stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
نوکلید
تاریخچه و ریشه‌شناسی

پس از کشف و مطالعهٔ عنصرهای شیمیایی، دانشمندان به تدریج متوجه تناقض‌هایی در ویژگی‌های آن‌ها شدند. طبق نظریه اتمی دالتون تمام اتم‌های یک عنصر باید وزن یکسانی داشته باشند، اما اندازه‌گیری‌های شیمیدانان در قرن نوزدهم نشان می‌داد که یک عنصر می‌تواند در شکل‌های مختلفی در طبیعت یافت شود که هر کدام از این شکل‌ها نیز جرم اتمی مخصوص به خود را دارند. برای حل این مشکل، شیمیدان انگلیسی فردریک سودی در سال ۱۹۱۳ پیشنهاد کرد که اتم‌هایی که تنها اختلافشان در وزنشان است، همگی در یک خانه جدول تناوبی قرار داده شوند و برای تمایزگذاری بین آن‌ها از واژه ایزوتوپ (به معنی هم‌خانه) استفاده شود. با ظهور دانش هسته ای و کشف ساختار هستهٔ اتم در قرن بیستم، معلوم شد که اختلاف وزن ایزوتوپ‌ها به دلیل تفاوت در تعداد نوترون‌ها است. با پیشرفت دانش هسته‌ای، تعداد زیادی «گونهٔ اتمی» مختلف کشف شد و روشن شد که برای توصیف آن‌ها به مفهومی جامع‌تر از ایزوتوپ نیاز است. در سال ۱۹۴۷ شیمیدان آمریکایی ترومن پی. کومان (Truman P. Kohman) با انتشار مقاله‌ای در نشریه «آمریکن ژورنال آو فیزیکس» واژه نوکلید را برای اشاره دقیق به یک گونهٔ اتمی خاص پیشنهاد کرد.
وی توضیح داد که این واژه را از ترکیب کلمه لاتین Nucleus (به معنای هسته) و پسوند ide- (به معنای گونه، نوع) ساخته‌است.
ضرورت استفاده از واژه نوکلید

استدلال ترومن پی. کومان برای استفاده از این واژه چنین بود: "برای اشاره به اتمی که از نظر ساختمان هسته با اتم‌های دیگر تفاوت دارد، در زبان انگلیسی واژه ای وجود ندارد. هم اکنون از اصطلاح‌هایی مانند "یک گونهٔ اتمی" یا "یک نوع اتم" یا "یک گونهٔ هسته ای" استفاده می‌کنیم. اما این ترکیب‌ها فاقد سادگی و سرراستی مورد نیاز در متن‌های علمی هستند. از سوی دیگر واژهٔ ایزوتوپ نیز مناسب نیست چرا که ایزوتوپ به یک گونهٔ خاص از یک عنصر اشاره می‌کند و بر رابطهٔ بین ایزوتوپ‌های یک عنصر تأکید دارد که چیزی شبیه رابطهٔ "برادری" یا "همکاری" است. واژهٔ هسته نیز برای مقصود ما مناسب نیست چرا که مفهوم هسته به ندرت به تنهایی در نظر گرفته می‌شود و در حالت معمول آن را یکی از اجزای سازندهٔ اتم می‌دانند".
هم اکنون هنگامی که از واژه نوکلید استفاده می‌کنیم، سه ویژگی اساسی یک اتم یا هسته را به‌طور دقیق مشخص می‌کنیم:
تعداد پروتون‌ها (یا عدد اتمیZ)
تعداد نوترون‌ها
سطح انرژی یا حالت برانگیختگی.
به این ترتیب از ایجاد هرگونه ابهام جلوگیری می‌کنیم چرا که تغییر هرکدام از این ویژگی‌ها باعث تغییرات چشمگیری در اتم یا هسته می‌شود. مثلا:
تغییر در تعداد پروتون‌ها در واقع به معنای تغییر ماهیت عنصر است. مثلاً اکسیژن و نیتروژن که اولی هشت و دومی نُه پروتون دارد، دو عنصر متفاوت هستند.
با تغییر تعداد نوترون‌ها، جرم اتمی و خواص هسته‌ای عنصر تغییر می‌کند. مثلاً اورانیم-۲۳۵ (که۱۴۳ نوترون دارد) شکافت پذیر است ولی اورانیم-۲۳۸ (که ۱۴۶ نوترون دارد) شکافت پذیر نیست.
با تغییر سطح انرژی یا حالت برانگیختگی هسته‌ها، برخی ویژگی‌های مهم آن‌ها مثل نیمه عمر یا چگونگی واپاشی تغییر می‌کند.
با توجه به این موارد، استفاده از واژه‌های اتم، عنصر، هسته یا حتی ایزوتوپ به ویژه در علوم هسته‌ای می‌توانند باعث ایجاد ابهام شوند.
تفاوت نوکلید و ایزوتوپ

طبق آنچه گفته شد، ایزوتوپ‌ها زیرمجموعه‌ای از نوکلیدها هستند. به عبارت دقیق‌تر ایزوتوپ‌ها نوکلیدهایی هستند که تعداد پروتون‌هایشان با هم برابر است.
ایزوتوپ‌ها می‌توانند ویژگی‌های هسته‌ای گوناگونی داشته باشند. اما ویژگی‌های شیمیایی یکسانی دارند. چرا که ویژگی‌های شیمیایی یک عنصر را آرایش الکترون‌های آن تعیین می‌کند نه ساختار هسته. حتی در هسته‌های سبک که اختلاف نسبت نوترون به پروتون بین ایزوتوپ‌های مختلف زیاد است، تغییر تعداد نوترون‌ها تأثیر محسوسی بر خواص شیمیایی ایزوتوپ‌ها ندارد (هرچند استثناءهای معدودی مثل ایزوتوپ‌های هیدروژن وجود دارد). از سوی دیگر نوکلیدها علاوه بر خواص هسته‌ای متفاوت، ممکن است خواص شیمیایی متفاوتی نیز داشته باشند. چرا که نوکلیدها در واقع «گونه‌های مختلف اتم‌ها» هستند.
البته واژه ایزوتوپ در مجموع رایج‌تر از نوکلید است و هنوز هم در جاهایی که نوکلید مناسبتر است، به اشتباه از واژه ایزوتوپ استفاده می‌شود. مثلاً در پزشکی هسته‌ای، رادیونوکلیدها (نوکلیدهای پرتوزا) را حتی وقتی عددهای اتمی متفاوتی دارند به اشتباه رادیوایزوتوپ می‌خوانند.
انواع نوکلیدها

نوکلیدها را از نظر روابط میان ذرات تشکیل دهنده و سطوح مختلف انرژی، می‌توان به گروه‌های زیر تقسیم کرد. این تقسیم‌بندی را نخستین بار ترومن پی. کومان انجام داد.
۱-ایزوتوپ‌ها:
نوکلیدهایی که تعداد پروتون‌هایشان مساوی باشد را ایزوتوپ می‌نامند. واژه ایزوتوپ به معنی هم‌جا یا هم‌خانه است و به این واقعیت اشاره دارد که ایزوتوپ‌ها در واقع نوکلیدهایی هستند که در یک خانه جدول تناوبی قرار دارند. به عبارت دیگر آن‌ها شکل‌های مختلف یک عنصر شیمیایی هستند. مانند C۱۲ و C۱۳ و C۱۴ که همه ایزوتوپ‌های مختلف عنصر کربن هستند.
۲-ایزوتون‌ها:
نوکلیدهایی که نوترون‌های برابر ولی تعداد پروتون‌های متفاوت دارند، ایزوتون نامیده می‌شوند. به عنوان مثال K۳۹۱۹ و Ar۳۸۱۸ و Cl۳۷۱۷ و S۳۶۱۶ همگی ۲۰ نوترون دارند و با هم ایزوتون هستند.
واژه ایزوتون را فیزیکدان آلمانی ک. گوگن هایمر (K. Guggenheimer) در سال ۱۹۳۴ ابداع کرد. وی در کلمه isotope حرف p (به عنوان نماینده پروتون) را با حرف n (به عنوان نماینده نوترون) جایگزین کرد تا به یکسان بودن تعداد نوترون‌ها اشاره کند.
۳-ایزوبارها:
نوکلیدهایی که عدد جرمی یکسان دارند ولی تعداد پروتون‌هایشان متفاوت است، ایزوبارهای یکدیگر محسوب می‌شوند. برای مثال F۱۷۹ و O۱۷۸ و O۱۷۷ که عدد جرمی هرکدامشان ۱۷ است، با هم ایزوبار هستند.
واژه ایزوبار نخستین بار توسط شیمیدان بریتانیایی آلفرد والتر استوارت (Alfred Walter Stewart) در سال ۱۹۱۸ پیشنهاد شد. او این واژه را از ترکیب دو کلمه یونانی isos (یکسان) و baros (وزن) ابداع کرد. ایزوبار به معنی هم‌وزن است ولی باید توجه داشت که منظور از هم وزن، یکسان بودن عددهای جرمی این نوکلیدها است. بدیهی است که جرم اتمی ایزوبارها با هم متفاوت است.
۴-هسته‌های آینه‌ای:
هرگاه تعداد نوترون‌ها و پروتون‌های یک نوکلید به ترتیب برابر با تعداد پروتون‌ها و نوترون‌های یک نوکلید دیگر باشد، آن‌ها را هسته‌های آینه‌ای (Mirror nuclei) می‌نامند. مانند نوکلیدهای O۱۴۸ و C۱۴۶ یا He۳۲ و H۳۱.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود عدد جرمی این نوکلیدها با هم برابر است و ایزوبار محسوب می‌شوند. به همین دلیل آن‌ها را ایزوبارهای آینه‌ای نیز می‌نامند.
۵-ایزودیافرها:
نوکلیدهایی هستند که عدد اتمی و عدد جرمی متفاوتی دارند ولی اختلاف تعداد پروتون‌ها و تعداد نوترون‌هایشان برابر است. مثلاً در هر دو نوکلید U۲۳۸۹۲ و Th۲۳۴۹۰ اختلاف تعداد نوترون‌ها و پروتون‌ها برابر ۵۴ است: N − Z = ۵۴
۶-ایزومرهای هسته‌ای:
نوکلیدهایی که تعداد نوترون‌ها و پروتون‌هایشان با هم برابر است ولی سطح‌های انرژی یا حالت‌های برانگیختگی متفاوتی دارند، ایزومرهای هسته‌ای نامیده می‌شوند. برای مثال Tc۹۹m و Tc۹۹ دارای دو سطح انرژی مختلف هستند؛ بنابراین هرچند از لحاظ شیمیایی ایزوتوپ یکدیگرند، از لحاظ هسته ای دو نوکلید مختلف به‌شمار می‌آیند.
| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
|  | نام | ویژگی ها | مثال |
| ۱ | ایزوتوپ‌ها | تعداد پروتون‌ها برابر، تعداد نوترون‌ها متفاوت | C۱۲ و C۱۳ C۱۴ |
| ۲ | ایزوتون‌ها | تعداد نوترون‌ها برابر، تعداد پروتون‌ها متفاوت | K۳۹۱۹ و Ar۳۸۱۸ و Cl۳۷۱۷ |
| ۳ | ایزوبارها | عددهای جرمی یکسان، تعداد پروتون‌ها متفاوت | F۱۷۹ O۱۷۸ و O۱۷۷ |
| ۴ | هسته‌های آینه‌ای | تعداد نوترون‌ها و پروتون‌ها به صورت ضربدری برابر | He۳۲ و H۳۱ |
| ۵ | ایزودیافر | اختلاف تعداد نوترون‌ها و پروتون‌ها برابر | U۲۳۸۹۲ و Th۲۳۴۹۰ |
| ۶ | ایزومرهای هسته‌ای | سطح‌های انرژی یا حالت‌های برانگیختگی متفاوت | Tc۹۹ و Tc۹۹m |
پایداری نوکلیدها

نوکلیدها به دو دستهٔ پایدار و ناپایدار تقسیم می‌شوند. نوکلیدهای ناپایدار پرتوزا هستند و دچار واپاشی می‌شوند. منظور از نوکلید پایدار، نوکلیدی است که خودبه‌خود دچار واپاشی نشود. پایداری یک نوکلید به عوامل متعددی بستگی دارد و هیچ قاعدهٔ دقیقی وجود ندارد که بتوان بر اساس آن پایداری یا ناپایداری یک نوکلید را پیش‌بینی کرد. اما با استفاده از سه قاعده می‌توان پایداری نوکلیدها را تخمین زد:
۱-بالا بودن انرژی بستگی متوسط نوکلئون‌ها.
انرژی لازم برای تجزیهٔ یک هسته به نوکلئون‌ها (پروتون‌ها و نوترون‌ها) را انرژی بستگی هسته می‌نامند. با تقسیم این انرژی بر تعداد نوکلئون‌ها، «انرژی بستگی متوسط نوکلئون‌ها» به دست می‌آید. هر قدر این کمیت بیشتر باشد، نوکلید پایدارتر است. با توجه به نمودار مشاهده می‌شود که انرژی بستگی متوسط نوکلیدهایی که عدد جرمی‌شان حول و حوش عدد جرمی نوکلید آهن-۵۶ است، بیشترین مقدار را دارد و در نتیجه این نوکلیدها بیشترین پایداری را دارند.
۲-برابر بودن تعداد پروتون‌ها و نوترون‌ها در نوکلیدهای سبک (Z<۲۰).
نوکلیدهایی که عدد اتمی‌شان کمتر از ۲۰ است و در آن‌ها تعداد نوترون‌ها و پروتون‌ها با هم برابر است، بسیار پایدارند. اما با افزایش عدد اتمی، پایداری نوکلیدها کاهش می‌یابد چرا که با بیشتر شدن تعداد پروتون‌ها، نیروهای دافعهٔ الکترواستاتیک بین آن‌ها افزایش می‌یابد و هسته را ناپایدار می‌کند. برای غلبه بر این نیروها، باید تعداد نوترون‌ها در هسته افزایش یابد تا نیروهای هسته‌ای قوی بر نیروهای دافعهٔ الکترواستاتیک غلبه کنند و موجب پایداری هسته بشوند. با توجه به نمودار مشاهده می‌شود که با بالا رفتن عدد اتمی (Z>۲۰)، محدودهٔ پایداری نوکلیدها از خط N=Z فاصله می‌گیرد و به سمت افزایش تعداد نوترون‌ها می‌رود.
۳-زوج بودن تعداد نوترون‌ها و پروتون‌ها.
نوکلیدهایی که تعداد نوترون‌ها و پروتون‌هایشان زوج است، بالاترین پایداری را دارند. بین نوکلیدهای شناخته شدهٔ پایدار، ۵۷٪/۸ تعداد پروتون و نوترون زوج دارند. در ۱۹٪/۸ تعداد نوترون‌ها زوج و تعداد پروتون‌ها فرد است. در ۲۰٪/۹ تعداد پروتون‌ها زوج و نوترون‌ها فرد است و فقط در ۱٪/۵ از نوکلیدهای پایدار تعداد نوترون‌ها و پروتون‌ها هر دو فرد است.
نوکلیدهای طبیعی و مصنوعی

تا کنون (سال ۲۰۱۷) ۳۳۸۶ نوکلید شناخته شده که از این میان ۳۴۰ نوکلید در طبیعت یافت می‌شوند. مابقی نوکلیدها مصنوعی هستند و توسط واکنش‌های هسته‌ای ساخته می‌شوند. تمام نوکلیدهای مصنوعی پرتوزا و ناپایدار هستند و از آن جا که تحقیق و پژوهش در این زمینه ادامه دارد، تعدادشان در آینده افزایش خواهد یافت.
اما نوکلیدهای طبیعی را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:
نوکلیدهای طبیعی کاملاً پایدار. تعداد آن‌ها حدود ۲۵۸ عدد است. این تعداد تقریبی است چرا که با فناوری‌های فعلی هیچگونه واپاشی و پرتوزایی در آن‌ها مشاهده نمی‌شود اما ممکن است در آینده معلوم شود که این‌ها نیز ناپایدارند و نیمه‌عمرهایی فوق‌العاده طولانی دارند.
نوکلیدهای طبیعی ناپایدار با نیمه‌عمرهای بسیار بالا. تعداد آن‌ها ۲۸ عدد است. این نوکلیدها مربوط به ۸۰ عنصر اول جدول تناوبی هستند (Z<۸۰) و نیمه‌عمرشان بیش از ۱۰۱۵ سال است.
نوکلیدهای دیرینهٔ پرتوزا. که عبارتند از U۲۳۸ و U۲۳۵ و Th۲۳۲. این‌ها جز نوکلیدهای دیرینه (Primordial nuclides) هستند یعنی از فرایند مه‌بانگ و پیدایش هستی به وجود آمده‌اند. نوکلیدهای دیرینه ناپایدار و پرتوزا هستند اما نیمه‌عمرشان آنقدر زیاد است که هنوز در زمین یافت می‌شودند. نوکلیدهای این دسته هم‌اکنون منبع اصلی تولید انرژی هسته‌ای هستند.
نوکلیدهای ثانوی پرتوزا. نوکلیدهایی هستند که حاصل واپاشی نوکلیدهای دیرینهٔ پرتوزا هستند یا از برخورد پرتوهای کیهانی با نوکلیدهای طبیعی، به‌طور دائم ساخته می‌شوند. مانند C۱۴ و Be۱۰ و Be۷ و H۳.
مرجع اطلاعات جدید دربارهٔ نوکلیدها

نشریه Nuclear Data Sheets یکی از منابع معتبر اطلاعات مربوط به نوکلیدهاست. این نشریه به صورت ماهانه منتشر می‌شود و نه تنها اطلاعات مربوط به هر دسته از ایزوبارها را منتشر می‌کند، بلکه خلاصهٔ تمام مقالات منتشر شده در سال را به صورت دسته‌بندی شده بر حسب نوکلیدها ارائه می‌کند. ناشر آن آزمایشگاه ملی بروک هِیوِن (Brookhaven National Laboratory) ایالات متحده آمریکا است. داده‌های این نشریه توسط گروهی از فیزیکدانان از سراسر جهان تهیه می‌شود که از اعضای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی هستند. این نشریه در سایت ساینس دایرکت قابل دسترس است.
نمودار انرژی بستگی هسته بر حسب عدد جرمی
محدوده پایداری نوکلیدها بر حسب تعداد نوترون‌ها و پروتون‌ها.
نشان لیاقت میهن‌پرستی

Award
| نشان"لیاقت میهن پرستی" | نشان"لیاقت میهن پرستی" |
| --- | --- |
ستاره و نشان "لیاقت میهن پرستین": ستاره و نشان "لیاقت میهن پرستین"
گونه: نشان درجه چهار
مشمولیت: شهروندان روسی
وضعیت: فعال
بنیان‌گذاری: ۲ مارس ۱۹۹۴
 نوار کلاس ۱ نشان  نوار کلاس ۲ نشان  نوار کلاس ۳ نشان  نوار کلاس ۴ نشان:  نوار کلاس ۱ نشان  نوار کلاس ۲ نشان  نوار کلاس ۳ نشان  نوار کلاس ۴ نشان
 :  
ترتیب اهمیت: ترتیب اهمیت
درجه بالاتر: نشان سنت جورج
درجه پایین‌تر: نشان سنت کاترین
وابسته: نشان"برای شایستگی به میهن"
نشان"لیاقت میهن پرستی" یک نشان دولتی فدراسیون روسیه است. این نشان در ۲ مارس ۱۹۹۴ با فرمان ریاست جمهوری ۴۴۲ تأسیس شد. تا زمان برقراری مجدد نشان سنت آندرو در سال ۱۹۹۸، این بالاترین نشان فدراسیون روسیه بود. وضعیت این نشان در ۶ ژانویه ۱۹۹۹ با فرمان ریاست جمهوری ۱۹ و دوباره در ۷ سپتامبر ۲۰۱۰ با فرمان ریاست جمهوری ۱۰۹۹ احیا شد.
اساسنامه

نشان «لیاقت میهن پرستی» یک نشان مختلط غیرنظامی و نظامی است که در چهار کلاس ایجاد شده‌است. این جایزه به خاطر کمکهای چشمگیر به ایالت‌های مرتبط با توسعه دولت داری روسیه، پیشرفت در کار، صلح، دوستی و همکاری بین ملتها یا برای کمکهای چشمگیر در دفاع از میهن، اهدا می‌شود.
بالاترین از چهار کلاس کلاس نشان ۱ است که کمترین آن کلاس نشان چهارم است. این کلاسها به صورت متوالی از ۴ تا کلاس ۱ اهدا می‌شوند. اشخاصی که درجه کلاس خدمات پدری چهارم را دریافت کرده بودند، حتماً باید قبلاً یکی دیگر از مقامات فدراسیون روسیه و نشان سفارش برای خدمات به کلاس پدری اول را دریافت کنند. برای خدمات ویژه شایسته‌ای به ایالت، دستور خدمات برای کلاس میهن چهارم می‌تواند بدون دریافت نشان قبلی نشان سفارش برای خدمات به کلاس پدری اول، در صورتی که قبلاً عنوان " قهرمان فدراسیون روسیه " اعطا شده بود، اهدا شود. " قهرمان اتحاد جماهیر شوروی» یا" قهرمان کار سوسیالیستی "، و همچنین در صورتی که قبلاً نشان سنت جورج را دریافت کرده بود، به نشان الکساندر نوسکی، نشان سوووروف، نشان اوشاکوف، نشان ژوکوف، نشان از کوتوزوف، نشان ناخیموف، نشان شجاعت، یا به آنها افتخاری از فدراسیون روسیه اعطا شد. در موارد استثنایی، رئیس جمهور فدراسیون روسیه ممکن است تصمیم به اعطای دستورالعمل خدمات به میهن به افرادی که قبلاً جوایز دولتی فدراسیون روسیه را نگرفته بودند، بدهد.
سربازان برای تمایز در جنگ، نشان «لیاقت میهن پرستی» و شمشیر دریافت می‌کنند. اگرچه قبلاً به مقامات و روسای دولت‌های خارجی مانند ژاک شیراک، رئیس‌جمهور فرانسه اعطا شده بود، با حکم ۲۰۱۰، این عمل را لغو کرد و شهروندان فدراسیون روسیه را تنها دریافت کننده ممکن کرد.
توضیحات جایزه

یقه نشان «لیاقت میهن پرستی»، به عنوان زنجیره ای از دفتر رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه استفاده می‌شود
نشان دارای یقه و چهار کلاس است. یقه نشانه بی نظیر رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه است. چهار کلاس از نظم به صورت جداگانه با اندازه و نحوه پوشیدن دو علامت اصلی نظم، صلیب و ستاره مشخص می‌شوند.
صلیب: یک صلیب نقره ای مایل به قرمز یاقوت نشانگر دولت زرق و برق دار فدراسیون روسیه را بر دوش خود قرار داد. برعکس این صلیب یک نشانهای بزرگ است که با شعار "مزایا، افتخار، شکوه" احاطه شده است در مرکز نشانهای بزرگ، سال تأسیس نشان "۱۹۹۴". در قسمت عقب بازوی پایین صلیب، برگهای برگ برگ و شماره سریال نشان است. صلیب برای کلاس نشان ۶۰ میلی‌متر طول دارد و به یک برش قرمز ۱۰۰ میلی‌متر عرض بالای شانه راست می‌چسبد. صلیب کلاسهای دوم و سوم ۵۰ میلی‌متر را اندازه می‌گیرد و برای کلاس دوم بر روی نوار گردن قرمز ۴۵ میلی‌متر پهن پوشیده شده است، نوار کلاس سوم ۲۴ میلی‌متر عرض دارد. صلیب برای کلاس چهارم از ۴۰ میلیمتر اندازه‌گیری می‌کند و از یک پایه پنج ضلعی استاندارد پوشیده از نوار قرمز ۲۴ میلی‌متر عرض آویزان است.
ستاره: ستاره ترتیب هشت برج است. ۸۲ میلی‌متر در سراسر و از نقره ای بسیار جلا. در صورت قرار گرفتن در معرض نشانهای بزرگ مدور که دارای نقش برجسته نشان طلا و جواهر فدراسیون روسیه است در مرکز آن قرار دارد. در اطراف نشان، یک باند قرمز با شعار دستور «مزایا، افتخار، شکوه» برعکس دارای شماره سریال نشان است که روی بازوی پایین حک شده‌است.
نشان کلاس نخست
حمایل نظامی و ستاره
نشان کلاس دوم ستاره و صلیب گردن
نشان کلاس سوم
صلیب گردن
نشان کلاس چهارم
صلیب سینه
سوارکاران کامل نشان «لیاقت میهن پرستی» (لیست جزئی)

«سوارکار» سفارش شخصی است که به عنوان یک درجه از سفارش، آن را مترادف با «شوالیه» از یک سفارش غربی است. یک «سوارکار کامل» سفارش شخصی است که به‌طور متوالی هر کلاس از آن سفارش را بدست آورده‌است. افراد ذکر شده در زیر از جمله افرادی هستند که مورد تقدیر قرار گرفته‌اند:
نخست وزیر روسیه (۱۹۹۲-۱۹۹۸) ویکتور چرنومیردین
نخست وزیر روسیه (۲۰۰۷-۲۰۰۸) ویکتور زوبکوف
مقام ارشد ، رئیس سازمان ریاست جمهوری روسیه سرگئی ایوانوف
دیپلمات ، وزیر امور خارجه روسیه سرگئی لاوروف
سیاستمدار ، رئیس شورای فدراسیون والنتینا ماتویینکو
رئیس جمهور تاتارستان مینتیمر شایمییف
شهردار مسکو (۲۰۱۰–۲۰۱۱) یوری لوژکوف
شخصیت سیاسی و امنیتی دولت نیکولای پاتروشف
مقام روسی ، الکساندر بورتنیکف
فرماندار پیشین استان سوردلوفسک ادوارد راسل
برنده جایزه نوبل ، فیزیکدان و آکادمیک ژورس آلفروف
هنرمند ایلیا گلازونف
رقصنده باله مایا پلیستکایا
فیلمساز ، بازیگر نیکیتا میخالکوف
زوراب تسترلی ، نقاش ، مجسمه ساز و معمار گرجی-روسی
هادی یوری تمیرکانوف
بازیگر اولگ تاباکوف
مارک زاخاروف کارگردان تئاتر و فیلم
خواننده اپرا سوپرانو گالینا ویشنوفسایا
بازیگر لئونید برونوی
طنز پرداز گنادی خزانوف
ولادیمیر زلدین بازیگر تئاتر و سینما
هادی گنادی روزژستونسکی
فیزیکدان اوگنی ولیخوف
مدیر موزه هنرهای زیبا پوشکین ایرینا آنتونوا
ریاضیدان ، رئیس آکادمی علوم روسیه یوری اوسیپوف
خواننده لو لششنکو
بازیگر و کارگردان تئاتر گالینا ولچک
فیزیکدان یوری تروتنوف
مدیر عامل شرکت رستک سرگئی چموزوف
ولادیمیر اتوش بازیگر سینما و تئاتر
مجری ولادیمیر فدوسیف
بازیگر سینما و تئاتر اینا چوریکووا
رئیس دیوان عالی کشور ویاچسلاو لبدف
بوریس گروموف ، فرماندار پیشین استان مسکو
صلیب با شمشیر
خاش

| خاش | خاش |
| --- | --- |
کشور:  ایران
استان: سیستان و بلوچستان
شهرستان: خاش
بخش: مرکزی بخش پشت کوه
نام(های) دیگر: خُواش، حُواش
نام(های) پیشین: واش، واشت
سال شهرشدن: ۱۳۰۸ خورشیدی
مردم: مردم
جمعیت: ۵۶٬۵۹۴ نفر
جغرافیای طبیعی: جغرافیای طبیعی
ارتفاع: ۱۴۱۴ متر
آب‌وهوا: آب‌وهوا
میانگین بارش سالانه: ۱۱۰میلی‌متر
اطلاعات شهری: اطلاعات شهری
شهردار: مهدی شهنوازی
پیش‌شمارهٔ تلفن: ۰۵۴
شناسهٔ ملی خودرو:  ایران ۹۵ د
کد آماری: ۱۴۴۹
  خاش  روی نقشه ایران ۲۸°۱۳′۱۶″شمالی ۶۱°۱۲′۳۸″شرقی﻿ / ﻿۲۸٫۲۲۱۱۷۷°شمالی ۶۱٫۲۱۰۴۱۸°شرقی﻿ / 28.221177; 61.210418   :   خاش  روی نقشه ایران ۲۸°۱۳′۱۶″شمالی ۶۱°۱۲′۳۸″شرقی﻿ / ﻿۲۸٫۲۲۱۱۷۷°شمالی ۶۱٫۲۱۰۴۱۸°شرقی﻿ / 28.221177; 61.210418   
 :  
شهر خاش محل زندگی اصیل ترین مردم قوم بلوچ محسوب میشود.
خاش شهری در بخش مرکزی شهرستان خاش از توابع استان سیستان و بلوچستان ایران است. این شهر در جنوب ناحیه سرحد بلوچستان قرار دارد.
اهمیت این شهر در گذشه تا آنجایی ویژه بوده که در بین سالیان ۱۳۰۷ تا ۱۳۲۶ قبل از ارتقای زاهدان به شهرستان و مرکزیت، شهر خاش مرکز نظامی و سیاسی و مرکز بلوچستان در استان هشتم بلوچستان و کرمان بود.در سال ۱۳۲۶ برای اولین بار در پی تشکیل واحدی هم سطح استان امروزی به نام «فرمانداری کل بلوچستان»، زاهدان که بخشی از خاش بود به مرکزیت فرمانداری کل بلوچستان انتخاب شد و بر این اساس تحت نظر یک مأمور عالی رتبه به نام والی از طرف مرکز (تهران) اداره می شد. ضمن اینکه زابل هم از استان خراسان و سیستان به قرمانداری کل بلوچستان الحاق شد. سپس در سال ۱۳۳۶، واحد فرمانداری کل بلوچستان تبدیل به استان بلوچستان و سیستان و در در دوره جمهوری اسلامی تبدیل به استان سیستان و بلوچستان شد. نام پیشین این شهر واش بوده که در سال ۱۳۰۸ در زمان ارتقای جایگاه استانی این منطقه مسکونی به شهر، به خاش تغییر نام داده شد.
شهر خاش و منطقه اطراف با کمبود آب مواجه است و در سال‌های اخیر کاهش بارش‌ها، افزایش جمعیت و مصرف آب این کمبود را تشدید کرده‌است.
پیشینه نام

نام پیشین و تاریخی شهر «واشت» بوده‌است که در سده های گذشته با حذف صامت «ت» به صورت «واش» در آمده اما نام دیگر آن خُواش در میام عام مردم رواج دارد. واش مشتق شده از واژه (وَش) در زبان بلوچی و به معنی شیرین وخوش است.
 در زمان ساسانیان از شهری به نام واشت (washt) در بلوچستان امروزی در محدوده خاش امروزی نام برده شده که بنظر می‌رسد واشت (washt) نام برده شده در زمان ساسانی با واژه (وش) امروزی در زبان بلوچی یکسان و هر دو به معنی خوب و شیرین هستند. بی تردید نام پیش تر خاش (واشت) ریشه در شهر واشت (washt) دوره ساسانی دارد و مشخص است قدمت شهر به قبل از اسلام بر می‌گردد. در سال ۱۳۰۸ در زمان ارتقای جایگاه استانی این منطقه مسکونی به شهر، نام آن به خاش تغییر کرد.
تاریخچه

خاش امروزی در نزدیکی شهر قدیمی خاش قرار دارد که تاریخ پیدایش آن به پیش از حکومت نادرشاه می‌رسد. در زمان ساسانیان از منطقه‌ای به نام وَشت (washt) در بلوچستان امروزی در محدوده خاش نام برده شده که نشان می‌دهد قدمت خاش قدیمی به دوران باستان و پیش از اسلام بر می‌گردد.

شهر خاش در دوران معاصر تحت کنترل خان‌های محلی بلوچ بوده اما بعد از  قرار دادگلداسمیت در سال ۱۸۷۱ که نیمه غربی بلوچستان تحت کنترل قاجار در آمد.
شهر خاش طی تقسیمات چهار ایالتی کشوری ایران در عصر قاجار به عنوان مرکز بلوچستان در استان کرمان و بلوچستان شناخته می شد و قشون قاجار و سپس در عهد پهلوی در آن اسکان داشتند.

در سال ۱۳۱۶ با تصویب قانون تقسیمات کشوری، ایران به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم شد که طی این تقسیمات خاش، زابل، بم، کرمان و بندرعباس شهرستان‌های استان هشتم (کرمان و بلوچستان) شدند و خاش رسماً به‌عنوان مرکز بلوچستان شناخته می‌شد.
در گذشته خاش مرکز نظامی (و سیاسی) منطقه بود و از سال ۱۳۰۷ تا ۱۳۲۶ خاش در قبضه قدرت قشون نظامیان بود. همه فرمانداران و بخشداران نظامی بودند به همین دلیل بسیاری از ادارات مهم در خاش استقرار داشت و زاهدان بعد از ارتقا به شهرستان در سال  ۱۳۲۵ و تشکیل فرمانداری کل بلوچستان در سال ۱۳۲۶ از خاش جدا شد و تبدیل به مرکز فرمانداری کل بلوچستان گشت. اما خاش رسماً تا قبل از رونق‌گیری زاهدان و جذب جمعیت از اهمیت بیشتری برخوردار بود.
جغرافیا

شهرستان خاش را بیشتر نفرات به خاطر تیپ ۲۸۸ زرهی سلیمان هاشمزهی نزاجا و مرکز آموزش ۰۸ ابراهیم نوری نزاجا و کوه نیمه فعال تفتان می‌شناسند.
خاش شهری بلوچ نشین واقع در مرکز بلوچستان با آب و هوایی سرد و کوهستانی می‌باشد.
کارخانه بزرگ سیمان خاش قدیمی‌ترین کارخانه سیمان در جنوب شرق ایران است. کشاورزی در روستاهای پیرامون خاش در گذشته بیشتر توسط یزدی‌های مهاجر انجام می‌گرفت.
خاش در سال‌های پس از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ از مراکز مهم مهاجرپذیر شرق ایران شد بطوری که بر پایه سرشماری سال ۱۳۶۵ خورشیدی، شمار مهاجران شهر خاش بیش از یک‌ششم کل جمعیت شهر بود.
جمعه خونین خاش

مقالهٔ اصلی: جمعه خونین خاش
جمعه خونین خاش به درگیری‌های ۱۳ آبان ۱۴۰۱ بین مردم معترض خاش و نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران در میانهٔ خیزش سراسری ایران گفته می‌شود. مولوی عبدالحمید، امام جمعه زاهدان، در بیانیه‌ای اعلام کرد در این حادثه دست‌کم ۱۸ نفر کشته و ده‌ها نفر دیگر زخمی شدند. عفو بین‌الملل در گزارشی شمار کشته‌شدگان را ۱۸ نفر در یک روز اعلام کرد که نیروهای امنیتی در سرکوب مردم از «گلوله‌های جنگی مرگبار» استفاده کرده‌است.
جمعیت‌شناسی

| جمعیت تاریخی> سال | جمعیت تاریخی> جمعیت | جمعیت تاریخی> ±% |
| --- | --- | --- |
| ۱۳۵۵ | ۸٬۲۳۶ | —     |
| ۱۳۶۵ | ۲۰٬۲۲۸ | ۱۴۵٫۶٪+ |
| ۱۳۷۰ | ۲۷٬۴۲۰ | ۳۵٫۶٪+ |
| ۱۳۷۵ | ۳۸٬۹۲۴ | ۴۲٪+ |
| ۱۳۸۵ | ۵۶٬۶۸۳ | ۴۵٫۶٪+ |
| ۱۳۹۰ | ۵۴٬۱۰۵ | ۴٫۵٪− |
| ۱۳۹۵ | ۵۶٬۵۸۴ | ۴٫۶٪+ |
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این مکان ۵۶٬۵۸۴ نفر (۱۴٬۳۸۴ خانوار) بوده‌است.
جمعیت‌شناسی > زبان و مذهب

اکثر مردم شهرستان خاش به زبان‌ بلوچی (سرحدی و مکرانی) تکلم می‌کنند.
مذهب بیشتر مردم این شهر اهل‌سنت حنفی می‌باشد.
جمعیت‌شناسی > آداب و رسوم

زندگی قوم بلوچ آمیخته از عقاید و باورهایی است که رشته در سنتی دیرین دارند. کمتر می‌توان دید مراسم یا آئینی با موسیقی همراه نباشد. در موسیقی محلی آوازهایی مانند نازینک در مراسم عروسی و آواز نعت که مدح رسول مکرم اسلام استفاده قرار می‌گیرد. برخی از این مراسم‌ها و آئین‌ها عبارتند از:
- لیکو و زهیروک: آوازهایی هستند که در مرگ یا فراق بستگان خوانده می‌شود. زهیروک در بدو امر توسط زنان در حین کارهای روزمره خوانده می‌شود. امروزه لیکو و زهیروک (مودگ/موتک) توسط مردان و به همراهی قیچک (سرود/سروز) اجرا می‌شود.
- شعر: عبارت است از آوازی که مضمون آنرا داستانهای حماسی، عشقی، وقایع تاریخی، و پند و اندرز تشکیل می‌دهد. همانند درگیری قوم بلوچ با قشون انگلیس، جیندخان و داستان میرقنبر و چاکر و گوهرام.
در شهرستان خاش، لباس مردان(لباس بلوچی) متشکل از پیراهن دراز و یقه باز، شلوار گشاد، دستار (لنگ) و جلیقه (باسکت)، و بعضاً کلاه است لباس زنان هم پیراهن بلندی است که با سوزندوزی در قسمت‌های سرآستین، جیب (گپتان)، دم پا و سرسینه تزئین شده‌است.
اقتصاد و زیرساخت‌ها > زیرساخت

شهر خاش میانه جاده ایرانشهر به زاهدان قرار داد و به شکل تاریخی به دلیل موقعیت استراتژیک شهر در میان استان، مرکز اداره سیاسی بلوچستان ایران در شرق بوده‌است. همچنین ایستگاه راه‌آهن خاش در مسیر راه‌آهن چابهار – زاهدان قرار دارد.
شهر خاش در مسیر خط لوله انتقال آب شیرین سازی شده دریا به شرق ایران قرار گرفته که آب مورد نیاز صنایع را تأمین می‌کند. همچنین آب شرب شهر از طریق سد کارواندر تأمین می‌شود.
اقتصاد و زیرساخت‌ها > صنایع

مردم شهر عمدتاً در صنایع غذایی، کشاورزی در مناطق اطراف، صنایع معدنی (مخصوصا سیمان و سنگ آهن) و صنایع دستی و تجارت با پاکستان (و قاچاق سوخت) مشغول به کار هستند.
صنایع دستی خاش اوج هنر، ظرافت و فرهنگ مردم خاش را نشان می‌دهد. از جمله صنایع دستی مردم خاش می‌توان به سوزن دوزی بلوچی، حصیر بافی، گلیم بافی، قالی بافی، پشتی و خورجین بافی، سکه و آیینه دوزی، پرده بافی، زرگری، سیاه چادر بافی، نمد مالی، منبت کاری، پارچه بافی، جواهر سازی، خامه، سیاه و پریوار دوزی، تولید ابزار آلات موسیقی و ساخت آویز دیواری از عمده هنرهای صنایع دستی در شهرستان خاش هستند.
اقتصاد و زیرساخت‌ها > آموزش

در شهر خاش دانشگاه آزاد اسلامی واحد خاش قرار دارد.
همچنین در شهر خاش دانشکده صنعت و معدن خاش قرار دارد که زیرمجموعه دانشگاه سیستان و بلوچستان می‌باشد. این دانشکده فعالیت خود را در سال ۱۳۹۳ با آموزش رشته‌های مهندسی معدن، مهندسی کامپیوتر و مهندسی صنایع شروع کرد و هدف آن آموزش نیروی متخصص برای توسعه صنعتی و معدنی منطقه خاش است.
اقتصاد و زیرساخت‌ها > خدمات عمومی

در شهر خاش بیمارستان مجهز امام خمینی، چندین کلینیک تخصصی پزشکی، دادگاه، مراکز متعدد پلیس و سایر نیروهای انتظامی، امنیتی و نظامی، تعداد زیادی مسجد کوچک و همچنین مسجد جامع خاش وجود دارد.
جاذبه‌های گردشگری

صنایع دستی خاش
کوه شاه خفته
قلعه حیدرآباد
انجیر مهی
گنج امین
قلعه ناصری خاش
نخلستان ایرندگان
رودخانه ایرندگان
غار صداکی ایرندگان
قلعه ایرندگان (ده قلعه)
کوه تفتان
رودخانه کارواندر
کوه بیرک
رودخانه مرنتاک
سنگان
نمایی از قلعه حیدرآباد