روان‌شناسی فرگشتی دین
دین به عنوان سازگاری > ارتباط با اخلاق بالاتر > فرضیه خدایان اخلاقی

در مورد دین و اخلاق عقیده به وجود خدایان اخلاقی - عوامل ماوراء طبیعی قدرتمندی که بر رفتار نظارت می‌کنند و تخلفات اخلاقی را مجازات می‌کنند- رواج دارد. آرا نورنزایان و همکارانش استدلال کرده‌اند که عامل مهم در چنین عقیده ای گذار انسان از گروه‌های کوچک و خویشاوندی به جوامع بزرگ است. در جوامع کوچک و سنتی که همه افراد دیگر را می‌شناسند و بیشتر رفتارهای اجتماعی به راحتی مشاهده و گزارش می‌شود، تخلف‌ها و عاملان آن به راحتی قابل تشخیص است. فن‌آوری‌های مدرن نظارت، مانند دوربین‌های پلیس، کارت‌های شناسایی، و سوابق رایانه‌ای، امکان نظارت گسترده‌ای را بر سارقان، کلاهبرداران، فراریان، و سواران آزاد توسط مقامات تعیین‌شده فراهم می‌کنند. اما برای چندین هزار سال، که طی آن به اصطلاح «ادیان اخلاقی» تکامل یافتند، بسیاری از جمعیت جهان در جوامع نسبتاً پیچیده‌ای زندگی می‌کردند که در آن تعامل با غریبه‌ها رایج بود و خلافکاران می‌توانستند با پوشیدن ردای گمنامی از مجازات فرار کنند. به گفته نورنزایان و همکارانش، فرض اخلاقی کردن خدا یا خدایان، «چشمی در آسمان» را ارائه می‌کنند، که اثرات مضر خلافکاران و تقلب‌ها را کاهش می‌دهد و به گروه‌هایی با چنین خدایی اجازه می‌دهد که بقا پیدا کنند و شکوفا شوند. انبوهی از شواهد از مطالعات اولیه نشان می‌دهد که فعال شدن مفاهیم ماوراء طبیعی می‌تواند پایبندی به هنجارهای اخلاقی را تقویت کند. از سوی دیگر، سایر مطالعات آغازگر، اثرات «غیر اجتماعی» اعداد اول مذهبی را نشان داده‌اند، سه عدد اول مرتبط با دین عبارتند از اول عوامل دینی (مثلاً خدا، فرشته)، اول معنوی/ذهنی (مثلاً الهی، مقدس)، و اول نهادی/عینی (مثلاً آیین، کتاب مقدس). استدلال نورنزایان و همکارانش این است که موفقیت فرهنگی «خدایان اخلاقی» به این دلیل است که اعضای گروه‌هایی با اعتقاد به چنین خدایی رفتارهایی دارند که به آن گروه‌ها اجازه می‌دهد بزرگ‌تر و بزرگ‌تر شوند - که به نفع «ثبات، بقا، و گسترش، در مقابل رقبای کمتر موفق است» از طرفی دیگر چنین رفتارهایی ممکن است تهاجمی، کشنده و حتی نسل‌کشی باشند. فعال کردن مفهوم اخلاقی کردن عوامل فراطبیعی باید رفتارهایی را تشویق کند که منافع درون گروهی را ارتقا دهد، خواه این رفتارها «خوب» یا «نامطبوع» باشند. زمانی که مقدمه‌سازی با مفاهیم خدا، نوع‌دوستی را ترویج می‌کند، باید انتظار داشته باشیم که این نوع‌دوستی به‌جای بی‌تفاوتی جزئی (محدود به درون گروه) باشد، و اگر رفتارهایی برای آسیب رساندن به گروه‌های بیرونی مرتبط انجام شود، جای تعجب نیست. فرضیه «خدایان اخلاقی» راه حلی برای هر دو معما ارائه می‌دهد و پیشنهاد می‌کند که اعتقاد به عوامل ماوراء طبیعی که از نظر اخلاقی نگران هستند از نظر فرهنگی برای تسهیل همکاری بین غریبه‌ها در جوامع بزرگ تکامل یافته است. ارتباط بین حضور خدایان اخلاقی و پیچیدگی اجتماعی پیشنهاد شده است. بر پایه یک تحقیق به‌طور سیستماتیک سوابق ۴۱۴ جامعه در ۱۰۰۰۰ سال گذشته از ۳۰ منطقه در سرتاسر جهان با استفاده از ۵۱ معیار پیچیدگی اجتماعی و ۴ معیار اجرای فراطبیعی اخلاقی بررسی شده است. تجزیه و تحلیل‌ها نه تنها ارتباط بین خدایان اخلاقی و پیچیدگی اجتماعی را تأیید می‌کند، بلکه نشان می‌دهد که خدایان اخلاقی پس از افزایش پیچیدگی اجتماعی - نه پیش از آن- افزایش می‌یابد. «خدایان بزرگ» و مجازات‌های فراطبیعی اخلاقی قدرتمند تنها پس از ظهور «مگا جوامع» با جمعیتی بیش از یک میلیون نفر ظاهر می‌شوند. اخلاقی کردن خدایان پیش نیازی برای تکامل پیچیدگی اجتماعی نیست، اما ممکن است به حفظ و گسترش امپراتوری‌های چند قومیتی پیچیده پس از استقرار آنها کمک کند. در مقابل، آیین‌هایی که استانداردسازی سنت‌های مذهبی را در میان جمعیت‌های بزرگ تسهیل می‌کنند، عموماً مقدم بر ظهور خدایان اخلاقی هستند.