stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زبان گیلکی
آواشناسی زبان گیلکی > واکه‌های زبان گیلکی

زبان گیلکی شامل ۱۱ واکه به شکل زیر می‌باشد.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ردیف | گیلکی | فارسی | آوانگاری | مثال | توضیحات |
| ۱ | أ | اَ | /æ/ | أحمد، زأی | - |
| ۲ | ئ (ائ) | اِ | /e/ | ائره | - |
| ۳ | ؤ (اؤ) | اُ | /o/ | اؤره، دامؤن | - |
| ۴ | ی (ای) | ای | /i:/ | ایران، ولی | - |
| ۵ | ۊ (اۊ) | او | /u:/ | پۊرد | - |
| ۶ | آ | آ | /ɑ:/ | آسمؤن، گیلان | - |
| ۷ | ˇ (ٚ) | - | /ə/ | سۊرخˇ گۊل، رٚشت | مصوتی بین زیر و زبر (فتحه و کسره) |
| ۸ | ۋ | - |  | تۋل | در زبان فرانسه به شکل (u) |
| ۹ | ئؤ | - | /œ/ | دئؤ (دوق به لهجه گسکری) | این آوا در زبان لری و هم‌چنین ترکی هم وجود دارد. |
| ۱۰ | یأ | - | - | تیأل (نیلوفر وحشی به لهجه گسکری) | پساوا - در ترکی هم موجود است. |
| ۱۱ | أؤ | - | /æo/ | چأؤدن، أؤؤ | میانپیش - آوایی که اول به صورت فتحه تلفظ می‌شود و بدون مکث لب‌ها غنچه شده و ضمه را ادا می‌کند. |
در گیلکی مصوت‌های زیادی اضافه بر فارسی معیار ایران همچون‌مازندرانی و تالشی و کردی و… کاربرده می‌شود. این واکه‌ها با عوض کردن جایگاه مصوت‌ بیان شده یا درجایگاه دیگری ادا می‌شوند
ادا کردن یک مصوت در جایگاه مصوت دیگر باعث ایجاد صدای مجهول از آن می‌شود و بعضی های دیگر نیز ترکیبی اند
مصوت آ در زبان گیلکی همچون زبان‌های باستانی وجود دارد و یا ادا کردن آ در جایگاه اَ در بسیاری از واژه‌های گیلکی مرسوم است البته بعضی واژه های دارای اَ فارسی در گیلکی و واژه های قدیم تر ایرانی متفاوتا با آ یا بالعکس بیان می شود
آ در جایگاه اَ گفته می‌شود(دقیقا مانند زبان کردی)
فتحه یااَ در جایگاه آ گفته می‌شود و آ به صورت مجهول شنیده می شود
(اَ) یا همان فتحه معمولی شنیده می‌شود
(او) ی معولی
(اُ) ی معمولی
واو مجهول:مصوت اُ یا پیش در جایگاه او که لب‌ها تنگ‌تر و گرد می‌شوند بیان می‌شود که او در آن به صورت مجهول شنیده می‌شود
اُ یا ضمه در جایگاه آ: ویژگی گویش بیه پیش و گالشی که اُ در جایگاه آ بیان می شود و دهان به سمت آ متمایل  می شود                                                                مثال :،کوتاُم،باُم
(ای) ی معمولی
(اِ)یا کسره ی معمولی
یاء مجهول: مصوت اِ یا کسره در جایگاه مصوت ای تلفظ می‌شود که ای به صورت مجهول شنیده می‌شود.
شبیه به شوآی انگلیسی کسره یا اِدر جایگاه اَ یا فتحه بیان می‌شود یا اینکه بگوییم لبها حالت آرامش به خود گرفته و کسره در حالتی خنثی و مرکزی لبها ادا می‌شود شاید گفتن فتحه نیز در این حالت وجود داشته باشد
همچون لری و ترکی او  در جایگاه ای ادا می‌شود
او یا در ای بیان می‌شود
اَ در ترکیب با او که در عربی و فارسی تاجیکی و افغانی نیز وجود دارد ترکیبی است
احتمالا آ در جایگاه کسره یا اِ نیز ادا می شود.                  در گیلکی احتمالا می تواند صامت ای با مصوت اِ همراه شود                                                                                                                                                                                                                                                                              شاید ادا کردن آ  در جایگاه ای یا به صورت ترکیبی وجود داشته باشد
(نیازمند بازنویسی نوشتن مثال اصلاح تخصصی زبان شنلسی و آواشناسی)
آواشناسی زبان گیلکی > همخوان‌های زبان گیلکی

همخوان‌های زبان گیلکی با فارسی یکی است با این‌حال از نظر واج‌شناسی تفاوت‌هایی دارند اگرچه تفاوت در حدی نیست که در صورت استفاده از آن‌ها در زبان مقابل معانی واژگان تغییر یابد با این وجود برخی همخوان‌ها مانند آوای "k", "g" و "q" در این زبان از نظر مکان و نحوه تولید متفاوت از فارسی ادا می‌شود.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | لبی | لثوی | پسالثوی | نرمکامی | چاکنایی |
|  بیواک انسدادی | p | t | t͡ʃ | k | ʔ |
|  واکدار انسدادی | b | d | d͡ʒ | ɡ |  |
|  بی‌واک سایشی  | f | s | ʃ | x | h |
| واک‌دار سایشی | v | z | ʒ | ɣ |  |
| خیشومی | m | n |  |  |  |
| روان‌ها |  | l, ɾ |  |  |  |
| غلت‌ها |  |  | j |  |  |
واژه‌شناسی زبان گیلکی

واژگان زبان گیلکی از ریشه ایرانی هستند و با سایر زبان‌های ایرانی در این زمینه مشابهت دارد. همبستگی واژگانی میان گیلکی و سایر زبان‌های شمال غربی ایران به‌ویژه مازندرانی، تالشی، کردی و زبان بلوچی بیشتر است. با این وجود واژه‌های دخیل فارسی و اصطلاحات روزمره فارسی در این زبان کاملاً مشخص است. در زبان گیلکی مانند فارسی تحلیلی اما اسم‌ها صرف می‌شوند. زبان گیلکی از هشت حالت صرفی اسم در ایرانی باستان سه حالت نهادی، اضافی و مفعولی را نگه داشته است. هرچند که ستاک و ماده اصلی اسم همان حالت نهادی آن است و پایانه صرفی، آن‌گونه که در ایرانی باستان بوده در این زبان باقی نمانده است. همچنین این زبان فاقد تثنیه و جنس دستوری است. پسوند جمع‌ساز اسم در زبان گیلکی أن (an) و ؤن (on) است. در نوشتارهای رسمی این پسوند، ان (ān) می‌باشد.
صرف حالات واژه (پئر per) به‌معنی پدر
|  | مفرد | جمع |
| --- | --- | --- |
| نهادی | پئر | پئران، پئرؤن |
| مفعولی | پئر'، پئرأ | پئران'، پئرانأ، پئرؤن'، پئرؤنأ |
| اضافی | پئر ٚ | پئران ٚ، پئرؤن ٚ |
واژه‌شناسی زبان گیلکی > نمونه واژگان

شماری از واژه‌های گیلکی به دو گویش بی ٚ پیشی (شرقی)، بی ٚ پسی (غربی) با برابر فارسی و انگلیسی آن:
| فارسی | گویش بی ٚ پیشی | گویش بی ٚ پسی | انگلیسی |
| --- | --- | --- | --- |
| صورت / چهره | دیم dim | دیم dim | Face |
| زمان | زمت zөmөt   زمات zөmāt | زمات zөmāt | Time |
| بالا | جؤر jor | جؤر jor | Up |
| پایین | جیر jir | جیر jir | Down |
| زیر | بۊن bun / بن bөn | بۊن bun / بن bөn | Under |
| پدر | پئر per | پئر per | Father |
| مادر | مأر mar | مار mār | mother |
| کودک / بچه | زأی zay / زأک zak | زأی zay / زأک zak | Baby / Kid |
| پسر | وچه/vacha | وچه/vacha | Boy |
| دختر | لاکۊ lāku / کیجه kijө | کؤر kor / لاکۊ lāku / کیلکا kilkā | girl / Daughter |
| پدر زن | زۊ پئر zu per | زن پئر zөn per | Father in law |
| مادر زن | زۊ مأر zu mar | زن مار zөn mār | Mother in law |
| خواهر زن | زۊ خاخۊر zu xāxur | زن خاخۊر zөn xāxur | Sister in law |
| برادر زن | زۊ برار zu bөrār | زن برار zөn bөrār | Brother in law |
| برادر شوهر | شۊ برار šu bөrār | مرد ٚ برار mөrdө bөrār | Brother in law |
| خواهر شوهر | شۊ خاخؤر šu xāxor | مرد ٚ خاخؤر mөrdө xāxor | Sister in law |
| مادر شوهر | شۊ مأر šu mar | مرد ٚ مار mөrdө mār | Mother in law |
| پدر شوهر | شۊ پئر šu per | مرد ٚ پئر mөrdө per | Father in law |
| بزرگ | پیلله pillө | پیلله pillө | Great |
| لیز / سُر | لیسک lisk | لیسک lisk | Lubricious |
| ترد و شکننده | کرچ kөrc | کرچ kөrc | Brittle |
| آویزان کردن / آویختن | وارگنئن vargөnen | وارگانئن vārgānen / اۊرگادن urgādөn / وارگادن vārgādөn | Hangning |
| به دنبال کشیدن | هأکشئن hakөšen | فأکشئن fakөšen | Drag |
| مکیدن | فۊدۊشتن fuduštөn | فۊدۊشتن fuduštөn / اۊدۊشتن uduštөn | Sucking |
| میل داشتن | وأستن vastөn | وأستن vastөn | Appetite or Desire |
| ریختن مایعات | فۊگۊدن fugudөn | فۊگۊدن fugudөn  فۊکۊدن fukudөn | Pouring of Liquids |
| درخت | دار dār | دار dār | Tree |
| زنبور | سیفتال siftāl | گرزک gөrzөk | Bee |
| سنجاقک | تیتیل titil / تیتیلاس titilās | چیچیلاس cicilās / ککر kөkөr | Dragonfly |
| گاو | گوْ gö   گا gā | گاب gāb | Cow |
| گربه / بچه گربه | پیچأ pica / پیچأ کۊته pica kutө | پیچأ pica / پیچأ کۊته pica kutө | Cat/Kitty |
| گردو | آغوز āquz | آغوز āquz | Nut |
| اردک | بیلی bili / سیکا sikā | بیلی bili | duck |
| مرغ خانگی | کرک kөrk | کرک kөrk | Hen |
| گنجشک | ملجه mөljө/ چیچینی cicini | چیچینی cicini   چیشنک cišnek | Sparrow |
| مار | میلۊم milum | لانتی lānti | Snake |
ادبیات گیلکی

مقالهٔ اصلی: ادبیات گیلکی
زبان‌های گیلکی و مازندرانی را می‌توان زبان دوم مذهب زیدی در سده‌های هشتم و نهم دانست از آن دوران کتب فراوانی بجای مانده که با توجه به آنها می‌توان این زبان را پس از فارسی با قدمت‌ترین زبان ایرانی دانست که نگارش ادبی تاریخی دارد. از کتب زیدی باقی مانده که به زبان‌های گیلکی و عربی نگاشته شده می‌توان به چند تفسیر زیدی قران مانند: تفسیرکتاب الله، تفسیرمغنیسا، تفسیرقرآن سورتچی، تفسیرقران نسخه اسکاتلند و همچنین کتابی دربارهٔ مذهب زیدی به نام الابانه به عربی و گیلکی توسط ابوجعفر محمد بن یعوب نگاشته شده همچنین کتبی مانند: اول مخشیه زیدی، دوم مخشیه زیدی، مقامات الحریری، الکفایه و چند کتاب دیگر به گیلکی نگاشته شده‌اند.[نیازمند منبع]
ادبیات گیلکی > فهلویات

در میان اشعار گویندگان بعد از اسلام به آثاری برمی‌خوریم که به زبان گیلکی کنونی نزدیک است. فهلویات شامل اشعاری (دوبیتی) است به گویشهای غرب و مرکز و شمال ایران. مناطق فهله عبارت هستند از اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان اما می‌توان از دیدگاه زبانشناسی گیلان را نیز شامل این مناطق دانست.
ادبیات گیلکی > هساشعر

مقالهٔ اصلی: هساشعر
هساشعر سبکی مدرن از شعر گیلکی و بعداً مازندرانی است که توسط شاعران گیلک از جمله محمد بشرا، رحیم چراغی و محمد فارسی از اوایل دهه هفتاد پایه‌ریزی شد. هساشعر موجز و کوتاه است و علی‌رغم مدرن بودن از لحاظ زبان و شیوه بیان، فضای آن عموماً طبیعت محض و به دور از فضای شهری است.
نقشه مناطق دارای زبان‌های کاسپین در دهستان‌های ایران، کشیده شده با استفاده از اطلاعات جهاد سازندگی در سال ۱۹۸۶ میلادی
ویلیام هانوی

| ویلیام هانوی | ویلیام هانوی |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۹۲۹
درگذشت: ۲۰۱۸
پیشه: ایران‌شناسی
همسر: لورین کر
ویلیام هانوی (انگلیسی: William L. Hanaway؛ ۱۹۲۹ – ۲۰۱۸) ایران‌شناس و استاد دانشگاه پنسیلوانیا اهل ایالات متحده بود. او همچنین رئیس انجمن بین‌المللی ایران‌شناسی و از اعضای هیئت تحریریه تاریخ ادبیات فارسی به عنوان مشاور و همکار دانشنامه ایرانیکا بود.
گالسوینتا

شهبانوی سوآسون
| گالسوینتا | گالسوینتا |
| --- | --- |
شهبانوی سوآسون : شهبانوی سوآسون 
شیلپریک یکم درحال خفه‌کردن همسرش گالسوینتا: شیلپریک یکم درحال خفه‌کردن همسرش گالسوینتا
پیشین: اودوورا
جانشین: فردگوند
زاده: ۵۴۰
درگذشته: ۵۶۸ (۲۷ یا ۲۸ سال)
همسر: شیلپریک یکم
دودمان: مروونژی‌ها
پدر: آتاناگیلد
مادر: گوئیسوینتا
گالسوینتا (زادهٔ ۵۴۰ – درگذشتهٔ ۵۶۸) همسر شیلپریک یکم، پادشاه نوستریا و ملکهٔ آن دیار برای مدت کوتاهی تا هنگام کشته‌شدنش بود.
زندگینامه

گالسوینتا دختر آتاناگیلد، پادشاه ویزیگوتتبار هیسپانیا از همسرش گوئیسوینتا و خواهر بزرگتر برونهیلدا، همسر سیگبرت یکم و شهبانوی اوسترازیا بود. برونهیلدا در سال ۵۶۶ با سیگبرت ازدواج کرده بود و شیلپریک، برادر و رقیب سیگبرت از آتاناگیلد خواست تا دیگر دخترش را به او بدهد. با موافقت آتاناگیلد، گالسوینتا در ۵۶۷ به‌عنوان دومین همسر شیلپریک یکم با او در روان ازدواج کرد، اما دیری نگذشت که شیلپریک با تحریک معشوقه‌اش فردگوند او را کشت. شیلپریک سپس با فردگوند ازدواج کرد و او را ملکهٔ خود ساخت، اما خود او نیز در سال ۵۸۴ میلادی و احتمالاً با دخالت فردگوند به‌قتل رسید.
مرگ گالسوینتا در عین حال منجر به دشمنی خواهرش برونهیلدا با فردگوند و شیلپریک و بروز جنگی تقریباً ۴۰ ساله بین دو پادشاهی فرانکی اوسترازیا و نوستریا شد.
کیرکشلاگ بای لینتس

مکان
| Kirchschlag bei Linz | Kirchschlag bei Linz |
| --- | --- |
Wildberg castle: Wildberg castle
  نشان:   نشان
Kirchschlag bei Linzموقعیت در اتریش: Kirchschlag bei Linzموقعیت در اتریش
مختصات: ۴۸°۲۴′۴۹″ شمالی ۱۴°۱۶′۴۱″ شرقی﻿ / ﻿۴۸٫۴۱۳۶۱°شمالی ۱۴٫۲۷۸۰۶°شرقی﻿ / 48.41361; 14.27806: مختصات: ۴۸°۲۴′۴۹″ شمالی ۱۴°۱۶′۴۱″ شرقی﻿ / ﻿۴۸٫۴۱۳۶۱°شمالی ۱۴٫۲۷۸۰۶°شرقی﻿ / 48.41361; 14.27806
ایالت: اوبراسترایش
ناحیه: Urfahr-Umgebung
حکومت: حکومت
 • شهردار: Dr. Gertraud Deim (ÖVP)
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۷ کیلومتر مربع (۷ مایل مربع)
ارتفاع: ۸۹۶ متر (۲۹۴۰ فوت)
جمعیت (۲۵ خرداد ۱۳۹۵): جمعیت (۲۵ خرداد ۱۳۹۵)
 • کل: ۲٬۱۰۳
 • تراکم: ۱۲۰/کیلومتر مربع (۳۲۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (CET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (CEST)
کدهای پستی: ۴۲۰۲
پیش‌شماره‌ها: ۰ ۷۲ ۱۵
پلاک خودرو: UU
وبگاه: www.kirchschlag.net
کیرکشلاگ بای لینتس (به آلمانی: Kirchschlag bei Linz) یک منطقهٔ مسکونی در اتریش است که در ناحیه اورفار اومگبونگ واقع شده‌است. کیرکشلاگ بای لینتس ۱۷ کیلومتر مربع مساحت دارد ۸۹۶ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
گلخانی (نیمروز)

مکان
| گلخانی | گلخانی |
| --- | --- |
روستا: روستا
محل : محل 
گلخانی: گلخانی
مختصات: ۳۱°۰۲′۰۹″شمالی ۶۱°۲۳′۴۸″شرقی﻿ / ﻿۳۱٫۰۳۵۷۶۷۱°شمالی ۶۱٫۳۹۶۷۰۹۵°شرقی﻿ / 31.0357671; 61.3967095: مختصات: ۳۱°۰۲′۰۹″شمالی ۶۱°۲۳′۴۸″شرقی﻿ / ﻿۳۱٫۰۳۵۷۶۷۱°شمالی ۶۱٫۳۹۶۷۰۹۵°شرقی﻿ / 31.0357671; 61.3967095
استان: سیستان و بلوچستان
شهرستان: نیمروز
بخش: صابری
دهستان: گلخانی
بنیان‌گذاری: ۱۳۷۲ خورشیدی
جمعیت: ۲۰۶۴ نفر (سرشماری ۹۵)
پیش‌شمارهٔ تلفن: ۰۵۴
گلخانی، روستایی در دهستان گلخانی بخش صابری شهرستان نیمروز در استان سیستان و بلوچستان ایران است. این روستا، مرکز دهستان گلخانی است.
جمعیت

بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت این روستا برابر با ۲٬۰۶۴ نفر (۵۰۱ خانوار) بوده‌است.
ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی

ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی به هر شکلی از ذخیره‌سازی نوری اطلاق می‌شود که در آن اطلاعات می‌توانند با وضوح سه بعدی  ضبط یا خوانده شوند (در مقایسه با وضوح دوبعدی که به‌عنوان مثال درCD ارائه می‌شود).
این نوآوری پتانسیل ارائه ذخیره سازی انبوه در سطح پتابایت  را روی دیسک‌هایی به اندازه DVD  (با قطر 120 میلی‌متر) دارد. فرآیند ضبط و بازخوانی داده‌ها از طریق متمرکز کردن لیزر درون ماده ذخیره‌سازی انجام می‌شود. با این حال، به دلیل ماهیت حجمی ساختار داده‌ها، نور لیزر باید از نقاط داده‌ای دیگر عبور کند تا به نقطه مورد نظر برای خواندن یا ضبط برسد. بنابراین، نوعی  غیرخطی بودن ضروری است تا اطمینان حاصل شود که این نقاط دیگر در آدرس‌دهی نقطه هدف اختلالی ایجاد نکنند.
تاکنون، هیچ محصول تجاری مبتنی بر ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی وارد بازار انبوه نشده است، اگرچه چندین شرکت به‌طور فعال در حال توسعه این فناوری هستند و ادعا می‌کنند که این فناوری ممکن است به‌زودی در دسترس قرار گیرد.
نمای کلی

رسانه‌های فعلی ذخیره‌سازی داده‌های نوری ، مانند سی‌دی و دی‌وی‌دی ، داده‌ها را به صورت مجموعه‌ای از نشانه‌های بازتابی روی سطح داخلی دیسک ذخیره می‌کنند. برای افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی، این دیسک‌ها می‌توانند دو یا حتی تعداد بیشتری از این لایه‌های داده را در خود جای دهند. با این حال، تعداد لایه‌ها به شدت محدود است زیرا لیزر آدرس‌دهی با هر لایه‌ای که در مسیر خود (به لایه هدف و بازگشت) از آن عبور می‌کند، تعامل دارد. این تعاملات باعث ایجاد نویز می‌شوند و فناوری را به حدود 10 لایه محدود می‌کنند..روش‌های ذخیره‌سازی نوریسه‌بعدی این مشکل را با استفاده از روش‌های آدرس‌دهی حل می‌کنند که در آن تنها وکسلی  که به‌طور خاص آدرس‌دهی شده است، با نور آدرس‌دهی تعامل قابل‌توجهی دارد. این فرآیند لزوماً شامل روش‌های غیرخطی برای خواندن و نوشتن داده‌ها، به‌ویژه در زمینه اپتیک غیرخطی، می‌شود.
ذخیره سازی داده های نوری سه بعدی با ذخیره سازی داده های هولوگرافی مرتبط است (و با آن رقابت می کند). نمونه‌های سنتی ذخیره‌سازی هولوگرافیک معمولاً در بُعد سوم آدرس‌دهی نمی‌کنند و به همین دلیل به‌طور دقیق "سه‌بعدی" محسوب نمی‌شوند. اما اخیراً با استفاده از میکروهولوگرام‌ها، ذخیره‌سازی هولوگرافیک سه‌بعدی محقق شده است. فناوری چندلایه با انتخاب لایه (که در آن لایه‌های یک دیسک چندلایه می‌توانند به‌صورت جداگانه فعال شوند، مثلاً به‌صورت الکتریکی) نیز به این حوزه نزدیک است.
مثال از سیستم ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی:
یک سیستم نمونه ممکن است از دیسکی استفاده کند که شبیه به یک DVD شفاف است. این دیسک شامل بسیاری از لایه‌های اطلاعاتی در اعماق مختلف است که هرکدام شامل مسیری مارپیچ شبیه به DVD هستند. برای ضبط اطلاعات:
لیزر روی عمق مشخصی متمرکز می‌شود که با یک لایه اطلاعاتی خاص مطابقت دارد. روشن شدن لیزر باعث یک تغییر فتوشیمیایی در رسانه ذخیره‌سازی می‌شود.با چرخش دیسک و حرکت هد خواندن/نوشتن، لایه به همان شیوه یک DVD-R نوشته می‌شود.
سپس، عمق فوکوس تغییر کرده و لایه کاملاً متفاوت دیگری از اطلاعات نوشته می‌شود.
فاصله بین لایه‌ها می‌تواند بین 5 تا 100 میکرومتر باشد، که امکان ذخیره بیش از 100 لایه اطلاعات را روی یک دیسک فراهم می‌کند.
فرآیند خواندن داده‌ها:
برای بازخوانی داده‌ها، فرآیند مشابهی استفاده می‌شود، اما این بار به جای ایجاد تغییر فتوشیمیایی، لیزر باعث فلورسانس در رسانه ذخیره‌سازی می‌شود. این فلورسانس، مثلاً با استفاده از توان کمتر لیزر یا طول موج متفاوت، ایجاد می‌شود. شدت یا طول موج فلورسانس بسته به اینکه آیا داده در نقطه خاصی نوشته شده است یا نه، متفاوت خواهد بود و از طریق اندازه‌گیری نور ساطع شده، داده‌ها خوانده می‌شوند.
اندازه مولکول‌های کروموفور یا مراکز رنگی فعال نسبت به اندازه فوکوس لیزر (که توسط حد پراش تعیین می‌شود) بسیار کوچک‌تر است. بنابراین، نور به‌طور همزمان تعداد زیادی (شاید حتی 10^9 مولکول) را آدرس‌دهی می‌کند، به‌طوری که رسانه به‌عنوان یک توده همگن عمل می‌کند و نه به‌عنوان ماتریسی که توسط موقعیت کروموفورها ساختار یافته باشد.
تاریخچه

یشه‌های این حوزه به دهه 1950 بازمی‌گردد، زمانی که یهودا هیرشبرگ ترکیبات اسپیروپیران های فتوکرومیک را توسعه داد و کاربرد آن‌ها را در ذخیره‌سازی داده‌ها پیشنهاد کرد. در دهه 1970، والری باراچفسکی نشان داد که این فوتوکرومیسم می‌تواند از طریق تحریک دو فوتونی تولید شود. در اواخر دهه 1980، پیتر ام. رنتزپیس نشان داد که این فرآیند می‌تواند به ذخیره‌سازی داده‌ها به‌صورت سه‌بعدی منجر شود. از آن زمان تاکنون، طیف گسترده‌ای از پدیده‌های فیزیکی برای خواندن و ضبط داده‌ها مورد بررسی قرار گرفته‌اند، تعداد زیادی از سیستم‌های  شیمیایی برای محیط ذخیره‌سازی توسعه یافته و ارزیابی شده‌اند، و کارهای گسترده‌ای برای حل مشکلات مرتبط با سیستم‌های نوری مورد نیاز برای خواندن و ضبط داده‌ها انجام شده است. امروزه، گروه‌های متعددی همچنان بر روی راه‌حل‌هایی با سطوح مختلف توسعه و علاقه به تجاری‌سازی این فناوری کار می‌کنند.
فرآیندهای ایجاد داده های نوشتاری

ضبط داده در یک محیط ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی مستلزم ایجاد تغییری در محیط هنگام تحریک است. این تغییر معمولاً یک واکنش فتوشیمیایی از نوعی خاص است، اگرچه امکان روش‌های دیگری نیز وجود دارد. واکنش‌های شیمیایی که مورد بررسی قرار گرفته‌اند شامل فتوایزومریزاسیون ، فوتودکامپوزیشن،و فتوبلیچینگ و شروع پلیمریزاسیون هستند.ترکیبات فوتوکرومیک بیشترین تحقیق را به خود اختصاص داده‌اند و شامل موادی همچون آزوبنزن‌ها ، اسپیروپیران‌ها ، استیلبن‌ها ، فولژیدها و دی‌آری‌آلتن‌ها می‌شوند. اگر تغییر فتوشیمیایی معکوس‌پذیرباشند، ذخیره‌سازی داده‌ها به‌صورت بازنویسی‌پذیر نیز از لحاظ تئوری امکان‌پذیر است. همچنین، ضبط چندسطحی (MultiLevel Recording)، که در آن داده‌ها به‌جای سیگنال‌های "روشن" و "خاموش" به‌صورت در مقیاس خاکستری نوشته می‌شوند، از نظر فنی امکان‌پذیر است.
ضبط با جذب چندفوتونی غیررزونانسی

اگرچه پدیده‌های نوری غیرخطی متعددی وجود دارند، اما تنها جذب چندفوتونی قادر است انرژی لازم برای تحریک الکترونی گونه‌های مولکولی و ایجاد واکنش‌های شیمیایی را به محیط تزریق کند.
جذب دو فوتونی قوی‌ترین نوع جذب چندفوتونی است، اما با این وجود پدیده‌ای بسیار ضعیف محسوب می‌شود و به حساسیت پایین محیط ذخیره‌سازی منجر می‌شود. بنابراین، تحقیقات زیادی برای توسعه کروموفورهایی با  سطح مقطع جذب دو فوتون بالا انجام شده است.
ضبط با جذب دو فوتونی
این روش از طریق متمرکز کردن لیزر روی نقطه‌ای که فرآیند نوشتن فتوشیمیایی مورد نظر است، انجام می‌شود. طول موج لیزر به‌گونه‌ای انتخاب می‌شود که به‌صورت خطی توسط محیط جذب نشود و بنابراین تنها در نقطه فوکوس با محیط تعامل داشته باشد. در نقطه فوکوس، جذب دو فوتونی به دلیل غیرخطی بودن و وابستگی به مربع  شدت نور لیزر قابل توجه می شود.
ضبط با استفاده از دو لیزر همزمان
در این روش، دو لیزر به‌طور همزمان برای نوشتن اطلاعات استفاده می‌شوند.
یک لیزر از محیط عبور کرده و یک خط یا صفحه را تعریف می‌کند.
لیزر دوم به نقاطی از آن خط یا صفحه که نیاز به نوشتن دارند، هدایت می‌شود.
همزمانی دو لیزر در این نقاط باعث جذب دو فوتونی و در نتیجه شروع واکنش فتوشیمیایی برای نوشتن می‌شود.
این روش معمولاً برای نوشتن موازی اطلاعات استفاده می‌شود، که امکان ضبط همزمان داده‌ها در چندین نقطه را فراهم می‌کند.
نوشتن با جذب چند فوتونی متوالی

رویکرد دیگری برای بهبود حساسیت محیط ذخیره‌سازی استفاده از جذب دو فوتونی تشدید کننده (که با نام "1+1" یا جذب دو فوتونی متوالی نیز شناخته می‌شود) است. جذب دو فوتونی غیررزونانسی که به‌طور معمول استفاده می‌شود، پدیده‌ای ضعیف است، زیرا برای ایجاد تحریک، دو فوتون تحریک‌کننده باید تقریباً به‌طور همزمان به کروموفور برسند. این امر به این دلیل است که کروموفور نمی‌تواند به‌تنهایی با یک فوتون تعامل داشته باشد.
اما اگر کروموفور دارای یک سطح انرژی باشد که با جذب ضعیف یک فوتون مطابقت داشته باشد، این سطح می‌تواند به‌عنوان یک مرحله واسط عمل کند و به فوتون‌ها آزادی بیشتری در زمان‌بندی ورودشان بدهد. این امر منجر به افزایش حساسیت می‌شود. با این حال، این رویکرد باعث کاهش غیرخطی بودن در مقایسه با جذب دو فوتونی غیررزونانسی می‌شود (زیرا هر مرحله جذب دو فوتونی به‌طور اساسی خطی است) و بنابراین ممکن است وضوح سه‌بعدی سیستم را به خطر بیندازد.
میکروهولوگرافی

در میکرو هولوگرافی ، پرتوهای متمرکز نور برای ضبط هولوگرام‌های با اندازه زیرمیکرومتری در یک ماده فوتورفرکتیو استفاده می‌شوند، معمولاً با استفاده از پرتوهای هم‌محور. فرآیند نوشتن ممکن است از همان نوع مواد استفاده کند که در سایر روش‌های ذخیره سازی داده هولوگرافیک به کار می‌روند و ممکن است از فرآیندهای دو فوتونی برای ایجاد هولوگرام‌ها بهره گیرد.
ثبت داده ها هنگام تولید

داده‌ها همچنین می‌توانند در حین تولید محیط ذخیره‌سازی ایجاد شوند، همان‌طور که در اکثر فرمت‌های دیسک نوری برای توزیع تجاری داده‌ها دیده می‌شود. در این حالت، کاربر نمی‌تواند اطلاعاتی روی دیسک بنویسد – این نوع دیسک به فرمتROM (فقط خواندنی) محدود است.
داده‌ها ممکن است با یک روش نوری غیرخطی نوشته شوند، اما در این حالت، استفاده از لیزرهای بسیار پرقدرت قابل قبول است، بنابراین حساسیت رسانه ذخیره‌سازی اهمیت کمتری پیدا می‌کند.
همچنین ساخت دیسک‌هایی که داده‌ها به‌صورت قالب‌گیری یا چاپ در ساختار سه‌بعدی آن‌ها جاسازی شده‌اند، نشان داده شده است. به‌عنوان مثال، یک دیسک حاوی داده‌های سه‌بعدی می‌تواند با قرار دادن تعداد زیادی دیسک‌های بسیار نازک روی یکدیگر ساخته شود، که هرکدام دارای یک لایه اطلاعات قالب‌گیری یا چاپ‌شده هستند. دیسک ROM حاصل می‌تواند با استفاده از یک روش خواندن سه‌بعدی خوانده شود.
سایر روش‌ها برای نوشتن داده‌ها

روش‌های دیگری نیز برای نوشتن داده‌ها در سه‌بعد بررسی شده‌اند، از جمله:
ایجاد حفره‌های طیفی پایدار (PSHB): این روش امکانچندگانگی طیفی برای افزایش تراکم داده‌ها را نیز فراهم می‌کند. با این حال، رسانه‌های PSHB در حال حاضر به دمای بسیار پایین برای جلوگیری از از دست دادن داده‌ها نیاز دارند.
ایجاد حباب‌های میکروسکوپی: در این روش، حباب‌های میکروسکوپی با استفاده از تابش لیزر با شدت بالا در محیط ذخیره‌سازی ایجاد می‌شوند.
جهت‌گیری کروموفور: در این روش، بازآرایی کروموفورهای محیط توسط لیزر باعث ایجاد تغییراتی می‌شود که قابل خواندن هستند.
فرآیندهای خواندن داده

خواندن داده‌ها از حافظه‌های نوری سه‌بعدی به روش‌های مختلفی انجام شده است. برخی از این روش‌ها بر غیرخطی بودن تعامل نور و ماده برای دستیابی به وضوح سه‌بعدی متکی هستند، در حالی که برخی دیگر از روش‌هایی استفاده می‌کنند که پاسخ خطی رسانه را به‌صورت مکانی فیلتر می‌کنند. روش‌های خواندن شامل موارد زیر است:
جذب دو فوتونی (که منجر به جذب یا فلورسانس می شود). این روش در اصل نوعی میکروسکوپی دو فوتونی است.
تحریک خطی فلورسانس با تشخیص هم‌کانون: این روش نوعی میکروسکوپی لیزری اسکن هم‌کانون است.  اگرچه برای تحریک از لیزر با قدرت کمتر نسبت به جذب دو فوتونی استفاده می‌کند، اما ممکن است با مشکلاتی مواجه شود، زیرا نور آدرس‌دهی با بسیاری از نقاط داده دیگر علاوه بر نقطه موردنظر تعامل دارد.
اندازه‌گیری تفاوت‌های کوچک در ضریب شکست بین دو حالت داده: این روش معمولاً از میکروسکوپ کنتراست فاز یا میکروسکوپ بازتاب هم‌کانون استفاده می‌کند. از آنجایی که جذب نوری در این روش وجود ندارد، خطر آسیب به داده‌ها هنگام خواندن از بین می‌رود. با این حال، عدم تطابق ضریب شکست ضریب شکست ممکن است ضخامت رسانه (تعداد لایه‌های داده) را محدود کند.
تولید هارمونیک دوم: به عنوان روشی برای خواندن داده های نوشته شده در یک ماتریس پلیمری قطبی نشان داده شده است.
تاموگرافی همدوسی نوری: به‌عنوان یک روش خواندن موازی نیز اثبات شده است.
طراحی رسانه ذخیره‌سازی

قسمت فعال رسانه‌های ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی معمولاً یک پلیمر آلی است که با گونه های فعال شیمیایی دوپ یا پیوند داده شده است . علاوه بر این، از مواد کریستالی و سل-ژل نیز استفاده شده است.
فرم‌فاکتور رسانه

رسانه‌های ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی در چندین فرم‌فاکتور پیشنهاد شده‌اند: دیسک، کارت و کریستال.
رسانه دیسکی: ادامه‌ای از فناوری CD/DVD است و امکان خواندن و نوشتن داده‌ها با استفاده از روش چرخش دیسک فراهم می‌کند.
رسانه به شکل کارت اعتباری :از نظر قابلیت حمل و راحتی جذاب است، اما ظرفیت کمتری نسبت به دیسک دارد.
رسانه کریستالی: نویسندگان علمی تخیلی بارها جامدات کوچکی را تصور کرده‌اند که مقادیر عظیمی از اطلاعات را ذخیره می‌کنند. حداقل در تئوری، این امر با فناوری ذخیره سازی نوری پنج بعدی قابل تحقق است.
تولید رسانه

ساده ترین روش تولید رسانه – قالب‌گیری دیسک به‌صورت یکپارچه – برای برخی سیستم‌ها امکان‌پذیر است. روش پیچیده‌تر، ساخت رسانه به‌صورت لایه‌به‌لایه است. این روش برای رسانه‌هایی که داده‌ها به‌صورت فیزیکی در حین تولید ایجاد می‌شوند، ضروری است. با این حال، ساخت لایه‌به‌لایه به معنای لزوماً کنار هم قرار دادن چندین لایه نیست؛ یک گزینه دیگر ایجاد رسانه به‌صورت مشابه با رول نوار چسب است.
طراحی درایو

درایوی که برای خواندن و نوشتن در رسانه‌های ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی طراحی شده است، ممکن است شباهت‌های زیادی با درایوهای CD/DVD داشته باشد، به‌ویژه اگر فرم‌فاکتور و ساختار داده رسانه مشابه CD یا DVD باشد. با این حال، تفاوت‌های قابل‌توجهی وجود دارد که باید در طراحی این درایوها در نظر گرفته شود:
لیزر

لیزر: در صورت استفاده از جذب دو فوتونی، ممکن است لیزرهای پرقدرتی موردنیاز باشند که حجیم، سخت برای خنک‌سازی و از نظر ایمنی خطرناک هستند.
اصلاح کروی متغیر

برای آدرس‌دهی به اعماق مختلف در رسانه، نیاز به سیستمی برای تطبیق پویا با این تغییرات وجود دارد.
سیستم اپتیکی

بسیاری از سیستم‌های ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی از طول‌موج‌های مختلف نور استفاده می‌کنند (مانند لیزر خواندن، لیزر نوشتن). سیستم اپتیکی باید این طول‌موج‌ها را ترکیب و جدا کند.
تشخیص

در ذخیره‌سازی نوری سه‌بعدی، سیگنال تولید شده ضعیف‌تر از نور لیزر است. ابزارهای خاصی برای جمع‌آوری نور فلورسانس پراکنده به همه جهات استفاده می‌شود.
ردیابی داده ها

لایه‌های داده مشابه DVD را می‌توان دسترسی و ردیابی کرد. روش‌هایی برای آدرس‌دهی موازی نیز امکان‌پذیر است که سرعت انتقال داده را افزایش می‌دهد اما به سیستم‌های پیچیده‌تر نیاز دارد.