stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
شبه‌خازن

طبقه‌بندی سلسله مراتبیِ ابرخازن‌ها و انواع مربوط به آن
طرح‌واره روی لایه دوگانه برروی الکترود (مدل BMD).لایه هلمهولتز داخلی IHP
لایه هلمهولتز بیرونی
لایه پخش
یون‌های حل شده
به‌طور خاص یون‌های جاذب (شبه‌ظرفیت)
مولکول حلال
شبه‌خازن‌ها یا خازن‌نماها (به انگلیسی: Pseudocapacitor) انرژی الکتریکی را به‌طورفارادیکی با انتقال بار الکتریکی الکترون بین الکترود و الکترولیت ذخیره می‌کنند. این امر از طریق الکتروجذبش، واکنش‌های کاهش-اکسایش (واکنش‌های اُکساکا) و فرآیندهای میان‌لایش انجام می‌شود که اصطلاحاً شبه‌ظرفیت نامیده می‌شود.
شبه‌خازن بخشی از یک خازن الکتروشیمیایی است و همراه با یک خازن دولایه الکتریکی (EDLC) تشکیل می‌شود تا یک ابرخازن ایجاد کند.
شبه‌ظرفیت و ظرفیت دولایه به یک مقدار ظرفیت‌خازنی جداناپذیر (به انگلیسی: inseparable) مشترک یک ابرخازن اضافه می‌شود. با این حال، آنها می‌توانند با بخش‌های بسیار متفاوتی از مقدار ظرفیت کل بسته به طراحی الکترودها مؤثر باشند. یک شبه‌ظرفیت ممکن است با ضریب ۱۰۰ به‌صورت یک ظرفیت‌خازن دولایه با همان سطح الکترود، بیشتر باشد.
یک شبه خازن یک واکنش شیمیایی در الکترود دارد، برخلاف ئی‌دی‌ال‌سی‌ها که در آن ذخیره بار الکتریکی به‌صورت الکترواستاتیک و بدون اندرکُنش (به انگلیسی: interaction) بین الکترود و یون‌ها ذخیره می‌شود. شبه‌خازن با انتقال‌بار الکترون بین الکترولیت و الکترود همراه است که از یک وا-حلال‌پوشیده و یون برجذبش می‌آید. یک الکترون در هر واحد بار درگیر است. یون برجذب‌شده هیچ واکنش شیمیایی با اتم‌های الکترود ندارد (هیچ پیوند شیمیایی ایجاد نمی‌شود) زیرا فقط یک انتقال-بار انجام می‌شود. به عنوان مثال یک واکنش اُکساکا است که در آن یون +O2 است و درطول شارژکردن، یک الکترود میزبان یک واکنش کاهش و دیگری یک واکنش اکسایش (به انگلیسی: oxidation) است. تحت تخلیه واکنش‌ها معکوس می‌شوند.
برخلاف باتری‌ها، در فارادیک یون‌های انتقال-بار الکترون به سادگی به ساختار اتمی یک الکترود می‌چسبند. این ذخیره‌سازی انرژی فارادیک که تنها با واکنش‌های اُکساکا سریع انجام می‌شود، سرعت شارژ و دشارژ شدن را بسیار سریع‌تر از باتری‌ها می‌کند.
شبه‌خازن‌های الکتروشیمیایی از اکسید فلز یا الکترودهای پلیمری رسانا با مقدار زیادی شبه‌خازن الکتروشیمیایی استفاده می‌کنند. مقدار بار الکتریکی ذخیره شده در یک شبه‌خازن به‌طور خطی با ولتاژ اعمال‌شده متناسب است. واحد شبه‌خازن فاراد است.
نمونه‌هایی از شبه‌خازن‌ها

برزسینکی و همکاران نشان داد که فیلم‌های مزوپُرلیک (به انگلیسی: mesoporous) α-MoO3 به دلیل واردشدن یون‌های لیتیوم به شکاف α-MoO3 ذخیره بار را بهبود بخشیده‌اند. آن‌ها ادعا می‌کنند که این شبه‌خازن میان‌لایِش (به انگلیسی: intercalation) در مقیاس‌زمانی مشابه با شبه‌خازن اُکساکا انجام می‌شود و ظرفیت ذخیره-بار بهتری را بدون تغییر سینتیک در MoO3 مزوپُرلیک می‌دهد. این رویکرد برای باتری‌هایی با قابلیت شارژ سریع، قابل‌مقایسه با باتری‌های لیتیومی امیدوارکننده است و برای مواد انرژی کارآمد نویدبخش است.
گروه‌های دیگر از لایه‌های نازک اکسید وانادیوم روی نانولوله‌های کربنی برای شبه‌خازن‌ها استفاده کرده‌اند. کیم و همکاران به‌طور الکتروشیمیایی اَریخت (به انگلیسی: amorphous) V2O5·xH2O را بر روی یک لایه نانولوله کربنی نشاندند. ساختار سه‌بُعدی زیرلایه نانولوله‌های کربنی ظرفیت‌خازنی لیتیوم‌یون ویژهٔ بالا را آسان می‌سازد و ظرفیت‌خازنی سه برابر بیشتر از اکسید وانادیم که روی یک زیرلایه پلاتین معمولی رسوب می‌کند را نشان می‌دهد. این مطالعات توانایی اکسیدهای لایه‌نشانی‌شده را برای ذخیره مؤثر بار در شبه‌خازن‌ها نشان می‌دهد.
پلیمرهای رسانا، مانند پلی‌پیرول (PPy) و پلی (۳٬۴-اتیلن‌دی‌اکسی‌تیوفن) (PEDOT)، دارای رسانایی الکترونیکی قابل‌تنظیم هستند و می‌توانند با یون‌مخالف (به انگلیسی: counter-ion) مناسب به سطوح آلایش بالایی دست یابند. یک شبه‌خازن پلیمری رسانا با کارایی-بالا، پس از گذراندن چرخه‌های شارژ/دشارژ، پایداری چرخه‌زنی (به انگلیسی: cycling) بالایی دارد. رویکردهای موفق شامل نشاننده (به انگلیسی: embedding) پلیمر اُکساکا در فاز میزبان (مثلاً کاربید تیتانیوم) برای پایداری و رسوب یک پوسته کربنی روی الکترود پلیمری رسانا است. این فنون‌ها چرخه‌پذیری و پایداری افزاره شبه‌خازن را بهبود می‌بخشد.
آب‌انبار سلطان

| آب‌انبار سلطان | آب‌انبار سلطان |
| --- | --- |
نام: آب‌انبار سلطان
کشور: ایران
استان: استان یزد
شهرستان: اردکان
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: آب‌انبار
دیرینگی: دوره قاجار
دورهٔ ساخت اثر: دوره قاجار
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۲۰۴۶۶
تاریخ ثبت ملی: ۱۲ دی ۱۳۸۶
آب‌انبار سلطان مربوط به دوره قاجار است و در اردکان، محله چرخاب، آب‌انبار سلطان واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ دی ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۰۴۶۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شاهرخ‌آباد (کرمانشاه)

| شاهرخ‌آباد (کرمانشاه) | شاهرخ‌آباد (کرمانشاه) |
| --- | --- |
روستا: روستا
مختصات: ۳۴°۲۸′۴۹″ شمالی ۴۶°۵۶′۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۴٫۴۸۰۲۸°شمالی ۴۶٫۹۳۳۳۳°شرقی﻿ / 34.48028; 46.93333: مختصات: ۳۴°۲۸′۴۹″ شمالی ۴۶°۵۶′۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۴٫۴۸۰۲۸°شمالی ۴۶٫۹۳۳۳۳°شرقی﻿ / 34.48028; 46.93333
کشور: ایران
استان: کرمانشاه
شهرستان: کرمانشاه
بخش: بخش مرکزی
دهستان: میان‌دربند
جمعیت: ۴۷ نفر
شاهرخ‌آباد (کرمانشاه)، روستایی از توابع بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه در استان کرمانشاه ایران است.
جمعیت

این روستا در دهستان میان‌دربند قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۴۷ نفر (۱۳خانوار) بوده‌است.
آدریان مارین

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
نام کامل:  Adrián Marín Gómez
زادروز:  ۹ ژانویهٔ ۱۹۹۷ ‏(۲۷ سال)
زادگاه:  تره-پاچکو
قد:  ۱٫۸۱ متر (۵ فوت ۱۱ ۱⁄۲ اینچ)
پست:  مدافع
اطلاعات باشگاهی: اطلاعات باشگاهی
باشگاه کنونی:  باشگاه ورزشی براگا
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
:  San Ginés
۲۰۰۹–۲۰۱۴:  باشگاه فوتبال ویارئال
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۱۳–۲۰۱۴ |  Villarreal C |  ۱۵ |  (۰) |
| ۲۰۱۳–۲۰۱۶ |  Villarreal B |  ۱۹ |  (۱) |
| ۲۰۱۴–۲۰۱۸ |  باشگاه فوتبال ویارئال |  ۱۸ |  (۰) |
| ۲۰۱۶–۲۰۱۷ |  ← باشگاه فوتبال لگانس (قرضی) |  ۱۳ |  (۰) |
| ۲۰۱۸–۲۰۲۱ |  باشگاه فوتبال دپورتیوو آلاوس |  ۲۳ |  (۰) |
| ۲۰۲۱–۲۰۲۲ |  باشگاه فوتبال گرانادا |  ۹ |  (۰) |
| ۲۰۲۱–۲۰۲۲ |  ← باشگاه فوتبال فامالیکاو (قرضی) |  ۲۹ |  (۴) |
| ۲۰۲۲–۲۰۲۳ |  باشگاه فوتبال ژیل ویسنته |  ۳۱ |  (۰) |
| ۲۰۲۳– |  باشگاه ورزشی براگا |  ۰ |  (۰) |
تیم ملی: تیم ملی
| ۲۰۱۴ |  تیم ملی فوتبال زیر ۱۷ سال اسپانیا |  ۴ |  (۰) |
| ۲۰۱۴ |  تیم ملی فوتبال زیر ۱۸ سال اسپانیا |  ۱ |  (۰) |
| ۲۰۱۴–۲۰۱۶ |  تیم ملی فوتبال زیر ۱۹ سال اسپانیا |  ۳ |  (۳) |
| ۲۰۱۶ |  تیم ملی فوتبال زیر ۲۱ سال اسپانیا |  ۱ |  (۰) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۱:۰۳, ۵ ژوئن ۲۰۲۳ (UTC). :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۱:۰۳, ۵ ژوئن ۲۰۲۳ (UTC). 
آدریان مارین (انگلیسی: Adrián Marín؛ زادهٔ ۹ ژانویهٔ ۱۹۹۷) بازیکن فوتبال اهل اسپانیا است که در پست مدافع چپ برای باشگاه پرتغالی براگا بازی می‌کند.
وی همچنین در تیم‌های ملی فوتبال زیر ۱۷ سال اسپانیا، زیر ۱۸ سال اسپانیا، زیر ۱۹ سال اسپانیا، و زیر ۲۱ سال اسپانیا بازی کرده‌است.
آدریان لولجارج

| آدریان لولجارج | آدریان لولجارج |
| --- | --- |
اطلاعات پس‌زمینه: اطلاعات پس‌زمینه
زاده: ۱۹ اوت ۱۹۸۰ ‏(۴۴ سال) اولتسینی ، یوگسلاوی
ژانر: راک
پیشه: خواننده
آدریان لولجارج (به انگلیسی: Adrian Lulgjuraj) (زاده ۱۹ اوت ۱۹۸۰) خواننده مونته‌نگرویی است.
او در مسابقه آواز یوروویژن ۲۰۱۳ به همراه بلدار سجکو نماینده آلبانی بود.
سیارک ۶۶۴۵۸

| کشف | کشف |
| --- | --- |
تاریخ کشف: اوت ۲۲, ۱۹۹۹
ویژگی‌های مداری: ویژگی‌های مداری
مبدأ مه ۱۴, ۲۰۰۸: مبدأ مه ۱۴, ۲۰۰۸
اوج: ۳.۵۴۹۷۰۸۲
حضیض: ۱.۶۶۷۷۴۲۸
خروج از مرکز مداری: ۰.۳۶۰۷۰۵۹
تناوب مداری: ۱۵۳۹.۰۰۸۴۱۲۶
آنومالی متوسط: ۱۳.۰۶۷۸۸
انحراف: ۶.۹۴۷۵۷
 :  
سیارک ۶۶۴۵۸ (به انگلیسی: 66458 Romaplanetario، نامگذاری:1999QV1) شصت و شش هزار و چهارصد و پنجاه و هشتمین سیارک کشف شده‌است که در ۲۲ اوت ۱۹۹۹ کشف شد.
آدریان لوو

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
زادروز:  تاریخ ورودی نامعتبر است ‏(۲۴ سال)
زادگاه:  لیل
پست:  مدافع
اطلاعات باشگاهی: اطلاعات باشگاهی
باشگاه کنونی:  باشگاه فوتبال لانس
شمارهٔ پیراهن:  ۳۵
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۲۰۰۹–۲۰۲۰:  باشگاه فوتبال لانس
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۱۹– |  باشگاه فوتبال لانس |  ۱۵ |  (۰) |
| ۲۰۲۰– |  باشگاه فوتبال لانس |  ۱ |  (۰) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۹:۳۸, ۹ ژوئیه ۲۰۲۱ (UTC). :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱۹:۳۸, ۹ ژوئیه ۲۰۲۱ (UTC). 
آدریان لوو (انگلیسی: Adrien Louveau؛ زادهٔ تاریخ ورودی نامعتبر است) بازیکن فوتبال است.
آدریان مارتینز (بازیگر)

| آدریان مارتینز | آدریان مارتینز |
| --- | --- |
زادهٔ: ۲۰ ژانویهٔ ۱۹۷۲ ‏(۵۲ سال) نیویورک
ملیت:  ایالات متحده آمریکا
پیشه: بازیگر
سال‌های فعالیت: ۱۹۹۵-حال
آدریان مارتینز  (به انگلیسی: Adrian Martinez) (زاده ۲۰ ژانویهٔ ۱۹۷۲) بازیگرآمریکایی است.
از فیلم‌های معروف او می‌توان به بازی در فیلم پلیس تعلیق شده، روزی روزگاری در ونیز، پازل چینی، جایگزین، خصلت خانوادگی، ترفیع، فاجعه و خانه پدری من اشاره کرد.
آدریان لوپز

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
زادروز:  ۲۵ فوریهٔ ۱۹۸۷ ‏(۳۷ سال)
زادگاه:  اس پونتس دی گارسیا رودریگز
قد:  1.84 m
پست:  مدافع
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
:  As Pontes
۲۰۰۱–۲۰۰۶:  باشگاه فوتبال دپورتیوو لا کرونیا
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۰۶–۲۰۰۸ |  Deportivo B |  ۱۲ |  (۰) |
| ۲۰۰۷–۲۰۱۰ |  باشگاه فوتبال دپورتیوو لا کرونیا |  ۲۶ |  (۱) |
| ۲۰۱۱–۲۰۱۳ |  باشگاه فوتبال ویگان اتلتیک |  ۱۱ |  (۰) |
| ۲۰۱۳–۲۰۱۵ |  باشگاه فوتبال مونترال |  ۰ |  (۰) |
| ۲۰۱۵–۲۰۱۶ |  باشگاه ورزشی آرهوس |  ۵ |  (۰) |
| ۲۰۱۷–۲۰۱۸ |  Fredericia |  ۱۶ |  (۰) |
| ۲۰۱۸–۲۰۱۹ |  باشگاه فوتبال کامپوستلا |  ۳۰ |  (۲) |
| مجموع |   |  ۱۰۰ |  (۳) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
آدریان لوپز (انگلیسی: Adrián López؛ زادهٔ ۲۵ فوریهٔ ۱۹۸۷) بازیکن سابق فوتبال اهل اسپانیا است که در پست مدافع میانی بازی می‌کند.
آدولف بچتولد

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
نام کامل:  Adolf Bechtold
زادروز:  ۲۰ فوریهٔ ۱۹۲۶
زادگاه:  فرانکفورت
تاریخ مرگ:  ۸ سپتامبر ۲۰۱۲ (۸۶ سال)
محل مرگ:  فرانکفورت
پست:  مدافع
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۱۹۳۸–۱۹۴۲:  باشگاه فوتبال آینتراخت فرانکفورت
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۱۹۴۲–۱۹۶۰ |  باشگاه فوتبال آینتراخت فرانکفورت |  ۳۹۷ |  (۳) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
آدولف بچتولد (انگلیسی: Adolf Bechtold; ۲۰ فوریهٔ ۱۹۲۶ – ۸ سپتامبر ۲۰۱۲) بازیکن فوتبال اهل آلمان بود.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال آینتراخت فرانکفورت اشاره کرد.
سیتی‌هال

سیتی هال هامبورگ آلمان ساخته شده در سال ۱۸۹۷
سیتی هال نیویورک ساخته شده در سال ۱۸۱۲
سیتی‌هال (به انگلیسی: City Hall) در کشورهای غربی به ساختمان شهرداری یا ساختمان اصلی شهر گفته می‌شود که از نظر وظایف شبیه به شهرداری عمل می‌کند و گاهی هم بعضی از خدمات نظارتی را همراه با وظایف شهرداری ارائه می‌کند.
در ایران

ساختمانی دقیقاً با وظایف سیتی‌هال در ایران وجود ندارد و می‌توان بعضی از خدمات ارائه شده توسط شورای شهر، شهرداری و فرمانداری را مشابه خدمات سیتی‌هال در نظر گرفت.
گاهی هم برای کاربری تالار شهر از واژه سیتی هال استفاده می‌شود.
سیتو (بازیکن فوتبال، زاده ۱۹۸۸)

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
زادروز:  ۲۳ فوریهٔ ۱۹۸۸ ‏(۳۶ سال)
زادگاه:  سالامانکا
قد:  1.69 m
پست:  مدافع
اطلاعات باشگاهی: اطلاعات باشگاهی
باشگاه کنونی:  Barco
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
:  Sporting Garrido
:  Salamanca
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۰۷–۲۰۱۳ |  Salamanca B |   |   |
| ۲۰۰۹ |  Salamanca |  ۱ |  (۰) |
| ۲۰۰۹–۲۰۱۰ |  ← Guijuelo (قرضی) |  ۲۱ |  (۰) |
| ۲۰۱۳–۲۰۱۴ |  Salmantino |   |   |
| ۲۰۱۵–۲۰۱۷ |  Unionistas |  ۶۳ |  (۰) |
| ۲۰۱۷–۲۰۱۹ |  Barco |  ۲۸ |  (۰) |
| ۲۰۱۹– |  Real Ávila CF |   |  (۰) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۲۰ مه ۲۰۱۸. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۲۰ مه ۲۰۱۸. 
سیتو (انگلیسی: Sito؛ زادهٔ ۲۳ فوریهٔ ۱۹۸۸) بازیکن فوتبال اهل اسپانیا است.
آبل ۱۶۸۹

| آبل ۱۶۸۹ | آبل ۱۶۸۹ |
| --- | --- |
نمایی از خوشه کهکشانی آبل ۱۶۸۹ از تلسکوپ فضایی هابل. It combines both visible and infrared data, with a combined سرعت شاتر of over 34 hours.: نمایی از خوشه کهکشانی آبل ۱۶۸۹ از تلسکوپ فضایی هابل. It combines both visible and infrared data, with a combined سرعت شاتر of over 34 hours.
اطلاعات رصدی  مبدا (مبدأ): اطلاعات رصدی  مبدا (مبدأ)
صورت(های) فلکی: دوشیزه
بُعد: 13h 11m 34.2s
مِیل: ‏ ۵۶″ ۲۱′ ‎−۰۱°
Richness class: ۴
طبقه‌بندی باوتز-مرگان: II-III
انتقال به سرخ: ۰٫۱۸۳۲
فاصله  (فاصله همراه): ۷۵۴ مگاپارسک (۲٬۴۵۹ مگا سال نوری) h&minus;1 0.705
شار پرتو ایکس: (۱۴٫۷۲۹ ± 8.1%)‎×۱۰-۱۱ ارگ (یکا) s−1 cm−2 (۰٫۱–۲٫۴ الکترون‌ولت)
همچنین ببینید: گروه کهکشانی، خوشه کهکشانی، فهرست خوشه‌های کهکشانی: همچنین ببینید: گروه کهکشانی، خوشه کهکشانی، فهرست خوشه‌های کهکشانی
آبل ۱۶۸۹ خوشه‌های کهکشانی است که در صورت فلکی سنبله قرار دارد و یکی از بزرگترین خوشه‌های کهکشانی شناخته شده‌است. این خوشه به دلیل جرم عظیم آن مثل یک ذره بین عمل می‌کند و نور در اطراف آن خم می‌شود.
تاریخ ابزارهای زمان

تاریخ ابزارهای زمان در مورد ابزارهایی صحبت می‌کند که برای سنجش زمان بکار می‌رفته‌است مانند ساعت آبی و ساعت شنی و…
ساعت آبی کاریز زیبد گناباد
یکی از اولین ابزارهای سنجش زمان ساعت آبی بوده‌است که احتمال داده می‌شود در مصر اختراع شده باشد. از حدود ۴ هزار سال قبل نشانه‌هایی از استفاده از ابزار برای سنجش زمان مشاهده شده‌است. در مصر- ایران- عراق- هند و تمدنهای قدیم ابزارهایی پیدا شده که باستان شناسان می‌گویند برای سنجش زمان بوده‌است. اما بنظر بیشتر پژوهشگران این ابزارها برای سنجش زمان نبوده بلکه بیشتر جنبه مذهبی و دینی و برای مناسبتهای دینی بوده‌است.
امروزه دستگاه سنجش زمان را ساعت می‌گویند که مهم‌ترین ابزار برای اندازه‌گیری زمان است. ساعت با فرم نوینش (۲۴ ساعتی) از قرن پانزدهم رایج شد و در یک قرن گذشته رواج عمومی پیدا کرده‌است.
تاریخچه زمان‌سنج‌ها

حدود شش قرن قبل از میلاد، بابلی‌ها «در عصر امپراتوری دوم» چند مورد ابداعی از خود به جای گذاشته‌اند که امروزه نیز مورد استفاده کلیه کشورهاست. مرسوم داشتن هفت روز هفته و تعیین عدد پایه ۶۰ برای ساعت، احتمالاً از یادگارهای تمدن میان رودان (بابلی) است. آن‌ها باور داشتند که عدد ۶۰ به اعداد ۱، ۲، ۳، ۵، ۶، ۱۰، 12، ۱۵، ۲۰، ۳۰ قابل تقسیم است؛ لذا، این عدد را پایه در نظر گرفته و مبنای تقسیم‌بندی ساعت قرار دادند. همچنین تقسیم‌بندی دایره به ۳۶۰ درجه «مضربی از ۶۰» از کارهای بابلی‌ها می‌باشد. نگاه شود به: نگارش اعداد انگلیسی
ابزارهای نخستین

همچنین ببینید: تاریخ تقویم
استفاده از خورشید و آب یکی از ابزارهای قدیمی سنجش زمان بوده‌است انسانهای نخستین از سایه خورشید، با استفاده از ستون‌ها یا دیواره‌ها، زمان را تعیین می‌کردند بعدها ساعت آبی اختراع شده‌است که در ایران به آن پنگان یا فنجان می‌گویند.
تاریخ ابزارهای زمان و نقش ایرانیان

در ایران مهم‌ترین و قدیمی‌ترین دستگاه یا ابزاری که برای سنجش زمان بکار رفته فنجان بوده‌است. این دستگاه برای سنجش زمان رها کردن آب به باغ یا مزارع برای آبیاری از سوی سهامداران قنات‌ها بوده‌است.
انواع ساعت

از روزگاران کهن بشر برای دانستن وقت و زمان، با توجه به تجربه و دانش زمانه، ابزارهایی را ساخته و مورد استفاده قرار داده‌اند، که مهم‌ترین آن‌ها عبارت می‌شده از:
انواع ساعت > ساعت آفتابی

کعبه زرتشت را بعضی از پژوهشگران بنایی برای تعیین و سنجش زمان با کمک خورشید و مهتاب می‌دانند. تا امروز حدس می‌زدند کاربرد این بنا، محل نگهداری کتاب اوستا و اسناد حکومتی یا محل گنجینه دربار یا آتشکده معبد بوده‌است. اما غیاث آبادی با تحقیقات خود مدعی است این بنا با مقایسه با تمامی بناهای گاهشماری (تقویم) آفتابی در سرتاسر جهان، پیشرفته‌ترین، دقیقترین، و بهترین بنای گاهشماری آفتابی جهان است. این در حالی است که تا قبل از این بنا هم «چارطاقی» ها در نقاط مختلف ایران احداث شده بودند و همین وظیفه را با شیوهای بسیار ساده اما دقیق و حرفه‌ای بر عهده داشتند.
تمامی بناهای گاهشماری آفتابی در جهان فقط می‌توانند روزهای خاصی از سال (مانند روزهای سرفصل) را مشخص کنند و حتی با سال خورشیدی هم تنظیم نیستند. اما این بنا با دقت و علمی که در ساخت آن اجرا شده، قادر است بسیاری از جزئیات روزهای مختلف سال و ماه‌ها را مشخص کند.
زرتشتیان با استفاده از این بنا می‌توانستند بسیاری از مناسبتها و جشنهای سال را روز به روز دنبال کنند و از زمان دقیق آن‌ها آگاه شوند.
بسیاری از بناهای چارطاقی در سطح کشور (به تصور آتشکده) یا به‌طور کامل تخریب شده یا تغییر کاربری داده شده‌است؛ ولی خوشبختانه تعدادی هم مانند چارطاقی «نیاسر» و چارطاقی «تفرش»، و چهار طاقی شهر ایج در جنوب استان فارس که از عهد ساسانیان به جا مانده‌است سالم مانده و برای ما و نسلهای بعدی باقی‌مانده‌اند.
در ساعت خورشیدی، یا اسطرلاب (استاریاب) که از دوره صفوی در ایران رایج بوده‌است، میله‌ای عمودی بر سطح افقی نصب می‌شده‌است با اندازه‌گیری سایه آن میله، زمان معلوم می‌گردیده‌است. این‌گونه ساعت‌ها در دربار شاهان و در مکانهای مذهبی استفاده می‌شده و نیاز به مدیریت انسان نداشته‌است. اما کاربرد آن فقط برای روزهای آفتابی و با مناسبت‌های خاص بوده‌است. در ایران ساعت آفتابی معمولاً همراه با استرلاب بوده و بعضی استرلابها دارای میله‌ای برای تعیین ظهر شرعی داشته‌اند.
انواع ساعت > ساعت شنی یا ماسه‌ای

از دو حباب شیشه‌ای چسبیده به هم تشکیل می‌شده که میان آن، سوراخ باریکی برای رد شدن شن یا ماسه تعبیه می‌کردند، تا شنها به تدریج از حباب بالا به حباب پایین جمع شود. بعد ظرف را وارونه می‌کردند و همان عمل تکرار می‌شد. با معلوم شدن تعداد دفعات جابجا شده شن‌ها در حبابها، حدود تقریبی زمان مشخص می‌گردید. کاربرد این ساعت نیز محدود بوده و بیشتر برای تعیین زمان اقرار کردن یا قسم خوردن یا برای داوران در مسابقات یا در زمان اجرای اعدام استفاده می‌شده‌است. این ابزار بیشتر در روم رایج بوده‌است.
انواع ساعت > تاریخ ساعت آبی در ایران

ساعت آبی انواعی داشته اما ساده‌ترین و دقیق‌ترین آن ساعت آبی ایرانی پنگان یا فنجان بوده‌است که بر اساس دو ظرف و دستکم یک محاسبه گر دایمی انسانی قرار داشته‌است. پرونده:
تاریخ اولین زمان بکارگیری ساعت آبی در ایران به‌درستی روشن نیست اما با توجه به اینکه کالیستنس مورخ یونانی کاربرد فنجان در ایران را مشاهده کرده‌است می‌توان گفت که قبل از او در ایران ساعت آبی رایج بوده‌است. او که در لشکرکشی اسکندر مقدونی به ایران همراه او بود و رویدادهای روز و مشاهداتش را منظما یادداشت می‌کرد در یادداشتی که بعداً با محاسبات تقویمی معلوم شده که متعلق به سپتامبر ۳۲۸ پیش از میلاد است نوشته‌است: در اینجا (ایران)، در دهکده‌ها که آب را برحسب نوبت به کشاورزان برای آبیاری می‌دهند، یک فرد از میان آنان (کشاورزان) انتخاب می‌شود تا بر زمان نوبت (و تقسیم زمانی سهام) نظارت داشته باشد. این فرد در کنار مجرای اصلی آب و محل انشعاب آن میان کشاورزان، بر سکویی می‌نشیند و ظرفی فلزی را که سوراخ بسیار ریزی در آن تعبیه شده‌است در ظرفی بزرگتر و پر از آب قرار می‌دهد که پس از پر شدن ظرف کوچک (یک بار یا چند بار) که به آهستگی و طبق محاسبه قبلی ابعاد سوراخ آن صورت می‌گیرد، آب را قطع و آن را به جوی کشاورز دیگر باز می‌کند و این کار دائمی است و این وسیله (ساعت آبی) عدالت را برقرار کرده و از نزاع کشاورزان بر سر آب مانع می‌شود و …
.
ساعت آبی ایرانی ابزاری ساده و در عین حال بسیار دقیق، کارآمد و همیشگی بوده و در زندگی کشاورزی جامعه ایران به ویژه در مناطق کویری که آب مایه حیات و عنصر اصلی زندگی اجتماعی بوده ضروری و نقش کارآمدی داشته‌است. در هیچ جای جهان ساعت آبی به اندازه ایران کارآمد و تأثیرگذار و مستمر نبوده‌است این ساعت حتی در زمانی‌که ۵۰ سال قبل ساعت‌های نوین به بازار آمده بود با آن‌ها رقابت می‌کرد و کشاورزان حاضر به کنار گذاشتن آن و استفاده از ساعت‌های نوین و جدید نبودند.
بر اساس بررسی‌های اولیه ساعتی آبی در ایران دست کم ثبت مکتوب و کاربرد ۲۴۰۰ ساله دارد.
چگونگی تعیین زمان

از ابتدای اختراع قنات، تعیین زمان و تقسیم عادلانه آب بین سهامداران توسط میرآب و با ابزار ساعت آبی یا فنجان انجام می‌شده‌است. ساعت آبی متشکل است از:
کاسه یا فنجان (دقیقه شمار)
دیگ پر از آب.
سنگ‌های کوچک یا تشله
محاسبه گر انسانی یا میرآب
محل استقرار که به آن خانه فنجان می‌گفتند؛ و میرآب به‌طور دایمی در آن استقرار داشت.
فنجان عبارت است از یک کاسه کوچک با روزنه‌ای در وسط آن و چند درجه یا علامت عددی در بدنه داخلی آن که بر روی آبهای یک دیگ بزرگ قرار می‌گیرد. مانند تصویر (فنجان قنات زیبد گناباد)
فنجان ابتدا برای تعیین دقیق زمان و مدت آبیاری و استفاده از آب قنات و تقسیم عادلانه زمان سهام هریک از سهامداران اختراع شده‌است ولی بعدها این ابزار ساده کاربرهای دیگری از جمله زمان‌سنجی و گاهشماری نیز یافت و برای تعیین بزرگ‌ترین روز سال - بزرگ‌ترین شب- طولانی‌ترین روز- روز برابری شب و روز و تعیین اوقات شرعی در دوره اسلامی بکار برده شد این ساعت دست کم دو هزاره کهنت دارد از ابتدای ساخت قنات گناباد مورد استفاده بوده‌است مدیریت این ساعت آبی توسط دستکم یک نفر نوبت روز و یک نفر نوبت شب انجام می‌شده و زمان (دقیقه‌ها) بر اساس تعداد پرآب شدن فنجان و جمع کل با تعدادی تشله یا سنگ ریزه یا چوب خط محاسبه می‌شده‌است.
ه.
.
ساعت آبی یکی از فندهای مهم علمی است که کاربرد میدانی دقیقی داشته و از چند هزار سال پیش تا ۵۰ سال قبل در بسیاری از مناطق ایران استفاده مستمر داشته‌است. در مقایسه با استاریاب(اسطرلاب)که بیشتر جنبه طالع بینی و خرافی داشته تا کاربرد علمی واقعی، فنجان یا ساعت آبی ابزار و تکنیک بسیار ساده و در عین حال در زندگی کشاورزان بسیار مهم و حیاتی بوده در زندگی و کارکرد عملی مردم داشته‌است و هرگز جنبه خرافاتی پیدا نکرده‌است.
اصطلاحات:نوبت ما کی خواهد بود؟ جواب مثلاً ۱۰ فنجان دیگر یا ۵ فنجان بعد از غروب یا ۱۵ فنجان بعد از روز ورآمد (طلوع خورشید) در آن زمان دقیقه و ثانیه و ساعت بکار نمی‌بردند به جای همه اینها (ثانیه- دقیقه- ساعت) فقط واحدفنجان بکار می‌بردند؛ مثلاً امروز از «روز ورآمد» (طلوع) تا «روز در کوه» (غروب) ۷۰ فنجان بود. (یعنی ۵۲۵ دقیقه)
فن آبیاری و قنات یک صنعت یا هنر مهم دیگری را نیز به همراه آورده و آن صنعت آسیاب آبی است هنوز مشخص نیست که در ایران ابتداآسیاب بادی بکار رفته یا آسیاب آبی. در مکتوبات مربوط به دوره نخست اسلام به آسیاب بادی‌های و آسیابهای آبی ایران اشاره شده‌است. اشاره تاریخ نویسان به داستان کشته شدن یزدگرد ساسانی بدست آسیابان و اشاره به کشتار ایرانیان یک بار در الیس به فرماندهی خالد پسر ولید و یک بار در زمان امویان در گرگان به فرماندهی یزید بن مهلب از روایتهایی است که در آن‌ها به آسیاب آبی و بادی اشاره شده‌است.
مزیت‌ها و کاربردهای ساعت آبی

مزیت ساعت آبی بر ساعت‌های آفتابی و شنی این بوده‌است که خطای محاسباتی نداشته و دقیق بوده‌است و در طول شب و روز و به‌طور دایم و در طول سال بدون تعطیلی به‌طور مستمر مورد استفاده بوده‌است. در حالیکه ساعت‌های شنی برای یک مدت کوتاه و برای تصمیم خاص یا مراسم ویژه مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است؛ مثلاًمیرآب دقیقاً می‌دانسته‌است که از زمان غروب تا زمان طلوع خورشید چند فنجان بوده‌است و بر اساس محاسبات فنجان دقیقاً، روزی را که تعداد فنجانها با تعداد فنجانهای شب برابری می‌کرد(۹۶ فنجان) را روز اول سال نو می‌نامیدند. طولانی‌ترین روز (اول تیرماه) و طولانی‌ترین شب یلدا (حدود ۱۱۵ فنجان) را تعیین می‌کرده‌اند. محمد میرآب که حدود ۶۰ سال فنجان دار زیبد بوده‌است تمام این محاسبات را به‌طور دقیق انجام می‌داده‌است.
پرونده:ساعت آبی قنات زیبدگناباد تا سال ۱۳۵۴ فعال بوده‌است؛ و سپس ساعت‌های نوین برای تقسیم سهام و حق آبه هر سهامدار و باغدار بکار گرفته شده‌است. با ساعت‌های جدید معلوم شدکه هر فنجان قدیم معادل ۷ دقیقه و نیم به ساعت‌های فعلی بوده‌است. اما هنوز هم واحد شمارش در سهام قنات فنجان است؛ مثلاً می‌گویند فلانی ۱۰ فنجان از آب قنات سهم دارد.
روش کار

تا سده‌های میانه (قرون وسطی) پیشرفته‌ترین وسیله برای اندازه‌گیری زمان در ایران ساعت آبی بود. ساعت آبی در ساده‌ترین شکلش از یک کاسه (فنجان) کوچکی تشکیل می‌شد که وسط زیر آن روزنه‌ای ایجاد شده بود. این فنجان بر روی سطح آب یک ظرف بزرگتر (دیگ) قرار می‌گرفت، آب از راه منفذ به آرامی به داخل کاسه وارد می‌شد و پس از چندی (فنجان‌ها استاندارد یکسانی نداشتند) فنجان زیبد ۷/۵ دقیقه بوده) آن را پر می‌کرد و در نتیجه در آب فرومی‌رفت. طول مدت پر شدن ظرف به روزنه و سنگینی کاسه بالا بستگی داشت. چنین ظرفی را تاس ساعت، پنگان یا فنجان می‌نامیدند و واحد زمان را نیز که همان مدت پر شدن ظرف بود پنگان یا فنجان می‌خواندند. تا ۴۰ سال قبل هنوز در برخی روستاه‌های ایران همچنان برای توزیع آب چشمه و قنات از پنگان استفاده می‌شد.
طریقه کار فنجان یا ساعت بدین گونه بود که میر آب با چشم دوختن به فنجان با هر بار پر شدن و غرق شدن آن و خوردن کاسه به کف دیگ یک فنجان یا هفت دنگ و نیم یا(۷ دقیقه و نیم امروزی) محاسبه نموده و یک سنک کوچک برای هر بار غرق شدن کاسه در یک کیسه یا یک ظرف سفالی برای محاسبه جمع کل (تعداد فنجان)هایی که آب برای یک مزرعه یا باع رها می‌شده می‌گذاشته‌است. تا تعدا فنجانهای و زمانی که سهامدار قنات آب برای باغ خود یا زمین می‌برده را دقیقاً حساب کند مثلاً اگر ۱۰ سنگ درون کیسه باشد یعنی ۱۰ فنجان یا معادل امروزی(۷۵ دقیقه) آب قنات را فرد استفاده کرده‌است. اگر فردی ۱۰ فنجان سهم از قنات داشته باید (معادل امروزی هفتاد و پنج دقیقه) یعنی مدت زمانی که ۱۰ فنجان آب پر شود آب قنات را به زمین یا باغ خود رها می‌کرده‌است و با اعلام جار زدن یا شیپور زدن یا یک صدای قرار دادی فرد بعدی آب را به باغ یا زمین خود منتقل می‌کرده و به همین ترتیب… معمولاً محل استقرار دایمی فنجان و مدیر آن (میر آب) خانه فنجان بوده‌است. اما در فصل تابستان گاهی ممکن است فنجان را به محل اصلی تقسیم آب ببرند.