stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ویروس پاپیلوم انسانی
پیشگیری

واکسن برای پیشگیری از عفونت اِچ‌پی‌وی تولید شده‌است و قیمت بالایی هم دارد. البته بیشتر عفونت‌های اچ‌پی‌وی در واقع به مرور زمان برطرف می‌شوند یا به اندازه‌ای ضعیف می‌شوند که بر بدن تأثیری نمی‌گذارند. عفونتی که فعال نیست ممکن است، به هنگامی‌که دستگاه ایمنی شخص به دلیل درمان بیماری‌های دیگر مانند سرطان ضعیف می‌شود، به صورت فعال درآید.
واکسن‌های اچ‌پی‌وی می‌توانند از شایع‌ترین انواع عفونت جلوگیری کند. برای مؤثر بودن، آن‌ها باید قبل از بروز عفونت مورد استفاده قرار گیرند و به همین دلیل بین ۹ تا ۱۳ سالگی توصیه می‌شوند. غربالگری سرطان دهانهٔ رحم، مانند آزمایش Papanicolaou (پاپ) یا نگاه کردن به دهانهٔ رحم پس از استفاده از اسید استیک، می‌تواند سرطان اولیه یا سلول‌های غیرطبیعی که ممکن است به سرطان تبدیل شوند را تشخیص دهد. این امر به معالجهٔ اولیه کمک می‌کند که نتیجهٔ بهتری داشته باشد. غربال‌گری، تعداد و مرگ و میر ناشی از سرطان دهانهٔ رحم در کشورهای توسعه‌یافته را کاهش داده‌است. زگیل را می‌توان با سرمادرمانی از بین برد.
روش‌های پیشگیری از ابتلا به عفونت شامل استفاده از کاندوم در هنگام برقراری تماس جنسی و تزریق واکسن پاپیلوماویروس انسانی است. محدود ماندن تعداد کسانی که شخص با آن‌ها آمیزش جنسی دارد راه دیگری برای کاهش دادن خطر است، زیرا داشتن آمیزش جنسی با تعداد زیادی از افراد، خطر آلوده شدن به عفونت اِچ‌پی‌وی را افزایش می‌دهد. استفاده ازکاندوم نمی‌تواند در طول آمیزش جنسی به‌طور کامل از شخص در برابر اِچ‌پی‌وی محافظت نماید.
مشکلات بهداشتی که توسط اِچ‌پی‌وی ایجاد می‌شود را می‌توان درمان نمود. زگیل و ضایعات پیش‌سرطانی را می‌توان از طریق درمان انجمادی (منجمد کردن یا سرمادرمانی یا کرایوتراپی)؛ از راه برداشتن با حلقهٔ الکتریکی (LEEP یا Loop Electrosurgical Excision Procedure)، که در آن از جریان برق برای برداشتن بافت‌های غیرطبیعی استفاده می‌کنند؛ از لیزر کربن دی‌اکسید و جراحی و داروهای موضعی (مانند کِرِم‌هایی که مستقیماً روی پوست مالیده می‌شوند) هم می‌توان برای درمان زگیل‌های تناسلی استفاده نمود. اما برطرف کردن زگیل‌های تناسلی به این معنی نیست که شخص دیگر به اِچ‌پی‌وی آلوده نیست. امکان دارد زگیل‌ها بعداً برگشت کنند، زیرا ممکن است ویروس هنوز به‌طور سالم و فعال در سایر سلول‌ها باقی مانده باشد. شخص آلوده به اِچ‌پی‌وی که هیچ زگیل آشکاری نداشته باشد هم می‌تواند شریک جنسی خود را به این ویروس آلوده سازد.
چون واکسن تنها می‌تواند از عفونت پیشگیری کند، و قادر نیست عفونت موجود را درمان نماید، واکسیناسیون افراد باید پیش از آغاز آمیزش جنسی آن‌ها صورت گیرد. افرادی که قبلاً از نظر جنسی فعال شده و شاید به اِچ‌پی‌وی آلوده شده باشند، باید با پزشک خود مشورت نمایند. امکان دارد این واکسن از آن‌ها در برابر سویه‌هایی از اِچ‌پی‌وی محافظت کند که به آن‌ها آلوده نیستند.
زنان باید، علاوه بر استفاده از این واکسن، با انجام پاپ اسمیر از خود محافظت نمایند، که پاپ اسمیر رایج‌ترین تست برای کمک به ردیابی سرطان گردن رحم است. با انجام پاپ اسمیر می‌توان سلول‌های پیش‌سرطانی را پیدا نمود و آن‌ها را پیش از تبدیل شدن به سلول‌های سرطانی از بدن خارج کرد. محققان دریافته‌اند که با ادغام نمودن پاپ اسمیر و تستی که برای ردیابی اِچ‌پی‌وی در زنان طراحی شده‌است می‌توان دقیق‌ترین نتایج را به‌دست‌آورد. لازم است زنان دربارهٔ انجام پاپ اسمیر، و احتمالاً انجام تست اِچ‌پی‌وی، با پزشکان خود مشورت نمایند.
پیشگیری > واکسن‌ها

مقاله‌های اصلی: گارداسیل، سرواریکس، و واکسن پاپیلوما ویروس انسانی
سه واکسن برای جلوگیری از ابتلا به بعضی از انواع اِچ‌پی‌وی در دسترس است:
گارداسیل (Gardasil)
گارداسیل ۹ (Gardasil 9)
سِرواریکس (Cervarix)
هر سه، محافظت در برابر عفونت اولیه با انواع اِچ‌پی‌وی ۱۶ و ۱۸، که باعث بیشتر موارد سرطان اِچ‌پی‌وی می‌شوند را ایجاد می‌نمایند. گارداسیل همچنین در برابر اِچ‌پی‌وی از نوع ۶ و ۱۱ محافظت می‌کند، که باعث ۹۰٪ زگیل‌های دستگاه تناسلی هستند. گارداسیل یک واکسن چهارگانهٔ نوترکیب است، در حالی که سرواریکس دوظرفیتی است و از ذرات شبه‌ویروس (VLP) پروتئین کپسید L1 تهیه شده‌ است.
گارداسیل ۹ این پتانسیل را دارد که از حدود ۹۰٪ از سرطان دهانهٔ رحم، ولور، واژن و مقعد جلوگیری کند. این واکسن می‌تواند برای ۹ سویهٔ اِچ‌پی‌وی شامل سویهٔ ۶، ۱۱، ۱۶، ۱۸، ۳۱، ۳۳، ۴۵، ۵۲ و ۵۸ محافظت کند. پنج مورد آخر تا ۲۰٪ از سرطان‌های دهانهٔ رحم که قبلاً پوشیده نشده بودند، ایجاد می‌کند.
واکسن مزایای کمی برای زنانی که قبلاً به اِچ‌پی‌وی نوع ۱۶ و ۱۸ آلوده هستند، فراهم می‌کند. به همین دلیل، واکسن در درجهٔ اول برای زنانی که هنوز در طول تماس جنسی در معرض اِچ‌پی‌وی قرار ندارند، توصیه می‌شود. مقالهٔ موضع سازمان جهانی بهداشت در مورد واکسیناسیون اِچ‌پی‌وی به وضوح استراتژی‌های مناسب و مقرون به صرفه برای استفاده از واکسن اِچ‌پی‌وی در برنامه‌های بخش عمومی را تشریح می‌کند.
شواهدی با اطمینان بالا وجود دارد که واکسن‌های اِچ‌پی‌وی از ضایعات پیش‌سرطانی گردن رحم در خانم‌های جوان محافظت می‌کند، خصوصاً آن‌هایی که از ۱۵ تا ۲۶ سالگی واکسینه می‌شوند. واکسن‌های اِچ‌پی‌وی خطر بروز عوارض جانبی جدی را افزایش نمی‌دهند. پیگیری طولانی‌تر برای نظارت بر تأثیر واکسن‌های اِچ‌پی‌وی بر سرطان دهانهٖ رحم مورد نیاز است.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری ایالات متحده (CDC) توصیه می‌کند که واکسن‌ها در دو نوبت با فاصلهٔ حداقل ۶ ماه برای افراد ۱۱ تا ۱۲ ساله و سه دوز برای افراد ۱۳ سال و بالاتر تزریق شود. در واکسن‌ها در بیشتر کشورها فقط برای مصارف زنان تأمین می‌شوند، اما در بسیاری از کشورها برای استفادهٔ مردان نیز تأمین می‌شوند و برای پسران نوجوان در استرالیا تأمین می‌شوند. واکسن هیچ تأثیری در عفونت‌های اِچ‌پی‌وی یا ضایعات دهانهٔ رحم ندارد. (پس از ابتلا) در سال ۲۰۱۰، ۴۹٪ دختران نوجوان در ایالات متحده واکسن اِچ‌پی‌وی دریافت کرده‌اند.
مطالعات نشان می‌دهد که واکسن در دختران کوچک‌تر در مقایسه با نوجوانان بزرگ‌تر بیشتر مؤثر است، انگلستان، سوئیس، مکزیک، هلند و ایالت کبک شروع به ارائهٔ واکسن در برنامهٔ دوزیمی برای دختران زیر ۱۵ سال در سال ۲۰۱۴ کردند.
توصیه‌های غربال‌گری سرطان دهانهٔ رحم برای زنانی که واکسن اِچ‌پی‌وی دریافت می‌کنند تغییر نکرده‌است. این یک توصیه است که زنان همچنان غربال‌گری دهانهٔ رحم مانند آزمایش پاپ اسمیر را حتی پس از دریافت واکسن انجام دهند، زیرا این امر مانع از انواع سرطان دهانهٔ رحم نمی‌شود.
زنان و مردان هر دو حامل اِچ‌پی‌وی هستند. واکسن گارداسیل همچنین از مردان در برابر سرطان‌های مقعد و زگیل و زگیل تناسلی محافظت می‌کند.
مدت زمان اثر هر دو واکسن از زمان تولید آن‌ها مشاهده شد و انتظار می‌رود این اثرگذاری، طولانی باشد.
در دسامبر سال ۲۰۱۴، سازمان غذا و داروی آمریکا برای محافظت در برابر عفونت با چهار سویهٔ اِچ‌پی‌وی تحت پوشش واکسن نسل اول گارداسیل و همچنین ۵ سویهٔ دیگر مسئول ۲۰٪ از موارد سرطان دهانهٔ رحم، یک واکسن مبتنی بر گارداسیل ۹ با ارزش را به تصویب رساند. (HPV-31، HPV-33، HPV-45، HPV-52 و HPV-58).
ختنه و عفونت پاپیلوماویروس

بررسی ملی سلامت و تغذیه در ایالات متحده آمریکا بر عوامل مرتبط با افزایش عفونت ویروس پاپیلومای انسانی در مردان نشان داد که عدم ختنه با افزایش ابتلا به این ویروس و به خصوص انواع پرخطر آن همراه بوده‌است.
جنگ چالدران

جنگ چالدران جنگی میان شاه اسماعیل یکم (شاه صفوی) و سلطان سلیم یکم (پادشاه عثمانی) در سال ۱۵۱۴ میلادی بود که با پیروزی قاطع امپراتوری عثمانی بر ایران صفوی به پایان رسید. در نتیجهٔ این جنگ، امپراتوری عثمانی منطقه آناتولی شرقی و شمال عراق و شهر دیاربکر و دریاچه وان را از ایران صفوی تصرف کرده و ضمیمهٔ خاک خود کرد. این نخستین کشورگشایی عثمانی به سوی آناتولی شرقی و وقفه طولانی‌مدت کشورگشایی صفویان در سرزمین‌های غربی بود. جنگ چالدران آغازگر ۴۱ سال جنگ ویرانگر بود که فقط در سال ۱۵۵۵ به دلیل پیمان آماسیه به پایان رسید. اگرچه بعدها بین‌النهرین و آناتولی شرقی تحت پادشاهی شاه عباس بزرگ (حکومت ۱۵۸۸–۱۶۲۹) باز پس گرفته شد، اما با عهدنامه زهاب در سال ۱۶۳۹، این سرزمین‌ها برای همیشه به عثمانی واگذار شدند.
در این جنگ، عثمانیان ارتشی بزرگ‌تر و مجهزتر به تعداد ۶۰ تا ۱۰۰ هزار تن و همچنین صدها توپ جنگی داشتند؛ در حالی که ارتش صفوی حدود ۴۰ تا ۸۰ هزار تن بود و توپخانه‌ای در اختیار نداشت. اسماعیل یکم، اولین شاه صفوی، در جریان این نبرد مجروح شد و نزدیک به اسارت بود. همسران او به‌وسیلهٔ سلیم یکم، سلطان عثمانی دستگیر شدند و حداقل یکی از آن‌ها را با یکی از دولت‌مردانش ازدواج داد. اسماعیل پس از این شکست در کاخ خود منزوی شد و از اداره حکومت دست کشید و دیگر در لشکرکشی‌ها شرکت نکرد. نیروهای عثمانی پس از پیروزی به ایران لشکرکشی کردند و برای مدت کوتاهی پایتخت صفویان، تبریز را اشغال کردند و خزانه شاهنشاهی ایران را به‌طور کامل غارت کردند.
این نبرد به یکی از مهم‌ترین نبردهای تاریخ ایران تبدیل شد؛ زیرا نه تنها عقیده در امان بودن مرشد کامل از هرگونه خطا و بلا را زیر سؤال برد، بلکه سران کرد را وادار کرد تا بر اقتدار خود تأکید کنند و به جای صفویان، با حکومت عثمانیان بیعت کنند. همین امر در آینده باعث از دست رفتن مرزهای غربی ایران شد.
در اهمیت این جنگ همان بس که سید علی سیستانی در باب اهمیت و احترام جنگ چالدران و کشته شدگان آن گفت:
من به سمت اردبیل ایستاده و به روح بلند و ملکوتی شهدای والامقام چالدران درود و صلوات می فرستم.
نامه‌نگاری‌های سلطان سلیم و شاه عباس

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
 سلطان سلیم (راست) و شاه اسماعیل (چپ) اثر کریستوفان دل آلتیسیمو.:  سلطان سلیم (راست) و شاه اسماعیل (چپ) اثر کریستوفان دل آلتیسیمو.
سلطان سلیم ابتدا نامه‌ای به زبان فارسی برای عبیدالله خان ازبک برادرزاده و جانشین شیبک خان که در ماوراءالنهر حکومت می‌کرد فرستاد و او را تحریک کرد تا انتقام خون عموی خود را بگیرد و همزمان که سپاه عثمانی از غرب به آذربایجان حمله می‌کند، او نیز به خراسان حمله کند. سپس سلطان سلیم نامه‌ای تهدید آمیز به زبان فارسی برای شاه اسماعیل نوشت که توسط یکی از جاسوسان شاه اسماعیل که دستگیر شده بود فرستاده شد و در آن نامه خبر داد که به قصد جنگ عازم ایران است.
نامه‌نگاری‌های سلطان سلیم و شاه عباس > متن نامه اول سلطان سلیم به شاه عباس

«... از جانب جناب خلافت مآب ما که قاتل الکفرة و المشرکین قامع اعداء الدین، مرغم انوف الفراعین مغفرتیجان الخوافین سلطان الغزاة والمجاهدین، فریدون فر سکندر در کیخسرو عدل و داد، دارای عالی نژاد، سلطان سلیم شاه بن سلطان بایزید بن سلطان محمدخانیم به سوی تو که فرمانده عجم سپهسالار اعظم سردار معظم ضحاک روزگار داراب گیر و دار افراسیاب عهد، امیر اسماعیل نامداری سمت صدور یافت تا خبیر و آگاه باشی…
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چو بیشه تهی‌گردد از نره شیر |  | شغال اندر آید به بانگ دلیر |
از طریق تعدی، امارت بلاد شرقی را متصدی گشتی و از کنج مذلت فرمانبری به صفه با حشمت فرمانفرمایی قدم نهادی ابواب ظلم و بیداد را بر روی مسلمانان باز کرده، زندقه و الحاد را به یکدیگر ازدواج و امتزاج دادی و اشاعت فتنه و فساد را شعار و دثار خود ساخته علم‌های ستمکاری برافراشتی و فرمانروایی را بر حسب دواعی هوای نفس و رغبات طبیعت حل قیود شریعت و اطلاق از نوامیس ملت پنداشتی. مقابح و افعال و مساوی احوالت چون اباحت فروج محرمه و اراقت دماء مکرمه و تخریب مساجد و منابر و احراق مراقد و مقابر و اهانت علما و سادات و القاء مصاحف کریمه در قاذورات و سب شیخین کریمین رضی الله عنهما همه به حدود تواتر پیوست. ائمه دین و علماء مهترین رضوان الله علیهم اجمعین کفر و ارتداد تو را با اتباع و اشیاعت که موجبش قتل است و سبی علی رؤس الشهاد متفق الکلام والاقلام با سرهم فتوا دادند… به سر پنجه قوت کام کاری دست و بازوی ستم کاریت برکنیم و از سر قدرت سروری سودای صفدری از سر سراسیمه‌ات بدر کنیم. مفاسد شر و شورت از سر عجزه و مسکینان برداریم و از آن آتش که در خانمانها زده‌ای دود از دودمانت بر آریم… اگر خود را در سلک زمره «والذین اذا فعلوا فاحشة او ظلموا انفسهم ذکروا الله فاستغفروا و الذنوبهم» منسلک و منخرط گردانی، در همه حال خدای متعال را حاضر و ناظر دانی از کارهای بد و کردارهای ناصواب و سیرت‌های زشت پشیمانی نمایی و از درون دل و صمیم جان به توبه و استغفار در آیی و آن قلاع و بقاع که زمینش در زمان پیشین سم ستوران لشکر منصور ما را روی مالیده و از فعال مطایا هر گوشه‌ای از آن نواحی حلقه افکندگی به گوش کشیده بود از مضافات ممالک عثمانی محسوب داشته بندگان سدهٔ عظمت پناه ما را بسپاری سعادت تراست و از نواب کامکاری غیر از نیکویی و دلجویی و عاطفت و خوش خوئی دیگر چیزی نبینی و اگر چنانچه:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| خوی بد در طبیعتی که نشست |  | نرود تا به وقت مرگ از دست |
بر آن اعمال قبیحه و افعال فضیحه مصر و مجد باشی، ان شاءالله تعالی الاعز عرصه آن مملکت که از روی تغلب به دست تصرف افتاده است عن قریب مخیم اردوی عساکر نصرت مآثر خواهد شد. مدتی است از غایت سبک‌ساری، سودای سرداری در سر داری و از فرط خود رایی دعوای جهانگیری و کشور گشایی بر زبان آری. چون مردی به میدان مردان درآی، که هر چه نهاده پرده تقدیر است، به ظهور آید. والأمر یومئذ لله والسلام علی من اتبع الهدی حرر ذلک فی شهر صفر المظفر سنه عشرین وتسعمائه (ماه صفر ۹۲۰) به یورت ازنکمید».
نامه‌نگاری‌های سلطان سلیم و شاه عباس > متن نامه دوم سلطان سلیم به شاه اسماعیل

«... سلیمان مکان اسکندر نشان مظفر فر فریدون ظفر قاتل الکفرة الفجرة، کافل الکرام البررة، المجاهد المرابط المنصور المظفر، اللیث بن الاسد بن الغضنفر، ناشر لواء العدل والاحسان سلطان سلیم شاه بن سلطان بایزید بن سلطان محمدخانیم به جانب ملک ملک عجم، مالک خطه ظلم و ستم، سرور شرور و سردار اشرار، داراب زمان و ضحاک روزگار، عدیل قابیل، امیر اسماعیل عز صدور یافت… چون به تواتر آحاد استماع افتاد که ملت حنیفه محمدیه علی واضعها الصلوة و التحیه را تابع رأی ضلالت آرای خود ساخته و اساس دین متین را برانداخته، لوای ظلم را به قواعد تعدی برافراخته نهی منکر و امر معروف از شعائر شریعت دانسته شیعه شنیعه خود را به تحلیل فروج محرمه و اباحت دماء محترمه تحریض نموده به حکم «سماعون للکذب واکالون للسحت» به استماع کلمات مزخرفات واکل محرمات نموده، مسجد خراب کرده و بتخانه ساخته. پایه بلند پایهٔ منابر اسلام را به دست تعدی در هم شکسته فرقان مبین را اساطیر اولین خوانده اشاعت شناعت را باعث شده نام خود حارث کرده… به موجب الدین نصیحت اگر روی نیاز به قبله اقبال و کعبه آمال آستان ملایک آشیان ما که محال رحال رجال است آوردی و دست تعدی از سر زیردستان که پایمال ظلم و طغیان گشته‌اند، کوتاه کردی و خود را در سلک «التائب من الذنب کمن لا ذنب له» منسلک گردانیدی و در مذهب و ملت تبعیت سنت سنیه حنفیه محمدیه علیه الصلوة و التحیة و آله الطاهرین و اصحابه المهتدین رضوان الله علیهم اجمعین که «اصحابی کالنجوم بایهم اقتدیتم اهتدیتم» کردی و آن بلاد را به سرها مضافات و متعلقات ممالک محروسه عثمانیه شمردی هر آینه عنایت پادشاهی و عاطفت شاهنشاهی ما شامل حال تو گردد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سایه عدل و عنایت به سر او فکنیم |  | هر که چون مهر نهد روی به خاک در ما |
زهی سعادت آن کس که این اجابت کرد والا به حکم العادة طبیعة ثانیة بر مقتضای طبع شرانگیز فتنه آمیز که ما بالذات لا یزول بالعرض. باسیه دل چه سود خواندن وعظ به تأیید الله و حسن توفیقه سر هر تاجداری تاج واری سازم و بساط بسیط زمین را از آن نفوس بپردازم «الا ان حزب‌الله هم الغالبون» دست ستمکاران را به قوت سر پنجه ید بیضا پیچیده در هم کنم که «یدالله فوق ایدیهم…»
سلطان سلیم، برای آنکه شاه اسماعیل را به جنگ برانگیزد، نامه دشنام آمیزی به زبان ترکی برای وی فرستاد و او را فقط اسماعیل بهادر خطاب کرد و چون پادشاه صفوی به نامه‌های او جوابی نداده و سرداران قزلباش نیز به فرمان وی از جلو سپاه عثمانی عقب نشسته بودند، خرقه و عصا، مسواک، تسبیح و کشکولی نیز به نامه خود همراه کرد. منظورش از فرستادن این اشیاء آن بود که عقب‌نشینی و احتراز از جنگ شایسته دلیران و مردان بی‌باک نیست. بهتر آن است که به جای شمشیر، خرقه و کشکول و سبحه و عصا برگیرد و مانند نیاکان به کار درویشی و صوفیگری مشغول شود.
نامه‌نگاری‌های سلطان سلیم و شاه عباس > متن ترجمه نامه سوم سلطان سلیم به شاه اسماعیل

«اسماعیل بهادر اصلح الله شأنه… با لشکر بیشمار دشمن شکار، به قصد تو به بلاد شرقی توجه همایون نموده و در مضمون شریف نامه‌های سابق که چند ماه پیش از این فرستاده شد فرموده بودم هنگامی که نواحی و اراضی که از جهه شاهی در تصرف توست بظل ظلیل رایات فتح آیات من مستعد گردد، اگر مردی به میدان بیا، که مشیت و ارادت حق سبحانه و تعالی بهر چه تعلق گرفته به‌ظهور بیاید. غرض از این اخبار این بود که چند ماه قبل ازین تو نیز متنبه شده در تدارک اقدام نمایی و در آینده بهانه نیاوری و نگویی که غافل بودم و ایام مساعد نشد که تمام اهالی حوزه حکومت خود را جمع نمایم… حال نیز نه نام و نشانی از تو پیدا و نه اثری از وجودت هویداست. چنان مستور الحالی که وجود و عدمت علی السواست. هر کس که دعوی شمشیر زنی دارد سینه را چون سپر هدف تیر تیز باید ساخت و هر که ادعای سروری دارد از زخم تیغ و تبر نمی‌هراسد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| عروس ملک کسی در کنار گیرد تنگ |  | که بوسه بر لب شمشیر آبدار دهد |
بر آنان که سلامت را پرده نشینی اختیار می‌کنند و از بیم مرگ جرأت شمشیر بستن و بر اسب نشستن ندارند، نام مردی نهادن خطاست.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| در مرگ آن کس بکوبد به پای |  | به زین اندر آید بجنبد زجای |
حالیا سببش دانسته شد که چرا به این شدت انزوا در زاویه‌ای خمول گزیده و بدین درجه اختفا کرده‌ای. همانا که این رعب و هراس از کثرت لشکر ظفر استیناس بر تو مستولی شده است. اگر این احتمال باعث شد محض مصلحت ازاله این معنی اینک چهل هزار لشکر نامدار از اردوی ظفر شعار جدا کرده فرمودیم که فیمابین سیواس و قیصریه در اردوی جداگانه بمانند. برای دشمن ارخای فنان و توسیع دایره میدان بیشتر ازین نمی‌شود. اگر در طینت تو فی الجمله شمه‌ای از غیرت حمیت باشد البته به میدان جنگ ما آمده با لشکر من مقابله خواهی کرد تا در ازل هر چه مقدر است در معرض بروز جلوه گر گردد. ان شاءالله تعالی. والسلام علی من اتبع الهدی. حرره فی اواخر اولی الجمادین سنه ۹۲۰ به یورت ارزنجان».
شاه اسماعیل در جواب نامه‌های سلطان سلیم نامه‌ای توسط سفیر خود شاه‌قولی آقای بوی نوکر همراه با یک قوطی طلا پر از تریاک فرستاد.
نامه‌نگاری‌های سلطان سلیم و شاه عباس > ترجمه متن چهارمین نامه سلطان سلیم به شاه اسماعیل

«اسماعیل بهادر اصلح الله شأنه، هنگامی که توقیع رفیع جهان مطاع و حکم شریف واجب الانقیاد والاتباع به تو واصل شود، باید بدانی که مکتوب تو به درگاه سعادت دستگاه من رسید، پس از ادای کلمات جسارت آمیز نوشته‌ای چیزی که مایه ازدیاد جرأت است ارسال داشتیم که در عزیمت مسارعت نموده، ما را از انتظار برهانید. ما به نیروی جرأت از راه دور با لشکر بیکران و رایات فتح آیات نصرت نشان، پس از طی مراحل و منازل به مملکت تو داخل شده‌ایم، در آیین سلاطین اولی الامر و مذهب خواقین ذوی القدر، مملکت در حکم زن ایشان است و کسی را که از مردی حصه‌ای و از فتوت بهره‌ای، بلکه در دل فی الجمله زهره‌ای باشد. قطعاً راضی نمی‌شود که دیگری به ناموس او تعرض کند. معهذا اکنون روزها می‌گذرد که عساکر نصرت ماثر من به مملکت تو درآمده‌اند، ولی از تو هیچ گونه نام و نشانی پیدا و از وجودت اثری هویدا نیست و چنان مستور الحال به سر می‌بری که حیات و مماتت یکسان است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| از این ننگ تا جاودان مهتران |  | بگویند با نامور لشکران |
ظاهر حال گواهی می‌دهد که اکتساب جرأت عارضی برای که لازم است، تا امروز از جانب تو عملی به ظهور نیامده است که از آن مردی و جلادت استنباط شود، عمل تو ثمره مکر و حیلهٔ توست و شک نیست که این جرأت عارضی، اثر تلبیس و تدلیس و لاغیر، دوای دردی که تو به آن مبتلا هستی معلوم است و برای تحصیل قوت قلب آن را استعمال می‌کنی. حال نیز همان دارویی را که بارها تجربه کرده‌ای به کار بر تا مگر در دلت اندک جرأتی پدید آید. ما نیز برای ازاله ضعف قلب تو چهل هزار تن از لشکر ظفر رهبر خود جدا کرده میان قیصریه و سیواس گذاشته‌ایم و دربارهٔ خصم پیش از این مروت و مردی میسر نیست. اگر من بعد باز برقرار وضع سابق در کنج زاویه رعب و هراس منزوی گردی، نام مردی بر تو گذاشتن حرام است و بهتر خواهد بود که به جای مغفر، معجر و به جای زره، چادر اختیار کنی و از سودای سرداری سپهسالاری بگذری، ز تو این کار برناید، تو با این کار برنایی. والسلام علی من اتبع الهدی، تحریراً فی اواخر شهر جمادی الاخر، سنه عشرین وتسعمائه».
سرانجام یکی از فرماندهان سلطان سلیم خبر داد که سپاهیان شاه اسماعیل و محمدخان استاجلو حاکم دیاربکر در محل خوی به یکدیگر پیوسته و آماده نبرد اند. سلطان سلیم از این خبر به قدری خوشحال شد که اسبی قیمتی با زین و لگام مرصع برای او فرستاد؛ زیرا از پیشرفت بیهوده در خاک ایران بیم داشت و می‌دانست که اگر در آذربایجان بیش از آن پیش رود قطعاً با شورش و نافرمانی ینی‌چری‌ها و سایر دسته‌های سپاه روبرو خواهد شد و جانش در خطر خواهد افتاد.
آرایش قبل از نبرد

ترکیب سپاه ایران: دسته‌ای از سواران قزلباش با دورمیش خان شاملو، خلیل سلطان ذوالقدر حکمران فارس، حسین بیگ، نور علی خلیفه حکمران ارزنجان، خلیل بیگ، منتشا سلطان حاکم تبریز، سلطان علی میرزا افشار و پیره بیگ چاپشلو در سمت راست قرار گرفتند. دسته دوم با محمدخان استاجلو حکمران دیاربکر و گروه دیگر از سرداران در سمت چپ قرار گرفتند. عبدالباقی یزدی وکیل السلطنه، می‌رسید شریف الدین علی صدر شیرازی قاضی عسکر سید محمد کمونه نقیب الاشراف نجف نیز با دسته‌ای دیگر از سواران در زیر لوای شاهی در قلب لشکر جای گرفتند. یک دسته از سواران ایران هم به فرماندهی سارو پیره استاجلو و یوسف بیگ ورساق حکمران قلعه کماخ، جلودار سپاه و مأمور پنهان داشتن حرکات لشکر بودند. شاه اسماعیل نیز خود با گروهی از دسته قورچیان که زبده‌ترین سواران قزلباش بودند، در قلب لشکر قرار گرفته بود که اگر قسمتی از سپاه مورد حمله سخت دشمن واقع شد، به یاری آن قسمت بشتابد.
ترکیب سپاه عثمانی: سواران آناتولی یا سپاهیان آسیایی عثمانی به فرماندهی خادم سنان پاشا و زینل پاشا در سمت راست جای گرفتند. سواران روم ایلی (روملی) یا سپاهیان اروپایی عثمانی، به فرماندهی حسن پاشا در سمت چپ ایستادند. ینی‌چریان پیاده به شکل مربع در خط دوم قلب سپاه پشت عراده‌های توپ قرار گرفتند. حیوانات بارکش اردو را از سه جانب در اطراف سربازان ینی‌چری جای دادند و ارابه‌ها را محکم به یکدیگر بستند و جلو حیوانات مرتب کردند، به طوری که مانند سنگری محکم از حمله سواران قزلباش جلوگیری می‌کرد. راست و چپ سپاه عثمانی را یک ردیف عراده‌های توپ که با زنجیرهای محکم به یکدیگر بسته شده بود به هم مربوط می‌ساخت و بدین ترتیب توپخانه نیز به منزله حصار دیگری از آهن و آتش بود که پیادگان ینی‌چری را از حمله سواران ایران حفظ می‌کرد. دسته قراولان (نگهبانان) خاص سلطان در پس ینی‌چریان جای گرفته و فرماندهی آن با شخص سلطان سلیم بود. سلطان سلیم نیز با وزیران خود احمد پاشا هرسک اوغلی صدراعظم، و احمد پاشا دوقاقین اوغلی وزیر دوم و مصطفی پاشا بیغلو چاوش وزیر سوم، بر بالای تپه‌ای که بر دشت چالدران تسلط داشت قرار گرفتند. دسته پیاده عزب‌ها را هم جلو توپخانه جای داده بودند تا توپ‌ها را از نظر دشمن پنهان کنند. یک دسته سپاه نیز به فرماندهی شادی پاشا مرکب از سواره و پیاده در پشت لشکر جای گرفته بود تا از حملات احتمالی دشمن به عقب اردو جلوگیری کند.
در این جنگ، نیروهای قزلباش ایران نزدیک به چهل هزار تن و سپاه عثمانی قریب به یکصد هزار نفر بودند، که قزلباشان به علت شمار کمتر، نداشتن تجهیزات مناسب، از سپاه عثمانی شکست خوردند. در این جنگ سربازان صفوی با شمشیر، نیزه و تیر و کمان می‌جنگیدند، درحالی‌که ارتش عثمانی از توپ و تفنگ بهره می‌برد. البته صفویان پیش از این جنگ سلاح‌های آتشین در اختیار داشته و به روش استفاده از آن‌ها نیز، آشنایی داشتند و شاه اسماعیل برای رسیدن به سلطنت، از توپ و تفنگ استفاده کرده بود. دلیل استفاده نکردن از این سلاح‌ها در جنگ چالدران، ناشی از سیاست‌های جنگی او بود. چون توپخانه، تحرک سواره‌نظام را محدود می‌کرد، در جنگ‌های صحرایی از توپخانه استفاده نمی‌کردند و در مواردی هم که استفاده شد، به دلیل کم بودن تعداد توپ‌ها مؤثر واقع نشد، سلاح‌های گرم ایرانیان از لحاظ تعداد انگشت شمار و از لحاظ کیفیت قابل قیاس با سلاح‌های ارتش عثمانی نبود؛ بنابراین، از استفاده از توپخانه صرف نظر شد چون به لحاظ کم بودن تعداد ثمری نداشت. همچنین، صفویان ذاتاً به سلاح آتشین بی‌علاقه بودند و استفاده از آن را ناجوانمردانه و ناشی از بزدلی می‌دانستند. دلیل کمی شمار سپاهیان ایران در این جنگ، حضورشان در خراسان بود تا از یورش غافلگیرانهٔ ازبکان جلوگیری شود.
نبرد > نقش زنان در جنگ چالدران

به‌گفته مورخان ترک چند تن از زنان ایرانی که در لباس سربازی همراه شوهران خود به میدان جنگ آمده بودند، به‌دست سربازان سلطان سلیم افتادند و دو همسر شاه اسماعیل به نام بهروزه‌خانم و تاجلی‌خانم نیز از آن جمله بودند. گذشته از زنانی که اسیر شدند، جسد بسیاری از زنان نیز در میدان جنگ پیدا شد که به فرمان سلطان سلیم آن‌ها را با تشریفات مخصوص نظامی به خاک سپردند. این زنان دلیر به گفته نویسندگان ترک، با زره و خفتان و کلاه‌خود دوشادوش شوهران خویش در جنگ شرکت کردند به همین سبب پس از جنگ چالدران در دنیا معروف شد که شاه اسماعیل سوارانی از زنان شمشیر زن با اردوی خود داشته که در حدود ده هزار نفر بوده‌اند. یکی از مورخان ایتالیایی به نام جیان فرانچسکو ساگردو در کتاب تاریخ امپراتوری عثمانی در این باره می‌نویسد: «در میان کشتگان اجساد زنان ایرانی پیدا شد که در لباس مردان به میدان جنگ آمده بودند تا در سرنوشت شوهران خود شریک و در افتخار نبرد سهیم باشند. سلیم بر جرات و دلیری و وطن‌پرستی ایشان آفرین گفت و فرمان داد که با تشریفات نظامی آنان را به خاک سپارند».
نبرد > خاک‌سپاری کشته‌شدگان در اردبیل

مقالهٔ اصلی: آرامگاه کشته‌شدگان جنگ چالدران
شاه اسماعیل کشته‌شدگان جنگ را در محل آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی به خاک سپرد. پس از آن، این گورستان به «شهیدگاه» شهرت یافت.