مهین افشان‌پور
آثار > از نگاه دیگران

فرزان سجودی:
بحث گروه زبان هنری و فرهنگستان هنر در بررسی آثار مهین افشان‌پور، در حقیقت بحث ارزشگذاری تکنیکی و فنی این نقاشی‌ها نیست، بلکه بررسی این آثار در حکم متن و محصول نظامی نشانه ای است؛ به نظر می‌رسد که غایت اثر ایجاد ارتباط و تولید معناست، ما به این مسئله می‌پردازیم که اثر در حکم متن با چه ساز و کارهایی ارتباط برقرار می‌کند و معنا تولید می‌کند. خطوط منحنی یا نیم دایره، انتخاب رنگها و سیمای فاقد تمایز آدمها، یک فضای نرم ایجاد می‌کند و سنگینی ثقل را از بین می‌برد و موجب می‌شود که ما فضای این تابلوها را به عنوان فضایی خیالی و آرمانی باور کنیم و بپذیریم که این تابلوها دنیایی خیالی و آرمانی را به تصویر می‌کشند، نه دنیای انسانی به مفهوم دنیوی کلمه. برای این که دنیای واقعی و انسانی به مفهوم دنیوی کلمه، دنیایی است که پر از تیزی است، اما می‌بینیم که در دنیای آرمانی این تابلوها حتی تیزی‌های یک صخره، که در دنیای واقعی زبر و خشن است، گرفته شده‌است و به عبارت دیگر حرف از دنیای کمال گرایانه، بدون مرز و بدون نقص و آرمانی به تصویر کشیده شده‌است.
بهمن نامور مطلق:
مایلم به نکته‌ای در مورد ارتباط خاص نگارگری با نشانه‌شناسی اشاره کنم؛ زیرا از یک سو نشانه‌های به کار گرفته شده در نگارنگری تا حدودی با توجه به سایر هنرهای تجسمی دارای ویژگیهای خاص خود هستند و از سویی نگارگری، با پیشینه فرهنگی عمیق خود در کشور ما، با سایر هنرهای دستی ارتباط تنگاتنگی دارد، به طوری که گاهی در مطالعه یکی از آنها هنرهای دیگر را نمی‌توان نادیده گرفت. برای مثال می‌توان به رابطه نگارگری و شعر اشاره کرد. اشکال هندسی در این آثار نقش مهمی دارند. به نظرم تحلیل خطوط و اشکال هندسی این آثار، می‌تواند یکی از روش‌های مهم تحلیل نشانه شناختی آنها باشد. خطوط منحنی در این آثار بسیار بهتر از خطوط مستقیم ترسیم شده‌اند. این دو نوع از خطوط دارای ویژگی‌های نشانه شناختی خاص خود است؛ یکی سیال بودن و پویایی و دیگری سنگینی و در اکثر موارد سکون را بازنمایی می‌کند. معماری درون این آثار از بهترین معیارها برای مقایسه این تفاوت‌هاست؛ زیرا معماری ای که بر اساس خطوط متقارن و اغلب مستقیم ایجاد می‌شود، در این آثار نتوانسته‌است در یک نظام هماهنگ دارای بیان نظام داری باشد. بر عکس در صورت پردازی‌ها و نقوشی که نیاز به خطوط منحنی و موجدار وجود داشته‌است، آثار به خوبی از نشانه‌ها برای بیان منظور خود استفاده کرده‌است. به عبارت دیگر، خطوط و اشکال دارای بیان حماسی و خشن نیستند، بلکه تغزلی و لطیفند. حتی هنگامی که خواسته می‌شود کوه ترسیم شود چندان تفاوتی با ابر ندارد. برداشت کلی بنده از آثار این است که هنرمند در آثارش، با توجه به ویژگی‌های شخصی، یعنی زنانگی و شرایط زمانی کوشش کرده‌است تا از نشانه‌های نو و مناسبی استفاده کند. خطوط، رنگ‌ها، چهره‌ها، شخصیت‌ها و نوپردازش آنها حکایت از جست و جوی هنرمند برای یافتن زبانی مناسب است. در این مسیر گاهی نظامی هماهنگ از نشانه‌ها را شاهدیم و گاهی نیز بیان دچار مشکلاتی است. امید است این زبانی که در آن زنانگی در آن بارز است تداوم و تکامل یابد.
امیرعلی نجومیان:
سنت مینیاتور، رابطه این آثار با سنت مینیاتور و این که تا چه حد این آثار پیرو سنت مینیاتور بوده و تا چه حد نوآوری در این زمینه داشته، از اهمیت خاصی برخوردار است. نکته ای که باید بحث شود تصویرسازی زن و در واقع نقش زن در ترکیب بندی آثار است. رابطه شعر با تصویر، در این آثار بسیار حائز اهمیت است. اگر از دید نشانه شناختی بخواهیم به این آثار نگاه کنیم، شاید مجبور باشیم نخست از شکل هندسی، ترکیب بندی و رنگ‌بندی تصاویر آغاز کنیم و بعد به بحث‌های کلی تری در مورد این آثار برسیم.
حمیدرضا شعیری:
به عنوان مقدمه به اهمیت گفتمانی تابلوهای خانم افشان‌پور اشاره می‌کنم، به ویژه آن که در این آثار با گفتمان خاص و تکامل نیافته‌ای سر و کار داریم. بدین معنا که در این آثار با یک فرایند گفتمانی نیم یا در واقع دو نیم شده‌ای روبه رو هستیم که یک نیم آن حضور دارد و نیم دیگر آن را باید یافت که در کجاست. این جزو مسائلی است که به آن خواهیم پرداخت. به هر حال آنچه که ما با آن مواجهیم در واقع یک روی سکه است. در بحث نشانه ای و در واقع شکلی ساختاری یا هندسی، نخستین چیزی که در روبه رو شدن با این تابلوها، نظرم را جلب کرد خطوط بودند. همان‌طور که می‌توان مشاهده کرد، خطوط بیشتر منحنی یا نیم دایره اند؛ و کمتر تابلویی است که ما در آن خطوط راست یا مستقیم ببینیم؛ اما این خطوط نیم دایره در عین حال در بسیاری از تابلوها دارای یک نوع پیوستگی و استمرارند؛ یعنی در بعضی مواقع نیم دایره‌ها حرکت خود را به گونه ای ادامه می‌دهند که در هم می‌پیچند و با این تکرار و پیچیدگی و در هم تنیدگی سبب ایجاد نیم دایره‌های جدیدتر می‌شوند. گرچه ما نمی‌خواهیم بلافاصله از بحث خط، نتیجه‌گیری معنایی کنیم و به سراغ یک محتوای نشانه ای برویم، اما در عین حال باید توجه داشت که انحنا، عاملی است که سبب سبکی نشانه می‌شود، یعنی انحنا وزن و بار نشانه را می‌گیرد. با این که حجم افرادی که در تابلو می‌بینید، حجم زیادی است، اما به هیچ وجه، در فضا سنگینی ایجاد نمی‌کنند. به این دلیل خط غالب و خط چیره بر این تابلو، خط منحنی یا خط نیم دایره است. این است که معمولاً وقتی که از نشانه صحبت می‌کنیم به سراغ دالهایی می‌رویم که مدلول پرورند یا به سراغ مدلولهایی می‌رویم که دال پرورند. من وقتی این آثار را دیدم، برایم این سؤال پیش آمد که من با دال یا با مدلول اشکال، با صورت بیان مواجهم یا با اشکال محتوایی! وقتی تابلوها را یکی پس از دیگری مرور کردم، متوجه شدم که در واقع بیشتر از آنچه که تابلوها دال باشند، مدلولند؛ یعنی این که دال تابلوها برای من در جای دیگری است، نه در خود تابلوها.
عباسی:
برای نشان دادن سازوکار و تحلیل نشانه‌شناسی تابلوهای خانم مهین افشان‌پور، کارم را به دو بخش تقسیم کرده‌ام. ابتدا در مورد ساختار و شکل، سپس به معنا و مفهوم این تابلوها در حد امکان خواهم پرداخت. البته سعی بر این است که از نظریه‌های جدید نشانه‌شناسی در حوزه ساختاری و تخیلی، سود جویم. در حوزه تخیلی نظریه‌های جدیدی از بعد باشلار، یعنی ژیلبر دوران و ژان بورگوس وجود دارد که در ایران خیلی شناخته شده نیستند که سعی خواهم کرد به عنوان ابزار کار از این نظریه‌ها استفاده کنم. همان‌طور که در ابتدا گفتم، برای فهم نشانه‌ها، باید آنها را به دو قسمت شکلی و معنایی تقسیم کنیم. چون قرار بر این است که ابتدا از شکل و سپس از معنا سخن بگوییم. پس کار خود را از ابتدا از شکل یا ساختار آغاز می‌کنم. در عمق تمام تصاویر دو شکل دیده می‌شود: ۱.دایره ای، ۲. مثلثی. خود شکلهای دایره ای دارای این ویژگی اند: الف: یا به صورت ترکیب حلزونی اند. ب:یا به صورت پرسپکتیو گسترده یا نمای از پایین به بالا. اکثر این تابلوها عمق ندارند. فقط در تعداد کمی از این تابلوها می‌توان عمق را مشاهده کرد. نکته ای را که در مورد عمق باید اشاره کنم، این است که معمولاً در نگارگری همه چیز نماد است و پرسپکتیو وجود ندارد. وقتی پرسپکتیو به وجود می‌آید انگار که به تابلوی نقاشی زمان و مکان زمینی را اختصاص می‌دهیم. وانگهی با کوچک و بزرگ کردن تصاویر، باز موضع زمان و مکان این جهانی را زنده می‌کنیم که فکر می‌کنم این ساختار پرسش برانگیز است. کوچک و بزرگ شدن آدمها این پرسش را مطرح می‌کند که نقاش با چشم زمینی به این شخصیت‌ها نگاه کرده‌است. چون در نظر خدا، همه آدمها یک جور دیده می‌شوند.