شورش ۱۶۸۲ مسکو
ماجرای خووانشچینا

سوفیا آلکسیونا ایوان آندریوویچ خووانسکی، یکی از حامیان میلوسلاوسکی‌ها را که در میان سپاه استرلتسی نیز محبوب بود، به عنوان فرمانده ارشد سپاه منصوب کرد. سوفیا امیدوار بود که خووانسکی استرلتسی‌ها را آرام کند؛ اما خووانسکی تصمیم گرفت بازی خود را انجام دهد. او رهبری سپاه را به دست گرفت و با تکیه بر آنها سعی کرد به حاکمیت فشار بیاورد.
«زمانی که من بروم، استرلتسی‌ها در مسکو تا زانو در خون راه خواهند رفت!»
هنگ‌های استرلتسی به بهانه حفاظت از کرملین به کنترل آن ادامه داد و توانایی طرح مطالبات جدید از دولت را حفظ کرد. این وضعیت در تاریخ روسیه با اصطلاح «خووانشچینا» (به روسی: Хованщина) شناخته شد.
در آن زمان بود که باورمندان کهن که همواره تحت آزار و اذیت ظالمانه مقامات تزاری قرار داشتند، با احساس ضعف دولت، دریافتند که دوران آنها فرا رسیده است. سردمداران آنها در مسکو از صومعه‌های دور جمع شدند و به هنگ‌های استرلتسی شورشی پیوستند و بازگشت به آیین‌های پیش از راسکول و اصلاحات نیکون را موعظه کردند. ایوان خووانسکی که اهرم فشار دیگری علیه دولت یافته بود، با شور و شوق از این تبلیغات حمایت کرد؛ اما نه او و نه سوفیا نتوانستند به تنهایی این موضوع را که در حوضه عمل کلیسای ارتدکس روسیه بود حل و فصل کنند. کلیسا تحت هیچ شرایطی نمی‌توانست تصمیمات اتخاذ شده توسط شورای گذشته را رد کند؛ به خصوص که قبلاً هم باورمندان کهن را به عنوان بدعت‌گذار معرفی کرده بودند و برای سوفیا نیز بازگشت به ایمان سابق، به معنای اعتراف به اشتباه پدرش تزار الکسی یکم و برادرش فیودور سوم بود که از آیین جدید حمایت می‌کردند.
باورمندان کهن برای حل اختلافاتشان، یک مناظره کلامی علنی را میان خود و باورمندان آیین جدید پیشنهاد کردند که باید در میدان سرخ با حضور همه مردم برگزار شود. خووانسکی برای اجرای این مناظره تلاش کرد. اما پاتریارک یواخیم با برگزاری مناظره در میدان مخالفت کرد؛ زیرا او می‌دانست که پیروزی در یک مناظره علنی نه به استدلال و منطق، بلکه به همدردی جمعیت بستگی دارد که از همان ابتدا مخالف دولت و کلیسای رسمی مورد حمایت آن بودند. پدرسالار پیشنهاد داد که مناظره‌ای در کاخ مناظر کرملین برگزار شود؛ مکانی که بسیاری از مردم عادی نمی‌توانند در آن جا شوند و همراهان پدرسالار، خانواده سلطنتی، بویارها و نگهبانان وزنه تعادل قابل‌توجهی را تشکیل خواهند داد. سوفیا همراه با دیگر دختران خانواده سلطنتی هم در این مناظره حضور و در آن نقشی فعال داشت. در جامعه سنتی روسیه آن روزگار، حضور زنان در چنین گردهمایی‌هایی «شرم‌آورانه» بود.
پس از کشمکش‌های فراوان، سرانجام خووانسکی و باورمندان کهن با مجلس در کاخ مناظر موافقت کردند و این مناظره دینی پرحاشیه در ۵ ژوئیه برگزار شد. هیئت رسمی کلیسا توسط پاتریارک یواخیم و باورمندان کهن توسط نیکیتا پوستوسویات رهبری می‌شد. بحث در نهایت به اتهامات متقابل به بدعت و جهل و در نهایت، به فحش و تقریباً دعوا ختم شد. باورمندان کهن کاخ را با سرهای برافراشته ترک کردند و علناً پیروزی کامل خود را در میدان سرخ اعلام کردند. در این هنگام در اتاق مناظر، سوفیا به نمایندگان استرلتسی گفت: «به چه نگاه می‌کنید؟ آیا خوب است که چنین مردان نادانی با عصیان نزد ما بیایند و همه ما را آزار دهند و هیاهو راه بیندازند؟ آیا شما خدمتگزاران وفادار پدربزرگ، پدر و برادر ما با انشقاق‌گرایان یکدل هستید؟ شما که بندگان باوفای ما دانسته می‌شوید چرا چنین جاهلانی را روا می‌دارید؟ اگر ما باید در چنین بردگی باشیم، دیگر تزارها و ما نمی‌توانیم اینجا زندگی کنیم. بیایید به شهرهای دیگر برویم و چنین نافرمانی و خرابی را به گوش همه مردم برسانیم.» این سخنان حاوی یک تهدید آشکار بود؛ در صورت خروج از مسکو و رهایی از قیومیت استرلتسی‌ها، دولت می‌توانست یک گروه شبه‌نظامی وفادار که قادر به سرکوب استرلتسی‌ها باشند، بسیج کند. از این‌رو سپاه استرلتسی دست از حمایت باورمندان کهن کشید و آنها را به اغتشاش و تمایل به خیزش علیه حاکمیت متهم کرد. در عصر همان روز، استرلتسی‌ها به سراغ نیکیتا پوستوسویات رفتند و او را سر بریدند. خووانسکی به سختی توانست باقی باورمندان کهن را که قبلاً امنیت آنها را تضمین کرده بود نجات دهد. پس از این ماجرا، سوفیا دیگر روی کمک خووانسکی حساب نکرد و او را یکی از مخالفان اصلی خود به شمار آورد.
وابستگی دولت به سپاه استرلتسی تا اواسط ماه اوت ادامه داشت. ایوان خووانسکی همچنان قدرت حقیقی را در اختیار داشت و احتمالاً در نظر داشت خود را به عنوان نایب‌السلطنه جدید، به دولت تحمیل کند. تا اینکه سوفیا راهی برای خلاصی از وی پیدا کرد. در ۱۹ اوت، یک راهپیمایی مذهبی در صومعه دونسکووی برگزار می‌شد که طبق عرف، فرمانروایان نیز در آن شرکت می‌کردند. او نقشه کشید تا با جلب توجهی، خووانسکی را فریب دهد و سپس مخفیانه او را به قتل برساند. سوفیا با استفاده از این فرصت اجماع در صومعه، همراه با کل خانواده سلطنتی و به ظاهر تحت اسکورت نگهبانان با هدف رفتن به صومعه، مسکو را ترک کردند. اما مسیر خود را عوض کردند و با دور زدن مسکو، در ۱۴ سپتامبر با دومای بویار در صومعه دیگر به نام تریتینی-سرگیوس در روستای وزدویژنسکویه جمع شدند. این تحرکات استرلتسی‌ها را نگران کرد. ایوان خووانسکی و پسر بزرگش آندری خووانسکی برای آگاهی از وضعیت به سراغ آنها رفتند؛ اما در ۱۷ سپتامبر در منطقه پوشکینو، جایی که شب را در مسیر می‌گذراندند، توسط یک گروه از گارد سلطنتی دستگیر شدند. گارد آنها را به عنوان زندانی به وزدویژنسکویه آورد و در حومه آنجا با حضور چند بویار، اتهام «قصد نابودی تزارها» و «غصب تاج و تخت» به آنها زده شد و پس از قرائت حکم‌شان، پدر و پسر هر دو بلافاصله اعدام شدند. نقشه فوق خیلی سریع اجرا شد. سوفیا مقر خود را به ترینیتی-سرگیوف منتقل کرد و با کمک فئودور لئونتیویچ شاکلوویتی شروع به جمع آوری یک قوای شبه‌نظامی برای سرکوب کردن سپاه استرلتسی کرد.