stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
پستانداران
رده‌بندی > رده‌بندی مولکولی جفت‌داران

در طی چند سال گذشته، بررسی‌های مولکولی بر پایه تحلیل دی‌ان‌ای ارتباط‌های جدیدی را میان تیره‌های پستانداران پیدا کرده‌اند. درستی بیشتر این یافته‌ها توسط تست وجود/نبود رتروترانسپوزون راست‌آزمایی شده است. سامانه‌های رده‌بندی مبتنی بر بررسی‌های مولکولی نشانگر سه گروه اصلی یا تبار فرگشتی برای پستانداران جفت‌دار هستند: آفریقاددان، شگفت‌بندان، و شمال‌هوددان، که از نیاکان مشترک در دوره کرتاسه جدا شدند. ارتباط میان این سه تبار اصلی مورد بحث است و سه فرضیه مختلف دربارهٔ اینکه کدام یک در مقایسه با دیگر جفت‌داران، ریشه‌ای هستند، پیشنهاد شده‌اند. این فرضیه‌ها Atlantogenata (ریشه‌ای شمال‌هوددان)، برددان (ریشه‌ای شگفت‌بندان)، و جزآفریقاجفت‌داران (ریشه‌ای آفریقاددان) هستند. به این ترتیب، شمال‌هوددان خود دارای دو تبار مجزای هونیاسنجابک‌مانان و لوراسیاددان می‌شود.
تخمین‌های مربوط به زمان جدا شدن این سه گروه جفت‌داران از ۱۰۵ تا ۱۲۰ میلیون سال پیش، بسته به نوع DNA (برای نمونه هسته‌ای یا میتوکندریایی)، و نیز تفسیرهای متنوع از داده‌های دیرین‌جغرافیایی، زده می‌شوند.
گروه I: آفریقاددان
کلاد حشره‌دوستان آفریقایی
راسته حشره‌خواران جهنده: حشره‌خوارهای جهنده (آفریقا)
راسته حشره‌خواران آفریقایی: تنرک‌ها و موش کورهای طلایی (آفریقا)
راسته آفریقاددان اوریکتروپودیدا: خوک خاکی (آفریقا در جنوب صحرا)
کلاد نزدیک‌به‌سم‌داران
راسته Hyracoidea: خرگوش‌های کوهی (آفریقا، عربستان)
راسته فیل‌سانان: فیل‌ها (آفریقا، آسیای جنوب شرقی)
راسته گاودریایی‌سانان: دوگونگ‌ها و گاوهای دریایی (جهان‌گیر در مناطق گرم‌خیز)
گروه II: شگفت‌بندان
راسته کرک‌دارسانان: تنبل‌ها و مورچه‌خوارها (نوحاره‌ای)
راسته نواره‌سانان: آرمادیلوها و خویشاوندان منقرضش (آمریکا)
گروه III: شمال‌هوددان
کلاد هونیاسنجابک‌مانان: (زبرنخستیان)
بالاراسته هونیاکان
راسته حشره‌خواران درختی: حشره‌خوارهای درختی (آسیای جنوب شرقی).
راسته پوست‌پرسانان: لمورهای پرنده (آسیای جنوب شرقی)
راسته نخستی‌سانان: لمورها، شب‌دوست‌ها، میمون‌ها، کپی‌ها، انسان‌ها (جهان‌گیر)
بالاراسته سنجابک‌سانان
راسته خرگوش‌سانان: خرگوش‌های بی‌دم، خرگوش، خرگوش‌های کوهی (اوراسیا، آفریقا، آمریکا)
راسته جونده‌سانان (جهان‌گیر)
کلاد لوراسیاددان
راسته خارپشت‌سانان: خارپشت‌ها
راسته حشره‌خوارسانان: موش‌های کور، حشره‌خوارها، شکاف‌دندانها
کلاد نارام‌جفت‌سم‌سانان
کلاد جفت‌سم‌سانان
راسته آب‌بازسانان: نهنگ‌ها، دلفین‌ها، گرازهای دریایی
راسته جفت‌سم‌سانان: سم‌داران جفت‌سم، شامل خوک، اسب آبی، شتر، زرافه، گوزن، شاخ‌درازان، گاو، گوسفند، بز
کلاد پگاسونارام‌زیان
راسته خفاش‌سانان: خفاش‌ها (جهان‌گیر)
کلاد Zooamata
راسته تک‌سم‌سانان: سم‌داران تک‌سم، شامل اسب، الاغ، گور خر، تاپیر، کرگدن
کلاد نارام‌زیان
راسته پولک‌پوست‌سانان (Fereuungulata): پانگولین‌ها و مورچه‌خوران پولک‌دار (آفریقا، آسیای جنوب شرقی)
راسته گوشت‌خوارسانان: گوشت‌خوارها (جهان‌گیر)، شامل گربه‌ها و سگ‌ها
تاریخچه فرگشتی

مقالهٔ اصلی: فرگشت پستانداران
هم‌کمانان، گروهی که شامل پستانداران و خویشاوندان آن‌ها می‌شوند، در ابردوره پنسیلوانین منشأ گرفتند؛ این هنگامی بود که تبار فرگشتی آن‌ها از تباری که بعدها خزندگان و پرندگان را تشکیل داد، جدا شد. گروه‌های اصلی پستانداران از پستاندار شکلان آغازین در دوره ژوراسیک پیشین فرگشت یافتند.
کلادنمای زیر گردآوری‌شده توسط میکو هارامو است و بر پایه کلاد نماهایی از رو ۱۹۸۸؛ لو، کرامتون، و سان ۲۰۰۱؛ لو، چیفلی، و کیلان-یاوروفسکا ۲۰۰۱؛ لو، کیلان-یاوروفسکا، و چیفلی ۲۰۰۲؛ کیلان-یاوروفسکا، چیفلی، و لو ۲۰۰۴؛ لو، و ویبل ۲۰۰۵.
تاریخچه فرگشتی > فرگشت از آب‌پرده‌داران در پالئوزوئیک

نخستین مهره‌داران تمام خشکی‌زی، آب‌پرده‌داران بودند. همانند نیاکان چهاراندام دوزیست خود، آن‌ها دارای شش و پا برای حرکت بر زمین بودند. تخم‌های آب‌پرده‌داران اما دارای غشایی درونی بود که به رویان اجازه تنفس می‌داد اما آب را درون تخم نگاه می‌داشت. از این رو، آب‌پرده‌داران می‌توانند بر روی خشکی تخم بگذارند، در حالی که دوزیستان اغلب نیاز دارند تخم‌های خود را در آب بگذارند.
به نظر می‌رسد که مهره‌داران آغازین در دوره کربونیفر پیشین پدیدار شده باشند. نیاکان آن‌ها را چهاراندامان خزنده‌شکل تشکیل می‌دادند، که بر روی خشکی‌ای زندگی می‌کردند که تا آن هنگام توسط حشرات و دیگر بی‌مهرگان، و نیز سرخس‌ها و خزهها و گیاهان دیگر به تسخیر درآمده بود. در طی چند میلیون سال، دو تبار فرگشتی مهم آب‌پرده‌دار مشخص شدند: هم‌کمانان که در نهایت نیاکان پستانداران کنونی را ساختند؛ و خزنده‌چهرگان که باعث شکل‌گیری لاک‌پشتها، مارمولک (فیلم)‌ها، مارها، دایناسورها، و پرندگان شدند. هم‌کمانان دارای سوراخی به نام حفره گیجگاهی در بخش پایینی هر یک از دو سوی جمجمه خود هستند که به آن‌ها امکان داشتن ماهیچه‌های آرواره‌ای قوی‌تر و در نتیجه قدرت گاز گرفتن بیشتر می‌داد. یکی از گروه‌های هم‌کمان با نام پلیکوسورها، بزرگ‌جثه‌ترین و پرقدرت‌ترین گروه جانوران در پرمین آغازین بود.
ددکمانان در پرمین میانی، نزدیک به ۲۵۶ میلیون سال پیش، از پلیکوسورها فرگشت یافتند و مهره‌داران حاکم بر خشکی شدند. تفاوت آن‌ها با هوپلیکوسورسانان در چندین خصیصه در جمجمه و آرواره‌ها بود؛ از جمله حفره گیجگاهی بزرگتر و دندان‌های پیشی که دارای اندازه یکسان بودند. تبار فرگشتی ددکمانان که به پستانداران منتهی شد مراحل گوناگونی را تجربه کرد، که با جانورانی آغاز شد که شباهت زیادی به نیاکان پلیکوسور خود داشتند، و در پایان به سگ‌دندان‌هایی رسید که بعضیشان را به سادگی می‌توان با پستانداران اشتباه گرفت. تفاوت میان این مراحل، اغلب به صورت زیر نشان داده می‌شود:
رشد تدریجی سخت‌کامی ثانویه در دهان.
حرکت به سوی راست شدن پاها و ایستاده گام برداشتن بر چهار پا، که باعث افزایش توان جانوران در نتیجه کم شدن اثر محدودیت کریر می‌شود. این روند، به نسبت، با سرعت کندی به پیش رفت و در میان همه گونه‌های پستاندار به یک شکل و درجه صورت نپذیرفت.
استخوان آرواره پایینی به تدریج به استخوان اصلی در آرواره پایینی تبدیل شد، و در دوره تریاسه، به سوی آرواره کامل پستانداران (که در آن فک پایینی تنها از یک استخوان آرواره تشکیل شده است)، و گوش میانی (که توسط استخوان‌هایی که پیشتر به کار ساختن آرواره‌های خزندگان به کار رفته بودند) تغییر شکل داد.
هم‌کمانان غیرپستاندار گاه «خزندگان پستاندارگون» نامیده می‌شوند.
کالبدشناسی پستانداران > استخوان‌بندی

اکثر پستانداران از جمله انسان‌ها، زرافه‌ها، وال‌ها و خفاش‌ها هفت مهرهٔ گردنی دارند ولی استثناءهایی همچون گاو دریایی وجود دارد که ۶ مهرهٔ گردنی دارد.
پستانداران ۳ استخوان در هر گوش، دو استخوان در آرواره پایین دارند.
کالبدشناسی پستانداران > پوست

دستگاه پوششی پستانداران سه لایه دارد: بیرونی‌ترین لایه روپوست یا اپیدرم، پوست حقیقی یا میان‌پوست (درم) و زیرپوست یا هایپودرم. البته این ۳ لایه ویژه پستانداران نیست و همهٔ مهره‌داران همچین پوستی دارند.
روپوست معمولاً ۱۰ تا ۳۰ یاخته ضخامت دارد و کار اصلی آن ایجاد لایه‌ای ضدآب است. سلول‌های بیرونی‌تر همواره در حال جدا شدن و سلول‌های داخلی در حال تقسیم شدن و به بالا آمدن هستند. لایهٔ میانی پانزده تا چهل برابر از روپوست ضخیم‌ترند. این لایه از اجزای زیادی از جمله ساختارهای استخوانی و رگهای خونی تشکیل شده. لایهٔ زیرپوست از بافت‌های چرب تشکیل شده که نقش چرب‌کننده پوست و لایه‌ای عایق را دارد.
هیچ پستانداری موی آبی یا سبز ندارد. هر چند در برخی موارد رشد جلبک یا سایهٔ رنگ خاکستری باعث می‌شود رنگ موی بعضی از آن‌ها سبز یا آبی به نظر برسد.
خرس قطبی
خفاش
شتر
گاو دریایی
کالبدشناسی پستانداران > دستگاه تنفسی

پستانداران از شُش برای تنفس استفاده می‌کنند
کالبدشناسی پستانداران > تولید مثل

اکثر پستانداران نوزاد را زنده به دنیا می‌آورد هر چند برخی از آنان تخم‌گذاری می‌کنند، مانند نوک‌اردکی، و برخی نوزاد زودرس به‌دنیا آورده و در کیسه جلوی شکم از آن نگهداری می‌کنند، مانند کانگورو.
نوزاد زنده به دنیا آوردن در برخی از گونه‌هایی که پستاندار نیستند نیز وجود دارد و در نتیجه جزو مشخصه‌های پستانداران نیست.
کالبدشناسی پستانداران > پرواز

خفاش تنها پستانداری است که می‌تواند پرواز کند. سنجاب پرنده و میمون پرنده در واقع در هوا سر می‌خورند و قدرت پرواز ندارند.
پس گردن

در بسیاری از پستانداران پس گردن جایی نرم، کم احساس و شل است که مادرها برای انتقال توله‌هایشان و به وسیله دندان از آن استفاده می‌کنند. در گربه‌های خانگی مادر برای انتقال بچه گربه‌ها به لانه جدید از پس گردن آن‌ها استفاده می‌کند.
نگارخانه

درگاه پستانداران
شیر
کانگورو و نوزادش در کیسه
نوک‌اردکی
سگ
ببر
راسته‌های جونده‌سانان (آبی)، خفاش‌سانان (سرخ)، و حشره‌خوارسانان (زرد) روی هم بیش از ۷۰ درصد گونه‌های پستانداران را شامل می‌شوند.
ساختار اصلی جمجمه هم‌کمانان دارای حفره‌ای در پشت هر چشم است که در موقعیتی کاملاً پایین در جمجمه قرار گرفته است (در این تصویر در سمت راست پایین). این حفره می‌توانسته است به رشد ماهیچه‌های قویتر آرواره در این جانوران، و در نتیجه افزایش توان گاز گرفتنشان کمک کند.
مورچه‌خوار غول
فلفل تند

| فلفل تند | فلفل تند |
| --- | --- |
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: گیاهان
(طبقه‌بندی‌نشده):: آوندداران
(طبقه‌بندی‌نشده):: گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده):: دولپه‌ای‌های نو
(طبقه‌بندی‌نشده):: آستریدها
راسته:: بادنجان‌سانان
تیره:: بادنجانیان
سرده:: فلفل کارل لینه
گونه:: فلفل تند
نام دوبخشی: نام دوبخشی
Capsicum annuum کارل لینه: Capsicum annuum کارل لینه
فلفل سبز
فلفل قرمز تند
فلفل سبز تند
فلفل چیلی (نام علمی: Caps spicy nuum) میوه گیاهی از سرده فلفل (کپومسوسیس) است که عضوی از راسته بادنجانیان است. هالاپینو و هابانرو از انواع این فلفل هستند.
بزرگ ترین تولیدکنندگان فلفل‌تند در جهان

| کشورهای برتر تولیدکننده فلفل‌تند - سال ۲۰۲۴> کشور | کشورهای برتر تولیدکننده فلفل‌تند - سال ۲۰۲۴> میزان تولید (تن) |
| --- | --- |
🇮🇷ایران: ۳,۸۰۰,۰۰۰
🇲🇽مکزیک: ۲٬۸۰۰٬۰۰۰
🇮🇩 اندونزی: ۲٬۸۰۰٬۰۰۰
🇹🇷ترکیه: ۲٬۶۰۰٬۰۰۰
🇨🇳چین: ۱٬۵۰۰٬۰۰۰
 در کل دنیا: ۲۵,۰۰۰,۰۰۰
:
تاریخچه > ریشه‌ها

فلفل‌ها از حدود ۷۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح جزوی از رژیم غذایی انسان‌ها بوده و از قدیمی‌ترین گیاهان کشت شده در قاره آمریکا هستند.
کشور پرو دارای بیشترین تنوع فلفل کشت شده‌است. کشور بولیوی جایی است که در آن بیشترین تنوع فلفل‌های وحشی مصرف می‌شود.
در ایران نیز، این محصول در جاهای مختلفی کشت می شود که در بین آنها، روستای هدف گردشگری فرومد، از توابع استان سمنان، یکی از (مهمترین) قطبهای اصلی کشت و تولید فلفل در کشور است.
تاریخچه > گسترش به اروپا

هنگامی که کریستف کلمب و گروهش به کارائیب رسیدند اولین اروپایی‌هایی بودند که با کپسیکوم (فلفل) مواجه شدند. آنها نام این گیاهان را فلفل نهادند زیرا همانند فلفل سیاه که برای آن‌ها شناخته‌شده بود مزه ای تند داشتند.
تاریخچه > گسترش به آسیا

رسیدن فلفل‌های چیلی به آسیا توسط تجار پرتغالی اتفاق افتاد که به ارزش آن و شباهتش به فلفل سیاه واقف بودند. در اواخر قرن پانزدهم میلادی توسط پرتغالی‌ها به هند معرفی شد.
کپسایسین

مقالهٔ اصلی: کپسایسین
علت تند بودن فلفل تند، وجود ماده‌ای به نام کپسایسین در این میوه است.
کپسایسین و تعدادی از ترکیبات مشابه دیگر که توسط برخی از گیاهان سرده کپسیکوم تولید می‌شود، موجب رانده شدن بعضی از علف‌خواران می‌گردد. کپسایسین نوعی آلکوائیدولیز است که در برخی از گیاهان مثل فلفل تند یافت می‌شود. این ماده برای پوست و مخاط محرک بوده و برای تهیه انواعی دارو که در تسکین برخی از دردها کاربرد دارد، مورد استفاده قرار می‌گیرد.
این ماده هرگاه به مخاط دهان برخورد کند، مغز آن قسمت را داغ احساس می‌کند.
مصارف

فلفل‌های تند علاوه بر مصارف غذایی موارد استفاده دیگری هم دارند.
برای مثال از کپسایسین موجود در فلفل‌های چیلی برای ساخت اسپری فلفل یا برخی انواع گاز اشک‌آور استفاده می‌شود.
همچنین کپساسین، ماده‌ای که عامل تندی فلفل‌های چیلی است؛ به عنوان ضد درد کاربرد دارد.
رینیت آلرژیک در اثر واکنش‌های التهابی اعصاب مخاط بویائی ایجاد می‌گردد. براساس مطالعات و تحقیقات بسیار انجام شده فلفل قرمز بر روی اعصاب فیبرهای C بدون میلین و بعضی از فیبرهای A میلین دار مخاط بویائی اثر گذاشته و به عنوان عامل بلوک‌کننده نوروپپتیدها، رفلکس آکسون را مهار کرده و اثر درمانی ویژه‌ای بر رینیت آلرژیک دارد. مطالعات نوین ثابت کرده‌است که پس از درمان با کپسایسین میزان لکوترینهای ترشحات بینی تغییری نمی‌کند.
چند گونه فلفل در فروشگاهی در برزیل
استریکنین
تاریخچه

برای اولین بار در سال ۱۷۵۳ آلکالوئید استریکنین در گیاهان خانواده دم‌موشیان و سردهٔ گل‌سپاسی‌سانان توسط کارل لینه شناسایی شد. این سرده از گیاهان دارای گونه‌های متعددی است که شامل ۱۹۶ گونه می‌شود. در مناطق گرم آسیا (۵۸ گونه)، در قاره آمریکا (۶۴ گونه) و در آفریقا (۷۵ گونه)، از این گیاه وجود دارد. دانه‌ها و پوست بسیاری از این گیاهان حاوی سم قدرتمند و کشنده استرکنین است.
مکانیسم اثر

این ماده یک نوروتوکسین است و به‌عنوان آنتاگونیست گیرنده گلیسین و گیرنده استیل‌کولین در دستگاه عصبی خودمختار عمل می‌کند. گلایسین در مغز یک میانجی تحریکی و در نخاع نقش مهاری دارد. با بی‌اثر کردن این میانجی، هدایت پیام‌های عصبی غیرقابل کنترل می‌شود و ایجاد تشنج عضلانی می‌کند، مهار استیل‌کولین در بخش‌های مختلف دستگاه عصبی مرکزی، فلج عضلات را تشدید می‌کند. عامل اصلی مرگ ناشی از این ماده، به فلج عضلات تنفسی بر می‌گردد هرچند اثرات مختلف عضلانی و سمیت عصبی و کبدی نیز می‌توانند عامل مرگ باشند.
سمیت

استریکنین سمیت بسیار بالایی در انسان و جانوران دارد. دوز کشنده این سم در صورت مصرف خوراکی توسط یک انسان بالغ، ۳۰ تا ۱۲۰ میلی‌گرم است. همچنین متوسط دوز کشندهٔ این ماده در موش صحرایی، معادل ۱۶ میلی‌گرم و در موش‌ها معادل ۲ میلی‌گرم به‌ازای هر کیلوگرم از وزن آن‌هاست.
حداقل دوز کشنده استریکنین در انسان، به‌طور تقریبی و در افراد مختلف، در جدول زیر، ارائه شده است.
| حداقل دوز کشندهٔ استریکنین در انسان>  | حداقل دوز کشندهٔ استریکنین در انسان> روش مصرف | حداقل دوز کشندهٔ استریکنین در انسان> مقدار مصرف (میلی‌گرم) |
| --- | --- | --- |
| انسان | خوراکی | ۱۰۰–۱۲۰ |
| انسان | خوراکی | ۳۰–۶۰ |
| انسان (کودک) | خوراکی | ۱۵ |
| انسان (بزرگسال) | خوراکی | ۵۰–۱۰۰ |
| انسان (بزرگسال) | خوراکی | ۳۰–۱۰۰ |
| انسان | تزریق وریدی | ۵–۱۰ (تقریبی) |
درمان

تاکنون پادزهری ویژهٔ مسمومیت با استریکنین، شناسایی نشده. در بیشتر موارد فرد مسموم فوت می‌کند و فرصت مداوای وی وجود ندارد اما در صورتی که بیمار به‌مدت ۶ تا ۱۲ ساعت پس از مصرف سم، زنده بماند، امکان درمان و نجات بیمار وجود دارد.
درمان مسمومیت با این سم عموماً حمایتی است و شامل کنترل علائم حیاتی، کنترل مسیر تنفسی بیمار، کنترل تشنج و اسپاسم عضلانی و تنفس مکانیکی و انجام دیالیز، در مواقعی که کلیه‌ها دچار مشکل شده‌اند. مصرف خوراکی کربن فعال به‌منظور جذب سطحی سم و کاهش میزان استریکنین آزاد و فعال در بدن مناسب است. خارج کردن سم از لوله گوارش بیمار، از طریق شست‌وشوی معده با همراهی تانیک اسید و پتاسیم پرمنگنات نیز انجام می‌شود.
به منظور مقابله با تشنج‌ها، داروهای ضد تشنج از قبیل فنوباربیتال‌ها یا دیازپام به همراه شل‌کننده‌های عضلات مانند دانترولین برای مقابله با انقباض و سِفت شدن عضلات نیز تجویز می‌شوند.
نیمه‌عمر

نیمه عمر بیولوژیکی استرکنین در حدود ۱۰ ساعت است. این نیمه عمر نشان می‌دهد که حتی در موارد مصرف جزئی آن نیز علاوه بر مسمومیت عصبی عملکرد طبیعی کبد نیز دچار اختلال شده و مسمومیت شدیدی بروز می‌نماید.
واژه‌نامه

↑  Strychnine
تابش

برای دیگر کاربردها، تابش (ابهام‌زدایی) را ببینید.
این تصویر توانایی سه گونه پرتو را نشان می‌دهد: ذرات آلفا (α) با برخورد به برگ کاغذ متوقف می‌شوند. ذرات بتا (β) با برخورد به ورقه آلومینیوم متوقف می‌شوند، و قسمتی از ذرات گاما (γ) می‌توانند از ورقه سربی بگذرند.
در فیزیک، تابش (به انگلیسی: Radiation) به معنی انتشار یا انتقال انرژی به شکل ذرات یا امواج در محیط یا فضاست.
دو گونه تابش وجود دارد؛ یون‌ساز و غیریون‌ساز. واژهٔ پرتو (Ray) بیشتر برای پرتوهای یون‌ساز به‌کار می‌رود (که انرژی کافی برای یونش اتم‌ها را دارند)، اما گاهی ممکن است برای پرتوهای غیریون‌ساز نیز به‌کار رود که دراین‌صورت معمولاً به آن موج می‌گویند (مانند نور و امواج رادیویی).
انرژی تابشی، از منبعِ خود، از همه سو به بیرون و در خط راست سیر می‌کند. هر دو گونه تابش یونی و غیریونی می‌تواند برای اندامگان آسیب‌رسان باشد و همچنین ممکن است منجر به تغییراتی در زیست‌بوم شود.
پرتو غیریون‌ساز

این پرتوها انرژی کافی را برای یونش اتم‌ها ندارند اما با ایجاد گرما داخل بافت‌ها و اندام‌های بدن می‌تواند سبب آسیب شود.
امواج رادیویی، تابش فروسرخ، تابش فرابنفش و امواج مایکرویو در دسته پرتوهای غیریون‌ساز قرار دارند.
پرتو غیریون‌ساز > امواج رادیویی

مقالهٔ اصلی: موج رادیویی
پرتو غیریون‌ساز > تابش فروسرخ

مقالهٔ اصلی: فروسرخ
پرتو غیریون‌ساز > تابش فرابنفش

مقالهٔ اصلی: فرابنفش
پرتو غیریون‌ساز > امواج مایکرویو

مقالهٔ اصلی: ریزموج
پرتو یون‌ساز

مقالهٔ اصلی: تابش یوننده
این پرتو با انرژی کافی می‌تواند اتم‌ها را یونیده کند. از آنجا که یاخته (سلول) از اتم ساخته‌شده، یونیدن می‌تواند سبب سرطان شود. هر یاخته انسان از هزاران میلیون اتم ساخته‌شده و احتمال ابتلا به سرطان از راه تابش به میزان تابش و میزان حساسیت فرد بستگی دارد.
ذرات آلفا، ذرات بتا، گاما و پرتوهای ایکس و نوترون همگی ممکن است که با شتاب دادن، انرژی کافی برای یونش اتم‌ها را پدیدآورند.
پرتو یون‌ساز > پرتو آلفا

مقالهٔ اصلی: واپاشی آلفا
ذرات آلفا (α) معمولاً در هنگام واپاشی هسته‌های بزرگ منتشر می‌شوند. هر ذرهٔ آلفا (همانند هسته هلیوم،He2+) دربرگیرنده دو نوترون و دو پروتون است.
پرتو یون‌ساز > پرتو بتا (+/-)

هر ذره بتا متشکل از ۱عدد الکترون است.
مقالهٔ اصلی: واپاشی بتا
پرتو یون‌ساز > پرتو گاما

مقالهٔ اصلی: پرتو گاما
پرتو یون‌ساز > پرتو ایکس

مقالهٔ اصلی: پرتو ایکس
پرتو یون‌ساز > نوترون‌ها

مقالهٔ اصلی: نشر نوترون
شهرستان فیروزکوه

| شهرستان فیروزکوه | شهرستان فیروزکوه |
| --- | --- |
اطلاعات کلی: اطلاعات کلی
کشور:  ایران
استان: تهران
مرکز شهرستان: فیروزکوه
سایر شهرها: فیروزکوه-ارجمند
بخش‌ها: مرکزی - بخش ارجمند
نام‌های پیشین: دیمه
مردم: مردم
جمعیت: ۳۳٬۵۵۸ نفر
جغرافیای طبیعی: جغرافیای طبیعی
مساحت: ۲۲۶۱ کیلومتر کیلومتر مربع
داده‌های دیگر: داده‌های دیگر
وبگاه: فرمانداری فیروزکوه
شهرستان فیروزکوه یکی از شهرستان‌های استان تهران است. مرکز این شهرستان، شهر فیروزکوه می‌باشد. مردم فیروزکوه دارای اصالتی طبری و مازندرانی می‌باشند.
موقعیت جغرافیایی شهرستان فیروزکوه

شهرستان فیروزکوه در منتهی‌الیه شمال شرقی استان تهران و در طول جغرافیایی ۵۲:۴۶ و عرض جغرافیایی ۳۵:۲۸ واقع شده‌است. این شهرستان از شمال و شرق به شهرستان سوادکوه در استان مازندران، از جنوب و جنوب شرقی به شهرستان مهدیشهر در استان سمنان و از غرب به شهرستان دماوند محدود می‌گردد.
ناهمواریهای فیروزکوه:
این شهرستان بر روی بخشی از سلسله جبال البرز مرکزی قرار گرفته‌است و به همین خاطر دارای ناهمواریهای بسیاری است. قلل مرتفع‌ای همچون میشینه مرگ لزور (۴٬۰۷۶ متر) همچون دیواری این شهرستان را از مناطق شمالی کشور جدا می‌کند که در بین این قلل سرشاخه‌های حبله رود جاری است. سایر کوه‌های منطقه عبارتند از : کوه پل در (۲٬۶۸۹ متر ) در شرق فیروزکوه، کوه نواس(۲٬۸۲۹ متر ) در جنوب شرق فیروزکوه، کوه تپه مراد (۳٬۲۱۹) در شمال غربی فیروزکوه
تقسیمات کشوری

بخش‌ها
بخش مرکزی
بخش ارجمند
شهرها
فیروزکوه
ارجمند
دهستان‌ها
دهستان پشتکوه
دهستان حبلرود
دهستان دوبلوک
دهستان شهرآباد
دهستان قزقانچای
دهستان اندور
دهستان سیاده
آب وهوای فیروزکوه

از نظر ویژگی‌های آب و هوایی و اقلیمی، این شهرستان دارای زمستان سرد و تابستان معتدل و خنک می‌باشد. متوسط بارندگی سالانه سال ۱۳۸۰ در این ۲۳۰ میلی‌متر بوده و حداکثر بارندگی ۲۴ ساعته ۲٫۴۰ و تعداد روزهای یخبندان ۱۷۴ روز می‌باشد.
مساحت و مناطق شهری و روستایی

این شهرستان با ۲٬۲۶۱ کیلومتر مربع مساحت، در حدود ۱۲ درصد از مساحت کل استان تهران را به خود اختصاص داده‌است و بدین لحاظ مقام چهارم را در بین شهرستان‌های استان داراست شهرستان فیروزکوه، طبق آخرین تقسیمات کشوری تا پایان سال ۱۳۷۹، دارای دو بخش (مرکزی و ارجمند) ۵ دهستان و ۱۰۹ آبادی بوده که از این تعداد، ۷۱ آبادی (۶۵/۱٪) دارای سکنه و بقیه خالی از سکنه می‌باشند. همچنین در سال ۱۳۸۵ بر اساس آخرین تقسیمات کشوری منطقه ارجمند به منطقه شهری تبدیل شده‌است و در حال حاضر این شهرستان ۲ نقطه شهری دارد ۱- شهر فیروزکوه ۲- شهر ارجمند بخش مرکزی شهرستان فیروزکوه با ۷۷ درصد سهم از کل این شهرستان، مقام نخست را از نظر مساحت داراست. بخش مرکزی، مناطق مرکزی و شرق شهرستان فیروزکوه شامل دهستان پشتکوه، دهستان شهرآباد، دهستان حبلرود و شهر فیروزکوه را در برمی گیرد و بخش ارجمند نیز ۲۳ درصد از مساحت کل شهرستان فیروزکوه را به خود اختصاص داده و مناطق حنوبی و غربی شهرستان شامل دهستان قزقانچای، دهستان دوبلوک و شهرارجمند را در برمی‌گیرد.
شرح----: شهرستان—استان—سهم شهرستان از استان (درصد)
مساحت (کیلومتر مربع)----: ۲۲۶۱---- ۱۸۹۰۹–۱۲٪
تعداد بخش----: ۲---- ۲۸---- ۷/۱٪
تعداد دهستان----: ۵---- ۷۲---- ۶/۹٪
تعداد آبادی‌های دارای سکنه----: ۷۱---- ۱۳۳۷--- ۵/۴٪
تعداد شهر----: ۲---- ۴۰---- ۵ ٪
تعداد شهرهای بالای ۵۰هزار نفر جمعیت: ۰---- ۱۲---- ۰ ٪
ساکنان شهرستان فیروزکوه

مردم فیروزکوه از قومیت طبری (مازندرانی) هستند و به گویش فیروزکوهی زبان مازندرانی سخن می‌گویند. علاوه بر آن اقوامی از افراد ایل اصانلوی گرمسار و همچنین افرادی از عشایر ایل سنگسر و تیره‌های غندالی الیکایی و شاه حسینی الیکایی و کردها در این شهرستان سکنی گزیده‌اند. فیروزکوه از دیربازییلاق عشایر الیکایی بوده‌است.
زبان

مردم فیروزکوه به گویش فیروزکوهی زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.
جمعیت شهرستان فیروزکوه

بر اساس اطلاعات سرشماری در سال ۱۳۸۵ جمعیت شهرستان فیروزکوه ۳۹٬۲۸۴ نفر بوده‌است که ۱۵٬۱۲۴ نفر (۳۸/۵٪) ساکن مناطق روستایی و ۲۴٬۱۶۰ نفر(۶۱/۵٪) ساکن منطقه شهری بوده‌اند کودکان زیر یکسال ۲/۱٪ از جمعیت شهرستان را به خود اختصاص داده‌اند و زنان ۱۰تا ۴۹ ساله ۱۷٪ از جمعیت را از آن خود نموده‌اند همچنین سالمندان ۱۵٪ از جمعیت را تشکیل می‌دهند که ۷۱٪ از جمعیت سالمند این شهرستان در روستاها به‌سر می‌برند. تعداد مدارس شهرستان در کلیه مقاطع ۷۰مدرسه می‌باشد که دانش آموزان مشغول به تحصیل حدود ۱۹٪ جمعیت را به خود اختصاص داده‌است. اساس محور اقتصادی شهرستان فعالیت‌های باغداری و دامپروری می‌باشد. فیروزکوه با داشتن ۵۹٬۲۲۰ هکتار اراضی زیر کشت ۲۱/۱درصد از اراضی زیر کشت استان را دارا بوده‌است از این میزان اراضی ۸۱ درصد به کشت محصولات سالانه و ۱۹ درصد ما بقی به تولیدات محصولات باغی اختصاص داشته‌است، که از این میان گندم و جو به عنوان مهم‌ترین محصولات کشاورزی و سیب، قیسی و گردو نیز از مهم‌ترین محصولات باغی این شهرستان بحساب می‌آید. در بخش دامپروری علی‌رغم وجود استعدادهای بالقوه فراوان شهرستان تا به حال قادر به استفاده بهینه از این موهبت خدادادی نبوده‌است بخش دامپروری شهرستان تنها توان تولید۱۵٬۳۰۰ تن شیر یعنی دو درصد شیر تولیدی استان و ۹۴٬۸۰۰ تن کود (۷/۴ درصد تولید استان) را داشته‌است در بخش صنعت و معدن از وضعیت مناسبتری برخوردار می‌باشد وجود معادن شن و ماسه، سنگ‌های لاشه ساختمانی، آهک سیلیس و کائولن و کارخانه سیمان و شهرک صنعتی در این منطقه باعث رونق اقتصادی در این بخش گردیده‌است که ۳۴۴۶ کارگر و ۵ بهداشتیار کار در این کارخانه‌ها و کارگاه‌ها مشغول به کار می‌باشند شبکه بهداشت و درمان فیروزکوه دارای ۴ مرکز بهداشتی درمانی روستایی، ۱ مرکز بهداشتی درمانی شهری روستایی، ۱ پایگاه شهری ضمیمه، ۱۸ خانه بهداشت فعال و ۱ خانه بهداشت غیرفعال، ۲ واحد تسهیلات زایمانی، ۱ مرکز آموزش بهورزی می‌باشد
تاریخ و اساطیر

شهرستان فیروزکوه به دلیل موقعیت خاص همواره مورد توجه اقوام و گروه‌های انسانی بوده، به همین جهت شاهد آثار زیادی در نقاط مختلف آن هستیم که از آن جمله می‌توان به، ۳۵ امامزاده و بقعه، ۲۸ قلعه، یک خانه تاریخی ،۷ گورستان و زیارتگاه، ۱۸ محوطه باستانی تاریخی و اسلامی ،۳ غار و دژ طبیعی، ۲ پل تاریخی، یک مسجد تاریخی، ۸ کاروانسرا ،۱۸ برج آرامگاهی و … اشاره کرد.
فیروزکوه شهری قدیمی است که برخی آن را با حوادث مرتبط با دماوند هم چون افسانه فریدون و ضحاک مرتبط می‌دانند.[نیازمند منبع] یکی از نوشته‌های معتبر دربارهٔ تاریخ این شهر به نوشته محمدبن جریر طبری (۳۱۰–۲۲۶ ه‍.ق) در کتاب «تاریخ الرسل و الملوک» بازمی‌گردد. در این نوشته طبری می‌نویسد:
«فیروز پسر یزدگرد، پسر بهرام بود و پادشاهی وی پس از آن بود که برادر و سه تن از خاندان خویش را کشت. گویند در ملک وی هفت سال پیاپی قحطی شد و در آن دوران سخت، رعیت را چنان راه برد که هیچ‌کس از گرسنگی نمرد مگر یکی و او به خداوند نالید که رحمت خویش از او و رعیت او دریغ ندارد و باران ببارد و خدای اجابت کرد ولایت مانند پیش پرآب شد و درختان جان گرفت. فیروز بگفت تا به ری شهری بسازند و آن را فیروز نام کرد و مابین گرگان و دربند نیز شهری بساختند و آن را فیروز نام کردند و…»
شهر فیروزکوه همان شهری است که طبری احداث آن را به فیروز ساسانی در ری نسبت داده‌است. به دلیل همین قدمت فیروزکوه از شهرهایی است که تپه‌های باستانی زیادی دارد.
نام قدیمی فیروزکوه دیمه بوده‌است؛ که به معنی طبیعت خودرو است.[نیازمند منبع]
حیات وحش شهرستان فیروزکوه

شهرستان فیروزکوه به دلیل شرایط توپو گرافی و آب و هوایی یکی از مناطق بکر استان است و از زیستگاه‌های مهم حیات وحش و شکارگاه‌های استان به‌شمار می‌آیدو انواع وحوش و مناطق طبیعی، چراگاه‌ها و چمنزارهای وسیع از توانمندی‌های ویژه استان استو منطقه شکار ممنوعه کاوه ده با ۱۷۴٬۰۰۰ هکتار وسعت دارای پوشش گیاهی متنوع و غنی است که انواع وحوش و از جمله قوچ و میش، کل و بز، آهو و گراز، پلنگ، روباه، خرس، خرگوش، انواع پرندگان و خزندگان را در خود جای داده‌است که به صورت گله‌های بزرگ در منطقه زندگی می‌کنند.
منطقه شکار ممنوع گاوده:
این منطقه با مساحت ۴۰۰ هزار هکتار در شرق شهرستان فیروزکوه قرار گرفته‌است، و در آن انواع حیات وحش از جمله پستانداران، پرندگان و خزندگان می‌توان دید. پوشش گیاهی عمده آن شامل گونه‌های گیاهی ارس، پسته وحشی، بادام وحشی، بید، گردو، زرشک، باریجه، آویشن، شقایق، کاکوتی، گلپر کلاه میر حسن، آتریپلکس، زنبق وحشی و انواع گندمیان است.
گونه‌های غالب جانوری این زیستگاه عبارتند از:

قوچ و میش، کل و بز، آهو، پلنگ، کراز، گرگ، روباه، شغال، کاراکل، گربه وحشی، جغد، جوجه تیغی، کبک، تیهور، سارکپه، دلیچه، دال، پرندگان شکاری، افعی دماوندی، افعی شاخدار، گرزه مار، افعی اره‌ای، لاک‌پشت مهمیزدار، بزمچه و آگاما
در محدوده‌های شکار ممنوع و پناهگاه حیات وحش داخل آن اقدامات حمایتی به عمل می‌آید. تا مجموعه حیات وحش با توجه به حداقل فضای مناسب، برای فراهم شدن امکانات زیستی و زاد و ولد طبیعی بتوانند در این مناطق از خطرات انسانی و غیرطبیعی در امان باشند.
منابع آب

مهم‌ترین رود جاری در سطح شهرستان حبله رود می‌باشد که سرشاخه اصلی آن عبارتند از: گورسفید، نمرود، دلیچای، ساواشی، هویر، قزقانچای، لازم به توضیح است متوسط آبدهی این رود در محل ایستگاه سیمین دشت ۲/۶ متر مکعب در ثانیه‌است که حجم کل جریان به ۹.۱۹۷ میلیون متر مکعب در سال می‌رسد.
علیرغم وجود منابع غنی از جمله  ۸۹۴٬۶۶۸ هزار متر مکعب تخلیه سالانه چشمه سارها در شهرستان (۴/۲۵ درصد استان) متأسفانه به دلیل عدم وجود تأسیسات مهار آب و روش‌های علمی انتقال و مصرف آب در بخش کشاورزی، استفاده بهینه از این منابع به عمل نمی‌آید و بخش زیادی از آن به خصوص در فصول پائیز و زمستان هرز می‌رود.