ابله (رمان)
موضوعات > درونمایه‌های زندگی‌نامه‌ای > مجازات اعدام

در سال ۱۸۴۹، داستایوفسکی به‌دلیل مشارکت در فعالیت‌های محفل پتراشفسکی به اعدام با جوخه آتش محکوم شد. اندکی پس از دوره بازجویی و محاکمه، او و دیگر زندانیان بدون هشدار قبلی به میدان سمیونوفسکی برده شدند، جایی که حکم مرگ بر آنان خوانده شد. سه زندانی نخست به ستون‌ها بسته شدند و روبه‌روی جوخه آتش قرار گرفتند؛ داستایوفسکی در میان گروه بعدی بود. درست هنگامی که اولین تیرها شلیک می‌شدند، پیامی از تزار رسید که حکم اعدام را به کار اجباری در سیبری کاهش می‌داد.
این تجربه تأثیر عمیقی بر داستایوفسکی گذاشت، و در بخش ۱ از ابله (که بیست سال پس از این واقعه نوشته شد) شخصیت شاهزاده میشکین بارها به‌تفصیل دربارهٔ موضوع اعدام سخن می‌گوید. در یکی از این موارد، در گفتگو با زنان خاندان اپانچین، او حکایتی را تعریف می‌کند که دقیقاً تجربهٔ خود داستایوفسکی را بازتاب می‌دهد. مردی ۲۷ ساله که مرتکب یک جرم سیاسی شده بود، همراه با همراهانش به پای چوبهٔ دار آورده شد، جایی که حکم اعدام با تیرباران برایشان خوانده شد. بیست دقیقه بعد، پس از تکمیل تمام مقدمات اجرای حکم، آن‌ها به‌طور غیرمنتظره‌ای مورد عفو قرار گرفتند، اما در طول آن بیست دقیقه، آن مرد با یقین کامل زندگی کرد که به‌زودی با مرگ ناگهانی روبه‌رو خواهد شد. به گفتهٔ این مرد، ذهن چنان در برابر واقعیت مرگ قریب‌الوقوع خود پس می‌زند که تجربهٔ زمان به‌کلی تغییر می‌کند. هرچه لحظه نزدیک‌تر می‌شود، ذهن با سرعتی فزاینده کار می‌کند، و باعث می‌شود که زمان به‌طور متناسب گسترش یابد، حتی تا حدی که مقدار اندک زمان انسانی باقی‌مانده درونی به‌شدت طولانی و تحمل‌ناپذیر به نظر برسد. سرانجام، آن مرد گفت که او «آرزوی آن را داشت که هرچه زودتر تیرباران شود».
موضوع اعدام نخستین بار پیش‌تر در بخش ۱ مطرح می‌شود، زمانی که شاهزاده در انتظار دیدار با ژنرال اپانچین، با یکی از خدمتکارانش گفتگو می‌کند. او داستانی هولناک از یک اعدام با گیوتین که به‌تازگی در فرانسه شاهد آن بوده است را بازگو می‌کند. سپس شرح خود را با تأملات شخصی‌اش دربارهٔ وحشت مرگ از طریق اعدام به پایان می‌رساند:
... دردناک‌ترین و وحشتناک‌ترین چیز نه در خود زخم‌ها، بلکه در این واقعیت نهفته است که شما با اطمینان کامل می‌دانید که در فاصلهٔ یک ساعت، سپس ده دقیقه، سپس نیم دقیقه، و در نهایت در همین لحظه—روحتان از بدنتان پرواز خواهد کرد، و دیگر انسان نخواهید بود، و این امری قطعی است؛ نکتهٔ اصلی این است که این امر قطعی است. وقتی سر خود را درست زیر گیوتین قرار می‌دهید و صدای تیغه‌ای که بالای سرتان پایین می‌آید را می‌شنوید، آن یک‌چهارم ثانیه از همه وحشتناک‌تر است… چه کسی می‌تواند بگوید که طبیعت انسان قادر به تحمل چنین چیزی است بدون آنکه دیوانه شود؟ چرا چنین تمسخری—زشت، بیهوده، بی‌معنا؟ شاید مردی که حکم او خوانده شده، و به او اجازه داده شده که رنج بکشد، و سپس به او گفته شده: «برو، تو عفو شده‌ای»، بتواند دربارهٔ آن سخن بگوید. این همان رنج و وحشتی است که مسیح از آن سخن گفته است. نه، با یک انسان نباید چنین رفتاری شود!
بعداً، هنگامی که او با خواهران اپانچین صحبت می‌کند، شاهزاده به آدلائیدا، که از او موضوعی برای نقاشی خواسته بود، پیشنهاد می‌کند که چهرهٔ یک محکوم را یک دقیقه پیش از سقوط تیغهٔ گیوتین به تصویر بکشد. او با دقت دلایل خود را برای این پیشنهاد توضیح می‌دهد، به احساسات و افکار مرد محکوم وارد می‌شود، و با جزئیات دقیق توصیف می‌کند که این نقاشی چگونه باید باشد. در این توصیف، میشکین به بررسی درونی‌تر تجربهٔ محکوم از گذر زمان پرداخته و می‌پرسد: ذهن در یک‌دهم ثانیهٔ آخر، هنگامی که صدای تیغهٔ آهنی را در حال فرود شنیده، چه احساسی را تجربه می‌کند؟ و چه اتفاقی رخ می‌دهد اگر، همان‌طور که برخی معتقدند، ذهن برای مدتی پس از جدا شدن سر به کار خود ادامه دهد؟ شاهزاده بدون پاسخ دادن صحبتش را قطع می‌کند، اما تلویحاً این نکته را مطرح می‌کند که قربانی این 'لحظات' وحشت غیرقابل توصیف را همچون بازه‌های زمانی وسیعی تجربه می‌کند.
در بخش ۲، شخصیت معمولاً طنزآمیز لیبدی‌یف نیز دربارهٔ وحشت لحظهٔ پیش از اعدام تأمل می‌کند. در میان یک مشاجرهٔ شدید با برادرزادهٔ نیست‌انگار خود، او همدردی عمیقی برای روح کنتس دو باری ابراز می‌کند، که در ترس و وحشت روی گیوتین جان سپرد، در حالی که برای نجات جانش به جلاد التماس می‌کرد.