داگلاس نورث
پروژه‌های فکری (چهار کتاب مهم) > فهم فرایند تحول اقتصادی، ۲۰۰۵

در ادامه این مسیر تحقیقاتی که حاصلش در کتاب «نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی» آمده بود، باید تبیینی از انتخاب‌های مردم داشت و پاسخی برای این سوال پیدا کرد که چرا و چگونه ایدئولوژی‌هایی از قبیل کمونیسم یا بنیادگرایی اسلامی می‌تواند انتخاب آن‌ها را شکل دهد و مسیر تحول نظام‌های اقتصادی در طول سالیان متمادی را تعیین کند؟ برای رسیدن به چنین تبیینی، شناخت نحوه یادگیری ذهن و چگونگی انتخاب، ضروری بود و  این کار، مستلزم کاووشی عمیق در علوم شناختی؛ تنها از این طریق می‌توان به مسئله ایدئولوژی پی برد. بنابراین تمرکز تحقیقات نورث از ۱۹۹۰ به این مسئله اختصاص یافت.
این‌ها سوالات اساسی این مسیر اند:
مردم چگونه انتخاب می‌کنند؟
در چه شرایطی  اصل عقلانیت ابزار مفیدی است؟
و افراد چگونه در شرایط نامطمئن و مبهم دست به انتخاب می‌زنند؟
او این مسیر را ادامه داد و خواست چهارچوبی تحلیلی را بسط دهد که بتواند به صورت بهتری تغییرات بلندمدت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را تبیین کند، برای این کار دست به کاووش عمیق‌تری در علوم شناختی زد تا با کمک آن، برای فهم چگونگی عملکرد ذهن و مغز و نحوه ارتباط آن با انتخاب‌ها و نظام اعتقادی مردم تلاش کند. این‌ها زیربنای تغییرات نهادی اند بنابراین پیش‌شرطی ضروری برای بسط نظریه‌ای درباره تغییر نهادی به حساب می‌آیند. او هم‌چنین تلاش کرد نظریه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را با هم تلفیق کند چرا که نظریه‌ای کارا درباره تغییرات اقتصادی نمی‌تواند تنها به علم اقتصاد محدود باشد و باید با علوم اجتماعی و سپس آن‌ها با علوم شناختی تلفیق شوند. حاصل این پژوهش‌ها کتاب «فهم فرآیند تخول اقتصادی» منتشر شده در ۲۰۰۵ است.
نورث در پیشگفتار این کتاب ابتدا به اهمیت «فهم فرایند تحول اقتصادی» می‌پردازد و آن را مفهومی می‌داند، که دلایل عملکرد متفاوت اقتصادها در زمان گذشته و حال را توضیح می‌دهد. نورث می‌گوید فقط در صورت داشتن چنین نظریه‌ای قادر به بیان دلایل تاریخ طولانی رشد پایدار ایالات متحده آمریکا و اروپای غربی، صعود و افول غیرمنتظره اتحاد جماهیر شوروی، عملکردهای متمایز رشد اقتصادی سریع تایوان و کره جنوبی و رکورد ملال‌انگیز اقتصادهای جنوب آفریقا و تکامل متمایز آمریکای لاتین و آمریکای شمالی خواهیم بود؛ و چنین دانشی را ورای فهم گذشته، کلید بهبود عملکرد اقتصادها در زمان حال و آینده می‌داند. او معتقد است فهم واقعی چگونگی رشد اقتصادها، درها را برای نیل به رفاه انسانی بیشتر و کاهش بدبختی و فقر شدید می‌گشاید.
سپس به سکوت و ناتوانی پارادایم و چهارچوب نئوکلاسیک برای تبیین این نظریه و درنتیجه جهانی که در آن زندگی می‌کنیم، اشاره می‌کند؛ جهانی پیوسته در حال تغییر و سرشار از عدم اطمینان که به شیوه‌های جدید و بی بدیلی، پیوسته در حال تکامل تدریجی است؛ بنابراین تلاش می‌کند محورهایی را برای تبیین فهم تحول اقتصادی، سیاسی و اجتماعی -که نمی‌توان به تغییر در یکی از آن‌ها بدون تغییر در سایر ابعاد پرداخت- در طول زمان ارائه کند، سپس به معرفی موضوع کتاب و بخش‌های مختلف آن می‌پردازد:
ابتدا می‌گوید بعید است بتوان نظریه پویایی در این‌باره داشت که به لحاظ سبک، همانند نظریه تعادل عمومی باشد، اما اظهار امیدواری می‌کند اگر بتوان به فهمی از فرایند اساسی و زیربنایی تغییر دست یافت، آنگاه می‌توان تا حدی به طرح فرضیه‌های محدودتری دربارهٔ تغییر، پرداخت که می‌تواند به میزان بسیاری، سودمندی نظریه علوم اجتماعی را در مواجهه با مسائل انسانی بهبود بخشد.
نورث این مطالعه را بسط و توسعه بسیار اساسی اقتصاد نهادی جدید می‌داند؛ و مرور مختصر مطالعه اولیه‌اش دربارهٔ تحول نهادی را فراهم‌کننده زمینه مناسبی برای این کار قلمداد می‌کند؛ از زمان انجام مطالعات اولیه او با لنس دیویس (دیویس و نورث، ۱۹۷۱) و رابرت توماس (نورث و توماس، ۱۹۷۳) نهادها را در کانون فهم اقتصادها قرار داده‌بود، زیرا نهادها ساختار انگیزشی اقتصادها هستند. همچنین بر مطالعه این موضوع متمرکز شده‌بود که چطور اقتصادهایی که متشکل از نهادهایی بودند که انگیزه‌هایی را برای رکود و انحطاط اقتصادی فراهم می‌کردند، توانستند تداوم یابند. از نظر او و همکارانش منبع اصلی این ماندگاری و پایداری، ویژگی‌های محیط انسانی و شیوه تفسیر این محیط توسط انسان هاست. اما می‌گوید ماهیت و ویژگی اختصاصی «تحول اجتماعی» و شیوه فهم امور توسط انسان‌ها و عمل براساس «فهم تحول اجتماعی» در مطالعات اولیه‌اش مورد توجه قرار نگرفته‌بود.
او برای این که بتوان به این موضوعات پرداخت، نقطه کانونی مسئله را «قصدمندی بازیگران» می‌داند؛ او تحول اقتصادی را یک فرایند می‌داند که کلید تحول تکاملی انسان، برعکس آنچه در نظریه تکاملی داروین بیان می‌شود، «قصدمندی بازیگران» است؛ تکامل انسانی تحت هدایت ادراکات بازیگران صورت می‌گیرد؛ انتخاب‌ها و تصمیمات انسان‌ها برآمده از درک آن‌ها است؛ انسان‌ها با توجه به درکشان این تصمیمات را می‌گیرند تا عدم اطمینان سازمان‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را به منظور تعقیب اهدافشان کاهش دهند؛ بنابراین تحول اقتصادی، فرایندی آگاهانه و هدفمند است که از طریق ادراکات کنشگران دربارهٔ پیامدهای کنش‌هایشان شکل می‌گیرد. ادراکات از باورهای بازیگران -یعنی نظریه‌هایی که آن‌ها دربارهٔ پیامدهای کنش‌هایشان دارند- نشأت می‌گیرد، باورهایی که نوعاً با ترجیحات آن‌ها پیوند دارد.
بنابراین آنچه اهمیت می‌یابد توجه به این نکته است که «انسان‌ها چطور به فهم محیطشان می‌پردازند؟» انسان‌ها براساس سازه‌های ذهنی خود که برگرفته از تجارب دوران معاصر و گذشته‌اشان است، جهان اطرافشان را درک و تبیین می‌کنند. با توجه به این نکات نورث به مفهوم «یادگیری انسان» تمرکز می‌کند: یادگیری انسان چیزی بیش از انباشت تجارب فردی در دوران زندگی است، درواقع یادگیری انسان، تجارب انباشته‌شده نسل‌های گذشته نیز است. او در توضیح این ادعا می‌گوید یادگیری تراکمی جامعه، در زبان، حافظه بشر، نظام‌های ذخیره نمادها و نشانه‌ها شامل باورها، افسانه‌ها و اسطوره‌ها، و شیوه‌های انجام امور، تجسم می‌یابد که فرهنگ جامعه را می‌سازند؛ بنابراین فرهنگ نه تنها تعیین‌کننده عملکرد جامعه در یک لحظه از زمان است، بلکه از طریق شیوه‌ای که در آن چارچوب‌هایش، بازیگران را محدود می‌کند، به فرایند تحول در طی زمان نیز کمک می‌کند؛ بنابراین به اعتقاد نورث کانون توجه باید «یادگیری انسان» باشد، یعنی آنچه یادگرفته می‌شود و اینکه آن چطور در بین اعضای یک جامعه به اشتراک گذاشته می‌شود. او تأکید می‌کند باید فرایند تدریجی‌ای را مورد توجه قرار داد که از طریق آن فرایند، باورها و ترجیحات، تغییر می‌یابند، همچنین شیوه‌ای که باورها و ترجیحات از طریق آن، عملکرد اقتصادها را در طول زمان شکل می‌دهند، باید مورد توجه قرار گیرد.
تأکید مبنایی و اساسی نورث این است که شکاف عظیم میان اهداف و نتایج در سراسر تاریخ بیانگر وجود تنشی مستمر میان دو چیز است:
چارچوب‌هایی که انسان‌ها برای فهم چشم‌انداز انسانی ایجاد کردند
«واقعیت» ِ پیوسته در حال تغییر چشم‌انداز مذکور.
این تنش یادشده و دلالت‌های آن برای وضعیت بشر در زمان گذشته، حال و آینده، موضوع کتاب است؛ در بخش اول، ابعاد چالش پیچیده برای انجام مطالعه عمیق «فرایند تحول اقتصادی» مورد تصریح و شناسایی قرار می‌گیرد و بخش دوم نیز تلاش می‌کند، مسیری به سوی فهم عمیق‌تر باز کند.
در آخر نورث جمع‌بندی می‌کند تا زمانی که به فهم فرایند تحول اقتصادی نپردازیم، به نحوی سودمند قادر به مدل‌سازی تحول اقتصادی نیستیم. او می‌گوید:
یک مدل مطلوب، متضمن فهم جامع پیشینی از عوامل پیچیده سازنده فرایند مذکور و سپس ساده‌سازی آگاهانه عناصر اساسی آن است.
او فهم فرایند تحول اقتصادی را پیشنیازی ضروری می‌داند که در اقدام شتابزده اقتصاددانان در مدل‌سازی تحول و رشد اقتصادی مغفول مانده‌است؛ و تصریح می‌کند فاصله بسیاری با فهم کامل فرایند تحول اقتصادی وجود دارد، و تا زمانی که به فهم کامل فرایند یادشده دسترسی نیابیم، موفقیت بسیار کمی در بهبود هدفمند و مدبرانه عملکرد اقتصادی وجود خواهدداشت. او آنچه در کتاب مطرح می‌شود را تلاش برای بهبود فهم‌مان از فرایند مذکور می‌داند.