واکنش مراجع تقلید و روحانیون به نتیجه و پیامدهای انتخابات ریاست‌جمهوری ایران (۱۳۸۸)
واکنش مراجع تقلید

حسینعلی منتظری راجع به انتخابات دوره دهم گفت: «هیچ عقل سلیمی نمی‌پذیرد و بر اساس شواهد موثق، تغییرات عمده‌ای در آراء مردم داده شده‌است». منتظری طی یک بیانیه از مردم خواست «با پرهیز از هرگونه خشونت، مانع سوءاستفاده افرادی شوند که خود را در میان آن‌ها جا می‌زنند و به تخریب اموال عمومی می‌پردازند.» او در بیانیهٔ دیگری در تاریخ ۲ تیر گفت: «اینجانب برای کلیه شهدا مخصوصاً شهیدان چند روز گذشته علو درجات و برای بازماندگان غم‌دیده آنان صبر جمیل و اجر جزیل از خداوند متعال خواهانم.» و در ادامه آورد: «اگر مردم شریف امروز خواسته‌های به‌حق خود را در اجتماعات آرام مطرح نکنند و مظلومانه سرکوب شوند، عقده‌هایی شکل خواهد گرفت که ممکن است بنیان هر حکومتی را هر چند مقتدر باشد برکند.» او در پاسخ به پرسش‌های شرعی محسن کدیور گفت تصدی مسئولانی که عدالت و امانتداری را از دست می‌دهند مشروعیت ندارد و «متولی امور جامعه» که «با احکام شرع، موازین عقل و میثاق‌های ملی» عمداً مخالفت کند «جائر و ولایتش جائرانه است». او بعدتر گفت مقامات جمهوری اسلامی با بستن تنها یک بازداشتگاه نمی‌توانند مردم را «اغفال» کنند. او گفت: «تصمیم‌گیرندگان حوادث و فجایع اخیر آیا تجربه حکومت شاه و سایر رژیم‌های استبدادی را از یاد برده‌اند؟» همچنین پس از تشکیل دادگاه محاکمهٔ فعالان سیاسی گفت «شکستن شخصیت‌های سابقه‌دار و مؤثر در انقلاب و تشکیل نظام به بهانه‌های واهی و ناجوانمردانه، خود یکی دیگر از گناهان کبیره است؛ که آمران و عاملان آن را گرفتار وضعیتی خواهد کرد که بی‌تردید دامن خود آنها را هم خواهد گرفت.» همچنین در پاسخ به نامه ۲۹۳ نفر از روزنامه‌نگاران و فعالان سیاسی در تاریخ ۴ شهریور گفت: اگر نظام قصد ندارد شیوه‌هایش را در برخورد با مخالفان عوض کند، حداقل اذعان کند که این حکومت «نه جمهوری است و نه اسلامی و هیچ‌کس هم حق اعتراض و انتقاد ندارد.»
یوسف صانعی در پاسخ به درخواست میرحسین موسوی که آن را «دردمندانه، انسانی، اسلامی و ایمانی» توصیف کرد، گفت که «اگر می‌پنداشتم که با تذکر اینجانب گره‌ای از مشکلات فعلی رفع می‌شود حتماً به چنین امر مقدس و لازمی اقدام می‌کردم تا شک و شبههٔ به‌وجود آمده در انتخابات و آراء مردم مرتفع گردد.» او در اطلاعیه‌ای در تاریخ ۲۸ خرداد، ضمن ابراز تأسف از وقایع خشونت‌آمیز پیش‌آمده، با خانواده‌های قربانیان ابراز همدردی کرد. او اعتراضات مردم را «حق آنان» توصیف کرد و گفت: «تأسف و تأثر و انزجار شدید خود را از عاملین این حوادث اعلام نموده و امیدوارم اهداف و خواسته‌ها از طرف مسئولین نظام، که باید حافظ جان و مال و ناموس مردم باشند، به عینیت رسیده و از مرحله خواستن به ظهور و تحقق نائل آید.» او در بیانیه‌ای در تاریخ ۱۲ تیر گفت: هیچ دستوری نمی‌تواند مجوز تجاوز نیروهای انتظامی و امنیتی به حقوق مردم باشد و مردم نباید از احقاق حق خود ناامید شوند. همچنین پخش اعترافات بعضی از این زندانیان را در «رسانه‌های انحصاری» (صدا و سیما) فاقد ارزش «شرعی، قانونی و عقلانی» دانست و تأکید کرد: «این‌گونه ظلم‌ها، آزار و اذیت‌ها، ترفندها، مکرها و دروغ‌ها نباید موجب یأس و ناامیدی در راه احقاق حق شرعی و قانونی و حاکمیت مردم بر سرنوشت‌شان گردد.» او گفت «ناامیدی از رحمت خداوند خود از معاصی و گناهان کبیره است.» او در بیانیهٔ دیگری «به همهٔ دولت‌ها» دربارهٔ «حفظ حرمت، کرامت و حقوق انسان‌ها» تذکر داد. همچنین در سخنانی در جمع گروهی از روحانیون گرگان گفت: «توجه به رسانه‌های دروغگو خلاف قرآن است.» او از روحانیون و اصحاب قلم خواست که به مردم آگاهی بدهند و حقوق‌شان را به دولت تذکر بدهند و گفت: «هرجا حرکتی به‌نفع هدفتان است، بروید و شرکت کنید.» همچنین سخنان انتقادی مهمی را علیه دولت و فضای سرکوب حاکم بر کشور بیان کرد. وی گفت «آن وقت حالا کار را به جایی رسانده‌اند که دیگر ابطال انتخابات هم نتیجه‌ای به‌حال آن افراد نخواهد داشت.» در واکنش به رفتار سایت رجانیوز، حمید رسایی، و جمعی از طلاب حوزه علمیه قم بر ضد سخنان او، دفتر صانعی در بیانیه‌ای ابراز داشت: «منظور او از کلمه حرام‌زاده احمدی‌نژاد نبوده‌است.» در تاریخ ۱۳ شهریور، یوسف صانعی و حسینعلی منتظری دیدار کردند و «از وضعیت پیش آمده برای کشور و بحران پس از انتخابات ابراز نگرانی» نمودند. آنها همچنین از ادامهٔ بازداشت «افراد بی‌گناه که بعضاً از مسئولین رده‌ بالای نظام جمهوری اسلامی بودند، ابراز تأسف کردند».
بیات زنجانی، در پاسخ به نامهٔ میرحسین موسوی به علما از وی حمایت کرد، احساس تکلیف و دغدغه انقلابی او را ستود و گفت که آنچه با شما و مصالح جامعه اسلامی به مبارزه برخاسته است، یک طرز فکر غلط و انحرافی است که معتقد است برای رسیدن به اهداف به ظاهر مقدّس، می‌توان به هر وسیله نامقدسی متوسل شد. همچنین او در جواب استفتائی در مورد برخورد فیزیکی سربازان با مردم اعلام کرد که برخورد نیروهای نظامی با مردم بی‌دفاع نامشروع است و «اگر امر دایر شود بین برخورد فیزیکی با مردم و توبیخ، مطمئناً تکلیف در پذیرفتن تنبیه و توبیخ است» و در استفتاء دیگری برگزاری تجمع را حق قانونی مردم اعلام کرد و وزارت کشور را موظف به دادن مجوز دانست. او در تاریخ ۲۰ مرداد گفت «ولی فقیه غیر از اینکه باید عادل باشد، باید از قانون اساسی و خبرگان رهبری هم تبعیت کند و هرگاه این شرایط را از دست بدهد خود به خود از جایگاه خود محروم می‌شود.» او گفت: «افراد باید تلاش کنند فرد نامشروع و متقلب را از طرق مسالمت‌آمیز تغییر دهند و فردی که واجد شرایط است را روی کار آورند.» او حمایت خود را از مهدی کروبی برای احقاق حقوق زندانیان انتخاباتی اعلام کرد و به مسئولان جمهوری اسلامی هشدار داد که جمهوری اسلامی با «ظلم» دوام نخواهد آورد. همچنین در ۳۱ مرداد گفت «مگر نه آنکه حرمت انسان بالاتر از حرمت خانه کعبه است؟ پس چطور است که ما به خود اجازه هتک حرمت انسان‌های شریف جامعه را می‌دهیم؟ این بلاها و مصیبت‌هایی که بر سرمان می‌آید در اثر رواج همین بی‌اخلاقی‌ها و هتک حرمت هاست. در کشوری که ادعای امام زمانی بودن دارد، چرا اجازه می‌دهیم که به راحتی آبروی انسان‌ها و افراد جامعه ریخته شود؟» او همچنین خواستار محاکمهٔ افرادی شد که «آگاهانه یا ناآگاهانه خون عزیزان این سرزمین را ریخته‌اند.»
موسوی اردبیلی، در ۲۷ خرداد در پیامی که از مکه ارسال داشت ضمن ابراز همدردی با آسیب‌دیدگان و خانوادهٔ جان‌باختگان و محکوم کردن اعمال خشونت، از نیروهای انتظامی و امنیتی خواست «تا در برخورد با معترضان رأفت و ملایمت داشته باشند و با حفظ حدود شرع و قانون رفتار کنند». او از نهادهای مسئول انتخابات خواست تا به شکایات مردم به‌نحوی رسیدگی کنند که موجب رضایت مردم را فراهم آورد و آنان را قانع کند. او گفت: «از مسئولان ذی‌ربط انتخابات نیز می‌خواهم که با رعایت دقت و سرعت و حفظ بی‌طرفی به شکایات واصله رسیدگی نمایند و در مورد آنها به‌نحوی که جلب رضایت مردم را بنماید و آنان را قانع سازد اطلاع‌رسانی کنند، زیرا همان‌گونه که امام راحل (رحمة الله علیه) فرمود: «میزان رأی ملت است» و صاحبان اصلی نظام اسلامی آنان هستند و این حق مردم است که از سرنوشت آراء خود مطلع شوند.» همچنین او در دیدار با بعضی اعضای شورای نگهبان در ۴ تیر، از برخوردهای خشنی که در مقابل اعتراض‌های خیابانی به نتایج اعلام شده انتخابات ریاست‌جمهوری ایران انجام شد، انتقاد کرد. او گفت که پاسخ به اعتراض‌ها باید به‌گونه‌ای باشد که مردم را قانع کند، «نه اینکه بدون تفاهم و با قوه قهریه بخواهیم اعتراض را ساکت نمائیم». او هشدار داد که ادامهٔ روند کنونی می‌تواند باعث تضعیف نظام و اعتماد عمومی به آن شود و افزود که «حرمت‌شکنی و ایراد اتهاماتی که در دادگاه‌های صالحه ثابت نشده‌اند به بزرگان و شخصیت‌های ملی و دینی نه تنها جامعه را آرام نمی‌سازد بلکه آتش فتنه را شعله‌ورتر می‌کند.» او ابراز داشت: «اتفاقاتی که در این انتخابات رخ داد متأسفانه موجب تضعیف نظام شد، درحالی‌که به راحتی امکان آن وجود داشت که قضایا حل شده و در یک مسیر منطقی قرار گیرد» و به اعضای شورای نگهبان توصیه کرد «اشکالاتی را که معترضین به انتخابات وارد می‌کنند از آن‌ها بشنوید و بخواهید که آن‌ها را کتباً و همراه استدلال‌های منطقی ارائه دهند. باید اجازه دهید که مردم حرف خود را بیان نمایند». او راه جلوگیری از کشانده شدن اعتراضات به خیابان‌ها را باز گذاشتن «مجرایی جهت بیان اعتراضات معترضین» دانست. همچنین در دیدار با برخی از اعضای کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی به تاریخ ۶ تیر ضمن ابراز تاسف از روند مسائل انتخابات گفت: «کاری نکنیم که بگویند حکومت اسلامی کارآمد نیست یا اسلام نمی‌تواند نسبت به مسائل ما پاسخگو باشد.» او پیگیری مسئله توسط «گروهی که مورد قبول و اعتماد جمیع اطراف باشند» و «حکم آنان فصل الخطاب قرار گیرد» را به عنوان یکی از راه‌هایی که می‌تواند برای برون رفت از وضعیت مدّ نظر قرار داد، پیشنهاد کرد. او در بیانیه‌ای به تاریخ ۴ مرداد هشدار داد که وضعیت پیش آمده، پایه‌های نظام را سست می‌کند و زمینه‌ساز فتنه‌هایی به گفتهٔ وی «بس عظیم و بزرگ» می‌شود. او گفت «وقایع تأسف‌بار اخیر و اتفاقاتی که در شأن نظام اسلامی نبوده و زیبندهٔ آن نیست، موجبات نگرانی تمامی علاقمندان به کشور و نظام جمهوری اسلامی را فراهم آورده و باعث سلب آسایش و آرامش از جامعه شده‌است.» او ادامه داد «حرمت‌شکنی‌ها و ایراد اتهاماتی که در دادگاه‌های صالحه ثابت نشده‌اند به بزرگان و شخصیتهای ملی و دینی، نه تنها جامعه را آرام نمی‌سازد بلکه آتش فتنه را شعله‌ورتر می‌کند». وی از مسئولان کشور خواست که هرچه سریعتر نسبت به ترمیم به گفتهٔ وی، شکاف‌های ایجاد شده و جبران آسیب‌های وارد آمده اقدام نمایند و در جهت بازسازی اعتماد مردم به نظام تلاش کنند.
عزالدین حسینی زنجانی، در پاسخ به استفتاء یکی از مقلدان اعتراف از روی اکراه را فاقد «اثر شرعی» دانست. همچنین یادآورد شد که در مناظره‌های انتخاباتی امسال حدود شرعی رعایت نشده‌است. او گفت «یکی از شرایط شرعی نفوذ اقرار، عدم اکراه است و اگر اقراری با ضرب‌وشتم گرفته شده باشد، فاقد اثر شرعی است. حال ضرب‌وشتم انجام نشده ولی با تهدید به ضرب‌وشتم اقرار گرفته شده باشد، چطور؟ باز چنین اقرار فاقد اثر شرعی است و در صورت پیشنهاد اخذ فلان مقدار پول و نداشتن توان پرداخت و به ناچار اقرار کند این فرض هم فاقد اثر شرعی است. انکار بعد از اقرار هم چنانچه اقرار اکراهی نباشد در حق‌الناس مسموع نیست و در حق‌الله نیز ممنوع نیست، الا رجم و قتل» او همچنین در پیرامون مناظره‌های انتخاباتی گفت «در مناظراتی که پخش شد متأسفانه حدود شرعی در آن‌ها رعایت شد چه اینکه اولا: مناظرات معمولاً در تحلیل برنامه‌های طرفین و نقد آن است نه عرصه‌ای برای تسویه حساب‌ها. ثانیا: بعضی از مباحث مطرح شده ماهیت قضایی دارد تا در محکمه ثابت نشود، نمی‌توان رسانه‌ای کرد. دزدی در اسلام حد دارد و آبروی طرف مطرح است. چنانچه در محکمه ثابت نشود، رسانه‌ای کردن حرام است.»
جوادی آملی دربارهٔ حمله به کوی دانشگاه گفته‌است: «هیچ مسلمانی هرگز حاضر نیست خانه و زندگی کسی را آتش بزند و این‌ها حتماً بیگانه هستند.» او همچنین گفت: «کاری نکنیم که حضور مردم و این نظام آسیب ببیند؛ دشمن آماده‌است که آشوبی بشود تا او استفاده بکند.» وی همچنین در خطبه‌های نمازجمعهٔ ۵ تیر به‌طور ضمنی از شورای نگهبان انتقاد کرد و گفت: «گفته‌ایم فصل‌الخطاب قانون است. اما همان که دارد اجرا می‌کند، می‌گوید کار من مطابق قانون است. تطبیق قانون بر کار او به دست اوست، اندراج کار او تحت قانون هم به دست اوست و این مشکل‌آفرین است.»
صافی گلپایگانی در دیدار با اعضای شورای نگهبان در خصوص ناآرامی‌های جاری در ایران گفت: «از حوادثی که بعد از انتخابات پیش آمده‌است بسیار متأثر و متأسف هستم و امیدوارم که به بهترین وجه مشکلات برطرف گردد.» او تأکید کرد که «نباید شورای نگهبان وجه المصالحه شود» و «نباید فقط دیگران را مقصر دانست.» همچنین با اظهار این مطلب به اعضای شورای نگهبان که «حتی اگر بشود یک طرف برای حفظ مصالح اسلام از حق خود کوتاه بیاید جا دارد» تلویحاً از ایشان خواست که مطالبهٔ مردم ناراضی مبنی بر ابطال نتایج انتخابات را مورد نظر قرار دهند.
سید علی‌محمد دستغیب، خطبه‌های نماز جمعهٔ هاشمی رفسنجانی را مطالبات مردم نامید و از این نمایندگان خواست به خواست اکثریت ملت احترام بگذارند و به جای حمله به هاشمی از شکنجه در زندان، اتهام‌زنی و اعتراف‌گیری‌های غیرقانونی انتقاد کنند. وی وقوع تقلب در انتخابات را نیز به‌طور تلویحی تأیید کرد: «می‌فرمایید چهل میلیون نفر در انتخابات شرکت کردند. اما سؤال اینجا است که سخن اکثریت ایشان این است که رأی ما کجا رفت؟» او به عنوان نمایندهٔ مجلس خبرگان رهبری خواستار تشکیل جلسهٔ فوری این شورا شد و اعلام کرد: «اینجانب صادقانه و خیرخواهانه عرض می‌کنم تا دیر نشده خبرگان برای اعادهٔ حیثیت از مرجعیت، تشکیل جلسه دهد آن هم علنی و مطالب بررسی گردد و به خواست مردم که همان قانون اساسی است جواب داده شود و به شکایات آن‌ها به وسیلهٔ نمایندگان آن‌ها یعنی آقای موسوی و آقای کروبی رسیدگی شود، ببینید چه قدر محبوب خواهید شد و حفظ نظام این است، که باید بماند، و اشخاص می‌روند امّا اعمال و رفتار آن‌ها باقی است.»
شبیری زنجانی در سوم تیرماه به منظور بررسی حوادث پس از انتخابات، دیدار محرمانه‌ای را با صافی گلپایگانی در محل بیت او برگزار کرد. به گزارش موج سبز آزادی، در این دیدار شبیری زنجانی نسبت به کشتار معترضین ابراز نگرانی شدید کرده و از فرط ناراحتی به گریه افتاده‌است. شبیری زنجانی که استاد خامنه‌ای و فرزندان او بوده، در برخی مقاطع حساس و بحرانی نقش مهمی در تعدیل اوضاع ایفا کرده‌است. همچنین شبیری زنجانی به همراه موسوی اردبیلی، با حسینعلی منتظری در پیرامون مسائل پیش‌آمده، دیدار و گفتگو کردند.
ناصر مکارم شیرازی خواستار تعیین تکلیف زندانیان ناآرامی‌های پس از انتخابات در ایران برای رسیدن به آرامش بیشتر در جامعه شد. او از مسئولان خواست بازداشت‌شدگانی که خطایی ندارند یا خطایشان بر طبق رأفت و رحمت اسلامی قابل ارفاق است، هر چه زودتر آزاد شوند. او انتصاب اسفندیار رحیم مشایی به معاونت اولی احمدی‌نژاد را انتصابی «قطعاً فاقد مشروعیت» خواند. او بعدتر در ۵ شهریور گفت «با سخنان اخیر مقام معظم رهبری دیگر دستگاه قضایی عذری ندارد که در برخورد با کسانی که در جریان اغتشاشات نقش داشته‌اند، مماشات کند.» او گفت: «برای اینکه اعتماد مردم جلب شود باید هرکس که در این جریان نقش داشته به مجازات برسد و امیدوارم دستگاه‌های قضایی به مسائل اخیر به صورت کامل رسیدگی کند.» همچنین در تاریخ ۱۱ شهریور بر محاکمهٔ عوامل بازداشتگاه کهریزک و حمله به کوی دانشگاه تهران تأکید کرد. در پی انتشار خبر تبریک مکارم شیرازی به احمدی‌نژاد، دفتر این مرجع تقلید صدور هرگونه پیامی را در این باره به شدت تکذیب کرد و گفت: «آقا به احمدی‌نژاد تبریک نگفته‌اند و نخواهد گفت. اینها هم اکاذیب کسانی است که تا الان فشار می‌آوردند و الان مجبور شده‌اند به دروغ‌پردازی.»