فهرست وزیران اعظم ایران
یادداشت

↑  باید توجه داشت که در دورهٔ نادر شاه کسی به عنوان وزیر برگزیده نشد. ابراهام گاتوغی‌گوس خلیفهٔ ارمنیان که در مراسم تاج‌گذاری نادر حضور داشته‌است، از برگزیده شدن آقا زمان گرجی به عنوان «مُهردار»، میرزا مؤمن [ابیوردی] به عنوان «فرمان‌نگار» (احتمالاً منشی‌الممالک) و «رئیس مستوفی‌های دربار» (احتمالاً مستوفی‌الممالک) و میرزا مهدی استرآبادی به عنوان «وقایع‌نگار دربار» یاد می‌کند؛ ولی سخنی از برگزیده شدن وزیر نمی‌آورد. همچنین در کتاب «نامه‌نگاری سلطان محمود اول با نادر شاه» دیده می‌شود که در آغاز نادر شاه به‌طور مستقیم به سلطان، صدراعظم و شیخ‌الاسلام عثمانی نامه می‌نوشته‌است؛ ولی سپس‌تر نامه‌هایی از «نصرالله میرزا» (پسر نادر) و «شاهرخ میرزا» (نوهٔ نادر) به صدراعظم‌های عثمانی دیده می‌شود. در این کتاب این دو به عنوان صدراعظم نادر شاه معرفی شده‌اند؛ ولی در منابع ایرانی از نصرالله میرزا به عنوان نایب‌السلطنهٔ نادر شاه (پس از برکناری برادرش رضاقلی میرزا) یاد شده‌است. به نظر می‌رسد در این دوره اگر چه همهٔ قدرت در دست نادر قبضه شده بوده‌است؛ ولی به شکل تشریفاتی نایب‌السلطنه هم‌تراز با صدراعظم عثمانی تلقی می‌شده‌است و نامه‌هایی از نایب‌السلطنهٔ ایران به صدراعظم عثمانی فرستاده شده‌است.
↑  در زمان نادر شاه سمت «وزیر اعظم» حذف شد ولی القابی که پیش از آن یعنی در دورهٔ صفویان به مقاماتی همچون «وزیر اعظم» و «وکیل» داده می‌شد به دو تن از سرداران اعطا شد. تهماسب خان جلایر ملقب به «وکیل‌الدوله» و «امین‌الدوله» و «قاسم خان» ملقب به «اعتمادالدوله»، «معتبرالملک» و «ناظم مناظم» گردیدند.
↑  در برخی منابع نامطمئن از حسن‌علی بیگ بسطامی (معیرباشی) و سهراب خان گرجی گهگاه به عنوان وزیر عادل شاه یاد می‌شود؛ ولی منصب دقیق این دو تن دانسته نیست.
↑  ابراهیم شاه لقب «وکیل‌الدوله» را به میرزا محمدتقی گلستانه (عموی ابوالحسن گلستانه نویسندهٔ مجمل التواریخ بعد نادریه) اعطا کرد. در کتاب «اسناد و مکاتبات تاریخ ایران، دورهٔ افشاریه» (صفحهٔ ۱۷۲) گردآوردهٔ محمدرضا نصیری به نقل از «تاریخ رجال ایران» نوشتهٔ مهدی بامداد، سلیم خان قوتولوی افشار وزیر ابراهیم شاه دانسته شده‌است.
↑  این دوره مربوط به پیش از پادشاهی شاه سلیمان دوم می‌باشد. در این دوره محمدحسن خان قاجار و علیمردان خان عرب زنگویی (شیبانی) از طرفداران اصلی شاهرخ شاه بوده‌اند. همچنین در کتاب «مکارم الآثار» اثر «میرزا محمدعلی معلم علی‌آبادی» از «سلیم خان قوتولو» (سلیم خان افشار) به عنوان «وکیل مطلق شاهرخ» یاد شده‌است؛ ولی منبع گفتهٔ او به درستی روشن نیست. باید توجه داشت که در دیوان‌سالاری عثمانی اصطلاح «وکیل مطلق» گاهی به جای «وزیر اعظم» یا «صدراعظم» به کار می‌رفته‌است. سلیم خان افشار در آغاز وزیر ابراهیم شاه بود؛ ولی سرانجام به او پشت کرد و به هواداری شاهرخ شاه برخاست. بعدها نیز مدتی کوتاه با لقب اعتمادالدوله، وزیر اعظم شاه اسماعیل سوم شد.
↑  او را نباید با فردی به همین نام که پسرعمهٔ نادر شاه افشار بوده‌است اشتباه نمود، چرا که پسرعمهٔ نادر پیش از پادشاهی شاه سلیمان دوم در نبرد با ابراهیم شاه کشته شده بود. باید توجه داشت که قِرِقلو (قِرِخلو) شاخه‌ای از ایل افشار است و نادر شاه نیز به همین شاخه تعلق داشته‌است.
↑  در فرمانی از شاه اسماعیل سوم به تاریخ شعبان ۱۱۶۴ ه‍.ق از «محمدکریم خان زند» به عنوان وکیل‌الدوله و از «محمدسلیم خان افشار» به عنوان اعتمادالدوله یاد شده‌است. (مدرسی طباطبایی، صص ۲۳۴–۲۳۵) تاریخ گیتی‌گشا از دو تن با نام «سلیم خان» نام برده‌است که هر دو به دست کریم خان زند کور شده‌اند. یکی «سلیم خان افشار قِرِقلو» و دیگری «سلیم خان قُتُلو» می‌باشد. باید توجه داشت که قتلو (قوتولو) نیز یکی دیگر از شاخه‌های ایل افشار است.
↑  با توجه به متن فرمان شاه اسماعیل سوم که از محمدسلیم خان افشار به عنوان اعتمادالدوله (وزیر اعظم) یاد شده‌است، نتیجه گرفته می‌شود که پیش از این تاریخ زکریا خان کزازی از وزارت اعظم برکنار شده‌است. در تاریخ گیتی‌گشا (صفحهٔ ۲۴) آورده شده که سلیم خان به فرمان کریم خان زند کور شد. تاریخ گیتی‌گشا این پیشامد را در ذکر رخدادهای ۱۱۶۵ ه‍.ق آورده‌است؛ ولی نبرد کریم خان و علی‌مردان خان چهارلنگ بختیاری در کهگیلویه را نیز در همین سال (۱۱۶۵ ه‍.ق) یاد کرده‌است. در منابع دیگر تاریخ این نبرد در ۱۱۶۴ ه‍.ق است و محتمل است که نویسندهٔ تاریخ گیتی‌گشا در این باره اشتباه کرده باشد. همچنین در مجمل التواریخ گلستانه (صفحه‌های ۲۱۴ و ۲۱۵) آمده‌است که در نبرد کریم خان زند با محمدحسن خان قاجار، زکریا خان کزازی که وزیر شاه اسماعیل سوم بود، به همراه شاه به محمدحسن خان پناه آورده‌است. پس نتیجه گرفته می‌شود که زکریا خان دوباره به وزارت شاه اسماعیل سوم رسیده بوده‌است. شاه اسماعیل و زکریا خان در لشکرکشی محمدحسن خان به عراق همراه او بودند؛ ولی در لشکرکشی محمدحسن خان به آذربایجان (در ۱۱۷۰ ه‍.ق)، شاه اسماعیل سوم و زکریا خان کزازی بی اطلاع محمدحسن خان، اشرف (بهشهر) را ترک می‌کنند. شاه به اصفهان می‌رود و زکریا خان نیز روانهٔ «قلعهٔ کلّه» می‌شود و در آن جا به دست غلامانش کشته می‌شود (مجمل التواریخ، صفحهٔ ۲۱۵).
↑  از خاندان میرمیران و از سادات اصفهان
↑  در «ذیل میرزا عبدالکریم» بر «تاریخ گیتی‌گشا» از او با القاب «اعتضاد السلطنة البهیة السلطانیة، اعتماد الدولة العلیة العالیة» یاد شده‌است و نشان می‌دهد که او نیز مانند وزیران اعظم روزگار صفوی دارای لقب اعتمادالدوله بوده‌است. (تاریخ گیتی‌گشا، ص ۲۷۷) همچنین در ادامه از او با عنوان «وزیر اعظم» (ص ۳۱۸) و «وزیر دیوان اعلیٰ» (ص ۳۴۲) یاد شده‌است.
↑  محمد مشیری در «دو سند نفیس از زندیه» از وزیری به نام «محمد مطیع» یاد می‌کند که در ۱۱۹۴ ه‍.ق (یعنی پیش از سرنگونی صادق خان زند) به علی‌مراد خان خدمت می‌کرده‌است. آشکار نیست که او پس از شکست صادق خان و فرمانروایی علی‌مراد خان نیز وزیر بوده‌است یا نه.
↑  اگر چه در دورهٔ صیدمراد خان زند (پنجشنبه ۲۵ ربیع‌الثانی ۱۲۰۳ تا ۱۴ شعبان ۱۲۰۳ ه‍.ق) افرادی همچون میرزا محمدحسین وفای فراهانی و حاج ابراهیم کلانتر شیرازی در شیراز حضور داشتند، آشکار نیست که دارای سمتی نیز بوده‌اند یا نه. این دو تن بر ضد صیدمراد خان و به سود لطف‌علی خان فعالیت می‌کردند.
↑  دربارهٔ وزارت حاج ابراهیم شیرازی در دورهٔ زندیان ابهام وجود دارد. میرزا محمدحسین وفای فراهانی نخستین وزیر لطف‌علی خان بوده‌است؛ ولی به صراحت از برکناری او از این مقام یاد نشده‌است. از سوی دیگر حاج ابراهیم شیرازی دو بار به وزارت «خسرو خان زند» برادر خردسال لطف‌علی خان گماشته شده‌است: یکی در صفر ۱۲۰۴ ه‍.ق پیش از لشکرکشی لطف‌علی خان به کرمان جهت سرکوبی «ابوالحسن علی بن قاسم کَهَکی محلاتی»؛ دیگری در ذیحجهٔ ۱۲۰۵ ه‍.ق پیش از لشکرکشی به سوی اصفهان و درگیری با فتح‌علی خان قاجار (فتح‌علی شاه سپسین) گماشتهٔ آقامحمد خان در اصفهان. در این هنگام فرماندهی برج و باروی شیراز به «برخوردار خان زند» و نگاهبانی ارگ و حرمسرا به «محمدعلی خان زند» (ایشیک‌آقاسی) تفویض می‌شود. در این سفر جنگی بود که حاج ابراهیم شیرازی به لطف‌علی خان پشت کرد و به آقامحمد خان پیوست و میان سال‌های ۱۲۰۶ تا ۱۲۰۹ ه‍.ق به عنوان بیگلربیگلی فارس به آقامحمد خان خدمت کرد.
↑  در تاریخ ذوالقرنین جلد ۱ صفحهٔ ۱۴۸ تاریخ آغاز وزارت او ۱۲۰۸ ه‍.ق ذکر شده‌است. در دانشنامهٔ ایرانیکا درآیند «EBRĀHĪM KALĀNTAR ŠĪRĀZĪ»، آغاز وزارت او در نوامبر ۱۷۹۴ م. ذکر شده‌است که برابر با ربیع‌الثانی یا جمادی‌الاول ۱۲۰۹ ه‍.ق می‌باشد.
↑  حسین‌قلی خان قاجار، برادر شورشی فتح‌علی شاه، فردی به نام محمدقاسم بیرانوند را به وزارت خود برگزیده بود.
↑  خاوری شیرازی در تاریخ ذوالقرنین (که منبعی دست اول از دورهٔ فتح‌علی شاه است) در جلد ۱ صفحهٔ ۲۶۹ در ذکر ورود جنرال غاردانخان (ژنرال گاردان) فرستادهٔ ناپلئون به ایران (دسامبر ۱۸۰۷ برابر رمضان/شوال ۱۲۲۲ ه‍.ق) برای نخستین بار میرزا محمدشفیع را با لقب صدراعظم آورده‌است در حالی که تا پیش از آن، منصب او را وزیر اعظم ذکر می‌کرده‌است؛ ولی باید توجه کرد که در صفحهٔ ۳۱۰ همان جلد تغییر لقب میرزا محمدشفیع از وزیر اعظم به صدراعظم را از رویدادهای ۱۲۲۴ ه‍.ق دانسته‌است. او در این‌جا اشاره کرده‌است که این تغییر لقب برگرفته از دیوانسالاری عثمانی‌ها بوده‌است.
↑  حسن فسایی در فارسنامهٔ ناصری که نوشتهٔ دورهٔ ناصرالدین شاه است، در جلد ۱ صفحهٔ ۶۹۲ آورده‌است که: «و عید نوروز سنهٔ پارس‌ئیل در روز غرهٔ ماه محرم سال ۱۲۲۱ اتفاق افتاد و شهریار دیندار به جای جامهٔ زرتار لباس نیلی درپوشید و ایام عاشورا را به تعزیه‌داری خامس آل عبا گذرانید و بعد از این ایام چهار نفر از عقلای ممالک ایران [را] انتخاب نمود و آنها را وزرای اربعه فرمود و برای هر یک کاری مخصوص و رتبه‌ای قرار داد. پس رشتهٔ مهمات مملکت از نصب و عزل حکام و امیران و لشکرکشی و مملکت‌گیری را در کف کفایت جناب میرزا شفیع مازندرانی گذاشت و او را وزیر اول و صدراعظم فرمود.» باید توجه داشت که در منبع دست اول روزگار فتح‌علی شاه؛ یعنی تاریخ ذوالقرنین از لقب «وزیر اول» یادی نشده‌است و حتی در جلد ۱ صفحهٔ ۲۴۳ و شرح وزرای اربعه، میرزا محمدشفیع را همچنان «وزیر اعظم» لقب داده‌است.
↑  ظاهراً در این دوره معتمدالدوله میرزا عبدالوهاب نشاط اصفهانی شریک او در وزارت بوده‌است.
↑  علی میرزا ظل‌السلطان، عموی شورشی محمد شاه، محمدجعفر خان کاشی را به وزارت خود برگزید و در تهران ادعای شاهی کرد. عبدالله خان امین‌الدوله، آخرین صدراعظم فتح‌علی شاه نیز از علی میرزا حمایت کرد و بدین سبب مغضوب محمد شاه شد.
↑  در سال ۱۲۷۶ ه‍.ق با حفظ سمت به عنوان سفیر فوق‌العاده به بریتانیا فرستاده شد و در ربیع‌الاول ۱۲۷۷ (اکتبر ۱۸۶۰) به لندن رسید. در ذیحجهٔ ۱۲۷۷ (ژوئن ۱۸۶۱) بریتانیا را از بندر ساوت‌همپتون ترک گفت. پس از بازگشت به ایران در ۱۲۷۸ ه‍.ق با حفظ سمت به عنوان نایب‌التولیهٔ حرم امام رضا برگزیده شد. وجود دو مأموریت سفارت بریتانیا و نیابت تولیت حرم امام رضا همزمان با عهده‌داری سمت «ریاست شورای دولت» نشانگر آن است که سمت ریاست شورای دولت تشریفاتی بوده‌است و اختیارات صدراعظم‌های گذشته را نداشته‌است.
↑  افضل‌الملک و سپهر در شرح رخدادهای سه‌شنبه ۳ ذیقعدهٔ ۱۳۱۴ ه‍.ق فرمان ریاست علی امین‌الدوله را بر مجلس وزرا آورده‌اند؛ ولی در پایین این فرمان تاریخ شوال ۱۳۱۴ ه‍.ق را ذکر کرده‌اند! (افضل‌الملک، افضل التواریخ، صص ۶۴ و ۶۵؛ سپهر، مرآت الوقایع مظفری، ج ۱، صص ۷۹ و ۸۰)
↑  او در شعبان ۱۳۱۸ ه‍.ق پس از بازگشت مظفرالدین شاه از سفر اروپا به لقب اتابک مفتخر شد.
↑  لقب «امیر اتابیکی» در شب شانزدهم رجب ۱۳۲۳ ه‍.ق به عبدالمجید میرزا عین‌الدوله داده شد. (سپهر، مرآت الوقایع مظفری، ج ۲، ص ۸۱۶)
↑  در ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۲۲ ه‍.ق همزمان با تولد مظفرالدین شاه، به عین‌الدوله لقب صدراعظم داده شد. (سپهر، مرآت الوقایع مظفری، ج ۲، ص ۷۱۶)
↑  در ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴ ه‍.ق فرمان مشروطیت امضا شد.
↑  تمام نام‌های بزرگ‌فرمداران و وزیران از مقالهٔ FRAMADĀR در ایرانیکا آورده شده‌است مگر این که منبع آن بلافاصله پس از نام آمده باشد.
↑  بر خلاف ایرانیکا در Decline and Fall of the Sasanian Empire نوشتهٔ پروانه پورشریعتی نام سورن پهلو نیامده و نوشته شده که مهرنرسه مقامش را تا زمان یزدگرد دوم حفظ کرده‌است.
↑  در اصل متن انگلیسی minister
↑  او در دورهٔ خسرو انوشیروان اسپهبد خراسان می‌شود.
↑  در اصل متن انگلیسی first minister (صفحهٔ ۱۳۲) و prime minister و supreme minister (صفحهٔ ۱۳۴)
↑  در اصل متن انگلیسی minister
↑  اطلاعات منابع گوناگون دربارهٔ نام این بزرگ فَرمَدار (وزیر) آشفتگی فراوان دارد. ایرانیکا با ارجاع به نوشتهٔ سِبِئوس این نام را «Ḵosrow-Ormezd» (خسرو هرمزد) ذکر کرده‌است در حالی که پروانه پورشریعتی در «افول و سقوط شاهنشاهی ساسانی» به نقل از سبئوس این نام را «Khoṙokh Ormizd» (خُرُخ اُرمیزد) که دگرگون‌شدهٔ «فرخ‌هرمزد» می‌باشد آورده‌است. باید توجه داشت فرخ‌هرمزد (فرخ‌هرمز)، بزرگ خاندان اسپهبدان، شخصیتی سرشناس در آن برههٔ زمانی بوده‌است ولی از شخصیتی به نام خسرو هرمزد در میان بزرگان آن روزگار یادی نشده‌است. از دیگر سو منابع فارسی و عربی از پشتیبان و وزیر بوران‌دخت با نام‌های پُس‌فرخ (ابن بلخی)، فُس‌فرخ (طبری) و هرمزدِ استخری (ثعالبی) نام برده‌اند. پروانه پورشریعتی استدلال می‌کند که این شخصیت کسی جز فرخ‌هرمزد نمی‌توانسته باشد که نام او را با پسرش خلط کرده‌اند.
↑  در اصل متن انگلیسی minister
↑  تاریخ جامع ایران به نقل از رشیدالدین فضل‌الله تاریخ آغاز وزارت او را ۶ ذیحجهٔ ۶۹۱ ذکر است ولی حمدالله مستوفی تاریخ آغاز وزارت او را ذیحجهٔ ۶۹۲ آورده‌است.
↑  جمال‌الدین دستجردانی برای شگون لقب صاحب‌دیوانی را به وزارت بدل کرد.
↑  او به فرمان غازان خان به «وزارت تمامی اولوس» (مملکت ایلخانی) رسید. ولی تاریخ گزیده او را نایب غازان خان معرفی کرده‌است.