stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
والعصر (قسم به زمان…)

| والعصر (قسم به زمان> ..) | والعصر (قسم به زمان> ..) |
| --- | --- |
کارگردان: علی فاتحی
موسیقی: آدام هاست آندره باور
تدوین‌گر: علی فاتحی
تاریخ‌های انتشار: ۲۰۱۱
مدت زمان: ۴۵ دقیقه
کشور: 
زبان: فارسی 
والعصر (قسم به زمان...) عنوان یک فیلم مستند، محصول ایران به کارگردانی علی فاتحی است. این فیلم در بحبوحه جنبش سبز و پس از مرگ آیت‌الله منتظری پیرامون زندگی مذهبی و سیاسی این مرجع تقلید ساخته شد. این مستند برای اولین بار در سالروز وفات آیت‌الله منتظری در مراسم یادبود ایشان در مالزی اکران شد و پس از آن از تلویزیون رسا پخش شد.
موضوع فیلم

این فیلم مستند ۴۵ دقیقه‌ای، علاوه بر بخش‌هایی از سخنان و دیدگاه‌های فقهی و سیاسی آیت‌الله منتظری؛ عزت‌الله سحابی، احمد سلامتیان، محمدجواد اکبرین، رضا علیجانی، حسن یوسفی اشکوری، مسعود ادیب، فرخ نگهدار و محمدحسن موحدی ساوجی نیز به بیان ویژگی‌های این فقیه عالیقدر می‌پردازند. علی فاتحی دربارهٔ ایدهٔ تولید این مستند می‌گوید: «از شروع جنبش سبز کمتر چشمی بود که به دنبال واکنش‌های آیت‌الله منتظری در قبال مسایل و مصائب جنبش سبز نباشد؛ ایشان به دلیل نقش دینی و سیاسی که داشت و انتقاداتی که به حاکمیت از سالهای پیش تر داشت و منجر به خروجش از دایره قدرت شد و نیز همراهی بی‌دریغش با مردم اهمیت ویژه‌ای داشت که تاثیرش را دو چندان می‌کرد تا دردسری بزرگ برای حاکمیت و امیدی بزرگتر برای معترضین به کودتای انتخاباتی باشد. در سال‌های حیات فقیه عالیقدر به دلیل وابستگی صدا و سیما به قدرت و سنگ اندازی‌هایی که جلوی پای فیلم‌سازان مستقل می‌شد و وحشتی که حکومت ایجاد کرده بود. در داخل ایران هیچ فیلم‌سازی اقدام به ساخت مستند در مورد ایشان نکرده بود؛ و فیلمسازان خارج از کشور هم به دلیل عدم دسترسی به منابع تصویری موفق به ساخت مستندی از زندگی و فعالیت‌های آیت‌الله نشده بودند؛ و تنها با تلاش شاگردان ایشان تعدادی مصاحبه تصویری تهیه شده بود؛ تا سال گذشته با تلاش دوستان من در مجموعه رسام (راه سبز ایرانیان مالزی) تعدادی فیلم از سخنرانی‌های ایشان در سال‌های ۶۰ تا ۶۳ به دست من رسید. دوستان رسام نیت ابتدایی شان این بود که این فیلم‌ها را مرتب کنند تا در مراسمی که برای درگذشت آیت‌الله قرار بود برگزار شود پخش کنند وقتی با من صحبت کردند من پیشنهاد ساخت مستند را مطرح کردم دوستان رسام هم به دلیل شناختی که از کارهای من داشتند و سابقه کارهای مشترک، پیشنهاد را قبول کردند. تیمی تشکیل شد و شروع به پردازش ایده کردیم. ایده‌ها یک به یک بررسی شد تا در آن جمع به این نتیجه رسیدیم که به دلیل نقش دینی که آیت‌الله داشت یک قسمت از درس تفسیر قرآن ایشان را محور مستند قرار بدهیم و بهتر این است که سورهٔ والعصر را برای شروع انتخاب کنیم تا هم نشان دهیم که آقای منتظری چقدر به آموزه‌های قرآنی پایبند بودند و هم به این واسطه تلگنری به مخاطب بزنیم.»
۱۲۹۰ (خورشیدی)

| 0 | 1 |
| --- | --- |
سده: : سده ۱۲ - سده ۱۳ - سده ۱۴
دهه::  ۱۲۶۰  ۱۲۷۰  ۱۲۸۰  ۱۲۹۰  ۱۳۰۰  ۱۳۱۰  ۱۳۲۰  
سال:: ۱۲۸۷ ۱۲۸۸ ۱۲۸۹ - ۱۲۹۰ - ۱۲۹۱ ۱۲۹۲ ۱۲۹۳
۱۲۹۰ هزار و دویست و نودمین سال هجری خورشیدی سالی عادی است.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
گاه‌شماری میلادی: ۱٬۹۱۱ – ۱٬۹۱۲
هجری قمری: ۱٬۳۲۹ – ۱٬۳۳۰
گاه‌شماری گرگوری: 1911   MCMXI
از تاریخ پیدایش رم: ۲٬۶۶۴
گاه‌شماری ارمنی: ۱٬۲۲۰   ԹՎ
گاه‌شماری بهائی: ۶۷ – ۶۸
گاه‌شماری بربری: ۲٬۸۶۱
گاه‌شماری بودایی: ۲٬۴۵۵
گاه‌شماری برمه‌ای: ۱٬۲۷۳
گاه‌شماری رومی: ۷٬۴۱۹ – ۷٬۴۲۰
گاهشماری مازندرانی: ۱٬۴۲۲ – ۱٬۴۲۳
گاه‌شماری قبطی: ۱٬۶۲۷ – ۱٬۶۲۸
گاه‌شماری اتیوپیایی: ۱٬۹۰۳ – ۱٬۹۰۴
سال عبری:  ۵٬۶۷۱  –  ۵٬۶۷۲ 
گاه‌شماری هندی: 
 - ویکرم سموت: ۱٬۹۶۶ – ۱٬۹۶۷
 - ساکا سموت: ۱٬۸۳۳ – ۱٬۸۳۴
 - کالی یوگا: ۵٬۰۱۲ – ۵٬۰۱۳
گاه‌شماری هولوسین: ۱۱٬۹۱۱
گاه‌شماری کره‌ای: ۴٬۲۴۴
گاه‌شماری خورشیدی تایلندی: ۲٬۴۵۴
ن ب و: ن ب و
رویدادها

۱ فروردین - به دلیل باقی ماندن قوای بیگانه در خاک ایران، مردم از برگزاری مراسم جشن نوروز خودداری کردند. به دعوت علما روز اول فروردین عزای ملی اعلام شده بود.
۲۰ اسفند - انتشار روزنامه بخارای شریف نخستین روزنامهٔ فارسی آسیای میانه در بخارا.
زادروزها

۱۰ اردیبهشت - غلامحسین بنان، خواننده (درگذشت ۱۳۶۴)
۱۶ اردیبهشت - ذبیح‌الله صفا، استاد ادبیات فارسی (درگذشت ۱۳۷۸)
۱۲ مرداد، سرلشکر حسن پاکروان، از نظامیان ایرانی پیش از انقلاب و رئیس سازمان ساواک (درگذشت ۱۳۵۸)
۲۲ بهمن - ارتشبد غلامرضا ازهاری، از فرماندهان ارتش شاهنشاهی ایران قبل از انقلاب بود.
لرتا، بازیگر تئاتر و سینما (درگذشت ۱۳۷۷)
بدری تیمورتاش، اولین زن پزشک ایرانی (درگذشت ۱۳۷۴)
عبدالعلی وزیری، خوانندهٔ موسیقی سنتی ایران (درگذشت ۱۳۶۸)
سپهبد محمدتقی مجیدی، از سیاستمداران دورهٔ پهلوی دوم (درگذشت ۱۳۵۸)
حسین مکی، روزنامه‌نگار و سیاستمدار ایرانی (درگذشت ۱۳۷۸)
مهدی برکشلی، موسیقیدان
طیب حاج رضایی، فرزند حسینعلی حاج رضایی از عیاران بنام تهران
منوچهر تیمورتاش، نماینده مجلس شورای ملی و فرزند عبدالحسین تیمورتاش (درگذشت ۱۳۶۹)
علی‌اصغر گرمسیری، هنرپیشه تئاتر و سینمای ایران (درگذشت  ۱۳۷۹)
درگذشت‌ها

ثقةالاسلام تبریزی: از روحانیون و مشروطه خواهان ایرانی.
ورباس، صربستان

۴۵°۳۴′ شمالی ۱۹°۳۹′ شرقی﻿ / ﻿۴۵٫۵۶۷°شمالی ۱۹٫۶۵۰°شرقی﻿ / 45.567; 19.650
| ورباس Врбас | ورباس Врбас |
| --- | --- |
شهر: شهر
کشور:  صربستان
استان خودمختار:  وویوودینا
شهرستان ها: ۱۷
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی ۱+ (CET)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی ۲+ (CEST)
کد پستی: ۱۱۰۰۰
کد منطقه: ۱۱ ۳۸۱
وبگاه: {{URL|example.com|optional display text}}
ورباس (به صربی: Врбас) شهری در استان خودمختار وویوودینا کشور صربستان است که جمعیت آن در سال ۲۰۰۶ میلادی ۲۵٫۵۷۷ نفر بوده‌است.
علی‌اصغر گرمسیری

| علی‌اصغر گرمسیری | علی‌اصغر گرمسیری |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۲۹۰ تهران، ایران
درگذشت: ۱۹ آذر ۱۳۷۹ (۸۸–۸۹ سال) تهران، ایران
مدفن: قطعه هنرمندان بهشت زهرا
ملیت: ایرانی
پیشه: بازیگر
سال‌های فعالیت: تئاتر ۱۳۰۵–۱۳۷۹  سینما ۱۳۳۷–۱۳۷۷
علی‌اصغر گرمسیری (۱۲۹۰ – ۱۹ آذر ۱۳۷۹) بازیگر تئاتر و سینما اهل ایران بود. او که از فرهیختگان تئاتر ایران بشمار می‌رفت، به مدت ۲۱ سال استاد «هنرستان هنرپیشگی» بود و در مجموع ۱۴ نمایشنامه نوشت و دست کم ۶۰ نمایشنامه را کارگردانی کرد یا در آن‌ها بازی داشت. بسیاری از نمایش سازان نسل میانی، چون محمدعلی جعفری، مهین اسکویی، علی نصیریان، عباس جوانمرد، جعفر والی و نصرت کریمی از شاگردان او بوده‌اند.
زندگی

علی‌اصغر گرمسیری در سال ۱۲۹۰ در تهران زاده شد. اصلیت پدر و مادرش شیرازی بود و در آنجا ازدواج کرده بودند و به علت اشتغال در کار دولتی به صورت مهاجر به تهران آمدند. وی پسر اول و بزرگ خانواده اش بود و وقتی که سه سال و نیمه بود پدرش را از دست داد. در یازده سالگی کلاس ششم را به اتمام رساند و برخلاف مخالفت خانواده و به علت علاقه وافر به مطالعه در کنار تحصیل از دوازده سالگی شروع به کار در چاپخانه‌ها کرد. از سال ۱۳۰۵ تا ۱۳۰۹ به ترتیب در چاپخانه‌های فردوس، باقرزاده، و مجلس به عنوان فرم بند کار می‌کرد. فعالیت هنری را از سال ۱۳۰۵ با پیوستن به جمع کمدی ایران که مؤسسش سید علی نصر بود آغاز کرد. اولین نمایشی که بازی کرد «پری جادو» نام داشت. پس از تعطیل شدن کمدی ایران به کمدی اخوان ملحق شد و بعدتر با مشارکت دوستانش گروه جهانبخش را ایجاد کرد و در نمایش‌های بسیاری به عنوان کارگردان و بازیگر ظاهر شد.
تعدادی از نمایش‌هایش عبارتند از: «خسرو و شیرین»، «وامق و عذرا»، «شیرین و فرهاد»، «لیلی و مجنون»، «طلا»، «امیرکبیر»، «دو محبوب بهشت»، «شمع و پروانه»، «پیش از شب زفاف»، «فرشته»، «همه برای پول»، «دلباختگان»، «مریض خیالی»، «نوکر بی جیره مواجب»، «اشک شیطان»، «ستارهٔ هالیوود»، «هالو»، «جوان عجول»، «مربی بی‌تربیت»، «بینوایان»، «انتقام ارواح»، «ویکتور هوگو»، «ابن سینا»، «لج و لجبازی»، «دختر نابینا»، «الههٔ مصر»، «عشق و مرگ»، «خسیس»، «زنان دانشمند»، «محمدعلی بیک»، «پروانه و خسرو»، «سقوط کابینه»، «نامه»، «اسب چوبی»، «همه در راه آزادی»، «احتکار شوهر» و «ده عروسک سیاه».
در اولین دورهٔ هنرستان هنرپیشگی تهران در سال ۱۳۱۸ معلم تئاترشناسی بود و در مطبوعات نیز مقاله می‌نوشت، مانند روزنامهٔ ایران. فعالیت در سینما را از سال ۱۳۶۴ با بازی در فیلم «ناخدا خورشید» آغاز کرد. وی موفق به دریافت نشان درجه یک هنری از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد که از دیگر افتخارات ایشان دریافت نشان فروغ فرخزاد، دریافت مدال در هزاره ابوعلی سینا، هزاره فردوسی و … اشاره کرد.
وی در عصر ۱۹ آذر ماه ۱۳۷۹ در سن ۸۹ سالگی به علت کهولت سن درگذشت و در قطعه ۸۸ بهشت زهرای تهران (قطعه هنرمندان که خود از بانیان اختصاص این قطعه به فرهیختگان بود) به خاک سپرده شد.
فیلمشناسی > سینما

زشت و زیبا (۱۳۷۷)
باد و شقایق (۱۳۷۶)
اعاده امنیت (۱۳۷۴)
می‌خواهم زنده بمانم (۱۳۷۳)
هدف (۱۳۷۳)
بدل (۱۳۷۲)
جاده عشق (۱۳۷۲)
همسر (۱۳۷۲)
تماس شیطانی (۱۳۷۱)
رابطه پنهانی (۱۳۷۱)
راز گل سرخ (۱۳۷۱)
یک مرد یک خرس (۱۳۷۱)
دلشدگان (۱۳۷۰)
مدرسه پیرمردها (۱۳۷۰)
مسافران (۱۳۷۰)
آخرین پرواز (۱۳۶۸)
تمام وسوسه‌های زمین (۱۳۶۸)
زمان از دست رفته (۱۳۶۸)
ارثیه (۱۳۶۷)
نار و نی (۱۳۶۷)
خارج از محدوده (۱۳۶۶)
غریبه (۱۳۶۶)
مکافات (۱۳۶۶)
گزارش یک قتل (۱۳۶۵)
ناخدا خورشید (۱۳۶۵)
فیلمشناسی > تلویزیون

| سال | نام | سمت | کارگردان | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۷۷ | مجتمع مسکونی فرخ و فرج | بازیگر | اصغر فرهادی | در نوروز ۱۳۷۸ از شبکه ۲ پخش شد. |
| ۱۳۷۷ | گل یخ | بازیگر و تدوینگر | داریوش جهانگیری | نیمه دوم دهه هفتاد از برنامه «سیمای خانواده» پخش می‌شد. |
| ۱۳۷۵ | فراق | بازیگر | مسعود رشیدی | از برنامه «سیمای خانواده» پخش می‌شد. |
| ۱۳۷۵ | ببخشید | بازیگر | رضا کرم‌رضایی |  |
| ۱۳۷۵ | فروشگاه | بازیگر | احمد بهبهانی | شبکه ۳ |
| ۱۳۷۴–۱۳۷۵ | وکلای جوان | بازیگر مهمان | بهرام کاظمی | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۴–۱۳۷۵ | دزدان مادربزرگ | بازیگر | مهدی صباغ‌زاده | شبکه ۱ |
| ۱۳۷۴ | علی‌آقا ۱۲۱ | بازیگر مهمان | محمد صالح علا | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۴ | داستان یک شهر | بازیگر | خسرو معصومی | شبکه ۱ |
| ۱۳۷۰–۱۳۷۴ | این خانه دور است | بازیگر | بیژن بیرنگ  مسعود رسام |  |
| ۱۳۷۰ | امام علی | بازیگر | سید داود میرباقری | شبکه ۱ |
| ۱۳۶۹ | آرایشگاه زیبا | بازیگر مهمان | مرضیه برومند | شبکه ۲ |
| ۱۳۶۸ | عقیق | بازیگر | حمید تمجیدی | شبکه ۲ |
:
ورخنیه کولکی

| ورخنیه کولکی Верхние Колки | ورخنیه کولکی Верхние Колки |
| --- | --- |
Selo: Selo
کشور: روسیه
ناحیه‌های فدرال روسیه: استان آستراخان
بخش: بخش وولودارسکی، استان آستراخان
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۴:۰۰
ورخنیه کولکی (به لاتین: Verkhniye Kolki) یک منطقهٔ مسکونی در روسیه است که در استان آستراخان واقع شده‌است.
کشتار راینلاند

کشتار یهودیان شهر ماینتس در منطقه راینلاند
کشتار راینلاند (عبری: גזרות תתנ"ו‎)ُ به مجموعه قتل‌های یهودیان که توسط ژرمن مسیحی در منطقه راینلاند در جریان جنگ صلیبی عوام‌الناس در سال ۱۰۹۶ صورت گرفت.
در سطح محلی، موعظه‌های نخستین جنگ صلیبی باعث برپایی و ارتکاب کشتار راینلند علیه یهودیان شد؛ برخی از مورخان از این واقعه به‌عنوان «نخستین هلوکاست» یاد می‌کنند. در پایان سال ۱۰۹۵ و آغاز سال ۱۰۹۶ و ماه‌ها پیش از حرکت و برپایی رسمی جنگ صلیبی؛ در ماه اوت، حمله‌هایی به جوامع یهودی در فرانسه و آلمان روی داد. در ماه مه ۱۰۹۶ امیچو فلونهایم (گاهی با امیچو لاینینگن اشتباه می‌شود) به یهودیان در اشپیر و ورمس حمله کرد. دیگر صلیبیون غیررسمی از شوابن، که به‌وسیلهٔٔ هارتمن دیلینگن رهبری می‌شدند، همراه با فرانسوی‌ها، انگلیسی‌ها، لوتارنژی‌ها و داوطلبان فلامان، که به‌وسیلهٔٔ دروگو نل رهبری می‌شدند و ویلیام نجار، همراه با عده‌ای از محلی‌ها، به امیچو پیوستند و او را در انهدام جامعهٔ یهودیان ماینتس در پایان ماه مه، یاری رساندند. در ماینتس، یک زن یهودی وقتی این کشتار را دید، فرزندانش به دست خود کشت همچنین رئیس خاخام، کلونیموس بن مشولام، از آنجایی که کشته شدنش را نزدیک می‌دید، دست به خودکشی زد. پس از این، گروه امیچو در کلن و دیگران در تری‌یر، مس و دیگر شهرها به اقداماتشان ادامه دادند. پیتر راهب ممکن است که در این خشونت‌ها علیه یهودیان شریک بوده‌باشد؛ و کمی دورتر، سپاهی که به‌وسیلهٔٔ کشیشی به نام فولکمار، هدایت می‌شد نیز به یهودیان در شرق بوهم حمله کرد. سپاه امیچو، بدون توقف به‌سوی مجارستان حرکت نمود، اما به‌وسیلهٔٔ سپاه کالمان، پادشاه مجارستان شکست خورد. پیروانش پراکنده شدند؛ گرچه امیچو خودش به خانه بازگشت اما برخی از آنان برای پیوستن به سپاه‌های اصلی به را افتادند. به نظر می‌رسد بسیاری از مهاجمان می‌خواستند با زور، دین یهودیان را تغییر بدهند، اگرچه کسب پول و ثروت از آنان، نیز برایشان انگیزه‌ای ایجاد کرده بود. خشونت فیزیکی علیه یهودیان هیچگاه از سیاست‌های رسمی مقامات کلیسا و برای جنگ صلیبی محسوب نمی‌شد؛ و اسقف‌های مسیحی مخصوصاً اسقف کلن، بیشترین تلاششان را برای محافظت از یهودیان انجام دادند. یک دهه پیش از این رویداد، اسقف اشپیر، گام‌هایی برای محافظت از یهودیان آن شهر با ساخت دیواری به دور محله‌شان و نیز محافظت از آنان دربرابر خشونت مسیحیان، انجام داد و همچنین به رئیس خاخام آن‌ها، حق کنترل موضوعات قضایی در آن محله را اعطا کرد. با این وجود، برخی نیز از آنان دربرابر محافظت کردن یهودیان، پول دریافت می‌کردند. این حملات ممکن است، در این اعتقاد آنان ریشه داشته باشد که آنان، یهودیان و مسلمانان را به یک اندازه دشمن مسیح می‌دانستند، و دشمنان مجبور بودند بجنگند یا به دین مسیحیت درآیند. شایعه شده بود که گادفری بوین، از یهودیان کلن و ماینتس پول اخاذی کرده‌است؛ همچنین تعداد زیادی از صلیبی‌ها از این مسئله که، چرا آن‌ها باید هزاران مایل سفر کنند تا با بی‌اعتقادان مبارزه کنند، درحالی‌که بی‌اعتقادان بسیاری در همان هنگام و در نزدیکی خانه‌هایشان وجود داشتند، شگفت زده شده‌بودند. اکهارت اورا و آلبرت اکس شخصاً حملات به یهودیان را نظاره‌گر بودند همچنین، شاهدان هم‌دورهٔ اصلی در میان جوامع یهودی، عبارت‌اند از: ناشناس ماینتس، الیزر بن ناتان و سلومون بار سیمسون.
یادداشت

↑  Hartmann of Dillingen
↑  Drogo of Nesle
زیاریان
منبع‌شناسی

مقالهٔ اصلی: منبع‌شناسی زیاریان
میترا مهرآبادی منابع اولیه زیاریان را در سه بخش منابع عینی، تاریخ‌های محلی و منابع عمومی تقسیم کرده‌است:
| تاریخ ایران تاریخ ایران | تاریخ ایران تاریخ ایران | تاریخ ایران تاریخ ایران | تاریخ ایران تاریخ ایران | تاریخ ایران تاریخ ایران | تاریخ ایران تاریخ ایران | تاریخ ایران تاریخ ایران | تاریخ ایران تاریخ ایران |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
دوران باستان: دوران باستان
نیا-ایلامی ۳۲۰۰–۲۷۰۰ پیش از میلاد: نیا-ایلامی ۳۲۰۰–۲۷۰۰ پیش از میلاد
عیلام ۲۷۰۰–۵۳۹ پیش از میلاد: عیلام ۲۷۰۰–۵۳۹ پیش از میلاد
منائیان ۸۵۰–۶۱۶ پیش از میلاد: منائیان ۸۵۰–۶۱۶ پیش از میلاد
شاهنشاهی: شاهنشاهی
ماد ۶۷۸–۵۵۰ پیش از میلاد: ماد ۶۷۸–۵۵۰ پیش از میلاد
(سکاها ۶۵۲–۶۲۵ پیش از میلاد): (سکاها ۶۵۲–۶۲۵ پیش از میلاد)
هخامنشیان ۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد: هخامنشیان ۵۵۰–۳۳۰ پیش از میلاد
سلوکیان ۳۱۲–۶۳ پیش از میلاد: سلوکیان ۳۱۲–۶۳ پیش از میلاد
اشکانیان ۲۴۷ پیش از میلاد–۲۲۴ پس از میلاد: اشکانیان ۲۴۷ پیش از میلاد–۲۲۴ پس از میلاد
ساسانیان ۲۲۴–۶۵۱: ساسانیان ۲۲۴–۶۵۱
سده‌های میانه: سده‌های میانه
خلافت راشدین ۶۵۱–۶۶۱: خلافت راشدین ۶۵۱–۶۶۱
امویان ۶۶۱–۷۵۰: امویان ۶۶۱–۷۵۰
خلافت عباسیان ۷۵۰–۱۲۵۸: خلافت عباسیان ۷۵۰–۱۲۵۸
| زیاریان ۹۲۸–۱۰۴۳ | زیاریان ۹۲۸–۱۰۴۳ | زیاریان ۹۲۸–۱۰۴۳ | زیاریان ۹۲۸–۱۰۴۳ | صفاریان ۸۶۷–۱۰۰۲ | صفاریان ۸۶۷–۱۰۰۲ | صفاریان ۸۶۷–۱۰۰۲ | صفاریان ۸۶۷–۱۰۰۲ |
| آل بویه ۹۳۴–۱۰۵۵ | آل بویه ۹۳۴–۱۰۵۵ | آل بویه ۹۳۴–۱۰۵۵ | آل بویه ۹۳۴–۱۰۵۵ | سامانیان ۸۷۵–۹۹۹ | سامانیان ۸۷۵–۹۹۹ | سامانیان ۸۷۵–۹۹۹ | سامانیان ۸۷۵–۹۹۹ |
غزنویان ۹۶۳–۱۱۸۶: غزنویان ۹۶۳–۱۱۸۶
سلجوقیان ۱۰۳۷–۱۱۹۴: سلجوقیان ۱۰۳۷–۱۱۹۴
خوارزمشاهیان ۱۰۷۷–۱۲۳۱: خوارزمشاهیان ۱۰۷۷–۱۲۳۱
ایلخانان ۱۲۵۶–۱۳۳۵: ایلخانان ۱۲۵۶–۱۳۳۵
| چوپانیان ۱۳۳۵–۱۳۵۷ | چوپانیان ۱۳۳۵–۱۳۵۷ | چوپانیان ۱۳۳۵–۱۳۵۷ | چوپانیان ۱۳۳۵–۱۳۵۷ | مظفریان ۱۳۳۵–۱۳۹۳ | مظفریان ۱۳۳۵–۱۳۹۳ | مظفریان ۱۳۳۵–۱۳۹۳ | مظفریان ۱۳۳۵–۱۳۹۳ |
| جلایریان ۱۳۳۶–۱۴۳۲ | جلایریان ۱۳۳۶–۱۴۳۲ | جلایریان ۱۳۳۶–۱۴۳۲ | جلایریان ۱۳۳۶–۱۴۳۲ | سربداران ۱۳۳۷–۱۳۷۶ | سربداران ۱۳۳۷–۱۳۷۶ | سربداران ۱۳۳۷–۱۳۷۶ | سربداران ۱۳۳۷–۱۳۷۶ |
تیموریان ۱۳۷۰–۱۴۰۵: تیموریان ۱۳۷۰–۱۴۰۵
| قراقویونلو  ۱۴۰۶–۱۴۶۸ | قراقویونلو  ۱۴۰۶–۱۴۶۸ | قراقویونلو  ۱۴۰۶–۱۴۶۸ | قراقویونلو  ۱۴۰۶–۱۴۶۸ | تیموریان ۱۴۰۵–۱۵۰۷ | تیموریان ۱۴۰۵–۱۵۰۷ | تیموریان ۱۴۰۵–۱۵۰۷ | تیموریان ۱۴۰۵–۱۵۰۷ |
آق‌قویونلو ۱۴۶۸–۱۵۰۸: آق‌قویونلو ۱۴۶۸–۱۵۰۸
معاصر اولیه: معاصر اولیه
| صفویان ۱۵۰۱–۱۷۲۱ | صفویان ۱۵۰۱–۱۷۲۱ | صفویان ۱۵۰۱–۱۷۲۱ | صفویان ۱۵۰۱–۱۷۲۱ | هوتکیان ۱۷۰۹–۱۷۳۸ | هوتکیان ۱۷۰۹–۱۷۳۸ | هوتکیان ۱۷۰۹–۱۷۳۸ | هوتکیان ۱۷۰۹–۱۷۳۸ |
افشاریان ۱۷۳۸–۱۷۵۰: افشاریان ۱۷۳۸–۱۷۵۰
| زندیان  ۱۷۵۰–۱۷۹۴ | زندیان  ۱۷۵۰–۱۷۹۴ | زندیان  ۱۷۵۰–۱۷۹۴ | زندیان  ۱۷۵۰–۱۷۹۴ | افشاریان ۱۷۵۰–۱۷۹۶ | افشاریان ۱۷۵۰–۱۷۹۶ | افشاریان ۱۷۵۰–۱۷۹۶ | افشاریان ۱۷۵۰–۱۷۹۶ |
قاجاریان ۱۷۹۶–۱۹۲۵: قاجاریان ۱۷۹۶–۱۹۲۵
معاصر: معاصر
دودمان پهلوی ۱۹۲۵–۱۹۷۹: دودمان پهلوی ۱۹۲۵–۱۹۷۹
دولت موقت ایران ۱۹۷۹–۱۹۸۰: دولت موقت ایران ۱۹۷۹–۱۹۸۰
جمهوری اسلامی ۱۹۸۰–امروز: جمهوری اسلامی ۱۹۸۰–امروز
  نوشتارهای مرتبط   گاهشمار تاریخ ایران  تاریخ اقتصاد ایران  تاریخ آموزش در ایران  تاریخ نظامی ایران  تاریخ دریانوردی ایران :   نوشتارهای مرتبط   گاهشمار تاریخ ایران  تاریخ اقتصاد ایران  تاریخ آموزش در ایران  تاریخ نظامی ایران  تاریخ دریانوردی ایران 
این جعبه:  نمایش بحث ویرایش: این جعبه:  نمایش بحث ویرایش
منبع‌شناسی > منابع اولیه

مروج الذهب به صورتی مختصر اما مفید نحوه روی کار آمدن زیاریان، درگیری‌های مرداویج و اسفار شیرویه، فتوحات مرداویج، خصوصیات اخلاقی او و داستان قتلش را ارائه کرده‌است. نویسنده این کتاب علی بن حسین مسعودی است که در ۳۴۶ هجری قمری درگذشت و حکومت وشمگیر را درک کرده‌است. او پیوسته در سفر بوده و بنابرین به شکل موفقی توانسته‌است عملکرد مرداویج در شهرها و لشکرکشی‌های مختلفش ثبت نماید. تحلیل او از تغییر خلق و خوی مرداویج بسیار عمیق و نقادانه است.
تجارب الامم و تعاقب الهمم کتابی است که ابن مسکویه (درگذشته ۴۲۱ه‍) در دربار آل بویه نوشته‌است. او مطالب مفیدی دربارهٔ روابط و مناسبات دو دودمان دیلمی زیاری و بویی ثبت کرده که از زمان مرداویج تا قابوس را شامل می‌شود. مفیدترین قسمت این کتاب وقایع پس از ۳۴۰ هجری است که شخصاً در متن حوادث حضور داشته‌است. او روابط نزدیکی با ابن عمید (وزیر آل بویه) و ابی محمد المهلبی و دیگر بزرگان آن سامان داشت. این کتاب یکی از منابع اصلی بررسی اوضاع و احوال آل زیار است. رعایت نکردن ترتیب زمانی وقایع، بی‌دقتی در نوشتن سال وقایع و رگه‌های از طرفداری از آل بویه، از نقدهایی است که به کتاب ابن مسکویه وارد است.
تاریخ یمینی توسط ابونصر محمد عتبی در زمان سلطان محمود غزنوی نوشته شد. در ابتدا نثر کتاب سنگین و فهم آن مشکل بود، تا اینکه در قرن ۷ هجری شرحی بر کتاب نوشته شد. کتاب به سلسله‌های هم‌زمان محمود پرداخته‌است. این کتاب در رابطه با احوالات و شرح‌حال قابوس اطلاعاتی دارد، بنابراین می‌تواند منبع دقیقی برای شناخت زمانه او باشد.
تاریخ بیهقی تنها منبعی است که دربارهٔ دوران انوشیروان زیاری و باکالیجار کوهی سخن گفته‌است. ابوالفضل بیهقی (درگذشته ۴۷۰ ه‍) که در دیوان رسائل غزنویان حضور داشت، با دسترسی به اسناد دولتی و نقل دقیق برخی از این اسناد و رسائل، حقایق بسیاری را بر مورخان شناسانده‌است. بیهقی همچنین در لشکرکشی سلطان مسعود به طبرستان حضور داشت و اتفاقات این جنگ را به خوبی ثبت کرده‌است. تاریخ‌های درج شده در این کتاب خیلی قابل اعتماد نیستند و با این که زمان بسیاری از اتفاقات را به روز و ماه نوشته‌است، احتمالاً این تاریخ‌ها غلط هستند.
زین الاخبار این کتاب نوشته ابوسعید گردیزی است. کتاب مشتمل بر دو قسمت است. وی قسمت اول را به مسائل عمومی تاریخ ایران پرداخته و به صورت تاریخ عمومی نوشته‌است اما قسمت دوم کتاب به صورت محلی نگاشته شده‌است و در آن اشاراتی به آل‌زیار و آل‌بویه شده‌است. اکثر مطالب این کتاب در تاریخ بیهقی هست.
کتاب قابوس نامه از جمله منابع مهم دیگر کتاب‌های ادبی است که اثری از کیکاووس زیاری است و در سال ۴۷۵ هجری تألیف شده‌است. قابوس‌نامه از جمله منابع مهم و دقیق برای شناخت زیاریان است که نویسنده خود یکی از امیران زیاری است.
تکلمه التاریخ الطبری پیوستی بر کتاب تاریخ طبری است که توسط محمد بن عبدالملک همدانی نوشته شده و وقایع را تا سال ۴۸۷ هجری آورده‌است. این کتاب اشتباهات فراوانی در سال وقایع دارد.
منبع‌شناسی > تاریخ محلی ثانویه

کتاب‌هایی هستند که در مورد تاریخ شهر یا منطقه‌ای نگاشته شده‌اند. این کتاب‌ها حاوی اطلاعات ارزشمندی هستند؛ زیرا فقط به وقایع آن شهر یا منطقه پرداخته‌اند و جزئیات را ذکر کردند و از منابع مهم به‌شمار می‌آیند.
تاریخ طبرستان از قدیمی‌ترین تاریخ‌های محلی طبرستان است و برخلاف مقدمه سخت، بقیه کتاب نثری روان دارد و با واژه‌ها و اشعار طبری همراه شده‌است. کتاب حدود سال ۶۱۳ هجری توسط ابن‌اسفندیار نوشته شده‌است. به خاطر از میان رفتن کتاب‌هایی همچون التاجی فی اخبار الدولة الدیلمیة نوشته ابواسحاق صابی، که ابن اسفندیار به سختی بدان دست یافته بود، اثر وی ارزش زیادی داراست. همهٔ نسخه‌های این کتاب حاوی اطلاعات وقایع تا سال ۷۶۰ هجری است و احتمالاً وقایع ۱۵۰ سال بعد از نگارش توسط اولیاءالله آملی به آن اضافه شده‌است.
تاریخ طبرستان و رویان و مازندران کتابی به زبان فارسی در شرح رویدادهای طبرستان و رویان و مازندران از دوره باستان تا سال ۸۸۱ هجری تألیف ظهیرالدین مرعشی است. این کتاب شامل چندین فصل است. فصل‌های نخستین کتاب جغرافیای تاریخی رویان، ساری، گرگان و آمل را دربردارد اما فصل‌های بعدی به سلسله‌های قارن‌وندیان، زیاریان و باوندیان، می‌پردازد. مطالب این کتاب دربارهٔ زیاریان نقل کلمه به کلمه تاریخ طبرستان ابن اسفندیار است.
تاریخ رویان این کتاب در رابطه با تاریخ محلی رویان به زبان فارسی تألیف اولیاءالله آملی است. وی برای تألیف کتاب از منابعی همچون تاریخ طبرستان ابن‌اسفندیار، و تاریخ طبری استفاده کرده‌است.
از جمله منابع مهم دیگر برای شناخت زیاریان، کتاب‌های جغرافیایی هستند که هم به جغرافیای تاریخی و هم به جغرافیای طبیعی آن ناحیه توجه نشان می‌دهند، کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم در قرن چهارم هجری است، که معاصر با زمانه قابوس و از منابع مهم برای شناخت آن دوران می‌باشد.
منبع‌شناسی > تاریخ‌های عمومی ثانویه

دسته‌ای از منابع هستند که به شرح وقایع سرزمین‌های اسلامی می‌پردازند. عده‌ای از تاریخ‌نگاران معاصر با زیاریان به خاطر حضورشان در اوضاع سیاسی آن زمانه، به نوشتن این کتاب‌ها پرداخته‌اند و از جمله منابع مهم برای شناخت زیاریان به‌شمار می‌آیند.
الکامل فی التاریخ این کتاب از جمله کتاب‌های تاریخ عمومی است که در ابتدای قرن ۷ هجری توسط ابن اثیر نوشته شده‌است اما به خاطر تلفیق مطالب از منابع مختلف دارای اطلاعات مفیدی است. از جمله منابعی که وی از اطلاعات آن بهره گرفته‌است کتاب التاریخ فی اخبار ولاة خراسان از ابوعلی سلامی است که دربارهٔ سامانیان تا مرگ ابوعلی چغانی اطلاعات ارزشمندی را داراست. اهمیت اساسی الکامل به ویژه در مورد رویدادهایی است که ابن اثیر برخلاف طبری به گونه‌ای گسترده از آن‌ها یاد کرده‌است. گرچه ابن اثیر در کتاب خود اطلاعات موجود در کتاب طبری را پایه قرار داده‌است اما از منابع دیگری همچون مسعودی و بلاذری نیز استفاده کرده‌است.
العبر و دیوان المبتداء و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر کتابی است که ابن خلدون (م ۸۰۶ ه‍) نوشته و در دو بخش مجزای آن اطلاعاتی پیرامون زیاریان دیده می‌شود. بخش اول مطالب مرتبط با زیاریان که در میانه‌های کتاب است، نقل قولی از الکامل است ولی آنچه در بخش پایانی آمده، منبعی نامشخص دارد و آکنده از اشتباه است و حتی با مطالب بخش اول تناقض دارد.
حبیب‌السیر از جمله تاریخ‌های عمومی تألیف غیاث‌الدین خواندمیر است. کتاب شامل ۳ جلد است و جلد سوم در رابطه با پادشاهان طبرستان، رستمدار، سربداران، کرت تا ظهور دولت صفویه است.
تبار

خاندان زیاریان خود را بازماندگان ارغوش، شاه گیلان در زمان کیخسرو، معرفی می‌کردند. خاندان زیاری مردمی گیلی-دیلمی بودند که در سرزمین‌های جنوب‌شرقی دریای مازندران به قدرت رسیدند. زیار پدر مرداویج و وشمگیر بود و متعلق به یک خانواده سلطنتی گیلی بود که در منطقه داخل گیلان می‌زیستند. دربارهٔ قومیت خاندان زیاریان، نوشته‌اند که گیل بوده‌اند و مدعی شده‌اند که نسبت خاندانشان به «آغش وهادان» یا «ارغوش فرهادان»، می‌رسد که در زمان کیخسرو پادشاه گیلان بود. همچنین برخی منابع «وردانشاه گیلانی» را جد زیار دانسته‌اند. ابوالفدا در یک اثر خطی گفته‌است که زیار از خاندان شاهنشاهوند، شریف‌ترین طایفه از میان چهار خاندان گیل، بود. همسر زیار دختر تیرداذ و برادرزن او، هروسندان، حاکم وقت پادشاهی گیل، بود. خود زیار در دوران فرمانروایی پسرانش، مرداویج و وشمگیر، تا سال ۳۳۷ هجری زنده بود. لازم به ذکرست که گیل‌ها همسایه شمالی دیلمی‌ها در استان گیلان امروزی بودند. این دو قوم بسیار در هم تنیده بودند و در نظر افراد خارج از قلمروشان یکی دانسته می‌شدند. از این رهگذر مورخان، بیشتر از دیلمیان سخن گفته‌اند و گاه گیل‌ها و دیلمی‌ها را به جای یکدیگر به کار برده‌اند.
در آن دوره برای دستیابی به مشروعیت سیاسی و پذیرش همگانی لازم بود حاکمان خود را از نژاد شاهان ساسانی — که از دیرباز جنبهٔ تقدس داشتند — معرفی کنند تا مردم با این هم‌تباری، حکومتشان را به حق بدانند؛ چنان‌که آل بویه — که از نسل فردی ماهی‌گیر بودند — خود را از نسل ساسانیان معرفی کردند. این احتمال وجود دارد که زیاریان به رسم دیگر خاندان‌های حکومت‌گر خود را به شاهان پیش از اسلام منتسب کرده‌باشند و این مطلب جعلی باشد. گفته‌اند که مادر مرداویج از تبار اسپهبدان رویان بوده‌است و در شجره‌نامه‌ای که عنصرالمعالی آورده، نام چندین فرد تاریخی شناخته شده آمده‌است و برخلاف تبارنامهٔ آل بویه، معتبر به نظر می‌رسد. به نظر محمدعلی مفرد، زیار می‌بایست خود از خاندان قابلی بوده باشد که توانسته‌بود با دختر یکی از اسپهبدانی که از نسل ساسانیان بودند، ازدواج کند.
امیران

مقالهٔ اصلی: فهرست امیران زیاری