بی‌بی‌سی فارسی
انتقادات > نقش بی‌بی‌سی بر جریان انقلاب ۱۳۵۷ ایران

شبکه بی‌بی‌سی در جریان انقلاب ۱۳۵۷ ایران حمایت گسترده‌ای از آیت‌الله خمینی انجام داد و انتقادات زیادی بر رژیم پهلوی وارد کرد. به همین دلیل نیز استفاده از نام مستعار «آیت‌الله بی‌بی‌سی» برای این شبکه در بین مردم ایران رواج پیدا کرد.
ارتشبد عباس قره‌باغی به ویلیام سالیوان سفیر وقت آمریکا، گفته بود: «یک طرح عملیات براندازی کامل علیه دولت ایران اجرا می‌شود و روزبروز هم شدیدتر می‌گردد. این همه تبلیغات که به وسیله بی‌بی‌سی علیه دولت و به نفع مخالفان و آقای خمینی صورت می‌گیرد چیست؟». قره‌باغی در ملاقاتش با آنتونی پارسونز نیز مسئله تبلیغات رادیو بی‌بی‌سی علیه دولت ایران را مطرح می‌کند و می‌گوید با روابط حسنه دو کشور مغایرت دارد آیا ممکن است به نشانه دوستی متقابل، دربارهٔ برنامه این رادیو اقدام کنید تا دولت حاضر در انجام برنامه‌های اصلاحی خود موفق گردد؟ سفیر در جواب اظهار داشت: متأسفانه این مطلب صحیح است ولی رادیو بی‌بی‌سی یک رادیوی آزاد است اگر چه بودجه و هزینه‌اش را دولت انگلستان می‌پردازد، ولی در کیفیت برنامه‌های آن، دولت نمی‌تواند دخالت داشته باشد. حتی غالباً علیه خود دولت انگلستان هم مطلب پخش می‌نماید و همیشه به‌طور آزاد عمل می‌کند!. قره‌باغی می‌نویسد: «جریان مذاکرات و اظهارات سفیر بریتانیا را به اعلیحضرت عرض کردم. در مورد بی‌بی‌سی فرمودند: «بلی، متأسفانه همیشه همین جواب را داده‌اند.»»
ویلیام سالیوان در کتاب خود با عنوان «مأموریت در ایران» می‌نگارد: «شاه سپس زبان به شکوه و شکایت از رادیو بی‌بی‌سی و اخبار و گزارش‌های این رادیو دربارهٔ اوضاع ایران گشود و گفت که این رادیو در مقابل حکومت او جبهه گرفته و به تبلیغ نظرات و انتقادات مخالفان پرداخته‌است.»
ژنرال رابرت هایزر در کتاب خود «مأموریت در تهران» می‌نویسد: «ارتشبد حسن طوفانیان پرسید آیا آمریکا نمی‌تواند صدای بخش فارسی بی‌بی‌سی را خفه کند؟ او می‌گفت: ایرانیان، پیر و جوان رادیو ترانزیستوری همراه دارند. از آن جا که نیروهای مخالف، رادیو داخلی را از کار انداخته بودند. به اعتقاد وی اخبار بی‌بی‌سی از کمونیسم و خمینی حمایت می‌کرد و کاملاً علیه شاه و دولتش حرکت می‌کرد.»
مارک داد، رئیس بخش شرقی بی‌بی‌سی در ۱۱ مهر ۱۳۵۷ در پاسخ به اعتراض‌های پرویز راجی سفیر ایران در انگلستان، گفت: «شما چطور از بی‌بی‌سی انتظار دارید در مورد واقعیتی به نام خمینی که اینک به صورت یک عامل عمده در موازنه سیاسی ایران خودنمایی می‌کند، بی‌تفاوت بماند؟ و ضمن آن هم البته باید به این حقیقت اشاره کنم که چون برنامه فارسی بی‌بی‌سی هرگز سخنان انقلابی خمینی را پخش نکرده، به همین دلیل نیز مواجه با نامه‌های متعددی از سوی ایرانیان بوده که بی‌بی‌سی را به عدم توجه نسبت به حرکت عظیم مردم در ایران متهم کرده‌اند و می‌گویند: چطور بی‌بی‌سی که خود را منادی دموکراسی و آزادی می‌داند، در مورد خواسته‌های مردم ایران این‌طور بی‌اعتنا مانده‌است؟»
سپهبد امیرحسین ربیعی به هایزر یک نمونه ارائه داده بود: شب قبل بی‌بی‌سی به دروغ گزارش داده‌است که ربیعی قصد استعفا دارد. این دروغ در سراسر کشور شنیده شده و در میان غیرنظامیان و نظامیان ایجاد نگرانی کرده‌است. او تلفن‌باران شده و همه او را متهم کرده‌اند که در حالی‌که اوضاع خراب شده‌است، شانه خالی می‌کند. چرا آمریکا بی‌بی‌سی را زیر کنترل قرار نداده‌است؟ آمریکا روابط نزدیکی با بریتانیا دارد، چرا ما نباید خواستار قطع این برنامه‌ها شویم؟ هایزر در مورد این سخنان می‌نویسد: «حرف‌های ربیعی یکپارچه اصرار بود و حالت تدافعی پیدا کرده بود. به معنای واقعی ایرانی آن، همه مسئولیت‌ها را بر گردن دیگری می‌انداخت.»
دولت جعفر شریف‌امامی در هفتم آبان ۱۳۵۷ اعلام کرد تفسیرهای پخش شده از طرف بی‌بی‌سی باعث خرابکاری، ویرانی و چند مورد آتش‌سوزی عمدی شده‌است. محمدرضا عاملی تهرانی وزیر اطلاعات و جهانگردی در یک کنفرانس مطبوعاتی گفت «در حالی که پخش خبرهای ایران هیچ ایرادی ندارد، اما باید توجه این ایرانیان (کسانی که برای بی‌بی‌سی کار می‌کنند) را به این حقیقت جلب کنم که تفسیرهایی که از این رادیو پخش می‌کنند، باعث خرابکاری، نابودی و چند مورد آتش‌سوزی عمدی شده‌است.»
به موجب تحقیقی که «سفارت ایران در لندن» در خرداد ۱۳۵۷ به عمل آورد، معلوم شد که در بخش فارسی رادیو بی‌بی‌سی، ۲۴ نفر ایرانی به عنوان خبرنگار، تحلیل‌گر، نویسنده، مترجم و گوینده کار می‌کنند که بیشترشان تمایلات ضد رژیم شاه دارند و چون در کارشان از آزادی عمل نسبی برخوردارند، از تهیه و انتشار اخبار داغ و هیجان‌انگیز علیه رژیم فروگذاری نمی‌کنند.
محمدرضا پهلوی مدعی بود سرنگونی حکومت او توسط ترکیبی از روحانیون، حزب توده و شرکت‌های نفتی، رسانه‌های غربی و کابینه‌های جیمی کارتر و مارگارت تاچر صورت گرفت. او می‌نویسد: «رویه بنگاه سخن‌پراکنی انگلستان (بی‌بی‌سی) نیز شگفت‌آور بود. از آغاز سال ۱۹۷۸م برنامه‌های فارسی این بنگاه صریحاً و علناً در مخالفت و ضدیت با من تنظیم می‌شد. گویی یک دست نامرئی همه این برنامه‌ها را تنظیم و رهبری می‌کند.» منوچهر گنجی وزیر آموزش و پرورش محمدرضا شاه، به این مساله اشاره می‌کند که شاه فکر می‌کرد، بی‌بی‌سی سخنگوی دولت انگلستان است. به گفته گنجی، شاه این حرف را از اطرافیان نمی‌پذیرفت که بی‌بی‌سی در بعضی مسائل مستقل عمل می‌نمود. به طور مثال گنجی به این مساله اشاره می‌کند که بی‌بی‌سی یک بار در آستانه انقلاب اسلامی، نقل و قول آیت‌الله خمینی را پخش نمود که در آن گفته شده بود شاه باید از ایران برود. وقتی گنجی این نقل و قول را برای محمدرضا شاه بیان کرد، شاه پس از مشورت با همسر خود (فرح)، آن را بسیار جدی گرفت. به گفته گنجی:
اینکه روحیه شاه به اینجا رسیده بود که چنین چیزی این طور رویش اثر می‌گذارد و با علیاحضرت مطرح می‌کند اینها روزهایی است که شاید کسالت ایشان عود کرده و مریض بود. تحت تاثیر داروها بود.
جعفر شریف‌امامی و وزیر خارجه او امیرخسرو افشار در ملاقات با آنتونی پارسونز از تأثیر سوء برنامه‌های بی‌بی‌سی در روحیه مردم ایران نگران بودند. به گفته پارسونز، «برای رهبران کشورهای جهان سوم که وسایل ارتباط جمعی، به خصوص دستگاه‌هایی را که با بودجه دولت اداره می‌شوند، در اختیار و کنترل خود دارند باور کردن این موضوع دشوار است که دستگاهی که با کمک دولت اداره می‌شود، فارغ از کنترل دولت باشد. به افشار توصیه کردم که حل این مشکل را به پرویز راجی سفیر ایران در انگلستان واگذار کنند»
پرویز راجی می‌گوید: «به بی‌بی‌سی رفتم و دو ساعت با جرالد مانسل و همکارانش چانه زدم. حرف من این بود که مگر این فرستنده متعلق به کشوری نیست که به عنوان متحد نظامی ایران تلقی می‌شود؟ و مگر فرستنده‌ای که مستقیماً از بودجه دولت بریتانیا تغذیه می‌کند توان آن را دارد که مطالب برنامه‌های خارجی خود را بدون کسب نظر وزارت خارجه بریتانیا پخش کند؟ البته ما به هیچ‌وجه اهمیتی نمی‌دهیم که بی‌بی‌سی به جای مساعدت و همکاری با ما به وسیله‌ای برای پخش و اشاعه نظرات مخالفان رژیم تبدیل شود ولی این واقعاً درست است که ایران علاوه بر پرداخت‌های گزاف به دولت بریتانیا بابت خریدهای نظامی و بازرگانی، مبالغی هم بابت جلوگیری از دشنام‌ها و تهمت‌های بی‌بی‌سی خرج کند؟ مانسل چندبار مسئله بی‌طرفی بی‌بی‌سی را متذکر شد و در خلال صحبت‌هایش نیز به این مسئله اشاره کرد که: هرگز نمی‌توان موردی را نشان داد که بی‌بی‌سی صرفاً به پخش نظرات مخالفان رژیم ایران پرداخته باشد. علاوه بر این نیز مانسل اصرار داشت ثابت کند که دلیل بی‌اعتقادی و عدم علاقه مقامات تهران به بی‌بی‌سی را باید در زمان‌های گذشته جستجو کرد و آن را ناشی از گفتارهای بی‌بی‌سی علیه رضاشاه در اواخر سلطنت او دانست و بعد هم از من پرسید نمی‌دانم آیا شانسی برایم وجود دارد که در سفر آینده خود به هندوستان توقفی هم در تهران داشته باشم و با مقامات ایرانی تبادل نظر کنم یا نه؟ البته به شرطی که در تهران فقط ننشینم و به موعظه گوش دهم.»
کریستوفر دیویدسون در کتاب «جنگ‌های سایه: مبارزه پنهان برای خاورمیانه» به صورت مشابهی توضیح می‌دهد شبکه بی‌بی‌سی فارسی که در دهه ۱۹۵۰ میلادی (در دوره ملی‌سازی صنعت نفت و در جریان کودتای ۲۸ مرداد) کاملاً از شاه در مقابل مصدق حمایت کرده بود، در دوره انقلاب ۱۳۵۷ ایران به انتقادات سنگین از شاه دست می‌زد که برهمین اساس مردم ایران اذعان داشتند که انگلستان شروع به پشتیبانی مخفیانه از آیت‌الله خمینی کرده‌است و به دلیل همین مردم در این دوره شبکه بی‌بی‌سی را آیت‌الله بی‌بی‌سی خطاب می‌کردند.
رونان برگمن در صفحه ۱۲ کتابش «جنگ پنهان با ایران» اذعان دارد که شبکه بی‌بی‌سی فارسی به خمینی جایگاه داد. بی‌بی‌سی با پخش مرتب برنامه دربارهٔ خمینی، او را رهبر بی‌چون و چرای نهضت انقلابی مردم ایران کرد.
مارک کرتیس در کتاب «روابط مخفی: هم‌دستی بریتانیا با اسلام تندرو» به این نکته اشاره دارد که در دوره انقلاب ۱۳۵۷ ایران، بی‌بی‌سی به صورت گسترده‌ای به عنوان آیت‌الله بی‌بی‌سی در تهران شناخته می‌شد، زیرا که به علت گزارش‌های منتقدانه بی‌بی‌سی علیه شاه بسیاری از مردم به این باور رسیدند که انگلستان به صورت ضمنی در حال قدرت بخشیدن به اسلام‌گراهای طرفدار آیت‌الله‌ها است.
ویلیام انگداهل نیز در کتابش «یک قرن جنگ، سیاست‌های نفتی آمریکایی انگلیسی و قدرت جدید جهانی» بر این موضوع تأکید دارد که بی‌بی‌سی به علت پشتیبانی‌اش از اسلام‌گرایان ایران، در دورهٔ انقلاب ۱۳۵۷، به نام مستعار آیت الله بی‌بی‌سی در ایران خطاب می‌شد.