stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
پروتئین ضدیخ

| پروتئین ضدیخ ماهی نوع ۱> شناسه‌ها | پروتئین ضدیخ ماهی نوع ۱> شناسه‌ها |
| --- | --- |
نماد: ؟
اینترپرو: IPR000104
SCOPe: 1wfb / SUPFAM
| پروتئین ضدیخ ماهی نوع II> شناسه‌ها | پروتئین ضدیخ ماهی نوع II> شناسه‌ها |
| --- | --- |
سمبل:  ?
اینترپرو: IP002353
CATH: 2py2
SCOP2: 2fp / SCOP / SUPFAM
| پروتئین ضدیخ ماهی نوع III> شناسه‌ها | پروتئین ضدیخ ماهی نوع III> شناسه‌ها |
| --- | --- |
سمبل:  ?
اینترپرو: IP006013
SCOP2: 1hg7 / SCOPe / SUPFAM
دامنه SAF را نیز ببینید (InterPro: IP013974).: دامنه SAF را نیز ببینید (InterPro: IP013974).
پروتئین‌های ضدیخ (AFPs) دسته‌ای از پلی‌پپتیدهای تولید شده توسط جانوران، گیاهان، قارچ‌ها و باکتری‌ها هستند که امکان بقای آن‌ها را در دماهای زیر نقطهٔ انجماد آب فراهم می‌کنند. پروتئین‌های ضدیخ به کریستال‌های کوچک یخ متصل می‌شوند تا از رشد و تبلور مجدد یخ جلوگیری کنند که در غیر این صورت، این اتفاق، کشنده خواهد بود. همچنین شواهدی وجود دارد مبنی بر این‌که این پروتئین‌ها با غشای سلولی پستانداران برای محافظت از آن‌ها در برابر آسیب سرما تعامل دارند. این موضوع، نقش پروتئین‌های ضدیخ را در سازگاری پیدا کردن به هوای سرد نشان می‌دهد.
تحمل انجماد و جلوگیری از انجماد

گونه‌های دارای پروتئین‌های ضدیخ می‌توانند به دو دستهٔ زیر دسته‌بندی شوند:
جلوگیری‌کننده از انجماد: این گونه‌ها می‌توانند از یخ زدن کامل مایعات بدن خود جلوگیری کنند.
تحمل و مقاومت در برابر انجماد: این گونه‌ها می‌توانند از انجماد مایعات بدن خود، جان سالم به‌در ببرند. تصور می‌شود که برخی از گونه‌های مقاوم به انجماد، از پروتئین‌های ضدیخ به‌عنوان محافظ سرما برای جلوگیری از آسیب انجماد استفاده می‌کنند، اما به‌طور کامل از انجماد جلوگیری نمی‌شود. مکانیسم دقیق این قابلیت، هنوز ناشناخته است. با این حال، تصور می‌شود پروتئین‌های ضدیخ ممکن است از تبلور مجدد جلوگیری کرده و غشای سلولی را برای جلوگیری از آسیب یخ تثبیت کنند. این پروتئین‌ها ممکن است در ارتباط با پروتئین‌های هسته‌زایی یخ (INPs) برای کنترل سرعت انتشار یخ پس از انجماد کار کنند.
تنوع

بسیاری از انواع غیرهمولوگ شناخته‌شدهٔ پروتئین‌های ضدیخ وجود دارد.
تنوع > پروتئین‌های ضدیخ در ماهی‌ها

گلیکوپروتئین‌های ضدیخ یا AFGP در یخ‌ماهی‌سانیان جنوبگان و ماهی شمالی یافت می‌شوند. آن‌ها ۲٫۶–۳٫۳ کیلو دالتون هستند. AFGPs به‌طور جداگانه در یخ‌ماهی‌سانیان و cod شمالی تکامل یافته است. در یخ‌ماهی‌سانیان، ژن AFGP از یک ژن پروتئاز سرین تریپسینوژن-مانند اجدادی به‌وجود آمد.
تنوع > پروتئین‌های ضدیخ در گیاهان

دسته‌بندی پروتئین‌های ضدیخ زمانی پیچیده‌تر شد که آن‌ها در گیاهان کشف شدند. پروتئین‌های ضدیخ گیاهی در جنبه‌های زیر با دیگر پروتئین‌های ضدیخ متفاوت هستند:
آن‌ها در مقایسه با دیگر پروتئین‌های ضدیخ، فعالیت هیسترزیس حرارتی بسیار ضعیف‌تری دارند.
عملکرد فیزیولوژیکی آن‌ها احتمالاً در مهار تبلور مجدد یخ به‌جای جلوگیری از تشکیل یخ است.
بیشتر آن‌ها پروتئین‌های تکامل‌یافته مرتبط با بیماری‌زایی هستند که گاهی خواص قارچ‌کش خود را حفظ می‌کنند.
تنوع > پروتئین‌های ضدیخ حشرات

تعدادی پروتئین ضدیخ در حشرات یافت می‌شود، از جمله در سوسک‌های Dendroides , Tenebrio و Rhagium و کرم جوانه‌های صنوبر. پروتئین‌های ضدیخ حشرات شباهت‌های خاصی دارند که بیشتر آن‌ها دارای فعالیت بالاتر (یعنی مقدار هیسترزیس حرارتی بیشتر) و ساختاری تکراری با سطح اتصال یخ صاف دارند.
تنوع > پروتئین‌های ضدیخ در جانداران دریایخ

بسیاری از میکروارگانیسم‌هایی که در دریایخ (یخ‌های دریا) زندگی می‌کنند دارای پروتئین‌های ضدیخ هستند. دیاتومه‌های Fragilariopsis cylindrus و F. curta نقش کلیدی در جوامع یخی قطبی در دریا ایفا می‌کنند. پروتئین‌های ضدیخ در این گونه‌ها گسترده است و وجود ژن‌های پروتئین ضدیخ به‌عنوان یک خانوادهٔ چندژنی نشان‌دهندهٔ اهمیت این گروه برای سردهٔ Fragilariopsis است. پروتئین‌های ضدیخ شناسایی شده در F. cylindrus متعلق به یک خانوادهٔ پروتئین ضدیخ هستند که در گونه‌های مختلف نشان داده می‌شوند و می‌توانند در سایر جانداران مرتبط با یخ دریا (Colwellia spp. , Navicula glaciei , Chaetoceros neogracile و Stephos longipes و Leucosporidium antarcticum) و باکتری‌های یخ داخلی جنوبگان (Flavobacteriaceae) و همچنین در قارچ‌های مقاوم (Typhula ishikariensis، Lentinula edodes و Flammulina populicola) نیز یافت شوند.
سیر تکاملی

تنوع و توزیع قابل توجه پروتئین‌های ضدیخ نشان می‌دهد که انواع مختلف آن‌ها در پاسخ به دورهٔ یخچالی سطح دریا که ۱ تا ۲ میلیون سال پیش در نیم‌کرهٔ شمالی و ۱۰ تا ۳۰ میلیون سال پیش در جنوبگان رخ داده است، تکامل یافته‌اند. داده‌های جمع‌آوری‌شده از حفاری اقیانوس در اعماق دریا نشان می‌دهد که توسعهٔ جریان قطبی جنوبگان، بیش از ۳۰ میلیون سال پیش شکل گرفته است. سرد شدن جنوبگان با این جریان، باعث انقراض دسته‌جمعی گونه‌های استخوانی شد که قادر به تحمل دمای انجماد نبودند. گونه‌های یخ‌ماهی‌سانیان با پروتئین ضدیخ توانستند از رویداد یخبندان جان سالم به‌در ببرند.
کاربردهای تجاری و پزشکی

انسان‌ها در حال حاضر در حال بررسی استفاده از پروتئین‌های ضدیخ در موارد زیر هستند:[نیازمند منبع]
افزایش تحمل یخ‌زدگی گیاهان زراعی و تمدید فصل برداشت در آب و هوای سردتر
بهبود تولید ماهی در مزارع پرورش ماهی در آب و هوای سردتر
افزایش ماندگاری مواد غذایی منجمد
بهبود کرایوسرجری
افزایش حفظ بافت برای پیوند یا انتقال خون در پزشکی
درمان سرمازدگی
انجماد انسان (Cryonics)
شرکت یونیلیور تأییدیهٔ بریتانیا، ایالات متحده، اتحادیهٔ اروپا، مکزیک، چین، فیلیپین، استرالیا و نیوزلند را برای استفاده از مخمر اصلاح‌شدهٔ ژنتیکی برای تولید پروتئین ضدیخ از ماهی برای استفاده در تولید بستنی دریافت کرده است.
شکل ۱. سه سطح پروتئین‌های ضدیخ نوع I
هیوز ایکس‌اچ-۱۷

| XH-17 "Flying Crane" | XH-17 "Flying Crane" |
| --- | --- |
کاربری: بالگرد
تولیدکننده: هیوز هلیکوپترز
نخستین پرواز: ۲۳ اکتبر ۱۹۵۲
بازنشستگی: دسامبر ۱۹۵۵
وضعیت: بازیافت شد
تعداد ساخته‌شده: ۱ فروند آزمایشی
هیوز ایکس‌اچ-۱۷ (به انگلیسی: Hughes XH-17) ملقب به جرثقیل پرنده نخستین پروژه بالگرد در شرکت هیوز هلیکوپترز زیرگروه شرکت هواپیماسازی هیوز بود. از این بالگرد تنها یک نمونهٔ آزمایشی ساخته شد و بخشهای زیادی از پروژه از محصولات آماده برگرفته شده بود. چرخ جلوی این بالگرد از نورث امریکن بی-۲۵ میتچل و چرخهای عقب آن متعلق به داگلاس سی-۵۴ اسکای‌مستر بود. باک سوخت آن متعلق به بوئینگ بی-۲۹ سوپرفورترس و کابین خلبان متعلق به یک گلایدر به نام Waco CG-15 بود. این پروژه برچیده شد و هیچ محصولی از روی آن تولید انبوه نشد.
XH-۱۷
مشخصات

داده‌ها از McDonnell Douglas aircraft since 1920 Vol.2
ویژگی‌های کلی
خدمه: 3 (pilot, mechanic and in-flight test engineer)
ظرفیت: demonstrated loads up to ۱۰٬۲۸۴ پوند (۴٬۶۶۵ کیلوگرم) were carried
طول: ۵۳ فوت ۳٫۶ اینچ (۱۶٫۲۴۶ متر)
ارتفاع: ۳۰ فوت ۱٫۲ اینچ (۹٫۱۷۴ متر)
وزن خالی:  ۲۸٬۵۶۲ پوند (۱۲٬۹۵۶ کیلوگرم)
وزن ناخالص:  ۳۱٬۲۷۰ پوند (۱۴٬۱۸۴ کیلوگرم)
بیشترین وزن برخاست:  ۴۳٬۵۰۰ پوند (۱۹٬۷۳۱ کیلوگرم)
ظرفیت سوخت:  ۶۳۵ گالون آمریکایی (۵۲۹ گالون بریتانیایی؛ ۲٬۴۰۴ لیتر) (Boeing B-29 bomb-bay tank)
پیشرانه هواگرد: ۲ عدد gas generators General Electric 7E-TG-180-XR-17A،‏ ۳٬۴۸۰ اسب بخار (۲٬۶۰۰ کیلووات)  در هر موتور combined predicted gas poer output, with rotor turning at 88 rpm
قطر روتور اصلی:  ۱۳۰ فوت (۴۰ متر)
مساحت روتور اصلی: ۱۳٬۲۷۴٫۹۵ فوت مربع (۱٬۲۳۳٫۲۸۳ متر مربع)
عملکرد
حداکثر سرعت:  ۹۰ مایل بر ساعت (۱۴۵ کیلومتر بر ساعت؛ ۷۸ گره) at ۸٬۰۰۰ فوت (۲٬۴۳۸ متر)
سرعت کروز:  ۸۵ مایل بر ساعت (۱۳۷ کیلومتر بر ساعت؛ ۷۴ گره)
بُرد:  ۳۰ مایل (۲۶ مایل دریایی؛ ۴۸ کیلومتر) with ۱۰٬۲۸۴ پوند (۴٬۶۶۵ کیلوگرم) payload
حداكثر ارتفاع:  ۱۳٬۱۰۰ فوت (۴٬۰۰۰ متر)
نرخ صعود:  ۱٬۶۵۰ فوت بر دقیقه (۸٫۴ متر بر ثانیه)
بارگیری دیسک: ۲٫۴ پوند بر فوت مربع (۱۲ کیلوگرم بر متر مربع)
توان به وزن: ۰٫۱۱۱ horsepower per pound (۰٫۱۸۲ kilowatts per kilogram)
تورزن

مکان
| تورزن تورزن | تورزن تورزن |
| --- | --- |
روستا: روستا
مختصات: ۳۳°۱۸′ شمالی ۵۲°۴۴′ شرقی﻿ / ﻿۳۳٫۳۰۰°شمالی ۵۲٫۷۳۳°شرقی﻿ / 33.300; 52.733: مختصات: ۳۳°۱۸′ شمالی ۵۲°۴۴′ شرقی﻿ / ﻿۳۳٫۳۰۰°شمالی ۵۲٫۷۳۳°شرقی﻿ / 33.300; 52.733
استان: اصفهان
شهرستان: اردستان
بخش: بخش زواره
دهستان: سفلی
جمعیت: کمتر از ۳ خانوار (سرشماری ۹۵)
تورزن، روستایی از توابع بخش زواره شهرستان اردستان در استان اصفهان ایران است.
جمعیت

این روستا در دهستان سفلی قرار دارد و براساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۵، جمعیت آن ۱۸ نفر (۸ خانوار) بوده‌است.
سید امان‌الله مرتضوی

| تیمسار سید امان‌الله مرتضوی | تیمسار سید امان‌الله مرتضوی |
| --- | --- |
درگذشته: ۱۸ اسفند ۱۳۹۸ تهران، ایران
وفاداری: ایران
شاخه نظامی: شهربانینیروی انتظامی
درجه: سرتیپ دوم
سید امان‌الله مرتضوی آخرین رئیس شهربانی ایران بود. و به مدت یک سال و تا زمان ادغام شهربانی، ژاندارمری و کمیته‌های انقلاب در یکدیگر و تشکیل نیروی انتظامی در سال ۱۳۷۰ ریاست شهربانی را بر عهده داشت. پیش در دوره خدمت خود قبل از ریاست شهربانی در سمت شهربانی استان هرمزگان و حفاظت اطلاعات کل شهربانی فعالیت کرده بود.
وی در ۹ تیرماه ۱۳۶۹ به پیشنهاد عبدالله نوری وزیر وقت در دولت هاشمی و موافقت سید علی خامنه ای رهبر ایران با ارتقاء درجه از سرهنگی به سرتیپ دومی به ریاست شهربانی منصوب شد و در حکم وی دلیل انتخابش لزوم ضرورت هماهنگی گسترده در شهربانی کل کشور در ارتباط با ادغام نیروهای انتظامی اعلام شد. وی در ۱۲فروردین ۱۳۷۰ و با تشکیل نیروی انتظامی از سمت خود کنار رفت.
آتیلا فیولا

| 0 | 1 | 2 | 3 |
| --- | --- | --- | --- |
 آتیلا فیولا در سال ۲۰۲۲ به همراه تیم ملی فوتبال مجارستان:  آتیلا فیولا در سال ۲۰۲۲ به همراه تیم ملی فوتبال مجارستان
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
نام کامل:  آتیلا چابا فیولا
زادروز:  ۱۷ فوریهٔ ۱۹۹۰ ‏(۳۴ سال)
زادگاه:  سکسارد، مجارستان
قد:  ۱٫۸۲ متر (۶ فوت ۰ اینچ)*
پست:  مدافع کناری
اطلاعات باشگاهی: اطلاعات باشگاهی
باشگاه کنونی:  باشگاه فوتبال اوی‌پشت
شمارهٔ پیراهن:  ۵
باشگاه‌های جوانان: باشگاه‌های جوانان
۲۰۰۲–۲۰۰۸:  پاکشی
باشگاه‌های حرفه‌ای*: باشگاه‌های حرفه‌ای*
| سال‌ها |  باشگاه‌ها |  بازی† |  (گل)† |
| ۲۰۰۸–۲۰۱۵ |  پاکشی |  ۱۳۵ |  (۱) |
| ۲۰۱۵–۲۰۱۶ |  پوشکاش آکادمیا |  ۳۸ |  (۱) |
| ۲۰۱۶–۲۰۲۴ |  ویدتون |  ۱۶۵ |  (۱) |
| ۲۰۲۴– |  اوی‌پشت |  ۱۲ |  (۰) |
تیم ملی‡: تیم ملی‡
| ۲۰۱۰ |  زیر ۲۱ سال مجارستان |  ۱۶ |  (۱) |
| ۲۰۱۴– |  مجارستان |  ۵۵ |  (۲) |
 تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱ فوریه ۲۰۲۵.   ‡ آمار بازی‌ها و گل‌های ملی به‌روز شده در تاریخ ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۴:  تعداد بازی‌ها و گل‌ها فقط مربوط به بازی‌های لیگ داخلی است و آمار به روز شده در تاریخ ۱ فوریه ۲۰۲۵.   ‡ آمار بازی‌ها و گل‌های ملی به‌روز شده در تاریخ ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۴
آتیلا فیولا (به مجاری: Fiola Attila Csaba) (زاده ۱۷ فوریه ۱۹۹۰) بازیکن فوتبال اهل مجارستان است که هم‌اکنون به عنوان مدافع در باشگاه فوتبال اوی‌پشت بازی می‌کند.
لوسکومب ۸

| لوسکومب ۸ | لوسکومب ۸ |
| --- | --- |
کاربری: civilian
تولیدکننده: Luscombe Aircraft
طراح: Donald A. Luscombe
نخستین پرواز: ۱۷ دسامبر ۱۹۳۷
ساخته‌شده: 1937 – c. 1940s
تعداد ساخته‌شده: ۵٬۸۶7 (1960)
لوسکومب ۸ (به انگلیسی: Luscombe_8) یک هواگرد ملخ‌پیشین تک‌موتوره از نوع civilian ساخت شرکت Luscombe Aircraft است. هواگرد لوسکومب ۸ نخستین پروازش را در ۱۷ دسامبر ۱۹۳۷ میلادی انجام داد. در مجموع، تعداد ۵۸۶۷ فروند از این هواگرد ساخته شده‌است.
طراح این هواگرد، Donald A. Luscombe بود.
بهروز مرادی

| سردار بهروز مرادی | سردار بهروز مرادی |
| --- | --- |
نام(های) مستعار: حسین
وفاداری: ایران
شاخه نظامی: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
درجه: سرتیپ پاسدار
یگان: نیروی زمینینیروی مقاومت بسیج
فرماندهی: تیپ ۲۹ نبی اکرملشکر ۱۹ فجرقرارگاه قرب نوح
جنگ‌ها و عملیات‌ها: جنگ ایران و عراق
معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور: معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور
دوره مسئولیت ۷ خرداد ۱۳۹۱ – ۲۰ مرداد ۱۳۹۲: دوره مسئولیت ۷ خرداد ۱۳۹۱ – ۲۰ مرداد ۱۳۹۲
رئیس‌جمهور: محمود احمدی‌نژاد
قائم‌مقام: غلامحسین رضوانی
پس از: ابراهیم عزیزی
پیش از: محمدباقر نوبخت
استاندار همدان: استاندار همدان
دوره مسئولیت ۸ دی ۱۳۸۴ – ۱۸ بهمن ۱۳۸۸: دوره مسئولیت ۸ دی ۱۳۸۴ – ۱۸ بهمن ۱۳۸۸
رئیس‌جمهور: محمود احمدی‌نژاد
پس از: علی‌اصغر زبردست
پیش از: کرم‌رضا پیریایی
 :  
اطلاعات شخصی: اطلاعات شخصی
زاده: ۱۳۴۰ ‏(۶۲–۶۳ سال) کرمانشاه، ایران
هیئت دولت: دولت دهم
جایزه‌ها: نشان لیاقت و مدیریت (درجهٔ ۲)
 :  
بهروز مرادی (زادهٔ ۱۳۴۰ کرمانشاه) نظامی و سیاست‌مدار ایرانی است، که در دولت دهم از ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۲ به‌عنوان معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور فعالیت می‌کرد.
وی فعالیت نظامی را در خلال جنگ ایران و عراق از سپاه پاسداران آغاز کرد و در طول جنگ، فرماندهی تیپ ۲۹ نبی‌اکرم را برعهده داشت. او از ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۰ فرمانده لشکر ۱۹ فجر بود و در فاصله سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۴ به‌عنوان معاون هماهنگ‌کننده نیروی مقاومت بسیج فعالیت می‌کرد.
مرادی در دولت محمود احمدی‌نژاد از ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۸ استانداری همدان را برعهده داشت، از ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۱ مدیرعامل سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها بود. وی از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۳ به‌عنوان معاون طرح و برنامه دانشگاه جامع بین‌المللی ایرانیان فعالیت می‌کرد و در فاصله سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴ نیز فرماندهی قرارگاه قرب نوح را برعهده داشت.
سوابق اجرایی

مرادی در زمان جنگ عراق و ایران فرمانده تیپ نبی اکرم کرمانشاه بود و پس از جنگ نیز به عنوان معاون هماهنگ‌کننده نیروی مقاومت بسیج کشور فعالیت می‌کرد. از دیگر مسوولیت‌های او پس از جنگ می‌توان به فرماندهی تیپ نبی اکرم کرمانشاه، فرماندهی لشکر ۱۹ فجر اشاره کرد. با آغاز ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد او به استانداری همدان انتخاب شد و چهار سال در این سمت باقی ماند و بعد از آن سمت مسئولیت سازمان هدفمندی یارانه‌ها انتخاب شد و در سال‌های پایانی دوره دولت دهم به عنوان معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رئیس‌جمهور انتخاب شد.
درگیری در مجلس شورای اسلامی

یکی از جنجالی‌ترین اقدامات در زمان ریاست سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها درگیری لفظی با سید حسین حسینی نماینده فریمان بود.
دریافت نشان

وی در روز ۲۲ خرداد ۱۳۹۲ چند روز قبل از پایان دوره ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد نشان لیاقت و مدیریت را دریافت کرد.
همچنین احمدی‌نژاد بهروز مرادی را در آخرین روز ریاست جمهوری خود به سمت معاونت طرح و برنامه دانشگاه ایرانیان منصوب کرد.
خوی

| خوی | خوی |
| --- | --- |
کشور:  ایران
استان: آذربایجان غربی
شهرستان: خوی
بخش: مرکزی
سال شهرشدن: ۱۳۰۲
مردم: مردم
جمعیت: ۱۹۸٬۸۴۵ نفر در سال ۱۳۹۵
رشد جمعیت: صفر (۱۳۹۵)
جغرافیای طبیعی: جغرافیای طبیعی
ارتفاع: ۱٬۱۴۸ متر
آب‌وهوا: آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه: ۱۰
میانگین بارش سالانه: ۲۵۳ میلی‌متر
اطلاعات شهری: اطلاعات شهری
شهردار: حسن نصرالله‌پور
ره‌آورد: عسل، تخمهٔ آفتاب‌گردان، کدو، فرش نقش ماهی، گل محمدی، گردو، نمک (سنگی)، لبنیات و میوه‌های فصلی
پیش‌شمارهٔ تلفن: ۰۴۴
وبگاه: www.khoy.ir
  خوی  روی نقشه ایران ۳۸°۳۳′۰۹″شمالی ۴۴°۵۶′۵۲″شرقی﻿ / ﻿۳۸٫۵۵۲۵°شمالی ۴۴٫۹۴۷۸°شرقی﻿ / 38.5525; 44.9478   :   خوی  روی نقشه ایران ۳۸°۳۳′۰۹″شمالی ۴۴°۵۶′۵۲″شرقی﻿ / ﻿۳۸٫۵۵۲۵°شمالی ۴۴٫۹۴۷۸°شرقی﻿ / 38.5525; 44.9478   
 :  
تصویری از مرکز شهر خوی قبل از نوسازی
خوی (تلفظ: خُیْ) یکی از شهرهای استان آذربایجان غربی است که بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵ دومین شهر پرجمعیت استان پس از ارومیه قلمداد می‌شود. بیشینه مردم خوی به زبان ترکی آذربایجانی و بخشی از مردم نیز به زبان کردی کرمانجی سخن می‌گویند که بیشتر ساکن منطقه قطور می‌باشند. جمعیت شهر خوی بر پایه سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر با ۱۹۸٬۸۴۵ نفر بود که با احتساب جمعیت حومه و شهرهای اقماری اطراف آن جمعیت خوی بالغ بر ۳۴۸٬۶۶۴ نفر می‌باشد و از سال ۱۳۸۹ شهرستان خوی به فرمانداری ویژه ارتقا یافته‌است.
خوی با ارتفاع ۱,۱۸۰ متر، در دشتی در ۶۴۸ کیلومتری شمال غربی تهران و ۱۱۴ کیلومتری شمال ارومیه، سر راه ارومیه به سیه‌چشمه و ماکو و کنار راه تبریز به قطور، قرار دارد.
این شهر به لحاظ تمدن و جایگاه مذهبی یکی از شهرهای شاخص کشور محسوب می‌شود و یکی از کهن‌ترین مراکز تمدن در شمال غرب ایران است که کانون بسیاری از حوادث تاریخی بوده‌است. موزه تاریخی خوی در ۱۳۴۸ هجری شمسی تأسیس شد و آثار باستانی و تاریخی آن نشان از تاریخ و تمدن ۷ هزارساله خوی می‌باشد.
خوی به‌دلیل واقع شدن در مسیر جاده ابریشم و جاده تجارتی شرق و غرب، مورد بازدید بسیاری از جهانگردان و ایرانشناسان واقع شده‌است. بعد از گسترش امپراتوری سلجوقیان به آناتولی و غرب، این شهر به دلیل موقعیت ویژه آن و قرار گرفتن در سر راه اصلی شرق به غرب، اهمیت و رونق علمی، فرهنگی، اقتصادی بسیار یافت. جادهٔ ابریشم در فاصلهٔ ۲۵ کیلومتری شمال غربی خوی در جادهٔ چالدران بالاتر از قوردیک قفه سی رد می‌شد که در زبان محلی به این جادهٔ ابریشم «دوه اوچان» (محل پرواز کردن شتر) می‌گفتند؛ چرا که به‌دلیل سرازیری شدید این جاده شتران با مال‌التجاره با سرعت زیاد حرکت نموده چنان‌که گویی پرواز می‌کردند. از منابع تاریخی و سفرنامه‌ها از جمله سفرنامهٔ ناصرخسرو مطالب قابل توجهی دربارهٔ خوی به‌دست می‌آید.
شهر خوی به گفتهٔ یاقوت و قزوینی بارویی سخت محکم داشت و در میان مزارع حاصلخیز و آباد واقع و به داشتن دیبای خوب معروف بود. مستوفی گوید هوایش به گرمی مایل است، رود و باغستان بسیار دارد، مردمش سفید چهره ختایی نژاد و خوب صورت‌اند و بدین سبب خوی را ترکستان ایران خوانند.
این شهر یکی از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهرهای شمال غرب ایران به‌شمار می‌رود.
نام‌شناسی

باوجود اینکه شهری در حدود ۳ هزار سال پیش در منطقه امروزی خوی وجود داشته و نام خوی نیز از ۱۴ قرن پیش تا امروز بر این شهر اطلاق می‌شده‌است ولی معنی ریشه نام خوی و تاریخچه این لفظ به‌درستی مشخص و روشن نیست، و نظرهای گوناگونی دربارهٔ وجه تسمیهٔ این شهر وجود دارد. به عقیدهٔ محمدامین ریاحی، این واژه با دو واژه مرتبط است: یکی نام شهر اولخو که در ۲۷۰۰ سال پیش در مکان خوی قرار داشته، و دیگری، نام ساردوی خورد، دژی که ساردوی، یکی از پادشاهان اورارتو، در کنار شهر اولخو ساخته بود.این احتمالا" که نام خوی از ریشهٔ زبان ارمنی به‌معنی «قوچ» گرفته باشد، صحیح نیست، چراکه در منابع ارمنی نام این شهر «هیر» ضبط شده‌است.ساسان‌پور و مسرور، وجه دیگر این نام را جلگه و زمین پست می‌دانند که از نظر آن‌ها با موقعیت جغرافیایی این شهر سازگارتر است.
پیشینهٔ تاریخی

پیشینه این شهر، به سه‌هزار سال پیش برمی‌گردد. در دوران باستان، خوی همانند سایر شهرهای آتورپاتکان، از دوره مادها تا پایان ساسانیان، تحت حکومت پادشاهان ایرانی بود. پیش از مادها، شهر خوی جزئی از ناحیه باستانی سان‌گی‌بوتو و بخشی از سرزمین اورارتو بوده‌است. در دوران باستان، شهر خوی به واسطه حضورش در مسیر جاده ابریشم، اهمیت بالایی داشت.
پیشینهٔ تاریخی > خوی در دوران صفوی

در دوران صفویه، شهر خوی به دلیل مجاورت با مرز امپراتوری عثمانی، از نظر استراتژی اهمیت بالایی داشت. در ۹۲۰ ه‍.ق/ ۱۵۱۴ م، شاه اسماعیل صفوی، از سلطان سلیم یکم، در جلگهٔ چالدران در حدود هفتاد مایلی این شهر، شکست سنگینی خورد.
در دوران صفوی، شهر خوی و منطقه آذربایجان بارها مورد حمله سپاه عثمانی قرار گرفت. یکی از این حمله‌ها چلبی زاده مورخ عثمانی جنگ را اینطور توضیح می‌دهد:
روز بیست و یکم محاصره خوی، نیروهای عثمانی با کندن راه‌های زیرزمینی بر قسمتی از شهر استیلا یافته قریب به ۴۰۰۰ نفر از قزلباشان جان باختند، ولی اهالی خوی در مذهب باطل خود ثابت قدم مانده به محاربه و مقاتله کمر بستند. بعد از این ماجرا، سردار محمدپاشا متصرف آماسیه و صنع‌الله پاشا متصرف ایچ ایل را به اتفاق فرمانده پادگان وان و سپاه یمین و یسار و ینی‌چریان آن دیار، با مهمات کامل به امداد محاصره‌کنندگان خوی فرستاد.

قوای بیحد و حصر آل عثمان شبانه‌روز با اجرای عملیات نظامی مختلف و متعدد، ضربات کوبنده وارد آورده، سرانجام پس از ۵۷ روز محاصره و محاربه شدید، روز ۱۸ شعبان ۱۱۳۶هـ. آن بلده متین مفتوح شد. شهبازخان و میرزا جلال با ۳۰۰۰ قزلباش قتل‌عام شدند و اموال و اهل و عیالشان اخذ و اسیر گردیدند. روز دیگر در شهر نماز برگزار شد و خطبه بنام سلطان خواندند. بعد از خوی چورس هم به آسانی به تصرف درآمد.
پیشینهٔ تاریخی > خوی در جنگ جهانی اول

مقالهٔ اصلی: آشوریان و آذربایجان غربی در جنگ جهانی اول
در دوران قاجاریه، این شهر به دلیل نزدیکی به مرز روس‌ها، از اهمیت استراتژی بالایی برخوردار بود. هنوز بقایای دیوارهای دفاعی شهر که به درخواست فتحعلی شاه، به دست ژنرال گاردن در قرن سیزدهم هجری قمری/ نوزدهم میلادی در اطراف این شهر ساخته شده، امروزه به چشم می‌خورد. بعدها شهر خوی شاهد درگیری شدید بین ملی‌گرایان و سلطنت‌طلبان پیشین در جریان جنگ جهانی اول بود.
احمد کسروی در کتاب تاریخ هیجده ساله آذربایجان اینچنین روایت می‌کند:
پنج یا شش هزار تن ارمنی از ایروان و وان و نخجوان نیز به سلاحداران مسیحی، پیوستند، این اندازه انبوهی ایشان است و همه با هم یکی شده و برای آرزوهایی می‌کوشیدند، از اینان بیست هزار تن سپاهیان ورزیده بودند و هشتصد تن سرکردگان روسی به روسستان نرفته و با اینان مانده و به همدستی ۷۲ تن سرکردگان فرانسه‌ای آنان راه می‌بردند، افزارهایشان ۲۵ توپ و یکصدشصت تیر بود، نیکتین کنسول روس و شت کنسول آمریکا و گوژل رئیس بیمارستان فرانسه‌ای رشته سیاست و راهنمایی را در دست داشتند، از آسوریان پس از کشته شدن مارشمعون آقا پطروس سر رشته دار کارهای لشکری می‌بود، ملک خوشابه هم از سر رشته داران به‌شمار می‌رفت، در برابر چنین نیروئی با آن کوشش‌ها چه کار توانستی بود
.
در روز اول تیر ۱۲۹۷ شمسی و ۱۳ رمضان ۱۳۳۶ خبر عبور آندرانیک اوزانیان از ارس طی تلگرافی به شهبندری در خوی می‌رسد. یکی نیروی ۵۰۰ نفری مرکب از عسکرهای عثمانی و سواران ایرانی برای دفاع همان شب به ائو اوغلی عزیمت کردند در ظلمت شب عسکرهای عثمانی در به در به دنبال ارمنیها در جستجو بودند آن‌ها را هر جا می‌یافتند از خانه‌ها بیرون می‌کشیدند و می‌بردند و در خارج شهر می‌کشتند. که در گردنه ارسی به نیروی آندرانیک برخورده و جنگ درگرفت که نتیجه آن پیروزی آندرانیک بود.
سپیده دم روز دوشنبه سوم تیرماه ۱۲۹۷ صف‌های مهاجمان در کنار شهر پدیدار شد و با استتار در مزارع کنار شهر نیمی از شهر را محاصره کردند.
محاصره خوی هم‌زمان با لشکرکشی عثمانی به سمت ارومیه بود که با اطلاع از محاصره مسیر خود را به سمت خوی عوض کردند. در این بین مردم شهر با کمک معدود سلاح داران، تا رسیدن عثمانی‌ها مقاومت کردند. در این زمینه کسروی در تاریخ ۱۸ ساله آذربایجان می‌نویسد: خوئیان با همه بدی افزار و نداشتن مترالیوز می‌جنگیدند. آن چند تن زخمیان عثمانی نیز به یاری پرداخته و هریکی به سنگ دیگری درآمده و می‌کوشیدند. زنان هم به مردان آمیخته و یاری دریغ نمی‌کردند و برای جنگیان آب و شربت و خوردنی می‌آوردند و این به دلیری آنان می‌افزود، نیز چند تن سواره آواچیق به یاری آمدند و این نیز مایه پشتگرمی گردید.
لشکر عثمانی بعد از تغییر مسیر به سمت خوی محتملاً در بعد از ظهر یکی از روزهای پنجم یا ششم تیر به خوی می‌رسد. بنا به نوشته امین ریاحی توپخانه عثمانی نیروی ارمنی را زیر آتش گرفت و به اندک مدتی همه را در هم شکست و آن‌ها را وادار به فرار کرد. کوه غضنفر به دست عثمانی‌ها افتاد و در پشت شهر نبرد ادامه یافت تا اینکه نزدیک غروب سپاه عثمانی به تازه کند رسیده و شلیک توپ‌ها را به سمت سعید آباد ادامه دادند و تا جلفا به تعقیب ارامنه پرداختند و در نهایت با گذر ارامنه از ارس و آتش زدن دهانه پل جلفا تعقیب و گریز فروکش کرد. به نوشته مهدی آقاسی، علی احسان پاشا بعد از شکست آندرانیک عمده قوای خود را به سمت ارومی سوق داد و باعث پیروزی مسلمانان علیه مسیحیانی که توسط نیروهای انگلیسی و فرانسوی حمایت می‌شدند، شد.
آداب و رسوم

در شهر خوی هم شبیه به سایر شهرهای ایران برخی آداب و رسوم با مناسک خاصی برگزار می‌شود. یکی از این روزهای خاص در خوی، شب چله است. شب یلدا یا شب چیلله گئجه‌سی به‌عنوان طولانی‌ترین شب سال، آخرین شب پاییز و نخستین شب زمستان در شهر خوی گرامی داشته می‌شود.
در این شب مردم خوی دورهم جمع می‌شوند و این شب را تا صبح بیدار می‌ماند. رسم بر این است که در این شب به بازدید از بزرگان فامیل می‌روند و اگر نوعروسی به‌تازگی ازدواج کرده باشد، به دیدن او می‌روند. در این شب داماد هدایای خود را در سینی مسی می‌گذارد که به این سینی «خونچا» می‌گویند و روی آن دستمالی گلدوزی شده قرار می‌دهند و به نوعروس هدیه می‌دهند.
در این شب افراد دور کرسی جمع می‌شوند و شهریارخوانی و کوراغلوخوانی می‌کنند. یکی از شعرهای مهمی شهریار که در این شب خوانده می‌شود، به شرح زیر است:
چیله چیخار بایراما بیر آی قالار
پینتی آرواد قوورمانی قورتارار
گئدر باخار گودول ده یارماسینا
باخ فلکین گردش و غوغاسینا
آثار تاریخی و مذهبی

همچنین ببینید: مشاهیر خوی
آثار تاریخی زیادی در منطقه خوی قرار دارد از جمله: مزار شمس تبریزی و برج شمس تبریز، دروازه سنگی، بقعه شیخ نوایی، مسجد مطلب خان، پل خاتون، بازار خوی، کارونسراهای خوی اطراف آن، پل قطور، ساختمان شهرداری پیشین، کلیسای سورپ سرکیس، مسجد شاه «سید الشهداء» خوی، مسجد ملاحسن و آرامگاه پوریای ولی. علمدار خوی، امام زاده سید بهلول، زیارتگاه میر فتاح و آبشار بدلان ،غار علی شیخ، تکیه گاه حضرت ابوالفضل، انصار الحسین خوی (بالا امام زاده) را نام برد.
کنگره بین‌المللی شمس در خوی

یکی از نمادهای خوی آرمگاه شمس تبریزی است - خوی شهر عشق مرید مولانا شمس تبریزی است.
اولین کنگره بین‌المللی شمس تبریزی در خوی در سال ۱۳۸۹ با حضور بیش از ۴۰ بازیگر معروف از خانه سینمای ایران چون (علی نصیریان پرویز پرستویی ،هانیه توسلی، حمید جبلی و غیره) و آواز خانی‌های شوالیه ایران همچون: شهرام ناظری، مختاباد، سراج سالار عقیلی و چهره بین‌المللی با نام عالیم قاسیم اوف کلید خورد، که هرساله و در سال ۱۳۹۴ کنگره شمس برای چندمین بار به صورت بین‌المللی به روی صحنه می‌رود؛ که مصادف است با ۷ مهر ماه که هرساله مهمانان و گردشگرانی از کشورهای: آلمان بلغارستان - ترکیه - آذربایجان - پاکستان و… به‌مدت یک هفته برگزار می‌شود که از جمله برنامه‌های فرهنگی شاد و نمایشگاه و کنسرت‌ها از جمله برنامه‌های یاد شده در بزرگداشت روز شمس تبریزی مابین شهرهای خوی - تبریز - شیراز - نیشابور می‌باشد.
شکارگاه‌های تاریخی

خوی به خاطر دارا بودن شکارگاه‌های زیاد مورد توجه شاه اسماعیل صفوی بود. شاه اسماعیل به خاطر آب و هوای خوش خوی زیاد به این شهر سفر می‌کرد و نقل است که شاخ قوچ‌هایی که در عمارت برج شمس تبریزی مشاهده می‌شود توسط شاه اسماعیل شکار شده‌اند. شاه اسماعیل با الهام از طبیعت زیبای خوی شعر می‌سرود[نیازمند منبع].
طبیعت

خوی در میان کوه‌های بلند واقع شده‌است به همین دلیل آب و هوای آن در تابستان گرم و در زمستان بسیار سرد است. آب و هوای این شهرستان در فصل بهار بسیار دلچسب است. کوه چله‌خانه در مجاورت این شهرستان قرار دارد و نیز کوه اورین که برای مردم این شهر کوهی با ارزش و تاریخی است.
منطقه بکر جهنم دره خوی یا به قولی دره قیریس که یک دره کاملاً بکر با کوه‌ها و صخره‌هایی است که از وسط شان راه عبوری دارند و ارتفاع آن‌ها گاهی به ارتفاع یک برج ده طبقه می‌رسد که در بالا به همدیگر چسبیده‌اند. در این دره سرسبز جانورانی مانند خرس قهوه‌ای، آهو، و گوزن وجود دارند.
شهر سرسبز و توریستی فیرورق – روستای علی شیخ – روستای وار و پسک – و منطقه قطور با آبگرم و درمانی آن یکی از مراکز گردشگری این شهرستان بحساب می‌آید.