فهرست منابع جنگ‌های صلیبی
تاریخ‌نگاری اسلامی > منابع عربی > منابع جغرافیایی و سفرنامه‌ها > سفرنامه‌ها

الانساب: نوشتهٔ عبدالکریم بن ابن‌ابکر سمعانی از اهالی مرو که در پی جمع‌آوری حدیث به سیاحت پرداخت. وی ماوراءالنهر را سیاحت کرد و در شرق جهان اسلام، ایران، عراق، شام و حجاز، نیز سیر کرد. وی در این کتاب، شرح‌حال افراد بسیاری را با مشخصات کامل ارائه داده‌است. وی در ابتدا موقعیت شهرها و سپس شرح‌حال افراد منسوب به آن شهر را توضیح می‌دهد که از لابه‌لای این گزارش‌ها اطلاعات بسیاری در مورد افرادی که در صحنهٔ نبرد با صلیبیون حضور داشتند را به دست آورد.
تذکرة بالاخبار عن الاتفاقات الاسفار: نوشتهٔ ابن جبیر اندلسی که سه بار به شرق جهان اسلام سفر کرد. اخبار و مشاهدات اولین سفرش را در این شبه‌سفرنامه نگاشت. دوران سیاحت وی مصادف با دوران جنگ‌های صلیبی بود و به جهت عبور وی از شهرهایی که درگیر نبرد با صلیبیون بودند، این کتاب اطلاعات ارزشمندی در خود جای داده‌است. وی در این اثر، به زوایای زندگی اجتماعی مردمان آن زمان و اثرات جنگ‌های صلیبی در اجتماع و شهرها پرداخته‌است. در این اثر شخصیت صلاح‌الدین در میان مردم به تصویر کشیده شده‌است. همچنین وی در این اثر اشاراتی به زنان اروپایی کرده‌است و شرایط زندگی و حیات آنها بررسی و نقد کرده‌است.
الافادة و الاعتبار فی الامور المشاهدة و الحوادث المعاینة بأرض مصر: اثر عبداللطیف بن یوسف بغدادی است. وی پس از یادگیری طب، فلسفه و لغت در بغداد، سفر خود را به مصر، شام و عراق آغاز کرد و به دربار صلاح‌الدین ایوبی و امرای وی راه یافت و با امرای و بزرگان این دوره ملاقات کرد. این کتاب سفرنامه وی در اواخر قرن ۶ ق / ۱۲ م است و بنا به دیدارهای وی با افراد برجسته آن زمان، اثر ارزشمند و مهمی محسوب می‌شود اما با این اوصاف، وی جنگ‌های صلیبی و حوادث مرتبط با آن بررسی نکرده و به اختصار به جنگ‌های صلیبی پرداخته‌است ولی شرح وی از وضعیت سیاسی و اجتماعی مصر از ارزش ویژه‌ای برخوردار است.
الاشارات الی معرفة الزیارات: نوشتهٔ علی بن ابن‌بکر بن علی هروی زادهٔ موصل است که در اطراف مشرق اسلامی، هند، قسطنطنیه، مغرب سیسیل و جزایر دریای مدیترانه به سیاحت پرداخت. اساس این اثر وی بر ذکر آثار و بناهای دینی و مذهبی است که او مشاهده کرده‌است. توجهات وی به اماکن مذهبی مسیحیان در سرزمین شام و حضور مسیح در این مناطق بسیار است که همین علت مذهبی‌بودن جنگ‌های صلیبی را در ذهن وی تقویت کرده‌است. با حضور وی در بحبوحه جنگ‌های صلیبی اما وی اطلاعات مختصر و اندکی به جنگ‌ها کرده‌است.
الاعتبار: تألیف اسامه بن مرشد از سلسله بنی منقذ و فرمانروایان قلعه شیزر در شمال سوریه است. شرح سفرهایش در این کتاب، از نگرش دقیق، نگارش صحیح، نوآوری در داستان‌نگاری و چیره‌دستی و نکته‌پردازی حکایت دارد. این کتاب در اخبار جنگ‌های صلیبی و نیز مشاهدات مؤلف در مصر و دمشق و شرح و تعقیب‌هاو شرکتش در جنگ پرمحتواست. وی در دول صلیبی گشت و با برخی از آنها همچون شوالیه‌های معبد دوستی داشت، ولی همراه با مسلمانان با آنها جنگید با این حال در برخی از صحنه‌ها شجاعت صلیبیون را می‌ستاید. وی همچنین در اثر آنچه را که از حوادث میانه قرن ۶ / ۱۲ م در مصر دیده وصف کرده و اوضاع سیاسی آن دوران را از نزاع بین خلفا و وزرا تا شورش سپاهیان به تصویر کشیده‌است.
المغرب فی حلی المغرب: نوشتهٔ ابن‌سعید مغربی است که پس از بازگشت از سفر حج در قرن ۷ / ۱۳ م، در اسکندریه ساکن شد و پس از چند سال به به عراق، شام، حجاز، تونس و ارمینیه سفر کرد؛ و این کتاب مقارن با سال‌های پایانی جنگ‌های صلیبی است. داده‌های تاریخی ان کتاب از این حیث که اطلاعاتی دربارهٔ جغرافیای شهرها، نحوه ورود صلیبیون به شهرهای اسلامی و نیز قلعه‌های اسماعیلیه در منطقه دارد، حائز اهمیت است.
تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار: که به سفرنامه ابن بطوطه نیز مشهور است، نتیجه سفر سی ساله ابن بطوطه در بخشی گسترده از جهان در سده هشتم قمری و منبعی مهم در تاریخ و جغرافیای این سرزمین‌ها است. وی طی این سفرها مناطقی همچون مراکش و شهرهای آن، سپس موریتانی، الجزایر، تونس، لیبی، مصر، شهر قاهره، دریای سرخ، صحرای شرقی مصر، سینا، فلسطین و شهرهای بزرگ آن بیروت، طرابلس، بعلبک، دمشق، حمص، حماه، معره النعمان، حلب، حجاز، اردن که محل بروز جنگ‌های صلیبی بودند، شرح داده‌است. با این شرح‌های وی به نحوی است که گویا در این مناطق جنگی صورت نپذیرفته‌است و جز در چند مورد، اطلاعاتی در این باره نمی‌دهد.
زبدة کشف الممالک و بیان الطرق و المسالک: اثر غرس‌الدین خلیل بن شاهین الظاهری از امرای دولت مملوکی و دولتمردان عصر خود است. این اثر تاریخی را می‌توان به جهت اطلاعات جغرافیایی که در مور شهرهای مورد بحث ارائه می‌دهد، در زمره آثار تاریخی نیز برشمرد. یکی از ویژگی این اثر برخلاف سایر آثار مشابه با آن، اشاره به وضعیت موجود شهرهایی است که درگیر جنگ‌های صلیبی بودند و چه نتایجی و آثاری در این شهرها روی داده‌است.