محمد بهمن‌بیگی
زندگی > استفاده بهمن‌بیگی از اصل چهار ترومن و پیشبرد برنامه خود

طبق دیدگاهی که کل برنامهٔ بهمن‌بیگی را توطئه‌ای خارجی در نظر می‌گیرد این اصل چهار ترومن بوده‌است که از بهمن‌بیگی استفاده کرده‌است. در اکتبر سال ۱۹۵۴ (۱۳۳۳ شمسی) محمدبهمن‌بیگی رئیس آموزش عشایری برنامه آمریکایی اصل چهار در شیراز بوده‌است. طبق اسناد لانه جاسوسی در تهران، آقای رابرت فان ست معاون کنسول آمریکا در تبریز طی گزارشی به آقای بریانت باکینگهام، کنسول آمریکا در اصفهان می‌نویسد: «زمانی که به‌طور غیررسمی در مورد ایلات با آقای بهمن‌بیگی رئیس آموزش عشایری برنامه آمریکایی اصل چهار در شیراز صحبت می‌کردم، فهمیدم که خسرو خان با ژنرال عزیزی در روز یکشنبه ۲۴ اکتبر ۱۹۵۴ (آبان ۱۳۳۳ شمسی) دیدار کرده بود. به گفته بهمن‌بیگی، خسروخان در حال حاضر در فیروزآباد زندگی می‌کند.» در اکتبر سال ۱۹۵۴ (۱۳۳۳ شمسی) آقای فان ست، بهمن‌بیگی را به عنوان رئیس (هماهنگ‌کننده) برنامه آموزش عشایری اصل چهار معرفی می‌کند. بر اساس گزارش وی: «پیشینه بهمن‌بیگی: حدود چهل سال سن. عضوی از طایفه عمله است. پدرش با تیره خودش در کوهستان است. بهمن‌بیگی فارغ‌التحصیل مدرسه حقوق دانشگاه تهران است. او رئیس برنامه آموزش عشایری اصل چهار است.»
همچنین آقای فان ست می‌نویسد: «بهمن‌بیگی در سال ۱۹۵۲ (۱۳۳۱) طی یک سفر خصوصی به مدت شش ماه از آمریکا دیدار کرد. بخش اعظم هزینه این سفر را خسرو خان پرداخت نمود. (همان‌طور که در بالا ذکر شد معلوم نیست بهمن‌بیگی با توجه تمکن مالی خود، چه نیازی به کمک خسرو خان داشته‌است) او انگلیسی را خوب صحبت می‌کند. او به من گفت که به دلیل مخالفتش با خسرو در عملیات ناکام خسرو خان در سال گذشته (۱۹۵۳ برابر ۱۳۳۲ شمسی)، خسرو خان علاقه‌اش را به او از دست داده‌است. خسرو خان دیگر حمایت زیادی در ایل ندارد و نفوذ او بیشتر به دلیل ثروت اوست»
طبق نظر کلارنس هندرشات که به‌طور دائم طی سال‌های ۱۹۶۱ تا ۱۹۶۵ به عنوان هماهنگ‌کننده آمریکایی آموزش از مدارس بازدید کرده‌است، برنامه مدارس چادری (عشایری) موفق‌ترین پروژه آموزش ابتدایی برنامه اصل چهار در ایران بوده‌است که دقیقاً همان‌طور عمل کرد که یک پروژه کمک‌های فنی برای جوامع کم-مدرنیزه شده باید عمل می‌کرد، به این معنا که بهمن‌بیگی توانسته بود این برنامه آموزشی را که قبل از او ناقص اجرا شده بود در مسیر درستی هدایت کند.
گلن گیگن طی دو سال ابتدای برنامه و قبل از اینکه وزارت آموزش (ایران) پیشنهادهای حمایتی خود را ارائه کند، از طریق جمع‌آوری داده‌های مهم جمعیت‌شناسی، تهیه و تدارک مواد و تجهیزات لازم، و آموزش معلمین کمک بسیار مهمی برای این برنامه بود. بهمن‌بیگی اما گزارش یکسر متفاوتی از ماجرا می‌دهد. او در سال ۱۳۳۰ نخستین مدرسه سیار عشایری را در سایهٔ چادر مهمانی سنتی برای بستگان و خویشان نزدیک خود و کودکان برپا می‌کند. ادارهٔ این مدرسه و جابه‌جایی و استقرار آن همراه با کوچ ایل و اتراق آن از نظر زمان و شرایط کار برای او تجربه مفیدی بود. تلاش او برای جذب کمک آموزش و پرورش به جایی نمی‌رسد. در این زمان او با مدیر اصل چهار و سپس مشاور فرهنگی آن وارد مذاکره می‌شود. آن‌ها موافقت می‌کنند که چادر و لوازم آموزشی را اصل چهار تهیه نماید به شرط این‌که بهمن‌بیگی خود معلمان را بیابد و حقوق آنان را تأمین کند.
عده‌ای مدعی‌اند که آمریکایی‌ها روش‌های تدریس را برای سطوح مختلف تحصیلی تهیه کردند و در کنار آن بسیاری از ایده‌های بهمن‌بیگی نتیجه سفرش به ایالات متحده آمریکا بود، اما شواهد نشان می‌دهد که بهمن‌بیگی با توجه به شرایطی که خود با آن آشنا بود و تجربه آموزش به بستگان خود در کوچ برنامه خود را پی گرفت. برنامه آموزش عشایر منحصراً در اجرا ایرانی بود و به دست ایرانی‌ها اجرا می‌شد. ایرانی‌ها با مسئولیت مستقیم بهمن‌بیگی در مدارس تدریس کرده و از آن نگهداری نمودند. به محض اینکه وزارت آموزش ایران مسئولیت مالی برنامه را در سال ۱۹۵۵ (۱۳۳۴ شمسی) به عهده گرفت حمایت آمریکایی‌ها از برنامه قطع شد و بهمن‌بیگی دیگر از سیستم مالی اصل چهار کمکی نگرفت و تأمین مالی آن به صورت کامل توسط آموزش و پرورش ایران انجام شد.