برهان‌الدین محقق ترمذی
آموزه‌ها و اندیشه‌های عرفانی

در سده ششم و ابتدای سده هفتم بزرگانی از جمله ابن عربی، بهاءولد، مولانا جلال الدین، از پیوستن «شریعت» و «طریقت» مکتب جدیدی به وجود آوردند که برهان الدین محقق ترمذی نیز، در زمره این گروه بود. او علاوه بر جایگاه والایش در فقه، عارفی واصل بود.
بر طبق انواع توحید  [برای اطلاعات بیشترنک: ]در مثنوی، برهان الدین محقق ترمذی در زمره مشایخ و عارفان قرار می‌گیرد. مایهٔ برتری او نسبت به واعظان دیگر این بود که به گفته‌های خود عمل می‌کرد.
اودر معارف خود چنین گفته‌است:"نوریست در نهان آدم نهاده‌اند، آن نور ظاهر نشود الّا به مجاهده،
هر چه پوست غلیظ تر باشد، مغز ضعیفتر و مخفی تر باشد. " و در ادامه توضیح می‌دهد که با مجاهده و ریاضت باید این پوست را از بین برد تا نور درونی انسان مجال ظهور بیابد. روزه را بهترین ریاضت‌ها می‌دانست و ریاضت‌های دیگر را در برابر آن بازیچه تلقی می‌کرد.
وی دربارهٔ خود به این نظر رسیده بود که با مجاهدت نفس و ریاضت به مرتبه انسان کامل بودن و آن مقامی که جز حق در نظر شهودش نمی‌آید، دست یافته‌است. برای مجاهده ارزش زیادی قائل بود و عارف واقعی را آنکس می‌دانست که در راه بی پایان عرفان به قول او: حق را به حق نگرد.
برهان الدین تمام این مراحل رابرای وصول به حق طی کرده بود و به قول خودش، به مرحله‌ای رسیده بود که نوربخش بود، نه نورگیرو به همین جهت بود که خود را محقق می‌نامید؛ مشرب وحدت وجودی وی نیز، از همین نظریات وی قابل دریافت است او معتقد بود که تنها جسم از بین می‌رود و روح جاودان است.
از نظر او آموزگار روحانی چون آینه‌است «چون در او نگری و خود را با او دهی او نیز به همان قدر به تو التفات کند». او در معارف استاد خود بهاءولد را در مقامی بالاتر از مقام اولیایی که پس از رسو ل اکرم آمده‌اند می‌دانست و در این باره اینگونه نوشته‌است: «لوح محفوظ است که من می‌بینم در آنجا، انبیاء و اولیاء هر یکی را می‌شناسم. بعد از احمد مرسل، بسیار اولیاء بودند. هیچ کس را این مرتبه نبوده‌است که مولانا بهاءالدین را و در این ریایی نیست»
او معتقد بود اهل دل و حال با زبان حال صحبت می‌کنند و نیازی به سخن گفتن ظاهری نیست که تجلی این گفته وی در دیدارش با شیخ شهاب الدین سهروردی مشهود است . [نک :]
برهان الدین برای انسانی که نورالهی دردرون او تابیده و به مقام اولیاءالله رسیده و به حضرت الوهیت پیوسته‌است مقامی والا قائل بود که در واقع مشرب مولانا و شمس آنچنان تفاوتی با مشرب برهان ندارد. درباب کفر و دین نیز او معتقد بود هنگامی که انسان به حقیقت برسد کفر و دین در برابر او یکی می‌شود و برای روشن شدن این مسئله، محمد را مثال می‌زند. برهان الدین می‌گفت چون حق تعالی بنده را عزیز کند بنده چگونه می‌تواند خود را حقیر سازد و این ظلم بنده به نفس خویش باشد.
ترمذی درباب علم معتقد بود که علم نهایتی دارد و به همین سبب برای رسیدن به حقیقت، نمی‌توان به علم متوسل شد. در واقع او با اینکه علوم عصر خود را به‌طور کامل آموخته بود اما باز معتقد بود بی علم است و کمال علم، او را به این نظر رسانیده بود. از دیدگاه این عارف بزرگ ـ که مولوی نیز قائل بدان بود ـ فنا و بقا دست خداوند است و هستی حاصل نیستی است و تنها هست واقعی، ذات حق تعالی است و دیگر موجودات همه حادث هستند. از نظراو به‌طور کلی عرفاً ـدانشمندان به دو دسته خواص و عوام قابل تقسیم هستند.
خواص گروهی هستند که فقط خداوند آن‌ها را می‌شناسد، و عوام گروهی هستند که می‌خواهند با علم به حقیقت برسند اما در این راه بازمی‌مانند و برای درک حقایق باید به خواص بپیوندند.
برهان علم و ایمان را راه وصال می‌دانست و اعتقاد داشت که فیلسوفان و حکیمان ـ همچون فخررازی ـ به دانش حقیقی راه نیافتند و چه بسا پیامبران ـ هر آنچه که علم از انجام دادن آن عاجز بود و هست ـ را با کرامت و معجزه حاصل کردند. وی برای قرآن نیز اهمیت بسیار قائل بود، با این حال به تفسیر علمایی که فقط پوست قرآن را می‌شکافند در برابر عارفانی که مغز را می‌شکافند خوشبین نبود.