موسی
دیدگاه‌های دینی و ادبی > یهودیت

نسبت دادن نگارش تورات به موسی، دیدگاهی متاخر یهودی است که بعد از آشنایی یهودیان با یونانیان و رومیان رواج پیدا کرده‌است. در خاورمیانهٔ باستان، نویسندگان آثار ادبی، شامل تورات، ناشناس بودند، ولی در فرهنگ یونانی—که پس از عهد اسکندر مقدونی تأثیر زیادی بر یهودیت گذاشته‌است—نام نویسنده، مثلاً آثار منسوب به هومر، اهمیت زیادی داشت؛ لذا از این دوره است که باور به نگارش تورات توسط موسی در نوشته‌های یهودی پدیدار شده‌است. انتخاب موسی به عنوان نویسندهٔ تورات، دو دلیل به خصوص داشته‌است: محتوای بخش اعظم چهار کتاب تورات دربارهٔ موسی هستند و بند ۴:۴۴ در تثنیه می‌گوید: «این شریعتی [عبری: توراتی] بود که موسی به بنی‌اسرائیل داد.» با این حال، این مسئله توسط خود تورات پشتیبانی نمی‌شود؛ بند ۱۲:۶ در پیدایش به وقایع بعد از مرگ موسی اشاره دارد. از آن گذشته، این امکان که موسی بتواند روایت مرگ خودش را بنویسد حتی در ادوار قدیم و پیش از شکل‌گیری دیدگاه انتقادی مدرن هم برای ربی‌های یهودی امری مسئله‌دار بوده‌است.
نگاه سنت ربانی یهودی به موسی بر دو وجه بوده‌است؛ از سویی او را بزرگ ترینِ ربی‌ها و سرور انبیاء می‌یافتند که میان خدا و بشر میانجی گری می‌کرد، و از سویی مراقب بودند مبادا در اثر توصیفات آنان هالهٔ الهی یا نیمه‌الهی اطراف موسی را بگیرد؛ لذا موسی به دید یهودیان، شخصیتی تماماً انسان و جایزالخطاست و یهودیت دین مردم یهودی محسوب می‌شود، نه دین موسی، و اعتقاد بر این است که تورات از جانب خدا آمده، و نه از موسی. با این وجود، مواردی در تاریخ ثبت شده که—در پاسخ به جایگاه عیسی در مسیحیت و محمد در اسلام—تلاش کرده‌اند موسی را به جایگاه شخصیتی محوری این دین بالا ببرند، هرچند دیدگاه مخالفان اینان—مبنی بر اینکه عدم وجود شخصیتی محوری نشانهٔ تمایز یهودیت است—هم پررنگ بوده‌است.
در ادبیات ربانی گفته شده که در دنیا پنجاه دروازهٔ ادراک وجود دارد که همه غیر از یکی متعلق به موسی هستند، چراکه «جایگاه او اندکی از فرشتگان پایین‌تر است.» تمام انبیاء خدا را از آن سوی شیشهٔ تاریکی دیدند، ولی شیشهٔ میان خدا و موسی شفاف بود. وقتی او متولد شد، نور خانه را دربر گرفت. او چنان با گوسفندان گلهٔ یترون مهربان بود که باعث شد خدا تصمیم بگیرد او را به چوپانی اسرائیل برگزیند. یکی از دیدگاه‌های رایج بین ربی‌ها این بوده که موسی هرگز نمرد و هنوز زنده است. از موارد قابل توجه، این است که در اغلب مطالب ربانی موسی و هارون—جد روحانیت یهودی—در کنار یکدیگر ستایش شده‌اند؛ مثلاً گفته شده موسی و هارون از ابراهیم برتر هستند، چراکه ایشان خود را هیچ (خروج ۱۶:۸) می‌دانستند، درحالی که ابراهیم خویش را خاک و خاکستر (پیدایش ۱۸:۲۷) توصیف کرده‌است. تمام دنیا به خاطر هارون و موسی خلق شده‌است. ربی‌ها موسی را «موشه ربنو» (موسی معلم ما) لقب داده‌اند. البته مطالبی در نقد موسی هم وجود دارد؛ مثلاً گفته شده او به سرعت عصبانی می‌شد، هرچند اشتباهش را می‌پذیرفت.
ربی‌ها معتقد بودند که نه تنها شریعت مکتوب (تورات) به موسی تحویل داده شده بود، بلکه او شریعت شفاهی (میشنا) را نیز در همان کوه سینای دریافت کرده بود. به بیان دیگر تمام تفاسیر جدیدی که از تورات می‌شود را موسی بالای کوه از خدا گرفته بود. اینکه تفاسیر جدید به‌طور همزمان هم تازه‌اند و هم به دوران موسی بازمی‌گردند در حکایتی چنین بازتاب یافته که روزی موسی در زمان سفر می‌کند و خود را در مدرسهٔ اقیوه، ربی بزرگ قرن دوم میلادی، می‌یابد. او تلاش می‌کند تعالیم اقیوه را بخواند اما از اینکه نمی‌تواند، در شگفت می‌شود. تا اینکه اقیوه به او توضیح می‌دهد این تعالیم را از خود موسی بالای کوه آموخته‌است. به همین ترتیب، برای اینکه بگویند احکام جدیدی که در طول زمان شکل گرفته می‌شوند نهایتاً به خود موسی می‌رسند، روایت کرده‌اند که واضع آن قوانین—افرادی چون اقیوه، یوحنا بن زکای و دیگران—مانند موسی ۱۲۰ سال عمر کرده‌اند. در قرون وسطی بسیاری تصور می‌کردند این افراد در زمان زندگی شان لقب «موسی» بر خود داشته‌اند.
در آگادا گفته شده تورات از آن سبب نمی‌گوید خدا از آفرینش آب خشنود شد چراکه موسی قرار بوده با آب مجازات شود. نوح صرفاً از طوفان نجات پیدا کرد تا موسی از نسل او متولد شود. فرشتگانی که یعقوب در رؤیا دید، در واقع موسی و هارون بودند که از نردبان بالا و پایین می‌رفتند. موسی در هفتم آذار و ختنه‌شده متولد شد و همان روز با والدینش صحبت و از سه سالگی شروع به نبوت کرد. دختر فرعون جذام داشت اما لحظه‌ای که موسی را لمس کرد، شفا یافت. وقتی سبدی که موسی در آن بود را باز کرد، شکینا را کنار نوزاد دید. زمانی که مادر موسی فرزندش را به نیل انداخت، منجمان فرعون متوجه شدند که منجی قوم متولد شده‌است، لذا فرعون در آن زمان دستور داد دیگر نوزادان را نکشند. موسی از پستان دایهٔ مصری شیر نخورد، زیرا زبانی که قرار است با شکینا صحبت کند، به شیر ناپاک آلوده نمی‌شود. دختر فرعون، موسی را به دلیل زیبایی‌اش به فرزندی گرفت. او چنان زیبا بود که حتی فرعون هم گاهی با او بازی می‌کرد و تاجش را بر روی سر کودک می‌گذاشت. مشاوران فرعون که با دیدن صحنه در وحشت شدند، به او توصیه کردند موسی را بکشد اما یترون که یکی از آنان بود، به فرعون پیشنهاد کرد اول کودک را بیازماید؛ لذا ظرفی از طلا و زغال گداخته در برابرش قرار دادند. موسی اول دستش را به سمت طلا دراز کرد، لیک جبرئیل مانعش شد. پس کودک زغالی در دهان خود گذاشت که زبانش را سوزاند و باعث شد دیگر نتواند به درستی صحبت کند.
موسی در زمان زندگی در قصر فرعون نه تنها اندیشه رنج‌های بردگان بنی‌اسرائیل را دل داشت، بلکه با آماده کردن گِل برای آجرها به آن‌ها کمک هم می‌کرد. او همچنین مسئولیت‌ها را بر اساس توانایی‌هایشان به آنها محول می‌کرد تا قوی‌ترها بار سنگین‌تری بردوش بکشند و وظایف آسان‌تر به ضعیف‌ترها برسد. او فقط پس از آنکه فرشتگان اجازه دادند، ارباب سرکش مصری را کشت، چرا که وی قبلاً همسر یکی از بردگان عبرانی تحت سرپرستی خود را بی آبرو کرده بود و تلاش داشت شوهر او را هم بکشد. موسی او را با استفاده از نام الهی یا با نیروی جسمانی خودش کشت. داتان و ابیرام به فرعون خبر از کاری که موسی کرده بود، دادند. موسی محکوم به اعدام شد، لیک شمشیر جلاد بر او اثری نداشت، چراکه گردنش مثل ستونی از عاج شده بود. موسی دختران یترون را پس از آنکه چوپان‌ها آن‌ها را در چاه انداخته بودند نجات داد و از ایشان در برابر نیات پلید چوپانان محافظت کرد. موسی فقط یک سطل آب بیرون کشید و با همان آب تمام گله را سیراب کرد، چه آب در دستان او برکت یافته بود. بنا به یک روایت، موسی برای ازدواج با صفوره با شرط یترون موافقت کرد مبنی بر اینکه یکی از بچه‌هایشان با دین یترون و سایرین با سنت عبرانی تربیت شوند. به دلیل این عهد بود که گرشوم ختنه نشد و در راه مصر، خدا تقریبا موسی را به خاطر این غفلت کشت. در روایتی دیگر، موسی نمی‌توانست پسر دومش العاذار را ختنه کند، چون او درست قبل از حرکت به مصر به دنیا آمده بود و تنها خطای موسی این بود که فوراً پس از رسیدن به استراحتگاهی این کار را انجام نداد.
خدا قبل از اینکه عظمتی به انسان عطا کند، او را ابتدا از طریق امور کوچک آزمایش می‌کند و سپس او را به مقام مهمتری ارتقا می‌دهد. موسی با چراندن گوسفندان در بیابان برای جلوگیری از تخریب مزارع دیگران، امانتداری خویش را نشان داد. سپس با بر دوش گرفتن بزغاله‌ای که به دلیل دویدن به سمت چاه آب خسته شده بود، مهربانی اش را ثابت کرد. خداوند به موسی در بوته سوزانی ظاهر شد تا به او بگوید که یهودیان مانند بوته ای هستند توسط شعله‌ها خاکستر نمی‌شوند. دلایل متعددی برای بی میلی اولیهٔ موسی در پذیرش مأموریت نجات بنی اسرائیل گفته شده‌است: او از غرور و مقامی که به خاطر انجام موفقیت‌آمیز این وظیفه به او خواهد رسید، دوری می‌کرد؛ معتقد بود حق برادر بزرگش هارون است که منجی قوم اسرائیل باشد؛ او می‌خواست نجات‌دهنده، خودِ خدا باشد نه یک انسان فانی، تا بدین طریق قوم را رستگاری ابدی رسد؛ از اینکه خداوند قبلاً بنی‌اسرائیل را به مدت ۲۱۰ سال ترک کرده بود و اجازه داده بود بسیاری از افراد متقی توسط کارفرمایان مصری خود کشته شوند، دلگیر بود.
مفسران یهودی بسیاری از پاسخ‌های سرشار از بی‌احترامی موسی به خدا سردرگم بودند. توضیحات مختلفی برای لحن موسی داده شده‌است: تمسخرهای داتان و ابیرام، خشم موسی را برانگیخته بود؛ موسی اشتباهاً فکر می‌کرد که نجات از طریق رحمت الهی و آنی خواهد بود؛ احساس می‌کرد که این نسل از بنی اسرائیل شایسته این مجازات سخت بردگی نیست؛ او در نجات نهایی مردم خدا تردیدی نداشت، اما برای آن کودکانی که روزانه در بناهای جدید دفن می‌شدند و نجات پیدا نمی‌کردند، اندوهگین بود. ریش‌سفیدان در راه کاه فرعون موسی و هارون را همراهی می‌کردند، اما به تدریج و پنهانی، تکی یا جفتی، گریختند و تا اینکه زمانی که به کاخ رسیدند فقط موسی و هارون مانده بودند. علی‌رغم پیغامی که موسی برای فرعون آورده بود، او همیشه احترام جایگاه سلطنتی فرعون را حفظ می‌کرد. موسی تمام بلاها را خودش اجرا کرد، به استثنای آن‌هایی که مربوط به آب و خاک بودند، چون خود آز آب نجات یافته بود و خاک بدن مصری‌ای را که کشته بود پنهان کرده بود. وقتی موسی خبر از عذاب آخر داد، زمان دقیقش را مشخص نکرد و فقط گفت «حدود نیمه شب» (خروج ۱۱:۴) زیرا بیمناک منجمان فرعون در محاسبه دقیق دچار اشتباه شوند و او را دروغگو جلوه دهند. طی خروج از مصر، در حالی که اکثریت مردم فقط به فکر برداشتن طلا و نقره مصری‌ها بودند، موسی به دنبال تابوت یوسف گشت تا آن را با خود از مصر خارج کند.
موسی در دلِ ابری که او را برای دریافت تورات تقدیس می‌کرد، به کوه سینا رفت. فرشتگان می‌گفتند تورات نمی‌بایست به موجودی فانی داده شود، لیکن خدا گفت احکام تورات فقط بر آدمیان است، پس فرشتگان موسی را پذیرفتند و رموز خویش بر او آشکار کردند. موسی قوانین را روزانه از خدا می‌آموخت و شب مرورشان می‌کرد. قبل از رفتن به کوه، به بنی اسرائیل عهد کرد تا ظهر روز ۴۱ام بازگردد. چون آن روز رسید، شیطان دنیا را مبهوت کرد تا به اسرائیلیان چنان به نظر برسد که بعدازظهر است، حال آنکه هنوز صبح بود. شیطان ایشان را گفت که موسی مرده و بازنخواهد گشت. نتیجتاً مردم گوساله طلایی را ساختند. موسی الواح را شکست تا توراتی نباشد و اینگونه گناهکاران را از مجازات برهاند. خدا آرزوی موسی مبنی بر دیدن تمام جلال خویش را برآورده نکرد، چراکه موسی از نگاه کردن به بوتهٔ سوزان خودداری کرده بود. موسی در طول ۴۰ سال سرگردانی در بیابان، پادشاه اسرائیل هم بود. درخواست کرد که این دو مقام به وارثانش برسد، ولی به او گفته شد که کهانت قبلاً برای هارون و پادشاهی برای داوود مقرر شده‌است. موسی اصرار داشت گناهش در قادش (اعداد ۲۰:۱۱) در تورات ثبت شود تا نسل‌های آینده گناهان یا نقایص دیگری به او نسبت ندهند. در واقعیت، خدا قبلاً حکم کرده بود که موسی نباید وارد ارض موعود شود و گناه موسی فقط بهانه‌ای بود تا خدا ظالم به نظر نیاید. موسی به خدا التماس کرد نظرش دربارهٔ عدم ورود او به ارض مقدس را تغییر دهد، تا پس از دیدن غم مردمش، در شادی آنان هم سهیم شود. اما خدا درخواست‌های او را رد کرد، چرا که رهبر باید با پیروانش بماند، و نسل موسی در بیابان دفن شده بود. موسی در روز تولدش، هفتم آذار، با بوسهٔ خدا جان داد. خدا او را در قبری که از شب شنبهٔ آفرینش برایش آماده شده بود، دفن کرد.
تمام فیلسوفان یهودی معتقد بودند نحوهٔ دیدار موسی با خدا، بر وحی انبیای دیگر برتری داشت. یهودا هلوی می‌نویسد موسی خدا را مستقیماً ملاقات کرد، نه در خواب یا حالتی مابین خواب و بیداری. به گفته ابن میمون، اطلاق واژهٔ «نبی» به موسی ابهام‌آمیز است و او تنها به «نبوت موسی» اشاره می‌کند تا آن را با نبوت به‌طور عام مقایسه کند. او چهار تمایز بین نبوت موسی و سایر انبیا برمی‌شمارد و می‌گوید مکاشفات تمام انبیا، به جز موسی، در خواب و رؤیا (اعداد ۱۲:۶) و به واسطهٔ فرشتگان رخ داد؛ بنابراین آن‌ها با استفاده از مثل‌ها و اصطلاحات نمادین نبوت می‌کردند. در مقابل، موسی پیام خدا را در حالتی کاملاً بیدار، مستقیماً از جانب او و نه فرشتگان، و در وقتی که موسی به اختیار خود به آنجا رفته بود، شنید. به عبارت دیگر، نبوت انبیای دیگر با استفاده از قوهٔ خیال بود ولی خیال هیچ نقشی در دیدار موسی و خدا نداشت. فلاسفهٔ قرون وسطی شجاعت، فروتنی و عدلِ موسی را از پیش‌نیازهای نبوت می‌دانستند.
در نظر یهودا لوئی بن بازالل، موسی فوق بشری است که جایگاهی در میانهٔ موجودات فراطبیعی و انسان‌ها دارد. به همین دلیل بود که او می‌توانست هم در آسمان و هم روی زمین زندگی کند. این موضوع در نام او نیز هویداست، چه حرف «میم» در آغاز نام او، در وسط الفبای عبری قرار گرفته‌است. از سوی دیگر، سامسون رفائیل هیرش معتقد بود موسی هم بشری مانند دیگران بود و هیچگونه برتری به خصوصی نداشت. اسرائیل لیپشوتس بن گدالیا افسانه‌ای نقل می‌کند که پادشاهی خبر از احوال موسی شنید و نقاش بزرگی را برای ترسیم چهرهٔ موسی به سویش فرستاد. چون نقاش با پرتره بازگشت، پادشاه نقاشی را به حکیمان خویش نشان داد و ایشان به اتفاق آرا گفتند این چهرهٔ انسانی فاسد است. پادشاه با شگفتی خود را نزد موسی رساند و با چشم دید که پرتره دروغ نمی‌گوید. با موسی در میان گذاشت و موسی خود پذیرفت که حکیمان وی را به درستی قضاوت کرده‌اند. او از بدو تولد صفات بد بسیاری داشته اما توانسته آن صفات را زیر سلطهٔ خود نگاه دارد. در پایان این روایت آمده که بزرگی موسی در همین بوده‌است که با وجود نقایص عظیم، موفق شده مرد خدا شود. در قرون وسطی، برخی ربی‌ها این داستان را توهین به موسی می‌یافتند و تلاش‌هایی برای ممنوع کردن انتشار آن به کار بستند.
مفسران کتاب مقدس دربارهٔ اینکه چرا خدا ترتیبی داد تا موسی توسط دختر فرعون بزرگ شود، بحث‌هایی کرده‌اند. ابراهیم بن عزرا می‌گوید که این اولاً برای آموزش شجاعت و رهبری به موسی بوده‌است، چه او نمی‌توانسته خصوصیاتی از این دست را در میان قومی به بند کشیده شده کسب کند؛ و دوماً برای اینکه موسی احترام مردمش را داشته باشد، زیرا اگر از کودکی با آن‌ها زندگی می‌کرد، او را بزرگ نمی‌شماردند. در نظر اسحاق آرامه، این موضوع بخشی از طرح الهی بوده تا پادشاه ظالم از طریق یکی از اعضای خانواده خود شکست بخورد. موشه بن نحمان معتقد بود موسی در کاخ فرعون بزرگ شد تا به حضور در برابر پادشاه عادت کند، چراکه سرنوشت مقدر کرده بود در برابر فرعون بایستد و آزادی اسرائیلیان را طلب کند.
در کابالا نیز شخصیت موسی بسیار بزرگ داشته شده‌است. دربارهٔ «و موسی به سوی خدا بالا رفت» (خروج ۱۹:۳) گفته شده این تفاوت موسی با سایرین است. باقی انسان‌ها به سوی ثروت و شهرت و قدرت صعود می‌کنند. «اما وقتی موسی صعود می‌کند، کتاب مقدس چه می‌گوید؟ 'و موسی به سوی خدا بالا رفت.' خوشا به حال او.» بخشی از کابالا به نام «چوپان مؤمن»، حاوی مکالمات عرفانی موسی و شمعون بن یوحای در بهشت است. جایگاه رفیع موسی در کابالا از آن توصیف پیداست که گوید موسی شوهر شکینا (لغتی مؤنث است به معنای حضور خدا) است و با او نزدیکی می‌کند. همچنین موسی را تجسمی از هابیل (اولین چوپان) می‌یابد، چون مردان خدا چوپانی را برمی‌گزینند تا ایشان را از شهر که آبستن گناهان است، دور نگه دارد.
آحاد هعام در مقاله‌اش دربارهٔ موسی می‌گوید او از حدس و گمان‌های دانشمندان در مورد وجود یا عدم وجود تاریخی موسی آزرده نمی‌شود، زیرا قهرمان واقعی یهودیت، نه آن شخصیت تاریخی بلکه کسی است که در سنت یهودی به عنوان تجسم روح یهودیان مجسم شده‌است. این موسی نه یک استراتژیست نظامی بزرگ و نه یک سیاست‌مدار زیرک است. نقش او نیز به‌طور اصلی قانون‌گذار در معنای پذیرفته‌شده نیست زیرا قوانینی که او وضع کرد برای آیندگان بود. موسی بیش از هرچیز سرور انبیاست و بالاترین نمود نبوت در زندگی یک انسان است. این خدایی که با او و مردم سخن می‌گوید، خدای قبیله‌ای نیست، بلکه خدای همه انسان هاست.
قرائت زیگموند فروید از موسی—در کتاب موسی و یکتاپرستی (۱۹۳۹)—بسیار مورد توجه بوده‌است، هرچند اکثریت پژوهشگران کتاب مقدس دیدگاه‌های او را رد می‌کنند. به گفتهٔ فروید، موسی نه اسرائیلی، بلکه مصری بود. یکتاپرستی‌ای که او ترویج می‌داد از یکتاپرستی خالص در زمان اخناتون مشتق شده بود. فروید با توجه به اشاره‌ای از سلین بر اساس جملهٔ گذرای مبهم در کتاب هوشع، باور داشت که بنی اسرائیل نتوانستند تعلیمات جدید موسی را بپذیرند و در نهایت او را کشتند. اما آموزه‌های یکتاپرستانه موسی در ناخودآگاه نژادی اسرائیلی‌ها زنده ماند تا قرن‌ها بعد در یکتاپرستی انبیا دوباره ظاهر شود. کشته شدن موسی تکرار گناه اولیه بشر بود: کشته شدن پدر نخستین توسط پسران حسودش. به همین دلیل است که احساس گناه و نیاز به کفاره یکتاپرستان را رها نمی‌کند. فروید به ماهیت حدسی نظریه‌اش اذعان داشت اما احساس می‌کرد که با ایده‌هایش در مورد چگونگی شروع دین و نیازهای انسان به یک شخصیت پدرگونه مطابقت دارد.
مارتین بوبر در کتاب موسی، موجودیت تاریخی موسی را می‌پذیرد اما بین حماسه و تاریخ تمایز قائل می‌شود. حماسه تاریخ نیست اما داستان ساختگی هم نیست. حماسه پی رویدادهای تاریخی است و تأثیری که این رویدادها بر جای گذاشتند را توصیف می‌کند. در توصیف خدای موسی، بوبر می‌نویسد: «همو کسی است که قوم خود را [از مصر] بیرون می‌آورد. همان خدا رهبر و پیش‌قراول آن‌ها، شهریار مردم، قانون‌گذار و فرستنده پیام بزرگ است. این خدا خواستار است که قوم کاملاً «قوم او» باشد، قوم «مقدس» باشد؛ یعنی تمام زندگی‌شان توسط عدالت و وفاداری مقدس شمرده شود، قومی برای خدا و جهان… اینکه موسی او را بدین طریق و روش خدمت می‌کند، باعث تمایزش می‌شود؛ در آن زمان و در این عصر. عصری که بیش از ادوار دیگر بدو نیاز دارد.»