زبان‌های پامیری
زبان‌ها

زبان‌های پامیری شامل گویش‌ها و زبان‌های مختلفی هستند که مهم‌ترین آنها به ترتیب الفبایی عبارتند از:
ارشری: در قسمت علیای برتنگ.
اشکاشمی: در محل‌هایی که رودخانهٔ پنج به سمت شمال گردش می‌کند و همچنین در سرچشمه‌های بزرگرود وردوج در افغانستان. این گویش سه گونه عمده دارد: ۱. اشکاشمی‌ای که تنها در دهکدهٔ رین رواج دارد؛ ۲. زبکی؛ ۳. سنگلیچی که رایج در سرچشمه‌های وردوج است.
اورموری (بَرَکی، برگیتا): لهجه یا زبان گروه کوچکی است به نام اورموری یا برکی و دو نوع گویش را دربرمی‌گیرد: ۱. اورموری لوگر (در جنوب کابل)؛ ۲. اورموری کنیگرام (در پاکستان در شمال غربی شهر در اسماعیل خان)، و لهجة اخیر کهنه‌تر است. در قدیم، اورموری در سرزمین وسیعتری منتشر بود و در قرن ۱۴ شمسی/ ۲۰ قمری، از وجود آن در شمال کابل خبر داده‌اند. مردمی که در گذشته بدین زبان سخن می‌گفتند امروزه یا به تاجیکی فارسی سخن می‌گویند یا به پشتو. سکنة بوتخک (در شرق کابل) و در بعضی از بخشهای شهر پیشاور، با اینکه خود را اورموری می‌خوانند، حالا دیگر به پشتو تکلم می‌کنند. روند از میان رفتن اورموری در درةه لوگر در تاریخ ۱۳۰۳ شمسی/ ۱۹۲۴ میلادی درحال پیشرفت بوده است وگایگر و مورگنستیرنه برای یافتن گویشوران این لهجه دچار مشکلاتی بوده‌اند. اورموری و پراچی را، که هر دو در جنوب حوضة آب‌پخشان جبال هندوکش رایج‌اند، می‌توان بازپسین نمایندگان گروهی از زبانها دانست که پیش از آنکه پشتو یا فارسی بر آنها مستولی شود از گسترش مهمی برخوردار بوده‌اند. امروزه، اورموری زبان کمتر از یکصد تن اورمور است که ساکن چند قلعه و مزرعه در حوالی بَرَکی ـ بَرَک در ولایت لوگر هستند و در خارج افغانستان نیز هزار تن برکی به آن تکلم می‌کنند.
برتنگی: در درهٔ برتنگ.
پراچی: میان جمعیت‌های کوچک پراکنده در سرزمین‌های تاجیک و فارسی‌زبان، پشتوزبان و هندی‌زبان منتشر است. امروزه تنها در چند دهکده در طول بزرگرود شوتول (در شمال کابل) و در محلی موسوم به نیجرائو (در شمال کابل) بر جای مانده است. نخستین بار، آندریف در دهة ۱۳۰۰ شمسی/ ۱۹۲۰ میلادی این زبان را شناساند، ولی امروزه زبان تاجیکی آن را از صحنه بیرون رانده است و پراچی در دره شوتول در حال ناپدید شدن است. گویشوران پراچی در حدود شش تا هشت هزار تن بیشتر نیستند (۱۳۳۸ شمسی/ ۱۹۵۹ میلادی) و همة آنان دوزبانه‌اند، یعنی علاوه بر پراچی به تاجیکی نیز سخن می‌گویند. فقط در حدود پنج‌هزار از پراچی‌هایی که در سه دره در دامنه‌های جنوبی هندوکش ساکن‌اند، به پراچی صحبت می‌کنند.
روشنی / روشنانی: در دو سوی رودخانهٔ پنج و پایین‌تر از شغنی (شغنان) و در درهٔ خوف.
سرغلامی (یا سَرَگ لامی): که سابقاً در مشرق فیض‌آباد (بدخشان افغانستان) منتشر بوده، اکنون گویا به کلی از بین رفته است.
سریکلی: در خاک چین، در ایالت سین‌کیانگ در شرق سلسله‌کوه‌های سریکل.
سنگلیچی
شغنانی / شغنی: در دو سوی رودخانهٔ پنج، در شمال و جنوب خوروگ و در دره‌های گونت و شاهدره.
مونجی / مونجانی: زبان جمعیت کوچک مونجان در سرچشمهٔ رودخانهٔ کوکچا و شمال شرقی افغانستان است، با تعداد گویشوران محدود.
وخا (وخی): در طول ساحل علیای رودخانهٔ پنج و سرچشمه‌های آن، همچنین در ناحیه چیترال، در امیرنشین جامو و کشمیر و ایالت سین‌کیانگ. در افغانستان یک ولسوالی به همین نام مسمی است و مردم آن همه به زبان وخی صحبت می‌کنند.
یدغه (ییدغایی): در درهٔ رودخانهٔ لوتکوک (شاخابه راست کُنار)، با تعداد گویشوران محدود.
یزغلامی: در طول رودخانهٔ یزگلا و شاخه‌های آن.
یغنوبی‌/ یغنابی‌: در درهٔ علیای بزرگرود یغنوب و در چند دهکده واقع در درهٔ رودخانهٔ ورزوب (وَرزاب) در شمال دوشنبه. عمدتاً دو گونه یغنوبی وجود دارد: الف) در دهکده‌های مرگتوماین، نومیتکان و غیره؛ ب) شرقی، در دهکده‌های دیبالجند، پیسکن، پتیب و غیره. یغنوبی تنها گویش ایرانی نوین است که دنبالة سغدی به‌شمار می‌آید. همة گویشوران یغنوبی (حدوداً سه‌هزار تن) علاوه بر زبان مادری خود به تاجیکی نیز آشنایی دارند.
برخی‌ها زبانهای این ناحیه را هفت زبان مستقل می‌دانند که از نگاه فونیم‌شناسی یا آوایی با هم متفاوت اند ولی از نگاه مورفولوژی با هم نزدیک اند مانند زبان اشکاشمی، شغنانی، منجی، سرغلامی و یزغلامی در تاجکستان، زبان سنگلیچی و سرقولی که در چین است. تفاوت میان برخی از این گویش‌ها به حدی است که گویشوران نمی‌توانند زبان یکدیگر را به خوبی بفهمند و در این حالت، از زبان تاجیکی به عنوان زبان مشترک برای تفاهم استفاده می‌شود.