زبان فارسی در بنگلادش

زبان‌فارسی در شبه قاره هند حدود ۶۳۳ سال؛ زبان اداری، زبان دفتری، قضایی، دادگستری و رسمی بوده‌است. حتی نوشته مقبره‌ها، شعری به زبان فارسی است. سند زمین‌ها، تاریخ بنگلادش و خیلی چیزها به زبان فارسی بوده بنابراین نسخه‌های خطی زیاد داریم. جمهوری خلق بنگلادش که پیش از این پاکستان شرقی نام داشت در پی جنگ آزادی‌بخش بنگلادش، در تاریخ ۲۶ مارس ۱۹۷۱ از پاکستان غربی (پاکستان امروزی) جدا شده و کشوری مستقل شد. دولت پهلوی علی‌رغم داشتن روابط حسنه با پاکستان، بنگلادش را به رسمیت شناخت و به دنبال آن در سال ۱۳۵۳، یک هیئت سیاسی از بنگلادش وارد تهران شده و حدود یک ماه بعد سفارت آن کشور در تهران تأسیس و متعاقب همین اتفاق، سفارت ایران در داکا در اواخر سال ۱۳۵۴ افتتاح شد.
زبان این کشور پس از پیدایش نژاد بنگالی، تحت عنوان زبان بنگالی یا بنگلا (بنگاله) درآمد، که امروزه زبان ملی و ایالتی این کشور محسوب می‌شود. تقریباً همه مردم به زبان بنگالی صحبت می‌کنند و تنها چند صدهزار مسلمان که به دنبال تقسیم شبه‌قاره هند، از ایالت بهار هند به بنگلادش مهاجرت کرده‌اند به زبان اردو سخن می‌گویند. زبان اقوام نواحی تپه‌ای شرق و شمال کشور نیز عمدتاً از خانواده زبان‌های تبتی-برمه‌ای است. زبان انگلیسی نیز اگرچه رسمی نیست ولی به عنوان زبان دوم شناخته می‌شود. همچنین افراد تحصیل کرده کشور بنگلادش به زبان‌های هندی، اردو و عربی نیز صحبت می‌کنند.
حکام مسلمان از سال ۱۲۰۴ میلادی تا ۱۸۳۷ میلادی بر شبه‌قاره هند و حدود ۶۳۳ سال بر بنگال حکومت کردند. در این مدت زبان فارسی، زبان رسمی بنگال بود. به همین دلیل ادبیات بنگالی از زبان و ادبیات فارسی تأثیر بسیاری گرفته‌است. در اواسط قرن هفدهم میلادی، زبان فارسی در بنگال به قدری نفوذ پیدا کرده بود که در بیشتر اشعار، منظومه‌ها و داستان‌های بنگالی، واژه‌های فارسی به کار می‌رفت. تا پایان این قرن، پیوند زبان فارسی با بنگالی بیشتر شد و در نتیجه به علت سادگی و روانی زبان فارسی و نیز علاقه‌مندی صاحبان آثار به این زبان، ادبیات پوتهی اختراع شد. ادبیات پوتهی یعنی ادبیات ترکیبی و منظور از آن واردکردن واژه‌ها و ترکیب‌های فارسی در زبان بنگالی بود. زبان فارسی و عرفان و تصوف، عمده‌ترین حلقه‌های اتصال و پیوستگی بین ایران و بنگلادش به حساب می‌آیند. تأثیر عرفای مسلمان در این منطقه که یا فارس زبان بودند یا از جغرافیای فرهنگی ایران برآمده بودند به گونه‌ای است که سروده‌های برخی شعرای کلاسیک و فارسی‌گو، به زبان بنگالی ترجمه و شرح شده‌است. شاهنامه فردوسی در سال ۱۹۹۲ توسط مرحوم منیرالدین یوسف ترجمه و در شش جلد توسط «آکادمی زبان بنگلا» چاپ شده‌است، در حالی که وظیفه این آکادمی حفظ و حراست و گسترش زبان بنگالی می‌باشد. محققان معتقدند حدود هشت هزار واژه فارسی در زبان بنگالی وجود دارد که برخی از این واژه‌ها در زندگی روزمره فعلی آن‌ها حضور دارند. همچنین نام برخی از اماکن و اسم‌های افراد فارسی است. بسیاری از شاعران بنگلادشی سبک‌های ایرانی را در اشعار خود پذیرفته‌اند.
گفته می‌شود شاعرانی مانند فردوسی، سعدی، حافظ و سنایی از شاعران مورد علاقه در این کشور هستند و پیوند شاعران بنگال و استفاده آنها از واژه‌های زبان فارسی به‌قدری است که گاه مخاطب فارسی‌زبان نیز منظور شاعر را متوجه خواهد شد. همچنین قدیمی‌ترین ترجمه شاهنامه فردوسی توسط محمدخان که اهل بنگال غربی بود و با نام شاهنامه بزرگ صحیح انجام گرفت. این ترجمه منثور در زبان بنگال با نام «ادبیات عامه» خوانده می‌شود. ادبیات عامه به رسم‌الخط فارسی نوشته می‌شد و زبانش بنگالی بود. نخستین چاپ دارای تاریخ مشخصی نیست و چاپ دوم در سال ۱۸۸۶ میلادی انجام شد و مشتمل بر ۳۴۵ صفحه است، از این ترجمه برمی‌آید که بیش از ۱۰۰ سال پیش ترجمه شاهنامه فردوسی و احوال او به‌زبان بنگالی آغاز شده بود. منیرالدین یوسف متن کامل شاهنامه را از جلد یک تا شش به‌زبان بنگالی و به‌شعر ترجمه کرده و نام ترجمه را فردوسی و شاهنامه گذاشته‌است. این ترجمه بین عوام و خواص پذیرفته شده‌است. به گفته پژوهشگران؛ حضور واژگان فارسی در زندگی روزمره مردم از دیگر نشانه‌های حیات زبان فارسی در بنگلادش است. محققان معتقدند حدود هشت هزار واژه فارسی در زبان بنگالی وجود دارد اما تحقیقات جدید نشان می‌دهد که این رقم به ۲۰ هزار واژه نیز می‌رسد.
زبان فارسی تا زمان حکومت انگلیسی‌ها در این کشور حضوری بسیار پررنگ داشت، اما با تلاش آن‌ها برای گسترش زبان انگلیسی در مستعمرات خود، این حضور کم رنگ گردید، اما به علت علاقه دیرینه مردم به این زبان و تمایل فرهیختگان به فرهنگ ایرانی، این گرایش از بین نرفت و هم‌اکنون دپارتمان‌های زبان فارسی در این کشور، در دانشگاه‌های داکا، چیتاگونگ و راج‌شاهی جزو دپارتمان‌های فعال و پردانشجو به حساب می‌آید.
پیش از انقلاب اسلامی، یادداشت تفاهمی میان وزارت علوم ایران و وزارت آموزش بنگلادش در زمینه همکاری‌های دوطرفه به امضا رسید که پس از انقلاب نیز، این یادداشت مورد بازنگری قرار گرفت. اعزام استاد زبان فارسی از ایران به دانشگاه داکا در قالب برنامه مبادلات فرهنگی و یادداشت تفاهم صورت می‌گیرد. در سال‌های ۲۰۰۴–۲۰۰۵ تفاهمنامه‌ای میان دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه‌های راج‌شاهی، کولنا، جهانگیرنگر و دانشگاه چیتاگونگ در زمینه همکاری‌های آموزشی، و مبادلات علمی به خصوص در زمینه زبان و ادبیات فارسی به امضا رسید. انتخاب رشته زبان فارسی در میان دانشجویان بنگلادشی نسبت به سایر کشورهای شبه قاره با استقبال خوبی همراه بوده‌است.