تاریخ تشیع
شیعه در قرن دوم هجری

در اواخر قرن دوم هجری، به دنبال انقلاب‌ها و جنگهای خونینی که در اثر بد رفتاریهای بنی امیه و امویان در همه جای کشورهای اسلامی ادامه داشت، دعوتی نیز به نام اهل بیت پیامبر اسلام در ناحیه خراسان ایران پیدا شده، متصدی دعوت ابومسلم مروزی سردار ایرانی بود که علیه خلافت اموی قیام کرد و شروع به پیشرفت نمود تا دولت اموی را برانداخت. این نهضت و انقلاب اگر چه از تبلیغات عمیق شیعه سرچشمه می‌گرفت و کم و بیش عنوان خونخواهی شهدای اهل بیت را داشت و حتی از مردم برای یک مرد پسندیده از اهل بیت سربسته بیعت می‌گرفتند با اینهمه به دستور یا اشاره پیشوایان شیعه نبود، زیرا وقتی ابومسلم بیعت خلافت را به امام ششم شیعه امامیه در مدینه عرضه داشت، وی را رد کرد و فرمود: تو از مردان من نیستی و زمان نیز زمان من نیست. بالاخره بنی عباس به نام اهل بیت خلافت را ربودند و در آغاز کار روزی چند به مردم و علوییون روی خوش نشان دادند حتی به نام انتقام شهدای علوییون، بنی امیه را قتل‌عام کردند و قبور خلفای بنی امیه را شکافته هر چه یافتند آتش زدند ولی دیری نگذشت که شیوه ظالمانه بنی امیه را پیش گرفتند و در بیدادگری و بی بند و باری هیچگونه فروگذاری نکردند. ابوحنیفه رئیس یکی از چهار مذهب اهل تسنن به زندان منصور رفت و شکنجه دید و ابن حنبل رئیس یکی از چهار مذهب، تازیانه خورد و امام ششم شیعه امامیه پس از آزار و شکنجه بسیار، با سمّ مسموم کرد و علوییون را دسته دسته گردن می‌زدند یا زنده زنده دفن می‌کردند یا لای دیوار یا زیر ابنیه دولتی می‌گذاشتند.
در عصر عباسیان، تشیع از گسترش روزافزون تری نسبت به عصر امویان، برخوردار بود زیرا شیعیان در اقصی نقاط سرزمین پهناور اسلامی پراکنده شدند، چنان‌که هنگام سعایت از موسی کاظم نزد هارون گفته می‌شود که از مشرق و مغرب عالم به نزدش خمس می‌آورند. زمانی که علی بن موسی الرضا در راه مرو وارد شهر نیشابور شدند، علاوه بر تعداد بی شمار استقبال کنندگان، تنها بیست هزار کاتب قلم و دوات به دست، حدیث سلسله الذهب را می‌نوشتند. عباسیان هنگام تشییع جنازه موسی کاظم به قدرت اهل بیت پی بردند لذا سلیمان بن منصور، عموی هارون برای فرونشاندن خشم شیعیان که اجتماع باشکوهی را تشکیل داده بودند پابرهنه در مراسم تشییع جنازه موسی کاظم شرکت کرد. پس از این، خلفای عباسی سعی داشتند که رفتار محترمانه ای با امامان شیعه داشته باشند تا موجب خشم شیعیان نشوند. بدین جهت علی بن موسی الرضا در عصر هارون از آزادی نسبی برخوردار بود و می‌توانست به فعالیّت‌های علمی و فرهنگی شیعیان رسیدگی کند، حتی امامت خود را آشکار سازد و تقیه را کنار بگذارد و با اصحاب سایر فرق و مذاهب به بحث و گفت وگو بپردازد. چنان‌که اشعری قمی نقل می‌کند: «در زمان موسی کاظم و علی بن موسی الرضا عده ای از مرجئه اهل سنّت و زیدیان به تشیّع گرویدند و معتقد به امامت این دو امام گشتند.» بدین جهت علی بن موسی الرضا را طبق دستور مأمون از راه بصره، اهواز و فارس به سوی مرو بردند. نه از طریق کوفه، جبل و قم که محل تجمع شیعیان بود.
در عصر عباسیان بیش‌ترین کنترل بر رهبران شیعی اعمال می‌شد تا عموم مردم شیعی. جعفر الصادق، موسی کاظم وعلی بن موسی الرضا در قرن دوم، در عصر عباسیان، می‌زیستند و خلفای معاصر این بزرگواران عبارت بودند از: سفاح، منصور، مهدی، هادی، هارون، امین و مأمون. از این میان منصور و هارون سخت گیرترین این خلفا نسبت به شیعیان و علویان بودند. بر اثر سخت‌گیری این خلفا، سلسله قیام‌های زیدی از زمان منصور عباسی شروع و تا پایان قرن دوم ادامه داشت. این قیام‌ها عبارت بودند از: قیام محمد نفس زکیه در مدینه، قیام برادرش ابراهیم در بصره، قیام حسین بن علی حسنی در نزدیکی مکه، قیام یحیی بن عبدالله حسنی در مازندران و قیام ادریس بن عبدالله حسنی در مغرب. سرانجام در عصر مأمون، قیام ابوالسرایا به نام محمد بن ابراهیم طباطبا رخ داد که حجاز، یمن، جنوب ایران و عراق به جز بغداد را فراگرفت. البته، به جز قیام ادریس در مغرب همه قیام‌ها با شکست مواجه شدند.