آنارشیسم در ایران
تاریخچه > انقلاب اجتماعی

با وقوع نهضت جنگل در گیلان، احسان الله خان دوستدار، روشنفکر آنارشیست آذری، گروهی از دموکرات‌های چپ را از تهران برای شرکت در انقلاب رهبری کرد. در زمان وقوع انقلاب روسیه، جنبش جنگل بیشتر گیلان را تحت کنترل داشت. یک ناظر انگلیسی که توسط یک ناظر انگلیسی به عنوان «رابین هودز از راهپیمایی‌های خزر» توصیف شده بود، اموال را از ثروتمندان سلب مالکیت کردند و آن را بین فقرا توزیع کردند.
تا مه ۱۹۲۰، جمهوری سوسیالیستی شوروی ایران توسط جبهه متحد جنگلی‌ها به رهبری میرزا کوچک خان، آنارشیست‌ها به رهبری احسان الله خان دوستدار و کمونیست‌ها به رهبری حیدرخان عموغلی تأسیس شد.  علیرغم اینکه دولت کوچک خود را به عنوان یک جمهوری سوسیالیستی معرفی می‌کرد، عمدتاً از اسلام گرایان محافظه کار تشکیل شده بود که به مردم خود دستور می‌داد از سنت مذهبی پیروی کنند و از طبقه بازرگان استان حمایت می‌کردند.
در این مرحله، آنارشیست‌ها و کمونیست‌ها با تأسیس «کمیته انقلابی» جدا از کمیساریای کوچک، با پایگاه قدرت آن در ارتش سرخ گیلان - به فرماندهی احسان الله، شروع به ساختن قدرت دوگانه کرده بودند. تنش بین جنگلی‌ها و کمونیست‌ها شروع شد، زیرا کمونیست‌ها شروع به استفاده از نیروی مسلح برای جمع‌آوری مالیات کردند و بسیاری از عناصر خارجی را به ارتش سرخ گیلان وارد کردند و بسیاری از جمعیت استان را از خود دور کردند. علاوه بر این، حمله ارتش سرخ به گیلان، تنش‌ها را با دولت مرکزی در تهران تشدید کرد و به مداخله امپراتوری بریتانیا انجامید.
قبل از اینکه رقابت‌های جناحی طولانی بر سر اختلاف بین دیدگاه‌شان برای انقلاب گیلان آغاز شود: کوچک‌ها و جنگلی‌ها به دنبال گسترش یک انقلاب ملی‌گرایانه و مشروطه‌خواه بودند، جایی که احسان‌الله و کمونیست‌ها برای یک انقلاب اجتماعی تبلیغ می‌کردند که منعکس کننده مواضع مربوط بود. اعتدال‌گرایان و دموکرات‌ها که این جناح‌ها در اصل از آن بیرون آمده بودند.  در ۳۱ ژوئیه ۱۹۲۰، جناح‌های چپ دست به کودتا زدند و احسان الله به فرماندهی ارتش سرخ برای سرنگونی دولت کمیساریا، کوچک را مجبور به فرار از پایتخت رشت کرد. «کابینه سرخ» جدید، به ریاست احسان الله خان و متشکل از جنگلی‌های چپ، اعضای حزب کمونیست، آنارشیست‌ها و دموکرات‌های چپ، سیستم «کمونیسم جنگی» را اجرا کرد و جنگ طبقاتی را علیه سرمایه‌داری و فئودالیسم به راه انداخت.  دولت احسان‌الله در دوران قدرت خود، بیکاری را بسیار کاهش داد، برنامه آموزشی گسترده‌ای را اجرا کرد و تلاش کرد تا بانک ملی را در راستای خطوط متقابل تأسیس کند  اما رادیکالیسم دولت جدید، همراه با فقدان گیلانی‌های بومی در مناصب رسمی و مبارزات ضد مذهبی آن، تنش‌ها را بین دولت و مردم محلی تشدید کرد. روحانیون محلی علیه دولت فتوا صادر کردند و تلاش‌های بازتوزیع زمین حتی توسط دهقانان به دلایل مذهبی رد شد. دهقانان و طبقات متوسط گیلان که عمدتاً از انقلاب ملی حمایت می‌کردند تا انقلاب اجتماعی، از حکومت جدید شوروی بیگانه شدند و این امر منجر به مقاومت مسلحانه کوچک خان در برابر حکومت کمونیستی شد که از حمایت قابل توجهی از گیلانیان بومی برخوردار شد.
اعضای دولت سرخ، از جمله احسان الله خان، در کنگره خلق‌های شرق در سپتامبر ۱۹۲۰ شرکت کردند، جایی که ایدئولوژی ضد ملی احسان الله در جنگ طبقاتی مورد حمایت گریگوری زینوویف قرار گرفت و او را فعالانه از هرگونه اتحاد آینده با طبقات متوسط منصرف کرد. .  این منجر به انشعاب در درون حزب کمونیست فارس شد، به طوری که حیدرخان عموغلی کنترل حزب را به دست گرفت و اعضای طرفدار برنامه آنارشیستی احسن‌الله مانند آواتیس سلطان‌زاده را اخراج کرد و سیاست حزب را در جهت همکاری با طبقات متوسط تغییر داد. در یک انقلاب ملی برای سرنگونی سلطنت و بیرون راندن مداخله جویان بریتانیا.  حیدر همچنین پیشنهاد مشارکت در سیاست پارلمانی و حتی همکاری با دولت رضاخان را داد که باعث شد سلطان زاده از رهبری حیدر به عنوان «ملی-اصلاح طلب» فاقد هرگونه سیاست کمونیستی انتقاد کند. سلطان زاده با حمایت زینوویف، متعاقباً یک اپوزیسیون کمونیست چپ را با جناح عدالت حیدر تشکیل داد و جناح کمونیست چپ توسط جعفر پیشه‌وری در سومین کنگره انترناسیونال کمونیست نمایندگی شد.  از سوی دیگر، جناح حیدر از حمایت ژوزف استالین برخوردار بود، که برنامه سیاسی او خود را در حزب عدالت نشان داد.
با تعدیل سیاست کمونیستی حیدر، دولت احسان‌الله کمونیسم جنگی را کنار گذاشت و «سیاست اقتصادی جدید» را اجرا کرد که بر جنگ طبقاتی و انقلاب جهانی تأکید نداشت، دخالت دولت در اقتصاد و زندگی روزمره را کاهش داد و به کارزار ضد مذهبی خود پایان داد. حیدر همچنین با کوچک خان که در ماه می ۱۹۲۱ به عنوان بخشی از یک جبهه متحد احیا شده دوباره به حکومت شوروی پیوست، میانجیگری کرد. جناح چپ کمونیست سلطان زاده از دولت کنار گذاشته شد و احسان الله به یک نقش کوچک تنزل یافت.  تا اوت ۱۹۲۱، جناح حیدر به‌طور کامل آنارشیست‌ها و کمونیست‌های چپ را از حکومت شوروی کنار گذاشت، اشان‌الله را از پست دولتی خود برکنار کرد و بقایای برنامه رادیکال خود را رها کرد، و در نهایت حیدر دوباره جمهوری شوروی تحت حکومت خود را اعلام کرد.  پس از اخراج احسان‌الله از دولت، نیرویی متشکل از ۳۰۰۰ نفر از نیروهای ارتش سرخ گیلان را در راهپیمایی به سمت تهران رهبری کرد، اما توسط فضل‌الله زاهدی شکست خورد و ضعفی در قدرت انقلابی جمهوری گیلان آشکار شد.
تنش‌های داخلی در دولت شوروی بر سر اصلاحات ارضی با کودتای جنگلی‌های دست راستی، ترور حیدرخان و تخریب مقر حزب کمونیست و وارد شدن به مذاکره با دولت مرکزی به اوج خود رسید.  در همین حال، دولت رضاخان با روسیه شوروی «پیمان دوستی» امضا کرده بود و در مورد خروج ارتش سرخ روسیه از گیلان در اکتبر ۱۹۲۱ مذاکره کرده بود و پس از آن مجدداً کنترل دولت مرکزی بر استان را تثبیت کرد.  پس از ویرانی جمهوری گیلان، درگیری مسلحانه بین نیروهای راست به رهبری میرزا کوچک خان و نیروهای چپ به رهبری احسان‌الله خان درگرفت که با فرار نیروهای کوچک به کوه‌های تالش با پیروزی چپ خاتمه یافت. کوچیک به زودی به سرمازدگی تسلیم شد و در مخفیگاه جان باخت، جایی که احسان‌الله در نهایت مجبور به تبعید به باکو شد.  تا سال ۱۹۲۵، رضاخان توسط مجلس، شاه اعلام شد و قاجارها را خلع کرد و حکومت خاندان پهلوی را بر ایران برقرار کرد.
در فوریه ۱۹۲۷، احسان‌الله خان به مسکو رفت و در آنجا با دیگر انقلابیون ایران ملاقات کرد و برنامه‌ریزی برای ایجاد یک شبکه انقلابی زیرزمینی را آغاز کرد تا در میان مردم ایران تحریک شود. او این کار را مستقل از حزب کمونیست که اکنون زیرزمینی ایران عمل می‌کند تصور می‌کرد و از کمیته اجرایی کمینترن درخواست حمایت کرد، مشروط به عدم مداخله در فعالیت‌های او. از باکو تأسیس این شبکه را به رهبری برادرش در تهران هماهنگ کرد که فعالیت‌های مخفیانه خود را آغاز کرد.   این حال، کمینترن پس از تصویب قرارداد تجاری بین ایران و اتحاد جماهیر شوروی در اکتبر ۱۹۲۷، از حمایت وعده داده شده خود سر باز زد. احسان‌الله خان و شبکه انقلابی نوپای خود را منحل کرد. در سال ۱۹۲۸، پس از اینکه احسان‌الله خان تعدادی کاریکاتور که رضاشاه را دست نشانده امپراتوری بریتانیا نشان می‌داد، پخش کرد، ارتباطات بین دولت‌های ایران و آذربایجان منجر به این شد که NKVD به او و شبکه‌اش دستور داد تا برای همیشه از فعالیت‌های سیاسی خود دست بکشند.  احسان الله خان بعدها به عنوان «دشمن مردم» در جریان پاکسازی بزرگ اعدام شد. در سال ۱۹۳۰، رضاشاه در واکنش به فعالیت‌های احیا شده حزب کمونیست، دستور تصویب قانون امنیت ملی را صادر کرد که ترویج «ایدئولوژی جمع‌گرایانه» را که شامل سوسیالیسم، کمونیسم و آنارشیسم می‌شد، غیرقانونی اعلام کرد.