stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ژولیوس سزار
زندگی > جنگ در گالیا (۵۸ تا ۵۰ پیش از میلاد) > شورش ورسنژتوریک و انقیاد قطعی گالیا (۵۲–۵۰ پیش از میلاد) > محاصرهٔ آلزیا، تسلیم ورسنژتوریک و پایان جنگ‌های گالی

قیصر هم در سپتامبر ۵۲ پیش از میلاد خود را به آلزیا رسانده آن را محاصره می‌کند. او دست بکار احداث یک حلقه استحکامات به درازای ۱۶ کیلومتر دورادور شهر می‌شود، و در قسمت بیرونی این حلقه، حلقهٔ دیگری بطول حدود ۲۱ کیلومتر هم ساخت، چه بابت احتمال سر رسیدن یک قوای امدادی دشمن از عقب سرش اندیشناک بود. این دو حلقه استحکامات مشتمل بودند بر دیوار، خندق‌هایی پرآب، تله‌ها، تیرک‌هایی نوک تیز، حدود هزار برجک دیدبانی سه‌طبقه‌ای، ۲۳ سربازخانه کوچک (که هر کدام با یک کوهورس یا گردان امروزی اشغال شده، به هنگام روز گاردهای نگهبانی مستقر می‌شدند تا دشمن نتواند پاتک‌های غافلگیرانه بزند و در شب‌هنگام نیز گاردهای شبانه نگهبانی می‌دادند)، چهار کمپ بزرگ برای لژیون‌ها (پیاده‌نظام) و چهار کمپ نیز برای سواره‌نظام که در مکان‌های مناسب جایگیر شده‌بودند.
باگذشت بیش از یک ماه از این محاصرهٔ طاقت‌فرسا، ۲۴۰ هزار قوای امدادی نیرومند گالیایی به‌همراه ۸ هزار سواره به حلقهٔ بیرونی استحکامات رومیان یورش برده کوشش کردند محاصره شدگان آلزیا را آزاد کنند. در رأس این قوای پرشمار امدادی کومیوس (از آتربات‌ها)، ویریدوماروس و اپوردوریکس (از ادوئی‌ها) و ورکاسیولاونوس (از آرورن‌ها که عمه‌زاده یا عموزادهٔ ورسنژتوریک بود) قرار داشتند. در این حال قوایی از خودِ گالی‌های محاصره شده نیز به زعامت ورسنژتوریک جهت شکستن حلقهٔ محاصره به رومیان حمله‌ور شدند.
تا چهار روز لژیون‌های قیصر در برابر حملهٔ دو جانبهٔ قوای امدادی گالی از یکسو و محاصره شدگانِ آلزیا از سوی دیگر مقاومت می‌کردند. در روز چهارم قوای امدادی موفق به ایجاد روزنه‌ای در حلقهٔ بیرونی استحکامات رومیان شدند امّا از جهت ضدحملهٔ لابینوس و سپس قیصر عقب‌رانده شده، با مانور ماهرانه‌ای از جانب رومیان محاصره شدند. این شکست برای گالی‌ها بمنزلهٔ پایان رؤیای آزادسازی گالیا بود؛ چنان‌که ورسنژتوریک خود را به سزار تسلیم کرد.
بدین قرار شورش گالیا پایان یافته دولت روم می‌توانست به خویش ببالد که مالک قلمرو پهناور جدیدی شده‌است. در واقع میان سال‌های ۵۱ و ۵۰ پیش از میلاد قیصر کار چندانی برای انجام دادن نداشت مگر اسکات شورش‌های محلی، و قبایل گالیا را هم با خود آشتی داد. آخرالامر در ۵۰ پیش از میلاد گالیا را ـ که اکنون تمام و کمال در تملک او بود ـ یک استان رومی اعلام کرد و در ۴۹ ق. م لژیون‌های او بالاخره پس از نُه سال اشتغال به جنگ در این خطه توانستند به ایتالیا مراجعت نمایند.
پایان نبرد آلزیا در واقع پایان مقاومت قبایل گالی بود. سربازان آلزیا و همین‌طور بازماندگان ارتش امدادی گالی به اسارت رومیان درآمدند. بخشی به‌عنوان بَرده فروخته‌شده و بخشی نیز به‌عنوان غنیمت جنگی به سربازان لژیون‌های قیصر تحویل شدند، به‌استثنای اعضای قبایل ادوئی‌ها و آرورن‌ها که آزاد و بخشوده شدندن تا اتحاد و اتفاق این قبایل نیرومند با دولت جمهوری تضمین گردد.
پس از این ظفر، سنای روم بیست روز جشن به افتخار قیصر اعلام کرد. ورسنژتوریک را تا شش سال بعد همچنان در قید حیات نگه‌داشتند، چه می‌خواستند او را ضمن رژه پیروزی در مراسم تریومفوسِ سزار در معرض انظار بگذارند. بعد (چنان‌که برای فرماندهان دشمن روم مرسوم بود) در پایان مراسم تریومفوس در زندان تولیانوم خفه‌اش کردند.
زندگی > دیکتاتوری

به پایان نخستین جبههٔ اسپانیا در ۴۹ ق.م. سزار به‌عنوان دیکتاتور قدرت را به‌دست گرفت، لقبی که تا قتلش در ۴۴ مارس ق.م. همچنان آن را بر خود داشت؛ و برای سال بعد نیز به کنسولی برگزیده شد. پس چون در ۴۷ ق.م. برای ده سال به دیکتاتوری و نیز عنوان امپراتور دست یافت، به سالهای ۴۶ و ۴۵ و ۴۴ ق.م. مکرراً به کنسولی انتخاب شد تاآنکه در ۱۴ فوریه مقام دیکتاتور مادام‌العمر را نیز دارا شد و ریاست مطلق خویش بر رُم را تضمین کرد.
تندیسهای او را در کنار آنِ پادشاهان باستانی روم برقرار داشتند و تختی زرین نیز در سنا داشت. یک روز صبح، روی تندیسِ زرینش که بر سکوی خطابه‌ای قرار داشت یک دیهیم گذاشتند؛ شیئی که نماد سلطنت و بردگی است. دو تن از تریبون مردمها، لوکیوس کایستیوس فلاووس و گایوس اپیدیوس مارولوس از این اقدام در شگفت شدند و دیهیم را از جای برکندند و قیصر را اتهام زدند که برآنست تا خویشتن را شاهِ روم بخواند، اما او هم بی‌درنگ نشست سنا را فراخواند و به نوبهٔ خود تریبونها را محکوم کرد که آن دیهیم را بر تندیسش نهاده‌اند تا او را بی‌اعتبار ساخته و به چشم توده‌ها منفورش کنند و چون یک غاصب قدرت ببینندش. پس دو تریبون از سمت خویش معزول شدند و کسانی دیگر به‌عوض ایشان نصب کردند. حادثهٔ مهم‌تری در جشنوارهٔ لوپرکالیا نیز پیش آمد: مارکوس آنتونیوس در طول فُروم (میدان اصلی شهر رُم) این رژه را رهبری می‌کرد و قیصر بر روسترا مراسم را تماشا می‌کرد. فردی به‌نام لیکینیوس به نزدیک سزار شد و یک دیهیم زرین پیش پای او افکند؛ توده‌ها از مارکوس امیلیوس لپیدوس خواستند تا قیصر را بدان دیهیم تاجور کند، اما او تردید کرد. پس گایوس کاسیوس لونگینوس، که سردستهٔ توطئه‌ای بود که برضدِ خودِ سزار مهیا می‌شد، با کاسکا (توطئه‌گرِ دیگر) تظاهر به کرم و رحمت کرده آن را بر زانوان او نهاد. پس چون سزار درظاهر امتناع‌ورزید، آنتونیوس شتافت و دیهیم را بر سرش گذاشت و او را «شاه» خواند. قیصر باز امتناع ورزیده دیهیم را به‌کناری نهاد و او را گفت که «سزار» بخواندش نه «شاه»؛ و بدین سخن تشویق حضار را برانگیخت؛ اما آنتونیوس آن را دگرباره بر سرش بنهاد. پس سزار چون دید که هنگامه‌ای در جمعیت شده، بفرمود تا دیهیم را بر سر تندیس یوپیتر ـ بزرگ‌ترین ایزد رومیان ـ بنهند.
در تفسیر خواسته‌ها و جاه‌طلبی‌های سیاسی قیصر در سالهای پایانی زندگی‌اش ابهامی پدید می‌آید: پیدا نیست که آیا دیکتاتوریِ مادام‌العمر آخرین جاه‌طلبی سیاسی او بوده یا ایجاد یک نظام پادشاهی نیز در شمار اهداف او بوده‌اند. از دید ادوارد مایر، سزار خیالِ بنیان‌گذاریِ یک نظام شاهنشاهی از نوعِ یونانی-هلنی یا یک سلطنت مطلقه مبتنی‌بر نظریهٔ حق الهی پادشاهان را در دماغ خویش می‌پخته؛ و از وقتی ادوارد مایر این نظریه را داده تاکنون مورخان درین‌باره دودسته‌اند؛ عده‌ای از این نظریه پشتیبانی می‌کنند یا دست‌کم برآنند که هدفش ایجاد یک نظام شاهنشاهی از نوع رومولوسی و کهنِ رومی‌اش بوده؛ و عده‌ای دیگر گویند که او هیچ‌گونه طرح سلطنت‌طلبی در سر نداشته‌است. این مسئله به‌دشواری حل‌شدنی است، حتی با آنکه شواهدی هستند که نشان می‌دهند قیصر شیفتهٔ پادشاهی‌های شرقی بوده‌است؛ کافی است به اقامت طولانی‌اش در اسکندریه و روابطش با کلئوپاترا و سیاستهای ساختمان‌سازی او که پس‌زمینهٔ روشنِ خاندانی و تباری داشتند و نیز طرح ورودیِ یک کتابخانه در رُم که زمینه‌های اسکندریه‌ای داشت، نگریست. همچنین باید توجه داشت که در قلب فُروم سزار، یک تندیس سوارهٔ اسکندر مقدونی در شکل یک دیکتاتور رومی خودنمایی می‌کرد و پیش از لشکرکشی قیصر برضد اشکانیان در مدیترانهٔ شرقی، یک پیشگویی رواج داده بودند که می‌گفت قوم پارت تنها بردستِ یک «شاه» درهم‌شکسته خواهد شد.
زندگی > دیکتاتوری > سازمان اداری نو

پس چون دیکتاتوری را دارا شد، دست‌به‌کار اِعمال برخی اصلاحاتی شد که حدود پنجاه سال پیش به‌دست سولا عرضه شده بودند. برآن‌شد تا شهروندیِ روم را به اهالی گالیا چیسالپینا گسترش دهد؛ و شمار سناتورها را به نهصد نفر رساند و افراد وفادار به خویش را به این مجلس اندر کرد. همچنین برآن‌شد تا مجامع مردمی را به‌ضرر سنا ـ که به‌تدریج اقتدار تقنینی‌اش را از دست می‌داد ـ تقویت کند. او نخستین کس بود که کوشید دیوان‌سالاریِ (نظام اداری) جمهوری را با نیازهای تازه‌اش تطبیق دهد: پس از تصرف گالیا و گسترش به‌سوی شرق به مدیریتی بهتر و دستگاه دولتی کارآمدتری نیاز بود. برای همین، او برای آنکه به هدف دوگانهٔ «حل مشکلات جدید» و «سپردن مناصب به حامیان خودش» دست‌یابد، چنین کرد:
بر شمار کلانترها افزود: شمار کوایستورها از بیست به چهل رسید و پرایتورها از هشت به شانزده؛ ادیلها نیز شش تن شدند. کنسول‌ها همچنان دو تن ماندند اما دو کلانتر دیگر افزود که هرچند فاقد اقتدار کنسولی بودند، می‌توانستند کارکردهای پروکنسولها را داشته باشند.
بر ساختار و ترکیب‌بندی سنا دست برد: برای جبران تلفات بسیاری که سنا درطول جنگ داخلی متحمل شده بود، او چندین عضو جدید داخل سنا کرد که به خودش وفادار بودند؛ چنان‌که شمار اعضای این مجلس را به هشتصد یا نهصد تن رساند، (پیش‌تر، سولا شمار آنان را به ششصد رسانده بود) و افراد بومیِ استان‌های دیگر (اسپانیولی‌ها و گالیایی‌ها) را هم بدان داخل کرد.
او سازمان اداری شهرستان‌های ایتالیا را دگرگونه کرد و برآن‌شد تا طول مدت تصدی مناصبِ کلانترها و استانداران را کم کند: طول مدت کارمندی پروپرایتورها را یک‌ساله و آنِ پروکنسول‌ها را که پیش‌تر پنج‌ساله بود، دوساله کرد. جملگی این اصلاحات تا پس از قتل او هم برقرار ماندند، چه سیسرون (رهبر سنا و درنتیجه دشمن سزار) با مارکوس آنتونیوس (حامی سزار) توافق کرد که اصلاحاتِ ضدِّجمهوریِ قیصر به‌قوّت خود باقی بمانند و آنتونیوس در ازای آن باید اعطای عفو به قاتلانِ سزار را بپذیرد.
زندگی > دیکتاتوری > اصلاحات معماری

تصویر چپ: نمایی بازسازی شده از فروم سزار؛ و دیگری: باقی‌مانده‌های فروم سزار و معبد ونوس مادر.
قیصر در طول صدارت طولانی خویش، بارها از ایجاد آثار معماری تازه حمایت کرده بود؛ هدفش این بود تا عامهٔ خلق را مجذوب کند و در قلوب ایشان مقبول‌تر گردد. به پایان جنگ گالی (۵۱ ق. م) او یک رقابت انتخاباتی با هدف دستیابی به مقام کنسولی آغازید؛ چه کمی پیش‌تر از آن، رقیبش پومپیئوس نخستین تئاتر دایمی را، که بنایش از سنگ بود، به شهر رُم هدیه کرده بود و یک کوریای جدید ازبهرِ سنا ساخته بود. قیصر هم، به‌سهم خویش، یک برنامهٔ گستردهٔ کارهای عام‌المنفعه تدوین کرد که ساخت یک فروم جدید در حوالی جادهٔ آرگیلتوم را شامل می‌شد. قرار بود این برنامه با غنایمی که در طول جنگ‌های گالی برگرفته بودند، تأمین مالی شود و خرید زمین‌های لازم به‌تنهایی بیش از صد میلیون سسترتیوس خرج برداشت. این فُروم به آنِ شهر پومپئی، که همان زمان بنا شده بود، سخت شباهت داشت. این فروم متشکل بود از یک زمین بزرگ مستطیلی که از جناحین با رواق‌هایی مسدود می‌شد و در انتهای آن معبد ونوس مادر برجای بود. برطبق گفتهٔ آپیان، این معبد باید نوعی سپاس‌داریِ ونوس ازسوی قیصر بوده باشد که نصرتش داد در نبرد فارسال پیروز گردد. روبروی این معبد و در مرکز فروم، قیصر تندیسی از خویشتن ساخت که بر اسبِ نیرومند و محبوبش سوار بود. جملگی فروم‌های دیگر (معروف به فروم‌های امپراتوری) برپایهٔ همین فروم بنا شدند. و یک کتابخانه را نیز می‌خواسته بسازد که اندر آن آثار به زبانهای یونانی و لاتینی جمع‌آوری شوند؛ و در این طرح نابغه‌ای چون مارکوس ترنتیوس وارو هم تا پیش از قتل سزار مشارکت داشت.
او با استفاده از مقام دیکتاتوری‌اش توانست از هر وسیله‌ای برای ساخت‌وسازهای هرچه باشکوه‌تر بهره گیرد: به‌بهانهٔ برگزاری بازی‌هایی جهت جشن ظفرش، سیرکوس ماکسیموس را گستراند تا افراد بیشتری در آن حضور یابند و بفرمود تا یک استادیوم ازبرای جنگجویان (کُشتی‌گیران) در بخش کامپوس مارتیوس بسازند و برکرانهٔ تیبر حوضچه‌ای بسازند تا بازی‌های ناوگانی را در آن برگزار کنند.
زندگی > دیکتاتوری > سازماندهی دوبارهٔ رُم

برای حل معضل تراکم شهر رُم که براثر ورود بی‌وقفهٔ ساکنانِ جدید (که طبقه پرولتاریای شهری را می‌گستراندند) پدید آمده بود و نفوس رُم را بسیار کرده بود، قیصر تصمیم گرفت سرحدات اداری شهر را بگسترانَد؛ پس فضای پومریوم را از دیوارهای باستانی‌اش به اندازهٔ یک مایل گستراند. این تدبیر چندان کارآمد نبود و بعدها آگوستوس ناچار شد با دست بردن در سازمان شهری، پومریوم را بسط دهد و چهارده ناحیه برای آن تعریف کند.
سزار برای بهبود ادارهٔ شهر، برآن‌نهاد که نفوس را سرشماری کند و برای این کار شیوهٔ نویی ابداع کرد که جانشین شیوهٔ منسوخ پیشین می‌شد. این شیوه احتمالاً مؤثر بوده، چه وقتی آگوستوس قدرت را صاحب شد، همان را برای سرشماری به‌کاربست. سوئتونیوس، بی‌آنکه به نتیجهٔ این سرشماری اشاره کند، می‌گوید که شمار کسانی را که به‌علت بی‌بضاعتیْ از یارانهٔ گندمِ دولتی بهره‌مند می‌شدند، از ۳۲۰ هزار به ۱۵۰ هزار کاست. برای آنکه زمینهٔ نارضایتی پدید نیاید، تصمیم گرفت که هرسال پرایتورها به‌قید قرعه کسانی را تعیین کنند که پس از مرگِ هر یارانه‌بگیر، جای آن یارانه‌بگیرِ متوفی را بگیرند.
آخرین طرحی که سزار به‌هدف تسهیل هرچه‌بیشترِ آمدوشد در شهری با جاده‌های باریک و تودرتو عملیاتی کرد، این بود که هرگونه رفت‌وآمد وسایل‌نقلیهٔ چرخ‌دار را ـ مگر آنها که ازبرای رژه یا حمل مصالح‌ساختمانی بودند ـ در طول روز منع کرد. این لایحه تنها پس از مرگ این دیکتاتور تصویب شد لیکن تا سده‌ها الزام‌آور و برقرار بود؛ امری که نشانگر آنست که ضرورت بهبود ترافیک در جاده‌های رُم تا مدتها احساس می‌شد. بدین‌سان، از زمان سزار به‌بعد، حمل‌ونقل کالاها در شب‌هنگام انجام می‌گرفت و سروصدایی که ایجاد می‌شد و موجب رنجش عظیم تمام کسانی می‌شد که می‌خوابیدند، موضوع اتهام‌زنی‌های شاعرانی چون مارشال و جوونال شد.
زندگی > دیکتاتوری > سیاست اقتصادی

جنگهای داخلی که قیصر به‌راه انداخت، تنگناهای اقتصادی بسیار را موجب شد؛ برای نمونه، لازم بود حقوق سربازانی را بدهند که سردارشان را تا به هر کجای دنیا دنبال می‌کردند. از سال ۴۹ ق.م. به‌بعد، سزار صاحب یک ضرابخانهٔ شخصی شد که در هریک از جبهه‌های جنگش همراه او بود و سکه‌هایی را که نیاز فزاینده‌ای بدان بود، ضرب می‌کرد. این اتفاق تازه‌ای نبود، چه سنا پیش‌تر جواز آن را به لوکیوس لیکینیوس لوکولوس و پومپیئوسِ بزرگ در نبردهایشان در شرق مدیترانه داده بود؛ لیکن قیصر به‌ابتکار خودش چنین کرد و بی‌آنکه اجازتی یافته باشد، از ذخایر طلای موجود در خزانه بهره می‌برد. او در ضرب سکه دو ابتکار بدیع داشت که اوکتاویانوس و مارکوس آنتونیوس هم آنها را اقتباس کردند تا بدل به یک سنت در دوران امپراتوری شود؛ یعنی قیصر نخستین کس بود که:
بفرمود تا سکه‌ها به طلا ضرب شوند؛
تصویر خودش را روی سکه‌ها حک کرد.
در روم هیچ‌گاه سکه‌های طلایی ضرب نشده بودند جز موقتاً و در لحظات بسیار حساس (مانند لحظات بحرانیِ دومین جنگ کارتاژ) و به تصمیم سنا. ارزش بالای سکهٔ طلایی آئورئوس (هر آئورئوس معادل با ۲۵ دناریوس و صد سسترتیوس بود) اهدای جوایز و انعام به سربازان را تسهیل می‌کرد.
تصاویری که بر روی این سکه‌ها حک شده بودند، جنبهٔ پروپاگاندای نیرومندی داشتند و افزون‌بر تصویر قیصر و نامش، تصاویر زیر هم به‌چشم می‌خوردند:
ونوس، که به‌صورت نیم‌رخ یا ایستاده برپای نمایانده می‌شد و تصویر غالب سکه‌ها بود؛ چراکه سزار مدعی بود که سرچشمهٔ خاندان یولیا بدین الهه می‌رسد.
برخی اسباب و اثاث که ترحم سزار را و تقدسش به‌عنوان یک اوگور (فالگیر) را و یک کاهن اعظم نشان می‌دادند.
پیروزی‌های او و نشانهای نظامی‌اش و غنایمی که حاصل فتوحاتش در گالیا بود.
زندگی > دیکتاتوری > سیاست خارجی

مقالهٔ اصلی: برنامه ژولیوس سزار برای حمله به ایران
پس چون سزار حاکم مطلق روم گشت، هرچند به سن کهولت (۵۶–۵۷ سالگی) اندر شده بود، برآن‌بود تا جنگهای جهانگشایی جدیدی راست دارد، درست همانند آن بنیان‌گذارِ امپراتوریِ جهانی که الهام‌بخش فتوحات نظامی‌اش بود: اسکندر کبیر؛ بنابراین، قیصر سر آن داشت که از شکست کراسوس در حران از پارتیان کین کِشد و اروپای قاره‌ای را هم زیر سلطه گیرد و یک جبهه را در حوزهٔ دانوب برضد داکی‌های بوربیستا راه اندازد و دیگر در دالماسی و سومی را هم برضد اقوام ژرمانیای آزاد که بارها در طول فتح گالیا به‌ضرر او و نیروهایش مداخله کرده بودند.
لیکن به‌علت قتل ناموقعش نتوانست هیچ‌یک از این برنامه‌ها را ترتیب دهد. هرچند ازپیش کسانی که قرار بود جنگ دربرابر پارتیان را رهبری کنند گزینش شده بودند و کلانترهایی هم نصب شده بودند که باید در گاهِ غیبت سزار از روم، دولت را اداره کنند، این برنامه هیچ‌گاه به انجام نرسید؛ چنان‌که پس از قتل سزار و پیداییِ امپراتوری، بخش شرقیِ آن همواره یکی از ناآرام‌ترین نواحی‌اش بود. بااین‌حال، بعدتر در ۲۰ ق.م. آگوستوس با فرهاد چهارم اشکانی صلح کرد و بیرقهای رومی را که کراسوس در حران از دست داده بود، پس‌گرفت و این کار بسیار در قلمرو روم صدا کرد و هوراس امپراتور را ستود. دیگر برنامه‌های توسعه‌طلبانهٔ سزار هم در سالهای بعد و در عصر امپراتوری به انجام رسیدند: دالماسی پس از شورشی در سالهای ۶–۹ پس از میلاد، بردستِ آگوستوس تماماً آرام شد؛ ژرمانیا نیز تنها پس از بیست سال و در زمان آگوستوس تصرف شد لیکن پس از شکست در نبرد جنگل توتبورگ در سال ۹ میلادی سرحدات روم و ژرمانیا به همان راین محدود ماندند، همان رودی که سزار سرحد میان روم و ژرمانیا قرارش داده بود؛ داکیه نیز در ۱۰۶ پس از میلاد بردستِ امپراتور تراژان و پس از دو لشکرکشی گشوده و رام شد.
بااین‌همه، افتخار رام ساختنِ جهان سلت‌ها از آنِ سزار است. برخلاف گالیایی‌ها که در تمدن روم حل شدند و از نخستین اقوامی بودند که به شهروندیِ روم اندر شدند و فرایند رومی‌سازیِ ایشان به‌خوبی پیش رفت، سلت‌ها از بزرگ‌ترین خطرات برسر گسترش روم در اروپا بودند. ایشان ازحیث تمدن پَست‌تر از رومیان بودند، لیکن نیروی نظامی‌شان ـ که خاصه متکی به سواره‌نظام بود ـ قابل‌توجه بود و حضور ایشان در مرزهای ایتالیا خطری دایمی را پدیدمی‌آورد.
زندگی > توطئه و قتل

مقالهٔ اصلی: قتل ژولیوس سزار
سزار برای کنسولیِ سال ۴۴ ق.م. خودش را و دوست معتمدش مارکوس آنتونیوس را برگزید و منصب پرایتوری را به مارکوس یونیوس بروتوس و گایوس کاسیوس لونگینوس مخصوص داشت. نفر آخری خویشتن را ترجمانِ نارضایتیِ بیشترِ اشراف کرد و دست به کارِ راست کردنِ توطئه‌ای برضد سزار شد. او پشتیبانیِ بسیاری از مردان ـ ازجمله بسیاری از حامیان پومپیئوس که به سزار پیوسته بودند ـ و حتی برخی از کسان که از زمان جنگهای گالی همواره درکنار سزار بودند، را به‌دست‌آورد، کسانی چون گایوس تربونیوس و دکیموس یونیوس بروتوس آلبینوس و لوکیوس مینوکیوس باسیلوس و سرویوس سولپیکیوس گالبا
توطئه‌چینان و در رأس ایشان کاسیوس کوشیدند پشتیبانیِ مارکوس یونیوس بروتوس را جلب کنند؛چه او، درحقیقت، از دورترین بازماندگانِ نسل لوکیوس یونیوس بروتوس بود که به سال ۵۰۹ ق.م. هفتمین پادشاه روم، تارکوئینیوس سوپربوس، را از رُم بیرون رانده بود و حکومت جمهوری را به‌جای پادشاهی برقرار کرده بود؛ و ازبهرِ همین می‌توانست رهبرِ آرمانیی باشد برای توطئه‌ای که هدفش براندازیِ یک جبّارِ دیگر بود. لیکن بانفوذترین سیاستمدار رومی که در توطئه شرکت نکرد همانا سیسرون بود که هرچند با بروتوس دوست بود و امید آن داشت که سزارِ دیکتاتور حذف شود، صلاح را در آن دید تا بیرونِ توطئه بماند. لیکن آرزومند بود که مارکوس آنتونیوس هم با سزار کشته شود، چه او را به‌درستی جانشینِ محتملِ دیکتاتور می‌دانست.
پس از ترور

او در سن ۵۶ سالگی کشته شد و در شمار ایزدان درآمد، آنهم نه‌فقط به حرفِ کسانی که این تصمیم را گرفتند بلکه در باور عوام نیز. چراکه در نخستین بازی‌هایی که آگوستوس ـ جانشین و وارث او ـ به‌افتخارش ترتیب داده بود، یک دنباله‌دار تا هفت روز متوالی در حوالی ساعت یازده ظهور می‌کرد و می‌درخشید، و باور بر این بود که آن روحِ سزار است که در آسمان‌ها پذیرفته شده. به‌همین سبب، ستاره‌ای بر بالای تندیسش نهادند. صلاح دیدند تا آن عمارت سنا (کوریا پومپیئا) را که قیصر در آن کشته شده بود، ببندند و نیمهٔ ماه مارس را «پدرکُشی» بنامند و سنا هیچگاه در چنین روزی تشکیل جلسه ندهد.
سزار در مقام نویسنده، تاریخ‌نگار و سخنور

آثار تألیف شدهٔ قیصر او را بین استادانِ بزرگِ صاحب‌سبکِ نثرِ لاتین قرار می‌دهد. نثر او ساده بوده است. در دوران رنسانس و پس از آن، آثار او در کنار آنِ ویرژیل و سیسرون و اووید و تیتوس لیویوس یکی از منابع آموزش زبان لاتین به دانش‌آموزان بود.
سزار در مقام نویسنده، تاریخ‌نگار و سخنور > فهرست آثار

آثاری از او که تاکنون برجای مانده‌اند عبارتند از:
خاطراتی در باب جنگ گالی (لاتین: Commentarii De Bello Gallico) که در باب نبردهایش برای منقاد ساختن سرزمین گالیا میان سال‌های ۵۸ تا ۵۲ ق.م. نوشته شده‌اند. این اثر مشتمل‌بر هشت جلد است که جلد آخر را احتمالاً یکی از معاونان قیصر، آئولوس هیرتیوس، نگاشته‌است تا کار روایت خاطرات جنگ گالی را تکمیل کند و خلأ زمانی میان پایان جنگ‌های گالی و شروع جنگ داخلی را پُر کند. این اثر حاوی اطلاعات جمعیت‌شناختیِ جالبی است در باب خَلایقی که قیصر در طول نبردهایش با آنان روبرو شده. سزار برای آنکه عینیت و واقع‌گرایی اثرش را بیشتر کند، از شیوهٔ روایت سوم شخص مفرد استفاده می‌کند، هرچند که به‌وضوح روشی است برای تجلیل شخصیت خودش و برجسته کردنش در سراسر کتاب. با این‌حال، توصیفاتش سرد و کسالت‌بارند و صحنه‌هایی مهیب چون ریشه‌کن نمودنِ هزاران انسان در آن روایت شده‌اند. بدین‌سان، کتاب خاطراتی در باب جنگ گالی یک اثر مدح‌آمیز و دارای کاربرد پروپاگاندایی برای جنگ‌های گالی هستند.
خاطراتی در باب جنگ داخلی (لاتین: Commentarii De Bello Civili) کتابی سه جلدی که روایت‌گر نبردهایش در برابر پومپیئوس و سناست. در این مجلدات، سزار جنگ داخلی سال‌های ۴۹ تا ۴۵ ق.م. را روایت می‌کند.
نامه‌هایی منظوم به پوبلیوس ترنتیوس آفر که تنها پاره‌ای از آنان به دست ما رسیده‌اند.
آثار از دست رفته‌اش عبارتند از: چندین خطابه؛ رساله‌ای دو جلدی در باب زبان‌شناسی و سبک نگارش به‌نام در باب تناسب که در تابستان ۵۴ ق.م. تمامش کرد و به سیسرون تقدیم نمود؛ شعری در باب لشکرکشی به اسپانیا در ۴۵ ق.م. و نیز جزوه‌ای به‌نام آنتی‌کاتو (به‌معنای برضدّ کاتو) که برضد کاتو و با رویکردی جدلی نگاشته شد تا پاسخی به جزوه‌ای باشد که سیسرون ـ به درخواست بروتوس ـ در ستایش کاتو نگاشته بود.
و در نهایت، آن آثاری که مؤلفشان معلوم نیست اما جزو متعلقات قیصر حسابشان می‌کنند، عبارتند از:
جلد هشتم کتاب‌های خاطراتی در باب جنگ گالی.
جنگ هیسپانیا (Bellum Hispaniense)؛ راجع‌به جنگش در اسپانیا.
جنگ آفریقا (Bellum Africum)؛ راجع‌به جنگش در آفریقا.
جنگ اسکندریه (Bellum Alexandrinum)؛ راجع‌به جنگش در خاور نزدیک و مصر.
دست‌نوشته‌هایی راجع‌به آخرین حوادث جنگ داخلی که افسران سزار نوشته‌اند.
در این آثار، سبک نثری متفاوت و آشکارا کمتر زنده و شاداب نسبت‌به آنچه سزار در دو اثرش به‌کار برده بود، دیده می‌شود. مؤلفانِ این آثارِ مجهول‌المؤلف احتمالاً معاونان و افسرانِ بسیار وفادار به قیصر بوده‌اند؛ از جمله گایوس اوپیوس و شاید آئولوس هیرتیوس در ویراستاریِ جنگ اسکندریه.
قیصر، افزون‌بر آنکه قهرمان سیاسیِ عصر خودش بود، سخنور قابلی هم بود. نطق‌های او نیز از میان رفته‌اند و تنها بازسازیِ یک نطق از او ـ که در ۵ دسامبر ۶۳ ق.م. ایراد کرده بود ـ برجای مانده و از باقی نطق‌هایش فقط اخبار برجای مانده‌اند: برضدّ آقای دولابلا، برای بازجوییِ آقای پلوتیوس، برای اهالی بیتینی، و برای آقای دکیوسِ سامنیت. قضاوت باستانیان درباب بلاغت قیصر در مجموع مثبت بوده‌است.
سزار و اسکندر

پس از قتل سزار، فتوحاتش در غرب تا چهارصد سال بعد، یعنی تا زمان سقوط امپراتوری روم غربی در ۴۷۶ میلادی و فتوحاتش در شرق تا چهارده قرن بعد، یعنی تا زمان سقوط امپراتوری روم شرقی (بیزانس) در ۱۴۵۳ برقرار ماندند. در تاریخ سرداران زیادی بوده‌اند که فتوحات بسیار داشته‌اند، مانند اسکندر و چنگیز؛ اما امپراتوری اینان اندکی بعد از مرگشان فروپاشیده است؛ و آنچه سزار را متشخص کرده، تداوم و تثبیت امپراتوری اوست. گذشته از آن، اسکندر پیش از فتوحاتش، پادشاهی استواری را از پدرش فیلیپ دوم مقدونی به ارث برده بود؛ در حالی‌که سزار از ابتدا یک شهروند عادی بود و هرچند از خانواده‌ای والاتبار ـ خاندان یولیا ـ برخاسته بود، فقیر بود.
دیدگاه دیگران دربارهٔ سزار > دیدگاه ماکیاولی

نیکولو ماکیاولی، فیلسوف سیاسی ایتالیایی رنسانس، در کتابش گفتارهایی در باب ده کتاب نخست تیتوس لیویوس، عقیده دارد که کسانی که قیصر را ستوده‌اند فریب بخت نیک او را خورده‌اند، و در دوران دیکتاتوری او نویسندگان حق نداشتند عقاید خود در بارهٔ او را آزادانه ابراز کنند؛ باید ستایش نویسندگان دربارهٔ بروتوس را هم خواند، زیرا نویسندگان چون از بیم قدرت سزار نمی‌توانستند خودِ سزار را بنکوهند، دشمنانش را ستوده‌اند. او سبب سقوط جمهوری روم را فساد اخلاقیی می‌داند که گایوس ماریوس (شوهر عمهٔ سزار) و سپس سزار و پیروانش در روم رایج ساخته بودند، و قیصر توانست تودهٔ مردم را چنان اغفال کند که آنان بر یوغی که به‌دست خود بر گردن خویش نهادند آگاه نشدند.
دیدگاه دیگران دربارهٔ سزار > دیدگاه فروید

زیگموند فروید دربارهٔ اسکندر می‌گوید که او مطمئناً یکی از بزرگ‌ترین جاه‌طلبانی است که تا به‌حال زیسته؛ و شِکوه می‌کند که چرا هومری نبوده‌است تا از دستاوردهایش حماسه‌ای بسازد. با این‌حال، این روانکاو اتریشی، هرچند اسکندر را چونان چهره‌ای بزرگ و اسطوره‌ای می‌شناسد، کیفیات و شخصیتش را نمی‌ستاید؛ شاید چون در اون نوعی نارسیسیم (خودشیفتگی) شدید می‌دیده‌است. از سوی دیگر، ظاهراً با سزار بسیار همدردی می‌کرده‌است و او را به‌سان یکی از بزرگ‌ترین جنگجویان تاریخ که تنها ناپلئون قابل قیاس با او بوده، نامیده‌است.
دیدگاه دیگران دربارهٔ سزار > دیدگاه مونتسکیو

مونتسکیو سزار را از مسببان انحطاط اخلاقیِ رومیانِ اواخر عهد جمهوری می‌داند و او را در کنار پومپیئوس و کراسوس (اعضای تریوم‌ویرات اول) به ترویج فساد و هرج‌ومرج، خریدن قضات و رأی‌دهندگان، اِفساد در اخلاق مردم، تشویق رشوه‌خواری و توطئه‌چینی، و به کیفرنرساندن مجرمان متهم می‌کند. او از یکی از نویسندگان رومی نقل می‌کند که تریوم‌ویرات اول بیش از هرعاملی باعث انحطاط و سقوط جمهوری شد. او همچنین منشأ روحیهٔ چاپلوسی و نوکرمآبی دوران امپراتوری روم را اعمال سزار می‌داند، چراکه پس از غلبهٔ سزار بر جمهوری‌خواهانْ سناتورها، اعم از دوست و دشمن، سعی کردند موانعی را که قوانین بر سر راه پیشرفت او ایجاد کرده بود ملغی کنند، تا جایی‌که در این مورد با یکدیگر رقابت می‌کردند و برای قیصر احترامی بی‌اندازه قائل شدند. دیون کاسیوس می‌نویسد که آنان حد مبالغه و تملق‌گویی از سزار را به‌جایی رساندند که می‌گفتند سزار از هر زنی خوشش بیاید حق دارد از او کام بگیرد.