اسحاق
در هنر و ادب

اسحاق در شعر مولوی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مست و پریشان توام |  | موقوف فرمان توام |
| اسحاق و قربان توام |  | این عید قربانی است این |
بیشتر آثار ادبی که به اسحاق پرداخته‌اند، بر قربانی‌شدن او متمرکز بوده‌اند؛ از جمله نمایش‌های کرامات قرون وسطایی انگلیسی، اتوهای مذهبی اسپانیایی رنسانس و اسحاقِ منجی (۱۷۴۰) از پیترو متاستازیو. در دوران مدرن نخستین، چندین نمایشنامه مختلف با محوریت قربانی‌شدن اسحاق خلق شد، از جمله یکی به زبان آزتک در مکزیک (۱۶۷۸) که به اسپانیایی هم ترجمه شد. از آثار قرن ۱۸، دو نمایشنامه ایتالیایی از پیترو فان گلن را می‌توان نام برد. لورنس هاوزمن، نمایشنامه‌نویس انگلیسی نیز در اسحاق و ابراهیم (۱۹۵۰) به این داستان پرداخته‌است. با این حال، در بسیاری دیگر از آثار با محوریت اسحاق از قرون وسطی به این سمت، قربانی‌شدن او نادیده گرفته شده‌است. اثر قرن دوازدهمی طریقت اسحاق و ربه‌کا دربارهٔ مقایسه مسیحیت و یهودیت از همین دسته است. در دوران مدرن نخستین نیز نمایش کمدی اسحاق (۱۵۳۰) از دیگو سانچز، تراژدی اسحاق (۱۶۱۵) از فرانچسکو کونتارینی، ازدواج اسحاق (۱۷۰۳) از فرانس پاپای پاریز و نمایش طنزآلود اسحاق (۱۷۷۹) از فیلیسیتی دوکرست دربارهٔ اسحاقند اما به قربانی‌شدن او نپرداخته‌اند. در قرن ۱۹، نمایشنامه‌ای از یولیوس زه یر (۱۸۸۸) تنها اثر مهم این دوره و اولین اثر نوین از یک نویسنده یهودی در مورد اسحاق است. یوزف برودکسی، شاعر اهل شوروی، نیز در قرن بیستم شعری دربارهٔ اسحاق سرود. در ادبیات فارسی نیز افرادی چون سنایی و سلطان ولد به اسحاق پرداخته‌اند.
قدیمی‌ترین آثار هنری مسیحی در مورد اسحاق، فرسکوهایی هستند که در گوردخمه‌های رومی یافت شده‌اند. آلیسون مور اسمیت آثار مورد نظر را به سه دسته تقسیم کرده‌است:
ابراهیم اسحاق را به سمت قربانگاه می‌برد؛ ابراهیم زودتر در قربانگاه است و اسحاق با هیزم‌ها به سوی او نزدیک می‌شود… ابراهیم بالای پایه ایستاده و اسحاق در کنارش است و هر دو ژستی ثابت قدم دارند… ابراهیم در آستانه قربانی‌کردن اسحاق نشان داده شده‌است، در حالی که اسحاق ایستاده یا در کنار قربانگاه زانو زده‌است. گاه ابراهیم موهای اسحاق را گرفته‌است و برخی اوقات قوچی نیز در صحنه دیده می‌شود و در نقاشی‌های متاخر، دست خدا از بالا ظاهر می‌شود.
به‌طور کلی چهار لحظه از روایات مربوط به اسحاق نظر هنرمندان را جلب کرده‌است؛ قربانی شدن او، ملاقات العاذار و ربه‌کا، ازدواج اسحاق و ربه‌کا و برکت دادن اسحاق به پسرانش. در واقع ماجرای ملاقات العاذار و ربه‌کا از ازدواج او با اسحاق بیشتر مورد توجه بوده‌است. در تمثال‌های مسیحی قرون وسطی، اسحاق و ربه‌کا با عیسی و مریم همسان نشان داده می‌شدند. در نقاشی‌های رنسانسی، صحنه‌های مورد نظر سوژه آثاری از پائولو ورونزه، نیکولا پوسن و بارتولومه استبان موریلو بوده‌است. اسحاق در مزامیرنامه سن لوئی و تابلوی آسیاب از کلود لورین نیز حاضر است. نگاره‌ای از او و ربه‌کا در راهروی رافائل در کاخ حواری در واتیکان وجود دارد.
وضعیت اسحاق در سینما و تلویزیون نیز مشابه شرایط او در تنخ بوده‌است؛ در موارد خیلی کمی او به عنوان یک شخصیت اصلی در آثار نمایشی دیده شده و در اغلب فیلم‌ها و سریال‌های مربوط به شه‌پدران، نقشی فراتر از «پسر ابراهیم» یا «پدر یعقوب» نداشته‌است.
قدیمی‌ترین این آثار، فیلم فرانسوی‌زبان قربانی ابراهیم (۱۹۱۱) دربارهٔ ماجرای قربانی‌شدن اسحاق است. در ربه‌کا (۱۹۱۳) به تلاش‌های العاذار برای یافتن همسری برای اسحاق پرداخته شده‌است. اسحاق در یکی از سکانس‌های مراتع سرسبز (۱۹۳۶) ظاهر می‌شود. قربانی‌شدن او در فیلم کتاب مقدس (۱۹۶۶) نیز نمایش داده شده‌است. در فیلم ابراهیم (۱۹۹۳)، ابراهیم پسرانش را مجبور می‌کند بره موردعلاقه خود را بکشند که پیشگویی قربانی‌شدن اسحاق است. در فیلم ایرانی ابراهیم خلیل‌الله (۱۳۸۳) مطابق دیدگاه اسلامی، به جای اسحاق، اسماعیل قربانی می‌شود. در فیلم مسیح (۱۳۸۴) از نادر طالب‌زاده، عیسی به یهودیان می‌گوید آن اسماعیل بود که قربانی شد، نه اسحاق. در فیلم کمدی سال یکم (۲۰۰۹) دو انسان اولیه زمانی‌که ابراهیم مشغول قربانی‌کردن اسحاق است، با او روبرو می‌شوند؛ ابراهیم که خجالت‌زده شده، به آنان توضیح می‌دهد که او و اسحاق مشغول بازی کردن هستند. اسحاق در آثار مختلف دیگری نیز در فیلم‌های مربوط به ابراهیم و یعقوب حضور داشته‌است.