قنبر

علی (علیه‌السّلام) در عین متواضع بودن، به حفظ منزلت افراد توجّه زیادی داشتند. از امام حسن عسکری (علیه‌السّلام) نقل شده است: روزی پدر و پسری مهمان ایشان بودند. امام (علیه‌السّلام) آنها را در بهترین جای خانه خود پذیرایی کردند و خودشان در نزدیک درِ اتاق روبروی مهمانان نشستند. پس از صرف غذا قنبر آب آورد تا مهمان‌ها دست‌های خود را با آن بشویند؛ علی (علیه‌السّلام) آب را از قنبر گرفتند تا خودشان بر دستان آن دو آب بریزند. آن مرد وقتی این صحنه را دید بسیار شرمنده شد و از آن حضرت خواست که آب را خود بریزد ولی امام (علیه‌السّلام) راضی نشدند. وی به امام گفت: «ای امیرالمؤمنین، خدا مرا می‌بیند و شما بر دستان من آب می‌ریزید؟!
حضرت فرمود: «بنشین و دستانت را بشوی، زیرا خداوند عزّوجلّ تو را می‌بیند در حالی که برادری که هیچ امتیاز و فضیلتی بر تو ندارد به تو خدمت می‌کند و خداوند به واسطه این خدمت؛ خادمان او را در بهشت مساوی با ده برابر عدد مردم دنیا و بر همان حساب در نفرات مناطق و ممالکی که در آنجا استقرار دهد.
پس آن مرد نشست. حضرت به او فرمود: «تو را قسم به حقّ بزرگ من که نیک آن را می‌شناسی و بدان احترام می‌گذاری؛ و سوگند به تواضعت برای خدا که به همان سبب شما دو تن را جزا داد و مرا بدان ستود، تو را بدان خدمتی که برایت نمودم شرافت بخشید، از تو می‌خواهم دستان خود را با آرامش بشویی؛ همان‌گونه که انگار قنبر بر دستان تو آب می‌ریزد! آن مرد نیز همان کار را انجام داد.
امام (علیه‌السّلام) سپس ظرف آب را به پسرش محمد بن حنفیه دادند و فرمودند: ‌ای فرزندم، اگر فرزند این مرد به تنهائی نزد من آمده بود باز هم خودم بر روی دستانش آب می‌ریختم، ولی خداوند امتناع دارد از این‌که میان پسر و پدر (وقتی هر دو در یک مجلس حضور دارند) مساوی رفتار شود (دوست ندارد که بین آنها هیچ فرقی گذاشته نشود، باید شان پدر حفظ شود) بلکه پدر بر روی دستان پدر آب می‌ریزد و پسر بر پسر، پس محمّد ابن حنفیه بر دستان پسر آب ریخت.» [۳۲]
۱۳.۵ - حفظ آبروی اشخاص
روزی فرد نیازمندی به امام (علیه‌السّلام) مراجعه کرد و اظهار نیاز نمود. چون عده‌ای دیگر نیز در آنجا بودند حضرت برای حفظ آبروی او فرمودند: «حاجت خود را بنویس.» و به این طریق امام (رحمة‌الله‌علیه) نگذاشتند دیگران متوجه درخواست او شوند و در نتیجه آن فرد شرمنده شود. آن‌گاه به قنبر فرمودند خواسته او را برآورد و به سبب شایستگی او، بیش از آنچه می‌خواست به او کمک کردند. یکی از حاضران گفت: یا امیرالمؤمنین براستی که او را بی‌نیاز کردی حضرت فرمودند: هرکسی را به‌اندازه منزلتش احترام کنید، چون دیدم این مرد، فرد شایسته‌ای است بیش از آنچه نیاز داشت کمکش کردم.
مردی نزد علی (علیه‌السّلام) آمد و عرض کرد: «من حاجتی دارم.» امام فرمود: «حاجتت را روی زمین بنویس؛ زیرا که من گرفتاری تو را آشکارا در چهره‌ات می‌بینم.» مرد روی زمین نوشت: «من فقیری نیازمندم.» امام به قنبر فرمود: «با دو جامه ارزشمند او را بپوشان.» مرد فقیر هم، با ابیات زیر از امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) تشکر کرد.
کَسَوْتَنِی حُلَّةً تَبْلَی مَحَاسِنُهَا فَسَوْفَ اَکْسُوکَ مِنْ حُسْنِ الثَّنَا حُلَلًا
اِنْ نِلْتَ حُسْنَ ثَنَائِی نِلْتَ مَکْرُمَةً وَ لَسْتَ تبقی(تَبْغِی) بِمَا قَدْ نِلْتَهُ بَدَلًا
اِنَّ الثَّنَاءَ لَیحْیی ذِکْرَ صَاحِبِهِ کَالْغَیثِ یحْیی نَدَاهُ السَّهْلَ وَ الْجَبَلَا
لَا تَزْهَدِ الدَّهْرَ فِی عُرْفٍ بَدَاْتَ بِهِ فَکُلُّ عَبْدٍ سَیجْزِی بِالَّذِی فَعَلا
گرم تو جامه زنخ داده‌ای که کهنه شود بپوشمت ز ستایش هزارها جامه‌
ستایشم ز برای تو حرمتی باشد که جای آن نپذیری هزار پیژامه‌
شود ز مدح و ثنا زنده نام صاحب آن چنو که زنده شود کوه و دشت از باران‌
به عمر خویش ز احسان بکس کناره مکن که بنده راست جزا طبق آنچه کرده عیان
حضرت فرمود: «یکصد دینار نیز به او بدهید! » بعضی گفتند: «یا امیرالمؤمنین او را ثروتمند کردی! علی (علیه‌السّلام) فرمود: «من از پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) شنیدم که فرمود: «انْزِلِ النَّاسَ مَنَازِلَهُم...؛ مردم را در جایگاه خود قرار دهید و به شخصیت آنان احترام بگذارید.» آن‌گاه فرمود: «اِنِّی لَاَعْجَبُ مِنْ اَقْوَام ٍیشْتَرُونَ الْمَمَالِیکَ بِاَمْوَالِهِمْ وَ لَایشْتَرُونَ الْاَحْرَارَ بِمَعْرُوفِهِم؛ من از بعضی مردم در شگفتم. آنان بردگان را با پول می‌خرند، ولی آزادگان را با نیکی‌های خود نمی‌خرند.» [۳۳][۳۴]
۱۳.۶ - سختگیری در اجرای دین و قانون
امیرالمومنین علی (علیه‌السّلام) در کار دین، سخت‌گیر و بی‌اغماض بود. همین عامل او را برای بعضی از اهل زمانه تحمل ناپذیر کرده بود.
قنبر چون پیوسته ملازم مولی بوده داستان‌های فراوانی از قضاوت‌های مولی دارد. وی در بین افتخارات خویش از این افتخار برخوردار است که با اینکه در جریانی مرتکب تخلفی شد و از ناحیه مولی مجازات گردید، اما تنبه او سر سوزنی از محبت او نسبت به مولایش علی نکاست:
امام باقر (علیه‌السّلام) فرمود: امیرالمومنین (علیه‌السّلام) به قنبر دستور داد حدی را بر مرد مجرمی جاری نماید. قنبر در هنگام اجرای حد (که شلاق بود) به خطا و اشتباه سه ضربه بیشتر از حد مقرر، به آن مرد گناهکار زد، حضرت از اشتباهی که قنبر مرتکب شده بود برآشفت و با سه ضربه شلاق او را قصاص کرد و بدین‌گونه وی و امثال وی را از تعدی به حقوق دیگران بر حذر داشت.[۳۵][۳۶]
۱۴ - قنبر در زمان امام حسن
[ویرایش]
وی پس از شهادت امیرالمومنین (علیه‌السّلام) ملازم رکاب امام حسن مجتبی (علیه‌السّلام) شد که در حدود ۱۰سال به طول انجامید.
او از نزدیکان و مقربان امام حسن مجتبی (علیه‌السّلام) بود. وی از جمله کسانی بود که در لحظه شهادت امام مجتبی (علیه‌السّلام) در آنجا حضور داشت بر وصیت‌های ایشان بر برادرش محمد بن حنفیه ناظر و شاهد بود.
مفضل بن عمر از امام صادق (علیه‌السّلام) روایت می‌کند که فرمود: هنگامی که حضرت امام حسن را مرگ نزدیک شد به قنبر فرمود: ببین پشت در غیر از آل محمد مؤمنی دیگر هست، قنبر گفت: خدا و رسول و فرزند رسول به این موضوع داناتر هستند، فرمود: اکنون بروید و محمد بن علی را نزد من حاضر کنید، قنبر گوید:
من رفتم و سفارش را به محمد گفتم، وی اظهار داشت مگر خبر تازه‌ای پیش آمده؟! قنبر گوید: گفتم هرچه زودتر در نزد ابومحمد حاضر گردید، وی باعجله هرچه بیشتری خود را خدمت حضرت امام حسن (علیه‌السّلام) رسانید، و پس از سلام در مقابل آن جناب ایستاد، حضرت فرمود: اکنون بنشین، سزاوار نیست امثال شما در هنگام استماع کلماتی که مردگان به‌وسیله آن زنده می‌شوند، و زندگان از شنیدن آن می‌میرند، غائب باشید.
سپس امام حسن مجتبی (علیه‌السّلام) به محمد بن حنفیه فرمودند: «اگر بخواهم از حال تو اطلاع دهم در وقتی که در پشت پدرت نطفه بودی اطلاع می‌دهم. ‌ای محمّد! آیا نمی‌دانی که حسین بن علی پس از وفات من امام است و در نزد خداوند وارث ‌پیغمبر است و این ارث را از پدر و مادرش اخذ کرده است.
خداوند دانا است که شما بهترین مردم هستید و از میان شما محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را به رسالت برگزید، و محمد هم علی را اختیار کرد و علی هم مرا برای امامت برگزید و من هم حسین را برای شما اختیار کردم.
محمّد بن علی گفت: تو امام و پیشوا و سید من هستی، من در عقیده خود ثابت و پابرجا هستم و هیچ‌وقت گرفتار وساوس شیطان نیستم، ایمان من چنان محکم و استوار است که بادهای سخت او را از بین نمی‌برد و مانند نقوش بر صفحه کاغذ ترسیم شده است. حسین (علیه‌السّلام) داناترین ما است از جهت علم و دانش، و سنگین‌ترین ما است از نظر حلم و بردباری، و از همه ما به حضرت رسول (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نزدیکتر است، وی امام و پیشوای ما بود قبل از این که آفریده شود، و ناطق وحی بود پیش از این که به سخن‌گفتن آید و اگر خداوند می‌دانست کسی از غیر ما داناتر هست محمّد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را به رسالت اختیار نمی‌کرد، محمّد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) علی را اختیار نمود و علی شما را برگزید و تو هم حسین را انتخاب کردی ما به این انتخاب رضایت داریم و تسلیم گفته شما هستیم.» [۳۷]
۱۵ - قنبر در زمان امام حسین
[ویرایش]
پس از شهادت امام حسن (علیه‌السّلام) قنبر توفیق درک امامت سیدالشهدا (علیه‌السّلام) را دریافت اما وی نیز توفیق یاری امام حسین (علیه‌السّلام) در عاشورا را از دست داد.
درباره این که چرا قنبر با این همه سوابق در کربلا حضور نداشته، متاسفانه هیچ سند تاریخی وجود ندارد. چون بسیاری از موارد در تاریخ ذکر نشده است و چه بسا به دست ما نرسیده است لذا نکات مبهم و تاریک در تاریخ بسیار زیاد است و مساله حضور افرادی چون قنبر و دیگران در جریان عاشورا و نهضت امام حسین (علیه‌السّلام) یکی از آن موارد است. اما با این حال برخی درباره عدم حضور قنبر در نهضت کربلا احتمالاتی را بیان کرده‌اند من جمله این که با ظهور ابن زیاد شیعیان مخفیانه و پراکنده زندگی می‌کردند و قنبر در آن زمان در زندان‌های بنی‌امیه اسیر بود و بعد از شهادت امام حسین (علیه‌السّلام) و یاران باوفایش از زندان آزاد شد.
لذا عملاً امکان حضور وی در کربلا منتفی بود. البته همانطور که ذکر شد در منابع تاریخی چنین مطلبی نیامده است.
قنبر پس از آزادی از زندان بنی‌امیه، در زمره یاران حضرت زین‌العابدین (علیه‌السّلام) درآمد اما به علت شرایط سیاسی و خفقان آن دوران موفق به خدمتگزاری نزدیک به امام چهارم نشد و در زمان حجاج به فیض شهادت نایل آمد.
۱۶ - در خدمت امام حسین
[ویرایش]
قنبر بعد از شهادت مولایش علی (علیه‌السّلام) در خدمت اهل بیت و خاندان آن حضرت بود و بر معرفت خود می‌افزود و از مکتب آنها علوم و معارف ناب را می‌آموخت.
در زمان امام حسین (علیه‌السّلام) روزی عربی بادیه‌نشین به مدینه آمد و پرسید کریم‌ترین مردم کیست؟ گفتند: حسین بن علی (علیه‌السّلام). آن مرد به جستجو پرداخت تا امام حسین (علیه‌السّلام) را در مسجد و در حال نماز پیدا کرد. ایستاد و شعری در مدح و سخاوت حضرت خواند، همین که آن حضرت از نماز فارغ شد، قنبر را صدا کرد و فرمود: آیا از مال حجاز چیزی باقی است؟ قنبر گفت: بله ۴۰۰۰ دینار (طلا) مانده است. حضرت فرمود: آنها را بیاور برای کسی که در مصرف آن سزاوارتر است!
علامه سیدرضا هندی، اشعاری در مدح علی بن ابیطالب (علیه‌السّلام) سروده که در مضمون یک بیت آن چنین اشاره به قنبر می‌کند:
«ای علی (علیه‌السّلام) ! چگونه تو را با دشمنانت برابر داشتند؟ مگرآنان را با کفش «قنبر» هم مقایسه کرد؟»
۱۷ - شهادت قنبر
[ویرایش]
این غلام وفادار علی (علیه‌السّلام) تا زمان حجاج بن یوسف ثقفی حاکم و استاندار خبیث و جانی بنی‌امیه زنده بود. صاحب کتاب الارشاد می‌نویسد: به نقل‌های مختلف تاریخی روایت شده که روزی حجاج بن یوسف گفت: دوست دارم یکی از یاران ابوتراب (علی بن ابیطالب (علیه‌السّلام)) را دستگیر کرده و به قتل رسانم و با ریختن خونش به خداوند تقرب پیدا کنم. به او گفته شد: ما کسی را نمی‌شناسیم که از قنبر، غلامش، مصاحبت بیشتری با ابوتراب داشته باشد.
بدین ترتیب، حَجاج فردی را در پی او فرستاد و او را آوردند. به او گفت: تو قنبری؟ گفت: آری. گفت: ابوهمدان، ازقبیله همدانی؟ (همدان از قبایل مشهور یمن بود.)
گفت: آری. گفت: علی بن ابیطالب، مولای توست؟ گفت: مولای من، خداوند است و امیرمؤمنان، علی، ولی‌نعمت من است. حجاج به قنبر گفت: از دین او بیزاری بجوی.
گفت: چون از دین او بیزاری جُستم، مرا به دینی بهتر از آن، راهنمایی می‌کنی؟ حجاج گفت: من تو را خواهم کشت، دوست‌داری چگونه تو را بکشم. قنبرگفت: خود دانی!
حجاجّ پرسید: چرا؟ قنبرگفت: هرگونه که مرا بکشی همان‌گونه تو را نیز خواهم کشت (و در قیامت قصاص خواهم کرد) امیرمؤمنان به من خبر داد که تو را ظالمانه سر می‌برند. حجاج دستور داد تا گردن او را زدند.[۳۸]
روایتی نیز از امام دهم شیعیان، حضرت‌ هادی (علیه‌السّلام) است که فرمود: «قنبر، غلام امیرمؤمنان، بر حَجّاج بن یوسف در آمد. (حجّاج) به او گفت: توچه کاری برای علی بن ابیطالب می‌کردی؟ گفت: برایش آب وضو می‌آوردم. گفت: او هنگامی که وضویش را به پایان می‌برد، چه می‌گفت؟
گفت: مولایم علی (علیه‌السّلام) این آیه رامی خواند: «فَلَمّا نَسُوا ما ذُکِرُّوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیهِمْ اَبْوابَ کُلِّ شَی، حَتی اِذا فَرِحُوا بِما اُوتُوا اَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَاِذاهُمْ مُبْلِسُونَ فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِین َظَلَمُواْ وَ الْحَمْدُلِلَّهِ رَبِ ّالْعَالَمِینَ؛ [۳۹] پس چون پندهایی را که به آنها داده شده بود، فراموش کردند، درهای هر چیزی (از نعمت‌ها) را بر آنان گشودیم تا هنگامی که به آنچه به آنها داده شده بود، شاد گشتند. پس ناگهان (گریبان) آنها را گرفتیم و یک‌باره ناامید شدند. پس سپاس، خدای پروردگار جهانیان را که ریشه ستمکارانْ برکنده شد».
حَجّاج گفت: گمان دارم که آن را به ما تاویل می‌کرد (و ما را مصداق خارجی آن می‌دانست). گفت: آری گفت: چون گردن تو را بزنم، چه می‌کنی؟ گفت: آنگاه، من خوشبخت می‌شوم و تو بدبخت می‌گردی. پس فرمان داد گردنش را بزنند.[۴۰][۴۱][۴۲]
۱۸ - مقام والای قنبر
[ویرایش]
متوکل یکی از جنایت‌کارترین خلفای عباسی بود. او در دشمنی با امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) و خاندان و شیعیان او دلی پر از کینه داشت و دوران حکومت او برای شیعیان و علویان یکی از سیاه‌ترین دوران‌ها به‌شمار می‌رود. در حکومت او گروهی از علویان زندانی یا تحت تعقیب و متواری شدند. او در سال ۲۳۶ قمری دستور داد آرامگاه سرور شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین (علیه‌السّلام) و بناهای اطراف آن ویران و زمین پیرامون آن کشت شود و نیز در اطراف آن پاسگاه‌هایی برقرار ساخت تا از زیارت آن حضرت جلوگیری کند. متوکل اعلام کرد: رفتن به زیارت حسین بن علی ممنوع است و اگر کسی به زیارت او برود، مجازات خواهد شد.
او در زمان خلافت خود بزرگانی از مردم مسلمان و معتقد به اهل‌بیت را به شهادت رسانید که از جمله آنان «ابن سکّیت»، یار با وفای امام جواد و امام‌ هادی و شاعر و ادیب نام آور شیعی، بود که متوکل به جرم دوستی علی (علیه‌السّلام) او را به قتل رسانید.
دو فرزند متوکل خلیفه عباسی در نزد ابن سکیت درس می‌خواندند. متوکل از طریق فرزندان خود کم کم، متوجه شد که ابن سکیت از هواخواهان علی (علیه‌السّلام) و آل علی (علیه‌السّلام) است. متوکل که از دشمنان سرسخت آل علی (علیه‌السّلام) بود روزی ابن سکیت را به حضور خود خواست و با اشاره به دو فرزند خود، از وی پرسید: این دو فرزند من نزد تو محبوب ترند یا «حسن» و «حسین»؟
ابن سکّیت از این سخن و مقایسه بی مورد سخت برآشفت و خونش به جوش آمد بی‌درنگ و بدون ترس و ملاحظه گفت: فرزندان تو نسبت به امام حسن (علیه‌السّلام) و امام حسین (علیه‌السّلام) که دو نو گل باغ بهشت و دو سید جنت ابدی الهی‌اند قابل قیاس و نسبت نیستند فرزندان تو کجا و آن دو نور چشم دیده مصطفی کجا؟ آنها را با قنبر غلام حضرت (علیه‌السّلام) هم نمی‌توان سنجید. به خدا سوگند «قنبر» غلام علی (علیه‌السّلام) در نظر من از تو و دو فرزندت بهتر است!»
متوکل از این پاسخ گستاخانه سخت برآشفت. در همان دم دستور داد زبان ابن سکیت را از پشت سر در آوردند و بدین صورت آن شیعه خالص و یار راستین امام دهم (علیه‌السّلام) را شهید کرد.
۱۹ - حکایت مرد مار گزیده و کتک خوردن قنبر
[ویرایش]
قنبر در میان یاران امیرالمومنین (علیه‌السّلام) از حرمت و منزلتی به‌سزا برخوردار بود و همواره مورد عزت و احترام مردم بود.
نقل است روزی یکی از یاران حضرت علی (علیه‌السّلام) با یکی از دشمنان آن حضرت در کنار هم نشسته بودند که ناگهان قنبر از دور پیدا شد، آن شخص شیعه با مشاهده قنبر قیام کرد و به احترام او سر پا ایستاد.
آن مرد بدخواه گفت: مگر قنبر کیست که تو این‌گونه او را احترام کردی؟ گفت: آیا به کسی که ملائکه بال خود را زیر پای او می‌گسترانند، احترام نگذارم. شخص مخالف از روی عصبانیت قنبر را فراخواند و با ذکر بهانه‌ای، به وی دشنام داد و چند ضربه‌ای به او زد. خبر این ماجرا به امیرالمومنین (علیه‌السّلام) رسید. از قضا ماری آن شخص را که به قنبر احترام کرده بود، گزید. حضرت علی (علیه‌السّلام) جهت عیادت وی به منزلش رفت و دید که آن مرد از شدت درد می‌نالد و به خود می‌پیچد. حضرت با مشاهده حال او فرمود: آیا می‌دانی تو خود باعث این مصیبت شده‌ای.
عرض کرد: برای چه؟
حضرت فرمود: تو خوب می‌دانستی فلانی دشمن و مخالف ماست، با این حال پیش او به قنبر احترام زیاد گذاشتی که حساسیت و حسادت او را برانگیختی و او را ناخودآگاه تحریک نمودی که به قنبر اهانت کند و او را اذیت نماید و به این ترتیب تو موجب آزار قنبر شدی و خداوند هم با این مار تو را کیفر نمود؛ بنابراین اگر می‌خواهی خداوند تو را عافیت و سلامت عطا کند، عهد کن دیگر در برابر دشمنان‌مان با ما و دوستان ما به‌گونه‌ای رفتار نکنی که بیم گزندی بر ما باشد.[۴۳][۴۴]
۲۰ - مزار منسوب
[ویرایش]
زیارتگاه قنبر، در بازار یا محله قنبر علی، در منطقه رصافه (در بخش شرقی بغداد)، قرار دارد. درباره این زیارتگاه و شخصیت مدفون در آن، اختلاف‌نظر وجود دارد. براساس باور متعارف و قول مشهور، این زیارتگاه، قبر غلام امام علی‌ هادی (علیه‌السّلام)، به نام قنبر است، [۴۵] در حالی‌که در منابع تراجم و رجال، برای آن حضرت، غلامی بدین نام یاد نشده است، اما نامگذاری زیارتگاه، به وضوح نشان‌دهنده انتساب آن به قنبر، غلام امام علی (علیه‌السّلام) است.
۲۰.۱ - دیدگاه هروی
گفتنی است، علی بن ابی‌بکر هروی، به وجود قبری منسوب به قنبر در شهر حمص، اشاره کرده است‌[۴۶] که البته امروزه، به احتمال زیاد، اثری از آن باقی نمانده است، اما به هر حال، انتساب آن به قنبر، پذیرفتنی نیست، زیرا حجاج بن یوسف، او را در عراق به شهادت رساند و حتی برخی، مدفن او را شهر واسط، تعیین کرده‌اند.[۴۷][۴۸][۴۹]
۲۰.۲ - دیدگاه مصطفی جواد
مرحوم مصطفی جواد، انتساب زیارگاه قنبر علی در بغداد را به وی، رد کرده است، زیرا قنبر، سال‌ها پیش از ساخته شدن شهر بغداد، به شهادت رسیده است‌[۵۰] و از نظر تاریخی، امکان دفن وی در این نقطه وجود ندارد.
۲۰.۳ - دیدگاه سهروردی
به عقیده شیخ محمد صالح سهروردی، قنبر علی، صورت تحریف یافته نام ابوطالب نصر، ملقب به قنبر، فرزند علی ناقد (از رجال نیمه دوم سده ششم) است؛ بدین ترتیب که نام این شخصیت، یعنی قنبر بن علی، به مرور زمان، به عبارت قنبر علی تحریف شده است.[۵۱] (یونس السامرائی نیز در کتاب خود این نظریه را پذیرفته و تکرار کرده است. [۵۲]) او حاجب مستضی‌ء بامرالله عباسی بود که به ابن‌ناقد نیز شناخته می‌شد.
مردم در کودکی، نام قنبر را بر وی گذاشته بودند و او را به این اسم، صدا می‌زدند. خلیفه عباسی در سال ۵۷۱ ه. ق، او را به عنوان حاجب خود، تعیین کرد، اما به علت اینکه مردم او را مسخره می‌کردند، ناچار او را عزل نمود و شخصی به نام ابن‌معوّج را به‌جای وی، تعیین کرد.[۵۳] پس از درگذشت، او را در قبرستان «باب ابرز» بغداد، به خاک سپردند و برایش مقبره‌ای ساختند.[۵۴]
۲۰.۴ - دیدگاه عباده
برخلاف نظر محمد صالح سهروردی، عبدالحمید عباده معتقد است صاحب این قبر، علی بن احمد درینی بوده که او هم در قبرستان باب ابرز، دفن شده است. اما عماد عبدالسلام رؤوف، با بیان اینکه میان محله قنبر علی امروزی و محل قبرستان باب ابرز، مسافت درخور توجهی وجود داشته است، انتساب این زیارتگاه را به هر یک از این دو شخصیت، رد کرده است.[۵۵]
۲۰.۵ - دیدگاه غیاث بغدادی
نخستین کسی که به نام قنبر علی در بغداد اشاره کرده، غیاث بغدادی در کتاب خود به نام تاریخ غیاثی است، اما وی به‌طور واضح، از هویت این بنا (مقبره، مسجد یا تکیه)، سخن نگفته است، اما محمد صالح سهروردی، آن را منطبق بر مسجد غصن که آن را غصن، مادر مستکفی بالله خلیفه عباسی (حکومت: ۳۳۳- ۳۳۴ ه. ق) بنا کرد، دانسته است.[۵۶]
۲۱ - پانویس
[ویرایش]
۱.	↑ حجرات/سوره۴۹، آیه۱۳.
۲.	↑ شیخ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، ص۷۳.
۳.	↑ خویی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۱۵، ص۸۹.
۴.	↑ شیخ مفید، محمد بن محمد، ارشاد، ج۱، ص۳۲۸.
۵.	↑ قمی، عباس، سفینة البحار، ج۷، ص۳۶۶-۳۶۷.
۶.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۲، ص۱۲۶.
۷.	↑ شیخ مفید، محمد بن محمد، ارشاد، ص۳۲۸.
۸.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۲، ص۱۲۶.
۹.	↑ قمی، عباس، سفینة البحار، ج۷، ص۳۶۶    .
۱۰.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۲، ص۱۲۶.
۱۱.	↑ ری شهری، محمد، موسوعة الامام علی بن ابیطالب، ج۷، ص۴۴۴.
۱۲.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۲، ص۱۲۲.
۱۳.	↑ مطهری، مرتضی، داستان راستان، ج۱، ص۳۴-۳۵.
۱۴.	↑ ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، ج۱۷، ص۱۴۱.
۱۵.	↑ ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب، ج۱، ص۳۷۳-۳۷۴.
۱۶.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۱، ص۵۶-۵۷.
۱۷.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۱، ص۴۲۴.
۱۸.	↑ شیخ مفید، محمد بن محمد، امالی، ترجمه استاد ولی، ص۱۱۸.
۱۹.	↑ ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب، ج۱، ص۳۶۶.
۲۰.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۰، ص۳۲۴.
۲۱.	↑ دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، ترجمه سلگی، ج۱، ص۳۰۵.
۲۲.	↑ ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج‌البلاغه، ج۶، ص۱۱۷.
۲۳.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۵۴، ص۳۹۰.
۲۴.	↑ صدوق، محمد بن علی، امالی، ص۷۲۶.
۲۵.	↑ دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، ترجمه سلگی، ج‌۱، ص۲۰۱.
۲۶.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۲۷، ص۱۴۴.
۲۷.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۲۵، ص۲۹۹-۳۰۰.
۲۸.	↑ کوکب درّی، ج۲، ص۱۳۲.
۲۹.	↑ ابن عبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، ج۲، ص۲۷۹.
۳۰.	↑ ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۱، ص۴۶-۴۷.
۳۱.	↑ ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، ج۱، ص۵۵-۵۷.
۳۲.	↑ طبرسی، احمد بن علی، احتجاج، ترجمه جعفری، ج۲، ص۲۶۷-۲۶۸.
۳۳.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۱، ص۳۴-۳۵.
۳۴.	↑ صدوق، محمد بن علی، امالی، ص۳۴۸.
۳۵.	↑ قمی، عباس، سفینة البحار، ج۶، ص۱۷۶.
۳۶.	↑ کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج۷، ص۲۶۰.
۳۷.	↑ عطاردی، عزیزالله، زندگانی چهارده معصوم، ص۳۰۹.
۳۸.	↑ اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، ج۱، ص۲۷۵.
۳۹.	↑ انعام/سوره۶، آیه۴۴ – ۴۵.
۴۰.	↑ کشی، محمد بن عمر، رجال الکشّی، ج۱، ص۷۵.
۴۱.	↑ عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر، ج۱، ص۳۵۹.
۴۲.	↑ شیخ مفید، محمد بن محمد، ارشاد، ج۱، ص۳۲۸.
۴۳.	↑ نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینة البحار، ج۸، ص۶۰۷.
۴۴.	↑ مجلسیّ محمدباقر، بحارالانوار، ج۲۶، ص۲۳۸.
۴۵.	↑ حرزالدین، محمد، مراقد المعارف، ج ۲، ص ۲۰۶.
۴۶.	↑ هروی، علی بن ابی‌بکر، الاشارات الی معرفة الزیارات، ص۱۹.
۴۷.	↑ بندنيجى قادرى، صفاءالدين عيسى، جامع الانوار فی مناقب الاخیار، ص۵۹۰.
۴۸.	↑ عبدالحميد عباده، العقد اللامع بآثار بغداد والمساجد والجوامع، ص۲۱۶.
۴۹.	↑ حرزالدین، محمد، مراقد المعارف، ج۲، ص۲۰۲.
۵۰.	↑ مصطفى جواد و احمد سوسه، دلیل خارطة بغداد المفصل، ص۲۰۸.
۵۱.	↑ ر. ک: راوی، سیدمحمد سعید، خیرالزاد فی تاریخ مساجد وجوامع بغداد، ص۳۰۳.
۵۲.	↑ ر. ک: حرزالدین، محمد، مراقد بغداد، ص۴۶.
۵۳.	↑ ابن‌اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج۱۱، ص۴۳۳.
۵۴.	↑ راوی، سیدمحمد سعید، خیرالزاد فی تاریخ مساجد و جوامع بغداد، ص۳۰۳.
۵۵.	↑ راوی، سیدمحمد سعید، خیرالزاد فی تاریخ مساجد و جوامع بغداد، ص۳۰۳.
۵۶.	↑ ر. ک: راوی، سیدمحمد سعید، خیرالزاد فی تاریخ مساجد و جوامع بغداد، ص۳۰۳
۲۲ - منبع
[ویرایش]
مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، برگرفته از مقاله، «زندگی نامه قنبر غلام وفادار امام علی(ع)»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۴/۱۳.