ترنابازی
ریشه‌شناسی > ترنا بازی و درنا بازی

در میان بازی‌های کودکانه در ایران، یک بازی کاملاً متفاوت با ترنابازی که وسیله بازی آن کرباس یا لنگ به‌هم‌تابیده (دُرنا یا دُرنه) یا کمربند است، به نام «درنا» یا «درنه» «دورنه‌بازی» شهرت دارد. سعید نفیسی در معنای دُرنا می‌نویسد: «فوطه به‌هم‌پیچیده و تافته که بدان کسی را کتک زنند».
همچنین در فرهنگ‌های فارسی شرح نوعی بازی به نام «طُرّه‌بازی» آمده‌است که به احتمال بسیار به همین بازی «درنا بازی» اشاره دارد. واژه طُرّه احتمالاً صورت تغییریافته «دُرّه» به همین معنا در محاوره عمومی است. دُرّه، به احتمال بسیار، صورت فارسی محاوره‌ای واژه «دِرّه» زبان عربی است که پس از درآمدن به زبان فارسی به صورت‌های دُرّه و طُرّه (به قیاس با طُرّه به معنای زلف تابدار) تغییر یافته‌است.
«دِرّه» و «دُرّه» در عربی تازیانه و کرباس یا پوستی چند به‌هم‌تابیده را گویند که مردم را با آن بزنند (لغت‌نامه، ذیل دِرّه). عثمان مختاری در قصیده‌ای به دِرّه (تازیانهٔ) عمربن خطاب که همچون ذوالفقار (شمشیر) علی بن ابی‌طالب شناخته‌شده و معروف بود، اشاره می‌کند و می‌گوید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| کفایت را زبانش ذوالفقار حیدری آمد |  | سیاست را نهادش باز همچون دِرّه عمّر |
ملک‌الشعرا بهار نیز به دِرّه عمر در این بیت اشاره دارد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نه بر کیفر باده‌خوردن از اول |  | به پور جوان دِرّه زد پیر ثانی |
بیشتر فرهنگ‌های فارسی واژه «دُرّه» را که مستعمل در میان فارسی‌زبانان بوده‌است به معنای پوستی چند که برهم دوزند و گناهکاران را به آن بزنند و گاه نقاره و دهل را بدان نوازند (یعنی دَوال) آورده‌اند. ملک‌الشعرا حکیم روحی گوید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| همی زدند مرا غَرْچَگان سنگین‌دل |  | چو دُرّه بر دهل عید و پتک بر سندان |
نتیجه این‌که واژه «دِرّهٔ» عربی در فارسی با تبدیل آوای آغازین «e» به «o» به صورت «دُرّه» و احتمالاً در زبان محاوره مردم حرف «د» به «ت» تبدیل، و به صورت «تُرّه» و در ضبط مکتوب «طُرّه» (قس: طُرّهٔ مو) درآمده و در گویش‌های ایرانی رواج یافته‌است. احتمالاً این واژه در اثر کثرت استعمال در زبان مردم به صورت «دُرنه»، «تُرنَه» و «دُرنا» و «ترنا» درآمده‌است. دهخدا تُرنا را برگرفته از دِرّه و دُرّه تازی دانسته (لغت‌نامه، ذیل ترنا و دِرّه و دُرنه) و پروین گنابادی احتمال می‌دهد که یکی از دو واژه دُرنه فارسی و دُرّه عربی مأخوذ از دیگری باشد.
در میان عرب‌زبانان، کرباس و پارچهٔ تابیده‌ای که کودکان در نوعی بازی به کار می‌بردند و یکدیگر را با آن می‌زدند «مِخراق» و «مَخرقه» می‌نامیدند. المنجد (ص ۱۷۵) مخاریق را پارچهٔ تابیده‌ای معنا کرده که کودکان با آن بازی کنند و در ترجمه فارسی منجدالطلاب (ص ۱۲۹) به معنای ترنا آمده‌است (در تاج‌العروس نیز به «مخاریق الصبیان» اشاره شده‌است، ۷/۶۷).
با این وجود در مورد واژهٔ ترنا و سابقهٔ ترنابازی نظرات متفاوت و متعارضی وجود دارد. محمود استادمحمد — نمایش‌نامه‌نویس و کارگردان تئاتر و محقق در مورد ترنا — معتقد است ریشه‌های ترنا را در آیین میرنوروزی می‌توان جست و طره (تاب مو) ربطی به تُرنه ندارد. حسن شهرستانی، مرجعِ عاملِ ترنا و غزل در دوران کنونی، ترنابازی را از شاه وزیر بازی جدا می‌داند و شاه وزیر بازی یا بازیِ شاه و وزیر را در مقابل ترنا بازیچه‌ای بیشتر نمی‌داند و معتقد است آنچه که در فیلم‌های فارسی به نام ترنابازی نشان داده شده در واقع شاه وزیر بازی است نه ترنا. با این وجود، با توجه تحقیق علی بلوکباشی و مقایسهٔ آن با دیدگاه‌های حسن شهرستانی و محمود استادمحمد، اگر طره‌بازی و میر و وزیر همان شاه و وزیر بازی نباشند، تفاوت ماهوی چندانی هم با یکدیگر ندارند (با وجود شباهت‌هایی که با ترنه در بلوک‌های ساختاری شأن و مرتبهٔ کودکانه‌ای دارند).