زبان‌های رومی
وضعیت کنونی

گسترده‌ترین زبان رومی از نظر شمار سخنگویان بومی اسپانیایی و در پی آن پرتغالی، فرانسوی، ایتالیایی و رومانیایی است که با هم یک قلمرو وسیع در اروپا و فراتر از آن را در بر می‌گیرند و به عنوان زبان‌های رسمی و ملی در ده‌ها کشور کار می‌کنند.
فرانسوی، ایتالیایی، پرتغالی، اسپانیایی و رومانیایی زبان‌های رسمی اتحادیه اروپا نیز هستند. این زبان‌ها در کنار کاتالان زبان‌های رسمی اتحادیه لاتین نیز بودند. فرانسوی و اسپانیایی دو زبان از شش زبان رسمی سازمان ملل متحد هستند. در خارج از اروپا، فرانسوی، پرتغالی و اسپانیایی رواج زیادی دارند و در کشورهای مختلفی که از امپراتوری‌های استعماری مرتبط از وضعیت رسمی برخوردار هستند.
اسپانیایی در اسپانیا، ۹ کشور آمریکای جنوبی (که تقریباً نیمی از جمعیت این قاره را در خود جای داده‌اند) ۶ کشور آمریکای مرکزی (همه به جز بلیز)، در مکزیک و ۳ کشور کوبا، جمهوری دومینیکن و پورتوریکو در کارائیب زبان رسمی است. در همه این کشورها، اسپانیایی آمریکای لاتین زبان بومی اکثریت مردم است و به اسپانیایی عنوان پر سخنگوترین زبان بومی رومی را می‌دهد. اسپانیایی در آفریقا زبان رسمی گینه استوایی است.
پرتغالی، در وطن اصلی خود، پرتغال، تقریباً توسط ۱۰ میلیون نفر جمعیت صحبت می‌شود. پرتغالی همچنین به عنوان زبان رسمی برزیل، بیش از ۲۰۰ میلیون نفر در آن کشور و همچنین کشورهای همسایه، در شرق پاراگوئه و در شمال اروگوئه، سخنگو دارد، که کمی بیش از نیمی از جمعیت آمریکای جنوبی را تشکیل می‌دهند؛ بنابراین پرتغالی پر سخنگوترین زبان رسمی رومی در یک کشور واحد است. این زبان در شش کشور آفریقایی زبان رسمی است (آنگولا، دماغه سبز، گینه بیسائو، موزامبیک، گینه استوایی و سائوتومه و پرنسیپ) و توسط ۳۰ میلیون نفر از ساکنان آن قاره به عنوان زبان نخست گویش می‌شود. در آسیا، پرتغالی با سایر زبان‌ها در تیمور شرقی و ماکائو رسمی است، در حالی که بیشتر پرتغالی‌زبانان در آسیا - حدود ۴۰۰٫۰۰۰ نفر - به دلیل بازگشت مهاجرت ژاپنی‌های برزیل ساکن ژاپن هستند. در آمریکای شمالی ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ نفر به پرتغالی به عنوان زبان نخست خود صحبت می‌کنند. پرتغالی در اقیانوسیه به دلیل شمار سخنگویانش در تیمور شرقی، پس از فرانسوی، دومین زبان رومی است که بیش از همه گویش می‌شود. نزدیکترین خویشاوند آن، گالیسی، دارای وضعیت رسمی در جامعه خودمختار گالیسیا در اسپانیا، همراه با اسپانیایی است.
بیرون از اروپا، زبان فرانسوی بیشتر در استان کبک کانادا و در مناطقی از نیوبرانزویک و انتاریو به صورت بومی صحبت می‌شود. کانادا به‌طور رسمی دوزبانه است و فرانسه و انگلیسی زبان‌های رسمی آن هستند. در مناطقی از کارائیب، مانند هائیتی، زبان فرانسوی وضعیت رسمی دارد، اما اکثر مردم به زبان کریول هائیتی به عنوان زبان مادری خود صحبت می‌کنند. زبان فرانسوی در اکثر مناطق آفریقا دارای وضعیت رسمی است، اما سخنگویان بومی آن نسبتاً کم هستند. در سرزمین‌های فرادریای فرانسه، استفاده بومی از فرانسوی در حال افزایش است.
گرچه ایتالیا پیش از جنگ جهانی دوم نیز دارای برخی مستعمره بود، اما پس از پایان دوران استعمار، زبان این کشورها رسمی باقی نماند. در نتیجه، ایتالیایی خارج از ایتالیا و سوئیس اکنون فقط به عنوان زبان اقلیت توسط جوامع مهاجر در آمریکای شمالی و جنوبی و استرالیا صحبت می‌شود. ایتالیایی فقط در برخی مستعمرات سابق ایتالیا در آفریقا - یعنی لیبی، اریتره و سومالی - توسط افراد تحصیل‌کرده در تجارت و دولت گویش می‌شود.
رومانی امپراتوری استعماری ایجاد نکرد، اما زبان رومانیایی فراتر از قلمرو بومی خود در اروپای جنوب شرقی، به عنوان یک زبان اقلیت توسط جمعیت‌های رومانیایی‌تبار در صربستان، بلغارستان و مجارستان، در برخی از مناطق رومانی بزرگ سابق (قبل از ۱۹۴۵) و همچنین در اوکراین (بوکوفینا، بودجاک) و در برخی از روستاهای بین رودهای دنیستر و باگ گویش می‌شود. زبان آرومانی امروز توسط آرومانی‌ها در بلغارستان، مقدونیه، آلبانی، کوزوو و یونان صحبت می‌شود. رومانیایی همچنین به سایر کشورهای دریای مدیترانه (به ویژه سایر کشورهای رومی‌زبان، به ویژه ایتالیا و اسپانیا) و جاهای دیگر مانند اسرائیل، که زبان مادری پنج درصد مردم است، (به دلیل تعداد زیادی یهودی متولد رومانی است که پس از جنگ جهانی دوم به اسرائیل مهاجرت کردند) گسترش یافته و توسط بسیاری دیگر به عنوان یک زبان دوم صحبت می‌شود. و سرانجام، حدود ۲٫۶ میلیون نفر در جمهوری شوروی سابق مولداوی به گونه‌ای از رومانیایی صحبت می‌کنند که توسط آن‌ها مولداویایی نامیده می‌شود.
تمام سخنگویان بومی زبان‌های رومی به شرح زیر تقسیم می‌شوند (با رتبه‌بندی در زبان‌های جهان در پرانتز):
اسپانیایی (کشورهای اسپانیایی‌زبان) ۴۹٪ (۲)
پرتغالی (کشورهای پرتغالی‌زبان) ۲۶٪ (۶)
فرانسوی (کشورهای فرانسوی‌زبان) ۸٫۶٪ (۱۸)
ایتالیایی ۷٫۷٪ (۲۳)
رومانیایی ۳٫۰٪ (۴۹)
کاتالان ۰٫۹٪ (جزو ۱۰۰ زبان نخست نیست)
سایر ۳٫۶٪
کاتالان در آندورا و همچنین همراه با اسپانیایی در کاتالونیا، بخش خودمختار والنسیا و جزایر بالئاری در اسپانیا زبان رسمی است و در لا فرانخا و در آراگون به رسمیت شناخته می‌شود (نه به صورت رسمی). علاوه بر این، کاتالان توسط بسیاری از ساکنان آلگرو، در جزیره ساردینیا، صحبت می‌شود و یکی از زبان‌های رسمی آن شهر است. گالیسی، با بیش از یک میلیون سخنگوی بومی، به همراه اسپانیایی در گالیسیا رسمی است و در قلمروهای همسایه در کاستیا و لئون نیز به رسمیت شناخته شده است. چند زبان دیگر دارای رسمیت رسمی در سطح منطقه‌ای یا در غیر این صورت محدود هستند. به عنوان مثال، آستوری و آراگونی در اسپانیا، می‌راندی در پرتغال، فریولی، ساردنیایی و آرپیتان در ایتالیا و رومانش در سوئیس.
سایر زبان‌های رومی بیشتر به عنوان زبان‌های گفتاری برای تماس غیررسمی زنده مانده‌اند. دولت‌های ملی از نظر تاریخی تنوع زبانی را به عنوان یک مسئولیت اقتصادی، اداری یا نظامی و همچنین منبع بالقوه جنبش‌های جدایی‌خواه درنظر گرفته‌اند؛ بنابراین، آن‌ها با تبلیغ گسترده زبان رسمی، محدود کردن استفاده از سایر زبان‌ها در رسانه‌ها، شناختن آن‌ها به عنوان «گویش» یا حتی آزار و اذیت سخنگویان آن‌ها، به‌طور کلی برای از بین بردن آن مبارزه کرده‌اند. در نتیجه، همه این زبان‌ها طبق کتاب سرخ زبان‌های در معرض خطر یونسکو در درجات مختلفی در معرض خطر در نظر گرفته می‌شوند، از «آسیب‌پذیر» (به عنوان مثال سیسیلی و ونتی) تا «به شدت در معرض خطر» (آرپیتان و بیشتر گونه‌های اکسیتان). از اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست و یکم، افزایش حساسیت به حقوق اقلیت‌ها باعث شده است که برخی از این زبان‌ها اعتبار و حقوق از دست رفته خود را بازیابی کنند. هنوز مشخص نیست که آیا این تغییرات سیاسی کافی است تا با زوال زبان‌های رومی اقلیت مقابله کند یا نه.