stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
آناهیتا
ناهید در آبان‌یشت > خصوصیات ناهید در آبان‌یشت > آزادگی

اهورا مزدا بیان داشته که خودش ناهید را آفریده و دلیل این آفرینش را شرح می‌دهد. او در خصوص آفرینش ناهید در بند ۶ آبان‌یشت می‌گوید او با حرکت زبان به وجود آمده و این مطلب نشان از این است که روح اهورا مزدا در ناهید دمیده شده است. ناهید همانند سپندارمذ، مادر همهٔ دانش‌ها گفته شده است. اهورا مزدا همچنین بیان می‌کند که ناهید نژاده، پاک و لایق پرستش است. احتمالاً نژادگی او با پاکی ذاتی آب ارتباط داشته‌باشد و از آن جایی که وجود اهورا مزدا برپایهٔ راستی است پس همهٔ وابستگان او نیز باید طبق راستی باشند. «اهورا کیش» یکی از صفات ناهید است و در جهان زرتشتی نیز یکی از اعمال او گسترش صفات اهورایی در برابر صفات اهریمنی است. به این خاطر است که در داستان‌های عامیانه‌ای که پیرامون نیکوکاری پریان شکل گرفته، ناهید اهمیت ویژه‌ای دارد.
ناهید در آبان‌یشت > خصوصیات ناهید در آبان‌یشت > بخشندگی و باروری

وظیفهٔ هدایت و نگهبانی تمام آب‌های جهان به عهدهٔ ناهید است، و آب نیز از آن جهت که منشأ زندگی است، می‌تواند نماد پدیده‌های فراوانی باشد. کوپر بیان می‌کند که آب نماد همهٔ مخلوقات، منشأ هستی، گور مخلوقات عالم، مادر کبیر، تولد اصل مؤنث، زاهدان عالم، تجزیه نشده، شکل مادهٔ نخست، نیروبخشی چشمهٔ حیات، ایستایی و مرگ، احیاکنندهٔ زندگی تازه، حلال، برازنده، پاک‌کننده، متضاد با خشکی، ایستایی و مرگ و مرگ زندگی کهنه است. آب به صورت باران، نشان از باروری دارد و به صورت شبنم موهبت و رحمت الهی است. ناهید در هیبت یک رود اسطوره‌ای نماد تمام آب‌های روی زمین است. او از کوه هوکر به صورت شبانه‌روزی و در تمام فصل‌ها سرچشمه می‌گیرد و از دریای فراخ‌کرت تغذیه می‌کند؛ این دریا به همین سبب به حرکت درمی‌آید و رودهای دیگر را نیز به حرکت درمی‌آورد و در نهایت هفت اقلیم آبیاری می‌شود. ناهید در بلندترین قسمت آسمان و در کنار هر یک از رودخانه‌ها، خانه‌ای دارد که صد پنجره، هزار ستون، صد هزار تیر سوار، به همراه تخت، بالش زیبا و خوش‌بو در آن خانه جای دارد. ناهید از آسمان به دستور اورمزد باران، برف و تگرگ می‌فرستد. البته در ایران باستان، به ویژه در زمان ساسانیان، کنار هر یک از درهای پرستشگاه‌های ناهید، کارگاه‌های سفال‌سازی وجود داشت که تندیس ناهید در آنها ساخته می‌شد، و مردم این تندیس‌ها را می‌خریدند و به خانه می‌بردند تا موجب برکت شود. تندیس‌های مزبور در مناطق مختلفی از جمله بابل، شوش، همدان، کاپادوکیه، پارس، بلخ، سارد، دمشق و… ساخته می‌شد.
ناهید در آبان‌یشت > خصوصیات ناهید در آبان‌یشت > عشق و مادری

ناهید در میان ایزدان بسیاری درصدر قرار دارد؛ زیرا او توسط اهورا مزدا و زرتشت ستایش می‌شود. در آبان‌یشت به وظیفهٔ او برای دفاع از زنان و دختران اشاره شده است. ناهید مشمهٔ زنان را برای ستایش پاک می‌کند، به همهٔ زنان زایش آسان و شیر می‌دهد، به فریدون کمک می‌کند که شهرناز و ارنواز را از اسارت اژی‌دهاک رهایی بخشد، به دختران دم‌بخت که خانهٔ دلیران را آرزو می‌کنند، خانهٔ دلیران می‌دهد. او همچنین موکل ستارهٔ ناهید نیز هست و به این خاطر همسان با ونوس است و ستارهٔ عشق و مهر به‌شمار می‌رود و دلدادگان را یاری می‌دهد. رجبی دربارهٔ ارزش ناهید می‌گوید باور به او یکی از باروهای کهن ایرانی است و از هیچ ایزدی به اندازهٔ او به گرمی یاد نمی‌شود.
ناهید در آبان‌یشت > خصوصیات ناهید در آبان‌یشت > درمان‌بخشی

ناهید تمام نیروهای اهورایی را که در نبرد با دیوان زخمی شده‌اند، درمان می‌کند؛ به شکلی که آنها دیگر دچار آن آسیب نشوند. در دنیای ثنوی زرتشتی، نیروهای اهریمنی مانند دیوان، جادوان، پریان، فرمانروایان، کرب‌ها و کوی‌ها درصددند تا نظم جهانی را برهم زنند. اهورا مزدا از زرتشت می‌خواهد ناهید را به خاطر استحکام جهان اهورایی ستایش کند. در حقیقت نخستین جمله‌ای که برای ستایش او به کار رفته، به خاطر شکوه و فره اوست و نکات اساسی آبان‌یشت همین است؛ مردان و زنان با هم می‌گویند که آناهیتا به خاطر شکوه و فره‌اش ستایش شده است. ناهید خود در قسمتی از بند ۸۹ آبان‌یشت، خودش را این چنین معرفی می‌کند: «به راستی ای سپیتمان پاک! اهورا مزدا، مرا پایندهٔ همهٔ هستی مقدس تعیین کرد. با شکوه و فره من، مردمان دو پا، چارپایان خرد و ستوران بر روی زمین فرامی‌روند.»
نفوذ ناهید ورای مرزهای ایران > ناهید در ارمنستان

در دوران اشکانی پرستش آناهیتا در ارمنستان بسیار رواج یافت. بیش از آن هم فرهنگ و دین ایرانی در این منطقه تأثیرگذار بود اما در آن دوران اهمیت بیشتری یافت؛ خصوصاً اهورا مزدا و ایزدبانوی او، آناهیتا. اهورا مزدا به مرور به فراموشی سپرده‌شد اما ناهید هر روز بیشتر مورد توجه قرار می‌گرفت. ایزدان دیگری هم مثل مهر و بهرام نیز از اعتبار خوبی برخوردار بودند اما درصدر همهٔ آن‌ها ناهید قرار داشت. در قرن ۱ پیش از میلاد آناهیتا تاحدی در این منطقه نفوذ کرد که عنوان شهر (آکی لی زن) را به آنائی تغییر دادند. معبد این شهر نیز دارای اهمیت بسیاری بود که آن هم مثل بقیهٔ معابد در دوران بعدی به کلیسا تبدیل شد.
مردم ارمنستان آناهیتا را «بانوی پرشکوه، مادر همهٔ دانش‌ها، دختر اورمزد بزرگ و نیرومند» می‌دانستند. آگاثنگلوس می‌گوید در قرن ۴ میلادی تیرداد که شاه ارمنستان بود به دین مسیحیت پیوست اما پیش از آن علاقهٔ بسیاری به آناهیت داشت و او را می‌پرستید. البته عده‌ای دیگر معتقدند تیرداد مسیحیت را نمی‌پذیرد و حتی کشیشی که به او این پیشنهاد را داده‌بود از کشور بیرون می‌کند و علت آن را نپرستیدن بانو ناهید می‌داند. چرا که آناهیتا را عامل پیروزی و عظمت ارمنستان می‌داند. در هر صورت آخر عمر خویش نظرش تغییر می‌کند و تحت تأثیر صحبت‌های آن کشیش قرار می‌گیرد و به همین خاطر تمام معابد آناهیتا را ویران می‌کند؛ آن‌ها تبدیل به کلیسا می‌شوند و از این طریق مراسم آناهیتا وارد دین مسیحیت می‌شود.
نفوذ ناهید ورای مرزهای ایران > ناهید در بابل

به عقیدهٔ استرابون، مادها و ارمنی‌ها اقوامی بودند که رسوم ایرانی را رعایت می‌کردند، اما در این میان، ارمنی‌ها نسبت به آناهیتا دلبستگی بیشتری داشتند. آنها معابدی برای او در نقاط مختلف از جمله آکیلیسین ایجاد کرده بودند و برای او بسیار وقف می‌کردند. بردگان زن و مرد را به معبد او هدیه می‌دادند و نکته‌ای که باعث شگفتی بسیار است، این که در آن دوران طبقهٔ ثروتمند جامعه دختران باکرهٔ خود را به این معابد می‌فرستادند و آنها پس از مدتی که به روسپیگری در معابد مشغول بودند، ازدواج می‌کردند. همسران این دختران هیچ مشکلی با این مسئله نداشتند و به هیچ عنوان از آن احساس شرمساری نمی‌کردند. دختران باکره در آکیلیسین، می‌بایست عفت خود را به ناهید پیشکش کنند، اما در معابدی که در دوران هخامنشی ایجاد شد، دختران موظف بودند در تمام این مدت عفت خود را حفظ کنند. استرابون می‌گوید: در آنائی دخترانِ خاندان‌های ثروتمند، پیش از ازدواج به روسپیگری مقدس می‌پرداختند. این مسئله به خاطر آمیخته شدن عناصر ناهیدگرایی با عناصر محلی بوده است؛ مثلاً هنگامی که مهرپرستی از ایران خارج شد و به رم رسید، تا حدی تغییر کرد که دیگر قابل تشخیص نبود. هرودوت نیز مانند استرابون به این رسم بابلی اشاره می‌کند؛ رسمی که طی آن زنان باید به یکی از معابد ایشتار در بابل می‌رفتند و در آنجا زنای مقدس انجام می‌دادند تا اجازهٔ ازدواج پیدا کنند. طبیعتاً دختران هرچه زیباتر می‌بودند، زودتر خواهانی برای آنها پیدا می‌شد. البته نباید چنین تلقی کرد که پیرامون این الهه رسم ناشایستی انجام می‌گرفته. در ایران باستان، ناهید ارزش و اعتبار بسیاری داشته. در منابع هم به این نکته اشاره می‌شود که تعدادی از کاهنان ناهید موظف بودند پاکدامنی‌شان را در معبد او حفظ کنند. هرودوت در این باره می‌گوید که رسم روسپیگری، تنها به این معابد اختصاص نداشته است؛ بلکه در آفریقا، قبرس، لیدی و… نیز این رسم شایع بوده و دختران لیدیایی جهیزیهٔ خود از این راه آماده می‌کردند. در میان بنی اسرائیل، در آسیا و دیگر نقاط هم چنین رسمی شایع بوده است، اما آریایی‌ها، با آنکه به سختی در قید و بند تحریم میل جنسی نبودند، اما هرگز چنین رسوماتی نداشتند؛ ناهید در ایران نماد عفت و پاکدامنی به‌شمار می‌آمد و در آبان‌یشت به آن اشاره شده است. جان هینلز معتقد است احتمال این که ایرانیان هم چنین رسومی داشته بوده‌باشند، کم است؛ چه در کتیبه‌های باستانی ایرانی روسپیگری با تندترین جملات و الفاظ توصیف شده و به وضوح عملی زشت و نکوهیده شمرده شده است.
در مناطق آسیای صغیر تا حدی رسوم سامی، یهودی، بابلی، لیدی و… به آیین ناهید اضافه شده بود؛ چنان‌که آیین مزبور دیگر آن آیین اصلی قابل شناسایی نبود؛ همانند آنچه برای آیین مهرپرستی رخ داده‌بود.
آناهیتا و خدایان همپایهٔ وی > ناهید و سرسوتی

لومل معتقد است سرسوتی در دوران هند و اروپایی به معنی «او که دارندهٔ آب‌هاست» و در دوران وده‌ای هم در هند، مردمان به رود کوچک مقدسی که در مدهیادسه قرار داشت این نام را داده‌بودند و همچنان هم با همین نام او را ستایش می‌کردند. نام این الهه به ایرانی مطابق هرهوتی است و پایتخت آن قندهار است. درواقع باید گفت هرهوتی رودی افسانه‌ای بوده است که از کوه هرا سرچشمه گرفته است و به دریای وروکشه ریخته و این رود سرچشمهٔ تمام آب‌های جهان است. آناهیتا نیز بانویی است که سرچشمهٔ تمام دریاچه‌ها، دریاها و آب‌های جهان است. آناهیتا در قدیم مظهر علم و دانش شناخته می‌شد؛ کاهنان و شاگردان آن‌ها هم از آناهیتا درخواست افزون شدن دانش خود را داشتند و سرسوتی هم در هند حامی خواندن وداها بود.
در ریگ‌ودا سرسوتی به معنی «آب‌گونه و سرزمین با آب فراوان» است و البته «نام الههٔ سخنوری، زیبا و خوش پیکر و نام رودخانه‌ای» نیز هست و از این لحاظ همانند آناهیتا، ایزدبانوی ایرانی دانسته شده است. سرسوتی در ریگ‌ودا به عنوان یک رود آسمانی خروشان، جاودانه، پرشتاب و… توصیف شده است و می‌توان او را باتوجه به این توصیف‌ها با آناهیتا مقایسه کرد. سرسوتی همانند آناهیتا گردونه‌ای دارد که بر آن سوار است و با هفت خواهرش و هفت رود آسمانی باهم نامیده می‌شوند. سرسوتی با نیروی خود هرآنچه بین زمین و آسمان باشد را از جای می‌کَند؛ او بسیار قدرتمند است. در وداها سرسوتی را هفت رود آسمانی و مادرش را «سِند آسمانی» نامیده‌اند. تشابه دیگر آناهیتا و سرسوتی به نیروی باروری و بخشندگی آن‌ها بازمی‌گردد؛ سرسوتی هم با قدرت و نیروی خود به خاک حاصل‌خیزی می‌بخشد و دعای مردانی که طالب همسر و فرزند هستند را اجابت می‌کند.
آناهیتا و خدایان همپایهٔ وی > ناهید و آفرودیته

پس از برخوردی که میان ایرانیان، یونانیان و رومیان در دوران هخامنشی صورت گرفت ناهید با آفرودیته و ونوس مقایسه شد. آنائتیس همان الههٔ سیاره زهره است و درواقع مادها و پارس‌ها قبل از اینکه زرتشتی شوند این الهه را می‌پرستیدند. ایرانیان باستان سیاره‌ای بسیار درخشان را در صبح یا حتی شب به عنوان الهه آناهیتا می‌پرستیدند و این عنوان به صورت فارسی باستان برابر با آنائتیس یونانی است. آفرودیت در اساطیر به دو صورت ظاهر شده است: جلوه‌ای مثبت و جلوه‌ای منفی. آفرودیت الههٔ عشق است و به شرافت، شرم و حیا اهمیت می‌دهد و در ظاهر دیگر خود خدایی است که نجابتی ندارد و مدام درحال عشق‌بازی و فحاشی است. این الههٔ باکره در باورهای رومی با زایش بسیار مخالف است و به همین خاطر به هنگام زایمان زنان باردار چنان دردی را به آن‌ها وارد می‌کرد که از شدت آن جان می‌دادند؛ به همین خاطر نمی‌توان این الهه را با آناهیتا مقایسه کرد.
فریزر آناهیتا را «مریم عذرا» می‌داند که تلاش می‌کند از درد زنان باردار بکاهد و همیشه به عفت، شرم و حیا اهمیت می‌دهد. به گفتهٔ کاهن بابلی و به نقل از برسوس، اردشیر دوم مجسمه‌هایی از آنائتیس در پرسپولیس، بلخ، ساردیس، دمشق، شوش، اکباتان و بابل برپا کرد و او موفق شد پرستش این الههٔ بیگانه را با همانند کردن به آناهیتا به مردم جامعه بقبولاند و این چنین شد که مردم بانوی سیارهٔ ونوس را با نام ناهید می‌پرستیدند. یونانیان گاهی ناهید را به آفرودیت یا آتنا تشبیه می‌کردند و در آسیای صغیر هم پرستش‌کنندگان بسیاری داشت.
شیوه‌های ستایش

بر اساس آبان یشت، در پی دستور اهورا مزدا به زرتشت برای پرستش ناهید، زرتشت می‌پرسد که به چه شکلی او را بپرستد و ناهید در بند ۹۱ به زرتشت می‌گوید: «به راستی ای اسپنتمان پاک! با این ستایش مرا بستای، با این ستایش مراسم مرا به جای آر. از هنگام برآمدن خورشید تا به وقت فرورفتن خورشید از این زَور من تو توانی نوشید (و نیز) آتربانانی که از پرستش و پاسخ آگاهند و خردمند آزموده‌ای که کلام مقدس در او حلول کرده‌باشد.» در بخش دیگری موضوع ستایش ناهید این چنین ذکر شده است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | ای اردوی سور آناهیتا با هومی که با شیر آمیخته است با برسم، با مهارت زبان و اندیشه و با گفتار و با کردار و با زوهرها و با سخنان درست گفته شده، در ستایش آن باشندگان نر و آن باشندگان ماده. پس اهورا مزدا می‌داند برطبق راستی آنچه را که بهتر است آن مردان و آن زنان را میستاییم. |  » |
در این متن به ستایش‌کنندگان ناهید اشاره شده و بنابر آنچه نوشته‌شده آن‌ها تعداد انبوهی بودند و درواقع تمام موجودات نر و ماده نشان از اهمیت و بزرگی ناهید در بین مردم است. پرستندگان وی به طریق مختلف او را می‌پرستیدند و درخواست‌های خود را بیان می‌کردند یکی بر یالِ اسب‌ها، دیگری با سخن راست، دسته‌ای با زوهر هوم‌دارِ شیردارِ پاکیزه و در آخر با هوم آمیخته به شیر که چهارمین این فهرست نام زرتشت ذکر شده است. روش دیگری که برای ستایش ناهید به کار می‌گرفتند؛ اهدای قربانی بود. در آبان‌یشت ۱۵ مورد نوشته‌شده است اما از شیوهٔ قربانی کردن آن‌ها صحبتی نشده است. صد اسب نر، ده هزار گوسفند و هزار اسب از اقلام قربانی بودند و این عمل نشان از این است که قربانی کردن حیوانات رسمی است که پیش از زرتشت هم وجود داشته است؛ و او پس از اعلام پیامبری خود به مبارزه با این رسم می‌پردازد و سعی در این دارد که مهارت زبان و اندیشه، گفتار و کردار، هوم آمیخته با شیر، زوهرها و… را جانشین قربانیان زنده کند. در آبان‌یشت ذکر شده است که اهورا مزدا پس از ستایش ناهید از او درخواست می‌کند که زرتشت را برای اندیشه، گفتار و کردار مطابق با دین همراهی کند و آناهیتا نیز درخواست او را اجابت می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد ناهید ایزدی پیش‌زرتشتی است و متعلق به دورهٔ هند و ایرانی و آریایی است چرا که بعداً در سلسلهٔ ایزدان ابتدا اهورا مزدا قرار دارد، سپس امشاسپندان و در ردهٔ بعدی ایزدانی همچون آناهیتا.
روش‌های دیگر ستایش او در آبان‌روز، «روز ویژهٔ این ایزد بانو که آبان جشن نام دارد.» است. جشن‌های آب‌ریزان، آب‌پاشان و تیرگان جشن‌های تاجگذاری شاهان و جشن ساکائه که مخصوص او بود، در پرستشگاه‌های او برپا می‌شد. اهدای غنایم، فرستادن زنان و خدمتکار برای خدمت به او و البته پرهیزگار شدن آن‌ها، ساختن تندیس ناهید، احداث پل و آبراهه، وقف آن‌ها برای ناهید و سفرهٔ دختر شاه پریان که همچنان در تعدادی از مناطق برپا است، از جمله کارهایی بود که برای جلب مایت ناهید انجام می‌شد.
آناهیتا در ادوار مختلف

این ایزد بانو همواره جایگاه برجستهٔ خود را میان اساطیر ایرانی و حکومت‌های باستانی هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی حفظ کرده است. ساسانیان از زمان تأسیس حکومت خود تا قرن ۷ میلادی زرتشتی بودند؛ اما ربع‌النوع‌های مهر و ناهید را در مجالس بسیاری مهم می‌شمردند و در این آیین وارد می‌ساختند.
آناهیتا در ادوار مختلف > دوران اساطیری > خیانت مغان

هرتسفلد عقیده دارد، زرتشت تمام خدایانی که در مقابل اهورا مزدا قرار داشتند را به دیو تبدیل کرد که آناهیتا هم جزئی از آن‌ها بود. او تا حدی از آن‌ها تنفر داشته که نام هیچ‌کدام را ذکر نکرده است. اما پس از مرگ اهورا مزدا، مغان، مذهبی را پایه‌گذاری کردند که هیچ ربطی به گفته‌های زرتشت نداشت و در آن آیین قربانی کردن حیوانات و پرستیدن ناهید دوباره از سر گرفته شد، در صورتی که زرتشت با این امر مخالف بود و با این عمل تجدید حیات مظاهر قبلی که توسط زرتشت کنار گذاشته شده‌بود دوباره آغاز شد و چون مغان هم در دورهٔ هخامنشی از قدرت بیشتری برخوردار شده‌بودند، عقاید خود را گسترش دادند.
آناهیتا در ادوار مختلف > هخامنشی

در دوران هخامنشیان، ایرانیان به جز آتش به ایزد بانو آناهیتا نیز اعتقاد داشتند. بنابر آنچه گیرشمن از دوران اردشیر دوم هخامنشی بیان کرده است، پرستش ایزدان بسیاری در آن زمان رواج یافته‌بود که همراه با نام اهورا مزدا در متون هخامنشی ذکر شده است. یکی از آن‌ها ایزد مهر است که خدای آفتاب و عدالت است؛ او از خدایان بسیار قدیمی است. دیگری ناهید یا آناهیتا، الهه آب‌ها است. در زمان اردشیر دوم پرستش او بسیار مورد توجه بوده است و به صورت اَناهیتا خوانده‌شد. ناهید و مهر در دورهٔ دوم شاهنشاهی هخامنشی اهمیت فراوانی یافتند و مظهر سه نیروی روحانی، ارتش‌داری و تولید شدند. نهضت زرتشت باعث تغییراتی در دین کهن مزدایی شد و اردشیر دوم هخامنشی در همین دین پرستش آناهیتا را به صورت نقش و پیکر درآورد. اردشیر دوم علاوه‌بر معابد آناهیتا در شوش و همدان معبدی دیگر در هی پای پا، ۲۵ کیلومتری غرب سارد بنا کرد و پس از آن نجیب‌زادگان پارس و ساتراپ‌های لیدیه سه معبد دیگر در سری‌چم، گل مرمره، فیلا و لفیا بنا کردند. در این دوران معابد به صورت فضاهای روباز و در ارتفاعات ساخته می‌شدند. شاعر معاصر اردشیر می‌گوید مراسم آناهیتا در آن دوران همراه با نشاط، موسیقی، پایکوبی و نوایی دلنشین بوده است. برادر اردشیر، کوروش صغیر نیز به هنگام حکمرانی در لیدیه معبد آناهیتا را در بستر رودخانهٔ روستای هیره‌کومه ساخت. در این دوران به هنگام جشن سال نو گردونه‌ای برای مهر می‌آوردند و پس از آن گردونه‌ای خاص ناهید وارد میدان می‌شد.
سکهٔ ساسانی، تصویر آناهیتا و خسرو دوم
ناهید و بهرام دوم
آناهیتا در ادوار مختلف > سلوکیان

حملهٔ یونانیان به ایران باعث آمیختگی دو اندیشهٔ ایرانی و سلوکی شد و آیین پرستش خدایان المپ به راحتی پذیرفته شد؛ زیرا روحیه‌ای التقاطی بین آن‌ها وجود داشت. به این ترتیب زئوس یونانی با اهورا مزدای ایران، هرکول یونانی با ورثرغنه ایرانی، آپولون یونانی با میترای ایران و آرتمیس یونانی با آناهیتای ایرانی یکی شد. در این دوران آناهیتا داری اهمیت بسیار شد و معابد او ثروت بی‌نهایتی در خود جای داد. البته باید درنظر داشت که شاهان سلوکی، همانند آنتی‌خیوس سوم و چهارم هر زمانی که به مشکلی برمی‌خوردند، این معابد را غارت می‌کردند. در منابع نوشته شده که پس از آتش زدن پرسپولیس، معبدی در آنجا ساخته شده است که درست تلفیقی از ویژگی‌های ناهید و آرتمیس بوده است. در این دوران این معابد دارای زمین‌هایی بود که مردم در آن‌ها برای روحانیون مرد و زن به کشاورزی مشغول بودند و درواقع شاه، همسر ناهید به حساب می‌آمد.
آناهیتا در ادوار مختلف > اشکانی

در زمان اشکانیان اهمیت آناهیتا دو چندان شد. مری بویس معتقد است در دوران اشکانی در سرتاسر این سرزمین ناهید پرستیده می‌شد و این امر بیشتر به خاطر ارزش و اعتبار ناهید از ادوار پیشین بوده است. در نزدیکی شهر ری، برفراز کوه، کنار چشمه‌ای آرامگاهی برای ناهید ساخته شده به نام «بانوی سرزمین (شهربانو)» و نیایش در این مکان تاحدی اهمیت داشت که پس از حملهٔ اعراب، می‌گویند برای دختر آخرین پادشاه ساسانی و بیوهٔ حسین بن علی «بی بی شهربانو» است و تا امروز مردم در این مکان به عبادت می‌پردازند و قربانی می‌کنند. در این دوران تاجگذاری شاهان هم در معبد آناهیتا صورت می‌گرفت، مثلاً تیرداد اول اشکانی در معبد ناهید تاجگذاری کرد. در دورهٔ اشکانی معابدی هم در تخت جمشید، اصطخر و اکباتان موجود بود و ایزیدور خاراکسی نیز می‌گوید در اکباتان برای ناهید همیشه یک آتش روشن نگهداری می‌شد. معبدی دیگر برای او در همدان قرار داشت که دوبار غارت شد، کاشی‌های سقف این معبد از جنس طلا و نقره بود و به تاراج رفت، اما طبق منابع مدتی بعد دوباره جایگزین شد. دو معبد آتنه و آرتمیس که در عیلام قرار داشت، به وسیلهٔ مهرداد اول اشکانی غارت شد؛ معبد آرتمیس مربوط به سال ۲۰۰۰ ق. م بود که در کنگاور ساخته شده‌بود و در دورانی که خاراکسی بود این معبد همچنان باقی مانده‌بود. ایزیدور همچنین از دو معبد دیگر ناهید که در نزدیکی فرات در بین‌النهرین قرار داشت نام می‌برد؛ یکی از آن‌ها «باسیلیا» نام دارد که در زمان داریوش و به دستور او ایجاد شده است و دیگری «بئونان» بود.
به گفتهٔ پیر بریان در شوش نیز معبدی دیگر قرار داشت که متعلق به ناهید بود و در آن شیرهای رام شده در آزادی مطلق بودند. اصطخر همانند دورهٔ هخامنشی مرکزی بود برای برگزاری مراسم‌های ناهید؛ در این مراسم‌ها مغان آتور اناهیت برپا می‌کردند و هر روز شاخه‌هایی جمع‌آوری و بر روی آتش قرار می‌دادند و حدود یک ساعت مقابل این آتش سرود می‌خواندند. در این دوران همانند دورهٔ هخامنشیان هر سه ایزد اهورا مزدا، آناهیتا و میترا پرستیده می‌شدند؛ اما پرستش آناهیتا بر باقی پیشی می‌گیرد و معابد سرتاسر ایران به او اهدا می‌شود. معروف است که پارتیان به نام این الهه سوگند می‌خورده‌اند. درست است که منابع چشمگیری در این مورد نیست اما در کتاب‌های مورخان ارمنی به اسامی پرستشگاه‌های آناهیتا و دو رب‌النوع دیگر برمی‌خوریم.
ایران در اواخر دوران اشکانی دوباره ملیت قدرتمندی پیدا کرد و امپراتور رم در زمان حکمرانی بلاش، برادر او به نام تیرداد را به رم فراخواند تا تاج ارمنستان را از دست امپراتور رم دریافت کند. تیرداد برای آن که آب را آلوده نکند از طریق خشکی و با زحمت فراوان به رم رسید و هنگام بازگشت، نرو را دعوت کرد و گفت آمدن برای من سخت است و نرو که مفهوم سخن او را درک نکرده‌بود آن را اهانتی به خود برداشت کرد. در این دوران مجسمه‌های فراوانی نیز از آناهیتا ساخته شد. مجسمه‌ای برنزی که در موزهٔ تهران قرار دارد، گل پخته شده که در لوور قرار گرفته و مجسمه‌های دیگر که دارای گل، ستاره و نشانه‌های آناهیتا است. مجسمه‌های دیگری نیز در الحضر قرار دارد که مربوط به ناهید است و در آخر سکه‌هایی از کوشان است که ناهید بر روی آن‌ها بر روی یک شیر حک شده است.
معابد آناهیتا

باتوجه به اطلاعات به دست آمده و استقرار هخامنشیان در فارس، معبد اصلی آناهیتا در اصطخر قرار داشت و سنت شرکت خاندان ساسانی در مراسم‌های این الهه تا دوران شاپور اول پابرجا بود و معبدی هم به نام آناهیتا در بیشابور ساخته شد. معماری عجیب این معبد نشان از هم عنانی با آتش‌پرستی است. در خارک معبدی است که احتمالاً مربوط به این الهه است یا آتشگاهی متعلق به ناهید است. آذر ناهید یا همان آتورآناهیت ایزدی است که در یکی از سه آتش مقدس سرزمین در اصطخر برای او می‌سوخته و ساسانیان نسل در نسل نگهبانان آن بوده‌اند. در نزدیکی گذرگاه شاهی در شهر اونتاش معبدی به «الهه نیکر» است که مسئول زایش است. گیرشمن معتقد است مناسک این الهه در شکل‌گیری صفات آناهیتا نقش اساسی داشته است. پیش از تسلط هخامنشیان، معبد آناهیتا در نقش رستم تخت سلطهٔ ایلامی‌ها بوده و همین باعث شک و شبه گیرشمن در باب تأثیر نیکر در آناهیتا شده است. همان‌طور که اشاره کردیم در زمان اردشیر دوم معابد همدان و شوش ساخته شد و همچنین معابد آناهیتا در هگمتانه و کنگاور در این زمان ایجاد شد. دو نوع معبد در ایران باستان متعلق به آناهیتا بوده است؛ یکی در همدان است که با محیطی ۴۲۰۰ قدمی و عمارت‌های باشکوه به زمان شاه ماد، هوخشتره بازمی‌گردد و معبد دیگر در شوش است که پلینیوس دربارهٔ آن نوشته است: در معبد شوش یک مجسمهٔ بسیار سنگین ناهید که از طلا ساخته بودند برپا بود. این مجسمه در جنگ سردار رومی انطوان به ضد اشک پانزدهم به غارت رفت. در میدان «فورت» بمبئی آتشکده‌ای هست که در کنار آن چاه آبی با ۴/۵ متر عمق قرار دارد، در کنارش حوضچهٔ آبی قرار دارد و میزی که اوستا و آلات مذهبی روی آن قرار داده‌شده است؛ افراد مختلف چه هندی باشند چه پارسی از آب این چشمه می‌نوشند و اگر مایل بودند پولی را به عنوان صدقه در صندوق آتشکده می‌اندازند، در کنار آن‌ها موبدان همچنان مشغول خواندن اوستا هستند؛ می‌توان گفت این تنها یادگاری ناهید است که همچنان در هندوستان و بین مردمان باقی مانده است. علاوه‌بر این‌ها سه معبد دیگر بسیار معروف و مهم در ایران زمین است که در پاسداشت الهه آب ایجاد شده‌ست. یکی کنگاور در منطقهٔ غرب، دیگری در بیشابور، جنوب‌غربی کازرون و تخت سلیمان در آذربایجان قرار دارد.
معابد آناهیتا > معبد آناهیتا در بیشابور

مقالهٔ اصلی: معبد آناهیتا (بیشاپور)
در بیشابور شهر و کاخی مخصوص برای شاپور اول ایجاد شده است و معبد آناهیتا نیز در زیرزمین آن قرار دارد که پس از کنگاور قدیمی‌ترین و مشهورترین معبد آب است؛ این معبد در سال ۲۴۱ میلادی ایجاد شده است. معماری معبد دارای اهمیت بسیاری است و سیستم تنظیم، تقسیم و کنترل آب نیز در آن دارای اهمیت فروان است. عده‌ای معتقدند که به علت فقدان مواد مکتوب یا آثار ناشی از زندگی نمی‌توان فهمید که این مکان متعلق به کدام یک از ایزدان است. اما بنابر معماری این بنا و آنچه در کعبهٔ زرتشت ذکر شده است، می‌توان مطمئن بود که این بنا متعلق به آناهیتا است؛ زیرا در سطر ۸ کتیبهٔ کرتیر در کعبهٔ زرتشت در نقش رستم گفته شده است که شاپور یکم فرمان داده است پرستشگاهی به نام بانو ناهید برپا شود. عده‌ای نیز معتقدند معماری این معبد از معماری آتشکده‌ها الهام گرفته است. فرای می‌گوید معبد آناهیتا، حمام بوده است؛ اما علی اکبر سرفراز استاد باستان‌شناسی گروه تاریخ دانشگاه تهران، که ابهامات بسیاری را در این مسائل رفع کرده است، معتقد است اگرچه در آغاز و با بررسی برخی جهات شبیه به آتشگاه است اما نکات قابل تمایز بسیاری دارد؛ مثلاً چنانچه این مکان را آتشگاه تصور کنیم، آتش در صحن مرکزی درون مجرایی است که در اطراف آن آب در جریان بوده و این موضوع در عملیات باستان‌شناسی دیده نشده و این شیوهٔ نیایش سابقه نداشته است.
معابد آناهیتا > معبد آناهیتا در بیشابور > معماری معبد

حسن پیرنیا معتقد است این معبد در دورهٔ پارتی ایجاد شده است اما سرفراز می‌گوید حجاری و معماری آن و تزییناتش مربوط به دورهٔ هخامنشی است. معماران این معبد در کمال دقت و با مهارت‌های فنی، ایمان و اعتقاد راسخ این بنا را ایجاد کرده‌اند. معبد مکعبی شکل و بدون سقف ساخته شده است و به وسیلهٔ راه پله‌ای از سطح زمین به داخل معبد راه پیدا می‌کند. آبی که از رودخانه وارد بنا می‌شود، توسط سنگی به سه مجرا تقسیم می‌شود؛ این گردش نشان از احترام به ایزد بانو آناهیتا است؛ سپس از سه کانال وارد صحن مرکزی می‌شود و برای خروج آب نیز از همین اصل استفاده شده است. معبد بیشابور در مقایسه با معبد کوچک آناهیتا در کنار مجموعه آتشکدهٔ آذر گشسب دارای شباهت‌های بسیاری است و سیستم گردش آب در معبد و کیفیت ساختمانی هر دو اثر وجوه اشتراک بسیاری دارد و وجه تمایز آن‌ها مسقف بودن معبد آناهیتایی آتشکده آذر گشسپ است. پرستشگاهی که مقابل کاخ اول قرار دارد، احتمالاً به ایزد بانوی آب‌ها تعلق دارد. روش ساختمانی آن رومی است و همانند دیوارهای شهر فیلیپولیس در سوریه ساخته شده است، تیرهای چوبی سقف آن نیز توسط سرستون‌های گاومیش‌ها نگهداری می‌شود که اقتباسی از سرستون‌های شوش و تخت جمشید است.
نمای درونی معبد آناهیتا
پله‌ها و سردر معبد
نمایی کلی از معبد آناهیتا در بیشاپور
داخل معبد
دیوار داخلی  معبد آناهیتا