مهاراشترا
تاریخ

بقایای متعددی از تمدن دره سند یا عصر برنز متعلق به فرهنگ جورو (حدود ۱۳۰۰–۷۰۰ پیش از میلاد) در سرتاسر ایالت کشف شده است. بزرگ‌ترین سکونتگاه کشف‌شده از این فرهنگ در دایم‌آباد است که در این دوره استحکاماتی گلی و همچنین معبدی بیضی‌شکل با گودال‌های آتش داشته است. در دوره تمدن دره سند، مهاجرت گسترده‌ای از مردم گجرات به شمال مهاراشترا صورت گرفت.
در مهاراشترا، جامعه مراتا که نتیجه مستقیم نفوذ آریایی‌ها از شمال شرق و شمال است، غالب است. این قوم بعدها با جمعیت بومی قدرتمند ترکیب شده و کلمات و اصطلاحات محلی را در زبان خود جذب کرد. آریایی‌ها به سمت جنگل بزرگی که در قرن هفتم پیش از میلاد به مهاکانتارا یا دانداکارانیا معروف بود، پیشروی کردند. در طول قرن سوم پیش از میلاد، پادشاهی‌های کوچکی از قبیل بهیلد، کاتکاریس تتاکروس، کولیس و نگاها که بومیان ماهاراشترا بودند، در این منطقه وجود داشتند. این بدان معناست که دراویدی‌ها پیش از ورود آریایی‌ها ساکنان مهاراشترا بوده‌اند. ماهاراشترا در طول دوره ۳۲۱ تا ۱۸۴ پیش از میلاد بخشی از امپراتوری مائوریا بوده و در این دوره آیین‌های بودایی و جینیسم در اینجا ریشه دواندند که از کتیبه‌های دامال (۱۰۹۵ میلادی) و میراج (۱۱۱۰ میلادی) مشخص است. این کتیبه‌های غار نشان می‌دهد که بخش‌های مختلف جامعه در مهاراشترا پیرو آیین بودا و جین بوده‌اند.
حاکمیت امپراتوری مائوریا بر مهاراشترا در سده‌های چهارم و سوم پیش از میلاد ادامه یافت. حدود ۲۳۰ سال پیش از میلاد، مهاراشترا تحت فرمانروایی سلسله ساتواهانا درآمد که برای ۴۰۰ سال بر آن حکومت کردند. پس از حکومت ساتاواهانا، ساتراپ‌های باختری، امپراتوری گوپتا، سلسله گورجارا-پراتیهارا، واکاتاکا، کادامبا، امپراتوری چالوکیا، راشترکوته، و چالوکیای غربی و سلسله سئونا بر این منطقه حکمرانی کردند. غارهای آجانتا که از یادگارهای آیین بودایی در بخش اورنگ‌آباد امروزی است، تأثیراتی از سبک‌های ساتاواهانا و واکاتاکا را به نمایش می‌گذارد. این غارها احتمالاً در این دوره حفر شده‌اند.
سلسله چالوکیا از قرن ششم تا هشتم میلادی بر این منطقه حکومت می‌کردند و دو فرمانروای برجسته آنها پولاکشی دوم بود که امپراتور شمال هند هرشا را شکست داد، و ویکرامادیتیای دوم که در قرن هشتم به جنگ با مهاجمان عرب پرداخت. سلسله راشتراکوتا از قرن هشتم تا دهم بر ماهاراشترا فرمان راندند. سیاح عرب، سلیمان تاجر، فرمانروای راشتراکوتا اموگاوارشا را به عنوان «یکی از چهار پادشاه بزرگ جهان» توصیف کرده است. سلسله شیلاهارا به عنوان خراجگزاران سلسله راشتراکوتا آغاز شد که بین قرن هشتم و دهم بر فلات دکن حکومت می‌کردند. از اوایل قرن یازدهم تا قرن دوازدهم، فلات دکن، که بخش قابل توجهی از ماهاراشترا را در بر می‌گیرد، تحت تسلط امپراتوری چالوکیای غربی و سلسله چولا بود. چندین نبرد بین امپراتوری چالوکیای غربی و سلسله چولا در فلات دکن در زمان سلطنت راجا راجا چولا اول، راجندرا چولا اول، جیاسیمها دوم، سومشوارا اول و ویکرامادیتیا ششم رخ داد.
در اوایل قرن چهاردهم، سلسله سئونا، که بر بیشتر مناطق امروزی ماهاراشترا حکومت می‌کرد، توسط علاءالدین خلجی حاکم سلطان‌نشین دهلی سرنگون شد. بعدها، محمد بن تغلق بخش‌هایی از دکن را فتح کرد و به‌طور موقت پایتخت خود را از دهلی به دولت‌آباد در ماهاراشترا منتقل کرد. پس از فروپاشی تغلق‌ها در سال ۱۳۴۷، سلطان‌نشین بهمنی محلی گلبرگا قدرت را به دست گرفت و برای ۱۵۰ سال بعد بر این منطقه حکومت کرد. پس از فروپاشی سلطان‌نشین بهمنی در سال ۱۵۱۸، ماهاراشترا به پنج سلطان‌نشین‌های دکن تقسیم شد: نظام‌شاهیان احمدنگر، عادل‌شاهیان بیجاپور، قطب‌شاهیان گلکنده، برید شاهیان بیدر و عمادشاهیان الیچپور. این پادشاهی‌ها اغلب با یکدیگر می‌جنگیدند. آنها با اتحاد، در سال ۱۵۶۵ امپراتوری ویجایاناگارا جنوب را شکست دادند. منطقه کنونی بمبئی قبل از تصرف توسط پرتغال در ۱۵۳۵ تحت حکومت سلطان‌نشین گجرات بود و سلسله فاروقی بر منطقه خاندش بین سال‌های ۱۳۱۲ تا ۱۶۰۱ حکومت می‌کرد تا اینکه در نهایت به امپراتوری گورکانی ضمیمه شد. ملک عنبر، نایب السلطنه نظام‌شاهیان احمدنگر از سال ۱۶۰۷ تا ۱۶۲۶، قدرت و نیروی مرتضی نظام شاه دوم را افزایش داد و ارتشی بزرگ را تشکیل داد. گفته می‌شود که عنبر مفهوم جنگ چریکی را در منطقه دکن معرفی کرده است. ملک عنبر به امپراتور مغول شاه جهان در دهلی علیه نامادری‌اش، نورجهان، که می‌خواست دامادش را بر تخت بنشاند، کمک کرد. هم پدربزرگ شیواجی، مالوجی و هم پدرش شاهجی زیر نظر عنبر خدمت می‌کردند.
در اوایل قرن هفدهم، شاهجی بوسله، یک سردار محلی بلندپرواز که در دوره‌های مختلف در طول دوران کاری خود به نظام‌شاهیان احمدنگر، مغول‌ها و عادل‌شاهیان خدمت کرده بود، تلاش کرد تا حکومت مستقل خود را ایجاد کند. این تلاش ناموفق بود، اما پسرش شیواجی در تأسیس امپراتوری مراتا موفق شد. مدت کوتاهی پس از مرگ شیواجی در سال ۱۶۸۰، امپراتور مغول اورنگ‌زیب، کارزاری را برای تسخیر سرزمین‌های مراتا و همچنین پادشاهی‌های عادل‌شاهی و گوالکوندا آغاز کرد. این کارزار که بیشتر به عنوان جنگ‌های مغول و مراتا شناخته می‌شود، یک شکست استراتژیک برای مغول‌ها بود. اورنگ‌زیب نتوانست سرزمین‌های مراتا را به‌طور کامل فتح کند و این کارزار تأثیر ویرانگری بر خزانه‌داری و ارتش مغول داشت. مدت کوتاهی پس از مرگ اورنگ‌زیب در سال ۱۷۰۷، مراتاها تحت پیشوایی باجی‌رائوی اول و ژنرال‌هایی که او آن‌ها را ارتقا داده بود، مانند رانوجی اسکیندیا و مهاراجه هولکار، فتح سرزمین‌های گورکانی (مغول) در شمال و غرب هند را آغاز کردند و تا دهه ۱۷۵۰ آنها یا جانشینانشان مغول‌ها را به شهر دهلی محدود کرده بودند. در شرق، خانواده بوسال ناگپور کنترل مراتاها را تا بنگال گسترش داد.
در دهه ۱۷۵۰، «مرز» به سمت شمال تا دهلی گسترش یافت. در این دوره، دولت مغول مستقیماً قلمرو کمی را فراتر از پنجاه مایلی پایتخت کنترل می‌کرد. حتی بر سر همین مناطق محدود نیز جنگ‌های سختی درگرفت.
جات‌ها و روهیلاها بر سر قلمرو با یکدیگر اختلاف داشتند؛ جناح‌ها برای تاج و تخت می‌جنگیدند، و پادشاه افغان، احمد شاه ابدالی، به صورت دوره‌ای به پایتخت حمله می‌کرد.
برای مراتاها، احتمالاً دو رویداد مهم کل دوره آشفته دهلی، پیمان سال ۱۷۵۲ بود که آنها را به حامی تخت مغول تبدیل کرد (و به آنها حق جمع‌آوری چوت در پنجاب را داد) و جنگ داخلی ۱۷۵۳ که در نتیجه آن نامزد مراتا به تخت سلطنت مغول رسید. -
در اوج خود، امپراتوری مراتا بخش بزرگی از شبه قاره را در بر می‌گرفت و قلمرویی بالغ بر ۲٫۸ میلیون کیلومتر مربع را شامل می‌شد. مراتاها تا حد زیادی به خاطر پایان دادن به حکومت مغول در هند اعتبار دارند.
پس از شکست آنها توسط نیروهای افغان احمدشاه درانی در نبرد سوم پانی‌پت در سال ۱۷۶۱، مراتاها دچار یک عقب‌گرد شدند. با این حال، آنها به زودی سرزمین‌های ازدست‌رفته را پس گرفتند و تا پایان قرن هجدهم بر مرکز و شمال هند از جمله دهلی حکومت کردند. مراتاها همچنین حدود دهه ۱۶۶۰، یک نیروی دریایی قدرتمند ایجاد کردند که در اوج خود، تحت فرماندهی کنهو جی آنگره، بر آب‌های ساحلی غربی هند از بمبئی تا ساوانتوادی تسلط یافت. این نیرو در برابر کشتی‌های جنگی کمپانی هند شرقی بریتانیا، هند پرتغالی، هلند و سیدی مقاومت کرد و جاه‌طلبی‌های دریایی آنها را تحت کنترل نگه داشت.
کمپانی هند شرقی بریتانیا به آرامی مناطق تحت حاکمیت خود را در طول قرن هجدهم گسترش داد. سومین جنگ انگلیس و مراتا (۱۸۱۷–۱۸۱۸) منجر به پایان امپراتوری مراتا شد و کمپانی هند شرقی بریتانیا کنترل امپراتوری را به دست گرفت. نیروی دریایی مراتا تا حدود دهه ۱۷۳۰ بر دریاها تسلط داشت، در دهه ۱۷۷۰ رو به زوال بود و در سال ۱۸۱۸ از بین رفت.
بریتانیا بر مهاراشترای غربی به عنوان بخشی از ریاست بمبئی حکومت می‌کرد که منطقه‌ای از کراچی در پاکستان تا شمال دکن را در بر می‌گرفت. تعدادی از ایالت‌های مردم مراتی به عنوان امیرنشین نوابی باقی ماندند و در ازای به رسمیت شناختن خراج‌گزاری بریتانیا، خودمختاری خود را حفظ کردند. بزرگ‌ترین دولت‌های شاهزاده‌نشین در این منطقه ناگپور، ساتارا و کلهاپور بودند. ساتارا در سال ۱۸۴۸ به ریاست بمبئی ضمیمه شد و ناگپور در سال ۱۸۵۳ ضمیمه شد و به استان ناگپور تبدیل شد که بعداً بخشی از استان‌های مرکزی شد. استان برار که بخشی از پادشاهی نظام حیدرآباد بود، در سال ۱۸۵۳ توسط بریتانیا اشغال شد و در سال ۱۹۰۳ به استان‌های مرکزی ضمیمه شد.
با این حال، منطقه بزرگی به نام مراٹهوادا در طول دوره بریتانیا، بخشی از ایالت حیدرآباد نظام باقی ماند. بریتانیا از سال ۱۸۱۸ تا ۱۹۴۷ بر منطقه ماهاراشترا حکومت کرد و بر تمام جنبه‌های زندگی مردم این منطقه تأثیر گذاشت. آنها تغییرات متعددی در نظام حقوقی ایجاد کردند، وسایل حمل و نقل مدرن از جمله جاده‌ها و راه‌آهن ساختند، گام‌های مختلفی برای آموزش عمومی، از جمله برای طبقات قبلاً حاشیه‌نشین و زنان برداشتند، دانشگاه‌هایی را بر اساس سیستم غربی و آموزش در علوم، فناوری، و پزشکی غربی تأسیس کردند، زبان مراتی را استاندارد کردند، و با استفاده از فناوری‌های چاپ مدرن رسانه‌های جمعی را معرفی کردند. در جنگ استقلال ۱۸۵۷ رهبران مراتی زیادی حضور داشتند، اگرچه نبردها عمدتاً در شمال هند صورت گرفت. مبارزه مدرن برای استقلال در اواخر دهه ۱۸۰۰ با رهبرانی مانند بال گنگادهر تیلاک، مهادف گوویند راناده، گوپال کریشنا گوخاله، فیروزشاه مهتا و دادابائی نائوروجی که حکومت کمپانی و پیامدهای آن را ارزیابی می‌کردند، شکل گرفت. جوتیرواو فول پیشگام اصلاحات اجتماعی در منطقه ماهاراشترا در نیمه دوم قرن نوزدهم بود. کار اجتماعی او توسط شاهو مهاراج و بعداً توسط بی.آر. آمبدکار ادامه یافت. پس از خودمختاری نسبی که به ایالت‌ها توسط قانون حکومت هند ۱۹۳۵ داده شد، ب.گ. خِر اولین سروزیر دولت تحت رهبری حزب کنگره در ریاست سه‌زبانه بمبئی شد. اولتیماتوم به بریتانیا در جریان جنبش خروج هند از این کشور در بمبئی داده شد و در سال ۱۹۴۷ به انتقال قدرت و استقلال منجر شد.
پس از استقلال هند، ایالت‌های شاهزاده‌نشین و جاگیرهای آژانس ایالات دکن با ایالت بمبئی ادغام شدند که در سال ۱۹۵۰ از ریاست جمهوری سابق بمبئی ایجاد شد. در سال ۱۹۵۶، قانون سازماندهی مجدد ایالت‌ها، ایالت‌های هند را بر اساس خطوط زبانی دوباره سازماندهی کرد و ایالت ریاست جمهوری بمبئی با اضافه شدن مناطق عمدتاً مراتی‌زبان مراٹهوادا (بخش اورنگ‌آباد) از ایالت سابق حیدرآباد و منطقه ویدربها از استان‌های مرکزی و برار گسترش یافت. جنوبی‌ترین قسمت ایالت بمبئی به میسور واگذار شد. در دهه ۱۹۵۰، مردم مراتی به شدت به ایالت بمبئی دوزبانه تحت پرچم سامیوکتا مهاراشترا اعتراض کردند.
رهبران برجسته این کمیته شامل کشاورائو جد، اس.ام. جوشی، شریپاد آمریت دانگ، پرالهاد کشاو آتره و گوپالرائو خدکار بودند. خواسته اصلی کمیته، ایجاد یک ایالت با زبان مراتی و با مرکزیت بمبئی بود. در مناطق گجراتی زبان این ایالت، جنبش مشابهی به نام مهاگجرات خواستار ایجاد یک ایالت جداگانه گجرات شامل اکثریت مناطق گجراتی‌زبان شد. پس از سال‌ها اعتراض که منجر به کشته شدن ۱۰۶ نفر از معترضان شد و موفقیت انتخاباتی کمیته در انتخابات ۱۹۵۷، دولت مرکزی به رهبری نخست‌وزیر نهرو ایالت بمبئی را به دو ایالت جدید ماهاراشترا و گجرات در ۱ مه ۱۹۶۰ تقسیم کرد.
اختلاف این ایالت با کارناتاکا بر سر منطقه بلگاوم و کاروار همچنان ادامه دارد. دولت ماهاراشترا از تعیین مرز در سال ۱۹۵۷ ناراضی بود و دادخواستی را به وزارت کشور هند ارائه کرد. ماهاراشترا ادعای مالکیت ۸۱۴ روستا و ۳ شهرک شهری بلگاون، کاروار و نیپانی را دارد که همگی قبل از آزادی این کشور بخشی از ریاست جمهوری بمبئی بودند. دادخواست ماهاراشترا در دیوان عالی هند، با ادعای مالکیت بر بلگاون، در حال حاضر در حال بررسی است.