هومبابا
هومبابا و گیلگمش > بیلگمس و هوواوا الف و ب

قدیمی‌ترین تصنیفی که تقابل گیلگمش و هومبابا را توصیف می‌کند دارای دو نسخه است که معمولاً با نام‌های بیلگمس و هوواوا الف و بیلگمس و هوواوا ب شناخته می‌شوند. با این حال، از آنجایی که گهگاه این سوال وجود دارد که آیا خواندن نام قهرمان داستان با حرف ب صحیح است یا خیر، استفاده از عنوان گیلگمش و هواوا نیز قابل قبول است. رونوشت‌های نسخه الف رایج‌تر است. در میان تمام متن‌های شناخته‌شده گیلگمش، به نظر می‌رسد که بیشترین رونوشت از روی این متن بوده‌است، که بین ۸۵ تا ۹۲ نمونه تا سال ۲۰۱۰ شناسایی شده‌است توزیع گسترده آنها منعکس کننده استفاده از متن در آموزش کتابت است. این متن به اصطلاحاً «دکاد» تعلق داشت که مجموعه‌ای از متون بودند برای آموزش کتابت در اوایل هزاره دوم پیش از دوران مشترک بودند و اساس آن را تشکیل می‌دادند.
در شعرهای اولیه، هومبابا به عنوان یک «مرد کوهستانی» ترسناک با منشأ ناشناخته توصیف شده‌است، اما هیچ نشانه‌ای از متمایز بودن ظاهر او از یک انسان وجود ندارد و او عمدتاً به خاطر قدرت‌های ماوراء طبیعی خود از انسان‌های فانی متمایز شده‌است. منشأ آسیب‌ناپذیری او هفت «هاله» یا «وحشت» هستند، در زبان سومری ni2 یا me2-lam. در حالی که یک هاله منفرد ویژگی مشترک خدایان بود، هفت هاله در بیشتر موارد منحصراً در ارتباط با هومبابا تأیید شده‌است، اگرچه یک مورد استثناء وجود دارد: لوح CBS 7972 (STVC 40) + N 3718، قطعه‌ای از سرود اختصاص داده شده به نرگال که در سال ۲۰۰۸ شناخته و متعاقبا توسط جرمیا پترسون منتشر شده‌است.
مکان جنگلی که هومبابا در آن زندگی می‌کند به طور دقیق تعریف نشده‌است و با «هفت محدوده» به آن اشاره می‌شود که برای رسیدن به آن باید از آنان عبور کرد، اما معمولاً تصور می‌شود که مقصد قهرمانان ارتفاعات ایران بوده‌است. عبارت‌های وردی مشابهی برای اشاره به این منطقه در اسطوره‌های مربوط به لوگالباندا و انمرکار استفاده می‌شود که تا حدی در این منطقه اتفاق می‌افتد. پیشنهاد شده‌است که قرار دادن یک مکان شرقی به عنوان هدف سفر به معنای انعکاس نمادین ژئوپلیتیک دوره اور سوم  بوده‌است. با این حال، گاهی اوقات یک مکان غربی، به ویژه لبنان، نیز پیشنهاد می‌شود.
در نسخه الف، گیلگمش پس از اینکه متوجه ناپایداری زندگی می‌شود، برای به دست آوردن شهرت ماندگار، جستجویی را برای آوردن چوب سدر به شهر خود آغاز می‌کند. وقتی هومبابا متوجه می‌شود که گیلگمش و همراهش انکیدو یکی از درختان را قطع کردند، از یکی از هاله‌های خود برای بیهوش کردن آنها استفاده می‌کند. گیلگمش پس از بیدار شدن عهد می‌بندد قبل از اینکه بفهمد مهاجم انسان است یا الهی، بازنگردد. انکیدو شک دارد که آیا می‌توانند او را شکست دهند، اما در نهایت با شجاعت گیلگمش قانع می‌شود. با توجه به قدرت‌هایی که هاله‌ها به هومبابا می‌دهند، او را نمی‌توان از طریق روش‌های متعارف شکست داد و انکیدو پیشنهاد می‌کند که او را فریب دهند تا خودش آنها را کنار بگذارد. گیلگمش با وعده رشوه‌های مختلف از جمله کالاهایی که در جنگل‌های دورافتاده موجود نیست مانند آرد مرغوب، آب در ظرف‌های چرمی، صندل‌های کوچک و بزرگ، سنگ‌های قیمتی و سایر هدایای مشابه به او، و همچنین وعدهٔ ازدواج با خواهرانش این کار را انجام می‌دهد:
(قسم می‌خورم) به جان مادرم نینسومونا و پدرم، لوگالباندای مقدس:

از آنرو که هیچکس سکونتگاه تو را در کوه نمی‌شناسد، سکونتگاه تو را در کوه مشهور گردانم،

برایت انمباراگسی را خواهم آورد، او خواهر بزرگم است، تا همسرت باشد.»

بار دیگر (گیلگمش) با او سخن گفت:

(قسم می‌خورم) به جان مادرم نینسومونا و پدرم، لوگالباندای مقدس:

از آنرو که هیچکس سکونتگاه تو را در کوه نمی‌شناسد، سکونتگاه تو را در کوه مشهور گردانم،

برایت پشتور را خواهم آورد، خواهر کوچکم، تا در کوه‌ها هم‌بالینت باشد؛

پس درخشانی‌های نگاهبانت را به من ده؛ می‌خواهم عضو خانواده‌ات شوم!
این صحنه طنزآمیز در نظر گرفته می‌شود و به نظر می‌رسد هومبابا را تنها و سادهلوح به تصویر می‌کشد. پیوتر میکالوفسکی به‌علاوه اشاره می‌کند که قسمت نقل‌شده ممکن است طنزی باشد که رسم به اثبات رسیدهٔ ازدواج دختران از سلسله سلطنتی با حاکمان پادشاهی‌های همسایه در دوره اور سوم را هدف قرار می‌دهد. تفسیر مشابهی نیز توسط اندرو آر. جرج ارائه شده‌است. این قسمت در نسخه‌های بعدی روایت وجود ندارد. هومبابا پیشنهاد گیلگمش را می‌پذیرد و هاله‌های خود را به او می‌دهد که شبیه به سرو توصیف شده‌اند و می‌توان آن‌ها را برای حمل‌ونقل به صورت کنده برش داد. به گفته جرج، شکل آنها ممکن است نشانه‌ای از این باشد که در حالی که هومبابا به ظاهر انسان‌گونه بود، تا حدی شبیه به درخت تصور می‌شد. به محض اینکه هومبابا از آخرین هاله دست می‌کشد و آسیب‌ناپذیری خود را از دست می‌دهد، گیلگمش به او ضربه می‌زند. او پس از مشت به صورتش خواهش می‌کند که او را رها کنند. او ابتدا اوتو را خطاب قرار می‌دهد و اظهار تاسف می‌کند که هرگز پدر و مادرش را نشناخت و در عوض توسط خود خدای خورشید و کوه‌ها بزرگ شد و سپس گیلگمش در ابتدا به او رحم می‌آورد. او از انکیدو می‌پرسد که آیا موافق است که هومبابا را رها کنند، اما او این پیشنهاد را رد می‌کند. هومبابا رو به او و شکایت می‌کند که او جایگاهی برای مشورت در این گونه مسائل ندارد زیرا فقط یک خدمتکار است:
ای انکیدو، سخنانی زشت دبارهٔ من به او گفتی، اجیر را برای جیره‌خواری اجیر می‌کنند، او در پس چنین مردی آمده، چرا سخن زشت به او گویم؟
در پاسخ، انکیدو گلوی او را برید. این یک واژگونی است، زیرا در بخش‌های قبلی داستان قرار بود او به عنوان ندای عقل عمل کند و به گیلگمش توصیه کند که محتاط باشد. سپس سرش را بریده و در انبان چرمی قرار می‌دهد. قهرمانان، غنیمت خود را نزد خدای انلیل می‌برند و سبب خشم او می‌شوند، احتمالاً به این دلیل که سوء استفاده از اعتماد هومبابا را غیرقابل قبول می‌داند. او اظهار می‌دارد که گیلگمش باید با او محترمانه رفتار می‌کرد و هر دو سزاوار این بودند که به طور مشابه مورد تقدیر قرار گیرند. با این حال، نه گیلگمش و نه انکیدو در نهایت به سزای اعمال خود نمی‌رسند. انلیل متعاقباً هاله‌های هومبابا را بازپخش می‌کند:
او اولین هاله هوواوا را به مزارع داد.

او دومین هاله‌اش را به رودخانه‌ها داد. 

او سومین هاله‌اش را به نیزارها داد. 

او چهارمین هاله‌اش را به شیرها داد. 

او پنجمین هاله‌اش را به کاخ داد. 

او ششمین هاله‌اش را به جنگل‌ها داد. 

او هفتمین هاله‌اش را به نونگال داد.
در یکی از رونوشت‌ها ممکن است هومبابا در ورد پایانی در کنار گیلگمش و انکیدو ذکر شده باشد، که نشان‌دهندهٔ درجه‌ای از احترام است، اگرچه بازیابی نام نامشخص است و پیشنهاد شده که به جای آن منظور الهه نیسابا بوده‌است.
پیرنگ نسخه ب تا حد زیادی مشابه است. این متن به طور قابل ملاحظه‌ای کوتاه‌تر از نسخه الف است و اغلب آن را قدیمی‌تر می‌دانند، اگرچه نسخه‌های موجود هر دو با یکدیگر هم‌زمان هستند. تفاوت بین پیرنگهای دو نسخه پس از بیدار شدن قهرمانان بعد از بیهوش شدن توسط هاله هومبابا رخ می‌دهد: در نسخه ب، گیلگمش به توانایی خود شک می‌کند و از خدای انکی درخواست  یاری می‌کند، انکی ظاهراً با ارائه دستورالعمل‌هایی امکان فریب هومبابا از طریق انکیدو را فراهم می‌کند.  بقیه رویدادها به طور مشابه رخ می‌دهند. اما در بین هدایای ارائه شده فقط پاپوش ذکر شده‌است. پایان نسخه ب حفظ نشده‌است، اما گاهی استدلال شده که هومبابا در آن در امان مانده‌است.
شکست هومبابا نیز به عنوان یکی از کارهای بزرگ گیلگمش در مرگ بیلگمس، (یکی دیگر از روایت های مستقل اولیه گیلگمش) ذکر شده‌است.