stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
کاروتن
خصوصیات > تولید

بیشتر تولید مصنوعی کاروتن در جهان از یک مجتمع تولیدی واقع در فریپورت، تگزاس و متعلق به DSM تأمین می‌شود. دیگر تأمین کننده اصلی BASF[نیازمند منبع] همچنین از یک فرایند شیمیایی برای تولید بتاکاروتن استفاده می‌کند. این تأمین کنندگان مجموعاً ۸۵ درصد از بتاکاروتن موجود در بازار را به خود اختصاص می‌دهند.[نیازمند منبع] در اسپانیا Vitatene تولید طبیعی β کاروتن قارچ trispora Blakeslea، به عنوان نشانی DSM اما در مقدار پایین‌تر از حد زمانی که به عملیات β کاروتن مصنوعی خود مقایسه شده‌است. در استرالیا، بتاکاروتن آلی توسط Aquacarotene Limited از جلبک‌های خشک دریایی Dunaliella salina که در استخرهای برداشت واقع در کاراتا، استرالیای غربی رشد می‌کنند، تولید می‌شود. BASF استرالیا همچنین بتاکاروتن را از ریز جلبک‌هایی که در دو منطقه در استرالیا رشد کرده‌اند تولید می‌کنند که بزرگترین مزارع جلبک جهان هستند. در پرتغال، شرکت بیوتکنولوژی صنعتی Biotrend در حال تولید تمام ترانس- β-کاروتن از باکتریهای غیر ژنتیکی اصلاح شده از جنس Sphingomonas جدا شده از خاک است.
کاروتن‌ها همچنین در روغن پالم، ذرت و شیر گاوهای شیری یافت می‌شوند ،[نیازمند منبع] و باعث شیر گاو به نور زرد، بسته به خوراک از گاو، و مقدار چربی در شیر (شیر با چربی بالا، مانند آنها تولید شده توسط گرنزی گاو، تمایل به زرد شود، زیرا محتوای چربی خود را باعث می‌شود که آنها حاوی کاروتن بیشتری باشند).
کاروتن‌ها همچنین در برخی از گونه‌های موریانه یافت می‌شوند، جایی که ظاهراً از رژیم غذایی حشرات گرفته شده‌است.
خصوصیات > تولید > سنتز جامع

در حال حاضر دو روش متداول برای سنتز جامع بتا کاروتن وجود دارد. روش اول توسط BASF توسعه داده شد و بر اساس واکنش ویتینگ توسط خود ویتینگ به عنوان دارنده حق ثبت اختراع می‌باشد:
دومی یک واکنش گرینیارد است، توسط هافمن لا روش از the original synthesis اینهوفن و همکاران توضیح داده شده‌است. آنها هر دو متقارن هستند؛ سنتز BASF C20 + C20 و سنتز Hoffman-La Roche C19 + C2 + C19 است.
خصوصیات > نامگذاری

کاروتن‌ها کاروتنوئیدهایی هستند که اکسیژن ندارند. کاروتنوئیدهای حاوی مقداری اکسیژن به عنوان زانتوفیل شناخته می‌شوند.
دو سر مولکول بتاکاروتن از نظر ساختاری یکسان هستند و حلقه‌های β نامیده می‌شوند. به‌طور خاص، گروه نه اتم کربن در هر انتها یک حلقه β تشکیل می‌دهند.
مولکول α- کاروتن دارای یک حلقه β در یک سر است. انتهای دیگر آن حلقه ε نامیده می‌شود. چیزی به نام "حلقه α" وجود ندارد.
این اسامی و نامهای مشابه شان برای انتهای مولکولهای کاروتنوئید اساس یک طرح نامگذاری سیستماتیک را تشکیل می‌دهند که بر اساس آن:
الفاکاروتن β,ε-کاروتن است
بتاکاروتن β، β-کاروتن است
گاماکاروتن (با یک حلقه β و یک انتهای بدون چرخه که psi نامیده می‌شود) β، ψ-کاروتن است.
دلتاکاروتن (با یک حلقه ε و یک انتهای بدون چرخه) ε، ψ-کاروتن است.
اپسیلون کاروتن ε، ε-کاروتن است
لیکوپن ψ، ψ-کاروتن است
زتا کاروتن پیش ساز بیوسنتزی نوروسپورن است، که پیش‌ساز لیکوپن می‌باشد، که لیکوپن، به نوبه خود، پیش‌ساز تولید آلفاکاروتن از طریق ε آلفا است.
خصوصیات > افزودنی غذایی

کاروتن همچنین به عنوان ماده ای برای رنگ آمیزی محصولات مانند آب‌میوهها، کیکها، دسرها، کره (لبنیات) و مارگارین استفاده می‌شود. این ماده برای استفاده به عنوان یک افزودنی غذایی در اتحادیه اروپا (فهرست شده به عنوان افزودنی E160a) استرالیا و نیوزلند (فهرست شده در 160a) و ایالات متحده تأیید شده‌است.
کیوان رفیعی

| کیوان رفیعی | کیوان رفیعی |
| --- | --- |
در مراسم بزرگداشت سید جمال حسینی: در مراسم بزرگداشت سید جمال حسینی
ملیت: ایرانی
پیشه: فعال حقوق بشر
منصب: دبیرکل مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران
کیوان رفیعی فعال حقوق بشر، زندانی عقیدتی سابق در ایران  مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران است.
مقدمه

کیوان رفیعی، فعال حقوق بشر و زندانی عقیدتی سابق است که به دلیل فعالیت‌های خود از سال ۱۳۸۲ تا کنون جمعاً شش بار بازداشت و چندین سال را در زندانهای مختلف سپری کرده‌است. مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران محسوب می‌شود.
فعالیت‌ها و بازداشت‌ها

کیوان رفیعی برای نخستین بار به دلیل اعتراض و اختلال در مراسم مربوط به انتخابات خبرگان رهبری در شهر گرگان در استان گلستان و آنچه که توهین به نماینده رهبری و ریاست دانشگاه آزاد این شهر تلقی شد توسط اداره اطلاعات این شهر بازداشت و مدت ۱۳ روز را در بازداشتگاه اداره اطلاعات به‌سر برد، وی سرانجام آزاد ولی امکان ادامه تحصیل و بازگشت به دانشگاه را نیافت. رفیعی در ادامه فعالیت‌های خود در سال ۱۳۸۳ در جریان سالگرد اعتراضات دانشجویی ۱۸ تیر بازداشت شد و مدت یکماه را در بازداشت موقت در بند ۲۰۹ وزارت اطلاعات در زندان اوین سپری کرد و سرانجام با قید کفالت آزاد شد. کیوان رفیعی در ۲ خرداد ۸۴ درحالی‌که کمتر از یکسال از آخرین بازداشت وی می‌گذشت به دلیل فعالیت‌های تبلیغی با هدف تحریم انتخابات دوره نهم ریاست جمهوری که بعدها به روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد برای نخستین دوره منتهی شد بازداشت شد، وی در این دوره بازداشت که اکثر زمان آن را در سلولهای انفرادی سپری کرده بود مدت هفت ماه در بند ۲۰۹ وزارت اطلاعات در زندان اوین به‌سر برد و نهایتاً با قید وثیقه تا زمان برگزاری دادگاه آزاد شد. اتهاماتی که بعدها در دادگاه با یکسال حبس که به مدت سه سال تعلیق شده بود خاتمه یافت.
برای چهارمین مرتبه، این فعال حقوق بشر تنها چند روز پس از آزادی از حبس در سالگرد ۱۶ آذر در مقابل دانشگاه تهران بازداشت شد، این بازداشت کوتاه مدت با اخذ کفالت در همان شب به پایان رسید.
کیوان رفیعی در ابتدای سال ۱۳۸۵ «مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران» را بنیان گذاشت، با اینحال تنها چند ماه پس از آغاز به کار این نهاد در ۱۱ اردیبهشت ماه همان سال در حاشیه شرکت در تجمع اعتراضی کارگران سندیکای اتوبوسرانی تهران در روز جهانی کارگر توسط پلیس امنیت بازداشت شد، وی در زمان بازداشت و پس از آن توسط نیروی انتظامی مورد ضرب و شتم قرار گرفت، آقای رفیعی با ارائه یک اسم غیر واقعی و با قید ضمانت در کنار سایر بازداشت شدگان این واقعه از بازداشتگاه پلیس امنیت آزاد گردید.
آقای رفیعی در آخرین سابقه بازداشت خود در ۱۸ تیرماه ۱۳۸۵ تحت عنوان پیشگیری از جرم که اشاره مشخصی به سیاست وزارت اطلاعات برای بازداشت افراد سابقه دار از بیم سازماندهی و شرکت در اعتراضات دارد در مقابل دانشگاه تهران بازداشت شد. وی سپس به بند ۲۰۹ زندان اوین منتقل شد و علی‌رغم اینکه اتهام مشخصی علیه او مطرح نبود مدت ۱۸۳ روز را در سلولهای انفرادی سپری کرد، وی پس از این مدت به سلولهای عمومی و سایر بندهای زندان اوین منتقل شد، این فعال حقوق بشر سرانجام پس از گذشت ۱۵ ماه از زمان بازداشت توسط قاضی صلواتی به اتهام اقدام علیه امنیت ملی محکوم شد و با توجه به احتساب ایام بازداشت در اول دی ماه ۱۳۸۶ از زندان آزاد گردید. وی پس از آزادی از زندان در پی احضار مجدد به دادگاه انقلاب از ایران خارج شد و اکنون به عنوان پناهنده سیاسی در ایالات متحده آمریکا زندگی می‌کند.
شیبانیان

مکان
| شیبانیان Шайбонийлар  (ازبکی)دودمان شیبانی | شیبانیان Шайбонийлар  (ازبکی)دودمان شیبانی |
| --- | --- |
امپراتوری عشایری: امپراتوری عشایری
  پرچمتمغای رسمی کوچوم خان و احتمالی شیبانیان:   پرچمتمغای رسمی کوچوم خان و احتمالی شیبانیان
دولت شیبانی در اوج گستره خود در زمان شیبک خان: دولت شیبانی در اوج گستره خود در زمان شیبک خان
خاستگاه: اردوی زرین
نخستین فرمانروا: ابوالخیر خان (۱۴۶۸–۱۴۲۸)
آخرین فرمانروا: سعید عبدالله خان (۱۹۱۸–۱۹۲۰)
دین: اسلام سنی (حنفی)
بنیان‌گذاری: ۱۴۲۸ میلادی
تاریخ انحلال: ۱۹۲۰ میلادی
شیبانیان یا دودمان شیبانی (به ازبکی: Шайбонийлар) دودمانی با اصالت ترکی-مغولی با فرهنگ ترکی-ایرانی در آسیای میانه بودند، که در سده پانزدهم میلادی بر بیشتر سرزمین قزاقستان، ازبکستان و بخش‌هایی از جنوب روسیه کنونی (از جمله سیبری) حکومت می‌کردند. شیبانی‌ها نسب خود را به شیبان، پنجمین پسر جوجی، فرزند ارشد چنگیز خان می‌رساندند. آنها تا اواسط قرن چهاردهم میلادی به حکومت فرزندان باتوخان، اوردا خان و اوزبیک خان (برادران شیبان) اذعان داشتند. شیبانی‌ها، در ابتدا اردوی خاکستری، در جنوب شرقی اورال را رهبری می‌کردند و در سال ۱۲۸۲ به اسلام گرویدند.
دودمان شیبانی نخست در اواسط سده سیزدهم میلادی، توسط ابوالخیر خان که خود را از اخلاف چنگیز خان معرفی می‌کرد، در آسیای میانه بنیان گذاشته شد. این دودمان نقش بسیار مهمی در تاریخ آسیای مرکزی ایفا کرد. نخستین دولت مقتدر از این دودمان، خانات ازبک بود که توسط خود ابوالخیر خان تأسیس شد. علاوه بر خانات ازبک، خانات سیبیر، خانات بخارا، خانات خوقند و خانات خیوه نیز از همین دودمان بودند که تا قرن بیستم میلادی ادامه یافت.
پیشینه و تبار

پس از فتوحات مغول به جوجی بزرگ‌ترین پسر چنگیز خان، سیبری غربی و دشت قبچاق به عنوان یورت رسیده بود. زمانی او در سال ۱۲۲۷م درگذشت، بخش شرقی قلمرو او یعنی سیبری غربی، به پسر بزرگش اوردا خان رسید که رئیس و سرکرده اسمی اعقاب جوجی گشت و در قلمرو خود اردوی سفید را تشکیل داد، و نیمه غربی قلمرو جوجی یعنی خوارزم، دشت قپچاق و سیبری جنوبی به پسر دوم او باتو خان رسید‌. از آنجایی این دو تن از نوادگان چنگیز خان، در جریان جنگ‌های خاندانی بزرگ قرن چهاردهم از بین رفتند، مدعیان تازه‌ای با اصالت ترکی-مغولی به تحت رهبری مردی به نام ابوالخیر خان وارد عرصه رقابت شدند. ابوالخیر خان و خاندانش خود را تنها جانشینان مشروع چنگیز از پسرش جوجی معرفی کردند که زمانی در سیبری غربی حکومت می‌کرد و مدعی کل اولوس عظیم او که شامل بخش‌هایی از سیبری و قزاقستان بود شدند. هنگامی که توقتمش و اردوی سفید به سوی مغرب پیش راندند و با اردوی زرین در سیبری جنوبی یکی شدند، سیبری غربی به دست اعقاب شیبان پسر جوان جوجی افتاد که در تاریخ با نام «شیبانیان» معروف شدند.
پیش از انقراض اردوی زرین، خانات دیگری به سرکردگی اعقاب متعدد سومین پسر جوجی، یعنی طغاتیمور، از بطن آن جدا شده بودند. خانات کازان، خانات کازیموف، خانات کریمه و به‌خصوص خانات آستاراخان از آن جمله بودند. در نیمه‌های سده نهم هجری قمری، تیموریان شاهد قدرت‌گیری ازبکان بودند و ماوراءالنهر نیز در معرض تاخت و تازهای آنان قرار گرفت. ناتوانی تیموریان در جلوگیری از حملات قبایل ازبک به دشت قبچاق به فرماندهی ابوالخیر خان و ناامنی در منطقه، یکی از دشواری‌های جدی حاکمان تیموری در ماوراءالنهر بود. این آغاز ستیز میان آن دو قوم بود که از آن زمان شروع شد و تا قرن‌ها پایان نیافت.
تاریخ > خانات ازبک

مقالهٔ اصلی: خانات ازبک
در نیمه‌های سده پانزدهم میلادی، تیموریان شاهد قدرت‌گیری ازبکان بودند و تاخت و تازهای آنان در ماوراءالنهر و دشت قبچاق به فرماندهی ابوالخیر خان و ناامنی در منطقه، یکی از دشواری‌های جدی حاکمان تیموری بود. در زمان سلطنت طولانی ابوالخیر خان که از سال ۱۴۲۸ تا ۱۴۶۸، بیش از ۴۰ سال شیبانیان را رهبری کرد، این دودمان شروع به تحکیم قبایل ناهمگون ازبک، ابتدا در اطراف تیومن و رود تورا و سپس به منطقه سیر دریا کرد. ابوالخیر خان با این حملات و ایجاد وحدت میان قبایل بدوی منطقه که بعدها بنا بر نام خان مشهور خود اوزبیک خان، «اوزبیک» یا «ازبک» نامیده شدند، توانست زمینه تشکیل حکومتی را بر پایه مناسبات قبیله‌ای ایجاد کند. این حکومت «خانات ازبک» نامیده می‌شود که بیش از نیم قرن در نواحی خوارزم و ماوراءالنهر برقرار بود. او همچنین بنیان‌گذار دودمانی به نام خودش «ابوالخیریان» شد که تا پیش از تغییرات نوه‌اش، حاکمان ازبک با آن نام شناخته می‌شدند. در اواخر دوره ابوالخیر خان، قزاق‌های قلمرو او سر به شورش برداشتند که وی را به سرکوب آنان واداشت. در حدود ۱۴۶۸ تا ۱۴۷۰ میلادی، ابوالخیر خان همراه با چند تن از پسرانش در نبرد با قزاق‌ها کشته شد. پس از درگذشت ابوالخیر خان، پسر بزرگ او شاه بوداغ خان مشهور به شیخ حیدر فرمانروای خانات ازبک شد؛ اما دوران سلطنت شاه بوداغ خان بسیار کوتاه بود و او نیز در جنگ با ایبک خان، خان خانات سیبری شکست خورد و کشته شد.
تاریخ > خانات سیبری

مقالهٔ اصلی: خانات سیبیر
شاخه دیگری که خاندانی از شیبانیان به نام خان‌های تیومن تا سده هفدهم در سیبریه باقی ماندند و در سال ۱۵۶۳ خانات سیبیر را بنیان گذاشتند. با وجود هم‌تباری میان خان‌های سیبیر و ازبک، آنها با یکدیگر رقابت داشتند. کوچوم آخرین خان آن، توسط روس‌ها در سال ۱۵۹۸ خلع شد. او به بخارا گریخت، اما پسران و نوه‌هایش توسط تزار به مسکو برده شدند. در آن‌جا نام خانوادگی خود را «سیبریسکی» تغییر دادند.
تاریخ > خانات خوقند

مقالهٔ اصلی: خانات خوقند
تاریخ > خانات خیوه

مقالهٔ اصلی: خانات خیوه
دولت > ساختار حکومت

حکومت شیبانیان با سرمایه‌های نیروی رزمی قبایل ازبک و به‌کارگیری سنت‌های قومی–قبیله‌ای و میراث به جا مانده از امپراتوری تیموری در ماوراءالنهر تشکیل شد. این حکومت از یک‌سو برای دست‌یابی به متصرفات بیشتر با همسایگانش جنگ‌های متعدد داشت و از سوی دیگر خاستگاه قبیله‌ای و پایبندی به اجرای سنت‌ها آن را کانون درگیری‌های دائمی کرده بود. این دودمان بر سنت‌های قومی–قبیله‌ای ازبک استوار بود که مانند هر نهاد قومی دیگری با جنگ و رقابت عجین بود. خان‌های شیبانی در درگیری‌های داخلی و جنگ‌های خارجی از مشروعیت انتساب به چنگیز خان و مشروعیت دینی که در جامعه ماوراءالنهر دو رکن اساسی برای تصدی قدرت بود سود می‌بردند. این دودمان ازجمله با انتساب خود به دودمان تیمور، مدعی میراث و تصرف قلمرو آنان شد. برای شیبانیان این انتساب به عنوان یکی از سرچشمه‌های مشروعیت، هیجگاه اهمیت خود را از دست نداد؛ چنانکه در اوج اقتدار نیز تکیه بر سوابق همکاری سلاطین شیبانی و تیموری و نیز استناد به پیمان‌های دیگر همچنان در ستور کار ایشان باقی ماند. فرمانروایان شیبانی در منابع رسمی با عناوینی چون «امام زمان»، «خلیفةالرحمان»، «ابوالغازی» و «امامت مرتبت» خوانده می‌شدند و در مناسبات خارجی نیز از مبانی دینی و مذهبی به عنوان توجیهی برای سیاست‌های جنگی خویش استفاده می‌کردند. سیاستی که شاهان صفوی نیز آن را دنبال کردند. ساختار «قدرت» در میان شیبانیان بر سنت‌های قبیله‌ای و عدم تمرکز استوار بود. از دیدگاه قبایل و سران دولت شیبانی، حکومت نیز چون سایر غنایم فقط به یک حاکم تعلق نداشت؛ بلکه اعضای خاندان و طایفه او نیز در امر حکومت و دولت شریک بودند. در واقع حکومت «خانات» اتحادیه‌ای خانوادگی متشکل از خان و اعضای خاندان او بود. چنین نظامی آشکارا مستلزم عدم تمرکزگرایی و تقسیم قلمرو شیبانیان به چهار تیول مهم سمرقند، بخارا، تاشکند و بلخ بود که هر کدام توسط یکی از تیره‌های اصلی خاندان شیبانی اداره می‌شدند. صاحبان این تیول‌ها، سلاطین شیبانی و اعضای خانواده سلطنتی بودند که قورلتای، صاحبان و نحوه توزیع این تیول‌ها را مشخص می‌کرد.
دولت > جامعه

آمار دقیقی در مورد جمعیت قلمرو خانات بخارا وجود ندارد. به‌طور کلی، شمار سکنه این کشور چندین میلیون نفر تخمین زده می‌شود. بر اساس پژوهش‌ها، شمار ازبک‌های کوچ‌نشین اسکان داده شده در ماوراءالنهر در آغاز قرن شانزدهم میلادی، بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر بود. ترکیب نژادی این کشور کاملاً مختلط بود و جمعیت عمدتاً فارسی‌زبان در شهرها زندگی می‌کردند. بیشتر کشاورزان (روستاییان) به هر دو زبان ترکی و فارسی صحبت می‌کردند. عمده مردم خود را ازبک، تاجیک، ترکمن، قزاق، فارس یا عرب می‌نامیدند. زبان فارسی زبان نخبگان، فرهنگ، شعر و تا حدودی زبان دینی بود. اکثریت قریب به اتفاق مردم به زبان ترکی صحبت می‌کردند. زبان ترکی عمدتاً زبان دولتی، دربار، تا حدودی شعر و زبان اصلی ارتش بود که ستون فقرات آن را ازبکان تشکیل می‌دادند. همچنین در این کشور، زبان عربی زبان اصلی دین بود.
دولت > ارتش

دولتی که شیبانیان بنیان گذاشتند با سرمایه نیروی رزمی قبایل جنگجوی ازبک تشکیل شد. این حکومت از یک‌سو برای دست‌یابی به متصرفات بیشتر با همسایگان جنگ‌های متعدد داشت و از سوی دیگر خاستگاه قبیله‌ای و پایبندی به اجرای سنت‌ها، آن را به کانون درگیری‌های دائمی تبدیل می‌کرد.
فرهنگ > فرهنگ

شیبانیان دودمانی با فرهنگ ترکی-ایرانی بودند. اگرچه شیوه حکومت شیبانیان خود منشا رقابت‌های متعدد، اختلاف بین طوایف و گاه جنگ‌های خونین برای تصدی حکمرانی بر خانات و احراز مقام خانیت بود، اما همین رقابت‌ها به تدریج زمینه مناسبی را برای اقدامات فرهنگی به ویژه طبقات «سه‌گانه قدرت» فراهم کرد. ماریا اوا سابتلنی معتقد است اقدامات فرهنگی شیبانیان متاثر از فرهنگ حمایتی دربار تیموری به ویژه دوره سلطان حسین بایقرا بوده و علت اتخاذ چنین رویکردی از طرف آنان، نه ملاحظات زیبایی‌شناختی و درک درست از هنر، بلکه در راستای اهداف سیاسی و کسب مشروعیت برای یک دولت اسلامی بوده است.
شیبانیان با آگاهی از جایگاه نهاد‌های فرهنگی، اقدامات متعددی در زمینه‌های مختلف آموزشی، هنری، علمی، مذهبی و غیره انجام دادند. محور اصلی فعالیت‌های فرهنگی آنان بیشتر در زمینه‌های مدرسه‌سازی، تأسیس کتابخانه و تشویق هنر‌های کتاب‌آرایی شامل نگارگری، خوشنویسی، تذهیب‌کاری، استنساخ و غیره به همراه ساخت بنا‌هایی مانند مسجد، خانقاه، صومعه، مزارات، بقاع خیر و موقوفاتی در این زمینه بود. خان‌های شیبانی از درک اهمیت و کاربرد فعالیت‌های ادبی غافل نبودند و با تشویق و حمایت مستقیم آنان، آثار بسیاری در زمینه‌های ادبی و تاریخ‌نگاری ایجاد شد. این امور به ایجاد سبک‌های نوینی در هنر به ویژه نگارگری انجامید که سمرقند و بخارا را به یکی از مراکز تکاپو‌های علمی و ادبی آن روزگار تبدیل کرد. کوشش‌های مختلف فرهنگی در عصر شیبانی بیشتر توسط سلاطین، شیوخ متصوفه، علما و امرا که همگی از طبقه اشراف جامعه محسوب می‌شدند دنبال می‌شد. وجود دربار‌های متعدد و عدم تمرکز قدرت، امور فرهنگی را به عرصه رقابت میان طبقات سه‌گانه قدرت بدل کرده بود که هر کدام، به نحوی از آن سود می‌بردند. اهمیت تبلیغات (جنگ نرم) در کنار جنگ‌های داخلی و خارجی ازجمله با صفویان را یکی از دلایل این توجه سلاطین شیبانی به کتابت و هنر دانسته‌اند.
فرهنگ > هنر و کتابت

خان‌های شیبانی از کتابت، تاسیس کتابخانه‌ها و تولید نسخ خطی حمایت می‌کردند. شیبانیان با تخلیه کتابخانه‌های تیموریان در هرات به غنی‌سازی کتابخانه‌هایشان در بخارا پرداختند. محسن حیدرنیا در کتابش تاریخ فرهنگی و علمی سمرقند و بخارا در دوران اسلامی، مذهب و دین را مهم‌ترین وجه فرهنگی غالب در عصر شیبانی دانسته و از رواج نهضت مدرسه‌سازی و اهتمام شیبانیان به امور ادبی، هنری و علمی سخن گفته است. حکومتی که شیبک خان در سمرقند بنا نهاد، تجربه‌ای در کنترل جوامع شهری و یکجا‌نشین نداشت. بنابراین شیبانیان با آگاهی از جایگاه و کارکرد‌های نهاد‌های اداری و فرهنگی در جامعه، کنترل برخی از شهر‌های مفتوحه را به بزرگان، دیوانیان و کارگزاران دولت پیشین تیموری واگذار کردند. در گام‌های بعد، پیوستن جمعی از هنرمندان، شاعران و علمای ماوراءالنهر و خراسان به حکومت تازه تاسیس شیبانی، به دلخواه یا به اجبار، علاوه بر اینکه نمایانگر اهمیت نماد‌های فرهنگی نزد شیبانیان است، به دامنه و وسعت همکاری‌های دوجانبه میان شیبانیان و نخبگان جامعه اشاره دارد. حاصل این تعامل، فعالیت‌های متعدد فرهنگی است که سیمای درخشانی به این حکومت بخشید و آن را از مرحله مجری سنت‌های قبایل بدوی به حامی فعالیت‌های فرهنگی تبدیل کرد.
فرهنگ > زبان و ادبیات

برگی مصور از  در سال ۱۵۲۳ که جشن نوروز خاندان شیبانی را نشان می‌دهد (سمت راست) و کتاب ، از آثار ادبی عصر شیبانی به زبان فارسی (سمت راست)
شیبانیان نیز همانند دیگر دودمان‌های ترک منطقه متأثر از فرهنگ ایرانی بودند. زبان دیوانی و ادبی در دوره آنان زبان فارسی بود و مورد توجه دولت هم قرار داشت. اگرچه شیبک خان و جانشینانش برنامه‌ای را برای ترجمه ادبیات فارسی به ترکی چغتایی آغاز کردند؛ با این وجود زبان اصلی دربار و نوشتار همچنان فارسی بود و باقی ماند.
اقتصاد > سکه‌شناسی

شاهرخ، پادشاه تیموری، واحد پول خود تانکای شاهرخی را در اوایل قرن پانزدهم ایجاد کرد و توسعه داد. تانکای شاهرخی به عنوان مبنایی برای سکه‌های نقره مورد استفاده شیبانیان بود. نوع پهن و نازک سکه‌های نقره شیبانی که در قرن شانزدهم در سراسر آسیای مرکزی، ایران و شمال غربی هند رواج داشت، همگی در زمان والیان متأخر تیموری خلق شدند. بیشتر این سکه‌ها بین ۱.۱ تا ۱.۲ اینچ هستند و قطر آنها حداقل یک اینچ است. بسیاری از سکه‌های عبدالله خان دوم در پهن‌ترین نقطه‌شان قطر تقریباً ۱.۴ اینچی دارند و ضخامت آن‌ها کاهش می‌یابد.
معماری

دو نمونه از معماری عصر شیبانی: بنای ریگستان و سه مدرسه‌اش که در زمان خانات بخارا گسترش یافت (بالا) و آرامگاه چهاربکر، ساخته شده به دستور شیبک خان در حدود ۱۵۱۰ میلادی در بخارا (پایین)
هنگامی که شیبانیان تصمیم گرفتند بخارا را به پایتخت فرهنگی و معماری سلسله خود تبدیل کنند، سرمایه‌گذاری‌های بی‌شمارشان در ساختمان‌سازی، آن شهر را دگرگون کرد. مسجد جامع بخارا، پای‌کلان، در سال ۱۱۲۱ ساخته شده بود؛ اما در دوران شیبانیان در اوایل قرن شانزدهم، به‌طور کامل با افزودن ستون‌های سنگی، محراب‌ها و ۲۸۸ طاق بازسازی شد. این مسجد بخشی از یک مجموعه مذهبی بود که از یک کاخ پنج گنبدی و یک مسجد نیز تشکیل شده بود. در سال ۱۵۳۰، تحت حکومت عبیدالله خان یکم، مدرسه میرعرب به افتخار شیخی معروف به میرعرب به این مجموعه اضافه شد.  روبه‌روی مسجد کلان، مدرسه میرعرب با کلاس‌های دو طبقه‌ای که یک حیاط مرکزی را احاطه کرده بودند، بلند ایستاده بود. فضای داخلی بیشتر مجموعه با سقف‌های گچ‌کاری‌شده و کاشی‌کاری‌های رنگارنگ گسترده تزئین شده بود. با این حال، بسیاری از کاشی‌کاری‌ها و دیوار‌نویسی‌ها باقی نمانده است. در نیمه دوم قرن شانزدهم، یک جاده اصلی شمال به جنوب و یک گذرگاه شرقی به غربی در سراسر شهر بخارا ساخته شد. در سال‌های بین ۱۵۶۲ و ۱۵۸۷، شریان شمالی-جنوبی شهر، محل توسعه بازار چارسو بود که شامل سه بازار سرپوشیده بود: گنبد طلافروشان، گنبد جنس‌فروشان و گنبد صرافان. این بازارها که برای گنبدهای متعددشان، طاق‌ها نامیده می‌شوند، همگی کمتر از ۵۰۰ متر از یکدیگر فاصله داشتند. به علاوه، دور تا دور این بازارهای سرپوشیده را کاروانسراها و مدارس بزرگی که صدها دانش‌آموز را در خود جای می‌داد فرا گرفته بود. روی هم، این‌ها محیطی مرکزی و پر جنب و جوش ایجاد را کرده بود که بانی گسترش کلان تجارت کالا بودند.
در اواخر قرن شانزدهم، عبدالله خان دوم، در زمان سلطنتش، دو بنای بزرگ یعنی مدرسه «محیر خان» و مدرسه «عبدالله دوم» را ساخت که با هم «مدرسه کوش» نامیده می‌شدند. مدرسه «مادر خان» هم در ادای احترام به مادر عبدالله، نخست در سال ۱۵۶۷ ساخته شد. سپس، بین سال‌های ۱۵۸۸ تا ۱۵۹۰، عبدالله خان مدرسه دیگری به نام مدرسه «عبدالله خان» به افتخار خود ساخت. تزیین مدرسه عبدالله خان شامل نقوش کاشی‌های لعاب‌دار هنرمندانه با ستاره‌ها، اشکال و حاشیه‌های هندسی بود. این مدرسه همچنین دارای کتیبه‌های مختلفی حاوی نام حاکم است. کتیبه‌ها به خط عربی و با خطوط عمودی کشیده، نوشته شده است. «مدرسه بزرگ» نیز برای خدمت به عنوان یک مکتب‌خانه ساخته شد.
یکی دیگر از مهم‌ترین بناهای ساخته شده توسط عبدالله خان دوم «حمام صرّافان» در سال ۱۵۹۷ یا ۱۵۹۸ بود. حمام صرّافان شامل یک حمام مرکزی هشت ضلعی با اتاق های مختلف چند منظوره در هر طرف بود که طیف وسیعی از فعالیت‌ها، از استراحت ساده گرفته تا جلسات کاری، مکالمه و بازی‌ها را امکان‌پذیر می‌کردند. بین چیدمان حمام مردانه و زنانه تفاوت‌هایی وجود دارد. مردان اتاق‌های جداگانه‌ای برای عبادت داشتند و اتاق‌ها با کاشی‌کاری‌های هنرمندانه تزئین شده بودند. حمام زنان کمتر تزئین شده بود و فاقد غرفه‌های جداگانه بود.
ارزیابی

در سده نهم قمری برابر با سده پانزدهم میلادی، دگرگونی‌های اساسی در ماوراءالنهر رخ داد که نقشه سیاسی این منطقه و سایر مناطق همجوارش را برای قرن‌ها تغییر داد. سرآغاز این دگرگونی‌ها برپایی دودمان شیبانیان بود که بر مرده‌ریگ‌های امپراتوری امیر تیمور بنا شد. آنها موجد حکومتی بودند که چند قرن در ماوراءالنهر به بقای خود ادامه داد. شیبانیان در منابع مکتوب خود و همسایگان‌شان بیشتر با اقدامات سیاسی–نظامی توصیف شده‌اند؛ اما بررسی آنان از زوایایی دیگر نشان می‌دهد که این دودمان دست کم در زمینه هنر و ادبیات جایگاه ویژه‌ای داشته است. شیبانیان در سده شانزدهم، به یک قدرت بزرگ در آسیای مرکزی تبدیل شده بودند که در اوج خود از هرات در جنوب تا ترکستان در شمال مسلط بوده و آثار ماندگار خود را در آن منطقه بر جای گذاشتند.
فهرست فرمانروایان شیبانی

| عنوان(ها) | نام کامل | حکومت |
| --- | --- | --- |
در اینجا تنها اسامی فرمانروایان شیبانی در خانات ازبک و خانات بخارا آمده است:: در اینجا تنها اسامی فرمانروایان شیبانی در خانات ازبک و خانات بخارا آمده است:
| خان | ابوالخیر خان ابوالخیر خان ابن دولت شیخ ابن ابراهیم خان | ۱۴۲۸ – ۱۴۶۸ میلادی |
| خان  شیخ حیدر | شاه بوداغ خان شاه بوداغ خان ابن ابوالخیر خان  | ۱۴۶۸ میلادی |
| خان ابوالفتح | شیبک خان محمد شیبک خان ابن شاہ بوداغ خان ابن ابوالخیر خان | ۱۵۰۰ – ۱۵۱۰ میلادی |
| خان | کوچ‌کونجی‌خان کوچ‌کونجی محمد بن ابوالخیر خان | ۱۵۱۲ – ۱۵۳۱ میلادی |
| خان مظفرالدین | ابوسعید ابو سعید بن کوچ‌کونجی | ۱۵۳۱ – ۱۵۳۴ میلادی |
| خان  ابوالغازی | عبیدالله خان عبیدالله بن محمود بن شاه بوداغ | ۱۵۳۴ – ۱۵۳۹ میلادی |
| خان | عبدالله خان یکم عبدالله بن کوچ‌کونجی  | ۱۵۳۹ – ۱۵۴۰ میلادی |
| خان | عبداللطیف خان عبداللطیف بن کوچ‌کونجی | ۱۵۴۰ – ۱۵۵۲ میلادی |
| خان | نوروز احمد خان نوروز احمد بن سنجق بن ابوالخیر خان | ۱۵۵۲ – ۱۵۵۶ میلادی |
| خان | پیر محمد خان پیر محمد خان بن جانی بیگ  | ۱۵۵۶ – ۱۵۶۱ میلادی |
| خان | اسکندر خان اسکندر بن جانی بیگ  | ۱۵۶۱ – ۱۵۸۳ میلادی |
| خان بزرگ خان | عبدالله خان دوم عبدالله خان بن اسکندر | ۱۵۸۳ – ۱۵۹۸ میلادی |
| خان | عبدالمؤمن خان عبدالمؤمن بن عبدالله خان  | ۱۵۹۸ میلادی |
| خان | پیر محمد خان دوم پیر محمد خان بن سلیمان خان بن جانی بیگ  | ۱۵۹۸ – ۱۵۹۹ میلادی |
خانات بخارا توسط دودمان جدیدی به نام جانیان که به نام‌های طغاتیموریان یا اشترخانیان نیز شناخته می‌شوند، تصرف شد. ردیف آبی نشان دهنده سرسلسله است.  خان‌های بزرگ با خط پررنگ برجسته شده‌اند.: خانات بخارا توسط دودمان جدیدی به نام جانیان که به نام‌های طغاتیموریان یا اشترخانیان نیز شناخته می‌شوند، تصرف شد. ردیف آبی نشان دهنده سرسلسله است.  خان‌های بزرگ با خط پررنگ برجسته شده‌اند.
شجره‌نامه شیبانیان که نسب آن‌ها را به چنگیز خان می‌رساند.
نگاره‌ای از ابوالخیر خان
نگاره‌ای از شیبک خان اثر کمال‌الدین بهزاد
نگاره‌ای از عبدالله خان دوم
برگی مصور از تاریخ عالم‌آرای عباسی که یورش ارتش شیبانیان به قلعه اسفراین ایران را نشان می‌دهد. اثر اسکندر بیگ منشی، اصفهان حدود ۱۶۵۰ میلادی.
نگاره‌ای از عبدالله خان دوم (سوار بر اسب) در سال ۱۶۳۰ میلادی
درهم شیبانی در زمان شیبک خان در سال ۱۵۱۰ میلادی