عباس‌آباد (اصفهان)

آرامگاه صائب، عباس‌آباد اصفهان
محلهٔ عباس‌آباد (تبریزی‌ها، تبارزه، سکنه التبریزیه) یکی از محله‌های قدیمی در مرکز شهر اصفهان است که از سمت جنوب به زاینده‌رود (محدودهٔ بین سی‌وسه‌پل و پل مارنان) و از سمت شمال به خیابان‌های عباس‌آباد و صائب محدود شده‌است. این محله توسط صنعتگران، هنرمندان، تاجران و ثروتمندان تبریزی که به دستور شاه عباس یکم به اصفهان کوچیدند ساخته شد و بعدها به نام شاه، «عباس‌آباد» خوانده شد. آرامگاه صائب در همین محله قرار گرفته‌است.
محلهٔ عباس‌آباد پس از ساخت، زیباترین بخش شهر اصفهان محسوب می‌شد و شاه عباس از سفیران خارجی در خانه‌های همین محله پذیرایی می‌نمود. جمعیت این محله در دورهٔ صفویه بیش از ۵۰ هزار نفر تخمین زده می‌شود. پس از حملهٔ افغان‌ها به اصفهان، محلهٔ عباس‌آباد تا حدود زیادی ویران گشت. اما این محله امروزه نیز از محله‌های گران‌قیمت اصفهان محسوب می‌شود و به درختان چنار قدیمی خود مشهور است. جمعیت این محله (جدای از بلوک صائب) در سال ۱۴۰۱، ۴۶۴۲ نفر با تراکم ۷۰ نفر در هر کیلومتر مربع بوده است.
ژان شاردن که ۵۰ سال پس از ایجاد محلهٔ عباس‌آباد اصفهان از آن بازدید کرده، دربارهٔ این محله چنین می‌نویسد:
محله عباس‌آباد از دروازه سلطنتی (دروازه دولت) شروع می‌شود. این محله را محله تبریزی‌ها می‌گویند که یکی از بزرگترین محله‌های خارج از شهر هم است. بیش از ۲ هزار باب خانه و اماکن عمومی که عبارت است از ۱۲ مسجد، ۱۹ حمام، ۲۴ کاروانسرا و پنج مدرسه در این محله وجود دارد. عباس‌آباد از پل الله وردیخان شروع و تا پل مارنان که بیش از نیم فرسخ است ادامه می‌یابد. عباس‌آباد با عمارت‌های مجلل و باشکوه از زیباترین نواحی شهر اصفهان است و کوچه‌های آن برخلاف سایر کوچه‌های شهر، مستقیم و راست و در بیشتر آنها جوی آب روان است. در آن دو ردیف درخت یکی کنار نهر و دیگری نزدیک دیوارها قرار دارد.
ملاجلال‌الدین منجم در وقایع‌نگاری آن دوران نوشته است:«… فرمان  صادر گشت و در سال ۱۰۰۶ ه.ق نهری عظیم از زاینده‌رود جدا ساختند و به باغ عباس‌آباد آوردند و از آنجا به‌کل باغ‌ها جاری ساختند.»
در تواریخ آمده است، تبریزی‌ها هزارجریب زمین از مردم اصفهان خریدند و قرار شد پانصد خانه به زرِ شاه، به‌عنوان قرض‌الحسنه ساخته شود و در عرض پنج سال توسط مالکان ادا شود که آن‌هم در آخر بخشیده شد. سرانجام عباس‌آباد برای سکونت تبریزیان ساخته شد. بیشتر عمارت‌های مجلل و باشکوه در این محله ساخته و این‌گونه تبدیل به یکی از زیباترین قسمت‌های شهر اصفهان شد. این محله به‌قدری زیبا و معتبر بود که حتی شاه‌عباس، گاهی از سفیران خارجی در خانه‌های محله عباس‌آباد پذیرایی می‌کرد؛ مثلا در مراسم سلام عید مبعث سال ۹۹۸ ه.ش از سفیران اسپانیا و انگلیس و عثمانی در خانه امام علیخان بیگلربیگی فارس پذیرایی شد.
گفته شده در پایان دولت صفویه در محله عباس‌آباد آن‌قدر خانه ثروتمندان قرار داشته است که چهارصد آفتابه طلا در هر بامداد در مادی نیاصرم زده می‌شد. حدود بیش از یک قرن به این منوال گذشت؛ تا آنکه یکی از پرآشوب‌ترین دوره‌های تاریخ، یعنی سال‌های پایان حکومت صفویه و حمله محمود افغان فرارسید.
افغان‌ها از طریق پل مارنان وارد اصفهان شدند و محله عباس‌آباد از اولین محله‌هایی بود که فتح شد. در زمان هجوم وحشتناک و تاخت‌وتاز بزرگ محمود افغان اصفهان ویران شد، بسیاری کشته شدند، بسیاری فرار کردند و عده‌ای دیگر از قحطی و گرسنگی تلف شدند؛ به شکلی که شمار سکنه اصفهان به شصت هزار تن کاهش یافت و تا سال‌های سال دیگر عظمت خود را بازنیافت. اصفهان به هنگام هجوم افاغنه، در اوج زیبایی و ظرافت بود؛ اما در این یورش بی‌رحمانه، باغ‌ها و کاخ‌های صفوی به نابودی کشانده شد، جریان آب باغ‌های عباس‌آباد هم در پی خرابی مسیر قطع شد و روبه‌ویرانی و خرابی آورد و تا اواخر زندیه دیگر اثری از عباس‌آباد باقی نماند.
جهانگرد اروپایی اولیویه که در زمان آغامحمدخان قاجار از اصفهان دیدن کرده است، می‌نویسد: «امروزه اصفهان را غیر از رسوم و اطلال چیزی احاطه نکرده است. نه از عباس‌آباد که محله منظم و تمام قسمت غربی شهر را شامل می‌شد و حاوی بهترین و بزرگ‌ترین و خوش‌ساخت‌ترین محلات بود نشانی است و نه از محله گبرها که در جانب جنوبی و طرف راست زاینده‌رود بوده اثری باقی است.»
طبق نقشه سیدرضاخان در اواخر دوره قاجاریه، محله عباس‌آباد متشکل از چندین باغ بود؛ باغ‌هایی همچون باغ ارباب، باغ حاج عبدالحسین زرگر، باغ‌های حاج محمدحسین کازرونی، باغ میرزا حسین‌خان تلگرافچی، باغ جنت، باغ برج، باغ محاسب‌الدوله و باغ‌های دیگر که امروزه از آن‌ها جز نام، اثری باقی نمانده است. بیمارستان مرسلین مسیحی (عیسی‌بن‌مریم) در سال ۱۲۸۲ ه.ش در میانه محله عباس‌آباد افتتاح شد و تا سالیان سال خیابان مجاور بیمارستان که امروز خیابان عباس‌آباد نامیده می‌شود به خیابان مریضخانه مرسلین معروف بود.
در دوره مدرن‌سازی شهر و خیابان‌کشی‌های جدید در دوران پهلوی، باغ‌های بزرگ ثروتمندان و بزرگان شهر در محله عباس‌آباد کم‌کم شکل دیگری می‌گرفت؛ به‌خصوص در سال‌های ۱۳۲۰ بسیاری از املاک به منطقه مسکونی تبدیل شد و خیابان‌های جدید از شمال به جنوب و از شرق به غرب محله عباس‌آباد را تحت‌الشعاع تمدن جدید غربی قرار داد.
خیابان‌هایی که از شمال به جنوب کشیده شد، عبارت بودند از: خیابان شهناز (شمس‌آبادی فعلی)، خیابان آذربیگدلی (ابوذر فعلی)، خیابان اردیبهشت و خیابان شاپور (دکتر بهشتی فعلی)؛ همچنین خیابان‌هایی که از شرق به غرب امتداد دارند عبارت‌اند از: خیابان شیخ بهایی، خیابان پارس (کوالالامپور فعلی)، خیابان عباس‌آباد و خیابان دنبال رودخانه (مطهری فعلی) که به موازات ساحل رودخانه زاینده‌رود کشیده شده است. وجود درختان چنار نودساله‌سربرهم‌آورده خیابان‌های آذر، اردیبهشت و عباس‌آباد و عبور مادی‌های قدیمی نیاصرم، فرشادی و فدن، به محله عباس‌آباد ظاهر و روحی متفاوت داده است.
این محله هنوز هم همچون زمان تأسیس، مسکن بسیاری از متمولان و اعیان و متشخصین شهر اصفهان است. عباس‌آباد دارای جاذبه‌های دیدنی بسیاری است که از همه مهم‌تر مقبره صائب تبریزی، مسجد کازرونی، کلیسای حضرت لوقا، بیمارستان عیسی بن مریم، موزه ملی هنرهای اصفهان و شاهزاده ابراهیم است؛ همچنین یکی از قطب‌های مهم درمان و کسب‌وکار شهر اصفهان در همین محدوده قرار دارد.