اورستیا
تحلیل اورستیا

نفرین خاندان آترئوس که از نیاکان آگاممنون آغاز شده و تا فرزندان او ادامه دارد، از داستان‌های شناخته شدهٔ اساطیر یونانی است. تراژدی‌نویس‌های یونانی غالباً برای طرح نمایش‌های خود به سراغ اسطوره‌های موجود می‌رفتند و پس از انتخاب یک روایت اسطوره‌ای خاص، ضمن التزام به بدنهٔ آن، رخدادها، جزئیات و پرداخت آن را به فراخور مقاصد دراماتیک خود تغییر می‌دادند. در این راستا، آشیلوس چارچوب کلی اسطورهٔ خاندان آترئوس را به منظور تحلیل و تبیین جایگاه دادگاه و نظام قضایی در آتن پانصد سال پیش از میلاد وام گرفته‌است و سه گذار را مطرح کرده‌است که هر یک نیازمند بررسی جداگانه‌اند.
گذار از خون‌خواهی شخصی به دادرسی عمومی: تا پیش از پیاده‌سازی نظام دادرسی در آتن عدالت مقوله‌ای شخصی به حساب می‌آمد و هر کس اجرای عدالت را حق و حتی وظیفه خود می‌دید. به عنوان نمونه، اگر فردی همسایهٔ خود را به قتل می‌رساند، خویشاوندان همسایه او را به قتل می‌رساندند و سپس خویشاوندان آن فرد آن‌ها را و… آشیلوس در اورستیا، بر هر دو وجه مشکل‌ساز چنین نظامی انگشت می‌گذارد؛ نخست آنکه پایانی برای این زنجیرهٔ خون‌ریزی و خون‌خواهی نیست. داستان نفرین خاندان آترئوس به واسطهٔ زنجیرهٔ هولناک تجاوز، برادرکشی و جنایات میان نسلی و میان جنسیتی مجال مناسبی برای پروراندن و لمس این استدلال فراهم کرده‌است. دوم آنکه گاه اجرای عدالت توسط شخص بسیار پیچیده خواهد شد. موقعیت اورستس و الکترا به عنوان فرزندانی که باید در مقام خون‌خواهی پدر خود مادرشان را به قتل برسانند به خوبی این تضاد و تلاقی را به تصویر می‌کشد. گنجانیدن تأسیس دادگاه توسط آتنا و اجرای اولین محاکمهٔ آن در بدنهٔ کلی اسطورهٔ خانهٔ آترئوس، که از بدعت‌های خلاق آشیلوس است، نیز در راستای گره‌گشایی از وضعیت پیش آمده است.
گذار از قهرمانان به انسان‌های متعارف: پژوهش‌گران تخمین می‌زنند که اولین دادگاه آتنی در اوایل قرن ششم پیش از میلاد و حدود یک و نیم قرن پیش از نخستین اجرای اورستیا برگزار شده‌است. با این وجود به لحاظ زمانی، پردهٔ اورستیا بلافاصله پس از بازگشت آگاممنون از جنگ ده سالهٔ تروا، یعنی پیش از پانصد سال پیش از اولین دادگاه آتنی کنار می‌رود. چرایی این به عقب بردنِ زمان ممکن است به اسطورهٔ پیدایش هزیود در کارها و روزها نامربوط نباشد، چه در آنجا پایان جنگ تروا مقارن است با پایان عصر قهرمانی اسطوره و آغاز عصر کنونی (عصر آهن) و تولد انسان‌های متعارف. هزیود از روایت اعصار پنج‌گانه به منظور طرح «عطش خود برای برقراری عدالت و مبارزه با بیداد و ظلم» و «به اعتباری نقد و طرد ارزش‌های هومری» استفاده می‌کند، چراکه در نظر هومر، شکست قربانیان قدرت، نمایانگر برتری و فضیلت قهرمانان هومری است و مسئلهٔ حق برای این قربانیان مطرح نیست. الاهگان انتقام در وصف این شرایط خطاب به آپولون (و پدرش زئوس) می‌گویند:
«زمین هر چه خون و پلشتی است از سینه سر برآورده‌ست
و رخسار آدمیان بدین گند تبه کرده‌ست.
ای نهان بین آسمانی، بنگر که خون در اجاق فروزان خود کرده‌ای
و خود به دست خویش حرمت این جایگاه مینوی برده‌ای.
قانون آسمان را شکسته‌ای و دل بر خاکیان بسته‌ای.»
گذار از آریستوکراسی به دموکراسی: همچنین صحنهٔ اجرای دادگاه نهایی، معبد آرئوپاژ است که محل تجمع شورایی است که یکی از مهم‌ترین نهادهای آریستوکراسی یونان در گذشته بوده و نقش بسزایی در قانون‌گذاری و اجرای قوانین داشته، اما چهار سال پیش از نخستین اجرای اورستیا در ۴۵۸ پیش از میلاد و در راستای اصلاحات سیاسی‌ای که بعدها منجر به ظهور دموکراسی گردید، اختیاراتش به شدت کاهش یافته و مسئولیت آن به رسیدگی به موارد قتل، آتش‌سوزی و ضرب و شتم محدود شده‌است. پژوهشگران هم‌نظر هستند که آشیلوس در زمان نگارش اورستیا، اصلاحات یادشده را در پس ذهن داشته‌است. با این وجود، در مورد آرای آشیلوس در مورد این اصلاحات، آن‌طور که در اورستیا آمده است، اختلاف نظر وجود دارد: برخی بر این باورند که او محدود کردن قدرت شورای آرئوپاژ توسط اصلاح‌طلبان را نکوهیده است. در مقابل، عده‌ای دیگر بر این باورند که او در میان سطور اورستیا با اعضای شورای آرئوپاژ از اهمیت رسالت دادرسی آن‌ها سخن می‌گوید.
فارغ از این که او خود کدام را نکوهیده یا ستوده است، بدیهی است که آشیلوس در اورستیا، گذار از عصر قهرمانان به عصر انسان‌های متعارف، از آریستوکراسی به دموکراسی و از دادرسی الهی به دادگاه قضایی را به صحنه آورده‌است.
اورستیا