کردی اردلانی
ارتباط گویش اردلانی با زبان پهلوی اشکانی و ساسانی

– بامیوان: بامی. بامدادی به معنای روشن و بامدادی) اردلانی: بیانی
– وازند: واجند. از واجیدن یا واژیدن به معنای سخن گفتن. واژه از همین ریشه است. اردلانی: بیژن
-کنیگان: دختران، اردلانی کنیشک کان
– وسپ: ویسپ گونگ = هر گونه. (ویس هورامی: همه) اردلانی گشت،
بازنویسی به زبان امروزی:
خورشید روشن و ماه پُر برادرزاده هم
روشنی دهند و زینت دهند از تنهٔ آن درخت
مرغان بامدادی سخن گویند به شادی
سخن گویند کبوتران و مرغان وحشی و همه گونه مرغان
سرود گویند و آواز برکشند … دختران
بستایند همگی تنهٔ آن درخت را.
جدول مقایسه اعداد گویش اردلانی با زبان پارسیگ ساسانی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| اعداد گویش اردلانی | آوا نویسی | اعداد زبان پارسیگ ساسانی | آوانویسی | فارسی نو |
| یک | yek | یک | ēk, ēw, ē | یک |
| دو | do | دو | dō | دو |
| سی | Se | سی | sē | سه |
| چوار | Choar | چهار | čahār | چهار |
| پنج | Panj | پنج | panǰ | پنج |
| شش | shash | شش | šaš | شش |
| هفت | haft | هفت | haft | هفت |
| هشت | Hasht | هشت | hašt | هشت |
| نو | No | نو | nō | نه |
| ده | Da | ده | dah | ده |
| یانزه | yanza | یازده | yāzdah | یازده |
| دوانزه | Doanza | دوازده | dwāzdah | دوازده |
| سیانزه | Seyanza | سیزده | sēzdah | سیزده |
| چوارده | Choarda | چهارده | čahārdah | چهارده |
| پانزه | Panza | پانزده | pānzdah | پانزده |
| شانزه | Shanza | شازده | šāzdah | شانزده |
| هفده | Hfda | هفتده | haftdah | هفده |
| هژده | Hzhda | هشتده، هژده | hašdah | هجده |
| نوزده | Nwzda | نوزده | nōzdah | نوزده |
| بیس | Bis | ویست | Vist | بیست |
| نووه | Nawa | نود | nawad | نود |
| سی | Se | سی | sīh | سی |
| صد، صه | Sad | صد | sē esad | صد |
| هزار | hazar | هزار | hazār | هزار |
| هفتا | Hfta | هفتاد | haftād | هفتاد |
مقایسه متون پهلوی اشکانی (پارتی) با گویش اردلانی
زبان پارتی، پهلوانی از زبان‌های میانه شمال غربی ایران که با زبان‌های سغدی، خوارزمی، سکایی ختنی، سکایی تمشقی و بلخی (شاخه شرقی) هم خانواده است. پهلوی اشکانی نزدیکی زیادی با زبان‌های شمال غربی کناره دریای خزر مانند تالشی و گیلکی و مازندرانی و سمنانی و هورامی و زازایی در ترکیه و از بعضی جهات به گویش سورانی و کرمانجی و بلوچی و لکینزدیک است مهم‌ترین تأثیر زبان اشکانی بر گویش اردلانی صامت ž می‌باشد. در زبان لکی بجای برله اردلانی ورژه گفته می‌شود و همچنین بجای ضمیر له لی به معنی از او ضمیرهای ارن که ل به ر تبدیل شده و همچنین در بعضی مواقع از ضمیر اژن استفاده می‌شود همچنین پسوند کلمات بجای ش که در حوزه زبانهای جنوب غربی است از پسوند ژ استفاده می‌شود مانند ووژ بجای خودش
بررسی متون پهلوی اشکانی
rahy rōšn ahēnd bar ō šahrδārīft šādžan niwāg čē až hawīn zaxsēd(Boyce, 1975: 117).
(گردونهٔ روشنی هستند، دروازه به شهریاریِ شاد، آهنگی که از اینان سر داده شود)
ahēnd هستند، هن han
šahrδārīft، شهریار، در سورانی و کرمانجی شارزا šarezā, که ریشه واژه به زبان اشکانی برمی گردد، در حالی که در گویش اردلانی، شالیار، از ریشه شهریار shahryar به پهلوی ساسانی بر می‌گردد
در پهلوی ساسانی و گویش اردلانی تبدیل(d به i)در صورتی که پس از d مصوت قرار گرفته باشد صامت d(د) بهٔ تبدیل می‌شود، ولی در پهلوی اشکانی به جای صامت d از صامت (z (δ استفاده می‌شود از جمله در گویش سورانی اربیلی بسیاری از واژه اصیل پارتی اشکانی باقی مانده‌است.
شاد،shad، گویش سورانی اربیل، شازه shaza
دل del, گویش سورانی اربیل، زیل، zel
až حرف اضافه (از)، در زبان شکاکی و کرمانجی از این واژه مانند زبان پهلوی اشکانی استفاده می‌شود. ژی، že,až،iž
در متنی به زبان پارتی اشکانی(M 5569) دربارهٔ پیامبر مانی اشاره شده‌است.
čawāγōn šahrδār kē zēn ud padmōžan frāmōžēd ud an iž šāhwār padmōžan padmōžād awāγōn frēštag rōšn frāmōxt (Boyce, 1975: 47).
(چونان شهریاری که سالح و جامه از تن به درآورد و دیگر نیز جامهٔ شاهوار درپوشد همانگونه فرشتهٔ روشنی/
čawāγōn چنان، کرمانجی چاوا
šahrδārشاره زا در سورانی و کرمانجی
iž ژی در کرمانجی
aδyān waxd až dūr pad zānūg awištād .(Acta 9, e-6)
آنگاه خود از دور به زانو ایستاد
zānūgمکریانی اژنو، اردلانی دانوی danui (خم کردن)
awištād سورانی دوستا، وستا، ایستادن
نکته، طبق قانون بارتولومه/z/* ایرانی آغازینپیش از/t/*، در زبانهای ایرانی شمال غربی باید به صورت/št/ درآید (قریب۱۳۸۴: ۱۱)، اما در همه گویش‌های کردی معمولاً خوشه */št/ تبدیل به/st/ و یا/s/ می‌شود؛ که از این جهت گویش اردلانی به دسته زبانهای جنوب غربی یعنی پارسی نزدیک استمانند:ang'ʊsa*anguštā->*ang'ʊsta> انگشت
جدول مقایسه اعداد پهلوی اشکانی با گویش اردلانی
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| اعداد گویش اردلانی | آوا نویسی | اعداد زبان پهلوی اشکانی | فارسی |
| یک | yek | ew | یک |
| دو | do | do | دو |
| سه | Se | Hre | سه |
| چوار | Choar | Chfar,chuhr | چهار |
| پنج | Panj | Panj | پنج |
| شش | shash | Shuh,shash | شش |
| هفت | haft | Haft | هفت |
| هشت | Hasht | Hasht | هشت |
| نو | No | Nah | نه |
| ده | Da | Das | ده |
| یانزه | yanza | ewandas | یازده |
| دوانزه | Doanza | dwadas | دوازده |
| سیانزه | Seyanza | hredas | سیزده |
| چوارده | Choarda | chfardas | چهارده |
| پانزه | Panza | Panjdas | پانزده |
| شانزه | Shanza | Shashdas | شانزده |
| هفده | Hfda | haftdas | هفده |
| هژده | Hzhda | hashtdas | هجده |
| نوزده | Nwzda | nohdas | نوزده |
| بیس | Bis | Wist | بیست |
| بیس و پنج | bes v panj | Panjwist | بیست و پنج |
| سی | Se | hrist | سی |
| ده هزار | dahazar | bewar | ده هزار |
| پانصد | Pansad | Panjsad | پانصد |
| سیصه و یانزه | Seesawyanza | hresad ud ewandas | سیصد و یازده |
مقایسه اعداد گویش اردلانی با زبان زازایی(zazaki)
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| اعداد گویش اردلانی | آوا نویسی | اعداد زبان زازاکی | فارسی |
| یک | yek | Žu,yew | یک |
| دو | do | di | دو |
| سه | Se | Hire | سه |
| چوار | Choar | Char | چهار |
| پنج | Panj | Panj | پنج |
| شش | shash | sas | شش |
| هفت | haft | Hewt | هفت |
| هشت | Hasht | Hesht | هشت |
| نو | No | New | نه |
| ده | Da | Des | ده |
| یانزه | yanza | des u yew | یازده |
| دوانزه | Doanza | des u di | دوازده |
| سیانزه | Seyanza | des u hire | سیزده |
| چوارده | Choarda | des u char | چهارده |
| پانزه | Panza | des u panj | پانزده |
| شانزه | Shanza | des u ses | شانزده |
| هفده | Hfda | des u hewt | هفده |
| هژده | Hzhda | des u hesht | هجده |
| نوزده | Nwzda | des u new | نوزده |
| بیس | Bis | vist | بیست |
| بیس و پنج | bes v panj | vist u panj | بیست و پنج |
| سی | Se | hiris | سی |
| چل | chel | chewres | چهل |
| پانصد | Pansad | Panj sey | پانصد |
| دوصد | do sad | di sey | دویست |
مقایسه پهلوی اشکانی از لحاظ دستوری و اتیمولوژی
(ریشه‌شناسی) و تحول آوایی با گویش اردلانی و سایر گویش‌های کردی
۱- ازجمله تغییرات در زبان اشکانی تبدیل dz زبان‌های باستانی بهz است.
دل/زیل در گویش سورانی اربیلی، در گویش اردلانی دیلdil, کرمانجی dil
شادی / شازه در گویش سورانی اربیلی در گویش اردلانی و کرمانجی شاهی یا شایی
درد/ زیره از ریشه زرد(zard) به معنی درد کشیدن، تیره/tira از ریشه واژه درد
dida /diz در پارسی باستانdida به معنی قلعه و در گویش سورانی اربیلی به دز diz تبدیل شده مانند قلا دزه، روان دز
دریا /زره، در گویش‌های سورانی، حتی واژه زریوار، نیز واژه ای متعلق به دسته زبان پارتی اشکانی است که در گویش اردلانی دریا می‌باشد،
خدمت، در سورانی خزمت xezmat در اردلانی خمتxemat
۲- تحول خوشه آوایی (ia) به(ay)در پهلوی ساسانی
خوشه آوایی (ia)در بعضی از واژه‌های ایرانی آغازین، در زبان‌های ایرانی مانند پهلوی ساسانی تبدیل به-āy- و در زبان‌های ایرانی شمال غربی مانند پهلوی اشکانی تبدیل به-āw- می‌شود (ابوالقاسمی۱۳۸۷ :۱۶۸)، سورانی و هورامی نیز تحولی همچون زبان اشکانی را متحمل شده‌اند، مانند :sāṷaia->sāw-* ساییدن که در پهلوی اشکانی تورفانی نیزبه صورتsāw-(باغ بیدی۱۳۸۸ :۲۰۱)، اما در پارسیگ ساسانی به صورتsāy- (مکنزی۷۸:۱۹۸۶) درآمده است.
مثال ساییدن/ اردلانی:say بی سایه سورانی saw، بی ساوه
کرد/ اردلانی کردیه سورانی کردوه
خورد/ اردلانی خواردیه سورانی خواردوه
مانده/ اردلانی، مایه سورانی ماوه
۳- تحول صامت (ج j)و (چ ch)و (گg)تغییر آن به (ژ ž)
ازجمله تأثیرات زبان پهلوی اشکانی بر همه زبان‌های ایرانی صامت ژ است مخصوصاً شمال غرب ایران البته این تأثیر در گویش سورانی محور مهاباد تا اربیل عراق بیشتر است.
روچ (روز) در فارسی باستان و اوستا (روچ) در کردی روژ کرمانجی روج، بلوچی روچ
جیر، به معنی زیر در کردی به ژیر
گیان giyan به معنی جان و زندگی در سورانی ژیان، کرمانجی جان، اردلانی گیان
جوان در سورانی ژوان به معنای زیبا
واژه جوان در گویش سورانی مانند پهلوی اشکانی واژه yavan می‌باشد و در پهلوی ساسانی از واژه juwan استفاده می‌شد، تغییر و دگرگونیy بهl تبدیل به لاوان، lavan در گویش سورانی مکریانی دیده می‌شود.
دختر، در اردلانی کنیشک در هورامی کناچی، و در مازنی و گیلکی کیجا، در لکی کنیوژ و در گویش سورانی مکریانی کیژ،kiža که واژه ای اشکانی می‌باشد به صورت kanižag آمده‌است.
ud pad hamag tanbar ho kanižag drust bud.
همه تن آن دخترک تندرست (خوب) شد.
۴- خوشه آواییxwدر پهلوی ساسانی و خوشه wxدر پهلوی اشکانی
این خوشه درابتدای واژه‌ها و افعال قرار می‌گیرد در پارسی باستان (hu) و در پارسیگ ساسانی از خوشه آوایی Xwاست که در اکثر گویش‌های کردی به این صورت می‌باشد ولی در گویش بلوچی، هورامی، زازاکی از خوشه wx است و مربوط به زبان پارتی اشکانی می‌باشد.
Wxاز خوشه باستانی hu، در هورامی وردن ،vardan حذف صامت x قبل از صدای wوv
Wxardan/wardan
بلوچی می‌خوابم، (وپسن)، خوردن بلوچی، وردن، وردگ vardg
در هورامی خوش wxshحذف صامت xکه قبل از صدایwواژه به wash تبدیل می‌گردد.
۵- جمع بستن عدد با اسم در جمله در زبان پهلوی اشکانی
(دستور زبان پهلوی اشکانی حسن رضایی‌باغ‌بیدی).[۱۱]
طریقه جمع عدد با اسم در جمله، در گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) به پهلوی اشکانی بر می‌گردد چون با آمدن عدد در جمله اسم هم جمع می‌شود.
من دو لباس خریدم.
سُورانی (اربیلی و مُکریانی): من دو جلان ی کریم.
Min du jelan i kerim
گویش اردلانی: من دو کراسم سند.
Men du kerasem san
واژه‌های پهلوی اشکانی
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
| پهلوی اشکانی | فارسی | پهلوی اشکانی | فارسی |
| Wxar | خوردن، | abarig | دیگری |
| wxard | خوردن | ew | یک، یکی |
| zrah | دریا، سورانی زره | Wxabe | خویش |
| paš | پس | Chfar | چهار |
| brad | برادر | hre | سه، در زازاکی و در هورامی |
| asun ahan | آهن | Puhr* | پسر، سورانی پور |
| از | بخواهد، | Wxazed |  |
| Zanem | می‌دانم | Puhran | پسران |
| Wažed | بگویید | Saxt | گذشته، از بین رفته، سورانی، سقت |
| freštag | فرشته | hamew | همیشه |
| hamag* | همه، سورانی هموhamu | rož | روز، هورامی رو، بلوچی روچ |
| Waxt | گفت، در کرمانجی اخافتن | Peš | پیش، اردلانی بر bar |
| Zadeg | زادگان، زاروک (فرزند) | awared | بیاید، سورانی وره |
| بازار | aware | بیا، سورانی وره |  |
| yavan | جوان، سورانی لاوان | Kadag | خانه، سورانی قات |
| šahrδār | شهریار، سورانی شارزا | dižwar | سخت |
| kaδ | وقتی | wxazag | خواستار |
| aδuren | آتش، سورانی آور | Wxarind | خورنده |
| Zawar | نیرو | darden | دردمند |
| az | من | šiftn | شیری |
| tu | تو | ispurrig | پر، کامل |
| ho | او | Wxardig | غذا، هورامی وردنvrdan، بلوچی vardag* |
| ašma | شما هورامی، زازکی اشما | gyanBar | جانور، پهلوی ساسانی gyanvar |
| bizishk | پزشک | Parwan | در مقابل |
| božah* | نجات بده، سورانی بژی، بوژان نوه | Kisht | کاشتن |
| čawāγōn | چنان | Wišad | گشاد، gaša سورانی |
| Wažard | گزاردن | wiγrad | بیدار، اوغری، وریا گویش سورانی*(γغ) |
| Išnud | شنید | Xird | خرید، سورانی، کریی |
| droγ* | دروغ (γغ) | awistad | ایستاد، سورانی اوستا |
| Ke | کسی که | Košad | کوشیدن |
| che | چیزی که | tirsad | ترسیدن |
| chiš | چیزی | boxš | بخشیدن |
| ane | دیگر | sarδ | سال |
| chwand | چند | žan | زن |
| bid | دیگری | rahy | راه |
*صامت(γغ) در پهلوی اشکانی که به جای صامت (گg) به کار می‌رود
* در لهجه اردلانی واژه ای به نام hamag همه، همو وجود ندارد
*در گویش اردلانی واژه بژی وجود ندارد این واژه اشکانی است.
*پور. (اِ) در اوستا و پارسی باستان پوثره و در سانسکریت پوتره و در پهلوی پوس و پسر و پوهر و پور و در کردی کورkur، در زازاکی پسpes
خوردن در بعضی لهجه‌های کرمانجی به صورت وخاردنwxarden است.