ریش
تاریخچه > ایران

بزرگنمایی ریش یکی از گاوهای بال‌دار در تخت جمشید.
فتحعلیشاه قاجار با ریش بلند.
در ایران، نخستین بار تراشیدن ریش از دوران ساسانیان باب شد. تا پیش از آن، تراشیدن ریش برای مردان، نوعی مجازات محسوب می‌شد. در دوران هخامنشیان به وسیله انبرک‌هایی یا پیچیدن بخش‌هایی از ریش به دور حلقه‌هایی، قسمت‌هایی از ریش را فر می‌دادند.
با ورود اسلام به ایران، مردان مجدداً به گذاشتن ریش روی آوردند. در عصر مغول، موقتاً ریش بی‌اعتبار شد. پس از مغولان و تا عصر صفویه ریش گذاشتن برای مردان فراگیر بود. در عصر صفویه و در سال ۱۰۰۷ شمسی، شاه عباس کبیر فرمان تراشیدن عمومی ریش را صادر نمود. بر اساس این فرمان همه مردان حتی روحانیون موظف به تراشیدن ریش خود شدند. پس از دوران صفویه داشتن یا نداشتن ریش در ایران اجباری نبوده‌است.
در شعر فارسی مکرراً از ریش با عنوان خط یاد شده‌است. در ادبیات فارسی می‌بینیم که معشوق (استعاري) تا وقتی که خط (ریش) بر نیاورده است زیباست و بعد از آن باید رهایش کرد چون معتقد بودند که ریش نو دمیده معشوق صورت چون ماه او را می‌پوشاند.
دعوی خوبی تو چو باطل نشد به خط***معلوم شد که رونق گل، خار نشکند (ظهیرالدین فاریابی& ۵۰) چنان‌که نیل بود مانع رسیدن چشم***به خط رخ تو امان یافت از پریدن چشم/ شب گذشته کجا بوده‌ای که خوابیده‌است*** بساط سبزهٔ خط تو از چریدن چشم/
(صائب)
برخی نیز ریش را  مانند پر طاوس  و سبزه ای که گل را اراسته مایه زیبایی میدانستند
زان سبزه که بر چهره تو خاسته شد
تا ظن نبری ز حسن تو کاسته شد
درباغ رخت رهر تماشای دلم
گل بود بسبزه نیز آراسته شد
بسیاری از سخنوران نیز جدا از زشت و زیبشناسی  ریش را  نکوهش کرده اند
گر به ریش و خایه بودستی کسی
هر بزی را ریش و مو باشد بسی.
مولوی
ز بالا فزون است ریشش رشی
تنیده در او خانه صد دیوپای.
معروفی.
چرات ریش دراز آمده ست و بالا پست
محال باشد بالا چنان و ریش چنین.
منجیک.
به نیم گرده بروبی به ریش بیست کنشت
به سد کلیچه سبال تو شوله روب نرفت.
عماره مروزی.
آن ریش نیست جغبت دلال خانه هاست
وقت جماع زیر حریفان فکندنیست.
طیان مروزی
آن ریش پرخدو بین چون ماله بت آلود
گویی که دوش بر وی تا روز گوه پالود.
طیان مروزی
در شعر پارسی نوشته ها و شعرهای بسیاری درباره ریش و شوخی با ریش سروده شده . یکی از پراوازه ترین آنها ریشنامه عبید زاکانی است  در ریشنامه  عبید  مردی با  ریش  بگفتگو میپردازد ریش میگوید
‌پنبه کنم جمله را من از سر کویت
تا تو بدانی  که چند مرده حلاجم
و مرد به ریش میگوید
انرا که محاسنش تو باشی
بنگر که مقابحش چه باشد
پس از عبید سعدی نیز  سروده های بسیاری درباره ریش و شوخی با ریش دارد
هرکه دل پیش دلبری دارد
ریش در دست دیگری دارد.
سعدی
ندیدم امرد سی ساله چون تو در عالم
عجوبه های چنین اخر الزمان باشد
اگر دو دست تو بندند هفته ای بر پشت
به هفته دگرت ریش تا میان باشد
سعدی
سخنوری دیگر میگوید
دل ستمزده اکنون بداد خویش رسید
که شانه از سر گیسوی تو بریش رسید
-
بسیاری از   واژگان پارسی با واژه ریش ساخته شده  مانند
ریش‌سپید=مرد بزرگسال و ارجمند
ریشخند = مسخره کردن
همریش=باجناق
گاوریش=کودن
نوریش=نوجوان
ریش بریده=دشنامی است مانند گیس بریده ویژه مردان
ریش و گیسو بهم بافتن =پیوند و همچنین مشورت میان زن و مرد
هرکس پادشاه ریش خویش است.
هرکه دل پیش دلبری دارد
ریش در دست دیگری دارد.
سعدی
به بیخ ریش کسی بستن
هرکه را ریش است بابای تو نیست
آخر ای خواجه بجنبان ریش را ؛ تو هم کاری بکن. ( امثال و حکم دهخدا ).
از ریش پیوند بروت(سبیل) کردن . ( امثال و حکم دهخدا ).
از ریش گسست و بر بروت پیوست .( امثال و حکم دهخدا ).
بازی بازی با ریش بابا هم بازی (امثال و حکم دخدا)
برخی از حکام ولایات برای تقلید از عادت جدید شاه عباس یکم و پسند او؛ روحانیون، مردم و سادات را مجبور به تراشیدن ریش کردند.