قابوس‌نامه
ویژگی‌ها > درون‌مایه

عنصرالمعالی کیکاووس در مقدمهٔ قابوس‌نامه، هدف اصلی نگارش کتاب را پند و اندرز به فرزندش دانسته و می‌گوید که خودش هم واقف بر این هست که جوانان معمولاً به توصیه‌های بزرگترها توجه نمی‌کنند، اما اضافه می‌کند که حتی اگر پسر خودش به سخنان او گوش ندهد، ممکن است این اثر برای دیگران مفید باشد. در مقدمه، همچنین به تبار سلطنتی این خانواده تأکید شده است که با شجره‌نامه‌ای اساطیری به تعدادی از اجدادش که حاکمان محلی بودند و پادشاهان ساسانی بازمی‌گردد. این محتوا می‌توانست برای گیلانشاه ارزشمند باشد تا اگر به فرمانروایی رسید یا اگر مجبور بود به دنبال شغل درخور دیگری بگردد، از آن بهره جوید. در این نوشتار، نمونه‌هایی نقل می‌شود که نشان‌دهندهٔ عنایت ایرانیان به پرورش کودکان و نوجوانان باشد که به عنوان معیارهای ارزشی حاکم بر نهادهای آموزشی و اخلاقی، قرن‌ها مورد توجه بوده است و علاوه بر کیکاووس، بسیاری از دیگر نویسندگان مسلمان، همچون ابن مسکویه در جاویدان خرد و خواجه نصیرالدین طوسی در اخلاق، به آن‌ها توجه داشته‌اند. دوفوشه‌کور معتقد است کیکاووس همانند غزالی، سنایی و نظامی، سخت کوشید که اثرش به شکلی آرمانی، همهٔ انسان‌ها را دربرگیرد؛ هرچند که تنها مخاطبش مهم‌ترین افراد جامعه بودند. سعید نفیسی مهم‌ترین ویژگی قابوس‌نامه را «صراحت بیان و صدق لهجهٔ عنصرالمعالی» می‌داند و معتقد است کیکاووس هر چه در این اثر گفته را خود باور داشته است. لوئیس مالو این کتاب را به یک «وصیت‌نامه ادیبانه» تشبیه می‌کند.
جلال خالقی مطلق خلاصهٔ درون‌مایهٔ کتاب را این می‌داند که «در همه کار بایست راه میانه را برگزید.» کیکاووس دشمن افراط و تفریط، اما آماده درک این دو است. او حتی نمی‌خواهد در نکوهش افراط و تفریط زیاده‌روی کند. او به فرزندش توصیه می‌کند که اگر شراب می‌نوشد، نفیس‌ترین را برگزیند؛ اگر به موسیقی گوش می‌دهد، شیرین‌ترین موسیقی را بشنود؛ و اگر مرتکب رابطه جنسی حرام شد، رفیقهٔ باشکوهی انتخاب کند، زیرا شماتت او در آخرت ناگزیر است ولی اقلاً در این دنیا مورد انتقاد دیگران قرار نخواهد گرفت. شائول شاکد معتقد است این قاعدهٔ کلی میانه‌روی برگرفته از روش ارسطو است؛ گرچه در کتاب به ایرانی بودن ریشه‌های آن ادعا شده است.
روبن لوی با اشاره به تازه مسلمان بودن مردمان شمال ایران، معتقدست آموزه‌های عنصرالمعالی کیکاووس بازتابی از تصورات قدیمی ایرانیان است. مسئله شر که در ادیان مزدیسنا و مانوی مورد بحث بود، در اسلام نادیده انگاشته شد. کیکاووس متأثر از این احساس فراگیر در ادبیات فارسی است که «زندگی گذرا است و غایت و هدف همهٔ فعالیت‌های بشری، مرگ است.» در نظر او، سرنوشت حاکم بر جهان اجتناب‌ناپذیر است و خیر و شر را به همراه می‌آورد و قابل پیش‌بینی و جبران نیست؛ پس، مرد خردمند آن است که با انفعال و آرامش حُکمش را از سر می‌گذراند. همچنین کیکاووس و پسرش در دنیایی می‌زیستند که از نظر سیاسی ناپایدار بود و وارث قلمرویی بودند که گرچه حاصلخیز بود، ولی در معرض تهاجم ترکمن‌هایی بود که در طول تاریخ ایران بارها از بیابان‌های شرقی به سوی آنان لشکر می‌کشیدند و خود کیکاووس هم خراج‌گزار و دست‌نشاندهٔ سلاطین سلجوقی بود که از تبار همین مهاجمان ترک بودند. در نتیجه، او به پسرش توصیه می‌کند که منتظر هر چیزی باشد و خود را برای هر شرایطی آماده کند. کیکاووس به او نصیحت‌هایی می‌کند تا فارغ از مسائل اخلاقی، به موفقیت دست یابد و مدعی است که نصایح او شامل «لازم‌ترین و مفیدترین» چیزهایی است که می‌تواند به آن فکر کند. کیکاووس تجربهٔ بسیاری در سفرها و همنشینی با سلاطین زمانه داشت و با هر فن و حرفه و طبقه‌ای آشنا بود. همچنین کتاب‌های بسیاری مطالعه کرده بود و اطلاعات زیادی دربارهٔ جامعه و فرهنگ کسب کرده بود. او گرچه به حکومتی با وسعت آنچه اجدادش داشتند، دست نیافت؛ لیکن از تمامی امرای این خاندان اثر فرهنگی چشم‌گیرتری دارد. کتاب قابوس‌نامه یکی از فصیح‌ترین کتاب‌های ادبی فارسی و فرهنگ‌نامهٔ کاملی در باب زندگی شاهان و مردمان ایران در قرن پنجم هجری است. در هر یک از چهل و چهار باب قابوس‌نامه نویسنده با پسرش دربارهٔ حرفه‌ای یا مسائل خاصی در مورد زندگی صحبت می‌کند که نشانگر دانش بالا و آگاهی او از محیط زندگی و جامعه‌اش می‌باشد.
قابوس‌نامه تصویر بسیار کاملی از جامعهٔ ایران در قرون میانه ارائه می‌دهد که از دیدگاه یک اشراف‌زاده که درک دقیقی از مسائل مربوط به زندگی رعایا دارد، بیان می‌شود. در فصل‌های چهل و چهارگانهٔ کتاب به طیف وسیعی از موضوعات پرداخته شده است که نشان می‌دهد چه در انجام کارهای شخصی و چه در انجام کارها و مشاغل مختلف، چگونه باید در دنیا، زندگی خوب، شریف و مفیدی داشت و خود را برای آخرت آماده کرد. ملک‌الشعرای بهار قابوس‌نامه را «مجموعهٔ تمدن اسلامی پیش از مغول» نامیده است. این کتاب نه تنها فرهنگ سیاسی و درباری دوران نویسنده را به روشنی توصیف کرده، بلکه فرهنگ محیط اجتماعی گسترده‌تری که نویسنده به واسطهٔ مشاغل مختلف و سفرهای گسترده‌اش با آن‌ها آشنا شده‌بود را هم تشریح کرده است. یان ریپکا می‌گوید قابوس‌نامه «بازتابی وفادارانه از شرایط اجتماعی زمانه‌اش ارائه می‌دهد» و فلیکس تاوئر معتقدست این کتاب «بینشی آشکار نسبت به منش‌ها و روش‌های محافل حاکم به خصوص در وضعیت فرهنگِ آن زمان، به دست می‌دهد.» از نظر اجتماعی، دنیایی که کتاب توصیف می‌کند، دنیای مردانه است و تصویر کلی زندگی در آن، یک شهر کوچک در میان زمین‌های کشاورزی است که بسیاری از ساکنان شهر در آن شاغل هستند و صبح سر کار می‌روند و شب برای خواب به خانه بازمی‌گردند. دنیایی که کیکاووس در آن می‌زیست با سرگذشت حاجی بابای اصفهانی که جیمز موریه نوشت، تفاوت بسیاری ندارد. تمایزات طبقاتی رسمیت دارند، اما اختلاف طبقاتی شدید نیست و می‌توان از آن عبور کرد و جامعه چنین است که یک فرد از طبقات پایین جامعه بتواند به راحتی به سطوح بالا برسد یا به خاطر طالع نحس، از اوج به حضیض نشیند. البته این بدان معنا نیست که در این جامعه همهٔ افراد به برابری دست یافته بودند یا از شرایط یکسانی برخوردار بودند. کما این که فقط گروه خاصی از مردان قادر به تحصیل بودند.
قابوس‌نامه، به همراه سیاست‌نامه اثر خواجه نظام‌الملک و نصیحة الملوک اثر غزالی، یکی از سه اثر تعیین‌کنندهٔ فارسی در سده‌های پنجم و ششم هجری بود. کلیفورد ادموند باسورث این نکته را شاهد می‌گیرد که ایران امروزی مرکز ثقل اندیشه‌های تسنن در آن زمان بود و از آنجا که تقسیم قدرت میان خلافت و سلطنت در آن برهه دائمی می‌نمود، این آثار ادبی می‌بایست به شرایط جدید مملکت‌داری و سلطنت می‌پرداختند. سید جلال موسوی، استادیار زبان و ادبیات فارسی، در مقایسهٔ قابوس‌نامه  با اندرزنامه‌های معاصرش، همچون نصیحة الملوک و سیاست‌نامه، معتقد است قابوس‌نامه علی‌رغم توصیه‌های مذهبی که در آن وجود دارد، کمتر صبغهٔ اسلامی دارد و در حالی که دیگر آثار قرن پنجم توجه ویژه‌ای به مسائل مذهبی داشتند، کیکاووس حتی در بخشی از کتابش توصیه‌ای مخالف دستور شرع دارد. همچنین مؤلف در قابوس‌نامه ترجیح داده است به جای نقل گفتار پیشوایان دینی، بیشتر به سخنان مشاهیر غیر اسلامی استناد ورزد. موسوی همچنین می‌گوید: «منظور عنصرالمعالی از نگارش قابوس‌نامه، پروردن انسان سالک، رو به خدا رونده و آرمانی نیست تا کتاب او رنگ عرفان و تصوف گیرد بلکه او در واقعیت، میدان عمل و تجربه زندگی می‌کند و قصد دارد دقایق ملک‌داری و مسائلی نظیر معاملهٔ حاکم با خلایق و منش شاهان صاحب‌نسب را به فرزند بالقوه حاکمش تعلیم دهد.» باسورث می‌گوید که کیکاووس در این کتاب به حاکمان اندرز می‌دهد و از تکلیف آن‌ها در برابر خداوند و لزوم رفتار اخلاقی صحبت می‌کند، اما در واقع مصلحت را عملی‌ترین مبنای حکومت می‌داند. نشر آدلفی در معرفی ترجمهٔ ایتالیایی کتاب، به این دنیوی بودن نصایح کیکاووس اشاره کرده و او را «نیای آسیایی بالداساره کاستیلیونه (و همچنین مونتنی)» لقب می‌دهد. روبن لوی هم از همین منظر، در مقدمهٔ ترجمهٔ انگلیسی قابوس‌نامه، این کتاب را با شهریار اثر ماکیاولی و نامه‌ها لرد چسترفیلد مقایسه کرده است و می‌گوید گرچه این کتاب نصایح معمول و مرسوم زیادی در خود دارد، ولی صرفاً مبلغ آموزه‌های رسمی اسلام نیست و مؤلف می‌خواهد ضرورت زندگی به شکل یک مسلمان خوب را به پسرش بفهماند. سهیلا امیرسلیمانی نیز مواردی که کیکاووس به گفتن دروغ، جعل خط و سرقت ادبی توصیه کرده است، اشاره می‌کند.
آن گونه که جمال‌زاده گفته است، به‌استثنای چهار باب اول که در باب حکمت و معرفت است، سایر باب‌ها در آداب زندگانی است و مؤلف در هر باب از ابواب زندگی، از «فزونی گهر در آموختن» گرفته تا «آیین شراب خوردن» و «مزاح کردن و نرد و شطرنج باختن»، پندهای حکیمانه‌ای آورده است که سرتاسر بر اساس علم و تجربه و ژرف‌بینی استوارند، نه مثل اغلب کتاب‌های اخلاقی فارسی دیگر، زاییدهٔ عقاید و نظریات مذهبی که چه بسا پذیرفتن آن و به کار گرفتن بدان برای جوانان مشکل و غیرمقدور می‌باشد. در مقایسه با مرزبان‌نامه که تأکید ویژه‌ای بر پرهیزکاری دارد، کیکاووس فصولی جداگانه برای آیین شراب‌خواری، تخته نرد و عشق‌بازی نوشته است. به گفتهٔ افسانه نجم‌آبادی، قابوس‌نامه دارای چهار فصل جداگانه دربارهٔ «عشق ورزیدن»، «تمتع کردن» (لذت جنسی بردن)، «زن خواستن» و «دوست گزیدن» است و در نظر عنصرالمعالی کیکاووس، باارزش‌ترین رابطهٔ انسانی دوستی است، که رابطه‌ای بین مردان است؛ کما این که می‌گوید «برادر نداشتن برای مرد بهتر از نداشتن دوست است». با این حال، او بیشتر دربارهٔ عشق توضیح می‌دهد تا دوستی. موضوع «عشق» در نظر او کاملاً مرتبط با مردان است و از کسی که از او لذت جنسی می‌خواهد متمایز است. روابط جنسی از نظر عنصرالمعالی می‌تواند میان مردان با مردان یا زنان باشد و او برای دوری از خصومت یک جنس، ارتباط جنسی با هر دو را توصیه می‌کند. در این دیدگاه، رابطه جنسی مشروط به عشق نیست و عشق هم صرفاً به روابط جنسی مربوط نمی‌شود. در حالی که عنصرالمعالی عشق را مسئله‌ای مقدس می‌داند، اما همچنان تحقق منطقی آن را در پیوند جنسی عاشق و معشوق می‌یابد. در حالی که کیکاووس در باب لذت جنسی توصیه می‌کند به «غلام و زنان» روی آورید، فصل عشق را منحصراً مربوط به مردان نوشته است. علی‌رغم ابهام زبانی احتمالی، بافت روایت به گونه‌ای است که فضای کمی برای تصور ابژه عشق در قالب زن باقی می‌ماند. دو حکایتی که در باب عشق آمده، به غلام‌های زیبا می‌پردازد و معشوق نمونهٔ او یوسف است. عنصرالمعالی در باب «اندر زن خواستن و شرایط آن» هدف از زن گرفتن را نه عشق و نه علاقه جنسی می‌داند (زیرا می‌توان برای این اهداف «کنیزکی» از بازار خرید؛ هم هزینه کمتری دارد و هم دردسر کمتری)؛ بلکه در نظر او، زن گرفتن در وهلهٔ نخست برای بچه‌دار شدن است. مسئله فرزندان به گونه‌ای مطرح شده است که گویی هیچ راه دیگری برای ترغیب خواننده به ازدواج وجود ندارد و این بسیار متفاوت از ادبیات اسلامی در قرن بیستم میلادی است؛ زیرا روابط را صرفاً دگرجنسگرا فرض نمی‌کنند. در قابوس‌نامه حتی به خواننده هشدار داده می‌شود که از اشتیاق به همسر باید دوری کرد؛ زیرا با افزایش محبت میان زن و شوهر، مرد تحت فرمان قرار می‌گیرد و در نتیجه، جایگاه زن و مرد در این رابطه وارونه می‌شود: «اگرچه زن مهربان و خوبروی و پسندیده تو باشد، تو یک‌باره خویشتن را در دست او منه و زیر فرمان او مباش».
یوهانس دوبروین با اشاره به توجه خاص عنصرالمعالی کیکاووس به جوانمردی و درویشی در فصل آخر کتاب، واپسین باب را نشان‌دهندهٔ قرابت او با اندیشه‌های صوفیانه زمانه‌اش می‌داند. لوئیس مالو در دانشنامه اسلام می‌گوید مطالب این کتاب در سه دستهٔ اخلاق فردی، اجتماعی و سیاسی می‌گنجند که می‌توان آن را به سه شکل فلسفه عملی (یعنی اخلاق)، اقتصاد و سیاست مطابقت داد. اینچنین می‌گوید فصل‌های ۱ تا ۷ که توحید، نبوت، قدردانی و اطاعت، روابط با والدین، پرورش موفقیت‌ها و گفتار را پوشش می‌دهند، مربوط به اخلاق فردی هستند. سپس فصل هشتم، یک فصل انتقالی بین بخش اول و دوم است که ۵۸ اصل را به تصویر می‌کشد که بر روی دیوار مقبرهٔ انوشیروان عادل حک شده‌بود. مجدداً در فصل‌های ۹ تا ۳۰ به قوانین رفتار اجتماعی می‌پردازد که با صحبت از جوانی، آداب غذا خوردن، نوشیدن شراب، مهمان‌نوازی، شوخی، تخته نرد و شطرنج، عشق، لذت، حمام کردن، خواب و استراحت، شکار، چوگان، جنگ، کسب ثروت و حفظ امانت، خرید برده، خانه، املاک و اسب، ازدواج، تربیت فرزند، انتخاب دوست و توجه به دشمنان، مجازات و بخشش، می‌گذرد. در فصل‌های ۳۱ تا ۴۳ زندگی حرفه‌ای همچون شاگردی، حقوقدانی، معلمی، بازرگانی، پزشکی، نجوم و هندسه، شاعری و موسیقی‌دانی، خدمت درباری، ندیمگی، منشی‌گیری و وزارت، فرماندهی ارتش، زراعت و پیشه‌وری آموزش داده می‌شود. سپس در چهل و چهارمین و آخرین فصل که خارج از این ساختار سه‌بخشی است، کتاب به نقطه اوج خود می‌رسد و این فصل طولانی به جوانمردی اختصاص دارد، ویژگی‌ای که کیکاووس آن را مبتنی بر «خرد، راستی و مردی» ترسیم می‌کند.در این بخش کیکاووس چهار دسته از افراد و چهار دسته از فضیلت‌ها در رابطه با جوانمردی را برمی‌شمارد و در پایان، خطاب به پسرش می‌گوید که علی‌رغم این که در هر موضوعی که به ذهنش خطور کرده، او را نصیحت کرده است، نمی‌تواند به زور از او بخواهد که «عاقل» باشد. او توضیح می‌دهد که حکمت در قالب «عقل غریزی» و «عقل مکتسب» است و چون نمی‌توان عقل غریزی را آموخت، باید تلاش کرد که عقل مکتسب را به‌دست‌آورد.