پروتوفمینیسم

پروتوفمینیسم (به انگلیسی: Protofeminism) یا نیا-فمینیسم مفهومی از فمینیسم در دوره‌هایی است که به مفهوم امروزه هنوز ناشناخته بود، و به دوران قبل از قرن بیستم اشاره دارد. پروتوفمینیسم را می‌توان به‌عنوان شکلی از فمینیسم قبل از تعریف این اصطلاح در قرن بیستم در نظر گرفت. پروتوفمینیسم اولیه قصد داشت نابرابری‌هایی را که زنان در جامعه بر اساس جنسیتشان با آن مواجه هستند، برجسته کند. تقسیم‌بندی زمانی و کاربرد دقیق آن مورد مناقشه است؛ زیرا فمینیسم قرن ۱۸ و قرن ۱۹ نیز گاهی در «فمینیسم مدرن» قرار می‌گیرند. سودمندی اصطلاح پروتوفمینیست از سوی برخی از محققان مدرن مورد تردید قرار گرفته است، همان‌طور که اصطلاح پست‌فمینیسم مورد تردید قرار گرفته است.
رویکرد فمینیستی یا همان زنانه‌گرایی در فکر غرب، ابتدا از گرایشی اجتماعی برای از بین بردن تبعیض‌های حاکم بر جامعه، ریشه‌کنی نظام‌های سلطه بر زنان و به‌دست آوردن جایگاهی برابر و در برخی زمینه‌ها، حتی بالاتر از مردان، آغاز شد. اما به تدریج، با تکیه بر عنصر «تغییر در وضع موجود»، که زاییده نگاه مردسالارانه به مسائل بود، جای خود را در دیگر زمینه‌های علوم باز کرد. فمینیست‌ها دریافتند برای این‌که بتوانند به آرمان‌های خود دست یابند، باید ایجاد تغییر را در عمیق‌ترین سطح نظام‌های مردسالار نشانه بگیرند و مطالبات خود را از محدوده اجتماعی فراتر ببرند و به عناصری که سبب پدید آمدن چنین نگاهی در جوامع گردیده است، بپردازند. از این‌رو، به بازبینی در فلسفه و معرفت‌شناسی، که مدعی بودند برآمده از منظر مردانه است، روی آوردند. اما پیش‌تر، برای رسیدن به چنین درکی نیاز بود که جریان‌ها و فعالیت‌های تاریخی‌ای شکل گرفته باشد.
اگرچه فمینیسم به عنوان یک نهضت، کم‌تر از دو قرن است که در صحنه اجتماع بشری ظاهر شده است، ولی دفاع از حقوق زنان و جنبش‌های مربوط به آن، دارای سابقه‌ای دیرینه است. تلقی انسان درجه دوم از زنان، یکی از عوامل مهم ظهور این جنبش‌ها محسوب می‌شود. در این سنت فکری، بحث بر این موضوع متمرکز بوده که آیا زن انسان است؟ آیا زن در وهم و خیال خدا شکل گرفته است؟ آیا زن مخلوق کامل خدا یا نسخه ناقص مرد است؟ آیا مرد و زن مساوی‌اند؟ همه این مباحث، با توجه به مقامات سنتی، کتاب مقدس و پدران کلیسا صورت گرفت و از قرون وسطی تا رنسانس ادامه داشت.
حقوق زنان که اشاره به آزادی و حق زن در همه سنین دارد، در پی نادیده گرفته شدن در تاریخ گسترش یافته و در جوامع رواج داشته است. ممکن است این حقوق در یک جامعه توسط قانون یا رسوم سنتی یا اخلاقی به رسمیت شناخته شوند یا نشوند. دلیل گروه‌بندی خاص این حقوق تحت عنوان حقوق زنان و جدا کردن آن از حقوق فراگیرتری مثل حقوق بشر این است که بنا بر فرضیه‌ها، این حقوق در بدو زاده شدن برای تمام بشر به رسمیت شناخته می‌شوند، اما مدافعان حقوق زنان نشان داده‌اند که به دلایل تاریخی و فرهنگی، زنان و دختران بیش از مردان از این حقوق محروم بوده‌اند.
جودی داممن-متیوز در مقاله خود پروتو فمینیسم در متون جهانی باستان در «پایان‌نامه‌های افتخارات جهانی» دانشگاه واشینگتن، با کنار هم قرار دادن تعاریف در متون باستانی، فمینیسم اولیه را این‌گونه تعریف کرده است: رفتارها، فعالیت‌ها یا نگرش‌هایی در زنان که تحت تأثیر ابراز موجودیت و تغییری که انجام شد، برابری جنسیتی را ترویج کرد؛ که همچنین شامل نمایندگی و حمایت جوامع از زنان، در ارزش و رفتار برابر با آن‌ها بود. این متون داستان‌هایی را در چارچوب یک هنجار فرهنگی سلسله‌مراتبی ارزشی روایت می‌کنند که قدرت و توانایی قهرمانان داستان و پیام یا هدفی را که قصد داشتند پررنگ کنند را منتقل می‌کند. جودی داممن-متیوز در مقاله خود استدلال می‌کند که در این متون باستانی پیش‌بینی شده است که زنان در آینده این ویژگی‌ها را نشان خواهند داد، و این افسانه را از بین خواهد برد که چون از جنس مؤنث بودند، فاقد ویژگی‌های نام‌برده‌شده در بالا بوده‌اند، یا در نظر مردان ارزش کم‌تری دارند، و این اشتباه است که آن فعالیت‌ها را قبل از به‌وجود آمدن فمینیسم به‌عنوان فمینیسم تعریف کنیم. می‌توان برخی ویژگی‌های فمینیستی اولیه را شناسایی کرد تا به تصور و درک ما از زنان در داشتن قدرت و برابری بیش‌تر در فرهنگ‌های باستانی کمک کند.