سوخومی
تاریخ

تاریخچهٔ شهر در اواسط سدهٔ ششم پیش از میلاد آغاز شد، زمانی که یک سکونتگاه قدیمی‌تر از هزارهٔ دوم و اوایل هزارهٔ اول پیش از میلاد، که مورد استفادهٔ قبایل محلی کولخی بود، جای خود را به مستعمرهٔ یونانی «دیوسکوریاس» (به یونانی: Διοσκουριάς) داد. گفته می‌شود که این شهر توسط کاستور و پولوکس، دوقلوهای اسطوره‌های یونانی-رومی، بنیان‌گذاری و نام‌گذاری شده است. بر اساس افسانه‌ای دیگر، این شهر توسط آمفیتوس و کرسیوس از اسپارت، ارابه‌رانان دیوسکوری، تأسیس شده است.
سفال‌های یونانی یافت‌شده در اشرا، در شمال‌تر در امتداد ساحل، قدیمی‌تر از یافته‌های خلیج سوخومی هستند که نشان می‌دهد مرکز سکونتگاه اولیهٔ یونانی ممکن است در آنجا بوده باشد. این شهر در دادوستد بین یونان و قبایل بومی فعال بود، نمک و کالاهایی از بخش‌های مختلف یونان وارد می‌کرد و چوب محلی، کتان و شاهدانه صادر می‌نمود. همچنین، این شهر یکی از مراکز اصلی برده‌داری در کولخیس بود. بازارهای شهر و مناطق اطراف آن به خاطر تنوع زبان‌ها مشهور بودند.
با وجود پیشروی دریا به سمت سرزمین دیوسکوریاس، این شهر به رونق خود ادامه داد و در سدهٔ دوم پیش از میلاد به یکی از شهرهای کلیدی در قلمرو مهرداد ششم، پادشاه پنتوس، تبدیل شد و تا پایان از او حمایت کرد. دیوسکوریاس در حدود سال ۱۰۰ پیش از میلاد سکه‌های برنزی با نمادهای کاستور و پولوکس و دیونیزوس ضرب کرد. در زمان امپراتور روم، آگوستوس، نام شهر به «سباستوپولیس» (به یونانی: Σεβαστούπολις) تغییر یافت. اما رونق آن کاهش یافت و در سدهٔ اول میلادی، پلینیوس این مکان را تقریباً متروک توصیف کرد، اگرچه در زمان آریانوس در دههٔ ۱۳۰ میلادی، شهر همچنان وجود داشت.
بقایای برج‌ها و دیوارهای سباستوپولیس در زیر آب کشف شده است؛ در خشکی، پایین‌ترین لایه‌های کاوش‌شده توسط باستان‌شناسان مربوط به سده‌های اول و دوم میلادی است. بر اساس نوشته‌های گریگوری نیسا، در اواخر سدهٔ چهارم میلادی در این شهر مسیحیانی حضور داشتند. در سال ۵۴۲ میلادی، رومی‌ها شهر را تخلیه کرده و دژ آن را تخریب کردند تا از تصرف آن توسط شاهنشاهی ساسانی جلوگیری کنند. با این حال، در سال ۵۶۵ میلادی، امپراتور ژوستینین یکم دژ را بازسازی کرد و سباستوپولیس به عنوان یکی از پایگاه‌های بیزانسی در کولخیس باقی ماند تا اینکه در سال ۷۳۶ توسط مروان دوم، فاتح خلافت اموی، غارت شد.
شهر پس از آن با نام «تسخومی» شناخته شد. این شهر که توسط دیوان پادشاهان آبخاز از ویرانی‌های ناشی از حملات عرب‌ها بازسازی شده بود، به‌ویژه در دوران عصر طلایی گرجستان در سده‌های دوازدهم و سیزدهم رونق یافت، زمانی که تسخومی به مرکز دادوستد با قدرت‌های دریایی اروپایی، به‌ویژه جمهوری جنوا، تبدیل شد. جنوایی‌ها در اواخر سدهٔ سیزدهم در تسخومی بندر تجاری خود را تأسیس کردند. در این شهر یک اسقف‌نشین کاتولیک نیز وجود داشت که امروزه به عنوان یک صندلی اسمی شناخته می‌شود. یک کنسولگری جنوایی در سال ۱۳۵۴ با کنسولی که از فئودوسیا فرستاده شده بود، تأسیس شد. علی‌رغم درگیری‌های گاه‌به‌گاه با بومیان، این کنسولگری تا سال ۱۴۵۶ فعال بود.
شهر تسخومی به اقامتگاه تابستانی فرمانروایان گرجستان تبدیل شد. به گفتهٔ پژوهشگر روسی، و. سیزوف، این شهر به یک «مرکز فرهنگی و اداری مهم در پادشاهی متحد گرجستان» تبدیل شد. بعدها، تسخومی به عنوان پایتخت اودیشی، مقر فرمانروایان شاهزاده‌نشین مینگرلیا مورد استفاده قرار گرفت. در این شهر وامک یکم دادینی (حدود ۱۳۸۴–۱۳۹۶)، تأثیرگذارترین فرد از خاندان دادینی، سکه‌های خود را ضرب کرد.
اسناد سدهٔ پانزدهم به وضوح تسخومی را از شاهزاده‌نشین آبخازستان متمایز کرده‌اند. نیروی دریایی امپراتوری عثمانی در سال ۱۴۵۱ این شهر را اشغال کرد، اما برای مدت کوتاهی. بعدها، این شهر میان شاهزادگان آبخاز و مینگرلیا مورد مناقشه قرار گرفت، تا اینکه سرانجام در دههٔ ۱۵۷۰ به تصرف ترک‌ها درآمد. حکمرانان جدید شهر را به شدت مستحکم کردند و آن را صخوم‌قلعه نامیدند که تغییر یافتهٔ نام پیشین گرجی آن است.
به درخواست شاهزادهٔ طرفدار روسیهٔ آبخاز، این شهر در سال ۱۸۱۰ توسط نیروی تفنگداران دریایی روسیه مورد حمله قرار گرفت و سپس به یک پایگاه عمده در شمال غرب قفقاز تبدیل شد. (نگاه کنید به استیلای روسیه بر قفقاز). سوخومی در سال ۱۸۴۷ به‌عنوان یک بندر رسمی اعلام شد و پس از آنکه افراد خاندان شرواشیدزه توسط مقامات روسی در سال ۱۸۶۴ برکنار شدند، این شهر مستقیماً به امپراتوری روسیه ضمیمه شد. در جریان جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸)، این شهر برای مدتی کوتاه تحت کنترل نیروهای عثمانی و شورشیان آبخاز-چرکس قرار گرفت. پس از الحاق آن، سوخومی به مرکز اداری استان سوخومی در استان کوتائیسی تبدیل شد.
پس از انقلاب روسیه، این شهر و کل آبخازستان درگیر آشوب‌های جنگ داخلی روسیه شدند. در مه ۱۹۱۸، حکومت کوتاه‌مدت بلشویک در این شهر سرکوب شد و سوخومی به‌عنوان مقر شورای مردمی خودمختار آبخاز و مرکز حکومت کل گرجستان در جمهوری دموکراتیک گرجستان ادغام شد. ارتش سرخ و انقلابیون محلی در ۴ مارس ۱۹۲۱ این شهر را از نیروهای گرجی تصرف کردند و حکومت شوروی را اعلام نمودند. سوخومی به‌عنوان پایتخت جمهوری سوسیالیستی شوروی آبخاز، که از طریق «معاهدهٔ اتحادی» به جمهوری شوروی سوسیالیستی گرجستان وابسته بود، از ۱۹۲۱ تا ۱۹۳۱ عمل کرد، تا اینکه در این سال به پایتخت جمهوری خودمختار سوسیالیستی آبخاز درون جمهوری گرجستان شوروی تبدیل شد. تا سال ۱۹۸۹، سوخومی ۱۲۰٬۰۰۰ نفر جمعیت داشت و یکی از شهرهای پررونق گرجستان به‌شمار می‌رفت. بسیاری از ویلاهای تعطیلاتی معروف به داچا، متعلق به رهبران شوروی در این شهر قرار داشت.
از شورش‌های ۱۹۸۹، سوخومی به مرکز درگیری آبخاز تبدیل شد و در جریان جنگ آبخاز (۱۹۹۲-۱۹۹۳) به‌شدت آسیب دید. در طول جنگ، این شهر و مناطق اطراف آن تقریباً هر روز هدف حملات هوایی و گلوله‌باران توپخانه‌ای قرار گرفتند که منجر به تلفات سنگین غیرنظامیان شد. در ۲۷ سپتامبر ۱۹۹۳، نبرد برای تصرف سوخومی با پاکسازی قومی گرجی‌ها در آبخاز، علیه اکثریت جمعیت گرجی این شهر، به پایان رسید (نگاه کنید به کشتار سوخومی). در میان قربانیان، اعضای دولت طرفدار گرجستان در آبخاز، از جمله ژیولی شارتاوا، راوول اشبا و دیگران، و همچنین شهردار سوخومی گورام گابیسکیریا، بودند.
اگرچه شهر پس از جنگ نسبتاً آرام بوده و تا حدودی بازسازی شده است، اما همچنان از پیامدهای جنگ رنج می‌برد و تنوع قومی پیشین خود را بازیابی نکرده است. یک برنامهٔ نسبتاً بزرگ بازسازی زیرساخت‌ها در سال‌های ۲۰۱۹–۲۰۲۰ آغاز شد که بر نوسازی اسکلهٔ شهر، بازسازی جاده‌های شهری و پاکسازی پارک‌های شهر متمرکز بود.[نیازمند منبع] جمعیت این شهر در سال ۲۰۱۷، حدود ۶۵٬۷۱۶ نفر بود، در حالی که در سال ۱۹۸۹ حدود ۱۲۰٬۰۰۰ نفر جمعیت داشت. در فصل تعطیلات تابستانی، جمعیت این شهر معمولاً دو تا سه برابر افزایش می‌یابد و با ورود تعداد زیادی گردشگر بین‌المللی همراه است.
در سال ۲۰۲۱، در این شهر ناآرامی‌های ۲۰۲۱ آبخاز رخ داد که منجر به استعفای رئیس‌جمهور آسلان بژانیا شد.
آبخازی‌ها به‌طور جمعی به دلیل شورش ۱۸۷۷ مقصر شناخته شدند و محدودیت‌هایی بر آنها اعمال شد که از استقرار آنها در نزدیکی سواحل (به‌جز اعضای طبقات بالا) یا زندگی در سوخومی جلوگیری می‌کرد. بخش مرکزی و ویران‌شدهٔ آبخازستان، که امروزه شامل ناحیه‌های سوخومی و گولریپشی است، میان رودهای پسیرتسخا و رود کودوری به یک منطقهٔ استعماری برای ادارهٔ امپراتوری تبدیل شد. در نتیجه، یک منطقهٔ حائل میان آبخازی‌های گوداوتا و اوچامچیرا ایجاد شد و آبخازی‌ها حق استقرار در این بخش از سرزمین خود را نداشتند. در همین حال، هزاران ارمنی، مینگرلی، یونانی، روس، استونیایی، آلمانی و مولداویایی از سال ۱۸۷۹ در این منطقه اسکان داده شدند.