شورش ۱۶۸۲ مسکو
شورش

این شایعه بهانه لازم برای یک شورش را به سپاه استرلتسی داد. زنگ‌های خطر به صدا درآمدند و استرلتسی‌های بسیاری از هنگ‌ها مسلحانه، به صورت ترکیبی و زیر ضرب طبل وارد کرملین مسکو شدند. نخست چندین نگهبان خاندان سلطنتی را درهم شکستند و میدان کلیسای جامع را در مقابل کاخ پر کردند. ناتالیا ناریشکینا درحالی‌که دستان پیتر و ایوان را گرفته بود، پاتریارک یواخیم و چند بویار به ایوان کاخ آمدند. در میان استرلتسی‌ها سردرگمی وجود داشت؛ زیرا تزارویچ ایوان زنده و سالم بود و به پرسش‌های آنان چنین پاسخ داد: «هیچ‌کس مرا اذیت نمی‌کند و کسی نیست که از او شکایت کنم...»
برانگیختگی استرلتسی‌ها در این زمینه هیچ توجیهی نداشت و به سادگی می‌شد آن را یک شورش تلقی کرد؛ درحالی‌که خودشان مدعی نقش مدافعان دولت و پاسداران قانون بودند. در این زمان یکی از اشراف به نام میخائیل دولگوروکوف شروع به فریاد زدن بر سر استرلتسی‌ها کرد و آنها را به دزدی، خیانت و تهدید به مجازات شدید متهم کرد. این باعث شد جمعیتی که تا حد زیادی عصبی شده بود متشنج شود. استرلتسی‌ها به ایوان کاخ صعود کردند و دولگوروکوف را با نیزه‌هایشان یه سیخ کشیدند. از آن پس، خونریزی شروع به افزایش کرد؛ قربانی بعدی بویار آرتامون ماتویف پدرخوانده ناتالیا و رهبر شناخته شده ناریشکین‌ها بود. سپاه استرلتسی وارد اتاق‌های داخلی کاخ شدند و مطابق فهرست ممنوعه‌ای که از قبل تهیه شده بود تتی چند از درباریان، ازجمله یک برادر ناتالیا به نام آفاناسی کیریلوویچ ناریشکین را کشتند. استرلتسی‌ها به دنبال برادر دیگر وی یعنی ایوان کیریلوویچ ناریشکین هم بودند اما آن روز او را پیدا نکردند؛ زیرا در یکی از اتاق‌های خواهرش پنهان شده بود. در شهر مسکو نیز قتل‌عام بویارها و فرماندهان استرلتسی بسیاری انجام شد. استرلتسی‌ها نگهبانان خود را در کرملین قرار دادند که قرار نبود به کسی اجازه ورود یا خروج را بدهند. تقریباً تمام ساکنان کرملین از جمله خانواده سلطنتی، گروگان شورشیان شدند.
روز بعد در ۱۷ مه، استرلتسی‌ها دوباره به کرملین آمدند و خواستار استرداد ایوان ناریشکین شدند و در غیر این صورت، تهدید کردند که همه بویارها را خواهند کشت. سوفیا و بویارها فشار زیادی بر ناتالیا ناریشکینا وارد کردند:
«استرلتسی‌ها برادرت را رها نخواهند کرد؛ همه ما نباید به خاطر او بمیریم!»
در نهایت ایوان ناریشکین نیز استرداد، شکنجه و سلاخی شد. پدر سالخورده ملکه کیریل ناریشکین، به اجبار راهب شد و به صومعه کیریلو-بلوزرسکی تبعید شد. قتل‌های فراقانونی تا ۱۸ مه ادامه داشت. یکی از آخرین قربانیان استرلتسی‌های شورشی، پزشک آلمانی دربار فون گادن (به آلمانی: von Gaden) بود. او متهم به مسموم کردن تزار فیودور سوم شده بود. شفاعت بیوه آن تزار فقید یعنی تزارینا مارفا که شهادت داد فون گادن در مقابل چشمان خودش تمام داروهایی را که به پادشاه بیمار می‌داد چشیده است نیز کمکی به زنده ماندن او نکرد. قدرت دولتی کاملاً از میان رفته بود. تا این لحظه پیتر جوان و مادرش ناتالیا ناریشکینا اسماً تزار و نایب‌السلطنه ماندند؛ اما هیچ دولت توانمندی نداشتند. زیرا همه بستگان و حامیان آنها یا کشته و تبعید شده بودند یا از مسکو گریخته بودند.
در ۱۹ مه، مقامات منتخب سپاه استرلتسی توماری را برای پرداخت تمام دستمزدهای معوقه به تزار ارائه کردند که طبق محاسبات آنها بالغ بر ۲۴۰ هزار روبل بود. این به ظاهر یک درخواست اما در حقیقت یک اولتیماتوم بود. چنین پولی در خزانه وجود نداشت؛ با این وجود، این خواسته باید برآورده می‌شد و تزارونا سوفیا (که هنوز هیچ قدرت رسمی نداشت) دستور داد برای این کار در سراسر کشور پول جمع آوری کنند و حتی ظروف طلا و نقره سلطنتی را ذوب کنند.
در ۲۳ مه، استرلتسی‌ها دادخواست جدیدی ارائه کردند تا علاوه بر پیتر، تزارویچ ایوان نیز تزار و در حقیقت «تزار بزرگ» نامیده شود. ۶ روز بعد تومار دیگری ارائه شد تا شاهزاده خانم سوفیا آلکسیونا به دلیل خردسالی تزارها، به مقام نایب‌السلطنگی برسد و فرمانروای بالفعل کشور شود. این درخواست‌های مستمر استرلتسی‌ها که عمدتاً منافع خاندان میلوسلاوسکی را برآورده می‌کرد، بدیهی است که متأثر از تحریکات حامیان سوفیا بود. همچنین استرلتسی‌ها در تقویت میلوسلاوسکی‌ها و سرنگونی ناریشکین‌ها، منافع خود را در عمل به مورد دوم دیدند. پدرسالار یواخیم و دومای بویار خواسته‌های سپاه استرلتسی را پذیرفتند و در ۲۵ ژوئن ایوان و برادرش با عنوان ایوان پنجم و پتر یکم در کلیسای جامع کرملین مسکو تاج‌گذاری کردند.
معلوم شد که سپاه استرلتسی ارباب حقیقی کشور است و اراده خود را به دولت دیکته می‌کند؛ اما خود آنان نیز احساس ناامنی می‌کردند و متوجه بودند که به محض ترک کرملین، قدرت‌شان به پایان می‌رسد و پس از آن نباید انتظار پاسخ خوبی را داشته باشند. سپاه استرلتسی در تلاش برای محافظت از خود در برابر مجازات احتمالی در آینده، تومار یا اولتیماتوم جدیدی به دربار ارائه کرد که طبق آن تمام اقدامات آنها از ۱۵ تا ۱۸ مه آن سال، از جمله قتل بویارها، باید توسط دولت مشروع و مطابق با منافع کشور و خانواده سلطنتی به رسمیت شناخته می‌شد و استرلتسی‌ها دیگر مستلزم توبیخ در نظر گرفته نشوند. به نشانه آن، باید ستون یادبودی در محل اعدام شهر نصب می‌شد که نام همه بویارهای مجرم کشته شده توسط استرلتسی‌ها و فهرستی از تخلفات‌شان (راست یا دروغ) روی آن حک شده باشد. دولت مجبور شد به این خواسته‌ها عمل کند.