زبان آذری
فهلویات > نمونه فهلویات

| نمونه‌های موجود فهلویات | نمونه‌های موجود فهلویات | نمونه‌های موجود فهلویات |
| --- | --- | --- |
| اردبیل | اردبیل | یازده رباعی منسوب به شیخ صفی‌الدین اردبیلی (درگذشته ۷۳۵/۱۳۳۴) توسط پیرزاده با عنوان «اشعار راجی طالشی» ثبت شده است؛ از چهار رباعی ثبت شده توسط ابن بزاز، دو رباعی به شیخ صفی‌الدین و دو رباعی به یاران او (با عنوان فهلوی) نسبت داده شده است. |
| همدان | ۱ | محبوب‌ترین رباعی‌های فهلوی منسوب به باباطاهر همدانی (قرن پنجم/یازدهم) هستند که به دلیل محبوبیتشان بیشتر فارسی‌سازی شده‌اند. با این حال، نمونه‌هایی در متون فارسی یا گلچین‌های اشعار (جنگ/سفینه) نقل شده‌اند که کم و بیش ویژگی‌های اصلی را حفظ کرده‌اند. جنگ دیگری (رونویسی شده در قرن هشتم/چهاردهم) نیز با عنوان فهلویات (بدون نسبت دادن آنها به شاعر خاصی) شامل چهار قطعه و ده رباعی است که برخی از آنها با رباعی‌های حفظ شده در جنگ قونیه یکسان هستند. دو بیت متعلق به یکی از این قطعات نیز توسط عبدالقادر مراغه‌ای (درگذشته ۸۳۸/۱۴۳۴-۳۵) نقل شده است. بیت دیگری منسوب به باباطاهر نیز توسط صائن‌الدین ترکه (درگذشته ۸۳۵/۱۴۳۱-۳۲) نقل شده است. |
| همدان | ۲ | عین القضات همدانی (به دار آویخته شده ۵۲۵/۱۱۳۱) چند بیت ظاهراً به گویش خود نقل کرده است. |
| همدان | ۳ | یک متن ناشناس صوفی فارسی شامل سه رباعی و دو قطعه است که هر کدام شامل سه بیت هستند و همگی شبیه به رباعی‌های منسوب به باباطاهر هستند. به نظر می‌رسد که آنها متعلق به قرن پنجم-ششم/یازدهم-دوازدهم باشند، زیرا به گفته دانش‌پژوه (۱۹۵۸)، زبان متن شبیه به زبان عین القضات است. |
| همدان | ۴ | دو رباعی و یک بیت منفرد توسط محمد راوندی نقل شده است. |
| همدان | ۵ | بیتی از قاضی سجاس (شهری بین همدان و ابهر)، که توسط تاج‌الدین حلاوی به نقل از شمس سجاسی، شاعر و گردآورنده دیوان ظهیرالدین فاریابی، نقل شده است. به گفته حلاوی، این بیت قبل از بیتی مشابه توسط ظهیر فاریابی (درگذشته ۵۹۸/۱۲۰۱-۰۲) سروده شده است که قاضی سجاس را در قرن ششم/دوازدهم یا قبل از آن شکوفا می‌کند. |
| همدان | ۶ | غزلی شش خطی از کافی‌الدین کرجی (درگذشته اوایل قرن هفتم/سیزدهم) توسط حمدالله مستوفی نقل شده است؛ یکی از خطوط نیز توسط عطاملک جوینی نقل شده است. ظاهراً شاعر اهل کرج ابودلف، شهری بین همدان و نهاوند، بوده است. |
| همدان | ۷ | برخی اشعار فهلوی توسط رشیدالدین فضل‌الله همدانی، وزیر مشهور ایلخانان مغول (درگذشته ۷۱۸/۱۳۱۸)، ظاهراً به گویش بومی او: یک نیم‌بیت به نام زبان فهلوی، یک رباعی با عنوان بیت فهلوی و نیم‌بیت دیگری با عنوان زبان پهلوی. |
| همدان | ۸ | قطعه‌ای متشکل از سه بیت که به عنوان پهلوی توصیف شده و ظاهراً به گویش همدان است (مستوفی) توسط عزالدین همدانی، شاعری معاصر حمدالله مستوفی (درگذشته بعد از ۷۴۰/۱۳۳۹-۴۰). |
| همدان | ۹ | یک رباعی با عنوان پهلوی در یک نسخه خطی بدون تاریخ از صحاح الفرس محمد نخجوانی. وجود نام کوه الوند ممکن است نشان دهد که این رباعی به گویش همدان سروده شده است. دو رباعی فهلوی دیگر با همان وزن و ردیف و محتوای نسبتاً مشابه در نسخه‌ای خطی که در سال ۹۸۰/۱۵۷۲-۷۳ در ترابزون رونویسی شده، حفظ شده‌اند (که دو رباعی آخر را متعلق به دیلمان می‌داند). تمام این رباعی‌ها به زبانی قدیمی شبیه به نمونه‌های اشعار فهلوی قرن یازدهم-دوازدهم همدان هستند. |
| همدان | ۱۰ | دو رباعی که توسط عبدالقادر مراغه‌ای ثبت شده و به گویش همدان (به زبان همدانی) مشخص شده‌اند. |
| اصفهان | اصفهان | اوحدی مراغه‌ای (حدود ۶۷۳-۷۳۸/۱۲۷۴-۱۳۳۸، نگاه کنید به همانجا) سه غزل به گویش اصفهان دارد که تحت عنوان «به زبان اصفهانی» تنظیم شده‌اند. |
| کاشان | کاشان | تقی‌الدین کاشی رباعی‌ای از عنایت کاشانی را در خلاصه الاشعار خود نقل می‌کند. با این حال، فهلوی نامیده نشده است. |
| کنارآب | کنارآب | دو غزل از بدر شیروانی (۸۵۴-۷۸۹/۱۴۵۰-۱۳۸۷) تحت عنوان «زبان کنارآب» نقل شده‌اند، احتمالاً منطقه‌ای در شمال آذربایجان. |
| قزوین | ۱ | قدیمی‌ترین نمونه به گویش قزوین بیتی است که در زمان محاصره شهر توسط مسلمانان در قرن هفتم به مردم قزوین نسبت داده شده است. |
| قزوین | ۲ | پس از آن بیتی است که توسط نویسنده قرن دوازدهم، عبدالکریم رافعی، به نقل از اسفندویه (اسفندیار) جالیزبانی ثبت شده است. |
| قزوین | ۳ | بیتی از جمال‌الدین رستوق القطن (محله‌ای از شهر قزوین)، که معاصر ایلخان آباقا (حکومت ۶۸۰-۶۶۳/۱۲۸۲-۱۲۶۵) بود، در مستوفی نقل شده است. |
| قزوین | ۴ | رباعی‌ای از ابوالماجد (یا ابوالمجید) رایگان (روستایی نزدیک قزوین)، که او نیز معاصر آباقا بود، توسط مستوفی نقل شده است. |
| قزوین | ۵ | شاعر دیگری از همان دوره به نام امیر کا (یا کاکا) خیارج (روستایی در ناحیه رامند) گفته می‌شود که به گویش قزوین شعر می‌سروده است، اما هیچ یک از اشعار او باقی نمانده است. |
| قزوین | ۶ | دو بیت فهلوی منفرد به گویش قزوین در نزهةالقلوب نقل شده‌اند. |
| قزوین | ۷ | یک بیت فهلوی منفرد از عبید زاکانی (درگذشته ۷۷۱/۱۳۶۸-۶۹) در آثار منتشر شده او وجود دارد. علاوه بر این، هفت رباعی تحت عنوان «در بهلویات» (درباره پهلوی‌ها) در برخی نسخه‌های خطی قدیمی دیوان او حفظ شده است. |
| قزوین | ۸ | عبدالقادر مراغه‌ای رباعی‌ای را تحت عنوان کلی فهلویات و یک بیت منفرد را با عنوان «زبان قزوینیان» (زبان قزوینه) ذکر می‌کند. |
| قزوین | ۹ | یک خط منفرد از شاعری ناشناس قزوینی که توسط نویسنده قرن چهاردهم، تاج‌الدین حلاوی، نقل شده است. از حافظ صابونی، شاعر قزوینی قرن شانزدهم، چند بیت حفظ شده است. |
| قزوین | ۱۰ | رباعی‌ای از شاعر قزوینی دیگری از قرن شانزدهم، که توسط صادقی کتابدار نقل شده است. |
| ری | ۱ | قدیمی‌ترین نمونه‌های فهلوی از ری به بندار (یا پندار) رازی نسبت داده می‌شوند، که در قرن دهم و سال‌های اولیه قرن یازدهم شکوفا شد: یک خط منفرد، سه خط منفرد و یک رباعی؛ قطعه‌ای متشکل از سه بیت، یک رباعی و سه بیت از شعر او به نام چاموش‌نامه (مستوفی)، قصیده‌ای؛ سه بیت از غزلی، دو رباعی و قطعه‌ای متشکل از دو بیت؛ قطعه‌ای چهار بیتی که توسط عبدالقادر مراغی نقل شده است؛ نیم‌بیتی که توسط تاج‌الدین حلاوی ثبت شده است. |
| ری | ۲ | رباعی‌ای منسوب به آدم که توسط نجم‌الدین دایه رازی (درگذشته ۶۵۴/۱۲۵۶) نقل شده است، به نظر می‌رسد متعلق به گویش ری باشد. با این حال، همین رباعی در گلچین اشعاری که در سال ۱۱۲۵/۱۷۱۳ رونویسی شده است، یافت می‌شود، جایی که به مهان کشفی نمین (در اردبیل) نسبت داده شده است، که در قرن هشتم/چهاردهم زندگی می‌کرد. همچنین در گلچین اشعار دیگری که در طالش یافت شده است، ثبت شده است. |
| ری | ۳ | بیتی با عنوان رازی توسط عبید زاکانی نقل شده است، اما در برخی نسخه‌های خطی به مردم همدان نسبت داده شده است. |
| ری | ۴ | اشعار ملا سحری تهرانی، که در قرن هفدهم زندگی می‌کرد، متعلق به منطقه ری است. |
| تبریز | ۱ | چهار رباعی با عنوان فهلویات توسط عبدالقادر مراغه‌ای به خواجه محمد کجانی (درگذشته ۶۷۷/۱۲۷۸-۷۹؛ کجان یا کرجان روستایی نزدیک تبریز است) نسبت داده شده‌اند . غزلی ملمع منسوب به همام تبریزی (درگذشته ۷۱۴/۱۳۱۴-۱۵) ظاهراً به گویش تبریز است. همین غزل با برخی قرائت‌های جزئی متفاوت تحت نام همام در دیوان عبید زاکانی نیز نقل شده است. همام همچنین بیتی ملمع در غزلی فارسی دارد که در آن نیم‌بیتی را احتمالاً از شاعر دیگری یا از سنت شفاهی عامیانه نقل کرده است. این بیت توسط عبید نیز نقل شده است. |
| تبریز | ۲ | غزل و چهارده رباعی تحت عنوان فهلویات از مغربی (درگذشته ۸۰۹/۱۴۰۶-۷). |
| تبریز | ۳ | دو بیت فهلوی منفرد از شرف‌الدین رامی تبریزی، شاعر قرن چهاردهم. |
| تبریز | ۴ | رباعی‌ای از ماماعصمت (قرن نهم/پانزدهم) با عنوان راژی (یا شهری بر اساس کاربرد عامیان) توسط ابن کربلایی نقل شده است. |
| تبریز | ۵ | دو قطعه که توسط عبدالقادر مراغه‌ای به گویش تبریز نقل شده است (درگذشته ۸۳۸/۱۴۳۴-۳۵)، که ویراستار به جای تبریزی ترمذی می‌خواند. |
| طالش | ۱ | مجموعه‌ای از رباعی‌ها به سید شرف‌الدین معروف به شرفشاه دولا یا دولاب (یعنی طالش) نسبت داده شده است که احتمالاً در قرن سیزدهم زندگی می‌کرد. |
| طالش | ۲ | اشعار گویشی قاسم انوار (درگذشته ۸۳۷/۱۴۳۳-۳۴) ممکن است متعلق به ژانر فهلوی باشد. |
| زنجان | ۱ | قطعه‌ای متشکل از نه بیت از شاعری به نام اوتایچ (متغیر اویانح و غیره)، احتمالاً در گویش خود، در قرن سیزدهم (مستوفی، که نام را اینانج می‌خواند). |
| زنجان | ۲ | چهار بیت با عنوان پهلوی از جولاها ابهری، که در قرن سیزدهم زندگی می‌کرد. |
| به منطقه یا تاریخ خاصی نسبت داده نشده‌اند. | ۱ | رباعی‌ای که توسط نصیرالدین طوسی نقل شده است (۵۹۷-۶۷۲/۱۲۰۱-۷۴). |
| به منطقه یا تاریخ خاصی نسبت داده نشده‌اند. | ۲ | سه رباعی که در حاشیه نسخه خطی منتخب رونق‌المجالس نوشته شده است؛ ممکن است متعلق به قرن سیزدهم باشند. |
| به منطقه یا تاریخ خاصی نسبت داده نشده‌اند. | ۳ | بیتی با عنوان پهلوی که توسط مستوفی نقل شده است. |
| به منطقه یا تاریخ خاصی نسبت داده نشده‌اند. | ۴ | بیتی در نسخه خطی لغت فرس اسدی. |
| به منطقه یا تاریخ خاصی نسبت داده نشده‌اند. | ۵ | دو رباعی که به عنوان فهلویات مشخص شده‌اند، توسط بوشاق اطعمه نقل شده‌اند (درگذشته ۸۲۷/۱۴۲۳ یا ۸۳۰/۱۴۲۷). |