پادشاهی گشتاسپ

| پادشاهی گشتاسپ | پادشاهی گشتاسپ |
| --- | --- |
زبان: فارسی
قالب: مثنوی
از کتاب: شاهنامه
پدیدآورنده: فردوسی
سال آفرینش: سدهٔ چهارم و پنجم هجری قمری
گونه (ژانر): حماسه
سبک: خراسانی
شمار ابیات: برپایهٔ ویرایش خالقی مطلق
وزن: متقارب مثمن محذوف: فعولن فعولن فعولن فعول
فضا: ایران کیانی
→ گشتاسپ با کتایونجنگ گشتاسپ با ارجاسپ ←: → گشتاسپ با کتایونجنگ گشتاسپ با ارجاسپ ←
«پادشاهی گشتاسپ» چهاردهمین داستانِ پادشاهان و پنجمین پادشاهی کیان در شاهنامهٔ فردوسی است که دورانِ صدوبیست‌سالهٔ پادشاهیِ گشتاسپ را داستان می‌کند.
در حماسه فردوسی گشتاسب شاهی خودکامه و ستمگر است که نمی‌تواند از ایران در برابر تاخت و تاز تورانیان مراقبت کند و به سیستان می‌گریزد. این‌گونه که پیداست دو روایت دربارهٔ گشتاسب‌شاه در دست بوده‌است. یکی روایت ظهور زرتشت (آذر برزین‌مهر و سرو کشمر) و دیگری روایتی از زندگی و کارکرد گشتاسب در میان مردم ایران؛ همین روایت دوم است که در شاهنامه بازتاب یافته‌است. در منابع قدیمی، آبادسازی منطقه تالش گشتاسبی را به گشتاسب‌شاه نسبت داده‌اند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| پس، آزاده گشتاسب برشد به گاه |  | فرستاد، هر سو به کشور، سپاه |
| پراگند، گرد جهان، موبدان |  | به آیین، نهاد آذرِ گنبدان |
| نخست آذر مهر برزین نهاد |  | به کشور، نگر تا چه آیین نهاد! |
| یکی سرو آزاد بود، از بهشت |  | به پیش در آذر اندر، بکشت |
| نسبتش بر آن زاد سرو سهی |  | که پذرفت گشتاسب دین بهی |
| فرستاد هر سو به کشور پیام |  | که چون سرو کشمر به گیتی کدام |
| زمینو فرستاد زی من خدای |  | مرا گفت از اینجا به مینو برآی |
| کنون هر که این پند من بشنوید |  | پیاده سوی سرو کشمر روید |
گشتاسپ در جوانی و زمانی‌که هنوز لهراسپ بر مسند قدرت تکیه زده بود بسیار روابط لجوجانه‌ای با پدر داشت و انتظارش این بود که پدر منصب شاهانه‌ای به وی اهدا نماید که در خور شأن او باشد. اما لهراسپ واهمه داشت و می‌گفت که نصایح کیخسرو اینست:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به گشتاسپ گفت ای پسر گوش‌دار |  | که تندی نه خوب آید از شهریار |
| چو اندرز کیخسرو آرم به یاد |  | تو بشنو، نگر سر نپیچی ز داد |
| مرا گفت بیدادگر شهریار |  | یکی خو بود پیش باغ بهار |
| که چون آب یابد به نیرو شود |  | همه باغ ازو پر ز آهو شود |
زمانی‌که گشتاسپ با قهر از پایتخت با سیصد سوار خود شبانه و پنهانی خارج شد هنور از مرز کشور خارج نشده بود که برادرش زریر او را برگرداند و منصب دلخواه او را از جانب پدر وعده داد امّا موقعی‌که بازگشت اوضاع را بر وفق مراد ندید دوباره این بار تنها از پارس گریخت. مقصد قبلی کشور کابل بود ولی این‌بار مقصدش کشور روم شد. ناراحتی گشتاسپ از پدر ارادت او به کاووسیان و وزریری بود که ظاهراً الهام دهنده به لهراسپ بود احتمالاً آن شخص باید جاماسپ باشد. گشتاسپ لباس رزم یا لباسی که مناسب سفر باشد پوشید و کلاه خئودش را بر سر نهاد حکیم طوس یک ویژگی تاریخی در باب‌البسهٔ گشتاسپ بیان می‌فرماید که تا قرون اسلامی و بعد از آن رسم همه سرداران بود او می‌گوید کلاه گشتاسپ مزیّن به پر هما بود:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| شب تیره شبدیز لهراسپی |  | بیاورد با زین گشتاسپی |
| بپوشید زربفت رومی قبا |  | ز تاج اندر آویخت پرّ همای |
شاید این رسم ارزانیان بوده که گشتاسپ اصالت خویش را به آن قوم و تمدن ربط می‌داد باری به هر جهت گشتاسپ به لب رود مرزی سید که در آنسوی رود رودبانی هیشو نام او را پرسید و به چه منظور می‌خواهد از مرز بگذرد، آیا برای جنگ است یا اقامت. گشتاسپ سلام و درود فرستاد و گفت دبیر است و می‌خواهد با قایق به آنسوی رود اگر یاری نمایی هدیه‌خواهی گرفت. پس از عبور از رود آوراگی گشتاسپ شروع شد چون در کشور بیگانه او دیگر جانشین سلطنت نبود بلکه به مسکین‌نان شباهت داشت. آوارگی گشتاسپ در ارض روم از همین‌جا شروع شد ظاهراً اگر اندوخته‌ای هم داشت هیشو ازاو گرفت و باید کاری پیدا می‌کرد.
ابتدا نزد دبیران قیصر رفت و خواست کاری به وی سپارند امّا از روی حسادت یکی از دبیران گفت ما خود نیز اینجا اضافه هستیم. وقتی از اشتغال دبیری در دربار روم نامید برگشت تصمیم گرفت هرکاری که باشد انجام دهد لذا سراغ چوپان قیصر رفت او هم جوابش نمود آنگاه به ساربان شهر رو زد تا شتربانی کند ولی ساربان نیز نپذیرفت به سراغ آهنگر شهر روم رفت و چندی با جیره غوت‌لایموت کار کرد. روزی آهنگر قطعه سنگی داد تا سرخ نموده آهنش کند، گشتاسپ با مهارتی که کسب کرده بود سنگ را در کوره گذاشت سرخ شد روی سندان آورد چنان ضربه‌ای کوفت که سنگ متلاشی شد و آهنگر او را بدین زور و باوز مناسب کارش ندید، جوابش کرد.
گشتاسپ ناامید و گرسنه زیر درخت تنومند برکه‌ای میان شهر و روستای نزدیک شهر رفت غمگین و افسرده به آینده مبهم خویش فکر می‌کرد. دهقانی هنگام گذر اشک‌های گشتاسپ را دیده نزد او آمد به خانه یا مزرعه‌اش دعوت کرد و بسیار از او پذیرایی نمود. هنگام معارفه یکدیگر دهقان اصل و نسبش را از فریدون می‌دانست بدینگونه مدتی در پیش دهقان آسوده کمک حال دهقان شد ولی شکار را نیز فراموش نکرد.