آریایی‌گرایی
زمینه

همچنین ببینید: آریایی § تاریخچهٔ پژوهش‌های آریاشناسانه، و آریایی § آریایی و نژادپرستی
در اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی، شماری از نویسندگان متأخر، مانند انسان‌شناس فرانسوی، وِشِر دِه لاپوژ (Vacher de Lapouge) در کتاب خود به نامِ L'Aryen، استدلال کردند که این شاخهٔ برتر را می‌توان از نظر زیست‌شناختی با استفاده از شاخص سفالیک (معیار شکل سر) و موارد دیگر شناسایی کرد. او استدلال می‌کرد که اروپایی‌هایِ درازسَرِ دولیکوسفالیکِ بور، که مشخصاً در اروپای شمالی یافت می‌شوند، رهبران طبیعی‌ای هستند که مقدر شده بودند بر مردمانِ «کوتاه‌سر» حکومت کنند. نظریه‌های همسانی توسط آرتور دو گوبینو و هیوستون استوارت چمبرلین هم ترویج شد.
گاهی شاخه‌های علوم نوین نیز بازیچهٔ دست اندیشمندان برای توجیهِ باورهای مطلوب و نادرستِ ایشان می‌شوند. زبان‌شناسی نیز از این قاعده مستثناء نبوده است. اروپاییان از قرون وسطی با پرسشِ «زبان اولیهٔ انسان، زبانِ آدم و حوا و آدمیانِ باغ عدن چه بود؟» («قدیمی‌ترین زبان چه بود؟»، «برترین زبان کدام است؟» و مانندشان) مشغلهٔ ذهنی داشتند. برخی از روحانیان مسیحی مانند آگوستین قدیس آن زبان را عبری می‌دانستند و برخی مانند گریگوری نیسا با این ایده قویاً مخالفت کرده و دید منفی‌ای نسبت به زبان عبری داشتند که ناشی از تصورِ منفی‌شان از خودِ یهودیان بود. در دورهٔ رنسانس بحث بر سر زبان عدن شدت گرفت و در پایان این عصر گوتفریت لایبنیتس با مقایسهٔ ریشهٔ واژگان، باعثِ پیدایشِ رشتهٔ زبان‌شناسی تطبیقی در علوم انسانی شد. با رسیدن شدگان ۱۶ تا ۱۸اُم و پیدایشِ جنبش‌های ملی‌گرایانه، هر کدام از ملل اروپایی تمایل داشتند زبان خودشان را کهن‌ترین زبان معرفی کنند. با ظهورِ نظریهٔ زبان‌های هندواروپایی، زبان‌شناسان به دو گروه تقسیم شدند. گروهی همچنان با دید مذهبی به دنبال زبان باغ عدن و دومی با رویکردِ تازه به دنبال کهن‌ترین زبانِ بشر. دلیل این افتراق به بحث‌های پیرامون زبان عبری بازمی‌گشت. به مرور زمان این ایده که «زبان هر فرد آیینهٔ ذهن آن فرد است» و «تحولات زبان، روحیات گویشورانش را بازمی‌تاباند» توسطِ لایبنیتس و یوهان گوتفرید فون هردر مطرح و فراگیر شد. همین دیدگاه سبب شد تا زبان به عنوان منبع کشف صفاتِ متمایزِ اقوام و ملل از یکدیگر شناخته شود و حتی جایگاهی برابر با هویت پیدا کند. هردر هرچند معتقد بود که در آینده، تمایزهای زبانی و هویتی در اروپا رنگ خواهند باخت و جملگیِ مردمان قاره، خود را فقط تابع قوانین اروپایی معرفی خواهند کرد اما همچنان نگاه تحقیرآمیزی به عبری داشت. نازی‌ها از آراءِ او در یهودی‌ستیزیِ خود بهره می‌جستند. در دههٔ پایانی سدهٔ هجدهم و اوایل سدهٔ نوزدهم که نظریهٔ زبان‌های هندواروپایی با اطلاع اروپاییان از زبان سانسکریت قوام یافته بود، سانسکریت به عنوان کهن‌ترین زبان تبدیل به رقیب عبری شد. (اروپایی‌ها از طریق شناختنِ زبان سانسکریت بود که با لفظِ «آریایی» آشنا شدند) از آنجایی که سانسکریت و دیگر زبان‌های هندوایرانی، جَدِّ زبان‌های هندواروپایی محسوب می‌شدند و گویشورانِ این زبان‌ها در متون باستانی خود را با واژهٔ «آریایی» (و معادل‌هایش) معرفی کرده بودند، استفاده از این واژه برای اشاره به گویشورانِ بقیهٔ زبان‌های هندواروپایی (به عنوان نوادگان زبان‌های مادرِ هندوایرانی) نیز مرسوم شد. ویلیام جونز که پدر این نظریه محسوب می‌شود، زبان‌های فارسی، یونانی، گوتیک و سلتیک را هم هم‌خانواده‌های زبان سانسکریت معرفی کرد. اغلب شاخه‌های علوم انسانی مانند مردم‌شناسی و اسطوره‌شناسی نیز تحت تأثیرِ این نظریه قرار گرفتند و همگی اندیشمندان این حوزه همسو شده بودند که برای دستیابی به تصویرِ دقیقی از جامعهٔ پیشاتاریخ باید به تحلیلِ تطبیقیِ ریشه‌های زبان‌های هندواروپایی پرداخت. تعدد زبان‌های هندواروپایی، بازتابی از توانایی مهاجرت مردمانش تعبیر می‌شد. آن‌ها را به عنوان فاتحان بزرگی که دیاسپورایی از هند تا دورترین نقاط غربی اروپا داشته‌اند، بررسی می‌کردند و در مقابل، از سامی‌ها به عنوان مردمانی ساکنِ یک جغرافیای ثابت، با اندک زبان‌ها و فرهنگی محدود یاد می‌شد. به باور محققان این عصر، سامی‌ها نه در مکان که بلکه در زمان هم ثابت مانده و ایستایی‌شان سبب شده بود هیچ نقشی در پیشرفت‌های تاریخیِ جهان قرنِ نوزدهم نداشته باشند. در سدهٔ نوزدهم کسانی مانند ارنست رنان، زبان‌های سامی را سرچشمه‌های تمدن بشری معرفی کردند. ارنست رنان از علم لغت‌شناسی (Philology) به عنوان داور نهایی علوم انسانی یاد می‌کرد. او با همین نگاه به سراغ واکاوی «روح زبان» رفت. برای مثال باور داشت که آریایی و سامی هر کدام فراتر از اینکه یک خانوادهٔ زبانی باشند، بنابر بر مشیت الهی، هر یک نقش خود را ایفاء کرده‌اند. او زبان‌های هندواروپایی را خانوادهٔ عظیمی می‌دانست که منعکس‌کنندهٔ شخصیت متمایز مردمانش از جمله یونانی‌ها، ایرانی‌ها، هندی‌ها و آلمانی‌ها است. درعین‌حال، زبان سامی را متشکل از چند گویش (dialect) تعریف می‌کرد که تفاوت چندانی با هم نداشتند. در چنین برداشتی، زبان‌های آریایی (هندواروپایی) به تسلط و درک بشر از طبیعت منجر شده بودند. به باور رنان حتی درک مفهوم زمان، ابداعِ علم و اسطوره و هنر نیز از مسیر زبان‌های آریایی می‌گذشت. او معتقد بود زبان‌های سامی، نظیر عبری و عربی، تنها راز وَحدانیت را مکشوف کرده‌اند و عبری را زبانی خام می‌دانست که هیچ گامی برای توسعهٔ گنجینهٔ زبانی خود برنداشته است. با توجه به اقبالِ اندیشمندان اروپایی به ایدهٔ «یکی‌بودنِ یک «زبان» با «ذهن و روحیات و اخلاقیاتِ گویشورانش» و توانایی کشفِ یکی از این‌ها از طریقِ دیگری» که پیشتر هم ذکر شد، به زودی اقوام دارای زبان آریایی یا هندواروپایی در فرهنگِ علمِ زبان‌شناسیِ آن سال‌ها به عنوان نژاد معرفی شدند. هر چند لازم است ذکر شود که این رویداد بیشتر مربوط به کشورهای غیرآلمانی بود. پنداشت‌های این‌گونه پژوهندگانْ از بهشت باستانی آریایی و فضایل شاخصی که آریایی‌ها را تا امروز از دیگران متمایز می‌سازد، به ایجاد نوعی اسطورهٔ آریایی انجامید که شالوده‌ای شد برای نظریه‌هایِ پریشانِ بعدی و به دیگران امکان داد که آن را گسترش دهند. موج غالب آریایی‌گرایی در اروپا زبان‌های هندواروپایی را به عنوان زبان‌هایی پویا در گذر زمان و زبان‌های سامی را به عنوان زبان‌هایی ایستا که در مرحلهٔ ابتدایی خود متوقف مانده‌اند، معرفی می‌کرد. از همین منظر، سامی زبانی با ایمانی سرسختانه دربارهٔ یکتاپرستی «بدون کوچک‌ترین تلاشی برای تفکر یا استدلال در مورد معانی و مفاهیم انتزاعی فلسفی» دسته‌بندی شد و همین نشان‌دهندهٔ ناتوانی‌اش در بلوغ زبانی قلمداد شد. اولندر می‌نویسد، چنین استدلالی بازتابِ این ایده بود که بین ساختارِ یک زبان و روحی که آن را ساخته، پیوندی ضروری وجود دارد؛ بنابراین، زبانِ سخت و سازش‌ناپذیرِ سامی، نشان‌دهندهٔ روح سرسخت و سازش‌ناپذیر یهودی‌ها و عرب‌ها تعبیر می‌شد. ماکس مولر ادعا می‌کرد که یک تفاوتِ زبان‌های آریایی (هندواروپایی) با عبری در این است که لغات آریایی از آزادی بیش‌تری برخوردار بوده‌اند و در نتیجه، قدرت بیش‌تری برای تخیل، خلق و ساخت اسطوره داشته‌اند. او همچنین از آغازندگانِ ارائهٔ تفاسیر نژادی از ریگ‌ودا بود. در میان نخستین ستایشگران موج آریایی‌گرایی، آدولف پیکتت، بلندپروازانه‌ترین تفسیر را ارائه می‌دهد. او آریایی‌ها را «نژاد برگزیده» و دارای «استعدادهای ذاتی» معرفی می‌کند که برای فتح جهان انتخاب شده‌اند. پیکته می‌خواست درست مانند باستان‌شناسان که از روی فسیل‌ها دست به تحلیل رفتار و عادت‌های غذایی حیوانات می‌زنند، با اندک واژه‌های نیاهندواروپاییِ باقیمانده نیز به تحلیل و بازسازی این زبانِ اولیه و مادر بپردازد. او در مسیر این کندوکاوها با بررسی متن‌های قدیمی هندی و ایرانی، مفهوم یکتاپرستی را هم به آریایی‌ها نسبت می‌دهد و امتیاز وحدانیت که رنان به سامی‌ها داده بود را هم از عبری پس می‌گیرد. به این ترتیب، نخستین یکتاپرستان، دیگر از سنت سامی نمی‌آمدند. پیکته توانست از زرتشت رقیبی برای موسی بتراشد، پیامبری که از ایران، به عقیدهٔ پیکته یک کشور آریایی، یکتاپرستی را ترویج کرده بود. استعمارِ هندوستان در نظر پیکته این بود که آریایی‌های اروپا پس از چهار تا پنج هزار سال جدایی، از راهی پرپیچ‌وخمی به سوی برادران هندی خود بازگشته‌اند و بر آنها مسلط شده‌اند تا عناصر تمدن برتر خود را ارزانیِ برادرانِ «عقب‌ماندهٔ» شرقی کنند.
در سدهٔ نوزدهم میلادی، انسان‌شناسی زیستی توسط عده‌ای بصورت نژادپرستی علمی ظاهر شد و آریایی را تحتِ عنوانِ نژادی از زیرشاخه‌های نژاد قفقازی (Caucasian or Europid race) تعریف گردید. این نژاد از نظرِ آنان شامل همه هندواروپایی‌زبانانی می‌شد که نیاکان آنان هندواروپایی‌های اولیه بودند و پس از سده‌های میانه در شمال هند، سریلانکا، مالدیو، پاکستان، گُجرات، مهاراشترا، بنگلادش، نپال، شرق و شمال شرقی هند، اروپا، آسیا، روسیه، بخش انگلیسی‌زبان آمریکا، کبِک، جنوب آمریکای لاتین، آفریقای جنوبی، استرالیا، نیوزیلند، ارمنستان، ایران، افغانستان و تاجیکستان سکنی گزیدند.
در دهه ۱۸۵۰ میلادی، آرتور دو گوبینو (Gobineau de Arthur) در کتابی با نام «یادداشتی بر نابرابری نژادهای انسانی» استدلال کرد که «آریان» همان تمدن هندواروپایی پیشاتاریخی است که زبان‌شناسان از آن سخن رانده‌اند. بعدها گوبینو اعتقاد پیدا کرد که تنها سه نژاد اصلی شامل سفید، زرد و سیاه وجود داشته است و بقیه نژادها از ازدواج بین نژادی (به ویژه با افراد سفید) به وجود آمده‌اند. او حتی ادعا کرد که ازدواج بین نژادی سبب هرج و مرج در نژادها شده است. بر طبق نظر گوبینو، آریایی‌هایی شمال اروپا نژاد برتر بودند که به‌طور کامل از لحاظ نژادی خالص باقی مانده‌اند. از نظر او مردمان جنوب اروپا (شامل اسپانیا و جنوب فرانسه)، شرق اروپا، شمال آفریقا، خاورمیانه، ایران، هند و آسیای مرکزی، کاملاً با نژادهای غیر آریایی آمیخته شده‌اند و دارای ارزشی به مراتب پایین‌تر هستند. به عبارت دیگر، میان آریاانگاران نیز ستیزهایی بر سر میزان خلوص نژادی رایج است و هر دسته از آنان بنا به مصالح و منافع خود، آن دیگری را دارای خون خالص نمی‌داند. در دهه ۱۸۸۰ میلادی، تعدادی از زبان‌شناسان و انسان‌شناسان استدلال کردند که خاستگاه اقوام آریایی در جایی از شمال اروپا بوده است. هدف از طرح این موضوع آن بود که به‌طور غیر مستقیم منشأ اولیه وداها (Vedas) و آیین هندو (Hinduism) را در اروپا معرفی کنند؛ ادعایی که آشکارا هم نشانه جهل و هم نشانه نژادپرستی بود. پس از آنکه یک زبانشناس به نام کارل پنکا (Penka Karl) این ایده که منشأ اولیه اقوام آریایی شبه جزیره اسکاندیناوی بوده است را مطرح کرد، منطقه خاصی در شمال اروپا به عنوان خاستگاه اولیه آریاییان در نظر گرفته شد. او همچنین معتقد بود که آریاییان باید با ویژگی‌های ظاهریِ مردمان شمال اروپا یعنی موهای بور و چشمان آبی شناخته شده و متمایز گردند. تعدادی از نویسندگان بعدی مانند انسان‌شناس فرانسوی «واشر دو لپوژ» Lapouge de Vacher) Georges) در کتابش تحت عنوان «آریایی» (Aryen’L) ادعا کرد که این شاخه برتر می‌تواند بوسیله ویژگی‌های زیست‌شناسی و با استفاده از شاخص جمجمه یا سنجش شکل سر (index Cephalic) یا شاخص‌های دیگر شناخته شود. او همچنین ادعا کرد اروپاییانی که «موی بور و جمجمه‌های کشیده» دارند و با چنین ویژگی‌هایی در شمال اروپا دیده می‌شوند، به‌طور طبیعی رهبرانی هستند که مقدر گردیده‌اند بر انسان‌های «جمجمه کوتاه/براکیوسِفالی» (Peoples Brachiocephalic) حکومت کنند. تقسیم‌بندی نژاد قفقازی به سه نژاد آریایی، سامی و حامی در اصل مبنایی زبانشناسی داشت و بر اساس انسان‌شناسی زیستی نبود. بر اساس انسان‌شناسی زیستی، نژاد قفقازی به سه نژاد نوردیک (ژرمن)، آلپی و مدیترانه‌ای تقسیم‌بندی می‌شد. بعدها نژاد آریایی که بر مبنای تقسیم‌بندی زبانشناسی بود، در بین برخی از باستان‌شناسان و زبان‌شناسان به نژاد نوردیک که مبنایی فیزیکی (ظاهری) داشت، بسیار نزدیک گردید و با آن یکسان تلقی شد و این یکسان‌پنداری باعثِ پیدایشِ فرضیاتی شد که منشأ آریایی‌ها (هندواروپایی‌ها) را آلمان می‌دانستند و فرضیات قبلی مبنی بر اسکان هندواروپاییان نخستین در اسپت‌های روسیه را به چالش می‌کشیدند و باعث شدند که اصطلاح «هندوژرمنی» برای اشاره به زبان‌های هندواروپایی در کنار واژهٔ «آریایی» مرسوم شود.