ایران‌شناسی
ایران‌شناسی در کشورهای مختلف جهان > اتریش

اطلاعات ارزشمندی درباره ایران اغلب توسط فرستادگان اتریشی (هانس کریستوف فریهر فون توفل زو گونترسدورف، ۱۵۸۷؛ گئورگ تکتاندر، ۱۶۰۲-۵)، مسافران (هاینریش فون پوزر اون گرزندلیتز، ۱۶۲۰–۲۵) و مبلغان یسوعی (پ. الکساندر دو رودس، پ. گروبر) گزارش می‌شد. با این حال، اولین شرق‌شناسان در اتریش یوهان جسن (پزشک بوهمی امپراتور رودولف دوم [حک. ۱۵۷۶-۱۶۱۲]) و سباستین تنگناگل (۱۵۷۴–۱۶۳۶، اهل بورن، در گلدرز [در هلند امروزی])، دومین متصدی کتابخانه امپراتوری بودند. تنگناگل، اگرچه به ترکی بیشتر از فارسی آشنا بود، اما برخی از نسخه‌های خطی فارسی نو را به هوفبیبلیوتک (برخی احتمالاً زودتر تهیه شده بودند) اهدا کرد. کتابخانه وین قدیمی‌ترین نسخه خطی موجود فارسی نو به خط عربی، دارونامه کتاب الابنیه و الحقایق الادویه ابومنصور موفق هروی، که در سال ۱۰۵۶ پس از میلاد توسط شاعر اسدی نوشته شده است را حفظ می‌کند.
مطالعات ایرانی از روابط دیپلماتیک نشأت گرفت، در اتریش کمی دیرتر از بوهم، مجارستان یا لهستان. تا سال ۱۷۵۰، هدف دولت این بود که نیاز عملی به آموزش مترجمان حرفه‌ای (دراگومان‌ها، با عنوان Sprachknaben) را برآورده کند. اگرچه اولین تماس‌ها در سال ۱۵۲۴ به مناسبت سفارت ایران از پدر پتروس دی مونته لیبانو به امپراتور چارلز پنجم (حک. ۱۵۱۹-۵۶) برقرار شد، نمایندگان (سفرای اتریشی) به استخدام بومیان مسیحی یا اعزام مردان جوان (از سال ۱۵۷۸) به استانبول برای کسب تسلط عملی به زبان‌ها بسنده کردند. اولین مترجم دربار امپراتوری (Hofdolmetscher) در سال ۱۶۶۱، در شخص فرانسوا دی مزگنین منسکی (۱۶۲۳–۹۷) که یک متخصص برجسته در زبان‌های مورد استفاده در پادشاهی‌های مسلمان بود، منصوب شد. در سال ۱۶۷۴، Sprachknaben-Institut (تحت حمایت اینترنونسیاتور در استانبول) در وین، بر اساس الگوی مؤسسات آموزشی در فرانسه و لهستان تأسیس شد. و دوره‌های زبان‌های شرقی در دانشگاه وین توسط جیانباتیستا پودستا (۱۶۲۴–۱۷۰۳) تأسیس شد. قدیمی‌ترین چاپ‌ها در اتریش به زبان‌های شرقی مدرن مربوط به همین دوره است (پودستا، Tractatus varii de linguis orientalibus, praecipue Arabica, Persica et Turcica، وین، ۱۶۶۹؛ پ. بدیک، Cehil Sutun, seu explicatio utriusque celeberrimi, ac pretiosissimi Theatri quadraginta columnarum in Perside Orientis، وین، ۱۶۷۸). این آثار به زودی توسط Thesaurus linguarum Orientalium، Turcicae، Arabicae، Persicae ... مزگنین، که بین سال‌های ۱۶۸۰ تا ۱۶۸۷ در چهار جلد در وین منتشر شد، که به مدت ۱۵۰ سال استاندارد باقی ماند، به ویژه در چاپ مجدد جنیش در سال ۱۷۸۰، جایگزین شدند. این شکوفایی دیری نپایید. دوره‌های پودستا با موفقیت اندکی روبرو شد (در مجموع سه دانشجو دوره سه ساله را به پایان رساندند) و پس از سال ۱۶۷۷ متوقف شدند. Paraemia Locmani sapientis (۱۷۰۳) توسط شاگرد و جانشین منسکی به عنوان Hofdolmetscher (مترجم رسمی)، جان آدام لاچویز، ارزش چندانی ندارد. پس از آن، و Cursus grammaticalis linguarum orientalium، arabicae scilicet, persicae et turcicae (۳ جلد، وین، ۱۷۰۳) که به ندرت توزیع شد، مطالعات شرقی در اتریش به مدت ۵۰ سال ثابت ماند، زیرا فروپاشی پادشاهی صفوی در سال ۱۷۲۲ روابط دیپلماتیک منظم و نگرانی رسمی با ایران را به شدت محدود کرد.
شرق‌شناسی روشنگرانه: عصر ترجمه (۱۷۵۴–۱۸۴۸). وضعیت در سال ۱۷۵۴ تغییر کرد، زمانی که، تحت تأثیر صدراعظم شاهزاده کائونیتز-ریتبرگ، آکادمی امپراتوری-سلطنتی زبان‌های شرقی با هشت Sprachknaben و یک برنامه درسی ده ساله تأسیس شد. به نظر می‌رسید که این مدرسه آموزش پیشرفته در ابتدا برای یک هدف سودمند مشابه ابتکارات قبلی در نظر گرفته شده بود، اگرچه فارسی نو در بین زبان‌های تدریس شده گنجانده نشده بود. با این حال، شرق، که به عنوان "منبع نور" دیده می‌شد، اکنون هم اشراف روشنگر و هم فراماسون‌های تأثیرگذار را مجذوب خود کرده بود، به طوری که آکادمی یکی از مؤثرترین پل‌ها را به اشراف منحصر به فرد اتریش و یک حرفه دیپلماتیک می‌ساخت. در میان گروه اول، فرانتس ماریا فریهر فون توگوت در سال ۱۷۹۴ جانشین کائونیتز به عنوان صدراعظم شد، و برنهارد (بعداً فریهر) فون جنیش در سال ۱۷۸۰ به عنوان متولی کتابخانه امپراتوری منصوب شد. سومین مدیر، پدر فرانتس هک، اس.جی.، در سال ۱۸۰۲ رئیس باشکوه دانشگاه وین شد. یک حامی مالی این امکان را فراهم کرد که کتابخانه‌ای با ۸۷ نسخه خطی فارسی و صدها سند جمع‌آوری شود. موج انتشارات دوباره جاری شد: ایگناز لورنز فریهر فون اشتورمر، Anthologia Persica, seu selecta e diuersis Persis auctoribus exempla in latinum translata (وین، ۱۷۷۸)؛ برنهارد فون جنیش و فرانتس هک، محمد میرخواند. Historia priorum regum Persarum post firmatum in regno islamismus, persice et latine (وین، ۱۷۸۲)؛ یوهان فریدل، Fragmente über die Literaturgeschichte der Perser, nach dem Lateinischen des Baron C.E.A. Reviczky von Rewissnie (وین، ۱۷۸۳).
یاکوب فون والنبورگ (۱۷۶۳–۱۸۰۶)، یوزف فریهر فون هامر-پورگشتال (۱۷۷۴–۱۸۵۶) و وینتسنز فون روزنزوایگ ریتتر زو شواناو (۱۷۹۱–۱۸۶۵) همچنان فعال‌تر بودند. ترجمه مثنوی جلال‌الدین رومی توسط والنبورگ از بین رفت، و مرگ نابهنگام او ترجمه شاهنامه فردوسی را متوقف کرد. بخش‌هایی از آن در Fundgruben des Orients هامر-پورگشتال (وین، ۱۸۰۹-۱۹) چاپ شد، و آ. دی بیانچی Notice sur le Schah Name de Ferdoussi او را ویرایش کرد (وین، ۱۸۱۰). دیوان معروف محمد-شمس‌الدین حافظ هامر-پورگشتال (توبینگن، ۱۸۱۳-۱۴) بر دیوان غربی گوته تأثیر گذاشت و اهمیت جهانی شعر فارسی را آشکار کرد. این تنها بخش کوچکی از آثار او بود که شامل تاریخ (به عنوان مثال، یک Geschichte der Osmanen ده جلدی، پست، ۱۸۲۷-۳۳؛ و Geschichte der Ilchane, d.i. der Mongolen in Persia، دارمشتات، ۱۸۴۲) و ادبیات فارسی، عربی و ترکی (به عنوان مثال، Geschichte der schönen Redekunst Persiens vom 4. Jahrhundert der Hedschira ... Mit einer Blüthenlese aus 200 persischen Dichtern، وین، ۱۸۱۸) می‌شد. هامر-پورگشتال، که با نوزده نشان مفتخر شده بود و از طریق روابطش با اشراف و ادبا، شرق‌گرایی را در اروپا تجسم می‌بخشید، کار خود را با پرورش بنیاد آکادمی علوم امپراتوری در سال ۱۸۴۷، که اولین رئیس آن شد، تاج گذاشت. ما Joseph und Suleika، شعر تاریخی-رمانتیک ... des Mewlana Abdurrahman Dschami (وین، ۱۸۲۴)؛ Auswahl aus den Diwanen des größten mystischen Dichters Persiens, Mewlana Dschelaleddin Rumi (۱۸۳۸)؛ و ترجمه‌ای از حافظ، Der Diwan des großen lyrischen Dichters Hafis (۱۸۵۸)، که از ترجمه هامر-پورگشتال برتر است، به شاگردش روزنزوایگ، استاد آکادمی از سال ۱۸۱۷ تا ۱۸۴۷، مدیونیم.
وین به فعال‌ترین مرکز برای زبان‌های شرقی زنده تبدیل می‌شد. راهبان مخیتاریست، که از ونیز آمده بودند، صومعه‌ای را در وین تأسیس کردند. در اینجا آنها کتابخانه‌ای از نسخه‌های خطی ارمنی را توسعه دادند، که اکنون پس از ایروان در رتبه دوم قرار دارد، و بزرگترین مجموعه سکه‌های ارمنی (که توسط پ. ز. بدوکیان فهرست شده است). آنها چاپخانه‌هایی را برای زبان‌های شرقی تأسیس کردند، که از آنها، برای مثال، جی. مارکوارت، طرح‌هایی برای جغرافیای تاریخی و تاریخ قفقاز (وین، ۱۹۲۸) بیرون آمد. همچنین، kaiserlich-königliche Hof-und Staats-Druckerei، تحت مدیریت آلویس آوئر ریتتر فون ولزباخ (۱۸۱۳-۶۹)، به متنوع‌ترین چاپخانه در منطقه آلمانی‌زبان تبدیل شد، با ۱۰۴ نوع مختلف حروف در سال ۱۸۵۱. دومین نوع حرف اوستایی (پس از نوع بسیار زشت برلین در سال ۱۸۲۵) در آنجا در سال ۱۸۴۷ ریخته شد، و نوع پهلوی و پزند با تمام لیگاتورها برای اولین بار در آنجا در سال ۱۸۵۰ ساخته شد. سایر چاپخانه‌ها متعاقباً یک نوع حرف اوستایی را به دست آوردند، اما نه یک نوع پهلوی، بنابراین حتی آثاری که در کشورهای دیگر منتشر می‌شدند، اگر به نوع پهلوی نیاز داشتند، باید در وین چاپ می‌شدند. از جمله آنها بیشتر آثار لغت‌شناسی فردریش اشپیگل (Huzvâresch-Grammatik، لایپزیگ، ۱۸۵۱؛ Avesta, die heiligen Bücher der Parsen, zum ersten Male herausgegeben، وین، Hof- und Staatsdrückerei، ۱۸۵۳–۵۵؛ Avesta, die heiligen Bücher der Parsen, zum ersten Male übersetzt، لایپزیگ، ۱۸۶۳؛ Commentar über das Avesta، لایپزیگ، ۱۸۶۴–۶۹)، The Frahang i Pahlavīk هاینریش اف. جی. یونکر (هایدلبرگ، ۱۹۱۲)، و نسخه سانسکریت Neryosangh از هوم یشت جی. ام. اونوالا (وین، ۱۹۲۴) بودند. چاپخانه‌های دولتی نیز به عنوان مراکزی برای آموزش زبان (با سخنرانی‌هایی در مورد فارسی، عربی، ترکی یا سانسکریت) خدمت می‌کردند، زیرا آوئر از حروفچین‌ها می‌خواست که زبان‌هایی را که می‌چینند بدانند.
اولین توصیف علمی اروپایی از هند مسلمان (به همراه افغانستان) و سلطنت نادرشاه مدیون یسوعی بوزن [بولزانو]، یوزف تیفنتالر است. یوهان فیلیپ وسدین، که بیشتر با نام خود به عنوان یک کارملی، پائولینوس آ سانکتو بارتولومائو، سندیک مأموریت‌های شرقی در رم و بومی هوف در اتریش پایین (۱۷۴۸–۱۸۰۶) شناخته می‌شود، اولین تلاش برای تفسیر دین برهمایی را با استفاده از ترجمه جی. اف. کلوکر از اوستا نوشت. او همچنین، پس از شناسایی خانواده زبانی هند و اروپایی توسط سر ویلیام جونز (۱۷۸۶)، اولین فهرست از مطابقت‌های واژگانی بین سانسکریت، Avestan، لاتین و ژرمنی را منتشر کرد (۱۷۹۸). در یک ضمیمه، او همچنین ثابت کرد که اوستایی، همانطور که جونز ادعا کرده بود، شکل فاسدی نیست، بلکه یک هم‌خانواده زبانی سانسکریت است. یسوعی یوزف دوبروفسکی (۱۷۵۳-۱۸۲۹) با پیروی از او، سانسکریت و اوستایی را با اسلاوی کلیسایی قدیمی در سال ۱۸۰۶ مقایسه کرد.
نوسازی تأخیری (۱۸۴۸-۱۹۱۸). علی‌رغم این دستاوردها، تا اواسط قرن نوزدهم، مطالعات شرقی اتریش از سه جهت عقب مانده بود. اولاً، به معنای واقعی کلمه، به سبک باروک و روشنگری باقی ماند، که هدف اصلی آن ترجمه و رایج کردن گنجینه‌های همیشه زنده شعر و حکمت شرقی بود. ارائه ظریف بر دقت زبان‌شناختی یا دستگاه‌های عالمانه اولویت داشت. این عمل برای هامر-پورگشتال در خارج از حلقه باریک علمی شهرت به ارمغان آورد، اما انتقاداتی را نیز به دلیل نادرستی‌ها برانگیخت. در واقع، به جز زبان‌شناس آماتور پائولوس آ سانکتو بارتولومئو، آنها مطلقاً هیچ نقشی در بحث‌های بزرگ باستان‌شناسی اوایل قرن نوزدهم، بحث در مورد اصالت اوستای بازگردانده شده توسط آنکتیل-دوپرون، یا رمزگشایی کتیبه‌های میخی هخامنشی توسط گروتفند نداشتند.
ثانیاً، تا زمان اصلاحات دانشگاهی لئو گراف تون-هوهنشتاین در دهه ۱۸۵۰، تنها دانشکده‌های قرون‌وسطایی الهیات، پزشکی و حقوق در دانشگاه‌های اتریش نمایندگی داشتند، جایی که تدریس مجاز بود اما تحقیق انجام نمی‌شد. مدرک دکتری تا سال ۱۸۷۲ در وین معرفی نشد. برنامه درسی آکادمی شرقی پس از سال ۱۸۴۸ فنی‌تر شد و از پژوهش فاصله گرفت (و پس از سال ۱۸۹۸، زمانی که در آکادمی کنسولی k.u.k. سازماندهی مجدد شد، حتی بیشتر از این روند فاصله گرفت)؛ این برنامه دیگر برای ارضای کنجکاوی دانشنامه‌ای اشراف و دیپلمات‌ها درباره شرق طراحی نشده بود، بلکه بیشتر به نیاز عملی عوامل سیاسی پاسخ می‌داد. در سایر کشورها، کرسی‌هایی برای هندشناسی یا زبان‌شناسی تطبیقی ایجاد شد—در کالج دو فرانس و بن (۱۸۱۸، دومی برای آگوست ویلهلم فون شلگل)، در برلین (۱۸۲۱، برای فرانتس بوپ) و در آکسفورد (۱۸۳۳). برادر فون شلگل، فریدریش، که او نیز هندشناس بود و یکی از بنیان‌گذاران دستور تطبیقی محسوب می‌شد—اصطلاحی که او معرفی کرد—در وین به‌عنوان دبیر صدراعظمی فعالیت می‌کرد. او تا دهه ۱۸۲۰ به تدریس ادامه داد اما خیلی زود از پیشرفت هندشناسی عقب ماند. انجمن‌های علمی تأسیس شدند—انجمن سلطنتی آسیایی بنگال (۱۷۸۰)، انجمن آسیایی (۱۸۲۲)، و انجمن آلمانی شرق‌شناسی در لایپزیگ (۱۸۴۵). چنین تحولاتی در اتریش بازتابی نداشت. استاد الهیات پروتستان یوهان گئورگ ونریش (۱۷۸۷–۱۸۴۷) تلاش کرد پژواک‌هایی از راسموس راسک و بوپ ارائه دهد، اما رساله او در سال ۱۸۲۷ تنها گردآوری‌ای (البته با اطلاعات خوب) از تمام آثار منتشر شده تا آن زمان بود و در نهایت منزوی و نادیده باقی ماند. ونریش در سال ۱۸۲۵ یک دوره آموزش سانسکریت راه‌اندازی کرد، اما هیچ دانشجویی جذب نشد.
ثالثاً، بین سال‌های ۱۸۵۰ تا ۱۸۸۵، یک الگوی جدید در تمام علوم تاریخی (به‌استثنای مطالعات کلاسیک) پدیدار شد که انقلاب نئوقواعدگرایی در زبان‌شناسی تنها یکی از، اگرچه برجسته‌ترین، جلوه‌های آن بود. این الگو را می‌توان به‌عنوان دفاع از روش‌شناسی علمی در علوم انسانی، در تضاد با روحیه پیشین عتیقه‌گرایی، خلاصه کرد و خواستار جدایی مطالعات ادبی و علمی شد (بر خلاف نظر فریدریش روکر). مناسب‌ترین توصیف برای این روند شاید «ایده‌آلیسم تحلیلی» باشد. یعنی هر قطعه شواهد باید به‌طور واضحی تاریخ‌گذاری و مکان‌یابی شود و تنها برای زمان و مکان خود معتبر شناخته شود. این روش منجر به تعریف مراحل مشخص و به‌ظاهر همگن شد؛ مراحلی که می‌توان آنها را به‌طور منطقی توصیف و با مراحل پیشین و پسین مرتبط کرد. در نتیجه، گونه‌شناسی‌های بی‌زمان و جغرافیایی (به سبک الکساندر فون هومبولت) کنار گذاشته شدند و هر حوزه بر اساس معیارهای زبانی یا زمانی تقسیم شد. در نتیجه، زبان‌های ایرانی باستان و میانه (و گاهی نوایرانی شرقی) عمدتاً در حوزه هندواروپایی‌شناسی قرار گرفتند، زیرا زبان‌های ایرانی باستان یکی از شاخه‌های هندواروپایی را تشکیل می‌دهند؛ درحالی‌که زبان فارسی در کنار زبان‌های سامی و ترکی در مطالعات شرق‌شناسی قرار گرفت. آغاز این جنبش در مطالعات ایرانی را می‌توان در بررسی تئودور بنفی از وندیداد هرمان بروکهاوس و اوستا فردریش اشپیگل (در Göttingische Gelehrte Anzeigen، ۱۸۵۰) یافت، که در آن بنفی چیزی را بنیان نهاد که می‌توان آن را «مکتب وداگرایی» نامید، همراه با رودلف فون روث و مارتین هاوگ. این جنبش در افزایش تردید نسبت به سنت‌های محلی، در تلاش برای تمایز قائل شدن (و در برخی موارد بیش از حد تمایز قائل شدن) میان لایه‌های مختلف یک بنا یا متن، و در تمایل به آثار قدیمی‌تر به‌جای متون جدیدتر، حتی زمانی که این متون جدیدتر بهتر حفظ شده یا جذاب‌تر بودند، تجلی یافت. همه این‌ها منجر به رقابتی برای کشف و حفظ کهن‌ترین شواهد شد.
الگوی جدید، که منشأ آن آلمان بود، با کندی به امپراتوری دوگانه، به‌ویژه دانشگاه وین، رسید. چهار مثال قابل ذکر است. (۱) علی‌رغم حمایت هامر-پورگشتال و الکساندر فون هومبولت، انتصاب تئودور بنفی به کرسی زبان‌شناسی تطبیقی در سال ۱۸۴۹ توسط وزارت فرهنگ رد شد، درحالی‌که آنتون بولر (۱۸۱۱-۱۸۶۹)، که مهم‌ترین مشارکتش اتصال زبان ژاپنی به مغولی و ترکی بود، سرانجام در ژوئن ۱۸۵۰ به‌عنوان استاد همکار و در ۱۸۵۵ به‌عنوان استاد کامل منصوب شد. (۲) اتریش-مجارستان، هلند، بلژیک، ایتالیا و اسپانیا از معدود کشورهای غربی بودند که هیچ اعزامی به آسیای مرکزی و حوزه تورفان نداشتند، به‌جز یک اعزام زمین‌شناسی تحت نظر دکتر آ. رگل؛ مارک اورل اشتاین، متولد بوداپست، از طرف دولت هند بریتانیا سفر کرد. (۳) هیچ موسسه باستان‌شناسی تأسیس نشد و حفاری‌هایی در سوریه، میان‌رودان یا ایران انجام نشد. (۴) در پایان امپراتوری، موزه هنرهای زیبا در وین تنها ۴۰۰۰ سکه داشت. در مقایسه، جمهوری اتریش، با وجود کمبود منابع، از سال ۱۹۱۸ تاکنون دو برابر این مقدار را، از جمله مجموعه‌ای از ای. فون زامباور در ۱۹۲۸، خریداری کرده است.
تا سال ۱۹۰۰، بیشتر استادان وین که در حوزه ایران‌شناسی تدریس یا منتشر می‌کردند، بیشتر جامع‌العلوم بودند تا مورخ یا زبان‌شناس تطبیقی به معنای جدید آن؛ بدلریش هروزنی از نیافتن معلمی شایسته در وین شکایت داشت و تئودور نولدکه اقامت خود در وین (۱۸۵۴–۵۷) را بی‌ثمر می‌دانست. بااین‌حال، نولدکه در سال ۱۸۸۷ به‌عنوان عضو مکاتبه‌ای آکادمی انتخاب شد و در نشریه آن مقالاتی از جمله «مطالعات فارسی» درباره واژه‌های یونانی در فارسی نو، ویرایشی از رمان اسکندر، و تاریخ سریانی پادشاهان ساسانی آخر (۵۹۰–۶۴۲ میلادی) که حدود ۶۸۰ میلادی نوشته شده (امروزه به‌عنوان تاریخ خوزستان شناخته می‌شود)، منتشر کرد.
این وضعیت، به‌طور انحصاری، نتایج منفی نداشت. «عقب‌ماندگی» اتریش منجر به جهت‌گیری‌های تحقیقاتی‌ای شد که الگوی جدید آن‌ها را نادیده گرفته بود و بعدها محبوب شدند، ازجمله زبان‌های نانوشته و مدرن، زبان‌های منقرض‌شده شناخته‌شده از طریق شواهد پراکنده، نام‌شناسی جغرافیایی، هنرهای تزئینی، علوم کاربردی و مطالعات معاصر.
ثانیاً، تا زمان اصلاحات دانشگاهی لئو گراف تون-هوهنشتاین در دهه ۱۸۵۰، تنها دانشکده‌های قرون وسطایی الهیات، پزشکی و حقوق در دانشگاه‌های اتریش وجود داشتند، جایی که تدریس مجاز بود اما تحقیق نه. مدرک دکتری (Ph.D) تا سال ۱۸۷۲ در وین معرفی نشد. برنامه درسی آکادمی شرقی (Orientalische Academie) پس از سال ۱۸۴۸ فنی‌تر و از تحقیقات جدا شد (و پس از ۱۸۹۸ که در آکادمی کنسولی k.u.k. Konsularakademie سازمان‌دهی مجدد شد، حتی بیشتر از این تغییر یافت). این آکادمی دیگر برای ارضای کنجکاوی دانشنامه‌ای اشراف و دیپلمات‌ها درباره شرق خدمت نمی‌کرد، بلکه بیشتر برای تأمین نیاز عملی به مأموران سیاسی مورد استفاده قرار می‌گرفت. در جاهای دیگر، کرسی‌هایی برای هندشناسی یا زبان‌شناسی تطبیقی ایجاد شد، از جمله در کولژ دو فرانس و بن (۱۸۱۸، دومی برای آگوست ویلهلم فون شلگل)، در برلین (۱۸۲۱، برای فرانتس بوپ) و در آکسفورد (۱۸۳۳). (برادر فون شلگل، فریدریش، که او نیز هندشناس و از بنیان‌گذاران دستور زبان تطبیقی بود—واژه‌ای که خود او معرفی کرد—در وین به‌عنوان منشی دربار فعالیت داشت. او تا دهه ۱۸۲۰ به تدریس ادامه داد اما به‌زودی از پیگیری پیشرفت‌های هندشناسی بازماند.) جوامع علمی متعددی تأسیس شدند، از جمله انجمن سلطنتی آسیایی بنگال (۱۷۸۰)، انجمن آسیایی (۱۸۲۲) و انجمن شرق‌شناسی آلمان در لایپزیگ (۱۸۴۵). با این حال، چنین تحولاتی هیچ واکنشی در اتریش برنینگیخت. یوهان گئورگ ونریش (۱۷۸۷-۱۸۴۷)، استاد الهیات پروتستان، تلاش کرد از راسموس راسک و بوپ تأثیر بگیرد، اما رساله او در سال ۱۸۲۷ صرفاً گردآوری آگاهانه‌ای از آثار منتشرشده تا آن زمان بود و به‌صورت اثری منفرد و نادیده باقی ماند. ونریش در سال ۱۸۲۵ دوره‌ای در سانسکریت برگزار کرد، اما هیچ دانشجویی جذب آن نشد.
ثالثاً، بین سال‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۸۵ پارادایم جدیدی در تمام علوم تاریخی (به‌جز مطالعات کلاسیک) پدید آمد که انقلاب نئوقواعدگرایان در زبان‌شناسی تنها یکی از برجسته‌ترین مظاهر آن بود. این پارادایم را می‌توان به‌عنوان درخواست برای یک روش‌شناسی علمی در علوم انسانی، برخلاف رویکرد باستان‌گرایانه قبلی، خلاصه کرد و این امر خواستار جدایی مطالعات ادبی از پژوهش‌های علمی بود (برخلاف نظر فریدریش روکرْت). برای توصیف این روند، شاید اصطلاح «ایده‌آلیسم تحلیلی» مناسب‌ترین تعبیر باشد. بدین معنا که هر داده‌ای باید به‌روشنی تاریخ‌گذاری و مکان‌یابی شده و فقط به زمان و مکان خود گواهی دهد. این روش به تعریف مراحل متمایز و به‌ظاهر همگن منجر شد که می‌توان آن‌ها را به‌صورت عقلانی توصیف و بر اساس اصول منطقی انتزاعی به مراحل پیشین و پسین مرتبط کرد. در نتیجه، طبقه‌بندی‌های غیردوره‌ای و جغرافیایی (مانند روش الکساندر فون هومبولت) کنار گذاشته شد و هر حوزه علمی بر اساس معیارهای زبانی یا زمانی تفکیک گردید. به همین ترتیب، زبان‌های ایرانی باستان و میانه (و گاهی اوقات حتی زبان‌های نوایرانی شرقی) عمدتاً در حوزه هندواروپایی‌شناسی قرار گرفتند، زیرا زبان‌های ایرانی باستان یکی از شاخه‌های هندواروپایی به‌شمار می‌رفتند، درحالی‌که فارسی به‌همراه زبان‌های سامی و ترکی تحت مطالعات شرق‌شناسی طبقه‌بندی شد.
طلوع این جنبش در مطالعات ایرانی را می‌توان در نقد تئودور بنفی بر «وندیداد» هرمان بروکهاوس و «اوستا»ی فریدریش اشپیگل (منتشرشده در Göttingische Gelehrte Anzeigen در سال‌های ۱۸۵۰، ۱۸۵۲ و ۱۸۵۳) یافت، که در آن بنفی همراه با رودولف فون روث و مارتین هاوگ چیزی را بنیان گذاشت که می‌توان آن را «مکتب وداگرایی» نامید. این جنبش خود را در افزایش بدبینی نسبت به سنت‌های محلی، تلاش برای تمایزگذاری (و در برخی موارد، بیش‌ازحد تمایزگذاری) میان لایه‌های مختلف یک بنا یا متن، و ترجیح دادن آثار کهن‌تر نسبت به آثار جوان‌تر نشان داد، حتی زمانی که آثار جدیدتر بهتر حفظ شده بودند یا جذابیت بیشتری داشتند. همه این‌ها به رقابتی برای کشف و ایمن‌سازی کهن‌ترین گواهی‌های موجود منجر شد.
این پارادایم جدید که منشأ آن در آلمان بود، به‌کندی وارد دوگانگی سلطنتی، به‌ویژه دانشگاه وین، شد. چهار نمونه ارزش اشاره دارند: (۱) با وجود حمایت هامر-پورگشتال و الکساندر فون هومبولت، انتصاب تئودور بنفی به کرسی زبان‌شناسی تطبیقی در سال ۱۸۴۹ توسط وزارت فرهنگ رد شد، درحالی‌که آنتون بولر (۱۸۱۱-۱۸۶۹)، که ماندگارترین سهم او ارتباط زبان ژاپنی با مغولی و ترکی بود، در نهایت در ژوئن ۱۸۵۰ به‌عنوان استاد مدعو و در سال ۱۸۵۵ به‌عنوان استاد رسمی منصوب شد. (۲) اتریش-مجارستان، هلند، بلژیک، ایتالیا و اسپانیا از معدود کشورهای غربی بودند که هیچ هیئتی را به آسیای مرکزی و حوضه تورفان اعزام نکردند، به‌جز یک هیئت زمین‌شناسی تحت سرپرستی دکتر آ. رِگِل؛ مارک اورل اشتاین، متولد بوداپست، به نمایندگی از دولت بریتانیا در هند سفر کرد. (۳) هیچ مؤسسه باستان‌شناسی‌ای تأسیس نشد و کاوش‌هایی در سوریه، بین‌النهرین یا ایران انجام نگرفت. (۴) در پایان دوران سلطنت، موزه تاریخ هنر تنها ۴۰۰۰ سکه در اختیار داشت. در مقایسه، جمهوری اتریش از سال ۱۹۱۸ تاکنون، با وجود کمبود منابع، دو برابر این مقدار را خریداری کرده است، ازجمله مجموعه ادوارد فون زامباور در سال ۱۹۲۸.
تا سال ۱۹۰۰، اکثر اساتید وین که در مورد موضوعات ایرانی تدریس یا منتشر می‌کردند، بیشتر دانشمندانی جامع‌الاطراف باقی ماندند تا مورخان یا زبان‌شناسان تطبیقی به معنای جدید آن. بدریخ هروزنی از نیافتن معلمی شایسته در وین شکایت داشت و تئودور نولدکه اقامت خود در وین (۱۸۵۴-۱۸۵۷) را بی‌ثمر دانست. نولدکه با این وجود در سال ۱۸۸۷ به عنوان عضو وابسته آکادمی انتخاب شد و در نشریه Sitzungsberichte آن نشریه آثاری منتشر کرد، از جمله Persische Studien درباره وام‌واژه‌های یونانی در فارسی نو، ویرایشی از داستان اسکندر و تاریخ سریانی از آخرین شاهان ساسانی (۵۹۰-۶۴۲ میلادی) که حدوداً در سال ۶۸۰ میلادی نوشته شده بود (که اکنون به عنوان وقایع‌نامه خوزستان شناخته می‌شود؛ باومشتارک، صفحه ۲۰۷ و یادداشت ۱۱). جانشین بولر، زبان‌شناس جهانی، فریدریش مولر (۱۸۳۴-۱۸۹۷) بود که روش نوگرامری را کاملاً رد کرد. بنابراین، مشارکت‌های اولیه‌ی او مفیدتر از آثار بعدی‌اش است که در آن‌ها نظریه‌های قدیمی اغلب پابرجا بودند. نمونه‌های خوب آن عبارتند از مقاله او با عنوان «درباره جایگاه زبان ارمنی در حلقه زبان‌های هندواروپایی» (Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Phil.-hist. Classe [SKAW] 84، ۱۸۷۷) که جدایی زبان ارمنی از زبان‌های ایرانی توسط ه. هوبشمان را نقد می‌کند، و مقاله «عناصر سامی زبان پهلوی» (۱۸۹۷) که علیه تفسیر اشپیگل و نولدکه از کلمات سامی در متون پهلوی به عنوان ایدئوگرام و علیه نوگرامری‌ها بود. یکی دیگر از علمای جامع‌الاطراف (که اکنون به فراموشی سپرده شده) پروفسور تاریخ، ماکسیمیلیان بودینگر (۱۸۲۸-۱۹۰۲) بود که مطالعاتی را درباره مادها و کوروش و همچنین لافایت و کلمب منتشر کرد.
این وضعیت نتایج صرفاً منفی نداشت. «عقب‌ماندگی» اتریش خود را در مسیرهای تحقیقاتی نشان داد که الگوی جدید آن را نادیده گرفت و تنها بعدها مد روز شدند - زبان‌های نانوشته و مدرن، Trümmersprachen (زبان‌های منقرض‌شده‌ای که فقط از طریق شواهدfragmentary یا ثانویه شناخته می‌شوند)، نام‌شناسی، هنرهای تزئینی، علوم کاربردی و مطالعات معاصر. پنج مسیر اصلی تحقیق را می‌توان یادداشت کرد.
(۱) علوم سیاسی. اوتوکار فرایهر شلختا فون وسهرد (۱۸۲۵-۱۸۹۴)، مترجم و دیپلمات، علاوه بر تولید ترجمه‌هایی به سبک هامر پورگشتال، مسائل حقوقی و سیاسی کشورهای شرقی را بررسی کرد و فرهنگ‌های اصطلاحات را منتشر کرد.
(۲) جغرافیا. ویلهلم توماشک (۱۸۴۱-۱۹۰۱)، استاد جغرافیا در گراتس و بعدها در وین، در نام‌شناسی و قوم‌نگاری تاریخی آسیای مرکزی و سیبری جنوبی، که هرگز از آن بازدید نکرد، راهگشا بود. کتاب Centralasiatische Studien او شامل یک بررسی نام‌شناختی از سغد است که با وجود روش خام آن، هنوز ارزش خود را حفظ کرده‌است، و یک واژه‌نامه قیاسی مشابه مفید از زبان‌های پامیر. بیشتر شهودهای او در مورد مسیر اسکندر در شرق ایران دقیق‌تر از پیشنهادات پیچیده‌تر زبانی بوده‌است. و، هر چقدر هم که مطالعاتش درباره سکاها ناقص باشد، با این وجود، برای حدود پنجاه سال انگیزه تحقیقات بیشتر را فراهم کرد.
(۳) هنر و فناوری. از تمایل تجاری به کالاهای ایرانی (به ویژه فرش) ایجاد موزه شرقی در سال ۱۸۷۵ (پس از سال ۱۸۹۶ به Kaiserlich-königliches Handelsmuseum تغییر نام داد)، Hochschule für Welthandel–Lehranstalt für orientalische Sprachen (جایی که، برای مثال، یرژی کوریلوویچ در سال‌های ۱۹۱۲-۱۹۱۴ و ۱۹۱۹-۱۹۲۰ تحصیل کرد) و Österreichische Orient-und Überseegesellschaft (۱۸۷۵-۱۹۱۸) به وجود آمد. در نشریه Überseegesellschaft با عنوان Österreichische Monatsschrift für den Orient، یوزف ریتر فون کاراباک، م. هابرلانت و موریتز درگر مقالاتی درباره هنر ایرانی منتشر کردند و آلویس ریگل (۱۸۵۸-۱۹۰۵) اولین کتاب خود را در آنجا منتشر کرد. علاقه ریگل به هنرهای حتی جزئی، و به معماری کاربردی تا جایی که روح یک تمدن را آشکار می‌کنند، توسط یوزف شتژیگوفسکی (۱۸۶۲-۱۹۴۱) به اشتراک گذاشته شد، که سعی داشت تأثیر ساسانی (از طریق ارمنستان) و آسیای مرکزی را در تولد هنر رومانسک تثبیت کند. مطالعات جی. فون ویزنر (۱۸۳۸-۱۹۱۶) در مورد منسوجات ایرانی و کاغذ آسیای مرکزی تا دهه ۱۹۶۰ بی‌نظیر باقی ماند. امانوئل گراف لودولف (۱۸۲۳-۱۸۹۸) مجموعه‌ای از هنر شرقی را گردآوری کرد که اکنون در موزه فرانسیسکو-کارولینوم در لینز نگهداری می‌شود.
(۴) تاریخ طبیعی. علاوه بر دانشگاه‌ها، مأموریت‌های مختلف آموزشی، دیپلماتیک و نظامی به ایران موجب انجام تحقیقات میدانی شد. تئودور کوتشی (۱۸۱۳-۱۸۶۶) از سفر خود (۱۸۳۵–۱۸۴۳، بخشی همراه با جی. روسِگِر) ۳۰۰,۰۰۰ نمونه گیاهی آورد، از جمله انواع زیادی که اکنون در موزه تاریخ طبیعی نگهداری می‌شوند. نقش افراد اتریشی در تأسیس دارالفنون (به‌طور خاص) در سال ۱۸۵۲ یا در توسعه تهران در سال‌های ۱۸۶۹–۱۸۷۴ از حیطه این بررسی خارج است، اما گزارش‌های آن‌ها شایسته ذکر است: آگوست کریژ (که اغلب به‌صورت کریژ نوشته می‌شود؛ ۱۸۱۴-۱۸۸۶) نخستین نقشه‌های تهران و رشته‌کوه‌های البرز را رسم کرد و بعدها به مطالعه آسترولاب بومی پرداخت. یاکوب ادوارد پولاک (۱۸۱۸-۱۸۹۱) که پزشکی نوین را در ایران معرفی کرد، رسوبات فسیلی را در آذربایجان کشف کرد و در سال ۱۸۸۲ یک مأموریت علمی از البرز را رهبری کرد. او همچنین یک سفرنامه نوشت که شامل توصیف‌های برجسته‌ای از زندگی و آداب و رسوم ایرانیان است. در بررسی‌های گیاهی بعدی، جی. ای. ناپ، اتو اشتاف و اف. نابلک (۱۹۰۹-۱۹۱۰) شرکت داشتند، بررسی‌های زمین‌شناسی توسط ای. تیتزه، اچ. پُهلیگ، آ. رودلر و کارل لودولف گریسباخ انجام شد. بررسی‌های جانورشناسی توسط ایختیولوژیست وی. پیه‌تسمن انجام گرفت. در زمانی که شهرگرایی به‌عنوان یک رشته علمی شناخته نمی‌شد، ارنست دیِز، درست پیش از جنگ جهانی اول، یک بررسی از استان خراسان تکمیل کرد که تا آن زمان مستندات کمی داشت؛ او سپس کار خود را به عنوان هنر ایرانی (وین، ۱۹۴۴) منتشر کرد.
(۵) مطالعات فرهنگی. مراقبت شبانی یا تبلیغ مسیحیت در ایران مدرن، با مسائل اجتماعی و همچنین فرهنگی آن، در دستور کار Missionshaus St. Gabriel در مودلینگ باقی مانده‌است. این مؤسسه که در سال ۱۸۸۹ تأسیس شد، دارای کتابخانه غنی است. این مؤسسه قبلاً مجله انسان‌شناسی Anthropos را منتشر می‌کرد که در سال ۱۹۳۸ به پوزیئو، سوئیس منتقل شد.
با این وجود، وزرای آموزش و شورای اساتید دانشگاه خود را متعهد به پر کردن شکاف بین اتریش-مجارستان و آلمان احساس کردند و مؤسسات خودمختاری را برای هر رشته وقف کردند. در دانشگاه وین، مؤسسه شرقی در سال ۱۸۸۶ تأسیس شد؛ و یک سال بعد انتشار مجله Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes (WZKM) را آغاز کرد. مؤسسه زبان‌شناسی در سال ۱۹۲۳ تأسیس شد. علاوه بر این اقدامات، اساتید آلمانی استخدام شدند. بدین ترتیب ادوارد زاخائو (۱۸۴۵-۱۹۳۰) در سال ۱۸۶۹ جانشین گلدنتال در کرسی زبان‌های شرقی شد. اگرچه او در سال ۱۸۷۶ به برلین رفت، تحقیقات وینی او نشان داد که با استفاده از منابع فرهنگ‌های همسایه چقدر می‌توان بر ایران نور تاباند. او در «Neue Beiträge zur Kenntnis der zoroastrischen Literatur» قطعاتی از اوستا را به خط عربی منتشر کرد. تخصص او در منابع عربی، ثمره خود را در کتاب Chronologie orientalischer Völker von Albîrûnî (لایپزیگ، ۱۸۷۶؛ ترجمه انگلیسی: The Chronology of Ancient Nations، لندن، ۱۸۷۹) که هنوز هم معتبر است و در مقاله «Zur Geschichte und Chronologie von Khwarizm» نشان داد؛ و او ویرایش علمی متون حقوقی سریانی مسیحی را در Syrische Rechtsbücher (برلین، ۱۹۰۷-۱۹۱۴) بر عهده گرفت، که برای قوانینی که در امپراتوری ساسانی تدوین شده‌اند، بی‌نظیر باقی مانده‌است. فریدریش مولر در زبان‌شناسی تطبیقی توسط برلینی پل کرتشمر (استاد، ۱۸۹۸-۱۹۳۸) جانشین شد. استاد حقوق روم، پل کوشاکر (۱۸۷۹-۱۹۵۱)، تحت تأثیر هوگو وینکلر و نیکلاس رودوکاناکیس، در طول اقامت خود در گراتس (۱۹۰۵-۱۹۰۸)، اینسبروک (۱۹۰۸-۱۹۰۹) و پراگ (۱۹۰۹-۱۹۱۴) به حقوق بین‌النهرین و ایلامی روی آورد. آلویس موسیل (۱۸۶۸-۱۹۴۴، پسر عموی نویسنده رابرت موسیل) استاد علوم وابسته به کتاب مقدس و عربی در دانشکده الهیات کاتولیک، ۱۹۰۹-۱۹۱۸، و پس از جنگ جهانی اول، استاد در پراگ بود. او عمدتاً به خاطر حفاری‌های اموی خود شناخته می‌شود، اما ایران قرون وسطی و مدرن را نیز مطالعه کرد.
در سایر دانشگاه‌های امپراتوری اتریش، مدل آلمانی عموماً زودتر و راحت‌تر معرفی شد. در گراتس، اولین استاد زبان‌شناسی تطبیقی (۱۸۷۱-۱۸۷۷) یوهانس اشمیت، سردبیر مشترک مجله پیشرو Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung بود. جانشینان او گوستاو مایر (۱۸۷۷-۱۸۹۷) و گوستاو مرینگر (۱۸۹۸-۱۹۳۰) علاقه خاصی به ایران‌شناسی نداشتند، اما در سال ۱۹۰۲ کرسی استادی برای «فیلولوژی شرقی، بخش آریایی» برای یوهان کیرسته (استادیار ۱۸۹۵-۱۹۲۰)، دیرینه‌نگار پهلوی که به برخی از اظهارات بدشانس استادش فریدریش مولر پایبند بود، مانند ارزش صوتی /r/ برای حرف باختری گرفته شده از حرف یونانی آسپیره رو (که در واقع باختری /š/ است) یا تفسیر ایدئوگرام‌های سامی در پهلوی به عنوان وام‌واژه، ایجاد شد.