ایران‌شهر (مفهوم)
پیشینه ایران

همچنین ببینید: نام‌های ایران § پیشینه واژهٔ ایران
نخستین هندواروپایی‌هایی که به فلات ایران آمدند، کسانی بودند که به زبان‌های ایرانی باستان (اوستایی، مادی، پارسی، سکایی، پارتی، سُغدی و زبان‌های گروه‌های کوچک دیگر) سخن می‌گفتند. نخست به آسیای مرکزی رفته و سپس به خود فلات آمدند. سه گروه از آنها، یعنی ماد و پارت و پارس، در دوران باستان، حکومت شاهنشاهی برپا کردند.
مادها، نخستین گروهی بودند که توانستند قدرت خود را در فلات ایران تثبیت و با شکست‌دادن آشوریان، میان‌رودان شمالی و بخش‌هایی از آناتولی را در قرن هفتم پ. م فتح کنند. این آغاز فرایندی بود که خشکی‌های بین دریای مدیترانه و خلیج فارس را یکپارچه کرد، به گونه‌ای که دادوستد از شبه‌قاره هند به حوزه دریای مدیترانه تسری یافت. شاهنشاهی پارسی هخامنشی در ۵۵۰ پ. م، تحت فرمانروایی کوروش، توانست پادشاهی ماد و تمام میان‌رودان را به شاهنشاهی خود بیفزاید. در زمان پادشاهی داریوش بزرگ، سومین شاه هخامنشی، سه تمدن بزرگ رودخانه‌ای دوران باستان، یعنی حوزه رود نیل، میان‌رودان و جلگه سند، تحت یک قدرت سیاسی واحد به هم پیوستند. برای نخستین بار در تاریخ، شاهنشاهی‌ای شکل گرفت که از سند تا نیل گسترانیده بود و شبکه‌ای از راه‌ها، سامانهٔ پولی متمرکز و تشکیلات ایالتی داشت که با نظام اداری فعال و گسترده اداره می‌شد.
با برآمدن اسکندر مقدونی، ایران اهمیت و پایداری‌اش را حفظ کرد. پیر بریان، حکومت اسکندر را استمرار و اوج فرمانروایی پارسی هخامنشی می‌داند. با مرگ اسکندر، سلوکیان، سومین سلسله ایران باستان، به قدرت رسیدند. به شاهنشاهی سلوکیان در قرن سوم پیش از میلاد، از دو منظر می‌توان نگریست. یکی امپریالیست پنداشتن سلوکیان بر اساس این تحلیل که مانند جانشینان اروپایی هجده قرن بعد خود آمدند و حکومت استثماری‌شان را در آسیا، مستقر کردند و دیگر این نگاه که سلوکیان گرچه اصل و نسب یونانی داشتند، نیرویی بودند که تمدن یونانی-ایرانی را پایه گذاشتند و سیر تاریخ ایران را ادامه دادند. همان‌طور که در مورد هخامنشیان گفته شد، باید به یاد داشت که نحوه تفکر، آرمان‌ها، تشکیلات و هدف‌های هر شاهنشاهی و «نه زبان آن» معرف آن شاهنشاهی است. به این معنا، به آسانی می‌توان از این نظریه دفاع کرد که سلوکیان، سومین سلسله ایران باستان بودند. با ضعیف شدن حکومت سلوکیان بر ایران، سلسله چهارم یعنی اشکانیان به قدرت رسید. این بار از حاشیه‌های شمال‌شرقی، مردمی ایرانی توانستند نظام نسبتاً متمرکزی برپا کنند که تقریباً پنج قرن (۲۴۷ پ.م. تا ۲۲۴ م) دوام یافت. اشکانیان سنت یونانی-ایرانی را در هم آمیختند و اجازه دادند مردمان گوناگون، یونانی یا ایرانی با گرایش‌های مذهبی متفاوت، کنار یکدیگر زندگی کنند.
دین جهان ایرانی، زرتشتی بود که خود را به شکل‌های گوناگون به منصه ظهور گذاشت، اما ادیان پویای دیگری نیز بودند که ایرانیان جذب آن‌ها شدند. از دوره هخامنشیان، یهودیان، چه در هگمتانه، چه بابل و چه اورشلیم، در ایران زندگی و با حکومت پارسی همکاری کرده بودند. در دوره اشکانیان، افسران یهودی-پارسی در سپاه ایران خدمت می‌کردند و در تبلیغات متداول، شاهان ایرانی را ناجی خود و رومیان را دشمن ستمگر قلمداد می‌کردند. مسیحیان نیز از قرن اول میلادی، به سبب آزار و اذیت رومیان، به ایران پناه آوردند. اما در قرن سوم و چهارم میلادی، به سبب رسمیت یافتن دین مسیحیت در امپراتوری روم، شاهان ساسانی به وفاداری مسیحیان شک کردند، ولی در قرن پنجم، شاهان ساسانی، مسیحیت ایرانی را به رسمیت شناختند. بودایی‌گری و تا حد بسیار کمتری مذهب هندو، در حاشیه‌های شرقی جهان ایرانی جای‌پایی یافت. بوداهای بامیان گواه حضور جامعه پویای بودایی در شرق ایران است. باید مندایی‌ها را که در میان‌رودان می‌زیستند و تا امروز در آنجا زندگی می‌کردند و نیز مانویان را هم یاد کنیم که یکی از شاهان ساسانی در قرن سوم، عقاید دینی‌شان را تا حدود زیادی پذیرفت.
پنجمین سلسله ایران باستان، شاهنشاهی ساسانی است. ساسانیان در شکل‌گیری ایده ایران در حکم یک ملت و سیستم اعتقادی آن و ارزش‌های معنوی، زبان و ادبیات جهانی ایرانی نقش مؤثری داشتند. ساسانیان بودند که مفهوم مرزی سرزمینی را پدیدآوردند که ایرانشهر یا «قلمرو ایرانیان» نامیده می‌شد و حتی پس از سقوط حکومت ساسانی، این تفکر به شکل غیردینی پابرجا ماند.
سلسله سامانی، غزنوی، مغولی، صفوی، قاجار و پهلوی، اغلب از همین اندیشه که تا زمان کنونی برجای مانده‌است، یاری جسته‌اند. این دید تاریخی-سنتی ایرانیان در حماسه بزرگ پارسی، شاهنامه، نیز مطرح شده‌است. شاهنامه در اصل، به شکل رویدادنامه شاهی، خدای‌نامه، در دوره ساسانیان سروده شد. اگر موبدان زرتشتی دوره ساسانی، اوستا و بیست و یک نسک یا فصل (نیایش مقدس سنت زرتشتی) را به نوشته درنمی‌آوردند، آیین زرتشتی به شکلی که امروز می‌شناسیم، برجای نمی‌ماند. ساسانیان بودند که قدرتمندانه، سنتی ایرانی را همراه با جامعه‌ای مبتنی بر مذاهب طایفه‌ای، در مکانی به نام ایرانشهر یا ایران، بنیان نهادند. هنگامی که ساسانیان از مسلمانان عرب شکست خوردند، این سنت چنان نیرومند بود که بدون اینکه رنگ ببازد، اسلام و فرهنگ ایرانی را نیز تحت تأثیر قرار داد. از اواخر دوره قاجار و در اوایل دوره پهلوی، این تفکر که سقوط شاهنشاهی ساسانی در برابر مسلمانان به منزله پایان شکوه و عظمت ایران و در واقع آغاز افول ایران بود، بسیار معمول شد. اما فرهنگ ایرانی نمرد و با اسلام همان کرد که با یونانی‌مآبی کرده بود. تحت نفوذ اسلام، ایران توانست در جنبه‌های فرهنگی، هنری، فکری و ادبی جهان اسلامی نیروی پیش‌برنده باشد. این به‌راستی، قابلیت تمدن ایرانی است که موفق شده فاتحان بیگانه و فرهنگ‌های متجاوز را در سنت خود جذب و به این شکل، سنتی جهانی بیفزاید.