مسجد الازهر
تحولات در طول تاریخ > دوره ممالیک

با این حال، سلسله ممالیک که پس از ایوبیان به قدرت رسید، به بازسازی و توسعه این مسجد پرداخت و برنامه‌های آموزشی آن را گسترش داد. زلزله‌ای در سال ۷۰۱ هجری قمری به الازهر و تعدادی دیگر از مساجد در سرتاسر قلمرو مملوک آسیب رساند. مسئولیت بازسازی بین امیران (شاهزادگان) سلطنت و رئیس ارتش، سیف‌الدین سالار، که مأمور تعمیر خسارات شده بود، تقسیم شد.تزئینات نواحی اسپندرال ها بعد ز زلزله تکمیل شد. یکی از این بازسازی‌ها، تغییر در محراب مسجد بود که شامل نصب روکشی از سنگ مرمر چندرنگ می‌شد. مدرسه طیبرسیه که در سال ۷۰۸ هجری قمری ساخته شد و آرامگاه امیر طیبرس را در خود جای داده است، در ابتدا به عنوان مسجدی مکمل برای الازهر در نظر گرفته شده بود، اما بعدها با مجموعه مسجد ادغام شد. در این مدرسه، مذاهب مالکی و شافعی تدریس می‌شد، اما امروزه بیشتر به عنوان مکانی برای نگهداری نسخه‌های خطی از کتابخانه استفاده می‌شود. تنها بخش باقی‌مانده از بنای اصلی، دیوار قبله و محراب چندرنگ آن است.
المقریزی گزارش کرده که این مدرسه به تدریس مذهب شافعی اختصاص داشته، در حالی که ابن دقماق اشاره کرده که یکی از ایوان‌های آن برای تدریس شافعی و دیگری برای مالکی استفاده می‌شده است. این مدرسه بعدها به‌طور کامل توسط عبدالرحمن کتخدا بازسازی شد، اما دیوار جنوب شرقی و محراب آن دست‌نخورده باقی ماند. محراب توسط کریسول، مورخ معماری، به‌عنوان "یکی از بهترین‌های قاهره" توصیف شده است. مدرسه اقباغاویه، که در سال ۷۳۹ هجری قمری ساخته شد، آرامگاه امیر اقباغا را در خود جای داده است. این مدرسه که در ابتدا به‌عنوان مسجد و مدرسه‌ای مستقل ساخته شده بود، بعداً با مجموعه مسجد الازهر ترکیب شد. این بنا شامل یک اتاق مقبره کوچک و یک سالن بزرگ‌تر است که هر دو دارای محراب هستند. ورودی، دیوار قبله و محراب‌های شیشه‌ای موزاییکی آن همچنان به شکل اصلی خود باقی مانده‌اند، در حالی که گنبد نوک‌تیز آن در دوره عثمانی بازسازی شد.
مدرسه جوهریه که در سال ۸۴۳ هجری قمری ساخته شد، مقبره جوهر القنقبائی، یکی از خواجه‌های سودانی و خزانه‌دار سلطان را در خود جای داده است. کف این مدرسه از سنگ مرمر ساخته شده و دیوارهای آن با کمدهای چوبی تزئین شده‌اند که با عاج، آبنوس و صدف منبت‌کاری شده‌اند. اتاق مقبره دارای یک گنبد سنگی کوچک است که نمای بیرونی آن با الگوهای عربی مآب تزئین شده است و از اولین نمونه‌های این نوع گنبدها در قاهره محسوب می‌شود. این بنا بین سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۲هجری قمری مورد بازسازی قرار گرفت.
مناره قایتبای، که در سال ۸۸۷ یا ۹۰۰ هجری قمری ساخته شده است، دارای یک پایه مربع است که به یک بدنه هشت‌ضلعی منتهی می‌شود و سپس به یک بخش ده‌ضلعی و در نهایت به یک استوانه که از هشت ستون آجری تشکیل شده است. این مناره دارای سه بالکن است که با مقرنس تزئین شده‌اند. تصور می‌شود که این مناره در مکانی ساخته شده که پیش‌تر یک مناره آجری متعلق به دوره فاطمیان قرار داشته که چندین بار بازسازی شده بود.
در مقابل ورودی باب المزینین، درب قایتبای قرار دارد که نمونه‌ای عالی از سبک معماری و تزئینی دوره ممالیک متأخر محسوب می‌شود. این دروازه که در سال ۹۰۰ هجری قمری ساخته شده، به حیاط شبستان نماز منتهی می‌شود.
در سال ۹۱۴ هجری قمری، مناره‌ای با دو رأس توسط قانصوه الغوری ساخته شد. این مناره بر پایه‌ای مربع قرار دارد که اولین بخش آن هشت‌ضلعی است و چهار وجه آن دارای طاق‌های قوسی تزئینی است. بخش دوم یک چندضلعی دوازده ‌وجهی است که با سرامیک‌های آبی تزئین شده و از بخش اول با یک بالکن مقرنس جدا می‌شود. در بالاترین بخش، دو رأس پیازی‌شکل وجود دارد که با یک بالکن از بدنه جدا شده‌اند.
در دوران حکومت عثمانیان بر مصر، چندین الحاق و بازسازی در مسجد الازهر انجام شد که بسیاری از آن‌ها تحت نظارت عبدالرحمن کتخدا صورت گرفت. وی تقریباً اندازه مسجد را دو برابر کرد. کتخدا سه دروازه به مسجد اضافه کرد: باب المزینین (که به دروازه اصلی مسجد تبدیل شد)، باب الشوربا (دروازه سوپ)، و باب السعیده (دروازه سعیدی‌ها). وی به هر یک از این دروازه‌ها یک مناره نوک‌تیز به سبک عثمانی افزود که یکی از آن‌ها بعدها در جریان احداث خیابان الازهر تخریب شد.
برای باب المزینین، که در کنار مدرسه اقباغاویه قرار داشت، کتخدا قسمت بالای مناره اقبوغا را بازسازی کرد تا شبیه سایر مناره‌های عثمانی شود (اگرچه این قسمت در قرن بیستم مجدداً به سبک مملوکی بازسازی شد). در دوره عثمانی، چندین رواق نیز به مسجد اضافه شد، از جمله یک رواق ویژه برای دانشجویان نابینای الازهر که در این دوره بازسازی شد. کتخدا همچنین شبستانی جدید را در جنوب شبستان اصلی فاطمی بنا کرد و یک محراب اضافی در آن قرار داد، که در نتیجه، مساحت نمازخانه را دو برابر کرد. مجموعه اقدامات او عناصر مختلف مسجد را در یک ساختار نسبتاً یکپارچه ادغام کرد.
باب المزینین (دروازه‌ آرایشگرها) در سال ۱۱۶۶ هجری قمری ساخته شد. این دروازه که به کتخدا نسبت داده می‌شود، دارای دو در است که هر یک درون قوس‌های فرورفته‌ای قرار دارند. دو قوس نیم‌دایره‌ای قالب‌ریزی‌شده، با تیمپان‌هایی(tympanum) که با نقش سه‌برگ تزئین شده‌اند، در بالای درها دیده می‌شوند. در بالای این قوس‌ها، یک کتیبه وجود دارد که دارای پانل‌هایی با طرح درختان سرو است، که از ویژگی‌های رایج معماری عثمانی محسوب می‌شود.
یک مناره مستقل که توسط کتخدا ساخته شده بود، در ابتدا در بیرون این دروازه قرار داشت اما پیش از افتتاح خیابان الازهر، در جریان نوسازی‌های قاهره به دستور توفیق پاشا تخریب شد.