stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
بیماری هلندی اقتصاد ایران (۱۳۵۳ تا ۱۳۵۶)
تحولات زمینه ساز بروز بیماری هلندی > تغییر مناسبات بازار نفت و شوک قیمت جهانی نفت

مقاله‌های اصلی: بحران نفتی سال ۱۹۷۳ و اقتصاد نفت
طی سال‌های ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۲ شرایط اقتصاد جهانی کشورهای تولیدکننده نفت عضو سازمان اوپک را در موقعیت خوبی برای چانه زنی با شرکت‌های نفتی غربی قرار داد. تقاضای جهانی انرژی به‌طور سالانه به میزان ۴٫۴ ٪ رشد کرد که هیچ منبعی جز نفت برای پاسخ به آن وجود نداشت. ظرفیت تولید نفت آمریکا دچار کاهش نسبی شد. حکومت‌های کشورهای تولیدکننده نفت به عنوان مهم‌ترین عامل تضمین کننده عرضه بین‌المللی نفت در طولانی مدت شناخته شدند. قراردادهای بیع متقابل میان کشورهای تولیدکننده و شرکت‌های نفتی رواج یافت که در ازای تضمین تولید و عرضه نفت، سهم بیشتری از درآمد فروش نفت به کشورها می‌رسید. به این ترتیب، پس از چند سال گفت و گو، در زمستان سال ۱۳۵۱ یک توافقنامه کلی میان اوپک و شرکت‌های نفتی حاصل شد و اغلب کشورهای عضو توانستند قراردادهای بسیار بهتری با شرکت‌های غربی ببندند و به تعبیری ملی سازی نفت در جهان رخ دهد.
در ایران نیز از سال ۱۳۳۳ تا سال ۱۳۵۲ نفت طی قرارداد لیزینگ موسوم به قرارداد کنسرسیوم استخراج و صادر می‌شد. اما در سال ۱۳۵۲ (۳۱ ژوئیه ۱۹۷۳) قرارداد جدیدی منعقد شد که رابطه ایران با کنسرسیوم را تغییر داد. طبق این قرارداد شرکت ملی نفت ایران رسماً مالکیت و کنترل صنعت نفت در مناطق تحت قرارداد با کنسرسیوم را در اختیار گرفت و کنسرسیوم با ایجاد شرکتی به عنوان طرف قرارداد ارائه خدمات و خرید نفت با شرکت ملی نفت ایران، عهده‌دار خدمات صنعت نفت گردید.
از سوی دیگر، با وقوع جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۳۵۲ شمسی و تحریم فروش نفت توسط کشورهای عربی شاه حاضر به پیوستن به تحریم نفتی نشد. ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور آمریکا، برای مقابله با قیمت بالای نفت ناچار شد تا دو بار (در سال‌های ۱۹۷۱ و ۱۹۷۲) ارزش دلار را کاهش دهد. اوپک نیز به رهبری محمدرضا پهلوی با این حرکت مقابله کرد و دو بار (هر بار اندکی پس از کاهش ارزش دلار) قیمت نفت را افزایش داد. از سوی دیگر، اکتشاف نفت در داخل مرزهای آبی خلیج فارس، به شاه این امکان را داد تا با شرکت‌های کوچک و جدید خارج از کنسرسیوم، قراردادهای کشف و استخراج جدید منعقد کند. شاه معتقد بود که بزرگ‌ترین منبع طبیعی ایران، یعنی نفت، قبل از پایان قرن بیستم به‌طور کامل تمام خواهد شد. از این رو در نظر داشت با به حداکثر رساندن بهره‌برداری از نفت، اقتصاد صنعتی مدرن و متنوعی را پایه‌ریزی کند تا ایرانی امن و روبه پیشرفت بعد از اتمام نفت امکان استمرار داشته‌باشد.
تحولات زمینه ساز بروز بیماری هلندی > برنامه عمرانی پنجم (۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶)

همچنین ببینید: همایش اقتصادی ۱۳۵۳ گاجره، همایش اقتصادی ۱۳۵۳ رامسر، و برنامه‌های عمرانی دوره پهلوی
کارشناسان سازمان برنامه به محدودیت‌های رشد و نیز تورم و نابرابری توزیع درآمد آگاه بودند و لذا در برنامهٔ عمرانی پنجم بر رشد تحصیلات، خدمات بهداشتی، اصلاح توزیع درآمد، ثبات قیمت‌ها، جذب جوانان جویای کار و افزایش رفاه اجتماعی تمرکز کردند. این کار به قیمت توقف پروژه‌های عمرانی بزرگ و سرمایه‌بَر بود. این طرح در کنفرانسی در شهریور ۱۳۵۱ ارائه شد و او آن را مشروط به عدم کاهش هزینه‌های نظامی پذیرفت. سال بعد با بروز جنگ اعراب و اسرائیل قیمت نفت ناگهان افزایش یافت؛ لذا در آغاز سال ۱۳۵۳، شاه تصمیم به تطبیق هزینه‌های عمومی با سطح جدید درآمدهای نفتی گرفت و در نتیجه برنامهٔ عمرانی پنجم بازنویسی شد. همچنین، وزرا مشتاق به تأمین سرمایه‌های کلان برای پروژه‌های عمرانی بزرگی بودند که سال ۱۳۵۱ متوقف شده بود. آنها با دور زدن سازمان برنامه و نخست‌وزیر وقت، فریدون هویدا، مستقیماً نزد شاه رفتند و برای تأمین مالی پروژه‌های خود مجوز گرفتند. وزرا خواهان برنامه توسعه‌ای با چهار برابر حجم سرمایه‌گذاری بودند که عبدالمجید مجیدی، رئیس سازمان برنامه، مخالف آن بود. نهایتاً، هویدا قادر به اتخاذ موضع میان آنها نشد و سه سناریو را تدوین کرد و به شاه ارائه داد. در کنفرانس رامسر در مرداد ۱۳۵۳ به ریاست شاه، حجم اعتبارات برنامه برای سه سال و نیم باقی مانده از ۳۵٫۷ به ۶۸ میلیارد دلار افزایش یافت و تنها بخش کوچکی از آن به دغدغه‌های سازمان برنامه اختصاص یافت. به نوشته داریوش بایندُر، در خصوص نقش شاه در کنفرانس رامسر دو تصویر متفاوت ارائه شده‌است. در تصویری که برخی وفاداران حکومت پهلوی نظیر مجیدی ارائه داده‌اند، شاه جانب ملاحظات سازمان برنامه را گرفته‌است و در تصویر منتقدان، وی بر رشد سریع بدون توجه به ملاحظات آن، تأکید داشته‌است.
بروز بیماری هلندی و عوارض آن

با افزایش شدید درآمدهای نفتی در ایران اعتبارات مورد نیاز برای برنامه‌های عمرانی نیز تا حدود شش برابر برنامه چهارم توسعه افزایش یافت. در عین حال اقتصاد ایران امکان جذب این حجم از منابع مالی حاصل از صادرات نفت را نداشت. اجرای برنامه پنجم سبب شد که تورم کشورهای صادرکننده محصولات به اقتصاد ایران تحمیل شود[چگونه؟] و نیز پایانه‌های ورودی ایران یارای ورود این حجم واردات را نداشته باشد.فشار ناشی از سعی در واردات شدید منجر به این شد که حتی بسیاری از کشتیها بعد از صرف زمان طولانی انتظار برای تخلیه امکان نمی یافتند و کالاها را در آب ریخته و بندرها را ترک می کردند که ضرر بزرگی به اقتصاد ایران بود. در نهایت، اجرای این برنامه منجر به بروز بیماری هلندی در اقتصاد ایران شد که البته در آن زمان هنوز به لحاظ نظری توسط اقتصاددانان صورت‌بندی نشده بود. ورود ثروت بادآوردهٔ نفتی به اقتصاد و افزایش فزایندهٔ هزینه‌های حکومت، منجر به یک تورم شدید و کاهش تولیدات کارخانه‌ها گشت. در نتیجه دولت جمشید آموزگار در سال ۱۳۵۶ مجبور به اتخاذ سیاست ریاضت اقتصادی شد. این وضعیت منجر به بروز نارضایتی عمومی شد که راه را برای انقلاب در سال بعد از آن هموار کرد.
بروز بیماری هلندی و عوارض آن > تحولات بخش نفت

طبق آمار بانک مرکزی ایران، در طی اجرای این برنامه در ابتدا بخش نفت به‌شدت رشد کرد و سهم آن از تولید ناخالص داخلی کشور از ۲۳٫۳٪ در سال ۱۳۵۱ به ۴۷٫۴٪ در سال ۱۳۵۳ رسید و در مقابل بخش کشاورزی به‌شدت کوچک شد و به کمتر از ۱۰٪ رسید، اگر چه در سال ۱۳۵۶ مجدداً سهم بخش نفت به ۳۲٫۵٪ کاهش یافت. به موازات توسعهٔ صنعت نفت، سهم آن در درآمدهای حکومت و نیز صادرات کشور افزایش یافت. اوج این افزایش در سال ۱۳۵۳ بود که ۸۶٪ از بودجه را درآمدهای نفتی تشکیل می‌داد. همچنین سهم نفت در درآمدهای صادراتی نیز در سال ۱۳۵۴ به اوج رسید، به طوری که ۸۹٪ درآمدهای صادراتی ایران را تشکیل می‌داد. علی‌رغم افزایش وابستگی به صنعت نفت، چهار برابر شدن قیمت نفت در سال‌های ۱۳۵۳–۱۳۵۲ و متعاقباً تضعیف بازار بین‌المللی نفت سبب شد که بخش نفت شتاب توسعه پیشین خود را از دست بدهد و طی این برنامه رشد اندکی را تجربه کند. تحت تأثیر افزایش درآمدهای نفتی، سهم هزینه‌های سرمایه‌گذاری و مصرفی در بخش عمومی به‌طور نسبتاً ثابتی رشد کرد به طوری که در سال ۱۳۵۳ هزینه‌های سرمایه‌گذاری در بخش عمومی به اوج خود، معادل ۶۱٪ از کل سرمایه‌گذاری‌ها رسید و سپس تا سال ۱۳۵۶ به ۵۷٪ کاهش یافت. از سوی دیگر، افزایش درآمدهای نفتی در سال‌های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ باعث شد که تراز تجاری ایران به یکباره مثبت شود و ایران از یک کشور وام‌گیرنده به یک کشور وام‌دهنده تبدیل شود.
بروز بیماری هلندی و عوارض آن > مشکلات ناشی از بیماری هلندی

در نتیجهٔ افزایش هزینه‌ها، نرخ تورم از سال ۱۳۵۲ دورقمی شد و به‌طور متوسط طی برنامهٔ پنجم به ۱۵٫۷ رسید. بخشی از این تورم طبیعی و ناشی از تورم کشورهای توسعه‌یافته در اثر شوک نفتی بود. اما علت اصلی آن مربوط به تصمیم شاه برای دو برابر کردن ناگهانی هزینه‌های حکومت در نتیجهٔ افزایش درآمدهای نفتی بود. تورم در سال ۱۳۵۶، یعنی سال آخر برنامهٔ عمرانی پنجم، به ۲۴٫۹٪ رسید. دولت برای کنترل تورم اقدام به واردات ارزان با استفاده از نرخ ارز پایین کرد و سیاست کنترل قیمت و مقابله با گران‌فروشی را اتخاذ کرد. این سیاست به تولید داخلی آسیب زد و نارضایتی فعالان اقتصادی را به همراه آورد. در نهایت نرخ رشد اقتصاد در طی برنامهٔ ششم به ۷٫۶٪ افت کرد که نصف رشد برنامه چهارم بود و همچنین نرخ رشد بهره‌وری هم به ۴٫۱٪ افت کرد. طبق آمار سازمان برنامه، شاخص هزینه زندگی از عدد ۱۰۰ در سال ۱۳۴۹ به عدد ۱۲۶ در سال ۱۳۵۳، ۱۶۰ در سال ۱۳۵۴ و نهایتاً ۱۹۰ در سال ۱۳۵۵ رسید. این افزایش به‌خصوص برای هزینهٔ خوراک و مسکن در شهرها بیشتر بود. به گزارش اکونومیست در سال ۱۳۵۵، هزینهٔ اجاره مسکن برای یک خانوار طبقه متوسط طی پنج سال ۳۰۰٪ افزایش داشت و هزینهٔ مسکن تا ۵۰٪ درآمد سالانهٔ آن خانوار را در بر می‌گرفت.
بروز بیماری هلندی و عوارض آن > جداول آماری وضعیت اقتصاد ایران

جدول ۱- شاخص‌های نقدینگی، قیمت‌ها و دستمزدها در اقتصاد ایران (به صورت درصد تغییرات، بر اساس آمار بانک ملی و بانک مرکزی ایران)
| سال | نقدینگی | منابع | قیمت مصرف‌کننده | قیمت عمده فروشی | حقوق کاربران غیرماهر ساختمانی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۹۷۰ | ۷٫۶۲ | ۱۴٫۵۳ | ۱٫۴۴ | ۲٫۵۱ | ۴٫۷۳ |
| ۱۹۷۱ | ۲۰٫۱۲ | ۲۵٫۷۱ | ‏۵٫۵۶ | ۷٫۶۱ | ۱٫۸۷ |
| ۱۹۷۲ | ۳۵٫۶۴ | ۳۴٫۸۰ | ‏۶٫۲۳ | ۳٫۶۹ | ۱۷٫۳۴ |
| ۱۹۷۳ | ۲۷٫۷۳ | ۲۹٫۱۴ | ‏۱۱٫۱۷ | ۱۴٫۷۳ | ۱۶٫۷۲ |
| ۱۹۷۴ | ۶۱٫۴۲ | ۵۷٫۰۶ | ‏۱۵٫۵۳ | ۱۷٫۰۶ | ۳۱٫۷۳ |
| ۱۹۷۵ | ۳۶٫۴۶ | ۴۱٫۴۰ | ۹٫۹۳ | ۵٫۳۷ | ۵۰٫۸۵ |
| ۱۹۷۶ | ۳۶٫۸۹ | ۳۹٫۱۱ | ۱۶٫۵۲ | ۱۳٫۲۶ | ۳۵٫۴۱ |
| ۱۹۷۶ | ۳۶٫۸۹ | ۳۹٫۱۱ | ۱۶٫۵۲ | ۱۳٫۲۶ | ۳۵٫۴۱ |
| ۱۹۷۷ | ۲۹٫۳۴ | ۳۱٫۶۰ | ۲۵٫۱۰ | ۱۴٫۶۲ | ۳۳٫۷۶ |
| ۱۹۷۸ | ۵۶٫۴۲ | ۲۲٫۹۷ | ۱۰٫۰۱ | ۹٫۶۷ | ۱۴٫۷۷ |
جدول ۲- سهم بخش‌های اقتصاد ایران از تولید ناخالص داخلی برحسب میلیارد ریال و درصد (آمار بانک مرکزی ایران)
| سال | بخش کشاورزی | صنعت نفت | بخش معدن | صنایع و خدمات | تولید ناخالص داخلی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۹۷۰ | ۱۲۶٫۳  (۱۷٫۷٪) | ۱۴۰٫۵  (۱۹٫۶۹٪) | ۱۳۴٫۱  (۱۸٫۷۹٪) | ۳۳۵٫۲  (۴۶٫۹۸٪) | ۷۱۳٫۵  (۱۰۰٪) |
| ۱۹۷۱ | ۱۵۶٫۴  (۱۷٫۳۳٪) | ۲۱۲٫۳  (۲۳٫۵۲٪) | ۱۶۰٫۵  (۱۷٫۷۸٪) | ۴۰۰٫۷  (۴۴٫۳۹٪) | ۹۰۲٫۷  (۱۰۰٪) |
| ۱۹۷۲ | ۱۸۲٫۸  (۱۶٫۱۷٪) | ۲۶۳٫۴  (۲۳٫۳۱٪) | ۲۰۲٫۸  (۱۷٫۹۴٪) | ۵۲۱٫۷  (۴۶٫۱۶٪) | ۱۱۳۰٫۲  (۱۰۰٪) |
| ۱۹۷۳ | ۲۱۹٫۷  (۱۳٫۰۹٪) | ۵۸۶٫۷  (۳۴٫۹۵٪) | ۲۸۲٫۴  (۱۶٫۸۲٪) | ۶۴۵٫۷  (۳۸٫۴۶٪) | ۱۶۷۸٫۸  (۱۰۰٪) |
| ۱۹۷۴ | ۲۸۹٫۸  (۹٫۵۸٪) | ۱۴۳۳٫۷  (۴۷٫۳۷٪) | ۳۸۵٫۵  (۱۲٫۷۴٪) | ۱۰۲۶٫۰  (۳۳٫۹۰٪) | ۳۰۲۶٫۳  (۱۰۰٪) |
| ۱۹۷۵ | ۳۰۶٫۲  (۸٫۹۲٪) | ۱۳۶۹٫۱  (۳۹٫۸۹٪) | ۵۵۷٫۴  (۱۶٫۲۴٪) | ۱۳۵۲٫۴۰  (۳۹٫۴۰٪) | ۳۴۳۳٫۲  (۱۰۰٪) |
| ۱۹۷۶ | ۳۸۷٫۵  (۸٫۴۸٪) | ۱۶۷۱٫۴  (۳۶٫۵۷٪) | ۸۴۸٫۳  (۱۸٫۵۶٪) | ۱۸۸۱٫۳۰  (۴۱٫۱۶٪) | ۴۵۷۰٫۶  (۱۰۰٪) |
| ۱۹۷۷ | ۴۵۹٫۳  (۸٫۵۱٪) | ۱۷۵۵٫۰  (۳۲٫۵۲٪) | ۱۰۰۵٫۹  (۱۸٫۶۴٪) | ۲۴۶۶٫۴۰  (۴۵٫۷۱٪) | ۵۳۹۶٫۱  (۱۰۰٪) |
جدول ۳- درآمدها و هزینه‌های حکومت بر حسب میلیارد ریال (بر اساس آمار بانک جهانی، بانک مرکزی ایران)
| سال | کل درآمدهای حکومت | درآمدهای نفت و گاز | درآمدهای غیرنفت و گاز | هزینه‌ها | تراز مالی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۹۷۰ | ۱۷۳٫۴ | ۸۵٫۵ | ۸۷٫۹ | ۲۳۲٫۱ | ۵۸٫۷- |
| ۱۹۷۱ | ۲۵۸٫۳ | ۱۵۵٫۳ | ۱۰۳٫۹ | ۲۸۴٫۴ | ۳۲٫۹- |
| ۱۹۷۲ | ۳۰۲٫۱ | ۱۷۸٫۲ | ۱۲۳٫۹ | ۳۵۹٫۱ | ۵۸٫۶- |
| ۱۹۷۳ | ۴۶۴٫۸ | ۳۱۱٫۳ | ۱۵۳٫۵ | ۴۷۸٫۰ | ۱۳٫۲- |
| ۱۹۷۴ | ۱۳۹۴٫۴ | ۱۲۰۵٫۲ | ۱۸۹٫۲ | ۱۰۷۶٫۵ | ۳۱۷٫۹+ |
| ۱۹۷۵ | ۱۵۸۲٫۱ | ۱۲۴۶٫۸ | ۳۳۵٫۳ | ۱۴۵۶٫۱ | ۱۲۶٫۰+ |
| ۱۹۷۶ | ۱۸۳۶٫۴ | ۱۴۲۱٫۵ | ۴۱۴٫۹ | ۱۶۳۸٫۹ | ۱۹۷٫۵+ |
| ۱۹۷۷ | ۲۰۳۴٫۲ | ۱۴۹۷٫۸ | ۵۳۶٫۴ | ۲۱۴۶٫۱ | ۱۱۹٫۹- |
| ۱۹۷۸ | ۱۵۹۸٫۶ | ۱۰۱۳٫۲ | ۵۸۵٫۴ | ۱۸۲۳٫۹ | ۲۲۵٫۳- |
اقدامات حکومت برای رفع مشکل > حزب رستاخیز

حزب رستاخیز مسئولیت تورم شدید بین سال‌های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۵ را به گردن جامعهٔ تجاری انداخت و به سراغ مغازه‌داران و تجار خرده‌پا رفت. حزب با گشودن شعبه‌هایی در بازار، بر قیمت بیشتر کالاها نظارت دقیقی اعمال کرد و برای کوتاه ساختن دست واسطه‌ها و دلالان داخلی، میزان زیادی گندم، قند و شکر و گوشت وارد کرد. بدین‌سان رژیم با اعلان جنگ به بازار، به حوزه‌ای حمله‌ور شده بود که دولتهای پیشین، جرئت گام گذاشتن در آن را نداشتند. حزب رستاخیز ۱۰٬۰۰۰ دانش‌آموز را در دسته‌های منظمی با نام «تیمهای بازرسی»، برای جهاد بیرحمانه‌ای علیه سودجویان، متقلبان، محتکران و سرمایه‌داران بی‌ملاحظه، روانه بازار کرد. همچنین شوراهای صنفی تعداد بسیاری از تاجران را جریمه، تبعید یا محکوم به زندان نمودند و روزنامه‌های در نظارت دولت نیز از ضرورت ریشه‌کن کردن بازار و حجره‌های پوسیده و جایگزین کردن سوپرمارکتهای کارآمد با قصابیها، بقالی‌ها و نانوایی‌های بی‌ثمر سخن به میان آوردند. این حملات فاحش موجب شد تا بازاریان، در جستجوی پشتیبان، بار دیگر به متحد سنتی خود، علما روی آورند. به گفته یرواند آبراهامیان، اهداف حزب رستاخیز با دستاوردهای آن به شدت تعارض پیدا کرد و هرچند هدف آن نهادینه کردن بیشتر حکومت سلطنتی و فراهم ساختن پایگاه اجتماعی گسترده‌تری برای آن بود، رژیم را تضعیف و نارضایتی قشرهای مختلف جامعه را شدیدتر کرد. اعلان جنگ حکومت علیه بازاریان و نهادهای دینی، مخالفان میانه‌رو و حتی روحانیون غیر سیاسی را نیز به آغوش مخالف نافرمان و سازش‌ناپذیر رژیم، روح الله خمینی، انداخت و آنان امکانات مالی بسیار و یک شبکه سازمانی گسترده را در اختیار خمینی قرار دادند. بازاریان همچنین، پشتیبانی مالی بسیاری از اعتصاب‌های دانشجویی و بعد از آن اعتصاب‌های گسترده کارگری و همچنین حمایت مالی خانواده‌های کشته‌شدگان درگیری‌های سال ۵۷ را برعهده گرفتند.
آثار و پیامدها

جمعیت حمایت کودکان بی‌سرپرست در ۱۳۵۴ ایجاد شد.
کودک نانوا در تربت جام در سال ۱۳۵۵
به دلیل وجود اقتصاد نفتی نقدینگی مردم ایران رو به افزایش نهاد و در نتیجه درصد مهاجرت مردم از روستاها به شهرهای بزرگ رشد چشمگیری پیداکرده بود، اما با کاهش به‌یک‌بارهٔ قیمت نفت، بسیاری از این مهاجران تازه‌وارد بیش‌ازپیش بیکار شدند و این مسائل موجبات نارضایتی این مهاجران به شهرهای بزرگ را که بخش‌های وسیعی از جامعه می‌بودند، فراهم آورد.
یادداشت

↑  investment expenditure
محمدرضا پهلوی در سازمان برنامه و بودجه دربارهٔ خط مشی اقتصادی اصلی ایران صحبت می‌کند (۱۳۴۹).
دیدار شاه با اعضای سازمان اوپک در تهران، ۱۳۴۹.
قیمت نفت از سال ۱۸۶۱ تا ۲۰۱۱ میلادی، نمودار آبی قیمت اسمی و نمودار نارنجی قیمت واقعی تصحیح شده با حذف اثر تورم است. نمودار نشان دهنده دو شوک قیمت در در سال ۱۹۷۲ و سپس ۱۹۷۹ است.
نوسان درآمد نفتی اوپک از ۱۹۷۲ تا ۲۰۱۵ میلادی، نمودار قرمز قیمت اسمی و نمودار آبی قیمت واقعی تصحیح شده با حذف اثر تورم است.
نمودار تولید نفت ایران از ۱۹۵۰ تا ۲۰۱۲، اوج تولید نفت مربوط به سال های ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ است.
نفت کش های بزرگ از پایانه نفتی جزیره خارگ بارگیری می کنند.
کارگاه سنتی تراش فیروزه، ۱۳۵۲
هنرستان شرکت ملی نفت ایران در آغاجاری، ۱۳۴۹
دومین کنگره حزب رستاخیز ایران
شکستگی صدفی

شکستگی صدفی (conchoidal fracture) نوعی شکستگی یا شکست در مواد تردی است که از هیچ رخ طبیعی پیروی نمی‌کند. وب‌سایت Mindat.org شکستگی صدفی را اینگونه تعریف می‌کند: «شکستگی با سطوح صاف و منحنی، معمولاً کمی مقعر، که دارای موج‌های متحدالمرکز شبیه به خطوط رشد یک صدف است». موادی که به این شکل می‌شکنند شامل کوارتز، چرت، سنگ آتشزنه، کوارتزیت، یشم، و سایر مواد ریزدانه یا جامد آمورف با ترکیب خالص دی‌اکسید سیلیسیم، مانند ابسیدین و شیشه و همچنین برخی فلزات مانند گالیم هستند.
مواد کریستالی مانند کوارتز نیز زمانی که فاقد رخ هستند و در امتداد صفحه موازی با سطوح بلوری خود شکسته نمی‌شوند، شکستگی صدفی از خود نشان می‌دهند؛ بنابراین، شکستگی نشانه مشخصی برای آمورف بودن یک کانی یا ماده نیست. مواد جامد آمورف، کریپتوکریستالین و بلور همگی زمانی که فاقد صفحه رخ مشخص باشند می‌توانند نشان‌دهنده شکستگی صدفی باشند.
اگر ضربه مناسبی به مواد مختلف زده شود، می‌تواند منجر به شکستگی صدفی شود. در عصر سنگ سیلیس کریپتوکریستالین، مانند چرت یا سنگ آتشزنه که این ویژگی را دارند، به‌طور گسترده‌ای برای ساخت ابزارهای تیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند، مبادله شده یا با آنها تجارت می‌شدند.
شکستگی صدفی اغلب دارای یک سطح شکستگی منحنی است که شبیه انحناهای ملایم یک صدف سیاه است. برجستگی‌ای در نقطه ضربه ظاهر می‌شود که حباب ضربه نام دارد و امواج ضربه‌ای از این نقطه به سمت بیرون منتشر می‌شوند و اثری به‌صورت موج بر روی سنگ ایجاد می‌کنند. از دیگر ویژگی‌های صدفی می‌توان به ترک‌خوردگی‌های کوچک منتشر شده از حباب ضربه اشاره کرد.
شکستگی‌های صدفی در تقابل با شکستگی‌های سیمایی که اغلب در تک‌بلورها مانند ویفر نیمه‌رساناها و گوهرسنگ‌ها و همچنین شکستگی‌های سطحی شکل‌پذیری پر انرژی که در بسیاری از کاربردهای ساختاری مطلوب است، تعریف می‌شوند.
ابسیدین نمای شکست صدفی را نشان می‌دهد.
شکست صدفی در ابسیدین
شکست صدفی در سنگ آتشزنه
شکستگی‌های صدفی متعدد در شیشه
زیرمجموعه‌ها

تعاریف فرعی متعددی وجود دارد. به عنوان مثال در وب‌سایت Webmineral:
شکننده—صدفی: شکست بسیارکننده که قطعات کوچک صدفی تولید می‌کند.
شکننده—نیم‌صدفی: شکست شکننده با تکه‌های نیم‌صدفی
صدفی—نامنظم: شکست نامنظم که تکه‌های کوچک صدفی تولید می‌کند.
صدفی—ناهموار: شکست ناهموار ایجاد شده در مواد شکننده که ویژگی آن سطوح نیمه منحنی است.
نیم‌صدفی: شکست ایجاد شده در مواد شکننده که ویژگی آن سطوح نیمه منحنی است.
سنگ‌تراشی

در تراشه‌زنی سنگ‌های ابزار سنگی، شکستگی صدفی اساس ساخت ابزار را تشکیل می‌دهد، زیرا شکل سطح شکسته‌شده فقط توسط تنش اعمال‌شده کنترل می‌شود، و نه توسط جهت‌گیری ساختار ماده شکسته شده. این ویژگی همچنین شکستگی‌های صدفی را در مهندسی مفید می‌کند، زیرا آنها یک نمایش دائمی از حالت تنش در زمان وقوع شکستگی را ارائه می‌دهند. از آنجایی که شکستگی‌های صدفی تنها می‌توانند به‌واسطه ضربه مکانیکی ایجاد شوند و نه به واسطه مثلاً یخ‌زدگی، می‌توان از آنها به عنوان روشی مفید برای تمایز دادن بین ابزار سنگی عصر سنگ و سنگ‌های طبیعی استفاده کرد.
آندر آسترالاگا

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
نام کامل:  آندر آسترالاگا آرانگورن
زادروز:  ۳ مارس ۲۰۰۴ ‏(۲۰ سال)
زادگاه:  برانگو، اسپانیا
قد:  ۱٫۹۰ متر (۶ فوت ۳ اینچ)*
پست:  دروازه‌بان
اطلاعات باشگاهی: اطلاعات باشگاهی
باشگاه کنونی:  باشگاه فوتبال بارسلونا بی
شمارهٔ پیراهن:  ۱
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۲۰۱۴–۲۰۱۸:  اتلتیکو بیلبائو
۲۰۱۸–۲۰۲۳:  بارسلونا
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۲۲– |  بارسلونا بی |  ۲۷ |  (۰) |
تیم ملی‡: تیم ملی‡
| ۲۰۲۱–۲۰۲۲ |  زیر ۱۸ سال اسپانیا |  ۶ |  (۰) |
| ۲۰۲۲–۲۰۲۳ |  زیر ۱۹ سال اسپانیا |  ۴ |  (۰) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۴ فوریه ۲۰۲۵.   ‡ آمار بازی‌ها و گل‌های ملی به‌روز شده در تاریخ ۱۴ فوریه ۲۰۲۵:  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۴ فوریه ۲۰۲۵.   ‡ آمار بازی‌ها و گل‌های ملی به‌روز شده در تاریخ ۱۴ فوریه ۲۰۲۵
آندر آسترالاگا آرانگورن (زاده ۳ مارس ۲۰۰۴) یک بازیکن فوتبال اهل اسپانیا است. وی به عنوان دروازه‌بان برای باشگاه فوتبال بارسلونا بی بازی می‌کند.
وحیده ماگلایلیچ

| وحیده ماگلایلیچ  Vahida Maglajlić | وحیده ماگلایلیچ  Vahida Maglajlić |
| --- | --- |
زاده: ۱۷ آوریل ۱۹۰۷ بانیا لوکا، بوسنی و هرزگوین بخشی از اتریش-مجارستان
درگذشته: ۱ آوریل ۱۹۴۳ (۳۵ سال) مالا کروپسکا روجیشکا، دولت مستقل کرواسی
وفاداری:   پارتیزان‌های یوگسلاوی (۱۹۴۱–۴۳) 
جنگ‌ها و عملیات‌ها: جنگ جهانی دوم در یوگسلاوی
نشان‌ها: نشان قهرمان ملی (یوگسلاوی)
وحیده ماگلایلیچ (۱۷ آوریل ۱۹۰۷ – ۱ آوریل ۱۹۴۳) یک پارتیزان یوگسلاوی بود که به دلیل نقشش در مبارزه علیه نیروهای محور در طول جنگ  جهانی دوم به عنوان قهرمان خلق یوگسلاوی شناخته و دارای نشان قهرمان ملی (یوگسلاوی) شد. او تنها زن مسلمان بوسنیایی بود که این نشان عالی را دریافت کرد.
ماگلایلیچ که در قادی بانیا لوکا به دنیا آمد، از تحصیلات عالی توسط پدرش محروم شد. او به اهداف مختلف اجتماعی و بشردوستانه از جمله حقوق زنان دست زد. پس از اینکه یوگسلاوی توسط نیروهای محور در آوریل ۱۹۴۱ مورد تهاجم قرار گرفت، بوسنی بخشی از دولت مستقل کرواسی، یک دولت دست نشانده فاشیست شد. ماگلایلیچ در ماه مه وارد اتحادیه کمونیست‌های یوگسلاوی شد و به جنبش‌های مقاومت در جنگ جهانی دوم پارتیزانی پیوست. موقعیت اجتماعی بالای او به او اجازه داد تا چندین ماه به‌طور نامحسوس به پارتیزان‌های محلی پناه داده و آن‌ها را تجهیز کند، اما در نهایت فعالیت‌های او توسط مقامات فاشیست کشف و وی به زندان فرستاده شد. پس از ماه‌ها شکنجه، ماگلایلیچ از زندان فرار کرد و مجدداً به پارتیزان‌ها پیوست. او تا زمان مرگش در نبرد با نیروهای آلمانی در مالا کروپسکا روجیشکا، در منطقه بوسانسکا کراینا از مشهورترین افراد بود.
پس از جنگ، بقایای او از مالا کروپسکا روجیشکا نبش قبر شد و دوباره در گورستان پارتیزان در بانیا لوکا به خاک سپرده شد. تصویر او بر روی جلد اعلامیه‌های توزیع شده توسط سازمان آزادیبخش فلسطین به نمایش درآمده است که سعی دارد او را به عنوان نمونه ای برای زنان فلسطینی معرفی کند.
خانواده، آموزش و فعالیت

وحیده ماگلایلیچ در ۱۷ آوریل ۱۹۰۷ در بانیا لوکا، بوسنی و هرزگوین، که در آن زمان یک منطقه تحت اشغال اتریش-مجارستان و بعداً بخشی از پادشاهی یوگسلاوی بود، به دنیا آمد. او از یک خانواده برجسته مسلمان بوسنیایی، بزرگ‌ترین فرزند از ده فرزند قادی محمد ماگلایلیچ، رئیس دادگاه شریعت بانیا لوکا، و همسرش کاملیا بود. تعداد این خانواده هفت زن و پانزده مرد بود که پدربزرگ و مادربزرگ، عمه، عموها و عموهای ماگلایلیچ در یک خانه مشترک زندگی می‌کردند. وحیده در کودکی با جاروها بازی می‌کرد تا با عروسک‌ها و وانمود می‌کرد که آنها در واقع تفنگ و اسب هستند. او همچنین پسران را به عنوان همبازی ترجیح می‌داد، اما به زودی مجبور شد مسئولیت هشت برادر و یک خواهر کوچکترش را بر عهده بگیرد.
ماگلایلیچ از اوایل کودکی به کار دستی علاقه نشان داده بود و بنابراین والدینش تصمیم گرفتند او را در مدرسه حرفه‌ای زنان در زادگاهش در مکتب ثبت نام کنند. در آن زمان، تعداد کمی از دختران مسلمان بوسنیایی به مدرسه سکولار می‌رفتند. ماگلایلیچ آرزو داشت که تحصیلات خود را در زاگرب ادامه دهد و معلم شود، اما پدرش داشتن دخترانی که خارج از خانه تحصیل می‌کردند، نامناسب می‌دانست و اجازه نمی‌داد؛ بنابراین ماگلایلیچ تا آغاز جنگ جهانی دوم خانه را اداره کرد.
ماگلایلیچ اگرچه تحصیلات خود را بیشتر ادامه نداد، اما از طریق برادرانش که در سارایوو و زاگرب تحصیل کردند با مارکسیسم و جنبش کارگری آشنا شد. او یکی از اولین زنان مسلمان بوسنیایی بود که در جنبش کارگری شرکت کرد و از این طریق بیشتر با جنبش حقوق زنان درگیر شد. او همچنین در سازمان بین‌المللی کمک‌های سرخ فعال بود و بعداً ریاست سازمان زنان بانیا لوکا را بر عهده داشت. پدرش به او اجازه داد حجاب خود را کنار بگذارد، اما او با کوتاه کردن موهایش خشم خانواده و مردم شهر را برانگیخت. ماگلایلیچ پیشنهادهای ازدواج دریافت کرد اما به شرط اینکه فعالیت خود را کنار بگذارد و بنابراین هرگز ازدواج نکرد.
جنگ جهانی دوم > جنبش مقاومت

جنگ جهانی دوم در سپتامبر ۱۹۳۹ آغاز شد. یوگسلاوی یک سال و نیم بعد توسط نیروهای محور و دولت مستقل کرواسی مورد تهاجم قرار گرفت. در ۱۰ آوریل ۱۹۴۱ یک دولت دست نشانده فاشیست تأسیس شد و تمام بوسنی و هرزگوین، تقریباً تمام کرواسی و بخش‌هایی از صربستان را دربر گرفت. ماگلایلیچ بلافاصله شروع به سازماندهی جنبش‌های مقاومت در جنگ جهانی دوم در برابر مقامات فاشیست کرد. در ماه مه ۱۹۴۱، علی‌رغم تردید پدرش در مورد مارکسیسم و مذهب، او وارد اتحادیه کمونیست‌های یوگسلاوی شد. با این وجود، جنایات فاشیست علیه بوسنیایی‌ها او را بر آن داشت تا از بیش از پیش از جنبش مقاومت حمایت کند. اوستاشه که به وفاداری او به رژیم جدید مشکوک بود، پدر ماگلایلیچ را مجبور کرد که از سمت خود به عنوان قاضی منطقه بانیا لوکا بازنشسته شود.
ماگلایلیچ توانست از شهرت بالای پدرش به عنوان قاضی برای پناه دادن به کمونیست‌ها در خانه‌شان، سازماندهی انتقال آنها به مناطق آزاد شده و جمع‌آوری لوازم پزشکی، لباس، سلاح و مهمات استفاده کند. او با حفظ شبکه‌ای پیچیده از تماس‌ها، پست‌های بازرسی و اقامتگاه‌های مخفی، به یکی از قابل اعتمادترین حامیان پارتیزان در بانیا لوکا تبدیل شد. او با متقاعد کردن خانواده‌های صرب، مسلمان و یهودی بانیا لوکا برای اهدای اموال خود به جنبش مقاومت به جای تن دادن به مصادره آن توسط اوستاشه، از مادرش خواست برای پارتیزان‌ها مواد غذایی آماده کند و تجهیزاتی مانند فرستنده‌های رادیویی برای آنها فراهم کند. موقعیت اجتماعی که او به عنوان عضو یکی از محترم‌ترین خانواده‌های شهر از آن برخوردار بود، دیگر مسلمانان بانیا لوکا را به شدت تشویق کرد تا به پارتیزان‌ها بپیوندند.
اوستاشه در نهایت متوجه فعالیت‌های ماگلایلیچ شد، اما دستگیری او در ملاء عام به معنای خطر شورش قابل توجهی در میان جمعیت مسلمان بود. از او خواسته شد که در اکتبر ۱۹۴۱ به شبه نظامیان اوستاشه گزارش دهد و فرصت دستگیری بی سر و صدای او فراهم شد. ماگلایلیچ در طول دو ماهی که در زندان سپری کرد، تحت شکنجه با هدف استخراج اطلاعات در مورد پارتیزان‌ها مورد بازجویی قرار گرفت. چون او سکوت کرد، مقامات تصمیم گرفتند او را به زاگرب بفرستند. در ۲۰ دسامبر ۱۹۴۱، روز انتقال، ماگلایلیچ به همراه دوستش به نام دانیکا ماریچ موفق شد از زندان فرار کند. این دو زن قبل از نقل مکان به قلمرو تحت کنترل پارتیزان در کوه شمرنگتسا، چندین روز را در خانه پدر وحیده پنهان شدند. در ۳۱ دسامبر ۱۹۴۱ آنها به پارتیزان پیوستند. برادران او قبلاً به مبارزان چریکی پیوسته بودند. دو نفر به زندان افتادند، در حالی که پدرش در سال به اردوگاه کار اجباری فرستاده شد.
جنگ جهانی دوم > سیاست و جنگ چریکی

اندکی پس از رسیدن به قلمرو آزاد شده، ماگلایلیچ وارد سیاست شد. او با مردم کوزارا، بیهاچ و تسازین، بیشتر با زنان کار می‌کرد. تأثیر او در میان زنان مسلمان تسازین برجسته‌ترین بود و حرفه سیاسی او با انتخاب او به کمیته مرکزی جبهه ضد فاشیست زنان بوسنی و هرزگوین در ۶ دسامبر ۱۹۴۲ به اوج رسید او تا ژانویه ۱۹۴۳ نماینده کمونیست‌ها در سانسکی موست و نوی گراد بود.
ماگلایلیچ همراه با بقیه تیپ ۱۲ کراجینا در بعدازظهر ۳۱ مارس وارد مالا کروپسکا روجیشکا شد. او و دیگر پارتیزان‌هایش در اوایل صبح روز اول آوریل با شلیک گلوله از خواب بیدار شدند که توسط آلمان‌ها محاصره شده بودند. پارتیزان‌ها سعی کردند بیرون بیایند و به تپه‌ای نزدیک پناه ببرند. ماگلایلیچ نتوانست به دامنه تپه برسد و در تیراندازی متقابل از پشت مورد اصابت گلوله قرار گرفت. پارتیزان‌های زنده مانده در همان روز بازگشتند تا اجساد ۲۸ رفیق کشته شده خود، از جمله وحیده را بیابند و در روستا دفن کنند. پس از جنگ، بقایای او دوباره در گورستان پارتیزان در بانیا لوکا دفن شد، جایی که تا به امروز در آنجا باقی مانده‌است.
میراث

وحیده یکی از چهار خواهر و برادر ماگلایلیچ بود که به عنوان پارتیزان در جنگ جان باختند. سه نفر دیگر برادران او، جواد، منیب و نجیب بودند که توسط چتنیک‌ها کشته شدند. در ۲۰ دسامبر ۱۹۵۱، ماگلایلیچ به عنوان قهرمان خلق یوگسلاوی شناخته شد. او تنها زن مسلمان بوسنیایی است که این عنوان را دریافت کرده‌است. همین به رسمیت شناختن برادر همسر ماگلایلیچ که دو ماه پس از مرگ او در عملیاتی کشته شد، اعطا شد. تصویر ماگلایلیچ بر روی جلد اعلامیه‌های توزیع شده توسط سازمان آزادیبخش فلسطین استفاده شده‌است که او را به عنوان یک الگو برای زنان فلسطینی معرفی کرده‌است.
عروسی خواهر وحیده و فاضل سریک، در ۱۲ آوریل ۱۹۴۰. شریک و خواهر و برادر وحیده ایستاده‌اند. وحیده (راست) و خواهر شوهرش نشسته‌اند.
برادران و خواهر ماگلایلیچ بر سر قبر او در مالا کروپسکا روجیشکا در سال ۱۹۶۳.
سنگ قبر وحیده ماگلایلیچ در گورستان پارتیزان در بانیا لوکا