نصرت‌الله محسوم
جمهوری تاجیکستان شوروی

نصرت‌الله مخصوم از سال ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۳ نماینده کمیته تأمین غذایی جمهوری خلق شوروی بخارا برای سربازان ارتش سرخ، عضو کمیسیون فوق‌العاده کمیته اجرائیه جمهوری خلق بخارا در امور بخارای شرقی، و از مبارزان علیه باسماچی‌ها در غرم و دوشنبه بود. پس از آن او معاونت رئیس کمیته انقلابی ولایت غرم و ریاست رئیس کمیته اجرائیه بخارای شرقی را به عهده داشت.
پیدایش کشور مستقل برای مردم تاجیک با دشواری‌های بسیاری همراه بود. نخست اینکه: روس‌ها اختیار مرزبندی و ایجاد جمهوری‌های شوروی آسیای میانه را به «پانتورکیست‌ها» سپرده بودند. با وجود اینکه بیشتر این پانتورکیست‌ها مانند عبدالرئوف فطرت و فیض‌الله خواجه‌یوف اصالت تاجیک داشتند اما از پیدایش سرزمینی مستقل برای مردم تاجیک، جلوگیری می‌کردند. بیشتر آن‌ها در ترکیه تحصیل کرده و به اندیشه‌های مصطفی کمال آتاترک گرایش داشتند. ادعای آن‌ها این بود که مردم پارسی‌زبان ورارود اصالتاً ترک یا ازبک هستند که تحت تأثیر ایرانیان زبان پارسی را یادگرفته‌اند. ادعایی که بسیاری از تاریخ‌شناسان و اهل ادب تاجیک، مانند صدرالدین عینی آن را رد می‌کردند. دوم اینکه: بیشتر مردم تاجیک در نقاط دورافتاده خانات بخارا زندگی می‌کردند. در حالیکه قبایل ترک آن منطقه در شهرهای مرکزی ترکستان روسیه می‌زیستند. سوم اینکه: اندیشه‌های قوم گرایانه یا ملی گرایانه هنوز در میان آن‌ها رواج نیافته بود. چهارم اینکه: نیروی کافی سیاسی در نهادهای تصمیم گیرنده دولت شوروی و حزب کمونیست نداشتند و مخصوم از انگشت‌شمار افراد کنشگر این قوم در دستگاه‌های رده بالای دولتی بود. در نتیجه این عوامل، تقسیمات مرزی در فرصت کوتاه، موجب شد که تاجیکان بخش بزرگی از سرزمین‌های تاریخی خود، مانند شهرهای باستانی سمرقند و بخارا و فرغانه را از دادند و ۹۳ درصد سرزمینی که به آن‌ها رسید کوهستانی بود.
بر اساس طری پیشنهادی پانترکیست‌ها «بخارای شرقی» (بخش بزرگی از تاجیکستان کنونی) باید به صورت یک ولایت خودمختار در داخل جمهوری سوسیالیستی ازبکستان شوروی قرار گیرد. برای تحقق این هدف، تلاش شد تا از ورود نصرت‌الله مخصوم به کمیسیون ویژه‌ای برای این کار در تاشکند برگزار شده بود جلوگیری شود. اما مخصوم خود را سریعاً از دوشنبه به تاشکند رساند و در کمیسیون شرکت کرد. پس از کمیسینون، نامه‌ای به ژوزف استالین، رهبر وقت شوروی، نوشت و در آن تقاضا کرد که چند منطقه و ولایت تاجیک‌نشین ازبکستان، مانند خجند، استروشن، کان بادام، اسفره، سوخ، رشتان و اوچقورغان به تاجیکستان تحویل شود و سرزمین تاجیکستان به عنوان یک جمهوری مستقلل شوروی به رسمیت شناخته شود. این نامه موجب بازنگری در سند تأسیس جمهوری‌های شوروی آسیای میانه در ورارود شده و تاجیکستان به عنوان کشوری مستقل تأسیس شد.
در نوامبر سال ۱۹۲۴ با تأسیس جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیستی تاجیکستان، نصرت‌الله مخصوم رهبری کمیته اداره این جمهوری را به عهده گرفت. این کمیته متشکل از افراد سرشناسی چون بوته‌بای دادابایوف، رحمت‌الله باباجانوف، شیرین‌شاه شاه‌تیمور و عبدالله یارمحمدوف تشکیل شده بود. این جمهوری تازه تأسیس شامل ولایت‌های دوشنبه (حصار)، غرم (به همراه درواز و ونج)، کولاب، قرغان‌تپه، پنجکنت (و عینی)، استروشن (با شمول مسچا و سرآسیا) می‌شد. در ژانویه ۱۹۲۵ ولایت مختار کوهستان بدخشان پدید آمده و به جمهوری تاجیکستان پیوست. در این زمان روستای کوچک دوشنبه به عنوان پایتخت تاجیکستان برگزیده شد.
نصرت‌الله مخصوم در ۱۹۲۵ به حزب کمونیست تاجیکستان پیوست. او در سال ۱۹۲۹ با تبدیل این جمهوری خودمختار به یک جمهوری کامل از نوع شوروی در سمت خود ابقا شد و تا سال ۱۹۳۳ رهبری این جمهوری را در دست داشت. او و همراهانش (شیرین‌شاه شاه‌تیمور و عبدالقادر محی‌الدین‌اف) پس از استقلال تاجیکستان نیز تلاش کردند تا سرزمین‌های مردم تاجیک را از ازبکستان پس بگیرند. آن‌ها با برگزاری همایش‌ها و نگارش نامه‌ها به مسکو حوزه خجند را از ازبکستان جدا کرده و به تاجیکستان افزودند.