کارل مارکس
تفکرات > روابط بین‌الملل

مارکس روسیه را تهدید اصلی ضدانقلابی برای انقلاب‌های اروپا به حساب می‌آورد. در طول جنگ کریمه، مارکس از دولت عثمانی و متحدانش بریتانیا و فرانسه در برابر روسیه حمایت می‌کرد. او کاملاً مخالف پان اسلاویسم بود و آن را ابزاری در سیاست خارجی روسیه می‌دانست. مارکس به‌طور کلی اسلاوها، به غیر از لهستانی‌ها، را «ضدانقلاب» می‌شمارد. مارکس و انگلس در فوریه ۱۸۴۹ در روزنامه جدید راین نوشتند:
ما در جواب عبارات احساسی دربارهٔ برادری که ضدانقلابی‌ترین ملت‌های اروپا به ما پیشنهاد کرده‌اند، می‌گوییم که نفرت از روس‌ها شور انقلابی اصلی میان آلمانی‌ها بوده و هنوز هم هست؛ می‌گوییم که از زمان انقلاب [۱۸۴۸] نفرت از چک‌ها و کروات‌ها هم بدان افزوده شده است و تنها با مصمم‌ترین استفاده از ترور علیه این مردمان اسلاو می‌توانیم، به همراه لهستانی‌ها و مجارها، از انقلاب محافظت کنیم. ما می‌دانیم دشمنان انقلاب کجا متمرکز شده‌اند، در روسیه و مناطق اسلاوی اتریش، و هیچ جمله زیبایی، هیچ اشاره‌ای به آینده دموکراتیک موهوم این کشورها، نمی‌تواند ما را از اینکه دشمنانمان را دشمن بدانیم، باز بدارد. علیه آن اسلاوهایی که به انقلاب خیانت می‌کنند، نبردی خواهیم داشت، «نبرد غیرقابل اجتناب مرگ و زندگی»؛ مبارزه‌ای نابودکننده و وحشتی بی‌رحمانه – نه برای منافع آلمان، بلکه برای منافع انقلاب!
مارکس و انگلس با انقلابیون نارودنیکی دهه‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰ روسیه سمپاتی داشتند. هنگامی که انقلابیون روس تزار الکساندر دوم را ترور کردند، مارکس ابراز امیدواری کرد که این ترور به «تشکیل کمون روسیه» منجر شود. مارکس همچنین حامی قیام لهستانی‌ها علیه روسیه تزاری بود. او در سال ۱۸۶۷ در یک سخنرانی در لندن گفت:
در وهله اول سیاست روسیه تغییرناپذیر است… روش‌های آن، تاکتیک‌های آن، مانورهای آن ممکن است تغییر کند، اما ستاره قطبی سیاست آن – سلطه جهانی – ستاره‌ای ثابت است. در عصر ما فقط یک دولت متمدن حاکم بر توده‌های وحشی می‌تواند چنین نقشه‌ای را طرح و اجرا کند. برای اروپا فقط یک گزینه وجود دارد. یا وحشیگری آسیایی، تحت هدایت مسکو، مانند بهمن بر سرش هموار خواهد شد، یا لهستان را دوباره احیا خواهد کرد و نتیجتاً، بیست میلیون قهرمان بین اروپا و آسیا خواهد بود که فرصت تنفسی برای دستیابی به نو شدن اجتماعی به اروپا خواهد داد.
مارکس همچنین از استقلال ایرلند حمایت می‌کرد. در سال ۱۸۶۷، او به انگلس نوشت: «من فکر می‌کردم جدایی ایرلند از انگلیس غیرممکن است. اکنون فکر می‌کنم اجتناب‌ناپذیر است. طبقه کارگر انگلیس تا زمانی‌که از شر ایرلند خلاص نشود، موفق نخواهد شد چیزی به دست آورد. ارتجاع انگلیسی‌ها در انگلیس ریشه… در حکومتشان بر ایرلند دارد.»
مارکس مدتی را در الجزایر فرانسه که در سال ۱۸۳۰ مستعمره فرانسه شده بود، سپری کرد و توانست زندگی روزمره در آفریقای شمالی استعماری را از نزدیک مشاهده کند. او دربارهٔ سیستم قضائی مستعمراتی نوشت که «نوعی شکنجه برای گرفتن اعتراف از اعراب استفاده می‌شود (و این به‌طور «منظم» اتفاق می‌افتد) و معمولاً برعهده «پلیس» است (مانند انگلیسی‌ها در هند). قاضی وانمود می‌کند که هیچ چیز در این باره نمی‌داند.» مارکس از تکبر بسیاری از مستعمره‌نشینان اروپایی در الجزایر شگفت‌زده شده بود و در نامه‌ای نوشت: «هنگامی که یک استعمارگر اروپایی در میان «نژادهای پست‌تر» زندگی می‌کند، چه به‌عنوان یک مستعمره‌نشین و چه در زمان انجام شغلی، به گونه‌ای رفتار می‌کند که گویی حتی از ویلهلم اول (پادشاه پروس) خوش‌تیپ هم مصونیت بیشتری دارد. با این وجود، وقتی صحبت از تکبر عریان در برابر «نژادهای پست‌تر» می‌شود، فرانسوی‌ها به پای انگلیسی‌ها و هلندی‌ها نمی‌رسند.»
به گفته دانشنامه فلسفه استنفورد، «تحلیل مارکس از استعمار به‌عنوان یک نیروی مترقی که مدرنیزاسیون را به جامعه فئودالی عقب‌مانده می‌آورد، به توجیه‌تراشی برای سلطه خارجی شباهت دارد. با این حال، نظر او دربارهٔ سلطه بریتانیا بر هند حاوی همان احساس دوگانه‌ای است که او نسبت به کاپیتالیسم در اروپا دارد. مارکس در هر دو مورد رنج عظیمی که در جریان گذار از جامعه فئودالی به جامعه بورژوایی به وجود آمده را می‌پذیرد اما در عین حال اصرار دارد که گذار هم ضروری و هم مترقی است. او اعتقاد داشت که نفوذ تجارت خارجی باعث انقلابی اجتماعی در هند خواهد شد.»
مارکس در مقاله‌ای به تاریخ ژوئن ۱۸۵۳ در نیویورک هرالد تریبون در ربط با حکومت استعماری بریتانیا بر هند می‌نویسد:
هیچ تردیدی نمی‌تواند باقی بماند که بدبختی تحمیل شده بر هندوستان از سوی بریتانیایی‌ها، نوعی متفاوت و بی‌نهایت شدیدتر از آنچه قبلاً هندوستان از آن رنج می‌برد، است. انگلیس تمام چارچوب جامعه هند را واژگون کرده است و هنوز هیچ نشانی از بازسازی دیده نمی‌شود… [اما] نباید فراموش کنیم که آن جوامع روستایی که در ظاهر بی‌آزار به نظر می‌رسند، همیشه پایه استواری برای استبداد شرقی بوده‌اند و ذهن انسان را در کوچک‌ترین حصار ممکن محدود کرده‌اند تا نتواند در برابر خرافات مقاومت کند.