سنگ‌نگاره‌های ساسانی
صحنه‌ها و موضوعات غیرمذهبی > پیروزی اردشیر بر دشمنان سلماس

مقالهٔ اصلی: سنگ‌نگاره ساسانی خان‌تختی
این نقش در حوالی دهکده‌ای به نام خان تختی در ۳۰ کیلومتری شهر سلماس در آذربایجان غربی قرار دارد. در این سنگ نگاره ۴ نفر، دو سوار ودو پیاده به تصویر کشیده شده‌اند. این دو سوار براساس اصول تصویرشناسی هنر ساسانی متعلق به اردشیر اول بنیان‌گذار سلسله ساسانی، پسر و جانشین او شاپور می‌باشند. سواران عنان مرکب خود را با دست چپ گرفته‌اند وبا دست راست حلقه‌ای را که نشانه قدرت و فرمانروایی می‌باشد به افراد پیاده که از فرمانروایان محلی هستند اهداء می‌کنند. افراد پیاده را (جکسون) محقق آمریکایی و بعضی دیگر از پژوهندگان غربی از بزرگان ارمنی معرفی کرده‌اند که این نظریه بر جای و استوار نیست. پس از شکست و کشته شدن اردوان پنجم آخرین فرمانروای اشکانی(۲۲۴ م) توسط اردشیر و شکست برادرش بلاش پنجم در سلوکیه(۲۲۸م) پسر اردوان به نام «آرتاواز» قیام کرد وبر ناحیه غرب ایران و شهر مهم آن همدان و همچنین آذربایجان و بعضی نقاط دیگر تسلط یافت. در پیکرهایی که بین اردشیر و آ رتاواز برای کسب قدرت به وقوع پیوست. عده‌ای از حکمرانان و خاندان‌های پارتی از اردشیر حمایت و جانبداری می‌کردند. موسس خورناتسی در کتاب تاریخ ارمنستان می‌گوید:
دو شاخه مهم از دودمان پارتی که سورن واسپهبد نامیده می‌شدند اردشیررا علیه پارتیان یاری می‌کردند.
بالاخره آرتاواز در سال ۲۳۰م از اردشیر شکست خورد و ساسانیان قدرت را به دست گرفتند. افراد پیاده از لحاظ قیافه، آرایش مو و پوشاک کاملاً شبیه بزرگان پارتی می‌باشند و سران همان خاندان‌هایی هستند که اردشیر را در جنگ علیه آرتاواز یاری نمودند، در حقیقت نقش سلماس نقش پیروزی اردشیر بر ارتاواز می‌باشد اما چون فرمانروای اشکانی یعنی اردوان سال‌ها قبل توسط اردشیر مغلوب شده بود، آرتاواز از دیدگاه او یک یاغی محسوب می‌شد و شایستگی آن را نداشت که در نقش برجسته‌ای به تصویر کشیده شود. نکته دیگر که قابل بررسی بود و باید به آن توجه نمود مفهوم حلقه‌ای است که از طرف فرمانروا به حاکم محلی و فرودست خود اهداء نموده، این حلقه موسوم به حلقه قدرت می‌باشد. حلقه‌های قدرت معمولاً با دو مفهوم متفاوت در هنر اشکانی و ساسانی متجلی می‌شود:
حلقه‌ای که شهریار از ایزد و الهه‌ها دریافت می‌کرد که این حلقه براساس باور آن‌ها نماد فراایزدی بود و اهداء آن از سوی یک انسان به شاه با عقاید مذهبی منافات داشت، این حلقه دارای ویژگی خاصی بود بدین معنی که نواری بلند و مواج به آن متصل بود، این نوار به صورت‌های مختلف در افسر و لباس فرمانروا در نقش برجسته‌ها تکرار شده‌است.
حلقه‌ای که فاقد نوار بود و از طرف شهریار به حکام زیردست او اهداء می‌شد. در نقش برجسته اشکانی واقع در سرپل ذهاب گودرز پادشاه اشکانی این حلقه را به یکی از حکام اهداء می‌کند، در آن نقش همانند سنگ نگاره سلماس شاه سوار بر اسب و حاکم تابع او پیاده ترسیم شده‌اند. می‌توان پنداشت که نقش سلماس از لحاظ زمانی دومین نقش برجسته ساسانی است. (بعداز نقش پیروزی اردشیر بر اردوان در فیروزآباد) این نقش تلفیقی از هنر پارت و ساسانی است، عمق کم نقوش و بازنمایی تصاویر از روبرو که از خصوصیات بارز هنر پارتی است در این نقش تا حدودی رعایت شده، اما فرم کلی تصاویر فرمانروایان و تزئینات لباس و برگستوان اسبان برگرفته از هنر ساسانی است.
نمایی از نقش برجستهٔ تاج ستانی اردشیر دوم
نخستین سنگ‌نگارهٔ «دیهیم‌ستانیِ» و دومین سنگ‌نگارهٔ اردشیر از اهورامزدا، اردشیر ایستاده در پیشاپیش ملازمانش، شهر گور (فیروزآباد کنونی)
تاج بخشی به اردشیر یکم، نقش رجب
خسرو پرویز در حال دریافت حلقه شهریاری، تاق بستان
نگاره کرتیر در نقش رجب.
چیرگی شاپور یکم بر والرین، امپراتور روم، در نقش رستم.
سنگ‌نگاره ساسانی خان‌تختی، از چپ به راست: نجیب‌زاده ارمنی در حال هدیه دادن به اردشیر پاپکان، اردشیر سوار بر اسب، نجیب‌زاده ارمنی در حال هدیه دادن به شاپور یکم، شاپور سوار بر اسب