عبدالحمید دوم
زندگی > عبدالحمید دوم و شیعیان

سلطان عبدالحمید دوم زمینهٔ مساعدی که انجمن اتحاد اسلام به رهبری سید جمال‌الدین اسدآبادی در ایران و عراق برای تکاپوهای اتحاد اسلامی پدید آورده بود، تداوم بخشیده و پیوندهای خود را با کانون‌های شیعی، تقویت نمود. پاره‌ای از علمای بزرگ شیعه کمابیش با جنبش اتحاد اسلام در پیوند بودند و با خلیفه عثمانی ارتباط داشتند. آزادی عمل علمای شیعه برای تعامل با جنبش اتحاد اسلام، ناشی از اقتدار بی‌سابقه ای بود، مرهون استقلال معنوی از دولت شیعی قاجار و رعایت حریم معنوی از سوی دولت سنی عثمانی؛ «اماکن مقدسه عراق رهبری متمرکزی را به تشیع ایران داده بود که از حوزهٔ سلطه طبیعی و سیاسی قاجاریه بیرون بود».
سلطان عبدالحمید دوم دریافته بود میان اهل تسنن و پیروان مذاهب اربعه نسبت به اهل تسنن و تشیع کمتر تضاد و اختلاف عملی وجود دارد؛ لذا وی به طرق مختلف می‌بایست مشکل خویش را با شیعیان تابع امپراتوری و نیز ایران حل کند یا تخفیف دهد. به همین دلیل رفتارسیاسی- اجتماعی او با دیگر پادشاهان عثمانی تا حدی متفاوت بود. وی برای رسیدن به یک همبستگی کلی خط مشی مثبت و مؤثری در پیش گرفت. او کوشش کرد نسبت به شیعیان مقیم سرزمین عثمانی ملایمت و علاقه ویژه ای بخرج دهد. حتی به منظور کسب رضایت خاطر آنها یکسری تدابیر معینی اتخاذ کرد به عنوان مثال، دستور داد: یکسری از مطالبی که موجب ناراحتی شیعیان بود از کتب درسی حذف کنند. تعدادی از مکانهایی که در عالم تشیع مقدس به‌شمار می‌آمدند، تعمیر شد و مورد دقت بیشتری قرار گرفت و مهم‌تر از همه سوادآموزی در میان شیعیان رواج داده شد.
میرزا ابوطالب مجتهد زنجانی (متوفی ۱۲۸۹ ه‍.ش) که از دیرگاه با سید جمال الدین و اندیشه‌های او آشنا بود و با او ارتباط داشت، به دعوت سید جمال الدین همراه با برخی دیگر از علما از بیعت به اتحاد اسلام و خلیفهٔ عثمانی دریغ نورزیدند. او با سلطان مکاتبه داشت و وی را خلیفهٔ مسلمین می‌خواند. سلطان عبدالحمید دوم با مراجع و علمای متنفذی چون ملا محمد فاضل شربیانی (متوفی ۱۲۸۳ ه‍.ش) که پس از درگذشت میرزای شیرازی، در شمار مراجع بزرگ تقلید محسوب می‌شد و با آقا نجفی در ارتباط بود. «سلطان عثمانی دستور داده بود که شیخ فاضل شربیانی می‌تواند هر روز چهل کلمه به رایگان به استانبول تلگراف بفرستد»، و «آقا نجفی، رسماً تلگرافی از شخص سلطان عبدالحمید دریافت کرد مبنی بر اینکه هر وقت به کمک نیاز داشته باشی، سلطان از تو دریغ نخواهد داشت».
سید عبدالحسین مجتهد لاری، عالم متنفذ اصلاح طلب و استعمارستیز، در "رساله قانون مشروطه مشروعه " که در سال ۱۳۲۵ هـ. ق در شیراز طبع شده است، شیوه حکومت عبدالحمید دوم را می‌ستاید، و از سلطان چنین یاد می‌کند: «... برادر رشید سلطان عبدالحمید به واسطهٔ رأی سدید و تلافی شدید اکید در حمایت اسلام و علماء اعلام با کمال اقتدار و فتوحات بسیار تدارک و انحناء و کسر و انکسار نموده».
او در این رساله، بر لزوم اتحاد بین دو دولت اسلام، یعنی ایران و عثمانی تأکید می‌ورزد، و اشارات جالبی به ملزومات این اتحاد می‌نماید: «قانون ملی و مصالح کلی عملی اولی و حسب التکلیف شرعی ملی اسلامی وجوب عهد و میثاق اتحاد و اتفاق بین هر دو دولت اسلام است در حمایت و تقویت و عقد اخوت و مشورت و مصلحت و دولت و سلطنت از هر جهت، کنفس واحده متحد و اخوان توأمان کالفرقدان لایفترقان در شعار و دثار و مابه الافتخار و اقتدار و انتصار در حرب و محاربه اغیار کفار. چنانچه حق تعالی فرموده: «و اعتصموا بحبل الله جمیعاً و لاتفرقوا» و معاقده عهود وثیقه و معاهده عقود اکیده شدیده بر این مودت و اتحاد و نفی بینونیّت و انفراد از اهم مهمات و الزام ملزمات و اعظم فواید کلیه و اتم مصالح عزت و اقتدار سلطنت اسلام است از هر جهت. ولی لازمه این اتحاد کلی و وداد نوعی رفع مایه الانفراد جزئی است از اسباب مفسده خلف و نفاق و انفراد و شقاق که منافی با کمال اتحاد و اتفاق است. منها رفع تفتیش و تفحص در گمرکات و بندرات از کتب علمیه و مذاهب مختلفه نیف و سبعین فرقه و رفع ضبط و تحجیر و اتلاف و حرق و غرق کتب علمیه. چرا که تکلیف دولت چنانچه حق تعالی فرموده: «واصلحوا ذات بینکم» اصلاح بین مسلمین است…».