دیر گچین
موقعیت و اهمیت

کاروانسرای دیر گچین، یکی از بزرگ‌ترین کاروانسراهای ایران، در مرکز پارک ملی کویر واقع شده است. ویژگی‌های منحصربه‌فرد این کاروانسرا باعث شده آن را «مادر کاروانسراهای ایران» بنامند.
محل قرار گرفتن دیر گچین در راه باستانی ری به اصفهان از دیرباز کانون تجمع خطوط ارتباطی میان شرق و غرب بوده و راه‌های مناطق شمالی، غربی، جنوبی و شرقی به ری، در این نقطه تلاقی می‌کرده‌اند. در دوران مادها و هخامنشیان، این نقطه ارتباط میان ایالت‌های شرقی و شمالی را با جنوب و غرب برقرار می‌ساخته و اهمیت دفاعی نیز داشته است. در دوران سلوکی، پارتی، و ساسانی بر اهمیت تجاری این محل افزوده شده و بخشی از جاده ابریشم به‌حساب می‌آمده، که از تیسفون تا بلخ و سمرقند و بخارا امتداد داشته است. این مسیر از پایتخت چین (شی‌آن) آغاز می‌شده و با گذر از ختن و کاشغر، به ری و محل دیر گچین می‌رسیده است و از آن‌جا از طریق ساوه یا قزوین، به کرمانشاه و همدان و سپس به تیسفون و بابل می‌رسیده و از آن‌جا به انتاکیه در سواحل مدیترانه می‌رفته است. این راه همین‌طور بر سر جادهٔ خراسان بزرگ قرار داشته، که مسیر تجاری و راه کاروان‌های حج در دوران اسلامی بوده است. به گفتهٔ یعقوبی، راه‌ها به ری و اصفهان و کرج و همدان، از قم جدا می‌شده و بدون وجود کاروانسرای دیر گچین، عبور از بیابان بین ری و قم ممکن نبوده است. به گفتهٔ تاریخ جهان‌آرای عباسی، شاه اسماعیل یکم نیز، در لشکرکشی‌های ۹۳۰–۹۰۷ هجری قمری، برای لشکرکشی از فارس به فیروزکوه و مازندران، از این محل گذشته است. این مسیر از زمان صفویه با نام «راه دیر» شناخته می‌شده است.
راه دیر در عصر اسلام تا پایان صفویه نیز راهی معتبر و مورد استفاده بوده است؛ ابودلف این بنا را «حصن» (به معنای دژ) خوانده که نشان‌دهنده اهمیت نظامی این بناست. اصطخری و مقدسی هم در دورهٔ آل بویه به این دیر اشاره می‌کنند. در سده‌های پنجم و ششم هجری قمری و در دوران سلجوقیان نیز به آن اشاره شده و ذکر شده که مختص‌الملک کاشی، وزیر سلطان سنجر، آن را بازسازی کرده است. خواجه نظام‌الملک طوسی در سیاست‌نامه (۴۷۹ هجری قمری) می‌گوید گروهی از سربازان دولتی در دیر مستقر بودند تا کنترل مسیر را در نزدیکی سیاه‌کوه و کرکس‌کوه (در مجاورت حوض سلطان)، که به گروه‌های سارق و دزدان شهره بوده است، حفظ کنند. دیر گچین بار دیگر در دوران صفویه بازسازی شده و تا اواسط دوران قاجار نیز از آن استفاده می‌شده است، چنان‌که در کنار آن بقایای کاروانسرایی خشت‌وگلی وجود دارد که مربوط به دوران قاجار است. سرانجام این مسیر با احداث جادهٔ جدید تهران، ری، قم (حسن‌آباد) در ۱۲۴۶ هجری قمری متروک شد.
پس از متروک شدن راه دیر، کاروانسرای دیر گچین نیز فراموش شد. به گفته مهرداد شکوهی، مینورسکی در ۱۹۵۵ به این مکان توجه کرد و به مطالعه متونی که در مورد آن نوشته شده بود، پرداخت. او چنین نتیجه گرفت که ویرانه‌های کاروانسرایی که توسط الکساندر فریدریش اشتال در دو پنجم گذشته از مسیر ری به قم و درست در جنوب و میان دو تپه یافته شد، احتمالاً ویرانه‌های دیر گچین بوده‌اند. در ۱۹۷۰، حسین کریمیان با انتشار کتاب تاریخ ری باستان، یافته‌های تاریخ‌دانان دیگر را در مورد دیر منتشر کرد و نشان داد که وجود امروزی دیر همچنان برای محققان ناشناخته بوده است. در ۱۹۷۶، مدرسی طباطبایی در کتاب راهنمای جغرافیای تاریخی قم، قسمت‌هایی از رساله ذهابیه یا علی‌آبادنامه اثر محمدکاظم‌خان کاشانی مربوط به دوران قاجار را ذکر کرد که در آن مشخصات کاروانسرایی در نزدیکی علی‌آباد آمده است. طباطبایی ادعا می‌کند که این کاروانسرا همان دیر گچین است. نویسنده رساله ذهابیه نیز مدعی است که از مصالح دیر گچین برای ساختن مهمان‌خانه علی‌آباد استفاده شده و به این واسطه دیر گچین ویران شده است. بااین‌همه به نظر می‌رسد کاروانسرای مورد اشاره دو نویسنده اخیر، کاروانسرای سنگی علی‌آباد باشد نه دیر گچین. به گفته شکوهی، اهالی منطقهٔ دیر گچین آن را به نام «دیر» می‌شناسند.