نبرد زاب
نبرد

از سوی دیگر، مروان، خلیفه اموی، خودش ارتشی را در شام، موصل و استان جزیره گرد آورد و به آهستگی پیشروی کرد. مروان در موصل خزانه خود را نهاد و با لشکر بزرگش از دجله عبور کرد و به سمت جنوب، به سوی رود زاب بزرگ حرکت کرد. سپاه عباسیان به حد کافی قوی نبود که درگیر جنگ شود و با فاصله از وی، در کرانه جنوبی زاب بزرگ مستقر شده بود. طبری می‌گوید ابوسلمه خلال پانزده هزار سپاهی در چند لشکر به یاری ابوعون فرستاد.
نهایتاً، سفاح، که بتازگی در کوفه بر تخت خلافت نشسته بود، سپاهی را برای تقویت نیروی لشکر ابوعون از کوفه به سوی زاب گسیل کرد. با توجه به اهمیت این سپاه، وی برای نخستین بار شخصی از خاندان عباسی، یعنی عمویش عبدالله بن علی بن عبدالله بن عباس، را رأس این سپاه گماشت. عبدالله که پیش از آن هیچ تجربه نظامی نداشت، از مشاوره خراسانیان بهره می‌جست و نشان داده که فرمانده ای مصمم و موفق است. زمانی که وی به کرانه زاب رسید، ابوعون، چادر فرماندهی را در اختیار وی نهاد. سپس، در روز دوم جمادی‌الثانی سال ۱۳۲، عبدالله بن علی سپاهی پنج هزار نفری را به فرماندهی عیینة بن موسی از رودخانه گذارند تا به اردوگاه مروان یورش برند و درگیری میان آنها رخ داد که تا شب طول کشید.
روز بعد، سوم جمادی‌الثانی، مروان بر دجله پل بست و پسرش عبدالله را با سپاهی بدان سوی فرستاد، تا نزدیک اردوی سپاه عباسی خندقی حفر کنند. عبدالله بن علی، محارق بن غفار را با چهار هزار سپاهی گسیل کرد، اما سپاهی اموی بر وی و سربازانش چیره شد و جمعی را کشت و جمعی را اسیر کرد. عبدالله بن علی، محمد بن صول را به فرماندهی اردوگاه منصوب کرد و دستور داد پیش از آنکه خبر شکست سپاه مخارق به سربازانش برسد و روحیه‌شان سست گردد، به سوی مروان بشتابند. سپس، ابوعون را به فرماندهی جناح راست و مروان بن ولید را به فرماندهی جناح چپ سپاه عباسی گماشت.
دو سپاه در کرانه زاب در حالی با هم روبرو شدند که لشکر عباسی بین ۱۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ نیرو داشت و در مقابل لشکر اموی ۱۰۰٬۰۰۰ تا ۱۵۰٬۰۰۰ نفر بود، گرچه تاریخ‌نگاران این رقم را اغراق می‌دانند. مروان یک فرمانده باتجربه بود و بسیاری از سربازانش در جنگ با امپراتوری بیزانس در کوهستان‌های آناتولی آبدیده شده بودند. سپاه عباسیان نیز متشکل از خراسانیانی بود که در مرزهای شمال شرقی جهان اسلام رزم دیده شده بودند. همچنین، در نتیجه پیروزی‌های مکرر بر امویان در سرزمین‌های ایران و عراق روحیه بالایی داشتند. مروان دوم در نبردهایش با روم، آرایش کلاسیک سپاه اموی که مبتنی بر جناح چپ، جناح راست و میانه بود را تغییر داده و به جایش واحدهای کوچکتر و چابکتری از سواران را مستقر کرده بود که مانورپذیری بیشتری داشت. اما، این آرایش در مواجهه با سیاه جامگان که تاکتیک‌های نظامی مناسبی در قبال آن را پیشتر در منطقه فرارود آزموده بودند، ناکارآمد افتاد. بدین ترتیب، در ۱۱ جمادی‌الاولی مقارن با ۲۵ ژانویه یا ۱۱ جمادی‌الثانی سال ۱۳۲ هجری مقارن با ۲۶ فوریه ۷۵۰ میلادی نبرد زاب به وقوع پیوست.
مروان از عبدالله درخواست متارکه جنگ کرد، اما عبدالله نپذیرفت. مروان، برای شروع نبرد پلی بر روی رودخانه بست و به سربازانش دستور عبور از رود خروشان زاب را داد. وی با گذر از رودخانه دچار یک اشتباه مرگبار شد. در آن سو، امیران لشکر عباسیان نگران از دست دادن روحیه و نظم سربازانشان در برابر انبوه لشکر امویان بودند؛ بنابراین، به عبدالله توصیه کردند که سپاهیان را در اسرع وقت وارد نبرد کند. در مقابل، مروان قصد داشت تا با پرهیز از جنگ از زمان به نفع خود سود جوید، اما یکی از فرماندهانش، ولید بن معاویه که دامادش بود، خشمگین شد از امر وی سرپیچی کرد و با سواره‌نظامش به جناح راست سمت لشکر عباسی یورش برد. ابوعون، فرمانده جناح راست، به سوی عبدالله بن علی عقب‌نشینی کرد.
عبدالله، برای آنکه سربازانش نگریزند دستور داد یک آرایش دفاعی شکل بگیرد، به این صورت که سواره‌نظام عباسی فوراً از اسبان خود پیاده شدند و به صورت فشرده در جلوی نیروها در کنار یکدیگر زانو زده و با ایجاد یک دیوارهٔ دفاعی، نیزه‌هایشان را به سوی سواره‌نظام اموی که در حال حمله بود برافراشتند. از پشت سر آن‌ها هم کمانداران شلیک می‌کردند. حملهٔ سواره‌نظام اموی نتوانست دیوارهٔ دفاعی را بشکند. یکی از خراسانیان بعداً این‌طور تعریف می‌کند که «شامیان مانند کوه‌هایی از آهن به سوی ما حمله کردند، ولی وقتی زانو زدیم و نیزه‌هایمان را مهیا کردیم، مانند ابرهایی از اطراف ما بازگشتند.» سپس، سیاه جامگان با نیزه‌هایشان به سوی سربازان اموی یورش بردند. سپاه اموی در حالی که در یک سویش با سیاه جامگان مواجه بود و در جانب دیگر رود زاب قرار داشت، پا به گریز نهاد و مروان سراسیمه پل را پشت سر سپاهش شکست و سپاهیان اموی بیش از آنکه در جنگ کشته شوند، در رود خروشان زاب غرق گشتند. بدین ترتیب، پیروزی قاطعی برای عباسیان به دست آمد و مروان که خود از ناحیه سر مجروح شده بود، اعتبارش به عنوان فرمانده نظامی را نیز از دست داد. عبدالرحمن بن امیه می‌گوید در روز نبرد، مروان هر تدبیری که می‌کرد، مایه خلل می‌شد. وقتی اقدام به توزیع اموال برای ترغیب سپاه به جنگ کرد، آنها از جنگ غافل شدند و وقتی پسرش، عبدالله، را دنبال آنها برای جلوگیری از غارت اموال فرستاد، سپاه گمان بردند که لشکر شکست خورده و متواری شدند.
پس از پایان نبرد، عبدالله بن علی خبر فتح را برای سفاح فرستاد و بر اردوگاه مروان دست یافت و سلاح و اموال فراوان را به چنگ آورد، اما هیچ زنی جز یک کنیز متعلق به مروان در آنجا نبود. سفاح این پیروزی را به نصرت الهی به طالوت در غلبه بر جالوت تشبیه کرد. سفاح دستور داد به تمامی افرادی که در نبرد شرکت داشتند، ۵۰۰ سکه دهند و مقرری شان را به ۸۰ سکه افزایش دهند.