تکامل اجتماعی-فرهنگی
نظریه‌های مدرن

مقالهٔ اصلی: فرگشت چندخطی
هنگامی که نقد تکامل‌گرایی اجتماعی کلاسیک به طور گسترده پذیرفته شد، رویکردهای انسان‌شناختی مدرن و جامعه‌شناختی به ترتیب تغییر کردند. نظریه‌های مدرن مراقب هستند تا از گمانه‌زنی‌های بی‌منبع، قوم‌مدارانه، مقایسه‌ها یا قضاوت‌های ارزشی اجتناب کنند. کم و بیش جوامع فردی را به عنوان موجود در بافت تاریخی خود در نظر می‌گیرند. این شرایط زمینه را برای نظریه‌های جدیدی مانند نسبی‌گرایی فرهنگی و فرگشت چندخطی فراهم کرد.
در دهه‌های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، گوردون چایلد تحولی در مطالعه تکامل‌گرایی فرهنگی ایجاد کرد. او گزارش جامعی از پیش از تاریخ انجام داد که شواهدی برای انتقال فرهنگی آفریقایی و آسیایی به اروپا در اختیار پژوهشگران قرار داد. وی با یافتن ابزار و مصنوعات مردم بومی آفریقا و آسیا با نژادگرایی علمی مبارزه کرد و نشان داد چگونه بر فناوری فرهنگ اروپایی تأثیر گذاشته‌اند. شواهد به دست آمده از کاوش‌های او با ایده برتری و برتری آریایی‌ها مقابله می‌کرد. چایلد با پذیرش «مفهوم اساسی کوسینا از فرهنگ باستان‌شناسی و شناسایی فرهنگ‌هایی به‌عنوان بقایای مردمان ماقبل تاریخ» و ترکیب آن با گاه‌شماری‌های دقیق پیش از تاریخ اروپا که توسط گوستاف اسکار مونتلیوس توسعه یافته بود، استدلال کرد هر جامعه‌ای باید به صورت فردی بر اساس مصنوعات تشکیل دهنده‌ای که بیانگر کارکرد عملی و اجتماعی آنها بود، ترسیم می‌شد. چایلد تکامل فرهنگی را با نظریه واگرایی خود با اصلاحات همگرایی توضیح داد. او فرض کرد که فرهنگ‌های مختلف روش‌های جداگانه‌ای را تشکیل می‌دهند نیازهای متفاوتی را برآورده می‌کنند ولی زمانی که دو فرهنگ در تماس بودند، سازگاری‌های مشابهی ایجاد کردند و مسائل مشابهی را حل کردند. چایلد با رد نظریه تکامل فرهنگی موازی اسپنسر، دریافت که تعاملات بین فرهنگ‌ها به همگرایی جنبه‌های مشابهی که اغلب به یک فرهنگ نسبت داده می شود کمک می‌کند. چایلد بر فرهنگ انسانی به‌عنوان یک ساخت اجتماعی به‌جای محصولی از زمینه‌های محیطی یا تکنولوژیکی تأکید داشت. چایلد اصطلاحات «انقلاب نوسنگی» و «انقلاب شهرنشینی» را ابداع کرد که امروزه هنوز در شاخه انسان‌شناسی پیش از تاریخ استفاده می‌شود.
در سال ۱۹۴۱ انسان‌شناس، رابرت ردفیلد در مورد تغییر از «جامعه عامیانه» به «جامعه شهری» نوشت. در دهه ۱۹۴۰، انسان‌شناسان فرهنگی مانند لسلی وایت و جولیان استوارد به دنبال احیای یک مدل تکاملی بر مبنای علمی‌تر بودند و در ایجاد رویکردی به نام تکامل‌گرایی نو موفق شدند. وایت تقابل بین جوامع «ابتدایی» و «مدرن» را رد کرد ولی استدلال نمود جوامع را می‌توان بر اساس میزان انرژی که مهار می‌کنند متمایز کرد و افزایش انرژی باعث تمایز اجتماعی بیشتر شد (قانون وایت). از سوی دیگر استوارد مفهوم پیشرفت سده نوزدهم را رد کرد و در عوض توجه را به مفهوم داروینی «انطباق» جلب نمود و استدلال کرد که همه جوامع باید به نحوی با محیط خود سازگار شوند.
انسان‌شناسان مارشال ساهلینز و سرویس المان یک جلد ویرایش شده با عنوان «تکامل و فرهنگ» تهیه کردند که در آن سعی کردند رویکردهای وایت و استوارد را ترکیب کنند. سایر انسان‌شناسان، با تکیه بر کار وایت و استوارد یا پاسخ به آن، نظریه‌هایی در مورد بوم‌شناسی فرهنگی و انسان‌شناسی بوم‌شناختی ایجاد کردند. برجسته‌ترین نمونه‌ها پیتر وایدا و روی راپاپورت هستند. در اواخر دهه ۱۹۵۰، شاگردان استوارد مانند اریک ولف و سیدنی مینتز از بوم‌شناسی فرهنگی به مارکسیسم، نظریه نظام‌های جهانی، نظریه وابستگی و ماروین هریس ماتریالیسم فرهنگی روی آوردند.
امروزه اکثر انسان‌شناسان مفاهیم سده نوزدهم پیشرفت و سه فرض تکامل تک‌خطی را رد می کنند. آنها به پیروی از استوارد، رابطه بین یک فرهنگ و محیط آن را جدی می‌گیرند تا جنبه‌های مختلف یک فرهنگ را توضیح دهند ولی بیشتر انسان‌شناسان فرهنگی مدرن رویکرد نظام‌های کلی را اتخاذ کرده‌اند و فرهنگ‌ها را به‌عنوان نظام‌های نوظهور بررسی می‌کنند و استدلال می‌نمایند باید کل محیط اجتماعی را در نظر گرفت که شامل روابط سیاسی و اقتصادی میان فرهنگ‌ها می‌شود. در نتیجه مفاهیم ساده‌گرایانه «تکامل پیشرونده»، نظریه‌های تکاملی فرهنگی مدرن‌تر و پیچیده‌تر (مانند نظریه وراثت دوگانه، که در زیر مورد بحث قرار می‌گیرد) کمتر در علوم اجتماعی مورد توجه قرار می‌گیرند، و در برخی موارد جای خود را به مجموعه‌ای از نظریه‌های انسانی‌تر داده‌اند. نزدیک می شود. رویکردهای انسان‌گرایانه تر برخی کلیت تفکر تکاملی را رد می‌کنند و به جای آن به اتفاقات تاریخی، تماس با فرهنگ های دیگر و عملکرد نظام‌های نماد فرهنگی نگاه می‌کنند. در زمینه مطالعات توسعه، نویسندگانی مانند آمارتیا سن درک درستی از «توسعه» و «شکوفایی انسانی» ایجاد کرده‌اند که مفاهیم ساده‌تری از پیشرفت را نیز زیر سؤال می‌برند، در حالی که بسیاری از الهام‌بخش اصلی خود را حفظ می‌کنند.