فهرست وزیران اعظم ایران
یادداشت

↑ بر پایهٔ کتاب دستور الوزراء: بر پایهٔ کتاب تاریخ طبری:
سرجون بن منصور رومی ← معاویه، یزید
صفین احول ← مروان بن حکم
حفص بن ذویب ← عبدالملک بن مروان
قعقاع بن جلیل ← ولید بن مروان
لیث بن ابی‌رقیه ← سلیمان بن عبدالملک
سلیمان بن نعیم ← عبدالعزیز بن مروان
اسمامة بن زید ← یزید بن عبدالملک
عالم ← هشام بن عبدالملک
سعید بن عبدالملک بن سعید بن عبدالملک ← ولید بن یزید
سلیمان بن سعید ← یزید بن ولید
ابوجعده ← مروان دوم (و بعدها سفاح عباسی)
عبدالحمید ← مروان دوم
عبیدالله بن اوس غسانی (دبیر نامه‌ها)، سرجون بن منصور رومی (دبیر دیوان خراج)، عبدالرحمن بن دراج، عبیدالله بن نصر بن حجاج (دبیر برخی از دیوان‌ها) ← معاویه
ریان بن مسلم (دبیر)، سرجون بن منصور رومی (دبیر دیوان)، ابوالزعیزعه ← معاویه دوم
ابواسحاق قبیصة بن ذویب خزاعی (دبیر)، ابوالزعیزعه (دبیر دیوان رسائل) ← عبدالملک بن مروان
قعقاع بن خالد عبسی (یا قعقاع بن خلید عبسی) (دبیر)، سلیمان بن سعد خشنی (دبیر دیوان خراج)، شعیب عمانی (دبیر دیوان خاتم)، جناح (دبیر دیوان رسائل)، نضیب بن ذویب (دبیر دیوان مستغلات) ← ولید بن مروان
سلیمان بن نعیم حمیری ← سلیمان بن عبدالملک
سمیع (دبیر)، لیث بن ابی‌رقیه (دبیر دیوان رسائل)، سلیمان بن سعد خشنی (دبیر دیوان خراج)، نعیم بن سلامه (دبیر دیوان خاتم)، رجاء بن حبوه (دبیر دیوان خاتم به قولی دیگر) ← مسلمه (شایان ذکر است که او خلیفه نبوده‌است)
مغیرة بن ابی‌فروه ← یزید بن مهلب (شایان ذکر است که او خلیفه نبوده‌است)
لیث بن ابی‌فروه (دبیر)، رجاء بن حبوه (دبیر)، اسماعیل بن ابی‌حکیم، سلیمان بن سعد خشنی (دبیر دیوان خراج)، صالح بن جبیر غسانی (یا غدانی، دبیر دیوان خراج)، عدی بن صباح (دبیر دیوان خراج)، هیثم بن عدی (دبیر) ← عمر بن عبدالعزیز
اسامة بن یزید سلیحی ← یزید بن عبدالملک
ابومجاشع سعید بن ولید کلبی، نصر بن سیار (دبیر دیوان خراج خراسان)، شعیب بن دینار ← هشام بن عبدالملک
بکیر بن شماخ، سالم (دیوان رسائل)، عبدالله بن ابی‌عمرو (یا عبدالاعلی بن ابی‌عمرو)، عمرو بن عتبه (دبیر حضور) ← ولید بن یزید
عبدالله بن نعیم، عمرو بن حارث (دبیر دیوان خاتم)، ثابت بن سلیمان خشنی (دبیر دیوان رسائل)، ربیع بن عرعره خشنی (دبیر دیوان رسائل به قولی دیگر)، نضر بن عمر (دبیر دیوان خراج و دیوان خاتم صغیر)، ابراهیم بن ولید بن ابی‌جمعه (دبیر دیوان فلسطین) ← یزید بن ولید
عبدالحمید بن یحیی، عثمان بن قیس (دبیر دیوان رسائل)، ابوهاشم مخلد بن محمد بن حارث، ابوموسی مصعب بن ربیع خثعمی ← مروان دوم
↑  دستور الوزراء از دو وزیر دیگر سفاح به نام‌های ابوالجهم بن عطیه و حمید بن قحطبه یاد کرده‌است.
↑  دستور الوزراء از وزیری دیگر به نام خالد بن سلیمان یاد نموده‌است که به منصور خدمت می‌کرده‌است.
↑  دستور الوزراء از وزیری دیگر به نام ابوخالد احول یاد نموده‌است که به مهدی خدمت می‌کرده‌است.
↑  در برخی منابع به صورت «ابوعبدالله یعقوب بن داود بن طهمان فارسی» و در برخی دیگر «ابوعبدالله یعقوب بن داود بن عمر سلمی» آمده‌است.
↑  فرزندان او نیز در دولت عباسی عهده‌دار مقام‌هایی بودند و از این قرارند: جعفر بن یحیی برمکی، فضل بن یحیی برمکی، محمد بن یحیی برمکی و موسی بن یحیی برمکی
↑  دستور الوزراء از دو تن دیگر به نام‌های ابوالوزیر و موسی بن عبدالملک به عنوان وزیران متوکل یاد نموده‌است.
↑  دستور الوزراء از احمد بن صالح بن شیرزاد به عنوان یکی از وزیران مستعین یاد کرده‌است.
↑  در برخی منابع از محمد بن سوارف بغدادی نیز به عنوان وزیر معتز یاد شده‌است.
↑  در برخی منابع از وزارت ابن مدبر (ابواسحاق [ابویُسر] ابراهیم بن محمد بن عبیدالله بن مدبر) در سال ۲۶۹ ه‍.ق یاد شده‌است.
↑  در این دوره قاهر به مدت کوتاهی به قدرت می‌رسد و به ابن مقله پیشنهاد وزارت می‌کند؛ ولی او نمی‌پذیرد از همین رو هنگامی که مقتدر دوباره به قدرت می‌رسد او را دیگر بار وزیر می‌کند.
↑  تا رسیدن ابن مقله به پایتخت «ابوالقاسم عبیدالله بن محمد کَلْوَذانی» عهده‌دار امور شد.
↑  پسر ابوالحسین قاسم بن عبیدالله و برادر عمیدالدوله حسین بن قاسم
↑  در برخی منابع از ابن رائق به عنوان وزیر خلیفه یاد شده‌است.
↑  در برخی منابع از احمد بن فضل بن عبدالرحمان سامری به عنوان وزیر مستکفی یاد شده‌است.
↑  در برخی منابع از ابوالقاسم حسین بن علی بن حسین مغربی به عنوان وزیر قادر یاد شده‌است.
↑  در برخی منابع از ابوالقاسم هبةالله بن علی بن جعفر بن ماکولا (عجلی) به عنوان وزیر قائم یاد شده‌است.
↑  در ۴۶۹ ه‍.ق برکنار شد؛ ولی دوباره بر سر کار برگشت.
↑  در برخی منابع او را با «ابوالمعالی نَحّاس اصفهانی» اشتباه کرده‌اند.
↑  در برخی منابع به جای او نام پدرش یعنی ربیب‌الدوله ابومنصور به عنوان وزیر مستظهر آمده‌است. باید توجه داشت که این دو، پسر و نوهٔ «ابوشجاع روذراوری» هستند.
↑  دستور الوزراء از وزیری با نام شهاب‌الدین اسفراینی نام می‌برد که به راشد خدمت می‌کرده‌است؛ ولی نام آن در دیگر منابع یافت نشد.
↑  نباید او را با ابوالبرکات هبةالله بن علی ابن ملکا البلدی اشتباه کرد.
↑  در این مدت به ترتیب «ابن صاحب» (۵۷۵–۵۸۲ ه‍.ق) استاذالدار بود و پس از قتل او «ابن الدریج» (۵۸۲–شوال ۵۸۳ ه‍.ق) به نیابت وزارت رسید. البته ابن صاحب از ۵۷۱ تا ۵۷۵ ه‍.ق استاذالدار خلیفه مستضی نیز بود.
↑  در برخی منابع نام کوچک او «عبیدالله» آمده‌است. در جنگ با طغرل سوم شکست خورد و برکنار شد.
↑  در برخی منابع نام او بدین صورت است: «نقیب‌الطالبین ابومحمد نصر بن مهدی بن حسن نیشابوری»
↑  در بسیاری از منابع متأخرتر از ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی به عنوان وزیر سامانیان یاد شده‌است ولی در سفرنامهٔ «ابن فضلان» (آغاز سفر در پنجشنبه ۱۱ صفر ۳۰۹ ه‍.ق) که منبعی دست اول به‌شمار می‌رود و شخصاً این دولتمرد سامانی را دیده‌است از او با لقب «شیخ‌العمید» یاد کرده و او را کاتب (دبیر) دانسته‌است. (تاریخ بخارا [حواشی و تعلیقات]، صفحهٔ ۳۲۰)
↑  در صفحهٔ ۳۲۱ بخش حواشی و تعلیقات «تاریخ بخارا» ویراستهٔ محمدتقی مدرس رضوی به نقل از کتاب «ارشاد الاریب» اثر یاقوت حموی آغاز وزارت ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی را جمادی‌الآخر ۳۰۱ ه‍.ق ذکر شده‌است. در همین صفحه این بار نه به نقل از جایی نوشته شده که ظاهراً پایان وزارت او در ۳۰۹ ه‍.ق بوده و پس از او عتبی به جایش نشسته‌است. این مطلب با دیگر نوشته‌های تاریخی همخوانی ندارد. باید توجه داشت که چند تن از خاندان جیهانی و عتبی به وزارت رسیده‌اند و تنها عتبی‌ای که جانشین کسی از خاندان جیهانی شده‌است، «ابوالحسین عبیدالله بن احمد عتبی» است که در ربیع‌الثانی ۳۶۷ ه‍.ق جانشین «ابوعبدالله احمد بن محمد جیهانی» (نوهٔ ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی) شده‌است.
↑  این که دقیقاً از چه زمانی سمت وزیر در دیوانسالاری سامانیان ایجاد شده‌است به درستی دانسته نیست و نیاز به پژوهش بیشتر دارد ولی با توجه به سفرنامهٔ ابن فضلان، ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی کاتب (دبیر) بوده‌است.
↑  یا ابوذر محمد بن یوسف عامری نیشابوری و او پدر فیلسوف نامدار ابوالحسن محمد عامری است.
↑  گردیزی در زین‌الاخبار (تاریخ گردیزی) تاریخ مرگ ابوعلی محمد بن محمد بلعمی را جمادی‌الثانی ۳۶۳ ه‍.ق آورده‌است. ابونصر محمد عتبی در ذکر رخدادهای ۳۸۲ ه‍.ق از ابوعلی بلعمی یاد کرده‌است. آشکار نیست که این ابوعلی بلعمی همان وزیر عبدالملک یکم و منصور یکم است و گردیزی در ذکر تاریخ مرگ او اشتباه کرده‌است یا این که فردی دیگر از خاندان بلعمی با کنیهٔ ابوعلی است.
↑  به نوشتهٔ «دانشنامهٔ جهان اسلام» درآیند «جیهانی خاندان» برخی نام این فرد را که در «تاریخ گردیزی» آمده‌است به اشتباه جیهانی خوانده‌اند و احتمال داده‌اند فرزند «ابوعبدالله احمد بن محمد جیهانی» باشد.
↑  او پیشینهٔ وزارت اسفار بن شیرویه را نیز داشته‌است.
↑  در «رسائل خوارزمی» نوشتهٔ ابوبکر محمد بن عباس خوارزمی نامه‌ای به وزیر صاحب جرجان (گرگان) به نام «ابی‌عمر المنکدری» درج شده‌است که به نظر می‌رسد این فرد وزیر قابوس بن وشمگیر بوده‌است.
↑  تا رسیدنش به پایتخت ابوالریان احمد بن محمد اصفهانی عهده‌دار امور بود.
↑  برادر سلطان‌الدوله یعنی «قوام‌الدوله ابوالفوارس شیردل دیلمی» از سوی او فرمانروای کرمان گردید و مدتی نیز در برابر سلطان‌الدوله طغیان نمود؛ ولی سرانجام به اطاعتش درآمد. وزیر قوام‌الدوله فردی به نام ابومنصور حسن بن علی فسوی بود.
↑  دست کم از ۴۳۶ ه‍.ق وزیر بوده‌است.
↑  نام این وزیر در اغلب منابع «ابوالقاسم مطهر بن عبدالله» است ولی در مقالهٔ «تاریخ ملوک هرمز از آغاز تا تشکیل دولت صفوی» به صورت «ابوالقاسم مطهر بن محمد بن عبدالله کازرونی» آمده‌است که به نظر می‌رسد کامل‌تر و دقیق‌تر باشد. شایان ذکر است که عضدالدوله دو وزیر برگزید. «ابوالقاسم مطهر بن عبدالله» وزیر بغداد بود و «نصر بن هارون نصرانی» وزیر شیراز
↑  ابن اثیر در شرح رخدادهای ۴۱۲ ه‍.ق به «بیان خطبه به نام شرف‌الدوله در بغداد و قتل وزیر او ابی‌غالب» می‌پردازد و مدت وزارت او را هجده ماه و سه روز می‌آورد. همچنین در بیان رخدادهای ۴۱۳ ه‍.ق از به وزارت رسیدن مؤیدالملک رُخَّجی در رمضان ۴۱۳ ه‍.ق یاد می‌کند. او می‌گوید: «همین که ابوغالب کشته شد، مشرف‌الدوله او (مؤیدالملک رخجی) را ملزم به قبول آن مقام کرد و رخجی نمی‌توانست سرپیچی کند.» پس قتل ابوغالب در رمضان ۴۱۳ ه‍.ق یا کمی پیشتر از آن رخ داده‌است و نه در ۴۱۲.
↑  ابن اثیر دستگیری مؤیدالملک رخجی را در رمضان ۴۱۴ ه‍.ق ذکر می‌کند و می‌گوید که مدت وزارت او ۲ سال و ۳ روز بوده‌است که با نوشته‌های پیشین خود او مبنی بر به وزارت رسیدن مؤیدالملک در رمضان ۴۱۳ ه‍.ق هماهنگی ندارد.
↑  ابن اثیر مدت وزارت او را ده ماه و پنج روز نگاشته‌است.
↑  در زمان حکومت مشرف‌الدوله حسن، برادرش جلال‌الدوله پیروزخسرو در بصره حکومت می‌کرد و در این دوران نیز ابوسعد ابن ماکولا وزارت جلال‌الدوله را برعهده داشت.
↑  به مدت ۵۵ روز
↑  ابن اثیر این وزارت را بار پنجم نگاشته‌است.
↑  وی در نبرد با پولادستون ناپدید می‌شود.
↑  این نام مطابق کتاب الوافی بالوفیات نوشتهٔ «صلاح‌الدین خلیل بن ایبک صفدی» می‌باشد؛ ولی ابن اثیر در جلد ۹ «الکامل فی التاریخ» از برکناری وزیری به نام «ابوعبدالله عبدالرحمن بن حسین بن عبدالرحیم» به دست ملک رحیم یاد می‌کند که ظاهراً همین شخص است.
↑  ابن اثیر در «الکامل فی التاریخ» در ذکر رخدادهای سال ۳۲۸ ه‍.ق از مرگ «ابوعبدالله القمی» وزیر رکن‌الدوله و به وزارت رسیدن «ابوالفضل ابن عمید» یاد کرده‌است و هیچ توضیح دیگری دربارهٔ ابوعبدالله القمی نداده‌است. در «سفرنامهٔ ابودُلَف» از «پل خوراذ» یاد شده‌است و آمده‌است که «ابوعبدالله محمد بن احمد القمی» معروف به «شیخ» وزیر آل بویه این پل را تعمیر کرده‌است. بدین ترتیب نباید این فرد را با «ابوعبدالله حسین بن محمد قمی» ملقب به «العمید» وزیر مرداویج و پدر «ابوالفضل ابن عمید» اشتباه گرفت. در جلد ۵ فرهنگ شش‌جلدی فارسی معین درآیند «ابن عمید» آمده که ابوالفضل ابن عمید در ۳۲۸ ه‍.ق جانشین وزیری به نام «ابوعلی ابن قمی» شده‌است.
↑  پدر او «ابوالحسن عباد بن عباس طالقانی» کاتب رکن‌الدوله حسن دیلمی بود.
↑  برخی منابع او را صرفاً صاحب دیوان رسائل سبکتگین می‌دانند.
↑  تجارب السلف یگانه سرچشمهٔ کهنی است که از «ابوالفتح رازی» به عنوان نخستین وزیر طغرل یاد کرده‌است. در این کتاب آمده که ابوالفتح رازی سپس‌تر به وزارت عمادالدوله ابوکالیجار مرزبان دیلمی می‌رسد و سرانجام در ۴۳۹ ه‍.ق برکنار می‌شود. اما کسی که در ۴۳۹ ه‍.ق از مقام وزارت ابوکالیجار مرزبان برکنار می‌شود، «ذوالسعادات ابوالفرج محمد بن جعفر بن محمد بن عباس ابن فسانجس شیرازی» بوده‌است. از همین رو قاعدتاً «ابوالفتح رازی» اشتباه است و درست آن می‌باید «ابوالفرج شیرازی» باشد.
↑  اتابک برکیارق گمش تگین نام داشت.
↑  او پس از برکناری مدتی وزیر «محمد تَپَر» برادر برکیارق می‌شود؛ ولی در ۴۹۵ ه‍.ق یعنی پیش از فرمانروایی مطلق محمد تپر کشته می‌شود.
↑  در برخی منابع کنیهٔ او را «ابوالمظفر» و نامش را «علی» آورده‌اند؛ ولی امیر محمد معزی در شعری چنین گفته‌است:

فتح و ظفر ز کنیت و نامش طلب که هستبر نام و کنیتش ظفر و فتح را مدار

که نشانگر این است که کنیه و نامش «ابوالفتح مظفر» می‌باشد.
↑  سلطان سنجر پیش از رسیدن به سلطنت با نام «ملک سنجر» از ۴۹۰ تا ۵۱۱ ه‍.ق از سوی برادرانش «برکیارق» و «محمد» در خراسان حکومت می‌کرد. وزیران او در این مدت «کیا مجیرالملک مؤیدالدین ابوالفتح علی بن حسین اردستانی» (۴۹۰ ه‍.ق)، «فخرالملک نظام‌الدین ابوالفتح مظفر بن نظام‌الملک» (۴۹۰–عاشورای ۵۰۰ ه‍.ق) و «قوام‌الملک صدرالدین محمد بن فخرالملک» (۵۰۰–۵۱۱ ه‍.ق) بودند.
↑  وظیفهٔ وزارت در دربار سلطان سنجر به نیابت او به عهدهٔ ظهیرالدین عبدالعزیز حامدی نیشابوری بود.
↑  او پسر ابوشجاع روذراوری وزیر عباسیان بود. خود ربیب ابومنصور نیز پیش از این مدتی وزیر عباسیان بود.
↑  به پیشنهاد اتابک آقسنقر
↑  به پیشنهاد اتابک بوزابه
↑  به پیشنهاد اتابک بوزابه و تا مرگ بوزابه
↑  او پیش از این وزارت «صاحب موصل» قطب‌الدین مودود را عهده‌دار بود.
↑  سلیمان‌شاه پیش از آن فرمانروایی محلی بود و وزیرانی همچون فخرالدین کاشی (۵۴۷–۵۴۸ ه‍.ق)، و شرف‌الدین خراسانی داشت. همچنین پس از اسارت سلطان سنجر برای مدتی کوتاه به جانشینی او برگزیده شد که ظاهراً در این دوره (۵۴۸–۵۴۹ ه‍.ق) قوام‌الدین حسن بن ناصرالدین وزارت او را بر عهده داشت.
↑  در آغاز ایلدگز و سپس محمد بن ایلدگز اتابک ارسلان‌شاه بودند.
↑  در این مقطع تاریخ‌ها آشفته‌اند و برخی از وزارت «قاضی صدرالدین ابوبکر محمد بن عبدالله بن عبدالرحیم مراغی» (قاضی صدر) یاد می‌کنند.
↑  در این مقطع تاریخ‌ها آشفته‌اند و برخی از وزارت «ابومنصور موریانی» یاد می‌کنند.
↑  میان سال‌های ۶۱۹ تا ۶۲۱ ه‍.ق به دست ناصرالدین قُباچه کشته شد.
↑  میان سال‌های ۶۱۹ تا ۶۲۱ ه‍.ق شمس‌الملک شهاب‌الدین آلپ هروی به دست ناصرالدین قباچه کشته شد و شرف‌الملک فخرالدین علی جندی ادارهٔ امور را بر عهده گرفت، هر چند که هیچ‌گاه رسماً لقب «خواجهٔ جهان» که لقب رسمی وزیران دورهٔ خوارزمشاهان است را به دست نیاورد.
↑  برکناری او در زمان محاصرهٔ هفت‌ماههٔ اخلاط بوده‌است که در ۲۸ جمادی‌الاول ۶۲۷ ه‍.ق به دست جلال‌الدین منکبرنی می‌افتد.
↑  در اصل او یکی از چهار وزیر قوبلای قاآن بود.
↑  ملک جلال‌الدین بن مخلص‌الملک احمد بیابانکی سمنانی (جلالِ مُخْلِص) زیردست بوقا بود.
↑  ایرانیکا پایان نخستین دورهٔ وزارت دستجردانی را صفر ۶۹۵ ه‍.ق آورده‌است؛ ولی باید توجه داشت که بایدو خان (گمارندهٔ دستجردانی) در ذیقعدهٔ ۶۹۴ ه‍.ق کشته شده‌است. همچنین نام کامل او در بیشتر منابع نیامده است؛ ولی باید توجه نمود که قطب‌الدین محمود شیرازی برای این وزیر شرحی بر «حکمة الاشراق» شهاب‌الدین یحیای سهروردی نوشته‌است و نام کامل او را «جمال‌الدین علی بن محمد دستجردانی» آورده‌است. همچنین ابن طِقطَقی نیز در کتاب «الاصیلی فی انساب الطالبین» کنیهٔ او را ابوالحسن آورده‌است.
↑  در کتاب حبیب‌السیر، جلد ۳، صفحهٔ ۱۴۶ آمده‌است که وزارت به صدرالدین احمد خالدی زنجانی رسید ولی این مطلب با تاریخ جامع ایران، جلد ۹، صفحهٔ ۶۴۴ مغایرت دارد. لازم به توضیح است که حبیب‌السیر منبعی دست اول از دورهٔ ایلخانان به‌شمار نمی‌رود.
↑  مطابق نوشتهٔ لغت‌نامهٔ دهخدا در درآیند «احمد خالدی زنجانی» پس از نخستین برکناری جمال‌الدین دستجردانی، صدرالدین احمد خالدی زنجانی برای بار دوم به وزارت می‌رسد. همچنین مطابق نوشتهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا در درآیند «جمال‌الدین دستجردانی» پس از برکناری [مَلِک] شرف‌الدین [محمد] [بیابانکی] سمنانی، برای بار دوم جمال‌الدین دستجردانی به وزارت می‌رسد. شایان ذکر است ملک شرف‌الدین محمد بیابانکی سمنانی برادر مخلص‌الملک جلال‌الدین سمنانی (زیردست بوقا در امر صاحب‌دیوانی) و پدر شیخ ابوالمکارم رکن‌الدین علاءالدوله احمد بن محمد بن احمد بیابانکی سمنانی عارف ایرانی می‌باشد.
↑  غازان خان یکم او را همزمان با رشیدالدین فضل‌الله به وزارت برگماشت؛ ولی الجایتو او را برکنار کرد و کشت و تنها رشیدالدین فضل‌الله را به وزارت برگماشت.
↑  در لغت‌نامهٔ دهخدا درآیند «صائن وزیر» از او به عنوان پسر تاج‌الدین علیشاه یاد شده‌است.
↑  فارسنامهٔ ناصری (جلد ۲، صفحهٔ ۱۳۹۲) از نیای او یعنی «خواجه ضیاءالملک فسوی» به عنوان وزیر جلال‌الدین منکبرنی خوارزمشاه یاد کرده‌است؛ ولی مطابق «سرگذشت خوارزمشاهیان به روایت سیرت جلال‌الدین منکبرتی»، «ضیاءالملک علاءالدین محمد بن مودود نسوی (؟فسوی)» عارض لشکر جلال‌الدین منکبرنی بوده‌است. عارض لشکر منصبی معادل رئیس دارایی ارتش می‌باشد.
↑  پشتیبان او امیر علی پادشاه بود.
↑  پشتیبان او امیر شیخ حسن بزرگ (جلایر) بود.
↑  پشتیبان او امیر شیخ حسن بزرگ (جلایر) بود.
↑ سرانجام جلایریان ادعای استقلال می‌کنند. وزیران جلایریان بدین شرح می‌باشند:
خواجه نجیب‌الدین (برادر شمس‌الدین زکریا) ← سلطان اویس جلایر
خواجه علاءالدین ← سلطان اویس جلایر
رکن‌الدین عبدالملک ← سلطان اویس جلایر
؟وجیه‌الدین اسماعیل بن امیر زکریا ← سلطان اویس جلایر
خواجه شمس‌الدین زکریا ← سلطان حسین جلایر
جمال‌الدین یلغز ← سلطان حسین جلایر
تاج‌الدین بن حدید ← سلطان محمد جلایر
عبدالکریم بن نجم‌الدین ← سلطان حسین دوم جلایر
↑  او از اعضای خاندان خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی بود.
↑  پشتیبان او امیر شیخ حسن کوچک (چوپانی) بود.
↑  پشتیبان او امیر شیخ حسن کوچک (چوپانی) بود.
↑  پشتیبان او ملک اشرف چوپانی بود.
↑  پشتیبان او ملک اشرف چوپانی بود.
↑  پشتیبان او ملک اشرف چوپانی بود. در بیشتر منابع از غازان دوم به عنوان ایلخانی یاد می‌شود که در منابع نوشتاری یادی از او نشده‌است و تنها از روی سکه‌هایش شناخته می‌شود. محسن جعفری‌مذهب در مقالهٔ «واپسین ایلخان» توانسته رد او را در دو منبع نوشتاری نشان دهد.
↑ ملک اشرف چوپانی مغلوب جانی بیک شد و برای مدتی تبریز به دست جانی بیک افتاد. در پی مرگ جانی بیک، پسرش بردی بیک که در تبریز بود به پایتخت پدر بازگشت و اخی جوق را در تبریز نهاد.
عمادالدین محمود کرمانی و امیر ابوبکر بن خواجه علیشاه (۷۵۹ ه‍.ق) ← اخی جوق
↑  او از ممدوحان خواجوی کرمانی و از نوادگان خواجه نظام‌الملک توسی بود. خواجوی کرمانی «گوهرنامه» را در ۷۴۶ ه‍.ق به نام او سروده‌است. به نظر می‌رسد این تاریخ پس از دوران وزارت او بوده‌است چرا که در «تاریخ آل مظفر» آمده که از ۷۴۲ تا ۷۵۲ ه‍.ق «خواجه برهان‌الدین ابونصر فتح‌الله» وزارت مبارزالدین محمد را عهده‌دار بوده‌است.
↑  فرزند او «سید جلال‌الدین حسین» (جلالِ عضد) از شاعران آن روزگار بوده‌است. برخی منابع او را صرفاً «شحنهٔ فارس» دانسته‌اند. او را نباید با «سید عضد صراف» از شاعران سدهٔ هشتم هجری اشتباه گرفت.
↑  او از ممدوحان خواجوی کرمانی بود.
↑  باید توجه داشت که مبارزالدین محمد در ۷۴۰ ه‍.ق کرمان را گشود و پایتخت گردانید و در ۷۵۴ ه‍.ق شیراز را به تصرف درآورد و پایتخت کرد.
↑  در این دوره وزارت شاه محمود را خواجه صدرالدین محمد اناری عهده‌دار بوده‌است. از دیگران وزیران شاه محمود می‌توان به خواجه تاج‌الدین محمد مشیزی اشاره کرد که تا پایان عمر شاه محمود (۷۷۶ ه‍.ق) بر سر کار بود.
↑  پس از برکناری و حبس او و نیز کور شدن فرزندش «امیر غیاث‌الدین محمود»، توانست از محل حبس (در کرمان) بگریزد به نزد شاه محمود برود و وزیر او شود.
↑  دستور الوزراء از فردی به نام شیخ خسروشاهی به عنوان وزیر میرزا عمر فرزند تیمور یاد کرده‌است.
↑  به نوشتهٔ دستور الوزراء پدر این شخص یعنی «سید زین‌العابدین» نیز در دوران تیمور و شاهرخ به امر وزارت اشتغال داشته‌است.
↑  پیش از فرمانروایی و در دوران والی‌گری الغ بیگ در فرارود فردی به نام خواجه نصیرالدین نصرالله خوافی (؟–۸۴۵ ه‍.ق.) وزارت او را عهده‌دار بود.
↑  طبق نوشتهٔ دستور الوزراء در اوایل حکومت ابوسعید تیموری به وزارت رسیده‌است که باید پیرامون ۸۵۴ ه‍.ق باشد.
↑  یک بار برکنار شد؛ ولی دوباره در ۸۹۲ ه‍.ق به وزارت رسید
↑  پسر «سید زین‌الدین محمود»، بار نخست توسط «خواجه نظام‌الملک» (خواجه قوام‌الدین نظام‌الملک خوافی) برکنار شد؛ ولی پس از مرگ او در ۹۰۳ ه‍.ق دوباره به وزارت رسید. سپس بار دیگر توسط «خواجه افضل‌الدین محمد [کرمانی]» برکنار شد؛ ولی با مرگ او برای بار سوم به وزارت رسید. (حبیب السیر، جلد ۴، صفحهٔ ۳۳۱)
↑  فرزند «مولانا نظام‌الدین شیخ محمود» و خواهرزادهٔ «خواجه شمس‌الدین محمد بن خواجه سیدی احمد شیرازی» (حبیب السیر، جلد ۴، صفحهٔ ۳۰۰)
↑  شمس‌الدین حسین تبریزی پس از برکناری از وزارت جهانشاه و در هنگام شورش حسن‌علی میرزا بر ضد جهانشاه (پدرش)، به عنوان وزیر حسن‌علی میرزا برگزیده شد. سرانجام پس از شکست حسن‌علی میرزا به خواست جهانشاه و به دستور حسن‌علی میرزا کشته شد. (کتاب دیار بکریه، ص ۳۶۰)
↑  او پیش از این سابقهٔ وزارت پیربوداق میرزا برادر حسن‌علی میرزا قراقویونلو را داشته بود.
↑  لقب دینی او را «مسیح‌الدین» نیز ذکر کرده‌اند.
↑  لقب دینی او را «مسیح‌الدین» نیز ذکر کرده‌اند.
↑  او از نیاکان مادری بوداق منشی قزوینی نویسندهٔ جواهر الاخبار بوده‌است.
↑  بایسنغر در خردسالی به فرمانروایی رسید. در آغاز صوفی خلیل بیگ موصلی (موصللو) (ربیع‌الاول ۸۹۶–محرم یا صفر ۸۹۷ ه‍.ق) اتابک او بود. سپس شجاع‌الدین سلیمان بیک بیجن (محرم یا صفر ۸۹۷–شعبان ۸۹۷ ه‍.ق) به مقام اتابکی رسید.
↑  در زمان سلطان رستم ابراهیم بیگ بن دانا خلیل بیگ بن محمد بایندر (آیبه سلطان) از امیران قدرتمند بود و سرانجام نیز خیانت او به پیروزی گوده احمد آق‌قویونلو و کشته شدن سلطان رستم یاری رساند.
↑  وکیل و امیرالامراء
↑  وکیل و امیرالامراء، او در جنگ غجدوان کشته شد.
↑  وکیل، صدرالممالک و امیرالامراء، وی در جنگ چالدران کشته شد.
↑  او سابقهٔ وزارت آق‌قویونلوها را داشت و از نوادگان «شیخ‌الاسلام غیاث‌الدین محمد کججی» بود.
↑  او سابقهٔ وزارت یعقوب آق‌قویونلو را داشت.
↑  در جواهر الاخبار آمده‌است که: «ملک محمود دیلمی که سال‌ها وزارت سلاطین کرده بود وزیر شاه عالم (شاه اسماعیل یکم) شد و چون پیر و ضعیف شده بود اندک ایامی وزارت کرد و رخصت طلبید که در قزوین منزوی باشد و پسرش امیر بیک را وزیر کرد.» بنابراین دورهٔ وزارت او کوتاه بوده‌است. به نوشتهٔ احسن التواریخ نجم‌الدین محمود جان دیلمی در ۹۲۰ ه‍.ق درگذشته است.
↑  در کتاب «تحفهٔ سامی» در معرفی شاه‌میر آمده‌است که: «بعد از برادرش میرک بیک به وزارت صاحبقران مغفور (شاه اسماعیل یکم) رسید و بعد از اندک روزی ترک آن کرده، قناعت ورزید.»
↑  در لغت‌نامهٔ دهخدا در درآیند «ساقی» دربارهٔ او مطالبی نوشته شده‌است. در «احسن التواریخ» صفحهٔ ۱۹۷ آمده‌است که در ۹۲۰ ه‍.ق «نظارت دیوان اعلیٰ» به او سپرده شد؛ ولی در صفحهٔ ۲۳۲ از منصب او با عنوان «امر جلیل‌القدر عظیم‌الشأن وکالت» و «امر دیوان وزارت» یاد شده‌است. توجه شود که در ۹۲۰ ه‍.ق هر دو «وزیر دیوان اعلیٰ» یعنی «امیر زکریای کججی» و «محمود جان دیلمی قزوینی» در گذشته بودند.
↑  در احسن التواریخ صفحهٔ ۲۳۵ آمده‌است که پس از مرگ «میرزا شاه‌حسین اصفهانی»، «خواجه جلال‌الدین محمد خواندامیر تبریزی» قائم‌مقام او شد؛ بنابراین باید منصب او را وکالت و وزارت شمرد. همچنین در صفحهٔ ۲۴۰ از او به عنوان «وزیر مستقل» شاه اسماعیل یکم یاد می‌کند که پس از درگذشت شاه اسماعیل و بر تخت نشستن شاه تهماسب یکم با دیوسلطان روملو درگیری پیدا می‌کند و کشته می‌شود.
↑  تکلوها پس از قتل او کوشیدند فرزندش «شاه قباد تکلو» را به مقام وکالت برسانند که ناکام ماندند. (احسن التواریخ صفحهٔ ۳۱۰)
↑  احسن التواریخ در صفحهٔ ۳۱۳ او و «عبدالله خان استاجلو» را امیرالامراء دانسته‌است؛ ولی در صفحهٔ ۳۳۲ از حسین خان شاملو به عنوان وکیل یاد کرده‌است.
↑  پس از قتل «جلال‌الدین محمد خواندامیر تبریزی» به «نظارت دیوان اعلیٰ» گماشته شد. (احسن التواریخ صفحهٔ ۲۴۲)
↑  احسن التواریخ در صفحهٔ ۲۴۷ منصب او را «نظارت دیوان اعلیٰ» عنوان می‌کند؛ ولی در صفحهٔ ۳۲۰ از او به عنوان «وزیر شاه دین‌پناه» یاد می‌کند که در ۹۳۸ ه‍.ق در رباط نیک‌پی به قتل آمد.
↑  عالم‌آرای عباسی مدت وزارت او را ۶ سال عنوان می‌کند که با نوشته‌های کتاب احسن التواریخ همخوانی ندارد.
↑  شاه تهماسب یکم در ۹۴۰ ه‍.ق مقام وزارت را مشترکاً به «میر عنایت‌الله خوزانی» و «خواجه معین‌الدین یزدی» داد. (جواهر الاخبار صفحهٔ ۳۶۰)
↑  از این چهار تن در احسن التواریخ یادی نشده‌است و تنها در کتاب «عالم‌آرای عباسی» از آنان نام برده شده‌است.
↑  در لغت‌نامهٔ دهخدا در درآیند «امیر تبریزی» دربارهٔ او مطالبی نوشته شده‌است.
↑  در ۹۵۷ ه‍.ق قاضی جهان از منصب وزارت استعفا می‌دهد؛ ولی اندکی بعد پشیمان می‌شود. شاه تهماسب یکم نیز برای این که قاضی جهان دوباره درخواست منصب وزارت ننماید، معصوم بیگ صفوی را به «وکالت و وزارت دیوان اعلیٰ» منصوب می‌نماید. از آن جا که قاضی جهان در ۹۶۰ ه‍.ق در گذشته‌است، تاریخ آغاز تصدی معصوم بیگ صفوی باید میان ۹۵۷ تا ۹۶۰ ه‍.ق باشد.
↑  او زیردست معصوم بیگ صفوی بود و هنگامی که معصوم بیگ به سفر بی‌بازگشت حج رفت برای مدتی عهده‌دار امور گردید.
↑  او وزیری با نام میرزا شاه‌ولی شیرازی (میرزا ابوالولی شیرازی) با لقب اعتمادالدوله برگزید.
↑  در برخی منابع از او به شکل «میرزا محمد وزیر» یاد شده‌است.
↑  میرزا لطف‌الله شیرازی سابقهٔ وزارت حمزه میرزا را داشته بود و با مرگ حمزه میرزا کنار گذاشته شده بود.
↑  ولدِ شاه علی میرزا ابن عبدالله خان استاجلو (عالم‌آرای عباسی، ص ۲۱۹۲)
↑  در این مدت ادارهٔ امور بر عهدهٔ افرادی همچون «کیخسرو خان گرجی» (تفنگچی آقاسی) و «میرزا صادق مستوفی‌الممالک» بود؛ ولی هیچ‌کس به‌طور رسمی به عنوان وزیر اعظم برگزیده نشده بود
↑  تاریخ آغاز وزارت او دقیقاً مشخص نیست. لارنس لُکهارت حدود ۱۱۲۷ ه‍.ق را تاریخ آغاز وزارت او می‌داند.
↑  نامبرده سپس‌تر سردار عراق و مدتی نیز قوللرآقاسی شد.
↑  زبدة التواریخ تاریخ انتصاب محمدعلی خان ولد اصلان خان به وکالت را صفر ۱۱۳۵ ه‍.ق یعنی زمان تاج‌گذاری شاه تهماسب دوم عنوان کرده‌است که این مطلب با متن عالم‌آرای نادری مبنی بر تقدم مرتضی‌قلی خان بر محمدعلی خان در انتصاب به مقام وکالت منافات دارد.
↑  دربارهٔ وزارت او ابهام وجود دارد. زبدة التواریخ در میان همراهان تهماسب میرزا (شاه تهماسب دوم) در هنگام خروج او از اصفهان و رهایی از محاصرهٔ افغانان از شخصی به نام «اسماعیل آقا خواجهٔ جبادارباشی» به عنوان للهٔ تهماسب میرزا یاد کرده‌است؛ ولی پس از آن در ذکر انتصابات پس از تاج‌گذاری شاه تهماسب دوم در قزوین در صفر ۱۱۳۵ ه‍.ق از او یادی نشده و محمدعلی خان مکری به سمت وزیر اعظم برگزیده شده‌است. این در حالی است که در کتاب «تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران» نوشتهٔ سعید نفیسی از فرستاده‌ای از سوی شاه تهماسب دوم به دربار روسیه نامبرده می‌شود که اسماعیل بیگ اعتمادالدوله نام دارد. باید توجه داشت که «اعتمادالدوله» در دیوان‌سالاری صفویان لقب انحصاری وزیران اعظم ایران بوده‌است و حتی بعدها نیز حاج ابراهیم شیرازی (وزیر اعظم آقامحمد شاه) و میرزا آقاخان نوری (صدراعظم ناصرالدین شاه) نیز ملقب به اعتمادالدوله شده‌اند. روشن نیست که آیا این سفیر همان للهٔ پیشین شاه تهماسب دوم بوده یا نه و آیا زمانی به وزارت اعظم برگزیده شده‌است یا نه. اسماعیل بیگ اعتمادالدوله عهدنامهٔ ننگین سن پترزبورگ را امضا می‌نماید که به موجب آن قفقاز، گیلان، مازندران و استرآباد به روس‌ها واگذار می‌شود؛ ولی این عهدنامه به تصویب شاه تهماسب دوم نمی‌رسد و اسماعیل بیگ نیز از ترس مجازات تا فرارسیدن مرگش (یعنی ۲۰ سال بعد) در هشترخان (آستراخان) روسیه در پناه روس‌ها می‌ماند.
↑  بنا به نوشتهٔ زبدة التواریخ او در نبردی با افغانان به اسارت آن‌ها در می‌آید. این نبرد در ربیع‌الثانی ۱۱۳۶ ه‍.ق در شاه عبدالعظیم تهران میان افغان‌ها به سرکردگی «امان‌الله خان اعتمادالدوله» (وزیر اعظم محمود هوتکی) و نیروهای شاه تهماسب دوم به سرکردگی میرزا عبدالکریم درمی‌گیرد. با این حال اعتمادالدوله بودن او چندان محل اطمینان نیست زیرا که در کتاب «اشرف افغان بر تختگاه اصفهان:روایت شاهدان هلندی» این شخص مستوفی خاصه دانسته شده‌است و زمان شکست و دستگیری او پس از سرنگونی محمود هوتکی (۱۱۳۷ ه‍.ق) ذکر شده‌است.
↑  او پسر میرزا داود متولی سابق حرم رضوی بود. بدین ترتیب او باید برادر شاه سلیمان دوم بوده باشد.
↑  در زبدة التواریخ آمده که او پسر «میرزا قوام» بوده‌است. آیا منظور «میرزا قوام‌الدین محمد قزوینی» است که سپس‌تر ماده‌تاریخ «الخیر فی ما وقع» (۱۱۴۸ ه‍.ق) را برای تاریخ جلوس نادر شاه وضع کرده‌است؟
↑  در متن زبدة التواریخ انتصاب میرزا مؤمن پس از قتل فتح‌علی خان قاجار ذکر شده‌است و تاریخ دقیق قتل را پنجشنبه ۲۲ صفر ۱۱۳۷ ه‍.ق آورده‌است. این در حالی است که منابع دیگر تاریخ قتل فتح‌علی خان قاجار را ۱۴ صفر ۱۱۳۹ ه‍.ق آورده‌اند. همچنین در «سواد فرمان شاه طهماسب ثانی پس از کشته شدن فتح‌علی خان قاجار» (سازمان اسناد ملی ایران، شمارهٔ تنظیم: ۱۲۰۰۲، شمارهٔ سند: ۷۱) بایگانی‌شده  در ۴ دسامبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine تاریخ ۱۱۳۹ ه‍.ق ذکر شده‌است.
↑  انتصاب رجب‌علی خان به وزارت اعظم پس از نبرد مورچه‌خورت (۲۰ ربیع‌الثانی ۱۱۴۲ ه‍.ق) و ورود نادر و در پی او شاه تهماسب دوم به اصفهان بوده‌است.
↑  مطابق نوشتهٔ عالم‌آرای نادری (جلد یکم صفحهٔ ۲۳۲) رجب‌علی خان وزیر اعظم شاه تهماسب دوم ۲ ماه پیش از ورود نادر به اصفهان و برکناری شاه تهماسب دوم در گذشت؛ بنابراین تاریخ درگذشت او باید پیرامون محرم ۱۱۴۵ باشد.