تاریخ نیشابور

| نیشابور | نیشابور |
| --- | --- |
: 
ناحیه: خراسان بزرگ
بنیان‌نهاده: سده سوم میلادی
هیئت حاکمه: ایران  امپراتوری ساسانیان   دولت راشدین   خلافت امویان  خلافت عباسیان  امپراتوری سلجوقیان  خوارزمشاهیان   ایلخانان مغول   دولت تیموریان  دولت صفویان   افشاریان   قاجار   پهلوی   جمهوری اسلامی
همچنین ببینید: نیشابور، ربع نیشابور، و خراسان بزرگ
تصاویر
شهر نیشابور در دوره ساسانیان به عنوان پایگاهی برای نبردهای جبهه‌های شرق به فرمان  تأسیس شد.
تاریخ نیشابور نوشته ابوعبدالله الحاکم نیشابوری (۴۰۵–۳۲۱ هـ ق) دانشنامه‌ای به زبان عربی در معرفی شهر نیشابور، بزرگان و دانشمندان ربع و شهر نیشابور در قرن چهارم هجری قمری است.
غازان نیشابور را تصرف می‌کند. نگاره‌ای از کتاب جامع التواریخ
تاریخ نیشابور از نیشابور نشئت می‌گیرد که یکی از مراکز دانش و زادگاه بسیاری از دانشمندان، شعرا، صوفیان و دیگر بزرگان ایرانی در طول تاریخ بوده و به عنوان یکی از نمادهای تاریخ و فرهنگ ایران مطرح شده است. این شهر در سال ۶۴۳ میلادی در زمان خلافت عمر بن خطاب، فتح شد. همچنین نیشابور، پایتخت طاهریان پس از دورهٔ امویان و در دوره‌ای نیز پایتخت سلجوقیان بوده است.
این منطقه به دلیل آب و هوای خوب و شرایط مناسب زندگی، از دیرباز مهاجرپذیر بوده است. برخی از مهم‌ترین جنبش‌های ضد خلافت اموی و عباسی، در این دیار شکل می‌گرفت. این امر، از اولین سال‌های سلطه اعراب گزارش شده است به طوری که چندین‌بار حاکمان خلافت اموی و عباسی در نیشابور، با قیام مردم بیرون رانده شدند تا آنجا که در زمان خلیفه سوم یعنی عثمان، نیشابور دوباره به‌دست اعراب فتح شد و در زمان خلافت علی بن ابی‌طالب هم به‌دلیل اعتراض مردم حاکم تازه‌ای به نیشابور فرستاده شد.
دورهٔ سیصد ساله‌ای که از اوایل قرن سوم تا اوایل قرن ششم هجری قمری شروع می‌شود، بخشی از پر فراز و نشیب‌ترین دوران‌های تاریخ نیشابور است.
در زمان حکومت طاهریان، نیشابور به عنوان پایتخت برگزیده شد و اگرچه در دوره‌های قدرت‌گیری حکومت‌های گوناگون دیگر به جز آغاز دوره سلجوقی، این شهر پایتخت نبود اما شهری مهم خصوصاً از نظر علمی، هنری و تجاری بوده و شاهد اختلافات متعدد سیاسی و در دوره سامانیان، نیشابور شاهد اوج و شکوه هنری بوده است.
آشنایی مردمان ترک با امور اداری به کمک دیوان سالاران نیشابوری ممکن شد و محمود غزنوی، حاکم غزنوی تا پیش از فرمانروایی، مدتی به عنوان سپهسالار سامانیان در پایتخت اداری خراسان بزرگ، یعنی نیشابور سکونت داشت.
حکومت سلجوقیان، در نیشابور تأسیس شد و طغرل سلجوقی، اولین سکه‌های سلجوقی را در همین شهر ضرب نموده، از تجربهٔ دیوان‌سالاران نیشابوری، در شروع حکومت خود بهره گرفت. بنا به نظر مورّخان، دورهٔ خوارزمشاهیان، آغاز دوره سقوط و ویرانی نیشابور بوده است. مورّخان می‌گویند که ساختار نیشابور قبل از حملهٔ مغولان به دلیل اختلافات سیاسی، مناقشات مذهبی و مردمی از درون فاسد شده بود و حملهٔ مغول، تنها ضربهٔ آخر را بر این شهر وارد کرده و پس از آن، این شهر هرگز نتوانست مانند گذشته‌اش دیده شود.
معمولاً آنچه به عنوان علم در دوران شکوفایی علمی نیشابور از آن یاد می‌شود، بیشتر به علوم نقلی، مذهبی و علوم پایه شامل حدیث، فقه، تفسیر، ریاضیات و نجوم اشاره دارد. به عنوان مثال، عمر خیام در ریاضیات، هندسه و نجوم سرآمد روزگار خود بوده است.
نیشابور، در جایگاه یکی از شهرهای تاریخی خراسان در حوزه تمدنی ایران با نام‌های رئونت و ابرشهر در تاریخ ایران باستان حضور داشته و سرانجام به عنوان یکی از کانون‌های تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی قلمروی گستردهٔ ایرانشهر ساسانی، نقش‌آفرینی نموده است. پایتخت موقت کشور در دورهٔ یزدگرد دوم؛ فعالیت ضرابخانه؛ میزبانی از آتشکدهٔ کشاورزان ایران معروف به بُرزین‌مِهر به خواست یا فعالیت شخصیت‌هایی همچون برزویه، مانی و مزدک؛ و استقرار سکوبای مسیحیان نسطوری در این ناحیه، یکی از برجسته‌ترین نمودهای حیات تاریخی و فرهنگی ناحیهٔ نیشابور (ابرشهر) در این دوران است.