خاستگاه نیاهندواروپاییان
فرضیه‌ها > فرضیهٔ قفقاز _ارمنستان

این فرضیه بر پایهٔ تحقیقات دو دانشمند به نام‌های گامکرلیدزه و ایوانف (Thamas V. Gamkrelidze و V. V. Ivanov) در سال ۱۹۸۴ عنوان گردید. گامکرلیدزه و ایوانف معتقد بودند که خاستگاه در جنوب قفقاز (قفقاز جنوبی، آناتولی شرقی، شمال میانرودان) در هزاره‌های پنجم و چهارم پیش از میلاد بوده‌است. آن‌ها به همخوان‌های گلوبال و وام واژگان کارتولی، ایلامی، سومری و … اشاره کردند. آن‌ها با بررسی وام واژه‌های بکاررفته در زبان‌های سامی و قفقازی، معتقد شدند که زادگاه هندیان، ایرانیان و اروپاییان باید در غرب فلات ایران و نواحی اطراف ارمنستان باشد و نباید آن را در مسافتی خیلی دورتر از این منطقه قرار داد. آن‌ها در نهایت از شمال غربی ایران (بین جنوب قفقاز و شمال میانرودان) به عنوان خاستگاه نیای مردمان آریایی و اروپایی نام برده‌اند و بیان داشتند که زبان‌های بعدی در نتیجهٔ مهاجرت هندواروپایی‌ها به سمت شرق و سپس غرب به وجود آمده‌اند.
یوهانس کرائوزه در کتاب مشترک خود با توماس تراپه، بنام تاریخ مختصر بشر خاستگاه را این‌گونه توصیف می‌کند: در اطراف ارمنستان، آذربایجان، شرق ترکیه و شمال غرب ایران؛ و می‌گوید: ما [محققین مؤسسه ماکس پلانک] کاملاً مطمئن هستیم که زبان‌های هندواروپایی در نهایت از هلال حاصلخیز سرچشمه گرفته‌اند، همان‌طور که طرفداران نظریه آناتولی فرض می‌کنند، اما نه آنطور که آنها پیشنهاد می‌کنند در آناتولی غربی و مرکزی، بلکه از قفقاز جنوبی پدید آمده‌است.
بر اساس تحقیقات دیرین تبارشناسی سرزمین قفقاز تیمی از محققین به سرپرستی چوان چائو وانگ که در سال ۲۰۱۹ منتشر گردید، قفقاز تنها نقش یک پل یا گذرگاهی را داشته‌است که مردمان آریایی ایران، هند و اروپا پس از گذر از آن فرهنگ و زبان خود را در استپهای روسیه پراکنده‌اند. چنین برآورد شده‌است که خاستگاه این خانواده زبانی و فرهنگ پیوسته به آن می‌بایست در سرزمینی که در جنوب قفقاز بوده باشد.
در نسخه اخیر مجله مطالعات هندواروپایی (زمستان ۲۰۱۹)، محقق روسی الکساندر کوزینتسف، ضمن اشاره به آخرین تحقیقات صورت گرفته در خصوص خاستگاه مردمان هندواروپایی، به وجود فرهنگ هندواورالی در جنوب قفقاز اشاره کرده است . با مهاجرت از قفقاز، زبان نیاهندواروپایی سپس به دو شاخه «نیاآناتولیایی» و «نیاهندواروپایی پسین» تقسیم شده که شاخه نیاآناتولیایی به سمت آناتولی و نیاهندواروپایی پسین از راه قفقاز به سمت استپهای روسیه حرکت کرده‌است.
گروه کپنهاگ به سرپرستی کریستین کریستینسن(مکتب باستانشناسی دانمارک) نیز که در زمینه پیش از تاریخ اروپا و دوران مفرغ به دستاوردهای بزرگی دست یافته‌است، با رویکرد به مدارک یاد شده، منطقه قفقاز را خاستگاه احتمالی راز رام کردن اسب و زبانهای اروپایی می‌داند. در هفته نامه خبری اشپیگل مصاحبه ای دراین باره از وی به چاپ رسیده‌است.
دیوید رایش یکی از بزرگ‌ترین متخصصین علم ژنتیک، در کتاب خود با عنوان «ما چه کسی هستیم و چطور به اینجا رسیدیم» بیان می‌کند که از لحاظ ژنتیکی هیچگونه شواهدی دال بر اینکه مهاجرتی از استپهای روسیه به سرزمین آناتولی، جاییکه هیتی‌ها، به عنوان یکی از کهن‌ترین مردمان شناخته شده هندواروپایی، ساکن بودند، وجود ندارد؛ لذا به عقیده ایشان نخستین مردمانی که به زبان هندواروپایی سخن می‌گفتند به احتمال زیاد ساکن سرزمین کنونی قفقاز بودند، چراکه تنها مردم باستانی قفقاز می‌توانستند خاستگاه ژنتیکی دیگر مردمان هندواروپایی باشند. دیوید رایش با مطالعه ژنتیک اجساد مردم فرهنگ یامنا معتقد است که اکثرا مردمان فعلی اروپا حاصل مهاجرت مردمان این فرهنگ بوده و از نوادگان اقوام هندواروپایی هستند ایشان منطقه قفقاز را محتمل تر از استپ پوتیک_کاسپین و آناتولی برای خاستگاه اولیه این اقوام می دانند
تحقیقات DNA اخیر نشان می‌دهد مردم استپ از ترکیبی از شکارچی-گردآورنده‌های شرقی (EHG) (هاپولگروپ پدری) و شکارچی-گردآورنده‌های قفقازی (CHG)(هاپولگروپ مادری) مشتق شده‌اند.
در تحقیقات اخیر که بر پایه دانش ژنتیک بوده اند، از نتایجی مطابق با این نظریه، پشتیبانی میکنند