عادیات
تفسیر > آیه دوم تا پنجم

سوگندهای چهارگانه بعدی سوره، از نظر معنا و مفهوم در ادامه آیه اول هستند و بنا به تفسیر اکثر مفسران به توصیف کلمه عادیات می‌پردازند. «موریات» جمع اسم فاعل «موریه» است که ریشه آن از «ایراء» به معنای بیرون کردن آتش از سنگ چخماق است. «قَدح» نیز به زدن سنگ یا چوب یا آهن و چخماق به یکدیگر گفته می‌شود که از آن جرقه تولید شود. بنا به گزارش طباطبایی، معنای این آیه که به آیه اول برمی‌گردد، اسبانی است که به هنگام دویدن در زمین سنگ‌زار جرقه‌هایی از برخورد نعل‌هایشان با سنگ زمین بیرون می‌جهد. سپس طباطبایی در معنی «موریات» نظرات فخر رازی مفسر سنی مذهب، را مطرح می‌کند. او موریات را مکر و حیله جنگ‌جویان در میدان جنگ یا اشاره به زبان مردانی می‌داند که با سخنان خود آتش فتنه‌ها را در بین مردم می‌افروزند، اگرچه طباطبایی این اقوال را ضعیف دانسته‌است. رشیدالدین میبدی نیز از مفسران اهل سنت، با آوردن دو قول از مجاهد و عکرمه تفسیر دیگری از این آیه را بیان می‌کند. بنا به گفته او، مجاهد «موریات» را افکار دانشمندانی می‌داند که معانی و مفاهیم کلام را استنباط و روشن می‌کنند و عکرمه نیز آن را به زبان‌هایی که حق را با گفتار خویش آشکار می‌سازند، معنا کرده‌است.
در آیه سوم «مغیرات» از ریشه «اغارة» به معنای هجوم بردن و سرعت سیر است. این کلمه در آیه همراه صبح آمده‌است، یعنی سربازان در شب حرکت می‌کردند و در صبح به دشمن هجوم بردند. غارت و هجوم بر دشمن به هنگام صبح از رسوم اعراب آن زمان بوده و از حمله در شب نهی می‌شده‌است. چنانچه طبرسی مفسر شیعی نیز آورده‌است، رسم عرب بر این بوده‌است که شب نزدیک منطقه دشمن می‌رفتند و کمین می‌کردند تا هنگام صبح بر آنها حمله کنند. مکارم شیرازی از مفسران معاصر شیعی، دو احتمال دیگری را برای کلمه «مغیرات» گزارش کرده‌است. حرکت سریع قبایل و طوایف مهاجم به سمت میدان یا حرکت با شتاب به سوی سرزمین منا که او هر دوی این احتمالات را با آیه اول مغایر می‌داند؛ زیرا این توصیفاتی که در آیات پنجگانه آمده‌اند، توصیف اسب‌ها یا شتران است و نه صاحبان و سواران آنها.
آیات چهارم و پنجم این سوره، صحنه حمله غافلگیرانه سربازان را گزارش می‌کند و گوشه‌ای از آن را به تصویر می‌کشد. قرشی لغت‌شناس شیعی در قاموس قرآن، معنای «اثرن» از ریشه «اثاره» را به حرکت درآوردن و پراکنده‌ساختن آورده‌است و مکارم شیرازی مفسر شیعی، در این باره می‌آورد که چون این فعل با «نقعا» همراه است، پراکندن غبار را می‌رساند. همچنین او در توضیح مرجع ضمیر به‌کار رفته در این آیه می‌نویسد: «ضمیر در «بِه» به دویدن — عَدو — در جمله «و العادیات ضبحا» برمی‌گردد و در اینجا به معنی سببیت است؛ یعنی به دلیل این دویدن گرد و غبار برخاست.» البته بنا به نظر فخر رازی مفسر سنی مذهب، احتمال دارد که به معنای ظرفیت هم باشد. در این حالت اشاره به زمان یا مکانی است که در آن حمله سربازان و جنگ اتفاق افتاده‌است. از این دو احتمال (سببیت و ظرفیت) مکارم شیرازی احتمال اول را صحیح‌تر می‌داند. این مرجع ضمیر و معنی باء در آیه بعدی «فوسطن به جمعاً» هم تکرار می‌شود.
در آیه پنجم فعل «وسطن» از ماده «وسط» بر وزن (فلس) به معنی در میان واقع شدن است. در کتاب قاموس قرآن، به نقل از اقرب الموارد آمده‌است که «وسط القوم و المکان وسطا» در میان قوم یا مکان قرار گرفت. از نکات ادبی قابل توجه در این آیات، استفاده مکرر از فاء در ابتدای آنهاست که نشان‌دهنده پیشرفت حرکت سواران و اثرات متوالی آن است. فخر رازی مفسر اهل سنت، با توجه به دو قول مشهورتری که دربارهٔ این آیات و کلمه «عادیات» گفته شده‌است، قول مقاتل را از نظر ادبی مناسب‌تر دانسته‌است. در این قول، مقاتل عادیات را به عَدو — اسب‌های دونده مجاهدان — تفسیر کرده بود. با این حال احتمالی را که در آن عادیات به شتر معنا شده بود، نیز آورده‌است که در این صورت منظور از «وسطن به جمعاً» جمع شدن حاجیان در منا خواهد بود. بیضاوی مفسر اهل سنت، از قسم‌های پنجگانه سوره، تفسیر و نتیجه متفاوتی با سایر مفسران را بیان می‌کند. او منظور از این سوگندها را به ترتیب آیات، نفوسی می‌داند که می‌توانند کمالات خود را به دیگران منتقل کنند و جرقه‌های دانش را با افکار خود ظاهر سازند. این نفوس مانند سربازان جنگی بر هوا و هوس هجوم می‌برند و شوق و دوستی خداوند را در خود و دیگران پراکنده می‌کنند تا سرانجام در قلب ساکنان علیین جای گیرند.