نوا (دستگاه موسیقی)
تحلیل ردیف > گوشه‌ها

منابع مختلف گوشه‌های زیر را برای دستگاه نوا برشمرده‌اند:
درآمدها
کرشمه
گَردانیه (گردونیه)
بیات راجه
عشاق
مُحَیِّر
حزین
زنگوله
نَهُفت
گَوِشت
عشیران
نیشابورک
عراق
مَجُسلی
خجسته
حسینی (حسین، ملک حسین)
بوسلیک
رَهاوی
آواز مسیحی
ناقوس (آواز ناقوس)
نیریز
رِنگ نستاری
رِنگ نوا
در درآمد نوا توجه بیشتر به دانگی معطوف می‌شود که بمتر از نت پایهٔ دستگاه است. ملودی گاهی تا درجهٔ دومِ بالاتر از نت پایه نیز گسترش می‌یابد اما درجات سوم و چهارم به کار گرفته نمی‌شوند. مانند بسیاری دستگاه‌های دیگر، در دستگاه نوا هم ملودی درآمد معرف مایهٔ اصلی دستگاه است.
گوشهٔ گَردانیه گوشهٔ کوتاهی است که در مایهٔ نوا اجرا می‌شود و تنها تفاوتش با درآمد دستگاه در آن است که به درجهٔ سوم نوا نیز در آن توجه می‌شود.
در این گوشه تمرکز ملودی روی دانگی است که درست بالای نت پایه قرار دارد. این دانگ از نظر درجات با بیات اصفهان مطابقت دارد و به آواز افشاری نیز نزدیک است؛ در نتیجه، بیات راجه در آواز افشاری و بیات اصفهان هم به کار می‌رود؛ اما در اصل متعلق به دستگاه نوا دانسته می‌شود.
در گوشهٔ نَهُفت نت پایه یک اکتاو پایین برده می‌شود و نت پایهٔ جدیدی برای این گوشه به دست می‌آید. از این جهت، می‌توان این گوشه را شبیه به گوشهٔ موالیان در دستگاه همایون دانست. درجات چهارم و پنجم دستگاه (بر اساس این نت پایهٔ جدید) در مرکز ملودی گوشهٔ نهفت قرار دارند و درجات بالاتر (که به نت پایهٔ دستگاه در اکتاو اصلی‌اش نزدیک بودند) به کار گرفته نمی‌شوند؛ مگر در زمان فرود به مایهٔ اصلی دستگاه. نت زیرپایهٔ دستگاه (که درجهٔ هفتم در این گوشه است) نت ایست گوشه است و معمولاً با تحریر اجرا می‌شود. همچنین، درجهٔ ششم گوشه (که همان درجهٔ سوم پایین‌تر از نت پایهٔ دستگاه است) تبدیل به نت متغیر می‌شود و یک ربع پرده بالا برده می‌شود (مثلاً در نوای سل، می بمل تبدیل به می کرن می‌شود).
گوشهٔ گوشت هم در همان اکتاو پایین‌تری قرار دارد که گوشهٔ نهفت قرار داشت. در گوشهٔ گَوِشت، درجهٔ دوم گوشه یک ربع پرده بمتر می‌شود (مثلاً در نوای سل، لا به لا کرن تغییر می‌یابد) و تبدیل به نت شاهد گوشه می‌شود. همزمان، درجهٔ پنجم گوشه نیز ربع پرده بم می‌شود (از ر به ر کرن) ولی این درجه چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد. نهایتاً، گوشت با فرود به مدار اصلی درآمد دنبال می‌شود و ملودی به نت پایهٔ دستگاه باز می‌گردد.
نیشابورک
این گوشه گسترهٔ صوتی موسیقی را به مایهٔ اصلی نوا باز می‌گرداند؛ با این تفاوت که در آن به درجهٔ سوم و چهارم نوا توجه بیشتری می‌شود. یکی از مشخصه‌های گوشهٔ نیشابورک جهشی به اندازهٔ چهارم درست است که از نت پایهٔ نوا به درجهٔ چهارم آن انجام می‌شود. نام «شاوَرَک» هم برای این گوشه به کار می‌رود. نیشابورک نام درجهٔ هفتم دستگاه ماهور نیز هست، و گوشه‌ای به همین نام در دستگاه ماهور وجود دارد. در دستگاه نوا، گوشهٔ نیشابورک امکان پرده‌گردانی به دستگاه ماهور را فراهم می‌کند. به گفتهٔ بهروز وجدانی، گوشهٔ نیشابورک در ابتدا یک گوشهٔ سازی بوده‌است، و اجرای آوازی آن تنها از زمان عبدالله دوامی رواج یافته‌است. وی همچنین ذکر می‌کند که صفی‌الدین ارموی در الأدوار شعبهٔ بیست و دوم از شعبات بیست و چهارگانهٔ موسیقی قدیم را «خوزی» نامیده و توضیح می‌دهد که در موسیقی مقامی این شعبه منسوخ شده و نزد اهل عمل آن را با نام «نیشابورک» می‌شناسند.
در گوشهٔ خجسته، تمرکز ملودی به درجات بالاتر می‌رود و درجات پنجم و ششم نوا اهمیت پیدا می‌کنند. درجهٔ پنجم نقش نت ایست را ایفا می‌کند. درجهٔ هفتم نیز گاهی شنیده می‌شود اما درجات پایین‌تر چندان به کار گرفته نمی‌شوند. تنها در فرود است که از نت پایه و درجهٔ دوم نوا استفاده می‌شود. به‌طور خلاصه، در این گوشه نت آغاز، شاهد و ایست بر درجهٔ پنجم نوا قرار دارد.
گوشهٔ عراق (و گوشهٔ نهیب) در اصل به دستگاه ماهور مربوطند و در آن دستگاه (و نیز در راست‌پنج‌گاه) اجرا می‌شوند، اما در دستگاه نوا نیز قابل اجرا هستند.
این گوشه اگرچه از نظر فواصل با درجات شور مطابق است، اما معمولاً در اجرای خود دستگاه شور به کار نمی‌رود و مربوط به آواز دشتی (که از متعلقات شور است) دانسته می‌شود. در عوض، در اجرای دستگاه‌هایی نظیر همایون، راست‌پنج‌گاه و نوا و نیز در آوازهای بیات اصفهان و ابوعطا گوشهٔ عشاق به کار می‌رود و ساختارش نیز در تمام این دستگاه‌ها کمابیش یکسان است. در نوا، گوشهٔ عشاق با شروع از درجهٔ چهارمِ پایین‌تراز نت پایه به دست می‌آید؛ برای مثال، در نوای سل، با شروع از نت ر می‌توان عشاق را به دست آورد. در این حالت نت ر تبدیل به نت پایهٔ عشاق می‌شود و نت ایست آن یک درجه پایین‌تر (دو) و نت آغازش یک درجه بالاتر (می کرن) قرار دارد.
گوشهٔ حسینی در اصل متعلق به دستگاه شور است. در این گوشه، درجهٔ چهارمِ پایین‌تر از نت پایهٔ نوا (که در عشاق تبدیل به نت پایهٔ گوشه شده بود) نت پایهٔ گوشه باقی می‌ماند. می‌توان چنین نتیجه گرفت که پس از اجرای گوشهٔ نهفت، عملاً مایهٔ نوا در گوشه‌های بعدی جای خود را به مایهٔ جدیدی می‌دهد که در گوشه‌های عشاق و حسینی مورد تأکید است. آنچه در مورد گوشهٔ حسینی اهمیت دارد، آن است که به جای فرود به نوا (چنان‌که در تمام گوشه‌های پیشین ذکر شد) این گوشه به دستگاه شور فرود می‌کند و به این ترتیب قطعه کاملاً به دستگاه شور پرده‌گردانی می‌کند. به گفتهٔ هرمز فرهت این پرده‌گردانی به شور، به تدریج در اجرای نوا فراگیرتر شد. حتی گاهی فرود گوشه‌های دیگر به شور نیز صورت می‌گیرد. وضع مشابهی در گوشه‌های دستگاه افشاری نیز وجود دارد و به عقیدهٔ فرهت این که افشاری (و بعضاً نوا) جزو متعلقات شور دانسته می‌شوند، ممکن است به این دلیل باشد.
گوشهٔ بوسلیک از نظر مد در دستگاه شور قرار دارد اما جزئی از دستگاه نوا طبقه‌بندی می‌شود.
در تقسیم‌بندی دستگاهی موسیقی ایرانی، گوشه‌ای با نام بوسلیک در دستگاه نوا طبقه‌بندی می‌شود؛ اگرچه، رابطهٔ تنگاتنگی با دستگاه شور نیز دارد اما فواصل این گوشه با مقام قدیمی بوسلیک سازگار نیست و به زعم منصوره ثابت‌زاده مقام قدیمی بوسلیک از نظر فواصل با آواز اصفهان و دستگاه ماهور بیشترین مطابقت را دارد.
گوشهٔ بوسلیک در اوج دستگاه نوا اجرا می‌شود. فخرالدینی نت شاهد آن را درجهٔ هشتم نوا و نت ایست آن را درجهٔ چهارم نوا می‌نامد. فرهت نت شاهد را درجهٔ چهارم نوا و نت آغاز را درجهٔ پنجم نوا می‌نامد و تأکید می‌کند که در این گوشه نت متغیر وجود ندارد. بخش آغازین گوشهٔ نیریز نیز بر اساس گوشهٔ بوسلیک استوار است.
اگر در گامی که مبتنی بر گوشهٔ بوسلیک بر پایهٔ نتِ سی است، از درجهٔ چهارم (یعنی «می») شروع کنیم و به سمت بالا بشماریم، به درجات دستگاه شور نزدیک‌تر می‌شویم. در عمل هم بوسلیک بیشتر در «شورِ می» اجرا می‌شود یعنی «فا دیز» با «فا سُری» جایگزین می‌شود (که به «فا بکار» نزدیک‌تر است). در این حالت نت «دو سری» در درجهٔ ششم هم در واقع نت متغیر درجهٔ دستگاه ششم شور به حساب خواهد آمد. به عقیدهٔ فرهاد فخرالدینی اوج آواز دشتی و بیات اصفهان و دستگاه همایون که هر سه «عشاق» نامیده شده‌اند نیز، همگی بهتر بود بوسلیک نامیده می‌شدند. بوسلیک با این‌که میل و نزدیکی به دستگاه شور دارد اما در دستگاه شور گنجانده نشده است. به عقیدهٔ هرمز فرهت تقسیم‌بندی گوشهٔ بوسلیک در دستگاه نوا خلاف قاعده است اما به زعم او چنین اتفاق‌های خلاف قاعده‌ای در موسیقی سنتی ایرانی، نادر نیست.
این گوشه در امتداد گوشهٔ بوسلیک و در مایهٔ شور است ولی باز در دستگاه شور اجرا نمی‌شود و در دستگاه‌های نوا، ماهور و راست‌پنج‌گاه کاربرد دارد. در این گوشه درجهٔ دوم نوا تبدیل به شاهد می‌شود و بیشتر تمرکز ملودی روی درجات دوم و سوم نواست و به ندرت درجهٔ چهارم نیز استفاده می‌شود. نت آغاز این گوشه معمولاً درجهٔ سوم پایین‌تر از نت پایهٔ نواست.
تمرکز گوشهٔ رهاوی روی دانگ دوم دستگاه شور است. در این گوشه هیچ نتی را نمی‌توان شاهد نامید و ملودی حالتی پی‌درپی دارد که در آن از درجات مختلف به یک اندازه استفاده می‌شود. یک مشخصهٔ این گوشه آن است که در ابتدایش یک جهش به اندازهٔ چهارم درست رخ می‌دهد (از درجهٔ دوم پایین‌تر از نت پایه، به درجهٔ سوم نوا).
گوشهٔ مسیحی در آواز افشاری نیز اجرا می‌شود و در محور اصلی دستگاه شور قرار دارد. برونو نتل در بررسی ردیف‌های مختلف به این نتیجه رسید که گوشهٔ رهاوی که خود نیز به دستگاه شور تعلق دارد و در دستگاه‌های مختلف اجرا می‌شود، همیشه با گوشهٔ مسیحی دنبال می‌شود؛ مگر در خودِ دستگاه شور. وی اشاره می‌کند که از همین رو در برخی ردیف‌ها به گوشهٔ مسیحی با نام «رهاب مسیحی» اشاره می‌شود (رهاب نام دیگری برای گوشه رهاوی است).
گوشهٔ ناقوس نیز در مایهٔ شور و تمرکزش روی دانگ اول این دستگاه است. درجهٔ پنجم نت شاهد است؛ درجهٔ سوم نت آغاز و نت زیرپایه هم نت ایست.
گوشهٔ تخت طاقدیس نیز در مایهٔ شور است اما برخلاف گوشه‌های قبلی گسترهٔ بزرگتری از دامنهٔ صوتی شور را به کار می‌بندد. در اینجا درجهٔ پنجم شور تبدیل به یک نت متغیر می‌شود و ربع پرده بمتر می‌شود. مانند گوشهٔ رهاوی، در این گوشه نیز یک پرش به اندازهٔ چهارم درست در ابتدای اجرا رخ می‌دهد.
به این ترتیب، آخرین گوشهٔ دستگاه نوا، در مایهٔ نوا نیست بلکه در مایهٔ شور است. با این حال، می‌توان با یک فرود به نوا، اجرای موسیقی را در دستگاه اولیه به پایان برد. این فرود نزد موسیقی‌دانان جدیدتر بیشتر فراگیر است اما علی رغم آن، ارتباط بین دستگاه نوا و شور انکارناپذیر است.