سلسله ملوک مکران
حکمرانی در مکران

پس از آنکه قبایل ۴۴ گانه بلوچ که پیش از هجوم اقوام بیگانه به مکران در راس قدرت قرار داشتند حاکم وقت به فکر چاره ای افتاد تا بتواند این قبایل را بنوعی مطیع خود گرداند. از این رو میرزا جهان بیک خان مغول حاکم مغولی کیچ و مکران از سردار بلوچان میر جلال الحق خان دعوت کرد تا به دربار او در کیچ بیاید و عرض سلام بنماید. میر جلال در سال ۱۰۹۷ م به کیچ نزد میرزا جهان بیک خان مغول آمد و پس از مذاکرات مهمی از سوی خاندان حاکم بر مکران به عنوان داماد پذیرفته شد، میرزا جهان بیگ خان برای آنکه بتواند قدرت قبایل بلوچ را در دست خود داشته باشد مجبور شد دخترش بی بی فاطمه بیگم را به نکاح رهبر بلوچان درآورد. اما این سیاست و تدبیر او تنها مدتی کوتاه مانع قیام مردم بلوچ علیه حکومت وی شد چراکه میر جلال بلوچ همراه لشکریان خود تنها با هدف بازستاندن حکمرانی مکران که سابق در دست اجدادش بود به دربار او آمد و از جانبی دست اتحاد به سوی حاکمان راجپوت در عمرکوت و راجپوتانا دراز کرد. از طرفی راجای عمرکوت که یک حاکم راجپوت سیاستمدار بود از میرجلال رهبر مردم بلوچ درخواست کرد تا با یکی از شاهزادگان راجپوت ازدواج کند به این سبب میرجلال بلوچ برای بار دوم یک ازدواج سیاسی را تجربه کرد به این طریق او بی‌بی عجبه راجپوت جودهپوری را به نکاح خود درآورد. پس از برنامه‌ریزی برای قیام علیه مغولان حاکم بر مکران آنها بوسیله لشکری بزرگ و جنگاور به قلعه میری کیچ حمله کردند و میرزا جهان بیگ خان مغول را از قدرت خلع کرده مقتول ساختند. مردم بلوچ که تا پیش از این میرجلال الحق خان را با لقب بمپوری می‌شناختند زین پس او را به پاس نجات دادنشان از دست مغول با لقب افتخاری «ناجی» خواندند و به حکومت موروثی وی بر مکران نشاندند. ملک تاج الدین ابوالمکارم یکی از پسران ملک خسرو بن ملک حسن نیز به عنوان شریک حکومتی او بر سایر بخش‌های مکران حاکم گردید.
پس از آنکه ملک تاج الدین یکم ملقب به ابوالمکارم در ۱۲۵۸ میلادی درگذشت برادرش ملک ناصرالدین / ملک نصرت الدین جانشین او گردید. چون او به دربار ملکه ترکان خاتون به کرمان دعوت گردید وی را چنین معرفی کردند: «پهلوان ملک ناصرالدین سلطان‌کیچ، خسرومکران، ابوالخطاب، معزالدین». لازم است ذکر شود او چند صباحی در سلک مهمانان مهم ملکه ترکان خاتون در کرمان بود. از بین چندین پسر ملک ناصرالدین ممدوح که عبارتند از:ملک‌زاده تاج الدین ثانی، ملکزاده معزالدین سنجرشاه، ملکزاده قطب الدین سلطان شاه، ملکزاده ناصرالدین محمد. تنها ملک تاج الدین ثانی ملقب به ملک دینار بزرگ جانشین او گردید و حاکمان بعدی از فرزندان و نوادگان وی انتخاب شدند. مارکوپولو جهانگرد و سیاح مشهور در زمان حکومت ملک تاج الدین ثانی به مکران آمد و شرح مسافرت خویش را در کتابش نوشت او از کل مملکت مکران با عنوان «کیس مکوران» یاد می‌کند. این عبارت حالت دگرگون شده کیچ مکران می‌باشد. در سال ۱۲۹۳ م مصادف با ۶۹۳ ه‍.ق ملک تاج الدین ثانی از حکومت کناره‌گیری کرد و پسرش ملک لهداد (الله داد) جانشین او شد. وی بلافاصله پس از تخت‌نشینی در مکران پایتخت خود را از کیچ به بمپور تغییر داد به این جهت او بهمراهی خاندان سلطنتی و دیگر خادمان و وزرا عازم بمپور گردید. گسترش قلمرو حکومتی مکران به روزگار او مجدداً از سر گرفته شد تا آنجا که وی میناب را متصرف شده و آن وادی را مرز خود با دولت‌های همسایه می‌دانست. پس از او پسرش ملک کیچکی ملقب به ملک ناران جانشین او شد اندکی بعد از او پسرش ملک شاه حسین اول بر تخت حکومت تکیه زد و با لقب ملک سلیمان معروف شد. ملک نظام الدین یحیی فرزند ملک محمود سیستانی به علت آنکه در مقابل قوای سید احمد از سرداران حکومت تیموریان شکست خورده بود به جانب بلوچستان پناهنده شد او شتابان نزد ملک شاه حسین بلوچ به بمپور آمد. از دیگر اتفاقات مهم این دوره انقراض حکومت طولانی مدت خاندان هوت بلوچ بر کیچ مکران بود آنها از روزگار میر جلال الحق خان ناجی تا سال ۸۸۶ ه‍.ق بر کیچ مکران حاکمیت داشتند در این زمان به علت شکست در مقابل سپاهیان ملوک مکران به قلمرو کوچک خود در بنادر مکران به مرکزیت کلمت بسنده نمودند. مطابق منابع معتبر در نبردی که بین ملکزاده سعید خان بلوچ و میر اسحاق خان، میر اسماعیل خان پسران هوت عمر در کیچ رخ داد سپاهیان ملک بر هوت‌ها چیره شده آنها را از حکومت کیچ مکران خلع نمودند و برای اولین بار قلمرو کلمتی‌ها به دست ملوک فتح شد. در سال ۹۲۷ ه‍.ق ملک شاه حسین اول وفات نمود و پسرش ملک ضیاءالدین جانشین او شد. با گذشت چندین نسل از حکومت ملوک فردی دیگر از آنها به نام ملک زاهد بر قلمرو اجدادش حاکم گردید و در ۱۵۴۷ م وفات یافت. معروف‌ترین حاکم سلسله ملوک مکران که از او با نام ملک دینار بزرگ یاد می‌کنند از سال ۱۵۴۷ م جانشین پدر شد و برای مدت ۶ سال تا ۱۵۵۳ م حکومت را در دست داشت. شاهد عدل یا شاهد عادل لقب او بود که بر روی نگین انگشتر وی نقش بسته بود. برج ملک دینار در قلعه بمپور از یادگاری‌های اوست. همچنین وی در مقابل شاه قلی سلطان حاکم کرمان به روزگار پادشاهی شاه طهماسب صفوی ایستادگی کرد تا آنجا که دو تن از خواهرزادگان وی نیز در راه دفاع از بلوچستان مقتول شدند. شعر زیر در کتاب تاریخ و جغرافیا بلوچستان در مدح ملک دینار بزرگ حاکم مکران می‌باشد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| زد تیغ ملک بر سر دشمن ملک دینار |  | با دولت گفت رونقی با دینار |
| گَرَم بخشند پادشاهان دینار |  | جان می‌بخشد خسرو دینار |
سجع نگین و خاتم ملک دینار بزرگ به نقل از روزنامه ملا جلال یا تاریخ عباسی چنین نقل می‌شود :
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| خداوند جهان را گر نبودی ملک بسیاری |  | ندادی کیچ و مکران را چنین ارزانی به دیناری |
پس از ملک دینار بزرگ چندین حاکم دیگر از این سلسله بلوچ تبار بر مکران چیره شدند که عبارتند از: ملک جلال الدین از ۱۵۵۵ تا ۱۵۶۵ م، ملک محمد شاه از ۱۵۶۵ تا ۱۵۸۰ م، ملک شاه مظفر از ۱۵۸۰ تا ۱۵۹۱ م، ملک شاه حسین دوم از ۱۵۹۱ تا ۱۶۰۰ م، ملک فرخ جهانگیر از ۱۶۰۰ تا ۱۶۱۴ م، ملک میرمحمد از ۱۶۰۹ تا ؟، ملک شمس الدین اول از ۱۶۰۹ تا ۱۶۱۸ م، ملک میرزا یکم، ملک بهادر، ملک میرزا دوم که آخرینِ ملوک مکران در کیچ مکران بود و در روزگار او مذهب ذگری در مکران شیوع یافته مرشد آنان شی بوسعید بلوچ از طایفه بلیدیی در دربار کیچ صاحب مقام و منزلت بود.