آترا-هاسیس
یادداشت

↑  جمع درست اعداد ۲۴۱٬۲۰۰ است اما در این رونوشت از این نسخه جمع سالهای حکمرانی ۳۸۵٬۲۰۰ آمده است.
↑  سال ۱۵۰۰ تا ۱۰۰۰ پ.م.
↑  سال ۶۰۰ پ.م. تا میلاد مسیح
↑  توضیح کوتاه جرج دربارهٔ نسخه‌ها نکتهٔ مهم جرج دربارهٔ عدم به‌کارگیری مطلق آترا-هاسیس (و اتانا، آداپا، آنزو و نرگال-ارشکیگال) در سیستم آموزشی با وجود محبوبیت آنان توضیح سیستم آموزشی
↑  این سطر استعاره است، به معنای آن است که «وقتی خدایان (مانند) انسان‌ها بودند» (زیرا باید کار می‌کردند). این سطر به آن معنا نیست که واقعاً خدایان انسان بودند بلکه بیشتر به معنای اجبارشان به کار کردن همانند انسان‌ها است. شاعر با آوردن واژه «انسان» (و نه «انسان‌ها») قصد بازی با کلمات «خدا» و «انسان» را داشته است.
↑  پیش از آن که بشریت وجود داشته باشد، خدایان بزرگ (آنونا) کار اجباری را بر خدایان کوچک (ایگیگی) تحمیل کردند. در ترجمه انگلیسی واژه drudgery آمده است که معنای «خر حمالی» هم می‌دهد.
↑  علاوه بر Mami، دو عبارت Belet-ili و Nintu نیز به کار رفته است. او قابله (ماما) است.
↑  فاستر در یادداشت توضیح می‌دهد: «این سخنرانی را به این معنا می‌دانم که یک خدا (Aw-ilu) را بکشید که او «الهام‌بخش» (temu) شورش بوده است، جلادان را تطهیر کنید، اما یک «روح» (etemmu) از خدای مقتول باقی بماند تا بخشی از انسان (awelu) تازه-آفریده باشد. ضربان این روح یادآور ابدی خدای مرده خواهد بود.»
↑  فاستر: آو-ایلو (Aw-ilu) ممکن است بازی با واژه «انسان» (awelu) باشد. در نسخهٔ دیگر، این نام به صورت Alla (Aw-ila?) آمده است.
↑  «ائا» نام دیگر «انکی» است و در این ترجمه بنا به آنکه بخش خاصی با کدام نسخه پر شده باشد، یکی از دو واژه به کار رفته است.
↑  خدای طاعون
↑  انلیل خشمگین است، به نقش ائا در شکست برنامه‌اش پی می‌برد. به قصد نابودی بشر، آماده برای نازل کردن طوفان می‌شود و می‌خواهد ائا را به سوگند برای رازداری وادار کند.
↑  فاستر در یاداشت توضیح می‌دهد: این سخنرانی را به معنای آن می‌دانم که انکی سِیلی از ماهی در سرزمین رها کرد و انسان‌ها را از قحطی‌زدگی نجات داد. احتمالاً در اینجا حُقه و ابهامی در واژگان وجود دارد. انکی قول داد سیلی از ماهی نازل کند و خدایان آن را به معنای از بین رفتن سرزمین دانستند. اما سِیل، آگاهانه بی‌شک، محصولی برای انسان قحطی‌زده شد. این بخش در متن افتاده است.
↑  محور استدلال انکی این است که او برای عدم آگاه کردن انسان سوگند خورده بود اما سوگند نخورده بود تا زندگانی را نابود کند.
↑  بررسی دقیق لمبرت از اسطوره انکی و نینماهو بیان همتایی‌ها با آترا-هاسیس
↑  (پس از بررسی دقیق تفاوت‌های نسخه‌های گوناگون بابلی و آشوری …) این تفاوت‌ها نشانی از تحول چشمگیر یا بازتفسیر با خود ندارند. شباهت‌ها بسیار بیشتر از تفاوت‌ها است. به بیانی دیگر، خوانندهٔ آشوری انوما الیش که با «نسخه آشوری» آترا-هاسیس آشنایی داشت، هیچ مشکلی در تشخیص و درک تلمیح‌ها به آن نداشت، حتی اگر نویسندهٔ انوما الیش به نسخهٔ بابلی تلمیح کرده باشد.
↑  علت درگیری در هر دو متن یکی است. در آترا-هاسیس سر و صدای انسان‌ها منجر به آن می‌شود که انلیل تصمیم به نابودی آنها بگیرد. در انوما الیش خدایان جوانترِ پرآشوب، مزاحم استراحت نسل اول خدایان می‌شوند و آپسو را مصمم به نابودی می‌کنند.
↑  استفاده از تلمیح برای اشاره به رویداد بدون روایت کردن مستقیم، تکنیکی است که در ایلیاد و مرگ بیلگمس نیز به کار رفته است.
↑  کشتن آپسو صحنه‌ای غیر معمول در اساطیر بابلی است. تنها در انوما الیش دیده می‌شود و در تضاد توضیح سنتی چگونه ساکن شدن ائا در آپسو است…(ادامه بررسی دقیق در یادداشت سیزده کتاب) علاوه بر این، شخصیت انسان‌انگار شده آپسو نیز مختص به انوما الیش است، در سایر متن‌ها، آپسو بخشی از کیهان است و نه شخصیتی سخنگو.
↑  رقابت خانوادگی هابیل و قابیل بر روی زمین و مابین انسان‌ها اتفاق می‌افتد و نه مانند سابق در جهان زیرین (نرگال-ارشکیگال-ایشتار) یا در آسمان (در اسطوره مصری). نمونه دیگرِ جایگزینی آسمان با زمین که صریحتر است در داستان تولد نوح دیده می‌شود که شبیه خلقت بشر در آترا-هاسیس است.
↑  توضیح مهم دمراش دربارهٔ تفاوت حماسه‌ها پایان ص۱۶۹ تا پایان پاراگراف اول ص۱۷۰
↑  کتاب دوم جرج، «حماسهٔ گیلگمش خارج از سنت خط میخی» (خضر)، ص۶۶ تا ۷۰؛ ص۵۸ پانویس ۱۵۱ ارجاع به M. G. Morony, Iraq after the Muslim Conquest ص۳۸۴ تا ۴۰۰ برای دوره ساسانی و اوایل بین‌النهرین اسلامی؛ پانویس ۱۵۲ در همان ص۵۸ برای کتابشناسی تأثیر دین بابلی و آشوری بر یهودیت، مسیحیت شرقی، گنوستیسم و اسلام.
↑  کتاب سوم فاستر؛ بررسی آترا-هاسیس (مقدمه ص۲۲۷ تا ۲۲۹؛ متن ص۲۲۹ تا ۲۵۳ (لوح III ص۲۴۷ تا ۲۵۳)) و نسخه‌ها (بابلی میانه: نیپور ص۲۵۴ و اوگاریت ص۲۵۵؛ بابلی متاخر ص۲۵۶ تا ۲۶۶ (بر شش لوح))؛ آشوری متاخر (همان نسخه متفاوت) ص۲۶۸ ۲۷۷)
↑  کتاب سوم فاستر؛ تکرار ص۱۵؛ آگوشایا، انوما الیش ص۲۰؛ خلاقیت ص۲۱؛ بینامتنی ص۲۵؛ باز هم تکرار ص۳۰ و ۳۱؛ تصویر ص۳۲؛ دانش ص۳۳
↑  با وجود آنکه متن به زبان اکدی است نام سومری این خدا به کار رفته است.
↑  سه هزار پ.م.
↑  نام انکیدو به معنای «خداوندگار جایگاه دلپذیر» است. در سنت بابلی، مردی وحشی است که خدایان برای همتایی با گیلگمش می‌آفرینند و در سنت سومری خدمتکار مورد علاقه او است. در حماسهٔ بابلی گیلگمش، مردم اوروک از گیلگمش به خداییان شکایت می‌کنند. آنو سخنان آنان را می‌شنود. از آنجایی که آرورو، الههٔ مادر، انسان را پیش از آن خلق کرده است، برای آفرینش همتای گیلگمش فراخوانده می‌شود تا اوروک آرامش یابد. آرورو برای شکل‌دادن به اندیشه آنو فراخوانده می‌شود. او سخنان آنها را می‌شنود و آنچه آنو اندیشیده است را در خود می‌سازد. الهه دستانش را می‌شوید و ذره‌ای از گِل را به جهان وحش می‌اندازد. انکیدو خلق می‌شود.
↑  کتاب اول فاستر، ویلیام موران، نیمهٔ ص۱۷۳ تا نیمهٔ ۱۷۴