کوچصفهان
تاریخ کوچصفهان

حمدالله مستوفی مؤلف کتاب نزهه القلوب که در سال ۷۳۰ هجری قمری تألیف یافته‌است. کوچصفهان را از ساخته‌های اردشیر بابکان دانسته‌است، وی می‌نویسد: «از شهرستان‌های معروف گیلان می‌توان اسفهبد، رشت، تولم، شفت، گسکر، کوچصفهان، کوتم، تیمجان، خمام، نسیر و لاهیجان را نام برد که همگی از اقلیم چهارم و بر کنار دریای خزر واقع شده‌اند [۲]
خاندان سنی مذهب اسمعیل‌وند در کوچصفهان حکومت می‌کرد و مناطق لشت نشا و خشکبیجار و قسمت شمال شرقی منطقهٔ فعلی موازی را شامل می‌گردید. در زمان فتح گیلان توسط اولجایتو از جانب قوای مغول غارت شد تا این که فرمانروای آن سالوک که به خاطر شجاعتش به این نام معروف شده بود، مجبور گردید انقیاد و فرمانبرداری خود را اعلام دارد.
آخرین فرمانروای کوچصفهان که از خاندان اسمعیل وند بود، امیره مسعود پسر نوع پاشا پسر سالوک بود که پدرش در سال ۷۶۸ هجری قمری (برابر با ۷–۱۳۶۶ میلادی) درگذشت و خود وی نیز اندکی بعد به وسیلهٔ سیدعلی کیا از متصرفات خویش بیرون رانده شد. آنگاه کوچصفهان زیر سلطهٔ سادات لاهیجان قرار گرفت و بعداً عامل عمدهٔ کشمکش‌های میان فرمانروایان فومن لاهیجان گردید) [۳]
(امیره اسحق] بایگانی‌شده  در ۸ آوریل ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine حاکم فومن [به علت شافعی بودن اهالی، این سرزمین را جزء خاک بیه پس می‌دانست، جنگ‌های زیادی در محل کدوبن میان لشکریان بیه‌پس و بیه پیش بر سر اراضی کوچصفهان روی داد. در سال ۹۴۵ هـ. ق، خان احمدخان لاهیجی کوچصفهان را جزء خاک بیه پیش آورد. این عمل دیری نپایید زیرا شاه تهماسب او را دستگیر کرد و ابتدا در قلعهٔ قهقهه و سپس در قلعه اصطخر پارس زندانی کرد. اواخر سال ۹۴۵ هـ. ق کوچصفهان جزء خاک بیه‌پس شد.
میر ظهیرالدین مرعشی ترکیب این نام را از دو جزء «کوچک» و «اصفهان» می‌داند. در زمان عبدالفتاح فومنی گوراب جور جزء خاک کوچصفهان بوده‌است. از کوچصفهان قدیم و محل آن اطلاعی که داریم این است که فعلاً نزدیک بازار کوچصفهان کنونی محلی به نام «کهنه کوچصفهان» معروف است که می‌گویند، دهکدهٔ بزرگی بوده، سربازان و جنگجویان کوچصفهان از سایر لشکریان بیه پس بهتر و بالاتر بوده‌اند. عبدالفتاح فومنی در بیان وقایع سال ۹۴۲ هـ. ق می‌نویسد:
«لتأم و سپاهی کوچصفهان بر تمامی سپاه و لتأم الکای بیه پس بر حسب شوکت و استطاعت تفوق در جهان دارد [۴]
مکنزی در سفرنامهٔ شمال (۱۸۵۸ میلادی) بلوک کوچصفهان را شامل هفت محله می‌داند که محصول ابریشم آن در سال حدود هزار من شاهی است.
بنابر برخی پندارها، کوچصفهان را اردشیر با بکان ساخته و در نسخه‌های مختلف تاریخی «سهمش» و «بهمش» و «بهمنش» نامیده شده‌است. نیز بنای این شهر را به اردشیر با بکان نسبت می‌دهد نام این ناحیه در حدود العالم دیده نشده ولی از قرن هفتم به بعد با نام «کوچسبان، کوجبان، کرجبان، کرجان، کوجستان» معرفی شده‌است. ظاهراً نام واقعی آن باید کوچسبان بوده باشد که حرف «ب» آن مبدل به «ف» شده‌است. در نزدیکی بازار کوچصفهان که در «قاضی محله» واقع شده محلی با نام «کهنه کوچصفهان» وجود دارد که می‌گویند در گذشته دهکده بزرگی بوده‌است. میر ظهیر الدین مرعشی، نام این شهر را ترکیبی از دو جزء «کوچک واصفهان» می‌داند چون در زبان گیلکی، کوچک را «کوچ» می‌گویند بدین ترتیب کوچصفهان را باید اصفهان کوچک دانست. اما بنابر یک نظر، جزء اول نام کوچسبان یا کوچستان با نام قبیله «کوچ» مشابه است. این قوم وقوم بلوچ به عبارت دیگر قبایل «کوچ و بلوچ» در عهد عضدالدوله دیلمی حوالی سال‌های ۳۶۴ و۳۶۸ هجری قمری در جنوب شرقی ایران منشآء حوادثی بوده وناامنی‌هایی در مسیر کاروانیان به وجود آورده‌اند که عضدالدوله فرمان قلع وقمع آنان را صادر کرد وتیره‌هعضدالدولهچ وبلوچ را از جنوب شرقی ایران کوچانیده در فارس وسایر مناطق ایران اسکان داده‌است. می‌توان احتمال داد که بعضی نیروهای کوچ و بلوچ در این نواحی ساکن شده و در قرن‌های بعد نام خود را به قرارگاه‌هایشان داد باشند براساس این نظریه کوچصفهان را باید کوچ اسبان یا کوچی اسبان بدانیم، به معنی «دارندگان اسبهای کوچک» یا جایگاه اسب‌های کوچک است [۲۱]