هدفمندسازی یارانه‌ها در ایران
تاریخچه

در سخنان نوروزی سال ۱۳۸۷ محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور ایران، وی وعده داد که قرار است اقتصاد ایران با یک طرح ۸ محوری انقلاب تازه‌ای را تجربه کند. او در این سخنان، اما تنها به مقوله پرداخت نقدی یارانه‌های سوخت اشاره کرد و این صحبت‌های مبهم موجی از بحث‌ها را در میان کارشناسان، سیاست‌مداران و شهروندان برانگیخت. وی در ۲۰ خرداد ۱۳۸۷ بار دیگر در تلویزیون حاضر شد و تأکید کرد: «اقتصاد ایران باید به صورت جدی جراحی شود» و در یک گفت‌وگوی طولانی تأکید کرد نظام بانکی، گمرک، یارانه‌ها، مالیات و ارزش پول نیاز به جراحی اقتصادی دارند. عنوان جراحی اقتصادی، بعدها به طرح تحول اقتصادی تغییر کرد و یک محور آن که نقدی کردن یارانه حامل‌های سوخت بود به جنجالی‌ترین خبر اقتصادی- سیاسی سال تبدیل شد. در پاییز ۱۳۸۷ بود که توزیع فرم دریافت یارانه در میان شهروندان آغاز شد. در حالی که روزهای نخست پس از فراخوان برای پرکردن فرم‌های دریافت یارانه شاهد سردی فوق‌العاده‌ای از سوی شهروندان بودیم، اما در روزهای آخر شهروندان برای پرکردن این فرم‌ها یورش بردند. در پاییز ۱۳۸۷ و هنگامی که عزم جدی دولت برای پرداخت نقدی یارانه آشکار شد، برخی از اعضای مجلس ایران به تکاپو افتاده و «کمیسیون ویژه بررسی طرح هدفمند کردن یارانه» تشکیل دادند. غلامرضا مصباحی مقدم یکی از روحانیون عضو جامعه روحانیت مبارز رئیس این کمیسیون شد و احمد توکلی رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس نیز به او پیوست و پرچم مخالفت با طرح را در دست گرفتند. مدتی طول کشید تا رئیس‌جمهور و دولت متقاعد (مجبور) شدند که اجرای این طرح نیازمند اجازه مجلس است و باید لایحه تهیه شود. تهیه لایحه و ارائه آن به مجلس تا اواسط دی ماه زمان برد و تنها در این وقت بود که لایحه به مجلس ارائه شد. بحث دربارهٔ این که این لایحه فاقد پشتیبانی کارشناسی است و از آن مهم‌تر، پیامدهای تورمی اجرای لایحه در کانون مجادله‌ها قرار گرفت. منتقدان لایحه که عموماً نیز از جناح چپ اصولگرا بودند و در مجلس فعالیت می‌کردند، مخالفت جدی خود را نشان دادند تا جایی که علی لاریجانی رئیس مجلس تصریح کرد: «لایحه ارائه شده از سوی دولت تورم را تشدید می‌کند و احتمال این که در مجلس تصویب شود، اندک است.»
اصرار دولت بر اجرای لایحه و طرح پرداخت نقدی یارانه حامل‌های انرژی اما ادامه داشت و مجلس گام به گام عقب‌نشینی می‌کرد تا این که کمیسیون تلفیق مجلس در نیمه اول اسفند ماه ۱۳۸۷ با تغییرات جزئی در ارقام لایحه، کاری کرد که رضایت دولت به دست آمد. سال ۱۳۸۷ را باید به حق سال هدفمند کردن یارانه حامل‌های انرژی دانست.
براساس محاسبات نخستین دولت که رئیس‌جمهور آن را در تلویزیون برای میلیون‌ها ایرانی بازگویی کرد، ابتدا قرار بود به هر شهروند ایرانی که فرم دریافت یارانه را پر کرده است، اگر ساکن شهرها است ۵۰هزار تومان در ماه و اگر ساکن روستا است، ۷۰هزار تومان داده شود. این رقم اما با سقوط قیمت نفت و بنزین کاهش یافت و در آخرین روزهای بررسی لایحه بودجه ۱۳۸۸ در مجلس، گفته شد که اولا به همه ایرانیان یارانه پرداخت نمی‌شود و ممکن است تنها به ۵گروه درآمدی پرداختی صورت گیرد و ثانیاً رقم آن به‌طور مساوی تا حد ۲۴هزار تومان کاهش یافت. از طرف دیگر در حالی که دولت علاقه‌مند بود قیمت هر لیتر بنزین در سال ۱۳۸۸ معادل ۴۰۰ تومان باشد، اما مجلس گویا این رقم را در حد ۳۵۰ تومان متوقف کرده است. طرح نقدی کردن یارانه حامل‌های سوخت اما در دنیای سیاست نیز مشتریان خود را داشت. برخی از منتقدان دولت که در میان آنها چهره‌های منتسب به اصولگرایان هم دیده می‌شود، به‌طور جدی اعتقاد دارند که پرداخت یارانه نقدی، طرحی برای جمع‌آوری رای از طرف دولت به ویژه خرید محبوبیت سیاسی است. برخی روزنامه‌نگاران البته در همان ماه‌های نخست چنین حدسی را زده بودند که بعدها توسط سیاستمداران بازتاب داده شد.
بعد از آوردن طرح هدفمندسازی به مجلس، بررسی آن توسط کمیسیون ویژه هدفمندسازی یارانه‌ها طولانی می‌شود و در نهایت نمایندگان مسئول آن بیان می‌کنند که می‌خواهند طرح را در بودجه سالانه ادغام کنند. بعد از بالاگردن اختلافات دولت و مجلس در اینباره، در ۱۲ آبان ۱۳۸۸ رئیس‌جمهور احمدی‌نژاد بدون اعلام قبلی در جلسه بررسی این لایحه حاضر و درخواست بیان صحبت می‌کند. در سخنان خود که مدت آن تا بیست دقیقه گزارش شده می‌گوید: «گفتند برای هدفمند کردن یارانه‌ها، لایحه بده، و حالا که لایحه دادیم، (حال) می‌گویند باید به بودجه سالانه متصل شود» و می‌افزاید: «ما با دست بسته نمی‌توانیم چنین بار سنگینی را به دوش بکشیم.» سخنرانی او شامل انتقاد از به طولانی کردن فرایند تصویب و به حاشیه بردن طرح، نشدنی بودن اجرای طرح با ادغام آن در لایحه بودجه سالانه و صحبت او با رهبری برای کمک به حل این مسئله و پیش بردن طرح می‌شود و در آن تأکید می‌کند که دولت‌های قبل برای حذف یارانه کالایی اختیارات مطلق داشتند اما هیچ کاری نکردند و می‌افزاید: «در حال حاضر مجلس دست دولتی را که مصر به اجرای این کار است می‌بندد.» وی پیش از ترک جلسه مجلس نامه درخواست پس گرفتن لایحه هدفمندکردن یارانه‌ها از مجلس را تقدیم رئیس وقت مجلس می‌کند.
در ۲۷ آذر ۱۳۸۹ مرحله اول این طرح با پیش پرداخت یارانه ماه اول به حساب سرپرستان خانوار بدون امکان برداشت از حساب (جهت اعماد سازی) اجرا شد. مبلغ این یارانه ۸۰ هزار میلیارد ریال بود که قرار بود به شکل بدهی و تنخواه از بانک مرکزی اخذ شده و به تدریج با جمله شدن منابع از این طرح بازپرداخت شود.
در اواخر اسفند ماه سال ۱۳۹۰ دولت اعلام کرد ۲۸ هزار تومان به عنوان مابه‌التفاوت یارانه نقدی مرحله اول و دوم به حساب برخی خانوارها واریز کرده است و مجلس بیان کرد این اقدام به منزله شروع (پیش‌درآمد اعتمادساز) مرحله دوم طرح هدفمندکردن یارانه‌ها است. برخی نمایندگان اصولگرای چپ و سنتی و اصلاح طلب مجلس این اقدام را «تخلف یارانه ای» می‌دانند و علی لاریجانی، رئیس مجلس وقت گفته که «افزایش یارانه‌های نقدی نه تنها منفعتی ندارد بلکه ضررهای فراوانی به دنبال دارد.»
در قانون بودجه ۱۳۹۱ مجلس وقت دولت را مکلف کرد در سال پیش رو هیچگونه تغییر قیمت حامل‌های انرژی را انجام ندهد و قیمت‌ها تثبیت گردد.
در ۱۹ فروردین ۱۳۹۱ علی لاریجانی، رئیس مجلس وقت در نامه ای به علی خامنه ای، رهبر ایران از وی درخواست کرد که دستور متوقف شدن مرحله طرح هدفمندسازی یارانه‌ها با تغییرات قیمتی حامل‌های انرژی و افزایش یارانه نقدی را بدهد. همچنین مجلس نیز گزارش تخلفات دولت در این زمینه را برای ارائه به قوه قضائیه آماده کرده است.