تاریخ‌نگاری اتیوپی
خاستگاه باستانی > سنگ‌نبشته‌شناسی

ریشه‌های رسوم تاریخ‌نگاری در اتیوپی به دوره آکسوم (حدود ۱۰۰ – حدود ۹۴۰ سال پس از میلاد) بازمی‌گردد و در متون سنگ‌نبشته‌ای یافت می‌شود که پادشاهان برای بازگویی اعمال سلطنت و خاندان سلطنتی خود دستور به نگارش آن‌ها داده‌اند. آن‌ها به سبک خودزیستنامه‌ای و به خط بومی گعز، الفبای یونانی یا هر دوی آن بر روی سنگ‌نماها، تخت‌ها و ابلیسک‌ها نوشته شده‌اند و در گستره جغرافیایی وسیعی که شامل سودان، اریتره و اتیوپی است، نگهداری می‌شوند. این اسناد در یادبود فرمانروای معاصر یا نجیب‌زادگان و اعضای نخبه جامعه، رویدادهای تاریخی مختلفی مانند لشکرکشی نظامی، مأموریت‌های دیپلماتیک و اقدامات بشردوستانه را ثبت می‌کنند. به‌عنوان مثال، سنگ‌نبشته‌ای که در قرن چهارم توسط ایزانای آکسوم ساخته شده‌است، دستاوردهای او در نبرد و گسترش قلمرو در شاخ آفریقا را به یادگار می‌گذارد، در حالی‌که بنای یادبود آدولیت که بر روی تختی در آدولیس، اریتره حک شده‌است، توضیحاتی از فتوحات کالب آکسوم در طول قرن ششم و در منطقه دریای سرخ و بخش‌هایی از جمله شبه‌جزیره عربستان را نشان می‌دهد. بدیهی است که چنین متونی بر سنگ‌نبشته فرمانروایان بعدی آکسومی که هنوز سرزمین‌های عربی از دست‌رفته خود را بخشی از قلمرو خود می‌دانستند، تأثیر گذاشته‌است.
تاریخ کهن مسیحی تیرانیوس روفینوس، تفسیر لاتین و اتساع اثر یوسبیوس در حدود سال ۴۰۲ در تاریخ‌نگاری رومی، گزارشی از تغییر مذهب مسیحیان اتیوپی (باعنوان «در آن سو» شناخته‌می‌شود) توسط مبلغ فرومنتیوس اهل تیر ارائه می‌دهد. مفاد آن توضیح می‌دهد که فرومنتیوس به‌منظور تکمیل این وظیفه توسط آتاناسیوس اسکندریه (۲۹۸–۳۷۳) به مقام اسقفی منصوب شد که به احتمال زیاد پس از ۳۴۶ در سومین دوره تصدی به‌عنوان اسقف اسکندریه بوده‌است. این مأموریت مطمئناً پیش از ۳۵۷ انجام شد، زمانی‌که آتاناسیوس خلع و ژرژ کاپادوکیه جایگزین آن گشت و مجبور به فرار شد و در طی نامه‌ای پوزش‌خواهانه به کنستانتیوس دوم (ح. ۳۳۷–۳۶۱) امپراتور روم نوشت که نامه امپراتوری روم به دربار سلطنتی آکسوم، به‌طور تصادفی محفوظ ماند. کنستانتیوس دوم در این نامه به دو «ستمگر» اتیوپی، آیزاناس و سازاناس خطاب می‌کند که بی‌تردید ایزانا و برادرش سایازانا یا سازانان، یک فرمانده نظامی هستند. همچنین در این نامه اشاره‌شده که فرمانروای آکسوم پیش‌تر یک پادشاه مسیحی بوده‌است. از سنگ‌نبشته‌های اولیه دوران سلطنت ایزانا مشخص است که او زمانی چندخداپرست بوده‌است، چراکه مجسمه‌های برنزی، نقره‌ای و طلایی آرس، خدای جنگ یونان را بنا کرده‌بود. اما سنگ‌نبشته‌های دوگانه یونانی و گعزی به سبک سبایی بر روی سنگ ایزانا که به یاد فتوحات ایزانا بر پادشاهی کوش (واقع در نوبه، به عبارت دیگر سودان امروزی) نگاشته‌شد، به گرویدن او به مسیحیت اشاره می‌کند.
پرتره انجیلی، تذهیبی مرقس از انجیل‌های گاریمای اتیوپی؛ قرن ششم پس از میلاد.
سنگ‌های بزرگداشت تاریخی و ابلیسک‌های یادبود آکسوم، اتیوپی، متعلق به دوره آکسوم؛ قرن چهارم پس از میلاد.
کوسماس انديكوبليوتس راهب اهل روم شرقی در قرن ششم و بازرگان سابق که توپوگرافی مسیحی (که در آن شرح می‌دهد که تجارت اقیانوس هند تا چین پیش می‌رود) را نوشت، از شهر بندری آدولیس، آکسوم بازدید کرد و گزارش‌های شاهدان عینی را در کتاب خود برشمرد. او به رونوشت یک سنگ‌نبشته یونانی پرداخت که جزئیات سلطنت یک فرمانروای چندخداپرست آکسوم در اوایل قرن سوم را نشان می‌داد و در آن فرمانروا یک ناوگان دریایی را از طریق دریای سرخ برای تسخیر سبایی‌ها در منطقه یمن کنونی همراه با سایر بخش‌های غرب عربستان فرستاده‌بود. متون باستانی سبایی‌های یمن تأیید می‌کند که این فرمانروای آکسوم گادارا بود که با پادشاهان سبایی متحد شد و کنترل غرب یمن را تا زمان بیرون شدن از جنوب غربی عربستان توسط فرمانروای حمیر، شمر یهرعش (ح. حدود ۲۶۵ – حدود ۲۸۷) به‌دست داشت. تنها از روی سنگ‌نبشته‌های سبایی و حمیری است که نام چندین پادشاه و شاهزاده آکسوم پس از گادارا، از جمله پادشاهان آزابا و داتاواس را می‌دانیم. سنگ‌نبشته‌های پادشاه ایزانا از تخت‌های سنگی حکاکی‌شده در نزدیکی کنیسه بانو مریم صهیون در آکسوم (سکوهایی که هنوز وجود دارند) یاد می‌کنند، همین‌طور کوسماس نیز یک سنگ یادبود و تخت مرمر سفید را در آدولیس تشریح کرد که هر دو با سگ‌نبشته‌های یونانی پوشیده شده‌بودند.