ارمنی‌ها در تئاتر ایران
تئاتر ارمنیان در رشت

با اینکه تئاتر رشت قبل از ۱۳۰۰ خورشیدی آغاز به کار کرده بود ولی فعالیت‌های تئاتری آن بین ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ اوج گرفت. «حسن ناصر» و «میرزا محمد حسین دایی نمایشی»، گریگور یقیکیان، جهانگیر سرتیپ‌پور سبب شد تا در این دوره تئاتر رشت از موقعیت ممتازی در ایران برخوردار شود. تنوع در ترجمهٔ آثار نمایشی، نوشتن نمایش‌نامه به دست نویسندگان گیلانی، تعداد گروه‌ها و استفاده از تجربه‌های سال‌های آغازین تئاتر از جمله دلایل شکوفایی تئاتر رشت بود. در این هنگام بود که ارمنیان رشت فعالیت تئاتری خود را در گروه‌های نمایشی این شهر آغاز کردند.
قبل از شکل‌گیری اولین کانون تئاتری در رشت در ۱۲۹۸ خورشیدی، گروه‌های ارمنی اولین گروه‌های نمایشی ای بودند که به رشت و انزلی می‌آمدند و به اجرای نمایش پرداختند. هاروطیون میناسیان، در یادداشت‌های خود، تاریخ آغاز تئاتر گیلان را مقارن اجرای این اثر در ۱۲۶۴ خورشیدی دانسته و او اشاره می‌کند که این نمایش‌نامه به زبان فارسی در رشت اجرا شده و از اجرای نمایش دیگری نیز به نام (انجیرِ خچو) نیز یاد می‌کند که هر دوی این آثار کمدی بوده‌اند.
در آن زمان تالار نمایش در رشت وجود نداشت و این نمایش در یک انبار به روی صحنه رفت. در رشت پزشک صاحب نامی به نام «دکتر استپانوس» زندگی می‌کرد که در زبان محاورهٔ گیلانی به او حکیم فانوس می‌گفتند. وی در محلهٔ سرچشمهٔ رشت باغی داشت که به نام خود او معروف بود. انباری در این باغ وجود داشت که حکیم گیلانی آن را با هزینه شخصی به صحنهٔ نمایش تبدیل کرده بود و نمایش‌های (خچوی دلال) و (انجیر خچو) در این باغ به روی صحنه رفتند.
اولین تالار نمایش را در رشت «آوِدیس هوردانانیان» ساخت. او برای یادبود فرزندش مدرسه‌ای برای ارمنیان رشت بنا کرد که مجهز به سِن و تالار نمایش بود. در این تالار، ارمنیان قفقازی ای که به رشت می‌آمدند، ارمنیان گیلان و سایر گروه‌های تئاتری نمایش اجرا می‌کردند. تا ۱۹۰۰ میلادی این تالار تنها تالار تئاتر رشت بود.
فریدون نوزاد دربارهٔ بانوان هنرمند ارمنی می‌نویسد:
بانوان ارمنی در تئاترها ابراز هنرمندی می‌کردند و زنان نام‌آوری هم در این رشتهٔ هنری داشتند. این زنان هنرمند پاره‌ای مواقع نمایش‌های خاص برای زنان ایرانی در سالن مدرسهٔ مذکور ترتیب می‌دادند با توجه به ساختمان سِن ارمنیان باید پذیرفت که نمایش قبل از ۱۹۰۲ میلادی جای خود را در گیلان گشوده بود. در این زمان تهران هنوز تئاتر آشنایی نداشت ولی گیلان چون مرکز آمد و رفت خارجیان بود کانون پرورش افکار نوین گردید.
از آغاز ۱۳۰۰ خورشیدی تلاش هنرمندان تئاتر شکل دیگری یافت. از این سال به بعد، کارگردانان در رشت با متون نمایشی ای که حاصل کار نویسندگان گیلانی بود روبه رو شدند؛ در میان نویسندگان این دوره، چهره‌ای شاخص وجود دارد به نام گریگور یقیکیان. او به عنوان مترجم با میرزا کوچک‌خان جنگلی همکاری می‌کرد؛ او علاوه بر نوشتن نمایش نامه و داستان به روزنامه‌نگاری نیز می‌پرداخت؛ سپس، به گروه (اکتوران آزاد) پیوست که هدفشان پیشبرد فرهنگی و هنری مدارس و یتیم خانه‌ها بود و در مدارس و مؤسسه‌های خیریه به‌طور رایگان نمایش می‌دادند. این جمعیت با همین هدف تبدیل به جمعیت آزاد ایران شد و یقیکیان و دیگر یارانش، «استپان سیمونیان؛ جهانگیر سرتیپ پور؛ آروسیاک هاروتیونیان؛ آستقیک یقیکیان (همسر گریگور) و آنوش سرکیسیان»، بیش از شش نمایش را به روی صحنه بردند.
۱۳ نمایشنامه در رشت از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۱۰ خورشیدی اجرا شد که می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
(الاهه، نویسنده: مجتبی طباطبایی، کارگردان: آرتو طریان، بازیگران: لالا (وارتو طریان) و پری آقابابیان، تاریخ و محل اجرا:۱۳۰۰ ش، تالار آودیس رشت)-(پریچهر و پریزاد، نویسنده: رضا شهرزاد، کارگردان: آرد وطریان، بازیگران: لالا (وارتو طریان) و پری آقابابیان، تاریخ و محل اجرا: ۱۳۰۰ و۱۳۰۱ ش، تالار آودیس رشت)-(برای شرف، نویسنده: الکساندر شیروان زاده، مترجم: استپان سیمونیان، کارگردان: گریگور یقیکیان، بازیگران: آروسیاک هاروتیونیان، مانوشاک ساناماریان، مِلانیا سیمونیان و بازیگران انجمن کانون ایران، تاریخ و محل اجرا: نامعلوم)
هاروطون ماردیروسیان، یکی از مؤسسان انجمن دوستداران تئاتر و از نخستین کارگردانان و نقش آفرینان تئاتر ارمنیان تهران
پوستر نمایشنامه (ماهپار)، که به کارگردانی آردو طریان نمایش داده شد. منافع این نمایش به جمعیت ایران جوان اهدا شد.
وارتو طریان
پوستر نمایشنامه (آرشین مال آلان)، که برای یاری به جمعیت خیره و تهیه لباس شب عید سال ۱۲۹۸ خورشیدی برای اطفال بی سرپرست محله شمس‌آباد اصفهان در اسفند ۱۲۹۷ در سالن مرکزی ارمنیان جلفا یه روی صحنه آورده شد.