زبان اوستایی
دستور زبان > نام‌ها (اسم‌ها)

اوستایی دارای دستور زبان پیچیده و نسبتاً سنگینی نسبت به دیگر زبان‌های ایرانی به ویژه زبان‌های ایرانی نو است و این گفته که فلان زبان ایرانی نو مانند زبان. لکی یا هورامی یا بلوچی یا فارسی نو و … ادامه‌دهنده این زبان است، پایه و اساس دانشی و خردورزانه ندارد. هر نامی (:اسمی) در اوستایی به هشت دیسه نهادی، ندایی، رایی، بایی، برایی، ازی، وابستگی یا اضافی و دری صرف می‌شود. نام‌های اوستایی بسته به پایانه‌هایشان دارای صرف‌های ویژه به خودی هستند که در جدول‌های زیر برای مقایسه در کنار هم با ذکر گونه پایانه از آن‌ها یاد شدند.
مفهوم مجموعهٔ روابط نحوی-معنایی در زبان‌های باستانی نیز وجود داشته است؛ برای مثال، در دستور پانینی دربارهٔ زبان سانسکریت به این نکته اشاره شده است که نشانه‌های حالت برایی و مفعولی هر دو برای افعال حرکتی به کار می‌روند، اما اگر حرکت انتزاعی باشد، حالت برایی کاربرد ندارد. در زبان اوستایی نیز می‌توان چنین روابط نحوی-معنایی را مشاهده کرد. در این زبان، حالت برایی می‌تواند نقش‌های معنایی متعددی را ایفا کند. زبان اوستایی دارای هشت حالت دستوری است که هر کدام نقش‌های معنایی متعددی دارند. ۱۰ نقش معنایی برای حالت برایی شناسایی شده است: پذیرنده، بهره‌ور، مکان، مقصد، هدف، گستره، شیوه، همراهی، عامل و نگرشی. همچنین نشان داده شده است که دیگر حالت‌های دستوری نیز می‌توانند برخی از این نقش‌های معنایی را ایفا کنند.
| صرف | پایانه‌های عادی> مفرد | پایانه‌های عادی> مثنی | پایانه‌های عادی> جمع | پایانه‌های aدار (مذکر و خنثی)> مفرد | پایانه‌های aدار (مذکر و خنثی)> مثنی | پایانه‌های aدار (مذکر و خنثی)> جمع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نهادی | -s | -ā | -ō (-as), -ā | -ō | -a | -a |
| ندایی | – | -ā | -ō (-as), -ā | -a | -a | -a, -ā̊nghō |
| رایی | -əm | -ā | -ō (-as, -ns), -ā | -əm | -a | -ą |
| بایی | -ā | -byā | -bīš | -a | -aēibya | -āiš |
| برایی | -ē | -byā | -byō (-byas) | -āi | -aēibya | -aēibyō |
| ازی | -at | -byā | -byō | -āt | -aēibya | -aēibyō |
| وابستگی (اضافی) | -ō (-as) | -ā̊ | -ąm | -ahe | -ayā̊ | -anąm |
| دری | -i | -ō, -yō | -su, -hu, -šva | -e | -ayō | -aēṣ̌u , -aēṣ̌va |
| صرف | پایانه‌های aدار (مذکر و خنثی)> مفرد | پایانه‌های aدار (مذکر و خنثی)> مثنی | پایانه‌های aدار (مذکر و خنثی)> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | yasnō | yasna | yasna |
ندایی: yasna
| رایی | yasnəm | yasna | yasną |
| بایی | yasna | yasnaēibya | yasnāiš |
| برایی | yasnāi | yasnaēibya | yasnaēibyō |
| ازی | yasnāt | yasnaēibya | yasnaēibyō |
| وابستگی (اضافی) | yasnahe | yasnayā̊ | yasnanąm |
| دری | yasne | yasnayō | yasnaēṣ̌u |
| صرف | پایانه‌های āدار (مؤنث)> مفرد | پایانه‌های āدار (مؤنث)> مثنی | پایانه‌های āدار (مؤنث)> جمع | پایانه‌های i و ī-دار (مذکر، خنثی و مؤنث)> مفرد | پایانه‌های i و ī-دار (مذکر، خنثی و مؤنث)> مثنی | پایانه‌های i و ī-دار (مذکر، خنثی و مؤنث)> جمع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نهادی | -a | -e | -ā̊ | -iš | -i | -ayō |
| ندایی | -e | -e | -ā̊ | -e | -i | ----- |
| رایی | -ąm | -e | -ā̊ | -īm | -i | -īš |
| بایی | -aya | -ābya | -ābīš | -i | -ibya | ---- |
| برایی | -ayāi | -ābya | -ābyō | -ə̄e | -ibya | -ibyō |
| ازی | -ayāṯ | -ābya | -ābyō | -ōit | -ibya | -ibyō |
| وابستگی (اضافی) | -ayā̊ | -ayā̊ | -anąm | -ōiš | ----- | -inąm |
| دری | -aya | ---- | -āhu | -a | ----- | ----- |
برای نمونه واژهٔ گَئیری (به اوستایی: 𐬔𐬀𐬌𐬭𐬌، آوانگاری: gairi) به معنای کوه که مذکر است و در این دسته گنجانیده می‌شود. همریشه‌های واژه یادشده اوستایی امروزه به دیسه‌های «گَر» در پارسی، «قَرِه» (qare) در مازندرانی (مانند قره قئلند-qare qoeland که نام کوهی است در شهرستان کتول) و «غَر» (ǧar) در پشتو به همان معنا دیده می‌شوند.
برای نمونه واژهٔ فْرَوَشی (به اوستایی: 𐬟𐬭𐬀𐬎𐬎𐬴𐬌، آوانگاری: frauuaši) به معنای فروهر یا روح نامیرای آدمی که مؤنث است و در این دسته گنجانیده می‌شود. واژه یادشده اوستایی امروزه به دیسه‌های «فروهر» در پارسی به همان معنا دیده می‌شوند.
| صرف | پایانه‌های ī-دار (مؤنث)> مفرد | پایانه‌های ī-دار (مؤنث)> مثنی | پایانه‌های ī-دار (مؤنث)> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | -i | -i | -īṣ̌ |
| ندایی | -i | -i | ---- |
| رایی | -īm | -i | -iṣ̌ |
| بایی | -ya | -ibya | -ibiš |
| برایی | -yāi | -ibya | -ibyō |
| ازی | -yāṯ | -ibya | -ibyō |
| وابستگی (اضافی) | -yā̊ | ---- | -inąm |
| دری | -aya | ---- | -iṣ̌u |
برای نمونه واژهٔ بَرِثری (به اوستایی: 𐬠𐬀𐬭𐬆𐬚𐬭𐬍، آوانگاری: barəθrī) به معنای مادر و زاینده که مؤنث است و در این دسته گنجانیده می‌شود.
| صرف | پایانه‌های u-دار (مذکر)> مفرد | پایانه‌های u-دار (مذکر)> مثنی | پایانه‌های u-دار (مذکر)> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | -uš | -u/-ū | -auuō |
| ندایی | -ō | -u/-ū | ---- |
| رایی | -ūm | -u/-ū | -ūš |
| بایی | -u | -ubiia | ---- |
| برایی | -auua | -ubiia | -ubiiō |
| ازی | -aoṯ | -ubiia | -ubiiō |
| وابستگی (اضافی) | -aoš/-ə̄uš | -uuā̊ | -unąm |
| دری | -āu | -uuō | -uṣ̌u |
برای نمونه واژهٔ پَسْو (به اوستایی: 𐬞𐬀𐬯𐬎، آوانگاری: pasu) به معنای چارپای اهلی و دام که مذکر است و در این دسته گنجانیده می‌شود. همریشه‌های واژه یادشده اوستایی امروزه به دیسه‌های «بَسوق» در پارسی نو، «پَس» (په‌س/پأس-pas) در کردی کلهری، لکی و زازاکی، «پَز» در کردی سورانی و کرمانجی (په‌ز-paz), «پَس» (pas) در بلوچی، «پسه» (psᶕ/pәsᶕ) در پشتو و «فیش» (фус -fus) یا «فوش» (фыс -fys) در آسی به معنای گوسفند و دام دیده می‌شوند.
| صرف | پایانه‌های ū-دار (مؤنث)> مفرد | پایانه‌های ū-دار (مؤنث)> مثنی | پایانه‌های ū-دار (مؤنث)> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | -uš | ندارد | -uuō |
| ندایی | ---- | ندارد | ---- |
| رایی | -uuə̄m | ندارد | -uuō |
| بایی | -uua | ندارد | -ubiš |
| برایی | -uiie | ندارد | -ubiiō |
| ازی | -uuaṯ | ندارد | -ubiiō |
| وابستگی (اضافی) | -uuō | ندارد | -unąm |
| دری | ---- | ندارد | -uṣ̌u |
برای نمونه واژهٔ تَنوُ (به اوستایی: 𐬙𐬀𐬥𐬏، آوانگاری: tanū) به معنای تن و بدن که مؤنث است و در این دسته گنجانیده می‌شود. همریشه‌های واژه یادشده اوستایی امروزه به دیسه‌های «تَن» در پارسی نو، «تَن» (ته‌ن/تأن-tan) در کردی کلهری، لکی، زازاکی، کردی سورانی و کرمانجی، «تَن» (tan) در بلوچی، «تَن» (tan) در پشتو به معنای جسم و پیکر دیده می‌شوند.
در این گروه از واژگان آگاهی چندانی از چگونگی گردانش یا تصریف نیست. باری بدین گونه اند
| صرف | پایانه‌های āi-دار (مؤنث)> مفرد | پایانه‌های āi-دار (مؤنث)> مثنی | پایانه‌های āi-دار (مؤنث)> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | ---- |  | ---- |
| ندایی | ---- |  | ---- |
| رایی | -āiiō |  |  |
بایی: 
برایی: 
ازی: 
وابستگی (اضافی): 
دری: 
برای نمونه واژهٔ رائی (به اوستایی: 𐬭𐬁𐬌، آوانگاری: rāi) به معنای شکوه و درخشش است.
دربارهٔ گردانش این پایانه آگاهی‌ها بیشتر از همتای āi-دار است. این پایانه دیسه قوی (بالنده) پایانه‌های ao-دار است.
| صرف | پایانه‌های āu-دار (مذکر و مؤنث)> مفرد | پایانه‌های āu-دار (مذکر و مؤنث)> مثنی | پایانه‌های āu-دار (مذکر و مؤنث)> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | -āuš/ -aoš | -auuā | -auuō |
| ندایی | -āuš/ -aoš | -auuā | ---- |
| رایی | -ąm | -auuā | -ā̊ |
| بایی | -auua | ----- | -aobīš |
| برایی | -auuōi/ -auue | ----- | ---- |
| ازی | -aoṯ | ----- | ---- |
| وابستگی (اضافی) | -ə̄uš | -auuā̊ | -auunąm |
برای نمونه واژهٔ گائو/ گَئُ (به اوستایی: 𐬔𐬁𐬎/𐬔𐬀𐬊، آوانگاری: gāu/gao) به معنای گاو که مذکر است و در این دسته گنجانیده می‌شود. همریشه‌های واژه یادشده اوستایی امروزه به دیسه‌های «گاو» در پارسی نو، «گا» (گا-gā) در کردی کلهری، لکی، زازاکی، کردی سورانی و کرمانجی، «گوک» (gúk) در بلوچی، «غوا» (ǧwâ) در پشتو و «غوگ» (гъог-ǧog) یا «قوگ» (хъуг -qug) در آسی به معنای گاو دیده می‌شوند.
دربارهٔ این تصریف نمی‌توان روش معینی بکار برد از اینرو برای اینکه با شیوه تصریفش آشنا شوید از نمونه‌هایی که بیشترین گونه‌های گردانیده و تصریف شده را دارد یاد می‌کنیم.
| صرف | واژه «𐬬𐬍𐬯» (vīs) به معنای دهکده (مؤنث)؛ به همخوان پایان می‌یابد> مفرد | واژه «𐬬𐬍𐬯» (vīs) به معنای دهکده (مؤنث)؛ به همخوان پایان می‌یابد> مثنی | واژه «𐬬𐬍𐬯» (vīs) به معنای دهکده (مؤنث)؛ به همخوان پایان می‌یابد> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | vīš | vīs | vīsō |
| ندایی | vīš | vīsa | vīsō |
| رایی | vīsəm | vīsa | vāsō |
| بایی | vīsa | vīžibiia | vīžibīš |
| برایی | vīse | vīžibiia | vīžibiiō |
| ازی | vīsaṯ | vīžibiia | ----- |
| وابستگی (اضافی) | vīsō | vīsā̊ | vīsąm |
| دری | vīsi | ----- | vīṣ̌u |
برای نمونه واژهٔ اَست (به اوستایی: 𐬀𐬯𐬝، آوانگاری: asṯ) به معنای استخوان و هسته که خنثی است و در این دسته گنجانیده می‌شود. همریشه‌های واژه یادشده اوستایی امروزه به دیسه‌های «اَست» در پارسی نو، «هَستی» (هه‌ستی-hastī) در کردی کلهری، لکی، و کرمانجی «اَستَه» (este-asta) در زازاکی و «اِیسک» (ئێسک-ēsk) در کردی سورانی و «اِشتَگ» (стæг-štag) در آسی به معنای استخوان دیده می‌شوند.
| صرف | واژه «𐬁𐬞» (āp) به معنای آب (مؤنث)؛ دارای گردش واکه‌ای است> مفرد | واژه «𐬁𐬞» (āp) به معنای آب (مؤنث)؛ دارای گردش واکه‌ای است> مثنی | واژه «𐬁𐬞» (āp) به معنای آب (مؤنث)؛ دارای گردش واکه‌ای است> جمع |
| --- | --- | --- | --- |
| نهادی | āfš | āpa / āpe | āpō/ apas-ča |
| ندایی | ---- | ----- | ----- |
| رایی | āpəm | ----- | āpō/ apas-ča |
| بایی | apā-ča | ----- | ----- |
| برایی | ----- | ----- | aiβiiō |
| ازی | apaṯ/ apāaṯ-ča | ----- | ----- |
| وابستگی (اضافی) | apō/ apas-ča/ āpō | ----- | apąm |
| دری | aipiia | ----- | ----- |
برای نمونه واژهٔ پَث (به اوستایی: 𐬞𐬀𐬚، آوانگاری: paθ) به معنای راه و مسیر که مذکر است و در این دسته گنجانیده می‌شود. (ستاک بالنده: پَنگتان (به اوستایی: 𐬞𐬀𐬧𐬙𐬁𐬧، آوانگاری: paṇ‎tāṇ‎)، ستاک میانه پَنگتَن (به اوستایی: 𐬞𐬀𐬧𐬙𐬀𐬧، آوانگاری: paṇ‎taṇ‎)، ستاک ضعیف: پَث (به اوستایی: 𐬞𐬀𐬚، آوانگاری: paθ))