stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
موسیقی راک ایرانی
دههٔ ۱۳۹۰؛ پوستهٔ نوین راک ایرانی

دههٔ ۱۳۹۰ را می‌توان دههٔ نوین راک ایرانی دانست. گروه‌های زیادی در داخل و خارج کشور با نوآوری در ساخت موسیقی و ترانه و همچنین استفاده از عنصرهای موسیقایی که تا قبل از این دهه از آن استفاده نمی‌شد، توانسته‌اند پوسته جدیدی به فضای موسیقی راک ایرانی دهند. ترکیب زیر شاخه‌های مختلف راک با یکدیگر و استفاده آن‌ها از ویژگی‌های گروه‌های این دهه می‌باشد راک ایران در این دهه بیشتر حال و هوای تلفیقی گرفت و خیلی کم شاهد انتشار آهنگ راک کلاسیک از هنرمندان بودیم
گروه‌ها و خوانندگان > گروه‌ها و خوانندگان فعال راک دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰

کوروش یغمایی
فرهاد مهراد
فریدون فروغی
‌ حبیب محبیان
گروه‌ها و خوانندگان > گروه‌ها و خوانندگان فعال راک دهه ۱۳۸۰

خاک
رضا یزدانی
اروین خاچیکیان
اوهام
کاوه یغمایی
کیوسک
کاوه آفاق
کینگ رام
رادیو تهران
شاهین نجفی
آنتی کاریزما
هادی پاکزاد
آرسامس
محسن نامجو
عبدی بهروانفر
مهراد مستوفی‌راد
سیروان خسروی
گروه‌ها و خوانندگان > گروه‌ها و خوانندگان فعال راک در دههٔ ۱۳۹۰

هادی پاکزاد
گروه کامنت
رضا یزدانی
اروین خاچیکیان
گروه بی‌بند
مهراد مستوفی‌راد
شاهین نجفی
کاوه آفاق
علی عظیمی
گروه کیوسک
فرشید اعرابی
کیان پورتراب
نیاز نواب
سیروان خسروی
پویا کلاهی
مجید کاظمی
گروه‌ها و خوانندگان > بانوان خوانندهٔ راک

صنم پاشا
آبجیز
گروه‌ها و خوانندگان > آهنگسازان راک

فریدون فروغی
کوروش یغمایی
کاوه یغمایی
حبیب محبیان
فرشید اعرابی
شهریار خاتم
افشین طهماسبی
اروین خاچیکیان
کاوه آفاق
مهراد مستوفی‌راد
شاهین نجفی
بابک ریاحی‌پور
رضا یزدانی
سیروان خسروی
بلک کتس در سال ۱۳۴۸
ویگن «معروف به سلطان جاز» الگوی بسیاری از خوانندگان ارمنی بود.
نماز جمعه تهران

نماز جمعه به امامت سید علی خامنه‌ای، حسن روحانی و سید محمدباقر حکیم نماز جمعه به امامت سید علی خامنه‌ای، حسن روحانی و سید محمد باقر حکیم در پشت سر او دیده می‌شوند. در پشت سر او دیده می‌شوند.
نماز جمعه تهران مهم‌ترین نماز جمعه در ایران محسوب می‌شود و به دلیل طرح مسائل سیاسی و اجتماعی در خطبه‌ها اهمیت دارد. معمولاً یکی از مسئولان سرشناس کشور، پیش از خطبه‌های امام جمعه، در جمع نمازگزاران سخنرانی می‌کند.
امامت جمعه قبل از انقلاب

در اوایل زمان سلطنت قاجار، هنگامی که فتحعلی‌شاه مسجد شاه را در تهران بنا کرد، تصمیم گرفت میر سیدمهدی خاتون آبادی امام جمعه اصفهان را برای امامت جمعه در مسجد شاه، به تهران بیاورد. وی دارای مقام علمی والایی بود و در سال ۱۱۸۳ شمسی پس از بازگشت از زیارت خانه خدا در سن ۶۳ سالگی درگذشت و از تمام ولایات ایران علماء و بزرگان برای تشییع به تهران آمدند. میرزا ابوالقاسم امام جمعه فرزند ارشد میر محمد حسین «سلطان العلماء» ، هم به تهران آمد. (میرمحمد حسین برادر میر سید مهدی از جمله اهل علم و شخص اول اصفهان بود و تا هنگام مرگ در آن شهر زندگی می‌کرد) ون می‌رسید مهدی امام جمعه تهران دارای اولاد ذکور نبود، برحسب امر فتحعلیشاه، میرزا ابوالقاسم در تهران توقف کرد و بعد از رحلت عمو به مقام امامت جمعه تهران رسید، میرزا ابوالقاسم که سال‌ها بعد با امیرکبیر نیز معاصر بوده‌است. پس از وی منصب امامت جمعه به فرزندش میرزا زین العابدین امام جمعه رسید که به عضویت لژ فراماسونری درآمد و بعد از او نیز فرزندش سید ابوالقاسم دوم امام جمعه شد که در جریان مشروطیت بر کنار شد و برای مدتی برادرش عهده‌دار سمت امامت جمعه بود. در عهد پهلوی دوم در سال ۱۳۲۴ فرزند سید ابوالقاسم، سید حسن امامی به فرمان محمدرضا شاه امام جمعه تهران شد که تا دی ۱۳۵۷ این سمت را عهده دار بود. سلسلهٔ امام جمعه یا امامی توسط شاه و فرمان او به امامت جمعه انتخاب می‌شدند.
امامت جمعه قبل از انقلاب > فهرست امامان جمعه تهران قبل از انقلاب

|  | نام | آغاز تصدی | پایان تصدی | انتصاب توسط | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | میرمحمدمهدی خاتون‌آبادی(۱۱۸۵/۶–۱۲۶۳) | ۱۲۳۶ ق. | ۱۲۶۳ ق. | فتحعلی‌شاه قاجار |  |  |
| ۲ | میرزا ابوالقاسم تهرانی(۱۲۱۵–۱۲۷۲) | ۱۲۶۳ ق. | ۱۲۷۰/۱ ق. | محمدشاه قاجار |  |  |
| – | میرزا مرتضی تهرانی(؟ –۱۳۰۱) | ۱۲۷۰/۱ ق. | ۱۲۸۰ ق. | ناصرالدین‌شاه قاجار |  |  |
| ۳ | میرزا زین‌العابدین تهرانی(۱۲۶۱–۱۳۲۱) | ۱۲۸۰ ق. | ۱۳۲۱ ق. | ناصرالدین‌شاه قاجار |  |  |
| ۴ | میرزا ابوالقاسم تهرانی(۱۲۴۸–۱۳۲۶ ش) | ۱۳۲۱ ق. | ۱۳۲۷ ق. | مظفرالدین‌شاه قاجار | توسط مجلس عالی عزل شد |  |
| ۵ | سید محمد امامی(؟ –۱۳۲۴ ش) | ۱۲۸۸ ش. | ۱۳۲۴ ش. | مجلس عالی |  |  |
| ۶ | سید حسن امامی(۱۲۸۱–۱۳۵۸ ش) | ۱۳۲۴ ش. | ۱۳۵۷ ش. | محمدرضا پهلوی |  |  |
بعد از انقلاب

نخستین نماز جمعه تهران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ۵ مرداد ۱۳۵۸ به امامت سید محمود طالقانی در محوطه دانشگاه تهران برگزار شد.
امام جمعهٔ دائم از طرف شورای سیاست‌گذاری ائمهٔ جمعهٔ کشور (تحت اشراف رهبر) انتخاب می‌شود. امام جمعهٔ دائم می‌تواند یک یا چند نفر را به عنوان امام جمعهٔ موقت همان شهر انتخاب کند. امام جمعهٔ دائم مراکز استان‌ها از طرف ولی فقیه یا رهبر حکومت اسلامی-شیعی انتخاب و مشروعیت پیدا می‌کند و نمایندهٔ ولی فقیه در آن استان (به غیر از استان کردستان که درصد تشیع کم است) نیز می‌باشند.
فهرست امامان جمعه تهران بعد از انقلاب

|  | نام | نگاره | آغاز تصدی | پایان تصدی | انتصاب توسط | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | سید محمود طالقانی(۱۲۸۹–۱۳۵۸) |  | ۵ مرداد ۱۳۵۸ | ۱۶ شهریور ۱۳۵۸ | سید روح‌الله خمینی | تنها ۶ هفته پس از انتصاب، درگذشت. |  |
| ۲ | حسینعلی منتظری(۱۳۰۱–۱۳۸۸) |  | ۲۱ شهریور ۱۳۵۸ | ۲۴ دی ۱۳۵۸ | سید روح‌الله خمینی | استعفا کرد. |  |
| ۳ | سید علی خامنه‌ای (متولد ۱۳۱۸) |  | ۲۴ دی ۱۳۵۸ | متصدی | سید روح‌الله خمینی |  |  |
فهرست امامان جمعه تهران بعد از انقلاب > امامان جمعه موقت

|  | نام | آغاز تصدی | پایان تصدی | انتصاب توسط | توضیحات | منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | سید عبدالکریم موسوی اردبیلی(۱۳۰۴–۱۳۹۵) | ۲۵ بهمن ۱۳۵۹ | ۵ آبان ۱۳۶۸ | روح‌الله خمینی | به صورت غیررسمی پایان یافت. |  |
| ۲ | اکبر هاشمی رفسنجانی(۱۳۱۳–۱۳۹۵) | ۱۲ تیر ۱۳۶۰ | ۲۶ تیر ۱۳۸۸ | روح‌الله خمینی | پس از حوادث نماز جمعه ۲۶ تیر ۱۳۸۸ تهران به صورت غیررسمی پایان یافت. مجموعاً ۴۲۰ بار امام بود. |  |
| ۳ | محمد امامی کاشانی(۱۳۱۰–۱۴۰۲) | ۸ آبان ۱۳۶۰ | ۱۲ اسفند ۱۴۰۲ | روح‌الله خمینی | به علت ایست قلبی درگذشت. |  |
| ۴ | محمدمهدی ربانی املشی(۱۳۱۳–۱۳۶۴) | ۲۰ آذر ۱۳۶۰ | ۱۷ تیر ۱۳۶۴ | روح‌الله خمینی | با ۳ بار اقامه نماز جمعه کمترین امامت جمعه در تاریخ جمهوری اسلامی را داراست. هنگام تصدی منصب درگذشت. |  |
| ۵ | محمد یزدی(۱۳۱۰–۱۳۹۹) | بهمن ۱۳۶۰ | اسفند ۱۳۷۸ | روح‌الله خمینی | استعفا کرد. مجموعاً ۱۶۶ بار امام بود. |  |
| ۶ | محمدرضا مهدوی کنی(۱۳۱۰–۱۳۹۳) | ۲۰ اسفند ۱۳۶۱ | ۲۹ خرداد ۱۳۸۸ | روح‌الله خمینی | مجموعا ۱۲ بار امام بود. وی نماز عصر را در نماز جمعه معروف ۲۹ خرداد ۱۳۸۸ اقامه کرد. |  |
| ۷ | احمد جنتی(متولد ۱۳۰۵) | ۱۴ فروردین ۱۳۷۱ | ۲۰ اسفند ۱۳۹۶ | سید علی خامنه‌ای | استعفا کرد. |  |
| ۸ | سید حسن طاهری خرم‌آبادی(۱۳۱۷–۱۳۹۲) | خرداد ۱۳۷۷ | اسفند ۱۳۷۸ | سید علی خامنه‌ای | استعفا کرد. مجموعاً ۹ بار امام بود. |  |
| ۹ | سید احمد خاتمی (متولد ۱۳۳۹) | شهریور ۱۳۸۴ | متصدی | سید علی خامنه‌ای |  |  |
| ۱۰ | کاظم صدیقی (متولد ۱۳۳۰) | شهریور ۱۳۸۸ | متصدی | سید علی خامنه‌ای |  |  |
| ۱۱ | محمدعلی موحدی‌ کرمانی (متولد ۱۳۱۰) | ۱۲ آذر ۱۳۹۱ | متصدی | سید علی خامنه‌ای |  |  |
| ۱۲ | سید محمدحسن ابوترابی‌فرد (متولد ۱۳۳۲) | ۲۴ بهمن ۱۳۹۶ | متصدی | سید علی خامنه‌ای |  |  |
| ۱۳ | محمدجواد حاج‌علی‌اکبری (متولد ۱۳۴۳) | ۱۰ دی ۱۳۹۷ | متصدی | سید علی خامنه‌ای |  |  |
نخستین نماز جمعه بعد از انقلاب به امامت محمود طالقانی در ۵ مرداد ۱۳۵۸. دیگر شرکت کنندگان: ابراهیم یزدی، هاشم صباغیان، احمد صدر حاج‌سیدجوادی و صادق قطب‌زاده
سید علی خامنه‌ای به عنوان امام جمعه تهران در سال ۱۳۵۸
فهرست کنت‌های ادسا

| کنت کنت‌نشین ادسا>  | کنت کنت‌نشین ادسا>  |
| --- | --- |
نشان خاندان کورتنی و بولون: نشان خاندان کورتنی و بولون
 :  
جزئیات: جزئیات
نخستین پادشاه: بالدوین یکم
واپسین پادشاه: ژوسلین دوم
آغاز پادشاهی: ۱۰۹۸ میلادی
پایان پادشاهی: ۱۱۴۴
سکونتگاه رسمی: ادسا
گمارنده: جانشینی ارثی   انتخاب و انتصاب
این فهرستی است از کنت‌های ادسا که از سال ۱۰۹۸ تا ۱۱۴۴ بر کنت‌نشین ادسا فرمانروایی می‌کردند. در سراسر ۴۶ سال عمر این کنت‌نشین، چهار کنت حکومت می‌کردند که در زمان غیبت و اسارت آنها نایبی انتخاب می‌شد. کنت‌نشین ادسا در حین نخستین جنگ صلیبی و پس از فتح ادسا توسط بالدوین بولون به محوریت شهر ادسا تأسیس شد. این کنت‌نشین توانست ۴۶ سال، از ۱۰۹۸ تا ۱۱۴۴ باقی بماند تا آن که مرکز این دولت در سال ۱۱۴۴ توسط زنگیان تصرف شد. با سقوط ادسا توسط زنگیان، نخستین ضربه بزرگ به صلیبیون و اوترمر (به فرانسوی: Outremer‎) وارد شد و در نهایت باعث آغاز جنگ صلیبی جدید برای بازپس‌گیری و احیای این دولت صلیبی از دست‌رفته شد. تاریخ کوتاه‌مدت کنت‌نشین ادسا بیشتر در تقابل با نیروهای مسلمانان و به‌ویژه ترکان (سلاجقه، ارتقیان و زنگیان) صرف شد. با این حال در برهه‌هایی، به‌ویژه پس از ظهور زنگیان در شمال سوریه، کنت‌های ادسا با برخی دولت و امیرنشین‌های مسلمان برای حفظ قلمروی خود در مقابل زنگیان متحد می‌شدند.
کنت‌نشین ادسا، دربردارندهٔ یک ارباب‌نشین به مرکزیت قلعه تل باشر و شهرهایی همچون ملطیه، سامسات، سروج، دولوک، گارگار، کیلیس و بیرا بود. برخلاف دیگر دولت‌های صلیبی شکل‌گرفته در اراضی مقدس، کنت‌نشین ادسا در خشکی محصور بود. همچنین این کنت‌نشین به واسطه موقعیت جغرافیایی خود از سایر دولت‌های صلیبی (پادشاهی اورشلیم و کنت‌نشین طرابلس) دور بود و با نزدیک‌ترین همسایه خود، شاهزاده‌نشین انطاکیه، نیز روابط خوبی نداشت. نیمی از شهرها و قلعه‌های این کنت‌نشین، از جمله مرکز آن، در شرق رود فرات واقع شده بودند که این مسئله این کنت‌نشین را در مقابل حملات مسلمانان از شرق آسیب‌پذیر می‌کرد؛ و بخش‌های غربی این کنت‌نشین از طریق قلعه تل باشر—که در بخش غربی فرات بود—کنترل می‌شد.
ساختار و سازمان‌های کنت‌نشین ادسا همچون ساختار و سازمان‌های فئودالی در غرب بود، به‌طوری که کنت ادسا از پادشاه اورشلیم تبعیت می‌کرد. نظام جانشینی کنت‌نشین ادسا، در ابتدا «انتخابی و انتصابی» و پس از به قدرت رسیدن خاندان کورتنی «ارثی» شد. براساس ساختار فئودالی، افرادی تحت نظر کنت ادسا صاحب مناصبی بودند و به کنت در اداره کنت‌نشین کمک می‌کردند: «صدراعظم» (Chancellor) که قاضی (Chaplain) کنت‌نشین نیز بود، به امور داخلی و مدنی می‌پرداخت؛ «پاسبان» (Constable) که کارکردی نظامی داشت؛ و «مارشال» که فرماندهٔ نیروهای نظامی بود. همچنین براساس منابع و متون قرن ۱۲ میلادی، شوراهای شهر—که بیشتر متشکل از بومیان مسیحی بودند—نقش مهم و مؤثری در مسائل اجتماعی، مذهبی و سیاسی کنت‌نشین ادسا ایفا می‌کردند. درآمدهای کنت‌نشین که تحت اداره دبیرخانه یا دیوان بود، از راه املاک و مالیات‌های دریافتی و حق گمرگ مالیات‌های تاجران و اصناف تأمین و مهم‌تر از همه معادن مس و ضربه سکه تأمین می‌شد.
دامیر زاخارتدینوف

دامیر زاخارتدینوف (به ازبکی: Дамир Захартдинов؛ زادهٔ ۲ ژانویهٔ ۱۹۷۶) کشتی‌گیر پیشین و مربی کشتی آزاد اهل ازبکستان است. او برندهٔ مدال برنز مسابقات قهرمانی کشتی جهان (۱۹۹۹) و سه مدال نقره (۲۰۰۰، ۲۰۰۱، ۲۰۰۳) و دو مدال برنز (۱۹۹۹، ۲۰۰۵) از مسابقات قهرمانی کشتی آسیا است. زاخارتدینف به عنوان ملی‌پوش تیم ملی کشتی ازبکستان در سه دورهٔ بازی‌های المپیک ۱۹۹۶ آتلانتا، ۲۰۰۰ سیدنی و ۲۰۰۴ آتن رقابت کرد.
سرمایه طبیعی

رودخانه‌های طبیعی پادنا در استان اصفهان، که از سرمایه‌های طبیعی این استان و ایران هستند و برای تأمین آب آشامیدنی و آب مورد نیاز در کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
سرمایه طبیعی (انگلیسی: Natural capital) به ذخایر طبیعی جهان اطلاق می‌شود، که منابعی چون ذخایر زمین‌شناسی، خاک، هوا، آب و تمام موجودات زنده متعلق به آن را در بر می‌گیرد. سرمایه‌های طبیعی در هر مکان جغرافیایی که وجود داشته باشند، اغلب مردم آن منطقه را از کالاها و خدمات عمومی، بهره‌مند می‌سازند، که بنام خدمات اکوسیستم نامیده می‌شود. دو مورد از سرمایه‌های طبیعی شامل آب پاک و خاک حاصلخیز، پیش نیاز شکل‌گیری جوامع انسانی می‌باشند، که از طریق این منابع اقتصادها را پایه‌ریزی می‌نمایند.
باشگاه فوتبال الاتحاد طرابلس

Football club
باشگاه فوتبال الاتحاد طرابلس (عربی: نادي الاتحاد لكرة القدم) یک باشگاه فوتبال در شهر طرابلس، لیبی است.
این باشگاه که در سال ۱۹۴۴ تاسیس شده، سابقه ۱۸ قهرمانی در لیگ برتر فوتبال لیبی و ۷ قهرمانی در جام حذفی فوتبال لیبی را در کارنامه دارد.
هم اکنون مربی آن، خوان کارلوس گاریدو هست.
فهرست میراث جهانی در اتیوپی

| میراث جهانی در اتیوپی | میراث جهانی در اتیوپی |
| --- | --- |
 :  
اطلاعات: اطلاعات
کشور: اتیوپی
تاریخ ثبت: ۶ ژوئیه ۱۹۷۷
آثار ثبت شده: ۱۲
فهرست آزمایشی: ۶
وبگاه: et
میراث جهانی در اتیوپی تا ژانویه ۲۰۲۵ شامل ۱۲ اثر در کشور اتیوپی است. اتیوپی این کنوانسیون را در تاریخ ۶ ژوئیه ۱۹۷۷ پذیرفت و از آن هنگام، مکان‌های طبیعی و فرهنگی اتیوپی دارای شرایط برای گنجانده شدن در فهرست میراث جهانی هستند. در حال حاضر، ۱۲ مکان در اتیوپی به عنوان میراث جهانی ثبت شده‌اند و شش مکان دیگر در فهرست پیشنهادی قرار دارند. اتیوپی همچنین دو بار به عنوان عضو کمیته میراث جهانی در سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۳ و ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ حضور داشته است.
سایت‌های میراث جهانی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد، یونسکو مکان‌هایی هستند که دارای اهمیت فرهنگی یا طبیعی هستند، همان‌طور که در پیمان‌نامه میراث جهانی، که در سال ۱۹۷۲ تأسیس شده، شرح داده شده است.
میراث فرهنگی شامل بناهای تاریخی مانند آثار معماری، مجسمه‌ها، کتیبه‌ها، مجموعه‌های ساختمانی و محوطه‌های باستانی است. از سوی دیگر، میراث طبیعی به ویژگی‌های فیزیکی و زیستی، شکل‌های زمین‌شناسی و زیستگاه گونه‌های در خطر انقراض حیوانات و گیاهان اطلاق می‌شود. همچنین مکان‌هایی که از نظر علمی، حفاظتی یا زیبایی طبیعی اهمیت دارند، جزو میراث طبیعی به‌شمار می‌روند.
نخستین مکان‌هایی در اتیوپی که به فهرست میراث جهانی افزوده شدند، کلیساهای سنگی لالی‌بیلا و پارک ملی سمین بودند. این دو مکان در دومین نشست کمیته میراث جهانی که در سال ۱۹۷۸ در واشینگتن، دی.سی. برگزار شد، ثبت شدند.
جدیدترین مکانی که در سال ۲۰۲۴ به این فهرست اضافه شده است، ملکا کنتوره و بلچیت هستند. از میان ۱۲ مکان ثبت‌شده در اتیوپی، پارک ملی سمین و پارک ملی کوه‌های باله به دلیل ویژگی‌های طبیعی خود شناخته می‌شوند، در حالی که ۱۰ مکان دیگر به خاطر اهمیت فرهنگی در این فهرست قرار گرفته‌اند.
پارک ملی سمین در سال ۱۹۹۶ به دلیل تأثیرات منفی جاده‌ای جدید که از میان این منطقه عبور می‌کرد، چرای بیش‌ازحد دام، گسترش فعالیت‌های کشاورزی و کاهش جمعیت پستانداران بزرگ، در فهرست میراث جهانی در معرض خطر قرار گرفت. با این حال، به دنبال بهبود مدیریت و بازسازی جوامع جانوری، این مکان در سال ۲۰۱۷ از این فهرست خارج شد.
موقعیت جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی میراث جهانی در اتیوپی:
: فرهنگی
: طبیعی
لیلی و مجنون

برای دیگر کاربردها، لیلی و مجنون (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| 0 | 1 |
| --- | --- |
ملاقات مجنون با لیلی اثر مظفر علی تربتی: ملاقات مجنون با لیلی اثر مظفر علی تربتی
نویسنده(ها): نظامی گنجوی
کشور: ایران
زبان: فارسی
مجموعه: خمسه نظامی
موضوع(ها): شعر داستانی
گونه(های) ادبی: ادبیات غنایی فارسی
تاریخ نشر: سده ۶ (قمری)
گونه رسانه: کتاب
لیلی و مجنون نام مجموعه شعری از نظامی گنجوی، شاعر ایرانی است. این مجموعه سومین مثنوی از مجموعه مثنوی‌هایی است که به خمسه نظامی معروف‌اند. بیشتر محققان اعتقاد دارند که بن‌مایه‌های پراکنده این داستان برگرفته از اشعار و افسانه‌های فولکلور در زبان عربی است که نظامی ایرانی‌سازی کرده‌است. کراچکوفسکی برای شخصیت مجنون، هویت واقعی قائل است و او را یکی از اهالی عربستان در اواخر سده اول هجری می‌داند؛ ولی طه حسین تردید جدی به واقعی بودن شخصیت مجنون وارد می‌کند. یان ریپکا افسانه لیلی و مجنون را به تمدن بابل باستان منسوب می‌داند.
اگرچه نام لیلی و مجنون پیش از نظامی گنجوی نیز در اشعار و ادبیات فارسی به چشم می‌خورد ولی نظامی برای نخستین بار آن را به شکل منظومه‌ای واحد به زبان فارسی در ۴۷۰۰ بیت به درخواست پادشاه شروان به نظم کشید. نظامی خود از بابت این سفارش ناراضی و بی‌میل بوده‌است و کار را در چهار ماه به پایان برده‌است. وزن این مثنوی جدید بوده و پس از نظامی شعرای زیادی در این وزن داستان‌های عاشقانه سروده‌اند. همچنین ده‌ها شاعر در ایران، هند و ترکستان منظومه‌هایی را به استقبال از لیلی و مجنون نظیره پردازی کرده و شعرای دیگری نیز به داستان نظامی شاخ و برگ بیشتری افزوده یا آن را تغییر داده‌اند. منظومه لیلی و مجنون در مقایسه با منظومه خسرو و شیرین از همین شاعر، به درک تفاوت‌های فرهنگی اعراب و ایرانیان کمک می‌کند. شخصیت‌های داستان در روایت نظامی قراردادی بوده و تحول زیادی از حوادث داستان نمی‌پذیرند. منظومه لیلی و مجنون به زبان‌های مهم غربی ترجمه و منتشر شده‌است.
خلاصه داستان به روایت نظامی

لیلی و مجنون، دختر و پسری نابالغ در مکتب‌خانه به یکدیگر دل می‌بندند. خواستگاری خانواده پسر به نتیجه نمی‌رسد و حتی به جنگ قبیله‌ای می‌انجامد. جنگی که مجنون در آن طرف دشمن (طایفه عروس) را می‌گیرد. لیلی را به مرد مال‌داری به شوهر می‌دهند ولی بیماری لیلی باعث ناکامی شوهر می‌شود و لیلی دوشیزه می‌ماند. شوهر از شدت ناراحتی لیلی دق می‌کند و می‌میرد. لیلی به ذکر حق می‌پردازد و دلش به نور الهی و فره ایزدی روشن می‌شود و به مقام والای معنوی می‌رسد. سرانجام در آخرین دیدار بر سر گور لیلی، او از مجنون دستگیری کرده و آن نور ایزدی در دل مجنون جای می‌گیرد.
تاریخچه

منظومه لیلی و مجنون مشهورترین داستان عشقی کلاسیک ادبیات دورهٔ اسلامی و تنظیم نظامی گنجه‌ای است. نظامی در تصنیف این منظومه به منابع عربی نیز توجه داشته و تا جایی که ممکن بوده به ریشه عربی آن وفاداری داشته‌است. روایت اولیه عربی لیلی و مجنون بسیار ساده بوده‌است. لیلی و مجنون که اهل یک قبیله عرب بوده‌اند در کودکی دام خود را در بیابان می‌چرانده‌اند و در آنجا عاشق و بی‌قرار هم می‌شوند. در روایتی دیگر مجنون لیلی را در بزرگسالی و در مجلسی زنانه می‌بیند و به او دل می‌بندد. بن‌مایه‌های عربی اولیه داستان شاید به پیش از اسلام یا حتی به تمدن بابل برسد. نظامی به کمک نبوغ ذاتی خود یک داستان عشقی ساده را به صورت منظومه‌ای بدیع و عرفانی درآورد که امروزه جزئی از ادبیات جهان را تشکیل می‌دهد. هیلال، ادیب عرب‌زبان مصری در این ارتباط گفته‌است: «تبدیل یک افسانه محلی به یک اثر بزرگ و گرانبهای هنری تنها از عهده کسی مانند نظامی ساخته بود»
تاریخچه > بن‌مایه بابلی

یان ریپکا اصل داستان لیلی و مجنون را افسانه‌ای بابلی دانسته‌است. به گفته میرمحمد حجازی داستان بابلی کیس (قیس) و لیلاکس (لیلی) بر روی خشت‌نوشته‌های کتابخانه منسوب به بخت‌النصر حکاکی شده‌است. بر اساس این داستان، کیس و لیلاکس که در معبد خورشید و زیر نظر موبد بزرگ ایشتار تحصیل می‌کردند دلباخته یکدیگر شده و عشق زمینی راه را بر عشق به آفتاب بست. لیلاکس به جرم این گناه مجبور به اعتکاف در معبد شد و کیس دیوانه خوانده شد و سر به بیابان گذاشت. لیلاکس به دنبال معشوق از معبد فرار کرد، ولی دستگیر و به زندان معبد بازگردانده شد. سرانجام پس از وقایعی کیس و لیلاکس به هم می‌رسند، ولی کیس بی‌وفایی کرده و با زن چوپان می‌گریزد و لیلاکس را تنها می‌گذارد. کراچکوفسکی این داستان بابلی که به خط میخی یافت شده را یک سوءتفاهم قلمداد می‌کند. به گفته او با توجه به شرایط آن زمان، داستان لیلی و مجنون نمی‌توانسته در بابل قدیم به وجود آید.
تاریخچه > بن‌مایه عربی

قدیمی‌ترین نوشته‌ای که در آن یادی از لیلی و مجنون شده‌است، کتاب «الشعر و الشعرا» (قرن سوم هجری) است که هیچ جزئیاتی از داستان این دو ارائه نمی‌دهد. پس از آن در کتاب «الاغانی» ابوالفرج اصفهانی (قرن چهارم)، الزهره ابوبکر ابن داوود ظاهری (قرن سوم) و مصارع العشاق ابن سراج (قرن پنجم) ابیاتی منسوب به مجنون یا داستان‌های خیلی کوتاهی از زندگی او گردآوری شده‌است.
به گفته حشمت موید، مجنون لقب شاعری عرب به نام قیس بن ملوّح عامری از قبیله عامر از نجد بوده که در نیمه دوم قرن هفتم میلادی می‌زیسته‌است. بر این اساس مجنون عاشق لیلی، دختری از همان قبیله بوده و اشعاری برای وی می‌سروده‌است. این اشعار چنان در میان اعراب مؤثر افتاد که دست‌کم تا دو قرن بعد، هر شعری که نام لیلی در آن بود، به وی منسوب می‌شد. این اشعار و حکایات، طی دویست سال بعد جمع‌آوری شد و در این مدت دست‌کم ۵ کتاب به زبان عربی به حکایت مجنون اشاراتی کردند. به تدریج داستان مجنون دچار تحولات زیادی شده و شاخ و برگ زیادی بر آن افزوده شد.
روایت دیگر آن است که جوانی از بنی‌امیه یا بنی‌مروان عاشق دخترعموی خویش شده و چون این راز فاش شد، اشعاری با نام مستعار مجنون سرود. کراچکوفسکی اعتقاد دارد که لیلی و مجنون هویت تاریخی داشته و در اواخر قرن اول هجری در عربستان می‌زیسته‌اند. یک تحقیق دانشگاهی توسط مهدی ستودیان نیز این نظر را تأیید می‌کند.
طه حسین ادیب و محقق عرب، وجود واقعی مجنون و شخصی به نام قیس را مورد تردید قرار داده‌است. به گفته او گروهی از اعراب متعصب گمان می‌کنند که تردید در وجود مجنون، از مجد و عظمت اعراب می‌کاهد. از دید این افراد، «محقق ماهر» کسی است که با هر حیله و روشی تلاش کند تا وجود مجنون را اثبات کرده و به این ترتیب ثابت کند که ادبیات عربی، برترین و ممتازترین است. به نظر طه حسین مجنون شخصی خیالی است و هیچ نقد و بررسی سنجیده و درست علمی نمی‌تواند وجود او را که حتی در مورد نام و نسب و حوادث زندگی او اتفاق نظر وجود ندارد، اثبات کند. به گفته طه حسین اشعار و روایات عربی که به مجنون نسبت داده می‌شود آن اندازه تناقض دارند که بر اساس آن نمی‌توان یک شخصیت واحد انسانی برای مجنون یا لیلی تصویر نمود.
به گفته عبدالحسین زرینکوب صرفنظر از واقعی یا تخیلی بودن قهرمان داستان (مجنون)، نام او دست‌کم سه سده پیش از نظامی وجود داشته‌است. ولی آنچه از اخبار عرب به دوره نظامی رسیده، گزارش‌هایی سست و بی‌پیوند و گاه متناقض از زندگی مجنون بوده که از میان اشعار منسوب به قیس عامری و حکایات بومیان و شایعات و تعابیر درست و غلط گردآوری شده بود. این ماده خام عشقی بدوی، در اصل نه از عمق معنوی برخوردار بود و نه با تخیلات یک شاعر بزرگ آمیخته بود.
قدیمی‌ترین داستان فارسی مستقل نوشته‌شده منسوب به مجنون داستان آزادکردن آهوی اوست که در حدیقه الحقیقه اثر سنایی غزنوی ذکر شده‌است. در هر حال اصل داستان بسیار ساده بوده و نظامی از تلفیق تمامی روایات مکتوب و شفاهی و با کمک تخیل خود برای اولین بار داستانی نو با عنوان لیلی و مجنون آفریده‌است. به عبارت دیگر شهرت لیلی و مجنون و مثل شدن آنان از دولتِ سرِ شاعران ایرانی بوده، این ایرانیان بودند که تکه‌پاره‌هایی را تبدیل به یک داستان منسجم و واحد و باارزش کردند؛ و حتی اگر ثابت شود که داستان لیلی و مجنون که فعلاً در اختیار ما است، ریشه‌ای عربی دارد، بازهم از تأثیر فرهنگ و ادب ایرانی در تبلور این داستان چیزی کم نمی‌کند. قدیمی‌ترین نوشته‌ای که در آن یادی از لیلی و مجنون شده‌است، کتاب «الشعر و الشعرا» (قرن سوم هجری) است.
تاریخچه > ورود به زبان فارسی

به گفته دانشنامه اسلام دست کم از قرن سوم هجری و پیش از نظامی، گاه و بیگاه ردپاهایی از لیلی و مجنون در مثنوی‌ها و اشعار صوفیانه فارسی به چشم می‌خورد. حشمت موید با تأیید این مطلب اضافه می‌کند که این حکایت تا پیش از نظامی، تنها یک حکایت محلی بوده است. از اشاره‌های قدیمی به لیلی و مجنون در شعر فارسی می‌توان به این بیت رابعه قزداری (حدود دو قرن پیش از نظامی) اشاره کرد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مگر چشم مجنون به ابر اندر است |  | که گل رنگ رخسار لیلی گرفت؟ |
همچنین باباطاهر عریان پیش از نظامی در بیتی گفته است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| اگر مجنون دل شوریده‌ای داشت |  | دل لیلی از آن شوریده‌تر بی |
به غیر از اینان، ناصرخسرو قبادیانی، منوچهری، مسعود سعد سلمان و سنایی غزنوی نیز پیش از نظامی اشاراتی به نام لیلی و مجنون داشته‌اند. با این حال هیچ‌کدام از این اشارات، روایت کاملی از عشق لیلی و مجنون ارائه نمی‌کند.
لیلی و مجنون نظامی گنجوی

در حدود سال‌های ۳۵۰ تا ۵۵۰ قمری، ابوبکر والبی افسانه‌ای عاشقانه، با عنوان لیلی و مجنون به زبان عربی نوشت که در برخی از نسخه‌های خطی آن، ترجمه فارسی آن نیز نوشته شده‌است.
اخستان شروانشاه، پسر منوچهر و پادشاه شروان که ترجمه کتاب عامیانه ابوبکر والبی را خوانده بود، و از سویی دیگر از خواندن خسرو و شیرین نظامی لذت برده بود، به فکر افتاد تا از نظامی بخواهد که لیلی و مجنون را به نظم بکشد.
اما نظامی میل و رغبتی برای به نظم درآوردن این داستان نداشته‌است. چرا که بن‌مایه عربی موجود، کوتاه، بدون بسط و بدون تنوع بود و قادر به پر کردن کتابی نبود. از سوی دیگر زندگی و آداب بدویان بیابان‌نشین عرب، و سرزمین بی آب و علف آنان، چنگی به دل نظامی که شاعر بزم‌های پرشکوه ساسانی بود، نمی‌زد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نه باغ و نه بزم شهریاری |  | نه رود و نه می، نه کامکاری |
| بر خشکی ریگ و سختی کوه |  | تا چند سخن رود در اندوه؟ |
سرانجام اصرار پادشاه شروان و تشویق فرزند نظامی، باعث شد تا نظامی منظومه لیلی و مجنون را بسراید. او سرودن این منظومه را تنها در کمتر از چهار ماه به پایان برد. در حالی که نظامی سال‌ها برای سرودن منظومه‌های قبلی مانند خسرو و شیرین و مخزن الاسرار، وقت صرف کرده بود. خود وی گفته‌است که اگر گرفتاری‌های دیگر نمی‌داشت، لیلی و مجنون را در چهارده روز به اتمام می‌رسانید.
لیلی و مجنون در سال ۵۸۴ سروده شده و در سال ۵۸۸ مورد تجدیدنظر نظامی قرار گرفته‌است. این اثر سومین منظومه نظامی است و هشت سال پس از خسرو و شیرین سروده شده‌است.
خود نظامی داستان زاده خود را جدید می‌داند و می‌گوید: «شاه اخستان از من خواسته‌است چند بیتی بکر چون لیلی بکر بر سخن نشانم؛ یعنی سخنی بگویم که از اندیشه هیچ‌کس دیگری نگذشته و قلم هیچ‌کس دیگری بر روی کاغذ ننوشته‌است»
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بدین دلفریبی سخن‌های بکر |  | به سختی توان زادن از راه فکر |
| سخن گفتن بکر، جان سفتن است |  | نه هر کس سزای سخن گفتن است |
با این‌حال، بی‌میلی شاعر در آغاز کار و شتابزدگی او در اتمام آن در جای جای اثر به چشم می‌خورد. در معامله بازاری گونه صحنه خواستگاری پدر مجنون از لیلی چشمه قریحه نظامی چندان زاینده نبوده و با آن‌که می‌توانسته از زنندگی این صحنه بکاهد، ولی بی هیچ پیرایه‌ای معامله خواستگاری را به سرعت با پاسخ منفی پدر لیلی و با این بیت تمام کرده‌است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دانی که عرب چه عیب‌جویند؟ |  | این کار کنم مرا چه گویند؟ |
نقد

مثنوی لیلی و مجنون بخشی از مجموعه خمسه نظامی است. این مثنوی در شمار ادبیات غنایی فارسی برشمرده می‌شود. داستان‌های عاشقانه بسیار زود و از سده پنجم با وامق و عذرای عنصری به شعر فارسی راه یافته‌است. داستان‌های بزمی و غنایی در اواخر قرن ششم به وسیله نظامی به اوج خود رسید.
منظومه لیلی و مجنون در ۴۷۰۰ بیت و در بحر هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف یا مقصوراست. پیش از نظامی شاعری در این وزن منظومه‌ای نسروده بود و پس از نظامی این بحر، وزن رایج برخی منظومه‌های عاشقانه گردید. اگرچه وزن لیلی و مجنون با وزن خسرو و شیرین در یک بحر (با کمی تفاوت) است، ولی برخلاف خسرو و شیرین از حرکت و جنبش حکایت نمی‌کند و حتی در وصف زیبایی‌ها هم غم‌انگیز و پرسوز به نظر می‌آید.