فهرست میراث جهانی در ازبکستان
فهرست آزمایشی

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| # | نگاره | نام | موقعیت | سال ثبت | ش ثبتمعیارها | شرح | م |
| ۱ |  | آرامگاه شیخ مختار ولی | ولایت خوارزم | ۱۹۹۶ | ۷۹۸(i)(ii)(iii) | آرامگاه شیخ مختار ولی در ۵ کیلومتری جنوب غربی شهر ینگی اریق در ولایت خوارزم واقع شده است. این بنا در سده شانزدهم میلادی بر فراز قبر شیخ مختار ولی (درگذشته ۱۲۸۷ میلادی) ساخته شد. این آرامگاه دارای شکلی طولی است و یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های این‌گونه بناها به‌شمار می‌آید. ترکیب این بنای چندگنبدی و چندبخشی بر محور طولانی از شرق به غرب بنا شده است. طرح این بنا فاقد شکل هندسی مشخص است و با افزودنی‌های مختلف پیچیده شده، اما با این وجود، به صورت یک ساختار یکپارچه درک می‌شود. نماهای بنا با آجرهای پخته تزئین شده و تمام فضاهای داخلی با گچ‌کاری پوشیده شده‌اند. سنگ قبر از آجرهای پخته ساخته شده و در پایه آن پلکانی قرار دارد. حکاکی‌های انجام‌شده بر روی سه در چوبی، این درها را متمایز و منحصر به‌فرد کرده است. |  |
| ۲ |  | سد خان‌بندی | ولایت جیزک | ۱۹۹۶ | ۸۰۹(i)(ii)(iii) | سد خان‌بندی در شهرستان فاریش ولایت جیزک و در حوضه رود زرافشان واقع شده است. در منطقه سمرقند، ۸ کانال با ۶۸۰ سد در سده‌های ده تا سیزده مبلادی ساخته شد که تنها ۴ سد از آن‌ها حفظ شده است. سد خان‌بندی در اوسالن در دره پاتتاگا ساخته شده است. طول بالایی آن ۵۷٫۷۵ متر، طول پایینی آن ۲۴٫۳۵ متر و ارتفاع آن ۱۵٫۲۵ متر است. این سد از لوح‌های گرانیتی بریده‌شده ساخته شده است. ۹ حفره مخروطی‌شکل که در ارتفاعات مختلف ساخته شده‌اند، جریان آب را تنظیم می‌کنند. پی سد ۴ برابر ضخیم‌تر از بخش بالایی آن است. طول مخزنی که ایجاد شده ۱٫۵ کیلومتر است و عرض آن نزدیک سد ۵۲ متر و نزدیک دره ۲۰۰ متر است. |  |
| ۳ |  | آق‌آستانه بابا | ولایت سرخان‌دریا | ۱۹۹۶ | ۸۱۰(i)(ii)(iii) | مقبره آق‌آستانه بابا در محدوده یک گورستان بزرگ و باستانی قرار دارد. این مقبره دارای ترکیب مرکزی است، به صورت مربعی در نقشه طراحی شده و به تمام جهات دنیا جهت‌گیری دارد. ساختار مکعبی آن با برج‌های گلدسته احاطه شده و با گنبدی کروی-مخروطی متناسب تاج‌گذاری شده است. سقف گنبد با هشت‌وجهی تزئین شده است که با طاق‌ها مزین شده است. دیوارهای داخلی دارای حفره‌های لنستی نسبتاً عمیق با دو ستون دوازده وجهی هستند که دو ستون دوازده‌ضلعی دارند. اتاق با سنگ قبر آق‌آستانه بابا از طریق سوراخی در سقف طاق ورودی روشن می‌شود. نماها با آجرکاری تزئینی با درزهای عمودی وسیع تزئین شده‌اند. ردیف بالایی آجرکاری شیب‌دار است. حلقه اول و دو ردیف آجرکاری از آجرهای بزرگ ساخته شده است. |  |
| ۴ |  | قنقا | ولایت تاشکند | ۲۰۰۸ | ۵۲۸۶(ii)(iii)(iv)(vi) | سکونتگاه باستانی قنقا از نظر تقسیمات سرزمینی و اداری در ۸۰ کیلومتری جنوب‌شرقی تاشکند، در حاشیه جنوب‌شرقی سکونتگاه التامگالی قرار دارد. این مکان یکی از مراکز بزرگ و باستانی شهرهای واحه تاشکند است. قنقا اولین پایتخت دولت چچ و املاک کوچک کنگوی بود. دیوارهای دژ عظیم با برج‌هایی که بیش از ۱۶۰ هکتار را احاطه کرده‌اند، در اطراف این منطقه قرار دارند. در داخل این مکان سه شهر وجود دارند که هر یک با حصار، پرده‌ها و خندق‌های خود به‌طور جداگانه تقسیم شده‌اند. در داخل شهر کوچک، که طرحی متداول از دوران باستان دارد، یک پل معلق دیگر نیز به آن متصل بوده است. در قسمت شمال‌شرقی آن ساختار برجسته‌ای از شهر-دژ-قوس با ارتفاع بیش از ۴۰ متر قرار دارد که شامل کاخ حاکم، برج‌های مسکونی و معبد خانه است. مساحت کل آن ۲۲۰ هکتار است. قنقا به سه بخش تقسیم می‌شود: دژ، شارستان (منطقه شهری) و رباط (حاشیه تجاری و بازرگانی). |  |
| ۵ |  | شاهرخیه | ولایت تاشکند | ۲۰۰۸ | ۵۲۸۷(ii)(iii)(iv)(vi) | سکونتگاه باستانی شاهرخیه در ۸۸ کیلومتری جنوب‌غربی تاشکند، در ساحل راست رود سیردریا قرار دارد. این مکان اولین شهر بزرگ واحه تاشکند بود و در مسیر جاده ابریشم بزرگ از طریق یَکسَرت (سیردریا) واقع شده است. در منابع شرقی، این مکان به نام بناکت مشهور بود و بخشی از مسیر جاده ابریشم به نام آن شناخته می‌شد. شاهرخیه از دژ، دو منطقه شهری و حومه وسیع تجاری-صنعتی (رباط) تشکیل شده بود و مساحت کل آن ۴۰۰ هکتار است. دیوارهای قلعه با برج‌هایی که دژ، شارستان و رباط را احاطه کرده بودند، به خوبی حفظ شده‌اند و ساخت آنها توسط امیر تیمور در سال ۱۳۹۲ میلادی صورت گرفته است. تحقیقات باستان‌شناسی شامل ساختارهای دفاعی، کارگاه‌های صنایع دستی مانند سفالگری و ساخت شیشه، بازارها، سیستم‌های بهبود شهری و بقایای ساختمان‌های مسکونی از دوره تیموریان و خان‌نشین‌های ازبک است. شاهرخیه از سده سوم-چهارم میلادی تا سده هجدهم میلادی وجود داشته است. این مکان ابتدا یک شهر کوچک در مسیر عبور بود، اما در سده‌های دهم و یازدهم میلادی به یک شهر بزرگ تبدیل شد. این شهر توسط مغول‌ها ویران شد و سپس توسط امیر تیمور بازسازی شد و نام شاهرخیه را گرفت. از آن زمان، این شهر به یک مرکز اقتصادی و فرهنگی مهم در دولت تیموریان و شیبانیان تبدیل شد و در آنجا ضرب سکه نیز انجام می‌شد. این شهر با نام‌های دانشمندان برجسته، شاعران، نویسندگان و هنرمندان که در آنجا زندگی می‌کردند، مرتبط است. |  |
| ۶ |  | سد عبدالله‌خان بندی | ولایت جیزک | ۲۰۰۸ | ۵۲۸۸(iv) | سد عبدالله‌خان بندی در نزدیکی روستای اسکی اوقچوب، واقع در ۶۵ کیلومتری شرق شهر نورآتا قرار دارد. این سد بر روی رودخانه بکلارسوی قرار دارد و در دهه ۱۵۸۰ توسط عبدالله‌خان دوم حاکم بخارا ساخته شده است. بقایای سد برای اولین بار در سال ۱۹۱۳ کشف شدند و تحقیقات مربوط به آن در سال‌های ۱۹۵۷ و ۱۹۶۲ انجام شد. سد عبدالله‌خان بندی از سنگ‌های تخت به همراه ملات مقاوم در برابر آب ساخته شده است. این سد یک مجموعه کامل از تأسیسات هیدرومهندسی است که شامل سد، دروازه سیلاب روی تیرها، گالری زیرزمینی با چاه عمودی و مجرای تخلیه اضطراری می‌شود. ابعاد اولیه سد به شرح زیر است: در پایین سد ۷۳ متر، در بالای سد ۸۵ متر، عرض پی ۱۵٫۳ متر، عرض در بالا ۴٫۶ متر و ارتفاع ۱۵ متر. لبه بیرونی سد تقریباً عمودی است. در بدنه سد یک تونل طاقی و دو دروازه سیلاب دوطبقه قرار دارد. طبقه اول به صورت یک سوراخ افقی است که با یک طاق قوسی در ارتفاع ۱ متر از پایه بسته شده است، طول آن ۱۹ متر، عرض ۵۰–۶۰ سانتی‌متر و ارتفاع ۱ متر است. این طبقه با یک شفت عمودی در مرکز سد که عمق آن ۱۴ متر و قطر آن ۲ متر است، ارتباط دارد. طبقه دوم در ۱ متر بالاتر از طبقه اول قرار دارد و به صورت یک سوراخ باریک و عمیق با عرض ۵۰ سانتیمتر و ارتفاع ۱۲٫۵ متر ساخته شده است و به شفت متصل است. در وسط سوراخ‌ها فضاهایی برای نصب تیرهای چوبی جهت تنظیم جریان آب در نظر گرفته شده است. در سمت راست سد یک مجرای تخلیه اضطراری با عرض ۱ متر و عمق وجود دارد که به علاوه دو طبقه دروازه سیلاب، در نظر گرفته شده است. |  |
| ۷ |  | آرامگاه عرب‌آتا | ولایت سمرقند | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۰(ii) | آرامگاه عرب‌آتادر دامنه شرقی تپه مثلثی شکل واقع شده است. طبق کاوش‌های باستان‌شناسی مقدماتی، مشخص شده که این مقبره بر روی یک بنای باستانی که در سده‌هاس ۵ تا ۷ پیش از میلاد فعال بوده، ساخته شده است. دیوارهای آرامگاه ساخته شده از آجرهای جفتی هستند که با درزهای عمودی وسیع از هم جدا شده‌اند. این روش ساخت عالی، نقش مهمی در تزئینات معماری آرامگاه ایفا کرده است. طراحی خارجی آرامگاه نشان‌دهنده یک گنبد مکعبی شکلی است که در بالای آن با یک دروازه برجسته به نمای اصلی متصل شده است. در طرح، ستون‌های هشت‌ضلعی در ربع‌ها قرار دارند. در داخل، بالای دیوارهای صاف، هشت‌ضلعی به گنبد انتقال یافته و نیش‌های قوسی سطحی بر روی محورهای اصلی قرار دارند. ستون‌های تزئینی بر روی گوشه‌های هشت‌ضلعی قرار دارند. طراحی آرامگاه به‌طور یکپارچه با ساختار آن ترکیب شده است. ستون‌های گوشه‌ای هشت‌ضلعی انتقالی به گنبد از نظر شکل هندسی پنج‌ضلعی هستند. تحلیل طرح و تناسبات نمای آرامگاه عرب‌آتا نشان‌دهنده وجود مکانیزم‌های دقیق تناسبی است. در اساس این بناها هم‌ترازی‌های مربعی داینامیک به کار رفته است؛ به این معنی که مربع‌های پیوسته‌ای که ضلع مربع‌های بعدی برابر با قطر مربع‌های قبلی است. نخستین بنایی که این مکانیزم به‌طور دقیق در آن رعایت شده است، آرامگاه سامانیان در بخارا است. ساختار آرامگاه عرب‌آتا از همین سیستم پیروی می‌کند. مقایسه آرامگاه عرب‌آتا با آرامگاه سامانیان در بخارا ویژگی‌های مشترک آن‌ها را نشان می‌دهد و در عین حال تفاوت‌های معماری ماوراءالنهر در آن زمان را آشکار می‌سازد. |  |
| ۸ |  | مرکز تاریخی خوقند | ولایت فرغانه | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۱(ii) | خوقند یکی از مراکز فرهنگی شرق باستان است که در بخش غربی دره فرغانه قرار دارد. مرکز تاریخی خوقند شامل مجموعه‌ای از آثار فرهنگی است. قدیمی‌ترین داده‌ها دربارهٔ خوقند به سده دوم پیش از میلاد برمی‌گردد و متعلق به سفرنامه‌نویس چینی، چان تسیان است که این شهر را به‌عنوان یک شهر بزرگ و پیشرفته در دره فرغانه توصیف کرده است. اطلاعات مربوط به خوقند در آثار مورخان و جغرافی‌دانان اسلامی در قرون ۱۰ تا ۱۲ میلادی مانند الاستخری، ابن‌خوَلَقَله، المقدسی و دیگر منابع آمده است. شهری که نویسندگان قدیمی توصیف کرده‌اند هنوز هم در این مکان به فعالیت خود ادامه می‌دهد. در ابتدای قرن گذشته، در این شهر ۵۲ مدرسه، بسیاری مسجد، کاروانسرا، بازار، حمام و سایر ساختارهای عمومی وجود داشت. از جمله مهم‌ترین بناهایی که توجه ویژه‌ای را جلب می‌کنند، ساختمان‌ها و مسکن‌های جذاب و منحصر به‌فرد با زیبایی و شکل معماری خاص خود هستند که با استعداد و مهارت ساکنان دره فرغانه ساخته شده و مورد تحسین همه مردم قرار گرفته‌اند. خوقند ساختار تاریخی خود را حفظ کرده است و از قسمت‌های قدیمی و جدید تشکیل شده است. یکی از ساختارهای برجسته در این شهر کاخ خدایارخان است که محل فرمانروایی خانات خوقند بوده است. این کاخ در مساحتی به طول ۴ هکتار قرار دارد و نمایانگر یک ترکیب چند حیاطی است. ورودی اصلی آن از طریق یک دروازه به سمت شرق طراحی شده است که به یک رمپ وسیع منتهی می‌شود. |  |
| ۹ |  | اخسیکت | ولایت نمنگان | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۳(i)(ii)(iii)(iv) | محوطه باستانی اخسیکت در سمت راست سیردریا، در دره فرغانه قرار دارد و مساحتی بیش از ۲۵ هکتار را در بر می‌گیرد. این شهر در سده‌های سوم و دوم پیش از میلاد بنیان‌گذاری شد و تا سال ۱۲۱۹ میلادی پابرجا بود، اما در حمله مغولان کاملاً ویران شد. اخسیکت شامل ارگ، شهر مرکزی (شارستان) و حومه (ربض) بود که هر سه بخش با استحکامات دفاعی محصور شده بودند. در ارگ، کاخ فرمانداران و زندان قرار داشت، در شهرستان، بازار شهر، مسجد جامع و حوضی آجری ساخته شده بود و منطقه صنعتگران در ربض قرار داشت. اخسیکت به دلیل تولید فولاد باکیفیت، معروف به فولاد دمشق، شهرتی فراتر از آسیای مرکزی داشت. همچنین، حمامی مربوط به سده دوم میلادی در این شهر کشف شده است. پس از حمله مغولان، اخسیکت جدید در ۵ تا ۶ کیلومتری غرب شهر قدیم شکل گرفت. بر اساس منابع تاریخی، بابر، نوه امیر تیمور، زمانی حاکم این شهر بود. |  |
| ۱۰ |  | پپ باستانی | ولایت نمنگان | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۴(i)(iii)(iv) | محوطه باستانی پاپ کهن و گورستان شهری آن در ساحل راست رود سیردریا قرار دارند و با نام بالاندتپه (مونچاک‌تپه یا آیری‌توم) شناخته می‌شوند. این ویرانه‌های شهری بیش از ۹ هکتار وسعت دارند و یافته‌های باستان‌شناسی آن دوره‌ای از سده اول تا هشتم میلادی را در بر می‌گیرد. شهر شامل سه بخش اصلی بوده است: ارگ مستحکم، شهر داخلی و حومه (ربض). گورستان مونچاک‌تپه در شمال غربی شهر قرار داشته و تدفین‌های خاکی و فشرده در آن کشف شده است. اشیای تدفینی شامل ظروف سفالی، دوک‌های نخ‌ریسی، بقایای چرم (در گورهای زنان) و چاقوهای آهنی بوده است. |  |
| ۱۱ |  | اندیجان | ولایت اندیجان | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۶(iii)(iv)(v) | اندیجان یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی و فرهنگی آسیای مرکزی و از شهرهای باستانی واقع در چهارراه اصلی جاده ابریشم است. این شهر نقشی کلیدی در روابط اقتصادی و فرهنگی باختر، سغد و شاش با چین (ترکستان جنوبی) داشت. اندیجان مانند دیگر شهرهای آسیای مرکزی دارای بخش قدیمی و جدید است و بسیاری از بناهای تاریخی در بخش قدیمی آن قرار دارند. طی ۳۰ تا ۴۰ سال گذشته، پژوهش‌های گسترده‌ای بر روی این محوطه‌ها انجام شده و اطلاعات بسیاری دربارهٔ معماری قرون‌وسطایی شهر گردآوری شده است. ارگ باستانی شهر با وسعت ۹ هکتار و محوطه تاریخی شمال آن با مساحت ۱۰۰ هکتار مورد بررسی‌های باستان‌شناسی قرار گرفته‌اند. در محل ارگ قرون‌وسطایی، محله‌ای به نام "ارک ایچی" ("داخل ارگ") شکل گرفته است. منابع چینی از وجود بیش از ۷۰ شهر کوچک و بزرگ در دره فرغانه در سده‌های دوم و اول پیش از میلاد خبر می‌دهند و باستان‌شناسان محل شهرهایی مانند آرشی (مینگ‌تپه) و یوچن (حومه اوزگان) را در نزدیکی اندیجان تأیید کرده‌اند. در منابع تاریخی، نام اندیجان از سده دهم میلادی با عنوان "اندوکان" ذکر شده است. در اوایل سده سیزدهم، این شهر پایتخت فرغانه بود و بابُر آن را پس از سمرقند و کش، سومین ارگ بزرگ منطقه می‌دانست. از آن زمان، اندیجان ضرابخانه‌ای مستقل نیز داشت. |  |
| ۱۲ |  | سنگ‌نگاره‌های سیپانتوش | ولایت قشقه‌دریا | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۷(ii)(iii)(v) | این محوطه تاریخی واقع در خط‌الرأس جنوب‌غربی کوه‌های زرافشان قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دریا ۸۲۰ متر است. این بنا از چند جنبه منحصراً دارای ارزش است: نگرانی‌هایی برای تعداد نسبتاً نادر و احتمالاً بیشتر محوطه‌های باستانی نقاشی‌های سنگی آسیای مرکزی؛ ارتباط زنده حفظ‌شده با آیین مذهبی مردم محلی حفظ می‌شود؛ نمونه نادری از مدیریت سنتی را نشان می‌دهد و از نظر حفاظت و مراقبت از آثار باستانی جامعه محلی نیز اهمیت دارد. |  |
| ۱۳ |  | ترمذ | ولایت سرخان‌دریا | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۸(i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi)(ix) | ترمذ قدیم در ۵ کیلومتری شمال غربی ترمذ و در سمت راست رود آمودریا قرار دارد. مساحت کل آن ۵۰۰ هکتار است که از چهار بخش تشکیل شده است، یک ارگ یا قلعه، دو شارستان (شهر) و رباط - حومه، که توسط استحکامات تقسیم شده و ظرفیت لایه‌های فرهنگی از ۲ تا ۱۹ متر بر روی ارگ است. این مجموعه در سده‌های چهارم تا سوم قبل از میلاد به وجود آمد. سکونتگاه شهر توسط قلعه‌ای شکل گرفته است که احتمالاً به نام دمتریا درسده‌های سوم تا دوم پیش از میلاد شناخته می‌شود. مجموعه معبد بودایی قوراتپه که در عصر کوشانی در حومه شمال غربی ترمذ باستان در سده‌های اول تا چهارم پیش از میلاد ساخته شد. |  |
| ۱۴ |  | سنگ‌نگاره‌های زاراوتسوی | ولایت سرخان‌دریا | ۲۰۰۸ | ۵۲۹۹(i)(ii)(iii) | چشم‌انداز زاراوتسوی دارای زیبایی طبیعی و ارزش زیبایی‌شناسی منحصر به فردی است این دره دارای زیبایی نادر یک دره صخره‌ای است که آثاری از فرآیندهای زمی ساختی و زمین‌شناسی عظیم را در خود نگه می‌دارد. زاراوتسوی یکی از باستانی‌ترین بناهای تاریخی در آسیای مرکزی است که با رنگ اجرا شده است. آثار باستانی دیگری نیز در اطراف زاراوتسوی کشف شده‌اند. هر دوی این عوامل طبیعی و هنرهای صخره‌ای منطقه زاراوتسوی را در میان آثار تاریخی دیگر متمایز کرده‌اند. گروه‌بندی نقاشی‌های صخره‌ای در منظر باستان‌شناسی زاراوتسوی و ویژگی‌های آن‌ها نشان‌دهنده توسعه خلاقیت گرافیکی صخره‌ای در طول دوره طولانی تاریخی در شرایط تعامل نزدیک فرهنگ‌های ساکن-کشاورزی و چوپانی است. مجموعه ای از تغییرات عمومی و ایدئولوژیک در زمینه تغییرات خاصی در محیط طبیعی رخ داده است. مجموعه‌ای از نقاشی‌های مربوط به دوران میان سنگی، نوسنگی و برنز، زارائوتسوی را به یادگاری منحصراً ارزشمند تبدیل می‌کند که مرحله اولیه و شکوفایی هنر صخره‌ای ماقبل تاریخ آسیای مرکزی را به تصویر می‌کشد. |  |
| ۱۵ |  | بایکند | ولایت بخارا | ۲۰۰۸ | ۵۳۰۱(ii)(iii)(iv)(vi) | بایکند در پایین‌دست رود زرافشان قرار دارد و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای واحه بوده است. این شهر از ارگ، دو سکونتگاه باستانی و حومه تشکیل شده بود. بر پایه تحقیقات باستان‌شناسی، این مکان به عنوان یک روستای کوچک در سده چهارم پیش از میلاد ساخته شده و بعدها به قلعه تبدیل شده است. این شهر در آن دوره به عنوان محل تجارت، کشورهای جنوبی (باختر، هند، ایران) را به کشورهای شمالی (جبهه اورال، ساحل ولگا، قفقاز شمالی) متصل می‌کرد. بایکند یکی از مراکز مهم نظامی و تجاری مرزهای غربی سغد بود. با توجه به توسعه جاده بزرگ ابریشم و پیوستن آن به قلعه بایکند، ابتدا اولین و دومین سکونتگاه باستانی ایجاد شده و پس از آن شهر بایکند تأسیس شد. |  |
| ۱۶ |  | ورخشه | ولایت بخارا | ۲۰۰۸ | ۵۳۰۲(iv)(v) | ورخشه یکی از بزرگ‌ترین شهرهایی است که در ۴۵ کیلومتری غرب بخارا، در کرانه پرآب رومتون‌رود که نهر باستانی رود زرافشان است، قرار دارد. این محوطه شامل شهر کوچک مثلثی شکل شکرستان و دژ متصل در دیوار شرقی بود. گاهی این شهر توسط خندق دفاعی پر از آب روان احاطه شده بود. این سایت توسط دیوار شاقولی احاطه شده است. ارتفاع ارگ ۲۰ متر و بقایای دیوار شکرستان ۱۰ متر است. در امتداد ضلع غربی شهر دژهای دفاعی وجود دارد که در فواصل بین آنها ۳۰ متر است و محل تنها دروازه که دیوارهای شکرستان به ارگ متصل است، در شرق دیده می‌شود. بر اساس منابع باستان‌شناسی عمدتاً ورخشه به‌عنوان روستایی در سده‌های چهارم تا سوم پیش از میلاد پیدا شده است. آنطور که در منابع قرون وسطی ذکر شده، این شهر محل سکونت سلسله فرمانداران بخارا بوده است. به گفته محمد نرشاخی - مورخ بخارا، ورخشا از بخارا کهنتر است و راجفندون را یکی از نام‌های باستانی این شهر ذکر کرده است. وی همچنین نوشته است که ورخشه محل استواری بوده که پادشاهان در آن زندگی می‌کردند و زیبایی‌های دژ را توصیف می‌کردند. |  |
| ۱۷ |  | آرامگاه چشمه ایوب | ولایت بخارا | ۲۰۰۸ | ۵۳۰۴(ii) | آرامگاه چشمه ایوب در وسط یک گورستان کوچک باستانی قرار دارد. سازه این محوطه با تلفات و تخریب‌هایی تا به امروز باقی مانده است. بخش‌های حفظ‌شده ترکیبی از سردر ورودی هماهنگ و مجاور آن با بقیه دیوار حصار از سمت غرب است. طرح سازنده درگاه سنتی است و به شکل دو ستون ساخته شده است که طاقچه‌ای را تشکیل می‌دهد که توسط یک نیم‌طاق روی هم قرار گرفته است. حجم عظیم این بنای تاریخی در طول تقریباً ۲۰۰ سال حفظ شده است. در نمونه‌ای از آرامگاه چشمه ایوب، می‌توان پویایی‌های توسعه معماری آسیای مرکزی را در نظر گرفت، زیرا دوره‌ای از حکومت قراخانیان از اواخر قرن یازده تا اواسط قرن پانزدهم پس از میلاد بوده است. |  |
| ۱۸ |  | آرامگاه چهاربکر | ولایت بخارا | ۲۰۰۸ | ۵۳۰۵(iv) | مجموعه یادبود چهاربکر در محل دفن احتمالی ابوبکر سعید ساخته شده است که بر اساس تقویم اسلامی در سال ۳۶۰ هجری (۹۷۱–۹۷۰ میلادی) درگذشته است. وی یکی از چهار ابوبکر (چهاربکر) - از نوادگان محمد پیامبر اسلام بوده است. در مقبره "مقدس"، گورستان و مقبره‌های خانوادگی، حیاط‌های صحن ساخته شده با دیوارها دیده می‌شود. بسیاری از سازه‌های مجموعه با کاشی‌های چند رنگی تزئین شده‌اند. در بسیاری از صحن‌ها بر فراز مکان‌های تدفین، سنگ قبرهای مرمری با کتیبه‌های کتیبه‌ای و شیارهای تزئینات رویشی و هندسی نصب شده است. ساختار مجموعه شامل ۲۵ بنا - خانقاه، مسجد، ایوان، دروازه‌ها، مناره و ۲۰صحن کوچک، محل دفن با پوشش‌های گنبدی و سردرهای ایستاده به‌صورت جداگانه است. |  |
| ۱۹ |  | مجموعه‌بناهای شیخ بهاءالدین | ولایت بخارا | ۲۰۰۸ | ۵۳۰۶(iv) | شیخ بهاءالدین نماینده بزرگ روحانیت از سلسله نقشبندیه، حامی معنوی والیان بخارا به‌شمار می‌رفت و در سال ۱۳۸۹ میلادی درگذشت. به همین دلیل است که گورستان او که متعاقباً بر آرامگاه او ساخته شده است، همیشه در ازبکستان و در حال حاضر در سایر کشورهای اسلامی، ارجمندترین قبرستان بوده و باقی مانده است. مجموعه‌بناهای شیخ بهاءالدین یک منبع تاریخی است، با ترکیب فضایی معماری جالب حیاط با محل اقامت کل مجموعه که در زمان‌های مختلف ساخته شده است. |  |
| ۲۰ |  | کاروانسرای  رباط ملک | ولایت نوایی | ۲۰۰۸ | ۵۳۰۸(i)(ii)(iii)(iv)(v) | کاروانسرای رباط ملک به دستور شمس‌الملک نصر قراخانی پسر تمقاچ خان ابراهیم که از سال ۱۰۶۸ تا ۱۰۸۰ میلادی در سمرقند حکومت می‌کرد، ساخته شده است. از کاروانسرای عظیم قدیمی، تنها سردر آن تا کنون بر روی سطح زمین باقی مانده است. سردر کاروانسرا (پیش‌طاق) یکی از کهن‌ترین مکان‌ها در قلمروهای آسیای مرکزی است که با طاق طاقچه مرکزی که یک درگاه مستطیل شکل در آن قرار دارد. طاق در قاب شکل П که از سفال حکاکی‌شده به شکل ستاره‌های هشت پر متصل به یکدیگر، با نوارهای درهم تنیده، اجرا شده است. با توجه به کاوش‌های باستان‌شناسی در حریم کاروانسرا تا حدودی نقشه اولیه بنا بازسازی شده است. ارتفاع متوسط دیوارهای باقی‌مانده از ۰٫۴ تا ۰٫۷ متر متغیر بوده و مساحت کاروانسرا حدود ۸۲۷۷ مترمربع است. |  |
| ۲۱ |  | آرامگاه میر سید بهرام | ولایت نوایی | ۲۰۰۸ | ۵۳۰۹(iii) | آرامگاه میر سید بهرام در قالب معماری، ساختمانی، حجمی- فضایی یکی از جالب‌ترین بناهای معماری است که نشان‌دهنده یکی از بخش‌های توسعه معماری آسیای مرکزی به‌طور عام و بناهای یادبود به‌طور خاص است. کارهای حفاظتی ناچیزی در این بنا انجام شده است ولی تا به حال، تقریباً به‌طور کامل حفظ شده است. ایوان بنا پس از ساخت حفظ نشد ولی بقایای پایه‌های مرمری ستون‌ها حفظ شده است. این آرامگاه نمایانگر ساختار مرکزی (با سیستم محور مرکزی) است. اندازه دیوارهای خارجی در پلان ۶٬۰۶ در ۶٬۱ متر و فضای داخلی ۴٬۴۷ در ۴٬۴ متر است. آرامگاه از آجر ساخته شده است. |  |
| ۲۲ |  | هزاراسپ | ولایت خوارزم، شهرستان هزاراسپ | ۲۰۰۸ | ۵۳۱۰(i)(ii)(iii)(iv)(v) | هزاراسپ یکی از قدیمی‌ترین شهرهای آسیای مرکزی است. بسیاری از مورخان و نویسندگان باستانی شرق از جمله طبری، الاصطخری، بیهقی و بسیاری دیگر نام این شهر را ذکر کرده‌اند. قدما این شهر همسنگ ممفیس، روم، آتن، مرو، سمرقند، بخارا و بسیاری از شهرهای دیگر است. هزاراسپپ اصلی‌ترین نقطه پیشرفته ایالت خوارزم در جاده بزرگ ابریشم و بزرگ‌ترین مرکز تجاری در گذشته بود. ویرانه‌های این شهر باستانی تا به امروز نگاه بازدیدکنندگان را شگفت زده کرده است. شهر توسط استحکامات احاطه شده و دیوارها توسط برج‌ها تقویت می‌شوند. در حال حاضر تنها ۱۲ برج باقی مانده است. در گوشه جنوب شرقی بالای برج ارگ قرار دارد. ارتفاع دیوارهای بالای نگهدارنده ۱۲ متر و بدون آنها - ۱۰ متر است. در برخی نقاط دیوار به کلی تخریب شده است.  تحقیقات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که هزاراسپ در اواسط هزاره اول پیش از میلاد به وجود آمده است. در اوایل قرن هشتم میلادی هزاراسپ به عنوان یکی از سه شهر مستحکم و بزرگ خوارزم شناخته می‌شود. شهر نه به عنوان ساختاری در حال توسعه خود به خود، بلکه به عنوان مرکز منحصر به فردی که به‌طور همزمان و بر اساس طرح مشترک در حال ساخت بوده است، پدید آمده است. |  |
| ۲۳ |  | قلعه‌های بیابانی خوارزم باستان | جمهوری قره‌قالپاقستان | ۲۰۰۸ | ۵۳۱۱(i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi) | قلعه‌های بیابانی خوارزم باستان شامل: قلعه توپراق، قلعه ایاز، قلعه کوی-کریلگان، قلعه بزرگ گلدورسون، قلعه پیل، قلعه آنکا، قلعه کورگاشین و قلعه جنگبس است. قلعه توپراک یادگاری منحصر به فرد از فرهنگ شهرسازی قرن اول تا چهارم پس از میلاد است. |  |
| ۲۴ |  | مناره وابکند | ولایت بخارا | ۲۰۰۸ | ۵۳۱۲(i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi) | مناره نمایانگر برج ستونی شکل است. ارتفاع مناره از پایین پایه تا بالای ستون پایه برابر با ۴۰٫۳ متر است. مناره وابکند شبیه مناره کالیان در بخارا است و از نظر تزئین با آن تفاوت دارد. قسمت‌ها و لبه‌های آن به شدت از هم جدا شده‌اند. همه چیدمان‌ها از آجرهای جفتی مسطح، با درج‌های عمودی از نقاشی منحصر به فرد ساخته شده‌اند. سه نوار اول از پایین فقط سجاف صاف از آجر به لبه تقسیم می‌شود. سپس قسمت‌های جلویی پهن با مسیرهای باریک متناوب می‌شوند. نوار چهارم حاوی کتیبه تاریخی است که از روی آن مشخص شده است که مناره در سال ۵۹۳ قمری (۱۱۹۶–۱۱۹۷ میلادی) ساخته شده است. مناره تاریخ دقیقی دارد و تقریباً به‌طور کامل حفظ شده است. برای مطالعه پیدایش و توسعه مناره‌های آسیای مرکزی بسیار مهم است. روش‌های ساختمانی و مبلمان معماری در ترکیب با تناسب آن، آن را در ردیف آثار برجسته فرهنگ قرار می‌دهد. موقعیت آن در وابکند باستان، به عنوان مرکز بزرگ در جاده ابریشم بزرگ، آن را بسیار برجسته کرده است. |  |
| ۲۵ |  | محوطه‌های   جاده ابریشم   در ازبکستان | چندین ولایت ازبکستان | ۲۰۱۰ | ۵۵۰۰(ii)(iii)(iv)(v)(vi) | محوطه‌های جاده ابریشم در ازبکستان شامل ۱۷ محوطه تاریخی در امتداد این جاده باستانی است. جاده‌های ابریشم مسیرهای ادغام، مبادله و گفتگو بین شرق و غرب هستند که به سعادت مشترک نوع بشر برای تقریباً ۲ هزار سال کمک زیادی کرده است. کل مسیر بیش از مجموع اجزای تشکیل دهنده آن است. این شبکه مسیرها که به ویژه بین سده دوم پیش از میلاد و پایان سده شانزدهم پس از میلاد شکوفا شد، ابتدا از چانگان (شیان کنونی) شروع شد و در نهایت از شرق آسیا تا دریای مدیترانه در غرب امتداد یافت و به سمت پایین تا شبه‌قاره هند، تجارت بین قاره‌ای مبتکرانه دو طرفه را ایجاد و تسهیل کرد. این تجارت تمدن‌های مختلف را به هم پیوند می‌داد، در طول قرن‌ها ادامه داشت و توسط سامانه‌ای از کاروانسراها، شهرک‌های تجاری، شهرهای تجاری و قلعه‌ها در طول بیش از ۱۰۰۰۰ کیلومتر ادامه داشت، که می‌توان آن را طولانی‌ترین مسیر فرهنگی در تاریخ بشریت دانست. |  |
| ۲۶ |  | محله‌های تاشکند | شهر تاشکند | ۲۰۲۱ | ۶۵۷۸(ii)(iii)(v) | نام "محله" (جامعه) از کلمه "محل" به معنای "مکان" و "زمان، لحظه" گرفته شده است. این دوگانگی همیشه از ویژگی‌های محله‌ها بوده است. محله نه تنها یک واحد ارضی و اداری، اجتماع مردمی است که در قلمرو معینی در یک شهر یا ناحیه زندگی می‌کنند، بلکه یک شیوه زندگی، یک نوع تفکر و یک سنت چند صد ساله است. محله یک پدیده منحصربه‌فرد ملت ازبک است که ویژگی‌های پدرسالارانه زندگی روستایی را که همه ساکنان یکدیگر را می‌شناسند و واقعیت‌های یک شهر مدرن را ترکیب می‌کند. این نیز شکل خاصی از دموکراسی شرقی است که به فرد این فرصت را می‌دهد تا روش‌های تعامل با جامعه و دولت را توسعه دهد. محله‌های تاشکند ذخایر معماری در فضای باز هستند که تجربه و خرد ارزشمند مردم را حفظ می‌کنند. در حال حاضر، ۵۰۵ محله در تاشکند و بیش از ۱۰۰۰۰ محله در سراسر ازبکستان وجود دارد. نقش محله‌ها در حفظ ارزش‌های اجتماعی و معنوی، انتقال آن به نسل آینده و پرورش جوانان در سال‌های اخیر افزایش یافته است. |  |
| ۲۷ |  | جاده ابریشم: دالان فرغانه-سیردریا |  | ۲۰۲۴ | ۶۶۴۹(ii)(iii)(v) | مجموعه جاده ابریشم: دالان فرغانه-سیردریا (سیحون) شامل ۲۸ محوطه تاریخی در امتداد این جاده باستانی است. سفرهای تاریخی دقیق جاده‌های ابریشم در قلمرو ازبکستان مدرن و کشورهای آسیای مرکزی هرگز ثابت نبود. شهرها، شهرک‌ها، کاروانسراها و ایستگاه‌های تجاری در دوره‌های زمانی مختلف بر اثر عوامل مختلف داخلی و خارجی اهمیت پیدا می‌کردند و از دست می‌رفتند. با این حال، امروزه می‌توانیم چندین بخش اصلی از فشرده‌ترین فعالیت‌های تجاری در جاده‌های ابریشم را که بین مراکز اصلی سنت فرهنگی شهری انجام می‌شد، شناسایی کنیم. یکی از این بخش‌ها کریدور فرغانه- سیردریا است که در امتداد کشورهای مدرن ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان قرار دارد. این کریدور شامل قطعاتی است که در مناطق تاشکند، فرغانه، اندیجان و نمنگان در جمهوری ازبکستان واقع شده است. راه‌های ابریشم: کریدور فرغانه-سیردریا با مناظر فرهنگی به خوبی حفظ شده از واحه‌ها و شهرهایی است که از لحاظ تاریخی بر روی رودخانه‌های اصلی منطقه مانند رودخانه‌های آریس، شو و سیردریا واقع شده‌اند و اکنون در وسط بیابان، مناظر طبیعی نیمه بیابانی و استپی قرار دارند. در ازبکستان مسیرهای کاروان بین این مناطق تاریخی از رودخانه سیردریا پیروی می‌کرد و از طریق دره‌ها و واحه‌های رودخانه به هم متصل می‌شد. |  |
| ۲۸ |  | معماری نوگرای تاشکند | ولایت تاشکند | ۲۰۲۴ | ۶۷۰۸(ii)(iv) | معماری مدرن تاشکند یک نمونه برجسته از چگونگی استفاده از معماری قرن بیستم برای شکل‌دادن به یک پایتخت جهانی اولیه، یعنی موزاییکی پر جنب و جوش از فرهنگ‌ها و قومیت‌ها، پس از تغییر سیاسی و اجتماعی در آسیای مرکزی در دوره شوروی است. سریال تحت نام نشان می‌دهد که چگونه معماری پس از جنگ با طراحی شهری پایتخت قرن بیستم و ساختن جامعه ای جدید در گفتگوی مداوم با تاریخ و سنت همراه شد. معماری مدرنیستی تاشکند شامل شانزده ساختمان مدرنیستی است که نمایانگر پروژه‌های اجتماعی، سیاسی، شهری و معماری بزرگی است که در پایتخت ازبکستان بین دوره روزهای بهاری خروشچف و سقوط اتحاد جماهیر شوروی، زمانی که تاشکند چهارمین شهر پرجمعیت اتحاد جماهیر شوروی بود، آشکار شد. |  |
| ۲۹ |  | کوه‌های زامین | ولایت جیزک | ۲۰۲۴ | ۶۷۸۱(vii)(ix)(x) | کوه‌های زومین به‌عنوان منطقه‌ای فوق‌العاده زیبا است که با روح رشته‌های کوه نمادین دیگر طنین‌انداز می‌شود و مناظر خیره‌کننده را با ملیله‌ای غنی از زندگی پیوند می‌دهد. این قلمرو از دو سایت تشکیل شده است: ذخیره‌گاه دولتی زمین و پارک ملی زومین که در دامنه شمالی رشته کوه ترکستان واقع شده‌اند و با یکدیگر هم‌مرز هستند. این قلمرو یک زنجیره کوه با یک کمربند مشخص است: کوه‌های میانی و مرتفع، واقع در ارتفاعات ۱۷۶۰–۳۵۰۰ متر از سطح دریا. بخش جنوبی ذخیره‌گاه دامنه‌های شیب‌دار خط الراس ترکستان را اشغال می‌کند که توسط تنگه‌های عمیق جدا شده است. قسمت شمالی دارای نقش برجسته‌تری با تراس‌هایی است که با ضخامت ضخیم مارن و لوم‌های لس‌مانند پوشیده شده‌اند. این منطقه عمدتاً در دامنه‌های شمالی خط الراس ترکستان واقع شده است، قلمرو پارک ملی زومین و ذخیره‌گاه دولتی زومین از ارتفاع ۱۰۰۰ تا ۴۰۳۰ متری بالاتر از سطح دریا را پوشش می‌دهد (قله شاوکارتاو یا شاوکارتاو - "کوه سرد"). |  |
| ۳۰ |  | رشته‌کوه حصار | ولایت سرخان‌دریا | ۲۰۲۴ | ۶۷۸۲(vii)(viii)(x) | پناهگاه طبیعی دولتی حصار در دامنه‌های غربی رشته‌کوه حصار واقع در آسیای مرکزی، شامل مجموعه‌ای از جنگل‌های ژونیپر، غارها و رودخانه‌های متعدد است. این پناهگاه از ادغام دو پناهگاه طبیعی در سال ۱۹۸۵ شکل گرفت و به دلیل تنوع زیستی و ویژگی‌های طبیعی منحصر به فرد، از جمله یکی از بزرگ‌ترین غارهای آسیای مرکزی و آبشارهای زیبا، اهمیت زیادی دارد. مناطق مختلف این پناهگاه شامل جنگل‌های ژونیپر، مراتع گیاهی و سنگ‌ریزه‌ها هستند و بسیاری از رودخانه‌ها و جریان‌ها از یخچال‌ها تغذیه می‌کنند. |  |