یورش به لنکران
رویدادها

لنکران از اواخر دوره پادشاهی نادرشاه مرکز حکومت خانات تالش بود. پس از نفوذ آرام‌آرام و تدریجی ارتش روسیه در سرزمین‌های قفقاز شمالی و جنوبی به ویژه در دهه ۱۷۶۰ میلادی، میر مصطفی خان تالش که خان تالش از دیناچال تا بالهارود مغان بود، کوشید تا روابط خود را روسیه تقویت کند.
دوره اول جنگ‌های ایران و روسیه پس از تسخیر گنجه به دست روسیه تشدید یافت.
دلیل روی‌گردانی خان تالش از قاجارها، کشته‌شدن دو تن از برادران او به نام‌های میر عیسی بیگ و میر قاسم بیگ و شماری از بزرگان تالش با دستور شخص آغامحمدخان قاجار پادشاه ایران بود. میر مصطفی خان پس از نشستن آغامحمدخان بر تخت پادشاهی دو برادر خود و شماری از بزرگان و خواص سرزمین تالش را برای به دست آوردن اعتماد و اطمینان او راهی دشت مغان کرد. در همان هنگام آغامحمدخان پس از بازگشت فاتحانه از گرجستان در مغان اقامت داشت و پس از آن رهسپار خراسان بود. در همان هنگام که نمایندگان تالش در راه مغان بودند، شماری از راهزنان نواحی اُجارود تالش (شمالی‌ترین نواحی مرزی آن) با نگهبانان پل پل‌های خداآفرین و سپاه آغامحمدخان درگیر شده و آنان را از پای درآوردند. در این میان سپاهیان قاجار به اشتباه نمایندگان تالش را با راهزنان یکی دانسته و آن‌ها را دستگیر کردند و به نزد آغامحمدخان بردند. او نیز بی‌درنگ و بدون هیچ بازجویی و تفتیش میر مصطفی خان را عامل رخدادهای پل‌های خداآفرین دانست و دستور کشتن نمایندگان او را صادر کرد. پس از به دار آویخته شدن این افراد، پیکر آنان تا سه روز برای عبرت مردم بر سر دار باقی ماند. او همچنین دیگر رقیبان میر مصطفی خان را مورد احترام قرار داد و حکومت آن‌ها را بر تالش تایید کرد. بدین ترتیب پس از این رخداد‌ها میر مصطفی خان از قاجارها فاصله گرفت و حتی پس از کشته‌شدن آغامحمدخان در شوشی قره‌باغ نیز روابط او با مقامات ایران بهبودی چندانی پیدا نکرد.
پس از به تخت نشستن فتحعلی‌شاه او در این میان با همراهی برادر آغامحمدخان، مرتضی قلی خان قاجار و حاکم موروثی شفت آقا علی شفتی برای مدتی کوتاه شهر رشت را تصرف کرد، اما با رسیدن سپاهیان فتحعلی‌شاه به سرعت به لنکران بازگشت. پس از گذشت مدتی و چندین نامه‌نگاری و فرستادن سفیر و نماینده از تهران به لنکران و رد تمامی درخواست‌های آن‌ها توسط میر مصطفی خان، به دستور فتحعلی‌شاه سپاهی نزدیک به سی هزار سرباز به فرماندهی بابالی خان رهسپار لنکران شدند. میر مصطفی خان به سرعت چند نماینده را برای دریافت کمک فوری به سوی روسیه فرستاد. پس از پذیرش درخواست او توسط روس‌ها، دستوری به ژنرال کوتلیارفسکی که در آن هنگام در قفقاز با نیروهای ایران قاجاری درگیر بود، رسید تا به یاری میر مصطفی خان بیاید؛ گرچه کوتلیارفسکی شخصاً به لنکران نیامد، اما نیروهایش را به لنکران فرستاد. خان تالش این نیروها را در قلعه کهنه آستارا، روستای گرمی در اُجارود و دیوان‌خانه شهر لنکران در کرانه دریا اسکان داد. در این میان خود با نیروها و همراهان خود و شماری از نیروهای روس از لنکران خارج شد و برای مدتی ابتدا در گامیشوان و سپس در کوه‌های تالش اقامت داشت. پس از گریز به گامیشوان تمامی پل‌هایس که در مسیر لنکران به آن بود را از بین برد و استحکامات نظامی در مسیر قرار داد. او فرزند خود میر حسن خان و شماری از مردم گامیشوان را حافظ و حارس این گذرگاه‌ها قرار داد. روس‌ها نیز به سوی کشتی‌های لنگر گرفته در جزیره ساری گریختند و در آن پناه گرفتند. محاصره نیروهای میر مصطفی خان و روس‌ها توسط ارتش ایران ۴ ماه به درازا انجامید. به دستور امیرخان قاجار که از سوی فتحعلی‌شاه به منطقه فرستاده شده بود چندین برجک نظامی در فاصله قزل‌آغاج، ارکیوان، شیله‌ور و لنکران ساخته شد تا تحرکات نیروهای روس و میر مصطفی خان زیر نظر نیروهای ایرانی باشد. پس از مدتی مذاکراتی برای آتش‌بس با میانجی‌گری فرانسوی‌ها و انگلیسی‌ها صورت گرفت اما بی‌نتیجه ماند. به دستور فتحعلی‌شاه املاک و خانه‌های میر مصطفی خان در لنکران و نمین سوزانده شد و اموال و دارایی‌های او به تاراج رفت؛ گرچه پس از مدتی با میانجی‌گری عباس میرزا اموال و املاک با او بازگردانده شد؛ اما بخش‌های جنوبی تالش (در ایران امروزی) میان شماری از خاندان‌های نامی و مهم منطقه تقسیم شد تا از ادعای اراضی و تاخت و تاز دوباره خاندان میر مصطفی خان بر آن نواحی جلوگیری کند. در اوت ۱۸۱۲ میلادی سپاه ایران قاجاری شهر لنکران را پس از درگیری با روس‌ها به دست آورد و نیروهای باقی‌مانده روس از راه آبادی گامیشوان به جزیره ساری پناه بردند. پس از آگاهی کوتلیارفسکی از هزیمت و شکست نیروهای روس در لنکران ماموریت داشت تا شخصاً فرماندهی حمله به لنکران را بر عهده بگیرد.
عباس میرزا به درخواست افسران انگلیسی مبنی بر ایجاد پاسگاه‌های نگهبانی در اصلاندوز به منظور جلوگیری از تازش‌های روس‌ها بی‌توجهی کرد؛ در نتیجه، فرمانده کوتلیارفسکی، دو کمین موفق علیه ایرانیان را رهبری کرد و خسارات چشمگیری برای ایرانیان به بار آورد و بیش‌تر توپخانه عباس میرزا را به دست آورد. به دلیل عقب‌نشینی عباس میرزا به سمت تبریز در پی شکست در نبرد اصلاندوز، کوتلیارفسکی فرصت حمله به لنکران را پیدا کرد.
در پی شکست عباس میرزا و ارتش ایران در نبرد اصلاندوز، ارتش روسیه در آن ناحیه پادگان و پایگاهی برای تثبیت قدرت خود ایجاد کردند. دولت امپراتوری روسیه بی‌درنگ پس از آگاهی از این پیروزی درجه ژنرال کوتلیارفسکی را ارتقا دادند و اختیار حمله و نبرد در سخت‌ترین محورهای جنگی را به او سپردند.
فرماندهی کل ارتش روسیه در قفقاز و سنت پترزبورگ از شورش‌های رخ‌داده بر ضد روسیه در تالش شمالی نگرانی بسیاری داشت.
در این هنگام میر مصطفی خان با رایزنی مشاوران و همراهان خود سیاست همراهی با دولت روسیه را در پیش گرفته بود. در این میان در دسامبر ۱۸۱۲ میلادی ژنرال کوتلیارفسکی با دستور سر فرماندهی کل قفقاز از رود ارس گذر کرد و رهسپار تالش (در برخی از کتاب‌ها طالش) شد. او در هنگام گذر از دشت مغان به تالش با مقاومت و پایداری شدیدی از عشایر شاهسون‌ها و نیروهای کُرد روبه‌رو شد، اما بر آن‌ها چیره شد و وارد سرزمین‌های تالش شد. در همین هنگام یک گردان از ارتش ایران برای جلوگیری از پیشروی روس‌ها از شهر اردبیل به راه افتاد اما بارش سنگین برف آن‌ها در ارشق زمین‌گیر کرد.
کوتلیارفسکی به همراه نیروهایش در ۲۵ دسامبر ۱۸۱۲ به جزیره ساری و آبادی گامیشوان (گوی شبان امروزی در نزدیکی لنکران) رسید و به آنان پیوست. این آبادی محل گردهمایی نیروهای روسی پس از درخواست یاری میر مصطفی خان از دولت روسیه بود. فرماندهی نیروهای روس در این آبادی را ناخدا یکم وسلاگو (Веселаго) بر عهده داشت. به این ترتیب ارتش روسیه امکان و توانایی هجوم از راه خشکی و دریا به لنکران را به دست آورد. ناخدا وسلاگو پیش از رسیدن کوتلیارفسکی نقشه‌ها و برنامه‌های تصرف لنکران را آماده کرده بود. او در نوامبر ۱۸۱۲ یک گردان از ناخدا یاکویف و دو مسلسل از هنگ پیاده ترویتسکی را دریافت کرده و در آبادی گامیشوان مستقر شده بود.
اندکی پیش از محاصره لنکران، کوتلیارفسکی به ۴۰۰۰ سرباز ایرانی مستقر در دژ و پیرامون آن و همچنین فرمانده آنها صادق خان قاجار فرصت تسلیم را پیشنهاد داده بود، اما آنها نپذیرفتند. به دنبال آن پس از گذشت پنج روز و در شب عاشورای سال ۱۲۲۸ هجری قمری، کوتلیارفسکی گلوله‌باران شهر را آغاز کرد و تا ۱۳ ژانویه، با وجود برتری عددی طرف ایرانی، موفق به حمله به دژ شدند و لنکران را تصرف کردند. اگرچه روس‌ها متحمل خسارات سنگینی در محاصره شدند و در طی آن بیشتر افسران و درجه‌داران نظامی ارتش روس کشته شدند، با تصرف این دژ، شهر لنکران و سایر مناطق تالش را تصرف کردند. در این میان بیش‌تر مدافعان و همچنین صادق خان کشته شدند و کوتلیارفسکی نیز به شدت زخمی شد. پس از تصرف دژ، همه بازماندگان توسط روس‌ها کشته و اعدام شدند و هیچ‌یک به اسارت در نیامدند. کوتلیارفسکی پس از آن دیگر نتوانست در ادامه جنگ شرکت کند. همچنین از هنگ ۱۷ روسیه در این نبرد که متشکل از ۲۹۶ نفر بودند، تنها ۷۴ تن از آنها در جنگ کشته شدند. کوتلیارفسکی پس از نبرد نشان درجه ۲ گئورگی مقدس را از سوی فرماندهان ارشد ارتش روسیه دریافت کرد. کوتلیارفسکی مدت زیادی در لنکران نماند و پس از بهبودی جزئی در ماه مارس ۱۸۱۳ به قره‌باغ بازگشت. ناخدا وسلاگو نیز در سمت خود ابقا شد و نیروهای روس را در لنکران رهبری می‌کرد. میر مصطفی خان پس از پایان درگیری‌ها به لنکران بازگشت و این بار با تایید و همراهی روس‌ها خانات تالش را در دست داشت.