توران میرهادی
فعالیت در عرصه آموزش و پرورش

فعالیت متمرکز میرهادی در عرصه آموزش و پرورش از سال ۱۳۳۴ با پایه‌گذاری کودکستان فرهاد آغاز شد. پدر و مادرش پشتیبان‌های بزرگ او در این کار بودند. پدر محل کودکستان را که خانه‌ای خالی بود در اختیار او گذاشت و افزارهای آموزشی مانند نیمکت و غیره را برای او ساخت و مادر با گرفتن پروانه کودکستان به یاری او شتافت. محل این کودکستان ابتدا در خیابان ژاله تهران قرار داشت. طولی نکشید که روش کار میرهادی با استقبال والدین ایرانی روبرو شد و او توانست از سال ۱۳۳۶ دبستان فرهاد را در کنار کودکستان پایه بگذارد. از این دوره به بعد همسر دومش محسن خمارلو همکار و همراه همیشگی او در اداره کودکستان و دبستان شد. مدرسه راهنمایی فرهاد نیز از سال ۱۳۵۰ کارش را آغاز کرد. از سال ۱۳۵۶ این مجتمع که بیش از ۱۲۰۰ دانش‌آموز داشت در ساختمانی بزرگ در خیابان سهروردی نزدیک سیدخندان به کار ادامه داد. در بیشتر سال‌های دهه ۴۰ و ۵۰ مدرسه فرهاد به واحد تجربی تعلیمات عمومی تبدیل شد و پیشرفته‌ترین دیدگاه‌های درون آموزش و پرورش ایران نخست در این مجتمع بررسی و تجربه و در صورت کسب اعتبار در نظام آموزش و پرورش جاری می‌شد. مدرسه فرهاد از همان آغاز به صورت مختلط اداره می‌شد.
توران میرهادی در کتاب جستجو در راه ها و روش های تربیت درباره کودکستان فرهاد می نویسد:
در سال 1334 کودکستان فرهاد تاسیس شد و شروع به کار کرد. برنامه فعالیتها، وسایل و تجهیزات همه می بایست از محیط و نیازهای آن گرفته می شد. در این زمینه از همان ابتدا با مربیان کودکستان فرهاد، خود وسیله ساز شدیم. اسباب بازیهای آموزشی ساختیم، عروسک و ماریونت دوختیم. به هر اداره و به هر موسسه ای مراجعه کردیم. سرودها، ترانه ها، قصه ها، فیلمها و عکسهای مناسب جمع آوری کردیم. فکر و نقشه کم نداشتیم. صنعتگران ایران نیز کمک بودند. نجار برای ما وسایل ساختمانی چوبی می ساخت، خراط مهره های گوناگون می تراشید. آهنگر وسایل بازی در حیاط می ساخت. اولین نوآموزان کودکستان درهای آن را گشودند تا به کمک صاحبان حرف و پیشه های متداول با آنچه در دنیای اطرافشان می گذشت آشنا شوند. از نانوای محله، سبزی فروش، نجار و قصاب و پلیس راهنمایی، بناها و کارگران ساختمانی، و فروشندگان بازار محله و... همه با هم نکات فراوانی آموختیم.
توران میرهادی آموزش و پرورش را دارای سه رکن اساسی می داند: خانواده، مدرسه، اجتماع. او می نویسد:
در جامعه ای که سازندگی انسان در آن مطرح است، رابطه این سه رکن نزدیک است و در همکاری مداوم با هم قرار دارند. خود را جدا از یکدیگر نمی دانند. درهای مدرسه به روی اجتماع و به روی خانواده باز است. آموزش در همه لحظات روز و در همه جا انجام می شود. همه بزرگترها نسبت به همه کوچکترها احساس مسئولیت و وظیفه می کنند و در رفتارها و گفتارها و راهنماییها رشد نسل جوان سالم و فعال را مدنظر دارند.
جهت اول ما، خانواده بود. ما می گفتیم خانواده یک دژ است و مدرسه دژ دیگر. اگر این دو رکن با همکاری یکدیگر محیطی سالم با ارزشهای انسانی متعالی برای تربیت نسل جوان فراهم آورند می توان در برابر زهر محیط ایستادگی کرد. بسیاری از خانواده ها می پذیرفتند و در این زمینه همکاری فراوان می کردند. برنامه زندگی و تحصیل فرزندانشان را متعادل می ساختند. آنها را با سختی و زحمت آشنا می کردند. سرگرمیها را ساده و سالم انتخاب می کردند. خود دوست و همراه فرزندان باقی می مانند، محیط خانواده را از آلودگیها دور نگاه می داشتند. برنامه های رادیویی و تلویزیونی را تا حد امکان درست انتخاب می کردند. فرزندانشان را به درست دیدن و اندیشیدن تشویق می کردند. آنها را به مطالعه منظم و صحیح وامی داشتند. کتاب های مناسب برای فرزندانشان تهیه می کردند و سرگرمیهای آموزشی متناسب در اختیار آنان می گذاشتند. شور و مشورت دائم با ایندسته از خانواده ها در مجموعه کار مدرسه، از طریق شوراها و هیئت پرورشی نیز انجام می گرفت و همواره سازندگی خاصی داشت.
جهت دوم ما مدرسه بود. محیط مدرسه در واقع بطور مداوم تصفیه می شد. مدرسه خود یک محیط اجتماعی بود بنابراین می بایست ارزشهای اصیل بر آن حاکم شود. می بایست انسانیت و اخلاق بر کل و جزء مدرسه و روابط افراد در آن حاکم شود. بزرگ و کوچک در جهت آن کار کنند و در تمام نظام مدرسه، در کلاسها، در دروس، در برنامه های داخل و خارج مدرسه، در روابط بین افراد، در اوقات روز، همه جا محیطی سرشار از انسانیت و صفا و پاکی حاکم شود. در این زمینه نیز تا حدود زیادی موفق بودیم، بخصوص که محتوای دروس، برنامه های کتابخانه ها، فعالیتهای گوناگون مجموعه کار ما را از پند آموزی صرف به کار و عمل در جهت هدفهای سودمند کشانده بود. ما نه تنها می بایست خود نمونه مطلوبی از آنچه می گفتیم باشیم بلکه می بایست مسیر رسیدن به ارزشهای والا را نیز صادقانه برای شاگردان مطرح کنیم و نشیب و فرازهای آن را درست نشان دهیم تا بدانند که تنها در اثر تلاش مداوم به آن خواهند رسید.
دانش آموزان فهمیده بودند که محیط مدرسه با محیط خارج از آن تفاوت دارد. خواندن ترانه های مبتذل را در مدرسه نمی پسندیدند. آوردن وسایل تجملی به مدرسه را شاگردان خود طی مقرراتی ممنوع کرده بودند. سادگی در لباس، روپوش  و سادگی در ظاهر برای دانش آموزان مطلوب بود. حرکات تقلیدی مبتذل را محیط مدرسه قبول نداشت. کسی نمی توانست با مال و منال خانواده اش به همکلاسیها فخر بفروشد، زیرا خریدار نداشت. با کار و علم و عمل، نظر معلم جلب می شد و...
جهت سوم ما دانش آموزان بودند. بالا بردن قدرت تشخیص و تمیز آنها هدف بود. ذهن آنها می بایست منتقد و موشکاف بار آید تا بتوانند در مقابل زهر محیط با هشیاری و آگاهی مقابله کنند و خود با اعتقاد لازم راه صحیح را بجویند و بیابند. این کار از نقد داستان، کتاب و نقاشی شروع می شد و به نقد اعمال و رفتارهای گوناگون در محیط مدرسه و اجتماع می رسید. همه بزرگترها در این کار شرکت داشتند ولی بالاخص معلمان کتابخوانی، معلمان هنر و معلمان کلاس تعلیمات دینی بیشتر در این زمینه کار می کردند. معلم کتابخوانی، برای کلاس، کتابهایی از شرح حال بزرگان دین و علم و خادمان بشریت یا داستانهای واقعی از زندگی مردم ایران می خواند و از این طریق معیارهای شخصیت واقعی و یا نمونه هایی از ظلم و ستم را به دانش آموزان ارائه می داد. در کلاسهای بالاتر گاه دعوت از نویسندگان و شعرا و یا والدینی که در رشته های معینی در تلاش بودند به عمل می آمد. این برخوردها به گسترش دید و اندیشه دانش آموزان کمک می کرد. گاه در چنین جلساتی دانش آموزان به گونه ای مستدل و با ذکر نمونه اثر یک نویسنده یا شاعر را به نقد می گرفتند. در کلاسها امکان گرفتن اشتباه معلم، رد نظر او یا به بحث، گذاشتن آن، بحث و تبادل نظر روی موضوعهای مختلف از کارهای رایج بود
توران میرهادی سه مساله دانش آموزان را اینگونه بیان می کند:
در سال های نه چندان دور، در دانشکده ی علوم تربیتی تحقیقی انجام دادم که حاصل آن سه مساله و نکته بسیار رنج آور برای من است:
نکته رنج آور اول:
بیایید به امتحان نوع دیگری نگاه کنیم. در مدرسه فرهاد پرسشی که معلم در یک ماه می پرسید و یا آزمونی که می گرفت، ما ورقه های امتحانی را سوال به سوال بررسی می کردیم و آمار درست یا نادرست بودن سوال ها را درمی آوردیم. سپس با معلم پایه مربوطه نشستی داشتیم که چگونه در هفته های بعد مهارت ها، توانایی ها و عمق یادگیری بچه ها را بهتر کنیم. شاید بپرسید نمره ی بچه ها چه می شد؟ نمره ای لازم نبود، نمره ای در کار نبود. وقتی معلم سوالی می دهد، بخشی از هدف او این است که بداند بچه ها چه فهمیده اند و چه نفهمیده اند. معلم می خواهد کارش را ارزیابی کند. در این جا نمره ای مطرح نیست و اگر او یادداشتی می کند، برای این است که چگونه بهتر این مفاهیم را با بچه ها کار کند، نه این که به بچه بگوییم چرا نمره ات کم شده، چرا درس ات را نفهمیدی. بیایید با بچه ها این جوری کار کنیم: من باید به تو بفهمانم تا مطلب دستگیرت شود. اگر تو نمره ات کم شده من باید دوباره کار کنم. باید من با روش های مختلف با تو کار کنم. الان امتحان مانند چوبی بالای سر بچه ها شده است. امتحان یک جلسه کار است، مثل هر روز. هیچ فرقی با روزهای دیگر ندارد. من نمی خواهم اصرار کنم شما این تجربه را آن گونه که ما نگاه می کردیم، نگاه کنید. ما تجزیه و تحلیل می کردیم و به این می پرداختیم که در ماه بعد چه درسی را چگونه به بچه ها یاد بدهیم. بر اساس برگه ی ارزشیابی، ما می توانستیم بفهمیم چه مطالبی را با چه وسایلی و چگونه بچه ها یاد می گیرند. هیچ بچه ای از امتحان نمی ترسید. دانش آموز می دانست باید توانایی اش را نشان دهد و در این باره می تواند سوال کند یا بخواهد با او مشاوره کنند، یا بچه های دیگر به کمکش بیایند، یا با شیوه ی دیگری با او کار شود. این ها زمینه ای است که سیستم برای همه ی بچه ها، کاری فراگیر می کند. باید مساله ی امتحان به عنوان یک سیستم ارزشیابی در مدرسه ها به درستی جا بیافتد، و از حالت هیولایی اش بیرون بیاید و به ارزشیابی سازنده و بسیار ساده ای تبدیل شود. دانش آموزان هم باید بدانند وقتی معلم سوالی می پرسد، آنان نهایت تلاش خود را بکنند و اگر نتوانستند سوالی را پاسخ دهند، هیچ عصبانی نشوند، از نو آن مساله را با معلم کار خواهند کرد و این ارتباط قشنگ میان معلم و شاگرد به وجود خواهد آمد. این نکته ی بسیار مهم و لازم برای سلامت روحی و پیشرفت و شخصیت و همه ی وجود دانش آموز است که از این ترس بیهوده خلاص شود و بتواند فعال، همپای معلم پیش برود.
نکته رنج آور دوم:
مساله انگیزه رقابت: همه چیز در این مملکت مسابقه و رقابت شده است. یک ماه پیش، در جلسه ای در انجمن ترویج علم، گروهی از انسان های زبده ی آموزش و پرورش، گزارشی درباره پژوهش دانش آموزی دادند و پژوهش را مطرح کردند. وقتی گفتم نمی شود پژوهش مسابقه باشد، یکی از خانم های دانشجوی دکترای تعلیم و تربیت، از من پرسید: اگر مسابقه نباشد پس چه باشد؟
تبدیل کردن آموزش و پرورش به میدان مسابقه چه می کند؟ هیچ وقت توجه کرده اید که آیا آموزش و پرورش مسابقه پذیر است؟
خداوند هیچ یک از بندگانش را بر اساس یک طرح و یک جور نیافریده است. ما  در روانشناسی به آن می گوییم تفاوتهای فردی، یعنی توانایی و خصوصیات خلقی، جسمی و فطری هیچ دو نفر یکسان نیست. وقتی ما در باورها و اعتقادات مان به این نکته ایمان داریم، چه طور می آییم بچه ها را با هم مقایسه می کنیم؟ هر دانش آموزی خودش است. ما با انگیزه رقابت، بچه ها و خودمان را زحمت می دهیم. انگیزه ی رقابت، دانش آموزان را شرطی می کند و با شرطی شدن شان، عمق اطلاعات، مهارت، توانایی و دانش خود را از دست می دهند. فقط کار می کنند برای مقام، عنوان و جایزه که به آن برسند. معلمی که حق سی دانش آموز را محفوظ نگه می دارد، نیاز به شاگرد اول ندارد. انگیزه رقابت فقط سیستم تعادل را بر هم می ریزد و نمی گذارد در عمق کار شود و سطح اطلاعات بچه ها تا آن جایی که باید، بالا برود. 
نکته رنج آور سوم:
درباره ی پژوهش های دانش آموزی: وقتی پژوهش دانش آموزی در آموزش و پرورش ما به عنوان یک روش کار مطرح شد، همه خیلی خوشحال شدیم. گفتیم بالاخره بچه ها فعال می شوند و خودشان به حرکت درمی آیند. اما وقتی کار دو نوه ام را دیدم، آه از نهادم برخاست. معلم گفته است: درباره ی یک موضوع پژوهش کنید و تا هفته ی دیگر بیاورید! نه موضوع داده شده، نه منبع و نه گفته شده است چگونه پژوهش کنید! فقط معلم گفته است گزارش بیاورید! مگر در یک هفته راجع به چیزی می شود پژوهش کرد؟ این تکلیف چگونه باید انجام شود؟
نوه ام کتابی را در کتابخانه پیدا کرد و مبحثی از آن را به عنوان پژوهش اش رونویسی کرد. در ذهن این کودک، پژوهش کشته شد.
هدف پژوهش دانش آموزی این است که ذهن، پرسشگر شود. بپرسد چگونه؟ چه طور؟ چه درست است؟ اگر درست است چرا درست است؟ اگر غلط است چرا غلط است؟ فکر کند، اطراف خود را نگاه کند، در دنیای علم سهیم شود. هر انسانی این را در خود دارد که فقط بپرسد چرا؟ و به دنبال چرا برود و امتحان کند، ببیند این جور هست یا نیست. این ذهن پرسشگر باید در تمامی دوره های زندگی با او باشد و او را انسانی با فکر فعال نگه دارد. 
یکی از داوران مسابقه پژوهش دانش آموزی می گفت: پژوهش هایی که به دست ما رسیده و آن ها را داوری می کنیم، کار دانش آموزان نیست، بلکه کار والدین آن هاست! بچه ها بر اساس تخصصی که پدر و مادر آنان داشته اند، موضوع پژوهش را انتخاب کرده اند. والدین پا به پای بچه شان بوده اند، برایش مطلب نوشته اند و به نام دانش آموز ارائه داده اند. 
کار پژوهش انفرادی نیست، کاری گروهی است. مهم این است که هر گروه باید کار خود را به کلاس عرضه کند یا گزارش دهد که چگونه پژوهش انجام داده است. گروه باید به کلاس بگوید چه کرده است و بتواند از دیگران سوال کند.
به کلاس می رویم، به بچه ها که نشسته اند و نهایتا به مربی و یا معلم نگاه می کنیم. من از بچه های پیش از دبستان تا دانشگاه را در نظر می گیرم. وقتی استاد یا معلم در کلاس بین بچه ها یک حالت مقایسه ای ایجاد می کند و عملا شروع به تشویق کردن عده ای و تشویق نکردن عده ای دیگر می کند، در آنهایی که تشویق نمی کند یک نوع احساس عدم امنیت ایجاد می کند و برای آنهایی که تشویق می شوند یک نوع دیگر احساس ناامنی ایجاد می شود.
در آنهایی که تشویق می شوند احساس ناامنی این گونه به وجود می آید که آنها می خواهند سعی کنند همیشه مقام اول را داشته باشند که در آموزش و پرورش از آن به عنوان انگیزه ای برای پیشرفت صحبت می شود. من این را انگیزه پیشرفت نمی دانم، چرا؟
به دلیل اینکه این آدم در شرایطی خاص حبس می شود و دیگر خودش نیست و آزادی عملش را ندارد. آزادی فکری اش را ندارد. در واقع به طور روشمند یک حالت اسارت برای او ایجاد می شود.
بچه هایی که تشویق نمی شوند در وجودشان نسبت به بچه هایی که تشویق می شوند حالت تعارض پیدا می کنند و اولین مشکلی که برایشان به وجود می آید این است که "چرا من نه!" با گفتن چرا من نه باعث می شود خودشان را دائم با دیگری مقایسه کنند. در واقع دیگر خودشان نیستند و ماهیت اصلی خودشان را از دست می دهند و این حالت مقایسه در وجودشان ناامنی ایجاد می کند. مربی ضمن اینکه دوست دارد دست حمایتش را برای پیشرفت پشت هر بچه ای بگذارد، باید با ظرافتی خاص عمل کند. تا این حالت مقایسه پیش نیاید. برای اینکه بچه ها حالت "چرا من نه؟" را پیدا نکنند، باید یاد بگیرند با هم کار کنند. من یاد کلاس سوم ابتدایی در مدرسه "دکراما" کنار جنگلی در پاریس افتادم. معلم کلاس سوم بچه ها را تشویق کرد دور میزها بنشینند و روی هر میز یک صفحه کاغذ بزرگ نقاشی گذاشت و گفت با هم بنشینید، مشورت کنید، ببینید چه می خواهید بکشید. من به عنوان یک کمک مربی شاهد کار کردن، مشورت کردن و همکاریشان با همدیگر بودم. بعد هم نقاشی جمعی را به دیوار زد. بچه ها هر چه را که در ذهنشان بود در این نقاشی دسته جمعی بیرون ریخته بودند و هر کدام صحنه زیبایی را به وجود آورده بودند. مربی چیزی نگفت که این بهتر از آن است و بچه ها هم اظهارنظری در مورد همدیگر نکردند و از روی نقاشی با هم شروع به قصه گویی کردند، اما مربی یک کلام از اینکه این یا آن خوب یا بد است نگفت. آنها را با هم مقایسه نکرد. فقط ایجاد انگیزه کار دسته جمعی را به وجود آورد. بقیه اش را به عهده خود بچه ها گذاشت و هیچ نوع مقایسه ای نکرد. اگر مقایسه می کرد تمام کار لذت بخش بچه ها خراب می شد.
این روش کار تربیتی است که وقتی به عمقش می رسی متوجه می شوی کجا می توانی تخریب کنی و کجا تخریب نکنی. مقایسه به دنبالش تخریب و احساس ناامنی دارد.
اصلا لازم نیست بچه ای فکر کند کارش از دیگری قویتر یا ضعیف تر است. ما در نظام آموزش و پرورش از کودکی، ناامنی را در ذهن کودکان می کاریم. با کار رقابتی و مقایسه ای، با تشویق های بی موقع همه این کارها را می کنیم. باید بگذاریم بچه ها خودشان در قالبی باشند که با آن راحت اند. 
اگر هر بچه ای را همان طور هست بپذیریم و قبولش داشته باشیم و با او مثل خودش باشیم مشکل حل می شود.
در حال حاضر در نظام آموزش و پرورش تخریب بیشتر از سازندگی است. سازندگیش سازندگی نیست. سازندگیش یک نوع شکل دادن صنعتی است، یعنی از انسان ابزار ساختن است. در واقع به انسان به صورتی که به آن قالب می زنند، نگاه می کنند. انسانها از نظر تفکر، رفتار و احساس، قالب زده می شوند. و با این روش کودکان روبوت می شوند. درست است روبوت ها فلزی هستند و سیستمهای الکترونیکی کنترلی دارند اما فلسفه روبوت سازی الان حاکم بر نظام آموزش و پرورش است.
به محض اینکه کودک، تاتی کردن را می آموزد و در خانه با شما حرکت می کند، مشارکت آغاز می شود. وقتی می گوییم این دستت باشد تا من برگردم، در حقیقت به او می گوییم تو مطرح هستی! کودک احساس می کند تواناست. به همین ترتیب آرام آرام می توانید مشارکت را به خانه منتقل کنید. وقتی کودکان بزرگ تر می شوند تقسیم کار را راحت تر می فهمند. در خانه هر کسی یک کاری انجام می دهد و به این ترتیب کودکان احساس مسئولیت می کنند. آنها در همه کارها برنامه ریزی و شرکت می کنند. همه چیز جمعی انجام می شود. این گونه نیست که یک نفر آن بالا بایستد و دستور بدهد. در فعالیت های مشارکتی فرد آموزش می بیند، به عبارتی کل مجموعه او را مسئول و توانا می سازد. البته نه تنها از نظر جسمی، بلکه از نظر فکری و اجتماعی هم در این قبیل فعالیتها خلاقیت جمع افزایش می یابد. این روند از یک سالگی شروع می شود، و هم چنان ادامه می یابد. همه کارها در مسیر مشارکت پیش می رود. به عبارتی منظور از کار دسته جمعی، فعالیت مشارکتی است.
به عنوان نمونه در مدرسه فرهاد تقریبا همه فعالیتهای درسی مان مشارکتی بود. یعنی کودکان در درس دادن شرکت می کردند و خیلی وقتها آنها مسائل را برای همدیگر حل می کردند و به یکدیگر کمک می رساندند. به همین دلیل هم ما معتقد به روش مشارکتی شدیم. کودکان قوی تر، کودکان ضعیف تر را به جلو سوق می دادند و تقویتشان می کردند و به این ترتیب مدرسه بدون تجدیدی و بدون مردودی ایجاد شد. کار مشارکتی خیلی لذت بخش است. چنان فرد را ارضاء می کند که او همیشه حس می کند چقدر خوب است که تنها نیست.
توران میرهادی درباره ایجاد عادت به مطالعه در دوره ابتدایی می نویسد: