تولیت آستان قدس رضوی
متولیان > دورهٔ پهلوی

وضعیت تولیت و سیستم اداری آستان قدس در دورهٔ پهلوی تحولات فراوانی یافت و محمد ولی خان اسدی اولین نائب‌التولیه تغییرات زیادی را ایجاد کرد. وی ضمن انجام اصلاحات، نظام‌نامه جدیدی را برای آستان قدس در سال ۱۳۰۵ شمسی به تصویب رساند. در این دوره نیز مانند دورهٔ قاجار تولیت مستقیماً به دستور شاه انتخاب می‌شد و معمولاً از تهران و از میان رجال حکومتی تعیین می‌گردید. متولی مانند دوره قبل فردی را به عنوان قائم مقام خود برای انجام امور تعیین می‌نمود. با این تفاوت که اسدی عنوان متولی‌باشی را به منظور پیگیری امور به نائب‌التولیه تغییر داد و منصب متولی‌باشی که در دوره قاجاریه بود از بین رفت.
در این دوران همزمان با آغاز مدرنیسم در کشور بر زائران افزوده شد و اقدامات زیادی در توسعه آستان صورت گرفت. در این دوران عنوان نایب‌التولیه جایگزین متولی‌باشی شد که در دوران قاجار رایج بود.
| دوره | دوره | نام | تاریخ آغاز مسئولیت | تاریخ پایان مسئولیت | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | ۱ | محمدولی‌خان اسدی (۱۲۵۷–۱۳۱۴ه‍.ش)  | ۴ آذر ۱۳۰۴ه‍. ش | تیر ۱۳۱۴ه‍. ش | وی ملقب به مصباح‌دیوان، مصباح‌السلطنه و مصباح‌التولیه بود. در جوانی نایب‌الحکومهٔ قاینات و بعدها مشاور سیاسی و قائم‌مقام امیر شوکت‌الملک شد. همچنین چندین دوره نمایندهٔ مجلس شورای ملی بود. وی با کمک تیمورتاش از طرف رضاخان به نیابت تولیت آستان گماشته شد. او نسبت به اصلاح امور آستانه اقداماتی انجام داده‌است من جمله: کاهش شمار خدمه، تنظیم اولین بودجهٔ آستان قدس به صورت جدید، تدوین نظام‌نامهٔ جدید. در بهار سال ۱۳۱۴ه‍.ش درگیری بین اسدی و پاکروان درمورد کشف حجاب عینیت یافت. زمانی که اسدی به دستور رضاشاه برای سرکشی املاک وی در فریمان به سر می‌برد، واقعه مسجد گوهرشاد اتفاق افتاد و او گمان نمی‌کرد به یک فاجعه تبدیل شود. پاکروان که با او دشمن شده بود به دسیسه‌چینی علیه وی اقدام کرد و او را مسبب اصلی واقعهٔ گوهرشاد معرفی کرد. تحریک روستائیان فریمان در حمایت از متحصنین مسجد گوهرشاد نیز به وی منتسب گردید. به این ترتیب اسدی بازداشت شد و در سپیده‌دم ۲۹ آذر ۱۳۱۴ه‍.ش با لباس رسمی و نشان دربار، در خارج از شهر تیرباران شد. |  |
|  | ۲ | فتح‌الله پاکروان (۱۲۵۹–۱۳۳۰ه‍.ش) | ۹ آذر ۱۳۱۴ه‍. ش | ۱۲ دی ۱۳۲۰ه‍. ش | وی معروف به مشیرحضور بود. او مدتی مدیرکل و معاون وزارت امورخارجه و کفیل و وزیر امورخارجه در کابینهٔ مهدیقلی خان هدایت بود. پاکروان در پنج آبان ۱۳۱۳ه‍.ش به سمت استانداری خراسان تعیین شد. او به رضاشاه گزارش داده بود، تبدیل کلاه و کشف حجاب در مشهد مانعی ندارد و حتی دستور داد که زنان با چادر را به حرم و اماکن شریفه راه ندهند و برگزاری جشن تجددنسوان را از طرف کارکنان آستان قدس در حرم، مهم‌ترین اقدام خود در این راه می‌دانست. رفتار پاکروان به اعتراض مردم و واقعهٔ مسجد جامع گوهرشاد انجامید. وی در سال ۱۳۱۵ه‍.ش طی قراردادی تمامی املاک مزروعی موقوفات آستان را به اجارهٔ شرکت فلاحتی خراسان درآورد. در سال ۱۳۱۶ه‍.ش پنج صندوق پر از طلای داخل ضریح را به انضمام طلای نذورات موجود در خزانه، به عنوان پشتوانهٔ اسکناس به بانک ملی فروخت و با پول آن، دهات و املاک خالصهٔ دولتی واقع در درگز را که به خوانین قشقایی واگذار شده بود، برای آستان خریداری کرد. از دیگر اقدامات وی الزام کارکنان بی‌سواد آستان به شرکت در کلاس‌های شبانه، توسعهٔ پرورشگاه می‌توان اشاره کرد. وی در دوازده دی ۱۳۲۰ه‍.ش از مقام استانداری و نیابت تولیت برکنار و به وزارت کشور فراخوانده شد. سپس در سوم خرداد ۱۳۲۱ ه‍.ش وی را بخاطر واقعهٔ مسجد گوهرشاد، قتل اسدی و سیدحسن مدرس بازداشت کردند اما پس از رسیدگی به پرونده‌های مربوط به وی، اتهامی متوجه او نشد و از زندان خلاصی یافت و مدتی خانه‌نشین بود تا اینکه به کمک رجال سیاسی آذربایجان به سفارت ایران در ایتالیا منصوب شد. |  |
|  | ۲ | فتح‌الله پاکروان (۱۲۵۹–۱۳۳۰ه‍.ش) | ۹ آذر ۱۳۱۴ه‍. ش | ۱۲ دی ۱۳۲۰ه‍. ش | وی معروف به مشیرحضور بود. او مدتی مدیرکل و معاون وزارت امورخارجه و کفیل و وزیر امورخارجه در کابینهٔ مهدیقلی خان هدایت بود. پاکروان در پنج آبان ۱۳۱۳ه‍.ش به سمت استانداری خراسان تعیین شد. او به رضاشاه گزارش داده بود، تبدیل کلاه و کشف حجاب در مشهد مانعی ندارد و حتی دستور داد که زنان با چادر را به حرم و اماکن شریفه راه ندهند و برگزاری جشن تجددنسوان را از طرف کارکنان آستان قدس در حرم، مهم‌ترین اقدام خود در این راه می‌دانست. رفتار پاکروان به اعتراض مردم و واقعهٔ مسجد جامع گوهرشاد انجامید. وی در سال ۱۳۱۵ه‍.ش طی قراردادی تمامی املاک مزروعی موقوفات آستان را به اجارهٔ شرکت فلاحتی خراسان درآورد. در سال ۱۳۱۶ه‍.ش پنج صندوق پر از طلای داخل ضریح را به انضمام طلای نذورات موجود در خزانه، به عنوان پشتوانهٔ اسکناس به بانک ملی فروخت و با پول آن، دهات و املاک خالصهٔ دولتی واقع در درگز را که به خوانین قشقایی واگذار شده بود، برای آستان خریداری کرد. از دیگر اقدامات وی الزام کارکنان بی‌سواد آستان به شرکت در کلاس‌های شبانه، توسعهٔ پرورشگاه می‌توان اشاره کرد. وی در دوازده دی ۱۳۲۰ه‍.ش از مقام استانداری و نیابت تولیت برکنار و به وزارت کشور فراخوانده شد. سپس در سوم خرداد ۱۳۲۱ ه‍.ش وی را بخاطر واقعهٔ مسجد گوهرشاد، قتل اسدی و سیدحسن مدرس بازداشت کردند اما پس از رسیدگی به پرونده‌های مربوط به وی، اتهامی متوجه او نشد و از زندان خلاصی یافت و مدتی خانه‌نشین بود تا اینکه به کمک رجال سیاسی آذربایجان به سفارت ایران در ایتالیا منصوب شد. |  |
|  | ۳ | علی منصور (۱۲۶۶–۱۳۵۳ه‍.ش) | ۱۵ دی ۱۳۲۰ه‍. ش | ۳۱ شهریور ۱۳۲۴ه‍. ش | وی به ریاست ادارهٔ تحریرات انگلیس که از مشاغل مهم وزارت خارجه بود، منصوب گردید و در همان ایام ملقب به منصورالملک شد. علی منصور سال‌ها مناصب گوناگونی را در وزارت امورخارجه برعهده داشت. در پنجم تیر ۱۳۱۹ه‍.ش نخست‌وزیر رضاشاه شد. وی پس از خروج رضاشاه و برکناری پاکروان در دیماه سال ۱۳۲۰ه‍.ش به مقام استانداری و تولیت آستان منصوب شد. برخی از اقدامات وی، احیای تشکیلات کشیکی آستان، کمک به نیازمندان شهر در قحطی از محل درآمدهای آستان قدس، تکمیل ساختمان کتابخانه و موزه و تالار تشریفات و مقبرهٔ شیخ بهایی، احداث ساختمانی سه اشکوبه که زایشگاه بیمارستان شاه‌رضا در آن متمرکز بود، بازسازی جذام‌خانه، تعمیر کاشی‌های صحنین، حفر نخستین چاه عمیق مشهد در کنار صحن موزه، خرید برخی املاک برای آستان بوده‌است. وی در شهریور ۱۳۲۴ه‍.ش از سمت نیابت تولیت برکنار شد و به تهران بازگشت. بعد از گذشت تقریباً ۴ سال یعنی در سال ۱۳۲۸ه‍.ش به نخست‌وزیری منصوب شد. |  |
|  | ۴ | ناصر اعتمادی (۱۲۷۱–۱۳۲۸ه‍.ش)  | ۲۲ آذر ۱۳۲۴ه‍. ش | ۱ مرداد ۱۳۲۵ه‍. ش | وی معروف به نصرالدوله است. ناصر اعتمادی پس از بازگشت به ایران به ریاست محاسبات وزارت جنگ و بعد از آن به ریاست قشون آذربایجان منصوب شد. سپس به فرماندهی قشون اصفهان رسید و درجهٔ سرتیپی گرفت. در یک فاصله زمانی بین سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۰ه‍.ش توجه زیادی به وی نشد و حتی مورد اتهام نیز قرار گرفت اما بعد از آن مجدد مورد توجه قرار گرفت. ابتدا به عضویت هیئت مدیرهٔ شیلات درآمد. بعد از آن به معاونت وزارت راه و همچنین معاونت نخست‌وزیری رسید. نهایتاً در سال ۱۳۲۴ه‍.ش به نیابت تولیت آستان رسید و بد از عزل از تولیت، به عضویت در هیئت مدیرهٔ بانک صنعتی و معدنی ایران و ریاست هیئت مدیرهٔ شیلات ایران و شوروی درآمد. |  |
|  | ۵ | غلامحسین اشرفی (د۱۳۳۶ه‍.ش) | ۲ مرداد ۱۳۲۵ه‍. ش | ۲۵ اسفند ۱۳۲۶ه‍. ش | وی در سال ۱۳۰۶ه‍.ش به دعوت علی‌اکبر داور وارد دادگستری شد و به عنوان بازپرس شروع به کار کرد. سپس در سال ۱۳۱۹ه‍.ش با مقام مدیرکلی به وزارت پیشه و هنر انتقال یافت. او در کابینهٔ احمدقوام به معاونت نخست‌وزیری برگزیده شد. مدتی نیز ریاست هیئت مدیره و مدیرعاملی بانک کشاورزی را برعهده داشت. در ۵ مرداد ۱۳۲۵ه‍.ش استانداری خراسان و نیابت تولیت آستانه را عهده‌دار شد. در دورهٔ نیابتش اجاره‌نامهٔ برخی املاک موقوفهٔ آستان را که در اجارهٔ شرکت فلاحتی خراسان بود، به علت عدم پرداخت اجاره لغو کرد. همچنین تعویض سنگ‌فرش صحن کهنه در زمان وی آغاز شد. |  |
|  | ۶ | محمود بَدر (۱۲۷۱–۱۳۴۷ه‍.ش) | اسفند ۱۳۲۶ه‍. ش | فروردین ۱۳۳۰ه‍. ش | وی بعد از بازگشت به ایران به عنوان مترجم در ادارهٔ گمرک استخدام شد. سپس به معاونت ادارهٔ کل محاسبات مالیه منصوب گردید. در سال ۱۳۰۸ه‍.ش رئیس دارهٔ کل حسابداری آن وزارتخانه شد و بعدها به سمت خزانه‌داری کل ایران و مدیر کلی وزارت دارایی منصوب گردید. بعدها که به نیابت تولیت آستان منصوب شد فعالیت‌هایی انجام داد که برخی از آنها عبارت‌اند از: بهبود بخشیدن به شرایط اقتصادی و افزایش درآمد املاک آستان قدس، پوشاندن روی آب خیابان در صحن و بست‌ها، سنگ‌فرش صحن کهنه، خریداری ساعت ایوان غربی، عقد قرارداد با شرکت سهامی بیمهٔ ایران برای بیمهٔ کارکنان آستان قدس، احداث خانه برای سیل‌زدگان محروم مشهد. وی در سال ۱۳۳۸ه‍.ش کانون بازنشستگی کشوری را تشکیل داد و خود به ریاست آن رسید. |  |
|  | ۷ | مصطفی‌قلی رام (۱۲۷۷–۱۳۶۰ه‍.ش) | ۲۵ فروردین ۱۳۳۰ه‍. ش | خرداد ۱۳۳۰ه‍. ش | مصطفی‌قلی ابتدا به شغل معلمی روی آورد و سپس در وزارتخانه‌های فواید عامه و دارایی، ادارهٔ دخانیات و پیشکاری ایالت آذربایجان خدمت کرد. در سال ۱۳۱۹ه‍.ش منشی هیئت وزیران گردید. از اسناد آستان قدس چنین برمی‌آید که او برای مدت کوتاهی نایب‌التولیهٔ آستان قدس شده‌است. گویا تنها اقدام عمرانی او احداث چهار حوض در صحن کهنه برای دسترسی به آب برای وضو و حفر چاهی عمیق در جنوب غربی صحن موزه و انتقال آب از طریق لوله‌کشی برای تأمین آب حوض‌ها و دیگر نیازمندی‌های آستان قدس بوده‌است. زمانی که از نیابت تولیت کنار رفت، در کابینهٔ دکتر مصدق برای مدتی وزیر کشور و سپس سناتور شد. در سال ۱۳۳۴ه‍.ش استاندار خراسان شد و از او به عنوان خادم کشیک سوم حرم نیز یاد شده‌است. |  |
|  | ۸ | سید جلال‌الدین تهرانی (۱۲۷۵–۱۳۶۶ه‍.ش) | ۹ خرداد ۱۳۳۰ه‍. ش | ۱۷ بهمن ۱۳۳۱ه‍. ش | وی از سال ۱۳۰۰ه‍.ش به استخراج تقویم و از سال ۱۳۰۸ه‍.ش به انتشار آن به‌عنوان گاهنامه پرداخت که تا سال ۱۳۱۶ه‍.ش ادامه یافت. وی در کابینهٔ قوام به عنوان وزیر مشاور و معاون پارلمانی انتخاب شد. در سال ۱۳۲۸ه‍.ش وزیر مشاور دولت محمد ساعد و در فروردین ۱۳۲۹ش وزیر پست و تلگراف در کابینهٔ منصور شد. وی بعد از انتصاب به نیابت تولیت آستان قدس اقداماتی از جمله اخراج بهائی‌ها از آستان قدس، پرداخت قروض آستانه و تعمیر روضهٔ منوره را در کارنامهٔ خود ثبت کرده‌است. |  |
|  | ۹ | علی معتمدی (۱۲۷۵–۱۳۵۸ه‍.ش) | ۲۸ بهمن ۱۳۳۱ه‍. ش | ۱۹ خرداد ۱۳۳۴ه‍. ش | وی خدماتش را از وزارت امور خارجه آغاز کرد. در طی سال‌های ۱۳۰۹ه‍.ش و ۱۳۱۰ه‍.ش نماینده علی‌البدل ایران در مجمع اتفاق ملل و در سال‌های ۱۳۱۱ه‍.ش و ۱۳۱۲ه‍.ش کاردار سفارت ایران در ایتالیا بود. بعد از دریافت منصب‌های متعدد بالاخره در بهمن ۱۳۳۱ش نیابت تولیت را برعهده گرفت. در سال ۱۳۳۸ش عبدلله انتظام وی را به قائم‌مقامی شرکت نفت ایران رسانید و مدتی را در خوزستان مدیرعامل حوزه‌های نفتی بود. |  |
|  | ۱۰ | سید فخرالدین شادمان (۱۲۸۶–۱۳۴۶ه‍.ش) | خرداد ۱۳۳۴ه‍. ش | فروردین ۱۳۳۸ه‍. ش | وی از سال ۱۳۰۵ه‍.ش هم‌زمان با تحصیل، در سمت‌های اجرایی و نیز فرهنگی و علمی متعددی در داخل و خارج کشور عهده‌دار مسئولیت شد. از جملهٔ مهم‌ترین سمت‌های او، ریاست شرکت سهامی بیمهٔ ایران، ریاست شورای عالی سازمان برنامه و وزارت‌های اقتصاد، کشاورزی و دادگستری بود. شادمان در سمت نیابت تولیت منشأ خدمات ارزشمندی در آستان قدس گردید. عمده خدمات وی شامل: ساخت ضریح شیر و شکر، بازسازی سقف و آینه‌کاری توحیدخانه، آینه‌کاری و تجدید بنای سقف دارالسیاده، فضاسازی و تزیین رواق دارالسلام، ساخت درِنقرهٔ بین دارالسعاده و دارالسرور، خرید املاکی برای آستان قدس و مواردی دیگر می‌باشد. |  |
|  | ۱۱ | محمد مهران (۱۲۷۷–۱۳۵۳ه‍.ش) | اردیبهشت ۱۳۳۸ه‍. ش | دی ۱۳۴۰ه‍. ش | او به استانداری آذربایجان، سیستان و بلوچستان، شهرداری تهران، نیابت تولیت آستان قدس رضوی و تولیت آستان معصومه منصوب بود. شروع خدمت او در آستان قدس مصادف بود با نصب سومین ضریح و همچنین تکمیل مرمت دارالسیاده و دارالسعاده و ساخت بنای جدید نقاره‌خانه در زمان وی صورت پذیرفت. او دو عدد سکهٔ منسوب به ولایتعهدی علی بن موسی الرضا را به موزهٔ آستان قدس تحویل داد. نخستین نشریهٔ آستان قدس به همت وی منتشر گردید و باشگاه لاینز آستان قدس به عنوان شعبه‌ای از یک مؤسسهٔ خیریهٔ بین‌المللی در زمان وی تأسیس شد. |  |
|  | ۱۲ | سید جلال‌الدین تهرانی (۱۲۷۵–۱۳۶۶ه‍.ش) | ۱۷ دی ۱۳۴۰ه‍. ش | ۲۱ فروردین ۱۳۴۲ه‍. ش | دورهٔ دوم نیابت تولیت او با استانداری خراسان توأم گردید. وی از مخالفان اجرای قانون اصلاحات ارضی دربارهٔ موقوفات آستان قدس و علی بن موسی الرضا بود. آخرین منصب او ریاست شورای سلطنت در دی ۱۳۵۷ه‍.ش بود. تهرانی از جمله نایب‌التولیه‌هایی بود که به واسطهٔ پایهٔ علمی خود، در توسعهٔ کمی و کیفی کتابخانهٔ آستان قدس کوشید و خود نیز ۳۸۳ نسخهٔ خطی و ۳۴۵۰ جلد کتاب‌های چاپی عربی، فارسی و لاتین کتابخانهٔ شخصی‌اش را وقف آن کرد. |  |
|  | ۱۳ | محمدصادق امیرعزیزی (۱۲۸۳–۱۳۷۱ه‍.ش) | ۱۵ اردیبهشت ۱۳۴۲ه‍. ش | ۵ شهریور ۱۳۴۴ه‍. ش | محمدصادق از سال ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۱ش در کابینه‌های شریف‌امامی، امینی و اسدالله علم وزیر کشور بود. در بهمن ۱۳۴۱ه‍.ش در ترمیم کابینه علم به عنوان وزیر مشاور انتخاب گردید. دورهٔ اول نیابت وی در سال ۱۳۴۲ه‍.ش بود که هم‌زمان استاندار خراسان نیز بود. او اهتمام ویژه‌ای به توسعه و تعمیر اماکن متبرکه داشت، احداث رواق‌های دارالاخلاص، دارالعزه، دارالذکر و دارالشکر، تعمیر ایوان عباسی، تفکیک وظایف مدیران آستان بخشی از خدمات وی بود. |  |
|  | ۱۴ | نادر باتمانقلیچ (۱۲۸۲–۱۳۷۰ه‍.ش) | ۶ مهر ۱۳۴۴ه‍. ش | خرداد ۱۳۴۶ه‍. ش | وی در سال ۱۳۳۱ه‍.ش رئیس دفتر نظامی شاه شد و ریاست ستاد ارتش به او محول گردید. بعدها در سمت‌های سفیر ایران در پاکستان و عراق، نمایندهٔ نظامی ایران در سازمان پیمان سنتو و وزیر کشور دولت منوچهر اقبال خدمت کرد. آخرین سمت وی نیابت تولیت و استانداری خراسان بود. وی در اصلاح امور اداری و حفظ موقوفات و منابع آبی آستان قدس کوشید. همچنین ایجاد سمت مدیریت کل حوزهٔ حرم، تخریب و تجدید بنای سقاخانهٔ صحن عتیق، انتقال قرآن پهلوی از تهران به آستان قدس، واگذاری قسمتی از زمین‌های آستان قدس به دانشگاه فردوسی مشهد بخشی از اقدامات وی بود. |  |
|  | ۱۵ | باقر پیرنیا (د۱۳۶۷ه‍.ش) | خرداد ۱۳۴۶ه‍. ش | ۲۳ شهریور ۱۳۵۰ه‍. ش | پیرنیا پس از اخذ لیسانس ریاضی، به استخدام ادارهٔ کل انتشارات درآمد. در سال ۱۳۳۲ه‍.ش به ریاست خزانه‌داری کل کشور رسید و در سال ۱۳۳۵ه‍.ش با حفظ سمت، معاون ثابت وزارت دارایی نیز شد. بعدها که منصب تولیت و استانداری خراسان به وی واگذار شد اقداماتی من جمله: نوسازی و توسعهٔ رواق‌های دارالفیض، دارالسلام، توحیدخانه، دارالضیافه، آغاز بنای رواق دارالزهد، تعویض درِطلای پایین پا، تعویض چلچراغ‌های حرم را انجام داد. از خدمات فرهمگی وی می‌توان به انتقال قرآن‌های مسروقه از واشینگتن به آستان قدس، جمع‌آوری قرآن‌های خطی و ایجاد گنجینهٔ قرآن اشاره داشت. |  |
|  | ۱۶ | حسن زاهدی | ۲۳ شهریور ۱۳۵۰ه‍. ش | ۱۶ اردیبهشت ۱۳۵۳ه‍. ش | وی در سال ۱۳۱۵ه‍.ش به خدمت وزارت دارایی و سپس وزارت کشاورزی درآمد. مدتی نیز در سازمان ملل متحد مشغول به کار شد. بعد از اینکه به نیابت تولیت آستان و استانداری خراسان منصوب شد، به نعمیر ساختمان‌ها و بیوتات حرم ادامه داد و رواق‌های دارالعباده و دارالزهد را احداث کرد. موزه را از محل سابق آن به بنای تالار تشریفات منتقل کرد. در دورهٔ تولیت او ساختار اداری تا حدی تحول یافت. تشکیلات جدید از چهار معاونت اداری، مالی و تدارکاتی، طرح و برنامه و آموزش، فنی و امور املاک تشکیل می‌شد. |  |
|  | ۱۷ | عبدالعظیم ولیان (۱۳۰۴–۱۳۷۳ه‍.ش)  | ۱۶ اردیبهشت ۱۳۵۳ه‍. ش | ۶ شهریور ۱۳۵۷ه‍. ش | وی در سال ۱۳۴۲ه‍.ش مأمور به خدمت در وزارت کشاورزی شد. محمدرضاشاه وی را در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۵۳ه‍.ش به استانداری خراسان و نیابت تولیت آستان برگزید. ولیان اقدامات اساسی در تعمیر و نوسازی تشکیلات اداره حرم، رواق‌ها، صحن‌ها و احداث بازار رضا انجام داد. |  |
|  | ۱۸ | حسن سراج حجازی (۱۲۸۷–۱۳۶۵ه‍.ش) | ۷ شهریور ۱۳۵۷ه‍. ش | ۲۱ آبان ۱۳۵۷ه‍. ش | حجازی تحصیلات خود را در رشتهٔ حقوق به اتمام رساند و به استخدام وزارت کشور درآمد. وی در مشاغلی چون شهرداری و فرمانداری شهرستان‌های مختلف، نمایندگی مجلس شورای ملی، معاونت نخست‌وزیری، استانداری اصفهان و مواردی دیگر اشتغال داشت. ورود وی به مشهد مقارن با اوج مبارزات و اعتراضات مردمی بود. وی طی ۷۴ روز فعالیتش به‌رغم تلاش برای گسترش ارتباطات مردمی، موفق به اصلاح امور و جلوگیری از اعتصاب کارکنان آستان و اعتراضات مردم مشهد نشد. |  |
|  | ۱۹ | محمدصادق امیرعزیزی (۱۲۸۳–۱۳۷۱ه‍.ش)  | ۲۱ آبان ۱۳۵۷ه‍. ش | ۱۴ دی ۱۳۵۷ه‍. ش | در آبان ۱۳۵۷ه‍.ش پس از روی کار آمدن دولت غلامرضا ازهاری، امیر عزیزی برای بار دوم به استانداری خراسان و نیابت تولیت آستان منصوب شد. اما شرایط را برای ادامهٔ کار مناسب ندید و از سمت خود کناره‌گیری کرد. |  |
= رضا شاه
      = محمدرضا شاه