بینه
تفسیر > آیه دوم و سوم

از نظر اغلب مفسران، عبارت «رسول من الله» بدل از «بینّه» است. به گزارش کاشانی، مفسر شیعه در منهج الصادقین، برای مصداق «رسول» در این آیه، سه احتمال را برشمرده‌اند. منظور شخص محمد است که فرستاده‌ای از جانب خداست، یا مراد از رسول، معجزه او — یعنی قرآن — است و در احتمال سوم منظور فرشته وحی، جبرئیل است که قرآن را بر پیامبر می‌خواند. نصر دیگر مفسر شیعی در کتاب تفسیر معاصرانه قرآن کریم، در تفسیر این آیه آورده‌است: اکثر مفسران منظور از «رسول» را محمد یا جبرئیل و «صحف مطهّرة» را قرآن گفته‌اند؛ در حالیکه هر دو اصطلاح را می‌توان به عنوان اشاره به رسولان و مجموعه وحی‌هایی دانست که بر هر امت فرستاده شده‌است. همچنین او معتقد است که کتاب‌های مقدس گذشته به «لوح محفوظی» اشاره دارد که همه وحی‌ها و فرمان‌ها از آن صادر یا نازل می‌شود.
مهم‌ترین بخش آیه دوم، عبارت «یَتْلُوا صُحُفًا مُطَهَّرَةً» است که صاحب‌نظران حوزه تفسیر قرآن اقوال مختلفی را در کتاب‌هایشان گزارش کرده‌اند و هر یک به دنبال معنا و مفهومی قابل قبول برای این عبارت بوده‌اند. به طوری‌که نُه دیدگاه گوناگون در این‌باره ارائه گردیده‌است. «صُحُف» جمع «صَحیفه» به معنای اوراق یا هر چیزی است که بر آن می‌نویسند. چه کاغذ باشد چه غیر از آن مانند لوح‌های سنگی یا فلزی و… تفاسیری که بیشتر معنای لغوی «صُحُف» را مد نظر داشته‌اند، مقصود از آن را کتاب به معنای عام گفته‌اند؛ بدون آنکه کتاب خاصی را در نظر داشته باشند. کلمه «مطهّره» را نیز به معنی دور از باطل، دور از شرک، مطهر و پاک از پلیدی و کفر تفسیر نموده‌اند. ثعلبی، مقاتل، زمخشری، نووی و سید قطب سنی مذهب، طبرسی و مکارم شیرازی شیعی، جزو مفسرانِ این دسته از تفاسیر لغوی هستند. گروه دیگری از مفسران به معنای ظاهری الفاظ توجه کرده‌اند و سه معنا را برای «صحف» در نظر می‌گیرند. به معنای قرآن مکتوب و ملفوظ که توسط فخر رازی، طبری، سیوطی و ابن ابی حاتم از مفسران اهل سنت نقل شده‌است. ماتریدی، ماوردی سنی مذهب و بانو امین مفسر شیعی در مخزن العرفان نیز منظور از این کلمه را کتاب‌های آسمانی پیشین دانسته‌اند. سید محمد حسین طباطبایی و سید علی اکبر قرشی و عباس سید کریمی از مفسران شیعه، کلمه صحف را به اجزای قرآن تفسیر کرده‌اند. در دیدگاه تفسیری باطنی و عرفانی از قرآن، پنج معنای باطنی از مفسران شیعه و سنی گزارش شده‌است که عبارت است از: لوح محفوظ، نفوس سماوی، قرآنی در آسمان قلب پیامبر اسلام و امامان شیعه.
«یَتلُوا» تُلُوّ، تِلْو و تلاوة به معنای تبعیت و از پی رفتن است. متابعت گاهی به جسم، گاهی به پیروی در حکم است که در این حالت مصدرش تُلُوّ وِ تِلْو است. گاهی هم با خواندن و با تدّبرِ معنی است که مصدر آن تلاوة است. راغب اصفهانی لغت‌شناس سنی، تلاوت را مخصوص کتاب‌های آسمانی و الهی می‌داند که اخصّ از قرائت می‌باشد. در خصوص عبارت «فیها کُتُبٌ قَیِّمَةٌ» مکارم شیرازی و نصر مفسران شیعی مذهب معتقدند که این جمله در ادامه آیه قبل آمده‌است و به محتوای آن کتاب‌ها و نوشته‌های آسمانی که از هرگونه انحراف و کجی و ناراستی و باطل در امان است، اشاره دارد. سپس مکارم شیرازی با توجه به این مطلب، برای کلمه «کُتُب» نیز دو معنا را ذکر می‌کند؛ یکی به معنی مکتوبات و دیگری احکام و قوانین الهی که از جانب خدا معلوم و معین گردیده‌است. دیگر مفسر شیعی، سید محمدحسین طباطبایی، در کتاب تفسیر المیزان همین نظر را متذکر است و معنای دوم را با مفهوم آیه مناسب‌تر می‌داند. طباطبایی «قیّمه» را از ریشه آن «قیام» و به معنای امر خیر، حفظ مصلحت و تضمین سعادت می‌داند که در اینجا صفت واقع شده‌است. به این ترتیب، کتاب‌های آسمانی قیّم و برپادارنده جوامع انسان‌ها هستند و با آوردن احکام و مقررات الهی مصالح بشر را حفظ می‌کنند. برای قیّمه معانی دیگری چون صاف و مستقیم، محکم و پابرجا یا ارزشمند و پر بهاء نیز گزارش شده‌است.