پاکسازی قومی ارمنی‌ها از قره‌باغ کوهستانی
گریختن

قبل از حمله آذربایجان به قره‌باغ کوهستانی، نگرانی‌های فزاینده‌ای وجود داشت که آذربایجان، با سابقه‌ای طولانی از احساسات ضد ارمنی، ممکن است نسل‌کشی علیه ارمنی‌های منطقه را تکرار کند. Elchin Amirbeyov [az] نماینده رئیس‌جمهور آذربایجان تهدید کرد که در صورت تسلیم نشدن جمهوری آرتساخ «ممکن است نسل‌کشی رخ دهد». با تکرار این نگرانی، سناتور باب منندز، رئیس کمیته روابط خارجی سنای ایالات متحده، خواستار اعمال تحریم‌ها علیه باکو برای جلوگیری از نسل‌کشی شد.
در پی فروپاشی نیروهای دفاعی قره‌باغ کوهستانی، موسسه پیشگری از نسل‌کشی لمکین [ru] هشداری صادر کرد و توجه را به خطر جدی نسل‌کشی ارمنی‌ها در منطقه جلب کرد و سطوح شدید احساسات ضد ارمنی در ارتش آذربایجان را برجسته کرد. علاوه بر این، تهدیدها و پیام‌های توهین‌آمیز، علیه مردم ارمنی، با هدف قرار دادن غیرنظامیان، حتی نمونه‌هایی مانند قتل‌عام ارمنی‌هایی که ترجیح دهند که بمانند، در کانال‌های رسانه‌های اجتماعی آذربایجان بیداد می‌کرد. در یک اعلامیه همزمان، سازمان دیده‌بان نسل‌کشی نیز هشداری را به صدا درآورد و وضعیت را به عنوان مرحله ۹ از ۱۰ مرحله چارچوب نسل‌کشی خود طبقه‌بندی کرد.
جدول زمانی
در ۲۴ سپتامبر، با وجود محاصره مداوم، آذربایجان به غیرنظامیان ارمنی اجازه داد تا از گذرگاه لاچین برای سفر یک‌طرفه به ارمنستان استفاده کنند. در همان روز، با افزایش ترس از نسل‌کشی، پاکسازی قومی، و آزار و اذیت، گروه اولیه پناهندگان از طریق پست مرزی کورنیدزور وارد ارمنستان شدند. تا پایان روز، همان‌طور که توسط دولت ارمنستان گزارش شده‌است، ۱۰۵۰ پناهنده خود را به مکانی امن در ارمنستان رسانده بودند. خبر این گذرگاه پخش شد و منجر به مهاجرت دسته‌جمعی شد.
تا ۲۵ سپتامبر، طبق گفته دولت ارمنستان، ۶۵۰۰ پناهجو از قره‌باغ وارد شده بودند. پس از تحمل ماه‌ها کمبود عرضه سوخت در حالی که مردم در محاصره بودند، ورود یک محموله سوخت به ساکنان این فرصت را داد تا وسایل نقلیه خود را برای سفر به ارمنستان سوخت‌گیری کنند، و در ۲۵ سپتامبر، پمپ بنزین‌ها در استپاناکرت شروع به توزیع سوخت بدون هیچ هزینه‌ای برای کسانی کردند که به آنجا رفتند. با این حال، در میان خطوط گسترده در یک پمپ بنزین در برکادزور، یک مخزن سوخت زیرزمینی ۵۰ تنی منفجر شد که منجر به کشته شدن حداقل ۱۷۰ نفر و زخمی شدن صدها نفر دیگر شد. بیشتر قربانیان برای تهیه سوخت برای وسایل نقلیه خود در حالی که در مسیر ارمنستان بودند در صف ایستاده بودند. قربانیان با درجات مختلف سوختگی در مرکز پزشکی جمهوری آرتساخ، امکانات سازمان جامعه آرویک، امکانات پزشکی در ایوانیان و ایستگاه پزشکی نیروهای حافظ صلح روسی تحت مداوا قرار گرفتند. ۱۴۲ نفر از مجروحان بعداً به ارمنستان آورده شدند.
تا ۲۶ سپتامبر، دولت ارمنستان اعلام کرد که حداقل ۲۸۰۰۰ نفر از قره‌باغ کوهستانی گریخته‌اند که معادل یک چهارم جمعیت این منطقه است.
تا ۲۷ سپتامبر، مقامات ارمنستان گزارش دادند که بیش از ۵۰۰۰۰ پناهجو از قره‌باغ کوهستانی به ارمنستان رفته‌اند، از جمله ۱۷۰۰۰ کودک. در رویدادهای جداگانه در ۲۷ سپتامبر، روبن واردانیان، یک مقام بلندپایه سابق دولت آرتساخ و یک تاجر برجسته، درست زمانی که می‌خواست وارد ارمنستان شود، توسط نیروهای آذربایجان دستگیر شد، و گزارش‌های غیرنظامی از روستای واغوحاس گزارش کردند که سربازان باکویی وارد روستا شده و با شلیک اسلحه در هوا، اهالی را دعوت به فرار کردند.
تا ۲۸ سپتامبر، تعداد مهاجران به ارمنستان از ۶۵۰۰۰ نفر فراتر رفت که بیش از نیمی از کل جمعیت قره‌باغ کوهستانی را تشکیل می‌داد. مسیر تخلیه از استپاناکرت به ارمنستان برای روزها مسدود بود و بسیاری مجبور به خوابیدن در ماشین‌های خود در شب‌ها شدند. چیزی که معمولاً یک رانندگی ۲ ساعته است که برای بسیاری از افراد تخلیه شونده به یک سفر آزارکننده ۳۰ ساعته تبدیل شده بود.
تا ۲۹ سپتامبر، تعداد پناهندگان به ۹۷۷۰۰ نفر رسید. پناهندگان گزارش دادند که روزها را در صف تخلیه سپری کرده‌اند و تنها چند صد متر در روز پیش می‌روند. آناهیت آوانسیان، وزیر بهداشت ارمنستان گفت که برخی از پناهجویان در حین حمل و نقل به دلیل خستگی ناشی از سوء تغذیه، کمبود دارو و زمان سفر که تا ۴۰ ساعت به طول انجامید، جان خود را از دست دادند.
تا ۳۰ سپتامبر، تعداد پناهندگان به ۱۰۰۴۰۰ نفر رسید. در ۲ اکتبر، آخرین اتوبوس حامل پناهندگان متشکل از افراد دارای بیماری‌های جدی یا مشکلات حرکتی وارد ارمنستان شد. دولت ارمنستان اعلام کرد که ۱۰۰۵۱۴ نفر از ۱۲۰۰۰۰ نفر جمعیت قره‌باغ کوهستانی تا ۲ اکتبر آواره شده‌اند، که تا ظهر ۳ اکتبر به ۱۰۰۶۱۷ نفر رسید. هیئت سازمان ملل که مأموریت بازدید از منطقه را برعهده داشت، از زبان گفتگوکنندگان شنید که در اول اکتبر تنها ۵۰ تا ۱۰۰۰ ارمنی در کل منطقه قره‌باغ باقی مانده بودند.
در ۱۹ اکتبر، کمیته بین‌المللی صلیب سرخ گزارش داد که «تعداد کمی از مردم، یا به انتخاب خود یا به دلیل اینکه نمی‌توانند به تنهایی از خانه خارج شوند، در خانه‌های خود باقی می‌مانند.» کمیته بین‌المللی صلیب سرخ غذا، مراقبت‌های پزشکی، خدمات ارتباطی و حمل و نقل را برای ساکنان باقی‌مانده فراهم کرده‌است.
پشتیبانی ارمنستان
برای کمک به تخلیه، ۴۶ اتوبوس که معمولاً برای ترابری عمومی در ایروان تعیین شده بودند، ۱۵۶۰ نفر را در ۲۸ سپتامبر از استپاناکرت به گوریس منتقل کردند. ارمنستان همچنین ۲۳ آمبولانس را به همراه متخصصان و صلیب سرخ به آرتساخ فرستاد که با انتقال ۲۳ مجروح شدید از آرتساخ به ارمنستان بازگشت.
در ارمنستان، تئاتر شهر گوریس به پایگاهی برای صلیب سرخ برای اسکان پناهندگان تبدیل شد. بعدها یک مرکز ثانویه در وایک افتتاح شد.