stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
کازرون
پیشینه و تاریخ > دوران تاریخی پیش از اسلام > ساسانیان

تصاویر
تندیس شاپور ساسانی در غار شاپور کازرون
کتیبه اپسای دبیر که در آن دستور ساخت شهر باستانی بیشاپور ذکر شده است
بقایای کاخ والرین در بیشاپور، محل سکونت والرین، امپراتور روم، پس از اسارت
بقایای شهر باستانی بیشاپور
دورهٔ شاهنشاهی ساسانی، دوران اوج شکوفایی منطقهٔ کازرون به‌شمار می‌رود. در این زمان شاپور یکم، پادشاه ساسانی، پس از شکست دادن امپراتوری روم در نبرد ادسا، دستور احداث شهری به نام بیشاپور را در سال ۲۶۶ میلادی صادر کرد. او در ساخت این شهر از اپسای حرانی و همچنین معماران رومی و یونانی بهره گرفت و به همین دلیل شهر بیشاپور به روش شهرسازی رومی (هیپوداموس) و توسط اسیران رومی احداث شد.
در آن زمان دو شهر به‌نام‌های کازرون و شهر کهنه نیز در نزدیکی بیشاپور قرار داشتند که در قرون بعد تحت عنوان کازرون با یکدیگر ادغام شدند. شاپور ساسانی همزمان با بنیاد شهر بیشاپور، بنای آبادی کازرون را نیز گذاشت. شهر بیشاپور یکی از پایتخت‌های ساسانیان و مرکز کوره شاپورخوره بود و کازرون و شهر کهنه نیز از توابع آن به‌شمار می‌رفتند. کازرون در آن زمان متشکل از سه منطقهٔ نورد، راهبان و دریست بود و شهر کهنه نیز در منطقه‌ای میان کازرون امروزی و دریاچه پریشان قرار داشته‌است.
تصاویر
هرمز یکم ملقب به ، سومین پادشاه ساسانی که زادهٔ شهر بیشاپور بود
بهرام یکم مقلب به ، چهارمین پادشاه ساسانی که زادهٔ شهر بیشاپور بود
قباد یکم، بیست و یکمین پادشاه ساسانی که در راستای رونق و آبادانی شهر کازرون کوشید
بیشاپور زادگاه هرمز یکم و بهرام یکم، دو پادشاه ساسانی نیز بود.
والرین، امپراتور به اسارت‌گرفته‌شدهٔ روم به‌دستور شاپور ساسانی در کاخی که برای او در شهر بیشاپور احداث کرده‌بود، زندگی می‌کرد.
او همچنین بنا به برخی روایت‌ها در همین شهر درگذشت. شاپور اول، پادشاه ساسانی نیز در سال ۲۷۰ میلادی در شهر بیشاپور درگذشت. در سده‌های پنجم و ششم میلادی، قباد یکم در آبادی شهر کازرون کوشید و آن را وسعت داد. بیشاپور نیز تا زمان حمله اعراب به ایران، شهری آباد با جمعیتی بین ۵۰ تا ۸۰ هزار نفر بود.
سکهٔ نقره با تصویر اردشیر دوم، شاهنشاه ساسانی، ضرب بیشاپور
سکه‌ای با تصویر قباد یکم، ضرب بیشاپور
سکه با تصویر خسروپرویز، ضرب بیشاپور
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > سدهٔ اول تا سوم هجری

تصاویر
درهم نقره. ضرب بیشاپور در سدهٔ اول هجری
درهم نقره، ضرب بیشاپور در سدهٔ اول هجری
سکه‌ای با تصویر مهلب بن ابی‌صفره، ضرب بیشاپور در سدهٔ اول هجری
سکه‌ای با تصویر عبیدالله بن زیاد، ضرب بیشاپور در سدهٔ اول هجری
سکه‌ای مربوط به دوران ولید بن عبدالملک، ضرب بیشاپور در سدهٔ اول هجری
در جریان حمله اعراب به ایران در سال ۱۷ هجری، عمر بن خطاب یکی از فرماندهانش به‌نام مجاشع بن مسعود را مأمور فتح شاپورخوره کرد. با وجود مقاومت‌های  بسیار زیاد مردم شاپورخوره، اعراب بیشاپور را فتح کردند. در سال ۱۸ هجری، عثمان بن ابی‌العاص از جانب مجاشع بن مسعود، مأمور فتح کازرون شد و این شهر را تصرف کرد. پس از آن مردم کازرون و شاپور به طور مداوم علیه اعراب شورش می‌کردند. از جمله در سال ۲۳ هجری و پس از به خلافت رسیدن عثمان، مردم شاپورخوره به فرماندهی برادر شهرگ، از نجیب‌زادگان ساسانی اعلام استقلال کردند. اما درنهایت عثمان بن ابی‌العاص، پس از نبرد بزرگ بیشاپور و محاصرهٔ این شهر، با صلح و دریافت مال‌المسالمه و جزیه، بیشاپور، نوبندگان و جره را مجدداً فتح کرد. اهالی شاپور مجدداً در سال ۲۶ هجری پیمان خود را شکستند و عثمان با ابوموسی اشعری شهر را دوباره با جنگ فتح کرد. مقاومت مردم شاپورخوره در برابر اعراب به‌حدی بود که عبیدا، سردار عرب به‌سختی مجروح شد و در هنگام مرگ از سپاهیان عرب درخواست کرد تا به خونخواهی قتل او، مردم این منطقه را قتل عام کنند که همین اتفاق نیز افتاد. در سال ۶۸ هجری مردم شاپورخوره یک بار دیگر علیه اعراب شورش کردند و این بار توسط عمر بن عبیدالله بن معمر سرکوب شدند. در سال ۸۳ هجری و در زمان حکومت حجاج بن یوسف، مردم آواره در شاپورخوره که منتظر انتقام بودند، به کمک عبدالرحمن بن محمد بن اشعث در شورش علیه حجاج بن یوسف شتافتند و با شکست لشکر حجاج، شهر کوفه را تصرف نمودند. هرچند نهایتاً با رسیدن نیروی کمکی، شورشیان شکست خورده و شاپورخوره مجدداً تحت کنترل امویان قرار گرفت. بیشاپور در سدهٔ دوم و سوم هجری به‌تدریج رونق خود را از دست داد و با مهاجرت ساکنانش به کازرون و اطراف آن، رونق خود را به این شهر منتقل کرد.
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > سدهٔ چهارم هجری

در سال ۳۲۱ هجری، عمادالدوله دیلمی، بنیان‌گذار شاهنشاهی آل بویه، برادر خود رکن‌الدوله دیلمی را برای تصرف کازرون و شاپور به این منطقه فرستاد. 
رکن‌الدوله با شکست دادن یاقوت، والی کازرون، این منطقه را تصرف کرد.
دوران حکومت آل بویه در سدهٔ چهارم هجری با مدارای مذهبی همراه بود. در نیمهٔ دوم قرن چهارم هجری، اکثریت مردم کازرون به‌بهای پرداخت جزیه بر آیین زرتشتی باقی مانده بودند و کازرون از بزرگ‌ترین شهرهای زرتشتی‌نشین در ایران به‌شمار می‌آمد.
حاکم شهر نیز فردی زرتشتی به‌نام خورشید مرزبان بود. پس از به قدرت رسیدن عضدالدوله دیلمی، این پادشاه توجه ویژه‌ای به کازرون داشت که اصلی‌ترین دلیل آن، موقعیت این شهر در شاهراه تجاری پس‌کرانه خلیج فارس و بندر سیراف بود. حاکمان آل بویه کوشیدند تا همزمان با رونق کازرون، شهر باستانی بیشاپور را نیز احیا کنند و توانستند رونق را پس از چند سده تا حدودی به این شهر بازگردانند. سکه‌های ضرب بیشاپور در این دوره نیز این مطلب را تأیید می‌کند. کازرون در زمان آل بویه از مراکز مهم تولید پارچه به‌شمار می‌رفته و به همین علت به دمیاط عجم مشهور بوده است. در این دوره شیخ ابواسحاق کازرونی، صوفی مشهور کازرونی، سلسلهٔ کازرونیه را در این شهر بنیان گذاشت و شروع به تیلیغ اسلام و نبرد با زرتشتیان کرد. اقدامات او موجب شد تا اکثریت زرتشتی مردم کازرون به دین اسلام روی آورند.
در اواخر قرن چهارم، مهاجرت مردم از شهر کهنه (در شرق کازرون) که به عربی بلدالعتیق نامیده می‌شد، به شهر کازرون شدت گرفت. با مهاجرت مردم بیشاپور، شهر کهنه و مناطق دیگر، شهر کازرون رونق گرفته و تبدیل به منطقهٔ تمرکز جمعیت شد.
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > سدهٔ پنجم و ششم هجری

پس از تأسیس سلسلهٔ کازرونیه توسط شیخ ابواسحاق کازرونی، شهر کازرون وضعیت متفاوتی پیدا کرد. جاذبهٔ مذهبی این سلسله، موجب تثبیت موقعیت کازرون به عنوان مرکز منطقهٔ شاپور شد.
پس از به قدرت رسیدن امپراتوری سلجوقیان، آلپ ارسلان، شخصی به نام فضلویه که رئیس ملوک شبانکاره بود و پولادستون، امیر آل بویه را به قتل رسانده بود، حاکم نواحی فارس کرد و از آن زمان تا سال‌ها، حکومت ایل شبانکاره بر این مناطق تثبیت گردید.
در سال ۴۷۱ هجری، محمود بن ملکشاه به قدرت رسید و پسرعموی خود، توران‌شاه یکم را والی فارس کرد.
توران‌شاه نیز کازرون و شاپور را به بزرگان ایل شبانکاره سپرد. اما افراد ایل شبانکاره دائماً دست به کشتار و غارت در فارس، به‌ویژه در کازرون و شاپور می‌زدند. از جمله در یکی از موارد، ابوسعید شبانکاره در سال ۴۹۵ هجری، شهر بیشاپور را به آتش کشید و با خاک یکسان کرد و تیر آخر را به پیکرهٔ این شهر وارد آورد.
پس از به قدرت رسیدن سلطان محمد بن ملک‌شاه، او در سال ۵۰۲ هجری، فردی به نام جلال‌الدین چاولی را به‌عنوان اتابک فارس برگزید و اینگونه به حکومت ایل شبانکاره در نواحی فارس پایان داد. چاولی، ابوسعید شبانکاره را بازداشت کرده و به قتل رساند. او همچنین شهر کازرون را مجدداً رونق داد.
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > سدهٔ هفتم تا دهم هجری

سدهٔ هفتم تا دهم هجری دوران اوج شکوفایی و شهرت شهر کازرون در طول تاریخش بود. این شهرت به دلیل گسترش سلسلهٔ کازرونیه و خانقاه‌های آن در ایران، هندوستان، چین و عثمانی و تحت تأثیر جاذبهٔ مذهبی شیخ ابواسحاق کازرونی بود.
با آغاز سدهٔ هفتم، شبکه بزرگ تاجران کازرونی وارد سراسر ایران و کشورهای هند، چین و عثمانی شدند و به تجارت پرداختند. این تاجران همزمان با تجارت، نمایندهٔ خانقاه مرکزی سلسلهٔ کازرونیه در شهر کازرون بودند و این سلسله را تبلیغ می‌کردند. میرزا حسن فسایی در این‌باره در کتاب فارسنامه ناصری نقل می‌کند:
سلسله تجار کازرون به‌اندازه‌ایست که این فارسنامه را گنجایش آن نیست.
نفوذ و شهرت سلسلهٔ کازرونیه طی سدهٔ هفتم تا دهم هجری به حدی رسید که بسیاری از مردم و پادشاهان ایران و همچنین بسیاری از مردم و امپراتوران هند و عثمانی و بخشی از مردم چین از مریدان سلسلهٔ کازرونیه بودند و نذورات خود را به شعبات این سلسلهٔ در شهرها و کشورهای خود پرداخت می‌کردند تا به خانقاه مرکزی در کازرون ارسال شود و این مسأله باعث ایجاد شهرتی جهانی برای شهر کازرون شد.‎
از جمله پادشاهان ایران که از مریدان سلسلهٔ کازرونیه بود، می‌توان به شاهرخ تیموری اشاره کرد که در سفر به جنوب ایران، برای زیارت مقبره شیخ ابواسحاق به کازرون می‌آمد.
از جمله پادشاهان هند که از مریدان سلسلهٔ کازرونیه بودند، می‌توان به غیاث‌الدین بلبن، علاءالدین خلجی و محمد بن تغلق‏ اشاره کرد. دو امپراتور عثمانی یعنی سلطان بایزید و سلطان محمد فاتح نیز از ارادتمندان به سلسلهٔ کازرونیه بودند و بناهایی را به نام این سلسلهٔ در عثمانی احداث کردند.
ابن بطوطه، جهانگرد مراکشی که به کازرون نیز سفر کرده و از آرامگاه شیخ ابواسحاق کازرونی بازدید داشته، در این رابطه در کتاب رحله می‌نویسد:
شیخ ابواسحاق پیش اهالی هندوستان و چین منزلت و احترام زیاد دارد. اشخاصی که در دریای چین به مسافرت می‌روند، هنگام بروز طوفان یا ناامنی، نذرهایی به اسم شیخ می‌کنند و چون کشتی به سلامت به ساحل رسد، خدام زاویه به کشتی درمی‌آیند و زمام کشتی را در دست می‌گیرند، هر کس نذری را که در دل خود کرده به خادم زاویه می‌پردازد و هیچ کشتی از جانب هندوستان یا چین نمی‌آید، مگر آن‌که هزاران دینار از این نذورات را با خود آورده باشد و همهٔ این مبالغ به‌وسیلهٔ وکلایی که از جانب زاویهٔ شیخ معین شده‌اند، وصول و جمع‌آوری می‌گردد.
شهرت و اعتبار سلسلهٔ کازرونیه تا قرن دهم هجری و به قدرت رسیدن صفویان ادامه داشت.
از حوادث مهم کازرون در سدهٔ هفتم هجری می‌توان به حملهٔ مغولان به کازرون در سال ۶۶۲ هجری اشاره کرد. سلجوق‌شاه بن سلغر، اتابک فارس که علیه مغولان قیام کرده بود، به آرامگاه شیخ ابواسحاق کازرونی در کازرون پناه آورد و مردم کازرون نیز که از مغولان نفرت داشتند، از او استقبال کرده و آرامگاه شیخ ابواسحاق را سنگری علیه مغولان قرار دادند. در این نبرد سلجوقشاه اسیر و کشته شد و مردم کازرون نیز که به او پناه داده بودند، توسط مغولان قتل عام شدند. در قرن هفتم، سلسلهٔ بلیانیه نیز توسط صوفی مشهور آن دوران، شیخ عبدالله بلیانی در کازرون پایه‌گذاری شد.
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > صفویه

با به قدرت رسیدن شاه اسماعیل یکم صفوی، او که سلسلهٔ کازرونیه را رقیب و دشمن خود می‌دید، دستور قتل بزرگان این سلسله را صادر کرده و بناهای آنان در ایران را تخریب کرد.  او شخصاً به کازرون لشکر کشید و علاوه بر قتل بسیاری از بزرگان صوفیه در این شهر، بناهای شاخص آنان را نیز تخریب کرد.
شاه اسماعیل در این دوره خاندانی از بزرگان ایل افشار خراسان را به حکومت کازرون منصوب کرد.
اولین شخص از این خاندان که حاکم کازرون شد، خواجه پیر بداق افشار بود. پس از او فرزندانش، خواجه پیر ولی افشار و خواجه حسن‌علی افشار و سپس خواجه حسین‌علی افشار حاکم کازرون شدند. آخرین حاکم کازرون در دوره صفویه نیز شخصی به نام خواجه حسام‌الدین افشار بود.  کازرون با وجود کاهش رونق به علت نابودی سلسلهٔ کازرونیه، همچنان تا حدود زیادی رونق خود را حفظ کرد و از مراکز ضرب سکه در دورهٔ صفویه به شمار می‌رفت.
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > افشاریه

تصاویر
باغ تاریخی نظر که در سال ۱۱۵۰ هجری توسط خواجه علی‌قلی‌خان افشار در کازرون تأسیس شد
نقشهٔ ایران در دورهٔ افشاریه. شهر کازرون در جنوب غربی نقشه مشخص است.
پس از به قدرت رسیدن نادرشاه افشار نیز حکومت خاندان افشار در کازرون ادامه یافت. در آن زمان خواجه حسام‌الدین افشار همچنان حاکم کازرون ماند و پس از او خواجه محمدرضا افشار حاکم کازرون شد تا اینکه در سال ۱۱۴۶ هجری، نادرشاه در تعقیب محمدخان بلوچ طی شورش او علیه نادرشاه به کازرون آمد.
اما خواجه محمدرضا افشار به هواداری از محمدخان بلوچ در مقابل نادرشاه جنگید و در این جنگ کشته شد. پس از آن نیز نادرشاه خواهرزادهٔ خواجه محمدرضا، خواجه ابوالحسن افشار را کور کرد.
نادرشاه بعداً از این کارش پشیمان شد و برای دلجویی، حکومت کازرون را در سال ۱۱۴۹ هجری به فرزند خواجه محمدرضا، خواجه علی‌قلی‌خان افشار کازرونی سپرد. خواجه علی‌قلی‌خان در مقام حاکمیت کازرون، تلاش‌های بسیاری در راستای عمران و آبادی این شهر انجام داد.
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > پهلوی

با آغاز حکومت پهلوی، کلانتری کازرون همچنان تا سال ۱۳۲۰ در دست ناصر دیوان کازرونی که از تبعید بازگشته بود، ماند. در سال ۱۳۱۰ در پی تغییر نظام اداری، بلدیهٔ کازرون به شهرداری کازرون تبدیل شد.
در پی ایجاد تقسیمات رسمی سیاسی در سال ۱۳۱۶، ایران به ۱۰ استان تقسیم شد و کازرون در محدودهٔ استان هفتم (فارس و بنادر) جای گرفت. در سال ۱۳۲۵ این استان به ۷ شهرستان از جمله کازرون تقسیم شد. در این سال فرمانداری شهرستان کازرون به مرکزیت شهر کازرون تأسیس شد. شهرستان کازرون در آن زمان علاوه بر محدودهٔ فعلی، شامل شهرستان‌های فعلی ممسنی، رستم، کوهچنار و همچنین بخش ارژن شهرستان شیراز و بخش‌هایی از شهرستان دشتستان بود که همگی طی سال‌های بعد مستقل شده یا از بدنهٔ شهرستان کازرون جدا شدند.
استان لرنشین کهگیلویه و بویراحمد نیز در دههٔ ۴۰ برای مدتی جزو شهرستان کازرون بود که بعدها تبدیل به استانی مستقل گشت.
جمعیت شهر کازرون (بدون حومه) در نخستین سرشماری رسمی ایران در سال ۱۳۳۵ حدود ۳۱ هزار نفر بود. کازرون در این سال به‌عنوان دومین شهر بزرگ و پرجمعیت استان فارس و بنادر و یکی از ۳۰ شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌رفت.
در جریان کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲، مردم کازرون حمایت بسیاری از محمد مصدق کردند.
در سال ۱۳۴۳ با احداث جادهٔ جدید شمال به جنوب کشور که با فاصله از شهر کازرون عبور می‌کرد، این شهر در بن‌بست ارتباطی قرار گرفت و این مسئله موجب ضربه شدید اقتصادی به شهر و مهاجرت گستردهٔ مردم کازرون به شهرهای دیگر شد.
نمایندگان کازرون در مجلس شورای ملی شامل خسروپرویز، ذبیحی سلطان‌احمدی، طباطبایی، صادقی، جباری و بهنیا بودند که هر کدام یک یا چند دوره نمایندگی کازرون در این مجلس را بر عهده داشتند.
پیشینه و تاریخ > دوران اسلامی > جمهوری اسلامی

در خلال جنگ ایران و عراق، ۱۳۰۰ نفر از رزمندگان کازرونی شهید شدند. کازرون در دو عملیات آزادسازی سوسنگرد و کربلای ۴، بیشترین شهید را در بین تمامی شهرهای ایران داشت. در سال ۱۳۹۷ مردم کازرون در اعتراض به تقسیم شهرستان کازرون تجمع کرده و خواستار تشکیل استانی جدید به مرکزیت شهر کازرون شدند. در سال ۱۳۹۸ فرمانداری کازرون به فرمانداری ویژه ارتقاء پیدا کرد.
مردم > جمعیت

طبق آخرین سرشماری انجام شده در سال ۱۳۹۵ جمعیت شهر کازرون برابر ۹۶٬۶۸۳ تن (۲۸٬۹۸۸ خانوار) و جمعیت شهرستان برابر ۲۱۱٬۳۴۱ تن می‌باشد. شهر کازرون پنجمین شهر بزرگ و پرجمعیت استان فارس پس از شهرهای شیراز، مرودشت، جهرم و فسا می‌باشد. شهرستان کازرون نیز سومین شهرستان پرجمعیت استان پس از شهرستان شیراز و مرودشت می‌باشد.
| جمعیت تاریخی> سال | جمعیت تاریخی> جمعیت | جمعیت تاریخی> ±% |
| --- | --- | --- |
| ۱۳۳۵ | ۳۰٬۶۴۱ | —     |
| ۱۳۴۵ | ۳۹٬۷۵۸ | ۲۹٫۸٪+ |
| ۱۳۵۵ | ۵۱٬۵۲۷ | ۲۹٫۶٪+ |
| ۱۳۶۵ | ۷۳٬۴۴۴ | ۴۲٫۵٪+ |
| ۱۳۷۰ | ۷۴٬۰۴۸ | ۰٫۸٪+ |
| ۱۳۷۵ | ۸۱٬۷۱۳ | ۱۰٫۴٪+ |
| ۱۳۸۵ | ۸۴٬۵۹۴ | ۳٫۵٪+ |
| ۱۳۹۰ | ۸۹٬۶۸۵ | ۶٪+ |
| ۱۳۹۵ | ۹۶٬۶۸۳ | ۷٫۸٪+ |
| مردان | سن | زنان |
| --- | --- | --- |
| ۲٬۷۵۶  | ۶۵ به بالا |  ۲٬۹۶۶ |
| ۱٬۱۸۶  | ۶۰–۶۴ |  ۱٬۳۵۵ |
| ۲٬۰۰۶  | ۵۵–۵۹ |  ۱٬۸۳۲ |
| ۲٬۶۰۱  | ۵۰–۵۴ |  ۲٬۱۵۳ |
| ۲٬۹۰۵  | ۴۵–۴۹ |  ۲٬۷۴۹ |
| ۳٬۳۱۲  | ۴۰–۴۴ |  ۳٬۲۰۰ |
| ۳٬۰۷۸  | ۳۵–۳۹ |  ۳٬۳۱۴ |
| ۳٬۹۱۷  | ۳۰–۳۴ |  ۴٬۱۰۶ |
| ۵٬۴۰۵  | ۲۵–۲۹ |  ۵٬۴۶۴ |
| ۵٬۱۷۱  | ۲۰–۲۴ |  ۵٬۱۴۴ |
| ۳٬۸۰۶  | ۱۵–۱۹ |  ۳٬۵۷۶ |
| ۲٬۹۰۳  | ۱۰–۱۴ |  ۲٬۹۵۱ |
| ۲٬۹۵۸  | ۵–۹ |  ۲٬۸۴۹ |
| ۳٬۱۱۸  | ۰–۴ |  ۲٬۹۰۱ |
مردم > نژاد

نژاد اکثریت مردم کازرون فارس می باشد آنها همانند مردم نیمروز ایران، از نژاد پارسه یا (پاسارگاد) شعبه‌ای از نژاد آریاست که تقریباً ۳ هزار سال پیش از میلاد از مسکن اصلی خود به ایران و فارس آمده‌اند. واژه‌های محلی و آداب و رسومی که نسل به نسل حفظ کرده‌اند نشانگر این واقعیت می‌باشد.
مردم > زبان

مقالهٔ اصلی: لهجه کازرونی
مردم این منطقه به زبان پارسی با لهجه کازرونی سخن می‌گویند. ریشه این لهجه از زبان پهلوی است که در ایران باستان رواج داشته‌است.
مردم > شعر

قصه یا به قول مردم محل، مَثَلک‌های ناب و مثل‌ها و شعرهای عامیانه در زبان مردم فراوان است.
یک شعر با که با لهجه کازرونی توسط شاعر کازرونی محسن پزشکیان سروده شده‌است و مردم کازرون را در آن به اتحاد دعوت کرده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| حَضَرات کازرونی بِیلیم گِلِه پیش هم نَکنیم |  | دِ بَسَن یکی وُ دوتُ کَمُ و بیش هم نکُنیم |
| هَمَمو قُومُ خویشیم همسادهِ ی چیش تو چیشیم |  | قوز نَشیم اِنگا خوروس سِیلِ تو چیش هم نکُنیم |
| صبح تا شوم مُنگِه اَ جون همدیگه سَر هیچ نَدیم |  | وا ای مِقراضِ زبون هَمزُ تیلیش هم نکنیم |
| تَش تو قبرِش بیا دَر اوک می‌پاشه تُخم نِفاق |  | ما که وا هَمدِه کاکویم آخونِ خویش هم نکنیم |
| اَی میخُوین اهلِ زمون خنده اَ ریشمو نَکُنَن |  | ایقَدَر پُش سر هم خنده اَ ریش هم نکنیم |
| همه بَلگِ یه درختیم تو یه خاکَن ریشَمو |  | ایقدر خارِ شماتَت اَ تو چیش هم نکنیم |
| مِثِ کُه یکی باشیم تا دَم کُهشور نَریم |  | شون اَ شون هَمدِه بیدیم پخشُ پیلیش هم نکنیم |
| بالُو وُ دومَن وُ چابی یِه وَجَب خاکِ خُدان |  | چیشُ هَم چیشی اَ قُومُ وُ دون خویش هم نکنیم |
| هیشکِه غم ما نداره خودمو غم هم بُخُوریم |  | تو یه کُورِی می‌زنیم چِنگ دِ کیش هَم نکنیم |
شعر دیگری که با لهجه کازرونی و توسط شاعر کازرونی نصرالله مردانی سروده شده و در آن طبیعت زیبا و با صفای این شهر به تصویر کشیده شده:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  چه قشنگن روی که صبا که افتو می‌زنه  |  |  آ نسیم پامشه ا خو تو چمنا دو می‌زنه |
|  و گلیم دختر صحرا میشینه عروس باهار  |  |  تو دومن سوز قباش نقش گلوی نو می‌زنه |
|  پوی حوض سوز بیدمشک و بالوی دشت بخنگ  |  |  پرپرونک میا ملاق رو خوشهٔ جو می‌زنه |
|  عامو نوروز هنووم مثل قدیما توی باغ  |  |  وا گلوی سرخ دنک لو روی بهلو می‌زنه |
|  تو هووی باهار آخرک سر چشمهٔ ساسون  |  |  بید مجنون دزکی دس تو سینهٔ او می‌زنه |
|  باد حیرون می‌رسه ا گرد راه خسه و خورد  |  |  می‌ره تا کلهٔ تل صب تا پسین هو می‌زنه |
|  شو می‌شه روز می‌ره که هفتو برادرون میان  |  |  دوواره تو آسمون ستارهٔ شو می‌زنه |
|  بو گلوی وحشی شب‌بو نزیکوی تنگ تیکو  |  |  آدمی مس می‌کنه وقتی تو که تو می‌زنه |
|  ا ئی دنیوی بی‌وفا هر چی بیگی بازم کمن  |  |  که شیرین پوی بیسوتون صدای خسرو می‌زنه |
مردم > دین

در زمان حمله اعراب به ایران و پس از آن کازرون بارها پایداری و سرکشی می‌کند و تا آغازهای سدهٔ پنجم هجری قمری کازرونیان بر کیش زرتشتی می‌مانند. شیخ ابواسحاق کازرونی (درگذشتهٔ ۴۲۶ ق) معروف به شیخ غازی که خود تبار ایرانی داشت، برای تحمیل دین اسلام به مردم منطقه یورش برد که با مقاوت ۲۴ هزار تن روبرو شد که همه آن‌ها را سر برید و مابقی را وادار به مسلمان شدن کرد. کازرون از مراکز مهم تبلیغ دین اسلام بود به‌طوری‌که دو سلسله مشهور مرشدیه یا کازرونیه به سرپرستی شیخ ابواسحاق کازرونی و بلیانیه به سرپرستی شیخ عبدالله بلیانی در این شهر فعالیت می‌کردند و حوزه گسترش آن‌ها تا هند و پاکستان و ترکیه هم می‌رسید، به‌طوری‌که طرفداران بسیاری را در کشورهای گفته شده به دست آورده بودند.
مردم > دین > مراسم مذهبی

برگزاری مراسم تاسوعا و عاشورا حسینی در شهرستان کازرون یکی از منحصر به فردترین مراسم در نوع خود در ایران می‌باشد.
در این دو روز مراسم تعزیه خوانی به همراه تمامی نمادهای کربلا (شمر، عبیدالله، دست بریده ابوالفضل، شیر بر سر دست بریده اباالفضل، انواع عروسک‌های نمایشی) و حیواناتی از قبیل اسب و شتر در خیابان‌های شهر برای نشان دادن گوشه‌ای از حماسه کربلای حسینی به چشم می‌خورد. در صبح روز عاشورا از زمان طلوع آفتاب در تمامی محلات شهر کرنا و دُهل شروع به نواختن می‌کنند. این صدا اعلام آمادگی برای بیرون رفتن مردم جهت انجام مراسم می‌باشد. تا نزدیکی ظهر عاشورا تقریباً تمامی مردم شهر با در دست داشتن نمادهای ظهر عاشورا به سمت میدان اصلی شهر جهت تماشای این کاروان عزای خیابانی می‌روند.
گردشگری

کازرون با دارا بودن بیش از ۳۰۰ اثر تاریخی ثبت‌شده در فهرست آثار ملی ایران از جمله مجموعهٔ جهانی بیشاپور، غار شاپور و تنگ چوگان و آثار تاریخی دیگری همچون بافت تاریخی شهر کازرون، آرامگاه مشاهیر، کاروانسراها و آتشکده‌ها، آثار طبیعی شاخصی مانند دریاچهٔ پریشان، دشت برم، نرگس‌زار کازرون، رودخانه و چشمه‌ها، جاذبه‌های مذهبی همچون امامزاده سیدحسین، پارک‌های کوهستانی و باغ‌های تاریخی، موزه‌ها و سوغات منحصربه‌فرد از قطب‌های گردشگری کشور به‌شمار می‌رود. کازرون همچنین یکی از شهرهای دارای بیشترین آثار دوره ساسانی در کشور است.
یکی از القاب کازرون، شهر سبز است که به علت سرسبزی این شهر، به‌ویژه در فصول معتدل سال است.
به‌گفته رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کازرون، در نوروز ۱۴۰۳ بیش از نیم میلیون نفر  از آثار تاریخی کازرون بازدید کرده‌اند.
همچنین مطابق آمار این اداره، در سال ۱۳۹۵ بیش از دو میلیون و ۲۰۰ هزار نفر از جاذبه‌های تاریخی کازرون بازدید کرده‌اند.
گردشگری > شهر باستانی بیشاپور

مقالهٔ اصلی: بیشاپور
شهر باستانی بیشاپور با ۲۰۰ هکتار مساحت، از پایتخت‌های ایران در دورهٔ شاهنشاهی ساسانی بوده و با ویران شدن آن پس از حمله اعراب، مردم آن به تدریج به شهر کازرون کوچ می‌کنند. این شهر از آثار ثبت‌شدهٔ ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به‌شمار می‌رود. بیشاپور که با روش مهندسی یونانی ساخته شده، مجموعه‌ای از آثار فاخر همچون معبد آناهیتا، کاخ والرین، ایوان موزائیک، تالار تشریفات، کتیبه‌ها، قلعه‌ها و آثار دیگر را دربر می‌گیرد.
معبد آناهیتا
گذرگاه‌های بیشاپور
قلعه‌دختر بیشاپور
ستون‌های یادبود بیشاپور
گردشگری > غار و تندیس شاپور

مقالهٔ اصلی: غار شاپور
غار شاپور در در ارتفاع ۸۰۰ متری از سطح زمین واقع شده و پیکره شاپور یکم، پادشاه ساسانی به ارتفاع ۷ متر در ورودی آن قرار دارد. این تندیس بزرگ‌ترین مجسمه ایران باستان محسوب می‌شود. غار شاپور نیز در فهرست آثار جهانی ثبت‌شده در یونسکو قرار دارد.
تندیس شاپور ساسانی در غار شاپور
تندیس شاپور ساسانی
نمایی از ورودی غار شاپور در شب
نمایی از پشت تندیس شاپور ساسانی
گردشگری > تنگ چوگان

مقالهٔ اصلی: تنگ چوگان
تنگ چوگان مجموعه‌ای از ۶ کتیبهٔ فاخر دورهٔ ساسانی‌است که در فهرست آثار جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌‌اند. این تنگه محل انجام بازی چوگان توسط شاهان ساسانی بوده است. نقوش برجسته تنگ چوگان شامل شرح حوادثی همچون پیروزی شاپور یکم بر سه امپراطور روم، پیروزی بهرام دوم بر اعراب، مراسم دریافت فرّ ایزدی توسط شاپور یکم از اهورامزدا، پیروزی شاپور دوم بر یاغیان و حوادث تاریخی دیگر است.
نقوش برجسته تنگ چوگان
نقش‌برجسته در تنگ چوگان
تنگ چوگان
یک نقش‌برجسته در تنگ چوگان
یک نقش‌برجسته در تنگ چوگان
گردشگری > بازار تاریخی کازرون

مقالهٔ اصلی: بازار کازرون
بازار بزرگ تاریخی کازرون یکی از معدود بازارهای سرپوشیده ایران به‌شمار می‌رود که بخشی از ساختمان جدید آن صفوی و بخشی قاجاری‌است. 
این بازار شامل زیرمجموعه‌هایی همچون بازار شاه‌حمزه، بازار معین‌التجار، بازار مُخی، بازار نمدمال‌ها، بازار طلافروشان، بازار لباس‌فروشان، بازار کفش‌فروشان، بازار برادران، بازار مس‌گران (ابافتح) و بازارهای کوچک دیگر است.
معماری بخشی از بازار سنتی کازرون
طاق‌های گچی بازار کازرون
گردشگری > بافت تاریخی کازرون

بافت تاریخی شهر کازرون، مجموعه‌ای از خانه‌ها، مساجد، حمام‌ها، ساباط‌ها و سایر بناهای شاخص تاریخی‌است که عمدتاً مربوط به دوره‌های صفویه، زندیه و قاجاریه بوده‌است. مطابق با آخرین بررسی‌های صورت‌گرفته بیش از ۴۲۰ خانه دارای ارزش تاریخی و ۹ ساباط در بافت تاریخی شهر کازرون باقی‌مانده‌اند که تاکنون چندین مورد آن‌ها به ثبت ملی رسیده‌اند. معماری بافت سنتی کازرون، نمونه‌ای از تداوم معماری دورهٔ ساسانی در ترکیب با معماری پس از اسلام است.
بنای مربوط به دورهٔ زندیه در بافت تاریخی کوی علیا
طاق گچی در بافت تاریخی کازرون
طاق گچی بلند در یکی از خانه‌های تاریخی کازرون
عمارت تاریخی حاج اسماعیل در بافت تاریخی کوی بازار
درب قاجاری در بافت تاریخی کوی مصلی
پنجره‌ای با معماری بومی کازرون در بافت تاریخی کوی علیا
یک خانه قاجاری در بافت تاریخی کوی علیا
یک ساباط (کوچه سرپوشیده) در بافت تاریخی کوی علیا
یک ساباط (کوچه سرپوشیده) در بافت تاریخی کوی مصلی
گردشگری > دریاچه پریشان

مقالهٔ اصلی: دریاچه پریشان
دریاچهٔ پریشان با ۴۳۰۰ هکتار مساحت تا قبل از خشکسالی در سال ۱۳۸۷ به‌عنوان بزرگ‌ترین دریاچهٔ آب شیرین در خاورمیانه به‌شمار می‌رفت. این دریاچه به‌عنوان یک تالاب بین‌المللی و منطقهٔ حفاظت‌شده، زیستگاه انواع ماهی‌ها و پرندگان مهاجر بود. اساسی‌ترین پروژه مطرح‌شده برای احیای این دریاچه، انتقال آب از سد نرگسی بوده‌است.
نمایی از دریاچه پریشان پیش از خشکسالی
دورنمایی از بستر دریاچه پریشان از فراز کوه‌های جنگل دشت برم
سراسرنمای دریاچه پریشان
گردشگری > جنگل دشت برم

مقالهٔ اصلی: دشت برم
جنگل دشت برم با بیش از ۲۵۰۰۰ هکتار وسعت، بزرگ‌ترین جنگل بلوط در خاورمیانه، ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو و زیستگاه انواع گونه‌های کمیاب جانوری از جمله گوزن زرد ایرانی است و یکی از جاذبه‌های گردشگری شاخص در کازرون به حساب می‌آید.
پوشش گیاهی دشت برم
نمایی از دشت برم
درختان بلوط و گل‌های شقایق در دشت برم
طبیعت دشت برم
یک راه دسترسی محلی در دشت برم
گردشگری > نرگس‌زار کازرون

مقالهٔ اصلی: نرگس‌زار کازرون
نرگس‌زار کازرون با ۱۴۰ هکتار وسعت، بزرگ‌ترین نرگس‌زار طبیعی ایران است و به‌عنوان خانه نرگس ایران شناخته می‌شود. هرساله در بهمن‌ماه، جشنواره گل نرگس در این نرگس‌زار برگزار می‌شود.
نرگس‌زار کازروننرگس‌زار کازرون
نرگس کازرون
نرگس‌زار کازرون
جشنواره گل نرگس کازرون
گردشگری > امام‌زاده سیدحسین

مقالهٔ اصلی: امامزاده سید حسین
آرامگاه امام‌زاده سیدحسین، نتیجه امام چهارم شیعیان یکی از شاخص‌ترین زیارتگاه‌های مذهبی در جنوب کشور است.
بقعه امام‌زاده سیدحسین
گردشگری > باغ نظر

مقالهٔ اصلی: باغ نظر (کازرون)
باغ نظر یکی از باغ‌های تاریخی کازرون با ۳۰۰ سال قدمت است که توسط خواجه علی‌قلی‌خان افشار کازرونی، حاکم کازرون در دوره افشاریه در این شهر احداث شده است.
باغ نظر
باغ نظر
تندیس شاپور یکم ساسانی در باغ نظر
باغ نظر
باغ نظر
باغ نظر
گردشگری > پارک کوهستانی تنگ تیکاب

مقالهٔ اصلی: تنگ تیکاب
تنگ تیکاب تفرجگاهی تاریخی و طبیعی محسوب می‌شود. غارهای موجود در این پارک کوهستانی از نخستین سکونتگاه‌های انسان‌های نخستین در حدود ۱۸ هزار سال پیش از میلاد بوده است. مجسمه حیوانات بومی ذخیره‌گاه زیست‌کره ارژن و پریشان در این پارک نصب شده است.
نمایی از تنگ تیکاب
مجسمه حیوانات بومی ذخیره‌گاه زیست‌کره ارژن و پریشان
ورودی تنگ تیکاب
نمایی از تنگ تیکاب از درون یکی از غارها
تنگ تیکاب
گردشگری > آرامگاه مشاهیر

بناهای آرامگاهی مشاهیری چون ابواسحاق کازرونی، امین‌الدین بلیانی، جلال‌الدین دوانی، عبدالله بلیانی و نصرالله مردانی در کازرون و حومهٔ آن وجود دارند.
آرامگاه شیخ ابواسحاق کازرونی
آرامگاه شیخ امین‌الدین بلیانی
آرامگاه علامه جلال‌الدین دوانی
آرامگاه شیخ عبدالله بلیانی
آرامگاه نصرالله مردانی
گردشگری > کاروانسراها

کازرون به‌واسطهٔ قرارگیری در شاهراه تجاری کشور در طول تاریخ دارای کاروانسراهای متعددی بوده است که امروزه اکثر آن‌ها از بین رفته‌اند. با این حال در حال حاضر سه کاروانسرای شاخص دوره صفوی در حومهٔ کازرون وجود دارند. کاروانسرای میان‌کتل شاخص‌ترین آن‌هاست که به‌عنوان تنها کاروانسرای سنگی ایران شناخته می‌شود. دو کاروانسرای دیگر شامل کاروانسراهای کمارج و کنارتخته هستند.