ردیف (شعر)
تاریخچه

کاربرد محدود واژه‌هایی عربی در ردیف
در شعر دورهٔ طاهریان و صفاریان، هیچ شعری از واژهٔ عربی برای ردیف استفاده نکرده است.
تمام شعرهای فرخی سیستانی که ردیف دارند، واژهٔ ردیف در آن‌ها واژه‌ای با ریشهٔ فارسی است.
در میان تمام ردیف‌های شعرهای رودکی فقط یکی واژه‌ای عربی است («غم»).
از ۵۵۰۰ بیت شاهنامه فردوسی، ۶۸۲ بیت ردیف دارند که همگی واژه‌هایی با ریشهٔ فارسی هستند.
از ۴۷۰ بیت لیلی و مجنون، ۱۲۰ بیت مردّف است و فقط یک موردش واژه‌ای با ریشهٔ عربی است.
از ۳۲۰ بیت مخزن الاسرار، ۱۶۵ بیت ردیف دارد و فقط ۳ موردش واژه‌ای با ریشهٔ عربی است.
اگر چه در شعرهای منوچهری واژه‌های عربی به وفور استفاده شده‌اند، فقط یک مورد از ردیف‌ها واژه‌ای عربی است («ملک»).
از ۱۵۶ قصیدهٔ ناصرخسرو که مردّف هستند، فقط ۴ قصیده ردیفی با واژه‌های عربی دارند که آن‌ها هم همگی اسم هستند («محمد»، «علی»، «ناصبی»، «رسول»).
بیش از نیمی از رباعیات خیام مردّف هستند که همهٔ ردیف‌ها از واژه‌هایی با ریشهٔ فارسی هستند.
احمد محسنی، ردیف و موسیقی شعر
ردیف از ویژگی‌های شعر فارسی است، و اگر چه نامش واژه‌ای با ریشهٔ عربی است، اما در شعر عربی استفاده از ردیف مرسوم نیست. حتی در شعرهای فارسی هم کاربرد ردیف در قالب‌های شعری که از شعر عربی اقتباس شده‌اند کمتر است، چنان‌که مثلاً بین شعرهای سبک خراسانی که در قالب قصیده سروده شده‌اند کاربرد ردیف حدود ۲۰٪ است اما بین شعرهایی که در قالب دوبیتی و رباعی سروده شده‌اند، کاربرد آن ۷۰٪ تخمین زده می‌شود. همچنین، استفاده از واژه‌هایی که ریشه در زبان عربی دارند برای قافیه رایج است، اما در واژه‌های ردیف رایج نیست.
پرویز ناتل خانلری نمونه‌ای از شعر به زبان پهلوی را شناسایی و گزارش کرده است که واژهٔ گیهان در انتهای بیشتر (اما نه همهٔ) بیت‌های آن تکرار شده است. اگر چه این شعر قافیهٔ دیگری ندارد و نمی‌توان «گیهان» را در آن مصداق ردیف به معنای امروزی دانست، اما خانلری آن را نمونه‌ای از یک ردیف ابتدایی دانسته است. در یکی از اشعاری که ابن خردادبه نقل کرده و به باربد منسوب کرده نیز واژه‌ای تکرار شده که حالت ردیف‌گونه دارد. این شعر در مدح خسرو پرویز است و واژهٔ «خرشیذ» در آن مانند یک ردیف تکرار شده است اگر چه قافیهٔ دیگری ندارد. همچنین در منظومهٔ «درخت آسوریک» که به زبان پارتی یا پهلوی اشکانی سروده شده اما امروزه نسخهٔ پهلوی آن در دسترس است، عبارت «مَن کَرِند» پس از قافیهٔ «از» تکرار شده که می‌توان آن را نوعی ردیف دانست. قدیمی‌ترین شعری که حالت ردیف‌گونه در آن دیده می‌شود در کتیبه‌های هخامنشی است که در آن واژهٔ «ادات» به صورت ردیف به کار رفته است:
| 0 | 1 |
| --- | --- |
خدای بزرگ اهورا مزداه: bagah wazarkah ahuramazdāh
که این بوم را داد: hyah imān būmin adāt
که آن آسمان را داد: hyah awam asmānam adāt
که مردم را داد: hyah martyam adāt
که شادی را داد …: hyah šyātim adāt
عبدالحسین زرین‌کوب با استناد به بیت زیر، پیدایش ردیف را به دورهٔ پیش از اسلام نسبت می‌دهد؛ این بیت احتمالاً قدیمی‌ترین نمونهٔ استفاده از ردیف پس از قافیه است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هژبرا به کیهان انوشه بزی |  | جهان را به دیدار توشه بزی |
در قدیمی‌ترین اشعار مردمی فارسی نیز نشانه‌هایی از ردیف دیده می‌شود. از جمله، در شعر زیر از یزید بن مفرغ، که از قدیمی‌ترین شعرهای فارسی و جوشیده از میان مردم دانسته می‌شود، مصراع‌های اول و سوم هم قافیه و هم ردیف دارند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
آب است و نبیذ است: آب است و نبیذ است
عصارات زبیب است: عصارات زبیب است
مسیه رو سپیذ است: مسیه رو سپیذ است
در شعر زیر از هجویه‌های خراسانی نیز که مربوط به قرن سوم هجری است، دو سطر پایانی قافیه و ردیف دارند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| از ختلان آمذیه |  | بروتباه آمذیه |
| آواره باز آمذیه |  | بدیل فراز آمذیه |
قدیمی‌ترین دوبیتی دارای ردیف، شعری از محمود وراق است که از شاعران دورهٔ صفاریان و طاهریان بود. اولین شعرهایی که در آن‌ها از واژه‌های «شد»، «شود»، «به»، «تو»، «را»، «بود»، «همه» و «آمده است» به عنوان ردیف استفاده شده سرودهٔ ابوشکور بلخی هستند. پس از او شاعران دیگر نظیر دقیقی، کسایی مروزی، منجیک ترمذی، رابعه قزداری و بشار مرغزی اشعار مردّف سرودند و دایرهٔ واژه‌هایی که برای ردیف استفاده می‌شود را گسترش دادند.