سازمان فدائیان (اقلیت)
انشعابات از سال ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶

در سال ۱۳۶۴ و ۱۳۶۶ دو انشعاب در سازمان فدائیان (اقلیت) روی داد. انشعاب سال ۱۳۶۴ با یک درگیری خونین همراه بود. در این رابطه برای روشنگری در مورد علل و عوامل آن کمیسیونی بیطرف در سال ۱۳۶۹ با برگزاری نشست‌های متعدد با دو طرف درگیری و همین‌طور اعضای «هسته اقلیت» تشکیل شد. نتیجهٔ تحقیقات این کمیسیون در کتابی تحت عنوان «اسناد کمیسیون تحقیق و بررسی در مورد ۴ بهمن» به صورت متن پی‌دی‌اف در سایت سازمان موجوداست.
در رابطه با این انشعاب و انشعاب سال ۱۳۶۶ کمیته اجرایی سازمان فدائیان (اقلیت)، طی گزارشی به کنفرانس اول به نقد علل و ریشه‌های این دو انشعاب پرداخته و درس‌ها و نتایج آن را برای جلوگیری از چنین انشعاباتی تغییرات ساختاری در مناسبات پیشاحزبی سابق و شکل‌دادن به ساختار تشکیلاتی کمونیستی مبتنی بر اصول سانترالیسم دموکراتیک می‌داند. سازمان این تغییرات را امری عاجل تقلی کرده و آن را اساسی‌ترین وظیفهٔ پیش رو دانست.
در نقد علل و عوامل بحران‌های تشکیلاتی که خود را در دورهٔ زمانی نامبرده در این گزارش همزمان با اشاره به سرکوب خونین از سوی رژیم و از دست دادن بخش بزرگی از کادرهای باتجربه، چنین آمده است: "واقعیت امر این است که سازمان ما از همان بدو موجودیت خود علیرغم اعتقاد به سوسیالیسم علمی در خطوط کلی و مبارزه در راه آرمان طبقه کارگر، فاقد یک برنامه روشن و مشخص تدوین شده و تاکتیک‌های حقیقتاّ پرولتری بود. این فقدان برنامه مدون و تاکتیک‌های منسجم که خود بیانگر فقدان خط و مرزهای صریحا روشن ایدئولوژیک- سیاسی بود، زمینه ساز بروز اختلافات و نفوذ گرایشات عموم خلقی و اپورتونیستی در درون سازمان محسوب می‌شد… همین فقدان برنامه و اهداف روشن سبب گردید که به ویژه با قیام و هجوم سیل آسای روشنفکران به سوی سازمان، تشکیلات ما عرصه نفوذ گرایشات غیرپرولتری و اختلافات عمیق ایدئولوژیک- سیاسی متعدد گردد. تکامل گرایش عموم خلقی درون سازمان به اپورتونیسم تام و تمام "اکثریت" محصول اجتناب ناپذیر این فقدان برنامه و مرزبندی‌های ایدئولوژیک - سیاسی روشن بود. حتی پس از انشعاب نیز هنوز بسیاری از مواضع سازمان مبهم و فاقد صراحت بود… این خود زمینه ساز اختلافات ایدئولوژیک سیاسی و بحران‌های منتج از آن در آینده بود، همانگونه که بعدها این بحران‌ها در مقاطع مختلف بروز نمود. به مروز سازمان با دست یابی به یک برنامه حزبی و تاکتیک‌های حزبی به خطوط صریح مشخص ایدئولوژیک- سیاسی دست یافت. این خود هرچند پیشرفت بزرگی برای سازمان محسوب می‌گردد اما این یشرفت در مضمون ایدئولوژیک - سیاسی منجر به یک تضاد جدید در تشکیلات ما یعنی تضاد میان مضمون پیرفته و حزبی و شکل سازمانی عقب مانده و ماقبل حزبی گردید. این تضاد نیز خود را به شکل بحران‌های تشکیلاتی بروز داد. در سال ۶۴ هنگامیکه یک بحث همه جانبه پیرامون مساله سیستم تشکیلاتی و ساخت سازمانی حول اساسنامه پیشنهادی کمیته مرکزی آغاز شده بود، اختلافات حاد پیرامون پیرامون مسائل تشکیلاتی بروز نمود. گرایشی که مدافع مناسبات محفلی و شکل سازمانی ماقبل حزبی بود با دفاع از بارزترین مشخصات اپورتونیسم در مسائل تشکیلاتی مختاریت، دموکراسی صوری، عقب ماندگی تشکیلاتی، ماهیت اپورتونیستی خود را برملا کرد. مدافعین این گرایش نه تنها در نوشته‌های خود، این اپورتونیسم در مسائل تشکیلاتی را به نمایش گذاشتند، بلکه در عمل نیز با دامن زدون به مناسبات محفلی، ایجاد دسته بندی، تشکیل یک فراکسیون، رواج هرج و مرج و بی نظمی، دفاع خود را از شکل عقب مانده سازمانی نشان دادند و سرانجام با توطئه ای که برای تسخیر مرکز فرستنده رادیوئی سازمان و دستگیر دو تن از اعضا مرکزیت سازمان برنامه ریزی کرده بودند، به اپورتونیسم خود ابعاد جدیدی بخشیدند. این بحران مسائل مورد اختلاف اساسا تشکیلاتی بود. و چهارم بهمن اوج این بحران تشکیلاتی که به یک درگیری خونین انجامید. هرچند که واقعه چهارم بهمن توسط اپورتونیست‌های باند مدنی- شیبانی آفریده شد، اما در بررسی بحرانی که به چهارم بهمن انجامید باید نقش کلیت سیستم تشکیلاتی و نقش کمیته مرکزی سازمان را نیز در نظر گرفت… از یک سو باندبازی و محفل بازی و از سوی دیگر سانترالیسم یک جانبه و توسل به شیوه‌های بوروکراتیک…" در همان‌جا در مورد علل بحران تشکیلاتی سال ۶۶ در مورد کمیتهٔ خارج سازمان نیز در این گزارش چنین آمده است: "بحران اخیر و اقدامات انحلال طلبانه کمیته خارج از کشور نیز جلوه دیگری از عملکرد همان سیستم تشکیلاتی است. در اوائل سال گذشته و در جریان تدوین گزارش سیاسی و تشکیلاتی کمیته مرکزی، اختلاف بین اعضای مرکزیت بر سر مسائل تشکیلاتی شدت گرفت. گرایشی که بهرام آن را نمایندگی می‌کرد با دفاع از عملکرد مرکزیت و سیستم تشکیلاتی که این همه مشکلات را برای سازمان به بار آورده است از برخورد جدی به مسائل و مشکلات تشکیلات طفره می‌رفت و در پی توجیه این مسائل بود. گرایش دیگر از آنجائیکه ریشه نابسامانی‌ها را در سیستم تشکیلاتی و سبک کار حاکم می‌دید شرط هرگونه برخورد جدی را نفی این سیستم تشکیلاتی و سبک کار می‌دانست… با تشدید این اختلافات پیرامون مسائل تشکیلاتی، بهرام، مسئول کمیته خارج از کشور به هرگونه اقدامی از جمله تحت فشار قرار دادن هوادارانی در خارج که مخالف او بودند و توسل به دروغ و برچسب زدن و سنگ اندازی بر سر راه برگزاری کنگره، کمیتهٔ مرکزی در آن زمان منحل گردید. این بحران نیز نتیجهٔ همان سیستم تشکیلاتی و جلوهٔ دیگری از اپورتونیسم در مسائل تشکیلاتی است، اگر امثال مدنی- شیبانی با دفاع از دموکراسی صوری، خودمختاری و عقب ماندگی سازمانی، مظهر اپورتونیسم در مسائل تشکیلاتی و مدافع شکل سازمانی ماقبل حزبی بودند، گرایشی که "بهرام " نیز آن را نمایندگی می‌کرد، روی دیگر همان سکه بود. در مجموع ریشهٔ این بحران‌ها تضاد میان شکل و محتوای تشکیلات بود که سازمان را با موانع و فعالیت آن را با اختلالات جدی مواجه کرد. مهم‌ترین درسی که سازمان از این بحران‌ها گرفت و از تجربیات آن استفاده ای بهنینه کرد، برقراری سانترالیسم دموکراتیک در تشکیلات سازمان فدائیان (اقلیت) بود که در ادامه فعالیت خود، به چنین بحران‌هایی فائق آمد.