زبان قزاقی
ریخت‌شناسی و صرف > فعل و پسوند فعلی «بودن»

معادل فعل «بودن» یا «نبودن» در زبان قزاقی، به مانند هر زبان دیگری، از اهمیت ویژه برخوردار بوده و قواعد خاص خود را نیز دارد.
در زبان قزاقی، دو گروه کلی وجود دارد، مضارع ساده و سایر صرف‌ها و زمان‌ها. «بودن» و یا «نبودن» در مضارع ساده، با پسوندهای ضمیری ادا می شوند. در سایر حالات و صرف‌ها، از فعل بولۋ / болу استفاده می شود. این فعل، کاربردها و معانی زیادی دارد، به معنی «بودن»، «شدن»، «وجود داشتن» یا «مالکیت داشتن»، «به وقوع پیوستن»، ابراز آرزو یا تصمیم‌ «بر من انجام فلان کار بودن»، و غیره.
جدول زیر لیست پسوندهای ضمیری فعل «بودن» برای هر شخص را لیست کرده است. برای پسوندهای ضمیری اول شخص مفرد و جمع، چند تعداد پسوند با حروف صامت مختلفی چون «م»، «پ»، و «ب» لیست شده است. در زبان قزاقی، انتخاب پسوند صحیح اول شخص، تابع قواعد خاص «همگونی صامتها» است، و با توجه به این که واژه به چه حرف و صدای ختم شود، انجام می شود. برای همهٔ ضمیرها، حرف یا حروف مصوتِ ضمیر،‌ به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین. بر خلاف برخی دیگر از زبان‌های ترکی، در رسم الخط قزاقی، چه سیریلیک، چه عربی، چه لاتین، هماهنگیِ گردیِ مصوت بازتاب داده نمی شود.
|  | ضمیر | پسوند |
| --- | --- | --- |
| اول شخص مفرد | مەن мен | -مىن / ٴ-مىن (-بىن / ٴ-بىن)(-پىن / ٴ-پىن)   -мын / -мін (-бын / -бін)(-пын / -пін) |
| دوم شخص مفرد | سەن сен | -سىڭ / ٴ-سىڭ -сың / -сің |
| دوم شخص مفرد (شما) | ٴسىز  сіз | -سىز/ ٴ-سىز   -сыз / -сіз |
| سوم شخص مفرد | ول ол | - - |
| اول شخص جمع | ٴبىز   біз | -مىز / ٴ-مىز (-بىز / ٴ-بىز)(-پىز / ٴ-پىز) -мыз / -міз (-быз / -біз)(-пыз / -піз) |
| دوم شخص جمع | سەندەر сендер | -سىڭدار / -سىڭدەر -сыңдар / -сіңдер |
| دوم شخص جمع (محترمانه) | سىزدەر  сіздер | -سىزدار / -سىزدەر -сыздар / -сіздер |
| سوم شخص جمع | ولار олар | - - |
پسوندهای اول شخص مفرد تابع قواعد زیر هستند:
پسوند «-مىن،  ٴ-مىن / -мын, -мін»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң»، و یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند،
پسوند «-بىن،  ٴ-بىن / -бын, -бін»: اگر واژه پیشین به صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شوند،
پسوند «-پىن،  ٴ-پىن / -пын, -пін»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.
نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده برای فاعل اول شخص مفرد می باشند؛ اشکال و املاءهای مختلف این ضمیر، و همینطور کاربردهای مختلف این پسوند فعلی را ببینید:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مەن دارىگەرمىن. | Мен дәрігермін. | من پزشکم. | مەن مۇعالىممىن. | Мен мұғаліммін. | من معلمم. |
| مەن ۇلكەنمىن. | Мен үлкенмін. | من بزرگم. | مەن بايمىن. | Мен баймын. | من غنی‌ام. |
| مەن ەكىنشىمىن. | Мен екіншімін. | من دُومم. | مەن تىڭداۋشىمىن. | Мен тыңдаушымын. | من شنونده‌ام. |
| مەن ٴانشىمىن. | Мен әншімін. | من خواننده‌ام. | مەن ورىنباسارمىن. | Мен орынбасармын. | من معاون/دستیارم. |
| مەن ونىڭ دوسىمىن. | Мен оның досымын. | من دوست اویم. | مەن وسىندامىن. | Мен осындамын. | من اینجام. |
| مەن رەسەيدەنمىن. | Мен Ресейденмін. | من از روسیه هستم. | مەن قازاقستاننانمىن. | Мен Қазақстаннанмын. | من از قزاقستان هستم. |
| مەن ون توعىزدامىن. | Мен  он тоғыздамын. | من ۱۹ ساله‌ام. | مەن جيىرما ەكىدەمىن. | Мен жиырма екідемін. | من ۲۲ ساله‌ام. |
| مەن دۇكەندەمىن. | Мен  дүкендемін. | من در دکانم. | مەن جۇمىستامىن. | Мен жұмыстамын. | من سر کارم. |
| مەن ورازبىن. | Мен Оразбын. | من اوراز هستم. | مەن قىزبىن. | Мен қызбын. | من دخترم. |
| مەن جۇلدىزبىن. | Мен жұлдызбын. | من ستاره‌ام. | مەن جالعىزبىن. | Мен жалғызбын. | من تنهاام. |
| مەن سىزدىڭ كومەكشىڭىزبىن. | Мен сіздің көмекшіңізбін. | من کمک‌دست شماام. |  |  |  |
| مەن جاسپىن. | Мен жаспын. | من جوانم. | مەن ستۋدەنتپىن. | Мен студентпін. | من دانش‌جوام. |
| مەن باستىقپىن. | Мен бастықпын. | من سردمدارم/رئیسم. | مەن ۇشقىشپىن. | Мен ұшқышпын. | من خلبانم. |
| مەن ورىسپىن. | Мен орыспын. | من روسم. | مەن قازاقپىن. | Мен қазақпын. | من قزاقم. |
برای فعل «نبودن» در زمان مضارع ساده، از تک‌واژه «ەمەس / емес» به علاوهٔ پسوند ضمیری فعل «بودن» استفاده می شود. چون‌که این واژه برای تمامی کابردها ثابت است، برای اول شخص مفرد و جمع، تنها به یکی از ضمیرها، تابع مصوتهای واژهٔ «ەمەس / емес» و حرف صامت آخر آن، نیاز است: «ەمەسپىن / емеспін» برای اول شخص مفرد، «ەمەسپىز / емеспіз» برای اول شخص جمع.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مەن دارىگەر ەمەسپىن. | Мен дәрігер емеспін. | من پزشک نیستم. | مەن مۇعالىم ەمەسپىن. | Мен мұғалім емеспін. | من معلم نیستم. |
| مەن عالىم ەمەسپىن. | Мен ғалым емеспін. | من عالم نیستم. | مەن باي ەمەسپىن. | Мен бай емеспін. | من غتی نیستم. |
| مەن ونىڭ دوسى ەمەسپىن. | Мен оның досы емеспін. | من دوست او نیستم. | مەن رەسەيدەن ەمەسپىن. | Мен Ресейден емеспін. | من از روسیه نیستم. |
| مەن ون توعىزدا ەمەسپىن. | Мен он тоғызда емеспін. | من ۱۹ ساله نیستم. | مەن جۇمىستا ەمەسپىن. | Мен жұмыста емеспін. | من سر کار نیستم. |
پسوندهای اول شخص جمع تابع قواعد زیر هستند:
پسوند «-مىز،  ٴ-مىز / -мыз, -міз»: اگر واژه پیشین به حرف مصوت یا صامت نیم‌واکه «ي ۋ / й, у»، و یا صامت روان «ل، ر / л, р» ختم شوند،
پسوند «-بىز،  ٴ-بىز / -быз, -біз»: اگر واژه پیشین به صامت‌های خیوشمی «م ن ڭ / м, н, ң» و یا صامت‌های واک‌دار «ب ج د ز ع گ ۆ ھ / б, в, г, ғ, д, ж, з, һ» ختم شوند،
پسوند «-پىز،  ٴ-پىز / -пыз, -піз»: اگر واژه پیشین به صامت‌های بی‌واک «پ ت ر چ ح س ش ف ق ك / к, қ, п, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ» ختم شوند.
نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده برای فاعل اول شخص جمع می باشد:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ٴبىز وسىندامىز. | Біз осындамыз. | ما اینجاییم. | ٴبىز كۇشتىمىز. | Біз күштіміз. | ما قوی‌ایم. |
| ٴبىز جاقسىمىز. | Біз жақсымыз. | ما خوبیم. | ٴبىز دارىگەرمىز. | Біз дәрігерміз. | ما پزشکیم. |
| ٴبىز ادەمىمىز. | Біз әдемiмiз. | ما زیباییم. | ٴبىز ٴانشىمىز. | Біз әншіміз. | ما خواننده‌ایم. |
| ٴبىز ٴبىرىنشىمىز. | Біз біріншімiз. | ما اولینیم. | ٴبىز تىڭداۋشىمىز. | Біз тыңдаушымыз. | ما شنونده‌ایم. |
| ٴبىز دۇكەندەمىز. | Біз дүкендемiз. | ما در دکانیم. | ٴبىز جۇمىستامىز. | Біз жұмыстамыз. | ما سر کاریم. |
| ٴبىز جۇلدىزبىز. | Біз жұлдызбыз. | ما ستاره‌ایم. | ٴبىز ەگىزبىز. | Біз егізбіз. | ما دوقلوایم. |
| ٴبىز مۇعالىمبىز. | Біз мұғалімбыз. | ما معلمیم. | ٴبىز استانادانبىز. | Біз Астанаданбыз. | ما از [شهر] آستانه‌ایم. |
| ٴبىز رەسەيدەنبىز. | Біз Ресейденбіз. | ما از روسیه‌ایم. | ٴبىز قىتايدانبىز. | Біз Қытайданбыз. | ما از چینیم |
| ٴبىز جاسپىز. | Біз жаспыз. | ما جوانیم. | ٴبىز ستۋدەنتپىز. | Біз студентпіз. | ما دانش‌جوایم. |
| ٴبىز قوناقپىز. | Біз қонақпыз. | ما میهمانیم. | ٴبىز تانىسپىز با؟ | Біз таныспыз ба? | ما با هم آیا آشناایم؟ |
| ٴبىز بوسپىز. | Біз боспыз. | ما سر خلوت‌ایم. | ٴبىز ورىسپىز. | Біз орыспыз. | ما روسیم. |
| ٴبىز بوسپىز. | Біз боспыз. | ما سر خلوت‌ایم. | ٴبىز قازاقپىز. | Біз қазақпыз. | ما قزاقیم. |
و در جدول زیر، نمونه‌هایی از جملات منفی «نبودن» برای دوم شخص جمع با استفاده از واژه منفی‌ساز «ەمەس / емес»:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ٴبىز دارىگەر ەمەسپىز. | Біз дәрігер емеспіз. | ما پزشک نیستیم. | ٴبىز ەگىز ەمەسپىز. | Біз егіз емеспіз. | ما دوقلو نیستیم. |
| ٴبىز بوس ەمەسپىز. | Біз бос емеспіз. | ما سر خلوت نیستیم. | ٴبىز تانىس ەمەسپىز. | Біз таныс емеспіз. | ما آشنا نیستیم. |
| ٴبىز ارىپتەس ەمەسپىز. | Біз әріптес емеспіз. | ما همکار نیستیم. | ٴبىز ورىس ەمەسپىز. | Біз орыс емеспіз. | ما روس نیستیم. |
| ٴبىز  ٴبىرىنشى ەمەسپىز. | Біз бірінші емеспіз. | ما اولین نیستیم. | ٴبىز استانادان ەمەسپىز. | Біз Астанадан емеспіз. | ما از [شهر] آستانه نیستیم. |
برای دوم شخص مفرد عادی، از پسوند «-سىڭ، ٴ-سىڭ / -сың, -сің» استفاده می شود. بر خلاف ضمائر اول شخص، برای دوم شخص،‌ دیگر نیاز به توجه استفاده از صامتِ صحیح نیست و این ضمیر تنها با یک صامت نوشته می شود. برای این ضمیر تنها باید به قانون هماهنگی مصوت‌ها توجه داشت؛ واکهٔ این ضمیر، به تابعیت و در هماهنگی با مصوت‌های واژه‌ای که به آن می پیوندد، یا مصوت پسین می شود، یا مصوت پیشین.
برای دوم شخص مفرد محترمانه، از ضمیر «-سىز، ٴ-سىز / -сыз, -сіз» استفاده می شود، با همان ویژگی‌های ضمیر دوم شخص مفرد عادی.
برای دوم شخص جمع عادی، از ضمیر «-سىڭدار، -سىڭدەر / -сыңдар, -сіңдер» استفاده می شود، و برای برای دوم شخص جمع محترمانه از ضمیر «-سىزدار، -سىزدەر / -сыздар, -сіздер».
نمونه‌های زیر، جملاتی صرف شده مثبت و منفی برای فاعل دوم شخص می باشد:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سەن وقۇشىسىڭ. | Сен оқушысың. | تو دانش‌آموزی. | سەن دارىگەرسىڭ. | Сен дәрігерсің. | تو پزشکی. |
| سەن قوناقسىڭ. | Сен қонақсың. | تو میهمانی. | سەن وتە جاقسى ٴانشىسىڭ. | Сен өте жақсы әншісің. | تو خوانندهٔ بسیار خوبی هستی. |
| سەن رەسەيدەنسىڭ. | Сен Ресейденсің. | تو از روسیه‌ای. | سەن قىتايدانسىڭ. | Сен Қытайдансың. | تو از چین هستی. |
| سەن ونىڭ ۇلىسىڭ. | Сен оның ұлысың. | تو پسر او هستی. | سەن كىمسىڭ؟ | Сен кімсің? | تو کیستی؟ |
| سەن بوسسىڭ با؟ | Сен боссың ба? | آیا تو سر خلوتی؟ | سەن قۋانىشتىسىڭ با؟ | Сен қуаныштысың ба? | تو آیا شادی؟ |
| سەن قانشا جاستاسىڭ؟ | Сен қанша жастасың؟ | تو چند ساله‌ای؟ | سەن قانشاداسىڭ؟ | Сен қаншадасың? | تو چند ساله‌ای؟ |
| سەن شىدامدى ەمەسسىڭ. | Сен шыдамды емессің. | تو صبور نیستی. | سەن باستىق ەمەسسىڭ. | Сен бастық емессің. | تو سردمدار/رئیس نیستی |
| سەندەر وقۇشىسىڭدار. | Сендер оқушысыңдар. | شماها دانش‌آموزید. | سەندەر دارىگەرسىڭدەر. | Сендер дәрігерсіңдер. | شماها پزشکید. |
| سەندەر شىماندىسىڭدار. | Сендер шыдамдысыңдар. | شماها صبورید. | سەندەر انشىسىڭدەر. | Сендер әншісіңдер. | شماها خواننده‌اید. |
| سەندەر كىمسىڭدەر؟ | Сендер кімсіңдер. | شماها کی هستید؟ | سەندەر بوسسىڭدار ما؟ | Сендер боссыңдар ма? | آیا شماها سر خلوتید؟ |
| سەندەر جالقاۋ ەمەسسىڭدەر. | Сендер жалқау емессіңдер. | شماها تنبل نیستید. | سەندەر زاڭگەر ەمەسسىڭدەر. | Сендер заңгер емессіңдер. | شماها وکیل نیستید. |
| ٴسىز دارىگەرسىز. | Сіз дәрігерсіз. | شما پزشکی. | ٴسىز قوناقسىز. | Сіз қонақсыз. | شما میهمانی. |
| ٴسىز كومەكشىسىز. | Сіз көмекшісіз. | شما کمک‌حالی. | ٴسىز باس مامانسىز. | Сіз бас мамансыз. | شما متخصص اصلی‌ای. |
| ٴسىز رەسەيدەنسىز. | Сіз Ресейденсіз. | شما از روسیه‌ای. | ٴسىز قاي جەردەنسىز؟ | Сіз қай жерденсіз? | شما اهل کجا هستی؟ |
| ٴسىز كىمسىز؟ | Сіз кімсіз? | شما کی هستی؟ | ٴسىز باستىقسىز با؟ | Сіз бастықсыз ба? | شما سردمدار/رئیس هستی؟ |
| ٴسىز نەشەدەسىز؟ | Сіз нешедесіз? | شما چند سالتان‌ است؟ | ٴسىز دۇكەندەسىز بە؟ | Сіз дүкендесыз бе? | شما در دکان هستی؟ |
| ٴسىز سۋرەتشى ەمەسسىز. | Сіз суретші емессіз. | شما نقاش (صورتچی) نیستی. | ٴسىز ٴبىرىنشى ەمەسسىز. | Сіз бірінші емессіз. | شما اول نیستی. |
| سىزدەر قوناقسىزدار. | Сіздер қонақсыздар. | شمایان میهمانید. | سىزدەر قىزمەتكەرسىزدەر. | Сіздер қызметкерсіздер. | شمایان خدمتکارید. |
| سىزدەر كورشىسىزدەر. | Сіздер көршісіздер. | شمایان همسایه‌اید. | سىزدەر جاقسىسىزدار. | Сіздер жақсысыздар. | شمایان خوبید. |
| سىزدەر جۇمىستاسىزدار ما؟ | Сіздер жұмыстасыздар ма? | آیا شمایان سر کارید؟ | سىزدەر تانىسسىزدار ما؟ | Сіздер таныссыздар ма? | شمایان با هم دیگر آشنایید؟ |
| سىزدەر جالقاۋ ەمەسسىزدەر. | Сіздер жалқау емессіздер. | شمایان تنبل نیستید. | سىزدەر زاڭگەر ەمەسسىزدەر. | Сіздер заңгер емессіздер. | شمایان وکیل نیستید. |
نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، حالت مسند در جملات «بودن»، وقتی که فاعل، جمع باشد. قواعد دستور زبانی قزاقی از این لحاظ به مانند فارسی هستند؛ به این معنی که در حالات عام، مسند جمع بسته نمی شود. اما در مواردی که خاص بودن تک-تکِ افراد مشتمل در فاعل جمع اهمیت دارد، از جمع استفاده می شود. به مثال‌های زیر و ترجمه‌های فارسی آن‌ها توجه کنید:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ٴبىز دارىگەرمىز. | Біз дәрігерміз. | ما پزشک هستیم. | سەندەر دارىگەرسىڭدەر. | Сендер дәрігерсіңдер. | شماها پزشک هستید. |
| ٴبىز وسى اۋراحانانىڭ دارىگەرلەرمىز. | Біз осы аурухананың дәрігерлерміз. | ما پزشکانِ این بیمارستان هستیم. | سەندەر وسى اۋراحانانىڭ دارىگەرلەرسىڭدەر. | Сендер осы аурухананың дәрігерлерсіңдер. | شماها پزشکانِ این بیمارستان هستید. |
نکته دیگر این است که برای طرح سوال «آیایی» برای دوم شخص مفرد و جمع، می توان واژهٔ سوال‌سازِ «ما، مە، با، بە، پا، پە / ма, ме, ба, бе, па, пе» که در آخر جمله می آید، حذف کرد، و بجای آن، پسوندی بعد از مسند و پیش از پسوند ضمیری فعل به شکل تحول‌یافتهٔ «-مى، -بى، -پى / -мы, -мі, -бы, -бі, -пы, -пі» اضافه کرد.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سەن ورىسپىسىڭ? | Сен орыспысың? | تو آیا روس هستی؟ | قازاقپىسىزدار؟ | Қазақпысыздар? | [شمایان] آیا قزاق هستید؟ |
| ەندى رىزامىسىز? | Енді ризамысыз? | الان شما راضی هستی؟ | ازىرمىسىڭدەر؟ | Әзірмісіңдер? | شماها آیا حاضرید؟ |
| روزا، بۇل سەنبىسىڭ? | Роза, бұл сенбісің? | رزا، این تو هستی؟ |  |  |  |
و در نهایت، فعل مضارع سادهٔ بودن برای سوم شخص، که در قزاقی، بدون نیاز به التصاق هیچ پسوندی ادا می شود، چه سوم شخص مفرد و چه سوم شخص جمع؛ و همینطور چه مثبت و چه منفی. برای فعل منفی «نبودن»، تنها از واژهٔ منفی‌ساز «ەمەس / емес»، بدون هیچ‌نوع پسوند یا صرفی استفاده می شود.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ول وقۇشى. | Ол оқушы. | او دانش‌آموز است. | ولار دارىگەر. | Олар дәрігер. | آن‌ها پزشک‌اند. |
| قايرات اقىلدى. | Қайрат ақылды. | غیرت عاقلانه است. | ول مەيرىمدى ادام. | Ол мейрімді адам. | او آدم بامرامی است. |
| ولار رەسەيدەن. | Олар Ресейден. | آن‌ها از روسیه‌اند. | ول قىتايدان. | Ол Қытайдан. | او از چین است. |
| ول جۇمىستا. | Ол жұмыста. | او سر کار است. | اكەم زاڭگەر. | Әкем заңгер. | بابام وکیل است. |
: 
| ولار كىمدەر؟ | Олар кімдер? | آن‌ها کیستند؟ | ولار زەينەتکەرلەر مە؟ | Олар зейнеткерлер ме? | آن‌ها آیا بازنشسته‌اند؟ |
| ول جاس ەمەس. | Ол жас емес. | او جوان نیست. | ولار بوس ەمەس. | Олар бос емес. | آن‌ها سرخلوت نیستند. |