ایرانیان بحرین
تاریخچه > بحرین نو پیش از انقلاب

تأسیس حکومت آل خلیفه (سال ۱۷۸۳ میلادی / ۱۱۶۲ هجری شمسی): خانواده آل خلیفه به بحرین حملت کردند و قدرت را از ایران به دست می‌گیرند. آل خلیفه حکومت خود را بر بحرین تأسیس کرد که نشان دهنده گذار به سلطه سنی بود. قبایل عرب سنی، به ویژه آل خلیفه، در بحرین به قدرت رسیدند. آنها حکومت خود را تأسیس کردند که نشان دهنده گذار از سلطه شیعه به سنی بود. اهل سنت فارسی‌زبان بحرین به همراه قبایل (هوله) کنترل بحرین را به دست گرفتند و زمینه را برای یک جزیره با اکثریت سنی‌مذهب فراهم کردند. اهل سنت فارسی‌زبان تا حدودی مسئول حکومت سنی در بحرین هستند.
دوره قاجاریه (۱۷۹۴ تا ۱۸۲۰ میلادی): بحرین هنوز تحت تأثیر دولت قاجاریه قرار داشت، اما با تقویت قدرت آل خلیفه و حمایت بریتانیا، کنترل واقعی بحرین از دست قاجاریه خارج شد. در واقع، چشم‌پوشی ایران از بحرین، بخشی از یک «طرح» غربی بود.
تاریخچه تصرف بحرین توسط سعودی‌ها و آل خلیفه (۱۷۹۶–۱۸۱۰ / ۱۱۷۵–۱۱۸۹ شمسی): در سال ۱۷۹۶ (۱۱۷۵ شمسی)، سعودی‌ها پس از اشغال احساء در اوایل همان سال، زبارة را اشغال کردند. سلمان بن احمد که جانشین پدرش شده بود، سپس به جو در سواحل شرقی بحرین نقل مکان کرد و بعداً به الرفاع منتقل شد و در آنجا قلعه‌ای شگفت‌انگیز ساخت. در سال ۱۷۹۹ (۱۱۷۸ شمسی)، حاکم مسقط و عمان حمله‌ای به بحرین کرد اما نتوانست آن را تصرف کند. در سال بعد، دوباره به بحرین حمله کرد و این بار موفق به اشغال آن شد و پسرش را برای نظارت بر جزیره منصوب کرد. در سال ۱۸۰۱ (۱۱۸۰ شمسی)، آل خلیفه که به زبارة فرار کرده بودند، توانستند کنترل بحرین را بازپس گیرند و از نبود ناوگان عمانی بهره ببرند. عمانی‌ها تصمیم گرفتند سال بعد (۱۸۰۲–۱۱۸۱ شمسی) از اخراجشان از بحرین انتقام بگیرند، اما شکست خوردند. سعودی‌ها که از آل خلیفه در مقابل عمان حمایت کرده بودند، بحرین را از سال ۱۸۰۳ تا ۱۸۰۹ (۱۱۸۲ تا ۱۱۸۸ شمسی) تحت حمایت خود قرار دادند و سپس از سال ۱۸۱۰ (۱۱۸۹ شمسی) تحت کنترل مستقیم خود گرفتند.
مهاجرت ایرانیان از ۱۲۷۹ تا ۱۳۷۹ هجری شمسی (۱۸۰۰ تا ۲۰۰۰ میلادی) از استان‌های جنوبی ایران، از جمله فارس، بوشهر و هرمزگان، و کهگیلویه به بحرین، امارات، کویت، قطر، و عمان در طول این دوره ادامه داشت.
مهاجرت از بوشهر در مقاطع مختلف تاریخی رخ داده است و از دهه ۱۸۵۰ (دهه ۱۲۲۹ شمسی) به‌طور چشمگیری افزایش یافت. این افزایش مهاجرت بیشتر به دلیل عوامل طبیعی و کمبود باران در منطقه، همراه با ناآرامی‌های داخلی، بسیاری را به مهاجرت به بحرین وادار کرد. به قول بوشهری: «هیچ‌کس کشور و سرزمین و قبیله خود را ترک نمی‌کند مگر اینکه به دلیل نیاز مجبور باشد».
ورود خانواده «بوشهری» به بحرین در سال ۱۸۶۰ میلادی (۱۲۳۹ شمسی) رخ داده است.
ضعف قدرت سعودی‌ها به دلیل پیشرفت حمله مصری در سال ۱۸۱۱ (۱۲۳۰ شمسی) منجر به اعلام آل خلیفه اتحادشان با عمان شد، که در این زمان به امام عمان خراج پرداختند تا مدت دو سال. پس از آن که عمان به دلیل شکست خوردن در مقابل قواصم ضعیف شد، آل خلیفه استقلال خود را از عمان اعلام کردند. رحمة بن جابر الجلهمی، رهبر جلاهمة که مقر آن در خور حسن است، مخالف آل خلیفه بود که دشمنی شدیدی با آنها داشت. رحمة با قرصنه کشتی‌های آل خلیفه و حمایت از دشمنانشان، در معرکه‌ای مهیج در سال ۱۸۲۶ (۱۲۴۵ شمسی) کشته شد. در سال ۱۸۲۰ (۱۲۳۹ شمسی)، نیروی بریتانیا که در منطقه مهم بود، «معاهده صلح» با رهبران قبایل از جمله آل خلیفه امضا کرد. در این معاهده، بریتانیا به آل خلیفه به عنوان حکمرانان «شرعی» در بحرین اعتراف کرد، اما همچنین به فارس‌ها فرصتی برای ادعا بر بحرین داد که تا استقلال بحرین در سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰ شمسی) ادامه داشت. در این مدت، عمان و نه فارس، تهدید خارجی اصلی برای بحرین بودند. عمان چهار حمله نظامی به بحرین انجام داد از سال ۱۸۱۶ تا ۱۸۲۸ (۱۲۳۵ تا ۱۲۴۷ شمسی) که همه این حملات شکست خوردند و در نهایت عمانی‌ها زیان‌های زیادی دیدند. در دورهٔ حکمت محمد بن خلیفه (۱۸۴۳–۱۸۶۸)، سعودی‌ها، عثمانی‌ها و ایرانی‌ها تهدید به اشغال بحرین کردند. محمد تلاش کرد تا هر دوی عثمانی‌ها و ایرانی‌ها را راضی کند و پشتیبانی خود را از آنها نشان دهد. نسبت به سعودی‌ها، محمد تصمیم گرفت به گزینه نظامی روی آورد، اما بریتانیا مخالفت کرد و پیشنهاد دفاع مشترک برای بحرین ارائه داد. هنگامی که محمد از قطع حمله نظامی خود انصراف داد، بریتانیا به‌طور مستقیم دخالت کرد و ناوگان جنگی او را محاصره کرد و او را مجبور به لغو حمله کرد.[نیازمند منبع]
آغاز مستعمره انگلیس (۱۸۶۱ میلادی): بحرین به مستعمره انگلیس تبدیل شد که بر چشم‌انداز سیاسی و اقتصادی آن تأثیر گذاشت، در حالی که آل خلیفه همچنان حاکم باقی ماندند. بریتانیا مسئولیت دفاع و روابط خارجی بحرین را بر عهده می‌گیرد. بریتانیا در سال ۱۸۶۱ (۱۲۴۰ شمسی) به امضای «معاهده هدن دائم برای صلح و دوستی» پرداخت که حاکم بحرین را ملزم به عدم شرکت در «دادگاه‌های جنگ، قرصنگی و برده‌داری در دریا» می‌کند، در عوض بریتانیا تضمین کننده حمایت بحرین می‌شود. بریتانیا تمام تهدیدات خارجی را علیه بحرین از بین برد.
شورش علیه فارس‌ها (۱): واکنش ساکنان محلی در بحرین علیه مهاجران برای اولین بار در بازارهای منامه در سال ۱۹۰۴ میلادی (۱۲۸۳ خورشیدی) رخ داد، که حادثه‌ای بود که بریتانیایی‌ها از آن به‌عنوان «شورش علیه فارس‌ها» یاد کردند. پس از این حادثه، بریتانیایی‌ها کنترل زندگی مهاجران ایرانی در بحرین را در دست گرفتند. به‌گفته محققان، دولت مرکزی ایران از بریتانیایی‌ها خواست که نماینده آنها باشند تا عدالت برای شهروندان ایرانی در بحرین اجرا شود. این درخواست به‌عنوان یک راه‌حل موقت از سوی ایرانیان در نظر گرفته شد، به‌جای آنکه کاملاً قضاوت قضایی خود را به بریتانیایی‌ها واگذار کنند. پژوهشگران توضیح می‌دهند که این درخواست، در نگاه تاریخی، عجیب نیست زیرا سرزمین‌های مرزی با خلیج فارس در طول قرون در مناطق هم‌پوشانی وجود داشته‌اند. به همین دلیل، این درخواست بازتابی از این باور ایرانیان بود که آنها بر بحرین کنترل خواهند داشت به‌دلیل تداخل مناطق جغرافیایی. در سال ۱۹۰۹ میلادی (۱۲۸۸ خورشیدی)، بریتانیایی‌ها شیخ بحرین را متقاعد کردند که سرانجام بر مهاجران ایرانی نظارت کند، پس از پنج سال تلاش برای متقاعد کردن او که ایرانیان خارجی هستند. اما برخلاف بریتانیایی‌ها، که اصطلاحاتی مانند «بحرینی» و «غیر بحرینی» را استفاده می‌کردند، شیخ بحرین ایرانیان را به‌عنوان اتباع خود می‌دانست و نه خارجی یا غریبه. توصیف ایرانیان به‌عنوان خارجی‌هایی که نیاز به حفاظت بریتانیایی دارند، برای ایجاد یک درک رسمی و قانونی جدید از مفهوم تعلق که با منطقه‌ای شدن خلیج فارس پیوند نزدیک دارد، به کار رفت.
۱۹۱۳ میلادی (۱۲۹۲ خورشیدی): بریتانیا و دولت عثمانی توافقنامه‌ای امضا می‌کنند که استقلال بحرین را به رسمیت می‌شناسد، اما کشور همچنان تحت اداره بریتانیا باقی می‌ماند.
در سال ۱۹۰۵ میلادی، عجم بحرین حدود سال ۱۶۵۰ تخمین زده شد.
فرار بوشهری‌ها از رضا شاه: به قول یکی از ایرانیان بحرین - فارس‌ها از رضا شاه و انگلیسی‌ها رنج می‌بردند. برخی از آنها برای امرار معاش به بحرین مهاجرت کردند و برخی از آنها از ترس جان خود به شدت از زندان گریختند زیرا با انگلیسی‌ها می‌جنگیدند. از بوشهر می‌آمدند. فاصله بوشهر تا بحرین با لینگ ۸۱ ساعت است. این بین سالهای ۱۹۲۰ (سالهای ۱۲۹۹ تا ۱۳۱۹ شمسی) و ۱۹۴۰ (سالهای ۱۳۱۹ تا ۱۳۳۹ شمسی) قبل از جنگ جهانی دوم بود.
ترکیب پلیس: در سال ۱۹۲۰ [۱۲۹۹-۱۳۰۰ هجری شمسی] از فداویه به جای شرطی‌های شهری تبدیل شد. در سال ۱۹۲۲ [۱۳۰۱-۱۳۰۲ هجری شمسی] بیشتر پلیس‌ها فارس بودند، اما در سال ۱۹۲۴ [۱۳۰۳-۱۳۰۴ هجری شمسی] صد بلوچی به پلیس اضافه شدند. بلوچ‌ها بعداً به دلیل حوادث متعدد ناکارآمدی و نامنظمی از کار انداخته شدند و به جای آنها از بازنشستگان پنجابی از ارتش هند استفاده شد تا سال ۱۹۳۲ [۱۳۱۱-۱۳۱۲ هجری شمسی]. فرهنگ تجنید اقلیت‌ها ادامه داشت که منجر به اجتناب بحرانی‌ها از پیوستن به پلیس شد و تا دهه ۱۹۶۰ [۱۳۳۹-۱۳۴۰ هجری شمسی] تنها ۲۰٪ از پلیس را بحرینی‌ها تشکیل می‌دادند در حالی که بقیه از اقلیت‌های خارجی تشکیل شده بودند (بلوچ، یمنی‌ها، عمانی‌ها و سایر ملیت‌ها). ارتش بحرین در سال ۱۹۶۸ [۱۳۴۷-۱۳۴۸ هجری شمسی] تأسیس شد و الگوی ارتش اردن را انتخاب کرد. این ارتش از بحرینی‌های با ریشه قبایل سنی تشکیل شده بود در حالی که شیعه‌های روستایی در ادارات غیرنظامی استخدام می‌شدند. به‌طور کلی، سنی‌های با ریشه قبایل در ادارات مانند دادگستری، داخلی، ارتش و مهاجرت حاکم بودند در حالی که شیعه‌ها در ادارات فنی مانند آب، بهداشت، مالیات و برق مسئولیت داشتند.
شورش علیه فارس‌ها (۲): در سال ۱۹۲۳ میلادی (۱۳۰۲–۱۳۰۳ هجری شمسی)، اعمال خشونت گسترده‌ای رخ داد پس از وقوع حوادث کوچک در اوایل همان سال. این بحران اجتماعی نزاع قومی بود، جایی که نجدی‌های حضرت سنی در برابر فرس‌های شیعه در مناطق شهری و نجدی‌های قبیله‌ای در برابر روستاییان شیعه قرار گرفتند. دواسر از البدیع و برخی از اعضای آل خلیفه، روستاهای شیعه‌نشین باربار، عالی و ستره را حمله کردند و اعمال شورش در منامه بین نجدی‌ها و فرس‌ها آغاز شد. این اعمال خشونت منجر به کشته شدن ۱۲ نفر، زخمی شدن ده‌ها نفر و تجاوز به زنان، همچنین تخریب مال و ممتلکات شد. خشونت پس از ورود ناوگان بریتانیا به بحرین متوقف شد و پس از اینکه حاکم عیسی بن علی مجبور به تنازل از حکم شد، قدرت به پسرش حمد واگذار شد. شکایات و بحران‌های سیاسی در دوره حمد همچنان ادامه داشت.[نیازمند منبع]
تأثیر سیاست‌های رضاشاه بر ایرانیان بحرین (۱۹۲۵ میلادی - ۱۳۰۴ خورشیدی): در نشریه شماره ۱۳۴۶ صحیفه الوقت بحرینی (ص۴۴)، به نقل از «د. علی اکبر بوشهری» آمده است که پس از روی کار آمدن رضاشاه در سال ۱۹۲۵ (۱۳۰۴ خورشیدی) و پیروی از سیاست‌های ملی‌گرایانه، ترس از فارس‌ها در بحرین افزایش یافت. هر رویداد ناخوشایندی که در ایران رخ می‌داد، فشار فوری بر ایرانیان بحرین وارد می‌کرد. این وضعیت باعث شد که ایرانیان بحرین به‌طور مداوم در مواجهه با تنش‌ها بین ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس آماده باشند. پس از انقلاب اسلامی ایران، این فشارها و ترس‌ها افزایش یافت.
مهاجرت خانواده‌های سنی محافظ از ایران: در دهه ۱۹۳۰ (دهه ۱۳۱۰ شمسی)، برخی از خانواده‌های سنی محافظه‌کار از ایران به بحرین مهاجرت کردند، زیرا از ترس رضاشاه بود که زنان مجبور به برداشتن حجاب شدند. آن دهه سی بود.
کشف نفت (سال ۱۹۳۱–۱۹۳۲ میلادی): ۱۹۳۱ (۱۳۱۰ خورشیدی): شرکت نفت بحرین، یکی از شرکت‌های تابعه استاندارد اویل، نفت را کشف کرده و تولید از سال بعد آغاز می‌شود. کشف نفت رونق اقتصادی به همراه آورد اما همچنین نگرانی‌هایی را در مورد مدیریت منابع و نفوذ خارجی ایجاد کرد.مراسم فارغ‌التحصيلي در مدرسهٔ ايرانيان (بحرين) سال ۱۳۱۷ (1937 یا 1938 میلادی)
۱۹۳۹ (۱۳۱۸ خورشیدی): بریتانیا تصمیم می‌گیرد که جزایر حوار که بین بحرین و قطر قرار دارند، متعلق به بحرین هستند.
۱۹۶۱ (۱۳۴۰ خورشیدی): شیخ عیسی بن سلمان آل خلیفه حاکم بحرین می‌شود.
شهریور ۱۳۴۵ (1966 میلادی): محمدرضا شاه در مصاحبه با روزنامه گاردین لندن در شهریور ۱۳۴۵ (1966 میلادی) گفته‌بود: «بحرین با توجه به اینکه ذخایر مروارید در سواحل آن به پایان رسیده‌است، از نظر ایران اهمیتی ندارد.». انگلیس به ذهن شاه چنین القا می‌کردند که بحرین فقیر است و ایران می‌تواند از حاکمیت خود دست بردارد، و ماندن بحرین با ایران هزینه‌اش از سودش بیشتر است.
۱۹۷۰، می (اردیبهشت ۱۳۴۹): شاه ایران ادعای کشورش بر حاکمیت بر بحرین را پس از گزارش سازمان ملل که نشان می‌دهد بحرینی‌ها استقلال را به حکومت بریتانیا یا ایران ترجیح می‌دهند، رها می‌کند. پس از فرار شاه در سال ۱۹۷۹، دولت اسلامی ایران از به رسمیت شناختن این انصراف خودداری می‌کند.
استقلال (و نقش پارسیان بحرین): در جریان رویداد بزرگ همه‌پرسی عمومی در سال ۱۹۷۰، یک هیئت از سازمان ملل به بحرین آمد و این همه‌پرسی شامل سه سؤال بود: آیا می‌خواهید به ایران بپیوندید، تحت حمایت بریتانیا بمانید یا می‌خواهید یک کشور مستقل باشید؟ موسی الانصاری می‌گوید: «این همه‌پرسی مانند همه‌پرسی منشور نبود. عجم/فارس‌ها خواستار شدند که بحرین یک امارت مستقل تحت قانون اساسی باشد که حقوق همه را تضمین کند. حقوق ما به عنوان اقلیت‌ها نیز باید تضمین شود. عجم/فارس‌ها با بحرینی‌ها ادغام شده بودند و خواستار یک دولت مستقل قانون اساسی بودند. بیایید واقع‌بین باشیم، هر قومی به نژاد خود افتخار می‌کند و کسی که به آن افتخار نکند، بی‌خیر است. من به همه‌پرسی رفتم و رأی دادم که بحرین مستقل، دارای حاکمیت و تحت یک قانون اساسی دموکراتیک باشد. شرط گذاشتم که اقلیت‌ها مورد احترام قرار گیرند؛ زیرا در زمان استقلال، نمی‌دانید چه اتفاقی خواهد افتاد. من به عنوان یک بحرینی به همه‌پرسی رفتم اما نمی‌خواستم هویتم به عنوان یک فارس از دست برود». اکثریت قاطع اهالی بحرین خواستار شناسایی هویت خود به عنوان یک کشور مستقل و دارای حق حاکمیت هستند و در ایجاد روابط با سایر کشورها آزادی عمل داشته باشند. بحرین در سال ۱۹۷۱ میلادی (۱۳۴۹ شمسی) از بریتانیا و ایران استقلال یافت.
دوره پیش از انقلاب: قبل از دهه ۱۹۹۰ میلادی (دهه ۱۳۷۰ شمسی)، از دوره‌ای که شاه حکومت می‌کرد تا اواسط دهه نود میلادی پس از انقلاب، ایرانیان بحرینی روابط نزدیکی داشتند، در کنار هم زندگی مسالمت آمیزی داشتند و هویت فرهنگی ایرانی خود را حفظ می‌کردند، فیصل الشیخ (نویسنده ستون‌نویس در روزنامه محلی بحرینی، الوطن) به یاد می‌آورد که بحرین همواره کشوری بوده است که جوامع مختلف در آن با هم در هماهنگی زندگی می‌کردند، به‌طوری که خانه‌های مسلمانان سنی و شیعه به روی یکدیگر باز بود و مراسم فرهنگی و مذهبی مشترک مانند بازدید از مساجد یکدیگر و تبادل غذاها در ماه رمضان داشتند. با این حال، با تلاش‌های گروه‌هایی مانند الوفاق که به دروغ ادعا می‌کردند نماینده همه شیعیان بحرینی هستند و تفرقه مذهبی را ترویج می‌دادند، با تأثیرات خارجی مانند رژیم ایران، بافت اجتماعی شروع به از هم پاشیدن کرد. با وجود این چالش‌ها، بسیاری از بحرینی‌ها، از جمله اعضای "ماتم العجم الکبیر" و باشگاه‌هایی مانند باشگاه منامه، در برابر تهدیدات ایرانی ایستادگی کرده و وفاداری خود را به بحرین حفظ کرده‌اند و بر وحدت ملی خود برتر از تفرقه‌های مذهبی تأکید کرده‌اند.