stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
همدان
آموزش

پیش از انقلاب مشروطه فعالیت‌های آموزشی در همدان منحصر به چند مکتب‌خانه و مدرسه علمیه می‌شد و از دیگر مراکز آموزشی خبری نبود. با وقوع انقلاب مشروطه سیستم آموزشی سنتی یعنی مکتب خانه‌ها جای خود را به سیستمی مدرنتر با ابعاد وسیعتری داد. به تدریج در این زمینه نه تنها همدان از جمله پیشگامان امر آموزش و فرهنگ نوین گردید، بلکه هم‌زمان با پیروزی جریان مشروطه‌خواهی مدارس، روزنامه، چاپخانه، مراکز تفریحی، قرائت خانه و دیگر مراکز علمی و آموزشی نیز در همدان تأسیس گردید. در همدان به عکس اوضاع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور که بعد از دوره مشروطه تا به قدرت رسیدن رضاشاه رو به رکود گذاشته بود، اوضاع فرهنگی روندی رو به توسعه و ترقی داشت. مدرسهٔ آلیانس همدان و مدرسهٔ آمریکایی لازاریست نخستین مدارس به سبک مدرن در همدان بودند که توسط مؤسسات خارجی پایه‌گذاری شدند.
مدرسهٔ فخریهٔ مظفری در حوالی سال ۱۳۲۰ قمری تأسیس شد و شروع به کار کرد، و اولین مدرسه به سبک جدید بود که توسط ایرانیان در همدان تأسیس شد. مدارس اسلامیه، اسلامی، امیریه (تأسیس ۱۲۸۴ خورشیدی)، نصرت (۱۲۸۴ خورشیدی)، تأیید، الفت، شریفیه و شرافت نیز از مدارسی بودند که در دوران مشروطه در همدان افتتاح شدند. نخستین مدرسهٔ مخصوص دختران مسلمان نیز مدرسهٔ موهبت دختران نام داشت، که در سال (۱۲۹۷ش/۱۳۳۶ق) توسط دولت در همدان تأسیس گردید.
مدارس نام برده شده کلاً مدارس ابتدایی بودند و به فارغ‌التحصیلان گواهی و پایان‌نامهٔ ششم ابتدایی داده می‌شد؛ تا اینکه در سال ۱۳۱۵ خورشیدی، برای نخستین بار، مدرسه‌ای شش‌کلاسه در سطح دبیرستان، به نام دبیرستان پهلوی، در همدان به وجود آمد و اکنون نیز به نام دبیرستان امام فعالیت دارد.
آموزش > مدرسه‌های شاخص

مقالهٔ اصلی: فهرست مدرسه‌های همدان
ساختمان دبیرستان شریعتی همدان در سال ۱۳۰۷ شمسی در زمانی که همدان توسط نیروهای انگلیسی آشغال شده‌بود، ساخته شده است. این دبیرستان در سال ۱۳۳۰ شمسی پس از تغییرات کاربردی متعدد، به عنوان دبیرستان رضا شاه شروع بکار کرد و بخاطر قدمت ساختمان و معماری آن در سال ۱۳۸۸ شمسی به عنوان میراث فرهنگی به ثبت رسیده است.
دبیرستان ابن سینا مربوط به رضاشاه ۱۳۶۰ هجری قمری است و در خیابان طالقانی، چهارراه ابن سینا واقع شده و به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
دبیرستان و راهنمایی دخترانه فرزانگان همدان، و دبیرستان و راهنمایی پسرانه علامه حلی همدان، مراکز پرورش استعدادهای درخشان شهر همدان هستند.
آموزش > دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی

همدان با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر، به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته می‌شود.
مقالهٔ اصلی: فهرست مراکز آموزش عالی شهر همدان
اطلاعات مربوط به برخی از دانشگاه‌های مطرح شهر همدان در جدول زیر آمده است.
| نوع دانشگاه | نام | سایت رسمی | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- |
| دولتی | بوعلی سینا | سایت رسمی | دارای ۱۴ دانشکده شامل: دانشکده فنی و مهندسی، دانشکده کشاورزی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشکده علوم پایه، دانشکده علوم اقتصادی و اجتماعی، دانشکده هنر و معماری، دانشکده شیمی، دانشکده پیرا دامپزشکی، دانشکده فنی تویسرکان، دانشکده فنی کبودرآهنگ، دانشکده مدیریت و حسابداری رزن، دانشکده صنایع غذایی بهار، دانشکده تربیت بدنی (در حال تأسیس) و دانشگاه دخترانه نهاوند است. |
| دولتی | دانشگاه علوم پزشکی همدان | سایت رسمی | دارای ۷ دانشکده شامل: دانشکده‌های، پزشکی، دندانپزشکی، پرستاری و مامائی، بهداشت، پیراپزشکی، داروسازی و توانبخشی است. |
| دولتی | دانشگاه صنعتی همدان | سایت رسمی | در سال ۹۲–۹۱ در ۹ رشته کارشناسی؛ برق (کنترل، الکترونیک) ، کامپیوتر (سخت‌افزار و فناوری اطلاعات)، مهندسی روباتیک، مهندسی مواد (استخراج)، مهندسی شیمی، مهندسی پزشکی (بیوالکتریک)، مهندسی معدن (استخراج معدن) و ۷ رشته کارشناسی ارشد مهندسی برق(کنترل)، مهندسی برق (قدرت)، مهندسی برق (الکترونیک)، مهندسی مواد (استخراج)، مهندسی مواد (شناسایی و انتخاب مواد)، مهندسی معدن (استخراج معدن) و مهندسی شیمی دانشجو پذیرفته است. |
| تربیت معلم | پردیس شهید مقصودی همدان | سایت رسمی | در بهمن سال ۹۱ این مرکز ۷۷۶ نفر دانشجو را پذیرفته است. |
| جامع علمی کاربردی | دانشگاه جامع علمی کاربردی | سایت رسمی | دارای ۲۲ مرکز آموزش علمی کاربردی در سطح استان همدان |
| آزاد | آزاد اسلامی همدان | سایت رسمی | دارای ۴ دانشکده شامل: علوم انسانی، فنی مهندسی، هنر و معماری و علوم پایه است. |
| غیره | دانشگاه پیام نور همدان | سایت رسمی | پیام نور همدان در سال ۱۳۹۲، دارای ۶۰ رشته کارشناسی، ۱۰ رشته ارشد، ۲۶۷ رشته محل کارشناسی و ۱۳ رشته محل کارشناسی ارشد بوده است. |
آموزش > حوزه‌های علمیه

مدرسهٔ علمیهٔ آخوند معروفترین مدرسهٔ علمیه همدان است و در سال ۱۲۵۳ هجری قمری تأسیس شده است. این مدرسه دارای دو قسمت بیرونی و اندرونی و ۲۵ حجره می‌باشد. «مدرسهٔ علمیهٔ خواهران همدان» روبه‌روی مدرسهٔ علمیهٔ آخوند قرار دارد. این مدرسه بعد از انقلاب اسلامی تأسیس گردیده است.
مدرسهٔ علمیهٔ زنگنه در فاصلهٔ کمی از میدان مرکزی همدان قرار گرفته است. این مدرسه در عهد صفویه توسط شیخ علیخان زنگنه از وزرای شاه عباس دوم وقف طلاب علوم دینی گردیده و از آن تاریخ به بعد مرکز تعلیم علوم اسلامی و تربیت عالمان دینی در منطقه به‌شمار می‌آید. مدرسهٔ علمیهٔ دامغانی نیز در جوار امامزاده عبدالله قرار دارد و دارای کتابخانه و دو سالن تدریس و تعدادی حجره است.
ورزش

شهر همدان دارای ۲ تیم به نام‌های باشگاه فوتبال پاس همدان و باشگاه فوتبال الوند همدان در لیگ آزادگان (دسته یک) است.
ورزش باستانی در استان همدان دارای سابقه دیرینه ایست. خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (۷۱۷–۶۴۸ ه‍.ق) در جامع التواریخ و عطاملک جوینی (۶۸۱–۶۲۳ ه‍.ق) در تاریخ جهانگشای جوینی شرحی در مورد سابقهٔ پهلوانی در همدان نوشته و پیروزی و مبارزهٔ پهلوان فیلهٔ همدانی با پهلوان بزرگ مغول را شرح داده‌اند. در حال حاضر شهر همدان دارای ۵ زورخانه است. زورخانهٔ پهلوان علی میرزا زیر نظر اداره تربیت بدنی اداره می‌شود همچنین زورخانه سعادت و زورخانهٔ همه کسی (الوند سابق) از جمله زورخانه‌های قدیمی همدان هستند که قدمت آن‌ها به بیش از ۸۰ سال می‌رسد و همان بافت باستانی و گذشته را دارند.
نخستین ورزشگاه اسب سواری شهر همدان در سال ۱۳۵۴ شمسی در شمال غربی همدان، میدان قائم، ابتدای چهار باغ ارم، تأسیس شد. تیم سوارکاری جوانان همدانی، در سال ۱۳۷۹ به نمایندگی از نظام جمهوری اسلامی ایران، در مسابقات جهانی هندوستان شرکت نمود و نایب قهرمان این دوره از مسابقات گردید. همچنین پیست سوارکاری دیگری نیز به نام باشگاه سوارکاری ابن‌سینا در شهر همدان دایر است و در زمینهٔ آموزش سوارکاری و نگهداری اسب، برای افراد شش سال به بالا عضوگیری می‌نماید.
هاکی همدان در سال ۱۳۵۲ تشکیل شد و در همان سال در مسابقهٔ مجموعه آزادی تهران مقام سوم را به دست آورد. اخیراً تیم هاکی زنان همدان نیز فعالیت خود را آغاز کرده است. تیم هاکی همدان هم‌اکنون یکی از پایگاه‌های مهم هاکی کشور است و تاکنون بیش از ۱۷ مقام قهرمانی، نایب قهرمانی و سومی کشور را به دست آورده است.
نخستین پیست اسکی همدان در سال ۱۳۵۴ در انتهای چهارباغ ارم، جنب پیست اسب‌سواری آغاز به کار کرد که سپس‌تر هیئت اسکی در سال ۱۳۶۴ به علت بارش کم برف آن را به منطقهٔ تاریک‌دره واقع در دامنهٔ الوندکوه و ۱۰ کیلومتری جنوب همدان، منتقل کرد. این پیست گرچه کوچک است، ولی در بین پیست‌های اسکی ایران کمترین مسافت را تا مرکز شهر دارد. ورزشکاران این رشته در همدان توانسته‌اند در مسابقات کشوری به مقامی انفرادی و تیمی قابل توجهی دست یابند.
ورزش > ورزشگاه‌ها

ورزشگاه شهید مفتح ورزشگاهی چند منظوره است. باشگاه فوتبال پاس همدان بازی‌های خانگی خود را لیگ برتر فوتبال ایران در این ورزشگاه انجام می‌دهد.
ورزشگاه شهدای قدس این ورزشگاه قدمتی ۵۰ ساله دارد. گنجایش این ورزشگاه ۵۰۰۰ نفر است.
مجموعهٔ ورزشی تختی، شامل: سالن جودو، سالن وزنه‌برداری و سالن ژیمناستیک
ورزشگاه ملت همدان، شامل: زمین چمن، سالن چند منظوره، سالن بدنسازی و میهمان‌سرای ورزشی‌است.
صنایع‌دستی > فرشبافی

مقالهٔ اصلی: قالی همدان
قالی‌بافی در شهر همدان از رونق بسیار زیادی برخوردار بوده و این شهر از گذشته یکی از مراکز بزرگ تجارت فرش در غرب ایران به‌شمار می‌آمده است. همدان یکی از مراکز عمدهٔ قالی‌بافی ایران محسوب می‌شود. اهمیت آن از این جهت است که میزان محصولات قالی و قالیچه‌های تولیدشده با قیمت ارزان، از سایر نواحی قالی‌بافی ایران بیشتر است، به‌طوری‌که می‌توان همدان را مرکز قالیچه‌های ارزان‌قیمت نامید. آنچه بیش از هرچیز موجب شناسایی قالی‌های همدان می‌شود، وجود ریشه‌های بلند و پرپشم آن است، به‌طوری‌که قالی‌های همدان سنگین‌تر از قالی‌های دیگر مناطق ایران می‌باشند.
صنایع‌دستی > چرم‌سازی

مقالهٔ اصلی: چرم‌سازی همدان
شهر همدان از جمله شهرهای مهم تولید و صادرکننده چرم در ایران است. سابقهٔ این صنعت در همدان چندان طولانی‌است که این شهر را «شهر دباغخانه‌ها» نیز نامیده‌اند. تا اوایل حکومت پهلوی تولید چرم در شهر همدان از رونق بسیاری برخوردار بود، به‌طوری‌که چرم همدان و کالاهای چرمی ساخته‌شده از آن، شهرت جهانی داشت. از سال ۱۳۰۹ شمسی با ایجاد تغییراتی در نحوهٔ شهرسازی و به بهانهٔ کنترل بیماری‌ها و رعایت نکات بهداشتی، از ادامهٔ کار کارگاه‌های دباغی در داخل شهر جلوگیری به عمل آمد و این کارگاه‌ها در دو محل خارج از شهر استقرار داده‌شد. از سوی دیگر با ورود ماشین و کالاهای وارداتی از جمله کفش و کیف و غیره از میزان تقاضای چرم کاسته شد و از آن پس تولیدات بیشتر به منظور صادرات فراهم آمد.
جاذبه‌های گردشگری

مقالهٔ اصلی: جاذبه‌های گردشگری همدان
همدان یکی از مراکز صنعت گردشگری و صنایع‌دستی کشور، هم از حیث میراث فرهنگی و قدمت تاریخی و هم از حیث امکان وضعیت گردشگری‌است.
جاذبه‌های گردشگری > آثار تاریخی

مقالهٔ اصلی: یافته‌های باستان‌شناسی در شهر همدان
از آثار تاریخی دورهٔ قبل از اسلام تپه هگمتانه یکی از مکان‌های است که در طول سدهٔ گذشته بارها مورد حفاری قرار گرفته است. در طول حفاری‌های انجام شده، آثار ارزشمند و بی‌نظیری کشف گردیده، که اغلب متعلق به دوران هخامنشیان و نیاکان آنهاست. امروزه عموم باستان‌شناسان معتقد اند که این تپه (که وسیع‌ترین تپه باستانی ایران است) به بقایای ابنیهٔ
کاسی، مادی، هخامنشی تعلق دارد.
گورستان پارتی نیز در محوطهٔ شیر سنگی واقع شده است. این گورستان به مدت ۲۰۰ سال از اواخر دوران هخامنشی تا نیمهٔ اول دورهٔ سلوکی مورد استفاده بوده و سه روش تدفین مختلف در آن به چشم می‌خورد، که می‌توان آن را بیانگر به وجود آمدن و گسترش سه جریان مذهبی متفاوت دانست که طی این دو سده جامعهٔ آن روز همدان را متأثر ساخته‌بود.
همچنین آثاری همچون کتیبه‌های کتیبه‌های گنج‌نامه و مجسمه شیر سنگی نیز از آثار بجا مانده از دورهٔ قبل از اسلام هستند.
از دوره پس از اسلام نیز در نقاط مختلف شهر یادمان‌های متعددی برجای مانده که اهم آن‌ها عبارتند از: بقعهٔ خضر مربوط به قرن پنجم، بنای بسیار زیبا و ارزشمند گنبد علویان، آرامگاه استر و مردخای و برج قربان از دورهٔ سلجوقی، پل آبشینه از دورهٔ صفوی و مسجد جامع همدان، بازار همدان و میدان امام همدان از ابنیهٔ مهم بعد از دورهٔ صفوی است.
گنبد علویان یکی از یادمان‌های دوره سلجوقیان
آرامگاه باباطاهر
شیر سنگی
آرامگاه بوعلی‌سینا
برج قربان
جاذبه‌های گردشگری > موزه‌ها

مقالهٔ اصلی: فهرست موزه‌های همدان
موزه‌های تاریخ طبیعی همدان، هگمتانه، بوعلی‌سینا، دفاع مقدس، موزه سفال، نظری، حمام قلعه، مفاخر و مشاهیر همدان، صنایع دستی همدان و موزه میدان مرکزی همدان موزه‌های شهر همدان هستند.
جاذبه‌های گردشگری > چشم‌اندازهای طبیعی

همدان دارای گردشگاه‌ها و مناظر بسیار زیبایی‌است.
دره مرادبیگ در جنوب شهر، پیرامون قریه‌ای به همین نام قرار دارد دامنه‌ها و باغ‌های آنجا معروف می‌باشد.
دره عباس‌آباد در ۱ کیلومتری شهر است. این درهٔ فرحناک دارای آب و هوای مطبوع و دلپذیری‌است.
دره گنج‌نامه در ۵ کیلومتری شهر است چون نسبت به شهر در موقعیت مرتفع‌تری قرار دارد، چندین آبشار طبیعی در پیرامون آن روان است. کتیبه‌های گنج‌نامه، آبشار گنج‌نامه، و همچنین آتشکده بهرام در این دره واقع شده است.
دره امامزاده کوه این دره حدود ۱۲ کیلومتری جنوب غربی شهر همدان قرار گرفته است. زیارتگاه امامزاده کوه که بقعهٔ آن شامل دو بنای آجری نسبتاً کوتاه با گنبد مرتفع شلجمی شکل بوده و ظاهراً از آثار دورهٔ ایلخانی [قرن هشتم هجری) است.
سد اکباتان در ۱۱ کیلومتری جادهٔ همدان به ملایر و در دره‌ای سرسبز قرار دارد. کوه‌های اطراف و رودخانهٔ پایین دست سد به‌طورکلی جنگل‌کاری شده است. در محدودهٔ این سد در حدود ۴۰ گونه گیاه بومی می‌روید، از جمله انواع گونها، شیرین بیان، بومادران و آلاله همچنین در حوضچهٔ سد اکباتان انواع ماهی‌ها پرورش داده می‌شود. سد اکباتان محل فرود برخی از پرندگان مهاجر در فصل مهاجرت نیز می‌باشد.
همدان به «شهر اطلسی‌ها» شهرت دارد.
جاذبه‌های گردشگری > چشم‌اندازهای طبیعی > تله‌کابین گنجنامه

اجرای طرح احداث تله‌کابین گنج‌نامه از سال ۱۳۷۸ آغاز و چندین‌بار با بحث‌ها و چالش‌های زیاد از سوی مخالفان متوقف شده، و بار دیگر از سوی سایر سازمان‌ها به جریان افتاده است. ساخت این پروژه دارای سه فاز است که در سال ۱۳۹۰ فاز اول و دوم آن به مرحلهٔ بهره‌برداری رسیده است. این تله‌کابین در انتهای دره عباس‌آباد در ۵ کیلومتری شهر همدان و در مجاورت گنج‌نامه واقع شده است. طول خط این تله‌کابین ۱۶۸۰ متر و اختلاف ارتفاع آن ۸۰۰ متر است، دارای ۱۷ پایه و ۵۰ عدد کابین در فاز نخست است. این تله‌کابین به سمت منطقهٔ میدان میشان یکی از ارتفاعات سرسبز کوه الوند امتداد دارد.
در خرداد سال ۱۳۸۸ برخی از برنامه‌های فاز سوم شرکت تله‌کابین گنج‌نامه، احداث سالن بولینگ، ایجاد آبشار مصنوعی برای مسابقات یخ‌نوردی، ایجاد مجموعه ورزشی تعادل هوایی، ایجاد دو پیست اسکی در میدان میشان و همچنین ایجاد خط تله‌سی‌یژ در کنار این پیست، پیست مخصوص برای دوچرخه‌سواران، ایجاد صخره‌ای مصنوعی برای ورزشکاران صخره‌نورد، ایجاد دو باند هلی‌کوپتر در مبدأ و مقصد تله‌کابین، احداث یک مجموعه شامل رستوران، کافی شاپ، هتل سه طبقه در میدان میشان اعلام شده است.
جاذبه‌های گردشگری > چشم‌اندازهای طبیعی > نگرانی از اثرات زیست‌محیطی تله‌کابین گنجنامه

هواداران محیط زیست عنوان می‌کنند، که این تله‌کابین عاملی خواهد شد تا راه بسیاری از افراد غیر کوهنورد که علاقه‌ای به طبیعت و محیط اطرافشان ندارند را نیز به طبیعت بکر الوند باز کند و باعث شود که انبوهی زباله را با خود به دامن این طبیعت بیاورند. همین امر موجب می‌شود تا بسیاری از گونه‌های گیاهی به‌دلیل تخریب بستر رودها از بین برود.
این ایرادات در حالیست که هنگامیکه تنها کوهنوردان حرفه‌ای به این منطقه رفت‌وآمد داشتند، در یک روز بیش از یک تن زباله در این کوه تلنبار می‌شده است، با در نظر گرفتن اینکه احداث این تله‌کابین باعث جابه‌جایی سالانه هزاران نفر گردشگر خواهد شد، مسئولان موردنظر لازم است اقدامات جدی‌تری دربارهٔ دفع زباله انجام دهند، تا این دامنه‌های سبز و بکر کمتر مورد آسیب قرار گیرند.
این پایان ایرادات گرفته‌شده از سوی این کارشناسان نیست، آن‌ها حتی معتقدند که با توجه به ضعف مدیریت مسئولان گردشگری بعید نیست در آینده‌ای نزدیک به بهانهٔ توسعهٔ بیشتر فضاهای گردشگری، مانند پیست اسکی و سایر ورزش‌های زمستانی، مسئولان بیش از پیش با طرح‌های خود به‌سوی دامنه‌های الوند رفته و تمام زیبایی‌های آن را از بین ببرند.
جاذبه‌های گردشگری > مکان‌ها و آثار باستانی مذهبی

در همدان تعدادی مساجد قدیمی و با قدمت بیش از چند صد سال بر جای مانده است که مسجد جامع همدان، مسجد میرزا تقی و مسجد میرزا تقی از شهرت بیشتری برخوردار هستند.
همدان در ردیف نخستین شهرهایی است که علویان از طبرستان به آنجا هجرت کرده و در آن زندگی کردند. شهر همدان قرن‌ها یعنی از ورود ابوالقاسم بطحایی علوی تا حملهٔ مغول یکی از پایگاه‌های بزرگ علویان بوده است. به همین سبب قبرهای برخی از فرزندان و نوادگان امامان شیعه که در همدان منزل نمودند، هم‌اکنون به صورت امامزاده و زیارتگاه در شهر برجای مانده است که از جمله می‌توان به امامزاده عبدالله، امامزاده کوه، امامزاده حسین، امامزاده اهل ابن علی، امامزاده اسماعیل امامزاده هادی، امامزاده یحیی، امامزاده عیسی‌بن‌احمد و امامزاده خضر اشاره کرد.
سقاخانهٔ حضرت ابوالفضل، سقاخانهٔ آقاجانی‌بیگ سقاخانه‌های معروف همدان هستند.
جاذبه‌های گردشگری > غذاهای محلی

همدان دیار ترشیها و مرباهای عجیب و غریب است. به علت کثرت انواع ترشی خود اهالی مثلی دارند مبنی بر اینکه «هِمِدانیا میلیچ (گنجشک) تُو هِوا می‌پَره، می‌گیرن مُوکُونَن تُرشی.» با شروع فصل پاییز اغلب زنان همدانی دست به‌کار تهیه ترشی‌های مختلف می‌شوند. به نظر می‌رسد دلیل اهمیت تهیهٔ ترشی در همدان، زمستان‌های طولانی و سرد گذشته بوده است که زنان را وادار به نگهداری طولانی مدت موادغذایی از این طریق می‌کرده و اکنون هم این رسم همچنان به قوت خود باقی مانده است. در حال حاضر بیش از ۱۰۰ نوع ترشی در همدان تهیه می‌شود. شاخصه اصلی ترشی همدان استفاده از گیاهان بومی و به کاربردن چاشنی‌ها و سبزی‌های منطقه در آن‌ها است که سبب تمایز ترشی‌های همدان با سایر نقاط شده است.
در همدان تنوع غذایی زیاد است و علاوه بر انواع غذاهایی که در همه ایران طبخ می‌شود؛ برخی از انواع غذاهای محلی و همچنین چندین نوع آبگوشت ویژه نیز رواج دارد. آبگوشت‌ها متنوع هستند ولی امروزه نسل جوان استقبال زیادی از این نوع غذاها ندارند. همچنین در همدان به واسطه سبزی‌های کوهی متنوع در دامنه کوه‌ها مردم تمایل به طبخ آش با این سبزها دارند که دارای خواص بسیار زیادی است. در این خطه انواع گوناگون آش تهیه می‌شود و آش برنج یکی از کاربردی‌ترین آنهاست.
پنج غذای محلی همدان جهت ثبت ملی معرفی شده‌اند، این پنج غذا عبارتند از: آبگوشت بزباش، آبگوشت کلم قمری، آش کاچی، سرداشی، آبگوشت یخنی همچنین آش آبغوره، آبگوشت فلفل همدانی، مربای پوست هندوانه، مربای ترب سیاه، ترشی گردو، خورش غوره بادمجان، آش میوه،
آش ترخینه، آش سماق، آش شله، آش قیسی، آش ترشی، آش شل پتله، آش خیارچنبر، آش بلغور، آش کشکآش آماج، آش هویج و جو، شیر شیره، دیزی، ترحلوا، کوفته همدانی، آش غورابه، آش خشکبار، نان اگردک (اگرده)، نان گرده قوت و ترحلوای هویج در شمار خوراک‌های محلی این منطقه هستند.
جاذبه‌های گردشگری > ره‌آوردها

ظرف‌های سفالین هنرمندان لالجین یکی از محبوب‌ترین ره‌آورده‌های همدان است، هر چند که مرکز سفال استان همدان در لالجین است اما در حاشیه میدان باباطاهر نیز سفال عرضه می‌شود، و می‌توان سفال سوغاتی را از این مراکز فروش نیز تهیه کرد.
همچنین سیر، انگور، آلو، آلبالو، شیرهٔ انگور، قیسی، مویز، کشمش تیزابی، لواشک، تخمه آفتاب‌گردان، گردو، باسلوق، خیارشور، گیاهان دارویی، عسل، گیوه، قالی و چرم ره‌آوردهای شهر همدان هستند. رئیس اتحادیه قنادان همدان این شهر را قطب شیرینی‌های سنتی غرب کشور خوانده است. برخی از شیرینی‌های سنتی همدان ۱۵۰ تا ۲۰۰ سال قدمت تولید دارند. از جمله این شیرینی‌ها می‌توان کماج، شیرمال، حلوازرده، انگشت‌پیچ، آب‌نبات قیچی، حلوا لوزی، شیرینی چای بغدادی، نان چای و راحت‌الحلقوم را نام برد.
سوغاتی‌های خوراکی همدان
کماج
انگشت‌پیچ
شیرمال
حلوازرده
شهرهای خواهر

همچنین ببینید: شهر خواهر
| پرچم | شهر | کشور | سال خواهرخواندگی |
| --- | --- | --- | --- |
|  | کولاب | تاجیکستان | ۲۰۰۴ |
|  | اسپارتا | ترکیه | ۱۳۸۸ |
|  | بخارا | ازبکستان | ۱۳۹۳ |
|  | ایکاترین‌بورگ | روسیه | ۱۳۹۳ |
پیوند اصلی این مابین دو شهر کولاب و همدان، به علت مقبره میر سید علی همدانی عارف و صوفی زاده‌شده در همدان است که در کولاب دفن شده است. خواهرخواندگی همدان با یکی از شهرهای ایتالیا، پیشنهاد شده است.
شاهنشاهی ماد (۵۵۰ پ. م) نخستین شاهنشاهی آریایی تباران در ایران
گنج‌نامه کتیبه‌های فارسی باستان به خط میخی از داریوش بزرگ و خشایارشا در همدان
سکهٔ نقره‌ای مربوط به دورهٔ مهرداد ششم ساخته‌شده در هگمتانه
گنبد علویان
تصویری نقاشی شده از همدان در سال ۱۸۵۰ میلادی
گردان ارمنیان تحت استخدام نیروهای انگلیسی در سال ۱۹۱۷ میلادی و در طی جنگ جهانی اول در همدان.
تصویری از میدان میشان در الوند
دامنه‌های الوند
عکسی قدیمی از آرامگاه بوعلی‌سینا در دههٔ ۱۳۴۰ شمسی
نقشه شهر همدان در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران در سال ۱۳۳۰
هگمتانه
بیمارستان فرشچیان
پایانه بزرگ همدان
کلیسای حضرت مریم
کلیسای آنجلی
آرامگاه استر و مردخای
دانشگاه بوعلی سینا
نمایی از استخر عباس‌آباد؛ منطقه تفریحی و گردشگری
جام زرین کشف‌شده در تپه هگمتانه به نام آریارمنه؛ این جام در موزهٔ شهر برلین در آلمان نگهداری می‌شود.
کوچه باغ عباس‌آباد
مجموعه تله‌کابین گنج‌نامه
امامزاده عبدالله در شب
گون سازاک

| گون سازاک | گون سازاک |
| --- | --- |
Ministry of Customs and Monopolies: Ministry of Customs and Monopolies
دوره مسئولیت 21  ژولای 1977 – 5  ژانویه 1978: دوره مسئولیت 21  ژولای 1977 – 5  ژانویه 1978
نخست‌وزیر: سلیمان دمیرل
پس از: محمت کان
پیش از: Tuncay Mataracı
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
زاده: ۲۶ مارس ۱۹۳۲ Ankara, Turkey
درگذشته: ۲۷ مهٔ ۱۹۸۰ (۴۸ سال) Ankara, Turkey
ملیت: ترکی
حزب سیاسی: حزب حرکت ملی ترکیه (MHP)
همسر(ان): نیلگون سازاک
فرزندان: 4, including Süleyman Servet
محل تحصیل: California State Polytechnic University College of Agriculture
پیشه: Politician
تخصص: Agronomist
هیئت دولت: 41st government of Turkey
گون سازاک (به ترکی: Gün Sazak) (زاده 26 مارس 1932 - درگذشته 27 مه 1980) سیاستمدار ملی‌گرای ترک و وزیر سابق دولت حزب جنبش ملی (MHP) بود. او پس از برکناری گارد پلیس‌اش توسط حزب آزادیبخش خلق انقلابی ترور شد. پس از قتل او، هواداران MHP به تلافی قتل عام چوروم را انجام دادند.
ماهو کدرو

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
نام کامل:  Mehmed Kodro
زادروز:  ۱۲ ژانویهٔ ۱۹۶۷ ‏(۵۸ سال)
زادگاه:  موستار
قد:  1.88 m
پست:  مهاجم
اطلاعات باشگاهی: اطلاعات باشگاهی
باشگاه کنونی:  Stade Lausanne Ouchy (manager)
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۱۹۸۰–۱۹۸۵:  FK Blagaj
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۱۹۸۵–۱۹۹۱ |  Velež Mostar |  ۱۲۲ |  (۴۵) |
| ۱۹۹۱–۱۹۹۵ |  باشگاه فوتبال رئال سوسیداد |  ۱۲۹ |  (۷۳) |
| ۱۹۹۵–۱۹۹۶ |  باشگاه فوتبال بارسلونا |  ۳۲ |  (۹) |
| ۱۹۹۶–۲۰۰۰ |  باشگاه ورزشی تنریف |  ۷۲ |  (۱۸) |
| ۱۹۹۹–۲۰۰۰ |  ← باشگاه فوتبال دپورتیوو آلاوس (قرضی) |  ۳۰ |  (۵) |
| ۲۰۰۰–۲۰۰۱ |  باشگاه فوتبال مکابی تل آویو |  ۶ |  (۱) |
| مجموع |   |  ۳۹۱ |  (۱۵۱) |
تیم ملی: تیم ملی
| ۱۹۹۱–۱۹۹۲ |  تیم ملی فوتبال یوگسلاوی |  ۲ |  (۰) |
| ۱۹۹۶–۲۰۰۰ |  تیم ملی فوتبال بوسنی و هرزگوین |  ۱۳ |  (۳) |
دوران مربیگری: دوران مربیگری
۲۰۰۶:  باشگاه فوتبال رئال سوسیداد (assistant)
۲۰۰۸:  تیم ملی فوتبال بوسنی و هرزگوین
۲۰۰۸–۲۰۱۰:  باشگاه فوتبال رئال سوسیداد (youth)
۲۰۱۰–۲۰۱۳:  Real Sociedad B
۲۰۱۴–۲۰۱۵:  باشگاه فوتبال سارایوو
۲۰۱۷–۲۰۱۸:  باشگاه فوتبال سروت ۱۸۹۰
۲۰۲۰–:  Stade Lausanne Ouchy
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
ماهو کدرو (انگلیسی: Meho Kodro؛ زادهٔ ۱۲ ژانویهٔ ۱۹۶۷) بازیکن فوتبال اهل یوگسلاوی است.
وی همچنین در تیم‌های ملی فوتبال یوگسلاوی و بوسنی و هرزگوین بازی کرده‌است.
آتر کریک، فلوریدا

مکان در 23x15px|border |alt=|link= فلوریدا, 23x15px|border |alt=|link= ایالات متحده آمریکا
| آتر کریک، فلوریدا | آتر کریک، فلوریدا |
| --- | --- |
شهرک: شهرک
موقعیت شهرستان لوی، فلوریدا در ایالت فلوریدا: موقعیت شهرستان لوی، فلوریدا در ایالت فلوریدا
ایالت فلوریدا:  فلوریدا
شهرستان:  Levy
حکومت: حکومت
 • Mayor: کلی مارتین
مساحت: مساحت
 • کل: ۱٫۵ مایل مربع (۳٫۸ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱٫۴ مایل مربع (۳٫۷ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰٫۰۲ مایل مربع (۰٫۰۵ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۲۶ فوت (۸ متر)
جمعیت (۲۰۱۰): جمعیت (۲۰۱۰)
 • کل: ۱۳۴
 • تراکم: ۹۱/مایل مربع (۳۵/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۵ (Eastern (EST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۴ (EDT)
زیپ‌کد: 32683
کد منطقه: 352
FIPS code: 12-53500
مشخصات GNIS: 0288275
آتر کریک (به انگلیسی: Otter Creek) شهرکی در شهرستان لوی ایالت فلوریدا است که در سال ۱۹۶۹ بنیان‌گذاری شده‌است. این شهرک طبق سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۱۳۴ نفر جمعیت داشته و مساحت آن نیز ۳٫۸ کیلومتر مربع است.
فونون

حرکت نوسانی اتمها در کریستال یک‌بعدی برای طول موجها و بسامدهای متفاوت
فونون یک کوانتوم انرژی است (مقایسه شود با فوتون). به برانگیزشِ گردآمدیِ (collective excitation) اتم‌ها در یک ساختار بلوری فونون می‌گویند. یا به بیانی ساده‌تر، نوسان‌های هماهنگ همه‌یِ اتم‌ها در یک ساختار بلوری را فونون می‌گویند. در فیزیک کوانتومی برای بیان این نوسان اتم‌ها در شبکه بلور از مفهوم شبه‌ذره بهره‌می‌جویند که فونون نام دارد.
در فیزیک ماده چگال، فونون نقش بسیار مهمی دارد و در بسیاری از خاصیتهای مواد جامد از جمله رسانایی گرمایی و رسانایی الکتریکی تأثیر گذار است.
فونون به عنوان شبه‌ذره یک بوزون است، یعنی از آمار بوز-اینشتین پیروی می‌کند.
فونون در شبکه دارای یک مفهوم فضایی غیرجایگزیده می‌باشد.
فونون یک حالت برانگیخته در کوانتیزه مکانیک کوانتومی حالت‌های ارتعاشی برای ساختارهای الاستیک ذرات برهم کنش است. در واقع، مشابه فوتون که امواج نور را کوانتیده می‌کند، فونون امواج صوتی را کوانتیده می‌کند.
مفهوم فونون اولین بار در سال ۱۹۳۰ توسط یک فیزیکدان شوروی به نام ایگور یوگنیویچ تام (به روسی: Игорь Евгеньевич Тамм) معرفی شد. نام فونون توسط یعکوو فرنکل (به روسی: Яков Ильич Френкель) پیشنهاد داده شد. این نام از واژه یونانی φωνή (phonē) برگرفته شده است که به معنای صدا یا صوت است. این نام بر تشبیه کلمه فوتون تأکید دارد، به طوری‌که فونون دوگانگی موج و ذره برای امواج صوتی را نشان می‌دهد، همان‌طور که فوتون برای امواج نور نشان می‌دهد. جامدات با بیش از یک اتم در کوچک‌ترین سلول واحد، فونون‌های صوتی و نوری را نشان می‌دهند.
تعریف

فونون توصیف مکانیک کوانتومی یک حرکت ارتعاشی ابتدایی است که در آن شبکه‌ای از اتم‌ها یا مولکول‌ها به‌طور یکنواخت در یک فرکانس نوسان می‌کنند. در مکانیک کلاسیک این یک مُد نرمال ارتعاش را مشخص می‌کند. حالت‌های معمولی مهم هستند زیرا هر ارتعاش شبکه دلخواه را می‌توان برهم‌نهی این حالت‌های ارتعاش ابتدایی در نظر گرفت (به آنالیز فوریه مراجعه کنید). در حالی که حالت‌های معمولی در مکانیک کلاسیک پدیده‌هایی موج‌مانند هستند، فونون‌ها نیز دارای خواص ذره‌مانندی هستند که به نوعی با دوگانگی موج-ذره مکانیک کوانتومی مرتبط است.