stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
جاذبه‌های گردشگری استان لرستان
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان خرم‌آباد

فلک الافلاک: بر بلندای تپه‌ای باستانی و طبیعی، در مرکز شهر خرم‌آباد واقع شده‌است.
سنگ نوشته: در مرکز شهر خرم‌آباد و ضلع شرقی خیابان شریعتی واقع شده‌است.
گرداب سنگی: در غرب شهر خرم‌آباد در کنار میدان بنای مدور متشکل از یک دیواره عظیم سنگی که به صورت مدور دور تا دو چشمه‌ای فصلی احداث شده‌است.
مناره آجری: از یادمان‌های ارزشمند دوران دیلمیان (آل بویه)، بنائی است استوانه‌ای شکل که در قسمت جنوبی شهر خرم‌آباد واقع شده‌است. قدمت این بنا در حدود ۹۰۰ سال است.
پل شاپوری: پلی است به یادگار مانده از دوران ساسانیان که در قسمت جنوبی شهر خرم‌آباد واقع شده‌است.
حمام تاریخی گپ: در بافت قدیمی و مرکزی اطراف قلعه واقع شده‌است. حمام گپ مربوط به دورهٔ صفوی بوده که از نقاط گردشگری جذاب و دیدنی محسوب گردیده در حال حاضر کاربری این حمام ضمن حفظ و مرمت به شکلی اصیل و دیدنی، کاربری‌های متنوعی از جمله گالری فروش صنایع دستی، رستوران تشریفاتی، رستوران روباز، کافی شاپ را شامل می‌شود.
مقبره باباطاهر: در مرکز شهر خرم‌آباد و در ضلع غربی قلعه فلک الافلاک و در کنار خانه قدیمی آخوند ابو مقبره باباطاهر قرار دارد.
مقبره شجاع الدین خورشید: این مقبره در شهرستان خرم‌آباد واقع شده‌است.
پل آجری: پلی است باستانی در مرکز شهر خرم‌آباد وبرروی رودخانه گلال واقع شده‌است.
کاروانسرای گوشه شهنشاه: از آثار باستانی شهرستان خرم‌آباد است.
آسیاب گبری: این بنا در قسمت جنوب شهر خرم‌آباد و در محله حسین‌آباد واقع شده‌است.ییث
رصد خانه کاسین لرستان : در مکانی رؤیایی بر بلندای قطب گردشگری غرب کشور در ارتفاع ۱۸۶۰ متری از سطح دریا همچون نگینی بر بلندای استان لرستان واقع شده‌است. این رصد خانه در مجموعه علمی، تحقیقاتی و گردشگری بام لرستان واقع شده‌است و با مشرف بودن بر شهرستان خرم‌آباد مکانی رؤیایی را برای محققان و عموم مردم فراهم آورده است تا لذت هم‌زمان زمین و آسمان را در ارتفاعات کوهستانی زاگرس تجربه کنند. هتل، کافی شاپ، رستوران گردان، آسمان نما، آمفی تئاتر، نمایشگاه عکس، رصد با تلسکوپ و گنبد الکترومکانیک از بخش‌های این مجتمع به عنوان مدرن‌ترین رصد خانه در خاورمیانه می‌باشد.
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان الیگودرز

دریاچه گهر
آبشار آب سفید: آبشاری با ارتفاع ۷۰ متر از سطح زمین در شهرستان الیگودرز که زیبایی قابل توجهی دارد.
آبشار چکان: آبشار چکان دهقادی در روستایی با همین نام با ارتفاع ۳۰
قلعه باجول: قلعه‌ای تاریخی مربوط به زمان زندیه در روستای آب باریک علیا.
آبشار وارگ: آبشاری زیبا در روستای وارگ در جنوب بخش زلقی.
کوه تمندر: رشته کوهی زیبا که شکارگاهی طبیعی نیز دارد و در دهستان فرسش از شهرستان الیگودرز
قالی کوه
منطقه کیگوران
امامزاده محمد ابن حسن
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان دورود

آبشار دره اسپر:این آبشار واقه در روستای چمنار است.
کوه پریز:این کو که در *مه فصول دارای برف است.
آبشار عزیزآباد:واقع درشهرستان دورود و در فاصله ۱۰کیلومتری و در تنگ روستای عزیز آباد واقع شده‌است.
آبشار حشوید:واقع درروستای حشوید ومنطقه‌ای بکر است.
چشمه ساعت:درراه راه سعودبه پریز کوه است.
غارمردگان
دره نی گاه:منطقه‌ای بکر وسرسبز
سراب چمنار:واقع درروستای چمنار است.
تالاب ازگن
قله قارون:۵کیلومتری شهرستان دورود و در ایستگاه راه آهن قارون است.
تفرجگاه باباهور:!یا بام دورود منطقه خوش اب و هوا که در دامنه کوه باباهور است وشهر درود درشب به زیبایی به چشم می‌خورد
پارک جنگلی:منطقه‌ای بکر سرسبز و پوشیده از درختان سر به فلک کشیده که برسر راه دریاچه گهر و اشترانکوه و تپه شهدا قرار دارد
بیشه پرتو:روستای لنج آباد
بارگاه شاه پیروالی،امیرجهان،هندوکش
پیر عبدلله:فاصله ان تاشهر دورود۱۰کیلومتر است.
آبشار ازنادر:واقع در روستای چمنار
پارک آزادگان:پارکی برای سرگرمی واوقات فراقت کودکان ودارای شهر بازی
پارک دانشجو:مجموعه‌ای آرام قشنگ برای استراحت افراد مسن و دانشجویان و مسافران
تپه شهدا:بعداز پارک جنگلی تپه شهدا واقع است که شهر دورود به زیبایی درشب روز می‌درخشد
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان بروجرد

مسجد جامع بروجرد: این بنا در خیابان جعفری شهر بروجرد واقع شده‌است.
مسجد سلطانی بروجرد: ازجمله آثار ارزنده معماری دوره اسلامی در لرستان مسجد امام بروجرد (سلطانی سابق) است.
امامزاده جعفر بروجرد: این بنای مذهبی وتاریخی در قسمت شرقی شهر بروجرد واقع شده‌است.
روستای ونایی
گردشگاه تپه چغا
گردشگاه گل دشت
امامزاده دوخواهران
تنگه گپرگه: واقع در شمال غربی شهر بروجرد.
پارک سماور
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان پلدختر

غار کلماکره کلماکره غاری است طبیعی و باستانی در شهرستان پل‌دختر
مقبره حیات الغیب: این مقبره در کنار رودخانه کشکان و جاده خرم‌آباد به اندیمشک و در بخش معمولان شهرستان پل‌دختر واقع شده‌است.
پل گاو میشان: این پل در فاصله ۳۰ کلیومتری شهرستان پل‌دختر و برفراز رودخانه سیمره در حد فاصل استان‌های ایلام و لرستان احداث شده‌است.
غار کوگان: این غار شگفت‌انگیز و زیبادر شهرستان پلدختر واقع شده‌است.
پل کلهر: این پل در بخش معمولان از توابع شهرستان پل‌دختر واقع شده‌است.
پل دختر: بنایی که از آثار ارزنده معماری پیش از اسلام در لرستان محسوب می‌گردد و در ورودی شهر پلدختر واقع شده‌است.
کاروان سرای چشمک: این بنا در منطقه چمشک از توابع شهرستان پل‌دختر و در مسیر راه باستانی شاپورخواست به خوزستان قرار گرفته‌است.
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان رومشکان

چقابل نام تپه‌ای باستانی در دل شهر چقابل است که نام شهر نیز برگرفته از همین تپه است.
سد سیمره
سد سیمره در مسیر رودخانه سیمره و مابین شهرستان رومشکان استان لرستان و شهرستان بدره ایلام قرار دارد. این سد از نوع بتنی دو قوسی است و توانایی تولید انرژی به میزان سالانه ۶۷۳ گیگاوات ساعت را دارد. مختصات جغرافیایی آن۴۷٫۱۲ طول شرقی و ۳۳٫۱۷ عرض شمالی می‌باشد. ساختگاه نیروگاه تولید برق سیمره کاملاً جزء حوزه استحفاظی شهرستان رومشکان استان لرستان می‌باشد، و نزدیک روستای رماوند قرار دارد.
تپه کفتارلان ۱
تپه کفتار لان رومیانی مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان است و در شهرستان رومشکان _ رومیانی _ قبرستان قدیمی دم کمتاره رومیانی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شمارهٔ ثبت ۳۰۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تپه برآفتاب
تپه برآفتاب رومیانی مربوط به سده‌های میانی دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان رومشکان، رومیانی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۳ بهمن ۱۳۸۵ با شمارهٔ ثبت ۱۷۱۷۹ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
غار پیرزن
غار پیرزن یا غار مر دایا یکی از جاذبه‌های گردشگری بسیار خوب هستش که در رومشکان-رومیانی ودر دل کوه برآفتاب واقع شده‌است.
قلعه کوهزاد در شهرستان رومشکان واقع شده‌است.
قلعه زاغه در شهرستان رومشکان واقع شده و تماماً از سنگ ساخته شده‌است.
امامزاده سید سهل الدین در شهرستان رومشکان و در مسیر جاده رومشکان به پلدختر قرار دارد.
امامزاده باباحبیب در منطقه‌ای جنگلی به همین نام در شهرستان رومشکان قرار دارد که یکی از تفرجگاه‌های مردم این شهرستان می‌باشد.
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان کوهدشت

پل سی پله: این بنا در منطقه سر طرهان شهرستان کوهدشت بر روی رودخانه سیمره در حد فاصل لرستان و ایلام واقع شده‌است.
نقوش صخره‌ای هومیان: این نقوش در شمال شهرستان کوهدشت واقع شده‌اند.
سرخ دم لکی: این محوطه باستانی درقسمت شمالی دشت کوهدشت به فاصله ۶ کیلومتر از مرکز شهر و در دامنه کوه چنگری واقع شده‌است.
سرخ دم لری: در شرق شهر کوهدشت محوطه‌ای باستانی است که به واسطه قرمز بودن خاک دامنه کوه به سرخ دم معروف است.
انارستان تنگ سیاب: در غرب شهرستان کوهدشت قرار دارد.
منطقه گردشگری شیرز: در شمال شهرستان کوهدشت قرار دارد.
چندی از نقاط گردشگری > نقاط دیدنی شهرستان دلفان

امامزاده ابراهیم: از امام زادگان لرستان است مقبره وی در دره‌ای بین کوه مهراب و دامنه‌های سرکشتی قرار دارد.
سراب دولیسکان واقع در همین روستا در دامنه گرین
چشمه شفا: چشمه شفا واقع در منطقه سرکشتی در بخش ایتیوند جنوبی.
جاذبه‌های طبیعی

استان لرستان دارای آب و هوای متنوعی است، این تنوع از شمال به جنوب و از شرق به غرب کاملاً محسوس است. زمستان هنگامی که در شمال لرستان برف و کولاک ادامه دارد قسمت‌های جنوبی آن دارای هوایی مطبوع و بارانی است. بخش‌های غربی مانند سفیدکوه نسبت به قسمت‌های شرقی، یعنی دورود و الیگودرز، بارش بیشتری دارد. تنوع آب وهوایی در شهرهای استان مشاهده می‌شود به‌طوری‌که خرم‌آباد از آب و هوایی معتدل در زمستان و تابستان برخوردار است و بروجرد در زمستان سرد و در فصل تابستان آب و هوایی معتدل. الیگودرز از آب و هوای بسیار سرد در زمستان و معتدل در تابستان برخوردار است.
جاذبه‌های طبیعی > تفرجگاه‌های طبیعی

سراب کهمان و تفرجگاه تخت شاه
تفرجگاه سراب هنام
تفرجگاه تنگه شیرز
تفرجگاه مخمل کوه (تنگه شبیخون)
تفرجگاه بابا عباس
تفرجگاه بابا حبیب رومشکان
تفرجگاه شنه بان رومشکان
تفرجگاه ویزنهار رومشکان
دره حوض موسی
تفرجگاه نوژیان
تفرجگاه شهنشاه (گوشه) و بقعه شجاع الدین خورشید
تفرجگاه تنگه چمشک
تفرجگاه شوراب
تفرجگاه رصد خانه کاسین لرستان (بام خرم‌آباد)
رودخانه سیاب و انارستان سیاب کوهدشت
جاذبه‌های طبیعی > رودخانه‌ها

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
رودهای استان لرستان: 
| نام | سرچشمه | پایان | توضیح |
| سیمره | سراب گاماسیاب در کوه گرین | کرخه، هورالعظیم عراق | رود سیمره در خوزستان کرخه نامیده می‌شود |
| کشکان | رود خانهٔ کاکارضا و گلال خرم‌آباد | سیمره |  |
| سزار | اشترانکوه و کوه گرین | دز |  |
| کهمان | کوه گرین | کشکان |  |
| زال | کوه‌های جنوب غربی پلدختر | سیمره |  |
| رودبار | قالی کوه | دز |  |
| رود بختیاری | قالیکوه | دز |  |
| تیره | ؟ | دز |  |
| ماربره | اشترانکوه | دز |  |
:
جاذبه‌های طبیعی > آبشارهای استان

آبشار بیشه
آبشار کاکارضا
آبشار آب سفید
آبشار نوژیان
آبشار چکان
آبشار وارک
آبشار سرکانه
آبشار افرینه
آبشار برنجه
آبشار وارگ
آبشار خورشید
آبشار آوتاف الشتر
آبشار غسلگه دلفان
آبشار لول رومشکان
آبشار ریزه رومشکان
جاذبه‌های طبیعی > دریاچه‌های لرستان

مقالهٔ اصلی: دریاچه گهر
دریاچه گهر در میان رشته کوه اشترانکوه در استان لرستان واقع است. این دریاچه در منطقه حفاظت شده اشترانکوه و در دورود قرار دارد. این دریاچه که به «نگین اشترانکوه» معروف است یکی از زیباترین دریاچه‌های طبیعی ایران به‌شمار می‌رود و با ارتفاع ۲۳۶۰ متر از سطح دریا در میان منطقه حفاظت شده اشترانکوه واقع شده‌است.
مقالهٔ اصلی: دریاچه کیو
دریاچه کیو در شمال غرب شهر خرم‌آباد قرار گرفته‌است. مساحت دریاچه هفت هکتار و عمق آن بین سه تا هفت متر است. این دریاچه از ارزش‌های توریستی درون‌شهری برخوردار بوده و همچنین زیستگاهی مناسب برای جانوران آبزی و پرندگان بومی و مهاجر است. کیو در گویش لری مردمان خرم‌آباد به معنی کبود رنگ و آبی است و دلیل استفاده آن آب زلال و عمیق این دریاچه‌است که به رنگ آبی و نیلی دیده می‌شود.
مقالهٔ اصلی: دریاچه شط تمی
دریاچه تمی یکی از جاذبه‌های گردشگری الیگودرز است. دریاچه تمی یکی از زیباترین دریاچه‌های کوهستان لرستان به‌شمار می‌رود که در جنوب استان لرستان و شهرستان الیگودرز در منطقه‌ای کوهستانی قرار دارد. تمی در گویش محلی به مکانی صاف و هموار که در جایی بلند قرار گرفته گفته می‌شود.
جاذبه‌های طبیعی > چشمه‌ها وسراب‌ها

مقالهٔ اصلی: تالاب‌های استان لرستان
ازجمله موارد طبیعی و اکوتوریستی در لرستان وجود چشمه هاوسراب‌های متعدد در سطح این استان است. این سراب‌ها وچشمه‌ها شرایط مناسبی را جهت جذب جمعیت توریستی داخل استان و خارج از استان را فراهم می‌نماید. سراب هنام، سراب کهمان در الشتر، سراب چگنی، کیو و چشمه‌های گلستان، گرداب دارایی در خرم‌آباد، سراب جانیزه، سراب زرشکه، سراب سفید، سراب زارم، سراب کرتول، و چشمه‌های ونایی، دره خونی، هفت چشمه و اسل در بروجرد و اشترینان، سراب غارتمندر و گردکانک، ماهی چال، فرسیان، گایکان، سر دره، رود آب در الیگودرز، سراب چشمه و رودک در دو رود، و چشمه فلفلی در ازنا، اطراف برخی از این چشمه‌ها و سراب‌ها از پوشش گیاهی نادری برخوردار بوده و در طول فصول مساعد شرایط مناسبی را جهت جذب گردشگران فراهم می‌نماید.
جاذبه‌های طبیعی > جدول چشمه‌ها و سراب‌ها

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  شهرستان الیگودرز سراب غار تمندر |  شهرستان بروجرد سراب جانیزه  سراب زِرشکه  سراب سفید  سراب زارِم  سراب کرتول  چشمه وِنایی  چشمه دره خونی  چشمه هفت تپه  چشمه اِسِل |  شهرستان خرم‌آباد سراب کیو  چشمه‌های آب ارم  گرداب دارایی  آب اراز  سراب شَوا  سراب یاس  سراب چنگائی  سراب تلخ  گرداب سنگی |  شهرستان دلفان سراب غسلگه  سراب پیردوسی  سراب دولیسکان  سراب وناو  سراب سنگر  سراب قمش  سراب تاج امیر  سراب مورینه |  شهرستان دورود چشمه راکن  سرچشمه |  شهرستان سلسله سراب کهمان  سراب هنام  سراب زز  چشمه کیان  شهرستان کوهدشت آب‌گرم گرخوشاب |
فلک الافلاک
تنگه گپرگه
پل‌دختر
آبشار بیشه
دریاچه گهر
مایکل کورلی (بازیکن فوتبال)

| اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی | اطلاعات شخصی |
| --- | --- | --- | --- |
نام کامل:  Michael Curley
زادروز:  ۱۵ مهٔ ۱۹۱۲
زادگاه:  نورتویچ
تاریخ مرگ:  ۱۹۷۳ (۶۰−۶۱ سال)
محل مرگ:  اشتون-آندر-لاین
پست:  هافبک
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
:  باشگاه فوتبال نورتویچ ویکتوریا
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۱۹۳۴–۱۹۳۵ |  باشگاه فوتبال منچستر سیتی |  ۰ |  (۰) |
| ۱۹۳۵–۱۹۳۶ |  باشگاه فوتبال پورت ویل |  ۲۷ |  (۱) |
| ۱۹۳۶–۱۹۳? |  باشگاه فوتبال کولوین بای |   |   |
| ۱۹۳?–۱۹۳? |  باشگاه فوتبال مکلسفیلد تاون |  ۲ |  (۰) |
| ۱۹۳?–۱۹۳? |  باشگاه فوتبال نورتویچ ویکتوریا |   |   |
| ۱۹۳۷–۱۹۴۰ |  ماسلی |   |   |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. :  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است. 
مایکل کورلی (انگلیسی: Michael Curley; ۱۵ مهٔ ۱۹۱۲ – ۱۹۷۳ (۶۰−۶۱ سال)) بازیکن فوتبال اهل بریتانیا بود.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به باشگاه فوتبال مکلسفیلد تاون، باشگاه فوتبال منچستر سیتی، باشگاه فوتبال کولوین بای، باشگاه فوتبال نورتویچ ویکتوریا، و باشگاه فوتبال پورت ویل اشاره کرد.
اهام

مکان
| اهام   | اهام   |
| --- | --- |
  نشان:   نشان
ایالت: بایرن
منطقه اداری: Niederbayern
ناحیه: Landshut
انجمن شهرداری: Gerzen
حکومت: حکومت
 • شهردار: Elisabeth Kobold (CSU)
مساحت: مساحت
 • کل: ۳۸ کیلومتر مربع (۱۵ مایل مربع)
ارتفاع: ۴۲۰ متر (۱۳۸۰ فوت)
جمعیت (2013-12-31): جمعیت (2013-12-31)
 • کل: ۱٬۸۸۴
 • تراکم: ۵۰/کیلومتر مربع (۱۳۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: CET/CEST (UTC+1/+2)
کدهای پستی: 84168
کدهای شماره‌گیری: 08744
پلاک خودرو: LA
اهام (به آلمانی: Aham) یک شهر در آلمان است که در بایرن واقع شده‌است.
خصوصیات

اهام ۳۸ کیلومترمربع مساحت دارد ۴۲۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
منطقه ۵۳ (قطر)

| منطقه ۵۳، قطر | منطقه ۵۳، قطر |
| --- | --- |
منطقه: منطقه
منطقه ۵۳، قطر: منطقه ۵۳، قطر
fa (in English: Expected satiety): fa
Coordinates: ۲۵°۱۷′۰۰″شمالی ۵۱°۲۱′۲۰″شرقی﻿ / ﻿۲۵٫۲۸۳۳۹۸°شمالی ۵۱٫۳۵۵۴۷۰°شرقی﻿ / 25.283398; 51.355470: Coordinates: ۲۵°۱۷′۰۰″شمالی ۵۱°۲۱′۲۰″شرقی﻿ / ﻿۲۵٫۲۸۳۳۹۸°شمالی ۵۱٫۳۵۵۴۷۰°شرقی﻿ / 25.283398; 51.355470
شهرداری‌های قطر: الریان (شهرداری)
Blocks: 210
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۱۰٫۹ کیلومتر مربع (۴۲٫۸ مایل مربع)
جمعیت: جمعیت
 • کل: ۷۷٬۸۷۵ (۲٬۰۱۵)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۰۳ (زمان شرق آفریقا)
کد ایزو ۳۱۶۶: QA-RA
منطقه ۵۳ یک منطقهٔ مسکونی در قطر است که در الریان (شهرداری) واقع شده‌است. منطقه ۵۳ ۱۱۰٫۹ کیلومتر مربع مساحت و ۷۷٬۸۷۵ نفر جمعیت دارد.
آریایی
پیشینه واژه > در اوستا

در اوستا، ۶ جا واژهٔ آریا به کار رفته‌است. جغرافیایِ «جایگان آریایی‌ها» (airyō. šayana) در یشت ۱۰٫۱۴، دربردارنده ۶ جای‌نام است که ۴ تا آن‌ها شناخته شده‌است:
"iškatəm pourutəmča mourum hārōyum gaomča suγδəm xᵛāirizəmča
(به ترتیب به معنایِ: “Iskata, Pouruta, Margu, Haraiva, Gava-Sugda, Hvārazm.)
یا در یشت ۸٫۶:
"yaθa tiγriš mainya-asǡ yim aŋhaṱ ərəxšō xšviwi.išuš xšviwi.išvatəmō airyanąm airyō.xsuθaṱ hača garōiṱ xᵛ anvantəm avi gairīm"
ترجمه: مانند تیر نوک‌تیزی که کمان‌دار اِرِخشَ (آرش) پرتاب کرد، تیر تندرو، تندروترینِ آریایی‌ها، از کوه اَیریو خشوثه به کوه خوَنوَنت.
جنگلی (رَزورا، razurā) که در یشت ۱۵٫۳۲ vīspe.aire.razuraya نامیده شد، جایی بود که کَوی هئوسرَوو (Kavi Haosravō)، وایو (Vāyu) را کشت.
واژه اَیریَه (airiia/ariya-) در گاهان دیده نمی‌شود و تنها در بخش‌هایی با نام اوستای متأخر و به ویژه در یشتها ظاهر می‌شود. در گاهان تنها به اَی‌ریَ‌مَن airyaman- برمی‌خوریم که معادل آریامان (aryamán) در سانسکریت ودایی است که همچنین در آغازِ دعای معروف اَی ریِمَه ایشو (ayrəmā išyō) که در آن «اِیریمَن مطلوب» طلب شده‌است، دیده می‌شود.
پیشینه واژه > در اوستا > ایران‌ویچ

مقاله‌های اصلی: ایران‌ویج، جغرافیای اوستایی، و هفت کشور
ایران‌ویج (اوستایی: اَریَنَ وَئیجَه (airyana waējah), پارسی میانه: ایران‌ویج (ērānwēz), سغدی مانوی: آریانا وَئیجه (airyana waējah), پارتی و سغدی: آریان‌ویجن (ʾryʾnwyjn)) نامِ جایی است که در نوشته‌های مذهبی زرتشتی، زیست‌گاهِ مردمان آریایی دانسته شده.
به پندار هندوایرانیان، جهان به هفت بخش (پهلوی: kišvar، سنسکریت: dvīpa) تقسیم می‌شده و رشته کوهی دورادور آن را فرا گرفته بوده‌است. منطقه مسکونی عالم، یعنی جایگاه آریایی‌ها که در نزد ایرانیان «اَیرَیَنه وَیجه» (ایرانویچ) و نزد هندیان «آریاوَرته» نام داشت، در سرزمین میانی قرار داشت. آنان باور داشتند که کوهی بس بلند در میان این سرزمین جای دارد.
بر اساس وندیداد (فرگرد ۱)، ایرانیان باستان، خاستگاه خود را به اَیریَنِم وَیجَ (Airiianəm vaēǰō) منسوب می‌کردند که معنی «گسترهٔ آریاییان» یا «سرزمین رودهای آریایی/ چشمه‌های آریایی» می‌دهد.
در وندیداد، فرگرد ۱، بندهای ۳ و ۴ آمده‌است:
بهترین ناحیه‌ای که اورمزد آفرید ایرانویج است. اما پتیاره آن زمستان دیوآفریده، ده‌ماهه و انواع مار پردار و بی‌پر است. خوشی این ناحیه به حدی است که اورمزد می‌گوید اگر سرزمین‌های دیگر را نمی‌آفرید، مردم به ایرانویج می‌رفتند و جایی برای سکونت باقی نمی‌ماند.
این واژه در یشت سیزدهم از مِهریشت (دهمین یشت از یشت‌های اوستا) به صورت اَئیریو شایانا (Airyō šayana) به معنای «خانمان‌های آریایی» آمده‌است.
مهاجرت آریاییان به صورت نمادین در وندیداد (فرگرد یکم، بندهای ۲–۳) و تفسیر پهلوی آن منعکس است. در آنچان اینطور آمده که نخستین سرزمینی که هرمزد آفرید، ایرانویچ بود که در آن ده ماه زمستان و دو ماه تابستان بود و در همین دو ماه هم آب و زمین و گیاه از سرما یخ می‌بندد. فرگرد دوم وندیداد داستان جمشید است. جمشید پیشنهاد هرمزد را برای شهریاری جهان می‌پذیرد و در آبادانی آن می‌کوشد. پس از گذشت سیصد زمستان بر شمار مردم‌ها و چارپاها و مرغ‌ها چند می‌افزاید که زمین برای زندگانی تنگ می‌گردد. آنگاه جمشید رو به آفتب نیمروز (جنوب) زمین را به اندازه یک ثلث می‌گسترد. به همین گونه دو بار دیگر در ششصدمین سال و نهصدمین سال شهریاری خویش، جمشید دامنه زمین را رو به آفتاب جنوب فراخ‌تر می‌کند تا شمار فزایندهٔ آفریدگان را پاسخگو باشد. صد سال پایانی شهریاری جمشید صرف ساختن دژی زیرزمینی موسوم به «وَرِ جمکَرد» می‌شود تا گزینه ای از نسل آدمیان و جانوران از زمستان مهلکی که فرا خواهد رسید نجات یابند.
این واژه بعدها در متون پارسیگ تبدیل به «ایران‌ویز» ērānwēz شد و پارِ (جزءِ) ēr که به معنی «آزاده، شریف و اصیل» است از آن گرفته شد. پارِ (جزءِ) ēr به عنوان صفتی برای نامیدنِ تابعانِ ساسانیان به کار رفت و در عبارتِ Ērānshahr (ایران‌شهر) به معنای «کشورِ ایرها/آریایی‌ها» بر سرزمین ساسانیان اطلاق شد. و پس از ورود اسلام تا امروز نیز بخشِ «ایرانِ» آن همچنان به عنوان جای‌نام باقی مانده‌است.
دربارهٔ محل ایرانویج اختلاف نظر وجود دارد. برخی آن را سرزمین صرفاً اساطیری دانسته‌اند. برخی نیز پیشنهادهایی برای جایگاه جغرافیایی آن ارائه کرده‌اند. محل‌های پیشنهادی از خوارزم بر ساحل دریاچه آرال در شمال ازبکستان تا آذربایجان، یا تا جنوب یا شمال غرب افغانستان گسترده‌است. ویلم فوگل‌سانگ محل ایرانویج را شمال سرزمین باستانی سُغد، در شمال رود سیحون دانسته، اما بر پایه پژوهش ویتسِل، جایگاه ایرانویج، در متون مختلف اوستایی، متفاوت است. در متن وندیداد، ارتفاعات مرکزی افغانستان فرض شده‌است.
پیشینه واژه > سکاها

مقالهٔ اصلی: سکاها
سکاها از آریایی‌ها بوده، خود را ایرانی‌تبار به‌شمار می‌آوردند و کلمه ایرانی باستان اَریَه در نام «آلان» که بازماندگان آنان در سده‌های میانه در جلگه‌های جنوب روسیه و شمال قفقاز به خودشان می‌گفتند و «اَیرَن» که نام یکی از دو گویش عمده زبان اوستی امروزی است، بازتاب یافته‌است.
پیشینه واژه > هخامنشیان

کتیبه‌های هخامنشی در سه کاربرد گوناگون از «اَریَه/اَییریَه/اَییریا» بهره گرفته‌اند: نخست برای نامیدنِ زبان فارسی باستان در سنگ‌نوشتهٔ داریوش در بیستون، دوم در جایی که داریوش بزرگ در نقش رستم و شوش ابتدا خودش را «پارسی» و «پارسی‌زاده» و سپس «از نسل آریا» معرفی می‌کند (خشایارشا بزرگ هم خودش را اینچنین معرفی می‌کند) و سوم برای تعریف اهورامزدا در نسخه عیلامی سنگ‌نوشتهٔ بیستون.
نیولی می‌گوید شاید منظورِ داریوش از زبان آریایی، زبان دیگری به جز فارسی باستان بوده‌است. واژهٔ aryā در نوشتار فارسیِ سنگ‌نوشتهٔ بیستون، مطابق با har-ri-ya-ma در نوشتار ایلامی است.
واژهٔ آریا را می‌توان در برخی نام‌های زبان فارسی باستان هم یافت: آریابیگنه (arya-bigna به معنای ه «دیهٔ آریایان»)، آریارات (Arya-wratha به معنای «دارای شادی آریایی»)، آریابرزین (Ārya-bṛzāna به معنای «تعالی آریایان»)، آریااوس (arya-ai که احتمالاً کوتَه‌نام بوده‌است) و آریارَمنا (Ariyāramna که معنایش مشخص نیست).
پیشینه واژه > هخامنشیان > گل‌نوشته‌های بابلی

برخی اسنادِ بابلی دورهٔ هخامنشی به اصطلاح ar-ú-ma-a-a اشاره می‌کنند. این درون‌نام اشاره به ساکنان کشورِ آریا یا آریه (پارسی باستان harāiva، اوستایی harōiva، ایلامی harrima، کتیبه بابلی هخامنشی a-ri-e-mu، یونانی areia) است. نویسندگان یونانی آن‌ها را آریه‌ای یا آریویی خوانده‌اند. هریئوه در شرق پارت، در بخش هرات، زمانی از شهربهای هخامنشیان بود. هرودوت می‌گوید آریه‌ای‌ها مسلح به شمشیر مادی بودند و جامه باختر می‌پوشیدند. وی می‌افزاید آریه‌ای‌ها، پارتی‌ها، خوارزمی‌ها و سغدی‌ها تشکیل دهنده شانزدهمین شهرب شاهنشاهی پارس بودند. آریه‌ای‌ها در نقش‌برجسته‌های تخت جمشید با شمشیر مادی تصویر شده‌اند.
پیشینه واژه > یونانیان

یونانیان در گذشته مادها را آریویی می‌شناختند و یونانیان آراییا را برای پارسیان باستان به کار می‌بردند. معنای قومی مشابهی هم در سده‌های بعد رایج شد.
پیشینه واژه > ساسانیان

مقاله‌های اصلی: ایرانشهر (ساسانیان)، ساسانیان، و نام ایران § پیشینه واژهٔ ایران
آنچه از بررسی مدارک تاریخی و باستانشناسی ایران به دست می‌آید، این است که عنوان پادشاهان ساسانی و نام کشور و قلمرو فرمانروایی ایشان با القاب و نام‌های پیش از ایشان تفاوت دارد. شاهنشاه واژه جدیدی است که پیش از آن هیچ سابقه‌ای میان پارتیان نداشته‌است. واژه ایران، آریان و آریانوس در کتیبه‌های ساسانی و القاب و نام‌های اشخاصی مانند ایراندخت، ایران‌گشسب، ایران خرد و نام سمتهای اداری مانند ایران سپهبَد، برای اولین بار در زمان ساسانیان دیده می‌شود. کاربرد گسترده نام ایران در القاب مختلف اداری حکومت جدید و تشکیلات آن از همان ابتدای بنیانگذاری سلسله ساسانی پدیده‌ای ویژه است. در کتیبه‌های شاهان ساسانی پس از عنوان، ایران و انیران (یعنی ایران و غیرایران) دیده می‌شود. این واژه‌ها در برابر واژه‌های آریایی و غیرآریایی است، که در متون هخامنشی به چشم می‌خورد.
پیشینه واژه > ساسانیان > واژهٔ ایران

همچنین ببینید: نام‌های ایران § ریشه‌شناسی، و ایرانشهر (مفهوم)
واژه فارسیِ نویِ «ایران» با تلفظِ Ērān در فارسیِ میانه، از فارسیِ باستان -ariya که برابر واژه اوستایی -airiia (ایرانی باستان -arya*) است گرفته شده. همانگونه که پیشتر در همین مقاله گفته شد، این واژهٔ اوستایی و برابرهای آن را، همهٔ اقوامِ هندوایرانیِ ایران و هند برای نامیدنِ خود به کار می‌بردند. واژهٔ ایران با توجه به صفت اوستاییِ -airiiana، می‌تواند برگرفته از صورت اضافی جمع این واژهٔ دانست که به سرزمین یا کشور اطلاق شده‌است، یعنی -aryānām*؛ که در aryānām dahyuš (سرزمین آریاها) و aryānām xsavram* (شهریاری آریاها) دیده می‌شود و شاید همین aryānām xsavram* است که در فارسی میانه به شکل ēran shahr درآمده. این‌که مفهومِ ایران در آغاز، بار معنایی سیاسی نداشته‌است، آشکارا از عنوان پادشاهای فارسی میانه šāhān šāh Ērān ud Anērān «شاهنشاه ایران و انیران» (بسنجید با اوستایی -an-airiia و هندوآریایی باستان -an-árya «غیر ایرانی») بر می‌آید؛ به همین ترتیب اصطلاحاتی چون Ariya čiça «نژاد آریایی» در فارسی باستان و عبارت ایلامی کتیبهٔ داریوش بزرگ در بیستون (بندهای 62-63): d.na-ap v.Har-ri-ya-na-um ایلامی (=فارسی باستان Ariyānām*) «خدای آریاها» (دربارهٔ اهورامزدا)، نشان دهندهٔ بار قومی این اصطلاح در دوران باستان است.
از نگاه نیولی، معنی واژهٔ «اێر» (ēr) که در کتیبه شاپور یکم در کعبهٔ زرتشت و بر روی سکه‌های بهرام دوم درج شده‌است، به معنی «آزاده، نجیب و شریف» نیست و باید آن را صرفاً «آریایی» معنا کرد. در واقع واژهٔ فارسی میانهٔ کتیبه‌ایِ (=پهلوی کتیبه‌ایِ) ēr، همان صورت مفرد کلمهٔ ērān است و این نکته البته نه تنها دربارهٔ کلمه yly' در فارسی میانهٔ کتیبه‌ای، بلکه برای واژهٔ ry' در پهلوی اشکانی کتیبه‌ای نیز، که صورت جمع aryān='ry'n است، صدق می‌کند.
پیشینه واژه > در دوران معاصر

نام آریا و مشتقاتش مانند آریَن همچنان در جنوب آسیا و ایران بر فرزندان گذاشته می‌شوند. این نام حتی در غرب هم به واسطهٔ فرهنگ پاپ بسامد بیشتری یافته‌است. براساس گزارش اداره تأمین اجتماعی ایالات متحده در سال ۲۰۱۲، نام آریا به عنوان نامی دخترانه با بیشترین سرعت از رتبهٔ ۷۱۱ به ۴۱۳ جَهید. این نام در سال ۲۰۱۷، جزو ۲۰۰تا از نام‌هایِ دخترانهٔ پرطرفدار در انگلستان و ولز قرار گرفت.
واژهٔ آریا همچنان کمابیش در متون دینیِ هندوییسم، سیکیسم، جینیسم، بوداییم و دیگر ادیان هندی پیدا می‌شود.