هرمز یکم
سیاست دینی

با وجود دوران کوتاه حکومت هرمز یکم او جایگاه مهمی در آیین زرتشت و مانی دارد. منابع اولیه برای سیاست دینی او سکه‌ها و سپس سنگ نبشته‌های یک زبانهٔ اهربد کرتیر هستند که به فارسی میانه نوشته شده‌اند. اسنادی نیز از بنیانگذار آیین مانوی، مانی، نیز در این رابطه وجود دارد. کرتیر، نمایندهٔ آیین زرتشت که دارای قدرت روزافزون بود و مانی، بنیانگذار آیین مانی، هر دو از چهره‌های برجستهٔ زندگی دینی در سده سوم میلادی در ایران هستند.
این که هرمز یکم بی شک از پیروان آیین زرتشت بود را طرح‌های روی سکه‌ها اثبات می‌کنند. در این طرح‌ها او خود را، «مزدا-خداستوده اورمزد، شاه شاهان ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد»، می‌نامد. همچنین در پشت سکه تصویر یک آتشکده حک شده که در کنار آن دو پیکره از خدایان آیین زرتشتی وجود دارد که در مورد هویت آن‌ها اختلاف نظر وجود دارد. این تصویرها و نوشته‌ها در دو روی سکه آشکارا نشان دهندهٔ آیین زرتشتی هستند.
آنچه که پیش از هر چیز ارتباط نخستین شاهان ساسانی را به آیین زرتشت نشان می‌دهد بدون شک ارج‌گذاری ویژه به اهربد کرتیر بود که طبق سنگ‌نبشته‌های او قویا در آن دوران مقام و مرتبهٔ او بالاتر رفته بود. در زمان حاکمیت شاپور یکم کرتیر به عنوان اهربد و نمایندهٔ روحانیت زرتشتی به مرتبهٔ پنجاه و یکم دربار شاهنشاه رسیده بود. شاپور یکم پیرو مؤمن آیین زرتشت بود و این موضوع را سنگ‌نبشته و سکه‌ها گواهی می‌کنند. با وجود این برخورد او نسبت به آیین مانی با شکیبایی بود و به مانی مصونیت داده بود و فعالیت‌های دینی او را آزاد گذاشته بود. در زمان هرمز یکم جایگاه کرتیر بالاتر می‌رود. طبق سنگ نبشته‌های کرتیر هرمز یکم او را با کلاه و کمربند به تصویر می‌کشد که نمادهای ظاهری بالاتر رفتن مرتبه و شان او هستند. علاوه بر این هرمز یکم به کرتیر عنوان موبد اورمزد (موبد خدا اورمزد) داده می‌شود که تا آن زمان چنین عنوانی وجود نداشت. بدین وسیله در دربار، استان‌ها و سرتاسر شاهنشاهی قدرت بالا و استقلال زیادی در انجام وظایف مذهبی خود به دست می‌آورد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
هرمز یکمخاندان ساسانزادهٔ:  ؟ م  درگذشتهٔ: ژوئن ۲۷۱ م: هرمز یکمخاندان ساسانزادهٔ:  ؟ م  درگذشتهٔ: ژوئن ۲۷۱ م
عنوان سلطنتی : عنوان سلطنتی 
: 
| پیشین: شاپور یکم |  شاهنشاه ایران‌شهر ۲۷۰ – ۲۷۱ م | پسین: بهرام یکم |
مانی به عنوان نمایندهٔ اقلیت دینی دارای جایگاه کاملاً متفاوتی بود. در نوشته‌های به دست آمده از متن‌های دینی مانوی که بخشی مربوط به هرمز یکم و بخشی دیگر مربوط به پیرو آیین مانوی، بهرام یکم، است بر رفتار شکیبایانهٔ هرمز در برابر مانی گواهی می‌شود. حتی در جاهایی که آشکارا از مصونیت صحبت نشده می‌توان از متن چنین مطلبی را برداشت کرد. در برخی از متون به شدت آسیب دیدهٔ پارتی حتی این مطلب یاد شده است که شاهنشاه احترام ویژه‌ای برای مانی قائل بوده است. با وجود این ابداً نمی‌توان هرمز یکم را پیرو آیین مانوی دانست. تکه‌پاره‌هایی از یک متن سغدی که در لنینگراد نگه داشته می‌شود حاکی از ارتباط خوب مانی با یک شاهنشاه دارد که از او نامی برده نشده، ولی به نظر ویلیامز آن شاهنشاه همان هرمز یکم است. این متن مانوی دیدار مانی با یک مغ را نشان می‌دهد که در آن دیدار مانی برای مغ دو روایت پندآموز را حکایت می‌کند. مغ که از نیروی سخنرانی مانی شگفت زده می‌شود پیشنهاد می‌کند که با او نزد یک موبد که مقام بالاتری از مغ است بروند تا این حکایت پندآموز را نزد موبد بازگو کند. چون مانی این پیشنهاد را رد می‌کند و با حکایت پندآموز دیگری پاسخ می‌دهد مغ از او می‌خواهد که نزد بات بروند. این پیشنهاد را نیز مانی رد می‌کند و می‌گوید که هر دو اینها از دشمنان او هستند؛ ولی زمانی که مغ به مانی پیشنهاد می‌کند تا مانی حکایت خود را نزد شاهنشاه بازگو کند مانی می‌پذیرد و آغاز به گفتن دعای خیر برای شاهنشاهی که از او نامی برده نمی‌شود و همچنین شاهنشاهی او می‌کند. بات در متن‌های سغدی دشمن مانی شمرده می‌شود، ولی در متن‌های دینی مانوی پیرو آیین مانی است و سه سال در سفرهای تبلیغی مانی تا کمی پیش از مرگ او تا پایان دوران حکومت سه ساله بهرام یکم مانی را همراهی می‌کرده است. ویلیامز از این دورهٔ زمانی سه سالهٔ بهرام یکم این نتیجه را گرفته است که شاهنشاهی که از او نام برده نشده هرمز یکم است.
متن دیگری که به دست آمده متنی است مانوی ترکی از تورفان که طبق این متن شاهزاده اورمیزت، بعداً هرمز یکم، در نبردی با مانی شکست خورده و به دین مانی می‌گرود. این داستان از جمله افسانه‌های تغییر دین شخصیت‌های مهم مانند پیروز، شاه بات، توران شاه، مهرشاه (متن تورفان)، شاه تیرمهر است که هنگام تبلیغ آیین مانوی شایع می‌شد و نقش مهمی در قانع کردن دیگران برای تغییر دین بازی می‌کرد.
نگاره‌ای از هرمزد یکم در شاهنامهٔ تهماسبی که وی را در بستر مرگ در حال وصیت به بهرام نشان می دهد. در این نگاره هرمزد با یک دست نشان داده شده - موزه متروپولیتن
نگاره‌ای از اورمزد یکم در نامهٔ خسروان