کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
مجموعه‌ها

یکی از وظایف کتابخانهٔ مجلس، تلاش برای توسعهٔ مطالعات و تحقیقات مربوط به متون، اسناد، نسخه‌های خطی و فهرست‌نویسی است. در این زمینه مرکز پژوهش کتابخانهٔ مجلس با فعالیت پانزده‌سالهٔ خود تلاش کرده است تا کارنامهٔ در خوری ارائه دهد. برخی از این منشورات به‌صورت سری و مجموعه منتشر می‌شود که به قرار زیر است:
گنجینه بهارستان: کتابخانه مجلس با همت گروهٔ از محققان حوزه و دانشگاه مجموعهٔ نسخه‌های خطی کم حجم معروف به «رساله» را تحت عنوان «گنجینه بهارستان» در قالب ۸ موضوع یعنی «علوم قرآنی و روایی»، «حکمت شامل منطق، فلسفه، کلام و عرفان»، «فقه و اصول»، «اخلاق»، «ادبیات فارسی»، «ادبیات عربی»، «تاریخ و جغرافیا» و «علوم و فنون» تصحیح و به پیشگاه اندیشوران عرضه می‌نماید. تاکنون از این مجموعه ۱۵ جلد منتشر شده است. دبیری و نظارت علمی این مجموعه بر عهدهٔ بهروز ایمانی است.
نسخه‌پژوهی: مجموعه‌ای دربارهٔ فهرست‌های کتابخانه‌های ایران، پژوهش‌های نسخه‌شناسی، تصحیح رساله‌های خطی، کتابشناسی‌های موضوعی، راهنمای کتابخانه‌ها، برافزوده‌ها و نویافته‌های خطی، تصحیح و تکمله بر فهرست‌ها و کتابشناسی‌ها، اطلاع‌رسانی در حوزه نسخه‌های خطی است که تاکنون ۳ دفتر از آن به کوشش ابوالفضل حافظیان بابلی تدوین و منتشر گردیده است.
اوراق عتیق: این مجموعه که تاکنون دفتر اول و دوم آن انتشار یافته است حاوی فهرست کتابخانه‌های مختلف است که در جهان پراکنده بوده و تاکنون فهرست آن‌ها انتشار نیافته بود. علاوه بر این، شماری مقالهٔ پژوهشی نیز در حوزهٔ نسخه‌شناسی و متن پژوهی دارد. این مجموعه تحت مدیریت آقای محمدحسین حکیم انتشار می‌یابد.
حدیث عشق: کتابخانهٔ مجلس از سال ۱۳۷۹ تا سال ۱۳۸۶ هم‌زمان با هفتهٔ کتاب جمهوری اسلامی ایران «آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی» را برای تجلیل و قدردانی از آنانی که عمر خویش را در مسیر معرفی، احیاء، انتشار و حفظ میراث علمی و فرهنگی بازمانده از دانشمندان و پژوهشگران پیشین صرف نموده‌اند برگزار می‌نمود. در کنار تقدیر از همه حامیان و فعالین نسخ خطی، بزرگداشت و نکوداشت ویژه‌ای نیز به یکی از افراد شاخص و برجسته اختصاص داشت و مجموعه‌ای از آثار برگزیده و شرح زندگی آنان در مجموعه‌ای به نام «حدیث عشق» که حکایتی از تلاش و کوشش طولانی و برآمده از عشق و شیفتگی ایشان به فرهنگ و تمدن بشری بود منتشر می‌شد. تاکنون ۶ مجلد منتشر شده و دفتر چهارم که نامه‌ها و اسناد محمدتقی دانش‌پژوه را دربرمی‌گیرد در دست تدوین است.
میراث بهارستان: در کنار آثار خطی مستقل و حجیم، رسائل کوتاهی نیز وجود دارد که از لحاظ اشتمال بر فواید مختلف علمی، چاپ و نشر آن‌ها از ضروریات عرصه تحقیق است. با توجه به اینکه امکان عرضهٔ این رسائل در قالب یک کتاب مستقل میسر نیست، لذا بایسته می‌نماید این‌گونه آثار کم‌حجم به صورت مجموعه‌ای در اختیار پژوهشگران قرار گیرد. در همین راستا کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی با ساماندهی این مجموعه سعی در عرضه و نشر شماری از رسائل کوتاه و کم‌حجم خطی و مرقعات نفیس دارد. از انتشار نخستین شماره آن در سال ۱۳۸۷ تاکنون ۴ دفتر از مجموعه میراث بهارستان با نظارت بهروز ایمانی به چاپ رسیده است.
فهرست نسخ خطی: تدوین تاریخ علم بدون آگاهی از مواریث علمی‌مان محال است؛ لذا قدم نخست در این راه، فهرست‌نویسی نسخ خطی است. کتابخانهٔ مجلس در این امر بسیار کوشا است. کار فهرست‌نویسی نسخه‌های خطی از سال ۱۳۰۵ در کتابخانه آغاز شد و هم‌اکنون با قوت ادامه دارد به‌طوری‌که در این چند سال اخیر بیش از ۲۰ فهرست جدید منتشر شده است.
کار اساسی و مهم دیگری که هم‌اکنون در حال انجام است بازنگری، اصلاح غلط‌های چاپی و محتوایی فهارس قدیمی و بازچاپ آن‌ها است. بازنگری در مجلدات گذشته به اتمام رسیده و ان شاء الله به زودی به چاپ سپرده خواهد شد.
فهرستواره دست‌نوشت‌های فارسی (دنا): این فهرستواره حاوی اسامی بیش از ۳۲۰ هزار اثر خطی است که در کتابخانه‌های عمومی و خصوصی ایران نگهداری می‌شود. دو جلد از این اثر ۱۲ جلدی فهرستی الفبایی از مؤلفان است. فهرست الفبایی نسخه‌های خطی بقیهٔ جلدها را تشکیل می‌دهد. در این فهرست به جز نام کتاب و مؤلف آن، محل نگهداری نسخه و شمارهٔ آن نیز آمده است. این کتاب در طول پانزده سال در «مؤسسهٔ امام جواد علیه السلام» به مدیریت مصطفی درایتی تألیف شده و کتابخانهٔ مجلس آن را در مهرماه ۱۳۸۹ منتشر کرده است.
متون ایرانی: «متون ایرانی؛ مجموعه رساله‌های فارسی و عربی از دانشوران ایرانی» از آغاز دورهٔ اسلامی تا پایان عصر تیموری، مجموعه‌ای از رساله‌های خطی فارسی و عربی، تألیف دانشمندان ایرانی پیش از سدهٔ نهم هجری است که تاکنون منتشر نشده و به شیوه‌ای علمی برای نخستین با تحقیق و تصحیح شده است. این مجموعه، محدودیت موضوعی ندارد و هر آنچه را که در حوزهٔ فرهنگ و دانش ایران اسلامی جای گیرد شامل می‌شود. رساله‌های موجود در این مجموعه توسط پژوهشگران و مصححان تحت نظارت و سرپرستی جواد بشری تصحیح و تحقیق می‌شود. دفتر اول این مجموعه با ۹ رساله و دفتر دوم با ۷ رساله در سال ۱۳۹۰ منتشر شده است و دفتر سوم با ۷ رساله در اوائل ۱۳۹۱ چاپ خواهد شد.
نسخه‌برگردان‌های نسخ خطی و مرقعات نفیس: یکی دیگر از تلاش‌های انتشاراتی کتابخانهٔ مجلس چاپ عکسی نسخ و مرقعات نفیس کتابخانه است. از این دست تاکنون ۱۳ عنوان منتشر گردیده است. در دو سال گذشته دست کم شش اثر نفیس در این زمینه انتشار یافته که به شرح زیر است.
علی‌نامه: منظومه‌ای کهن از ربیع به سال ۴۸۲ هجری با مقدمهٔ محمدرضا شفیعی کدکنی و محمود امیدسالار است که با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب و کتابخانه تخصصی تاریخ (قم) در سال ۱۳۸۸ منتشر گردید.
الامامة و السیاسة: تألیف أبی‌محمّد عبدالله بن مسلم بن قتیبه الدینوری(۲۱۳–۲۷۶)، کتابت در قرن هشتم هجری که با اشراف دکتر عبدالجبّار ناجی در سال ۱۳۸۸ منتشر شده است.
تفسیر کتاب‌الله: یک دوره تفسیر کامل قرآن بر اساس مذهب زیدی و معتزلی و تألیف ابوالفضل بن شهردویر دیلمی است که با همکاری کتابخانهٔ تخصصی علوم قرآنی (قم) در سال ۱۳۸۸ منتشر شده است.
مصحف بهارستان (برگ‌هایی زرّین از قرآن‌های نفیس در کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی): گزیده‌ای است از برخی صفحات، مجلدات و تزیینات قرآن‌های خطی نفیس محفوظ در کتابخانهٔ مجلس که در سال ۱۳۸۸ در ۲۲۴ صفحه منتشر گردید.
قرآن مجلس: یکی از بهترین آثاری که تاکنون کتابخانهٔ مجلس افتخار نشر آن را داشته است، چاپ قرآن به خط احمد نیریزی از سال ۱۱۲۲ هجری قمری است که به نفیس‌ترین صورت تحت عنوان قرآن مجلس انتشار یافته است. این قرآن در ماه رمضان سال ۱۳۸۹ با حضور ریاست محترم مجلس رونمایی و هم‌زمان توزیع شد.
معانی کتاب‌الله تعالی و تفسیرةالمنیر: این مصحف شریف که گنجی بی‌مانند و گوهری یگانه از دانش و هنر ایرانیان مسلمان است و ترجمه و تفسیر فارسی آیات قرآنی را نیز دربردارد در سال ۴۸۴ هجری به دست عثمان بن حسین وراق غزنوی خوشنویسی و تذهیب‌شده و کهن‌ترین نسخهٔ مترجَم قرآن به‌شمار می‌رود. این نسخهٔ خطی در کاخ‌موزهٔ توپقاپی سرای استانبول وجود دارد و کتابخانهٔ مجلس با همکاری آن موزه در زمستان ۱۳۹۰ چاپ عکسی نموده است.
اسناد بهارستان: یکی از کارهای مهم کتابخانهٔ مجلس، شناسایی، شناساندن و دسترس‌پذیر کردن اسناد خود از طریق فهرست‌نویسی و انتشار آن‌ها در قالب کتاب است. این مجموعه به‌نام «اسناد بهارستان» است و تاکنون ۲۲ جلد منتشر شده که اسامی آن‌ها جزء فهرست منشورات کتابخانه خواهد آمد.
کاغذ اخبار بهارستان: با توسعهٔ فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطاتی در جهان، مرکز اطلاع‌رسانی کتابخانه در سال ۱۳۷۷ و به تبع آن در اواسط سال ۱۳۷۹ وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس راه‌اندازی شد. اما به دو دلیل عمده درج اخبار کتابخانهٔ مجلس در وب‌سایت، از اهمیت چندانی برخوردار نبود. نخست اینکه وب‌سایت در آغاز راه بود و دلیل مهم‌تر دیگر این بود که در ۱۵ بهمن ۱۳۷۹ اولین شمارهٔ ماهنامهٔ «پیام بهارستان» منتشر شد و تا تابستان ۱۳۸۷ جمعاً ۸۱ شمارهٔ دیگر نیز به آن اضافه گردید. در این دورهٔ ۸ ساله، اخبار کتابخانه در پیام بهارستان درج می‌گردید.
با آغاز ریاست آقای رسول جعفریان، در روز یکشنبه، دهم شهریورماه ۱۳۸۷ تحولی چشمگیر در تهیه و ثبت و ضبط اخبار کتابخانه به وجود آمد. بهتر است بگویم که به دو علت، انقلابی در این زمینه رخ داد: فعالتر شدن بیش از پیش وب‌سایت و ایجاد امکانات جدید در آن و دوم، تبدیل مجلهٔ پیام بهارستان از ماهنامه‌ای کم‌حجم و در زمینهٔ کتابداری و اطلاع‌رسانی به فصلنامه‌ای پرحجم و در زمینهٔ اسناد، مطبوعات و متون. این بدین معنا بود که دیگر جای اخبار در مجله‌ای تخصصی و بزرگی مثل پیام بهارستان نبود؛ بنابراین، از یک طرف با تغییر محتوایی و شکلی در پیام بهارستان و عدم پیش‌بینی فضایی برای اخبار کتابخانه در این مجله و از طرف دیگر با ارتقاء کیفیت و امکانات وب‌سایت و دسترسی آسان‌تر، سریع‌تر و به‌روز به اخبار کتابخانهٔ مجلس، درج اخبار کتابخانه در فضای مجازی آغاز گردید.
با توجه به اهتمام و عنایتی که رئیس کتابخانه مجلس به تهیه و ثبت و ضبط اخبار کتابخانه داشته در کمیت و کیفیت اخبار رشد فوق‌العاده‌ای به‌وجود آمده است. به‌طوری‌که در حدود ۶۰ درصد اخبار وب‌سایت چه از لحاظ تعداد و چه از لحاظ صفحات، مربوط به اخبار کتابخانهٔ مجلس است. اما از آنجایی‌که بعد از مدتی اخبار قدیمی به بخش آرشیو وب‌سایت منتقل می‌شود و دیدن یک‌جای اخبار کمی سخت است و ممکن است که وب‌سایت جدیدی جایگزین شود یا حتی تعطیل یا ویروسی گردد لازم دیده شد که اخبار به‌صورت مکتوب و کاغذی نیز وجود داشته باشد.
کاغذ اخبار بهارستان، شامل مجموعهٔ اخبار مربوط به کتابخانهٔ مجلس است که در وب‌سایت آن کتابخانه درج گردیده و پس از ویرایش و چاپ، صحافی شده و در کتابخانه به ثبت هم رسیده است. تاکنون ۳ مجلد از آن منتشر شده است.
باید اذعان نمود که این اخبار فقط، جنبهٔ خبری صرف نداشته، بلکه به معرفی انتشارات مختلف کتابخانه، مجموعه‌ها، فعالیت‌ها، کتابداری و اطلاع‌رسانی و آگاهی‌رسانی نیز می‌پردازد. در حال حاضر وب‌سایت کتابخانهٔ مجلس به یکیی از کانون‌های خبررسانی و مورد توجه پژوهشگران، دانشجویان و خبرنگاران تبدیل شده است و شاید بتوان گفت که باعث ایجاد حس رقابت مثبت بین کتابخانه‌ها نیز شده است.