stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
کاسپاز ۱

فرم غیرفعال (پیش‌ساز) کاسپاز ۱
کاسپاز ۱ (انگلیسی: Caspase 1) یا «آنزیم مبدل اینترلوکین ۱» نوعی آنزیم محافظ‌شده در اثر تکامل است که پروتئین‌های دیگر را شکسته و تجزیه می‌کند، از جمله پیش‌سازهای سیتوکین‌های اینترلوکین ۱ بتا، اینترلوکین ۱۸ و GSDMD و تبدیل آنها به فرمِ فعال‌شده‌شان.
این پروتئین نقش حیاتی در ایمنی سلولی و آغاز پدیدهٔ التهاب دارد. اینترلوکین ۱ بتا و اینترلوکین ۱۸ فعال‌شده، از سلول به بیرون تراوش کرده و پاسخ التهابی را در سلول‌های مجاور برمی‌انگیزند.
هیزل مک‌کالین

| هیزل مک‌کالین CM | هیزل مک‌کالین CM |
| --- | --- |
هیزل مک‌کالین در ۲۰۱۰: هیزل مک‌کالین در ۲۰۱۰
۵مین شهردار میسی سائوگا: ۵مین شهردار میسی سائوگا
دوره مسئولیت ۱ دسامبر ۱۹۷۸ – ۳۰ نوامبر ۲۰۱۴: دوره مسئولیت ۱ دسامبر ۱۹۷۸ – ۳۰ نوامبر ۲۰۱۴
پس از: ران سیرل
پیش از: بانی کرامبی
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
زاده: Hazel Journeaux ۱۴ فوریهٔ ۱۹۲۱ ‏(۱۰۳ سال) پورت دانیل، استان کبک
ملیت: کانادا
حزب سیاسی: فعال سیاسی مستقل
همسر(ان): Sam McCallion (ا. ۱۹۵۱–۱۹۹۷)
فرزندان: ۳
تخصص: کارآفرین سیاست‌مدار
امضا: 
هیزل مک‌کالین (انگلیسی: Hazel McCallion؛ زادهٔ ۱۴ فوریهٔ ۱۹۲۱ در پورت دانیل) بازیکن هاکی روی یخ، و سیاست‌مدار اهل کانادا است که یکی از موفق‌ترین شهرداران جهان محسوب می‌شد.
رود ویگ

| رود ویگ | رود ویگ |
| --- | --- |
نام محلی: خطای {{نام بومی}}: یک برچسب زبان IETF باید در پارامتر {{{1}}} وارد شود (راهنما)
مکان: مکان
کشور: Russia
استان: جمهوری کارلیا
شهر: بلومورسک
ویژگی‌های ظاهری: ویژگی‌های ظاهری
سرآب:  
 • مختصات: ۶۲°۴۱′۳۸″ شمالی ۳۶°۳۸′۵۶″ شرقی﻿ / ﻿۶۲٫۶۹۳۸۹°شمالی ۳۶٫۶۴۸۸۹°شرقی﻿ / 62.69389; 36.64889
 :  
دهانه: خلیج اونگا
 • مکان: جمهوری کارلیا، روسیه
 • مختصات: ۶۴°۳۱′۳۲″ شمالی ۳۴°۴۷′۲۲″ شرقی﻿ / ﻿۶۴٫۵۲۵۵۶°شمالی ۳۴٫۷۸۹۴۴°شرقی﻿ / 64.52556; 34.78944
 • ارتفاع: ۰ متر (۰ فوت)
طول: ۲۳۷ کیلومتر (۱۴۷ مایل)
اندازهٔ حوضه: ۲۷٬۱۰۰ کیلومتر مربع (۱۰٬۵۰۰ مایل مربع)
دبی:  
 • مکان: ووروژگورا
 • میانگین: ۲۶۷ متر مکعب بر ثانیه (۹٬۴۰۰ فوت مکعب بر ثانیه)
 :  
دبی:  
 • مکان: Onega Bay
 • میانگین: ?
 :  
رود ویگ (انگلیسی: Vyg) یک رودخانه در جمهوری کارلیای کشور روسیه است.
پدرو میگوئل آرسی

| پدرو میگوئل آرسی | پدرو میگوئل آرسی |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۷ ژوئن ۱۹۷۶ ‏(۴۸ سال) ماناگوئه ، نیکاراگوئه
ملیت: نیکاراگوئه
پیشه: بازیگر
'پدرو میگوئل آرسی (به انگلیسی: Pedro Miguel Arce) (زاده ۱۷ ژوئن ۱۹۷۶) بازیگر اهل نیکاراگوئه است.
از فیلم‌های معروف او می‌توان به بازی در کارمان تمام شده؟ و کلاهبردار اشاره کرد.
اسفناج

| اسفناج | اسفناج |
| --- | --- |
گل اسفناج: گل اسفناج
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: گیاهان
(طبقه‌بندی‌نشده):: گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده):: دولپه‌ای‌های نو
راسته:: میخک‌سانان
تیره:: تاج‌خروسیان، قبلاً اسفناجیان 
سرده:: اسفناج
گونه:: S. oleracea
نام دوبخشی: نام دوبخشی
Spinacia oleracea لینه: Spinacia oleracea لینه
اسفناج (نام علمی: Spinacia oleracea) گیاهی یک ساله، دولپه‌ای و گلدار با ساقه و برگ‌های لطیف است. این گیاه بومی مرکز آسیا و غرب آسیا است. اسفناج از سبزیجات برگی بوده و به صورت خام یا پخته شده مصرف می‌شود. این گیاه تا ۳۰ سانتی‌متر رشد کرده و دارای برگ‌هایی با اندازه‌ها و شکل‌هایی مختلف است. در سال ۲۰۱۸ مقدار ۲۶/۳ میلیون تُن اسفناج در دنیا تولید شد و حدود ۹۰ درصد از این میزان در کشور چین تولید شده است.
به نظر می‌رسد گیاه اسفناج در ابتدا در ایران باستان و حدود ۲۰۰۰ سال قبل مورد توجه بوده و توسط ایرانیان مصرف می‌شده اما به مرور به مناطق اطراف مانند هند و آسیای مرکزی و سپس از طریق نپال به خاور دور و سایر نقاط جهان برده شده است. همچنین واژهٔ اسفناج واژه ای فارسی بوده اسپناخ (aspānāḵ) و در اواخر قرن ۱۴ میلادی به زبان‌های لاتین و زبان‌های اروپایی وارد شده. معادل انگلیسی این واژه (Spinach) و معادل فرانسوی آن (épinard) می‌باشد.
بر خلاف تصور عامه مردم که اسفناج را یک گیاه با میزان آهن زیاد می‌دانند، این سبزی فقط دارای ۰٫۸۱ میلی‌گرم آهن در ۱۰۰ گرم اسفناج خام است. به رغم باور همگان، اسفناج منبع فوق‌العاده خوب آهن نیست، زیرا میزان اسید اکسالات آن، بدن را از جذب مواد معدنی بازمی‌دارد.
میزان تولید

| کشور | میزان تولید (میلیون تُن)  |  |
| --- | --- | --- |
|  چین | ۲۳٫۸ |  |
|  ایالات متحده آمریکا | ۰٫۳۸ |  |
|  ژاپن | ۰٫۲۳ |  |
|  ترکیه | ۰٫۲۳ |  |
| تولید جهانی | ۲۶٫۳ |  |
منبع آمار: فائو: منبع آمار: فائو
در فرهنگ عامه

شخصیت کارتونی و کمیک ملوان زبل در سال ۱۹۳۱ میلادی خلق شد. این شخصیت علاقهٔ زیادی به اسفناج داشته و با خوردن کنسروهای اسفناج قدرت بدنی بالا و غیرعادی به دست می‌آورد.
لورا کالت

لورا کالت (انگلیسی: Laura Collett؛ زادهٔ ۳۱ اوت ۱۹۸۹) سوارکار اهل بریتانیا است.
وی در مسابقات کشوری و بین‌المللی در مجموع برندهٔ ۱ مدال طلا شده‌است.
ارامنه رومانی

| کل جمعیت | کل جمعیت |
| --- | --- |
۱٬۳۶۱ (سرشماری سال ۲۰۱۱); ۱۰٬۰۰۰ (برآورد): ۱٬۳۶۱ (سرشماری سال ۲۰۱۱); ۱۰٬۰۰۰ (برآورد)
مناطق با جمعیت چشمگیر: مناطق با جمعیت چشمگیر
ترانسیلوانی، والاچیا: ترانسیلوانی، والاچیا
زبان‌ها: زبان‌ها
زبان ارمنی (گویش غربی), زبان رومانیایی: زبان ارمنی (گویش غربی), زبان رومانیایی
دین: دین
کلیسای حواری ارمنی: کلیسای حواری ارمنی
قومیت‌های وابسته: قومیت‌های وابسته
جماعت ارمنیان پراکنده: جماعت ارمنیان پراکنده
جمعیت ارامنه در رومانی (سرشماری سال ۲۰۰۲)
مردم ارمنی تبار ساکن رومانی بیش از یک هزار سال است که در ایالت‌های این کشور و مولداوی کنونی حضور داشته‌اند و از سده چهاردهم میلادی به عنوان تاجر حضور مهمی در این کشورها داشته‌اند. تعداد آنها در دوران مدرن تنها هزاران نفر بود، که در زمان حکومت جمهوری سوسیالیستی رومانی از نظر فرهنگی سرکوب شدند، اما پس از انقلاب رومانی در سال ۱۹۸۹، احیای فرهنگی را تجربه کردند که باعث افزایش جمعیت آنها در این کشور شد.
تاریخچه > شاهزادگان دانوبی

قدیمی‌ترین آثار از مردم ارامنه در منطقه‌ای که بعداً تبدیل به مولداوی شد، به سال ۹۶۷ میلادی مربوط می‌شود (اسناد تاریخی ثبت شده در بیلهورود-دنیستروفسکیی). پراکندگی جماعت ارمنیان پراکنده در سقوط دودمان باگراتونی (حدود ۸۸۵–۱۰۴۵) و بلایای دیگر از جمله تهاجم مغول‌ها به اروپا در قرن سیزدهم به وجود آمد.
ارمنی‌های مقیم خارج از کشور در دوره‌های متفاوتی از تاریخ حکومت‌های دانوبی از معافیت مالیاتی برخوردار شدند. آنها که در اوایل قرن چهاردهم تشویق به سکونت و حضور در این کشور شدند، در شهرها، معمولاً به عنوان کارآفرینان اصلی جامعه، به حضوری پررنگ تبدیل شدند، به همین دلیل در شهر بوتوشن و چندین مکان دیگر، به ارمنیان به عنوان یک صنف نمایندگی سیاسی و مدارک تحصیلی اعطا شد.

در ۱۵۷۲–۱۵۷۴، جان سوم مخوف، نوه استفن سوم مولدووا و پسر بوگدان سوم و هم‌بالینی ارمنی او سرپگا، هوسپودار (شاهزاده) مولداوی بود.
شهروندی تنها با تصمیمی که تحت الحمایه بین‌المللی بر دو کشور بود اتخاذ می‌شد (که پس از جنگ کریمه و پس از آن معاهده پاریس (۱۸۵۶) ایجاد شد) برای گسترش حقوق مدنی و سیاسی به همه اقلیت‌های مذهبی به جامعه اعطا می‌شد.
تاریخچه > ترانسیلوانیا

ارمنی‌ها حضور قدیمی و پررنگی در منطقهترانسیلوانی داشتند که به وضوح در سندی که توسط پادشاهی مجارستان لاسلوی چهارم (اواخر قرن سیزدهم) صادر شده است، حضور آنها را تأیید می‌کند. در اینجا حتی به آنها اجازه داده شد تا شهرهای تجاری خود را تأسیس کنند که برجسته‌ترین آن شهری به نام گرله که به آرمنوپلیس / شهر ارمنی یا هایکگک (هیاشهر) نامیده می‌شود است. دومین شهر مهم ارامنه در ترانسیلوانیا دومبروه (الیزابت‌اشتاد) است.
رومانی

پس از نسل‌کشی ارمنی‌ها در سال ۱۹۱۵، رومانی اولین کشوری بود که به‌طور رسمی به پناهندگان این منطقه پناهندگی سیاسی داد.
در سال ۱۹۴۰ حدود ۴۰۰۰۰ ارمنی در رومانی زندگی می‌کردند. تحت حکومت کمونیستی، ارامنه شروع به ترک کشور کردند همچنین رژیم نیکلای چائوشسکو در نهایت تمام مدارس ارمنی را در این کشور تعطیل کرد.
در دهه ۱۹۹۰، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، شرایط بد اقتصادی در ارمنستان و درگیری‌های نظامی در قفقاز، عراق یا لبنان باعث شد تعدادی از ارامنه به عنوان مهاجر به دنبال آینده ای بهتر در رومانی باشند یا از طریق رومانی به اروپای غربی مهاجرت کنند اما از دهه ۱۹۹۰، ارامنه ساکن رومانی از احیای فرهنگی برخوردار شدند. ارمنیان رومانی به عنوان یک اقلیت ملی توسط دولت به رسمیت شناخته شده و یک کرسی در مجلس نمایندگان این کشور دارند.
کلیساها و صومعه‌ها

کلیسای ارامنه در بخارست
کلیسای جامع تثلیث مقدس کاتولیک ارمنی در گرلا
صومعه زامکا (Zamca) در سوچه‌آوا
کلیسای ارمنی در یاش
کلیسای صلیب مقدس ارمنی در سوچه‌آوا
رومانیایی‌های شاخص ارمنی‌تبار

رومانیایی‌های ارمنی‌تبار در زندگی سیاسی، فرهنگی، دانشگاهی و اجتماعی رومانی بسیار فعال بوده‌اند. از افراد تأثیر گذار و معروف تاریخ رومانی می‌شود به وازگن یکم، کاتولیکوس ارمنستان، و ایاکوب زادیگ، ژنرال نیروی زمینی رومانی در طول جنگ جهانی اول اشاره کرد.
جان سوم وحشتناک
مانوک بیگ
گئورگه آساکی
کاراپت ایبرایلینو
واروژان ووسگانیان
ویرجیل ماگدارو
ارامنه ترانسیلوانیا (۱۸۵۰)
رایان کابررا

| رایان کابررا | رایان کابررا |
| --- | --- |
اطلاعات پس‌زمینه: اطلاعات پس‌زمینه
زاده: ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۸۲ ‏(۴۲ سال)
ژانر: پاپ راک، acoustic
سال‌های فعالیت: ۲۰۰۴–اکنون
ناشر(ان): آتلانتیس رکورد، ایمی
همسر(ها): الکسا بلیس (از 2022)
رایان کابررا (انگلیسی: Ryan Cabrera؛ زادهٔ ۱۸ ژوئیهٔ ۱۹۸۲) یک موسیقی‌دان اهل ایالات متحده آمریکا است. وی از سال ۲۰۰۴ میلادی تاکنون مشغول فعالیت بوده‌است.
پر کریستیانسون

| مشخصات فردی | مشخصات فردی |
| --- | --- |
زاده: ۲۱ ژوئن ۱۹۶۱ ‏(۶۳ سال) ایستد، سوئد، سوئد
اطلاعات تیم: اطلاعات تیم
پر کریستیانسون (انگلیسی: Per Christiansson؛ زادهٔ ۲۱ ژوئن ۱۹۶۱) دوچرخه‌سوار اهل سوئد است.
هیو گرهاردی

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
نام کامل:  Hugh Gerhardi
زادروز:  ۵ مهٔ ۱۹۳۳ ‏(۹۱ سال)
زادگاه:  آفریقای جنوبی
پست:  مدافع
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۱۹۵۰–۱۹۵۲ |  Durban Thistle |   |   |
| ۱۹۵۲–۱۹۵۳ |  باشگاه فوتبال لیورپول |  ۶ |  (۰) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
هیو گرهاردی (انگلیسی: Hugh Gerhardi؛ زادهٔ ۵ مهٔ ۱۹۳۳) بازیکن فوتبال اهل آفریقای جنوبی است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال لیورپول اشاره کرد.
ورزشگاه میتسوزاوا

| 0 | 1 |
| --- | --- |
مکان: یوکوهاما
گنجایش: ۱۵,۴۵۴
گشایش: ۱۹۵۵
ورزشگاه میتسوزاوا (به لاتین: NHK Spring Mitsuzawa Football Stadium) یک ورزشگاه فوتبال در شهر یوکوهاما کشور ژاپن است که در سال ۱۹۵۵ با ظرفیت ۱۵,۴۵۴ نفر ساخته شده است.
این ورزشگاه میزبان بازی رفت فینال جام باشگاه‌های آسیا ۹۰–۱۹۸۹ بوده است.
شیفته (فیلم ۲۰۰۲)

| شیفته | شیفته |
| --- | --- |
پوستر فیلم: پوستر فیلم
کارگردان: گای ریچی
تهیه‌کننده: متیو وان
نویسنده: گای ریچی
بر پایه: شیفته از لینا ورتمولر
بازیگران: مدونا آدریانو جانینی بروس گرینوود جین تریپل‌هورن الیزابت بنکس دیوید تورنتون یورگو ویادزیس سوزانا کاپورسو
موسیقی: میشل کولومبی
فیلم‌بردار: الکس باربر
تدوین‌گر: ادی همیلتون
توزیع‌کننده: مدوسا دیستریبوزیونه (ایتالیا) اسکرین جمز (ایالات متحده)
تاریخ‌های انتشار:  ۱۱ اکتبر ۲۰۰۲ (۲۰۰۲-۱۰-۱۱) (ایالات متحده)  ۱۲ مه ۲۰۰۳ (۲۰۰۳-۰۵-۱۲) (بریتانیا)  ۲۳ مه ۲۰۰۳ (۲۰۰۳-۰۵-۲۳) (ایتالیا)  
مدت زمان: ۸۹ دقیقه
کشور: آمریکا
زبان: انگلیسی 
هزینهٔ فیلم: ۱۰ میلیون دلار
فروش گیشه: ۱٬۰۳۶٬۵۲۰ دلار
شیفته (انگلیسی: Swept Away) فیلمی در ژانر کمدی رمانتیک به کارگردانی گای ریچی است که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد. در این فیلم بازیگرانی مثل مدونا، آدریانو جانینی و بروس گرینوود بازی کرده‌اند. این فیلم توسط کمپانی اسکرین جمز توزیع شد. این فیلم بازسازی یک فیلم ایتالیایی به همین نام محصول ۱۹۷۴ به کارگردانی لینا ورتمولر است.
این فیلم از لحاظ تجاری و نیز از دید منتقدان با شکست مواجه شد.
بازیگران

مدونا در نقش امبر لیتون
آدریانو جانینی در نقش جوزپه اسپوزیتو
بروس گرینوود در نقش تونی لیتون
جین تریپل‌هورن در نقش مارینا
الیزابت بنکس در نقش دبی
دیوید تورنتون در نقش مایکل
سوزانا کاپورسو
یورگو ویادزیس
رُزا پیانتا
مایری (باهیا)

| مایری (باهیا) | مایری (باهیا) |
| --- | --- |
شهرستان: شهرستان
کشور:  برزیل
منطقه‌های برزیل: منطقه شمال شرقی برزیل
ایالت: باهیا
جمعیت (۲۰۲۰): جمعیت (۲۰۲۰)
 • کل: ۱۸۶۰۲
منطقهٔ زمانی: UTC -3
مایری (به پرتغالی: Mairi) یک منطقهٔ مسکونی در برزیل است که در باهیا واقع شده‌است. مایری ۱۸٬۶۰۲ نفر جمعیت دارد.
لین اسمیت

| لین اسمیت | لین اسمیت |
| --- | --- |
زادهٔ: ۲۹ آوریل ۱۹۳۶ ممفیس، تنسی
درگذشت: ۱۳ ژوئن ۲۰۰۵ (۶۹ سال) نورثریج، لس‌آنجلس
ملیت: ایالات متحده آمریکا
سال‌های فعالیت: ۱۹۶۶–۲۰۰۵
همسر(ها): Sydne MacCall (1985–?; طلاق؛ ۱ فرزند) Debbie Benedict Smith (2000–2005; مرگش؛ ۲ فرزند)
لین اسمیت (انگلیسی: Walter Lane Smith III; ۲۹ آوریل ۱۹۳۶ – ۱۳ ژوئن ۲۰۰۵) یک هنرپیشه اهل ایالات متحده آمریکا بود. وی بین سال‌های ۱۹۶۶ تا ۲۰۰۵ میلادی فعالیت می‌کرد.
گزیده فیلمشناسی

از فیلم‌ها یا برنامه‌های تلویزیونی که وی در آن نقش داشته‌است می‌توان به آثار زیر اشاره کرد.
میدستون (فیلم) (۱۹۷۰)
روستر کاگبرن (فیلم) (۱۹۷۵)
شبکه (فیلم ۱۹۷۶) (۱۹۷۶)
رستاخیز (فیلم ۱۹۸۰) (۱۹۸۰)
شاهزاده شهر (۱۹۸۱)
فرانسیس (فیلم) (۱۹۸۲)
سپیده‌دم سرخ (۱۹۸۴)
مکان‌هایی در قلب (۱۹۸۴)
علف (۱۹۸۷)
زندان (فیلم ۱۹۸۸) (۱۹۸۸)
هواپیمایی آمریکا (فیلم) (۱۹۹۰)
پسرعمویم وینی (۱۹۹۲)
اردک‌های قدرتمند (۱۹۹۲)
جنتلمن برجسته (۱۹۹۲)
پیشاهنگ (۱۹۹۵)
افسانه بگر ونس (۲۰۰۰)
کوجک (مجموعه تلویزیونی) (۱۹۷۵)
کارآگاه راکفورد (۱۹۷۵، ۱۹۷۹)
دالاس (مجموعه تلویزیونی ۱۹۷۸) (۱۹۸۱)
لو گرانت (مجموعه تلویزیونی) (۱۹۸۲)
آلفرد هیچکاک تقدیم می‌کند (۱۹۸۶)
داماد (۱۹۹۳)
جنگ در خانه (۱۹۹۶)
چرا احمق‌ها عاشق می‌شوند (۱۹۹۸)
سرزمین ناهموار (۱۹۹۹)
پادشاه تپه (۲۰۰۰)
قاضی ایمی (۲۰۰۲)
تاریخ نروژ
دوره‌های تاریخی

تاریخ نروژ را می‌توان به هشت دوره تاریخی کلی تقسیم کرد که به ترتیب عبارتند از:
دوران پیشاتاریخ
عصر وایکینگ‌ها
قرون وسطی
اتحاد میان دانمارک و نروژ
انحلال اتحادیه و ایجاد اتحادیه جدید با سوئد
دوران جنگ جهانی دوم
پس از جنگ جهانی دوم
دوران پس از اکتشاف نفت
دوران پیشاتاریخ

خط ساحلی نروژ پس از آخرین عصر یخبندان، در حدود ۱۲ هزار سال پیش از میلاد از یخچال‌ها بیرون آمد. اولین موج مهاجرت در این دوره اتفاق افتاد، زیرا سواحل نروژ فرصت‌های خوبی برای شکار خوک آبی، ماهیگیری و شکار فراهم می‌کرد. این ساکنان اولیه عشایر کوچ‌نشین بودند و تا سال ۹۳۰۰ پیش از میلاد، تا شمال ماگرویا پیش رفته و سکونت یافته بودند. با کاهش بیشتر یخ‌ها از ۸۰۰۰ پیش از میلاد، سکونت در سراسر خط ساحلی گسترش یافت. عصر سنگ با فرهنگ کومسا در ترومس و فینمارک و فرهنگ فوسنا در جنوب‌تر شواهدی از خود به‌جا گذاشته است. حدود ۷۰۰۰ پیش از میلاد، فرهنگ نوستوت جایگزین فرهنگ فوسنا شد، وقتی که آب‌وهوای گرم‌تر به افزایش پوشش جنگلی و ایجاد گونه‌های جدید پستانداران برای شکار انجامید. قدیمی‌ترین اسکلت انسانی که تاکنون در نروژ کشف شده، در آب‌های کم‌عمق نزدیک سوگنه در سال ۱۹۹۴ یافت شد و با روش کربن‌نگاری به ۶۶۰۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. حدود ۴۰۰۰ پیش از میلاد، مردم در شمال شروع به استفاده از ابزارهای سنگ لوح، سفال، چوب اسکی، سورتمه و قایق‌های بزرگ پوستی کردند.
اولین کشاورزی و به این ترتیب آغاز دوره دوران نوسنگی، حدود ۴۰۰۰ پیش از میلاد در اطراف آب‌دره اسلو، با فناوری‌ای که از اسکاندیناوی جنوبی آمد، آغاز شد. جهش اصلی بین ۲۹۰۰ و ۲۵۰۰ پیش از میلاد رخ داد، زمانی که جو دوسر، جو (گیاه), خوک، گاو، گوسفند و بز رایج شدند و تا شمال آلتا گسترش یافتند. این دوره همچنین با ورود فرهنگ ظروف طناب‌پیچ همراه بود که ابزارها، سلاح‌های جدید و یک زبان هندواروپایی را آورد که بعدها زبان نروژی از آن توسعه یافت.
دوران پیشاتاریخ > عصر مفرغ نوردیک (۱۸۰۰ تا ۵۰۰ پیش از میلاد)

عصر مفرغ حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد آغاز شد و شامل نوآوری‌هایی مانند شخم زدن زمین‌ها با گاوآهن‌های ساده و ایجاد مزارع دائمی با خانه‌ها و حیاط‌ها، به‌ویژه در مناطق حاصلخیز اطراف آب‌دره اسلو، تروندهایم فیوردن، میوسا و یرن بود. برخی از محصولات آن‌قدر زیاد بود که به کشاورزان اجازه می‌داد پوست و خز خود را با کالاهای لوکس، به‌ویژه از یوتلاند، مبادله کنند. حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد، سخنگویان زبان‌های اورالی به شمال آمدند و با جمعیت بومی درهم آمیختند و به سامی تبدیل شدند. به گفته آنتی ایکیو، تشکیل زبان سامی تا حدود ۵۰۰ میلادی در جنوبی‌ترین منطقه استفاده خود (مرکز اسکاندیناوی، ساپمی جنوبی) تکمیل شد.
حدود ۵۰۰ پیش از میلاد تغییر آب‌وهوایی با سردتر شدن هوا آغاز شد. جنگل‌هایی که پیش از این از درختان نارون، نمدار، زبان‌گنجشک و بلوط تشکیل شده بودند، جای خود را به توس (درخت), کاج و کاج نوئل دادند. تغییرات آب‌وهوایی همچنین باعث شد که کشاورزان شروع به ساخت سازه‌های مستحکم‌تر برای پناهگاه کنند. دانش متالورژی آهنی توسط سلت‌ها معرفی شد که منجر به تولید سلاح‌ها و ابزارهای بهتر شد.
دوران پیشاتاریخ > عصر آهن نوردیک (۵۰۰ پیش از میلاد تا ۸۰۰ میلادی)

ابزارهای عصر آهن امکان پاک‌سازی بیشتر زمین و کشاورزی را فراهم کرد و به این ترتیب با افزایش برداشت‌ها و رشد جمعیت، مناطق بیشتری کشت شدند. یک ساختار اجتماعی جدید پدیدار شد: زمانی که پسران ازدواج می‌کردند، در همان خانه باقی می‌ماندند و چنین خانواده گسترده‌ای یک طایفه بود. آن‌ها از طایفه در برابر سایر طایفه‌ها محافظت می‌کردند؛ اگر اختلافی پیش می‌آمد، موضوع در یک مکان مقدس به نام «تینگ» که همه مردان آزاد از نواحی اطراف در آن گرد هم می‌آمدند، حل می‌شد و در مورد جرائم و تعیین مجازات‌ها مانند پرداخت جریمه در قالب مواد غذایی تصمیم‌گیری می‌شد.
در قرن اول پیش از میلاد، توسعه فرهنگی گسترده‌ای رخ داد. مردم نورس خط رونی را اقتباس کرده و الفبای خود را ایجاد کردند. تجارت با رومی‌ها نیز انجام می‌شد که بیشتر خز و پوست‌ها در ازای کالاهای کمیاب مبادله می‌شد. برخی از اسکاندیناویایی‌ها به عنوان مزدور برای رومی‌ها خدمت می‌کردند. برخی از قدرتمندترین کشاورزان به رهبران طایفه تبدیل شدند. آن‌ها نقش کاهن داشتند و از کشاورزان قربانی‌ها را می‌پذیرفتند که سپس برای پرداخت به سربازان استفاده می‌شد و یک نیروی محافظتی (هیرْد) ایجاد می‌کردند. به این ترتیب آن‌ها قادر به حکومت بر چندین طایفه و قبیله بودند.
قدرت رهبران طایفه در طی دوره مهاجرت بین ۴۰۰ و ۵۵۰ میلادی، زمانی که سایر ژرمن‌ها به سمت شمال مهاجرت کردند و کشاورزان محلی به محافظت نیاز داشتند، افزایش یافت. این امر منجر به ساخت استحکامات ساده نیز شد. طاعون در قرن ششم میلادی جنوب نروژ را فرا گرفت و صدها مزرعه خالی از سکنه شد. اکثر این مزارع در قرن هفتم مجدداً مسکونی شدند، که همچنین شاهد ساخت چندین دهکده ماهیگیری و رونق تجارت آهن و سنگ صابون در سراسر دریای شمال بود. برخی رهبران توانستند بیشتر تجارت را تحت کنترل خود درآورند و در طول قرن هشتم در قدرت رشد کردند.
دوران پیشاتاریخ > یافته‌های باستان‌شناسی

در فوریه ۲۰۲۰، پژوهشگران برنامه «اسرار یخ» موفق به کشف یک سر پیکان وایکینگی ۱۵۰۰ ساله از دوران عصر آهن ژرمنی شدند که در یک یخچال در جنوب نروژ، در اثر تغییرات آب‌وهوایی در کوه‌های یوتونهایمن نمایان شد. این سر پیکان که از آهن ساخته شده بود، به همراه ساقه چوبی شکسته و یک پر کشف شد. طول آن ۱۷ سانتی‌متر و وزن آن تنها ۲۸ گرم است.
دوران وایکینگ‌ها

دوران وایکینگ‌ها دوره‌ای از گسترش اسکاندیناوی از طریق بازرگانی، حملات و استعمار بود. یکی از اولین حملات در لیندیس‌فارن در سال ۷۹۳ رخ داد و به عنوان آغاز دوران وایکینگ‌ها در نظر گرفته می‌شود. این امر به دلیل توسعه درازکشتی، که مناسب سفرهای دریایی بود، و تکنیک‌های پیشرفته ناوبری ممکن شد.
وایکینگ‌ها به خوبی مجهز بودند، جوشن داشتند و آموزش دیده بودند. علاوه بر طلا و نقره، یکی از اهداف مهم حملات، اسیر کردن و تجارت با برده‌ها (ترال‌ها) بود که به عنوان نیروی کار برده به مزارع نروژ آورده می‌شدند. هرگاه مردان درگیر جنگ یا سفر بودند، مزرعه توسط کسانی که در خانه مانده بودند، تحت نظارت همسر اداره می‌شد.
کمبود زمین مناسب برای کشاورزی در غرب نروژ باعث شد نروژی‌ها به مناطقی با جمعیت کم مانند شتلند، اورکنی، جزایر فارو و هبریدها سفر کنند و آنجا را مستعمره کنند، که بعدها به پادشاهی جزایر تبدیل شد. وایکینگ‌های نروژی حدود سال ۸۰۰ در ساحل شرقی ایرلند ساکن شدند و اولین شهرهای این جزیره از جمله دوبلین را تأسیس کردند. ورود آن‌ها باعث شد که شاهان کوچک ایرلند گالیک متحد شوند و تا سال ۹۰۰ نروژی‌ها را از ایرلند بیرون برانند.
دوران وایکینگ‌ها > پادشاهی‌های کوچک نروژ حدود ۸۷۲

در اواسط قرن نهم، بزرگ‌ترین رهبران پادشاهی‌های کوچک وارد مبارزه قدرت عمده‌ای شدند. هارالد یکم فرایند یکپارچه‌سازی نروژ را آغاز کرد، زمانی که با ارل‌های لاده ائتلاف کرد و پس از نبرد هافرس‌فیورد (حدود ۸۷۰–۹۰۰) توانست کشور را متحد کند. او اصولی از یک اداره دولتی با نمایندگان در مهم‌ترین املاک رهبران مغلوب یا تبعید شده ایجاد کرد.
ایسلند، که در آن زمان خالی از سکنه بود، در اواخر قرن نهم توسط نروژی‌ها کشف شد. تا سال ۹۳۰ جزیره بین ۴۰۰ رئیس نورس تقسیم شد.
هاکون خوب – پسر هارالد یکم که در انگلستان بزرگ شده بود – در سال ۹۳۰ تاج و تخت را به دست گرفت و دو شورای بزرگ ایجاد کرد که در آن پادشاه با مردان آزاد برای تصمیم‌گیری دیدار می‌کرد: گولاتینگ برای غرب نروژ و فروستاتینگ برای تروندلاگ. او همچنین لیدانگ را ایجاد کرد، یک ارتش/نیروی دریایی بسیج. هاکون تلاش ناموفقی برای معرفی مسیحیت در نروژ انجام داد. پس از مرگ او در سال ۹۶۰، جنگ بین خاندان هارالد یکم و ارل‌های لاده با همکاری پادشاهان دانمارک آغاز شد.
تحت رهبری اریک سرخ، فردی با تولد نروژی، گروهی از مردم ایسلند در دهه ۹۸۰ در گرینلند ساکن شدند. پسر اریک، لیف اریکسون، حدود سال ۱۰۰۰ به نیوفاندلند  رسید و نام آن را وینلند نهاد. برخلاف گرینلند، هیچ سکونتگاه دائمی در آنجا ایجاد نشد.
دوران وایکینگ‌ها > یافته‌های باستان‌شناسی

چندین کشتی وایکینگ در تپه‌های تدفینی کشف شده‌اند و در موزه‌ها قرار دارند، از جمله کشتی‌های کشتی اوزبرگ و گوکستاد. در اکتبر ۲۰۱۸، باستان‌شناسان نروژی به سرپرستی لارس گوستافسن از کشف یک کشتی وایکینگ ۲۰ متری دفن شده کشتی یلستاد در شهرداری هالدن خبر دادند. یک گورستان وایکینگی باستانی که بیش از ۱۰۰۰ سال حفظ شده بود با استفاده از رادار زمین‌نفوذ کشف شد. باستان‌شناسان همچنین حداقل هفت تپه تدفینی ناشناخته دیگر و بقایای پنج خانه بزرگ را با کمک بررسی راداری فاش کردند.
سده‌های میانه

مسیحی‌سازی و لغو آساترو که در اسطوره‌شناسی اسکاندیناوی بازتاب داشت، اولین بار توسط هاکون خوب و بعدها توسط اولاف تریگواسون صورت گرفت، اما او در نبرد اسفوادر در ۱۰۰۰ کشته شد. اولاف دوم، پادشاه نروژ از سال ۱۰۱۵ تلاش کرد تا قوانین کلیسا را تصویب کند، معابد بت‌پرستی را تخریب کرد، کلیساها ساخت و نهادی از کشیش‌ها ایجاد کرد. بسیاری از رهبران محلی از این بیم داشتند که مسیحی‌سازی قدرت آن‌ها را به عنوان گودی در آیین نورس‌ها از بین ببرد و در سال ۱۰۲۸ اولاف را از نروژ تبعید کردند. هنگامی که او در ۱۰۳۰ تلاش کرد بازگردد، در نبرد استیکلاستاد توسط محلی‌ها طبق قانون کشته شد. کلیسا اولاف را به مقام قدیس ارتقا داد و نیداروس (امروزه تروندهایم) به مرکز مسیحی نروژ تبدیل شد. در عرض چند سال، حکومت دانمارکی چنان نامحبوب شد که نروژ بار دیگر در سال ۱۰۳۵ تحت فرمان یک پادشاه نروژی، ماگنوس خوب، متحد شد.
از دهه ۱۰۴۰ تا ۱۱۳۰ کشور در صلح بود. در ۱۱۳۰، دوره جنگ داخلی بر سر جانشینی تاج و تخت آغاز شد که به همه پسران پادشاه اجازه می‌داد نروژ را مشترکاً با تقسیم کشور به بخش‌هایی برای هر کدام، اداره کنند. در مواقعی دوره‌های صلح وجود داشت، پیش از آن که پسری کوچکتر با یک رهبر متحد شود و یک درگیری جدید آغاز کند. اسقف‌نشین نیداروس در ۱۱۵۲ با هدف کنترل انتصاب پادشاهان ایجاد شد. کلیسا ناگزیر در این درگیری‌ها طرفی را انتخاب می‌کرد و نفوذ کلیسا بر پادشاه نیز به یک مسئله در جنگ‌های داخلی تبدیل شد. جنگ‌ها در ۱۲۱۷ با انتصاب هاکون چهارم نروژ که قوانین جانشینی روشنی را معرفی کرد، پایان یافت. او همچنین توانست گرینلند و ایسلند را تحت سلطه نروژ درآورد؛ جامعه ایسلندی پس از عصر استورلونگ‌ها که با پیروزی طرفدار نروژ پایان یافت، به پایان رسید.
جمعیت از ۱۵۰۰۰۰ در ۱۰۰۰ به ۴۰۰۰۰۰ در ۱۳۰۰ افزایش یافت و منجر به پاک‌سازی بیشتر زمین‌ها و تقسیم مزارع شد. در حالی که در دوران وایکینگ‌ها همه کشاورزان مالک زمین‌های خود بودند، تا سال ۱۳۰۰ هفتاد درصد زمین‌ها در مالکیت پادشاه، کلیسا یا اشراف بود. این یک فرایند تدریجی بود که در آن کشاورزان در زمان‌های دشوار وام می‌گرفتند و اغلب قادر به بازپرداخت نبودند. با این حال، مستأجران همیشه مردان آزاد باقی می‌ماندند و فاصله‌های زیاد و مالکیت پراکنده به این معنی بود که کشاورزان نروژی نسبت به رعایای قاره‌ای آزادی بیشتری داشتند. در قرن سیزدهم حدود بیست درصد از محصول کشاورزان به پادشاه، کلیسا و مالکان زمین تعلق داشت.
از سال ۱۳۹۷ نروژ با دانمارک و سوئد اتحاد رسمی داشت که تحت امر یک پادشاه مشترک بود. سوئد به تدریج از این اتحادیه جدا شد، اما اتحاد میان دانمارک و نروژ تا سال ۱۸۱۴ باقی ماند. سیاست‌های این اتحادیه توسط دانمارک اتخاذ می‌شد و کپنهاگ مرکز فرهنگی این اتحادیه بود. زبان نوشتار دانمارکی بود و مالیات کشاورزان نروژی به پادشاه در کپنهاگ پرداخت می‌کردند.
دوران جنگ جهانی دوم

با شروع جنگ در سال ۱۹۳۹، نروژ دوباره خود را بی‌طرف اعلام کرد. در ۹ آوریل ۱۹۴۰، نیروهای آلمانی به این کشور حمله کردند و به سرعت اسلو، برگن، تروندهایم و نارویک را اشغال کردند. دولت نروژ اولتیماتوم آلمان را در مورد کاپیتولاسیون فوری رد کرد.
دوران پس از اکتشاف نفت

عکس مربوط به پوشش برفی در سراسر اسکاندیناوی در این صحنه با رنگ واقعی عمدتاً عاری از ابر، می‌توان دید که بیشتر مناطق اسکاندیناوی هنوز پوشیده از برف است. از چپ به راست در بالای این تصویر کشورهای نروژ، سوئد، فنلاند و شمال غربی روسیه هستند. دریای بالتیک در مرکز پایین این صحنه قرار دارد، با خلیج بوتنیا در شمال (در مرکز این صحنه) و خلیج فنلاند در شمال شرقی.
کارل فون فریش

| کارل فون (وان) فریش | کارل فون (وان) فریش |
| --- | --- |
زادهٔ: ۲۰ نوامبر ۱۸۸۶ وین، اتریش
درگذشت: ۱۲ ژوئن ۱۹۸۲ (۹۵ سال) مونیخ، آلمان
ملیت: اتریش
شناخته‌شده برای: زنبورها
جوایز:  جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی (۱۹۷۳) جایزه بالزان در زیست‌شناسی، ۱۹۶۲
پیشینه علمی: پیشینه علمی
شاخه(ها): کردارشناسی
 :  
کارل فون فریش (آلمانی: Karl von Frisch؛ زاده ۲۰ نوامبر ۱۸۸۶ – درگذشته ۱۲ ژوئن ۱۹۸۲) دانشمندی اتریشی در حوزهٔ کردارشناسی بود.
او در سال 1973 مشترکاً با نیکلاس تینبرگن و کنراد لورنتس برندۀ جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی شد.
او ادراکات حسی زنبورها را مورد مطالعه قرار داد و اولین کسی بود که به رقص زنبورها به عنوان نوعی وسیله ارتباطی توجه کرد و متوجه شد آنها از طریق حرکات خاصی (پرواز  دایره‌ای جلوی کندو) با یکدیگر در ارتباطند و با کمک موقعیت خورشید، میزان شدت باد و مسافت، محل غذایی که یافته‌اند را به دیگران در کندو اطلاع می‌دهند.
فریش با مطالعه بر روی نظام ارتباطی زنبورها نشان داد که زنبورها فقط می توانند محل منبع غذایی موجود در مسیر افقی را به همنوعان خود اطلاع دهند و از ارسال پیام در ارتباط با منبع غذایی که در مسیری عمودی قرار دارد ناتوان اند.