و باز هم سفر
بازخورد > نقد

محبوبه نجف‌خانی، مترجمِ ادبیاتِ کودک و نوجوان، ضمنِ پیشنهادِ و باز هم سفر برای مطالعه، اعتقاد دارد جملاتِ تفکربرانگیرِ متعددی از زبانِ شخصیت‌ها یا راوی در رمان وجود دارد که می‌تواند ذهن خواننده را به چالش بکشد.
نجف‌خانی یکی از اشکالاتِ کتاب را شیوهٔ روایتِ داستان می‌داند، چون در دو فصلِ اول که شخصیت‌ها و روایت‌هایشان هنوز به‌خوبی در ذهن شکل نگرفته، خواننده اندکی گیج می‌شود و ناچار است برای دنبال کردن ماجرا، به صفحات قبلی نگاه کند، اما وقتی با فضاها و شخصیت‌ها آشناتر می‌شود، آسان‌تر می‌تواند روایت‌ها را دنبال کند. طولانی بودن و تعلیقِ کُندِ داستان هم نقطه‌ضعف دیگری است که می‌تواند باعث کسل‌شدن مخاطب شود.
محمد قزلباش، منتقد ادبی، طی مقاله‌ای در فصلنامه نقد کتاب کودک و نوجوان به نقدِ ساختاریِ رمان پرداخته و معتقد است نگاهِ ناصر یوسفی به رویدادهای داستان، قراردادی است، به این معنا که همهٔ پدیده‌ها با میل، اراده و ذهنیتِ نویسنده شکل گرفته و کارکرد حوادث و شخصیت‌های داستان لزوماً باید به‌غایت‌های معینی بینجامد که توجیه‌کنندهٔ طرح اساسی رمان باشد. به این ترتیب، به‌ازای هر رویداد و موقعیت در رمان، تلویحاً نوعی تأویل یا زمینهٔ تأویل‌پذیری وجود دارد که از همان آغاز آشکار است. خودِ رویدادها و شخصیت‌ها چندان جذاب نیستند و کار هیجان‌انگیز و عجیبی از آنها نمی‌بینیم، اما برای هر اتفاقی، یک ذهنیتِ آموزشی و تجربی مشروط وجود دارد که همهٔ ویژگی داستانی و رواییِ داستان به آن وابسته است و در مواردی که این داده‌ها و شروط، ابتکاری باشد، رمان جذاب و خواندنی می‌شود. همچنین نویسنده با ایجاد موقعیت‌هایی نامتعارف و پارادوکسیکال و روایتِ چاره‌اندیشیِ شخصیت‌ها برای رویارویی با این معضل‌ها، نوجوانان را به تفکر راجع به چنین مسائلی وادار می‌کند. در مواردی که نویسنده بر عدم آزادی در جامعه یا سیستم‌های کنترل زندگی افراد حتی در محیط‌های آموزشی (یعنی موقعیتِ شوکا) متمرکز است، جنبه‌های محتواییِ اثر نمودارتر است و نتیجه‌گیری مشخصی در پی دارد.
رمان در کل چندان گیرا و مهیّج نیست، روابط علت و معلولی حوادث، موقعیت‌ها و شخصیت‌ها ضعیف است، اما در مقاطعی خوانندهٔ اثر را به‌لحاظ داستانی‌ترشدن موضوع و حس‌ورزی‌های خاص تحت تأثیر قرار می‌دهد.
محمد قزلباش، منتقد ادبی
با توجه به شکل‌گیری پدیده‌ها بر مبنای اراده و ذهنیتِ نویسنده، قزلباش اعتقاد دارد که و باز هم سفر اثری تخیلی محسوب نمی‌شود، بلکه اثری قراردادی و برگرفته از تابع‌های ذهنی خودِ نویسنده است. هر سه سفر بلافاصله در اولین ایستگاه، وضعیتی ثابت پیدا می‌کنند و بر خلاف سفرهای تجربیِ مبتنی بر خودشناسی که به چندین ایستگاه و مکان جغرافیایی وابسته‌اند، این سه سفر در یک ایستگاه خلاصه می‌شوند. این وضعیت باعث می‌شود شخصیت‌ها نتوانند چندان جلو بروند و اگر هم پیش بروند، به عقب برمی‌گردند. از سوی دیگر، رویدادهای مهمی در داستان وجود ندارد که حجمِ بالای آن را توجیه کند. همچنین رمان سرشار از «خوداظهاری، توصیف و برون‌فکنی» است که چندان ارزش داستانی ندارند.
قزلباش همچنین اشاره می‌کند که آنچه نویسنده به‌مثابهٔ تغییرات روحی و حالات توصیف می‌کند، بدیهیاتی هستند که فقط نقشِ حجمی دارند و رمان را «در سطح انشاهای دبیرستانی» پایین می‌آورند، چون فاقد تازگیِ موضوعی هستند و از حس‌ورزی اندیشمندانهٔ موضوعِ رمان می‌کاهند. او تعداد رویدادها را نسبت به حجم رمان اندک می‌داند و با اشاره به اینکه حوادث چندان تأثیرگذار نیستند، خاطرنشان می‌کند که تمرکز بر تغییر شرایط و موقعیت‌ها و تأکید بر عجیب نشان دادنِ داده‌های موضوعی رمان، حالتی افراطی دارد و این تغییراتِ نامتعارف و قراردادی، انتزاعی جلوه می‌کنند. چنین ویژگی‌هایی باعث می‌شود رمان دچار وضعیتی انتزاعی و غیررئالیستی شود و جنبه‌های انتزاعی رمان هم به‌شکل نامتعارف، غیرتخیلی و صرفاً قراردادی و شرطی باشد. قزلباش با اشاره به بخشی از داستان که به توصیفِ حبسِ شوکا در اتاقِ سفید می‌پردازد، معتقد است که یوسفی از شخصیت‌ها و حوادث داستانیِ کتابش، همچون نمونه‌هایی برای اثباتِ نظریه‌های بدیهی روان‌شناختی استفاده کرده‌است.
زهرا ماهری هم طی نقد کوتاهی در سایت وینش به این کتاب پرداخت. ماهری کتاب را «بسیار نمادین» می‌داند و از جمله عناصر نمادین به کولی‌ها، پیرمرد فکور، عرفان‌مسلکی و استفاده از موسیقی اشاره می‌کند که در دیگر داستان‌های یوسفی هم مشهود است. او معتقد است در رمان سعی شده نوجوانان را با تجربه‌های جدید آشنا کند و آنان را به‌سوی خودشناسی و چالش‌های پیش روی بزرگسالی بکشاند.