جهرم
تاریخ > پیش از اسلام

حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب می‌نویسد «جهرم شهری وسط و از بناهای بهمن بن اسفندیار است.» اگر چه بهمن و اسفندیار و غیره جنبهٔ افسانه‌ای داشته و سندیت تاریخی ندارد ولی توجه به اشارات تاریخی از سرنوشت دارا و اردشیر و بهرام گور و غیره و اشارات فردوسی چنین به نظر می‌رسد که جهرم در دوران قبل از اسلام دارای اهمیت مخصوصی بوده و یکی از شهرهای معتبر فارس به‌شمار می‌رفته‌است و حتی اشتهار آن در داستان‌های قدیم ایران به حدی بوده که در سرگذشتهای اسکندر و دارا نیز نامی از این شهر به میان می‌آید؛ و به‌طور خلاصه از داستان‌های اشاره شده در شاهنامه و دیگر منابع تاریخی چنین بر می‌آید که جهرم در ان زمان در بین شهرهای فارس، به صورت دژی مستحکم و نقطه سوق‌الجیشی پراهمیتی بوده و در تمام داستان‌های مربوط، آخرین موضع حفاظتی در خط عقب‌نشینی بوده‌است؛ و آثار بناهای مشهور به قلعه گبری که در دامنه کوه‌های جنوبی و شمال غربی شهر هنوز باقی است نام برد که به سبک معماری ساسانی ساخته شده‌است.
اسناد و آثار تاریخی گویای آنست که جهرم در دوره هخامنشی تأسیس می‌شود و دردوره ساسانیان اوج می‌گیرد و گسترش پیدا می‌کند. شهر جهرم از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است به طوری که در زمان ساسانیان این شهر منطقه شاهزاده نشین بوده که این شاهزادگان ساسانی در محله کوشکک امروزی ساکن بوداند که وجه تسمیه کوشکک برگرفته از قصر کوچک است که در مرکز این محله بوده که بر اساس شاهنامه فردوسی فرخزاد خسرو پسر خسرو پرویز پس از مرگ آزرمیدخت یا به گزارش طبری پس از مرگ خسرو پسر مهر گشنسب به مدت 1ماه پادشاهی با نوشیدن می آمیخته به زهر از دست یک بنده ی دربار از پای در امد.  آثار به جا مانده از آن دوران مانند چندین چهار طاق و قلعه گبری و همچنین وجود بزرگانی مانند باربد و جاماسب حکیم که در این محدوده ساکن بوده‌اند بیانگر اهمیت این منطقه در دوران ساسانی است و نشانگر آنست که جهرم همواره مورد توجه حاکمان و مردمان بوده و نقش والا و تأثیرگذاری در منطقه داشته‌است. در فارسنامه ابن بلخی بعنوان یکی از قدیمی‌ترین مستندات نوشتاری به صراحت آمده‌است:
«… در روزگار ملوک فارس [پادشاهان ساسانی] جهرم در جمله مواجب ولیعهد نهاده بودند. چنان‌که هر کس ولیعهد شدی جهرم او را بودی …»
افزون بر این، در شاهنامه نیز شانزده بار از جهرم اسم آورده شده و حکیم ابوالقاسم فردوسی با ذکر حکایاتی بر آبادانی و نقش تأثیرگذار جهرم در آن دوران تأکید می‌کند. از جهرم در کارنامه اردشیر بابکان به صورت «زرهم» یاد شده است.
نام جهرم ۱۶ بار در شاهنامه فردوسی تکرار شده‌است. به گفته فردوسی، وقتی که اسکندر مقدونی به ایران حمله می‌کند و ایرانیان را شکست می‌دهد، «دارا» به جهرم فرار می‌کند؛ «جهاندار دارا به جهرم رسید». طبق شاهنامه، مهرک نوش‌زاد هم از اهالی شهر جهرم بوده‌است؛ ابیات فردوسی در مورد جهرم به شرح زیر است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| جهاندار دارا به جهرم رسید |  | که آنجا بدی همه گنج‌ها را کلید |
| ز جهرم بیامد به شهر صطخر |  | که آزادگان را بران بود فخر |
| پس آمد سکندر سوی قادسی |  | جهانگیر تا جهرم پارسی |
| که در شهر جهرم بد او پادشا |  | جهاندیده با داد و فرمانروا |
| ز جهرم بیامد سوی اردشیر |  | ابا لشکر و کوس و با دار و گیر |
| به جهرم یکی بد کی نژاد |  | کجا نام او مهرک نوشزاد |
| ز جهرم بیامد به ایوان شاه |  | ز هر سو بیاورد بی‌مر سپاه |
| به جهرم چو نزدیک شد پادشا |  | نهان گشت از او مهرک بی‌وفا |
| ز مهرک یکی دختری ماند و بس |  | که او را به جهرم ندیدست کس |
| به جهرم فرستاد چندی سوار |  | یکی مرد جوینده و کینه‌دار |
| چو منذر به نزدیک جهرم رسید |  | به آن دشت بی‌آب لشکر کشید |
| به منذر چنین گفت کای رایزن |  | به جهرم کشیدی ز شهر یمن |
| من این دشت جهرم چو دریا کنم |  | ز خورشید تابان ثریا کنم |
| فرستاد موبد بدانجا سوار |  | شتر خواست از دشت جهرم هزار |
| ز جهرم بیامد سوی طیسفون |  | پر از آب مژگان و دل پر ز خون |
| ز جهرم فرخ‌زاد را خواندند |  | بدان تخت شاهیش بنشاندند |