیه این کشور آماده کرده بود که شامل حمله هوایی به میدان‌های نفتی رومانی در پلویشت و تهاجم آبی-خاکی به جزایر دلتای رود دانوب می‌شد.
طرح ژوکوف به طرح اصلی عملیات جنگی و بسیج ارتش سرخ بدل شد. طرح مورد نظر با وجود این که از منظر راهبردی حالتی تدافعی داشت اما ذاتاً از طبیعتی تهاجمی برخوردار بود. در نهایت بر اساس این طرح و طرح بسیج مرتبط به آن، شوروی ۲۳۷ لشکر از مجموع ۳۰۳ لشکر خود را در سه منطقه ویژه دفاعی در غرب و یک ارتش نهم مجزا مستقر می‌ساخت؛ که در صورت آغاز جنگ چهار جبهه شمال غربی، غربی، جنوب غربی و نهایتاً جنوبی را تشکیل می‌دادند. به صورت کلی نیروهای ارتش سرخ می‌بایست در دو قسمت راهبردی مستقر می‌شدند. قسمت نخست با ۱۸۶ لشکر به چهار جبهه عملیاتی اختصاص می‌یافت و قسمت دوم با ۵۱ لشکر در غالب پنج ارتش در اختیار فرماندهی عالی (استاوکا) قرار می‌گرفت. هر یک از چهار جبهه عملیاتی می‌بایستی قوای خود را به شکل سه کمربند پشت‌سرهم در طول مرزهای جدید و پشت آن آرایش می‌دادند. کمربند نخست نیروی پوششی در طول مرز بود و دو کمربند دیگر تقریباً با اندازه برابر دفاع در عمق را تشکیل می‌دادند و اقدام به ضد حمله می‌کردند. پنج ارتشی که در نهایت شامل ۵۷ لشکر می‌شدند، در طول رودهای دوینا و دنیپر مستقر شده بودند. این قسمت عملاً از چشم سرویس‌های اطلاعاتی آلمانی مخفی ماند. وظیفه این نیروها اجرای ضد حمله در هماهنگی با ضد حملات نیروهای خط مقدم بود. اواخر ماه مارس به درخواست ژوکوف،  پانصد هزار نفر از نیروهای ذخیره در حالت آماده‌باش قرار گرفتند تا آموزش آن‌ها شدت بگیرد. تقریبا تمامی این افراد به چهار منطقه نظامی غربی اعزام گشتند. چند روز بعد سیصد هزار نفر دیگر از نیروهای ذخیره نیز فراخوانده شده و در ناحیه واسط در فاصله بین لایه تاکتیکی و لایه عملیاتی قرار گرفتند. قریب به ۱۷۰ لشکری که در بخش اروپایی شوروی، غرب مسکو و شرق کیف، مستقر گشتند تنها بین ۸ تا ۹ هزار نفر نیرو در اختیار داشتند. توان چندین مورد از این لشکرها نیز تنها بین ۵ تا ۶ هزار نفر بود. بیشتر لشکرهایی که دست کم از منظر نفرات، تکمیل‌تر بودند، در مواضع غربی‌تر، در لایه نخست تاکتیکی قرار گرفتند. امید می‌رفت از لایه عملیاتی در مقابل تهاجم اصلی دشمن محافظت شود و با استقرار به موقع و مناسب، جناحین گروه ارتش مرکز آلمان را مورد تهدید قرار دهد.
با وجود اقدام برای بسیج ۸۰۰ هزار نفر از نیروهای ذخیره و سرعت بخشیدن به فارغ‌التحصیلی دانشکده‌های مختلف نظامی، به هر صورت مشکلات بسیج نیرو سبب شد این طرح به شکل کامل اجرا نشود و تا هنگام آغاز تهاجم آلمان، هیچ‌یک از دو بخش عمده یعنی نیروهای مناطق دفاعی و نیروهای پنج ارتش فرماندهی عالی بر اساس طرح بسیج و استقرار، به صورت کامل در جایگاه خود قرار نگیرند.