stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
محمد فضولی

| محمد فضولی | محمد فضولی |
| --- | --- |
مینیاتور فضولی در اثری از سدهٔ شانزدهم: مینیاتور فضولی در اثری از سدهٔ شانزدهم
زاده: محمد بن سلیمان ۱۴۸۳
درگذشته: ۱۵۵۶ (۷۲−۷۳ سال)
آرامگاه: کربلا
پیشه: شاعر
زبان(ها): ترکی آذربایجانی فارسی عربی
کار(های) برجسته: لیلی و مجنون
فرزند(ان): فضلی
محمد بن سلیمان (۱۴۸۳–۱۵۵۶) متخلص به فضولی، شاعر سدهٔ شانزدهم بود که آثاری را به زبان مادری‌اش آذربایجانی و نیز فارسی و عربی سرود. او یکی از بزرگ‌ترین شاعران ادبیات ترکی و چهره‌ای قابل توجه هم در ادبیات آذربایجانی و هم در ادبیات عثمانی دانسته می‌شود. آثار فضولی از سدهٔ شانزدهم تا نوزدهم در سرتاسر چشم‌انداز فرهنگی ترک بسیار شناخته شد و مورد تحسین قرار گرفت، تا جایی که شهرت او به آسیای مرکزی و هند نیز رسید.
فضولی در عراق امروزی به دنیا آمد و در کودکی ادبیات، ریاضیات، نجوم و زبان را فرا گرفت. در طول زندگی، وطن او میان دولت‌های آق‌قویونلو، ایران صفوی و امپراتوری عثمانی دست به دست می‌شد. او برای مقامات هر سه امپراتوری شعر سرود و نخستین شعر شناخته‌شدهٔ خود را برای سلطان الوند از آق‌قویونلو سروده‌است. فضولی بیشتر شعرهای خود را در زمان حکومت عثمانی‌ها بر عراق سرود؛ به همین دلیل است که گاهی او را شاعر اهل عثمانی نیز می‌نامند. او در طول زندگی‌اش چند پشتیبان داشت، اما هرگز کسی را پیدا نکرد که او را کاملاً خشنود کند — همان‌طور که خودش نوشت — و تمایل او برای پیوستن به دربارِ سلطنتی هرگز محقق نشد. با وجود دلبستگی به دیدن مکان‌هایی مانند تبریز، آناتولی و هند امروزی، او هرگز به خارج از عراق رهسپار نشد. فضولی در سال ۱۵۵۶ بر اثر طاعون درگذشت و در کربلا دفن شد.
فضولی بابت آثار آذربایجانی‌اش — به‌ویژه غزل‌ها و شعر غنایی لیلی و مجنون که تفسیری از داستان خاورمیانه‌ای به همین نام است — بیشتر شناخته شده‌است. او همچنین دیوان‌هایی را به زبان‌های آذربایجانی، فارسی و شاید عربی نوشت. سبک او با «بیان شدید احساس‌ها» به شیوه متمایز و به‌کار بردن استعاره‌های عرفانی و نمادها، توصیف شده‌ است. در شعرسرایی او تأثیراتی از شاعران پارسی‌گو مانند نظامی گنجوی، جامی و حافظ و نیز شاعران آذربایجانی مانند حبیبی و عمادالدین نسیمی دیده می‌شود.
فضولی در توسعهٔ زبان آذربایجانی نقش ایفا کرد و از نوشته‌هایش به‌عنوان تعالی‌بخش شعر و زبان آذربایجانی یاد شده‌ است. آثار او را آشتی‌ساز شیوه‌های ادبی آذربایجانی، فارسی و عربی و نیز عقاید شیعه و سنی می‌دانند. او همچنان شاعر محبوبی در آذربایجان، ترکیه، ایران و عراق به‌شمار می‌رود.
زندگی

محمد پسر سلیمان در حدود سال ۱۴۸۳ در عراق به‌دنیا آمد. در منابع معتبر از جمله مجمع‌الخواص صفحهٔ ۱۰۳ حله به عنوان محل تولد فضولی برشمرده شده‌است، اما در برخی منابع دیگر کربلا یا نجف هم آمده‌است. پدرش سلیمان بود که به حله مهاجرت کرد و قاضی آن شهر بود. «پدر فضولی بنا به گفتهٔ «صادق بیگ افشار» صاحب تذکرهٔ «مجمع الخواص» –که به زبان ازبکی نوشته شده– از ایل بیات بوده که یکی از ۲۲ طایفه مهاجر ترکان اوغوز می‌باشد.» او در حله و سپس بغداد تحصیل کرد و یکی از استادانش «ملک الشعرای حبیبی» از شاعران حروفی بود. حدود هفتاد ساله بود که در بغداد درگذشت.
سبک‌شناسی

پیش از فضولی در ادبیات ترکی آذربایجانی شکل‌هایی چون مثنوی و غزل رواج داشت و فضولی خود یکی از غزلسرایان برجسته بود، اما «او نخستین آثار ارزندهٔ تمثیلی را در ترکی آذربایجانی آفرید (بنگ و باده- صحبت الاثمار). فضولی مانند نسیمی کوشید تا شعر ترکی را با اوزان عروضی سازگار نماید اگر چه او موفقیت چشمگیری به دست آورد ولی واقعیت این بود که ترکی با وزن هجایی سازگارتر است.»
بعضی از منتقدین ادبی سبک اشعار فارسی فضولی را نزدیک به سبک هندی و صائب تبریزی که صد سال پس از وی این سبک شعر را رواج داد می‌دانند. برخی محققین او را یکی از بزرگ‌ترین غزلسرایان جهان اسلام نامیده‌اند «بسیاری از مضامین فضولی را بعد از او در شعر شعرای نامدار مکتب اصفهان یا سبک هندی می‌بینیم.» و حتی او را «از جمله پایه‌گذاران سبک هندی» شمرده‌اند.
تخلص فضولی

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| یاران گذشته بس که کردند  |  | تاراج عبارت و معانی |
| شد تنگ فضای نظم بر ما |  | فریاد ز سبقت زمانی |
فضولی در فارسی به دو معنا به کار می‌رفته‌است:
۱- کسی که کار بیهوده کند.
۲- آنکه بی‌جهت در امور دیگران مداخله کند.
این دو معنا دقیقاً با معنای این واژه در زبان عربی انطباق داشت. اما از حدود قرن هشتم هجری به بعد این مفهوم به «فضول» داده شد. در عوض واژه «فضول» که در عربی یعنی «زبان درازی و مداخلهٔ بیجا در کار دیگران» در فارسی «فضولی» خوانده شد؛ مثلاً حافظ می‌گوید:
که در این‌جا فضولی به همان معنایی است که ما امروزه به کار می‌بریم، و این عکس معنای عربی این واژه است. به هر حال محمدبن سلیمان این تخلص را به معنای عربی آن به کار می‌برد یعنی: «زبان دراز و مداخله‌کننده در کاری که به او مربوط نیست»، یا به تعبیر امروزی «فضول». فضولی در مقدمه دیوان اشعارش به زبان فارسی دلیل انتخاب این تخلص عجیب را با زبانی شوخ‌طبع توضیح می‌دهد:
آخرالامر معلوم شد که یارانی که پیش از من بوده‌اند تخلصها را بیش از معانی ربوده‌اند. خیال کردم که اگر تخلص مشترک اختیار نمایم در انتساب نظم بر من حیف رود اگر مغلوب باشم و بر شریک ظلم شود اگر غالب آیم. بنابر رفع ملابست التباس «فضولی» تخلص کردم و از تشویش ستم شریکان پناه بجانب تخلص بردم و دانستم که این لقب مقبول طبع کسی نخواد افتاد که بیم شریک او بمن تشویشی نتواند داد.
آثار > ترکی

دیوان اشعار ترکی.
دیوان ترکی فضولی تاکنون چند بار در ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان منتشر شده‌است.
دیوان ترکی به تصحیح حمید آراسلی (باکو)، دیوان ترکی به تصحیح امین صدیقی (تهران، ۱۳۷۴) و دیوان ترکی تصحیح مژگان جونبور و دیگران (استانبول) بهترین چاپ‌های علمی دیوان ترکی هستند.
شاه و گدا
لیلی و مجنون
مثنوی بنگ و باده. به شاه اسماعیل تقدیم شده‌است.
روضه.
حدیقة السعداء. این کتاب ترجمهٔ روضةالشهدای حسین واعظ کاشفی است. که بر آن مطالبی نیز افزوده‌است.
صحبت الاثمار (گفتگو بین چند میوه است و یکی از نخستین کتاب‌های ادبیات کودک محسوب می‌شود)
شکایت‌نامه.
رسالهٔ معما.
آثار > نمونه شعر ترکی

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای خوش اول مست، کی بیلمز غمی-عالَم نه ایمیش، |  | نه چکر عالم اوچون غم، نه بیلر غم نه ایمیش |
| بیر پری سیلسیله‌ای-عشقینه دوشدوم ناگه، |  | شیمدی بیلدیم سببی-خیلقت-آدم نه ایمیش. |
| واعظ اوصافی-جهنم قلیر، ای اهل ورع! |  | وار اونون مجلسینه، بیل کی جهنم نه ایمیش! |
| اوخو کؤکسومده ئوتوپ، قالمیش ایمیش پئیکانی، |  | آه بیلیدیم سببی-آهی-دمادم نه ایمیش! |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  خّرم آن‌کس که نداند غم عالم چه بوَد |  | نه بداند غم عالم، نه که خود غم چه بوَد |
| ناگهان بندی زنجیر نگاری شده‌ام |  | حال دانم سبب خلقت آدم چه بود |
| گفت واعظ همه اوصاف جهنم، زاهد! |  | باش در مجلس او، بین که جهنم چه بود |
| تیر بر دل بزد و مانده بجا پیکانش |  | آه، دانم سبب آه دمادم چه بود |
| ای فضولی مزه باده ساقی دانی |  | چو کنی توبه بدانی که ریا هم چه بود |
آثار > فارسی

قدیمی‌ترین نسخه خطی دیوان فارسی فضولی در ۲۰ جمادی‌الاولی ۹۵۹ قمری به خط حبیب‌الله اصفهانی نوشته شده‌است. این نسخه هم‌اکنون در کتابخانه مرادیه در ترکیه نگه‌داری می‌شود. در مقدمهٔ این دیوان، فضولی با زبانی که گاه به طنز نزدیک می‌شود، شرح می‌دهد چگونه بعد از این که در سرودن شعر به عربی و ترکی مهارت پیدا کرده، اشعار پراکندهٔ فارسی سروده‌است به سرودن غزل به فارسی پرداخته‌است:
تا آنکه روزی گذارم بمکتبی افتاد، پری چهرهٔ دیدم فارسی‌نژاد، سهی سروری که حیرت نظارهٔ رفتارش الف را از حرکت انداخته بود و شوق مطالعهٔ مصحف رخسارش دیدهٔ نابینایی صاد را عین بصر ساخته بود.

چون توجه من دید از گفتهای من چند بیتی طلبید. من نیز چند بیتی از عربی و ترکی باو ادا نمودم و لطایف چند نیز از قصیده و معما برو فزودم. گفت که اینها زبان من نیست و بکار من نمی‌آید، مرا غزلهای جگر سوز عاشقانهٔ فارسی می‌باید.
هر چند اصولاً فضولی در این مقدمه با شوخ‌طبعی مسائل را بیان می‌کند و بعید نیست از سر شوخ‌طبعی این ماجرا را نقل کرده باشد اما به هر حال غزل‌های عاشقانهٔ فارسی فضولی بخش مهمی از دیوان او را تشکیل می‌دهند.
فضولی به فارسی در قالب‌های مختلف مانند قصیده، غزل، ترکیب‌بند، مقطعات، رباعی و مثنوی ساقی‌نامه شعر سروده‌است؛ اما بخش عمدهٔ دیوان او را غزل و قصیده تشکیل می‌دهد.
دیوان شعرها
رند و زاهد
صحت و مرض
انیس القلب
ساقی‌نامه (هفت جام)
روح نامه (سفرنامه روح یا حُسن و عشق)
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مردم این دیار را با من  |  | اثر شفقت و عنایت نیست |
| یا در ین قوم نیست معرفتی |  | یا مرا هیچ قابلیت نیست |
آثار > نمونه شعر فارسی

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نو خطان را دوست می‌دارد دل دیوانه‌ام |  | من چو مجنون نیستم در عاشقی مردانه‌ام |
| خضر می‌گویند بر سر چشمهٔ برد ست راه |  | قطرهٔ گویا چکیده جایی از پیمانه‌ام |
| عقل را هر لحظه تکلیفیست بر من در جهان |  | بی‌تکلف با عجب دیوانهٔ همخانه‌ام |
| درد دل با سایه می‌گویم نمی‌یابم جواب |  | غالباً او را بخواب انداخته افسانه‌ام |
| متصل از درد عشق و طعنهٔ عقلم ملول |  | می‌رسد هر دم جفا از خویش و از بیگانه‌ام |
| تا کشیده بر گلت از سنبل مشگین نقاب |  | می‌خلد صد خار هر دم بر جگر از شانه‌ام |
| به که بردارم فضولی رغبت از ملک جهان |  | نیستم گنجی که باشد جای در ویرانه‌ام |
آثار > عربی

فضولی در مقدمه دیوان فارسی‌اش در مورد اشعار عربی‌اش گفته‌است: «باشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را بفنون تازی فی‌الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود زیرا زبان مباحثهٔ علمی من بود.»
مطلع الاعتقاد
دیوان اشعار عربی
نمونه اشعار

فضولی از کم‌سوادی کاتبان و از این که هنگام نوشتن اشعار دقت کمی می‌کنند و مفهوم اشعار را از بین می‌برند در رنج بوده‌است و در انتقاد به این موضوع سه شعر به ترکی، فارسی و عربی سروده‌است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| قلم السون اَلی اُلْ کاتب بَدْ تحریرک |  | که فساد رقمی سوزمزی شوُرِ ایْلر |
| گاه بیر حرف سقوطیهِ قِلْورنادری نارْ |  | گاه بیر نقطه قصوریله گوزی کورایلر |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| باد سرگشته بسان قلم آن بی‌سروپا |  | که بود تیشهٔ بنیان معارف قلمش |
| زینت صورت لفظ است خطش لیک چسود |  | پردهٔ شاهد معنی است سواد قلمش |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| تبت یدا کاتب لولاه ما خربت |  | معمورةأسّست بالعلم و الادبِ |
| اَردی من الخمرفی اِفساد نسخته |  | تستظهر العیب تغییراً مِنَ العَثَب |
یادمان فضولی

۱۹۰۸ - عزیر حاجی بیگف اپرایی بر اساس داستان و اشعار لیلی و مجنون فضولی نوشت.
۱۹۵۲ - به افتخار محمد فضولی شهر کاریاگینو در اتحاد شوروی، «فضولی» نامیده شد.
۱۹۵۸ - در جمهوری آذربایجان در دورهٔ اتحاد جماهیر شوروی، برای بزرگ‌داشت مقام ادبی فضولی کنفرانسی بین‌المللی برگزار شد و آثار ترکی و فارسی او در چاپ جدید منتشر گردید.
۱۹۹۳ تا ۱۹۹۶ - به مناسبت پانصدمین سال تولد فضولی در جمهوری آذربایجان طی سه سال مراسم و جشن‌های متعددی برپا شد. در این سال‌ها در کشورهای مختلف نیز کنگره‌ها و مراسم بزرگداشت متعددی برگزار شد. از جمله میزبانان مراسم می‌توان به ایران (تهران)، ترکیه (آنکارا)، روسیه (مسکو)، عراق (بغداد، کربلا و کرکوک)، گرجستان، قزاقستان، ازبکستان، داغستان، دربند، مخاچ‌قلعه، و دفتر مرکزی سازمان یونسکو در پاریس اشاره کرد.
۱۹۹۶ - روز ۸ نوامبر روز عیدملی لقب گرفت و حیدر علی‌اف رئیس‌جمهوری وقت جمهوری آذربایجان در جشن باشکوهی در کاخ رسپوبلیکا سخنرانی کرد و از فضولی به عنوان شاعر ملی آذربایجان تجلیل کرد.
۲۰۰۷ - در ۲۲ و ۲۳ خرداد ۱۳۸۶ همایش دو روزه فضولی‌شناسی در ارومیه برگزار شد. مرکز مطالعات و تحقیقات آذربایجان‌شناسی و دانشگاه ارومیه در استان آذربایجان غربی این همایش را برگزار کردند. «به گفته کارشناس اجرایی همایش ۵ مقاله از کشور ترکیه، ۲۹ مقاله از باکو، یک مقاله از روسیه، ۸ مقاله از جمهوری نخجوان و ۷۰ مقاله از کشور ایران به دبیرخانه واصل شده بود.»
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سرو را همچو قدت شیوهٔ رعنایی نیست |  | این قدر هست که او مثل تو هرجایی نیست |
| سرو و گل تا ز قد و روی تو دیدند شکست |  | باغبانرا سرو برک چمن‌آرایی نیست |
| همدمی چون غم او نیست دم تنهایی |  | هر کرا هست غم او غم تنهایی نیست |
| ای دل ار عاشقی از طعنه میندیش که ذوق |  | نتوان یافت ز عشقی که برسوایی نیست |
| ای که داری سر سودای تجارت بی‌نفع |  | هیچ سرمایه به از جوهر دانایی نیست |
| صبر در عشق تو کاریست پسندیده ولی |  | کرده‌ام تجربه کار من شیدایی نیست |
| مشو از دیدهٔ خونبار فضولی غایب |  | که درو بی گل روی تو شکیبایی نیست |
برای مطالعۀ بیشتر > کتاب‌های مرجع

تحفهٔ سامی. سام. تهران. ۱۳۶.
مجمع الخواص. صادقی. ۱۰۵.
تذکره شعرای نصرآبادی. (۵۲۰–۵۱۹).
تاریخ ادوارد براودن. ادوارد براون. (۱۵۹–۱۵۸).
نگارستان سخن نور ۷۷-مقدمه
آتشکدهٔ آذر. ۱۷۳.
سفینهٔ خوشگو. حرف ف.
ریاض الجنة زنوزی روضه پنجم قسم دوم ۹۰۰ (ب) الف شعبهٔ ثانیه
روز روشن صبا. ۵۳۵.
برای مطالعۀ بیشتر > سایر کتاب‌ها

کتاب‌شناسی فضولی، رضا مهدوی‌فر. کتاب‌خانه ملی، تهران، ۱۳۷۱.
ذبیح‌الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲–۵ صفحهٔ ۶۷۴.
پایاننامه: بررسی تطبیقی مضامین مشترک و متفاوت عرفانی دیوان‌های فارسی و ترکی فضولی با دیوان حافظ از غلامرضا ضیایی نیری جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد ادبیات فارسی استاد راهنما: دکتر ایوب کوشان استادیار رشته ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز
برای مطالعۀ بیشتر > مقالات و سخنرانی‌ها

«پژوهشگاه اطلاعات و مدارک ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ آوریل ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۰ ژانویه ۲۰۰۸.
متن سخنرانی مهندس میرسلیم - وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مناسبت مجمع بزرگداشت مولانا محمد فضولی، مصطفی میرسلیم
اثرپذیری فضولی از سعدی و شعرای دیگر، جواد هیئت
فلکلریاندی آهیمدان… (فولکلور از آه من سوخت…)، یاشار قارایف
بدایع اندیشه‌های شیعی در آفرینش ادبی ملامحمد فضولی، علی‌اکبر ولایتی
فضولی و جامی از جمهوری آذربایجان، نوشابه آراسلی
امثال و حکم در آثار فضولی، رحیم چاوشی
فضولی اثر لرینده خالق یاداد یجیلیغی عنعنه لری (آداب و سنن توده در آثار فضولی)، بهلول عبدالله
موسیقی در شعر فضولی، منصوره ثابت‌زاده
نقد و بررسی (تحلیل) اشعار ترکی ملا محمد فضولی بغدادی، جلیل مسگرنژاد
کؤنول پنجره سیندن (از دریچهٔ دل)، عباسعلی یحیوی (ایلچی)
زندگی فضولی بغدادی یا نگاهی به مقدمه دیوان، نصرت‌الله فروهر
شعر عنصر و فضولی شعرینده… (عنصر شعر در شعر فضولی)، بهرام اسدی
انسان کامل از دیدگاه فضولی در رند و زاهد، فریده کریمی‌موغاری
نکاتی چند دربارهٔ زندگی محمد فضولی، جلال خسروشاهی
زلالی از چشمهٔ خورشید، علی‌اصغر شعردوست
فضولی و شعر او، مقدم‌علوی
نگاهی به شعرهای ترکی فضولی، میر صالح حسینی
محمدسلیمان بن فضولی در تألیفات دانشمندان، یحیی خان‌محمدی‌آذری
فضولی، شاعر عشق و عرفان، مصطفی مجرد
داستان پیامبران در دیوان اشعار فضولی، حمید طبیبیان
ادبیات داستانی در شعر فضولی، محمدباقر نجف‌زاده‌بارفروش
فضولی، محیط، زندگانی و شخصیت او، ترجمهٔ دکتر ع. خیامپور، نشریه دانشکده ادبیات تبریز، سال سوم، ش ۱ و ۲.
مقایسه پیر در شعر حافظ و دیوان‌های حکیم فضولی دوره ۶، شماره ۲۱، بهار ۱۳۹۱، صفحه ۱۵۹–۱۸۸ ایوب کوشان؛ غلامرضا ضیایی http://clq.iranjournals.ir فصلنامه مطالعات ادبیات تطبیقی دانشگاه آزاد اسلامی واحد جیرفت
صفحه‌ای از دیباچهٔ دیوان اشعار فضولی به زبان ترکی
بسته‌شدن فک

موضوع بسته‌شدن فک، در اصطلاح دندان‌پزشکی، به معنای شکل قرارگیری ردیف دندان‌های فک‌های بالا و پایین بر روی هم به‌گونه‌ای است که دهان به آسانی در شکل بسته قرار بگیرد. به این خاطر، به بسته‌شدن فک‌ها که شیوه بر روی هم آمدن دندان‌ها است، برهم‌آیی یا اُکلوژن (انگلیسی: Occlusion) می‌گویند.
این مبحث در دندان‌پزشکی، به رابطهٔ بین دندان‌های فک بالا و فک پایین هنگام نزدیک شدن به یکدیگر، یعنی به هنگام «گاز زدن»، چه در حال جویدن و چه در حالت استراحت، می‌پردازد.
جفت شدن دندان‌ها، بَست (بایت) و تراز دندانی از دیگر اصطلاحات مربوط به این مبحث است.
اهمیت تراز مناسب دندان‌ها

جفت شدن و تراز مناسب دندان‌های ردیف بالا و ردیف پایین برای موارد زیر اهمیت داد:
جویدن: هم‌راستایی مناسب دندان‌ها به جویدن صحیح غذا کمک می‌کند و از آسیب به دندان‌ها و فک جلوگیری می‌کند.
صحبت کردن: برهم‌آیی درست دندان‌ها در تلفظ صحیح حروف و کلمات نقش دارد.
زیبایی: تراز نامناسب دندان‌ها می‌تواند بر ظاهر صورت و لبخند تأثیر منفی بگذارد.
سلامت دهان و دندان: ناهمراستایی دندان می‌تواند باعث مشکلاتی مانند پوسیدگی، ساییدگی دندان‌ها و بیماری‌های لثه شود. همچنین می‌تواند باعث درد فک و سردرد شود.
اگر شیوه برهم‌آیی دندان‌ها نامناسب نباشد، دندانپزشک می‌تواند با روش‌های مختلفی مانند ارتودنسی (دندان‌آرایی)، درمان‌های ترمیمی یا جراحی فک، آن را اصلاح کند. تشخیص و درمان زودهنگام شیوه نامناسب گاز زدن می‌تواند از بروز مشکلات جدی در آینده جلوگیری کند.
دستگاه جونده، علاوه بر دندان‌ها شامل بافت‌های اطراف دندان، مفصل گیجگاهی فکی (و سایر اجزای اسکلتی) و عضلات عصبی نیز می‌شود، بنابراین تماس‌های دندانی را نباید به تنهایی، بلکه در رابطه با کل دستگاه جونده بررسی کرد.
اهمیت تراز مناسب دندان‌ها > اصطلاحات و تعاریف

در جدول زیر پرکاربردترین اصطلاحات مربوط به ترازبندی بسته‌شدن فک‌ها می‌آید. برابرهای فارسی درج‌شده در ستون اول مصوبه فرهنگستان زبان فارسی است:
| اصطلاحات مربوط به بَرهمایی دندان‌ها> فارسی | اصطلاحات مربوط به بَرهمایی دندان‌ها> مترادف | اصطلاحات مربوط به بَرهمایی دندان‌ها> تعریف | اصطلاحات مربوط به بَرهمایی دندان‌ها> انگلیسی |
| --- | --- | --- | --- |
| بَرهمایی | اکلوژن | تعامل اجزای دستگاه جونده در هنگام قرار گرفتن دندان‌های بالا و پایین بر روی هم | occlusion |
| بَرهمایشی | اکلوزال | مربوط به بَرهمایی یا متأثر از آن | occlusive |
| سطح بَرهمایی |  | سطح فوقانی دندان‌های خلفی فک پایین و سطح تحتانی دندان‌های خلفی فک بالا که در حالت بَرهمایی با یکدیگر تماس دارند | occlusal surface, masticatory surface |
| خط بَرهمایی |  | خطی فرضی که از محل تماس دندان‌های فک بالا و پایین در حالت بَرهمایی می‌گذرد | line of occlusion |
| تماس بَرهمایشی | تماس سطح جونده | تماسی که از برخورد سطوح جوندهٔ دندان‌های پایین و بالا در هنگام بستن فک به وجود می‌آید | occlusal contact |
| بَرهمایی مرکزی |  | وضعیتی که در آن سطوح جوندهٔ دندان‌های فک‌های بالا و پایین دارای حداکثر تماس و درهم‌رفتگی دندانه‌ها باشند | centric occlusion, central occlusion |
| بَدهمایی | مال‌اکلوژن، مل‌اکلوژن | نابهنجار بودن ردیف دندان‌های یک فک یا ارتباط نامناسب دندان‌های یک فک با فک مقابل که سبب اختلال در عملکرد دندان‌ها می‌شود | malocclusion |
| بست | بایت | جفت شدن دندان‌های فک بالا و پایین در حالت بَرهمایی مرکزی | bite |
| بست نوک‌به‌نوک | بَرهمایی نوک‌به‌نوک | وضعیتی که در آن دندان‌های قدامی فک بالا و پایین در حالت بَرهمایی مرکزی به‌صورت نوک‌به‌نوک قرار دارند | edge-to-edge bite, end-to-end bite |
| پیش‌بست | هم‌پوشانی افقی | وضعیتی که در آن لبهٔ برندهٔ دندان‌های قدامی فک بالا جلوتر از لبهٔ بُرندهٔ دندان‌های قدامی فک پایین در حالت بَرهمایی مرکزی است | overjet, overjut, horizontal overbite |
| بیش‌بست | روبَست عمیق، هم‌پوشانی عمودی عمیق | نوعی بَدهمایی که در آن هم‌پوشانی عمودی دندان‌های قدامی در حالت بَرهمایی مرکزی زیاد است | deep bite, closed-bite malocclusion, closed bite |
| زیربَست | جلوآمدگی فک پایین، آندر‌بایت | نوعی ناهنجاری فکی که در آن دندان‌های پایینی جلوتر از دندان‌های بالایی قرار می‌گیرند | underbite |
| وارون‌بست | کراس‌بایت | نوعی بَدهمایی که در آن خط بَرهمایی دندان‌های فک پایین نسبت به فک بالا قدامی‌تر و/ یا لُپی‌تر است | cross-bite |
| وارون‌بست قدامی |  | نوعی وارون‌بست که در آن یک یا بیش از یک دندان پیشِ فک بالا در سمت زبانی دندان‌های پیشِ فک پایین قرار گرفته باشد | anterior cross-bite |
| وارون‌بست خلفی |  | نوعی وارون‌بست که در آن یک یا بیش از یک دندان خلفی شیری یا دائمی در سمت زبانی دندان‌های فک پایین قرار گرفته است | posterior cross-bite |
| پوسیدگی سطح جونده | پوسیدگی بَرهمایشی | نوعی پوسیدگی که از سطح بَرهمایی دندان‌ها شروع می‌شود | occlusal caries |
| نابَست | ناهمایی | نوعی بَدهمایی که در آن دندان‌های بالا و پایین در حالت بَرهمایی مرکزی به یکدیگر نمی‌رسند | open bite, nonocclusion, apertognathia, open bite malocclusion |
شیوه‌های بسته شدن فک‌ها

بست عادی (بایت نرمال، کلاس یک): دندان‌های فک بالا کمی جلوتر از دندان‌های فک پایین قرار می‌گیرند و دندان‌های آسیاب بالا و پایین به خوبی روی هم جفت می‌شوند.
روبَست (کلاس دو): دندان‌های فک بالا بیش از حد جلوتر از دندان‌های فک پایین قرار می‌گیرند.
زیربست (کلاس سه): دندان‌های فک پایین جلوتر از دندان‌های فک بالا قرار می‌گیرند.
برهم‌آیی ایستا به تماس بین دندان‌ها هنگامی که فک بسته و بی‌حرکت است اشاره دارد، در حالی که برهم‌آیی پویا به تماس‌های دندانی هنگام حرکت فک اشاره دارد.
کالبدشناسی دستگاه جونده:
بدون درک عمیق از کالبدشناسی، از جمله آناتومی دندان‌ها، مفصل گیجگاهی فکی، عضلات اطراف آن و اجزای اسکلتی، نمی‌توان به‌طور کامل شیوه بسته‌شدن فک را درک کرد.
دندان‌ها و ساختارهای اطراف آن:
دندان‌های انسان شامل ۳۲ دندان دائمی است که بین آرَک (استخوان آلوئول) فک بالا و فک پایین توزیع شده‌اند. دندان‌ها از دو قسمت تشکیل شده‌اند: تاج، که در دهان قابل مشاهده است و بالای بافت نرم لثه قرار دارد، و ریشه‌ها، که در زیر لثه و در آرک قرار دارند.
لیگامان پریودنتال، ساروجه یا سمنتومcementum در قسمت بیرونی ریشه را به استخوان آلوئول متصل می‌کند. این دستهٔ از فیبرهای بافت همبند در پراکنده کردن نیروهایی که در طول تماس دندان‌ها در عملکرد به استخوان زیرین وارد می‌شوند، حیاتی است.
دندان‌ها بسیار تخصصی هستند و دندان‌های مختلف در عملکردهای خاصی درگیر هستند. دستگاه جونده تا حد زیادی تحت تأثیر این روابط داخل و بین قوس‌ها است و درک وسیع‌تری از آناتومی می‌تواند برای کسانی که می‌خواهند تراز دندانی را درک کنند، بسیار مفید باشد.
شیوه‌های بسته شدن فک‌ها > اجزای اسکلتی

فک بالا جنبهٔ مهمی از اسکلت بالای صورت را تشکیل می‌دهد. دو استخوان نامنظم در طول رشد در محل اتصال بین فکی به هم جوش می‌خورند و فک بالا را تشکیل می‌دهند. این قسمت کام حفرهٔ دهان را تشکیل می‌دهد و همچنین از لبه‌های آرکی (آلوئولی) که دندان‌های بالایی را در جای خود نگه می‌دارند، پشتیبانی می‌کند. از طرف دیگر، اسکلت پایین صورت از فک پایین، یک استخوان U شکل، تشکیل شده است که از دندان‌های پایین پشتیبانی می‌کند و همچنین بخشی از مفصل گیجگاهی فکی را تشکیل می‌دهد. کندیل فک پایین و بخش فلسی استخوان گیجگاهی، در پایه جمجمه با یکدیگر مفصل می‌شوند.
مفصل گیجگاهی فکی (TMJ) از استخوان گیجگاهی جمجمه، به ویژه گودی کاسه‌ای (حفرهٔ گلنوئید) و تکمهٔ مفصلی و همچنین کوندیل فک پایین، به همراه یک دیسک غضروفی لیفی در بین آنها تشکیل شده است. این مفصل به عنوان یک مفصل لولایی-لغزشی طبقه‌بندی می‌شود و می‌تواند طیفی از حرکات لغزشی و لولایی را انجام دهد. دیسک که در بین این دو قرار دارد از بافت لیفی متراکم تشکیل شده است و عمدتاً فاقد عروق و اعصاب است.
شیوه‌های بسته شدن فک‌ها > ماهیچه‌ها

عضلات مختلفی در بسته شدن دندان‌ها نقش دارند، از جمله ماهیچه جونده و سایر عضلات فرعی. ماهیچه گیجگاهی، ماهیچهٔ جَوِشی (ماستر)، ماهیچه بالی (پتریگوئید) داخلی و خارجی عضلات جونده هستند و در بالا و پایین بردن، بیرون زدن و عقب کشیدن فک پایین نقش دارند. همچنین، شکمچه‌های قدامی و خلفی ماهیچه دوشکمچه‌ای (دیگاستریک) در پایین آوردن فک پایین و بالا بردن استخوان لامی (هیوئید) نقش دارند و بنابراین برای دستگاه جونده مهم هستند.
شیوه‌های بسته شدن فک‌ها > رباط‌ها

لیگامان‌های مختلفی مرتبط با مفصل گیجگاهی فکی وجود دارند که با عمل به عنوان مهارکننده‌های منفعل، حرکات مرزی را محدود و مهار می‌کنند. آنها به عملکرد مفصل کمکی نمی‌کنند، بلکه نقش محافظتی دارند. لیگامان‌های کلیدی مربوط به مفصل گیجگاهی فکی عبارتند از:
لیگامان گیجگاهی فکی
لیگامان‌های دیسک داخلی و جانبی
لیگامان اسفنومندیبولار
لیگامان استایلومندیبولار
تکامل تراز دندان‌ها

با شروع رویش دندان‌های شیری در ۶ ماهگی، دندان‌های فک بالا و فک پایین به دنبال قرار گرفتن در کنار یکدیگر هستند. دندان‌های در حال رویش در طول رشد توسط زبان، گونه‌ها و لب‌ها در موقعیت خود قالب‌گیری می‌شوند. دندان‌های شیری بالا و پایین باید پس از ۲ سال در حالی که به رشد خود ادامه می‌دهند، به‌طور صحیح در کنار هم قرار گرفته و تراز شوند و رشد کامل ریشه در ۳ سالگی کامل شود.
حدود یک سال پس از تکمیل رشد دندان‌ها، فک‌ها به رشد خود ادامه می‌دهند که منجر به ایجاد فاصله بین برخی از دندان‌ها (دیاستما) می‌شود. این اثر در دندان‌های قدامی (جلویی) بیشتر است و از حدود ۴–۵ سالگی قابل مشاهده است. این فاصله مهم است زیرا فضای لازم برای رویش دندان‌های دائمی (بزرگسالی) در محل صحیح را فراهم می‌کند و بدون این فاصله، احتمالاً ازدحام دندان‌های دائمی وجود خواهد داشت.
برای درک کامل تکامل بسته‌شدن فک و ناهنجاری دندانی، درک پویاشناسی دندان‌های آسیای کوچک در مرحلهٔ دندانی مختلط مهم است. مرحله دندانی مختلط زمانی است که هم دندان‌های شیری و هم دندان‌های دائمی وجود دارند. دندان‌های آسیای کوچک دائمی در حدود ۹–۱۲ سالگی رویش می‌یابند و جایگزین دندان‌های آسیای شیری می‌شوند. دندان‌های آسیای کوچک در حال رویش کوچک‌تر از دندان‌هایی هستند که جایگزین آن‌ها می‌شوند و این تفاوت فضا بین دندان‌های آسیای شیری و جانشینان آن‌ها (۱٫۵ میلی‌متر برای فک بالا، ۲٫۵ میلی‌متر برای فک پایین)، فضای بازی (Leeway) نامیده می‌شود. این فضا اجازه می‌دهد تا دندان‌های آسیای دائمی به سمت میانی به فضاها حرکت کنند و یک بسته‌شدن فک کلاس I را ایجاد کنند.
طبقه‌بندی دندان‌های پیش و آسیا

طبقه‌بندی تراز یاناترازی دندانی نقش مهمی در تشخیص و برنامه‌ریزی درمان در ارتودنسی ایفا می‌کند. برای توصیف رابطهٔ دندان‌های آسیای فک بالا با دندان‌های آسیای فک پایین، طبقه‌بندی ناهنجاری دندانی Angle سال‌هاست که معمولاً استفاده می‌شود. این سیستم همچنین در تلاش برای طبقه‌بندی رابطهٔ بین دندان‌های پیش دو قوس نیز تطبیق داده شده است.
رابطهٔ دندان‌های پیش:
هنگام توصیف رابطهٔ بین دندان‌های پیش فک بالا و فک پایین، دسته‌های زیر طبقه‌بندی رابطهٔ پیشین Angle را تشکیل می‌دهند:
کلاس I: دندان‌های پیش فک پایین با دندان‌های پیش فک بالا در یک سوم میانی یا روی کوژک (cingulum) سطح کامی تماس پیدا می‌کنند.
کلاس II: دندان‌های پیش فک پایین با دندان‌های پیش فک بالا در سطح کامی، در یک سوم لثه‌ای یا خلفی به کوژک تماس پیدا می‌کنند. این کلاس ممکن است به زیرمجموعه‌های I و II تقسیم شود:
زیرمجموعه I شامل دندان‌های پیش فک بالا است که به جلو متمایل شده‌اند (۹۰٪) و این افراد همپوشانی افقی بیشتری دارند - این اصطلاحاً جلوآمدگی افقی (اورجت یا پیش‌بست) نامیده می‌شود.
زیرمجموعه II شامل افرادی با دندان‌های پیش متمایل به عقب (۱۰٪) است که منجر به افزایش همپوشانی عمودی می‌شود - این اصطلاحاً جلوآمدگی عمودی (اوربایت) نامیده می‌شود.
کلاس III: دندان‌های پیش فک پایین با دندان‌های پیش فک بالا در سطح کامی، به ویژه در یک سوم پیشین یا قدامی به کوژک تماس پیدا می‌کنند.
در برخی موارد، جلوآمدگی افقی دندان‌های فک بالا نسبت به دندان‌های فک پایین معکوس می‌شود (<0mm) و دندان‌های پیش فک پایین در قدام دندان‌های پیش فک بالا قرار می‌گیرند.