فهرست کارهای نافرجام بهرام بیضایی
نمایش‌ها

. . . در مملکت خودم با هنر میانه خوشی ندارند. مثلاً بیضایی خیلی برای انجام کارهایش با گرفتاری مواجه شد. . . .
پری صابری، بهارِ ۱۳۹۷
. . . تو آن بلاکش معصومی که هوش ویرانگر و ادراک عالی تو قادر به درک عقلانیت روزمره ما نیست. آری تو آن حماسه نستوهی . . . در این عهد بی‌خصلتِ بی‌هویتِ بی‌معنی، تو پاسوخته بیرون صحنه مانده، در جست‌وجوی معنی تآتر، جام خضر زمانه‌ای . . .
اکبر رادی، ۱۳۸۶
بیضایی، چنان‌که بارها گفته، همهٔ نمایشنامه‌هایش را برای نمایش نوشته؛ ولی کوشش‌های فراوانیش نافرجام مانده‌است و، به قولِ رضا براهنی، «این جسته‌گریخته عرضه شدن را بر هر دو عصر زمانه خویش نبخشیده». مجلس ضربت زدنِ (۱۳۷۹) بیضایی خود نمایشنامه‌ای است اجرانشده به کارگردانی خودش دربارهٔ نمایشی نافرجام. جلوی بسیاری از کارهای بیضایی را مخالفانِ سیاسی و فرهنگیش گرفتند (که به مهاجرتش به آمریکا در ۱۳۸۹ انجامید)؛ مثلاً سعید سلطان‌پور که آشکارا کارشکنی می‌کرد یا نویسنده‌ای ناشناس که در ۱۵ آذرِ ۱۳۹۵ در روزنامهٔ کیهان چنین نوشت:
در حالی برای نخستین بار جشنواره تئاتری به نام بهرام بیضایی، کارگردان فراری توسط یکی از مراکز فرهنگ و هنر علمی کاربردی کشور برگزار می‌شود که این فرد به غیر از تمامی فعالیت‌هایی که در طول اقامتش در آمریکا علیه ایران و ارزش‌ها و باورها و اعتقادات مردم این سرزمین انجام داده، چندی پیش در اجرای تئاتر با خواننده هتاک فراری (م. ن) همکاری داشت و اخیراً نیز با اجرای تئاتر مبتذلی به نام «طربنامه» در کالیفرنیا به مضحکه و مسخره ارزش‌های اسلامی جامعه ایران پرداخت. . . . بیضایی در سال‌های پس از انقلاب هم با سوءاستفاده از بی‌بصیرتی برخی مدیران فرهنگی و متولیان سینمایی، همان روال سینمای قبل از انقلاب خود در ضدیت با فرهنگ اسلامی و ترویج اندیشه‌های باستان‌گرایانه و ضداسلامی را ادامه داد و علی‌رغم همه همراهی مسئولان سینمایی در دوران مختلف با وی، بارها به خارج کشور گریخت و در آنجا به فعالیت‌های ضدایرانی خود ادامه داد که پس از فرار آخر همچنان در آمریکا مانده‌است. گفته می‌شود برخی تلاش دارند برای وی مجوز ساخت فیلمی را فراهم کنند تا دوباره به ایران بازگردد!
ولی بیضایی «عدم امکان اجرای نمایش‌ها را با افزایش وزن ادبی نمایشنامه‌ها جبران می‌کند و دوستدارانش را از سالن‌های خالی و بی‌نمایش به کتابخانه‌ها و کتابفروشی‌ها می‌کشاند.» دیگرانی هم بارها خواستارِ فراهم شدنِ امکانِ کارِ بیضایی در تئاترِ ایران شده‌اند. مثلاً، بهزاد فراهانی در نوروزِ ۱۳۹۹ گله کرده که: «وقتی ما بهرام بیضایی رئیس دپارتمان تئاتر را که فیلسوف شرق است به آمریکا می‌فرستیم و به جای او اشخاصی دیگر را می‌گذاریم مشخص است که تئاتر را نمی‌فهمیم و نمی‌شناسیم.» هادی مرزبان نیز افسوس خورده که: «. . . حیف از بیضایی که خود چراغ است اما روشنایی‌اش را با دست‌های خود و با کمال میل به دوردست‌ها تبعید کردیم.» دیگرانی چون محمّد چرم‌شیر به تأثیرِ «دور ماندن» و «پس زده شدن» بیضایی از کارِ اجرا در کارِ نمایشنامه‌نویسیش نیز پرداخته‌اند.
اینک سیاهه‌ای از نمایشنامه‌های بیضایی، که بیشترش را خود کارگردانی نکرده و به نمایش درنیاورده است. (بیضایی چند نمایشنامه نیز ترجمه کرده که اینجا نام برده نشده. آتسوموریِ سه‌آمی موتوکیو و از پشت شیشه‌های اکبر رادی و مکبثِ ویلیام شکسپیر نیز از کارهای نمایشی نافرجامِ بیضایی است: آتسوموری را حدودِ سالِ ۱۳۴۳ از روی ترجمهٔ فارسیِ داریوش آشوری و خودش با علی نصیریان و عزّت‌الله انتظامی تمرین کرد، ولی مسئولانِ ادارهٔ هنرهای دراماتیک نگذاشتند تا به نمایش درآید. از پشت شیشه‌ها در ۱۳۴۵ نشد که اجرا شود. ترجمهٔ فارسی نویی از مکبث را نیز از سالیانِ پایانیِ دههٔ ۱۳۵۰ می‌خواست به نمایش درآورد؛ که نشد.)
| نمایشنامه‌های بیضایی> نام | نمایشنامه‌های بیضایی> سالِ نگارش | نمایشنامه‌های بیضایی> سالِ چاپ | نمایشنامه‌های بیضایی> نخستین انتشار | نمایشنامه‌های بیضایی> نمایشِ بیضایی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| آرش | ۱۳۳۷ و ۱۳۴۲ | ۱۳۵۶ | انتشاراتِ نیلوفر |  |
| اژدهاک | ۱۳۴۰ | ۱۳۴۵ | ماهنامهٔ پیام نوین | N |
| کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش |  | ۱۳۷۵ |  |  |
| مترسکها در شب | ۱۳۴۱ | ۱۳۴۱ |  | N |
| عروسکها | ۱۳۴۱ | ۱۳۴۱ |  |  |
| غروب در دیاری غریب | ۱۳۴۱ | ۱۳۴۲ |  | به دستیاریِ بیضایی |
| قصّه‌ی ماه پنهان | ۱۳۴۲ | ۱۳۴۲ |  | به دستیاریِ بیضایی |
| پهلوان اکبر می‌میرد | ۱۳۴۲ | ۱۳۴۴ |  | به دستیاریِ بیضایی |
| رگبار | ۱۳۴۲ |  | برای همگان منتشر نشده. گم شده. | N |
| هشتمین سفر سندباد | ۱۳۴۳ | ۱۳۵۰ |  | N |
| دنیای مطبوعاتی آقای اسراری | ۱۳۴۴ | ۱۳۴۵ |  | N |
| سُلطان مار | ۱۳۴۴ | ۱۳۴۵ |  |  |
| ضیافت | ۱۳۴۶ | ۱۳۴۶ | ماهنامهٔ پیام نوین |  |
| میراث | ۱۳۴۶ | ۱۳۴۶ | کتاب نمایش |  |
| ساحل نجات | ۱۳۴۷ | ۱۳۸۲ | دیوان نمایش/۲ | N |
| چهار صندوق | ۱۳۴۶ | ۱۳۴۶ | دفترهای زمانه ۱ | N |
| در حضورِ باد | ۱۳۴۷ | ۱۳۴۷ | دفترهای روزن ۲ | N |
| دیوان بلخ | ۱۳۴۷ | ۱۳۴۷ | انتشاراتِ امیر کبیر | N |
| گمشدگان | ۱۳۴۸ | ۱۳۵۷ | انتشاراتِ پیام | N |
| راه توفانی فرمان پسر فرمان از میان تاریکی | ۱۳۴۹ | ۱۳۵۲ | کیهان سالِ ۱۳۵۱ | N |
| ندبه | ۱۳۵۶ | ۱۳۵۹ و ۱۳۶۲ |  | N |
| نوشته‌های دیواری | ۱۳۵۷ |  | منتشر نشده. | N |
| مرگ یزدگرد | ۱۳۵۸ | ۱۳۵۸ | نمایشِ نویسنده به سالِ ۱۳۵۸ |  |
| خاطرات هنرپیشهٔ نقش دوم | ۱۳۶۰ | ۱۳۶۲ |  | N |
| فتحنامه‌ی کلات | ۱۳۶۱ | ۱۳۶۲ | انتشاراتِ دماوند | N |
| پرده‌خانه | ۱۳۶۳ | ۱۳۷۲ | انتشاراتِ روشنگران | N |
| سیاوش‌خوانی | ۱۳۷۲ | ۱۳۷۵ | انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان | N |
| جنگنامه‌ی غلامان | ۱۳۷۱ | ۱۳۷۹ |  | N |
| چاقو در پشت | ۱۳۷۳ |  | نمایشِ نیلوفر بیضایی به سالِ ۱۳۷۸ | N |
| سهراب‌کُشی | ۱۳۸۳ |  |  | N |
| اَفرا، یا روز می‌گذرد | ۱۳۷۶ | ۱۳۸۱ | انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان |  |
| مجلس قربانی سنمّار | ۱۳۷۷ | ۱۳۸۰ | انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان | N |
| مجلس ضربت زدن | ۱۳۷۹ | ۱۳۸۱ | انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان | N |
| شب هزارویکُم | ۱۳۸۲ | ۱۳۸۲ | نمایش به سالِ ۱۳۸۲ و انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان |  |
| جانا و بلادور | ۱۳۷۷ | ۱۳۷۷ | نمایش به سالِ ۲۰۱۲ میلادی |  |
| طرب‌نامه | ۱۳۷۱ | ۱۳۷۹ | نمایش به سالِ ۲۰۱۶ میلادی |  |
| گزارش ارداویراف | ۱۳۷۸ |  | نمایشنامه‌خوانیِ برخی از متن به سالِ ۲۰۱۵ میلادی |  |
| مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین | ۱۳۸۳ | ۱۴۰۲ | نمایش به سالِ ۱۳۸۴ |  |
| تاراج‌نامه | ۱۳۸۸ | ۱۳۹۰ | انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان | N |
| چهارراه | ۱۳۸۸ | ۱۳۹۸ | نمایش به سالِ ۲۰۱۸ میلادی |  |
| زرّین‌تاج | ۱۳۹۱ |  |  | N |
| مبارک و آرزو | ۱۳۹۲ |  |  | N |
| دلپسند و دیو | ۱۳۹۲ |  |  | N |
| پهلوان ارژنگ و ارغوان | ۱۳۹۲ |  |  | N |
| دیودختر و دلپسند | ۱۳۹۲ |  |  | N |
| میرخان و تخت زر | ۱۳۹۳ |  |  | N |
| پهلوان گیسو و مبارک | ۱۳۹۳ |  |  | N |
| داستان‌های دوزخی | ۱۳۹۴ |  |  | N |
| داش آکُل به گُفته‌ی مرجان | ۱۳۹۶ |  | نمایش به سالِ ۲۰۲۴ میلادی |  |