شهرستان ممسنی
پیشینه تاریخی

در تاریخ گردیزی آمده است چون فریدون ضحاک را به دماوند می‌برد میان راه خوابش در ربود ضحاک به نگهبان گفت اگر مرا آزاد کنی ترا پادشاه ایران می‌کنم فریدون که سبک خواب بود شنید و برخاست و او را دوباره بندی دیگر گذاشت و آنجا را نوبندگان خواندند.[نیازمند منبع]در نزدیکی شهر نوراباد شهر کهن نوبندگان بود.
متنبی شاعر مشهور عرب هنگامی که به دیدار عضد الدوله دیلمی می آمد زیبایی بوان و نوبندگان او را جادو کردو یکی از زیباترین سروده‌هایش دربارهٔ این شهرستان است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مغانی الشعب طیبا فی المغانی |  | بمنزلة الربیع من الزمان |
| تو گویی دشت و این زیبا مکانا |  | بهاری هست مابین زمانا |
| بهشتین جایگاهی گر سلیمان |  | رود آنجا رود با ترجمانا |
| بشاخه میوه‌هایش نوش آبی است |  | که بیجام ایستاده از روانا |
| نوای ریگها در جوی ابش |  | چو دستاورنجن رامشگرانا |
| ترا اندیشگان هر نشیمن |  | بود همراه تا نوبندگانا |
| چو خواند مرغکی بر شاخساران |  | دهد پاسخ ورا رامشگرانا |
| میان شاخساران می‌گریزد |  | ز دستت آفتاب زرفشانا |
| مرا اسبم همی گوید جوانا |  | برون خواهی شد از تنگ بوانا |
| پدرتان ادم است و یادتان داد |  | برون رفت از بهشت جاودانا |
مرکز ولایتی که ممسنی در آن قرار داشت، شهر شاپور در چند کیلومتری کازرون بود که نوشته‌اند در زمان تزلزل حکومت دیلمی و سالهای نخست سلجوقی، به وسیله ابوسعید شبانکاره با خاک یکسان شد؛ ولی سپس بدست مماسنیها دوباره تعمیر و بازسازی شد و رونق گذشته خود را بازیافت. منطقه‌ای که ممسنی در آن ایجاد شده‌است، اولین بار به خاطر وجود مراتع غنی مورد توجه اقوامی که دارای معیشتی مبتنی بر دامداری بوده‌اند.
برای اولین بار نام ممسنی در سده پنجم هجری آمده است و سپس حمدالله مستوفی داستان آمدن مماسنیها را بازگو می‌کند در حوادث مربوط به سال‌های ۱۱۶۵ و ۱۱۶۶ می‌بینیم که جعفرخان زند برادرش محمدخان را برای مجازات ایلات سلحشور ممسنی روانه ناحیه کرد و باید دانست که خاندان زند با طوایف ممسنی روابط خویشاوندی داشت. مادر محمدخان زند از ممسنی بود.
جاده‌ای که در آن زمان از ناحیهٔ ممسنی عبور می‌کرد همین جادهٔ امروزی چنارشاهیجان-باشت است. فتحعلی‌شاه در سال ۱۲۴۵ ه‍.ق در سفر به خوزستان و لرستان از چنارشاهیجان و سراب بهرام گذر کرد و در فهلیان چادر زد. فهلیان در آن زمان مرکز ناحیه ممسنی بود.
بنا به اسناد و کتاب‌های تاریخی و کاوش‌های باستان‌شناسی و نظریه‌های مردم‌شناسی، سابقهٔ تاریخی شهرستان ممسنی به سه بخش تقسیم می‌گردد:
دوران پیش از تاریخ
وجود جنگل‌ها و مراتع گسترده، منابع غنی آب و خاک، دشت‌های حاصلخیز و کم‌شیب، تنوع آب و هوایی و گیاهی و شکار فراوان همه و همه شرایط مساعد و مطلوبی بودند تا تمدن‌های اولیه پیش از تاریخ در این اقلیم پهناور شکل گرفته، رشد و نویافته و سده‌ها دوام بیاورد و آثار آن تا به امروز بر جای بماند. ممسنی در طول دوران به عنوان پل ارتباطی میان حوزه‌های بویراحمد، پارس، خوزستان، زاگرس، بوشهر، و خلیج فارس قرار گرفته و می‌توان با تحقیقات علمی و باستان‌شناسی کلیه فرهنگ و تمدن‌های پیش از تاریخ استان‌های همجوار را نیز در آن جستجو کرد. آثار بجا مانده از دوران پیش از تاریخ در این شهرستان مربوط به هزارهٔ دوم تا هشتم پیش از میلاد است که در قالب تپه‌های باستانی نمایان است.
دوران تاریخی
دوران تاریخی این شهرستان مربوط به اوایل هزاره سوم پیش از میلاد مسیح می‌باشد که از جمله این تمدن‌ها:
نقش برجسته کورنگون مربوط به دوره عیلام در دو هزار و چهارصد سال پیش از میلاد.
گوردخمه سنگی، مربوط به دوران ماد در هفتصد سال پیش از میلاد.
گوردخمه داودختر روستای مراسخوان مربوط به ششصد و پنجاه سال پیش از میلاد (مقبره منتسب به والدین کورش بزرگ).
کاخ‌های هخامنشی روستای سروان.
تل کاخداداد گچگران مربوط به پانصد سال پیش از میلاد.
آتشگاه میل اژدها مربوط به دوران اشکانیان در یکصد و بیست سال پیش از میلاد.
نقش برجسته سرآب بهرام.
شهر توج
شهر نوبندگان
شهر خوبذان (فهلیان) و سد منصورآباد مربوط به دوران ساسانی
نقش فرهاددر جوزار
دوران اسلامی
آثار و ابنیهٔ تاریخی اسلامی در سراسر ممسنی موجود است از جمله آن‌ها می‌توان شهر خفرک و تشگه در شوسنی و مصیری و شهر چهاربازار تل اسپید را نام برد. نام قدیمی این شهرستان در بدو تشکیل انبوران و در اواخر سلسله صفوی به ممسنی تغییر نام یافت.