واج‌شناسی فارسی
واج‌ها و آواها > همخوان‌ها > وردش‌های واج‌گونه‌ای

آواهای /د/ و /ت/، هم نوکی‌دندانی و هم نوکی‌لثه‌ای تلفظ می‌شود.
واج‌های /پ/، /ت/، /چ/ و /ک/ هنگامی که در آغاز هجا باشد، حلقی و دمشی ادا می‌شود. (دمش در برابر بازدمش)
هر گاه /پ/ و /ت/ پس از /س/ بیاید، حلقی و دمشی ادا می‌شود. (دمش در برابر بازدمش)
نرم‌کامی‌های انسدادی (/ک/ و /گ/)، پیش از سه واکهٔ پیشین (/ـَ/، /ـِ/، /ی/)، کامی می‌گردد. در واقع از حالت رقیق (مانند کنجکاو و گرگان) به حالت غلیظ (مانند کیان و گیر) بدل می‌آید. این حالت گاهی پیش از برخی حرف‌ها و ساکن نیز پدید می‌آید. این همان قضیهٔ /ک/ کوکویی و /ک/ کفگیری است.
در فارسی جدید، واج‌های ق نمایندهٔ [q] و غ نمایندهٔ [ʁ] بوده است. در فارسی دری معیار، دیگر تفاوتی میان دو دبیره نیست، بلکه بسته به موقعیت، /غ/ و /ق/ تغییر می‌کند، البته /غ/ نمایندهٔ [ʁ] و /ق/ نمایندهٔ [ɢ] است؛ لیکن اگر هرکدام در آغاز واژه بیاید، [ɢ] تلفظ می‌شود. البته اگر رسمی نگاه کنیم، /ق/ = /غ/، یعنی هر دو نمایندهٔ [ʁ] است. واج نمایندهٔ اصلی نیز /غ/ است، چنان‌که در فرهنگ معین نیز پس از ارایهٔ توضیح، [ɢ] را آوای اصلی می‌گیرد. در این فرهنگ، /غ/ و /ق/ را با [ɣ] می‌نماید. البته تفاوت در گویش /غ/ و /ق/، در فارسی‌زبانان مشهود است، مثلاً گویش افغانی و تاجیکی، و نیز لهجه‌های کرمانی و یزدی. در هر صورت سر معیار دری نیز اختلاف است.
زنشی لثه‌ای /ɾ/، در آغاز واژه می‌تواند به زنشی بدل شود ([r]). البته این تلفظ تقریباً در فارسی آزاد است و اول و آخر نمی‌شناسد.
/n/، اگر پیش از /گ/، /ک/، /ق/، /غ/، و /خ/ آید، می‌تواند به صورت /ŋ/ تلفظ شود. نیز اگر پیش از /ق/ (/ɢ/) یا /غ/ (/ʁ/) بیاید، می‌تواند به صورت /ɴ/ نیز تلفظ شود. البته /ن/ را دندانی (/ɴ/)نیز تلفظ می‌کنند. /n/ , /ŋ/ در کلمات مرکب و مشتق می‌توانند باعث تغییر در معنی کلمه گردند. مثال زنگ + دار، زن + دار که به صورت /zæŋdɒ:r/ و /zændɒ:r/ تلفظ می‌شوند.
همخوان /ء/ در آغاز واژه، یا در آغاز تکواژ در هنگام ترکیب تکواژها، در صورتی که واج پیشینش همخوان باشد، می‌تواند حذف شود. مانند فناوری و فن‌آوری، نیز «آب آورد» /ʔɒ:b ʔɒ:værd/ و /ʔɒ:b ɒ:værd/، و نیز کم‌عرض /kæm-ʔærz/ و /kæm-ærz/. اگر پیش از /ء/ همخوان بیاید، در برخی شرایط /ء/ حذف شده و واکه‌ها ادغام می‌شود. مانند کی است؟ /ki ʔæst/ و کیست؟ /kist/، و نیز روده‌اش /ɾude-ʔæʃ/ و /rudæʃ/ (بیشتر در عامیانه).
واج /و/ پیش از همخوان‌ها نمی‌آید، به جز خودش، یعنی مگر هنگامی که /و/ تشدید دارد -که در حکم دو /و/ پشت سر هم است-، ما در فارسی پس از /و/ همیشه واکه دریم، چنان‌چه -همان‌طور که گفتیم- اگر در پایان هجا بیاید نیز معمولاً به شکل /ـُ/ یا /ـُ/ کشیده تلفظ می‌گردد. در فارسی باستان یا پهلوی، این واج پیش از همخوان‌ها می‌آمده که در دری به /ب/، /ف/ یا /پ/ بدل گشته؛ مثلاً /و/ در گرو /grev/(؟) در مصدر «گرفتن» به /ف/ تبدیل شده است.
جدول زیر برخی از وردش‌ها را به‌طور تقریبی می‌نماید. البته دقیق نیست.
| واک یا آوای بین‌المللی | شرایط احتمالی | دبیره | نماینده | نمونه |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| [p] | آزاد (؟) | پ | پ | تپ /tæp/ |
| [pʰ] | آمدن در آغاز هجا یا پس از /س/ ساکن | پ | پ | پدر /pʰedæɾ/ |
| [t] | آزاد (؟) | ت، ط | ت | پرت /pært/ |
| [tʰ] | آمدن در آغاز هجا یا پس از /س/ ساکن | ت، ط | ت | تا /tʰɒ:/ |
| [t̪] | آزاد (؟) | ت، ط | ت | پرت /pært/ |
| [t̪ʰ] | آمدن در آغاز هجا یا پس از /س/ ساکن | ت، ط | ت | تا /t̪ʰɒ:/ |
| /d/ | آزاد | د | د | دوست /du:st/ |
| /d̪/ | آزاد | د | د | دوست /d̪u:st/ |
| [kʰ] | آمدن در آغاز هجا | ک | ک | کُرد /kʰord/ |
| [k] | اغلب نیامدن پیش از واکه‌های پیشین | ک | ک | مکث /mæks/ |
| [kʲ] | اغلب آمدن پیش از واکه‌های پیشین | ک | ک | تکی /tækʲi/ |
| ترکیب [kʲ] و [kʰ] | اغلب آمدن پیش از واکه‌های پیشین در آغاز هجا | ک | ک | کیش /'kʰiʃ/ |
| [ɡ] | اغلب نیامدن پیش از واکه‌های پیشین | گ | گ | گروه /ɡoru:h/ |
| [ɡʲ] | اغلب آمدن پیش از واکه‌های پیشین | گ | گ | گیر /ɡʲir/ |
| /ʔ/ | آزاد | ء، ع | ء | معنا /mæʔnɒ:/ |
| - | در آغاز واژه (در عبارت) یا تکواژ (در واژه) و آمدن پس از همخوان | ء، ع | ء | من آمدم /mæn ɒ:mædæm/ |
| /tʃ/ | آزاد (؟) | چ | چ | چوب /tʃu:b/ |
| /tʃ/ | {در آغاز واژه‌ها، دمشی | چ | چ | چوب /tʃu:b/ |
| /ʁ/ | آزاد | غ، ق | غ | باغ /bɒ:ʁ/ |
| /ɢ/ | در آغاز واژه (؟) | غ، ق | ق | قلم [ɢælæm] |
| /n/ | آزاد | ن | ن | نان /nɒ:n/ |
| /n̪/ | آزاد (/) | ن | ن | نان /n̪ɒ:n̪/ |
| /ŋ/ | آمدن پیش از /گ/، /ک/ و /ق/ | ن | ن | رنگ /ɾæŋɡ/ |
| /ɴ/ | آمدن پیش از /ق/ (/ɢ/) یا /غ/ (/ʁ/) | ن | ن | انقلاب /eɴʁelɒ:b/ |
| /ɾ/ | آزاد | ر | ر | ایران /i:ɾɒ:n/ |
| /r/ | آزاد (؟) | ر | ر | ترش /torʃ/ |
: