شاهنشاهی ساسانی
دولت ساسانی

در راس حکومت ساسانی شاه قرارداشت که دارای اختیارات کامل بود. نخستین مقام اداری پس از وی وزرگ فرمادار نام داشت که باید کشور را تحت نظارت شاه اداره می‌کرد. اداره کشور در زمانی که در سفر یا جنگ بود معمولاً به نیابت از وی در اختیار وزیر اعظم یا بزرگ فرمادار بود. وی گاهی به سرداری سپاه نیز گماشته می‌شد و در جنگ‌ها شرکت می‌کرد. مذاکرات سیاسی نیز از وظایف وزرگ فرمادار بود. از وزرای مشهور ساسانی می‌توان ابرسام وزیر اردشیر و مهرنرسه وزیر یزدگرد اول، سورن پهلو وزیر بهرام پنجم و بزرگمهر وزیر انوشیروان را نام برد.
اعضای ثابت هیئت وزرا معمولاً در دوره ساسانی دستخوش تغییر می‌شدند اما کسانی که همواره عضو هیئت وزرا بودند این‌ها بودند:
وزرگ فرمادار
موبدان موبد
ایران سپاهبد
ایران دبیربد
واستریوش بد.
امور مالیه دولت توسط شخصی ملقب به واستریوشان یا واستریوش بد و تحت نظارت وزیر اعظم اداره می‌شد. واستر یوشان در واقع وزیر مالیه و صنعت و تجارت و کشاورزی بود. آمارگران درجه اول کشور توسط وزرگ فرمادار منصوب می‌شدند اما تحت نظر واستریوشان به کار مشغول بودند و وظیفه آن‌ها برآورد مالی و تجاری از مناطق مختلف کشور بود. عواید دولت از مالیات ثابت و باج‌های موردی و غنایم و حقوق گمرکی تأمین می‌شد.
امور اداری کشور توسط دبیران انجام می‌شد. دبیران در دوره ساسانی طبقه ویژه‌ای داشتند و معمولاً رئیس دبیران ایران از مقربان شاه بود. مکاتبات اداری و سیاسی و نگهداری محاسبات مالی و نظامی به عهده دبیران بود. رئیس دبیران ایران دبیران مهست یا ایران دبیربد نامیده می‌شد. در رتبه بعدی پس از دبیران مهست و تحت نظر وی هفت دبیر کار می‌کردند:
داد دبیر (دبیر عدلیه)
شهر آمار دبیر (دبیر عواید شاهی)
کدگ آمار دبیر (دبیر عایدات درباری)
گنج آمار دبیر (دبیر خزانه)
آخور آمار دبیر (دبیر اصطبل شاهی)
آتش آمار دبیر (دبیر آتشکده‌ها)
روانگان دبیر (دبیر امور خیریه)
از دید پیروان آیین زرتشت شاه مکلف به انجام تکالیفی بود که از این قرارند:
رعایت دستورهای دینی (دین زرتشت)
پایبند بودن به دین رسمی کشور (زرتشت)
اخلاق نیکو
توان عفو و اغماض
محبت به رعایا
توانایی فراهم آوردن آسودگی رعایا
شادی
متذکر بودن به گذرا بودن جهان
تشویق کاردانان و تنبیه نالایقان
دادگری
ابقای رسم بارعام
گشاده‌دستی
بی‌بیم کردن مردمان
دقت در نصب کارگزاران
از نظر دینی فره ایزدی شاه بدکردار را رها می‌کند و نشانه دور شدن شاه از فره ایزدی این است که مردم غالباً تنگدست شوند و شاه شایستگی اصلاح امور را نداشته باشد یا اینکه در غم مردم نباشد یا راه درمان را نداند. چنین شاهی توان دادگری نخواهد داشت و بر مردم است که به خاطر برقراری دادگری با وی درآویزند.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 | 49 | 50 | 51 | 52 | 53 | 54 | 55 | 56 | 57 | 58 | 59 | 60 | 61 | 62 | 63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه |  |  |  |  |  |  |  |  |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  | وَزُرْکانْ (شورای بزرگ)  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه | شاهنشاه |  |  |  |  |  |  |  |  |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  آزاتان(شورای عامه) |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
: 
: 
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  | امور اجرایی  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی | امور قضایی |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای | امور قانونگذرای |  |  |  |  |  |  |
: 
: 
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  |  |  |  |  |  |  |  |  | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور |  |  | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان |  |  |  |  |  |  | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  | دادگاه شرع اداره توسط روحانیون زردشتی  |  |  |  |  |  |  |  |  | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور | دادگاه عرف اداره توسط دادور |  |  | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان | امور شرعی توسط موبد موبدان |  |  |  |  |  |  | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه | امور عرفی توسط شاهنشاه |
: 
: 
: 
: 
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم |  |  |  |  | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) |  |  |  |  | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه |  |  |  |  |  |  | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار |  |  |  |  | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم | وَزُرْکْ فرماندار(بزرگ فرماندار) وزیر اعظم |  |  |  |  | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) | مؤبذان موبذ(موبد موبدان) |  |  |  |  | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه | اِیْرانْ دبیربَذ(منشی باشی شاهنشاه) سردبیر شاهنشاه |  |  |  |  |  |  | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار | سِپَهبُذ(رئیس قشون یا وزیر جنگ) سپهسالار |  |  |  |  | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف | واسْ تِری‌یوشان بَذْ و هُتُخْشانْ‌بَذْ(وزیر مالیه و وزیر صنایع) رئیس طبقه تجار و اصناف |  |  |  |  |  |  |  |  |