stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زبان ترکی آذربایجانی
مقایسه با دیگر زبان‌های ترکی > آذربایجانی با ترکمنی

ضمیر شخصی اول شخص مفرد در آذربایجانی mən است همان‌طور که در ترکمنی نیز من است، در حالی که در ترکی استانبولی بن است. همین امر در مورد ضمایر اثباتی bu نیز صادق است، جایی که صدای b با صدای m جایگزین می‌شود؛ مثلاً: bunun>munun/mının, muna/mına, munu/munı، munda/mında, mundan/mından. این امر در زبان ادبی ترکمنی نیز مشاهده می‌شود، جایی که ضمیر اثباتی bu مانند: munuñ, munı, muña, munda, mundan, munça دچار تغییراتی می‌شود. جایگزینی b>m در بسیاری از لهجه‌های زبان ترکمنی دیده می‌شود و ممکن است در کلماتی مانند: boyun>moyın در گویش یوموت - گونباتار، büdüremek>müdüremek در گویش ترکمن‌های ارساری و استاوروپل، bol>mol در گویش ترکمن‌های قره‌قلپاک، buzav>mizov در گویش‌های کراک دیده شود.
در اینجا چند واژه برای مقایسه آذربایجانی با ترکمنی آورده شده است:
| آذربایجانی | ترکمنی | فارسی |
| --- | --- | --- |
| mən | men | من |
| sən | sen | تو |
| haçan | haçan | کی، چه زمانی |
| başqa | başga | دیگر |
| it, köpək | it, köpek | سگ |
| dəri | deri | پوست، چرم |
| yumurta | ýumurtga | تخم مرغ |
| ürək | ýürek | دل |
| eşitmək | eşitmek | شنیدن |
واکه‌ها و قانون هماهنگی واکه‌ای

در زبان ترکیِ آذربایجانی، ۹ واکه (حرف مصوت) وجود دارد که شش حرف آن همانند فارسی است به همراه سه واکهٔ مختص ترکی آذربایجانی. ۴ تا از این واکه‌ها پسین (ضخیم) (یعنی در پس دهان ادا می‌شوند)، و ۵ تای دیگر پیشین (ظریف) (یعنی در جلوی دهان ادا می‌شوند) می‌باشند.
این ۶ واکه مشترک به شرح زیر است.
Ə-ə (اَ) که از حروف صدادار پیشین می‌باشد؛ مانند: əz (اَز: له کن)، əl (اَل: دست).
E-e (ائ «اِ») که از حروف صدادار پیشین می‌باشد؛ مانند: eI (ائل: مردم، ایل), en (ائن: پهنا).
O-o (او «اوْ») که از حروف صدادار پسین می‌باشد؛ مانند: od(اوْد: آتش)، çop(چوْپ: چوب).
A-a (آ) که از حروف صدادار پسین می‌باشد؛ مانند: ad(آد: اسم)، at(آت: اسب).
İ-i (ای‍) که از حروف صدادار پیشین می‌باشد؛ مانند: il(ایل: سال)، ip(ایپ: طناب).
U-u (اوُ) که از حروف صدادار پسین می‌باشد؛ مانند: uzun(اوُزوُن: دراز)، ucuz(اوُجۇز: ارزان)
نوشتار صحیح واکه‌ها در نگارش واژگان ترکی آذربایجانی با الفبای عربی، و تمییز بین صداهای واکه‌های پسین و پیشین، در طول تاریخ، کاری دشوار بوده. خواندن صحیح از روی نوشتار بیشتر با اتکا به سابقهٔ ذهنی خواننده و عادت ناخودآگاه وی به قانون هماهنگی واکه‌ها انجام می‌شود. اما در نوشتار امروزی استاندارد ترکی آذربایجانی، نظام حرکت‌گذاری (دیاکریتیک) برای تمییز بین واکه‌ها و کمک به یکسانسازی نوشتار صحیح تعیین شده است.
سه واکهٔ دیگر، که با دیاکریتیک علامت‌گذاری می‌شوند، عبارتند از:
Ö-ö (اؤ - تلفّظی میان «اِ» و «اُ»)، از حروف صدادار پیشین می‌باشد؛ öyüd (اؤگۆد: نصیحت)، göz (گؤز: چشم).
Ü-ü (اۆ - تلفّظی میان «اِ» و «اوُ»)، از حروف صدادار پیشین می‌باشد؛ üst (اۆست: بالا)، güzgü (گؤزگۆ: آینه).
I-ı (ایٛ - تلفظی میان «ای‍» و «اِ»)، از حروف صدادار پسین می‌باشد؛ qızıl (قیٛزیٛل: طلا)، açıq (آچیٛق: باز، روشن)، sırğa (سیٛرغَا: گوشواره)، sarı (ساریٛ: زرد).
|  |  | لبی> تنگ | لبی> باز | غیر لبی> تنگ | غیر لبی> تنگ | غیر لبی> تنگ | غیر لبی> باز | باز |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| پسین قالین صائیتلر qalın saitlər | عربی | اوُ / وُ | اوْ / وْ | ایٛ / یٛ | ایٛ / یٛ | آ / ـا | آ / ـا |  |
| پسین قالین صائیتلر qalın saitlər | معادل لاتین | U u | O o | I-ı | I-ı | A a | A a |  |
| پسین قالین صائیتلر qalın saitlər | آوانگاری | [u] | [o] | [ɯ] | [ɯ] | [ɑ] | [ɑ] |  |
| پیشین اینجه صائیتلر incə saitlər | عربی | اۆ / ۆ | اؤ / ؤ | ای / ی | ائ / ئ | ائ / ئ | اَ / ـَ / ـه / ه |  |
| پیشین اینجه صائیتلر incə saitlər | معادل لاتین | Ü ü | Ö ö | İ-i | E e | E e | Ə ə |  |
| پیشین اینجه صائیتلر incə saitlər | آوانگاری | [y] | [ø] | [i] | [ɛ] | [ɛ] | [æ] |  |
واکه‌ها و قانون هماهنگی واکه‌ای > هماهنگی واکه‌ای

واکه‌ها در ترکی آذربایجانی به دو گروه پیشین یا زیر (به ترکی آذربایجانی: اینجه، incə) و ترکی آذربایجانی (به ترکی آذربایجانی: قالین، qalın) تقسیم می‌شوند. در زبان ترکی آذربایجانی، مشابه دیگر زبان‌های ترکی، واژگان از قواعد هماهنگی واکه‌ای تبعیت می‌کنند. در زبان ترکی آذربایجانی، این به این معنی که واکه‌های کلمات یا همگی پیشین یا همگی پسین هستند. عملاً این به معنای این است که تمامی واکه‌های واژه یا در جلوی دهان یا در پس دهان ادا می‌شوند. گروهی از ترکی آذربایجانی‌زبانان هنگام صحبت کردن به زبان‌های دیگری، ناخودآگاه از این قانون طبیعی زبان خود پیروی می‌کنند.
به‌طور مثال، در ترکی آذربایجانی دو پسوند جمع وجود دارد، ـلَر / lər که دارای واکهٔ پیشین و ـلار / lar که دارای واکهٔ پسین است. سایر پسوندها نیز در زبان ترکی آذربایجانی دارای این دوگانگی هستند. به‌طور مثال:
کلمهٔ ایت (it) به معنای «سگ»، دارای واکهٔ پیشین. جمع آن، ایتلِر (itlər) خواهد بود. (ایتلار اشتباه است)
حال به این مثال واکه‌های پسین توجه کنید:
کلمهٔ داغ (dag) به معنی «کوه». جمع آن داغلار (dağlar) خواهد بود. (داغلَر غلط است)
قانون واکه‌ای دیگری که در ترکی آذربایجانی وجود دارد این است که بعضی پسوندها باید از قانون هماهنگی واکه‌ای دومی هم تبعیت بکنند، قانون هماهنگی لبی یا غیر لبی بودن. به‌طور مثال، دو پسوند لی / lı li و لو / lu lü.
از واژه‌ای مثل «دوز / duz»، واژهٔ «دوزلو / duzlu» درست می‌شود. چون‌که واکهٔ هجای آخر از نوع لبی بود، واکهٔ پسوند هم در هماهنگی با آن، لبی خواهد بود.
از واژه‌ای مثل «تبریز / Təbriz»، واژهٔ «تبریزلی / Təbrizli» درست می‌شود. چون‌که واکهٔ هجای آخر از نوع غیرلبی بود، واکهٔ پسوند هم در هماهنگی با آن، غیرلبی خواهد بود.
واکه‌ها و قانون هماهنگی واکه‌ای > طرز نوشتن دیاکریتیک‌ها (علامت‌ها)

همان‌طور که اشاره شد، در الفبای عربی ترکی، برای تمییز دادن بین صداهای واکه‌های ۹ گانهٔ زبان ترکی، از علامات یا دیاکریتیک‌هایی که روی حروف «ی» و «و» قرار می‌گیرند استفاده می‌شود.
در نوشتار صدای «I-ı»، ضرورتی در گذاشتن علامت حرف «ایٛ» نیست. واژگان می‌توانند بدون آن نوشته شوند، به‌طور مثال «آغیز / ağız»، «قاییق/ qayıq». تنها توصیه شده است که در کتب درسی سوادآموزی، بر روی واژگان دخیل، و واژگان خاص فولکلوری علامت حرف «ایٛ» نوشته شود.
در نوشتار یکی از چهار حرف «اوْ / وْ» (O o)، «اوُ / وُ» (U u)، «اؤ / ؤ» (Ö ö) و «اۆ / ۆ» (Ü ü)، نوشتن دیاکریتیک‌ها بر روی اولین هجای ممکن اجباریست. ولی نیازی به نوشتن آنها بر روی سایر هجاها نیست. برای مثال: «گؤرونوش görünüş»، «اوْغوز oğuz»، «دۆیون düyün». ترک‌زبانان، به دلیل تسلط بر قانون هم‌آهنگی واکه‌ها و همین‌طور به دلیل دانستن تلفظ صحیح واژگان ترکی، فقط با خواندن دیاکریتیک روی اولین هجای نشان داده شده می‌توانند کلمه را به درستی شناخته و تلفظ کنند.
توصیه شده است که تازه-سوادآموزان، دیاکریتیک‌ها را در همه جای واژه بنویسند. به‌طور مثال «گؤرۆنۆش görünüş»، «اوْغوُز oğuz»، «دۆیۆن düyün".
البته که هنوز در اکثر متون ترکی، بجز صدای «اؤ / ؤ» (Ö ö)، بقیهٔ صداها بدون علامت نوشته شده‌اند، که این بخشی به دلیل عادت پیشین و به دلیل تسلط کافی به زبان برای نداشتن نیاز به انجام این کار، و بخش دیگر به دلیل نبود کیبورد خاص ترکی عربی و استفادهٔ کاربران از کیبورد فارسی می‌باشد.
واکه‌ها و قانون هماهنگی واکه‌ای > طرز نوشتن صدای Ə-ə (اَ)

همان‌طور که در جدول واکه‌ها دیده می‌شود، صدای «Ə-ə» (اَ) با حروف «اَ / ـَ / ـه / ه» نشان داده شده است. نوشتن این صدا این صدا تنها در ابتدای کلمات به صورت «ا» (الف)، و در پایان هجا، به صورت «ـه / ه» نوشته می‌شود. با دو استثناء:
اگر صدای «Ə-ə» (اَ) در پایان هجای اول باشد، نوشته نمی‌شود. به‌طور مثال، واژهٔ «gətirmək»، متشکل از هجاهای «gə-tir-mək»، به صورت گتیرمک نوشته می‌شود. نوشتن آن به صورت گه‌تیرمک غلط است.
واژه‌های تک هجایی مختومه به صدای «Ə-ə» (اَ)، مثل نه و ده، با «ـه / ه» نوشته می‌شوند.
واکه‌ها و قانون هماهنگی واکه‌ای > طرز نوشتن صدای E-e (ائ)

در کلمات ترکی آذربایجانی، در همهٔ اوقات، صدای «E-e» (ائ) با حروف «ائـ / ئـ / ـئـ / ئ» نوشته می‌شود.
در کلمات دخیل از زبان‌های خارجی، صدای «E-e» در اول یا وسط کلمات نوشته نمی‌شود. به‌طور مثال، املای درست کلمه «انرژی» است، و نوشتن آن به صورت «ائنئرژی» نادرست می‌باشد. یا واژگانی مثل «تلویزیون»، «علم»، «قانع».
در صورتی که، چه در واژگان ترکی و چه در واژگان دخیل، صدای «E-e» در مجاورت صدای «Y-y» قرار گیرد، هر دو حرف «ائ» و «یـ / ـیـ» باید نوشته شوند. به‌طور مثال، کلماتی مثل «قئید»، «شئیدا»، «ویئتنام»، «غئیرت».
در واژگان دخیل از فارسی یا عربی که در آنها صدای «İ-i» (ای) وجود دارد، اما در ترکی به صورت «E-e» (ائ) تلفظ می‌شوند، نوشتن این‌ها با حروف «ائـ / ئـ / ـئـ / ئ» انجام می‌شود، مثل «تسبئح»، «بئساواد»، «پئشکش».
واکه‌ها و قانون هماهنگی واکه‌ای > طرز نوشتن صدای I-ı (ایٛ)

در نگارش با الفبای لاتین هیچ کلمه ای با حرف «I-ı» (ایٛ) شروع نمی‌شود؛ بلکه با حرف «İ-i» (ای) نگارش می‌یابد: «ildırım» (ایلدیٛریٛم: رعدوبرق)
اما در نوشتار عربی، و همین‌طور در لهجهٔ تبریزی، مگر در مواردی استثنائی، «I-ı» (ایٛ) حفظ شده و تغییر نمی‌کند. به‌طور مثال، مقایسهٔ نوشتار عربی با لاتین «ایٛلدیریم ildırım»، «ایٛلخچی İlxçi".
دیگر ویژگی‌های زبان‌شناختی

زبان ترکی آذربایجانی مانند سایر زبان‌های ترکی از نظرِ ساختاری زبانی پیوندی است. منظور از زبان پیوندی یا پس‌وندی این است که بن فعل در آغاز واژه قرار می‌گیرد و با افزودن پسوندها حالت‌های فعل تغییر می‌کند. مثال: گل (بیا) گل‌دی (آمد)، گل‌دی‌لر (آمدند).
ریخت‌شناسی و صرف

زبان ترکی آذربایجانی همانند سایر شاخه‌های زبان ترکی از نظر ساختاری جزو زبان‌های التصاقی به‌شمار می‌آید. در این زبان ریشه یک فعل یا یک اسم را می‌توان با اضافه کردن پسوندهای متعدد تغییر زمانی، جمعی و صفتی داد.
افعال متعدی در ترکی آذربایجانی با اضافه کردن پسوند به افعال لازم ساخته می‌شود. به‌طور مثال:
اوخشاماق=شبیه بودن ← اوخشاتماق= شبیه کردن
افعال متعدی درجه دو و درجه سه نیز قابل ساخت است: یازماق = نوشتن (متعدی)← یازدیرماق = نویساندن (متعدی درجه دو)← یازدیرتماق = وسیله نوشتن کسی را فراهم کردن (متعدی درجه سه). [نیازمند منابع بیشتر]
ریخت‌شناسی و صرف > اسم‌ها

در ترکی آذربایجانی، به‌جای استفاده از حروف اضافه (از، را، با، در)، با توجه به حالت دستوری یک اسم و نقش آن در جمله، پسوندهایی به آن چسبیده می‌شوند. این پسوندها باید مطابق با قانون هماهنگی واکه‌ها و در هماهنگی با آخرین واکهٔ واژه‌ای که به آن می‌چسبند باشند. قوانین و توصیه‌های رسم‌الخطی در نوشتار پسوندها در این بخش توضیح داده شده است.
| حالت | پسوند | حالات ممکن | کتاب  «کتاب» | ائو  «خانه» | دوْست  «دوست» | گؤز  «چشم» | آتا  «پدر» | پنجره  «پنجره» | بوْرجلو  «بدهکار» | کؤنوللو  «داوطلب» |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی | — | — | کتاب | ائو | دوست | گؤز | آتا | پنجره | بوْرجلو | کؤنوللو |
| مفعولی | -NI | -ی/-نی، یٛ/-نیٛ -وُ/-نوُ، ۆ/-نۆ | کتابی | ائوی | دوْستو | گؤزو | آتانی | پنجره‌نی | بوْرجلونو | کؤنوللونو |
| مالکیت | -NIn | -ین/-نین، یٛن/-نیٛن، وُن/-نوُن، ۆن/-نۆن | کتابین | ائوین | دوْستون | گؤزون | آتانین | پنجره‌نین | بوْرجلونون | کؤنوللونون |
| متممی | -YA | -ا/-یا، ه/-یه | کتابا | ائوه | دوْستا | گؤزه | آتایا | پنجره‌یه | بوْرجلویا | کؤنوللویه |
| مکانی | -DA | -دا، ده | کتابدا | ائوده | دوْستدا | گؤزده | آتادا | پنجره‌ده | بوْرجلودا | کؤنوللوده |
| افتراقی | -DAn | -دان، دن | کتابدان | ائودن | دوْستدان | گؤزدن | آتادان | پنجره‌دن | بوْرجلودان | کؤنوللودن |
| حالت | پسوند | حالات ممکن | kitab  «کتاب» | ev  «خانه» | dost  «دوست» | göz  «چشم» | ata  «پدر» | pəncərə  «پنجره» | borclu  «بدهکار» | könüllü  «داوطلب» |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| اسمی | — | — | kitab | ev | dost | göz | ata | pəncərə | borclu | könüllü |
| مفعولی | -NI | -(n)ı, -(n)i, -(n)u, -(n)ü | kitabı | evi | dostu | gözü | atanı | pəncərəni | borclun | könüllünü |
| مالکیت | -NIn | -(n)ın, -(n)in, -(n)un, -(n)ün | kitabın | evin | dostu | gözün | atanın | pəncərənin | borclunun | könüllünün |
| متممی | -YA | -(y)ə, -(y)a | kitaba | evə | dosta | gözə | ataya | pəncərəyə | borcluya | könüllüyə |
| مکانی | -DA | -da, -də | kitabda | evdə | dostda | gözdə | atada | pəncərədə | borcluda | könüllüdə |
| افتراقی | -DAn | -dan, -dən | kitabdan | evdən | dostdan | gözdən | atadan | pəncərədən | borcludan | könüllüdən |
ریخت‌شناسی و صرف > ضمیرها

پسوندهای ضمیری به اسم‌ها و فعل‌ها می‌چسبند. این ضمیرها دو حالت دارند، که با تبعیت از قانون هماهنگی واکه‌ها (بر اساس آخرین واکهٔ واژهٔ مورد نظر)، حالت صحیح برای صرف فعل یا نشان دادن مالکیت به واژه می‌چسبند.
|  | ضمیر | پسوند فعل مضارع | پسوند مالکیتی | پسوند فعل ماضی / شرطی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| اول شخص مفرد | من mən | -م / -یم / -ام/ -یام -(y)əm /-(y)am | -م / -یم/ -یٛم/ -وُم/ -ۆم -m / -im/ -ım/ -um/ -üm | -یم/ -یٛم/ -وُم/ -ۆم -im/ -ım/ -um/ -üm |
| دوم شخص مفرد | سن sən | -سن/ -سان -sən/ -san | -ن / -ین/ -یٛن/ -وُن/ -ۆن -n / -in/ -ın/ -un/ -ün | -ین/ -یٛن/ -وُن/ -ۆن -in/ -ın/ -un/ -ün |
| سوم شخص مفرد | اوْ o | - - | -ی/-سی، یٛ/-سیٛ -وُ/-سوُ، ۆ/-سۆ -(s)ı, -(s)i, -(s)u, -(s)ü | -ی/ -یٛ/ -وُ/ -ۆ -i/ -ı/ -u/ -ü |
| اول شخص جمع | بیز biz | -یک/ -ۆک / -یٛق / -وُق -ik/ -ük/ -ıq / -uq | -میز/-یمیز، میٛز/ -یٛمیٛز، موُز/ -وُموُز، مۆز/-ۆمۆز -(i)miz/ -(ı)mız/ -(u)muz/ -(ü)müz | -یک/ -ۆک / -یٛق / -وُق -ik/ -ük/ -ıq / -uq |
| دوم شخص جمع (همین‌طور دوم شخص مفرد «شما») | سیز siz | -سینیز/ -سیٛنیٛز / -سوُنوُز / -سۆنۆز -siniz / -sınız / -sünüz / -sunuz | -نیز/-ینیز، نیٛز/ -یٛنیٛز، نوُز/ -وُنوُز، نۆز/-ۆنۆز -(i)niz/ -(ı)nız/ -(u)nuz/ -(ü)nüz | -ینیز/ -یٛنیٛز/ -ۆنۆز / -وُنوُز -iniz/ -ınız / -ünüz / -unuz |
| سوم شخص جمع | اوْنلار onlar | - / -لر / -لار - / -lər / -lar | -ی/-سی، یٛ/-سیٛ -وُ/-سوُ، ۆ/-سۆ، لری/-لاریٛ -(s)ı, -(s)i, -(s)u, -(s)ü, -ləri / - ları | -یلر/ -ۆلر/ -یٛلار/ -وٌلار -ilər/ -ülər/ -ılar /-ular |
ریخت‌شناسی و صرف > فعل‌ها

در زبان ترکی آذربایجانی امکان ساختن فعل و مصدر از نام و صفت وجود دارد. مثال: قولاق (گوش)، قولاق‌لاماق (گرفتن از گوشِ کسی برای تنبیه، گوش‌گیری)؛ ال (دست)، ال‌له‌مک (ورز دادن)؛ سو (آب)، سولاماق (آب پاشیدن)؛ گؤزل (زیبا [صفت])، گؤزل‌لمه‌ک (زیبا کردن)، یئیین (تند [صفت]) یئیین‌لمک (شتاب گرفتن)؛ گؤز (چشم)، گؤزلوک (عینک)، گؤزلوک‌چو (عینک‌ساز یا عینک‌فروش)، گؤزلوک‌چولوک (عینک‌سازی یا عینک‌فروشی).
افعال در زبان ترکی تک‌جزئی و یک‌تکه هستند. ساختن فعل با استفاده از افعال معین یا افعال کمکی به افعالی منحصر است که از زبان عربی یا فارسی به ترکی آذربایجانی وارد شده‌اند. این ویژگی انعطاف‌پذیری قابل توجهی در زبان ترکی آذربایجانی برای ساختن واژه‌های جدید حتی با استفاده از وام‌واژه‌ها ایجاد می‌کند. مثال: تلفن، تلفن‌لاش‌ماق (تلفن زدن).
برخلاف زبان‌های هندواروپایی که با افزودن یک پیشوند به ریشه فعل، فعل جدید با معنی جدید ساخته می‌شود، در زبان ترکی امکان ساختن افعال جدید از یک فعل وجود ندارد. ساخت فعل جدید از یک فعل محدود به ساختن فعل سببی است؛ مثلاً در زبان فارسی افعال بردن، آوردن، فرآوردن، دربردن، درآوردن همگی از ریشه بردن/وردن و با پیشوندهای «آ»، «در»، «فر» یا ترکیبی از این پیشوندها (در+آ و فر+آ) ساخته شده است درحالی‌که در زبان ترکی برای هر یک از این فعل‌ها ریشه جداگانه‌ای وجود دارد (بردن:آپارماق، آوردن:گَتیرمَک، درآوردن:چیخارتماق) و امکان ساختن یک فعل از دیگری وجود ندارد.
از آنجا که در ترکی استانبولی زمان حال کامل (ماضی نقلی) وجود ندارد و برای این منظور واژگانی به همان گذشته ساده افزوده می‌شود تا معنی ماضی نقلی از آن برداشت بشود برخی احتمال می‌دهند که صرف ماضی نقلی مانند «گلمیشم» یا «گلیپسن» (آمده‌ام، آمده‌ای) که در ترکی ترکیه موجود نیست، نتیجهٔ تأثیر فعل ماضی نقلی در زبان فارسی است.
صفت در ترکی آذربایجانی

صفت‌ها که ویژگی و حالت اسم (موصوف) را بیان می‌کند اغلب به همراه اسم می‌آیند. صفت در ترکی آذربایجانی قبل از اسم (موصوف) می‌آید: ساری آلما (سیب زرد)
صفت اشاره: اگر ضمایر اشاره همراه با اسم بیایند در این صورت نقش صفت را ایفا می‌کنند.
صفت مقدار: به صفتی اطلاق می‌شود که بر مقدار (قابل شمارش یا غیرقابل شمارش) موصوف دلالت کند :آز (کم)، چوخ (زیاد)، چوخ آز (خیلی کم)، اون (ده)، بیر (یک) ...
صفت پرسشی: به همراه اسم می‌آید و دربارهٔ آن سؤال می‌کند: نئچه گون (چند روز)، هانسی آغاج (کدام درخت؟)
صفت مطلق: به ویژگی ثابت و حالت پایدار موصوف اشاره می‌کند: قوجا کیشی (پیرمرد)، قیزیل اوزوک (انگشتری طلا)، گؤزل قیز (دختر زیبا)
صفت برتر: این صفت در ترکی آذربایجانی با افزودن کلمه «داها» (Daha) قبل از صفت و افزودن پسوند «دان» به آخر اسم ساخته می‌شود: بو اوشاق او اوشاق دان داها گؤزل دیر (این کودک از آن کودک زیباتر است)، داها اوجا (بلندتر)، داها بؤیوک (بزرگتر)، داها سرین (خنک تر)، برخی اوقات پسوند «راق» به آخر صفت افزوده شده و همان معنی تفضیل را می‌رساند: اوجا + راق = اوجاراق (بلندتر)
صفت برترین: ترکیب این صفت با اضافه کردن حرف «ان» (Ən) به قبل از صفت به وجود می‌آید: ان گوزل (زیباترین)، ان اوجا (بلندترین)، ان یئنی (جدیدترین)
نمونه نگارش

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| الفبای سنّتی آذری | الفبای عربی-فارسی | الفبای لاتین | ترجمه فارسی | متن اصلی |
| بوتون انسانلر لیاقت و حقوقلریݣه گوره آزاد برابر طوغیلورلر. ؜ اونلرݣ شعورلری و وجدانلری وار و بر-؜برلرینه مناسبتده قرداشلق روحݣده داورانمالیدربر. ؜ | بۆتون اینسانلار لیاقت و حۆقوقلارینا گؤره آزاد و برابر دوْغولورلار. اوْنلارین شۆعورلاری و ویجدانلاری وار و بیربیرلرینه مۆناسیبتده قارداشلیق رۇحوندا داورانمالیدیرلار. | Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına görə azad bərabər doğulurlar. Onların şüurları və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq runhunda davranmalıdırlar. | همه انسان‌ها آزاد به دنیا می‌آیند و از لحاظ منزلت و حقوق با هم برابرند. آن‌ها صاحب عقل و وجدانند و باید نسبت به یکدیگر برادروار رفتار کنند. | All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood. |
صفحه‌ای از دیباچهٔ دیوان اشعار فضولی به زبان ترکی آذربایجانی
یک صفحه از کتاب کلیات کنزالمصائب، قمری دربندی(۱۸۱۹–۱۸۹۱میلادی)
کتاب المقتل به نثر نگاشته شده است
کاربرد خط سیریلیک برای ترکی آذربایجانی (۱۹۹۱–۱۹۳۹)
نمودار دایره‌ای از زبان‌های مورد استفاده بر روی اینترنت
آسترید اورنهولت یاکوبسن

آسترید اورنهولت یاکوبسن (انگلیسی: Astrid Uhrenholdt Jacobsen؛ زادهٔ ۲۲ ژانویهٔ ۱۹۸۷) اسکی‌باز صحرانوردی اهل نروژ است.
تپه بان پرور

| تپه بان پرور | تپه بان پرور |
| --- | --- |
نام: تپه بان پرور
کشور: ایران
استان: استان ایلام
شهرستان: شهرستان دره‌شهر
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: تپه
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۹۵۳۰
تاریخ ثبت ملی: ۱۴ مرداد ۱۳۸۲
تپه بان پرور در شهرستان دره‌شهر، بخش بدره، روستای سرتنگ واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۵۳۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.
تاریخ ژو

تاریخ ژو (انگلیسی: Book of Zhou) یا تاریخ ژوشو، تاریخ رسمی سلسله‌های ژیان‌بی به رهبری وی غربی و ژو شمالی چین را ثبت می‌کند و در ردیف رسمی بیست و چهار تاریخ چین امپراتوری قرار می‌گیرد. این اثر که توسط دودمان تانگ مورخ Linghu Defen گردآوری شده است، در سال ۶۳۶ پس از میلاد تکمیل شده و شامل ۵۰ فصل است که برخی از آنها گم شده و از منابع دیگر جایگزین شده است.
باب مک‌نایت

| باب مک‌نایت | باب مک‌نایت | باب مک‌نایت | باب مک‌نایت |
| --- | --- | --- | --- |
زادهٔ:  ۱۹ مارس ۱۹۳۸ نورث بی، انتاریو
درگذشت:  ۲۱ مارس ۲۰۲۱ (۸۳ سال)
قد:  ۵ فوت ۱۰ اینچ (۱۷۸ سانتیمتر)
وزن:  ۱۸۵ پوند (۸۴ کیلوگرم؛ ۱۳ سنگ ۳ پوند)
پست:  Left Wing
بازی برای:  Kitchener-Waterloo Dutchmen Galt Terriers
تیم ملی:   کانادا
سوابق بازی:  ۱۹۵۸–۱۹۶۲
باب مک‌نایت (انگلیسی: Bob McKnight; ۱۹ مارس ۱۹۳۸ – ۲۱ مارس ۲۰۲۱) بازیکن هاکی روی یخ اهل کانادا بود.
مونیکا فلوگ

مونیکا فلوگ (انگلیسی: Monika Pflug؛ زادهٔ ۱ مارس ۱۹۵۴) اسکیت‌باز سرعت اهل آلمان بود.
تفسیر کتاب‌الله

| 0 | 1 |
| --- | --- |
برگه‌هایی از جلد دوم تفسیر ابوالفضل دیلمی در نسخهٔ ۴۰۲۸ کتابخانهٔ مجلس: برگه‌هایی از جلد دوم تفسیر ابوالفضل دیلمی در نسخهٔ ۴۰۲۸ کتابخانهٔ مجلس
نویسنده(ها): ابوالفضل بن شهردویر دیلمی
زبان: عربی و طبری
تعداد جلد: ۲
موضوع(ها): تفسیر قرآن
گونه(های) ادبی: کتابت زیدی تفسیر کلامی
تاریخ نشر: از نیمهٔ قرن ۷ هجری
شمار صفحات: ۳۰۰ الی ۴۰۰
تفسیر کتاب‌الله معروف به ترجمه و تفسیر قرآن به مازندرانی اشاره به نسخ خطی از کتابی متعلق به زیدیان طبرستان و دیلم دارد، که توسط ابوالفضل بن شهردویر دیلمی در قرن هفتم هجری نوشته شده و در آن بخش‌هایی از قرآن به‌صورت ترجمه و تفسیر به زبان‌های طبری، عربی و فارسی توأمان آورده شده‌است.
این کتاب در ابتدا به زبان عربی نوشته شده و پس از آن برای درک بهتر مخاطبان، حاشیه‌هایی به زبان طبری و بعضاً فارسی، به آن افزوده شده‌است. مطالب در نسخه‌های مختلف تفاوت‌هایی دارند و بخش‌هایی از مطالب مندرج نیز به افرادی غیر از نویسندهٔ اصلی کتاب تعلق دارند. ابوالفضل دیلمی مطالب این تفسیر را بر پایهٔ منابع مختلفی نوشته‌است و اکثر منابع او تفسیرهای معتزلی و زیدی هستند و توجه وی به علم کلام در گزینش منابع مشهود است. در میان منابع تفسیر کشاف بیش از همه مورد استناد قرار گرفته‌است.
در این کتاب هر صفحه به سه یا چهار ستون تقسیم شده و در ستون‌های نخستین آیات با ترجمهٔ طبری، در ستون بعدی تفسیر آیات و در ستون‌های مابعد از آن، حواشی و جزئیات دیگری دربارهٔ تفاسیر آورده شده و واژگان مرتبط با یکدیگر از ستون‌های مختلف با پاره‌خط‌هایی به یکدیگر مرتبط شده‌است. گویا این روش تعلیق‌نویسی در میان زیدیان گسترش یافته؛ چنان‌که کتاب‌های دیگری نیز توسط عالمان زیدی طبرستان، دیلم و خراسان در قرون بعدی به همین شیوه نوشته شده‌است.
این نسخ بخش قابل‌توجهی از آثار ارزشمند باقی‌مانده به زبان طبری قدیم را تشکیل می‌دهند و گویش آن‌ها متعلق به غرب مازندران یا شرق گیلان است. تا قرن دهم نسخه‌هایی از آن در مناطق مختلف کتابت شده‌است. هم‌اکنون نسخه‌هایی از این کتاب دوجِلدی در کتابخانه‌های مختلفی نگهداری می‌شوند و نسخه‌ای از آن توسط کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی چاپ و نشر شده‌است.
پیشینه > تفسیر قرآن

مقالهٔ اصلی: تفسیر قرآن
تفسیر اصطلاحی در علوم اسلامی است که به توضیح معانی قرآن و استخراج معارف آن می‌پردازد. علم تفسیر یکی از گسترده‌ترین زمینه‌های علوم اسلامی است. در ابتدای کار، بسیاری از صحابه در قرون نخستین با تفسیر کردن قرآن مخالف بودند و از معدود افرادی که به تفسیر پرداختند، علی بن ابی‌طالب، ابن‌عباس، ابن‌مسعود و ابی بن کعب بودند. هر یک از این افراد شاگردانی را نیز تربیت کردند. تا مدت‌ها تفاسیر به‌صورت شفاهی رواج داشت. گرچه مکتوب بودن بخشی از تفاسیر علی و ابن‌عباس محل تردید است، اما نخستین تفاسیر مکتوب در دورهٔ تابعین و توسط شاگردان چهار صحابهٔ مذکور، به وجود آمد؛ به‌طور مثال سعید بن جبیر به‌دستور عبدالملک بن مروان (خلیفهٔ اموی) تفسیری بر قرآن نوشت. غالب تفاسیر این دوره توسط شاگردان ابن‌عباس انجام شده‌است، ولی گاه مفسرانی هم بوده‌اند که پا فراتر از آموزه‌های ابن‌عباس گذاشتند و تفاسیر عقلی-درایی داشتند، که سرآمد آن‌ها حسن بصری است. در زمان اتباع تابعین تفسیر به‌عنوان یک «علم» شناخته شد و نخستین تفاسیر شیعی از زید بن علی، جعفر صادق و جابر بن یزید جعفی، در این دوره نوشته شد. در قرون دوم و سوم هجری، یحیی بن ابی کثیر و احمد بن حنبل مباحثی را مطرح کردند دربارهٔ این که با توجه به سنت بایستی قرآن را معنا کرد؛ این گروه که به اهل حدیث مشهورند، اعتقاد داشتند صرفا با تکیه بر احادیث می‌توان قرآن را مورد مطالعه قرار داد. تفسیرهای حدیثی نیز انواع بسیاری داشته و فراوان‌اند.
از اواسط قرن دوم هجری تا قرن چهارم، علم کلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار شد. چون کلام بر پایهٔ عقل و نص بود، برداشت‌های مختلفی از قرآن انجام شد، که عالمان متکلم از همان ابتدا به آن علاقه نشان دادند و تفاسیری از عالمان معتزلی این دوره باقی مانده‌است. گروهی از معتزلیان بر متشابهات تمرکز کردند و آثاری به نام متشابه القرآن نوشتند. دستهٔ دیگری از تفسیرها با عنوان عمومی احکام القرآن در این دوره نوشته شدند و رویکردی فقهی دارند. این تفسیرها صرفاً احکام دین را استخراج می‌کنند و نگارششان از میانهٔ قرن دوم هجری توسط محدثان آغاز شد و تاکنون ادامه دارد. همچنین برخی تفسیرها رویکردی ادبی داشتند و قرآن را از نظر زبان‌شناسی، دستور زبان و معنی کلمات بررسی می‌کردند. بسیاری از عالمان نحوی و قاریان از نیمهٔ نخست قرن دوم این گونه از تفسیرها را آغاز کردند. گونه‌های مختلفی از نوع ادبی وجود دارد، مانند معانی القرآن، مجاز القرآن، علوم القرآن و…. همچنین اخباریان، نظیر محمد بن جریر طبری، تفسیرهایی بر پایهٔ مطالعهٔ تاریخ رخدادها و شأن نزول آیات و صوفیان تفسیرهایی عرفانی نوشته‌اند.
پیشینه > زیدیه در طبرستان و دیلمان

مقالهٔ اصلی: زیدیه
همچنین ببینید: زیدیه در گیلان و مازندران
زیدیه یکی از مذاهب اسلام است که از انشعاب‌های تشیع به‌شمار می‌رود. پیروان این مذهب دوره‌ای در شمال ایران کنونی و دوره‌ای هم در شمال یمن دارای اکثریت نسبی بودند. پیروان زیدی به جای آن که امامت را موروثی و حاصل نص امام پیشین بدانند، معتقدند هر سیدی که از فرزندان فاطمه زهرا باشد و علیه حکومت ظالمی قیام کند، امام خواهد بود. در طبرستان و دیلمان چند قرن حکومت در دست دولت‌هایی زیدی بود و آن‌ها دارای کتابت و صاحب قلم نیز بودند. از آنجا که اکثر آنان تباری عرب داشتند، به زبان عربی آثاری نگاشتند؛ که سرآمد این افراد ناصر الحق اطروش بوده‌است. با این حال از قرون هشتم و نهم هجری، در آثار ایشان زبان محلی طبرستان و دیلم با عربی آمیخت.
پیشینه > ادبیات مازندرانی و دیلمی

زبان‌های کاسپین در محدوده‌ای میان رشته‌کوه البرز و دریای مازندران جای دارند و از زبان‌های ایرانی شمال غربی هستند. آثاری از دوره باستان و میانه برای این زبان‌ها شناخته نیست؛ ولی نخستین مکتوبات به زبان مازندرانی در قرن چهارم هجری با نام‌های مرزبان‌نامه و نیکی‌نامه توسط مرزبان بن رستم نوشته شده‌اند و تا پیش از ترجمه قرآن، کتاب‌های باوندنامه و ترجمهٔ مقامات حریری نیز به این زبان نوشته شده بودند و علاوه بر آن، آثار پراکنده دیگری هم از این زبان وجود داشتند. منتهی از ادبیات گیلکی به جز آثار اندکی همچون مصراع‌هایی از سید قاسم انوار، اطلاعات چندانی پیش از تفسیر ابوالفضل دیلمی (که با گویشی از ناحیهٔ غرب مازندران و شرق گیلان است)، موجود نیست. تفسیر کتاب‌الله در قرون هشتم، نهم یا دهم هجری نوشته شده و نشانگر استقلال این زبان از فارسی معیار در این دوران است. نوشته‌های به جا مانده از این قرون اغلب دو زبانه و مخلوطی از عربی، فارسی و گویش‌های محلی هستند. این موضوع نشان‌دهندهٔ رایج بودن زبان‌های محلی است، که برای توضیح کلمات دشوار فارسی و عربی آورده شده‌اند.