سند چشم‌انداز ۱۴۰۴ ایران
ارزیابی برنامه‌های پنج ساله توسعه کشور از منظر تحقق اهداف اقتصادی سند

عملکرد شاخص رشد اقتصادی
برنامه اول بالاترین و برنامه پنجم کمترین رشد اقتصادی را داشته است.
| عنوان | برنامه اول ۱۳۶۸–۱۳۷۲ | برنامه دوم ۱۳۷۴–۱۳۷۸ | برنامه سوم ۱۳۷۹–۱۳۸۳ | برنامه چهارم ۱۳۸۴–۱۳۸۸ | برنامه پنجم ۱۳۹۰–۱۳۹۴ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| متوسط رشد اقتصادی | ۷/۴ | ۳/۲ | ۶/۱ | ۴/۴ | ۰/۳۸- |
عملکرد شاخص رشد تورم
در سالهای ۱۳۶۰–۱۳۶۸ مجموع نرخ تورم ۱۹/۳ درصد بود. بعد از جنگ نرخ تورم با یک سیر صعودی به ۴۹/۴ درصد رسید و در سال ۱۳۷۴ بالاترین نرخ تورم ایران بعد از انقلاب ۵۷ ثبت شد. در برنامه دوم نرخ تورم با تأسیس حساب ذخیره ارزی کاهش یافت. متوسط نرخ تورم در برنامه سوم به ۱۵/۷ درصد کاهش یافت که پایین‌ترین متوسط نرخ تورم در میان برنامه‌های توسعه پس از انقلاب است. در برنامه چهارم توسعه به دلیل عدم انضباط مالی و پولی و نیز تحریمهای بین‌المللی نرخ تورم از ۱۰/۸ درصد سال ۱۳۸۸ به ۳۰/۵ درصد سال ۱۳۹۱ افزایش یافت. متوسط نرخ تورم برنامه چهارم ۱۷/۶۶ درصد شد. در اواخر برنامه پنجم ارائه تصویر مثبت و رو به بهبود از فضای بین‌المللی در کنار سیاست انضباط مالی و کنترل رشد پایه پول، منجر به تورم تک رقمی گردید.
| عنوان | برنامه اول | برنامه دوم | برنامه سوم | برنامه چهارم | برنامه پنجم |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نرخ تورم (درصد) | ۱۸/۸ | ۲۵/۶۲ | ۱۴/۲ | ۱۵/۳۸ | ۲۲/۸۴ |
عملکرد شاخص تحولات ارزی
در خصوص نظام ارزی، از سال ۱۳۶۷ و طی برنامه اول توسعه، نظام شناور مدیریت شده و تک نرخی نمودن ارز بر بازار حاکم شد. در سال ۱۳۷۲ سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز به اجرا درآمد و نرخ‌های سه‌گانه ملغی شد و نرخ جدید ۱۵۰۰ ریال بر هر دلار انتخاب شد. در برنامه سوم توسعه عمدتاً در قالب سیاست تثبیت و پذیرش نظام چندنرخی ارز عمل شد. در نهایت در سال ۱۳۸۱دولت سیاست یکسان‌سازی نرخ ارز اعمال کرد. شکاف قابل توجه بین نرخ رسمی و بازار آزاد در نیمه اول ۱۳۸۹، شکل‌گیری بحران ارزی از نیمه دوم ۱۳۹۰ و تشدید آن در سال ۱۳۹۱ به دنبال تشدید تحریم‌های بین‌المللی و شکل‌گیری نظام چندگانه ارزی در برنامه چهارم توسعه رخ داد. کاهش نوسانات نرخ ارز و ایجاد ثبات در نرخ دلار در کنار عدم توفیق در آزادسازی و یکسان‌سازی نرخ ارز در برنامه پنجم بود.
عملکرد بازار کار و اشتغال
عملکرد برنامه اول نشان داد تحقق اهداف پیش‌بینی شده تا حدودی از موفقیت نسبی برخوردار بوده. در برنامه سوم اصلاح قوانین بازار کار در کنار اجرای سیاست فعال بازار بهبود نسبی عملکرد اشتغال را به دنبال داشت. عملکرد برنامه چهارم در اشتغال زایی از طریق بنگاه‌های زودبازده و مشاغل خانگی و کارآفرینی موفقیت‌آمیز نبود و طی سالهای ۱۳۸۵–۱۳۹۰ سالانه ۱۴۰۰۰ شغل ایجاد شد که با ۲/۵ میلیون شغل وعده داده شده توسط دولت تفاوت فاحشی داشت. در برنامه پنجم هم سیاست مشخصی در جهت اشتغال زایی ارائه نشد.
| عنوان | برنامه اول | برنامه دوم | برنامه سوم | برنامه چهارم | برنامه پنجم |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نرخ بیکاری (درصد) | ۹/۱ | ۱۳/۰۳ | ۱۲/۶۸ | ۱۱/۱۲ | ۱۱/۲۸ |
عملکرد شاخص بهره‌وری
بهره‌وری کل عوامل تولید در برنامه اول تا پنجم روندی کاهشی دارد.
| عنوان | برنامه اول | برنامه دوم | برنامه سوم | برنامه چهارم | برنامه پنجم |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| رشد بهره‌وری نیروی کار | ۳/۴۲ | ۱/۵۲ | ۲/۱۹ | ۳/۳۱ | ۱/۲۲- |
| رشد بهره‌وری سرمایه | ۰/۹۳ | ۰/۸۵ | ۱/۲۴ | ۰/۴۴- | ۲/۸۹- |
| رشد بهره‌وری کل اقتصاد | ۲/۱۷ | ۱/۱۸ | ۱/۷۲ | ۱/۴۳ | ۲/۰۵- |
عملکرد شاخص کاهش نابرابری و توزیع درآمد
شاخص نسبت دهک بالا به پایین طی برنامه اول کاهش محسوسی نداشت. در این دوره یکسان‌سازی نرخ ارز، آزادسازی قیمتها و اجرای سیاست تعدیل اقتصادی موجب افزایش شدید قیمتها و نرخ تورم ۴۹/۴ درصد شد و رویکرد رونق تولید و رشد اقتصادی بود تا عدالت اجتماعی. در برنامه دوم در کنار خصوصی‌سازی و رشد اقتصادی، به عدالت اجتماعی نیز توجه شد و نسبت دهک بالا به پایین، از ۱۶/۱ در سال ۱۳۷۴ به ۱۵/۴ در سال ۱۳۷۸ بهبود یافت و در برنامه سوم از ۱۵ در سال ۱۳۷۹ به ۱۴/۶ در سال ۱۳۸۳ کاهش یافت ولی ضریب جینی به بالای ۰/۴ رسید. در برنامه چهارم، اتخاذ سیاستها و طرح‌هایی نظیر مسکن مهر و توزیع یارانه نقدی موجب شد شاخص نسبت دهک بالا به پایین از ۱۴/۵ در سال ۱۳۸۴ به ۱۴/۱ در سال ۱۳۸۸ و ۱۰/۷۹ در سال ۱۳۹۱ کاهش یابد. ضریب جینی نیز به ۰/۳۸ کاهش یافت. در برنامه پنجم توسعه، ضریب جینی به ۰/۳۹ افزایش یافت و در وضعیت توزیع درآمد بهبودی حاصل نشد.
| دوره و برنامه‌های توسعه | دوره ۱۳۵۷–۱۳۶۷ | برنامه اول ۱۳۶۸–۱۳۷۲ | برنامه دوم ۱۳۷۴–۱۳۷۸ | برنامه سوم ۱۳۷۹–۱۳۸۳ | برنامه چهارم ۱۳۸۴–۱۳۸۸ | برنامه پنجم ۱۳۹۰–۱۳۹۴ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ضریب جینی | ۰/۴۱۷ | ۰/۳۹۸ | ۰/۳۹۹ | ۰/۴۰۶ | ۰/۳۹۶۸ | ۰/۳۷۵ |
| سهم ۱۰ درصد ثروتمندترین به ۱۰ درصد فقیرترین | ۱۹/۷۱۸ | ۱۶/۳۴۰ | ۱۵/۱۸۰ | ۱۵/۴۲ | ۱۴/۴۴ | ۱۱/۵۱ |
عملکرد شاخص سیاست خارجی
| ارزش به میلیارد دلار | متوسط ۱۳۵۸–۱۳۶۷ | متوسط ۱۳۶۸–۱۳۷۵ | متوسط ۱۳۷۶–۱۳۸۳ | متوسط ۱۳۸۴–۱۳۹۲ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واردات کالا | ۱۲/۷ | ۱۷/۵ | ۲۰/۶ | ۳۶/۶ |
| صادرات غیرنفتی | ۰/۶ | ۲/۹ | ۴/۸ | ۱۹/۷ |
| صادرات نفت و گاز | ۱۲/۲۶ | ۱۵/۸ | ۲۱/۷ | ۷۹/۱ |
| کسری تجاری بدون نفت | ۱۲/۲ | ۱۴/۶ | ۱۵/۸ | ۴۳/۹ |
| باز بودن تجاری (درصد) | ۱۹/۳ | ۴۰/۹ | ۴۰/۲ | ۴۵/۱ |
| نفوذ واردات (درصد) | ۹ | ۱۹ | ۱۷ | ۱۷/۶ |
اندازه دولت
برنامه اول توسعه کمترین و برنامه چهارم به رغم ابلاغ سیاست‌های کلی اصل (۴۴) بیشترین توسعه و تصدی‌های دولت در اقتصاد را داشته است.
| دوره> سال | شوک نفتی> ۱۳۵۲–۱۳۵۷ | انقلاب ۵۷ و جنگ> ۱۳۵۸–۱۳۶۷ | برنامه اول> ۱۳۶۸–۱۳۷۲ | برنامه دوم> ۱۳۷۳–۱۳۷۸ | برنامه سوم> ۱۳۷۹–۱۳۸۳ | برنامه چهارم> ۱۳۸۴–۱۳۸۸ | برنامه پنجم> ۱۳۹۰–۱۳۹۴ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اندازه دولت مرکزی (نسبت بودجه عمومی به تولید) | ۴۵/۱ | ۲۷/۳ | ۱۷/۴ | ۲۲/۱ | ۲۰/۶ | ۲۳/۸ | ۲۱/۹ |
| اندازه بخش عمومی | ۶۳/۱ | ۴۰/۸ | ۳۹/۳ | ۵۰/۶ | ۵۳ | ۷۳/۳ | ۷۰/۴ |