قرارداد مرزی ایران و ترکیه (۱۳۱۰)
تبعات

اتحاد شوروی مخالفتی با تغییرات مرزی بین ترکیه و ایران نکرد. ترکیه با داشتن مرز مشترک با نخجوان، که اکنون بخشی از جمهوری آذربایجان شده بود، پلی بر روی رود ارس ساخت و بزرگراهی در گذرگاه باریک جداکننده ایران از رود ارس ساخت. هم‌اکنون جاده آغری-نخجوان (E99) به بزرگراه ام۷ در نخجوان متصل است. ترکیه توافقنامه‌های گمرکی برقرار کرده و نشان داده از نخجوان در برابر هر متجاوزی دفاع خواهد کرد.
جدا شدن دالان قره‌سو از ایران و الحاق آن به ترکیه، باعث متصل شدن ترکیه به نخجوان گردید. یک قرن بعد، در سال‌های ۲۰۲۳ ترکیه و جمهوری آذربایجان، تلاش سیاسی و نظامی وسیعی را برای تصرف استان سیونیک ارمنستان آغاز کردند تا به اتصال قره‌سو به سیونیک؛ ترکیه از طریق دالانی که آن را دالان زنگزور می‌نامند، به دریای خزر (کاسپی) متصل شده و ارتباط ایران با قفقاز قطع گردد. برخی از تحلیلگران ایران، خواستار بازگشت این دالان به خاک ایران شدند. احمد کاظمی (کارشناس پژوهشگر ارشد حقوق بین‌الملل و اورآسیا) معتقد است که ترکیه به‌طور خزنده در پی الحاق منطقه نخجوان به خاک خود است. ترکیه در گذشته نیز سابقه تحرکاتی برای اشغال نخجوان را داشته است. در ۱۲۹۶ به مدت ۲ سال لشکر ۹ ترکیه با اشغال نخجوان موجودیتی بنام جمهوری ارس که بیش از ۲ سال دوام نداشت. ترکیه به دنبال آن بود که از الحاق نخجوان به ایران خودداری کند. ترکیه در پیمان الکساندراپول، ارمنستان را وادار کرد تا نخجوان از ارمنستان جدا و به آذربایجان ملحق کند.
بهرام امیراحمدیان، تحلیلگر سیاست خارجی، معتقد است که ایران می‌تواند پیرامون پس گرفتن قره‌سو از ترکیه فعالیت کند. این منطقه از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار بود و از سال‌ها پیش محل منازعه ایران، امپراتوری روسیه و عثمانی بود زیرا امکان اتصال به قفقاز و ارمنستان را فراهم می‌آورد- ایران می‌تواند بگوید که پیش از انقلاب بلشویکی، ما با روسیه معاهداتی را در رابطه با ترکمن‌چای و گلستان داشتیم؛ یعنی می‌توان در این زمینه ادعاهایی مطرح و دعوی حقوقی پیرامون آن را دوباره زنده کند. با این روش می‌تواند مرز مشترک ترکیه با نخجوان را به چالش بکشد.
حسن بهشتی‌پور نیز پیرامون آسیب‌های جدا شدن منطقه استراتژیک قره‌سو از ایران و برنامه‌های آتی ترکیه می‌گوید:
«ترکیه دارای مرز مشترکی با نخجوان به طول۱۰ کیلومتر است که در منطقه قره‌سو واقع است. این منطقه در زمان رضا شاه پهلوی با مناطقی وسیعتر از خاک ترکیه معاوضه شده و حالا آذربایجان و ترکیه در صدد هستند که منطقه مذکور را که استان سیونیک نامیده می‌شود (ارمنی‌ها آن را به این نام می‌خوانند و ما به آن مِغری می‌گوییم، چرا که یکی از شهرهای مرزی ما همین نام را دارد) را به نخجوان وصل کنند و در واقع یک پیوستگی سرزمینی میان نخجوان و آذربایجان و ترکیه، ترکمنستان، ازبکستان، استان سین کیانگ (چین) که ترکستان شرقی هم نامیده می‌شود و اورغورها به وجود بیاورند. آن را هم عمق استراتژیک نامیده‌اند. می‌گویند عمق استراتژیک ترکیه این است که بتواند در نخجوان حضور خود را گسترش دهد و از طریق خاک کنونی ارمنستان، پیوستگی سرزمینی با آذربایجان ایجاد کند و از آنجا به مناطقی که اشاره شد برود.» وی معتقد است که تلاش ترکیه به همین‌جا محدود نمی‌شود و ترکیه با فریب بزرگ مردم استان‌های آذری‌نشین ایران، در پی تجزیه کشور ایران است.
| ن ب وجمهوری آرارات | ن ب وجمهوری آرارات |
| --- | --- |
چهره‌ها:  احسان نوری پاشا  بروی حسکی تلی  خالص بیگ سیپکی  فرزنده  حسن هشیار  کلبعلی‌خان نخجوان  کرم‌بیگ زیرکانی  سعید پیران 
احزاب و جریان‌ها:  خویبون  فدراسیون انقلابی ارمنی 
رویدادها:  شورش شیخ سعید  شورش آرارات  شورش اول آرارات  شورش دوم آرارات  شورش سوم آرارات  کشتار دره زیلان 
وابسته:  قیام کوچگیری  شورش شیخ سعید  شورش بیت‌الشباب 
نقشه  J.H. Colton  از ترکیه در 1856 کوه های آرارات کوچک و بزرگ را درون ایران نشان می دهد
نمایی از کوه‌های آرارات از شهر ایروان. کوه آرارات کوچک در سمت چپ تصویر دیده می‌شود. ترکیه جهت سرکوب شورش آرارات با اجازه دولت ایران در شهریور ۱۳۰۹ وارد منطقه کوه آرارات کوچک شد و در ازای آن مناطقی وسیعی از خاک خود را به ایران واگذار کرد.
رودخانه قرسو. این رود از آرارات شروع و به ارس ختم می‌شود.

نقشه مرز ایران با نخجوان. بخشی از دالان کم‌عرض و سبزرنگی که در سمت چپ نقشه دیده می‌شود و ترکیه را به نخجوان متصل کرده است؛ موقعیت تقریبی دالان قره‌سو است.