مریم
دیدگاه تاریخی

برخی محققان عقیده دارند در دهه‌های آغازین مسیحیت، نزد بیشتر پیروان عیسی، باوری دربارهٔ تولد معجزه‌آسای او وجود نداشته و به همین دلیل است که عهد جدید ظاهراً اهمیت خاصی به شخصیت مریم یا نحوهٔ تولد عیسی نداده است. بدین طریق می‌توان پی برد که چرا عیسی در روایت لوقا دعای زن در حق مادرش (بنگرید به #دعای زن در همین مقاله) را رد می‌کند. نظر به این مسئله، آنچه متی و لوقا دربارهٔ تولد عیسی نوشته‌اند محتملا در آغاز رواج محدودی داشته و تنها زمانی که انجیل‌نویسان داستان‌های شفاهی را با مضامین ادبی عهد عتیق و ادبیات یونانی-رومی ترکیب کردند، رایج شده‌اند.
گروهی از پژوهشگران، مثل داگلاس اوکمن و فان آرده، معتقدند مسائل پیرامون هویت پدر عیسی در اناجیل، این احتمال را بسیار تقویت می‌کنند که عیسی فرزند نامشروعی بوده و این موضوع به او جایگاه اجتماعی فرودستی می‌داده است. برخی از معاصران او محتملا—با توجه به تثنیه ۲۳:۲—عیسی را اصلاً از بنی‌اسرائیل به‌حساب نمی‌آورده‌اند. مرقس و منبع از دست رفتهٔ کیو می‌گویند عیسی با خانواده‌اش بیگانه بود؛ نتیجتاً، اشارهٔ صریح متی، لوقا و یوحنا به یوسف نجار به عنوان پدر او، ممکن است تلاشی برای پاک نگه‌داشتن نام عیسی بوده باشد. اشارات ضمنی به نامشروع بودن عیسی را می‌توان در انجیل یوحنا (۸:۴۱) دید که در آن یهودیان به عیسی می‌گویند «ما زنازاده نیستیم.»
متی ۱:۲۳ به اشعیا ۷:۱۴ («اینک باکره حامله خواهد شد و پسری خواهد زایید.») اشاره کرده است، لیکن این بند در تفاسیر یهودی هیچ معنای مسیحایی نداشته است. به علاوه، لغت عبری «علماه» کلا به زنِ در سن ازدواج اشاره دارد، نه فقط زن باکره. تأکید بر باکرگی در این بند، احتمالاً ریشه در ترجمهٔ یونانی تنخ دارد که آن را به parthenos—که به لغت «باکره» نزدیک‌تر است—بازگردانده‌اند.
دربارهٔ رابطهٔ سرد عیسی با مادرش در مرقس، نظر کلی محققان این است که زمان تبلیغ علنی عیسی، رابطهٔ او با خانواده‌اش چندان خوب نبوده است و احتمالاً آنان—حداقل در زمان‌هایی—پیرو عیسی نبوده‌اند. به عقیدهٔ کریس ماندر، عهد جدید تأیید می‌کند که برادران عیسی، خاصه یعقوب، نقش مهمی در کلیسای اولیه داشتند؛ یعقوب به نظر می‌رسد تأکید زیادی بر میراث یهودی مسیحیت داشته ولی مرقس تمرکزش بر جنتیل‌هایی است که به عیسی ایمان آورده‌اند، لذا این انگیزه‌ای برای کاهش جایگاه خانواده عیسی بوده است.
برخلاف فرضیهٔ «دو منبعی» —یعنی متی و لوقا با ترکیب مرقس و منبع از بین رفته‌ای نوشته شده‌اند—تفاوت‌های موجود در روایت تولد عیسی در این دو انجیل به قدری زیاد است که احتمالاً مستقل از هم بوده‌اند. ولی نمای کلی داستان تقریباً مشترک است:
| مشخصهٔ داستان | منبع |
| --- | --- |
ارتباط تولد عیسی و سلطنت هرود بزرگ: متی ۲:۱؛ لوقا ۱:۵
مریم با یوسف نامزد است اما هنوز نزدیکی نکرده‌اند و او باکره است: متی ۱:۱۸؛ لوقا ۱:۲۷، ۳۴؛ ۲:۵
یوسف از نسل داوود است: متی ۱:۱۶، ۲۰؛ لوقا ۱:۲۷؛ ۲:۴
خبر تولد توسط فرشته ای وحی می‌شود: متی ‎۱:۲۰–۲۳؛ لوقا ‎۱:۲۶–۳۵
عیسی، پسر داوود (از نسل داوود) است: متی ۱:۱؛ لوقا ۱:۳۲
نطفهٔ عیسی توسط روح القدس بسته می‌شود: متی ۱:۱۸‎، ۲۰؛ لوقا ۱:۳۵
یوسف هیچ نقشی در بسته شدن نطفه ندارد: متی ‎۱:۱۸–۲۵؛ لوقا ۱:۳۵
نام عیسی توسط خدا انتخاب شده: متی ۱:۲۱؛ لوقا ۱:۳۱
فرشته عیسی را «منجی» می‌نامد: متی ۱:۲۱؛ لوقا ۲:۱۱
در زمان تولد عیسی، مریم و یوسف با هم زندگی می‌کنند: متی ‎۱:۲۴–۲۵؛ لوقا ‎۲:۴–۷
عیسی در بیت لحم متولد می‌شود: متی ۲:۱؛ لوقا ‎۲:۴–۷
خانوادهٔ عیسی در ناصره ساکن می‌شوند: متی ‎۲:۲۲–۲۳؛ لوقا ۲:۳۹
ژانر ادبی داستان‌های تولد عیسی محل بحث است؛ این داستان‌ها به گونه‌ای نمایانده شده‌اند که تحقق پیشگویی‌های متون مقدس اسرائیل را نشان دهند. تالبرت این قصه‌ها را با داستان‌های جوانی شخصیت‌های بزرگ در منابع یونانی-رومی—که خبر از عظمت شخص مورد نظر در آینده می‌دهند—مقایسه کرده است. گندری و براون آن‌ها را با میدراش—نوعی تفسیر یهودی—شبیه می‌یابند. ولی مایکل برد معتقد است داستان‌های تولد عیسی به‌طور کامل در هیچ دستهٔ قدیمی‌تری جا نمی‌گیرند: از آن نظر که از عهد عتیق نقل‌قول می‌کنند میدراشی هستند، ولی از جنبهٔ دیگر آگادایی‌اند، زیرا مانند آگادا داستان به خودی خود اهمیتی ندارد، فقط موجود است تا جنبهٔ الهی آن را بازگو کند.
داستان مژدهٔ تولد عیسی توسط فرشته در لوقا شدیداً از عهد عتیق—به‌طور مشخص مژدهٔ تولد اسحاق در پیدایش ‎۱۷:۱۵–۲۱، تولد سامسون در داوران ‎۱۳:۲–۷ و تولد سموئیل در اول سموئیل—تاثیر پذیرفته است. از سویی، داستان متی دربارهٔ کشتار نوزادان پسر توسط هرود، شبیه به کشتار نوزادان توسط فرعون برای جلوگیری از ظهور منجی قوم (موسی) در سفر خروج ۱–۲ است. البته که جعل تولد عیسی بر اساس عهد عتیق منتفی نیست، ولی تفاسیر اولیهٔ مسیحی معمولاً از عهد عتیق به عنوان ابزاری برای تفسیر استفاده می‌کردند، نه برای ساخت داستان. به گفتهٔ مایکل برد، با توجه به اشارات عهد جدید به حضور مریم و خانوادهٔ عیسی در کلیسای اولیه، ممکن است منابعی دیگر با محوریت مریم (لوقا) و یوسف نجار (متی) بودند که انجیل‌نگاران به آن‌ها دسترسی داشته‌اند.
به هر روی، زمان زیادی طول نکشید که باور به باکرگی مریم در زمان زاییدن عیسی میان مسیحیان امری بدیهی تصور شود. در نامه به افیسیان، از اوایل قرن دوم میلادی، نویسنده می‌گوید سه راز از شهریار عصر نهان است و از باکره بودن مریم در میان آن‌ها نام می‌برد. از این زمان، مسیحیان اعتقاد داشتند که نویسندگان عهد جدید همگی به تولد معجزه آسای عیسی واقف بوده‌اند.