stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زبان آذری
منابع برای بررسی آثار زبان آذری > آثار مکتوب

آذری در منابع مکتوب. این موارد شامل موارد زیر است:
جمله‌ای به «زبان تبریز» در نزهة القلوب حمدالله مستوفی.
جمله‌ای به زبان «تبریزی» و دو جمله منسوب به شیخ صفی‌الدین اردبیلی، دو دوبیتی (دوبیت) احتمالاً از او، یک دوبیتی دیگر ظاهراً به زبان اردبیل، و یکی به زبان خلخال، همه این‌ها در صفوة الصفا از ابن بزاز، معاصر شیخ صدرالدین، پسر شیخ صفی‌الدین، و بنابراین مربوط به قرن هشتم/چهاردهم.
یازده دوبیتی دوتایی توسط شیخ صفی‌الدین، و بنابراین ظاهراً به زبان اردبیل، در سلسلة الانساب صفویه شیخ حسین، از نوادگان شیخ زاهد گیلانی، مراد شیخ صفی‌الدین.
یک غزل توسط همام تبریزی (متوفی ۷۱۴/۱۳۱۴) به زبان فارسی و یک زبان محلی که باید زبان تبریز باشد. این نمونه، با این حال، از نظر یک ویژگی مهم آوایی با جمله تبریزی که توسط ابن بزاز آمده است، متفاوت است: در شعر همام، ضمیر پیوسته شخص دوم مفرد -ت است، در حالی که در جمله ابن بزاز -ر است.
دو قصیده بی‌نام در نسخه‌ای خطی که در سال ۷۳۰/۱۳۲۹-۳۰ نوشته شده و در کتابخانه ایا صوفیه در استانبول نگهداری می‌شود؛ گویش این‌ها، با قضاوت از آواشناسی و برخی از واژگان که می‌توان آن‌ها را با اطمینان خواند، به نظر می‌رسد که به آذربایجان فارسی شمال مرکزی، احتمالاً منطقه تبریز-مرند تعلق دارد.
یک غزل و سیزده دوبیتی توسط مغربی تبریزی.
متنی احتمالاً توسط ماما عصمت، شاعر زن صوفی تبریز (متوفی قرن نهم/پانزدهم)، که در نسخه‌ای خطی، نگهداری شده در ترکیه، درباره زیارتگاه‌های اولیا در تبریز آمده است.
سه شعر به گویش‌های خمسه و قزوین، که توسط حمدالله مستوفی در نزهة القلوب نقل شده، که اگرچه به معنای محدود کلمه به آذربایجان تعلق ندارند، باید با سایر بقایای آذری مطابق با طبقه‌بندی گویش‌های ایرانی مدرن مناطق قزوین و زنجان گروه‌بندی شوند. این اشعار شامل یک دوبیتی توسط ابوالمجید بایگانی به گویش یکی از مناطق اطراف قزوین؛ دو دوبیتی توسط جولاهای ابهر، ظاهراً معاصر مستوفی، به گویش ابهر، شهری در خمسه، و قطعه‌ای از نه دوبیتی، توسط فردی به نام اویانج یا اوتنج، به گویش زنجان است. متن هر سه بسیار مخدوش است.
دو دوبیتی توسط کشفی، یک غزل و هفت دوبیتی توسط معالی، پنج دوبیتی توسط آدم، و هفت دوبیتی توسط خلیفه صادق از یک جنگ (نسخه خطی از گزیده‌های شخصی) که در طالش یافت شد، و جنگ دیگری از منطقه خلخال. اطلاعاتی در مورد نویسندگان و تاریخ تصنیف آنها در دست نیست، اما از نظر زبانی همگی نزدیک به اشعار شیخ صفی هستند.
ده کلمه از زبان «آذرباذکان» در مقابل فارسی، که در یک نسخه خطی قدیمی از لغت فرس اسدی طوسی در کتابخانه ملک نقل شده است.
دو غزل کوتاه، هر کدام پنج خط، توسط بدر شیروانی به زبان «کنار آب»، به یک گویش محلی شیروان و احتمالاً زبان مادری شاعری که در شماخی به دنیا آمده بود. زبان این اشعار تقریباً با دوبیتی‌های شیخ صفی‌الدین یکسان است (در زیر ببینید)؛ به چمن "من"، -ر، ضمیر پیوسته شخص دوم مفرد (مهر-ər «عشق تو»، قس غم-ər «غم تو»را بخوانید)، از «از»، وی «بدون»، کر-، بن مضارع «کردن»، واچ-، بن مضارع «گفتن» توجه کنید.
منابع برای بررسی آثار زبان آذری > وام‌واژه‌های آذری در ترکی آذربایجانی

کلمات قرض گرفته شده از آذری به ترکی آذربایجانی. این موارد شامل dardažar «بیمار» و *kušn «مزرعه» است که در دوبیتی‌های شیخ صفی آمده است. کارنگ تعدادی از کلمات تاتی را که در ترکی آذربایجانی نیز استفاده می‌شوند، مانند dīm «صورت»، zamī «زمین، مزرعه»، olis، آذری ulas «زغال» ذکر می‌کند. اما تعیین وسعت کامل چنین وام‌گیری‌هایی نیاز به تحقیقات بیشتر دارد. نویسندگان متعددی، به ویژه ادیب طوسی تعداد زیادی از کلمات غیر ترکی را که در ترکی آذربایجانی بخش‌های مختلف آذربایجان استفاده می‌شوند، جمع‌آوری کرده‌اند. اما، با نادیده گرفتن معیارهای زبانی مناسب، آنها را آذری در نظر گرفته‌اند، در حالی که در واقع، آنها، به طور کلی، فارسی (یا عربی، که از طریق فارسی قرض گرفته شده) هستند، واقعیتی که نشان می‌دهد آذری، برخلاف فارسی، به طور قابل توجهی بر واژگان ترکی آذربایجانی تأثیر نگذاشته است. فرض این محققان مبنی بر اینکه مطالب فصل آخر رساله روحی انارجانی آذری است نیز تمایل به بی‌اعتبار کردن نتیجه‌گیری‌های آنها داشته است.
نقش کسروی

مقالهٔ اصلی: آذری یا زبان باستان آذربایجان
وقتی پان‌ترک‌ها ادعا کردند از آن‌جا که مردم آذربایجان به ترکی سخن می‌گویند، زبان بومی مردم این منطقه ترکی بوده است، احمد کسروی در تحقیقات گسترده‌ای از منابع فارسی، عربی و حتی منابع تاریخی یونانی استفاده کرد. او نتیجه گرفت که مردم آذربایجان اصالتاً به زبانی ایرانی به نام آذری سخن می‌گفته‌اند که بعد از هجوم ترکان، زبان ترکی مورد استفاده قرار گرفته، ولی هنوز هم ردپایی از زبان آذری در آن مناطق به‌جا مانده است. زبان آذری گاهی به جای زبان ترکی مورد استفادهٔ مردم آذربایجان اطلاق می‌شود؛ اشتباهی که حتی در ویرایش دوم دانشنامهٔ اسلام هم صورت گرفته است.
به گفتهٔ یارشاطر، کسروی نخستین دانشمندی بود که این زبان را موضوع بحث و تحقیق قرار داد و اثر او در این باب هنوز هم استفاده می‌شود. آثار تاریخی کسروی توسط دیگر دانش‌پژوهان نیز به رسمیت شناخته شده است. ولادیمیر مینورسکی در مورد او می‌گوید:
کسروی روح تاریخ‌نگار راستگو را داراست. او در جزئیات دقیق و در ارائه شفاف است.
«مردمان بومی و اصیل یک‌جانشین روستایی و کشاورز آذربایجان در دوران فتح اعراب به لقب تحقیرآمیز علوج (غیرعرب) خطاب می‌شدند. این‌ها به گویش‌های متفاوتی همچون آذری و تالشی تکلم می‌کردند که هنوز هم امروز جزیره‌هایی از این زبان‌ها در میان مردمان ترک‌زبان آذربایجان دیده می‌شود. تنها سلاح این جمعیت آرام و صلح‌جوی روستایی فلاخن بود و بابک خرمدین با پشتیبانی این گروه برضد خلیفه قیام کرد.»
ولادمیر مینورسکی
«زبان آذری در حوزهٔ آذربایجان رواج داشت و یک زبان مهم ایرانی بود که مسعودی آن را در کنار دری و پهلوی نام می‌برد.»
ژیلبر لازار
«زبان حقیقی پهلوی زبان آذربایجان است که زبان اشکانیان بوده است.»
یوزف مارکوارت
گویش‌های کنونی

آذری را امروز باید گویشی مرده دانست، ولی بازمانده‌های آن را می‌توان در برخی از روستاهای آذربایجان شنید. گویش‌های «تاتی» امروز که در مناطقی از آذربایجان تکلم می‌شوند، از این بازمانده‌ها هستند.
بازمانده‌های زبان آذری ۸ شاخه هستند:
کرینگان از دهات دیزمار خاوری از بخش وَزرقان شهرستان اهر.
کِلاسور و خوینه‌رود از دهات بخش کلیبر شهرستان اهر.
گَلین قَیه از دهات هَرزَند از بخش زنوز شهرستان مرند.
عَنبران از بخش نَمین شهرستان اردبیل.
بیشتر روستاهای بخش شاهرود خلخال.
شماری از روستاهای طارم علیا.
روستاهای اطراف رامند در جنوب و جنوب غربی قزوین.
تالش، از اله بخش محله و شاندرمن در جنوب تا تالشِ جمهوری آذربایجان که از دسته گویش‌های «تاتی جنوبی» به‌شمار می‌روند.
تحقیق‌های آکادمیک

در مناطق روستایی ایران مرکزی و غربی و نیز در آذربایجان تا این روزگار جزیره‌های جداگانه‌ای از گویش‌های شمال‌غربی که بقایای گویش‌هایی هستند که سابقاً در سابقاً در پهنهٔ وسیعی از این منطقه رواج داشته‌اند، باقی مانده‌اند. هیچ‌یک از این گویش‌ها به صورت رضایت‌بخش مطالعه نشده و مسئلهٔ گروه‌بندی و طبقه‌بندی آنها، روابط متقابل آنها و روابط آنها با سایر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، کاملاً روشن نشده است.
مواد اساسی این گویش‌ها را ایران‌شناس مشهور روس، والنتین ژوکوفسکی طی دو سفر تحقیقاتی خود در ایران به سال‌های ۱۸۸۳ تا ۱۸۸۶ و ۱۸۸۹ میلادی، سپس اُ. مان (O. Mann) ایران‌شناس آلمانی در تحقیقات خود به سال‌های ۱۹۰۱ تا ۱۹۰۳ و ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۷) و بعد ایران‌شناس دانمارکی آرتور کریستنسن، و  و. ایوانف و دیگران جمع‌آوری کردند. در سال‌های اخیر دانشمندهای ایرانی مواد تازه‌ای دربارهٔ این گویش‌ها منتشر کرده‌اند.
در گویش‌های ایران مرکزی و شمال‌غربی در حال حاضر ۱۳ گروه تشخیص داده شده می‌شوند:
گویش‌های منطقهٔ کاشان-اصفهان.
گویش یزدی یا گبری.
گویش نائینی واقع میان اصفهان و یزد.
گویش نطنزی.
گویش خوری.
گویش‌های اطراف سمنان.
گویش‌های منطقهٔ وَفس، آشتیان، تفرش.
گویش تاکستانی
گویش‌های آذربایجان.
گویش‌های روستاهای تجریش (در شمال تهران) و گازرخان (در شمال‌شرقی قزوین).
گویش گورانی و گویش‌های اورامانی، کَندوله‌ای (در کوه‌های زاگرس، در غرب کرمانشاه) و باجلانی (در منطقهٔ موصل (در عراق)).
زازا یا دیملی (dimli).
گویش‌های استان فارس.
گویش‌های آذری را دانمشندان ایرانی دانشمندان ایرانی مانند عبدالعلی کارنگ، یحیی ذکاء و احسان یارشاطر مطالعه کرده‌اند. به خویشاوندی تمام این گویش‌ها با زبان تالشی اشاره شده است.
واژه‌های تبریزی

در واژه‌نامه‌ای به نام «فرهنگ جهانگیری» (سدهٔ یازدهم ق) به صراحت میان زبان مردم تبریز و زبان ترکی جدایی نهاده، نوشته شده است: «آژخ (= زگیل): به ترکی «لوینک» و به زبان تبریز «سکیل» گویند». در ادامه، به نمونه‌هایی از این واژگان آذری اشاره می‌شود:
| نمونه‌هایی از واژه‌های آذری> آذری | نمونه‌هایی از واژه‌های آذری> معنی | نمونه‌هایی از واژه‌های آذری> آذری | نمونه‌هایی از واژه‌های آذری> معنی | نمونه‌هایی از واژه‌های آذری> آذری | نمونه‌هایی از واژه‌های آذری> معنی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سهراب | سرخاب | کریوه | عقبه | برز | بلندی |
| تیته | مردمک | انین | نیزه | مله | ساس |
| مشکین‌پر | خفاش | کنگر | جغد | کلاه‌دیوان | قارچ |
| نگ/ تگ | کام دهان | شم | کفش | شفت | ناهموار |
| سور | لوچ | سودان | سار | زیوال | شبنم |
| زوال | انگشت | چراغله | کرم شب‌تاب | _ | _ |
جدول واژه‌ها

پیر لکوک تعدادی از واژه‌های آذری را قیاس کرده است:
| جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> معنی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> هرزندی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> کرینگالی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> شالی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> کجلی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> هزاررودی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> چالی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> تاکستانی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> سگزآبادی | جدول واژه‌های آذری (در قسمت علامت «-»، واژگان ترکی جایگزین واژگان آذری شده است)> اشتهاردی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| آب | öv | - | - | - | - | āva | vuya | owa | āwa |
| باد | vör | - | - | - | - | - | - | - | - |
| برف | vohor | var | var | - | - | - | - | - | - |
| بزرگ | kala | kenta | pilla | - | pille | - | pella | - | - |
| پسر | zöra | zuvā | zā | - | zā | pur | fer | fer | fura |
| خواهر | höv | - | xāvar | howlig | xā | xwāka | xāka | xāča | xāka |
| روز | ru | rüž | - | - | - | - | rev | rev | - |
| زن | yan | yan | zan(-ar-) | žana | zana | zaniaĵ | zeynia | zaniaĵ | zena |
| سگ | isbā | pā | seba | esbe | seba | - | - | - | esbi |
| شیر | šet | šert | šet | šet | šet | - | - | - | - |
آواشناسی

مصوت‌ها:
شمال‌غربی: هرزندی، کرینگانی/aāeiīoöuü/.
شمال‌شرقی: شالی /aāeəiou(ü)/، هزاررودی /aāeiou/.
جنوبی:/aāe(ē)ioöu/.
صامت‌ها همان صامت‌های زبان فارسی هستند، اما گویش چالی صامت /XW/نیز دارد.
اسم و صفت

جنس مؤنث در گویش‌های شمال‌شرقی (کجلی، هزاررودی) و جنوبی (تاکستانی، چالی، سگزآبادی، اشتهاردی) وجود دارد. این جنس به وسیلهٔ تکواژ a- مشخص می‌شود و این تکواژ تکیه ندارد: کجلی kárg-a «مرغ»، هزاررودی be'z-a «بز»، تاکستانی vél-a «گل»، چالی äv-a «آب»، سگزآبادی kélm-a «کرم» اشتهاردی xól-a «خاکستر». شمار جمع پسوندهای متعددی دارد: شمال‌غربی: هرزندی yan-oy «زنان»، küy-un «کوه‌ها»، کرینگانی yan-inde «زنان»؛ شمال‌شرقی: شالی ān-، کجلی žaneg-e «زن‌ها»، berāleg-e «برادرها»، هزاررودی ásb-e «اسب‌ها»، چالی qóč-e، تاکستانی qoč-ón، سگزآبادی qúč-e «قوچ‌ها»، اشتهاردی esb-ehä «سگ‌ها». اکثر گویش‌های آذری حداقل یک حالت غیرفاعلی (مفرد) دارند و در برخی از گویش‌ها گاهی دو یا حتی سه حالت غیرفاعلی (مفرد مذکر مؤنث، جمع) نیز به چشم می‌خورد: شمال‌غربی: هرزندی، کرینگانی: مفرد e/-i-، جمع un؛ شمال‌شرقی: شالی: مفرد e-؛ کجلی: مفرد e-، جمع on-؛ هزاررودی: مفرد e-، جمع ān-؛ جنوبی: چالی: مفرد مذکر e-، مؤنث a- (=فاعلی)، جمع ō(n)-؛ تاکستانی: مفرد مذکر e-، مؤنث a- (=فاعلی)؛ سگزآبادی: مفرد مذکر e-، مؤنث a- (=فاعلی)، جمع un-؛ اشتهاردی: مفرد مذکر e-، مؤنث ā-، جمع un-. برخی از گویش‌ها یک حالت غیرفاعلی مختوم به ar- دارند (اسم‌های خویشاوندی): شالی: pe «پدر»، غیرفاعلی piar، چالی xwāka «خواهر»، غیرفاعلی xwākar و غیره.
حالت غیرفاعلی نقش‌های زیر را ایفا می‌کند:
مضاف‌الیه (پیش از مضاف قرار می‌گیرد): هرزندی Hasan-i keteb «کتابِ حسن»، کجلی šet-e tuk «خامه شیر» هزاررودی deta-r čādera «چادرِ دختر».
مفعول صریح: شالی dass-e agir «دست را بگیر»، کجلی bežanã «زن را بزنید»، چالی češm-ō debandöm «چشم‌ها را ببندم».
متممِ برخی از حروف اضافه پسایند؛
صفت پیش از اسم می‌آید و پایانهٔ a- را می‌گیرد: کرینگانی čuk-a mert «مرد خوب»، هزاررودی sor-a xalā «لباس سرخ»، چالی kov-a qāter «قاطر خاکستری». در گویش‌هایی که دارای جنس دستوری هستند، مسند می‌تواند با مسندالیه مطابقت کند: چالی āva siā-rang-a bia «آب (مؤنث) سیاه‌رنگ (مؤنث) بود»، سگزآبادی āaya xār-a va «او (مؤنث) بیمار بود».
ضمیر شخصی منفصل

| زبان> زبان.زبان.زبان | حالت فاعلی:> مفرد.اول شخص.اول شخص | حالت فاعلی:> مفرد.دوم شخص.دوم شخص | حالت فاعلی:> مفرد.سوم شخص.مونث | حالت فاعلی:> مفرد.سوم شخص.مذکر | حالت فاعلی:> جمع.اول شخص.اول شخص | حالت فاعلی:> جمع.دوم شخص.دوم شخص | حالت فاعلی:> جمع.سوم شخص.سوم شخص |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هرزندی | man | te | a | a | āmā | šema | āvoy |
| کرینگالی | mun | te | ava | ava | am | šemi | ayyen , avun |
| شالی | az | te | a | a | ama | šema | avān |
| کجلی | az(i) | atō | a | a | ame | šōme | ave |
| هزاررودی | az | ta | oa | o | omā | šemā | o |
| چالی | az | ta | aya | a | āmā | šömā | ay |
| تاکستانی | a(z) | ta | āva | āv | āmā | šomā | ānā |
| سگزآبادی | a(z) | ta | āya | ā | amā | šemā | āhāya |
| اشتهاردی | az | tö | ā | a | čamā | šemā | āhā |
حالت مفعول صریح

| زبان> زبان.زبان | حالت مفعول صریح:> مفرد.اول شخص | حالت مفعول صریح:> مفرد.دوم شخص | حالت مفعول صریح:> مفرد.سوم شخص | حالت مفعول صریح:> جمع.اول شخص | حالت مفعول صریح:> جمع.دوم شخص | حالت مفعول صریح:> جمع.سوم شخص |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هزاررودی | adem | ata | aĵo | ačemā | ašemā | aĵ(u)ān |
اعداد

| زبان | عدد:> ۱ | عدد:> ۲ | عدد:> ۳ | عدد:> ۴ | عدد:> ۵ | عدد:> ۶ | عدد:> ۱۰ | عدد:> ۲۰ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هرزندی | i | de | here | ĉō | pinč | šoš | doh | vist |
| کرینگانی | i | de | heri | ĉu | pinč | šāš | dā | vist |
| کجلی | i | dö | se | ĉuar | panĵ | --- | --- | --- |
| هزاررودی | iv | de | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| چالی | i | dö | sö | ĉuar | panĵ | šeš | :da | vis |
در برخی از گویش‌ها، اسمی که با عدد بالاتر از «یک» به کار رفته باشد، پسوند جمع می‌گیرد: کجلی: dö berāleg-e «دو برادر»، چالی: šaš suār-ō «شش سوار».
ضمیر شخصی منفصل

ضمیر شخصی منفصل:
| زبان> زبان.زبان.زبان | حالت غیر فاعلی (عامل):> مفرد.اول شخص.اول شخص | حالت غیر فاعلی (عامل):> مفرد.دوم شخص.دوم شخص | حالت غیر فاعلی (عامل):> مفرد.سوم شخص.مونث | حالت غیر فاعلی (عامل):> مفرد.سوم شخص.مذکر | حالت غیر فاعلی (عامل):> جمع.اول شخص.اول شخص | حالت غیر فاعلی (عامل):> جمع.دوم شخص.دوم شخص | حالت غیر فاعلی (عامل):> جمع.سوم شخص.سوم شخص |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شالی | man | te | ave | ave | ama | šema | avān |
| کجلی | aman | tö | ave | ave | ame | šömā | avon |
| هزارودی | men | ta | ave | ave | amā | šema | oān |
| چالی | men | ta | aya | ay,yi | amā | šömā | ayōn |
ضمایر متصل

| زبان> زبان.زبان | ضمایر متصل:> مفرد.اول شخص | ضمایر متصل:> مفرد.دوم شخص | ضمایر متصل:> مفرد.سوم شخص | ضمایر متصل:> جمع.اول شخص | ضمایر متصل:> جمع.دوم شخص | ضمایر متصل:> جمع.سوم شخص |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هرزندی | īm- | īr- | ī- | mun- | lun- | i- |
| کرینگانی | m- | a- | ž- | mon- | on- | šon- |
| شالی | m- | r- | š- | mān- | rān- | šān- |
| کجلی | m- | r- | š- | mon- | ron- | šon- |
| هزارودی | m- | i- | š- | mān- | iān- | šān- |
| چالی | m- | i- | š- | mō(n)- | yō(n)- | šō(n)- |
| تاکستانی | m- | i- | š- | mon- | yon- | šon- |
| سگزآبادی، اشتهاردی | m- | i- | š- | mun- | yun- | šun- |
ضمیرهای ملکی

| زبان> زبان.زبان.زبان | ضمایر ملکی (در تاکستانی، سگزآبادی و اشتهاردی نقش عامل نیز دارند)> مفرد.اول شخص.اول شخص | ضمایر ملکی (در تاکستانی، سگزآبادی و اشتهاردی نقش عامل نیز دارند)> مفرد.دوم شخص.دوم شخص | ضمایر ملکی (در تاکستانی، سگزآبادی و اشتهاردی نقش عامل نیز دارند)> مفرد.سوم شخص.مونث | ضمایر ملکی (در تاکستانی، سگزآبادی و اشتهاردی نقش عامل نیز دارند)> مفرد.سوم شخص.مذکر | ضمایر ملکی (در تاکستانی، سگزآبادی و اشتهاردی نقش عامل نیز دارند)> مونث.اول شخص.اول شخص | ضمایر ملکی (در تاکستانی، سگزآبادی و اشتهاردی نقش عامل نیز دارند)> مونث.دوم شخص.دوم شخص | ضمایر ملکی (در تاکستانی، سگزآبادی و اشتهاردی نقش عامل نیز دارند)> مونث.سوم شخص.سوم شخص |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هرزندی | čaman | ešte | avi | avi | čāmā | šema | āvun |
| کرینگانی | čeman | te | čayā | čayā | čami | šemi | čavun |
| شالی | čeman | ešte/-a | ča, če | ča, če | čema | šema | čān |
| کجلی | čama(n) | ëštë | ča | ča | čame | šōme | čovon |
| هزاررودی | čemen | ešta | ĵo | ĵo | čemā | šemā | ĵ(u)ān |
| چالی | čema(n) | ešta | ĵaya | ĵay | čemā | šōmā | ĵaya |
| تاکستانی | čeme | ešta | ĵāva | ĵā(v) | čömā | šomā | ĵānā |
| سگزآبادی | čemen | ešta | ĵia | ĵie | čemā | šemā | ĵiun |
| اشتهاردی | čemen | ešta | ĵuā | ĵi | čamā | šemā | ĵiun |
سایر ضمیرها

ضمیرهای انعکاسی: هرزندی ištan، کرینگانی hišton، چالی xōd (غیرفاعلی xešten)، تاکستانی xoštanT (غیرفاعلی xoštanar)، سگزآبادی xoštan، اشتهاردی xošnā، xošden.
ضمیرهای اشاره («این» / «آن»): هرزندی a/en، جمع emoy/?؛ کرینگانی ā/em، جمع eme/?؛ هزاررودی o/am، جمع o/ame؛ چالی ā/em، جمع ay/eme؛ تاکستانی ā(v)/em، جمع ānā/e(m)nā؛ سگزآبادی، جمع āhāyn/emehāyn؛ اشتهاردی a/na، جمع āhā/nahā.
حالت فاعلی منطقی

| زبان> زبان.زبان | حالت فاعل منطقی (ساخت ارگتیو):> مفرد.اول شخص | حالت فاعل منطقی (ساخت ارگتیو):> مفرد.دوم شخص | حالت فاعل منطقی (ساخت ارگتیو):> مفرد.سوم شخص | حالت فاعل منطقی (ساخت ارگتیو):> جمع.اول شخص | حالت فاعل منطقی (ساخت ارگتیو):> جمع.دوم شخص | حالت فاعل منطقی (ساخت ارگتیو):> جمع.سوم شخص |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| هزاررودی | adem | ata | a/oa | ačemā | ašemā | oe |
نحو

به هنگام استفاده از صورت‌های ماضی افعال متعدی، وندهای ضمیری به یکی از واژه‌های پیش از فعل وصل می‌شوند: شالی: man avān-əm binde «من آنها را دیدم»، هزاررودی men i asdar-em vind «من اَستَری را دیدم». هنگامی که مفعول منطقی جمله به صورت جمع آمده باشد، فعل می‌تواند با آن مطابقت کند: هزاررودی men o-m-e bezande «من آنها را زدم»، اشتهاردی Hasan-e lazak-ehā bezandi «حسن بچه‌ها را زد».
ویژگی آوایی و صرفی زبان آذری

نبود اعراب‌گذاری، کاستی‌های الفبای عربی در نشان دادن جزئیات تلفظ، خطاهای کاتب و تأثیر فارسی کلاسیک، خواندن بقایای ادبی آذری را دشوار می‌کند. با این وجود، آن‌ها برخی از ویژگی‌های واقعی آواشناسی، دستور زبان و واژگان زبانی را که در آن نوشته شده‌اند، آشکار می‌کنند. در این‌جا ویژگی‌های دو اثر مکتوب بررسی می‌شود. از آنجا که اردبیل چه قبل از اسلام و چه بعد از آن مرکز آذربایجان بوده است، می‌توان تصور کرد نویسندگان اسلامی هنگام صحبت از زبان آذری بیشتر به زبان این شهر نظر داشته‌اند و می‌توان چنین پنداشت که زبان و دوبیتی‌های شیخ صفی‌الدین اردبیلی نمودار یکی از گویش‌های مهم آذری است. محدودیت این دوبیتی‌ها و نیز تصحیف و تحریف آن‌ها موجب شده است که پی بردن به ویژگی‌های آوایی و صرفی ـ نحوی آن‌ها دشوار گردد. با این‌همه به بعضی از ویژگی‌های به دست آمده از این دوبیتی‌ها می‌توان یقین داشت. از آن جمله:
ویژگی‌های آوایی: تبدیل d بعد از مصوت (در مراحل قدیم‌تر: t میان دو مصوت) به r مانند «دِلَر» (= دلت)، «شرم» (= شدم، رفتم)، «آمریم»، (= آمدیم)، «بری» (= بود) و غیره. در ۲ گویش هرزندی (گلین قیه) و گویش کلاسور نیز این ویژگی دیده می‌شود، مثلاً zora (= زاده، پسر) vör (= باد، واد)، Kar (= خانه، کده)، amārā (= آمد) و غیره. چنان‌که از گویش‌های طارم و خوئین و رامند و رودبار الموت برمی‌آید، این قاعده در جنوب آذربایجان رواج نداشته است. قاعدهٔ دیگر بازماندن «ژ» اصلی در آغاز کلمات است چنان‌که در کلمات ـژیر» به معنی زندگی (قس: Jyd در پارتی) و «ژر» (= زد) دیده می‌شود. قاعدهٔ دیگر واکدار شدن «چ» قدیم ایرانی و تبدیل آن به «ج» است مانند «ریجی» (= می‌ریزد) و «نواجی» (= نمی‌گویی). دیگر وجود مصوتی میانی که معمولاً آن را با a یا ö نشان می‌دهند. دیگر به کار بردن «ه» به جای «خ» مانند «هرده» (= خورده).
ویژگی‌های صرفی: از ویژگی‌های صرفی این زبان وجود ۴ دسته ضمیر شخصی در حالت‌های فاعلی، مفعولی، ملکی و متصل است. دیگر کاربرد نش» به جای شناسهٔ دوم شخص مفرد مضارع التزامی مانند «مواجش» (= نگویی) و کاربرد «ی» برای شناسهٔ سوم شخص مفرد مضارع اخباری مانند «ریجی» (= می‌ریزد) است دیگر از خصوصیات صرفی فعل، ساختن مضارع یا یک نوع مضارع از صفت مفعولی قدیم است که عموماً بن ماضی گفته می‌شود مانند «بکشتیم» (= می‌کشم)، «بهشتیم» (= میَهلم)، «ندشتیم» (= نمی‌آزارم). دیگر قلب مضاف و مضافٌ‌الیه است مانند ـاویانی بنده» (= بندهٔ خدا). «چوگان گوییم» (= گوی چوگانم) و غیره. دیگر اینکه شناسهٔ اول شخص مفرد به جای «ام»، «دایم» بوده است. بسیاری از واژه‌های آذری که پاره‌ای از ویژگیهای آوایی مذکور، در آن‌ها حفظ شده است، هنوز هم در زبان مردم نقاط مختلف آذربایجان متداول است.
در قصاید استانبولی، کلمات و لغت‌شناسی شعر، مربوط به ناحیه مرند و تبریز است:
در ایرانی باستان ā> ū، برای مثال āžūr به معنی آزاد، dūr به معنی «دار» (نگه داشتن)، gūn به معنی جان (پارتی و پهلوی: gyān)، لغت huzdan به معنی خواستن، pūydūr به معنی پایدار، vad-nehūd به معنی بدنهاد.
بین دوهجایی ایرانی باستان t> r در āžūr، همچنین -r به معنی «تو»، zūnar به معنی «داند» (برگرفته از *zān-)، کلمه žaran به معنی «زَنَد»، (برگرفته از *jat-)
بین دو هجایی ایرانی باستان č> j در jeman به معنی «مال خودم» (برگرفته از ایرانی باستان hača)
ایرانی باستان x, xw> h در harda به معنی خورده، *hūzdan به معنی خواستن، hošk به معنی خشک (ایرانی باستان *huška)
بعضی لغات دیگر: gūn به معنی «روان»، *karend به معنی «کردن، ساختن» (پارتی kar-)، کلمه sag به معنی سنگ، vūn به معنی خون (معادل vohunī اوستایی)
هم‌سنجی بعضی واژه‌های آذری در سایر زبان‌های خانواده ایرانی

| مقایسه زبان آذری با کردی سورانی و زازاکی> آذری | مقایسه زبان آذری با کردی سورانی و زازاکی> زازاکی | مقایسه زبان آذری با کردی سورانی و زازاکی> پارسی | مقایسه زبان آذری با کردی سورانی و زازاکی> کردی سورانی |
| --- | --- | --- | --- |
| برز-berz | berz | بلند (بُرز)* | barz/bilind |
| هرز-herz | erz | هل | hil |
| سور-sor | ser | سال | sall |
| دیل-dêl | zerri | دل | dil |
| هره-hre | hire | سه | se |
| دس-des | des | ده | de/da |
واژه برز (borz) در فارسی نوین آغازین (burz) کاربرد داشته و برگرفته از پارسی میانه بورز (burz-bwlc) بوده که امروزه در برخی واژگان مانند «البرز»، (al-borz) بازمانده است.
برای مطالعه بیشتر

برگی از الفهرست ابن‌ندیم
ج. آل احمد، اشاره‌ای بسیار دیرآمده بر «لهجهٔ رامند»، فرهنگ ایران‌زمین ۱۲، ۱۳۴۳، صص ۳۲۳–۳۲۹
ج. آل احمد، اورازان، تهران ۱۳۳۳.
ج. آل احمد، تات‌نشین‌های بلوک زهرا، تهران ۱۳۳۷.
م.ا. ادیب طوسی، نمونه‌ای چند از لغت آذری، نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات تبریز شماره ۸، ۱۳۳۵ شمسی: صص ۳۱۰–۳۴۹؛ شماره ۹، ۱۳۳۶ شمسی: ۱۳۵–۱۶۸، ۲۴۲–۲۷۵، ۳۶۱–۳۸۸.
ذکاء، یحیی، گویش کرینگان، تهران ۱۳۳۲.
ذکاء، یحیی، گویش گلین‌قیه یا هرزند، فرهنگ ایران‌زمین ۵، ۱۳۳۶، ۵۱–۹۲.
م. ستوده، خوئینی یکی از لهجه‌های آذری، فرهنگ ایران‌زمین شماره ۶، ۱۳۳۷ شمسی، ۳۲۴–۳۲۷.
م. ستوده، رسالهٔ لغات «فرس قدیم» اهالی رامند، فرهنگ ایران‌زمین، شماره ۳، ۱۳۳۴ شمسی، صص ۲۲–۷۷.
ع.ع. کارنگ، تاتی و هرزنی، تبریز ۱۳۳۳.
ع.ع. کارنگ، تاتی و کرینگان، نشریه دانشکده ادبیات تبریز، شماره ۴، ۱۳۳۰ شمسی.
م. مرتضوی، فعل در زبان هرزنی، نشریه دانشکده ادبیات تبریز، شماره ۱۴، ۱۳۴۱ شمسی، صص ۵۴۳–۵۸۸؛ شماره ۱۵، ۱۳۴۲ شمسی، صص ۶۱–۹۷.
م. مرتضوی، نکته‌ای چند از زبان هرزنی، نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات تبریز، شماره ۶، ۱۳۳۳ شمسی، صص ۳۰۴–۳۱۴.
W. B. Henning , The ancient language of Azerbaijan, TPHs 1954, 157-177
W. IVANOW, The dialect of Gozärkhon in Alamut, AcOr, 1931, 352-369
E. Yarshater, “The Tati Dialect of Shāhrud (Khalkhāl),” BSOAS 22, 1959, pp. 52-68.
E. Yarshater, “The Tati Dialect of Kajal,” BSOAS 23, 1960, pp. 257-68.
E. Yarshater, “The Tati Dialects of Rāmand,” in A Locust’s Leg. Studies in Honour of S. H. Taqizadeh, ed. W. B. Henning and E. Yarshater, London, 1962, pp. 240-45.
E. Yarshater,“Marāḡīān-e Alamūt wa Rūdbār wa zabān-e ānhā,” Majalla-ye Īrānšenāšī 1, 1346 Š. /1967.
E. Yarshater,A Grammar of Southern Tati Dialects (Median Dialect Studies I), The Hague and Paris, 1969.
E. Yarshater, Distinction of the feminine gender in Southern Tāti, in: Studia Classica et Orientalia Anatonino Pagliaro. III, Roma 1969, 281-301
E. Yarshater, “The Tati Dialects of Ṭārom,” in W. B. Henning Memorial Volume, ed. M. Boyce and I. Gershevitch, London. 1970, pp. 451-67.
E. Yarshater, The use of postpositions in Southern Tati, in: Yād-nāme-ye Irāni-ye Minorsky, Tehran 1969, 221-255
برگی از نزهه‌القلوب (به قلم حمدلله مستوفی که در زمان قاجار به سفارش میرزا محمد ملک‌الکتاب شیرازی چاپِ دوباره شده است) که زبان اهالی مراغه را پهلویِ معرب می‌داند.
تورشل، استان پدلاسکی

Village در Podlaskie, 23x15px|border |alt=|link= لهستان
| Turośl | Turośl |
| --- | --- |
Village: Village
Turośl: Turośl
مختصات: ۵۳°۲۳′ شمالی ۲۱°۴۳′ شرقی﻿ / ﻿۵۳٫۳۸۳°شمالی ۲۱٫۷۱۷°شرقی﻿ / 53.383; 21.717: مختصات: ۵۳°۲۳′ شمالی ۲۱°۴۳′ شرقی﻿ / ﻿۵۳٫۳۸۳°شمالی ۲۱٫۷۱۷°شرقی﻿ / 53.383; 21.717
استان‌های لهستان: Podlaskie
County: Kolno
گمینا: Turośl
جمعیت: ۱٬۵۰۰
تورشل، استان پدلاسکی (به لاتین: Turośl, Podlaskie Voivodeship) یک منطقهٔ مسکونی در لهستان است که در Gmina Turośl واقع شده‌است.
خصوصیات

تورشل ۱٬۵۰۰ نفر جمعیت دارد.
ننگی

مکان
| ننگی Ննգի | ننگی Ննգի |
| --- | --- |
ننگی: ننگی
مختصات: ۳۹°۴۷′۳۸″ شمالی ۴۶°۵۳′۱۶″ شرقی﻿ / ﻿۳۹٫۷۹۳۸۹°شمالی ۴۶٫۸۸۷۷۸°شرقی﻿ / 39.79389; 46.88778: مختصات: ۳۹°۴۷′۳۸″ شمالی ۴۶°۵۳′۱۶″ شرقی﻿ / ﻿۳۹٫۷۹۳۸۹°شمالی ۴۶٫۸۸۷۷۸°شرقی﻿ / 39.79389; 46.88778
استان شهرستان: استان مارتونی شهرستان خواجه‌وند
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۴
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۵
ننگی (ارمنی: Ննգի)؛ جمعیت به (ترکی آذربایجانی: Cəmiyyət) یک منطقهٔ مسکونی در جمهوری آرتساخ است که در استان مارتونی واقع شده‌است.