لامع (میرزا محمدرفیع خان اول)
مضمون شعری لامع

مضمون غزل‌های وی حکمت، موعظه و دعوت به ترک تعلّقات دنیایی و بیان عشق الهی است. قهر نفس او و دوری از هوای نفس، قهری و معمولی نیست. لامع در مقام سرکوبی نفس از مرحله عادت و معمولی پا را فراتر نهاده و قناعت را آفت طریقت شمرده و توقف در وادی ترک تعلقات راحجاب راه سالک می‌داند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  هر که را کنج قناعت باشد او درویش نیست  |  |  عافیت مر مرد قانع را ز کم یا بیش نیست |
|  تا به کی در وادی دنیا گذشتن مانده‌ای  |  |  ساحت از خود گذشتن یک دو گامی بیش نیست |
تا آنجا که می‌گوید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  گر کسی از دیدهٔ عبرت دمی سازد نظر  |  |  در حلاوت‌های دنیا، نوش غیر از نیش نیست |
بیان عشق و اشتیاق و شکایت هجران و توصیف جمال و کمال و لطف و عنایت و قهر و عتاب معشوق با الهام از غزل سرایان بزرگی چون سعدی، حافظ، جامی و صائب، موضوع غزلیات لامع را تشکیل می‌دهد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  شاه حسنت را ز ناز و غمزه بس باشد سپاه  |  |  ملک دل‌ها را مسخر می‌کند از یک نگاه |
|  هر شب از سودای هجران چون شود تاریک‌دل  |  |  در شبستان خیالت بر فروزم شمع آه |
|  روشنایی نیست در بزم پریشان خاطران  |  |  روزگار زلف باشد از پریشانی سیاه |
|  اشک چشم فرقتم از دل برآرد بار غم  |  |  از زمین بی آب تا باشد کجا روید گیاه |
|  می‌توان زافتادگی اندر جهان شد سربلند  |  |  خاک ره شد گردباد و بر فلک ساید کلاه |
|  شهسوار غمزه ات تا می‌کند پا در رکاب  |  |  می‌رباید گوی دل‌ها را به چوگان نگاه |
|  حسن دل جویت به یغما برده از من عقل و دین  |  |  اشک سرخ و رنگ زرد من در آن باشد گواه |
|  لامع از بیداد هجران رو به کوی وصل کرد  |  |  از جفای هجر سوی وصل می آرد پناه |
شعر لامع، شعری است پخته و برخاسته از دل، چه آنگاه که زبان به انتقاد می‌گشاید و از روزگار ظلم و ظالمان و محرومیّت محرومان و فساد مفسده جویان فریاد برمی‌آورد و چه آن زمانی که خالصانه خدا را ستایش می‌کند و رسولش را مدح می‌گوید و سر نیاز بر آستان بی‌نیاز او می‌ساید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  تا هوای سر زلف تو شده رهبر ما  |  |  تار مویی بود از ضعف جنون پیکر ما |
|  نیستی مایهٔ ما چون شده معمار قضا  |  |  طرح اقلیم فنا کرده ز خاکستر ما |
|  از نواهای فغان خیز که ازدل خیزد  |  |  تار قانون فغان گشته صدا در سر ما |
|  بس که آزرده ز تاب و تپش دهر بود  |  |  همچو مرغ قفسی آمده دل در بر ما |
|  مرغ آتش نفس دشت تأسف شده‌ایم  |  |  شعلهٔ آه شود حرکت بال و پر ما |
|  آتش غافله واماندهٔ صحرای غمیم  |  |  تا نظر باز کنی مرده هم این اخگر ما |
|  والی مملکت زاویهٔ تجریدیم  |  |  که جز از ترک علایق نبود افسر ما |
|  دیده از اشک زند آب و به مژگان روبد  |  |  تا که شایستهٔ پای تو شود منظر ما |
|  «لامعا» کشتی امید به گرداب زدیم  |  |  یعنی از موج قضا چاره نشد لنگر ما |
مضمون بعضی از غزل‌ها لامع حکایت از سلوک و درویشی و ترک تعلق این شاعر از آلودگی‌های ظاهری و دنیایی دارد و می‌توان از طریق این گونه سخنان او به طریقت معنوی او و صفای باطن و پاکی نیت و اندیشهٔ او راه یافت. لامع چنان‌که از سخن و اندیشه‌های منظوم او بر می‌آید مردی خلیق و شاعری پاک دل و پاکیزه خوی است. عفت کلام دارد و سخن را پیوسته به موعظت و پند و اندرز و تنزیه و تجرید می‌آراید. ترک تعلق دنیا و قطع بستگی‌های ظاهری و تجرید و تفرد از پیوستن و دل بستن به جلوه‌های فریبندهٔ حیات موضوع و مضمون سخن اوست؛ و وزن و قافیه و تعبیر و ترکیب و تشبیه و استعاره و صنعت‌گری و بدیع گرایی، همه را در استخدام بیان حقیقت حال جهان و پایان عبرت آموز حیات انسان و مقصود آفرینش آفریدگار و اعتبار از گذشت روزگار دارد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  شادی ده و غم کارم، روحم به شراب اندر  |  |  بی کارم و در کارم، چون پا به رکاب اندر |
|  پیدایم و مفقودم، معدومم و موجودم  |  |  نابودم و هم بودم، موجم به سراب اندر |
|  گریانم و خندانم، خاموشم و نالانم  |  |  پادار و هراسانم، چون شمع به تاب اندر |
|  ویرانم و آبادم، برجایم و بر بادم  |  |  دل تنگم و دل شادم، بودم به حباب اندر |
|  پیدایم و پنهانم، پوشیده و عریانم  |  |  سنگین دل وتابانم، چون شیشه آب اندر |
|  می‌سوزم و می‌سازم، می‌گیرم و می‌بازم  |  |  جان سوزم و دم سازم، سوزم به شهاب اندر |
|  در جایم و بی جایم، پا دارم و بی پایم  |  |  بی موقع و خوانایم، سهوم به کتاب اندر |
|  در جوشم و مدهوشم، با نیشم و با نوشم  |  |  گویایم و خاموشم، چون خون به کباب اندر |
|  من لامع و دیجورم، تابنده و مستورم  |  |  فیاضم و مقهورم، چون خور به سحاب اندر |