stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
دهبالای میانشهر

| دِهبالا دهبالای میانشهرمیاشَر (پیشین) | دِهبالا دهبالای میانشهرمیاشَر (پیشین) |
| --- | --- |
ولایت: تخار
ولسوالی: ولسوالی ورسج
ارتفاع: ۱۸۷۸٫۷ متر (۶۱۶۳٫۷ فوت)
زبان: فارسی
مذهب: سنی، حنفی
دِهبالا روستای کوچکی در انتهای شمالی ولسوالی ورسج، در تگاب میانشهراست. ورسج یکی از ولسوالی‌های شانزدهگانه ولایت تخار است.
موقعیت

دهبالای میانشهر در کنار رود میانشهر قرار دارد، از جنوب با قریه ده پایان، از شمال با حصار و ایرخ، از شرق با ملوار بالا و از غرب با برآب، خرم و قلعه حصار هم‌مرز است.
پروژه‌های انکشافی

در دهبالای میانشهر کلینیک (درمانگاهی) وجود دارد که به نام (کلینیک صحی میانشهر) یا به انگلیسی(BHC Miyanshahr) در بخش‌های ولادی، جراحی، واکسیناسیون، امراض ساری و غیره… فعالیت دارد.
همچنان نیروگاه برق آبی میانشهر در سال ۱۳۹۵ آعمار گردید که بیشتر روستاهای این تگاب را از برق بهره‌مند ساخته است.
جاذبه‌های میانشهر

مسجد جامع حضرت رسول اکرم واقع در قریهٔ دهبالای میانشهر
نمایی از قریه دهبالا
نمایی از مسجد حضرت رسول اکرم واقع در قریهٔ دهبالای میانشهر
طبیعت زیبای روستای دهبالای میانشهر ناحیهٔ سنگ پهن
کاتالونیا
ریشه نام

کاتالونیا از آمیختگی دو تیرهٔ گوت و آلان‌ها تشکیل شده که همان گوت+آلانیا است.
سیاست

کاتالونیا به لحاظ مالی و بانکی و امور بندری مهم‌ترین بخش خودمختار اسپانیا به شمار می‌رود و نزدیک به ۲۱ درصد تولید ناخالص ملی اسپانیا در کاتالونیا انجام می‌شود. یکی از خواسته‌های دولت کاتالونیا در سال‌های اخیر پرداخت سهم کمتری از مالیات‌هایی که از مردم این ایالت اخذ می‌شود به دولت مرکزی و تعیین سقف مالیات‌ها توسط دولت محلی بوده‌است. آن‌ها معتقدند تعهدات مالی این ایالت به دولت مرکزی باعث شده تا کاتالونیا به رغم توان اقتصادی بالایش به مقروض‌ترین ایالت اسپانیا بدل شده و نزدیک به ۴۲ میلیارد یورو بدهی داشته باشد.
گرایش‌های جدایی خواهانه در کاتالان که در دهه‌های گذشته در اقلیت بود در سال‌های اخیر قدرت بیشتری گرفته‌اند. جدایی‌خواهان کاتالونیا و شماری از اقتصاددانان معتقدند جدایی این ایالت از دولت مرکزی به سود آن خواهد بود چرا که ۲۷ درصد صادرات اسپانیا از این منطقه است و ۲۵ درصد توریست‌های اسپانیا نیز مقصدشان کاتالونیا است. همچنین سهمی که کاتالونیا از دولت مرکزی می‌گیرد ۱۵ میلیارد یورو کمتر از سهمی است که کاتالونیا به خزانه مرکزی می‌پردازند. این در حالیست که برخی کارشناسان اقتصادی دیگر معتقدند کاتالونیای مستقل به لحاظ اقتصادی توان ادامه حیات ندارد به ویژه اگر به عضویت اتحادیه اروپا پذیرفته نشود و صادراتش به اسپانیا نیز قطع شود.
طبق آخرین همه‌پرسی در ژوِییه ۲۰۰۶ کاتالونیا به بخشی خودمختار تبدیل شد و از نظر درآمدهای مالیاتی و کنترل بر مرزها و فرودگاه‌ها و قوانین مهاجرتی مستقل‌تر از قبل شد.
پس از برگزاری یک همه‌پرسی در خصوص استقلال کاتالونیا از اسپانیا و موافقت رای‌دهندگان، پارلمان کاتالونیا در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۷ به طور یکجانبه از اسپانیا اعلام استقلال کرد. در پی این اقدام سنای اسپانیا با حکمی که تصویب کرد خودمختاری کاتالونیا را لغو و حاکمیت مستقیم اسپانیا بر این منطقه را اعمال کرد.
سیاست > بازگشت به قدرت

در روز ۱ ژوئن ۲۰۱۸ ملی‌گرایان کاتالونیا بار دیگر کنترل این ناحیه را در دست گرفتند، «کوئیم تورا» رهبر کاتالونیا در مراسم سوگند خود گفت که کابینه او متعهد به تشکیل «دولتی ملی در قالب جمهوری» است. وی از نخست‌وزیر جدید اسپانیا، پدرو سانچز، خواست: «بیایید صحبت کنیم، بیایید مسئله را حل کنیم، بیایید خطر کنیم، من و شما. ما نیازمند آن هستیم که دور یک میز بنشینیم و مذاکره کنیم؛ دولت در برابر دولت.» ۸ مرد و ۶ زن کابینه جدید کاتالونیا را تشکیل می‌دهند و السا آرتادی سخنگوی جدید آن می‌باشد اما گویا مهم‌ترین مانع و مخالف استقلال کامل کاتالونیا، مقام پاپ واتیکان است.
تاریخ > ماقبل تاریخ

نخستین شهرک‌های شناخته شده انسانی در حال حاضر در کاتالونیا در ابتدای پارینه‌سنگی میانی بود. دوران نوسنگی در کاتالونیا حدود ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد آغاز شد، هرچند به دلیل فراوانی جنگل‌ها رشد جمعیت شهرت‌های ثابت از شهرهای دیگر کندتر بود.
جمعیت

کاتالونیا دارای ۸ میلیون و پانصد هزار نفر جمعیت است. (سال ۲۰۱۷)
جغرافیا

مرکز کاتالونیا شهر بارسلون است.
این بخش از چهار استان تشکیل شده‌است که عبارتنداز:
استان بارسلون
استان خرنا
استان لریدا
استان تاراگونا
زبان

بر پایه آخرین سرشماری که توسط دولت در سال ۲۰۰۹ انجام گرفت. اکثریت مردم اسپانیایی را به عنوان زبان خود بیان کردند (۴۶٫۵۳٪ اسپانیایی و ۳۷٫۲۶٪ کاتالان). در استفاده روزانه ۴۵٫۹۲٪ ادعا داشتند بیشتر از زبان اسپانیایی و ۳۵٫۵۴٪ از زبان کاتالان به عنوان زبان اصلی و ۱۱٫۹۵٪ نیز ادعا داشتند که از هر دو زبان به یک میزان استفاده می‌کنند. تفاوت قابل توجهی که بین بارسلونا (و تا حدود کمتری منطقه تارگونا) با دیگر نقاط کاتالان دیده می‌شود این است که زبان اسپانیایی در این دو منطقه بیشتر از دیگر مناطق صحبت می‌شود در حالی که در سایر مناطق این ایالت زبان کاتالان غالب است.
آموزش زبان کاتالان در تقریبا همه ایالت رایگان است. هرچند در محیط کار به این زبان احتیاج نیست اما از پیش نیازهای یافتن شغل است. کاتالان ها به ندرت انگلیسی یا زبان دیگری ا صحبت می کنند. عموماً خود را دو زبانه ( کاتالان و کاستلا/اسپانیایی ) می دانند.
معماری

از بناهای موجود در این ناحیه می‌توان به کلیسای خاندان مقدس (La Sagrada Familia) اثر آنتونیو گادی اشاره کرد.
آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو

آثار زیر ثبت شده در فهرست میراث جهانی یونسکو در کاتالونیا قرار دارند:
مرکز باستان‌شناسی در استان تاراگونا
کلیسای رومی وار وال دو بوآ در استان یدا
قلعه پوبلت در تاراگونا
آثار معماری لوییز دومانچه‌ای مونتانر
قصر موسیقی کاتالان در بارسلونا
بیمارستان سنت پائول در بارسلونا
آثار معماری آنتونی گادی
کلیسای خاندان مقدس (ساگرادا فامیلیا) در بارسلونا
کازا میلا در بارسلونا
کازا بالّو در بارسلونا
کازا ویسنس در بارسلونا
پارک گوئل در بارسلونا
کاخ گوئل در بارسلونا
ایرانیان در کاتالونیا

در زمان حکومت دقیانوس که مصادف با قدرت‌گیری اردشیر بابکان در ایران و راندن بسیاری از نجبای اشکانی بود، مردم کاتالونیا از دو نجیب‌زاده ایرانی «آبدوس و سنان» یاد می‌کنند که شاهزادگانی جنگاور بودند و به مردم این منطقه فنون رزم آموخته و خود نیز در همین راه کشته شدند و پس از آن به مقام قدیس رسیدند. این دو ایرانی از احترام بسیاری در فرهنگ کاتالونیا برخوردارند و جشن بزرگداشت آن دو توسط کلیسای کاتولیک در ماه ژوئن است.
آرامگاه جوادخان

| آرامگاه جوادخان | آرامگاه جوادخان |
| --- | --- |
نام بومی  فارسی: Cavad xan türbəsi: نام بومی  فارسی: Cavad xan türbəsi
مکان: گنجه،  جمهوری آذربایجان
مختصات: ۴۰°۴۰′۳۸″ شمالی ۴۶°۲۱′۲۹″ شرقی﻿ / ﻿۴۰٫۶۷۷۲۲°شمالی ۴۶٫۳۵۸۰۶°شرقی﻿ / 40.67722; 46.35806
ساخته‌شده: ۲۰۰۵
معمار: محمد ابراهیم‌اف
سبک(های) معماری: معماری اران
موقعیت آرامگاه جوادخان در جمهوری آذربایجان: موقعیت آرامگاه جوادخان در جمهوری آذربایجان
آرامگاه جوادخان (انگلیسی: Tomb of Javad Khan) یک بنای تاریخی در شهر گنجه و میدان شاه عباس این شهر و در نزدیکی مسجد شاه عباس است.
تاریخچه

در زمان اتحاد جماهیر شوروی، در حین حفاری، بیل مکانیکی به طور تصادفی درگیر ساخت آبنما در حیاط مسجد شد و حفاری متوقف شد. در ادامه مزار و سنگ مزاری که چیزی به عربی روی آنها نوشته شده بود پیدا شد. خواندن مطالب نشان می‌داد که قبر متعلق به خان کشته شده گنجه جوادخان قاجار است و بدون توجه به اعتراضات و موانع دولت، آرامگاه بازسازی شد.
سرانجام، در سال ۲۰۰۵ میلادی، با حمایت بنیاد حیدر علی‌اف، سنگ قبری بر روی مزار نصب شد و به یاد جوادخان ماندگار شد. آرامگاه به صورت چهار ضلعی از آجرهای پخته شده مطابق با سبک مدرسه معماری اران ساخته شده و با گنبد پوشیده شده است. مزار جوادخان در مرکز آرامگاه قرار دارد.
سنگ اصلی در موزه تاریخی قوم‌شناسی گنجه به عنوان یک نمایشگاه ارزشمند نگهداری می‌شود.
زندگی شیرین (فیلم ۱۹۶۰)

| زندگی شیرین | زندگی شیرین |
| --- | --- |
پوستر اکران ایتالیایی از جورجو اولیوتی: پوستر اکران ایتالیایی از جورجو اولیوتی
کارگردان: فدریکو فلینی
تهیه‌کننده: جوزپه آماتو آنجلو ریتسولی
نویسنده: فدریکو فلینی انیو فلائیانو تولیو پینه‌لی برونلو روندی پیر پائولو پازولینی
بازیگران: مارچلو ماسترویانی آنیتا اکبرگ آنوک امه ماگلی نوئل نادیا گری ایوان فورنو والریا جانگوتینی جولیانا لویودیچه اورِتا فیومه آلفردو ریتسو فردینان گیوم جوزپه آدوباتی جولیو پارادیزی انریکو گلوری آنیباله نینکی جولیو کوئستی  جانفرانکو مینگوتسی   جو استایانو  هریت وایت
موسیقی: نینو روتا
فیلم‌بردار: اتلو مارتلی
تدوین‌گر: لئو کاتوتسو
تاریخ‌های انتشار: ۵ فوریه ۱۹۶۰ (ایتالیا) ۱۹ آوریل ۱۹۶۱ (ایالات متحده)
مدت زمان: ۱۷۴ دقیقه ۱۸۰ دقیقه (آمریکا)
کشور: ایتالیا فرانسه
زبان: ایتالیایی انگلیسی فرانسه آلمانی
فروش گیشه: ۱۹٬۵۱۶٬۰۰۰ دلار
زندگی شیرین (به ایتالیایی: La Dolce Vita) فیلمی درام به کارگردانی و نویسندگی فدریکو فلینی و با بازی مارچلو ماسترویانی است که در سال ۱۹۶۰ توزیع شد. این فیلم یک هفته از زندگی مارچللو روبینی، روزنامه‌نگار مجله‌های شایعه‌پرداز در رم و جستجوی بی‌سرانجام او را برای یافتن عشق و خوشبختی به تصویر می‌کشد. از زندگی شیرین به عنوان فیلمی یاد می‌شود که گذار فلینی را از فیلم‌های اولیه نئورئالیستی او به فیلم‌های هنری بعدی‌اش نشانه‌گذاری می‌کند و یکی از دستاوردهای بزرگ سینمای جهان محسوب می‌شود.
ساختار فیلم

زندگی شیرین در هفت بخش دنبال می‌شود:
عصری که مارچلو با مادالنا (آنوک آمه) سپری می‌کند.
شب طولانی او با سیلویا (آنیتا اکبرگ) هنرپشه سوئدی که با رسیدن سحر و در آبنمای تروی پایان میابد.
برخورد دوباره او با استینر (آلن کنی) روشنفکر. این ارتباط در سه بخش در طول فیلم صورت می‌گیرد. رویارویی، میهمانی و تراژدی استینر.
معجزه دروغین
دیدار با پدر/مهمانی استینر
مهمانی اشرافی/تراژدی استینر
مهمانی عیاشی در خانه ساحلی
بازخورد انتقادی

پیر پائولو پازولینی دربارهٔ فیلم می‌گوید: «لا دولچه ویتا مهم‌تر از آن است که کسی بتواند دربارهٔ آن، آنگونه که معمولاً در مورد یک فیلم بحث می‌شود، بحث کند. گرچه نه به بزرگی چاپلین، آیزنشتاین یا میزوگوچی، بی تردید فلینی یک مولف است تا یک کارگردان؛ بنابراین این فیلم تنها و تنها از آن اوست…»
ژاک دونیول-والکروز از بنیانگذاران کایه دو سینما این احساس را دارد که فیلم «فاقد ساختار یک شاهکار است» و در ادامه آن را «توالی لحظه‌های سینمایی می‌داند که برخی از برخی دیگر قانع‌کننده تر هستند.»
راجر ایبرت آن را بهترین فیلم فلینی و هم چنین بهترین فیلم تاریخ سینما می‌داند و در فهرست ده فیلم برگزیده‌اش قرار می‌دهد. اولین نقد ایبرت برای این فیلم، که در اکتبر 1961 منتشر شد، تقریباً اولین نقد فیلمی بود که او نوشت، قبل از اینکه کار خود را به عنوان منتقد فیلم در سال 1967 آغاز کند. این فیلم برای ایبرت نقطه تغییر بود. ایبرت در نقد 1997 خود می نویسد:
فیلم ها تغییر نمی کنند، اما بینندگانشان تغییر می کنند. وقتی در سال 1960 «لا دولچه ویتا» را دیدم، نوجوانی بودم که «زندگی شیرین» برای او نمایانگر تمام آرزوهایم بود: گناه، زرق و برق عجیب اروپایی، عاشقانه خسته روزنامه‌نویس بدبین. در حدود سال 1970 وقتی دوباره آن را دیدم، در نسخه ای از دنیای مارچلو زندگی می کردم. خیابان شمالی شیکاگو همچون خیابان Via Veneto نبود، اما در ساعت 3 بامداد ساکنان به همان اندازه رنگارنگ بودند، و من تقریباً همسن مارچلو بودم. وقتی فیلم را در حوالی سال 1980 دیدم، مارچلو همان سال بود، اما من 10 سال بزرگتر بودم، الکل را ترک کرده بودم و او را نه به عنوان یک الگو، بلکه به عنوان یک قربانی، محکوم به جستجوی بی پایان برای خوشبختی می دیدم که هرگز پیدا نشد، نه به آن صورت. در سال 1991، وقتی در دانشگاه کلرادو فیلم را فریم به فریم تحلیل کردم، مارچلو جوان‌تر به نظر می‌رسید، و در حالی که زمانی او را تحسین می‌کردم و سپس از او انتقاد می‌کردم، اکنون برایش ترحم می‌کردم و دوستش داشتم. و وقتی فیلم را درست بعد از مرگ ماسترویانی دیدم، فکر کردم فلینی و مارچلو لحظه ای را کشف کرده اند و آن را جاودانه کرده اند.
مارتین اسکورسیزی در پنجمین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم رم به مناسبت پنجاهمین سال ساخت فیلم زندگی شیرین آن را نقطهٔ عطفی در تاریخ سینما دانست و گفت:به اعتقاد من سینما به پیش و بعد از «زندگی شیرین» تقسیم می‌شود. این فیلم قوانین را شکست. تا پیش از این فیلم و در دهه ۱۹۵۰، بخش زیادی از دنیای سینما را فیلم‌های مجلل تشکیل می‌دادند. این فیلم نه داستان دارد و نه طرح داستانی، با این حال مدت زمان آن حدود سه ساعت است. فلینی بعد از این فیلم دیگر هیچ‌وقت یک داستان را سرراست تعریف نکرد. بیش از همه شخصیت مارچلو ماسترویانی را دوست دارم، به خاطر روند رو به نزول او و نگاهش در پایان فیلم.
جوایز و جایگاه‌ها

جایزه اسکار بهترین طراحی لباس برای یک فیلم سیاه و سفید به همراه سه نامزدی دیگر این جایزه
نخل طلایی جشنواره کن در سال ۱۹۶۰
ششمین فیلم برتر تاریخ از دید انترتینمنت ویکلی
رتبه یازدهم در فهرست «۱۰۰ فیلم برتر دنیای سینما» از دید مجله امپایر
فرهنگ عامه

واژه پاپاراتزی برگرفته از نام یکی از کاراکترهای این فیلم با نام پاپاراتزو است که یک عکاس خبری ست.
فیلم سلبریتی (۱۹۹۸) به کارگردانی وودی آلن و با بازی گلدی هاون (به جای آنوک آمه) و شارلیز ترون (آنیتا اکبرگ) نوعی بازسازی فیلم در حال و هوای نیویورکی آن است.
باب دیلن در یکی از ترانه‌های خود با عنوان کابوس موتورسایکو به نام فیلم اشاره می‌کند.
یهودیان ایرانی

| 0 | 1 |
| --- | --- |
مشاهیر یهودیان ایرانی: مشاهیر یهودیان ایرانی
مناطق با جمعیت چشمگیر: مناطق با جمعیت چشمگیر
 اسرائیل: ۲۰۰٬۰۰۰-۲۵۰٬۰۰۰
 ایالات متحده آمریکا: ۶۰٬۰۰۰–۸۰٬۰۰۰
 ایران: ۸٬۷۵۶
 استرالیا: ~۷۴۰
زبان‌ها: زبان‌ها
فارسی، عبری، انگلیسی: فارسی، عبری، انگلیسی
دین: دین
یهودیت: یهودیت
قومیت‌های وابسته: قومیت‌های وابسته
یهودیان کوهستان، مزراحی، تات‌های قفقاز، ایرانیان فارسی‌زبان، یهودی، یهودیان بخارایی، کردان یهودی : یهودیان کوهستان، مزراحی، تات‌های قفقاز، ایرانیان فارسی‌زبان، یهودی، یهودیان بخارایی، کردان یهودی 
حضور یهودیان در ایران، به بیش از سه هزار سال پیش و مهاجرت‌های اجباری یهودیان از اسرائیل به آشور، بابل و بخش‌های غربی و مرکزی ایران در طی چند دوره متوالی بازمی‌گردد. آنان در طول تاریخ با دیگر ایرانیان ارتباط تنگاتنگ فرهنگی و دینی داشته‌اند، به‌طوری‌که در سیاهکل یهودیان در ماه رمضان همراه با مسلمانان روزه می‌گرفتند و در کردستان در مراسم صوفیان شرکت می‌جستند. یهودیان در زندگی فرهنگی ایران حضور فعال داشته‌اند و برای خود هویت ایرانی قائل هستند.
پیشینه

در زمان کوروش بزرگ، یهودیان اجازه یافتند به سرزمین اسرائیل که بخشی از امپراتوری هخامنشی شده بود، بازگردند و معبد خود را بازسازی کنند. اما گروهی از آن‌ها در ایران ماندند و آزادانه دین و فرهنگ خود را حفظ کردند. این روایتِ رواداریِ کورش نسبت به یهودیان در عهد عتیق از کتاب مقدس آمده‌است و یهودیان جهان به همین دلیل او را یکی از ناجیانِ قوم خود می‌دانند.
شماری از اماکن مقدس و تاریخی یهودیان در ایران قرار دارند که آرامگاه پیامبران و بزرگان بنی‌اسرائیل مانند دانیال نبی در شوش، و پیامبر حبقوق در تویسرکان از این جمله‌اند و مورد احترام مسلمانان و مسیحیان نیز می‌باشند؛ و نیز آرامگاه چندتن از بزرگان برجسته یهودی هاراو اورشرگاء در یزد و خاخام ملا مشه هلوی در کاشان قرار دارند.
همچنین آرامگاهی منسوب به استر و مردخای در همدان وجود دارد که بسیار مورد احترام یهودیان می‌باشد.
پیشینه > کتاب استر

کتاب استر فصلی معروف از عهد عتیق است که در آن گفته می‌شود او به کمک عموی خود مردخای با خشایارشا ازدواج می‌کند و موفق می‌شود با استفاده از موقعیت خود تهدیدی را که متوجه هم‌دین‌هایش بوده‌است را از میان بردارد. با این حال در تطابق افسانۀ استر با واقعیات تاریخی تردیدها و اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد. شخصیت استر نزد یهودیان ایران و جهان از یک ارزش اسطوره‌ای و مذهبی برخوردار است و داستان او و مقبره‌اش نماد پیوند آنان با ایران زمین و از علت‌های گرایش یهودیان جهان به تاریخ ایران است.
پیشینه > ورود اسلام به ایران

در دوران اسلامی عمده‌ترین مراکز سکونت یهودیان در عراق و شهرهایی همانند سورا، پومبدیتا و تیسفون و پس از آن در شهرهای ایران از جمله همدان، نهاوند، گندی‌شاپور، شوش، تستر و مناطقی چون قهستان و جرجان بود. یکی دیگر از نواحی یهودی‌نشین محلی به نام یهودیه در سرزمین اصفهان بود که احمد بن یحیی بلاذری به قرارداد صلحی که در فتح اصفهان در یهودیه بسته شد اشاره کرده‌است.
پس از اسلام یهودیان نیز مانند دیگر اقلیت‌های دینی مجبور به پرداخت جزیه بودند. گرچه قوانین محدودکننده‌ای همانند ممنوعیت ساخت کنیسه، اجبار به کوتاه‌تر بودن کنیسه‌ها از مساجد، حمل نکردن سلاح و پوشیدن لباس‌های خاص گاه گاه به صورت پراکنده دربارهٔ یهودیان اجرا می‌شد اما با این حال وضع یهودیان در حکومت اسلامی بسیار بهتر از وضعی بود که در امپراتوری روم شرقی داشتند.
پیشینه > دوران خلافت اسلامی

در دوران خلفای راشدین و پس از آن در دوره امویان و عباسیان، یهودیان دوره جدید از حیات فرهنگی و اجتماعی را آغاز کردند. در این دوره رهبری سیاسی و اجتماعی یهودیان بر عهده شخصی به نام رأس جالوت بود که توسط دستگاه خلافت به رسمیت شناخته می‌شد. رأس جالوت از میان یکی از رؤسای مدارس مذهبی شهرهای پومبدیتا و سورا که به گائون یا غائون معروف بودند انتخاب می‌شد. یهودیان ایران علاوه بر پرداخت جزیه به گائون اعاناتی هم برای او می‌فرستادند و در مقابل گائون قضات و روحانیون یهودی را برای اداره جوامع و اجرای شعائر به این مردم گسیل می‌کرد. همین فرستاده‌ها باعث شدند که همدان و اصفهان در قرن ششم هجری به مراکز عمده فرهنگی یهودیان تبدیل شوند.
پس از درگیری گائونها بر سر مقام رأس جالوت که به از بین رفتن این مقام انجامید. جامعه یهودیان ایران دچار آسیب‌های فراوان شد. این دوره هم‌زمان بود با ظهور فرقه‌های جدیدی چون قرائیم و قیام افرادی چون عوبدیا ابو عیسی یهودی که دست به تجدید نظرهایی در یهودیت زدند که البته همه با مقاومت گائون‌هایی همانند سعادیا گائون به شکست انجامید.
در دوران اسلامی فشار خراجهای سنگین جامعه یهودیان را مجبور به خروج از روستاها و روی آوردن به شهرها کرد مهاجرت‌هایی که تا دوران جدید نیز ادامه یافت. این تغییر در جامعه یهود آن‌ها را بر مشاغل معاملاتی و همچنین صنایع مسلط گرداند.
پیشینه > غزنویان

در دوران غزنویان و سلجوقیان رشد جامعه یهودی ادامه یافت به صورتی که بسیاری از ایشان به دربارهای این حکومت‌ها راه یافتند از این جمله می‌توان از اسحاق نامی که در دربار سلطان محمود غزنوی مأمور اداره معادن سرب بلخ بود و همچنین چندین یهودی که در دستگاه خواجه نظام‌الملک طوسی به امور دیوانی مشغول بودند را نام برد.
در فتوحات مغول یهودیان نیز مانند دیگر ایرانیان آسیب‌های فراوان دیدند اما از میان رفتن مرزهای دینی در این دوره به ایشان فرصت شرکت فعالانه در امور حکومت را داد تا جایی که در دوران سلطنت ارغون‌خان فردی به نام سعدالدوله به منصب وزارت دست یافت. در دوره جانشینان ارغون‌خان جزیه دوباره برقرار شد و یهودیان مورد تعقیب آزار و تاراج قرار گرفتند. تیمور لنگ نیز به قول ابن عربشاه دستور داد مسلمان و اهل ذمه را یکسان تباه سازند.
پیشینه > صفویه

در دوران صفویان که مذهب رسمی ایران «شیعه» اعلام شد، یهودیان بیش از هر زمان دیگری در مضیقه و در معرض تبعیض قرار داشتند.
به جز زمان سلطنت شاه عباس بزرگ، دوران صفویان برای یهودیان دوران آزار و تعقیب و تغییر دین اجباری است. تا جایی که گروه بسیاری از آنان ناچار به ترک وطن و کوچ به امپراتوری عثمانی شدند. که البته پس از روی کار آمدن نادرشاه و پس از او زندیان بود که یهودیان روی آسایش دیدند و این روند به پایان رسید.
پیشینه > قاجاریه

دوران قاجار برای یهودیان دوران بازگشت دوباره رنج‌ها است. دوران از سرگیری تغییر اجباری دین (به ویژه واقعه الله‌داد در مشهد در زمان محمدشاه) است.
با تشکیل مجلس شورای ملی پس از پیروزی جنبش مشروطه، اقلیت‌های دینی از کرسی نمایندگی برخوردار شدند و یهودیان تا به امروز در همه دوره‌ها دارای نماینده بوده‌اند.
پیشینه > پهلوی

در زمان سلطنت رضاشاه و محمدرضاشاه به‌تدریج وضع اجتماعی یهودیان در ایران بهبود یافت.
نخستین اطلاعات رسمی در مورد تعداد یهودیان ایران، در زمان پهلوی در سالنامه رسمی ۱۳۰۵ خورشیدی منتشر شد. بر این اساس تعداد یهودیان ایران در آن سال برابر ۴۵۰۰۰ نفر بوده و در بیشتر شهرهای ایران ساکن بوده‌اند. شغل بیشتر مردان یهودی ساکن ایران کسب و تجارت و دلالی بوده و فلاحت پیشگان نادرند. همچنین برترین و زبردست‌ترین ماماهای تهران در این دوره، زنان یهودی بوده‌اند و بالاترین دستمزد در میان زنان قابله را داشته‌اند.
بعد از جنگ جهانی دوم عده‌ای از یهودیان ایران به اسرائیل کوچ کردند و بیشتر آن‌ها در آنجا با شرایط دشواری مواجه شدند. اما در دهه‌های بعدی عده‌ای از آن‌ها حتی به رده‌های بالای سیاسی دست یافتند که از آن جمله می‌توان به رئیس‌جمهور موشه کتساف (موسی قصاب) و شائول موفاز وزیر پیشین دفاع اشاره کرد.
پیشینه > جمهوری اسلامی

همچنین ببینید: نقض حقوق یهودیان در جمهوری اسلامی ایران
بعد از انقلاب ۱۳۵۷ موجی از مهاجرت در میان یهودیان ایران آغاز شد و جمعیت ۸۰ تا ۱۰۰ هزار نفری آنان به مرور کاهش یافت و اکنون به کمتر از ۲۵۰۰۰ نفر رسیده‌است. بیشتر مهاجران یهودی ایرانی که بعد از انقلاب ایران را ترک کردند در کالیفرنیا و نیویورک در آمریکا ساکن شدند و گروهی نیز در اسرائیل و اروپا. جمشید دلشاد شهردار پیشین بورلی هیلز در ایالت کالیفرنیا (در بازه زمانی مارس ۲۰۰۷ تا مارس ۲۰۰۸) یک یهودی ایرانی‌تبار است که سال‌ها پیش از انقلاب به آمریکا مهاجرت کرده بود. بخش مهمی از جمعیت این محلهٔ اعیان‌نشین را یهودیان ایرانی‌تبار تشکیل می‌دهند.
بیش از نیمی از یهودیان باقی‌مانده در ایران در تهران ساکن‌اند و مابقی در شهرهایی چون شیراز و اصفهان و شمار اندکی در یزد و همدان و دیگر مناطق پراکنده‌اند. بیشتر یهودیان به دلیل دشواری‌های استخدامی به مشاغل آزاد رو می‌آورند. البته از نظر قانون منعی برای استخدام آن‌ها در بیشتر مشاغل وجود ندارد.
جنبش‌های سیاسی، اجتماعی و شرعی جامعۀ یهودی در سه چرخهٔ مرجع دینی یهودیان، نماینده یهودیان در مجلس شورای اسلامی و هیئت مدیره انجمن کلیمیان تهران متمرکز است. هرگونه اعلام موضع یا پیگیری مسائل حقوقی، سیاسی و اجتماعی جامعۀ یهودی از طریق نهادهای مذکور صورت می‌گیرد.
هم‌اکنون این جامعه دارای کنیسه‌های متعدد، مدارس خاص، مجتمع‌های فرهنگی، سازمان‌های جوانان، دانشجویان، سرای سالمندان، کتابخانه مرکزی، تالار اجتماعات و فروشگاه‌های مواد گوشتی طبق شرع یهود در مناطق و شهرهای یهودی‌نشین است. اطلاع‌رسانی و نشر آثار فرهنگ یهودی به صورت کتاب‌ها و نشریات متعدد با افت و خیز، همواره جریان داشته و پس از انقلاب علاوه بر بولتن‌های داخلی دوره‌ای، نشریه تموز (تا سال ۱۳۶۸) و ماهنامه افق بینا (ارگان انجمن کلیمیان از سال ۱۳۷۸) عهده‌دار این امر بوده‌اند. یهودیان تهران، فعالیت‌های ورزشی خود را در قالب باشگاه ورزشی گیبور انجام می‌دهند. این باشگاه متولی کلاس‌های ورزشی و مسابقات داخلی و نیز مسابقات بین اقلیت‌های مذهبی بوده و از همکاری مربیان یهودی و غیریهودی بهره می‌برد. سازمان بانوان یهود نیز در زمینه ورزش بانوان با این باشگاه همکاری دارد. کانون خیرخواه از دیگر نهادهای نیکوکاری جامعه یهودی است که مهم‌ترین فعالیت آن، اداره بیمارستان دکتر سپیر در جنوب شهر تهران است که به ارائه خدمات به همه شهروندان مشغول است. هزینه اداره این بیمارستان عمدتاً توسط نیکوکاران یهودی تأمین می‌شود.
یهودیان تهران، مدارس متعددی از گذشته احداث و بهره‌برداری کرده‌اند. مدارس آلیانس یا اتحاد از جملهٔ این مدارس هستند که ابتدا در دوره قاجار و با حمایت اتحاد جهانی آلیانس تشکیل شدند و گسترش یافتند. این مدارس در دوران خود دارای کیفیت آموزشی بالایی بودند و زبان فرانسوی نیز در آن‌ها تدریس می‌شد. در سال‌های اخیر به علت کاهش جمعیت و نیز پراکندگی دانش‌آموزان یهودی در سایر مدارس عام، تعدادی از این مدارس در اختیار آموزش و پرورش و دانش‌آموزان دین‌های دیگر (مخصوصاً مسلمان) قرار گرفته‌اند. در سال ۲۰۰۵ پنج مدرسه اختصاصی آموزش یهودیان در تهران فعال بوده‌اند. این مدارس با مدیریت و قوانین آموزش و پرورش اداره می‌شوند اما تسهیلاتی متناسب با ضروریاتِ دین یهود و اعیاد مذهبی آن‌ها در برنامه‌ها در نظر گرفته می‌شود و دانش آموزان کتاب دینی خاص خود را فرا می‌گیرند.
زبان

یهودیان در کردستان و آذربایجان به زبان‌های آرامی کلیمی صحبت می‌کنند (که البته رو به انقراض است). از این میان زبان جبلی در کردستان و لشان ددان در آذربایجان بنا بر گزارش یونسکو به کل منقرض شده‌اند. در مناطق مرکزی ایران یهودیان به زبان‌هایی ایرانی که در زیر شاخه زبان‌های ایران مرکزی جای دارند صحبت می‌کنند مانند گویش کلیمیان اصفهان، گویش کلیمیان یزد، راجی در همدان و گویش کلیمیان کاشان.


در اینجا می‌توانید نمونه‌هایی از این زبان‌ها را ببینید.
پراکندگی و سازمان‌ها در ایران

از دوره‌های کهن تاکنون یهودیها در هر جایی که بوده‌اند برای اداره امور فرهنگی، مذهبی و آموزش اصول دینی سازمان‌هایی را ایجاد کرده‌اند. البته هیچ‌یک از این نهادها و قوانین در تعارض با قوانین دولت‌های ایران نبوده‌است. مهم‌ترین نهاد امروزی ایرانیان یهودی انجمن کلیمیان تهران است و تمامی انجمنهای دیگر زیر نظر این انجمن اداره می‌شود؛ که طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران و زیر پوشش سازمان اوقاف و امور خیریه است ولی مستقلاً توسط هیئت مدیره‌اش اداره می‌شود.
جمعیت کلیمیان امروزه حدود سی هزار نفر برآورد می‌شود که به‌طور عمده در شهرهای شیراز، اصفهان، رشت ، همدان، کرمانشاه، یزد، کرمان، رفسنجان، سیرجان، بروجرد و ... به‌طور پراکنده در دیگر شهرها زندگی می‌کنند.
یهودیان آذربایجان
یهودیان بوشهر
یهودیان کرمانشاه
یهودیان گیلان
یهودیان مشهد
یهودیان همدان
یهودیان بوکان
یهودیان کاشان
یهودیان ایرانی در خارج از ایران

لیزا دفتری
رؤیا حکاکیان
آنا کاپلان
هما سرشار
یهودیان ایرانی در خارج از ایران > در اسرائیل

مقالهٔ اصلی: روابط اسرائیل و ایران
یهودیان ایرانی در خارج از ایران > در آمریکا

جوامع بزرگی از یهودیان ایرانی در نیویورک و لس آنجلس زندگی می‌کنند.
از قرن نوزدهم میلادی بخشی از یهودیان مشهد، که تحت فشار بودند با پیمودن مسافت طولانی تا بمبئی با کشتی به نیویورک (که پس از اسرائیل، بزرگ‌ترین جامعه یهودی‌نشین جهان است) می‌رفتند. بسیاری از یهودیان هم در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی برای تحصیل و تجارت به نیویورک رفتند. یهودیان زاده ایران بخش بسیار کوچکی از جامعه یهودی نیویورک را تشکیل می‌دهند. شمار یهودیان ایرانی مقیم نیویورک از دهه هفتاد فزونی گرفت. یهودیان ایرانی‌تبار مقیم نیویورک، با بنیادهای مختلف نظیر مکابی تشکیل داده‌اند.
خسرو و شیرین اثر نظامی گنجوی به خط عبری
یهودیان در جنبش مشروطه
«پیغمبریه» در قزوین. محل دفن چهار پیغمبر یهودی است.
کنیسه یوسف‌آباد در یوسف‌آباد تهران.
تصویری قدیمی از یهودیان در همدان
کافه کوم شیرینیو

کافه کوم شیرینیو یک قهوه پرتغالی است که به آن الکل (شراب، آگواردنت، باگاچو یا مدرونیو) افزوده می‌شود. گاهی، اسپرایت در کنار آن سرو می‌شود. این ترکیب به ویژه در فصول سردتر مورد علاقه است و بهتر است از آن به عنوان تسهیل‌کننده هضم استفاده شود.