مسیحیت در قرن چهارم
امپراتوری روم > گرویدن به مسیحیت

همچنین ببینید: آزار و اذیت پیگن‌ها در اواخر امپراتوری روم و سیاست‌های مذهبی کنستانتین بزرگ
به قدرت رسیدن کنستانتین نقطه عطفی برای کلیسای مسیحی بود. در سال ۳۱۳، کنستانتین فرمان میلان را صادر کرد که در آن تساهل مسیحیان را تأیید کرد. پس از آن، او از کلیسا حمایت مالی کرد، کلیساهای مختلف ساخت، امتیازاتی (مثلاً معافیت از برخی مالیات‌ها) به روحانیون اعطا کرد، مسیحیان را به مناصب عالی‌رتبه ارتقا داد، و اموال مصادره شده در دوران سلطنت دیوکلتیان را بازگرداند. کنستانتین در اوایل سلطنت خود از نمادهای مسیحی استفاده می‌کرد، اما همچنان اعمال مذهبی سنتی رومی از جمله اعمال در ارتباط با سول اینویکتوس را نیز تشویق می‌کرد. بین سال‌های ۳۲۴ و ۳۳۰، او پایتخت امپراتوری جدیدی در بیزانس در تنگه بسفر بنا کرد (این شهر به نام او نامگذاری شد: قسطنطنیه). برخلاف رُم «قدیمی»)، و هیچ معابد پیگنی نداشت. در سال ۳۳۰ قسطنطنیه را به عنوان پایتخت جدید امپراتوری روم تأسیس کرد. شهر به تدریج به عنوان مرکز جهان مسیحیت در نظر گرفته شد.
جوزف برایانت، جامعه‌شناس، اظهار می‌دارد که در زمان کنستانتین، نمود مسیحیت که از قرن اول داشت، به عنوان یک «فرقه مسیحی حاشیه‌ای، تحت آزار و اذیت و مورد نفرت عموم» تغییر کرده بود و به کلیسایی کاملاً نهادینه شده «قادر به پذیرش کل امپراتوری روم» تبدیل شده بود بدون این تحول که پیتر براون «تغییر و تبدیل مسیحیت» مطابق با فرهنگ و آرمان‌های جهان روم خوانده‌است، براون می‌گوید کنستانتین هرگز دین خود را تغییر نمی‌داد.
در پایان قرن دوم مسیحیت به‌طور پیوسته در حال گسترش بود و اعضای آن از نظر اجتماعی در حال افزایش بود. کلیسا به‌طور فزاینده ای در حال نهادینه شدن بود و شواهدی از فرسایش اخلاقی و کاهش تعهد در میان اعضای در حال گسترش آن وجود دارد. برایانت توضیح می‌دهد که، "اصل حاکم بر [فرقه] در قداست شخصی اعضای خود است». از سوی دیگر، کلیسا سازمانی است که در آن تقدس در نهاد به جای تقدس فردی وجود دارد. برای تبدیل شدن به یک کلیسا، "مسیحیت باید بر بیگانگی خود از "جهان" غلبه می‌کرد و آزار و شکنجه را با موفقیت تحمل می‌کرد، بپذیرید که این سختی‌ها را را بپذیرید. مسیحیت دیگر یک «کلزیا پورا» (فرقه ای متشکل از مقدسین و برگزیدگان) نبود، بلکه در عوض یک «کورپوس پرمیکستوم»، یک کلیسای «کاتولیک» بود که برای تغییر دین دسته جمعی تدارک دیده شده بود و به‌طور نهادی دارای قدرت گسترده‌ای در امر مقدس فیض و رستگاری» بود. برایانت توضیح می‌دهد که "زمانی که افراد درون یک فرقه تشخیص دهند که "روح" در پیکره فرقه، "مقدسی و پاکی"خود را از دست داده‌است. معمولاً خود را مجبور می‌بینند - چه از طریق محکومیت یا اجبار - عقب‌نشینی کرده و ضد کلیسای خود را که متشکل از «بقایای جمع‌آوری‌شده» برگزیدگان خدا است، تأسیس کنند». به گفته برایانت، این موضوع همه شکاف‌ها و فرقه فرقه شدن در ۳۰۰ سال اول مسیحیت از جمله مونتانیست‌ها، شکاف ایجاد شده توسط هیپولیتس رم در سال ۲۱۸ تحت حکومت کالیکتوس یکم، شکاف‌های ملیتی، و انشقاق دوناتیست‌ها را توصیف می‌کند.
برایانت شکاف دوناتیست‌ها را نقطه اوج پویایی این فرقه می‌داند. اسقف سیپریان (۲۱۰–۲۵۸) در طول انشقاق ملیتیانی و آغاز تقسیم‌بندی دوناتیست‌ها، احساس می‌کرد که مجبور شده بود «در جریان مبارزه ناامیدانه خود برای حفظ کلیسای کاتولیک، یکی پس از دیگری امتیازات سهل‌انگارانه اعطا کند»، امپراتوران روم همیشه رهبران مذهبی بوده‌اند، اما کنستانتین سابقه ای برای موقعیت امپراتور مسیحی در کلیسا ایجاد کرد. این امپراتوران خود را در برابر خداوند مسئول سلامت معنوی رعایا می‌دانستند و از این رو وظیفه داشتند که ارتدکس را حفظ کنند. امپراتور اطمینان حاصل کرد که خدا در امپراتوری خود به درستی پرستش می‌شود. امپراتور دکترین را تعیین نکرد - این مسئولیت اسقف‌ها بود - بلکه نقش او اجرای دکترین، ریشه‌کن کردن بدعت‌ها و حمایت از وحدت کلیسایی بود. کنستانتین انجام بیش از یک تحقیق را در مورد مسائل دوناتیست‌ها فرمان داده بود و همه آنها در حمایت از آرمان کاتولیک حکم می‌کردند، با این حال دوناتیست‌ها از تسلیم شدن به قدرت امپراتوری یا کلیسایی خودداری کردند. برای یک امپراتور روم، این دلیل کافی برای اقدام بود. براون می‌گوید که مقامات رومی در «بیرون راندن» یک فرقه کلیسای مسیحی که آنها را تهدیدی برای امپراتوری می‌دانستند تردیدی از خود نشان ندادند و کنستانتین و جانشینان او نیز به همین دلایل همین کار را کردند.
در سال ۳۲۵ کنستانتین خواستار اولین شورای نیقیه شد، که در واقع اولین شورای سراسری مسیحیت (شورای اورشلیم اولین شورای ثبت شده مسیحی بود، اما به ندرت آن را «کلیسایی» می‌دانستند) بود و بیشتر به بدعت آریانیسم می‌پردازد، اما اعتقادنامه نیقیه را نیز صادر کرد که از جمله اعتقاد به «کلیسای حواری کاتولیک یکتا»، که آغاز جهان مسیحیت بود. اسقف جان کی تغییر دین کنستانتین و شورای نیقیه را به عنوان دو مورد از مهم‌ترین اتفاقاتی که برای کلیسای مسیحی رخ داده‌است، توصیف می‌کند.