وحشت سرخ (اسپانیا)
جنگ داخلی و آغاز خشونت‌ها

در انتخابات سراسری سال ۱۹۳۶ اسپانیا ائتلاف جبهه خلقی که متشکل از نیروهای چپ میانه مانند اتحادیه جمهوری، چپ جمهوری‌خواه، حزب کارگران سوسیالیست اسپانیا و چپ‌های رادیکال مانند حزب کمونیست اسپانیا، حزب اتحاد مارکسیستی کارگران در انتخابات مجلس پیروز شدند. در هفته‌های بعد خیابان‌های اسپانیا صحنه درگیری میان نیروهای طرفدار دولت و مخالفان آن بود تا آنکه در ۱۷ ژوئیه کودتای ۱۷ ژوئیه ۱۹۳۶ اسپانیا آغاز و در ادامه آن جنگ داخلی اسپانیا شروع شد. این اتفاقات موجب شد که نیروهای طرفدار دولت دست به سرکوب نیروهای ملی‌گرا و مذهبی تحت عنوان ستون پنجم بزنند.
خشونت علیه روحانیون در ماه‌های نخست جنگ داخلی و در نواحی که به دست شبه‌نظامیان طرفدار دولت افتاده بود بسیار بالا بود. این شبه‌نظامیان در تلاش برای انتقام از کارفرمایان و روحانیونی بودند که حالا دیگر اقتدار و نفوذ خود را از دست داده‌اند. تاریخ‌نگار آنتونی بیور در اینباره می‌گوید: «در نواحی تسلط جمهوری‌خواهان خشونتی ناگهانی ناشی از ترس سرکوب شده همراه با حس انتقام بود اما در مقابل تصفیه سرخ‌ها و آتئیست‌ها در نواحی تسلط ملی‌گرایانه امری ادامه‌دار و با برنامه بود.» در ماه ژوئیه ۸۶۱ روحانی کشته شدند که از این تعداد ۹۵ نفر در روز ۲۵ ژوئیه، روز جشن قدیس جیمز، قدیس محافظ اسپانیا بود. در ماه اوت ۲۰۷۷ روحانی کشته شدند تا بدین ترتیب تنها در دو ماه آمار روحانیون کشته شده به ۳۴۰۰ تن برسد. تنها در روزی که یکی از چهره‌های جمهوری‌خواه به نام بونونتورا دوروتی زخمی شد آنارشیست‌ها در انتقام او ۵۲ کشیش زندانی را اعدام کردند.
پژوهش‌های جدید از نقش جدی اتحاد جماهیر شوروی در این کشتارها صحبت می‌کند. رونالد رادسون در اینباره می‌گوید: «هزینه‌ای که جمهوری اسپانیا در ازای دریافت کمک‌های شوروی پرداخت کرد همان عاملی بود که در نهایت موجب نابودی جمهوری شد. استالین در ازای کمک به اسپانیا این کشور را تبدیل به نمونه اولیه‌ای از جمهوری‌های خلقی کرد که بعدها در شرق اروپا ایجاد کرد. شوروی همراه با تسلیحات و مستشاران خود نیروهای اطلاعاتی از کمیساریای خلق در امور داخلی و اداره اصلی اطلاعات (اتحاد جماهیر شوروی) را نیز به شوروی فرستاد. روس‌ها در آنجا زندان‌های مخفی خود را داشتند، دست به ترور و آدم‌ربایی می‌زدند و با قوانین خودشان بدون اطلاع دولت اسپانیا کار می‌کردند.»"
معروفترین عامل اطلاعاتی شوروی که در جوخه‌های مرگ اسپانیا حضور داشت اریش میلکه بود که بعدها از سال ۱۹۵۷ تا ۱۹۸۹ میلادی رئیس سازمان امنیتی مخوف آلمان شرقی به نام اشتازی شد. یکی از کهنه‌سربازانی به نام والتر یانکا که در جنگ داخلی اسپانیا همراه با تیپ‌های بین‌المللی برای جمهوری‌خواهان جنگیده بود طی مصاحبه‌ای با جک کوهلر در سال ۱۹۹۱ میلای می‌گوید: «هنگامی که ما در خط مقدم با فاشیست‌ها می‌جنگیدیم. میلکه در پشت جبهه مشغول کشتار تروتسک‌یست‌ها و آنارشیست‌ها بود.»
یک تاریخ‌نگار دیگر به نام استنلی پین اعتقاد دارد که اعمال جمهوری‌خواهان در کشتار مخالفان هرچند گاهی ناشی از وضعیت به هم خورده کشور است اما در نهایت سازمان‌دهی‌هایی نیز در آن وجود داشت که از جانب تمام گروه‌های چپ بر ضد دشمنان اعمال می‌شد. به عقیده او این اعمال خشن‌ترین و شدیدترین خشونت‌ها علیه مذهب کاتولیک در تاریخ اروپای غربی است که حتی در بعضی جنبه‌ها از مسحیت زدایی از فرانسه در انقلاب فرانسه نیز شدیدتر بود.
در سوی دیگر اما تاریخ‌نگارانی مانند هلن گراهام، پال پرستون، آنتونی بیوور، گابریل جکسون، هو توماس و لان گیبسون معتقدند کشتارها در سمت جمهوری ناشی از پاشیدن اقتدار دولت و افتادن کشور به وضعیت آنارشی است و مقامات دولتی در بسیاری موارد از این کشتارها اطلاعی نداشتند. در حالی که کشتارها در سمت کودتاچیان به صورت سازماندهی شده و با اطلاع مقامات بوده است. فرانسیسکو پارتالوئا از قضات دیوان عالی عدالت مادرید که شاهد رفتار هر دو طرف در جنگ بوده است نیز ادعای یادشده را تأیید می‌نماید.
یک تاریخ‌نگار دیگر به نام یولیوس ریوز کشتارهای انجام شده توسط جمهوری‌خواهان را دارای ریشه‌هایی در اندیشه سیاسی چپ می‌داند که وحشت اندازی و تصفیه را جزوی لاینفکی از جنگ علیه فاشیسم می‌دید. پیشروی‌های سریع شورشیان و رسیدن آن‌ها به نزدیکی پایتخت موجب ترس و وحشت در میان جمهوری‌خواهان شد و بسیاری از آن‌ها «ستون پنجم» را مقصر شکست‌ّهای جمهوری می‌دیدند و به دنبال تصفیه این دشمنان درونی جمهوری بودند. در حالی که شکست جمهوری‌خواهان در ماه‌های نخست ناشی از ضعف نظامی آن‌ها بود و ربطی به ستون پنجم نداشت. ملی‌گرایان تنها هنگامی که تلاششان برای تصرف پایتخت در زمستان سال ۱۹۳۶ میلادی ناموفق ماند و خطوط جبهه‌ها تثبیت شدند تلاش کردند ستون پنجم را در مادرید فعال کنند اما فعالیت این نیروها هرگز در آن حدی که جمهوری‌خواهان تصور می‌کردند نبود و بالاخره هم شکست جمهوری و فتح مادرید در میدان نبرد رقم خورد و نه به دست ستون پنجم از داخل شهر.