زنان در سینمای ایران
دوره > دهه‌های ۳۰، ۴۰ و ۵۰

شهلا ریاحی بازیگر معتبر تئاتر، در سال ۱۳۳۴ با ساخت فیلم «مرجان»، اولین کارگردان زنِ سینمای ایران شد.
فخری خوروش بازیگر معتبر و حرفه‌ای، از سال ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۶ در تئاترهای بسیاری به ایفای نقش پرداخت. یکی از تماشاگران نمایش‌های خوروش، فرخ غفاری بود که به‌تازگی تحصیلات سینمایی‌اش را در فرانسه به اتمام رسانده بود و برای ساختن فیلم‌های متفاوت در سینمای ایران به دنبال بازیگران مناسب می‌گشت. او در این جستجو، خوروش را انتخاب کرد و در فیلم «جنوب شهر» (۱۳۳۷) از بازی او استفاده کرد اما این فیلم توقیف شد و در سال ۱۳۴۲ با اعمال سانسور و با نام جدید رقابت در شهر به نمایش درآمد.
فیلم مستند «خانه سیاه است» به کارگردانی فروغ فرخزاد و تهیه کنندگی ابراهیم گلستان در پاییز ۱۳۴۱ در پی دیدار فروغ فرخزاد از آسایشگاه جذامیان بابا باغی تبریز ساخته شد. این فیلم که به سفارش جمعیت کمک به جذامیان در استودیو فیلم گلستان ساخته شد، جایزهٔ بهترین فیلم مستند همان سال را در فستیوال فیلم آلمان غربی از آن خود کرد.
این فیلم برای اولین بار در بهمن ۱۳۴۱ در کانون فیلم ایران با حضور ابراهیم گلستان و فروغ فرخزاد به نمایش درآمد.
در سال ۱۳۴۳، ابراهیم گلستان در استودیو گلستان، اولین بلند سینمایی خود، «خشت و آینه» را ساخت. این فیلم در ۲۲ دی ۱۳۴۴ در سینما رادیوسیتی تهران اکران شد و سه هفته در آن سینما بر روی پرده بود. در این فیلم، تاجی احمدی، صداپیشهٔ رادیو دوبلاژ، نقش اثرگذاری در کنار زکریا هاشمی بازی می‌کند.
در سال ۱۳۴۹، ثریا قاسمی بازیگر باسابقهٔ تئاتر و رادیو، با ایفای یکی از نقش‌های اصلی «آرامش در حضور دیگران»، نخستین فیلم بلند ناصر تقوایی براساس داستانی به همین نام از غلامحسین ساعدی، عرصه جدی سینما را آزموده و آنقدر قدرتمند ظاهر شد که پس از گذشت این همه سال با اولین فیلم بلندش به یاد آورده می‌شود. فیلم اول ناصر تقوایی علاوه بر این که در جریان سینمای تجاری ایران تجربهٔ نامتعارفی بود، تصویر بسیار متفاوتی از شخصیت زن به نمایش گذاشت. اهمیت این موضوع از آن روست که در فیلم‌های «قیصر» ساختهٔ مسعود کیمیایی و «گاو» ساختهٔ داریوش مهرجویی، زن نقش چندانی نداشت و شاید بتوان ثریا قاسمی را پس از تاجی احمدی در «خشت و آینه»، دومین زنی دانست که در نقشی تأثیرگذار، عمیق و ماندگار درخشید. این پس از نمایش محدودی که در جشن هنر شیراز (شهریور ۱۳۴۹) داشت، توقیف و بایگانی شد و پس از چهار سال سرانجام از ۲۲ فروردین ۱۳۵۲ در سینما کاپری تهران به نمایش درآمد و با استقبال منتقدان مواجه شد. با این همه قاسمی پس از حضور در فیلم تقوایی، برخلاف مادرش نادره، در فیلم‌های دیگری بازی نکرد و ترجیح داد فعالیت اصلی‌اش را در رادیو و تئاتر متمرکز کند.
در سال ۱۳۴۹، هژیر داریوش فیلم بلند «بی‌تا» را با فیلم‌نامه‌ای از «گلی ترقی» با بازی گوگوش ستارهٔ محبوب موسیقی پاپ ایران، و صداپیشگی زهره شکوفنده ساخت که در سال ۱۳۵۱ اکران شد و با استقبال بسیار تماشاگران روبرو شد و گوگوش، برای بازی در این فیلم، برندهٔ جایزهٔ بهترین بازیگر نقش اول زن از پنجمین جشنوارهٔ سینمایی سپاس شد.
شهلا ریاحی در فیلم «درشکه‌چی» به کارگردانی و نویسندگی نصرت کریمی، در نقش زینت‌سادات -با صداپیشگی سیمین سرکوب- حضور یافت که اثر فکرشده و قابل تعمق سال ۱۳۵۰ سینمای ایران بود و ساختار محکمی داشت.
آذر شیوا در سال ۱۳۵۰ و در اوج شهرت به دلیل اعتراض به وضع سینمای آن روز ایران، با هنرپیشگی خداحافظی کرد و برای اعتراض به در سایه قرار گرفتنش در چنین شرایطی، مدتی مقابل دانشگاه تهران به فروختن آدامس پرداخت. برخی دلیل اعتراض وی را فساد و ابتذال حاکم در سینمای آن دوران می‌دانند. وی در این اقدام به در خواست هواداران بسیارش که دور او جمع شده بودند بسته‌های آدامس را امضا می‌کرد و به آنها می‌داد.
سینمای ایران تا اوایل دهه ۵۰ در حالی تماشاچی داشت که نمایش برهنگی و عرفی کردن روابط جنسی زن و مرد بارها مورد انتقاد قرار می‌گرفت. ماهنامه فیلم و هنر در سال ۱۳۵۲ در انتقاد از نمایش برهنگی در سینما نوشت:
«تا سه چهار سال پیش تهران چنین نبود، در خیابان‌های تهران تصاویر استریپ نیز به چشم نمی‌خورد. پلاکاردها تا اندازه‌ای معین و مقرر اجازه برهنه‌گرایی داشتند، اما اکنون گویی دوربین‌های فیلمبرداری فقط توانایی به تصویر درآوردن صحنه‌های سکسی را دارا هستند.»
شاخص‌ترین کارگردانی که در دوران پیش از انقلاب، به زنان از نگرشی دیگر می‌پردازد، بهرام بیضایی است که با سه فیلم «رگبار»، «غریبه و مه» و «کلاغ»، تصاویر متفاوتی از زن، با بازی پروانه معصومی و صداپیشگی ژاله کاظمی، را نشان می‌دهد. در «رگبار» زن متعلق به لایه‌های زیرین و فرودست جامعه است که در اوضاع دشوار خانواده اش را سرپرستی می‌کند. در «غریبه و مِه» زن از جهان اسطوره‌ها برخاسته و هویتی نمادین می‌یابد و در فیلم «کلاغ»، زن در جهان معاصر و مدرن، سعی در یافتن هویت خود در گذشته تاریخی‌اش دارد.
مهری ودادیان در سال ۱۳۴۷ دومین فیلم خود، «شوهر آهو خانم» ساختهٔ داوود ملاپور بر اساس زمانی به همین نام نوشتهٔ علی‌محمد افغانی، در نقش اصلی -با صداپیشگی بدری نوراللهی- به ایفای نقش پرداخت اما پس از آن در نقش فرعی و عمدتاً تیپ مادر سنتی حضور داشت.
فخری خوروش، بازیگر خوش‌نام و باسابقه تئاتر وزارت فرهنگ و هنر، از اواخرِ دههٔ ۱۳۴۰ بارِ دیگر به سینما بازگشت و در برخی از مهم‌ترین فیلم‌های موج نوی سینمای ایران به ایفای نقش پرداخت؛ از جمله «آقای هالو» (داریوش مهرجویی)، «نفرین» (ناصر تقوایی)، «شازده احتجاب» (بهمن فرمان‌آرا) -همگی با صداپیشگی نیکو خردمند-، «شطرنج باد» (محمدرضا اصلانی) -با صدای خود- و «سوته‌دلان» (علی حاتمی) -با صداپیشگی زهره شکوفنده-. او یکی از معدود بازیگران زنی بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷ نیز به فعالیت خود در ایران ادامه داد.
نوری کسرائی در سال ۱۳۴۹ با فیلم «پنجره» ساختهٔ جلال مقدم به سینما معرفی شد. او در یکی از مصاحبه‌هایش گفته بود: «تمام سعی من این است که در فیلم‌های مبتذل تجارتی بازی نکنم و شکل تازه‌ای به کار بدهم…» کارنامهٔ بازیگری او تا حدی گواه این مدعاست؛ او در فیلم‌های نسبتاً متفاوت و غیر کلیشه‌ای بازی کرده است که برخی از آن‌ها جزو مهم‌ترین فیلم‌های موج نوی سینمای ایران به‌شمار می‌آیند؛ از جمله «تنگنا» (۱۳۵۲) و «تنگسیر» (۱۳۵۲) از ساخته‌های امیر نادری، «مسلخ» (۱۳۵۳) ساختهٔ هادی صابر، «شازده احتجاب» (۱۳۵۳) ساختهٔ بهمن فرمان‌آرا و «شام آخر» (۱۳۵۵) ساختهٔ شهیار قنبری. او در فیلم «شازده احتجاب» که برپایهٔ رمانی به همین نام نوشتهٔ هوشنگ گلشیری ساخته شده، ایفاگر نقش فخرالنساء -با صداپیشگی مهین کسمایی- بوده است.
عمدهٔ حضور سینمایی زری خوشکام به دو سال آغازین فعالیتش در سینمای ایران در سال‌های ۱۳۵۰ و ۱۳۵۱ بازمی‌گردد. در این سال‌ها او گرچه در فیلم‌های هنری متفاوت و موسوم به موج نوی سینمای ایران نظیر «آدمک» ساختهٔ خسرو هریتاش و «تپلی» ساختهٔ رضا میرلوحی بر پایهٔ «موش‌ها و آدم‌ها» نوشتهٔ جان استاین‌بک، ایفای نقش کرد؛ اما با توجه به جو حاکم بر سینمای ایران، معرف شخصیت‌هایی بی‌پروا و اغواگر بود. کاراکتر سینمایی او پس از ازدواج با علی حاتمی دگرگون و از آن پس حضور او در سینما کمرنگ و محدود به آثار همسرش نظیر فیلم «خواستگار» و مجموعه‌های تلویزیونی «سلطان صاحبقران» و «هزاردستان» (با نام زهرا حاتمی) شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ او ۳۰ سال ممنوع‌کار شد.
«هشتمین روز هفته» تنها فیلم حسین رجاییان است که آن را پس از مراجعت به ایران در سال ۱۳۵۲ ساخت. او در زمان اقامتش در ایالت کالیفرنیا در شهر لوس آنجلس با فرزانه تأییدی که در مدت اقامت ۵ ساله‌اش در آمریکا در کلاس‌های شبانه کالج‌های معتبر کالیفرنیا (کارگاه تئاتر) شرکت می‌کرد، آشنا شد. او فرزانه را برای ایفای نقش اول فیلم خود به ایران دعوت کرد. فرزانه تأییدی برای اولین بار حضور در سینمای ایران را با «هشتمین روز هفته» -با صداپیشگی ژاله کاظمی- تجربه کرد و به خاطر بازی در این فیلم جایزهٔ سپاس بهترین بازیگر زن در سال ۱۳۵۲ را از آن خود کرد. وی از بازیگران سرشناس و محبوب سینما و تئاتر پیش از انقلاب ۵۷ بود، اما از اوائل دهه ۶۰ دیگر اجازهٔ فعالیت پیدا نکرد و از ادارهٔ برنامه‌های تئاتر وزارت فرهنگ و هنر نیز که در استخدام رسمی آن بود، بدون ذکر دلیل اخراج شد.
فروزان نزدیک به ۱۵ سال در سینمای حرفه‌ای فعالیت کرد که عمدتاً به نقش‌آفرینی در سینمای تجاری محدود بود. وی از ستارگان مشهور آثار موسوم به «فیلمفارسی» بود که حضورش در این‌گونه فیلم‌ها تضمینی برای موفقیت مالی فیلم ارزیابی می‌شد. با این حال، در کارنامهٔ فروزان چند فیلم متفاوت از بقیه نیز به چشم می‌خورد که حاصل همکاری او با او کارگردانان صاحب‌نامی مانند علی حاتمی، فریدون گله و شاپور قریب است.
فیلم «دایرهٔ مینا» (۱۳۵۳) به کارگردانی داریوش مهرجویی بر اساس داستان «آشغالدونی» نوشتهٔ غلامحسین ساعدی، تنها فیلم فروزان در سینمای موسوم به موج نو است که پس از سه سال توقیف، در سال ۱۳۵۶ پروانهٔ نمایش گرفت.
حضور فروزان -با صداپیشگی ژاله کاظمی- چه از نظر منتقدان که انتظار نداشتند بازیگری از سینمای تجاری و موسوم به فیلمفارسی در فیلم روشن‌فکرانه‌ای از مهرجویی بازی کند، و چه از نظر عموم مردم جالب و خبرساز بود. در مجلهٔ اطلاعات هفتگی، شمارهٔ ۱۶۶، آذر ۱۳۵۲ نوشته: «چند روز قبل، عده‌ای از هنرمندان وزارت فرهنگ و هنر و تلویزیون ملی ایران برای تهیهٔ صحنه‌هایی از فیلم «دایرهٔ مینا» به مشهد آمده بودند. از جمله این هنرمندان، عزت‌الله انتظامی هنرپیشهٔ ارزندهٔ سینما و تئاتر بود. انتظامی را در سالن هتل یافتم و با او به گفتگویی کوتاه نشستم. از انتظامی دربارهٔ انتخاب فروزان، ستارهٔ مشهور سینما برای ایفای نقش در دایرهٔ مینا پرسش کردم و او گفت: «ما هنرپیشگان خوبی در سینما داریم. اما متأسفانه آنگونه که می‌بایست از آن‌ها بهره‌برداری نکردیم. فروزان برخلاف کاراکترهای قبلی‌اش که مجبور بود تجارتی بازی کند در حال حاضر و در این مدت کوتاه همکاری با ما ثابت کرده است که خیلی بهتر و راحت‌تر در قالب شخصیت‌های مختلف ظاهر می‌شود.» انتظامی همچنین دراینباره می‌گوید: «وقتی در مشهد برای فیلم‌برداری می‌رفتیم، به خاطر حضور فروزان، غلغله می‌شد. به‌نحوی که ناگزیر بودند پس از فیلمبرداری او را با ماشین اسکورت کنند و به اقامتگاهش برسانند. می‌گفتند مهرجویی به این دلیل او را انتخاب کرده که فروش فیلم تضمین شود. در حالی که واقعیت چیز دیگری بود.» مهرجویی نیز در گفت‌گو با ایرج صابری دراین‌باره گفته است:
- شرکت دادن فروزان در این فیلم برای خیلی‌ها شگفت‌انگیز بود. چرا او را انتخاب کردید؟
مهرجویی: «به زهرا خوب می‌خورد. به‌علاوه فروزان هنرپیشهٔ خوبی است. با دیسیپلین و حرفه‌ای است؛ و اگر جای درست خودش بنشیند بهتر هم خواهد شد.»
- فکر نمی‌کنید که او خوشگلتر از زهرای کتاب است؟
مهرجویی: «چرا، قبول می‌کنم. علی هم همین‌طور.»
شهره آغداشلو پیش از انقلاب ۱۳۵۷، تنها در سه فیلم مطرح سال ۱۳۵۶، «شطرنج باد» و «گزارش» -با صدای خود- و «سوته‌دلان» -با صداپیشگی نجمی فروهی- بازی کرد و با سه کارگردان بزرگ سینمای ایران، محمدرضا اصلانی، عباس کیارستمی و علی حاتمی و همکاری داشت.
در سال ۱۳۵۶، فیلم «بن‌بست» به کارگردانی پرویز صیاد بر اساس داستان کوتاهی از آنتوان چخوف به نام «نقل از دفتر خاطرات یک دوشیزه» ساخته شد. مری آپیک به خاطر بازی در این فیلم، از دهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مسکو برندهٔ جایزهٔ بهترین بازیگر زن شد. صداپیشگی زهره شکوفنده در این فیلم نقش مهمی در جلوه کردن بازی مری آپیک داشت و گویندگی او را در چشمگیر بودن این نقش نمی‌توان نادیده گرفت.
کبری امین سعیدی با نام هُنری شهرزاد، یکی از نخستین فیلمسازان زن در سینمای ایران است. وی که در آغاز نقش‌های کوچکی (بیشتر نقش زنان رقاصه یا بدکاره) در سینما برعهده می‌گرفت، کم‌کم نقش‌های نسبتاً تأثیرگذاری در فیلم‌هایی مانند «صبح روز چهارم»، که در جشنواره سپاس برندهٔ جایزهٔ بازیگر نقش دوم زن شد، و «تنگنا» بازی کرد. شهرزاد حدود سال ۱۳۵۲ در اعتراض به فضای حاکم در فیلم‌فارسی از بازیگری کناره‌گیری کرد و به عضویت گروه سینمای آزاد درآمد و به ساختن فیلم کوتاه پرداخت. در همین زمان شعرهایش را چاپ می‌کرد و داستان‌های کوتاهش در نشریاتی چون روزنامه آیندگان و کتاب جمعه منتشر می‌شد.
شهرزاد در سال ۱۳۵۶ نخستین و آخرین فیلم بلند خود به نام «مریم و مانی» را با بازی و سرمایه‌گذاری پوری بنایی -با صداپیشگی رفعت هاشم‌پور- ساخت. این فیلم از معدود فیلم‌های سینمای ایران پیش از انقلاب است که قهرمان داستان، نویسنده، و کارگردان آن زن هستند. اما فیلم در آن سال توقیف و در سال ۱۳۵۹ موفق به اکران محدود شد.
اواخر دههٔ ۵۰ همزمان با وقوع انقلاب اسلامی، موج اعتراض‌ها به سینمای «مبتذل» با آتش‌سوزی ۲۵ سالن سینما بالا گرفت.