وزارت آموزش و پرورش
بازخوردها و دیدگاه‌ها

سعید پیوندی در رادیو فردا اعلام کرده است که: یکی از مشکل‌های پایه‌ای آموزش در دوران جمهوری اسلامی ایران، پایین بودن کیفیت آموزشی بوده است. این فقر کیفیتی، به دلیل کمبودها و مشکلات مربوط به امکانات آموزشگاه‌ها بوده و افزون بر آن، به روش‌های سنتی آموزشی و توانایی‌ها و مهارت‌های آموزگاران برای کاربرد روش‌های تازه و متحول کردن آموزش و یادگیری بازمی‌گردد. این کارشناس در این رسانه، آموزش در دوران جمهوری اسلامی را با هدف اصلی تحمیل یک نظام ارزشی و فرهنگ دینی خاص به نسل جوان ایران، دانست و اعلام کرده که روش‌های آموزشی در چنین نظامی، آمرانه و استبدادی است و دانش‌آموز، آموزگار و خانواده‌های آنان، باید مطیع سیاست‌هایی باشند که از «بالا» به آموزشگاه‌ها دیکته می‌شوند. این رسانه هدف مسئولان آموزشی جمهوری اسلامی را دینی کردن برنامه‌های درسی و کنترل ایدئولوژیک آموزشگاه‌های ایران دانسته است.
برخی منتقدان می‌گویند که کتاب درسی کلاس اوّل، بیشتر یادآور روش‌های سنتی‌تر آموزش در ایران است که تا قرن ۱۹ در مکتب‌خانه‌ها دیده می‌شد. مخالفان این روش می‌گویند که در شرایط فعلی، معلّمان کلاس اوّلی خواسته یا ناخواسته برخی از وظایف همان معلّمان دینی قدیم را به شکلی دیگر انجام می‌دهند و دانش‌آموزان در هفته دو جلسه نیز درس قرآن دارند. مرور کتاب دانش‌آموزان نشان می‌دهد که اصرار حاکمیت در ایران برای آموزش‌های دینی در مدارس، به شکل قابل‌توجهی گسترده‌تر از پیش شده و در سطور کتاب نیز مسائل دینی و مذهبی در اولویت قرار دارد. نگاه مذهبی چنان در کتاب‌های درسی پررنگ است که حتی در برخی از نخستین تلاش‌ها برای آموزش مدرن در ایران که از ۱۵۰ سال پیش آغاز شده نیز سابقه نداشته است. تصور عمومی بر این است که با سیاست‌های حاکم در آموزش و پرورش، نظام تعلیم و تربیت در ایران به شکل تمام و کمال شخم زده شده و نظام آموزشی جدیدی بر اساس سند تحول ساخته شده است؛ امّا این نظام برخلاف تبلیغات حکومت، نه‌تنها پس از ۲۰ سال نتوانسته در مقیاس جهانی و حتی منطقه‌ای «الگو» شود، بلکه نتایج امتحانات نهایی نشان می‌دهد که نمرات دانش‌آموزان در بازهٔ زمانی چهار ساله یعنی از سال ۹۸ تا ۱۴۰۲ با افت همراه بوده است. بر اساس اظهارات رئیس مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت نظام آموزش و پرورش، میانگین کشوری نمرات دانش‌آموزان علوم انسانی در امتحانات نهایی خردادماه سال گذشته ۸٫۷۵، علوم تجربی ۱۱٫۲۳ و رشتهٔ ریاضی ۱۰٫۷۹ بوده است. محسن زارعی، رئیس مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت نظام آموزش و پرورش دی‌ماه سال ۱۴۰۲ گفته بود: «در امتحان نهایی امسال فقط یک دانش‌آموز پسر رشتهٔ تجربی در کشور موفق به کسب معدل ۲۰ شد.» او گفته بود، در مجموع شاهد افت نمرات دانش‌آموزان بودیم و سال گذشته (۱۴۰۲–۱۴۰۱) میانگین نمرات در شاخهٔ نظری ۱۱٫۶۲ و امسال به ۱۰٫۰۲ رسید. دربارهٔ چرایی افت شدید تحصیلی دانش‌آموزان، مسئولان آموزشی و رسانه‌های ایران، دلایل متعددی از جمله بی‌انگیزه شدن دانش‌آموزان، حقوق پایین معلّمان، حجم زیاد کتاب‌ها، فضای مجازی، کمبود تجهیزات مدارس و… را ذکر می‌کنند؛ امّا کمتر صحبت از مشکلات و نارسایی «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» و رویکرد ایدئولوژیک به نظام آموزشی است.
هایده روش، کارشناس مسائل آموزشی، محتوای کتاب‌های درسی در ایران را «غم‌انگیز، ناامید کننده و دلسرد کننده» می‌داند و می‌گوید، آنچه در کتاب‌های درسی تدریس می‌شود با واقعیت جامعه مطابقت ندارد. او می‌گوید: «شما اگر کتاب‌های درسی قبل از انقلاب را ببینید، با عکس‌هایی روبه‌رو می‌شوید که با جامعهٔ آن روز همخوانی داشت. پیش از انقلاب در کتاب درسی، عکسی از صف رأی‌گیری گذاشته بودند که یک خانم با کت و دامن با موهای آرایش کرده بود، یک خانم چادری و یکی با لباس محلّی و یکی با کت و شلوار است؛ ولی در کتاب‌های درسی حال حاضر، تصاویر ایده‌آل موردنظر جمهوری اسلامی وجود دارد که با واقعیات جامعه مطابق نیست. این تصاویر به‌خصوص در سال‌های اوّل تحصیل بیش از کلمات روی ذهن دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارد و عکس‌ها با هیچ خیابان و خانه و رستورانی همخوانی ندارد.» خانم روش دربارهٔ نحوهٔ تدریس ریاضی می‌گوید: «در کتاب ریاضی کلاس اوّل ابتدایی برای یاد دادن جمع اعداد می‌گویند، اگر دو رکعت نماز بخوانید و بعد دو رکعت دیگر بخوانید شما چند رکعت نماز خوانده‌اید؛ امّا در بریتانیا می‌گویند، اگر دو تا شکلات مامان بدهد بعد سه تا شکلات هم بابا بدهد، آن‌وقت چند تا شکلات با هم داری.»
هایده روش، کارشناس مسائل آموزشی بر این باور است در حالی که نگاه ایدئولوژیک بر نظام آموزشی سایه انداخته، نظام آموزش و پرورش با مشکلات عدیده و ابتدایی روبه‌رو است که کمبود معلّم، آماده نبودن کتاب‌های درسی در شروع سال تحصیلی، ترک تحصیل دانش‌آموزان و افت تحصیلی بخشی از این مشکلات است. خانم روش می‌گوید: «طبق آمار وزارت آموزش و پرورش، ساختمان نزدیک به ۳۰ درصد از مدارس ایران مناسب تحصیل نیست و خطر ریزش سقف‌ها وجود دارد و ترمیم و نوسازی نشدند. همچنین سیستم گرمایی و خنک‌کننده برای مناطق گرمسیر و سردسیر وجود ندارد یا کافی نیست. مدارس به تجهیزات لازم آموزشی مانند آزمایشگاه، رایانه و سیستم‌های مدرن آموزشی مجهز نیستند و تراکم کلاس‌ها بالاست.» خانم روش معتقد است: «سیستم آموزشی، جدا از نظام حکومتی نیست… از این رو، تداوم در مدیریت آموزش و پرورش وجود ندارد و تا وقتی که اولویت اوّل حکومت ایدئولوژیک است، امیدی به بهبودی سیستم آموزشی نیست.»
جلد کتاب اجتماعی متعلق به دورهٔ پهلوی دوم که پس از جنجال حذف دختران از کتب درسی آموزش و پرورش ایران، توسط کاربران و یورونیوز برای مقایسه به کار رفت.
یک کلاس موسیقی در کانون پرورشی و فکری کودکان در سال ۱۳۵۴
در کتاب ریاضی کلاس اوّل ابتدایی، آموزش مسائل دینی با خواندن و نوشتن و یادگرفتن ریاضی گره خورده است.