پادشاهی مشروطه در ایران
دوران محمدرضاشاه

محمدرضا پهلوی با رسیدن به پادشاهی پذیرفت که با متفقین همکاری نماید. این همکاری‌ها شامل اعزام نیروهای داوطلب به جنگ جهانی دوم و دستگیری پنجاه افسر نظامی آلمانی بود و در عوض شوروی و انگلیس نیز متعهد شدند که ضمن حمایت از خاندان پهلوی، شش ماه پس از خانمه جنگ، خاک ایران را ترک کنند. به گفته آبراهامیان، در اثر رقابت محمدرضا پهلوی و سهیلی (نخست‌وزیر)، انتخابات مجلس چهاردهم که در بهمن ۱۳۲۲ برگزار شد، طولانی‌ترین، رقابتی‌ترین و مهمترین انتخابات مجلس تاریخ پادشاهی مشروطه بود. شاه جدید نتوانست نیروهای وفادار خود را به مجلس بیاورد و در تعیین ترکیب مجلس، نیروهای اجتماعی و احزاب نقش مهمی یافتند.
در شهریور ۱۳۲۳ سید جعفر پیشه‌وری، نماینده اول تبریز، که اعتبارنامه‌اش در مجلس رد شده بود، به تبریز برگشت و به اتفاق فعالان سیاسی باقی‌مانده از قیام محمد خیابانی، فرقه دموکرات آذربایجان را احیا کرد. رهبران این حزب، سه خواسته مطرح کردند؛ استفاده از زبان ترکی در مدرسه‌ها و اداره‌ها، صرف درآمدهای مالیاتی منطقه برای توسعه محلی و تشکیل انجمن‌های ایالتی مطابق قانون اساسی. آنها اعلام کردند تاریخ، زبان و فرهنگ بومی آذربایجان، به این منطقه «هویت ملی» جداگانه‌ای بخشیده‌است. با اتحاد این فرقه با حزب توده، نیروهای شوروی مانع ورود نیروهای دولتی برای تجدید قوا در این منطقه شدند. در آذر ماه، این فرقه با تصرف شهرهای کلیدی آذربایجان، تأسیس حکومت خودمختار آذربایجان را اعلام کرد. به موازات آذربایجان، فرقه دموکرات کردستان نیز تشکیل حکومت خودمختار کردستان را اعلام نمود. سفارت انگلیس نیز طرح اعطای خودمختاری به همه استان‌های ایران را پیشنهاد کرد. همچنین مقرر شد کمیته سه‌جانبه‌ای متشکل از انگلیس، شوروی و آمریکا در مورد حل مشکل داخلی ایران تشکیل شود که بیم آن می‌رفت منجر به معاهده‌ای شبیه به قرارداد سن‌پترزبورگ و تقسیم ایران به حوزه‌های نفوذ قدرت‌های بزرگ دنیا شود. در اوایل بهمن ماه ۱۳۲۴، قوام‌السلطنه، سیاستمدار کهنه‌کار ضد سلطنت و نزدیک به شوروی، توانست از مجلس چهاردهم در اواخر دوران کاری آن، برای نخست‌وزیری آرای شکننده‌ای کسب کند. وی پس از سه هفته، در حالی که تازه هیئت دولت را به مجلس معرفی کرده بود، به مسکو رفت و طی مذاکرات طولانی، امتیاز نفت شمال را به شوروی پیشنهاد داد تا این کشور را متقاعد کند دست از حمایت از فرقه دموکرات آذربایجان بردارد. او در فروردین ۱۳۲۵ به توافق نهایی با آنها دست یافت که بر اساس آن، شوروی پذیرفت نیروهای خود را تا پایان اردیبهشت از آذربایجان خارج کند مشروط بر آن که دولت مرکزی این غائله را به نحو مسالمت‌آمیزی حل کند و نخست‌وزیر موضوع تشکیل شرکت نفتی ایران و شوروی را در مجلس پانزدهم مطرح کند. هوشمندی این توافق در این بود که خواست شوروی بر تشکیل شرکت نفتی، با خروجش از آذربایجان گره خورده بود؛ چون بدون خروج شوروی، انتخاباتی برگزار نمی‌شد و بدون انتخابات مجلسی تشکیل نمی‌شد تا موضوع شرکت نفتی در آن مطرح شود. قوام همچنین در خردادماه توانست با پذیرفتن بعضی از خواسته‌های فرقه دموکرات، غائله آذربایجان را ختم کند.
در بهمن ۱۳۲۷ شاه در بازدیدی که از دانشگاه تهران داشت، هدف گلوله یک خبرنگار قرار گرفت و زخمی شد. او با استفاده از فرصت پیش آمده، به این بهانه که سوءقصدکننده وابسته به گروه‌های کمونیستی-مذهبی بود، در سراسر کشور حکومت نظامی اعلام کرد، حزب توده را غیرقانونی دانست و منتقدان خود از جمله ابوالقاسم کاشانی و محمد مصدق را محدود کرد. او تحت شرایط حکومت نظامی مجلس مؤسسان را تشکیل داد و اختیار تشکیل مجلس سنا و انحلال مجلس را گرفت.
در سال ۱۳۲۹، جبهه ملی ایران خواستار ملی شدن صنعت نفت شد. پشتیبانی عمومی از این خواسته، حسنعلی منصور، نخست‌وزیر را در به رای گذاشتن قانون الحاقیه قرارداد شرکت نفت ایران و انگلیس (موسوم به قرارداد گس–گلشائیان) به تردید و تعلل واداشت. با کنار رفتن او از سمت نخست‌وزیری، رزم‌آرا، رئیس ستاد ارتش به نخست‌وزیری برگزیده شد. اما او در اسفند همان سال به دست یکی از اعضای تشکیلات فداییان اسلام ترور شد. چند روز بعد، لایحه ملی شدن صنعت نفت به تصویب مجلس و سرانجام در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ به تصویب مجلس سنا رسید. در اردیبهشت ۱۳۳۰ در پی ناآرامی‌هایی که به وسیله حزب توده ابتدا در آبادان و سپس در چند شهر بزرگ کشور ساماندهی شد، سرانجام محمد مصدق برای تصدی مقام نخست‌وزیری پیشنهاد و به این سمت انتخاب شد. پیروزی مصدق در اثر ایجاد ائتلافی ناهمگون از نظر ایدئولوژیک شکل گرفته بود که بلافاصله با مخالفت‌ها و کارشکنی‌های داخلی و خارجی مواجه شد. تنها نقطه اشتراک اعضای این ائتلاف، ملی شدن صنعت نفت بود. برنامه دولت دوم مصدق که پس از قیام سی تیر بر روی کار آمد، تنها معطوف به صنعت نفت و قانون انتخابات نبود و اصلاحات مالی، اقتصادی، صنعتی، بهداشتی و حقوقی را نیز شامل می‌شد. به تدریج بعضی از متحدان جدی مصدق از جمله ابوالقاسم کاشانی، حسین مکی، مظفر بقایی و ابوالحسن حائری‌زاده دست از پشتیبانی او کشیدند. به گفته استیون کینزر، انگلیس که خود را در جریان ملی شدن صنعت نفت مغبون دید، با هدف سرنگونی دولت مصدق طرح کودتایی ریخت و دولت وقت آمریکا (آیزنهاور) را نیز به بهانه جلوگیری از نفوذ کمونیسم به این طرح متمایل ساخت. در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ اردشیر زاهدی اقامتگاه نخست‌وزیر را محاصره و او را بازداشت کرد. در اثر این رویداد، که به کودتای ۲۸ مرداد شهرت یافت، دولت مصدق سقوط کرد و دوران جدیدی آغاز شد که در آن تمام نقش‌های سیاسی و اجتماعی در اختیار شخص شاه قرار گرفت. او در ده سال نخست پس از کودتا، قدرت خود را تثبیت کرد و رهبران کودتا را به مناصب کلیدی گمارد، از آمریکا کمک مالی دریافت کرد، سازمان‌دهی پلیس مخفی جدیدی با نام ساواک را در دستور کار قرار داد و توانست مخالفان خود در حزب توده و جبهه ملی را سرکوب کند. مجلس به دو حزب میلیون و مردم تقسیم شد که در بین عموم به حزب‌های «بله قربان» و «چشم قربان» مشهور شدند. در سال ۱۳۴۲، روح‌الله خمینی که پس از درگذشت حسین طباطبایی بروجردی، در مخالفت با شاه آزادی عمل بیشتری پیدا کرده بود، ضمن وارد آوردن انتقادات جدی به عملکرد محمدرضا پهلوی قیام پانزده خرداد را رهبری کرد که به سرکوب و کشته شدن صدها معترض انجامید. خمینی دستگیر و تبعید شد، اما این قیام مقدمات انقلاب ۱۳۵۷ را فراهم کرد که به براندازی نظام پادشاهی مشروطه و استقرار نظام جمهوری اسلامی انجامید. محمدرضاشاه در ۵ مرداد ۱۳۵۹ در قاهره مصر بر اثر سرطان خون فوت کرد.