stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
کاخ گلستان
پیشینهٔ جامع از منظر دورهٔ تاریخی > دورهٔ قاجار > مظفرالدین‌شاه

مظفرالدین‌شاه قاجار پس از کشته شدن ناصرالدین شاه، به سلطنت می‌رسد. مهم‌ترین رخداد در دوران سلطنتش، امضای فرمان مشروطه و تشکیل اولین مجلس شورای ملی است. در این دوره، ساخت و سازها به‌طور چشمگیری کاهش یافته و بیشتر به تعمیرات پرداخته می‌شود. مظفرالدین شاه در ابتدای سلطنت[۱۳۱۴ق]، دستور می‌دهد بناهایی در محدودهٔ ایوان تخت مرمر برای صدراعظم و سایرین احداث شود. همچنین دو سمت شرق و غرب ایوان نیز ساخته شده و فضای شمالی و جنوبی حیاط ایوان تخت مرمر از هم جدا گردند. در سال ۱۳۱۶ ق اتاق برلیان از مجموعه اتاقهای عمارت بلور دچار تخریب گشته و تعمیر آن شروع می‌شود. این تعمیرات توسط میرزا محمود خان بروجردی (حکیم الملک)، وزیر دربار که وزیر بنایی هم بود انجام می‌پذیرد و در سال ۱۳۱۸ق با مبلغی معادل هشتصد هزار تومان به پایان می‌رسد. در کتیبه ای سنگی، که در پیشانی این عمارت نصب گردیده، با اشعاری شرح ماجرا بیان شده‌است. ظاهراً، بعد از این سال[۱۳۱۸ق]، نام عمارت برلیان، برای عمارت بلور مصطلح می‌گردد. در سال ۱۳۲۰ق، در اندرونی[حرمخانه، فرح ­آباد] ارگ سلطنتی، قصری ساخته می‌شود که در نقشه تروفیموف به سال ۱۹۳۱م[۱۳۱۰ش] با نام قصرِ ملکه مشخّص شده‌است. به علت خرابی سقف تکیه دولت به سال ۱۳۱۵ ق، عزاداری و تعزیه در آنجا برگزار نمی‌شد. چون بیم آن می‌رفت که سقف بر سر مردم فرود آید. تعمیراتی در سال دهم یا سال یازدهمِ سلطنت مظفرالدین شاه و مقارن با عشر اول محرم الحرام سال ۱۳۲۳ ق، به انجام می‌رسد. فرمان افتتاح اولین مجلس شورای ملی درروز یکشنبه ۱۸ شعبان سال ۱۳۲۴ ق، سه ساعت به غروب مانده در تالار برلیان توسط مظفرالدین شاه قاجار ابلاغ می‌گردد.ضمناً در پشت عمارت برلیان و در شمال آن، حیاط خلوتی نیز قرار دارد که معبری برای ورود از اندرونی[حرمسرا] به عمارت برلیان بوده‌است و بعد از به قدرت رسیدن رضا شاه پهلوی، از همین حیاط خلوت برای ورود به کاخ گلستان استفاده می‌شود.
پیشینهٔ جامع از منظر دورهٔ تاریخی > دورهٔ قاجار > محمدعلی‌شاه

محمدعلی‌شاه قاجار در سالِ۱۳۲۴ق به سلطنت رسید. و به مخالفت با مشروطه پرداخت. محمدعلی شاه آنچنان در کشمکش با مسائل مشروطیت بود که فرصتی برای توجّه به کاخ گلستان نداشت؛ بنابراین اثری از او در ابنیه ارگ سلطنتی نمی‌توان یافت. مشروطه خواهان پس از وی، پسر خردسالش، احمدمیرزا را به سلطنت انتخاب کردند.
پیشینهٔ جامع از منظر دورهٔ تاریخی > دورهٔ قاجار > احمدشاه

احمدشاه قاجار در ۱۲ سالگی، به سلطنت رسید و تا رسیدن به سن قانونی نقشی در اداره کشور نداشت. احمدشاه ۱۷ سال پادشاه ایران بود. سن کم و همچنین وقایع سیاسی که کشور را به سمت تغییر حکومت سوق می‌داد، به احمدشاه برای ساخت و ساز در ارگ سلطنتی مجالی نداد. «پس‌از کشته شدن ناصرالدین‌شاه، تکیه دولت اعتبار اولیه را از دست داده بود. در زمان سلطنت مظفرالدین‌شاه و محمدعلی‌شاه، گاهی تعزیه‌ای در آنجا برپا می‌شد اما جلال و عظمت سابق را نداشت. همچنین بعد از مشروطیت و در انقلابات سیاسی نیز بدون بودجه مانده و به کلی متروک شده و در شرف ویرانی بود. در اواخر دوره قاجار و در زمان احمدشاه، این مکان مرمت گردیده و نمایشگاه کالاهای وطنی به مدت یک ماه و نیم در آن برپا شد.»
پیشینهٔ جامع از منظر دورهٔ تاریخی > دورهٔ جمهوری اسلامی

در چند دههٔ اخیر، مرمت‌هایی در کاخ گلستان صورت پذیرفته‌است. تعویض شیروانی‌ها و تیرهای چوبی آنها با تیرهای آهنی از آن جمله است. سنگ مزار ناصرالدین شاه، جهت محفوظ ماندن، از شاه عبدالعظیم، به خلوت کریمخانی منتقل شده و همچنین تختی سنگی متعلّق به فتحعلیشاه که با توجّه به عکسهای قدیمی در جلوی عمارت‌های خروجی و عاج و سپس در تکیه دولت قرار داشت، نیز در گوشه ای دیگر از خلوت کریمخانی سکنی می‌گزیند. پلکان جلوی ایوان شمس العماره که در دورهٔ پهلوی دوم، دوباره ساخته شده بود، برچیده می‌شود. احیای حوض‌های قدیمی مجموعه، با همان عمق، از دیگر اقدامات این دوره است. گنجینه ای[مخزن] برای اشیاء(۱۳۷۰ ش) و پارکینگی برای ماشین‌های مجموعه(۱۳۷۴ ش)، احداث می‌گردد. کاخ گلستان نهایتاً در دوم تیر ماه سال ۱۳۹۲ش (۲۰۱۳ م) در فهرست میراث بشری یونسکو به ثبت می‌رسد.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت

کریمخان زند در کنار دیوانخانه و در سمت شرق آن (در شمال غربی باغ گلستان حدفاصل ایوان تخت مرمر و تالار سلام)، محلی برای اهل حرم و استراحت خویش احداث می‌نماید؛ که امروز به خلوت کریمخانی معروف شده‌است. حرمخانه[خلوت کریم­خانی] با معبرهایی به دیوانخانه و باغِ جنبِ آن متّصل می‌گردید. آقامحمدخان بعد از فتح شیراز به سال ۱۲۰۶ق، استخوان‌های کریمخان را پس از نبش قبرش در شیراز، به تهران انتقال داده و در زیرِ پله‌های حوض جوش یا کریاس[راهرو، دالان] خلوت کریمخانی دفن می‌نماید. بعد از ساخت موزه همایونی(۱۲۹۶–۱۲۹۴ق)، خلوتخانهٔ کریمخانی، تغییرات عمده ای می‌نماید. اگر خلوتخانهٔ کریم خانی را به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم کنیم، بخش شمالی جزو موزه همایونی می‌شود و بخش جنوبی نیز خود به دو بخش شرقی و غربی تقسیم شده، که در بخش غربی، بنایی دو طبقه، برای دربار اعظم و مشورت خانهٔ دولتی و صدراعظم و وزارت خارجه اختصاص می‌یابد و در بخش شرقی نیز حیاطی ساخته می‌شود. آنچه که از خلوتخانهٔ کریمخانی باقی می‌ماند، حوض جوش آن است که به عنوان مظهر قنات حفظ می‌گردد. در ضمن راه ورود از دیوانخانه تخت مرمر به باغ سلطانی نیز بعد از تغییرات خلوتخانهٔ کریمخانی، از میان حیاط صندوقخانهٔ مبارکه گشوده می‌شود.
پس از انقلاب سنگ مزار ناصرالدین شاه از شاه عبدالعظیم به خلوت کریمخانی اضافه می‌شود. همچنین تختی از مرمر متعلق به دوره فتحعلیشاه نیز در این خلوت جای می‌گیرد. این تخت ابتدا جلوی شاه نشین عمارت خروجی قرار داشت و سپس به جنبِ عمارت عاج منتقل شده و در نهایت در تکیه دولت استقرار می‌یابد. پس از انتقال به تکیه دولت، جسد ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه را تا آماده شدن مزارشان برای مدتی بر روی آن در تکیه دولت، به امانت می‌گذارند. تخت مذکور بعد از تخریب تکیه دولت در دورهٔ پهلوی، در مخازن نگهداری شده تا اینکه در دورهٔ جمهوری اسلامی به خلوت کریمخانی منتقل می‌گردد. البته در دورهٔ مظفری یک دهنه از طول آن کاسته می‌شود.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > عمارت موزه [سرسرا ،تالارِ سلام(تالارِ تاجگذاری)، تالارِ آینه(اتاق یا تالار گلستان)، کتابخانه­ ی سلطنتی]-((موزه مخصوص))

ناصرالدین شاه بعد از سفر اولش به فرنگستان[سال۱۲۹۰ق] تصمیم می‌گیرد موزه ای جدید در ارگ سلطنتی بنا کند. برای غنی تر شدن اشیاء موزه، فراخوانی، برای اهدای اشیاء از طرف مردم به موزه همایونی در روزنامه درج می‌گردد. با توجه عکسی قدیمی متعلّق به سال ۱۲۹۲ق و گفته‌های اعتمادالسلطنه در روزنامه ایران به سال ۱۲۹۳ قو ۱۲۹۴ق، بنای موزه، هنوز به اتمام نرسیده‌است. موزهٔ جدید در شمال باغ سلطنتی و مابین عمارت عاج و خلوتخانه کریمخانی احداث می‌شود. در سال ۱۲۹۶ق اشیاء موزه قدیم به محل جدید منتقل می‌شوند. بنابراین زمان ساخت موزه، بین سالهای ۱۲۹۴–۱۲۹۶ق می‌باشد. بنای مذکور در دو طبقه ساخته شده و توسط پلکانی دوطرفه قابل دسترسی بوده‌است. جنوب این پلکان در طبقه بالا، تالارِ آینه[تالار گلستان]، در غرب، تالارِ موزه، در شمال، کتابخانهٔ سلطنتی و در شرق، تالارِ عاج واقع بودند.
«طرح و معماری تالار سلام و تالار آینه و سرسرا و حوضخانه‌های مربوط به آن به وسیلهٔ حاجی ابوالحسن، معمارباشی عهد ناصرالدین شاه و ملقّب به صنیع الملک انجام گرفته و مباشرت بنّایی آن با میرزا یحیی خان معتمدالملک (وزیر بنّایی) بوده‌است». تزئینات و چیدمان موزه و تالار آینه بر اساس آرایه خطی، متعلّّق به میرزا ابوالفضل ساوجی، که در تالار آینه نصب است، در سال ۱۲۹۹ق به اتمام می‌رسد. در همان سال ۱۲۹۹ق، اولین سلام نوروزی در آن برپا می‌شود و پس از این سال است که نامِ تالارِ سلام نیز به آن گفته می‌شود. ضمناً بین بنای تازه تأسیس[موزه] با تالار عاج اختلاف سطح وجود داشته‌است.
برای تاجگذاری پهلوی دوم، تالار سلام[موزه] تغییرات زیادی می‌کند. اشیاء جمع‌آوری می‌شوند و کتابخانهٔ سلطنتی هم به جنب شمس العماره منتقل می‌گردد. دو مجسمهٔ شیر پلکان شمس العماره نیز که ابتدا به مدخلِ ورودی کاخ ابیض منتقل شده بودند، به ورودیِ عمارت موزه[سلام، تاجگذاری] انتقال می‌یابند. در همین دوره، به سبب مراسمِ تاجگذاری در تالارِ سلام، دیوارِ حائل، بین دیوانخانهٔ تخت مرمر و باغ گلستان برچیده می‌شود و فضای کنونی کاخ گلستان پدید می‌آید.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > عمارت عاج

در هیچ‌یک از منابع دورهٔ قاجار سخنی از تاریخ احداث عمارتِ عاج دیده نمی‌شود. ولی با توجه به عکسی از بالای شمس العماره [۱۲۸۳ق] که عمارت بلور در آن مشهود است ولی اثری از عمارتِ عاج به چشم نمی‌خورد و همچنین در سندی متعلّق به اول[دوم] محرم الحرام سال ۱۲۸۵ق، که ناصرالدین شاه از خوردن ناهار در اتاق عاج خبر می‌دهد ولی از جدیدالاحداث بودن آن سخن نمی‌گوید[یعنی قبل از این تاریخ احداث شده‌است]، بازه زمانی ساخت عمارت عاج را بین سالهای ۱۲۸۳ لغایت ۱۲۸۴ق [بعد از احداث شمس ­العماره] مشخّص است.
در این عمارت اشیاء نفیسه و پرده‌ها و تحفه‌هایی که پادشاهان دوستِ هم عهد[ناصرالدین شاه] به هدیه فرستاده بودند قرار داشت. ازجمله، تصاویر ابنیه قدیم شهر رم که با سنگهای الوان[موزاییک] درست شده بودند. هدایای پادشاه ایتالیا که در سفر فرنگستان به ناصرالدین شاه اهدا گردیده بود. چندین گلدان بزرگ از جنس مالاخیت و چندین گلدان چینی از امپراتور روس و چند نقاشی بزرگ از تصاویر پادشاهان انگلستان و امپراتریس هندوستان، به همراه چند گلدان چینی کارخانه سِرو که از طرف دولت فرانسه اهدا شده بود. در تالار بزرگ این عمارت که ۳۴ قدم طول و ۲۵ قدم عرض دارد میز و صندلی‌های طلا و یک تخت مرصّع بسیار بزرگ با جواهرات فراوان بر روی آن[تخت خورشید یا طاووس] که اغلب در سلام اعیاد، پادشاه روی آن جلوس می‌نمود. بر اساس سندی متعلّق به سال ۱۳۳۰ق [دوره­ ی احمد شاه قاجار] که فهرست اشیاء موجود در اتاق‌های شمالی عمارت مبارکه گلستان را بیان می‌دارد، حوضخانهٔ این عمارت را با نام اتاقِ سفره خانه یا اتاقِ گودی معرفی می‌نماید. ضمناً تختی از جنس مرمر متعلّق به فتحعلیشاه نیز که قبلاً در جلوی عمارت خروجی قرار داشت، به جنب عمارت عاج منتقل می‌گردد.
این بنا با عمارت بلور[برلیان] در نمای بیرونی دارای اختلاف سطح بود. در سال ۱۲۹۲ق با توجه به تصاویر موجود، تغییراتی در تالار عاج ایجاد می‌شود. در عکس مذکور اثری از ایوان عمارتِ عاج دیده نمی‌شود. به گفتهٔ ذکاء ایوان به تالار عمارت اضافه شده‌است و با این کار عمارتِ عاج در نمای بیرونی هم سطح با عمارتِ بلور[برلیان] می‌گردد.
در عکس ­های به جا مانده از فردریک گَادمرِ که در سال ۱۹۲۷م[۱۳۰۶ش] برای مجموعه­ ی شخصی به نام آلبرت کان عکس برداری کرده‌است، اختلاف سطح بین عمارت عاج و موزه هنوز پابرجاست. با توجه به جهت شیروانی‌های عمارت برلیان و اتاق قرمز[ناهارخوری، شربت‌خانه] که بین عمارت عاج و برلیان قرار داشته، همسو بوده و با عمارت عاج فرق دارند ولی در عکس هوایی سال ۱۹۴۲م[۱۳۲۱ش] جهت شیروانی‌های اتاق قرمز[ناهارخوری، شربت‌خانه] با عمارت عاج یکسان شده‌اند، و همین امر مؤید آن است که تغییراتی در این دو عمارت صورت پذیرفته و سطح آنها با یکدیگر هم تراز و با عمارت موزه از نظر ارتفاع هم سطح شده‌اند؛ بنابراین هم سطح شدن عمارت عاج با موزه بین سالهای ۱۳۰۶ تا ۱۳۲۱ش رخ داده‌است. پس از این رخداد، فضاهایی در شمال تالارِ عاج و تالار سلام[موزه، تاجگذاری]، به عنوان تالار ظروف و سالن نمایش، اختصاص می‌یابد.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > عمارت برلیان[بلور]

«در سال ۱۲۳۵ ق، الکساندر اول[تزار روسیه]، حوضی بلوری را به فتحعلیشاه تقدیم می‌کند، که در یکی از بناهای سلطنتی نصب می‌شود». در سال ۱۲۹۹ق بخشی از سقف عمارت نارنجستان فرو می‌ریزد و همین امر باعث می‌شود که ناصرالدین شاه به فکر تغییراتی در بناهای اندرونی بیافتد. بعد از این زمان، تغییراتی نیز در عمارت بلور ایجاد شده و این عمارت را که قبل از سال ۱۲۹۶ ق، از نظر نمای بیرونی با عمارتِ عاج هم سطح گشته بود، از نظر ارتفاع نیز با آن عمارت هم سطح می‌گردد. ناصرالدین شاه برای اولین بار در سال ۱۳۰۳ق از ساختِ تالار برلیان خبر می‌دهد. ذکاء اعتقاد دارد که این تالار جایگزین عمارت بلور[در شرق عمارت عاج] شده‌است و پیِ آن بر روی پی‌های عمارت بلور قرار دارد و به همین علت است که کف آن را نتوانستد به اندازهٔ کف سایر تالارها بالا ببرند. لازم است ذکر شود پس از این تغییرات، عمارتِ بلور، به اتاق‌هایی تقسیم می‌شود که از شرق به غرب عبارت بودند از: اتاق پیشخدمتان، تالار[اتاق]برلیان، تالار[اتاق]بلور یا سلام، اتاق ناهارخوری[لازم است ذکر شود که این اتاق در ابتدا اتاقِ قرمز خوانده می­ شد و بعدها در دورهی پهلوی به شربت‌خانه معروف گردید].
ذکاء جایگزینی تالار برلیان با تالار بلور را بعد از سال ۱۳۰۰ ق می‌داند زیرا در منابع تاریخی آن سال، نام تالارِ بلور هنوز دیده می‌شود. لیکن، نام تالارِ بلور، در سال ۱۳۰۵ق و همچنین در سال های۱۳۱۴ و ۱۳۱۵ و ۱۳۱۶ق نیز در اسناد و کتب تاریخی دیده می‌شود، و همان‌طور که در سند ارائه شده دیدیم، منظور، تالاری در جنبِ تالارِ برلیان و در سمت غرب آن بود که گاهی مراسمِ سلام در پیشگاه آن برگزار می‌گردید. یکی از خصوصیات اجرای مراسم سلام، وجود حوضی[آب] در جلوی محل برگزاری مراسم است. در جلوی تالار بلور، حوضی برای این کار تعبیه شده بود که ابتدا به صورت چندضلعی کوچکی بود ولی بعد به شکل بیضی بزرگتری تبدیل شد.
در سال ۱۳۱۶ق، عمارت برلیان دچار تخریب گشته و تعمیر آن شروع می‌شود. این تعمیرات توسط حکیم الملک، وزیر دربار که وزیر بنایی هم بود انجام می‌پذیرد و در سال ۱۳۱۸ق با مبلغی معادل هشتصد هزار تومان به پایان می‌رسد. در کتیبه ای سنگی، که در پیشانی این بنا نصب گردیده، با اشعاری شرح ماجرا بیان شده‌است.
فرمان افتتاح اولین مجلس شورای ملی در ۱۸ شعبان سال ۱۳۲۴ق، در اتاق برلیان توسط مظفرالدین شاه قاجار ابلاغ می‌گردد. ضمناً در پشت عمارت برلیان و در شمال آن، حیاط خلوتی نیز قرار داشت که معبری برای ورود از اندرونی[حرمسرا] به عمارت برلیان بوده‌است و بعد از به قدرت رسیدن رضا شاه پهلوی، از همین حیاط خلوت برای ورود به کاخ گلستان استفاده می‌شد.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > اقامتگاه (خوابگاه) الیزابت [نارنجستان]

«نارنجستان، در سال ۱۲۹۳ ق» و در ضلع شمالی باغ گلستان و شرق عمارت بلور، به صورت شرقی ـ غربی احداث می‌گردد که «آبِ نهر جاری در میان آن، از قنات تازه تأسیس ناصری در سال ۱۲۷۷ق، تأمین می‌گردید.» «حوض بلور هدیه الکساندر اول[نصب شده در عمارت بلور] نیز بعد از تبدیل عمارت بلور به برلیان، به آنجا منتقل می‌شود». لازم است ذکر شود که پس از کشته شدن ناصرالدین شاه به دست میرزا رضا کرمانی در سال ۱۳۱۳ق در شاه عبدالعظیم، بدن او را در همین نارنجستان و کنار حوض بلور غسل داده و با کفنی که عضدالملک برای خود آماده کرده بود، کفن می‌نمایند. مظفرالدین شاه را نیز پس از مرگ، در حوض نارنجستان غسل می‌دهند.
در اسفند ماه ۱۳۳۹ ش برابر با مارس ۱۹۶۱ م به سبب سفر الیزابت دوم[ملکه بریتانیا] به ایران، محل اسکانی برای وی در سمت شرق عمارت برلیان[در محدوده ­ی عمارت نارنجستان] احداث می‌گردد که به خوابگاه[اقامتگاه] الیزابت معروف بوده و پس از آن دیگر از سرنوشت حوض بلور خبری به میان نمی‌آید. این مکان هم اینک به محلی برای مخازن نسخ خطی، اسناد خطی و اسناد تصویری، تغییر کاربری داده‌است.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > شمس العماره

شمس العماره بنایی مرتفع در پایتخت به سال ۱۲۸۳ق ساخته می‌شود. بنایی که ناصرالدین شاه قبل از سفر به فرنگ، دستور ساختش را به دوستعلی خان معیرالممالک (نظام الدوله) می‌دهد و ظاهراً قصدش دیدن مناظر اطراف است. این بنا، با پنج طبقه و دو برج بلند، که از هر مکانی در دارالحکومه قابل مشاهده بود، در سمت شرقی ارگ سلطنتی و در مجاورت عمارت بادگیر ساخته می‌شود. شمس العماره بعدها، با ایجاد تغییرات عمده در بنا، کاربردی چندگانه همچون برگزاری مراسم سلام‌های خاص، پذیرایی از میهمانان، ملاقات با سفرا، تلگرافخانه و تلفنخانهٔ شخصی شاه[در یکی از دو اتاق گوشواره­ ی شمس ­العماره] و … پیدا می‌کند. در تمام کتب تاریخی سال احداث این بنا را ۱۲۸۴ق ذکر کرده بودند که با شناسایی آرایه خطی در مخازن کاخ گلستان، و پس از اثبات تعلّق آن به شمس العماره، تاریخ ساخت آن به سال ۱۲۸۳ق تصحیح شده‌است.
علیقلی میرزا اعتمادالسلطنه در معرفی میرزا عبدالوهّاب ملقّب به میرزا محرم، او را فردی متبحّر در سرودن شعر برای بیان تاریخ در ساختار ابجد، عنوان می‌نماید. یکی از این ماده تاریخ‌ها متعلّق به شمس العماره است که بر اساس حروف ابجد، ۱۲۸۱ق یعنی تاریخ آغاز ساخت بنا می‌باشد. محتمل است در ذهن خواننده چنین خطور نماید که این نوع ذکر تاریخ به ابجد، معمولاً شامل زمان انجام کاری است؛ لیکن میرزا خلیفه در مراسم کلنگ زنی توسعهٔ شهر تهران نیز در سال ۱۲۸۴ق، با سرودن بیتی آغاز شروع به کار این پروژه را اعلام می‌دارد. محمودخان صبا ملک الشعرا هم تابلویی از عمارت بادگیر به تاریخ ۱۲۸۱ ق کشیده‌است، که ذکاء، زاویهٔ دید نقّاش را از بالای شمس العماره می‌داند. با این تفاسیر، آغاز احداث بنا در سال۱۲۸۱ق و حدود دو سال بعد، در سال۱۲۸۳ق به پایان رسیده‌است. فرهاد میرزا نیز به این موضوع اشاره کرده‌است. لازم است ذکر شود که عدد ۱۲۸۳ به حساب جُمَل[ابجد]کاخ شاهنشاه می‌شود، البته ذکاء آن را کاخ شاهانشاه می‌خواند که به حساب جُمَل[ابجد] برابر با ۱۲۸۴ق می‌شود. در عکسی متعلّق به سال ۱۳۱۰ ق، پلکان جلویی ایوان، دیگر دیده نمی‌شود و مویّد آن است که این بنا نیز مانند دیگر بناهای ایوان دار، برای دسترسی به ایوان از اتاق‌های گوشواره استفاده می‌شود.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > عمارت بادگیر

ذکاء، تاریخ احداث عمارت بادگیر را به دوره فتحعلی‌شاه نسبت می‌دهد. گلشن، تاریخ ساخت بنا را به سال ۱۲۷۰ ق، و به هنگام توسعه بخش شرقی باغ گلستان مرتبط می‌داند.اعتمادالسلطنه، نه تنها، این بنا را متعلّق به فتحعلی‌شاه[خاقانِ مغفور] نمی‌داند، بلکه در چندین مورد، ساخت آن را به پدرش، علی خان حاجب الدوله نسبت می‌دهد. در صورتی که این بنا در سال ۱۲۷۶ ق، پس از چهار سال، توسط حاجی محمدخان حاجب الدوله طی مراسمی به ناصرالدین شاه تقدیم می‌شود.
با بررسی اسناد و مدارک دورهٔ قاجار، این بنا متعلّق به دورهٔ فتحعلی‌شاه است، ولی جزو بناهای ارگ سلطنتی نبوده تا بتوان تاریخ دقیقی از ساخت آن ارائه داد.
عمارت بادگیر در طی سالیان متمادی، حتی در دورهٔ ناصری تغییرات بسیاری را به خود دیده‌است. با ساخت قوشخانه[پرنده ­خانه] در سمت شرق عمارت بادگیر، دسترسی شرقی بنا به حیاط جنوبی مسدود می‌گردد. در سمتِ غرب عمارت بادگیر، زین‌خانه سلطنتی[چادرخانه فعلی] قرار داشته و در انتهای حیاطِ آن نیز کارخانه‌های الماس تراشی سلطنتی، دایر می‌گردند. بعد از ترور ناصرالدین شاه توسط میرزا رضا کرمانی، عمارتِ بادگیر مدتی محل جلوس صدراعظم بوده‌است. عیسی صدیق نیز در سال ۱۲۹۸ش[۱۳۳۷ق، ۱۹۱۹م] در عمارت بادگیر به دیدار رئیس الوزرا می‌رود و تروفیموف نیز در نقشهٔ کلِّ زمین‌های قصر سلطنتی گلستان طهران به سال ۱۹۳۱ م(۱۳۱۰ش)، حیاطِ پشتِ عمارت بادگیر را حیاط وزرا معرفی می‌نماید. ضمناً تاجگذاری مظفرالدین شاه (یکشنبه ۲۳ ی الحجه ۱۳۱۳ ق) در همین عمارت انجام شده‌است.
وزارت راه در سال ۱۳۲۶ ش برای استفاده از عمارت بادگیر آن را مرمت کرده و بر اساس کتیبه ای در تالار شاه نشین عمارت بادگیر، این موضوع را اعلام می‌دارد. در آن زمان اتاق‌های عمارت، جنبه اداری پیدا می‌کنند و نقاشی‌ها به زیر گچ می‌روند و متعاقب آن ایوانی در قسمت شمالی و جلوی پنجره‌های ارسی اضافه می‌شود که بدین ترتیب، راه ورود به حوضخانه نیز تغییر می‌یابد. در بین سال‌های ۱۳۴۹ و۱۳۵۰ ش این بنا با توجه به طرح‌های اولیهٔ عمارت بادگیر، توسط استاد پیرنیا و همکارانشان، مرمت و بازپیرایی می‌گردد. نقاشی‌های اتاق‌ها از زیر گچ خارج شده، ستون‌های سنگی جایگزینِ ستون‌های چوبی و گچیِ تخریب شدهٔ ایوان می‌گردند، کاشی‌های ازبین رفتهٔ کف و دیوارها، ساخته و مرمت می‌شوند. حوضخانهٔ عمارت نیز به طرز بسیار زیبایی آجرکاری شده و در نهایت برج بادگیرِ جنوب غربی عمارت نیز دوباره ساخته می‌شود.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > چادرخانه (زین‌خانه)

احتمالاً این بنا هم‌زمان با عمارت الماس ساخته شده و می‌تواند از جمله مستحدثات عهد فتحعلی شاه قاجار محسوب شود. پیشینه انتساب نام چادرخانه به این مکان به درستی مشخص نیست ولی با تکیه بر مدارک می‌توان اظهار داشت در مقطعی از دوران قاجار محل نگهداری زین‌های سلطنتی بوده‌است. زین‌خانه (چادرخانه) در ضلع جنوبی باغ گلستان و مابین دو عمارت الماس و بادگیر قرار دارد. ورود به بنا از ضلع شمالی آن صورت می‌گیرد. درگاه ورودی به فضایی مقدماتی گشوده می‌شود که با دو ستون از فضای اصلی تالار مجزا شده‌است. در طبقه بالایی این فضا، فضای ستون دار دیگری قرار داردکه به مثابه شاه نشینی در بالای تالار نشسته و از سوی دیگر با پنجره ارسی به باغ گشوده می‌شود. این فضا در طرفین خود نیز دو اتاق کوچک دارد که هر یک با پنجره‌های چوبی به باغ می‌نگرد. دیوارهای فضای طبقه بالا - برخلاف دیوارهای ساده تالار - با قطعات آینه و تزئینات نقاشی و آینه کاری قاب‌بندی و تزئین شده‌است. سقف این فضا پوشیده از نقاشی بوده که امروزه قسمتی از آن باقی است. بعد از این فضا تالار اصلی بنا واقع است نورگیرهای میانه طاق‌ها روشنایی این تالار مستطیل شکل وسیع را تأمین می‌کند. اطراف فضای اصلی غرفه هاو طاقنماهایی با قوس جناغی - با تناسبات کشیده- قرا گرفته که به سطوح دیوارها تنوع بخشیده‌است.
زین‌خانه سلطنتی[چادرخانه] در طول حیات خود به دفعات مرمت شده که آخرین بار آن در سال ۱۳۷۷ ش در راستای تبدیل آن به فضای نمایشگاهی بوده‌است. در اسفند ماه ۱۴۰۰ش نیز طبق برنامه ای مشخص و پس از تجهیز به ویترین‌های استاندارد به مکان ثابت نمایشگاه‌های موقت کاخ گلستان تبدیل شد.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > تالار الماس

لرد کرزن تنها کسی است که از ساخت قصری توسط شاه سلیمان صفوی در تهران خبر می‌دهد.احتمال می‌رود این بنا در قسمت غربی عمارت بادگیر واقع در ضلع جنوبی باغ گلستان قرار داشته باشد. بنای مذکور در زمان شاه سلطان حسین صفوی برای دوره ای کوتاه محل استقرار او بوده بطوریکه احمد دری افندی نماینده دولت عثمانی را نیز به حضور پذیرفته‌است. گویا احتمالاً این بنا در اوایل دورهٔ زندیه به عنوان دیوانخانه، محل جلوس کریمخان زند قرار می‌گیرد. فتحعلیشاه قاجار تغییراتی در این بنا ایجاد کرده و نام تالار الماس را به آن می‌نهند. سال بازپیرایی تالارِ الماس و احداث عمارت بلور، همزمان با یکدیگر[۱۲۲۴ ق] اتفاق افتاده‌است.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > قصر ابیض[موزه مردم‌شناسی]

این بنا در غرب باغ گلستان واقع بوده‌است. بازه زمانی ساخت این بنا با توجه به اسناد موجود ۱۳۰۹–۱۳۰۸ ق می‌باشد. قصرِ ابیض، به مباشرت بنایی اسماعیل امین‌الملک، برادر علی‌اصغر امین‌السلطان، و برای جلوس زمستانی ناصرالدین شاه، ساخته می‌شود.
گمان می‌شد که بنای مذکور به سبب هدایای سلطان عثمانی[عبدالحمید] و به جهت عدم جای کافی برای این هدایا در کاخ‌های دیگر ارگ سلطنتی، ساخته می‌شود، لیکن هدایای ارسالی از کشور عثمانی در سال ۱۳۱۳ق، یعنی چند سال پس از ساخت کاخ ابیض به ایران می‌رسند. در هر صورت قصر ابیض محلی برای هدایای رؤسای کشورهای دیگر بود و تالار بزرگ این عمارت به نام تالار عبدالحمید معروف است. [لازم است ذکر شود که در هیچ­ یک از منابع دوره­ ی قاجار، در قصر ابیض نام تالار عبدالحمید دیده نمی‌شود].
تاج السلطنه، دختر ناصرالدین شاه نیز، از برپایی مراسمی همچون، تئاترها، ارکسترها و بازی‌های مخصوص زنانِ حرم، در تالار این بنا خبر می‌دهد. پس از اختراع چراغ الکتریک و راه اندازی آن در عمارات سلطنتی، بازی چراغ خاموش کنی، در تالار این عمارت برگزار می‌شد.
گویا به دلیل کسالتی که یکباره، پس از احداث این بنا، برای ناصرالدین شاه پدید می‌آید، او جز در بعضی مواقع رسمی، در قصرِ ابیض مسکن نمی‌نماید. در دورهٔ مظفری، امور دولتی، همچون اعلام وزارت اعظم عین الدوله، جلسه وزرا با ولیعهد برای بررسی مشکلات، جلسه اتابک با وزرا، جلسه وزرا با یکدیگر و قرعه کشی جهت انتخاب نمایندگان شاهزاده‌ها، برای شرکت در اولین مجلس شورای ملی در این عمارت برگزار می‌گردد. ضمناً در سال ۱۳۲۶ ق تلگرافخانهٔ شمس العماره به زیر عمارت ابیض منتقل شده، و در سال ۱۳۲۷ق نیز، محل جلوس نایب السلطنه[عضدالملک] می‌شود.
قصرِ ابیض در دورهٔ پهلوی نیز در اختیار نخست‌وزیری قرار می‌گیرد، تا اینکه در سال ۱۳۲۵ ش به سازمان هنرهای زیبای کشور[وزارت فرهنگ و هنر بعدی] واگذار می‌گردد. پس از تعمیراتی مختصر، محل نمایشگاه‌های موقت مردم‌شناسی[مانند نمایشگاه گیلان] و اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه می‌شود. پس از تشکیل وزارت فرهنگ و هنر در سال ۱۳۴۳ ش و انتقال اداره کل موزه‌ها و فرهنگ عامه به محل جدید، در اتاق‌های طبقات قصرِ ابیض منطبق با شیوه معماری اصلی آن، تغییرات و تعمیرات مهمی صورت می‌پذیرد. نهایتاً سال ۱۳۴۷ش، آثار موزهٔ مردم‌شناسی سابق[منزلِ مختارالسلطنه در خیابان ارامنه] به این مکان منتقل و در سال ۱۳۵۰ ش، قصرِ ابیض به عنوانِ موزهٔ مردم‌شناسی شروع به فعالیت می‌نماید.
پیشینه جامع از منظر ابنیه و بافت > عمارات و دیوانخانه ارگ سلطنتی

سخن از ناپیدایی بناهایی در محدوده بیرونی کاخ گلستان شامل ایوان دارالحکومه تخت مرمر و باغ گلستان است؛ عرصه حکومت و سلطنت. وتغییر در ابنیه سلطنتی که گاهی موجب از میان رفتن آنها گشته‌است.
مایلم در ابتدا از آخرین تغییر یعنی دیواره حایل میان ایوان دارالحکومه تخت مرمر و باغ گلستان با بناهای موجود در آن سخن بگویم. سلسله بناهایی حدفاصل خلوتخانه کریمخانی تا قصر ابیض (موزه مردم‌شناسی) که بواسطه تغییر کارکرد حیاط دارالحکومه و مراسم تاجگذاری پهلوی دوم از میان برداشته شد. و عرصه کاخ گلستان را با ادغام باغ گلستان و دارالحکومه تخت مرمر یکپارچه ساخت و به شکل امروزین خود نزدیک نمود. در دیگرناپیدایی عمارت خورشید است از مستحدثات فتحعلی شاه قاجار به سال ۱۲۱۶ ق، و واقع در جبهه شمالی ایوان دارالحکومه تخت مرمر که روزگاری به محل اقامت کامران میرزا وزیر جنگ ناصرالدین شاه اختصاص یافته و بعدها به وزارت جنگ تبدیل می‌شود، در مقطعی از تاریخ با برپایی کمیته جنگ در آن حکم اعدام شیخ فضل‌الله نوری را صادر و به گاه پادشاهی احمد شاه قاجار به دفتر کار مورگان شوسترجهت رتق و فتق امور مالی و وصول مالیات‌ها اختصاص می‌یابد و در سرانجامش؛ ویران و با باقی فضای حرمخانه که در مجاورت آن بود و طی روندی تدریجی به وزارت مالیه (دارائی) فعلی تبدیل می‌گردد.
و اما باغ گلستان؛ دچار بیشترین تغییر در ساختار ابنیه خود گشت. سازه میانی شامل بناهایی یکپارچه صندوقخانه؛ رختدارخانه؛ تالار گلستان (۱۲۱۶ ق) مکان برگزاری سلام‌های خاص؛ موزه و کتابخانه قدیم (۱۲۷۰ق)؛ و خروجی (۱۲۶۸ق) که در روندی تدریجی از غرب به شرق و احتمالاً از دوره کریمخانی تا ناصری شکل گرفته بود و باغ را به دو بخش تبدیل می‌نمود در سال ۱۲۹۶ ق و در عهد ناصری به یکباره و بعد از تکمیل عمارت موزه و در راستای توسعه باغ گلستان ویران گشتند و جای حود را به حوض‌ها و باغچه‌ها دادند. سلسله بناهای منفصلی چون کلاه فرنگی آقا محمد خانی (عمارت چهار فصل) نیر که مراسم مهمی همچون سلام " تحویل سال نو " و حتی در دوره‌های بعدی تاجگذاری ناصرالدین شاه در آن انجام می‌پذیرد مابین سال‌های ۷۸–۱۲۷۷ ق تخریب می‌شود. برج فتحعلی شاهی (صَرح مُمَرّد) نیز که در راستای همین کلاه فرنگی و در حیاط جنوبی باغ گلستان واقع بود قبل از ۱۲۹۶ ق تخریب شده و بعدها جای این دو بنا، حوض‌های مدوری شکل می‌گیرد که هم اینک باقی است. کلاه فرنگی چهلستون چوبی جایگاه تخت بلور اهدایی الکساندر اول به فتحعلی شاه قاجار واقع در حیاط جنوبی گلستان نیز به همراه نارنجستان وسط باغ دچار سرانجامی مشابه شده و تخریب می‌گردند.
سلسله بناهایی که تا حدودی به محاذات باغ گلستان قرار داشتند مانند: عکاسخانه (۱۲۸۰ق)؛ تکیه دولت (۱۲۹۰ ق) که سوای کارکرد ماهوی آن در مقطعی با تشکیل مجلس مؤسسان در ۱۵ آذرماه سال ۱۳۰۴ ش جهت تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی تاریخ ساز شد؛ آبدارخانه (۹۴–۱۲۹۲ق) و عمارت گالری (۱۳۱۲ ق) که در مقاطعی محل تشکیل هیئت وزراء و شاهد وقوع رویدادهایی مانند اعلان ولایتعهدی محمد علی شاه و احمد شاه در خود بوده‌است نیز به سرانجامی مشابه دچار و تخریب گشتند.