stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
آل افراسیاب
پیشینهٔ افراسیابی‌ها

افراسیابی‌ها از اتحادیهٔ قبایل ترک قرلق که از قبایل یغما، تَخسی و چِگِل تشکیل شده بود زاده شدند و این قبایل از مدت‌های پیش در دشت‌های تیان شان تا بخش‌های میانهٔ سیحون (سیردریا) را در دست داشتند. قَرلُق‌ها از قدیم در دشت‌های آسیای میانه بودند و از سدهٔ نخست قمری (هفتم میلادی) آن‌ها را جزو قبایل سازگار درون حکومت ترک می‌دانند. به رؤسای آن‌ها ایلَک گفته می‌شد که این لقب در متون منطقهٔ تورفان یافت شده‌است. به همین خاطر، منابع اسلامی به افراسیابی‌ها، ایلَک‌خانیان نیز می‌گویند. بعد از فروپاشی حکومت ترک در سال ۱۲۵ ه‍.ق (۷۴۱ م) اتحادیه‌های مختلفی شکل گرفت که در آن رئیس قرلق‌ها لقب یَبغو و سپس خاقان به خود داد که افراسیابی‌ها نیز آن را برای خود انتخاب کردند. در سده چهارم قمری (دهم میلادی) قرلق‌ها مسلمان شدند و نخستین پادشاه آن‌ها که مسلمان شد سُتوک (سُتُق) بُقراخان در گذشته به سال (۹۵۵ م. - ۳۴۴ ه‍.ق) بود و نامش را به عبدالکریم تغییر داد و او از کاشغر بر قوم خود فرمانروایی می‌کرد. کار مسلمان کردن این اقوام را دراویش و صوفیانی که به دشت‌های آسیای میانه می‌رفتند و در راسخ بودن اعتقاداتشان از نظر دستگاه‌های مذهبی تردید وجود داشت انجام گرفت اما قراختاییان پس از اسلام آوردن به سنی‌های راسخ اعتقادی تبدیل شدند. بعید نیست که یکی از این مبلّغان که از مردم نیشابور بود و از خدمت سامانیان به قراختاییان پیوسته بود، به نام ابوالحسن محمد الکلماتی، در تغییر دین شاهزاده شوق نقش داشته باشد و محمود کاشغری میان زبان ترکان یعنی قرلق‌ها یا قراختاییان و ترکمن‌ها تفاوت‌هایی قائل می‌شود. سطح فرهنگی قبایل قرلق و در نتیجه افراسیابی‌ها نسبت به ترکان غربی بالاتر بود زیرا آن‌ها از الفبای اُیغوری استفاده می‌کردند و خط عربی تنها به مرور توانست جای آن را در میان قراختاییان بگیرد.
سلجوقیان و افراسیابی‌ها

روابط سلجوقیان و افراسیابی‌ها فراز و نشیب زیادی داشته‌است. سلجوقیان ابتدا در خدمت سامانیان بودند و آن‌ها را در جنگ با افراسیابی‌ها یاری می‌دادند، اما بعد به خدمت علی تگین قراخانی (برادر یوسف قَدَر خان) درآمدند. ارسلان اسرائیل سلجوقی (همچنین معروف به ارسلان یَبغو) با حمایت از علی تگین در جنگ داخلی قراخانی، عامل مهمی در ابقای علی تگین در سمرقند و بخارا بودند. علی تگین به کمک آن‌ها در سال ۴۱۶ ه‍.ق (۱۰۲۵ م) در برابر سلطان محمود غزنوی و در سال ۴۲۳ ه‍.ق (۱۰۳۲ م) با خوارزم‌شاه جنگید. در اوایل دههٔ ۱۰۶۰ میلادی و در زمان تمقاچ خان ابراهیم (همچنین معروف به بوری تگین)، حاکم افراسیابی‌ها غربی، آلپ ارسلان سلجوقی که به تازگی به حکومت رسیده بود به فرارود حمله کرد و افراسیابی‌ها به‌خاطر این حمله به خلیفهٔ عباسی شکایت بردند؛ اما پس از آن تا اواخر حکومت آلپ ارسلان روابط آن‌ها با سلجوقیان صلح‌آمیز بود و پیوندهای خانوادگی در میان این دو خاندان برقرار شد. دختر تمقاچ خان ابراهیم، ترکان خاتون، به ازدواج ملک‌شاه پسر آلپ ارسلان درآمد. در سال ۴۶۵ ه‍. ق، در اواخر حکومت ملک‌شاه، نصر اول شمس‌الملک قراخانی (پسر تمقاچ خان ابراهیم) به قلمرو سلجوقیان هجوم برد. در اوایل حکومت ملک‌شاه، سلجوقیان و افراسیابی‌ها بر سر نواحی جنوبی آمودریا و تخارستان با هم اختلاف داشتند. در سال ۴۶۶ ه‍. ق، (۱۰۷۴ و ۱۰۷۵ م)، تلس و کاشغر مورد هجوم ملک‌شاه سلجوقی قرار گرفت. شمس‌الملک در این زمان با شاخهٔ شرقی افراسیابی‌ها و پسران قدرخان یوسف درگیر بود؛ احتمالاً به همین خاطر او در نهایت با سلجوقیان صلح کرد. در زمان حکومت احمد بن خضر (نوهٔ شمس‌الملک)، در سال ۴۸۲ ه‍.ق (۱۰۸۹ م)، سلجوقیان سمرقند، بخارا، تلس و سیمرچای را تصرف کردند. در همین زمان هارون بن سلیمان بن قدرخان یوسف، حاکم کاشغر، با ملک‌شاه قرار داد صلحی مبتنی برآوردن نام ملک‌شاه در خطبه و سکه و به ازدواج درآوردن یکی از دختران خود با پسر ملک‌شاه امضا کرد.
اما در همین زمان فردی به نام طغرل بن ینان شورش کرد و خان را از کاشغر بیرون راند. اما سلجوقیان او و برادرش را که شورش کرده بود با هم آشتی دادند و آن دو قلمرو خود را باز پس گرفتند و ملک‌شاه بعد از او این منطقه را به برادرش سلیمان و سپس به محمود قراخانی سپرد. در سال ۴۹۰ ه‍.ق برکیارق، سلیمان بن داوود تمقاچ خان را برای حکومت قراختائیان غربی انتخاب کرد در همین سال قدرخان جبرئیل صاحب تلس و بلاسون به دنبال محمد بن سلیمان که به قلمرو سنجر سلجوقی گریخته بود وارد قلمرو سنجر شد و به دست او به قتل رسید و سنجر با سپاهی محمد بن سلیمان را بر تخت سمرقند نشاند و دختر خود را به او داد که موجب شد در سال‌های آینده دو بار او را با سپاه یاری دهد. اما در سال‌های آخر حکومت محمد روابط او با سنجر تیره شد و در سال ۵۲۴ ه‍.ق (۱۱۳۰ م) سنجر سمرقند را غارت کرد و او را خلع کرده حسن بن علی و بعد برادر ارسلان خان را جانشین او نمود. زمانی که سنجر در اسارت قزان اسیر بود امیران سلجوقی محمود قراخانی خواهر زادهٔ سنجر را به جانشین او انتخاب کردند. سنجر نیز بعد از آزادی در زمان مرگش او را رسماً جانشین خود کرد. محمود خان قراخانی مجبور شد قدرت خود را با یکی از غلام سپاه سالاران سنجر به نام ای آبه که بسیار قدرتمند بود تقسیم کند. آن دو در خراسان علیه غزان جنگیدند اما این جنگ به شکست آن‌ها انجامید. غزان پیروز به محمود خان پیشنهاد اتحاد دادند و او برای کاستن از قدرت آی آبه این پیشنهاد را پذیرفت؛ و در سال ۵۵۴ ه‍.ق (۱۱۵۹ م) این اتحاد انجام گرفت اما آی آبه غزان را شکست داد و محمود خان به صلح با او متمایل شد اما آی آبه در سال ۵۵۶ ه‍.ق (۱۱۶۱ م) او و پسرش را دستگیر و هر دو را کور کرد.
رابطهٔ افراسیابی‌ها با قراختائیان

قراختاییان قومی بودند که در چین زندگی می‌کردند و بعدها به فرارود (ماوراءالنهر) کوچ کردند. آن‌ها به ترکستان حمله کردند و با شاخهٔ شرقی افراسیابی‌ها روبرو شدند، اما ارسلان خان احمد توانست آن‌ها را شکست دهد.
دسته‌ای دیگر از آن‌ها به قلمرو افراسیابی‌ها در بلاساغون وارد شدند و امیر قراخانی از آن‌ها علیه دشمنان خود بهره جست، اما آن‌ها بعد از مدتی با افراسیابی‌ها در کاشغر و ختن جنگیدند. در سال ۵۳۱ ه‍.ق محمود خان ابن ارسلان محمد، حاکم سمرقند، با قراختاییان در خجند درگیر شد اما این درگیری به شکست انجامید. در سال ۵۳۶ ه‍.ق نیروهای متحد محمود خان قراخانی و سلطان سنجر سلجوقی نتوانستند در برابر قراختاییان از سمرقند و فرارود دفاع کنند و آن‌ها وارد سمرقند و بخارا شدند و برادر محمود، تمقاچ خان ابراهیم سوم، را بر تخت سمرقند نشاندند و او تا سال ۵۵۱ ه‍.ق در این مقام ماند.
در زمان عثمان خان، افراسیابی‌ها و قراختاییان و خوارزمشاهیان علیه غوریان متحد شدند و توانستند آن‌ها را شکست دهند. در حدود سال ۵۵۱ ه‍.ق افراسیابی‌ها خراج‌گذار قراختاییان بودند. در زمان چغری خان، تمغاچ خان ابراهیم سوم افراسیابی‌ها علیه قرلقان متمرد از قراختاییان درخواست کمک کردند اما این درخواست نتیجه‌ای نداشت و آن‌ها مجبور شدند با قرلقان صلح کنند.
در سال ۶۰۶ ه‍. ق، (۱۲۱۰ م)، عثمان خان قراخانی از دختر گورخان قراختایی خواستگاری کرد، اما گورخان به این ازدواج راضی نشد و عثمان خان که رنجیده‌خاطر شده بود ادعای استقلال کرد و سپاهیان قراختایی سمرقند را اشغال کردند؛ اما آن‌ها مجبور شدند به خاطر شورش‌های دیگر سمرقند را ترک کنند و عثمان خان که با سلطان محمد خوارزم‌شاه متحد شده بود آن‌ها را تعقیب کرده و شکست داد. ولی پس از مدتی عثمان خان تصمیم گرفت روابطش را با قراختاییان از سر بگیرد و خوارزم‌شاهیانی که در سمرقند بودند را قتل‌عام کرد و به رغم ازدواج با دختر خوارزم‌شاه، با دختر گورخان نیز عقد ازدواج برقرار کرد و نتیجهٔ این تمرد از خوارزمشاهیان فتح سمرقند و برانداختن دودمان قراخانی توسط سلطان محمد خوارزمشاه بود.
روابط نهادهای مذهبی و تأثیرات آن‌ها بر حکومت افراسیابی‌ها

نهادهای مذهبی در این زمان در میان عامه قدرت فراوان داشتند. در زمان سامانیان وقتی امیر سامانی از مردم خواست تا به یاری او و مقابله با افراسیابی‌ها بشتابند، آن‌ها با نهادهای مذهبی مشورت کردند و علما به مردم این اطمینان را دارند که افراسیابی‌ها افراد با ایمانی هستند و نیازی نیست به خاطر سامانیان بی‌ایمان با آن‌ها مبارزه کرد. شمس‌الملک قراخانی با طبقات مذهبی درگیر شد و در سال ۴۶۱ ه‍.ق امام ابو ابراهیم صفاری را اعدام کرد. در زمان احمد بن خضر خان طبقات مذهبی که از سلطان ناراضی بودند فردی را به نام طاهر بن عدیک به سوی ملک‌شاه فرستادند و او در سال ۴۸۲ ه‍.ق از او علیه احمد خان دستور کمک کردند که باعث شد سلطان سمرقند را فتح کرده و او را خلع کند؛ اما پس از مدتی تاج و تخت را به او برگرداند، سپس در سال ۴۸۸ ه‍.ق همین نمایندگان مذهبی سلطان را به جرم پذیرفتن کیش اسماعیلی در سمرقند اعدام کردند.
پدیده‌ای که در قرن ۵ قمری (۱۱ میلادی) دیده می‌شود پیش گرفتن تقوا و دین داری ریاکارانه‌ای از سوی حکام برای جلب نظر طبقات مذهبی بوده؛ از سوی دیگر نظامیان همواره برای جلوگیری از افزایش قدرت مرکزی، طبقات مذهبی را علیه آن‌ها یاری می‌دادند.
در سال ۵۰۷ ه‍.ق احتمالاً این رهبران مذهبی بودند که از ستم ارسلان خان محمد به سلطان سنجر شکایت کردند. در اواخر حکومتش او بیمار شد و با کمک پسرش فرمانروایی می‌کرد، اما فقیهی علوی و رئیس سمرقند که از رهبران مذهبی بودند توطئه کردند و پسر او را کشتند؛ اما احمد، پسر دیگرش، از توطئه‌گران انتقام گرفت.
تمقاچ خان ابراهیم که شخصیت مثبتی در تاریخ دارد به اعدام شیخ ابوالقاسم سمرقندی اقدام کرد. قدرت این طبقات مذهبی را در پیدایش دودمان‌هایی از رهبران مذهبی به خصوص در بخارا می‌توان دید که غالباً القاب افتخاری صدور داشتند. در سده پنجم قمری امامان مذهبی خاندان صفاری بودند اما سنجر در لشکرکشی خود به فرارود در سال ۴۹۵ ه‍.ق آن‌ها را خلع کرد و امام عبدالعزیز بن عمر از خاندان برهان را جانشین او کرد، سنجر با دادن لقب صداره یکی از خواهرانش را به عقد او درآورد و از این پس او و جانشینانش که به آل برهان معروف بودند دست نشاندهٔ سلجوقیان شدند. در زمان قراختاییان هم آل برهان مستقیماً با آن‌ها گفتگو کردند و مالیات بخارا را برای قراختاییان جمع‌آوری می‌کردند، بنابراین قدرت برهانیان هم جنبهٔ مذهبی و هم سیاسی و مالی داشت. این خاندان قدرت خود را تا دوران خوارزمشاهیان و اوایل دوران مغولان حفظ کردند و در سال ۶۳۶ ه‍.ق با یک قیام مردمی برافتادند.
ساختار سیاسی حکومت قراخانی

حکومت افراسیابی‌ها به صورت اتحادیهٔ قبیله‌ای باقی ماند و هرگز دولت یکپارچه اداره نمی‌شد. آن‌ها در تیان‌شان که در فاصلهٔ دوری از فرارود قرار دارد که جزء قلمروی آن‌ها بود ییلاق می‌کردند. در نظام سیاسی آن‌ها یک خان بزرگ و یک خان بدیل وجود داشت که این مطابق با سنت‌های باستانی ترکان بود. از سدهٔ پنجم قمری یا یازدهم میلادی ستیزه‌های خونین در میان خاندان قراخانی آغاز شد و دو شاخه شدند که به نام‌های اسلامی آل علی (شاخهٔ غربی) و آل حسن (شاخهٔ شرقی) خوانده می‌شدند. پس از سال ۴۳۳ قمری یا ۱۰۴۱ یا ۱۰۴۲ میلادی دو دومان شرقی و غربی قراخانی وجود داشت که به ترتیب در بلاساغون و اوزکند و سپس در کاشغر و سمرقند مستقر شدند. ساختار سیاسی دودمان به صورت نظام دوگانهٔ خانی و خوانین تابعهٔ کوچک‌تر بود. به همین خاطر ممکن بود چندین شاهزاده در مناطق مختلف در یک زمان قدرت داشته باشند. القاب آن‌ها به صورت ترکیبی از اسامی ترکی و قبیله‌ای و توتمی با اسامی اسلامی بود. در اوایل قرن پنجم قمری یا یازدهم میلادی ادارهٔ فرارود به شیوهٔ اولیهٔ خود، یعنی به صورت دولت‌شهرهای مستقل بازگشت که در هر کدام از آن مناطق یکی از شاهزادگان یا اشراف قراخانی حکومت می‌کردند. با این گرایش به خودمختاری، اشراف زمین‌دار قدرت یافتند و حتی بعضی دهستان‌های شمال سیردریا به نام خود سکه زدند و بار عمومی هزینهٔ دولت کاهش یافت. در حکومت افراسیابی‌ها مانند همهٔ دولت‌های صحرا نشین، مفهوم مالکیت عشیرتی از حقوق خصوصی به حقوق عمومی منتقل شده بود. کشور، ملک همهٔ خاندان خان محسوب می‌شد و به قطعات کوچک تقسیم می‌شد و گاه خان‌های این نواحی مقتدر بودند و رئیس دولت مرکزی را به رسمیت نمی‌شناختند. این شیوه معمولاً باعث جنگ‌های داخلی و تغییر دائمی حکام می‌شد، به همین خاطر به هیچ وجه نمی‌توانیم مدت فرمانروایی هیچ عضوی از این خاندان را به‌طور دقیق تعیین کنیم. حتی سکه‌های فراوان قراخانی هم نمی‌تواند به ما در حل این موضوع کمک کند چون مدارک تاریخی کافی برای اثبات این موضوع که القاب موجود در سکه از آن یک نفر هست یا چند نفر وجود ندارد.
ارتباط افراسیابی‌ها و سامانیان

افراسیابی‌ها در سال ۳۶۶ قمری مناطق علیای درهٔ زرافشان که کان‌های نقرهٔ سامانیان در آن بود را تصرف کردند و در سال ۳۷۰ ه‍.ق مشغول تحکیم پایه‌های قدرت خود در بلاساغون و کاشغر در شمال اسپیجاب شدند و به صورت صلح‌جویانه شاهزاده‌نشین‌هایی را که از سامانیان جدا شده بودند را تصرف کردند. در سال ۳۸۲ ه‍.ق بغراخان به قلمروی سامانیان حمله کرد و با شکست دادن شاه سامانی به سمت بخارا پیش‌روی کرد. این کار موجب گریز امیر سامانی شد، اما بغراخان در بخارا بیمار شد و شهر را رها کرده و به سمت شمال رفت و در آنجا در گذشت و به همین خاطر امیر نوح سامانی توانست به بخارا بازگردد و مناطق از دست رفتهٔ خود را پس بگیرد. در سال ۳۸۴ نصرخان قراخانی به سامانیان حمله کرد و با تصرف سمرقند و بخارا به حکومت سامانیان در فرارود پایان داد. در این زمان مردم این شهرها مقاومتی نکردند، چون علما به آن‌ها اطمینان داده بودند که افراسیابی‌ها مانند خودشان مسلمانان معتقدی هستند؛ افراسیابی‌ها در این زمان بر حوضهٔ سیر دریا تسلط داشتند، برادر کوچک‌تر امیر سامانی برای نجات تاج و تخت خود توانست به کمک متحدان مختلف چند بار افراسیابی‌ها را شکست دهد اما به دلیل کمبود نیرو مجبور شد از متصرفات خود دست بکشد و در سال ۳۹۴ ه‍.ق در یک جنگ سرنوشت‌ساز افراسیابی‌ها توانستند او را به‌طور کامل شکست دهند و سامانیان را منقرض کنند و قلمروی سامانیان را میان خود تقسیم کردند.
رابطهٔ افراسیابی‌ها با غزنویان

در سال ۳۹۱ هجری قمری، برابر با ۱۰۰۱ میلادی نصرخان و محمود غزنوی به توافق رسیدند که قلمروی سامانیان را میان خود تقسیم کنند و آمودریا مرز میان آن دو شد. ایلگ نصر برای برقراری رابطهٔ خویشاوندی با غزنویان یکی از دختران خود را به نکاه محمود غزنوی درآورد، اما آن‌ها همیشه بر سر نواحی آمودریا و خراسان با غزنویان اختلاف داشتند. در سال ۳۹۶ ه‍.ق افراسیابی‌ها به خراسان هجوم آوردند و از دو جهت به نیشابور و مرو حمله کردند؛ در نیشابور دهقانان محلی که از اعمال مالیاتی غزنویان به ستوه آمده بودند با آن‌ها سازش کردند، اما محمود توانست آن‌ها را شکست و مرو عقب براند. در سال ۳۹۸ ه‍.ق نصرخان و یوسف قدرخان علیه غزنویان متحد شدند و به قلمروی آن‌ها حمله کردند، اما این حمله هم به شکست انجامید. نواحی خوارزم و بخش‌های رود آمو برای غزنویان و قراختانیان بسیار اهمیت داشت. چون غزنویان می‌توانستند از این طریق به سادگی به افراسیابی‌ها حمله کردند احمد طغان خان صاحب سیهرچیه و کاشغر و سپس یوسف قدرخان حاکم ختن و کاشغر با محمود غزنوی علیه علی هارون بقراخان معروف به علی تگین صاحب سمرقند و بخارا متحد شدند. در این زمان افراسیابی‌ها دچار اختلافات خانوادگی شده بودند، علی تگین بزرگ‌ترین و سر سخت‌ترین دشمن قراخانی غزنویان بود در این اتحاد قرار پیوند خویشاوندی با محمود هم گذاشته شد علی تگین سربازی از قبایل سلجوقی را در خدمت خود داشت آن‌ها در سال ۴۱۶ ه‍.ق برابر با ۱۰۲۵ میلادی آن‌ها با هم روبرو شدند و در این جنگ علی تگین شکست خورد، اما با ترک منطقه به توسط محمود غزنوی علی تگین بازگشت و متصرفات خود را بازگرفت. پس از مرگ محمود غزنوی، پسرش مسعود برای به دست گرفتن تاج و تحت در عضای دادن ختن از او کمک نظامی خواست اما این کمک ضرورتی نیافت و علی تگین علیه غزنویان با حاکم خوارزم متحد شد اما این اتحاد بجایی نرسید چون هر دوی آن‌ها در همین سال درگذشتند و دشمنی با غزنویان را پسران علی تگین ادامه دادند؛ افراسیابی‌ها شرقی و سلطان مسعود تمایل به برقراری روابط صلح‌آمیز داشتند و در سال ۴۲۲ قدرخان یوسف پذیرای هیئت مذاکره‌کنندهٔ سلطان مسعود شد که این مذاکرات ۴ سال به طول انجامید در این مذکرات قرار ازدواج یکی از دختران یوسف قدرخان با مسعود و یکی دیگر از دختران قراخانی برای شاهزاده مودود گذاشته شد این مذاکرات در سال ۴۲۸ ه‍.ق این مذاکرات با پسر قدرخان یوسف از سر گرفته شد در سال ۴۲۹ بوری تگین شاهزادهٔ قراخانی وخش و ختن و مرزهای غزنویان را غارت کرد بعد از جنگ دندان قان مسعود غزنوی تصمیم گرفت نواحی بلخ و توخارستان را به شاهزادهٔ قراخانی بوی تگین واگذار کند در زمان پادشاهی مودود بوی تگین علیه سلجوقیان با غزنویان متحد شد اما این اتحاد نتیجهٔ نداد همچنین تمقاچ خان ابراهیم بن نصر با غزنویان ضد سلجوقیان متحد شدند اما خان غراخانی در کنار رود جیحون با سلجوقیان صلح کرد افراسیابی‌ها مجبور بودند در زمان اوج قدرت غزنویان فقط از طریق آن‌ها با خلافت بغداد ارتباط برقرار کنند در سال ۴۲۲ خلیفه به مسعود غزنوی تعهد داد که جز از طریق آن‌ها با افراسیابی‌ها ارتباطی برقرار نکند.
برافتادن

ویرانی سلجوقیان به دنبال شکست آنها از قراختاییان در نبرد قطوان (۱۱۴۱) برای خاندان خوارزمشاهیان، که در آن زمان دست نشانده قراختایی‌ها بودند این بستر را فراهم کرد تا به سوی سرزمین پیشین سلجوقیان قلمرو خود را گسترش پیدا دهند و در ۵۰ سال آینده پیرامون سال ۱۱۹۰ مستقل شوند.
در سال ۱۲۰۷ مردم بخارا علیه صدرها (رهبران طبقات دینی) شورش کردند که خوارزمشاه علاءالدین محمد از آن در جایگاه بهانه‌ای برای گشودن بخارا بهره‌وری کرد. محمد سپس با عثمان بن ابراهیم، ​​فرمانروای قراخانیان باختری (که در آینده دختر محمد را به همسری گرفت) علیه قراختاییان هم‌پیمان شد.
در سال ۱۲۱۰، پس از عقب‌نشینی قراختایی‌ها از سمرقند به اوزگند برای رویارویی با شورش کوچلوگ، که گنجینه قراختاییان در اوزگند را از آن کرده بود، خوارزمشاه سمرقند را گرفت.
سپس خوارزمشاه ، قراختاییان را در نزدیکی تالاس شکست داد. گویا محمد و کوچلوگ سازش کرده بودند که پادشاهی قراختاییان را میان خود بخش کنند.  در سال ۱۲۱۲ مردم سمرقند علیه خوارزمیان شورش کردند، شورشی که عثمان بن ابراهیم قراخانی از آن پشتیبانی کرد. (یعنی هم‌پیمانی پیشین را نادیده گرفت)
خوارزمشاه بازگشت، سمرقند را بازپس گرفت و عثمان را دار زد. او خواستار تسلیم شدن همه قراخانیان پیشرو شد و سرانجام پادشاهی قراخانی باختری را سرنگون کرد.
در سال ۱۲۰۴، شورش قراخانیان خاوری در کاشغر از سوی قره‌خیتای‌ها با گروگان گرفتن شاهزاده یوسف قراخانی، سرکوب شد.
شاهزاده یوسف قراخانی سپس آزاد شد، ولی در سال ۱۲۱۱ از سوی شورشیان (قراخانی?) در کاشغر کشته شد و عملاً به قراخانیان خاوری پایان داده‌شد.
در سال ۱۲۱۴، شورشیان قراخانی در کاشغر تسلیم کوچلوگ شدند که تاج و تخت قراختاییان را از آن خود کرده بود.
در سال ۱۲۱۸ کوچلوگ از سوی ارتش مغول کشته شد. سپس برخی از دست‌نشاندگان قراختاییان خاوری از جمله قراخانیان خاوری به نیروهای مغول پیوستند تا امپراتوری خوارزمیان را بگشایند.
فرمانروایان

بیلگه کول قادر خان (۲۸۰–۲۲۶ ه‍.ق) (۸۹۳–۸۴۰ م)
بازیر ارسلان خان (۳۰۸–۲۸۰ ه‍.ق) (۹۲۰–۸۹۳ م)
اوغلاک خان (۳۲۹–۲۸۰ ه‍.ق) (۹۴۰–۸۹۳ م)
ستق بغرا خان (۳۴۴–۳۰۸ ه‍.ق) (۹۵۵–۹۲۰ م)
موسی بایتاش خان (۳۴۷–۳۴۴ ه‍.ق) (۹۵۸–۹۵۵ م)
سلیمان ارسلان خان (۳۶۰–۳۴۷ ه‍.ق) (۹۷۰–۹۵۸ م)
علی ارسلان خان (۳۸۸–۳۶۰ ه‍.ق) (۹۹۸–۹۷۰ م) (خاقان بزرگ)
احمد ارسلان قراخان (۴۰۸–۳۸۸ ه‍.ق) (۱۰۱۷–۹۹۸ م) (فرزند علی ارسلان)
منصور ارسلان خان (۴۱۵–۴۰۸ ه‍.ق) (۱۰۲۴–۱۰۱۷ م) (فرزند علی ارسلان)
محمد تغان خان (۴۱۷–۴۱۵ ه‍.ق) (۱۰۲۶–۱۰۲۴ م) (فرزند حسن ابن سلیمان بغرا خان)
یوسف قدیر خان (۴۲۳–۴۱۷ ه‍.ق) (۱۰۳۲–۱۰۲۶ م) (فرزند حسن ابن سلیمان بغرا خان)
علی تکین بغرا خان (۴۲۶–۴۱۱ ه‍.ق) (۱۰۳۴–۱۰۲۰ م) (خاقان بزرگ سمرقند و فرزند حسن ابن سلیمان بغرا خان)
ابو شوکا سلیمان (۴۳۴–۴۲۶ ه‍.ق) (۱۰۴۲–۱۰۳۴ م)
فرمانروایان > افراسیابی‌های غربی

تمقاچ خان ابراهیم (۴۶۰–۴۳۱ ه‍.ق) (۱۰۶۸–۱۰۴۰ م) (با نام بوری تکین نیز شناخته می‌شود)
نصر شمس الملک (۴۷۲–۴۶۰ ه‍.ق) (۱۰۸۰–۱۰۶۸ م) (با عایشه دختر آلپ ارسلان ازدواج کرد)
خضر (۴۷۳–۴۷۲ ه‍.ق) (۱۰۸۱–۱۰۸۰ م)
احمد (۴۸۱–۴۷۳ ه‍.ق) (۱۰۸۹–۱۰۸۱ م)
یعقوب قدیر خان (۴۸۷–۴۸۱ ه‍.ق) (۱۰۹۵–۱۰۸۹ م)
مسعود (۴۸۹–۴۸۷ ه‍.ق) (۱۰۹۷–۱۰۹۵ م)
سلیمان قدیر تمقاچ (۴۸۹ ه‍.ق) (۱۰۹۷ م)
محمود ارسلان خان (۴۹۱–۴۸۹ ه‍.ق) (۱۰۹۹–۱۰۹۷ م)
جبرئیل ارسلان خان (۴۹۴–۴۹۱ ه‍.ق) (۱۱۰۲–۱۰۹۹ م)
محمود ارسلان خان (۵۲۳–۴۹۴ ه‍.ق) (۱۱۲۹–۱۱۰۲ م)
نصر (۵۲۳ ه‍.ق) (۱۱۲۹ م)
احمد قدیر خان (۵۲۴–۵۲۳ ه‍.ق) (۱۱۳۰–۱۱۲۹ م)
حسن جلال الدنیا (۵۲۶–۵۲۴ ه‍.ق) (۱۱۳۲–۱۱۳۰ م)
ابراهیم رکن الدنیا (۵۲۶ ه‍.ق) (۱۱۳۲ م)
محمود (۵۳۵–۵۲۶ ه‍.ق) (۱۱۴۱–۱۱۳۲ م)
ابراهیم تبقاچ خان (۵۵۰–۵۳۵ ه‍.ق) (۱۱۵۶–۱۱۴۱ م)
علی چغری خان (۵۵۵–۵۵۰ ه‍.ق) (۱۱۶۱–۱۱۵۶ م)
مسعود تبقاچ خان (۵۶۵–۵۵۵ ه‍.ق) (۱۱۷۱–۱۱۶۱ م)
محمود تبقاچ خان (۵۷۳–۵۶۶ ه‍.ق) (۱۱۷۸–۱۱۷۱ م)
ابراهیم ارسلان خان (۶۰۰–۵۷۳ ه‍.ق) (۱۲۰۴–۱۱۷۸ م)
عثمان الغ سلطان (۶۰۸–۶۰۰ ه‍.ق) (۱۲۱۲–۱۲۰۴ م)
فرمانروایان > افراسیابی‌های شرقی

ابو شوقه سلیمان (۴۴۷–۴۳۳ ه‍.ق) (۱۰۵۶–۱۰۴۲ م)
محمود ابن یوسف (۴۴۸–۴۴۷ ه‍.ق) (۱۰۵۷–۱۰۵۶ م)
ابراهیم ابن محمود خان (۴۵۰–۴۴۸ ه‍.ق) (۱۰۵۹–۱۰۵۷ م)
محمود (۴۶۷–۴۵۰ ه‍.ق) (۱۰۷۵–۱۰۵۹ م)
عمر (۴۶۷ ه‍.ق) (۱۰۷۵ م)
ابو علی الحسن (۴۹۵–۴۶۷ ه‍.ق) (۱۱۰۲–۱۰۷۵ م)
احمد خان (۵۲۱–۴۹۵ ه‍.ق) (۱۱۲۸–۱۱۰۲ م)
ابراهیم ابن احمد (۵۵۲–۵۲۱ ه‍.ق) (۱۱۵۸–۱۱۲۸ م)
محمد ابن ابراهیم (؟ -۵۵۲ ه‍.ق) (؟ -۱۱۵۸ م)
یوسف ابن محمد (۶۰۱-؟ ه‍.ق) (۱۲۰۵-؟ م)
ابوالفتح محمد (۶۰۷–۶۰۱ ه‍.ق) (۱۲۱۱–۱۲۰۵ م)
پودر صورت

پودر صورت فشرده در سه رنگ مختلف
پودر صورت یک محصول آرایشی است که برای اهداف مختلف روی صورت اعمال می‌شود و معمولاً برای زیباتر کردن چهره به کار می‌رود. این محصول که ریشه در مصر باستان دارد، در فرهنگ‌های گوناگون کاربردهای اجتماعی متفاوتی داشته و در دوران مدرن عمدتاً برای تثبیت آرایش، روشن کردن پوست و فرم‌دهی به چهره استفاده می‌شود. پودرهای صورت به طور کلی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شوند. یکی از آن‌ها پودر آزاد است که به کنترل چربی پوست کمک کرده، رطوبت اضافی را جذب می‌کند و در نتیجه باعث مات شدن چهره و کاهش درخشندگی آن می‌شود. نوع دیگر، پودر فشرده است که به پوشاندن نواقص پوست و افزایش پوشش‌دهی کمک می‌کند.
استفاده از پودر صورت در طول تاریخ به استانداردهای زیبایی شکل داده است. در اروپای باستان و آسیا، داشتن چهره‌ای سفید و صاف نشان‌دهندهٔ جایگاه اجتماعی بالای زنان بود. این روند در طول جنگ‌های صلیبی و قرون وسطی ادامه یافت. در این دوران، زنان از مواد مضر همچون آب ژاول، سرب و قلیاب به عنوان پودر صورت استفاده می‌کردند.
واسانت پانچامی

جشن هندوئی که برای استقبال از بهار برگزار می‌شود
| واسانت پانچمی | واسانت پانچمی |
| --- | --- |
الهه ساراسواتی، الهه دانش. این چاپ از انتشارات راوی ورما برگرفته از نقاشی راجا راوی ورما است.: الهه ساراسواتی، الهه دانش. این چاپ از انتشارات راوی ورما برگرفته از نقاشی راجا راوی ورما است.
نام رسمی: واسانت پانچمی
نام خودمانی: ساراسواتی پوجا
برپایی توسط: هندوها، سیک‌ها و جین‌ها در هند، نپال، بنگلادش، جاوه و بالی (اندونزی و بسیاری از کشورهای دیگر)
گونه: فرهنگی
اهمیت: بهار، برداشت محصول، الهه ساراسواتی
جشن‌ها: پرستش الهه ساراسواتی
تاریخ: متغیر (معمولاً در بهمن‌ماه در تقویم ایرانی)
واسانت پانچمی (سانسکریت: वसन्त पञ्चमी، آوانگاری: Vasanta Pañcamī)، که همچنین به عنوان واسنتا پانچمی و ساراسواتی پوجا نیز شناخته می‌شود، جشنی است که آماده‌سازی برای رسیدن بهار را نشان می‌دهد.
این جشن در ادیان هندی به روش‌های مختلف بسته به منطقه برگزار می‌شود. واسانت پانچمی همچنین آغاز آماده‌سازی برای هولیکا و هولی را نشان می‌دهد که چهل روز بعد برگزار می‌شوند. جشن واسانت (پانچمی) چهل روز قبل از بهار برگزار می‌شود، زیرا هر فصل دوره گذار ۴۰ روزه دارد و پس از آن، فصل به‌طور کامل شکوفا می‌شود.
هاته خوری به عنوان شروعی مقدس برای مسیر آموزشی کودک در نظر گرفته می‌شود.
نام‌گذاری و تاریخ

بسنت پانچمی هر سال در پنجمین روز از نیمه روشن ماه ماگها در گاه‌شماری هندو که قمری-خورشیدی است جشن گرفته می‌شود، که معمولاً در اواخر ژانویه یا فوریه قرار می‌گیرد. بهار به‌عنوان «پادشاه همه فصل‌ها» شناخته می‌شود، بنابراین جشنواره چهل روز زودتر آغاز می‌شود. در شمال هند، این روز معمولاً حال و هوای زمستان را دارد، در حالی که در بخش‌های مرکزی و غربی هند، بیشتر شبیه بهار است. این موضوع نشان می‌دهد که در واقع بهار چهل روز پس از بسنت پانچمی به‌طور کامل شکوفا می‌شود.
این جشنواره به‌طور ویژه توسط هندوها در شبه‌قاره هند، به‌ویژه در هند و نپال، گرامی داشته می‌شود. در ایالت‌های جنوبی هند، همین روز با نام شری پانچمی شناخته می‌شود.
در جزیره بالی و در میان هندوهای اندونزی، این جشن با نام «هاری رای ساراسواتی» (روز بزرگ ساراسواتی) شناخته می‌شود. این روز همچنین آغاز تقویم ۲۱۰ روزه پاووکن در بالی را نشان می‌دهد.
پوجای ساراتسواتی

وسانت پنجمی یک جشنواره هندوها است که آغاز آماده‌سازی‌ها برای فصل بهار را نشان می‌دهد. این جشنواره به روش‌های مختلف در مناطق مختلف جشن گرفته می‌شود. وسانت پنجمی همچنین آغاز آماده‌سازی‌ها برای هولیکا و هولی است که چهل روز بعد برگزار می‌شوند. برای بسیاری، وسانت پنجمی جشنواره‌ای است که به الهه ساراتسواتی اختصاص دارد که الهه دانش، زبان، موسیقی و تمام هنرها است. او نمایانگر انرژی و قدرت خلاقانه در تمام اشکال آن، از جمله اشتیاق و عشق است. این فصل و جشنواره همچنین بلوغ زمین‌های کشاورزی را با گل‌های زرد محصول خردل جشن می‌گیرند که هندوها آن را با رنگ مورد علاقه ساراتسواتی مرتبط می‌دانند. مردم در ساری‌های زرد یا پیراهن‌ها و لوازم زرد رنگ می‌پوشند، خوراکی‌ها و شیرینی‌های زردرنگ را به اشتراک می‌گذارند. برخی زعفران به برنج خود اضافه می‌کنند و سپس برنج زردپخته شده را به عنوان بخشی از یک مهمانی مفصل می‌خورند.
بسیاری از خانواده‌ها این روز را با نشستن همراه با نوزادها و کودکان خردسال می‌گذرانند و به فرزندان خود تشویق می‌کنند تا اولین کلمات خود را با انگشتانشان بنویسند، و برخی با هم مطالعه یا موسیقی می‌سازند. روز قبل از وسانت پنجمی، معابد ساراتسواتی پر از غذا می‌شود تا او بتواند در جشن‌های سنتی صبح روز بعد به جشن‌گیرندگان بپیوندد. در معابد و مؤسسات آموزشی، مجسمه‌های ساراتسواتی در لباس زرد پوشانده می‌شوند و پرستش می‌شوند. بسیاری از مؤسسات آموزشی نمازها یا پوجاهای ویژه‌ای در صبح برای دریافت برکات الهه برگزار می‌کنند. در برخی جوامع، گردهمایی‌های شعر و موسیقی به احترام ساراتسواتی برگزار می‌شود.
در شرق هند، به ویژه در ایالات بنگال غربی، آسام، تریپورا و بیهار، همچنین در نپال، مردم به معابد ساراتسواتی مراجعه می‌کنند و همچنین در خانه خود الهه ساراتسواتی را پرستش می‌کنند (پوجای ساراتسواتی). در بنگال غربی، این یکی از جشنواره‌های اصلی برای هندوهای بنگالی است و در بسیاری از خانه‌ها برگزار می‌شود؛ بیشتر مدارس پوجای ساراتسواتی را برای دانش‌آموزان خود در محل مدرسه ترتیب می‌دهند. در بنگلادش نیز، تمام مؤسسات آموزشی و دانشگاه‌های بزرگ آن را با تعطیلات و یک پوجای ویژه جشن می‌گیرند.
در ایالت اودیشا، این جشنواره به عنوان باسانتا پنجمی/شری پنجمی /پوجای ساراتسواتی جشن گرفته می‌شود. هُماها و یگناها در مدارس و دانشگاه‌های ایالت برگزار می‌شود. دانش‌آموزان با شور و شوق زیادی پوجای ساراتسواتی را جشن می‌گیرند. معمولاً، کودکانی که چهار و پنج سال دارند در این روز مراسم ویژه‌ای به نام «خادی چوان» یا «ویدیا آرمبها» را شروع می‌کنند. این در بین هندوهای بنگالی به نام «هات-خوری» نیز شناخته می‌شود.[نیازمند منبع]
در ایالات جنوبی مانند آندرا پرادش، همان روز «شری پنجمی» نامیده می‌شود که «شری» او را به عنوان جنبه‌ای دیگر از همان الهه دِوی معرفی می‌کند.