زبان آذری
نمونه‌هایی از آثار مکتوب به زبان آذری

آثار نوشتاری آذری که در آثار دوره اسلامی پراکنده است، عبارتند از جمله‌هایی از زبان تبریزی در نزهه القلوب حمدالله مستوفی، جمله‌ای به زبان تبریزی و دو جمله از شیخ صفی الدین اردبیلی، یک دو بیتی از شیخ صفی، یک دو بیتی به زبان اردبیلی، یک دو بیتی به زبان خلخالی که همه در صفوه الصفای ابن بزاز (چاپ بمبئی) معاصر شیخ صدرالدین فرزند شیخ صفی الدین اردبیلی (سده هشتم) موجود است، یازده دو بیتی از شیخ صفی در سلسله النسب صفویان نوشته شیخ حسین از جانشینان شیخ پارسا گیلانی مراد شیخ صفی الدین چاپ برلین، ۳۳–۲۹ ملمعی از همام تبریزی (متوفی ۷۱۴ هجری/ ۱۲۱۴ قمری) به پارسی و زبانی محلی که باید زبان تبریز باشد. زبان آذری با زبان دری در خراسان متفاوت است و تا جایی که قطران تبریزی (قرن ۱۱) مجبور می‌شود آن را در یک بیت شعر بگوید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بلبل به سان مطرب بیدل فراز گل |  | گه پارسی نوازد، گاهی زند دری |
بسیاری از جملات و عبارات و کلمات موجود در کتاب‌ها و نسخ دست‌نویس قدیمی از وجود این زبان حکایت می‌کنند. حمدالله مستوفی یک جمله از زبان تبریزی نقل می‌کند:

تبارزه (تبریزی‌ها) اگر صاحب حُسنی را با لباس ناسزا یابند، گویند «انگور خلوقی بی چه در، درّ سوه اندرین»؛ یعنی انگور خلوقی (انگوری مرغوب) است در سبد دریده.
در شعرهای ایرانی آمیختگی از زبان‌های دیگر نیز هست. این یک شعر از همام تبریزی است که با لهجه تبریزی و لهجه دری آمیخته شده است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بدیذم چشم مستت رفتم اژ دست |  | کوام و آذر دلی کویا بتی مست |
| دل‌ام خود رفت و می‌دانم که روژی |  | به مهرت هم بشی خوش کیانم اژ دست |
| به آب زندگی ای خوش عبارت |  | لوانت لاود جمن دیل و کیان بست |
| دمی بر عاشق خود مهربان شو |  | کزی سر مهرورزی کست و نی کست |
| به عشق‌ات گر همام از جان برآیذ |  | مواژش کان بوان بمرت وارست |
| کرم خا و ابری بشم بوینی |  | به بویت خته بام ژاهنام |
بیت دیگری از همام تبریزی:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| وهار و ول و دیم یار خوش بی  |  | اوی یاران مه ول بی مه وهاران |
معنی: بهار و گل و روی یار خوش هستند. اما بدون دوست هیچ گل و بهاری نیست.
کشف جدید دیگری به نام سفینه تبریز شامل جملات خاص زبان تبریزی می‌باشد. این‌ها در دوران ایلخانی جمع گشته است. یک جمله از بابا فرج تبریزی در سفینه تبریز به این صورت است:
انانک قدهٔ فرجشون فعالم آندره اووارادا چاشمش نه پیف قدم کینستا نه پیف حدوث.

معنی: چندانک فرج را در عالم آورده‌اند چشم او نه بر قدم افتاده است نه بر حدوث.
سفینه تبریز شامل جملات و شعرهای از زبان آذری می‌باشد. در یک قسمت از این کتاب نویسنده خود مستقیماً این زبان را زبان تبریزی می‌خواند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دَچَان چوچرخ نکویت مو ایر رهشه مهر دورش |  | چَوِ ش دَ کارده شکویت ولَول ودَارد سَرِ یَوه |
| پَری بقهر اره میر دون جو پور زون هنرمند |  | پروکری اَنزوتون منی که آن هزیوه |
| اکیژ بحتَ ورامرو کی چرخ هانزمَویتی |  | ژژور منشی چو بخت اهون قدریوه |
| نه چرخ استه نبوتی نه روزو ورو فوتی |  | زوِ م چو واش خللیوه زمم حو بورضی ربوه |
یک جمله از زبان تبریزی موجود است که به وسیله بزاز اردبیلی در صفوه‌الصفا ترجمه شده است:

«علیشاه چو درآمد گستاخ وار شیخ را در کنار گرفت و گفت حاضر باش «به زبان تبریزی گو حریفر ژاته»، یعنی سخن بصرف بگو حریفت رسیده است. در این گفتن دست بر کتف مبارک شیخ زد شیخ را غیرت سر برکرد»
در یک جمله پیر ذهتاب تبریزی حاکم قراقوینلو اسکندر خطاب کرده و گفته:
اسکندر، رودم کشتی، رودت کشاد!

ترجمه:اسکندر، پسرم کُشتی، پسرت کشته باد!
کلمه رود به معنی پسر هنوز در بسیاری از لهجه‌های خانواده زبان‌های ایرانی استفاده می‌شود مانند لهجه لارستانی، اطراف استان فارس و لری بختیاری.
چهار رباعی با عنوان فهلویات از خواجه محمود خوجانی، متولد شده در خوجان یا خورجان در نزدیکی تبریز توسط عبدالقادر مراغی ثبت گردیده است. یکی از آن چهار رباعی این است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| همه کیژی نَهَند خُشتی بَخُشتی |  | بَنا اج چو کَه دستِ گیژی وَنیژه |
| همه پیغمبران خُو بی و چو کِی |  | محمدمصطفی کیژی وَنیژه |
یک غزل و چهارده رباعی تحت عنوان فهلویات از مغربی تبریزی باقی‌مانده است.
یک نوشته از مادر عصمت تبریزی که یک زن شاعر و صوفی بوده است که این نوشته اکنون در ترکیه نگاه داشته می‌شود. دربارهٔ زیارتگاه مقدسی در تبریز گفته است؛ که عبارت بوری بوری که در فارسی معنی بیا بیا را می‌دهد که مولانا از زبان شمس تبریزی نقل می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ولی ترجیع پنجم در نیایم جز به دستوری |  | که شمس الدین تبریزی بفرماید مرا بوری |
| مرا گوید بیا، بوری که من باغم تو زنبوری |  | که تا خونت عسل گردد که تا مومت شود نوری |
کلمه بوری را کربلایی حسین تبریزی از خواجه عبدالرحیم اژابادی نقل می‌کند که به معنی بیا است.
در لهجه هرزندی در هرزند آذربایجان مانند لهجه کارنگی در آذربایجان که هر دو در قرن بیستم ثبت گردیدند. دو کلمه بیری و بوراه هر دو به معنی آمدن و از یک ریشه هستند.
و همچنین در زبان لکی واژه بوری به معنی بیا هنوز کاربرد دارد
در اشعار باباطاهر لغت «بوره» به همین معنی «بیا» بکار رفته است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بوره بلبل بنالیم از سر سوز |  | بوره آه سحر از مو بیاموز |
| تو از بهر گلی ده روز نالی |  | مو از بهر دل‌آرامم شو و روز |
در زبان خوانساری نیز «بوره» به معنی «بیا» بکار می‌رود.
همچنین شعری از بانو باغبان اردبیلی که در آن شیخ صفی الدین اردبیلی را مخاطب قرار داده بود نیز به این زبان موجود است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دیره کین سربه سودای ته گیجی  |  |  دیره کین چش چو خونین اسره ریجی |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دیره سرباستانه اچ ته دارم |  | خود نواجی کووربختی چوکیجی |
معنی فارسی: «دیرگاهی است که این سر با سودای تو گیج است، دیرگاهی است که این چشم اشک خونین می‌ریزد، خود نمی‌گویی که بدبخت چه کسی هستی؟»