تات‌های ایران
تات‌های ایران

صفحهٔ اصلی: رده:شهرها و روستاهای تات‌زبان
در ایران پراکندگی تات‌ها دامنه قابل توجهی دارد. تا قرن گذشته، مردمی که در سرزمین‌های میان مانقوطای سراب و نیر اردبیل سکونت داشتند، مخلوطی از تات‌ها و شاهسون‌ها بودند و طول مسیر رودخانه‌های بالق لو و قره‌سو تا رودخانه ارس نیز در دست تات‌ها بود. اینان در همان زمان مدت‌ها بود که زبان خود را فراموش کرده بودند و به ترکی سخن می‌گفتند. دره شاهرود خلخال، بزرگ‌ترین محل تجمع تات‌ها در استان اردبیل است. حدود چهل روستا در این دره و یکی دو ناحیه دیگر خلخال، تات‌نشین است. در قزوین استان تات نشین جهان نیز انبوهی از تات‌ها سکونت دارند. به‌طوری که تاکستان بزرگ‌ترین شهر تات نشین جهان در مرکز آن قرار دارد. در سال ۱۲۷۶ به دستور علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه، وزیر علوم و صنایع و تجارت، لغات رایج در میان تات‌های بلوک زهرا رامند و تاکستان و دیگر روستاهای تات‌نشین جنوب قزوین جمع‌آوری گردید و کتابی تألیف شد با عنوان رساله لغات فرس قدیم که اهل قزوین را از قبایل قدیم ایران و مردمی پهلوی‌زبان معرفی کرده است. شمس‌العلما محمدمهدی عبدالرب آبادی، از مؤلفان نامه دانشوران، از این طایفه بود. حضور تات‌ها در مازندران و استرآباد نیز سابقه‌ای طولانی دارد؛ از قرن دهم به بعد، تات‌ها یکی از گروه‌های جمعیتی ولایت استرآباد بوده‌اند. سلطانعلی تات در صفر ۱۰۰۵، استشهادنامه رعایا و مالکان قریه چوپلانی استرآباد را دربارهٔ حقابه آن روستا تأیید کرده بود. در دوره نهضت مشروطه، زبان تاتی در ولایت استرآباد رایج بود و گروه‌هایی از تات‌ها در بلوک سدن رستاق استرآباد و شهر اشرف (بهشهر امروزی) سکونت داشتند.
[نیازمند منبع]
تات‌های ایران که به تات‌های جنوبی شهرت یافته‌اند، در شهرها و روستاهای زیر زندگی می‌کنند:
اشتهارد و روستاها و دهستان‌های اطراف (پسوند اوا در زبان تاتی همان آباد است): شامل مرادتپه، صحت آباد، جعفرآباد، قزل حصار، رحمانیه، مهدی‌آباد، فرد آباد، مختارآباد، عبدالله آباد، کوشک اوا، مروت اوا، پلنگ اوا، اوپشته، گنگ، جارو، نکوجار، قرقرک و بوجعفر.
رودبار قصران، بومی‌های شمال تهران شامل بومی‌های قدیمی تجریش و شمیران و دماوند و ایوانکی و لواسان کوچک و بزرگ و روستاهای اطراف آن‌ها. (البته بعضی از روستاهای شهرستان دماوند مهاجرنشین و کرد یا ترک زبانند مانند روستای حصار یا سربندان که کرد هستند)
در شهرستان تاکستان؛ شهر تاکستان و در بخش اسفرورین، شهر اسفرورین و روستای قرقسین، تات زبان‌اند.
در الموت غربی قزوین؛ روستاهایی نظیر سپوهین، جلفاده یا جولاده، موشقین و … تات زبان هستند.
در شهرستان بوئین زهرا؛ شهرهای شال، دانسفهان سگزآباد و روستاهای خیارج، خوزنین، خروزان، ابراهیم‌آباد و و … تات زبان هستند.
در شرق استان قزوین و غرب و روستاهای صمغ آباد، طیخور، توداران، آقچری، خوزنان، جزمه، آتانک، قاضی کلایه، ابراهیم‌آباد، کهوان، دارالسرور، میان‌کوه و کذلک، و روستاهای رزجرد، شترک ماخورین، شینقر، اردبیلک، الولک، حصار خروان، باورس، چناسک و … در کوهپایه قزوین تات‌زبان هستند.
در اردبیل؛ مناطقی مانند خلخال(کلور، درو، اسبو، اسکستان، شال، کرین، لرد، گیلوان، کرنق)، طارم، پیله‌زیر و کجل.
در زنجان؛ حدود در حدود ۸ روستا به نام‌های (چرزه، باکلور، جمال آباد، قسمتی از آبادی هزارود، بندرگاه، سیاورود، نوکیان، قوهیجان) تات هستند و مردم روستاهای سفید کمر، سعید آباد علیا، سعید آباد سفلی و خوئین در شهرستان ایجرود نیز به زبان تاتی سخن می‌گویند.
در استان مرکزی؛ در (شهرستان کمیجان) روستاهای وفس، چهرقان، گورچان (فراهان) و فرک تات هستند. این روستاها به فاصله ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلومتری شهر اراک و در شمالی‌ترین نقطه استان مرکزی واقع شده‌اند. مناطق کوهستانی و خوش آب و هوا و شغل مردم روستاها کشاورزی، باغداری و دامداری است که به دلیل مواجه شدن با کمبود آب و عدم توجه مسئولان به نیاز مردم و نیروهای انسانی جوان، به شدت روستاها خالی از سکنه می‌شوند و در شهرهای مانند تهران، قم، اراک، کرج و… سکونت می‌نمایند. دربخش خرقان شهرستان زرندیه نیز روستاهای الویر و ویدر تات زبان هستند.
استان خراسان شمالی؛ در شهرستان اسفراین روستای‌های نیش کش، بیدواز و در شهرستان بجنورد دز بخش گرمخان و روستای‌های قلعه محمدی، گیفان پایین، گیفان بالا، میانزو، رزقانه{جودر} و در شهرستان جاجرم بخش جلگه شوقان، شهر سنخواست و روستاهای دوبرجه، طبر، جوشقان، کرف، خراشا، غمیطه، جربت اسلام‌آباد، ارک و اندقان، در شهرستان فاروج روستاهای استاد، خسرویه، مایوان در شهرستان شیروان روستای‌های برزل آباد، گلیان، برزلی به تاتی صحبت می‌کنند. در این مناطق، لهجه تاتی، زبان اصلی مردم است و در برخی روستاها، تات‌ها همراه با سایر اقوام و به ویژه با کردها زندگی می‌کنند. تات‌های ساکن بجنورد شامل طوایف گیفانی، گلیانی، گرمه‌ای، جاجرمی، رازی، سنخواستی، خراشاهی، جربتی، کرفی، طبری، جوشقانی، فیروزه‌ای، آساکی (پارتی)، اردغانی، بیدوازی، روئینی، مشهد طراقی و برخی طوایف خاوری است.[نیازمند منبع]
| پراکنش تات‌ها | پراکنش تات‌ها |
| --- | --- |
پراکنش تات‌ها در استان‌های ایران: پراکنش تات‌ها در استان‌های ایران
آذربایجان شرقی: مرند •  ورزقان
اردبیل: خلخال
البرز: اشتهارد •  ساوجبلاغ •  طالقان •  کرج
تهران: شمیرانات •  دماوند •  فیروزکوه •  قصران
زنجان: ایجرود •  طارم
سمنان: گرمسار
قزوین: آبیک •  البرز •  الموت •  بوئین زهرا •  تاکستان •  فشگلدره •  قزوین
گیلان: رودبار
مرکزی: زرندیه •  کمیجان