شه‌کرم
تاریخ

از تبعید و اخراج از ایران تا رسیدن به حکومت خراسان
پیش از شاه اسماعیل یکم چیزی به نام خراسان یا ایران وجود نداشت. هر نقطه‌ای از کشور در تصرف یکی از خوانین و غارتگران مغول و ازبک و اعقاب تیمورلنگ بود. ازبک‌ها در زمان شاه اسماعیل، خراسان را به ویرانه تبدیل کرده بودند؛ لذا شاه اسماعیل به خراسان لشکر کشید و شیبک خان ازبک را که در خونخواری و سفاکی همتا نداشت، کشت و بر کاسه سر او شراب ریخت و آشامید و آنگاه نیروهایی ازجمله کردهای قهرمانلو (قرامانلو) و کلهر و غیره را برای حفاظت از دستاوردهای خود و دفاع از خراسان در این دیار به جا گذاشت. پس از شاه اسماعیل پسرش شاه تهماسب یکم که درگیر جنگ با ترکان عثمانی بود، نتوانست به خراسان توجه کند و باز ازبک‌ها زورآور شده و قتل و تخریب پرداختند. در این هنگام شاه تهماسب، ایل چگنی را به خاطر شرارت‌ها و ناآرامی‌هایشان از مملکت خود اخراج کرد و فرمان داد که در کشور ایران نمانند وگرنه همه آن‌ها را خواهد کشت؛ بنابراین حدود ده هزار خانوار از کُردهای چگنی در غرب ایران از لرستان تا کردستان گرد آمده و از مناطق بین آذربایجان و قزوین کوچیده و به سوی شرق پیشروی کردند تا به خاک هندوستان روند. اما هنگامی که وارد خراسان شدند، دریافتند که عملاً خراسانی در کار نیست. مردم خراسان ذلیل و سیه روز گشته و ازبک‌ها بر جان و مال و ناموس آن‌ها مسلط شده‌اند. چگنی‌ها مردم پراکنده و ستمدیده خراسان را از گوشه و کنار جمع کرده و با خود متحد ساختند و بر ازبک‌ها حمله برده همه آن‌ها را قلع و قمع نموده و از خراسان بیرون ریخته و به شاه تهماسب پیغام دادند که ما خراسان را از وجود ازبکها پاک کردیم، محافظانی روانه نما که از خراسان دفاع نمایند که ما خود عازم هندوستانیم.
شاه تهماسب که کسی را قادر به انجام این وظیفه نمی‌دید، اوغلان بوداق خان چگنی را به فرماندهی چگنی‌ها فرستاد همچنین حکومت خبوشان را به او اعطا کرد و پیغام داد که آن‌ها در خراسان بمانند و خود از آنجا دفاع کنند. پس از آن کردهای چاوشلو و استاجلو و ترکان قاجار و شاملو نیز مأموریت دفاع از خراسان یافته و به چگنی‌ها و سایر کردهای خراسان پیوستند. اما پس از شاه تهماسب به سبب دیوانه بازی‌های شاه اسماعیل دوم و بی‌لیاقتی‌های شاه محمد خدابنده فرزندان شاه تهماسب باز اوضاع خراسان آشفته شد و ازبک‌ها زورآور گردیدند و به قتل و غارت پرداختند که تا اوایل حکومت شاه عباس بزرگ ادامه داشت. در دوره شاه عباس اول، عبدالمؤمن خان ازبک، خراسان را از زیر سم ستوران لگدکوب کرد و پس از محاصره طولانی امت‌خان استاجلو حاکم مشهد را بکشت و حرم امام رضا را هم تخریب نمود و مردم را از دم تیغ گذرانید. شهرها و روستاها یکی بعد از دیگری تخریب شدند که آخرین آن‌ها اسفراین بود. تنها یکی از کردهای دلیر و جسور به نام کچل‌قباد کلهر جان سالم به در برد و خبر ویرانی خراسان را به شاه عباس که در قزوین بود رسانید. ایل چگنی با پناهنده شدن به نواحی کوهستانی بینالود و شاه جهان و هزارمسجد توانستند خود را از چنگ این سیل ویرانگر ازبک نجات دهند. بداق خان چگنی توانست با رشادت‌های ایل و تبارش قلعه خبوشان را از تسخیر توسط ازبکان نجات دهد. پس از آنکه شاه عباس بزرگ و سپاه او به خراسان رسیدند به پاس این همه شجاعت و دلاوری که چگنی‌ها در برابر سپاه مغول و ازبک از خود نشان داده بودند بداق خان چگنی به حکومت مشهد منصوب و هر کدام از پسران و برادرانش به امارت شهرها و ولایات مختلف خراسان رسیدند. بداق خان در سال ۹۹۷ به عنوان لَه‌لِه و اتابک شاهزاده حسن میرزا پسر دوم شاه عباس منصوب شد و سپس با دریافت مقام امیرالامرایی تا سال ۱۰۱۵ هجری همچنان بر خراسان فرمانروایی کردند.
پیشینیان ایل چگنی
ایل چگنی در ۶۰۰–۵۰۰ سال پیش یکی از پرجمعیت‌ترین، بزرگ‌ترین و مقتدرترین ایلات ساکن در غرب کشور و لرستان بوده است.
در عالم‌آرای عباسی (تألیف ۱۰۲۵ ق)، از چگنی با عنوان ایل نام برده شده است. در این کتاب آمده است: «سران ایل به میان طوایف خود رفته و آن‌ها را آماده مهاجرت نمودند.»
در کتاب شرفنامه (تألیف ۱۰۰۵ ق)، از آن‌ها با عنوان طایفه نام برده شده است.
ایل چگنی در ادوار و حکومت‌های گذشته از جمله: صفویه، افشاریه، زندیه، قاجار و پهلوی مهاجرت کرده یا تبعید شده‌اند، بزرگ‌ترین این مهاجرت‌ها در اوایل صفویه و زمان شاه طهماسب صفوی سال ۹۳۰ ق. بوده است، به احتمال زیاد کل این ایل را یکجا کوچانیده‌اند، چگنی‌ها پس از مهاجرت در شهرهای شمال و شمال شرق (خراسان) اسکان یافتند. عده‌ای از نسل دوم یا سوم آن‌ها دوباره به زادگاه اجدادی خود برگشته و تشکیل طوایف کنونی ایل چگنی را دادند که در دوره‌های بعدی باز هم تعدادی از آن‌ها مهاجرت کرده یا تبعید شده‌اند.
برخی طوایف اصلی ایل چگنی ساکن لرستان را چهار طایفه بداق، میرزاوند، شه‌کرم و سبزوار می‌دانند که این اعتقاد، تنها نشات گرفته از روایتی است که بیان می‌دارد طوایف فوق‌الذکر دارای نیا و ریشه مشترک می‌باشند و به اصطلاح سالخوردگان و پیران قوم، اصل آن‌ها برادر بوده‌اند. ایل چگنی دارای طوایف و تیره‌های بسیاری است که از میان همه آن‌ها، طوایف بداق، میرزاوند، شه‌کرم، سبزوار و فلاوند دارای اشتراکات و تعامل تاریخی، فرهنگی و اجتماعی بیشتر بوده و احتمالاً بنی اعمام هم بوده‌اند و این بدان معنا نیست که دیگر طوایف این ایل، چگنی‌الاصل نبوده‌اند.
در کتاب نسبنامه طایفه شه‌کرم به نقل از حجت کهزادی یکی از معمرین طایفه میرزاوند آمده است: شاه‌میرزا (جد طایفه کنونی میرزاوند) و شه‌کرم بزرگ، متعلق به سال‌های ۱۰۱۰ تا ۱۱۰۰ ق بوده‌اند. طایفه‌های میرزاوند و شه‌کرم خود را از نسل عبدالله سلطان چگنی می‌دانند که از چگنی‌های تبعیدی و مهاجر به خراسان و از حاکمان و شاعران آن دیار بوده است، شه‌کرم بزرگ فرزند شاه‌رضا بوده است، شاه‌رضا و شاه‌میرزا (جد طایفه میرزاوند) برادر بوده که می‌گویند فرزندان شخصی به نام وارسته و وارسته نیز فرزند عبدالله سلطان چگنی بوده است. در نسبنامه طایفه شه‌کرم، دو شه‌کرم داشته‌ایم: شه‌کرم بزرگ فرزند شاه‌رضا و شه‌کرم دوم فرزند قره‌حسن چگنی. شه‌کرم دوم بین سال‌های ۱۱۰۰ تا ۱۱۹۵ ق. می‌زیسته است. (محل دفن قبرستان امامزاده حیات‌الغیب)
پیشینیان طایفه شه‌کرم
عمدحسن، شه‌کرم و شاه‌فلاح (فرزندان قره‌حسن چگنی) در صدر طایفه شه‌کرم قرار داشته و اسم آن‌ها توسط بیشتر بزرگان، راویان و معمرین این طایفه در کنار هم و با هم برده می‌شود و آنان را از نسل شه‌کرم بزرگ می‌دانند و طایفه کنونی شه‌کرم، از نسل آن‌ها به وجود آمده است. بزرگان طایفه کنونی شه‌کرم (عمدحسن، شه‌کرم و شاه فلاح)، در گذشته تابستان‌ها را معمولاً در منطقه چگنی و ریمله (رود ولم) و فصول سرد سال را در مناطق جنوبی‌تر استان سپری می‌کرده‌اند.
فرزندان قره‌حسن چگنی همراه چند تن از اقوام خود به نام‌های کمال، جمال و محمدبک، برای آخرین بار هنگام قشلاق و ییلاق، به منطقه سکونتگاه فعلی (منطقه بین ویسیان تا معمولان)، که سر راه آن‌ها قرار داشته است وارد شده و در این منطقه برای همیشه ماندگار و تشکیل طایفه کنونی شاه‌کرمی را داده‌اند.
نام قره‌حسن چگنی روی سنگ قبر یکی از پسرانش به نام شاه‌کرم (وفات ۱۱۹۵ ق) در قبرستان حیات‌الغیب دیده می‌شود، آنچه مسلم است قره‌حسن فرزند یا نوه شه‌کرم بزرگ بوده است.
جایگاه کدخدا در جامعه از دوران صفویه تا قاجار
نام نیاکان طایفه شاه‌کرمی همچون قره‌حسن و شه‌کرم چگنی بر روی سنگ قبور و هم در اسناد خطی با لقب کدخدا ثبت شده است، این مطلب بیانگر شخصیت ممتاز طایفه شه‌کرم در جامعه چگنی در عهد صفویه تاکنون می‌باشد. طایفه شه‌کرم در طول زمان همواره توسط کدخدایان خود اداره می‌شده است.
در وجه تسمیه کدخدا در فرهنگ و لغت فارسی چنین آمده است: (کد+خدا) کد: جز پیشین از کلمه مرکب، به معنای خانه مانند (کدبانو، کدخدا) خدای «ی» به معنای خداوندگار خانه، صاحب خانه، مردخانه و…
آنکه بخاطر کاردانی‌ها و شایستگی‌هایش در میان مردم مورد قبول است، شخص معتبر، بزرگ طایفه، رئیس محله، مباشر، پیشکار، صاحب اختیار، وزیر، داماد و پادشاه را هم کدخدا گفته‌اند. کدخدا در حقیقت مسئول امور روستا محسوب می‌شد در عین حالی که در منافع عمومی کم و بیش با سایر کشاورزان شریک بود، او جوابگوی عوامل قدرت نظیر خان؛ مالک؛ دولت یا نماینده دولت بود.
کدخدا نفوذ زیادی در نزد اهالی روستا داشت و بدون کمک او کار در روستا دچار مشکل می‌شد به همین لحاظ دولت شاهنشاهی هم می‌کوشید که به نحوی با او کنار بیاید و با دادن امتیازاتی او را به سمت خود جلب کند. کدخدایان معمولاً از افراد شاخص متمکن و متدین بودند. اما آنچه در مورد کدخدایان باید گفته شود این است که کدخدایان معمولاً با سواد و دارای نفوذ کلام بودند و از جایگاه ویژه‌ای در بین مردم برخوردار بوده‌اند به نحوی که نقل است در مراسمات مختلف منجمله مراسم عروسی ابیاتی در وصف آنها باحالتی موزون سروده و خوانده می‌شد.
سن کدخدایان معمولاً از میان سالی به بالا بود زیرا در ارتباط با مسائل و مشکلات مردم و ارتباط با خوانین و کدخدایان و کلانتران نیاز به تجربه و شناخت کافی از سوابق امور را داشتند. از جمله وظایف کدخدا عبارت بود از رسیدگی به شکایات و دعاوی مربوط به تقسیم زمین‌های کشاورزی، چراگاه‌ها، آبیاری مزارع و باغات و همچنین رسیدگی به مسائل و مشکلات خانوادگی مردم اعم از ازدواج و طلاق و حل اختلاف زوجین به کمک ریش سفیدان و ملایان بر طبق موازین شرع و عرف محل، اعمال احکام صادره از طرف مراجع دولتی می‌نمود.
قانون وظایف بسیار زیادی به کلانتر یا کدخدا داده بود که نظارت بر حدود اراضی، وصول مالیات، حفظ امنیت اموال، رسیدگی و بررسی روستا اعم از امور امامزاده‌ها و مساجد، مکتب خانه‌ها، جنگل‌ها، حمام‌ها، اجرای قراردادهای اقتصادی و تجاری، اجرای قراردادهای فی مابین دهقانان و مالکین و دیگر افراد، نظارت بر علائم حدود راه‌ها، نظارت بر دفاتر نفوس و دفاتر عقد و ازدواج ارائه این دفاتر به جای لازم، نظارت بر اموال ده و انبار غله و نحوه استفاده صحیح آن، مراقبت در صحت راه‌ها و معابر و کوچه‌ها و جاده‌ها و پل‌های ده، مواظبت در وصول مالیات‌ها و دیگر عوارض همکاری لازم در روستا به مأموران دولتی در امر جلوگیری از امراض مسری و حوادث غیره مترقبه، مطلع نمودن مأمورین ضبطیه محلی از وقوع حوادث و اتفاقات فوق‌العاده و غیره در روستا از آن دسته است. از دوران صفویه تا قاجار، کدخداها به القاب دیگری چون؛ بیگ، کیخا، خواجه، خان، کلانتر و آقا (بزرگ طایفه) نیز شناخته می‌شدند. این القاب نیز در کنار لقب کدخدایی مرسوم بوده است. وظیفه اصلی ایشان برقراری نظم و جمع‌آوری مالیات بوده است. انتخاب کدخداها از سوی کلانترهای هر ناحیه بوده است، ولی در آغاز حکومت قاجار کدخداها ازسوی مالکان بزرگ، خوانین یا کلانتران هر منطقه انتخاب می‌شدند.