stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
شوگون‌سالاری توکوگاوا
دولت > روابط با امپراتور

صرف نظر از عنوان سیاسی امپراتور، شوگون‌های خانواده توکوگاوا، ژاپن را تحت کنترل داشتند. شوگون‌سالاری کمک مالی اسمی تای‌سی (体制, taisei؟) توسط دربار امپراتوری در کیوتو را به خانواده توکوگاوا تضمین کرد. در حالی که امپراتور رسماً حق انتصاب شوگون را داشت و یارانه‌های سخاوتمندانه دریافت می‌کرد، امپراتور عملاً هیچ دخالتی در امور دولتی نداشت. شوگون‌سالاری کینچو نارابینی کوگه شوهاتو را صادر کرد. رابطه خود را با دودمان یاماتو و کوگه (مقام‌ها درباری) نشان داد و تصریح کرد که امپراتور باید وقت خود را به دانش و شعر اختصاص دهد. شوگون‌سالاری همچنین یک رابط با امپراتور به نام «کیوتو شوشیدای» (نماینده شوگون در کیوتو) منصوب کرد. شوشیدای، که معمولاً از میان دایمیوهای فودای انتخاب می‌شد، معاون شوگون در منطقه کیوتو بود و مسئول حفظ روابط خوب بین شوگون‌سالاری و دربار امپراتوری بود.
با این حال، در اواخر دوره شوگون‌سالاری پس از قرن‌ها که امپراتور در امور دولتی اظهار نظر بسیار کمی داشت و در کاخ امپراتوری کیوتو خود منزوی و پیرو شوگون حاکم بود، از نفوذ سیاسی فزاینده‌ای برخوردار شد. در سال ۱۸۶۲، توکوگاوا ایه‌موچی، با خواهر امپراتور کومی (زندگی ۱۸۶۷–۱۸۴۶ میلادی) ازدواج کرد و پس از آن گاهی با امپراتور در مورد سیاست‌های مختلف مشورت می‌شد و شوگون حتی برای دیدار با امپراتور در دوران بازسازی میجی در سال ۱۸۶۸م به کیوتو سفر می‌کرد.
دولت > شوگون و تجارت خارجی

در ابتدا ایه‌یاسو سیاست خارجی فعالی را دنبال کرد. هنگامی که کشتی هلندی لیفده در سال ۱۶۰۰ در کیوشو به گل نشست، او با یان یوستن فان لودنشتاین و دریانورد انگلیسی ویلیام آدامز ملاقات کرد. او آنها را به ادو دعوت کرد و در آنجا این دو دریانورد به او در امور خارجی مشاوره می‌دادند و شوگون را در جهت تجارت با هلند و انگلستان تشویق کردند. در آن زمان برخلاف کشورهای کاتولیک پرتغال و اسپانیا، این دو کشور پروتستان، تجارت را از فعالیت‌های تبلیغی مسیحی جدا کرده بودند. یک پایگاه هلندی برای تجارت در هیرادو (ناگاساکی) در سال ۱۶۰۹ و یک پایگاه انگلیسی در سال ۱۶۱۳ افتتاح شد. در سال ۱۶۱۰، ایه‌یاسو، تاجر اهل کیوتو، تاناکا شوسوکه، را به مکزیک کنونی که در آن زمان مستعمره اسپانیا بود فرستاد، جایی که او درخواست از سرگیری تجارت با امپراتوری اسپانیا در لوزون (فیلیپین کنونی) کرد. تجارت با اسپانیا پیش از این پس از اعدام مسیحیان توسط تویوتومی هیده‌یوشی در سال ۱۵۹۷ متوقف شده بود. ایه‌یاسو همچنین روابط دیپلماتیک خود را با کره در پی تلاش‌های نافرجام تهاجم هیده‌یوشی به کره از سر گرفت. با کمک خاندان سو در جزیره تسوشیما، روابط رسمی با کره در سال ۱۶۰۷ برقرار شد و سرانجام کره ب، مأموران دیپلماتیک خود را به ژاپن اعزام کرد. در حالی که روابط رسمی با مینگ چین، متحد کره در برابر حمله هیده‌یوشی به کره اصلاح نشد، بازرگانان چینی تجارت گسترده‌ای در هیرادو و ناگاساکی داشتند. با این حال، ایه‌یاسو در اواخر عمر خود کمتر مشتاق ارتباط با کشورهای خارجی شد.
ایه‌یاسو که سال‌ها به‌طور ضمنی به مسیحیت اجازه داده بود، در سال ۱۶۱۲ ابتدا فعالیت مذهبی آنها را در سرزمین‌هایی که مستقیماً توسط شوگون سالاری کنترل می‌شد، ممنوع کرد و سال بعد این ممنوعیت را در سراسر کشور گسترش داد. در همان زمان دستور تخریب کلیساها و اخراج مبلغان مذهبی را صادر کرد و مؤمنان مسیحی را تحت فشار قرار داد تا کاملاً از ایمان خود دست بکشند. گمان می‌رود که او از پیوستن نیروهای استعمارگر اسپانیایی یا پرتغالی به گروه‌های مسیحی ژاپنی نگران بود. در سال ۱۶۱۴، او بیش از ۳۰۰ مسیحی را به مانیل و ماکائو تبعید کرد. به احتمال زیاد تغییر سیاست او زمانی رخ داد که او روابطی را که با هلند و انگلیس برقرار کرده بود به عنوان جایگزینی برای روابط با پرتغال و اسپانیا در نظر گرفته شد.
بین ۱۶۰۴ تا سال ۱۶۳۵، شوگون‌سالاری مجوزهای متعددی را برای به اصطلاح «شوئین سن» (کشتی مهر قرمز) که برای تجارت آسیایی بود صادر کرد.
پس از مرگ ایه‌یاسو، پسرش توکوگاوا هیده‌تادا محدودیت‌ها را تشدید کرد و در زمان حکمرانی شوگون سوم توکوگاوا ایه‌میتسو، ژاپن وارد سیستمی شد که بعدها به نام ساکوکو یا سیستم «کشور بسته» شناخته شد.
از سال ۱۶۳۳، زمانی که شوگون‌سالاری توکوگاوا آغاز ساکوکو (کشور منزوی با درهای بسته) را اعلام کرد، تا اواسط قرن نوزدهم، روابط خارجی و معامله تجارت ژاپن تنها به پنج واحد تجاری از طریق چهار دروازه محدود شد که عبارت بودند از:
ناگاساکی: بزرگ‌ترین محل تجارت خصوصی با چین بود (که همچنین چین در ناگاساکی با پادشاهی ریوکیو معامله می‌کرد)، جایی که کمپانی هند شرقی هلند نیز مجاز به فعالیت بود.
ازو: (هوکایدو در آن زمان ازو نامیده می‌شد) خاندان ماتسومائه با قوم آینو (ژاپن) معامله انجام می‌داد.
جزیره تسوشیما: از طریق خاندان سو روابطی با پادشاهی چوسان-دودمان پادشاهی کره وجود داشت.
پادشاهی ریوکیو: یک پادشاهی نیمه مستقل بود که برای تقریباً تمام دوره ادو، تحت کنترل خاندان شیمازو از قلمرو ساتسوما بود.
دولت > شوگون و مسیحیت

مقالهٔ اصلی: کیریشیتان
پیروان مسیحیت اولین بار در قرن شانزدهم در ژاپن ظاهر شدند. اودا نوبوناگا مسیحیت و فناوری غربی را که با آن وارد شده بود، مانند مشک، پذیرفت. او همچنین آن را ابزاری می‌دانست که می‌توانست برای سرکوب نیروهای بودایی از آن استفاده کند.
اگرچه مسیحیت تا دهه ۱۶۱۰ اجازه رشد یافت، توکوگاوا ایه‌یاسو به زودی آن را به عنوان تهدیدی فزاینده برای ثبات حکومت شوگون تلقی کرد. به عنوان اوگوشو او بر اجرای قوانینی که اعمال مسیحیت را ممنوع می‌کرد، تأثیر گذاشت. جانشینان او از این روش پیروی کردند و بر قوانین آیه یاسو نیز افزودند. ممنوعیت مسیحیت اغلب با ایجاد قوانین انزوا یا ساکوکو در دهه ۱۶۳۰ مرتبط است.
دولت > درآمد دولت

منبع اصلی درآمد شوگون‌سالاری از طریق مالیات بود (حدود ۴۰٪) که از برداشت در دامنه اربابی شخصی خاندان توکوگاوا تنریو (tenryō)  اخذ می‌شد. به جز این هیچ مالیاتی بر دامنه‌های دایمیوها وضع نمی‌شد. وظیفه نظامی، کارهای عمومی و سخره. شوگون‌سالاری وام‌هایی از بازرگانان دریافت می‌کردند که گاهی به عنوان کمک‌های مالی اجباری تلقی می‌شد، اگرچه اغلب از تجارت مالیاتی اخذ نمی‌شد. عوارض ویژه نیز برای زیرساخت‌سازی وضع شد.
ارکان‌های شوگون‌سالاری

اولین ساختار سازمان شوگون‌سالاری توکوگاوا «بوکه شیتسویاکو» را به عنوان بالاترین رتبه دارد. اولین اعضای این دفتر ای نائوماسا، ساکاکی‌بارا یاسوماسا، و هوندا تاداکاتسو بودند.
دست‌نشاندگان شخصی شوگون‌های توکوگاوا به دو گروه طبقه‌بندی شدند:
هاتاموتو این امتیاز را داشت که مستقیماً به شوگون نزدیک شود؛
گوکه‌نین امتیاز مخاطب قرار گرفتن توسط شوگون را نداشت.
در اوایل قرن هجدهم، از حدود ۲۲٬۰۰۰ رعیت شخصی، بیشتر آنها به جای دامنه، کمک هزینه دریافت می‌کردند.
ارکان‌های شوگون‌سالاری > روجو و واکادوشییوری

روجو معمولاً ارشدترین اعضای دولت شوگون‌سالاری بودند. بوگیو (کمیسیون وظایف اداری و قضایی در شهرهای بزرگ، به ویژه ادو)، آنگوکو بوگیو (مدیران سایر شهرهای بزرگ و حوزه‌های شوگونی) و سایر مقام‌ها، بر روابط با دربار امپراتوری در کیوتو، کوگه (اعضای اشراف)، دایمیوها، معابد بودایی در ژاپن و معبد شینتوییها نظارت داشتند و به اموری مانند تقسیمات قلمروها رسیدگی می‌کردند. سایر بوگیوها (مدیران) مسئول امور مالی، صومعه‌ها و زیارتگاه‌ها نیز به روجو گزارش می‌دادند. در اصلاحات اداری ۱۸۶۷ (اصلاحات کیئو)، این دفتر به نفع یک سیستم بوروکراتیک با وزرای کشور، دارایی، روابط خارجی، ارتش و نیروی دریایی حذف شد.
اصولاً شرایط انتصاب در دفتر روجو این بود که شخصی از دایمیوهای فودای باشد و یک قلمرو به ارزش ۵۰٬۰۰۰ ککو یا بیشتر داشته باشد. با این حال، استثناهایی برای هر دو معیار وجود داشت.
شوگون به‌طور نامنظم یک روجو را به سمت تایرو منصوب می‌کرد. تایرو بلندپایه‌ترین پست اداری در شوگون‌سالاری توکوگاوا در ژاپن بود. امروزه این پست با نخست‌وزیر برابری می‌کند. در پایان رژیم تویوتومی، پنج گوتایرو (۵ بزرگان) شناخته شده هستند که پس از مرگ تویوتومی هیده‌یوشی مسئولیت سیاست را بر عهده داشتند. در دوره شوگون‌سالاری ادو، به‌طور معمول قدرتمندترین فرد در کنار شوگون ادو، روجو در نظر گرفته می‌شد، اما زمانی که مشکل مهمی در شوگون‌سالاری پیش آمد، تایرو به‌طور موقت در پایه بلندتری از روجو قرار می‌گرفت. عموماً اعتقاد بر این است که اولین تایرو در سال ۱۶۳۸ (سال پانزدهم کانئی) منصوب شد. در مجموع ۱۴ نفر در طول ۲۳۰ سال تا سال ۱۸۶۸، به عنوان تایرو منصوب شدند.
سه تا پنج مرد با عنوان «واکادوشییوری» در جایگاه بعدی بعد از روجو قرار می‌گرفتند. این دفتر ابتدا روکونین شو (۱۶۳۳–۱۶۴۹) نام داشت، این دفتر نام و شکل نهایی خود را در سال ۱۶۶۲ به خود گرفت. مسئولیت اصلی آنها مدیریت امور هاتاموتو‌ها و گوکه‌نین‌ها، دست‌نشاندگان مستقیم شوگون بود.
برخی از شوگون‌ها یک سوبایونین را منصوب می‌کردند. وظیفه او این بود که همیشه در کنار شوگون خدمت کرده و دستورهای شوگون را به روجو و نظر و پاسخ روجو را به شوگون منتقل کند. شوگون اغلب در مورد مسائل سیاسی با سوبایونین مشورت می‌کرد و او قدرت زیادی داشت.
ارکان‌های شوگون‌سالاری > اومه‌تسوگه و مه‌تسوکه

اومه‌تسوکه و مه‌تسوکه نیروی امنیتی، سانسورکنندگان یا بازرسان شوگون‌سالاری توکوگاوا بودند. آنها مقامات باکوفو (شوگون‌سالاری) بودند که تا حدی پایین‌تر از مقام بوگیو قرار داشتند. آنها مأمور بررسی موارد سوءمدیریت، فساد یا نارضایتی در هر نقطه از ژاپن بودند. به ویژه در میان مردمی که در منطقه تحت تسلط یک دایمیو زندگی می‌کردند. آنها مقام‌هایی بودند که به «روجو» و واکادوشییوری گزارش می‌دادند. حکومت شوگونی نیاز به نوعی دستگاه جمع‌آوری اطلاعات داخلی و درجاتی از جاسوسی پنهان در صفوف خود را تشخیص داد. می‌توان گفت که متسوکه به عنوان سازمان اطلاعاتی شوگون یا جاسوسان داخلی عمل می‌کرد و به مقامات ادو در مورد رویدادها و موقعیت‌های سراسر کشور گزارش می‌داد. اومه‌تسوکه به مقام ارشد مه‌تسوکه گفته می‌شد.
با گذشت زمان، کارکرد «اومه‌تسوکه» به انتقال فرمان‌ها از شوگون‌سالاری به دایمیوها و اجرای مراسم در قلعه ادو تبدیل شد. آنها همچنین مسئولیت‌های اضافی مانند نظارت بر امور مذهبی و کنترل سلاح گرم را بر عهده گرفتند. «اومه‌تسوکه» که به واکادوشیوری گزارش می‌داد، بر امور دست نشاندگان شوگون نظارت داشت.
ارکان‌های شوگون‌سالاری > سان-بوگیو

سان-بوگیو (سه مدیر)جیشا-بوگیو، کانجو-بوگیو و ماچی-بوگیو بودند که به ترتیب بر معابد بودایی در ژاپن و معبد شینتویی، حسابداری و امور شهرها نظارت می‌کردند.
جیشا-بوگیو بالاترین جایگاه را در بین این سه نفر داشت. آنها بر اداره معابد بودایی («جی») و زیارتگاه‌های شینتو («شا») نظارت می‌کردند که بسیاری از آنها دارای دامنه فئودالی بودند. همچنین، آنها به دعاوی چندین زمین در خارج از هشت استان منطقه کانتو رسیدگی می‌کردند.
کانجو-بوگیو در وضعیت بعدی قرار گرفتند. چهار دارنده این مقام به روجو گزارش می‌دادند. آنها مسئول امور مالی شوگون‌سالاری بودند.
ماچی-بوگیو مدیران ارشد شهری ادو و سایر شهرها بود. نقش‌های آن‌ها شامل شهردار، رئیس نیروی انتظامی (و بعداً آتش‌نشانی) و قاضی در امور جنایی و مدنی بود که سامورایی‌ها را شامل نمی‌شد. دو (به‌طور خلاصه، سه) مرد، معمولاً هاتاموتو، این دفتر را بر عهده داشتند، و هر ماه به‌طور متناوب با یکدیگر عوض می‌شدند.
ارکان‌های شوگون‌سالاری > گایکوکو بوگیو

گایکوکو بوگیو در ۸ ژوئیه ۱۸۵۸ به منظور مقابله با وضعیت دیپلماتیک جدید که در پایان دوره ادو به دلیل خواسته‌های قدرت‌های غربی برای باز کردن کشور ایجاد شد، تأسیس شد. این بلافاصله پس از امضای معاهده تجاری با هریس، نماینده آمریکا در ژاپن بود. در ۲۹ ژوئن ۱۸۶۷، زمانی که مدیر کل امور خارجه به تازگی تأسیس شد، او فرماندهی این سمت را بر عهده گرفت، اما سال بعد با سقوط شوگون‌سالاری، گایکوکو بوگیو لغو شد.
فهرست شوگون‌ها و همسران اصلی

| ترتیب | توکوگاوا | توکوگاوا | نام همسر اصلی | اصل و نسب همسر اصلی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  | توکوگاوا ایه‌یاسو  زمان شوگونی ۱۶۰۵–۱۶۰۳ میلادی | همسر اول تسوکی‌یاما-دونو (مرگ ۱۵۷۹)  ________________________________  کی‌شیتسو (زن بعدی بعد از مرگ یا طلاق همسر نخست) آساهی هیمه (ازدواج ۱۵۸۶–۱۵۹۰) | تسوکی‌یاما-دونو دختر سکیگوچی چیکاناگا ________________________________  آساهی هیمه، خواهر کوچکتر تویوتومی هیده‌یوشی |
| ۲ |  | توکوگاوا هیده‌تادا ۱۶۲۳–۱۶۰۵ | همسر اول اوهیمه (تولد ۱۵۸۵ – مرگ ۱۵۹۱ میلادی) ________________________________  کی‌شیتسو (زن بعدی) اوایو (ازدواج ۱۶۲۶–۱۵۹۵) | اوهیمه دختر ارشد اودا نوبوکاتسو (دومین پسر اودا نوبوناگا) ________________________________  اوایو خواهرزاده اودا نوبوناگا |
| ۳ |  | توکوگاوا ایه‌میتسو ۱۶۵۱–۱۶۲۳ | تاکاتسوکاسا تاکاکو | دختر کانپاکو، تاکاتسوکاسا نوبوفوسا |
| ۴ |  | توکوگاوا ایه‌تسونا ۱۶۸۰–۱۶۵۱ | آکیکوجوئو | دختر شاهزاده فوشیمینومیا ساداکیو فرزندخوانده امپراتور گو-یوزی |
| ۵ |  | توکوگاوا تسونایوشی ۱۷۰۹–۱۶۸۰ | تاکاتسوکاسا نوبوکو | دختر یک اشراف درباری یا کوگیو، تاکاتسوکاسا نوریهیرا و خواهر تاکاتسوکاسا فوساسوکه، سشو و کانپاکو |
| ۶ |  | توکوگاوا ایه‌نوبو ۱۷۱۲–۱۷۰۹ | کونوئه هیروکو | دختر کانپاکو کونوئه موتوهیرو |
| ۷ |  | توکوگاوا ایه‌تسوگو  ۱۷۱۶–۱۷۱۳ | یوشیکو نایشیننو | دختر صد و دوازدهمین امپراتور ژاپن، امپراتور ریگن |
| ۸ |  | توکوگاوا یوشیمونه ۱۷۴۵–۱۷۱۶ | ماساکو جوئو | دختر اشراف درباری، شاهزاده فوشیمینومیا سادایوکی |
| ۹ |  | توکوگاوا ایه‌شیگه ۱۷۶۰–۱۷۴۵ | ماساکوجوئو | دختر شاهزاده فوشیمینومیا کونیناگا چهاردهمین رهبر خاندان فوشیمی-نو-میا |
| ۱۰ |  | توکوگاوا ایه‌هارو ۱۷۸۶–۱۷۶۰ | توموکو جوئو | دختر شاهزاده کانئیننومیا نائوهیتو، پسر صد و سیزدهمین امپراتور ژاپن، امپراتور هیگاشی‌یاما |
| ۱۱ |  | توکوگاوا ایه‌ناری ۱۸۳۷–۱۷۸۶ | کودای‌ئین | دختر شیمازو شیگه‌هیده هشتمین ارباب قلمرو ساتسوما |
| ۱۲ |  | توکوگاوا ایه‌یوشی ۱۸۵۳–۱۸۳۷ | تاکاکوجوئو | دختر شاهزاده آریسوگاوا نومیا اوریهیتو نوه امپراتور ریگن |
| ۱۳ |  | توکوگاوا ایه‌سادا ۱۸۵۸–۱۸۵۳ | تنشو-این | دختر شیمازو تاداتاکه یکی از رهبران شاخه فرعی از خاندان شیمازو |
| ۱۴ |  | توکوگاوا ایه‌موچی ۱۸۶۶–۱۸۵۸ | چیکاکو، شاهدخت کازو | دختر هشتم امپراتور نینکو و خواهر کوچکتر امپراتور کومی |
| ۱۵ |  | توکوگاوا یوشینوبو ۱۸۶۷–۱۸۶۶ | ایچیجو میکاکو | دختر خوانده ایچیجو تاداکا و خواهرخوانده امپراتریس شوکن همسر اصلی امپراتور میجی |
ساختار مالی شوگون‌سالاری توکوگاوا
قلعه ادو، قرن هفدهم
یک اوکی‌یو-ئه توسط تسوکی‌اوکا یوشی‌توشی که صحنه‌ای را به تصویر می‌کشد که ایه‌یاسو با امپراتور گو-یوزی دیدار داشت.
پست تجاری هلندی در دجیما، ج. ۱۸۰۵
ثواب و عقاب

ثَواب و عِقاب، دو اصطلاح قرآنی است که برای اعمال نیک و بد انسان است. ثواب یعنی پاداش و جزای خیری که از سوی پروردگار به بندگان مؤمن در برابر ایمان و کارهای نیک داده می‌شود و عقاب، سزا و جزای ناخوشایندی است که به بندگان کافر یا عاصی، در عوض کفر یا کارهای ناروا و خلاف شرع می‌رسد.
زیربنا بودن بودن ایمان برای ثواب، استحقاقی یا تفضلی بودن آن، جایگاه دریافت ثواب و عقاب و بحث تجسم اعمال از مهم‌ترین مباحث مربوط به این موضوع هستند. وجود ثواب و عقاب از دلایل وجود اختیار در انسان است، چرا که در صورت نبود اختیار، پاداش در مقابل کار خیر و عقاب در مقابل معصیت جایز نیست.
این موضوع در کلام اسلامی، فلسفه، عرفان و اصول فقه نیز مباحث گسترده‌ای را به خود اختصاص داده‌است.
معنای لغوی و اصطلاحی

واژهٔ ثواب از ریشهٔ «ث. و. ب.» به معنی بازگشتن به حالت قبلی است و در زبان فارسی می‌توان آن را معادل پاداش نیک در نظر گرفت. معنای اصطلاحی آن، بازگشت نتیجهٔ افعال خیر به صاحب فعل است که از طرف خداوند به اعمال صالح مؤمنان تعلق می‌گیرد.

واژهٔ عقاب از ریشه «ع. ق. ب.» به معنی دنبال کردن و در پی چیزی رفتن است و در اصطلاح به عذاب و کیفر الهی گفته می‌شود که در نتیجه گناه اعتقادی یا عملی شخص به او می‌رسد.
در آیات و تفاسیر

دو واژهٔ ثواب و عقاب و مشتقات آن‌ها در قرآن کریم به ترتیب ۱۳ و ۲۰ بار به کار رفته‌اند. علاوه بر این واژگان، برخی اصطلاحات همچون «اجر و پاداش» مؤمنان و «جزا و کیفر» سرکشان در آیات الاهی دیده می‌شود و در بخشی از آیات، ثواب و عقاب به صورت «ترهیب و ترغیب» یا «بشارت و انذار» آمده‌است، و در آیات دیگری نیز ثواب و عقاب در قالب وعد و وعید الاهی مطرح شده‌اند.
مفسران، به تَبَع متکلمان، ثواب را نفعی ناشی از شایستگی و استحقاق (در برابر تفضل) و همراه با بزرگداشت و احترام (در برابر عِوَض) و عقاب را ضرری سزاوار و همراه با خوار شمردن دانسته‌اند.
ابوالفتوح رازی فرق میان عذاب و عقاب را آن دانسته که عقاب همواره در پی استحقاق است اما عذاب لزوماً اینطور نیست.
بنابرآیات متعددی از قرآن کریم اعمال انسانها، هر چند به‌اندازهٔ ذره‌ای ناچیز، در «کتاب» ثبت می‌گردد و محفوظ می‌ماند و در روز رستاخیز به آنان نشان داده می‌شود. بر همین اساس، مفسران دربارهٔ «کتاب»، که از آن به نامه یا صحیفه اعمال تعبیر شده‌است، و نیز دربارهٔ نشان دادن اعمال توضیحاتی داده‌اند. علامه طباطبایی این نظر را مطرح کرده که آنچه در «کتاب» ثبت شده حقیقت خود اعمال است، نه از جنس نوشتن رایج در این عالَم، در حالی که عموم مفسران نامهٔ اعمال را به عنوان یک حقیقت مکتوب وصف کرده‌اند. البته برخی، علاوه بر ثبت اَعمال، ذکر مقدار ثواب و عقاب آن‌ها را نیز از محتویات نامه دانسته و برخی نیز گفته‌اند که به انسان‌ها، بر اساس کتاب اعمالشان، عادلانه، ثواب و عقاب داده خواهد شد.
در آیات و تفاسیر > نشان داده شدن اعمال

دربارهٔ مراد از نشان داده شدن اعمال نیز مفسران آرای گوناگونی دارند که از آن جمله است:
مشاهده جزای اعمال یا دیدن نامه اعمال؛ ورود در جزا، اعم از ثواب و عقاب؛ مشاهده حقیقت اعمال بنا بر نظریه تجسم اعمال و آگاهی و معرفت حقیقی به کارهای انجام شده در دنیا. علامه طباطبایی با استناد به تعبیر «سَوْفَ یریٰ» در آیه چهلم سوره نجم احتمال داده‌است که در روز رستاخیز، عمل انسان علاوه بر خود او، به دیگری نیز ارائه شود.
در آیات و تفاسیر > تجسم اعمال

آیاتِ راجع به ثواب و عقاب دو دسته‌اند:
آیاتی که ظاهراً بر این معنا دلالت دارند که ثواب و عقاب غیر از خود اعمال‌اند و بهشت، پاداش و ثواب نیکوکاران و دوزخ، کیفر و عقاب گناهکاران است؛
آیاتی که ظاهر آن‌ها دلالت بر تجسم اعمال و وحدت جزا و عمل در روز رستاخیز دارد. بیشتر مفسران، با بهره‌گیری از مباحث مجاز و تأویل، آیات دسته دوم را به دسته اول ملحق کرده و تعبیراتی چون حضور اعمال در قیامت را مجازی دانسته یا آن را به جزای اعمال یا نامه اعمال تأویل کرده‌اند اما به نظر علامه طباطبایی این دو دسته آیات، بی‌آنکه نیاز به تأویل یا مجاز گویی باشد، قابل جمع‌اند و هر کدام از تعبیرات قرآنی ناظر به یک بُعد از موضوع قیامت است.
در آیات و تفاسیر > تناسب عمل با پاداش

تناسب عمل با پاداش آن، از دیگر موضوعاتی است که در آیات ثواب و عقاب مطرح شده‌است. برخی آیات تصریح دارند که انسان در روز قیامت، دقیقاً معادل کار نیک خود پاداش نیک می‌گیرد و معادل کار بدش کیفر می‌شود. در آیاتی دیگر سزای کار بد، دقیقاً به اندازه همان کار بد دانسته شده و پاداش کار خوب، با عنایت به فضل خداوند، بهتر و بیش از آن کار ذکر شده‌است. در بیان مراد این گونه آیات، مفسران اختلاف چندانی با یکدیگر ندارند. به تعبیر علامه طباطبایی خداوند بنا بر فضل خود، نقص اعمال نیکوکاران و صالحان را رفع می‌کند و معادل بهترین عمل به آنان پاداش می‌دهد.
میزان افزایشِ ثوابِ اعمالِ نیک در آیات، به تفاوت، چند برابر، دَه برابر، هفتصد برابر و «بِغیرِ حسابٍ» ذکر شده‌است. مفسران برای «بغیرحساب» چند معنا احتمال داده‌اند: پاداش خداوند فزون از شمار و به تعبیری، نامتناهی است؛ پاداش خداوند فراتر از استحقاق مؤمنان است؛ کسی خداوند را به سبب پاداشی که می‌دهد مورد سؤال و مؤاخذه قرار نمی‌دهد و خدا نیز انتظار جبران ندارد؛ پاداش خدا از سرچشمه فیض و لطف بی‌نهایت اوست.
در آیات و تفاسیر > ایمان، شرط ثواب

بنا بر برخی آیات، شرط استحقاق ثواب، ایمان است؛ بنا براین، عمل افراد بی‌ایمان (کافران، مشرکان) ثواب اُخروی در پی ندارد. همچنین عملِ صالحِ کسانی که مرتکبِ گناهانی شده‌اند که در حکم کفر است، در صورت توبه نکردن، به سبب تباهی ایمانشان بر اثر گناه، ثواب ندارد. مفسران در توضیح این امر گفته‌اند که اعمالی مانند کفر و ارتداد، تأثیر عمل صالح گذشته را در تأمین سعادت ابدی انسان از بین می‌برد در حالی که ایمان، عامل ادامه تأثیر اعمال صالح (مثلاً تعلق ثواب به آن) در عالَم پس از دنیاست.
از سوی دیگر، آیاتی بر این دلالت دارد که ایمان و توبه و عمل صالح (مانند نمازهای واجب، حج، تقوا، دوری از گناهان کبیره) باعث محو گناهان (تکفیر به معنای قرآنی)، از جمله گناهان صغیره، می‌شود.
در آیات و تفاسیر > ثواب دنیا و ثواب آخرت

قرآن از ثواب الدنیا در برابر ثواب الآخره سخن به میان آورده و به افرادی اشاره کرده‌است که تنها خواهان ثواب دنیایند و در برابر آن‌ها کسانی قرار دارند که ثواب آخرت را می‌طلبند. بنا بر مضمون این آیات، هر دو گونه ثواب در اختیار خدا و از آنِ اوست و خدا ثواب دنیا را به طالبان آن می‌دهد ولی آنان از ثواب آخرت بی‌نصیب‌اند، در حالی که طالبان ثواب آخرت از ثواب دنیا نیز بهره‌مندند.
مفسران در تبیین مراد این آیات، با توجه به سیاق و شأن نزول آن‌ها گفته‌اند: ثواب دنیا یعنی: غنیمت‌های حاصل از غزوه احد و به‌طور کلی غنیمت و فَییء؛ روزی هر انسانی که خدا برای او تقدیر کرده‌است؛ پیروزی بر دشمنان در جنگ؛ عزت و نام نیک.
ثواب آخرت یعنی: کرامت نزد خدا؛ بلندی مرتبت در عالم آخرت؛ اِعلای دین خدا؛ بهشت و نعمتهای آن و مغفرت. به گفته طبرسی ثواب نامیدن بهره‌های دنیایی، از باب مجاز است و به نظر علامه طباطبایی، وصف ثواب آخرت به «حُسن»، بدون آوردن چنین وصفی برای ثواب دنیا، از ارزش ثواب آخرت در مقایسه با بهره‌های دنیایی خبرمی‌دهد. با این همه، بین ثواب دنیا و آخرت هیچ گونه تنافی وجود ندارد، بلکه کسانی که صرفاً در پی ثواب دنیایند از ثواب آخرت بی‌بهره‌اند ولی کسانی که در پی ثواب آخرت‌اند از هر دو ثواب (دنیوی و اخروی) بهره‌مند خواهند شد.
در آیات و تفاسیر > وعده بر کیفر سخت

چند گروه به سختْ کیفر بودن خدا تهدید شده‌اند: کسانی که نعمتهای الاهی را دگرگون ساخته و کفر می‌ورزند و نشانه‌های خداوند را دروغ می‌شمارند؛ کسانی که با خدا و پیامبر (ص) او دشمنی می‌کنند؛ و مؤمنانی که در اجابت دعوت خدا و رسول سستی می‌ورزند.؛ پس از بیان احکام حج از نافرمانی در انجام دادنِ درستِ این احکام انسان را سخت بر حذر می‌دارد و نیز از زبان شیطان در قیامت خطاب به کسانی که از او فریب خورده‌اند، بر سخت کیفر بودن خداوند تأکید شده‌است.
در احادیث

در آثار حدیثی امامیه، واژه‌های ثواب و عقاب بسیار به کار رفته‌است. در کتب اربعه، فصل‌های متعددی در این زمینه وجود دارد و احادیث بسیاری دربارهٔ پاداش و کیفر کارهای گوناگون (از ثواب توحید تا ثواب کارهای خوب جزئی در زندگی، و از کیفر شرک تا گناهان صغیره) بیان شده‌است.
در میان احادیث شیعه و اهل سنت، تعداد احادیث مربوط به ثواب بیشتر از احادیث مرتبط با عقاب است.
مطابق با آیات و روایات، پاداش اخروی عمل نیک، ویژهٔ مؤمنان است و غیر مؤمنان از پاداش عمل نیکِ خود بی‌بهره‌اند.
در احادیث بسیاری، ثوابِ زیارت مرقد امامان با ثواب اعمال نیکِ بسیار دشوار، همچون جهاد و شهادت، مقایسه شده‌است یا ثواب برآوردن حاجت مؤمن، برآورده شدن صد حاجت ذکر شده‌است که یکی از آن‌ها رفتن به بهشت یا آمرزش تمامی گناهان و در صورت مرگ در این هنگام، ورود به بهشت و بهره‌مندی از پاداش بی‌نهایت است. همچنین آمده‌است که اگر کسی دل مؤمنی را شاد کند، خداوند نه تنها در آخرت دل او را شاد می‌کند بلکه هر آنچه بخواهد به او می‌دهد و حتی بیش از آنچه خواسته، آنقدر به او می‌دهد که هرگز تصور آن را هم نمی‌کرده‌است. علاوه بر اینها، ثواب سرپرستی یتیم، حضور در بهشت به همراه پیامبر اکرم (ص) و ثواب کمک به زن بی‌سرپرست و شخص مسکین مانند جهاد در راه خدا بیان شده‌است.
از مجموع این احادیث می‌توان دریافت که میزان ثواب عمل نیک، به عوامل گوناگونی چون میزان اهمیت عمل، میزان عقل فاعل، نیت او، و زمان و مکان عمل وابسته است. میزان عقاب نیز تابعی از عواملی همچون نسب فاعل، است؛ از این رو، آن گروه از فرزندان حضرت فاطمه (س) که عناد ورزند و حق امامان را نشناسند، دو برابرِ دیگر معاندان عذاب می‌شوند.
از میان محدّثان بزرگ شیعه، شیخ صدوق با تألیف کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، توجه شایانی به موضوع ثواب و عقاب کرده‌است.
واژه‌های ثواب و عقاب و مشتقات آن‌ها در متن احادیث اهلِ سنّت، بسیار کم به کار رفته‌است، اما نویسندگان و شارحان صحاح سته، واژه‌های ثواب و عقاب را در عنوان چند باب درج کرده‌اند. واژه جزا نیز کاربردی در حد واژه‌های ثواب و عقاب دارد. در برخی نقلها، گاه واژه‌های ثواب و جزا به جای هم به کار رفته‌اند.
جایگاه ثواب و عقاب

در آیات و روایات به این مسئله که ثواب و عقاب برای انسان از چه مرحله‌ای آغاز می‌گردد توجه بسیاری شده‌است. پاداش برخی از کارهای خیر و عقوبت برخی از گناهان در همین دنیا به انسان می‌رسد (و چه بسا بخشی از آن به قیامت واگذار شود) ولی جایگاه اصلی حسابرسی و ثواب و عقاب، قیامت است که کوچک‌ترین کار خیر یا شر مورد محاسبه قرار خواهد گرفت.
گرچه وجود عذاب قبر مورد قبول همه مسلمانان است. در اینکه چه کسانی در قبر از ثواب و عقاب برخوردار می‌شوند، اختلاف نظر است؛ در برخی روایات پاداش و کیفر در قبر تنها به مؤمنان و کافران خالص اختصاص دارد و دیگران در قیامت به پاداش و کیفر اعمال خود می‌رسند.
ثواب و عقاب در فلسفه و عرفان

در فلسفه و عرفان اسلامی، بیش از ثواب و عقاب بر سعادت و شقاوت تأکید و سعی شده‌است مفاهیم ثواب و عقاب به سعادت و شقاوت تحویل شود، حتی‌گاه زهد و عبادتِ غیرعارف برای رسیدن به ثواب، نوعی معامله خوانده شده‌است. فیلسوفان معمولاً مفهوم دینی فلاح را با اصطلاح سعادت بیان کرده‌اند.
ثواب و عقاب در فلسفه و عرفان > حقیقت ثواب و عقاب در فلسفه

سعادت نزد فیلسوفان متضمن نوعی لذت معنوی است و این لذت معنوی نیز جز ادراک و وصول به خیر و کمال نیست؛ بنابراین بالاترین سعادت، بیشترین ادراک خیر است و سعادتمندترین انسان واصل‌ترین انسان به خیر است. ملاصدرا تصریح کرده که عالم آخرت، که نشئه عذاب و ثواب است، عالمی ادراکی است. البته باید توجه داشت که نزد ملاصدرا ادراک و علم، مرتبه‌ای از وجود و بلکه عین وجود است.
فیلسوفان مسلمان، غالباً ثواب و عقاب را لازمه و معلول اجتناب ناپذیر عمل دانسته‌اند. به اعتقاد ملاصدرا همانگونه که غذاهای نامناسب بیماری‌زا هستند، عقاید نادرست و اعمال ناشایست نیز موجب بیماری نفس می‌شوند.
به اعتقاد ابن سینا، در این جهان، شرِّ کثیر وجود ندارد و اگر شرّی هست قلیل است. بخشی از این شرِّ قلیل، شرِّ برخی از انسانهاست اما این شر لازمه ذات آنهاست و نمی‌توان آن‌ها را فارغ از این شر آفرید. پس شرِّقلیل، مقدّر است و بدین ترتیب این پرسش مطرح می‌شود که اگر شرِّ برخی انسانها لازمه ذات آنهاست، پس چرا عقاب می‌شوند؟ به دیگر سخن، عقاب آن‌ها بر خلاف عدل است. پاسخ فیلسوفان به این پرسش چنین بوده‌است که عقاب آن‌ها نیز لازمه ذات آنهاست، همچون بیماری، که لازمه پرخوری است. ملاصدرا نیز از موافقان این نظریه است.