عهدنامه گلستان
پیامدها > تلاش ایران برای استرداد سرزمین‌ها

بعد از امضای عهدنامه میرزا ابوالحس خان ایلچی به روسیه رفت تا ترتیب استرداد اراضی را بدهد. در سفرنامهٔ او و سایر اسناد هیچ دلیل دیگری برای سفر او به روسیه ذکر نشده است. او وقتی به سن پترزبورگ رسید و فهمید که تزار به پاریس رفته است، از آنجاکه عجله داشت زودتر اراضی کشور مسترد شوند، خواست به پاریس برود اما تزار با نامه‌ای جلوی او را گرفت. میرزا محمد هادی علوی شیرازی که همراه ایلچی به روسیه رفته بود در سفرنامه‌اش آورده که ایلچی در روسیه متوجه شده است که خبری از استرداد سرزمین‌های ایران نیست و بسیار پریشان احوال شده است. ایلچی وقتی که موضوع مأموریت خود را با سفیر انگلستان در روسیه مطرح کرد، سفیر موافقت‌نامه گلستان را عهدنامه‌ای خواند که بر اساس تعهد نمایندگان روسیه و انگلستان برای استرداد سرزمین‌های ایران به امضا رسیده بود. الکساندر امپراتور روسیه در ملاقاتش با ایلچی که شرح آن در اسناد آرشیوی وزارت امور خارجه انگلستان آمده است، به ایلچی وعده داد که سرزمین‌ها را به ایران پس خواهد داد و بعد از مدتی الکساندر یرملوف را به قفقاز فرستاد تا مطالعاتی در این زمینه انجام دهد و قسمتی از اراضی ایران را برگرداند.
ایلچی بار دیگر در صفر ۱۲۳۱ ه‍.ق با لرد کاث کارت سفیر انگلستان در روسیه دیدار کرد و با اینکه کارت آنطور که باید با او همراهی نکرد اما از گزارشی که از این دیدار در دست است مشخص می‌شود او نیز اطلاع داشته است که عهدنامه منوط به استرداد ولایات ایران بوده است. میرزا محمد هادی علوی شیرازی در این مورد چنین آورده است:
لرد کلارک نقشه ولایات ایران، تصرفی روسیه را آورده و ملاحظه نموده، نزد صاحبی ایلچی مذکور نمود که: از اینکه حال ناپلیان که دشمن قوی روسیه بود از میان رفته و دیگر به هیچ وجه دشمنی در مقابل ندارند و غرور و کبر بسیار به هم رسانیده‌اند، من مشکل می‌بینم که ولایتی را به دولت ایران پس بدهند و منتقل سازند. خاصه ولایت قراباغ که تعریف زیاد از حد از آنجا نزد امپراتور کرده‌اند و چنین می‌داند که بهتر از آن جایی نیست. در این صورت من که ایلچی بزرگ دولت انگلیس هستم، صلاح و خیرت احوال شما را می‌دانم که به همین مصالحه قانع و قایل شده باشید و ادعای ولایت رد کردن از آنها ننمایید، زیرا که امروز دولتی از دولت روس قوی‌تر در همه عالم نیست و بالفعل ده صد هزار سپاه جرار دارد و با آنها جز به طریق دوستی و اتحاد، قسم دیگر نمی‌توان رفتار کرد…
در ادامهٔ تلاش‌های میرزا ابوالحسن خان ایلچی، مقامات روس از او خواستند درخواست‌های خود را به صورت مکتوب تنظیم و ارائه کند. او نیز سریعاً این کار را کرد. در بند اولین این نوشته مشخص کرد که باید عهدنامه‌ای مفصل میان دو کشور بسته شود که در آن مرزهای کشورها مشخص باشد و در بند دوم خواستار استرداد ولایات ایران شد. در بند سوم نیز صراحتاً آورد:
مطلب سیم این که کلاً اگر ولایات متصرفی را رد نمی‌نمایند، گرجستان و داغستان متعلق به دولت علیه روس بوده، مابقی ولایات تصرفی را رد نمایند و در خسران آنها هم به طریقی فیمابین قرار یابد، باز حاضر است.
در ۱۰ رجب سال ۱۲۳۱ ه‍.ق بعد از ناکامی میرزا ابوالحسن خان در استرداد ولایات ایران، او به وزیر امور خارجه انگلستان چنین نوشت:
من حالا با دست خالی به ایران برگشت و نمی‌دانم قبله عالم با من چه کرد. تقاضای من از آن مقام این است که مرا فراموش نکرد، و فراموش نکرد که من با برقراری صلح، برای انگلستان چکار کرد. شما این را هم فراموش نکنید که به خاطر قسم به شرف یک مرد انگلیس، قسم به شرف سفیر انگلیس و قول‌های حتمی که در ایران به من داده شد از قبله عالم استدعا کرد، صلح را قبول کنند. و اگر اوضاع همین‌طور بماند که حالا هست، برای شرف انگلستان خیلی بد. من خیلی متأسف. و فکر می‌کنم به زودی روزی می‌رسد که چشم‌های شما باز شود و مصالح واقعی و ارزش دوستی با پادشاه ایران را دید.
سر هنری ویلاک، سفیر انگلستان در ایران در ۱۳ صفر ۱۲۳۲ ه‍.ق با فشارهای فتحعلی شاه برای استرداد سرزمین‌ها به ایران با نامه‌ای به شاه نوید داد که در نهایت این سرزمین‌ها به ایران مسترد خواهند شد.
با شکست سفر میرزا ابوالحسن خان شیرازی و بی‌نتیجه ماندن مکاتبات شاه با مقامات انگلیسی. میرزا ابوالحسن خان شیرازی در رجب ۱۲۳۳ ه‍.ق به انگلستان فرستاده شد تا در مورد خواسته‌های ایران و تعهدات اوزلی از نزدیک با مقامات لندن دیدار و گفت‌وگو کند. او در ۲۶ شعبان ۱۲۳۴ ه‍.ق با وزیر امور خارجه بریتانیا اولین ملاقات رسمی خود را داشت. او در این ملاقات از انگلستان شکایت کرد و گفت:
ایران با توجه به همین تعهد سفیر انگلیس بود که با روسیه صلح کرد. دولت انگلیس به موجب اصول عدالت متعهد بود تا وزیران در این زمینه را که در اثر اقدامات انگلستان به وجود آمده مورد توجه قرار دهد. وانگهی چرا انگلستان عهدنامه‌ای را که توسط سر گور اوزلی با ایران بسته شده بود سه سال بعد تغییر داد؟ چرا ایالات شمالی ایران که روزها وعده تخلیه آنها را داده بودند و سفیر انگلیس هم این وعده را مورد تأیید قرار داده بود به ایران بازگردانده نشد؟ چرا ایران وادار شد قشونی با هزینه زیاد به سبک قشون اروپایی ایجاد کند سپس کاری کنند که این قشون منحل گردد؟ اکنون بفرمایید با این اوضاع آشفته که شما مسبب آن بوده‌اید چه کنیم؟ روزها پس از امضای عهدنامه صلح پیوسته به مرزهای ما دست‌اندازی می‌کنند. تجارب ما در جنگ با روس‌ها به ما آموخته است که حالت جنگی با روس‌ها بهتر از صلح کنونی است. در شرایط جنگی سرزمین‌های تصرف شده توسط روسیه به سرزمین‌هایی تبدیل می‌شد که برای روس‌ها ارزش نگهداری نداشت.
در پاسخ به این شکایات به او گفته شد که تعهدات اوزلی قابل اجرا نبودند.
در ۹ جمادی الاخر سال ۱۲۳۵ ه‍.ق/ ۲۴ مارس ۱۸۲۰ م. در آستانهٔ بازگشت ایلچی از انگلستان وزیر امور خارجه انگلیس در نامه‌ای به ایلچی نوشت:
به کاردار انگلیس در تهران دستور داده خواهد شد تمام اقداماتی را که از طرف دولت انگلیس نزد امپراتور روسیه در ارتباط با استرداد اراضی مورد نظر ایران به عمل آمده و علاقمندی دولت انگلیس را به مصالح و منافع اعلی حضرت شاه ایران ثابت می‌کند به اطلاع دولت ایران برساند…