زبان اویغوری
صرف و دستور زبان > فعل‌ها

صرف فعل‌ها در زبان اویغوری، مانند سایر زبان‌های ترکی با اضافه کردن پسوندهای مختلف به ریشهٔ فعل تشکیل می‌شود. تلفظ و نوشتار بعضی از این پسوندها به تبعیت از قانون هماهنگی مصوت‌ها و قانون هم‌خوانی صامت‌ها می‌توانند متفاوت باشند.
در زبان اویغوری، چندین نوع مصدر با کاربری‌های مختلف، با الصال پسوند‌های مختلف وجود دارد.
|  |  | ئاچماق ‌(باز کردن) | دېمەك (گفتن) | يۇتماق (قورت دادن) | ئۆلمەك (مُردن) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مصدر پایه | -mAK | ئاچماق | دېمەك | يۇتماق | ئۆلمەك |
| مصدر اسمی | -(I)sh | ئېچىش | دېيىش | يۇتۇش | ئۆلۈش |
| مصدر نقلی | -GAn | ئاچقان | دېگەن | يۇتقان | ئۆلگەن |
| مصدر قیدی | -(i)p | ئېچچىپ | دەپ | يۇتۇپ | ئۆلۈپ |
در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندهای مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.
|  | ئاچماق (باز کردن)> ماضی مطلق | ئاچماق (باز کردن)> ماضی مطلق | ئاچماق (باز کردن)> ماضی نقلی | ئاچماق (باز کردن)> ماضی نقلی | سۆيمەك (دوست داشتن)> ماضی مطلق | سۆيمەك (دوست داشتن)> ماضی مطلق | سۆيمەك (دوست داشتن)> ماضی نقلی | سۆيمەك (دوست داشتن)> ماضی نقلی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مەن | ئاچتىم | باز کردم | ئاچقانمەن | باز کرده‌ام | سۆيدىم | دوست داشتم | سۆيگەنمەن | دوست داشته‌ام |
| سەن | ئاچتىڭ | باز کردی | ئاچقانسەن | باز کرده‌ای | سۆيدىڭ | دوست داشتی | سۆيگەنسەن | دوست داشته‌ای |
| سىز / سىزلەر | ئاچتىڭىز | باز کردید | ئاچقانسىز | باز کرده‌اید | سۆيدىڭىز | دوست داشتید | سۆيگەنسىز | دوست داشته‌اید |
| سىلى | ئاچتىلا | باز کردید | ئاچقانلا | باز کرده‌اید | سۆيدىلا | دوست داشتید | سۆيگەنلا | دوست داشته‌اید |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچتى | باز کرد/کردند | ئاچقاندۇ | باز کرده‌است/کرده‌اند | سۆيدى | دوست داشت/داشتند | سۆيگەندۇ | دوست داشته‌است/داشته‌اند |
| بىز | ئاچتۇق | باز کردیم | ئاچقانمىز | باز کرده‌ایم | سۆيدۇق | دوست داشتیم | سۆيگەنمىز | دوست داشته‌ایم |
| سەنلەر | ئاچتىڭلار | باز کردید | ئاچقانسىلەر | باز کرده‌اید | سۆيدىڭلار | دوست داشتید | سۆيگەنسىلەر | دوست داشته‌اید |
|  | ماضی ناقص | ماضی ناقص | ماضی بعید | ماضی بعید | ماضی ناقص | ماضی ناقص | ماضی بعید | ماضی بعید |
| مەن | ئاچاتتىم | باز می‌کردم | ئاچقانىدىم | باز کرده بودم | سۆيەتتىم | دوست می‌داشتم | سۆيگەنىدىم | دوست داشته بودم |
| سەن | ئاچاتتىڭ | باز می‌کردی | ئاچقانىدىڭ | باز کرده بودی | سۆيەتتىڭ | دوست می‌داشتی | سۆيگەنىدىڭ | دوست داشته بودی |
| سىز / سىزلەر | ئاچاتتىڭىز | باز می‌کردید | ئاچقانىدىڭىز | باز کرده بودید | سۆيەتتىڭىز | دوست می‌داشتید | سۆيگەنىدىڭىز | دوست داشته بودید |
| سىلى | ئاچاتتىلا | باز می‌کردید | ئاچقانىدىلا | باز کرده بودید | سۆيەتتىلا | دوست می‌داشتید | سۆيگەنىدىلا | دوست داشته بودید |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچاتتى | باز می‌کرد/می‌کردند | ئاچقانىدى | باز کرده بود/بودند | سۆيەتتى | دوست می‌داشت/می‌داشتند | سۆيگەنىدى | دوست داشته بود/بودند |
| بىز | ئاچاتتۇق | باز می‌کردیم | ئاچقانىدۇق | باز کرده بودیم | سۆيەتتۇق | دوست می‌داشتیم | سۆيگەنىدۇق | دوست داشته بودیم |
| سەنلەر | ئاچاتتىڭلار | باز می‌کردید | ئاچقانىدىڭلار | باز کرده بودید | سۆيەتتىڭلار | دوست می‌داشتید | سۆيگەنىدىڭلار | دوست داشته بودید |
|  | ماضی استمراری | ماضی استمراری | ماضی نقلی مستمر | ماضی نقلی مستمر | ماضی استمراری | ماضی استمراری | ماضی نقلی مستمر | ماضی نقلی مستمر |
| مەن | ئېچىۋاتاتتىم | باز می‌کردم | ئېچىۋاتاتتىمەن | باز می‌کرده‌ام | سۆيۈۋاتاتتىم | دوست می‌داشتم | سۆيۈۋاتاتتىمەن | دوست می‌داشته‌ام |
| سەن | ئېچىۋاتاتتىڭ | باز می‌کردی | ئېچىۋاتاتتىسەن | باز می‌کرده‌ای | سۆيۈۋاتاتتىڭ | دوست می‌داشتی | سۆيۈۋاتاتتىسەن | دوست می‌داشته‌ای |
| سىز / سىزلەر | ئېچىۋاتاتتىڭىز | باز می‌کردید | ئېچىۋاتاتتىسىز | باز می‌کرده‌اید | سۆيۈۋاتاتتىڭىز | دوست می‌داشتید | سۆيۈۋاتاتتىسىز | دوست می‌داشته‌اید |
| سىلى | ئېچىۋاتاتتىلا | باز می‌کردید | ئېچىۋاتاتتىلا | باز می‌کرده‌اید | سۆيۈۋاتاتتىلا | دوست می‌داشتید | سۆيۈۋاتاتتىلا | دوست می‌داشته‌اید |
| ئۇ / ئۇلار | ئېچىۋاتاتتى | باز می‌کرد/می‌کردند | ئېچىۋاتاتتىدۇ | باز می‌کرده‌است/می‌کرده‌اند | سۆيۈۋاتاتتى | دوست می‌داشت/می‌داشتند | سۆيۈۋاتاتتىدۇ | دوست می‌داشته‌است/می‌داشته‌اند |
| بىز | ئېچىۋاتاتتۇق | باز می‌کردیم | ئېچىۋاتاتتىمىز | باز می‌کرده‌ایم | سۆيۈۋاتاتتۇق | دوست می‌داشتیم | سۆيۈۋاتاتتىمىز | دوست می‌داشته‌ایم |
| سەنلەر | ئېچىۋاتاتتىڭلار | باز می‌کردید | ئېچىۋاتاتتىسىلەر | باز می‌کرده‌اید | سۆيۈۋاتاتتىڭلار | دوست می‌داشتید | سۆيۈۋاتاتتىسىلەر | دوست می‌داشته‌اید |
|  | ماضی شرطی (همراه با آرزو) | ماضی شرطی (همراه با آرزو) | ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) | ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) | ماضی شرطی (همراه با آرزو) | ماضی شرطی (همراه با آرزو) | ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) | ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) |
| مەن | ئاچسام ئىدى | کاش باز می‌کردم | ئاچماقچىدىم | اگر باز می‌کردم | سۆيسەم ئىدى | کاش دوست می‌داشتم | سۆيمەكچىدىم | اگر دوست می‌داشتم |
| سەن | ئاچساڭ ئىدى | کاش باز می‌کردی | ئاچماقچىدىڭ | اگر  باز می‌کردی | سۆيسەڭ ئىدى | کاش دوست می‌داشتی | سۆيمەكچىدىڭ | اگر دوست می‌داشتی |
| سىز / سىزلەر | ئاچسىڭىز ئىدى | کاش باز می‌کردید | ئاچماقچىدىڭىز | اگر باز می‌کرده‌اید | سۆيسىڭىز ئىدى | دوست می‌داشتید | سۆيمەكچىدىڭىز | اگر دوست می‌داشتید |
| سىلى | ئاچسىلا ئىدى | کاش باز می‌کردید | ئاچماقچىدىلا | اگر باز می‌کردید | سۆيسىلە ئىدى | کاش دوست می‌داشتید | سۆيمەكچىدىلا | اگر دوست می‌داشتید |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچسا ئىدى | کاش باز می‌کرد/می‌کردند | ئاچماقچىدى | اگر باز می‌کرد/می‌کردند | سۆيسە ئىدى | کاش دوست می‌داشت/می‌داشتند | سۆيمەكچىدى | اگر دوست می‌داشت/می‌داشتند |
| بىز | ئاچساق ئىدى | کاش باز می‌کردیم | ئاچماقچىدۇق | اگر باز می‌کردیم | سۆيسەك ئىدى | کاش دوست می‌داشتیم | سۆيمەكچىدۇق | اگر دوست می‌داشتیم |
| سەنلەر | ئاچساڭلار ئىدى | کاش باز می‌کردید | ئاچماقچىدىڭلار | اگر باز می‌کردید | سۆيسەڭلەر ئىدى | کاش دوست می‌داشتید | سۆيمەكچىدىڭلەر | اگر دوست می‌داشتید |
|  | مضارع اخباری | مضارع اخباری | مضارع شرطی | مضارع شرطی | مضارع اخباری | مضارع اخباری | ماضی نقلی | ماضی نقلی |
| مەن | ئاچىمەن | باز می‌کنم | ئاچسام | باز بکنم | سۆيىمەن | دوست دارم | سۆيسەم | دوست داشته باشم |
| سەن | ئاچىسەن | باز می‌کنی | ئاچساڭ | باز بکنی | سۆيىسەن | دوست داری | سۆيسەڭ | دوست داشته باشی |
| سىز / سىزلەر | ئاچىسىز | باز می‌کنید | ئاچسىڭىز | باز بکنید | سۆيىسىز | دوست دارید | سۆيسىڭىز | دوست داشته باشید |
| سىلى | ئاچىلا | باز می‌کنید | ئاچسىلا | باز بکنید | سۆيىلا | دوست دارید | سۆيسىلە | دوست داشته باشید |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچىدۇ | باز می‌کند/می‌کنند | ئاچسا | باز کرده باشد/باشند | سۆيىدۇ | دوست دارد/دارند | سۆيسە | دوست داشته باشد/باشند |
| بىز | ئاچىمىز | باز می‌کنیم | ئاچساق | باز کرده باشیم | سۆيىمىز | دوست داریم | سۆيسەك | دوست داشته باشیم |
| سەنلەر | ئاچىسىلەر | باز می‌کنید | ئاچساڭلار | باز کرده باشید | سۆيىسىلەر | دوست دارید | سۆيسەڭلەر | دوست داشته باشید |
|  | مضارع اخباری | مضارع اخباری | مضارع شرطی | مضارع شرطی | مضارع اخباری | مضارع اخباری | ماضی نقلی | ماضی نقلی |
| مەن | ئاچىمەن | باز می‌کنم | ئاچسام | باز بکنم | سۆيىمەن | دوست دارم | سۆيسەم | دوست داشته باشم |
| سەن | ئاچىسەن | باز می‌کنی | ئاچساڭ | باز بکنی | سۆيىسەن | دوست داری | سۆيسەڭ | دوست داشته باشی |
| سىز / سىزلەر | ئاچىسىز | باز می‌کنید | ئاچسىڭىز | باز بکنید | سۆيىسىز | دوست دارید | سۆيسىڭىز | دوست داشته باشید |
| سىلى | ئاچىلا | باز می‌کنید | ئاچسىلا | باز بکنید | سۆيىلا | دوست دارید | سۆيسىلە | دوست داشته باشید |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچىدۇ | باز می‌کند/می‌کنند | ئاچسا | باز کرده باشد/باشند | سۆيىدۇ | دوست دارد/دارند | سۆيسە | دوست داشته باشد/باشند |
| بىز | ئاچىمىز | باز می‌کنیم | ئاچساق | باز کرده باشیم | سۆيىمىز | دوست داریم | سۆيسەك | دوست داشته باشیم |
| سەنلەر | ئاچىسىلەر | باز می‌کنید | ئاچساڭلار | باز کرده باشید | سۆيىسىلەر | دوست دارید | سۆيسەڭلەر | دوست داشته باشید |
|  | مستقبل همراه گمان | مستقبل همراه گمان | مضارع استمراری | مضارع استمراری | مستقبل همراه گمان | مستقبل همراه گمان | مضارع استمراری | مضارع استمراری |
| مەن | ئاچماقچىمەن | قصد دارم باز کنم | ئاچىۋاتىمەن | دارم باز می‌کنم | سۆيمەكچىمەن | قصد دارم دوست داشته باشم | سۆيۈۋاتىمەن | دارم دوست می‌دارم |
| سەن | ئاچماقچىسەن | قصد داری باز کنی | ئاچىۋاتىسەن | داری باز می‌کنی | سۆيمەكچىسەن | قصد داری دوست داشته باشی | سۆيۈۋاتىسەن | داری دوست می‌داری |
| سىز / سىزلەر | ئاچماقچىسىز | قصد دارید باز کنید | ئاچىۋاتىسىز | دارید باز می‌کنید | سۆيمەكچىسىز | قصد دارید دوست داشته باشید | سۆيۈۋاتىسىز | دارید دوست می‌دارید |
| سىلى | ئاچماقچىلا | قصد دارید باز کنید | ئاچىۋاتىلا | دارید باز می‌کنید | سۆيمەكچىلا | قصد دارید دوست داشته باشید | سۆيۈۋاتىلا | دارید دوست می‌دارید |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچماقچىدۇ | قصد دارد/دارند باز کند/کنند | ئاچىۋاتىدۇ | دارد/دارند باز می‌کند/می‌کنند | سۆيمەكچىدۇ | قصد دارد/دارند دوست داشته باشد/باشند | سۆيۈۋاتىدۇ | دارد/دارند دوست می‌دارد/می‌دارند |
| بىز | ئاچماقچىمىز | قصد داریم باز کنیم | ئاچىۋاتىمىز | داریم باز می‌کنیم | سۆيمەكچىمىز | قصد دارمک دوست داشته باشیم | سۆيۈۋاتىمىز | داریم دوست می‌داریم |
| سەنلەر | ئاچماقچىسىلەر | قصد دارید باز کنید | ئاچىۋاتىسىلەر | دارید باز می‌کنید | سۆيمەكچىسىلەر | قصد دارید دوست داشته باشید | سۆيۈۋاتىسىلەر | دارد/دارند دوست می‌دارد/می‌دارند |
|  | ماضی استنباطی | ماضی استنباطی | مضارع شایعه‌ای | مضارع شایعه‌ای | ماضی استنباطی | ماضی استنباطی | ماضی شایعه‌ای | ماضی شایعه‌ای |
| مەن | ئېچىپتىمەن | شنیده‌ام که باز کرده‌ام | ئېچىپتىدەكمەن | گویا که باز کرده‌ام | سۆيۈپتىمەن | شنیده‌ام که دوست داشته‌ام | سۆيۈپتىدەكمەن | گویا که دوست داشته‌ام |
| سەن | ئېچىپتىسەن | شنیده‌ام که باز کرده‌ای | ئېچىپتىدەكسەن | گویا که باز کرده‌ای | سۆيۈپتىسەن | شنیده‌ام که دوست داشته‌ای | سۆيۈپتىدەكسەن | گویا که دوست داشته‌ای |
| سىز / سىزلەر | ئېچىپتىسىز | شنیده‌ام که باز کرده‌اید | ئېچىپتىدەكسىز | گویا که باز کرده‌اید | سۆيۈپتىسىز | شنیده‌ام که دوست داشته‌اید | سۆيۈپتىدەكسىز | گویا که دوست داشته‌اید |
| سىلى | ئېچىپتىلا | شنیده‌ام که باز کرده‌اید | ئېچىپتىدەكلا | گویا که باز کرده‌اید | سۆيۈپتىلا | شنیده‌ام که دوست داشته‌اید | سۆيۈپتىدەكلا | گویا که دوست داشته‌اید |
| ئۇ / ئۇلار | ئېچىپتىدۇ | شنیده‌ام که باز کرده‌است/کرده‌اند | ئېچىپتىدەكدۇ | گویا که باز کرده‌است/کرده‌اند | سۆيۈپتىدۇ | شنیده‌ام که دوست داشته‌است/داشته‌اند | سۆيۈپتىدەكدۇ | گویا که دوست داشته‌است/داشته‌اند |
| بىز | ئېچىپتىمىز | شنیده‌ام که باز کرده‌ایم | ئېچىپتىدەكمىز | گویا که باز کرده‌ایم | سۆيۈپتىمىز | شنیده‌ام که دوست داشته‌ایم | سۆيۈپتىدەكمىز | گویا که دوست داشته‌ایم |
| سەنلەر | ئېچىپتىسىلەر | شنیده‌ام که باز کرده‌اید | ئېچىپتىدەكسىلەر | گویا که باز کرده‌اید | سۆيۈپتىسىلەر | شنیده‌ام که دوست داشته‌اید | سۆيۈپتىدەكسىلەر | گویا که دوست داشته‌اید |
|  | مضارع توانایی | مضارع توانایی | امری/مضارع التزامی | امری/مضارع التزامی | مضارع توانایی | مضارع توانایی | امری/مضارع التزامی | امری/مضارع التزامی |
| مەن | ئاچالايمەن | می‌توانم باز کنم | ئاچاي | باز کنم! | سۆيەلەيمەن | می‌توانم دوست داشته‌باشم | سۆيەي | دوست داشته‌باشم! |
| سەن | ئاچالايسەن | می‌توانی باز کنی | ئاچ / ئاچقىن | باز کن! | سۆيەلەيسەن | می‌توانی دوست داشته‌باشی | سۆي / سۆيگىن | دوست داشته‌باش! |
| سىز / سىزلەر | ئاچالايسىز | می‌توانید باز کنید | ئېچىڭ / ئاچىڭىز | باز کنید! | سۆيەلەيسىز | می‌توانید دوست داشته‌باشید | سۆيىڭ / سۆيىڭىز | دوست داشته‌باشید! |
| سىلى | ئاچالايلا | می‌توانید باز کنید | ئاچسىلا | باز کنید! | سۆيەلەيلا | می‌توانید دوست داشته‌باشید | سۆيسىلا | دوست داشته‌باشید! |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچالايدۇ | می‌تواند/می‌توانند باز کند/کنند | ئاچسۇن | باز کند/کنند! | سۆيەلەيدۇ | می‌تواند/می‌توانند دوست داشته‌باشد/داشته‌باشند | سۆيسۇن | دوست داشته‌باشد/باشند! |
| بىز | ئاچالايمىز | می‌توانیم باز کنیم | ئاچايلى | ‌ باز کنیم! | سۆيەلەيمىز | می‌توانیم دوست داشته باشیم | سۆيۈيلى | دوست داشته باشیم! |
| سەنلەر | ئېچالايسىلەر | می‌توانید باز کنید | ئېچىش | ‌ باز کنید! | سۆيەلەيسىلەر | می‌توانید دوست داشته باشید | سۆيۈش | دوست داشته باشید! |
فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـما» یا «ـمە» (بر طبق قانون هماهنگی مصوت‌ها) به بن فعل ساخته می‌شوند. برای مثال، مصدر فعل منفی «باز نکردن» برابر است با «ئاچماماق» و مصدر فعل منفی «دوست نداشتن» برابر با «سۆيمەمەك».
|  | ئاچماماق (باز نکردن)> ماضی مطلق | ئاچماماق (باز نکردن)> ماضی مطلق | ئاچماماق (باز نکردن)> مضارع اخباری | ئاچماماق (باز نکردن)> مضارع اخباری | سۆيمەمەك (دوست نداشتن)> ماضی مطلق | سۆيمەمەك (دوست نداشتن)> ماضی مطلق | سۆيمەمەك (دوست نداشتن)> مضارع اخباری | سۆيمەمەك (دوست نداشتن)> مضارع اخباری |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مەن | ئاچمىدىم | باز نکردم | ئاچمايمەن | باز نمی‌کنم | سۆيمىدىم | دوست نداشتم | سۆيمەيمەن | دوست ندارم |
| سەن | ئاچمىدىڭ | باز نکردی | ئاچمايسەن | باز نمی‌کنی | سۆيمىدىڭ | دوست نداشتی | سۆيمەيسەن | دوست نداری |
| سىز / سىزلەر | ئاچمىدىڭىز | باز نکردید | ئاچمايسىز | باز نمی‌کنید | سۆيمىدىڭىز | دوست نداشتید | سۆيمەيسىز | دوست ندارید |
| سىلى | ئاچمىدىلا | باز نکردید | ئاچمايلا | باز نمی‌کنید | سۆيمىدىلا | دوست نداشتید | سۆيمەيلا | دوست ندارید |
| ئۇ / ئۇلار | ئاچمىدى | باز نکرد/نکردند | ئاچمايدۇ | باز نمی‌کند/نمی‌کنند | سۆيمىدى | دوست نداشت/نداشتند | سۆيمەيدۇ | دوست ندارد/ندارند |
| بىز | ئاچمىدۇق | باز نکردیم | ئاچمايمىز | باز نمی‌کنیم | سۆيمىدۇق | دوست نداشتیم | سۆيمەيمىز | دوست نداریم |
| سەنلەر | ئاچمىدىڭلار | باز نکردید | ئاچمايسىلەر | باز نمی‌کنید | سۆيمىدىڭلار | دوست نداشتید | سۆيمەيسىلەر | دوست ندارید |