stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
تمدن ایلام
تاریخ سیاسی ایلام > ایلام میانه

در دورهٔ ایلام میانه، شاهان ایلامی سریعاً راه خود را از دورهٔ قبل جدا کردند. در واقع ویژگی این دوره، «ایلامی شدن» سوزیانا است (برخلاف «سامی شدن» در دورهٔ قبل). شاهان این دوره، عنوان سوکل مخ یا سوکل را رها کردند و عنوان قدیمی «شاه انشان و شوش» را برگزیدند (در کتیبه‌های اکدی به‌صورت «شاه شوش وانشان»). زبان اکدی در زمان اولین خانوادهٔ حاکمان ایلامی میانه، یعنی کیدینوها، هنوز استفاده می‌شد، ولی در کتیبه‌های دو دودمان بعدی، ایگه هلکی‌ها و شوتروکی‌ها، به‌ندرت دیده می‌شود.
درخشان‌ترین دوره حاکمیت ایلامی‌ها از نظر هنر و معماری، دوره میانی است که در آن آثار معماری ارزشمندی ایجاد گردیده که اغلب معابد هستند. ایلامی‌ها هم مانند اقوام باستانی دیگر به مذهب و پرستش خدایان متعدد اهمیت می‌داده‌اند و موید این مطلب کشف معابد، گورها و نقوش برجسته در نقاط استقرار آنهاست. یکی از آثار قابل تأمل و مهم آن‌ها زیگورات چغازنبیل است.
در این دوره مجمع خدایان ایلامی بر سوزیانا تحمیل شد و با ساخت مجموعهٔ سیاسی-دینی چغازنبیل، به اوج قدرت خود رسید.
زیگورات چغازنبیل کهن‌ترین اثر ایرانی است که دارای ابعاد و خصوصیات خیره‌کننده است و با اهرام مصر برابری می‌کند. این بنای عظیم به صورت هرم مطبق یا پله پله ساخته شده است.
در حدود ۱٬۲۴۴ تا ۱٬۲۰۸ پیش از میلاد، درگیری‌های بین ایلام و امپراتوری آشور افزایش پیدا می‌کند. توکولتی نینورتای یکم پادشاه آشور به کوه‌های شمال ایلام حمله می‌کند. در همین دوره و در زمان پادشاهی کیدین خوران (Kidin-Ḵutran) ایلام به بابل حمله می‌کند.
در حدود ۱۱۷۱ پیش از میلاد، کویترناهونته شاه ایلام به بابل حمله کرده و آن سرزمین را فتح می‌کند.
در حدود ۱٬۱۰۰ تا ۷۷۰ پیش از میلاد، اتحاد ایلام و بابل علیه آشور صورت می‌پذیرد.
تاریخ سیاسی ایلام > ایلام میانه > دودمان کیدینوها

مقالهٔ اصلی: دودمان کیدینو
به‌کار بردن واژهٔ دودمان برای کیدینوها شاید نادرست باشد، زیرا هنوز هیچ نشانه‌ای از رابطهٔ پدر فرزندی بین پنج حاکمی که یکی پس از دیگری به حکومت رسیدند، در دست نیست: کیدینو، اینشوشینک سونکیر نپی پیر، تنروخوراتر دوم، شالا، و تپتی اهر. مدارک شوش و هفت تپه، کبناک باستان، نشان می‌دهند که بین دورهٔ سوکل مخ و دورهٔ ایلامی میانی انقطاعی وجود دارد. نخستین نشانهٔ انقطاع، انتخاب لقب بود. کیدینو و تپتی اهر خود را «شاه شوش و انزان» نامیدند و به این شکل خود را به سنتی کهن متصل کردند. لقب دیگر آن دو، «خدمتگزار کیرواشیر» خدایی ایلامی است، بدین گونه مجمع خدایان فلات ایران را در سوزیانا رواج دادند. اما مانند دورهٔ قبل، آنان همچنان زبان اکدی را در تمام کتیبه‌های خود استفاده کردند.
تاریخ سیاسی ایلام > ایلام میانه > دودمان شوتروکی

مقالهٔ اصلی: دودمان شوتروکی
در زمان شوتروکی‌ها، شوش، بزرگی خود را که تا حدی با ساخت چغازنبیل تحت‌الشعاع قرار گرفته بود، دوباره به‌دست‌آورد و تمام جلال و شکوه تمدن ایلامی دوباره آشکار شد. ثروت‌های شوتروک ناهونته یکم و سه پسر و جانشین او به این نسل جدید «شاهان انشان و شوش» امکان داد تا به کرات علیهٔ شاهان کاسی میان‌رودان لشکرکشی کنند و امپراتوری ایلام و به‌ویژه شوش را با معابدی که به‌شکل باشکوهی بازسازی شده‌بودند، تزئین نمایند. سه جانشین شوتروک نهونته عبارت بودند از کوتیر نهونته دوم، شیلهک اینشوشینک و هوتلوتوش اینشوشینک.
شوتروک نهونته، پسر هلوتوش اینشوشینک، چندین بار علیهٔ میان‌رودان لشکرکشی کرد و از آنجا غنائمی آورد که بر روی آن‌ها نامش را نوشته است. اطلاعات بدست‌آمده از یک نامه که اینک در موزه خاور نزدیک برلین نگهداری می‌شود، مشخص می‌کند که شوتروک نخونته بر بابل ادعای سروری داشت و شاید این جنگ‌ها بعد از انکار بابلی‌ها رخ داد. به‌این ترتیب، می‌دانیم که او به اکد، بابل، و اشنونا حمله کرد و مجسمه‌های منیشتوشو را از اشنونا به غنیمت گرفت. همین شاه ایلامی بود که اسناد مشهوری مانند قانون حمورابی و ستون نارام‌سین را به‌عنوان غنیمت به شوش آورد. در سال ۱۱۵۸ پیش از میلاد، او شاه کاسی، زبابا شوما ایدینا را کُشت و پسر ارشد خود کوتیر نهونته را بر تخت سلطنت بابل نشاند. وقتی شوتروک نهونته درگذشت، کوتیر نهونته جانشین او شد و سیاست وی را در میان‌رودان ادامه داد و با معزول کردن انلیل ندین اخی (۱۱۵۷ تا ۱۱۵۵ پیش از میلاد) سلسلهٔ طولانی کاسی‌ها را پایان داد. او فقط برای مدت کوتاهی سلطنت کرد و سپس برادرش شلیهک اینشوشینک جانشین او شد. شیلهک اینشوشینک کتیبه‌های زیادی از خود به‌زبان ایلامی بر جای گذاشته است که از یک‌سو، لشکرکشی‌های متعدد او را به میان‌رودان ثبت کرده‌اند و از سوی دیگر، معابدی را که او ساخته یا بازسازی کرده و به خدایان تقدیم کرده بود را مشخص می‌کنند. برای مثال، در کتیبه‌ای ذکر می‌کند که بیست معبد «دارای باغ» را در شوش و ایلام تقدیم خدایان کرده است.
آخرین پادشاه این دودمان، هوتلوتوش اینشوشینک، گاه خود را «پسر کوتیر نهونته و شلیهک اینشوشینک» نامیده و گاه خود را «پسر شوتروک نهونته، و کوتیر نهونته، و شلیهک اینشوشینک» می‌نامد؛ وی احتمالاً پسر شوتروک نهونته از دخترش نهونته اوتو بود، که ظاهراً نمونهٔ دیگری از ازدواج با محارم در داخل خاندان سلطنتی ایلام است. هوتلوتوش اینشوشینک به‌اندازهٔ شاهان قبلی‌اش باکفایت نبود و برای مدت کوتاهی، نبوکدنصر یکم شوش را از وی گرفت. وی در انشان پناه گرفت، در آنجا معبدی را ساخت یا بازسازی کرد و سپس به شوش بازگشت، و احتمالاً در آن‌جا برادرش شیلهنیا امرو لگمر جانشین وی شد. با این پادشاه، قدرت ایلام برای مدت طولانی از صحنهٔ سیاسی محو شد.
تاریخ سیاسی ایلام > ایلام نو

ویژگی اصلی و متمایزکنندهٔ دوره ایلامی نو، ورود انبوه ایرانیان به فلات ایران بود، که در نتیجه، آنچه از امپراتوری سابق ایلام برجای مانده بود، باز هم کوچک‌تر شد. هر چند این مهاجمان در متون ایلامی دیر ظاهر می‌شوند، اما حضور ایشان بر اساس منابع آشوری مسلم است. در منابع آشوری دو گروه از مادها متمایز شده‌اند: «مادهای قدرتمند» و «مادهای دور» یا «مادهایی که در کنار کوه بیکنی، کوهستان سنگ لاجورد، زندگی می‌کنند». گروه اول که منطقهٔ اطراف هگمتانه (همدان امروزی) را اشغال کرده بود، به‌دلیل برخوردهای مکرر و غالباً ستیزه‌جویانه با آشوری‌ها به‌خوبی شناخته شده است؛ اما گروه دوم، شامل تمام قبایلی که نواحی میان اطراف تهران امروزی و شرق افغانستان را در دست داشتند، به‌خوبی شناخته نشده است. هخامنشیان (و به پیروی از ایشان، هرودوت) گروه دوم را به نام ذکر می‌کنند: «پارتی‌ها، سگرتی‌ها، آریان‌ها، مرگیان‌ها، باکتری‌ها، سغدی‌ها و احتمالاً مردمان همسایه ایشان.» اما در سالنامه‌های آشوری تمام این قبایل ایرانی (به اشتباه) زیر عنوان کلی «مادهای دوردست» آمده‌اند. یکی دانستن کوه بیکنی با دماوند و الوند قابل قبول نیست. یکی دانستن کوه بیکنی با منابع سنگ لاجورد در بدخشان نه‌تنها با نوشته‌های نویسندگان کلاسیک تأیید می‌شود، بلکه از نظر تاریخی هم منطقی و قابل قبول است، خواه منابع آشوری، ایلامی، یا ایرانی آن را ثبت کرده‌باشند یا نه. پیشرفت کند مادها و پارس‌ها در فلات، ایلامی‌ها را از انشان به سمت سوزیانا راند، که نزدیک به هزار و پانصد سال دومین مرکز امپراتوری ایشان بود. سرزمین انشان به‌تدریج تبدیل به پارس گردید و تنها بعد از آن بود که سوزیانا به‌عنوان ایلام شناخته شد. در بیشتر منابع این دوره، به‌ویژه در منابع میان‌رودانی، سوزیانا ایلام نامیده می‌شود.
با این حال، شاهان ایلامی نو هنوز خود را «پادشاه انشان و شوش» می‌نامیدند؛ به جز سه شاه آخر، یعنی اومانونو، شلیهاک اینشوشینک دوم و تپتی هومبان اینشوشینک.
زبان و خط ایلامی

مقاله‌های اصلی: زبان ایلامی و خط ایلامی
در ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد وقتی سومریان خطی تصویری به عنوان ابزاری کمکی برای نگاه داری حساب‌هایشان اختراع کردند، این ابداع به سرعت به همسایگان ایلامی شان رسید؛ زیرا بلافاصله پس از آن اولین لوحه‌های زبان تصویری ایلام را در شوش می‌بینیم. این به اصطلاح خط ایلامی آغازین، هم در شروع و هم تا مدتی بعد، مانند سومری، یک خط کاملاً تصویری بود.
گل نوشته‌هایی ازخط پروتوایلامی در تپه ملیان فارس. تپه سفالی و شغالی پیشوا و شوش. تپه حصار دامغان و درگل نوشته‌های باروی تخت‌جمشید یافت شده است و اولین خط تصویری جهان می‌باشد. این خط هم‌اکنون توسط پروفسور یاکوبدال استاد دانشگاه آکسفورد انگلستان درحال خوانش می‌باشد.
خط آغازین ایلامی احتمالاً حداکثر ۱۵۰ نشانه داشته است. از این خط صرفاً تصویری، به تدریج یک خط هجایی به وجود آمد. نشانه‌های خط هجایی-ترسیمی در مرحلهٔ آخرین خود حدود ۸۰ نشانه بود و معمولاً از بالا به پایین نوشته می‌شد.
زبان ایلامی در مقایسه با زبان هوریایی، قفقازی و برخی زبان‌های دیگر، اصولاً تصریف ندارد. حتی اثری از پایانه‌های صرفی در آن دیده نمی‌شود، اما تعداد قابل توجهی ادات واژه بست، پیشوند و میانوند خاص، یا به بیان دقیق تر، وند دارد.
زبان ایلامی در نوع خودش زبانی پیوندی است بدون هرگونه عنصر تصریف. ریشهٔ اسامی و افعال در این زبان تغییر نمی‌کند.
در زبان ایلامی کهن ساختمان واژه‌های مرکب را داریم. پدیده‌ای این چنین در تاریخ خط شرق باستان چیز تازه‌ای نیست.
زبانِ ایلامی، جایگاه خود را پس از ورود اقوام مهاجم نیز نگه داشت و زبان دوم نوشتاری حکومتِ ایران در دورانِ هخامنشی بود. در بیشتر سنگ نوشته‌های عصرِ هخامنشی ترجمه ایلامی و بابلی نوشته‌ها نیز آمده است.
دین ایلامیان

مقالهٔ اصلی: آیین ایلامیان
اساساً دین ایلامی به گونه‌ای پایدار، فردیت و خصوصیات ویژه‌ای دارد. بخشی از این فردیت در برگیرندهٔ نوعی عبودیت و احترام غیر متعارف به زنانگی ابدی و پرستش مار است که ریشه در جادو دارد؛ مار یک نقش‌مایهٔ راستین تمدن ایلام است.
ایلامیان مطمئن بودند که همهٔ خدایان یک قدرت اسرارآمیز و فوق طبیعی دارند که به وسیلهٔ کلمهٔ «کیتِن» بیان می‌شد؛ این کلمه از ایلامی به اکَدی با تغییر شکل به صورت «کیدِنُو» وارد شد.
«کیتن هُومبَن» فره ایزدی خاص فرمانروایان بود، به ویژه وقتی که به رأس هرم خدایان ایلام رسید.
دین ایلامیان > الهه‌های ایلامی

در ایلام سه الهه عنوان مادر خدا را داشته‌اند. شوش پینیکیر را داشت، که احتمالاً از کوه‌های قسمت شمال منشأ گرفته بود، کیریریشَ مادر خدایان قسمت کنارهٔ جنوبی خلیج فارس بود، و کوه‌های شرقی قسمت انشان الههٔ پَرتی را داشتند. اما به مرور زمان ترکیب جدیدی در ترتیب خدایان ایلامی به وجود آمد؛ مادرخدایان، چه پینیکیر و چه کیریریشَ، نه بی درگیری، سرانجام به برتری یک خدای مذکر گردن نهادند. اما این الهه‌های زن هرگز از گروه خدایان برتر ایلامی حذف نشدند، زیرا در قلب افراد عامی جایگاهی ابدی داشتند.
خدای مذکری که الهه‌های بزرگ مجبور شدند جای خود را به او بدهند هومبَن بود. در طول هزارهٔ سوم هنوز او در مقام سوم قرار داشت، اما از اواسط هزارهٔ دوم قبل از میلاد در رأس خدایان ایلامی قرار گرفت. هومبَن به عنوان خدای آسمان‌ها، در شوش، او شوهر الههٔ آسمان‌ها بود که ابتدا پینیکیر و بعدها کیریریشَ به‌شمار می‌آمد. در واقع، عنوان همسر بزرگ را داشت؛ که این ازدواج دوم منتج به تولد خدایی به نام هوترَن شد.
از مهم‌ترین خدایان ایلامی می‌توان به این شوشینک اشاره کرد که در میان همهٔ خدایان ایلامی عمیق‌ترین نفوذ را بر روحیات ایلامی‌ها داشته است. این خدا فرمانروای جهان مردگان بود و الهه‌های همکار او ایشنیکَرَب و لَگَمَل بودند. در سرتاسر ایلام اعتقاد به زندگی پس از مرگ وجود داشته است، روح جدا شده از زمین توسط دو خدای راهنما، ایشنیکَرَب و لَگَمَل پیشواز و به سوی این شوشینک راهنمایی می‌شد که رأی خود را در مقام «ارزیاب روح‌ها» صادر می‌کرد.
خدای خورشید ایلامی نَهونتِ نامیده می‌شد؛ که در اصل نَن هوندِ یعنی خالق روز بود. نَهونتِ خدای مخصوص اجرای قوانین هم بوده است. خدای ماه احتمالاً نَپیر نامیده می‌شد و لقب او درخشنده بود و برای ایلامیان بالاتر از همه پدر یتیمان محسوب می‌شد.
از دیگر خدایان ایلامی؛ سیموت که پیک نیرومند خدایان بود، منزَت که همسر سیموت بود، سَیشوم که حافظ قصر خدایان بود، نَرونتِ که الههٔ پیروزی خوانده می‌شد، شَزی خدای رودها که در محاکمات به عنوان قاضی آزمون‌های سخت به او متوسل می‌شدند را می‌توان ذکر کرد.
دین ایلامیان > کاهنان معابد

در همهٔ دوره‌ها یک حوزهٔ مذهبی وابسته به معبد بود؛ در پایتخت کاهنان متعددی بودند و کارکنان زیادی داشتند. در رأس این حوزه کاهن اعظم قرار داشت. در نوشتارهای ایلامی عنوان آن را بر اساس ضبط اکدی اش، «پَشیشو رَبو» می‌توان یافت؛ کاهنان عادی عنوان ایلامی «شَتِن» را داشتند.
کاهنه‌های زن ایلامی «مادر روحانی» که «اَماهاشتوک» نامیده می‌شدند و عالیترین کاهنهٔ ایلام بودند. این کاهنه باید همسر برادرش یعنی میهن سالار (سُوَکَل- مَخ) بود. از این رو، برای رسیدن به پادشاهی، نامزد این مقام، بایستی حامل خون پادشاهی از طرف پدر و مادر هر دو بوده باشد که حتی مادر اهمیت بیشتری داشته است.
دین ایلامیان > مراسم مذهبی

مهم‌ترین مراسم مذهبی در ایلام، جشنواره «الههٔ نگهبان پایتخت» بوده است. از زمان‌های قدیم در شوش آکروپولیسی وجود داشته است که دارای حریم مقدسی مشتمل بر معابد خدایان مختلف بوده که معبد این-شوشینک معبد برجستهٔ آن بوده است. «الههٔ نگهبان پایتخت» احتمالاً به پنیکیر اطلاق می‌شده است و شاید بعدها به کیریریشَ هم اطلاق می‌شده است.
جشنواره «مادر اعظم» در ماه جدید، نزدیک به شروع، فصل پاییز که در واقع آغاز سال هم بود، برگزار می‌شد. در باغ‌های مقدس الهه، قوچ‌های اختهٔ پرورش یافته طی مراسم مذهبی که به نام «گوشون» معروف بود، قربانی می‌شدند. از آنجا که این جشنواره «روز قربانی جاری» نامیده می‌شد، جریان خون قربانی اهمیت ویژه‌ای داشت. حساب‌های درباری سلطنتی روشن می‌کند که این جشنواره تزکیه فقط در حریم مقدس صورت نمی‌گرفت، بلکه در حضور شاه و ملکه هم برگزار می‌شد. حیوانات لازم برای قربانی از میان رمه‌های سلطنتی در اوایل سپتامبر انتخاب می‌شد و پس از جدا کردن، هر مورد توسط منشیان مسئول به طریقهٔ مناسب رسمی ثبت می‌شد.
جشنواره «تُوگَه» هم به خدای سیموت (شیموت) تخصیص یافته بود. برای این جشنواره، گاو نری را قربانی می‌کردند. این جشنواره سالی یک بار و در نیمهٔ ماه مه برگزار می‌شد.
دین ایلامیان > معابد مذهبی

اعمال منظم نیایشی ایلامیان — جدا از سفرهای زیارتیشان — در معابد و زیارتگاه‌هایی صورت می‌گرفت که مهم‌ترین معبد شناخته شده چغازنبیل است. در میان حصارهای داخلی و خارجی این معبد می‌توان باقی مانده‌های سه معبد دیگر را مشاهده کرد. در قسمت چپ داخلی، بلافاصله پس از دروازهٔ شمالی دیوار درونی، معبد هُومبَن قرار دارد؛ در وسط و در سمت راست شکل، جایگاهی قرار دارد که به دو خدا هیشمیتیک و روهورَتِر (اعضای پرستش گاه در کوه‌های انشان) اختصاص دارد. در گوشهٔ شرقی صحن مقدس مکانی که سیَنکوک نامیده می‌شود معبدی است که به گروهی از خدایان تعلق داشته که شامل چهار جفت خدا تحت عنوان نَپرَتِب بوده‌اند؛ نَپ واژهٔ ایلامی به معنای خدا است و رَتِپ در حالت جمع به معنای روزی دهنده است؛ به این ترتیب نَپرَتِب به معنای خدایان روزی دهنده — شاید خدایان مؤنث — بوده‌اند. از دیگر معابد ایلامیان می‌توان به معبد و پرستشگاه سُوهسیپا و پرستشگاه‌های بِلتیا و ایشنی کاراب (ایشنیکَرَب) اشاره نمود.
جالب‌ترین ویژگی معابد ایلامی وجود سه شاخ بزرگ است که در هر طرف دیوارهای معبد نصب می‌شد. سنگ نبشته‌های ایلامی میانه ثابت می‌کند که این شاخ‌ها اِ-اول جزء مهمی از هر معبد را می‌ساختند، چون نماد الوهیت بود.
ایلامیان و سومری‌ها

در سال ۲۲۸۰ پیش از میلاد ایلامیان که در اوج قدرت خود بودند، اور پایتخت سومریان را اشغال و غارت و خدای ویژه آن را به اسارت بردند. سومر مستعمره و خراج‌گذار ایلام شد و در پایان در ۲۱۱۵ ق. م در دوره فرمانروایی ریم-سین یکم دولت مشترک سومری – اکدی را به طرزی نابود کردند که ملت سومر هیچگاه نتوانست از خرابه‌های تاریخ سر برآورد. مشیرالدوله پیرنیا در این باره می‌نویسد:
دِمورگان و سایر نویسندگان فرانسوی به‌این عقیده‌اند که غلبه ایلامیان بر سومری‌ها و مردمان بنی سام نتایج تاریخی زیادی دربرداشته، توضیح اینکه ایلامیان به قدری با خشونت و بقسمی وحشیانه با ملل مغلوبه رفتار کرده‌اند، که آن‌ها از ترس جان از مساکن و اوطان خود فرار کرده، هرکدام به طرفی رفته‌اند؛ بنابراین عقیده دارند مردمی که ربّ‌النوع آسور را پرستش می‌کردند، بطرف قسمت وسطای رود دجله و کوهستان‌های مجاور آن رفته شالوده دولت آسور را نهادند. مهاجرت ابراهیم با طایفه خود به فلسطین و بالاخره هجوم هیکسوس‌هایِ سامی‌نژاد به مصر و تأسیس سلسله‌ای از فراعنه در آن مملکت نیز از نتایج غلبه ایلامیان بر ملل سامی‌نژاد بود. اما کینگ باین عقیده است، که غلبه ایلامیان در ممالک غربی دوام نیافته، زیرا ایلامیان، چون استعداد اداره کردن مملکتی را نداشتند و غلبه آن‌ها بیشتر به تاخت و تاز شبیه بود، نتوانستند ممالک مسخره را حفظ کنند.
فهرست پادشاهان ایلام

مقالهٔ اصلی: فهرست شاهان ایلام
قلمرو فرمانروایی ایلامیان

پادشاهی ایلام در اوج قدرت خود توانسته‌بود حتی بر بخش‌های مهمی از میانرودان (بین‌النهرین) هم چیرگی یابد، اما محدوده قدرت مرکزی ایلام شامل سراسر سرزمین ایران نمی‌شده است. این پادشاهی اتحادی بوده که ایل‌ها و طوایف منطقه را دربر می‌گرفته، اما چنین یکپارچگی می‌تواند به معنی امپراتوری نباشد. هرگاه ایلامیان قدرت داشتند، نقش مهمی در درگیری‌های سیاسی میان‌رودان بازی کرده و حتی بر بخش‌هایی از آن سرزمین ولو در زمان کوتاهی فرمان رانده‌اند. آن‌ها در حدود سال ۱۹۰۰ پیش از میلاد میانرودان را به تصرف خود درآوردند و حکومت سومری را برای همیشه از صحنه تاریخ بیرون کردند. اما به‌طور کلی بیشتر زیر نفوذ و خراج‌گزار اقوام سامی و سومری میانرودان بودند.
آثار تمدنی ایلامیان که در انشان و در شوش یافته شده نشانی از تمدن شهری بزرگی در آن دوران بوده است. تمدن ایلامیان از راه دریایی و بلوچستان با تمدن پیرامون رود سند در هند و از راه شوش با تمدن سومر مربوط می‌شده است.
نابودی تمدن ایلام

در سال ۶۴۰ ق.م. آشور بانیپال پادشاه نیرومند آشور، ایلام را تصرف و مردم ایلام را کشتار و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومری‌ها، اَکَدی‌ها، بابلی‌ها و آشوری‌ها از دشمن خود آشور شکست خورد و از صفحه روزگار ناپدید گردید. کتیبه آشور بانیپال دربارهٔ فتح و نابودی ایلام چنین می‌گوید:
تمام خاک شهر شوشان و شهر ماداکتو و شهرهای دیگر را با توبره به آشور کشیدم، و در مدت یک ماه و یک روز کشور ایلام را با همه پهنای آن، جاروب کردم. من این کشور را از چارپایان و گوسپند، و نیز از نغمه‌های موسیقی بی‌بهره ساختم و به درندگان، ماران، جانوران و آهوان رخصت دادم که آن را فرو گیرند.
آثار برجا مانده > زیگورات چغازنبیل

مقالهٔ اصلی: چغازنبیل
چغازنبیل که در ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت در استان خوزستان ایران، جنوب شرقی شهر باستانی شوش جای گرفته است. ساخت آن در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد و توسط اونتاش ناپیریشا برای ستایش ایزد اینشوشی‌ناک نگهبان شوش انجام شده است. این بنا در حملهٔ آشوربانی‌پال به همراه تمدن ایلامی نابود شد و پس از آن زیر خاک از دیده‌ها ناپدید گردیده بود تا دوران کنونی که توسط رومن گیرشمن ایلام‌شناس فرانسوی خاکبرداری گردید.
اشیای تاریخی به‌جامانده از ایلامیان

از تمدن ایلام، اشیاء و آثار متعددی به‌جا مانده است که در زیر به تعدادی از آن‌ها اشاره شده است:
گلدان با موجود دو شاخ
تندیس نقره‌ای گاو نشسته
کلاه‌خود پرنده و سه پیکر
تندیس خدای زرین‌دست
حلقه قدرت ارجان
تابلو مراسم نیایش راهبه‌های آفتاب
تندیس ناپیرآسو (تندیس مفرغی متعلق به ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد و در موزه لوور نگهداری می‌شود)
تندیس فاخته لاجوردی
سنگ‌نگاره بز با دم ماهی
نقش‌برجسته ایلامی در نقش رستم
سنگ‌نگاره زن ایلامی و ندیمه
سنگ‌نگاره یادبود اونتاش ناپیریشا
جام نقره‌ای زن ایلامی (مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد که در مرودشت کشف شده و در موزه ایران باستان نگهداری مشود)
تندیس فلزی ایلامی، متعلق به ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.
ایلام
دودمان‌نامهٔ شاهان اوان و شاهان سیماشکی؛ ۱۸۰۰ تا ۱۶۰۰ پیش از میلاد، موزهٔ لوور.
نقشه‌ای از سرزمین ایلام (عیلام) باستان (نارنجی) و نواحی همسایه آن
تصویر یک زن ایلامی
تندیس مسین خدای زرین‌دست، احتمالاً اینشوشی‌ناک، خدای شهر شوش، با آرایش موی شاخدار و دامان چین‌چین که در اصل با روکشی از زر پوشیده شده بوده. این تندیس مربوط به اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد است که در شوش کشف شده و اکنون در موزه لوور نگهداری می‌شود.
ووتر دن هان

| ووتر دن هان | ووتر دن هان |
| --- | --- |
ملیت: هلند
محل تحصیل: دانشگاه اراسموس روتردام دانشگاه کارنگی ملون
پیشینه علمی: پیشینه علمی
شاخه(ها): علم اقتصاد
محل کار: دانشگاه کالیفرنیا، سن دیگو مدرسه کسب‌وکار لندن دانشگاه آمستردام مدرسه اقتصاد لندن
 :  
ووتر جی. دن هان (Wouter J. den Haan) (یا دن‌هان) (Denhaan) (زاده ۲۲ ژوئیه ۱۹۶۲) استاد اقتصاد در مدرسه اقتصاد لندن، محقق و مدیر برنامه CEPR، مدیر مرکز اقتصاد کلان است. زمینه‌های اصلی مورد علاقه او در حال حاضر شامل چرخه‌های تجاری، اصطکاک در بازارهای مالی و کار روش‌های عددی برای حل مدل‌هایی با تعداد زیادی عامل ناهمگون است.
زندگی‌نامه

دن هان از دانشگاه اراسموس در مقطع کارشناسی‌ارشد فارغ‌التحصیل شد و در سال ۱۹۹۱ مدرک دکترای خود را از دانشگاه کارنگی ملون دریافت کرد. وی به دلیل تز خود به‌خاطر برتری در اقتصاد، کامیاب به دریافت پاداش الکساندر هندرسون شد؛ پاداشی که برندگان نوبل علوم اقتصادی نظیر الیور ویلیامسون، دیل مورتنسن، فین کیدلند و ادوارد پرسکات نیز موفق به اخذ آن شده بودند. دن هان پس از اخذ دکترا، معاون استاد دانشگاه کالیفرنیا در سن دیگو شد و از سال ۲۰۰۱ الی ۲۰۰۴ در آنجا به عنوان استاد خدمت کرد. وی در آغاز سال ۲۰۰۳ به اروپا بازگشت و استاد اقتصاد در مکتب تجارت لندن شد. دن هان پاداش وی‌آی‌سی‌آی را در سال ۲۰۰۶ دریافت کرد و استاد اقتصاد در دانشگاه آمستردام شد. وی به عنوان استاد مدعو در دانشگاه روچستر و مدرسه وارتون و همچنین محقق مدعو در بانک مرکزی اروپا، شورای حکام سیستم ذخایر فدرال در واشینگتن دی سی و چندین بانک ذخایر فدرال منطقه‌ای خدمت کرده‌است. دن هان همچنین عضو انجمن اقتصادی اروپا است.
علایق پژوهشی

عوامل مرتبط با عدم قطعیت و آینده‌نگری، نقش مهمی در اقتصاد کلان مدرن دارند؛ لذا ووتر دن هان با توسعه الگوریتم‌های کامپیوتری برای حل این مدل‌ها، به تحلیل مدل‌های با این ویژگی‌ها کمک کرد. او به همراه آلبرت مارست، الگوریتم انتظارات پارامتری شده (PEA) را توسعه داد و از «آمار دن‌هان-مارست» برای ارزیابی دقت راه‌حل‌های عددی استفاده کرد. آخرین کار او به حل مدل‌های اقتصاد کلان می‌پردازد که ناهم‌گونی و مسائل قراردادی در آن‌ها نقش کلیدی دارند.
موضوع کلیدی در تحقیقات ووتر دن هان این ایده است که برای درک نوسانات کلان اقتصادی باید فهمید که چگونه معاملات در سطح خرد انجام می‌شود. به ویژه این مهم است که بفهمیم عوامل چگونه یکدیگر را پیدا می‌کنند (به‌طور ویژه مصارف تحقیق چقدر است و چه‌مدت طول می‌کشد)، عوامل در مورد یک‌دیگر چه می‌دانند (و به ویژه این‌که آیا عدم تقارن اطلاعاتی وجود دارد) و عوامل چه نوع قراردادهای را می‌توانند بنویسند. مدتی است که در اقتصاد کلان، به اهمیت این «اصطکاک‌ها» پی‌برده شده‌است، اما ابزارهای محاسباتی برای تجزیه و تحلیل مدل‌های اقتصاد کلان که از پایه‌های خرد غیربدیهی ایجاد شده‌اند، به تازگی در دسترس قرار گرفته‌اند.
ووتر دن هان این موضوع را هم در بازار کار و هم در بازارهای مالی به کار برده‌است. تحقیقات وی نشان داده‌است که مدل تطبیق بازار کار برای محاسبه نرخ بلند بیکاری در چندین کشور اروپایی بسیار عملی است. تحقیقات او به ویژه روشن می‌کند که «پیمان رشد و ثبات» - با بلند نگه داشتن نرخ‌های مالیات تا زمانی که تعداد بی‌کاری واقعاً کاهش یابد - ممکن است حرکت به سمت تعادل بهتر در نرخ پایین بی‌کاری را دشوارتر کند.
فعالیت او در مورد نقش اصطکاک در بازارهای مالی نشان داده‌است که چگونه شوک‌های کوچک در ابتدا می‌توانند به خاطر تأثیرات بازخوردی بین تخریب روابط مؤسسات وام‌دهی و مشتریان آن‌ها و مبلغی که سرمایه‌گذاران می‌خواهند به این مؤسسات وام دهنده ارائه نماید، منجر به نوسانات بزرگ شوند. تحقیقات او در مورد بازارهای مالی همچنین به تأثیراتی که تغییرات نرخ بهره توسط بانک مرکزی بر اقتصاد می‌گذارد، می‌پردازد. کار اخیر دن هان هم از نظر تجربی و هم از لحاظ نظری نشان می‌دهد که اصطکاک میان بانک‌ها و مصرف‌کنندگان ممکن است در واقع برای نوسانات اقتصادی، مهم‌تر از اصطکاک میان بانک‌ها و شرکت‌ها باشد.
تدریس

در سال ۲۰۰۷ و ۲۰۱۲، ووتر دن هان برنده پاداش معلم سالِ مؤسسه تینبرگن شد. بر اساس گزارشی در مؤسسه رسمی تینبرگن، «دانشجویان صمیمانه از تلاش او در درس‌های خود و رشته کارشناسی ارشد درس‌های اقتصاد کلان به‌طور کلی قدردانی می‌کنند». دن هان در سال ۲۰۱۲ برنده پاداش بهترین ناظر دپارتمان اقتصاد اِل‌اِس‌ایی شد.
یوکوزونا

| یوکوزونا | یوکوزونا |
| --- | --- |
Yokozuna in October 1995: Yokozuna in October 1995
نام تولد: Rodney Agatupu Anoaʻi
زاده: ۲ اکتبر ۱۹۶۶ سان فرانسیسکو
درگذشته: ۲۳ اکتبر ۲۰۰۰ (۳۴ سال) لیورپول
علت مرگ: ادم ریه
فرزندان: ۲
خانواده: Anoaʻi
کشتی‌گیری حرفه‌ای: کشتی‌گیری حرفه‌ای
نام(های) رینگ: Great Kokina Kokina Maximus Wild Samoan Kokina Yokozuna
قد: ۶ فوت ۴ اینچ (۱۹۳ سانتیمتر)
وزن: ۵۸۹ پوند (۲۶۷ کیلوگرم)
معرفی: ژاپن پلی‌نزی
مربی: Afa Anoaʻi
آغاز: 1984
یوکوزونا (انگلیسی: Yokozuna; ۲ اکتبر ۱۹۶۶ – ۲۳ اکتبر ۲۰۰۰) کشتی‌گیر کشتی حرفه‌ای، هنرپیشه، و کشتی‌گیر اهل ایالات متحده آمریکا بود.
وی همچنین دارنده نشان تالار شهرت دبلیو دبلیو ای شده‌است.
بهترین دروان اون ببین 1990 تا 1998 موفق به شکست هالگ هوگان شد و این کشتی کج ها مسابقه داد بیگ باس من هوگن برن هارت آندرتیکر با ویدر مسابقه داد وبه شدت مصدوم شد درسال 2000 درگذشت.
سرگذشت (مجموعه تلویزیونی)

| محکومین۲ (سرگذشت) | محکومین۲ (سرگذشت) |
| --- | --- |
ژانر: پسا سرگذشت
نویسنده: امیرمحمد عبدی
کارگردان: سیدجمال سیدحاتمی
بازیگران: نازنین فراهانی امیر کاظمی  محمدرضا صابری‌موحد ویدا جوان سیما تیرانداز رابعه مدنی بهاره رهنما ناصر هاشمی بیژن بنفشه‌خواه مزدک رستمی شهره لرستانی شیوا ابراهیمی نسرین بابایی نورمحمد ذوالفقاری محمد شیری حسین محب‌اهری علیرضا جعفری مریم بوبانی علیرضا استادی افسانه ناصری نگار عابدی حمیده مقدسی مهرداد ضیایی بهنام تشکر بهرام ابراهیمی ساناز سماواتی عزت‌الله رمضانی‌فر مجید پتکی رامین ناصرنصیر سمیرا حسن‌پور سوگل طهماسبی زهره حمیدی امیر غفارمنش علی عامل‌هاشمی الهام طهموری مسعود مهدوی امیرحسین صابری‌فرد معصومه قاسمی‌پور  سپند امیر سلیمانی   سعید امیر سلیمانی   کمند امیر سلیمانی   حسام نواب صفوی   حسام محمودی
آهنگ پایان: سالار عقیلی
آهنگساز: مسعود سخاوت دوست
کشور سازنده:  ایران
زبان اصلی: فارسی
شمار قسمت‌ها: ۳۵
تولید: تولید
تهیه‌کننده: بهروز مفید
پخش: پخش
شبکهٔ اصلی: شبکه ۱ سیمای جمهوری اسلامی ایران
انتشار: انتشار
نمایش‌های مشابه: محکومین
سریال سرگذشت (محکومین۲) به تهیه کنندگی بهروز مفید و نویسندگی امیرمحمد عبدی و کارگردانی سیدجمال سیدحاتمی، یک مجموعه تلویزیونی ۳۵ قسمتی است که بخش اول آن از ۲۷ دی ۹۸ از شبکه یک پخش شد و ۲۱ قسمت باقی‌مانده آن از ۳ اسفند ۹۸ تا ۲۳ اسفند ۹۸ پخش شد . این مجموعه اپیزودیک، فصل ۲ سریال محکومین است و با موضوع مجازات جایگزین زندان و اپیزودهایی با محوریت مشکلات مردم، اخلاق، بحران، خانواده، طلاق و… در سال‌های ۹۸–۹۷ تولید شده‌است. نازنین فراهانی به عنوان بازیگر ثابت و در نقش مددکار قضایی در تمام اپیزودها ایفای نقش می‌کند. در مجموع ۲۴۳ بازیگر در این سریال ایفای نقش می‌کنند که ۸۳ بازیگر آن اصلی و ۱۶۰ بازیگر فرعی هستند. انتخاب بازیگر این مجموعه پر بازیگر بر عهده حمیده مقدسی بوده‌است. این سریال همچنین ۳۴۰ لوکیشن داشت که فیلمبرداری در ۱۳۰ لوکیشن اصلی و ۲۱۰ لوکیشن فرعی انجام شد.
این سریال در زمان پخش پربیینده ترین سریال سیما بوده است.