شاپور یکم
منبع‌شناسی > منابع اولیه > داده‌های باستان‌شناسی

نقش برجسته شاپور اول (۲۴۱–۲۷۲ م) در نقش رجب فارس که در باب مراسم تاجگذاری شاپور یکم است
نقش برجسته شاپور اول (۲۴۱–۲۷۲ م) در نقش رجب فارس که در آن شاپور سوار بر اسب به همراه درباریان است.
نقش برجسته شاپور اول (۲۴۱–۲۷۲ م) در نقش رستم فارس که در باب پیروزی شاپور بر والرین است.
نقش برجسته شاپور اول (۲۴۱–۲۷۲ م) در بیشاپور فارس که در باب پیروزی شاپور بر والرین و تاجگذاری وی است.
نقش برجسته شاپور اول (۲۴۱–۲۷۲ م) در بیشاپور فارس که در باب پیروزی شاپور بر والرین است.
نقش برجسته شاپور اول (۲۴۱–۲۷۲ م) در بیشاپور فارس که در باب پیروزی شاپور بر والرین است.
نقش برجسته شاپور اول (۲۴۱–۲۷۲ میلادی) در هوک نوروزی خوزستان که در آن شاپور به همراه درباریان است.
کتیبه شاپور اول در حاجی‌آباد: در چند کیلومتری نقش رستم در منطقه اصطخر قدیم نزدیک آبادی حاجی‌آباد غاری به نام شیخ علی یا زندان جمشید قرار دارد که در دل صخره‌های آن کتیبه‌ای به دو زبان پهلوی و پارتی از شاپور ساسانی نگاشته شده که در آن نام و عنوان وی همراه با نام پدر و جدش و موضوع تیراندازی او ذکر شده است.
کتیبه شاپور در تنگ براق: تنگ براق دهکده کوچکی است که در ۱۲۳ کیلومتری غرب آباده و در حدود صد کیلومتری شمال غربی حاجی‌آباد واقع شده است. در این ناحیه کتیبه‌ای دو زبانه (پهلوی و پارتی) از شاپور ساسانی قرار دارد که آسیب فراوانی دیده و موضوع آن نظیر کتیبه حاجی‌آباد است.
کتیبه شاپور در کعبه زرتشت: این کتیبه یک از منابع مهم تاریخ دورهٔ ساسانی به‌شمار می‌رود، زیرا شاپور در بخش‌های مختلف آن به شرح نخستین لشکرکشی خود علیه گوردیان سوم، امپراتور روم، و از میان رفتن او و جانشین شدن فیلیپ پرداخته است. در این کتیبه همچنین به دومین لشکرکشی شاپور و شهرهای اشغال شده به وسیله سپاه ایران و نیز لشکرکشی سوم شاپور و اسارت والرین، امپراتور روم، و ذکر سرزمین‌های تصرف شده به وسیله سپاه ایران پرداخته شده است.
کتیبه شاپور در نقش رستم: نظیر کتیبهٔ شاپور در نقش رجب کتیبهٔ دیگری است که در صحنهٔ پیروزی شاپور بر والرین در زیر شکم اسب او نوشته شده است.
کتیبه شاپور در نقش رجب: از شاپور اول کتیبه ای شامل نام و عنوان و نسب وی به سه زبان در منطقهٔ نقش رجب در سه کیلومتری شمال تخت جمشید برجای مانده است.
آثار دورا اروپوس: در زمان شاپور اول ساسانی برای مدتی این شهر در تصرف سپاهیان ایران درآمد. در کاوش‌هایی که در این شهر انجام شد آثاری به‌دست آمده که شامل نوشته‌هایی به خط فارسی میانه بر روی دیوار، سفال و پوست به شرح زیر است:
نوشته‌های دیواری: در کاوش‌های انجام شده در شهر دورا اروپوس نوشته‌هایی بر دیوار کنیسهٔ این شهر کشف شد. بر اساس این نوشته‌ها گروهی از دبیران ایرانی به اتفاق نماینده‌ای از یهودیان این شهر به این کنیسه آمده و از تصاویر منقوش بر دیوارهای آن بازدید کرده‌اند. در این نوشته‌ها تاریخ بازدید، نام دبیران بازدید کننده به پهلوی و پارتی ذکر شده است.
سفال نوشته‌ها: همچنین در کاوش‌های این شهر تعدادی سفال نوشته به زبان پارتی و پهلوی به دست آمده که برخی از آنها متعلق به دوران پیش از ساسانی (احتمالاً اوایل قرن سوم میلادی) و گروهی دیگر مربوط به دوره‌ای است که ساسانیان این شهر را تسخیر کرده بودند. بر روی این سفال نوشته‌ها نام اشخاص و فهرستی از برخی مناصب و پیشه‌ها، همچنین میزان کالاهای تبادل شده ذکر شده است. اطلاعات مندرج بر این سفالینه‌ها از جهت شناخت اوضاع اجتماعی و اقتصادی عصر ساسانی حائز اهمیت است.
پوست نوشته‌ها: چند قطعه پوست نوشته به زبان پارتی و پهلوی که احتمالاً به نیمه سدهٔ سوم میلادی متعلق است، کهن‌ترین نمونه‌های مکاتبات اداری در ایران در عصر ساسانی به‌شمار می‌رود.
کتیبهٔ اپسای دبیر: این کتیبه به دستور اپسا (افسا) دبیر شاپور اول ساسانی، نگاشته شده در ویرانه‌های شهر شاپور (بیشاپور) در منطقه کازرون کشف شده است. در این کتیبه پس از ذکر تاریخ (مطابق با ۲۶۶ میلادی)، نویسنده اظهار می‌دارد که اپسای دبیر پیکره‌ای از شاه را به هزینهٔ خویش ساخته و به این مناسبت شاه به او پاداش داده است.
کتیبه‌های کرتیر:
کتیبه کرتیر در نقش رجب: این کتیبه واقع در دامنه کوه رحمت که در سه کیلومتری شمال تخت جمشید قرار دارد. در این نقش اردشیر و شاپور ساسانی مشاهده می‌شوند که در حالی که مقام شاهی از سوی اورمزد به اردشیر تفویض می‌شود. در سمت چپ این نقش، کتیبه کرتیر قرار دارد و تصویر او بر بالای نوشته‌ها منقوش است.
کتیبه کرتیر در کعبه زرتشت: که در ضلع شرقی دیوار کعبه و در پایین کتیبهٔ شاپور قرار دارد. در این کتیبه پس از ذکر نام و القاب و عناوین کرتیر، فعالیت‌های دینی و مبارزه علیه ادین دیگر (مانند مسیحیت و مانوی‌گری و یهود) و تأسیس آتشکده‌ها و ایجاد موقوفات بیان می‌شود. فهرست ایالاتی که در زمان شاپور اول به تصرف ایران درآمده در پایان این کتیبه نقل شده است.