کریم مولاوردیخانی
باستان‌شناسی واژه‌های گیلان

نمونه خط کریم مولاوردیخانی
سیاه مشق
باستان‌شناسی واژه‌های گیلان نام کتاب کوچکی است نوشته کریم مولاوردی خانی که در آن به بررسی و ریشه یابی واژه‌های اصیل گیلکی در حوزه شرق گیلان و تا حدودی غرب مازندران می‌پردازد، کاوش در این رابطه اگرچه بسیار جالب و حیاتی است، اما انجام این مهم تنها با تحمل سختی‌ها و مشقتهای بسیار امکانپذیر است، از این روکار نگارش این اثر (که البته این کتاب تنها بخش بسیار کوچکی از مجموعه گردآوری شده‌است) به گفته نویسنده بیش از پنجاه سال به طول انجامیده و این کتاب نخستین قسمت از مجموعه دست نوشته‌های مؤلف است.
در بخشی از دیباچه ی آن آمده:"... اما چرا در پی تدوین کتاب "باستانشناسی واژه‌های گیلان" برآمدم؟ در میان انبوه یادداشت‌هایم، که خود به ده‌ها هزار می‌رسند، واژه‌هایی آریایی دیدم، پیش از عصر اوستا یعنی دوره "ودایی" و واژه‌هایی از زبان سانسکریت، تقریباً باز هم پیش از عصر اوستا، اما نه از واژه‌های "مزدیسنانی" بلکه از واژه‌های "اهریمنی" یعنی دوره‌ای که هنوز آریاییان یا دسته‌هایی از آنان بر آیین کهن خویش بودند، نام آبادی‌هایی را دیدم که هنوز نام باستانی خود را حفظ کرده‌اند و بیشترشان در شرق گیلان و غرب مازندران وجود دارند که حضور نخستین آریایی‌های مهاجر را در این سرزمین نشان می‌دهد، واژه‌هایی را دیدم از دوران باستان که هنوز زنده، جوان و پویا هستند…" این کتاب در تیراژ ۱۰۰۰ نسخه در چاپ اول و توسط انتشارات پورشاد تهران منتشر شده‌است.
این کتاب نخستین اثری است که به گفته نویسنده با نام «باستان‌شناسی واژه‌ها» در ایران چاپ شده‌است. مولاوردی‌خانی این کتاب را مقدمه و پیش‌نشر کتاب «دانش‌نامه یا دائرةالمعارف بزرگ گیلان» می‌داند که حدود ۴۰سال مشغول گردآوری آن است. وی می‌گوید که ازسال ۴۳ تاکنون مشغول گردآوری، ضبط تطبیقی و شرح نکات دستوری و ریشه‌یابی واژه‌های گیلانی بوده‌است.
شیوه کار مولاوردی‌خانی برای تدوین «دانش‌نامه گیلان» بر ۲ گونه «نوشتاری» و «زبانی» بوده‌است. در گونه زبانی همه یادداشت‌ها از زبان مردم است، آنچه را که او شنیده‌است با همان آوا، شرح و با همان بیان و تعریف گوینده یادداشت کرده‌است. وی درگونه «نوشتاری» از نوشته‌های پژوهشگران، نویسندگان و زبان‌شناسان یادداشت‌برداری و منابع و مأخذ را هم ارائه کرده‌است. او می‌گوید: «در میان ده‌ها هزار یادداشت، به واژه‌های آریایی برخوردم که به پیش از عصر اوستا یعنی دوره «ودایی» می‌رسید و واژه‌هایی از زبان سانسکریت را دیدم که پیش از عصر اوستا، نه مزدیسنایی، بلکه واژه‌هایی اهریمنی، یعنی دوره‌ای که هنوز آریایی‌ها یا دسته‌هایی از آنان بر آیین کهن خویش بوده‌اند، مربوط می‌شود.»
مولاوردی‌خانی می‌افزاید: «در طول تحقیق آبادی‌هایی را دیدم که هنوز نام باستانی خود را دارند. بیشتر این آبادی‌ها در شرق گیلان و غرب مازندران وجود دارند که حضور نخستین آریایی‌های مهاجر را در این سرزمین نشان می‌دهد.» وی معتقد است همه نمونه‌های ارائه شده، ریشه واژه‌ها، خاستگاه یا معنی آن‌ها براساس مدارک و مستندات علمی است و هر واژه بر اساس موقعیت جغرافیایی، تاریخی و زبان‌شناسی بررسی شده‌است. به عنوان نمونه آنجا که از آمدن آریاها از شرق دریای کاسپین و از گرگان سخن گفته می‌شود، نام باستانی «گرگان» را می‌آورد که براساس مدارک «هیرکانی» برگرفته از کتاب ایران در عهد باستان نوشته دکتر محمدجواد مشکور است.
وی می‌افزاید: «در شرح هیرکانی نوشته‌ام که این نام از «هیرکا»(Hiraka) سانسکریت به معنی «الماس» گرفته شده‌است.» مولاوردی‌خانی می‌گوید: «برای نشان دادن جایگاه نخستین آریایی‌ها پس از مهاجرت به ایران بزرگ، به چند دسته از واژه‌ها برخورد کرده‌ام. الف:واژه‌های بومی پیش از آمدن آریایی‌ها به سرزمین گیلان. ب: واژه‌های آریایی و در آخر واژهای دیگری چون ترکی، ترکی‌مغولی، بابِلی، آشوری، ایلامی، سومری، یونانی، عربی، روسی، انگلیسی، فرانسوی و…
چون هدفم نشان دادن جایگاه نخستین آریایی‌ها پس از مهاجرت به ایران بزرگ و سرزمین گیلان بود، فقط به واژه‌های آریایی بسنده شده‌است.» مولاوردی‌خانی در این اثر ابتدا برخی از نام‌جایگاه‌ها را به عنوان نمونه‌های واژه‌هایی که از دوران ودایی در این منطقه مانده‌اند، می‌آورد. یکی از این واژه‌ها «کولام kulam» است. وی می‌نویسد: «کولام در شرق گیلان و غرب مازندران به معنی «کلبه گالشها» است که خود از واژه» کولاkula»(=خانواده) در عصر ودایی است.» وی چندین نمونه از این واژه ارائه می‌کند که در ابتدای نام مکان‌هاست، مانند «توساکولام، راش‌کولام، کلام‌اینی، کلام جلیسه، کلام‌رود، کلام‌سر (از بخش‌های سیاهکل)، یا کلام‌گاه، گالش‌کلام، و گیه‌کلام (شرق گیلان).» در برخی از مناطق کوهستانی مازندران مانند سوادکوه واژه «کلاً» به وفور در پسوند ده‌ها روستا یا منطقه دیده می‌شود. مرزی‌کلاً، گالش‌کلاً، سیاکلا، کاردی‌کلاً، امیرکلا و از این نمونه‌اند.
نویسنده هدف از انتشار این کتاب را به نوعی یاری‌طلبیدن از کسانی می‌داند که به فرهنگ و زبان گیلانی عشق می‌ورزند. وی می‌گوید که برای چاپ مجموعه کامل این اثر به کمک و پشتیبانی مسئولان فرهنگی استان و مردم نیازمند است تا بتواند دائرةالمعارف زبان گیلانی را منتشر کند.