یکسان‌سازی فرهنگی در ایران معاصر
دولت مدرن و ادعای کشتارهای قومی > دیدگاه مخالفان این ادعا

در ادبیات گروه‌های قومگرا و در نوشته‌های سیاسی آنها، از قلع و قمع گروه‌های قومی در برخی برهه‌های تاریخی ایران به عنوان یکی از عمده تجلیت عمده ستم قومی از سوی دولت مدرن یاد می‌شود. این نوع دعاوی در بحث گروه‌های قومگرای تجزیه‌طلب یا خودمختاریخواه و به هنگام شرح اقدامات دولت مدرن علیه گروه‌ها قومی بارها مطرح شده‌است. به ادعای ادبیات این گروه‌ها، در جریان سرکوب شورش‌ها، یا به گفته آن‌ها قیام گروه‌ها و نخبگان قومی، نظیر سرکوب شیخ خزعل در ۱۳۰۲، سرکوب دوست محمدخان بلوچ در ۱۳۰۷، سرکوب اسماعیل آقاسیمکو در کردستان در ۱۳۰۲ و نیز در جریان آزادسازی آذربایجان از سلطه اتحاد جماهیر شوروی و فرقه دموکرات آذربایجان و رهاسازی کردستان از نیروی مسلح حزب دموکرات کردستان و نیز در جریان حوادث کردستان در اوایل انقلاب در سال‌های ۵۸–۶۲، دولت مدرن تحت سلطه «فارس» به قتل‌عام و کشتار گروه‌های قومی نظیر اعراب، کردها، ترک‌ها، بلوچ‌ها و دیگران دست زده‌اند. در بررسی این‌گونه ادعاهای مربوط به نقش دولت مدرن در به اصطلاح کشتار گروه‌های قومی در ایران باید به چند نکته اساسی اشاره کرد:
بسیاری از این ادعاها مبتنی بر داده‌های مستند و تاریخی نیست و با مطالعه نوشته‌های قومگرایانه نمی‌توان به درستی درک کرد که این کشتارها و قتل‌عام‌های قومی چگونه و در چه مقطعی رخ داده و نام و نشان افراد کشته شده یا مفقودی چیست. اکثر این دعاوی یا بر حدس و گمان اطلاعات نادرست استوار است یا نویسندگان آن‌ها به بی‌پایه بودن چنین حوادثی واقف‌اند اما به دلایل سیاسی و استراتژیک یعنی به منظور بسیج احساسات افراد متعلق به گروه‌های قومی به این کار دست می‌رنند. گاه دامنه ضد و نقیض گویی این‌گونه نوشته‌ها و دعاوی سیاسی آن چنان گسترده‌است که از مقایسه آن‌ها می‌توان به بی‌اساس بودن آن‌ها و عدم اطلاع خود مطرح کنندگان دعاوی از چنین حوادثی پی برد. برای نمونه نشریاتی قومی در بحث پایان حضور فرقه دموکرات آذربایجان در ایران، ادعاهای ضد و نقیضی در مورد کشتار مردم تبریز از سوی ارتش ایران مطرح کرده‌اند و بدون این که مدرک و دلیلی ارائه دهند یا منابع معتبری مرجع آن‌ها باشد، از کشتار سه هزار نفر گرفته تا بیست و پنج هزار یکی از نشریات پانترک مدعی شده بود که در این ماجرا حدود ۲۵۰۰۰ نفر توسط ارتش ایران «اعدام» شدند! و حتی یکی از سایتهای جدایی‌خواه گاه هشتاد هزار و آن را نمونه‌ای از ستم فارس‌ها بر ترک‌ها قلمداد می‌کنند. این در حالی است که در منابع بیطرف و مستند، به چنین کشتارهای گروهی از سوی ارتش ایران اشاره‌ای نشده و نام و نشانی از کشته شدگان به دست نیامده است. گذشته از این، برخی منابع موثق و شواهد عینی، چه ایرانی و چه خارجی، ذکر کرده‌اند که اصولاً قبل از ورود ارتش ایران به تبریز و زنجان، مردم شهر علیه بقایای دموکرات‌ها قیام کردند و به قتل برخی از آن‌ها اقدام نمودند.
دکتر تورج اتابکی آمار کشته شدگان فرقه را بر اساس منبع سفارت انگلستان ۴۰۰ نفر می‌شمرد. پروفسور سیوچیستکی نیز از استقبال مردم آذربایجان از ارتش ایران سخن می‌گوید و تخمین می‌زند که حدود ۵۰۰ نفر از اعضای فرقه در دوران فروپاشی و پیش از رسیدن ارتش در آذربایجان نابود شدند.
آیت‌الله مجتهدی [آقا شیخ جعفر] روحانی برجسته تبریز و شاهد عینی آن حوادث و کریستوفر سایکس خبرنگار و دیپلمات آمریکایی در تبریز از جمله این افراد هستند که مدعیاند مردم عادی شهرها و روستاهای آذربایجان پس از فرار فرقه و رهبران آن به دنبال خروج شوروی، شخصیت‌ها و اعضای فرقه دموکرات را مورد حمله قرار دادند، و ارتش ایران چند روز بعد وارد منطقه شد.
در مورد کردستان نیز اصولاً باید به این واقعیت اشاره کرد که جز درگیری‌های اندک مسلحانه میان نیروهای ارتش و برخی افراد مسلح وابسته به حزب دموکرات کردستان بارزانی، خون‌ریزی دیگری در کردستان سال ۱۳۲۵ روی نداد و ارتش ایران بدنبال مذاکرات میان فرماندهان نظامی و نخبگان مهاباد، با آرامش وارد این شهر شد. تنها پس از مدتی قاضی محمد، برادرش و چند تن دیگر به اتهام خیانت به ایران و همکاری با نیروهای اشغالگر شوروی، به دار آویخته و اصولاً هیچ گونه کشتار و قتلی در کردستان صورت نگرفت.
بسیاری از درگیری‌های مسلحانه میان دولت مدرن و گروه‌های قومی در واقع چیزی جز برخود نخبگان نبود و مردم عادی یا توده‌های اقوام، نقشی در این درگیری‌ها نداشتند. نخبگان قومگرای ایرانی در طول دهه‌های پس از جنگ اول به مسلح ساختن خود و طرفدارانشان دست زده ولی برخورد آن‌ها به عرصه توده‌ها و مردمان عادی کشیده نشد به عبارت دیگر، درگیری‌های مسلحانه میان نیروهای نظامی دولت مدرن و نیروهای مسلح گروه‌های قومگرا روی می‌داده‌است. مفهوم کشتار و قتل‌عام‌های قومی مردم عادی و غیرنظامی، همانند کشتارهای ارامنه در ترکیه یا کشتار کردها در این کشور یا در عراق، هرگز در ایران روی نداده‌است و هیچ مدرک و نشان متعبری در این مورد وجود ندارد.
بسیاری از درگیری‌های میان نیروهای دولت مرکزی مدرن و گروه‌های قومی، به نوعی ماهیت جنگ داشته‌است. یعنی رویارویی دو نیروی مسلح که در آن احتمالاً افراد زیادی از دو طرف کشته می‌شوند. برای نمونه نبرهای نظامی محدود میان نیروهای مسلح دولت مدرن با نیروهای اسماعیل آقاسیمکو در آذربایجان غربی در ۱۳۰۱–۱۳۰۳، نبرد میان ارتش مرکزی با دوست محمدخان بلوچ، یا نیروهای فرقه دموکرات آذربایجان در قافلانکوه در اطرف زنجان را نمی‌توان کشتار قومی دانست، بلکه نوعی رویارویی مسلحانه و جنگد قلمداد می‌شوند. در این سه مورد، نیروهای مسلح وابسته به نخبگان و جریانات قومی در برابر نیروهای مسلح دولت مدرن ایران ایستادگی کردند و اتخلاف به نبرد مسلحانه انجامید.
گاه محرک این‌گونه درگیری‌های مسلحانه، نه نیروهای نظامی دولت مدرن بلکه گروه‌های مسلح قومگرا بودهاند. برای نمونه مسلح شدن نیروهای حزب دموکرات کردستان و گروه کومله در سال ۱۳۵۷ و حمله آن‌ها به پایگاه‌های ارتش در شهرهای کردستان و تن ندادن آن‌ها به هشدارهای نیروهای مسلح ارتش برای حضور در این بخش‌های ایران، به درگیری‌های مسلحانه سال ۱۳۵۸ و سال‌های پس از آن منجر شد. به همین ترتیب نیروهای مسلح فرقه دموکرات آذربایجان موسوم به فدائیان که با حمایت ارتش سرخ شوروی و سلاح‌هایی که از آن‌ها تحویل گرفته بودند، به پادگان‌ها و مراکز نظامی ارتش در شهرهای آذربایجان حمله‌ور شدند و بسیاری را نیز در جریان این حملات کشتند.
در بحث‌ها و دعاوی جدلی گروه‌های قومگرا، هرگز به کشتار نیروهای مسلح دولت مرکزی یا مردم عادی از سوی گروه‌های مسلح قومگرا اشاره نمی‌شود. از جمله آن‌ها می‌توان به قتل و غارت‌های گسترده شهرهای آذربایجان غربی مثل ارومیه و شهرهای کردنشین ایران توسط نیروهای تحت رهبری اسماعیل آقاسیمکو و خشونت‌های گسترده وی علیه شیعیان، ترک و فارس، ارامنه و آشوری‌ها اشاره کرد. نیروهای مسلح سیمکو در جریان درگیری با نیروهای ژاندارمری دولت مرکزی چند صد نفر از این نیروها را به قتل رساندند. به همین ترتیب می‌توان به کشتارها و قتل و غارت‌های انجام شده دوست محمدخان بلوچ در بلوچستان ایران و نواحی همجوار فارسی‌زبان اشاره کرد. حمله به مناطق خراسان و کرمان، کشتار مردمان شهرها و روستاها و به اسارت بردن زنان و کودکان این مناطق توسط طوایف بلوچ در سیاری از منابع تاریخی و خارجی ذکر شده‌است.
وقوع این تحولات باعث شد تا بسیاری از مردمان بومی منطقه، برای نمونه طوایف بلوچ مخالف دوست محمدخان یا طوایف کرد مخالف سیمکو و حزب دموکرات، متقاضی اعزام نیروهای مسلح ارتش مرکزی و همکاری با آن در سرکوب رؤسای مسلح ایلات شوند. چنین وضعی در جریان حملات فدائیان فرقه دموکرات به مراکز ارتش و ژاندارمری ایران در آذربایجان روی داد و قبل از هرگونه تخاصم از سوی ارتش، ده‌ها نظامی از سوی فدائیان فرقه دموکرات قتل‌عام شدند. برای نمونه می‌توان از قتل بیرحمانه حدود سیصد نیروی ژاندارمری ایران توسط فدائیان فرقه دموکرات نام برد، که تأسف بسیاری از اهالی تبریز و آذربایجان را برانگیخت و برخی از شاهدان عینی حوادث به آن اشاره کرده‌اند. همچنین کشتار مردم زنجان از سوی غلام یحیی دانشیان فرمانده فرقه دموکرات در این شهر زبانزد همه‌است. در کردستان بعد ازانقلاب نیز نیروهای مسلح وابسته به گروه‌های کرد و گروه‌های چپگرای مارکسیست ایرانی در شهر پاوه به کشتار گسترده نیروهای نظامی و شبه نظامی (که در حال دفاع از شهر بودند) دست زدند و همین مسئله باعث بسیج افکار عمومی علیه آن‌ها و اعزام نیرو به کردستان شد. این‌گونه کشتارها توسطه نیروهای مسلح وابسته به حزب دموکرات و کومله در سال‌های ۱۳۵۸ به بعد بارها و بارها گزارش شده‌است.
گرچه باید این واقعیت را پذیرفت که در جریان درگیری‌های نظامی میان ارتش مردن و گروه‌های مسلح قومگرای گریز از مرکز، برخی از بیرحمی‌ها، نظیر گزارش مربوط به کشتار تعدادی از روستاییان بلوچستان به دستور سرگرد البرزی، روی داد، اما این نوع حوادث را نمی‌توان در مقایسه با کشتار ارامنه و کردها در ترکیه و عراق مقایسه کرد و به آن‌ها ماهیت کشتارهای قومی داد. نمونه دیگر کشتار هزاره‌ها در افغانستان توسط عبدالرحمن خان است که بزرگ‌ترین نسل‌کشی قرن نوزدهم لقب گرفته.