گیلانشاه زیاری
حکومت

اسکندر بن قابوس (پدربزرگ گیلانشاه) از امیرزادگانی است که احتمالاً در دربار سلطان محمود غزنوی می‌زیست. مورخان معاصر دربارهٔ حکومت یافتن اسکندر اختلاف نظر دارند و موافقان نظریهٔ حکومت او، از جمله به قابوس‌نامه استناد می‌کنند که کیکاووس در آن، پدرش را «امیر» و «امیر ماضی» خوانده است. کیکاووس و پسرش گیلانشاه، آخرین اعضای خاندان زیاری هستند که در تاریخ شناخته‌شده‌اند؛ اما مشخص نیست که آیا آن‌ها همچنان امارتی هرچند کوچک، در کوهستان‌های البرز داشتند یا خیر. نظرات مورخان در این باره بسیار متفاوت و گوناگون است.
بنا بر دانشنامه اسلام، کیکاووس در سال ۴۴۱ هجری (برابر با ۱۰۴۹–۵۰ میلادی) بر تخت امارت زیاری نشست و این امارت، هرچند محدود و تابع سلاطین سلجوقی، تا پایان عمر کیکاووس وجود داشت و به گیلانشاه ارث رسید و پس از آن توسط اسماعیلیان الموت منقرض گردید. دانشنامهٔ عربی موجز نوشته است از آنجا که پیش‌تر طغرل توانسته بود قلمرو زیاری را فتح کند، گیلانشاه تنها در نواحی کوهستانی حکومت داشت و توسط ملکشاه سلجوقی حکومت او ابقا شده و در سال ۴۷۰ هجری درگذشت. رابینو هم حکومت حداقلی برای گیلانشاه قائل شده است. ظهیرالدین مرعشی در تاریخ طبرستان و رویان و مازندران مدت حکومت گیلانشاه را ۷ سال ذکر کرده و برخی از منابع جدیدتر، همچون اعتماد السلطنه و هُوار حکومت او را ۸ سال، بین ۴۶۲ تا ۴۷۰ هجری، ثبت کرده‌اند. ملک‌زاده بیانی سال ۴۷۰ هجری را تاریخ درگذشت گیلانشاه دانسته؛ حال آن که میترا مهرآبادی این مطالب را خلاف واقع دانسته و بنا بر قدیمی‌ترین نسخهٔ خطی قابوس‌نامه، می‌گوید گیلانشاه اقلاً تا ۴۸۳ هجری زنده بوده است زیرا کاتب این نسخه به دوام روزگار کیکاووس دعا می‌کند.
سعید نفیسی در مقدمه‌ای که بر قابوس‌نامه نوشت، می‌گوید: «سلطنت اسکندر و کیکاووس و گیلانشاه، به هیچ وجه اساسی ندارد و در سراسر تاریخ ایران، مطلبی که دال بر شهریاری ایشان باشد، نتوان یافت. اگر در باب اسکندر، اندک شکی باشد، در باب کیکاووس و پسرش گیلانشاه به هیچ وجه شک نیست.» نفیسی پس از آن برای اثبات ادعای خود به مواردی اشاره می‌کند؛ او معتقدست که در کتاب قابوس‌نامه، از فحوای کلام کیکاووس چنین به نظر نمی‌رسد که پدرش فرمانروای جایی بوده باشد. همچنین می‌پرسد که چگونه ممکن است کیکاووس که حاکم زیاریان بوده، هشت سال از عمرش را در دربار غزنویان هند و مدتی را در دربار شدادیان در اران و سپس مسافرتی به حج را گذرانده باشد؟ نفیسی در پایان اندرزها و نصیحت‌هایی که کیکاووس به پسرش خطاب کرده را مد نظر قرار داده می‌گوید در این نصایح، نویسنده جایگاه پادشاهی یا شاهزادگی برای فرزندش قائل نیست و صریحاً به او می‌گوید که اگر بازرگان، طبیب یا منجم شدی، چنین و چنان کن و آداب شغل‌های مختلف را به او می‌آموزد.
میترا مهرآبادی در کتاب تاریخ سلسله زیاری، دلایل سعید نفیسی را رد کرده است؛ او به عنوان «امیر ماضی» در قابوس‌نامه تأکید می‌کند که کیکاووس در اشاره به پدرش، اسکندر، آورده است. همچنین هشت سال حضور کیکاووس در دربار غزنویان را پیش از رسیدنش به جایگاه امارت دانسته و حضورش در جنگ‌های میان «مسلمانان و کفار» و مراسم حج را متعارض با جایگاه امیری کیکاووس نمی‌پندارد. او همچنین آموزش فنون و پیشه‌های گوناگون به شاهزادگان را امری متداول در آن روزگار تلقی کرده و دلیل آن را ناپایداری سیاسی-نظامی حکومت‌های وقت بیان کرده است. او در اثبات مدعای آخر به فرازهایی از قابوس‌نامه ارجاع می‌کند؛ من‌جمله این گفتاورد از کیکاووس که می‌گوید: «…از حوادث عالم، ایمن نتوان بود و نتوان دانست که بر سر مردمان چه گذرد، هر هنری و فضلی روزی بکار آید، پس در فضل و هنر آموختن تقصیر نباید کردن.»
مهرآبادی سپس پیرامون معنای «شاه» و «حاکمیت مستقل» در این دورهٔ تاریخی، مطالبی نوشته است؛ او از سفرنامهٔ مسعودی به کرانه‌های دریای مازندران در قرن چهارم هجری، نقل می‌کند که «جبل قبخ کوهی بزرگ است… در این کوهستان هفتاد و دو قوم هست که هر قوم، شاه و زبانی جدا دارد.» مهرآبادی بنابرین می‌گوید شاهان می‌توانستند حاکم بر سلسله یا ایالت‌ها باشند. گاه شاهی که در قدرت بود، مناطق وسیعی را فرمانروایی می‌کرد و گاه تنها بر منطقه‌ای محدود، ولو یک کوهستان، حکم می‌راند. استقلال حکومت‌های محلی، چه بومی یا غیر بومی، در این دوره چندان معنایی نداشت و همگی در نهایت تابع دستگاه خلافت عباسی بودند. با این حال، مهرآبادی قائل به حکومت گیلانشاه نیست و در دانشنامه جهان اسلام می‌گوید: «پس از مرگ کیکاووس، پسرش گیلانشاه مجال حکومت نیافت. گسترش حاکمیت سلجوقیان و روی کار آمدن شاخه جدید باوندیه و تصرف چند قلعه در قلمرو زیاریان به دست اسماعیلیان، سبب شد که حاکمیت زیاریان پایان یابد.»
محمدعلی مفرد نیز، در کتاب ظهور و سقوط آل زیار، نسبت به فرمانروایی گیلانشاه ابراز تردید می‌کند. او حدس می‌زند بسیاری از منابعی که قائل به حکومت گیلانشاه شده‌اند، تنها از روی قابوس‌نامه و با مشاهدهٔ نام گیلانشاه، چنین حکومتی را در نظر گرفته باشند. مفرد در ادامه حکومت محتمل گیلانشاه را معاصر با قدرت‌گیری روزافزون باوندیان در طبرستان و حسن صباح در قلعه الموت می‌داند و معتقدست با وجود این دو حکومت، جایی برای بازماندگان آل زیار نمی‌ماند و حتی اگر احتمال ضعیفی برای حکومت گیلانشاه در نظر بگیریم، نهایتاً محدود به یک یا دو قلعه در مناطق کوهستانی طبرستان، و آن هم به صورت خراج‌گزار باوندیان، بوده است. در هیچ‌یک از منابع نامی از جانشینان گیلانشاه نیست و باید چنین پنداشت که این زمان، پایان دوران واپسین امیران زیاری است.