تاریخچه هوانوردی ایران ۱۳۲۴ - ۱۲۵۶
جنگ جهانی دوم

ایران با شروع جنگ جهانی دوم اعلام بی‌طرفی کرد اما ۲۶ مرداد ۱۳۲۰ شوروی و بریتانیا خواستار خروج کارکنان آلمانی شدند که ایران مخالفت کرد و این شد بهانه ای برای اشغال ایران در جنگ جهانی دوم. ۳ شهریور ۱۳۲۰ شوروی از سمت شمال و بریتانیا از جنوب و غرب حمله کرد.
حمله بریتانیا
علمیات بریتانیا بنام "عملیات Y" توسط ژنرال Edward Quinan رهبری شد. فرمانده ارشد بریتانیا در خاورمیانه دستور اشغال میدان‌های نفتی در اطراف آبادان و اهواز را صادر کرد. هدف بعدی کنترل خطوط ارتباطاتی سراسر ایران برای همکاری با شوروی بود. نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در فرودگاه نظامی الشعیبة عراق پایگاه نظامی داشت شامل اسکادران‌های جنگنده هاریکن، گلادیاتور، وینسنت و هواپیماهای ترابر والنتیا. در روز اول عملیات زنان و کودکان انگلیسی و هندی توسط هواپیماهای والنتیا از ایران خارج و نیروی دریایی بریتانیا از راه دریا وارد شد. اسکادران ۲۴۴ عملیات شناسایی را آغاز و اسکادران جنگنده ۲۶۱ آماده رزم با نیروی هوایی شاهنشاهی شد. روز بعد هواپیماهای هاوکر آداگز اهواز نابود و نیروی هوایی تسلیم شد. حملات هوایی بریتانیا توقف یافت و حدوداً یک ماه بعد در ۲۶ شهریور ۱۳۲۰ نیروهای متفقین وارد تهران شدند. رضاشاه به عنوان بخشی از شرایط آتش‌بس، مجبور به استعفا شد و یک ماه بعد نیروهای بریتانیا به اراک و همدان عقب‌نشینی کردند. ده فروند کورتیس H-75A-9 که برای مونتاژ تحویل ایران شده بود توسط بریتانیا غارت شد و در حالی که هنوز قطعات آن‌ها در جعبه بود به هندوستان داده شد. همچنین تعدادی از هواپیماهای گلادیاتور تا اوایل زمستان ۱۳۲۱ در آبادان ماندند تا بریتانیا بتواند از پالایشگاه نفت آبادان (بزرگترین پالایشگاه جهان در آن زمان) استفاده کند.
حمله شوروی
عملیات شوروی با تهاجم دسته ۴۴، ۴۷ و ۵۳ ارتش و دسته ۳۶و ۲۶۵نیروی هوایی آغاز شد. بر اساس گزارش‌های ایران شهرهای تبریز، مشهد، اردبیل رشت و بندرپهلوی بمباران شدند اما در گزارش‌های روس فقط شناسایی هوایی عنوان شد. دو فروند هاوکر فیوری ایران بر فراز دریای خزر با پنج فروند پولیکارپوف I-16 درگیر شدند. نتیجه این درگیری سقوط هواپیمای خلبان احمد وثیق به دریا بود و هواپیمای ابراهیم شوشتری بعد از اتمام سوخت در جنگل‌های شمال سقوط کرد. ۶ شهریور ۱۳۲۰ زمانی که روس‌ها تبریز را اشغال کردند تمام هواپیماهای دومین لشکر نیروی هوایی ایران نابود شد. ۵ فروند هواپیمای تبریز پس از درگیری سقوط و مابقی در فرودگاه طی حملات به آتش کشیده شد. پس از برکناری رضاشاه، نیروهای شوروی به قزوین و بندرپهلوی عقب‌نشینی کردند. ایران مجبور شد از امکانات خود برای انتقال تجهیزات نظامی به شوروی استفاده کند. در آبادان یک کارخانه هواپیما تأسیس و تعداد زیادی هواپیما که اکثراً آمریکایی بودند در آنجا مونتاژ شد. ارسال این هواپیماهای از سال ۱۳۲۱ آغاز و در آخرین مرحله سه فروند ریپابلیک پی-۴۷ تاندربولت در اسفند ۱۳۲۳ به روسیه تحویل شد.
در زمان جنگ
با اتمام حمله متفقین و اشغال ایران، کارخانه هواپیماسازی شهباز تعطیل و کارکنانش اخراج شدند و پایگاه هوایی اهواز، تبریز و مشهد از کار افتادند. متفقین برای جبران خسارتی که به نیروی هوایی وارد شده بود، تصمیم به تحویل چند فروند هواپیما به ایران گرفتند. استالین طی کنفرانس آذر ماه در تهران ۱۳۲۱ پیشنهاد داد که ۲۰ فروند ایلیوشین Il-2 و ۱۰ فروند یاک-۷ به ایران می‌دهد که هیچگاه تحویل نشد اما بریتانیا ۱۵ فروند آورو انسون در بهار ۱۳۲۳ تحویل ایران داد.
فرانسه، بریتانیا، آمریکا و شوروی در زمان جنگ ارائه‌کننده خدمات غیرنظامی به ایران بودند. از ابتدای زمستان ۱۳۲۳ شرکت آئروفلوت برای مسیر تهران - مسکو از هواپیمایی Lisunov Li-2 (DC-3) و داگلاس C-47 استفاده کرد. این شرکت همچنین بدون مجوز ایران سرویس تهران - تبریز - بندرپهلوی - مشهد ارائه داد. شرکت BOAC تا شهریور ۱۳۲۴ اپراتوری سرویس تهران - قاهره را اداره کرد و شرکت ایر فرانس ۲ بار در ماه بین تهران و پاریس پرواز داشت. توسط شرکت پان امریکن ورلد ایرویز سرویس قاهره - الحبانیه - بصره - تهران از خرداد ۱۳۲۱ آغاز شده بود و نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا تا شهریور ۱۳۲۴ خدمات غیر منظمی را به تهران اداره می‌کرد.
پس از جنگ
روس‌ها ۲۷ شهریور ۱۳۲۴ کنترل فرودگاه قلعه مرغی را به ایرانی‌ها دادند اما تا اوایل زمستان از ۳ آشیانه فرودگاه مهرآباد استفاده کردند. ۲۳ مهر ۱۳۲۴ نیروی هوایی انگلیس کنترل فرودگاه مهرآباد را تحویل ایران داد و آنجا تبدیل به فرودگاه غیرنظامی شد. نیروی هوایی برای علمیات‌های نظامی مجهز بود به هواپیماهای آورو انسون در فرودگاه قلعه مرغی و برای پشتیبانی مجهز بود به هواپیماهای هاوکر هایند در فرودگاه دوشان تپه.
هواپیماهای جدیدی بین سال‌های ۱۳۲۵ الی ۱۳۲۶ خریداری شد از جمله دو فروند هواپیمای Mk IIC که مناسب آموزش بود و از سال ۱۳۲۸ خرید هواپیماهای آمریکایی آغاز شد، شامل:
۶۰ فروند جنگنده ریپابلیک P-47 تاندربولت
۷ فروند ترابری داگلاس C-47 اسکای‌ترین
۳۶ فروند پایپر J-3 کاب
۱۵ فروند استارمن PT-13D کایدت
۳۰ فروند آموزشی T-6 تگزان
خلبانان ایرانی پائیز ۱۳۲۷ آموزش خلبانی با P-47 را آغاز کردند و آموزش به همراه کمک‌های فنی و مهندسی به ۲۴ دانشجوی خلبانی آغاز شد. همچنین تعدادی از پرسنل نیروی هوایی برای آموزش به انگلیس فرستاده شدند.
در فرودگاه قلعه مرغی دو هنگ جنگنده بود که یکی با ۳۰ فروند هاوکر هایند و دیگری با ۵۶ فروند P-47 مجهز شده بود. اسکادران‌های شناسایی و پشتیبانی هرکدام با ۷ فروند آداگز، ۱۲ فروند تایگرمث و ۲ فروند آورو انسون در دوشان تپه، تبریز، مشهد، اهواز، شیراز و اصفهان مستقر شدند و اسکادران حمل و نقل ۷ فروند C-47 داشت. مدرسه آموزش خلبانی با ۱۷ فروند تایگرمث، ۵ فروند انسون و ۴ فروند آداگز راه اندازی شد.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| مدل | تعداد | شماره سریال | اولین پرواز | توضیحات |
| ناشناخته | ۱ |  | ۱۳۰۰ | بجا مانده از هواپیماهای روسی |
| برگه ۱۴ | ۳ ~ ۲ |  | ۱۳۰۲ |  |
| پاتز ۸ | ۲ |  | ۱۳۰۲ |  |
| اسپاد ۴۲ | ۲ |  | ۱۳۰۲ |  |
| R-1 (DH.9A) | ۲۴ | ۲۴–۱۲ | ۱۳۰۲ |  |
| یونکرس F 13 | ۳ |  | ۱۳۰۲ |  |
| U-1 (آورو 504K) | ۹ |  | ۱۳۰۲ |  |
| یونکرس A 20 | ۲ |  | ۱۳۰۳ |  |
| R-2 (DH 9) | ۳ |  | ۱۳۰۴ |  |
| برگه ۱۴ | ۲ |  | ۱۳۰۴ |  |
| یونکرس W 33 | ۲ | ۱۱–۱۰ | ۱۳۰۸ |  |
| تایگرمث DH 82 | ۱۰۹ | ۱۹۹–۱۰۱ | ۱۳۱۱ | ۱۰ فروند ساخت کارخانه شهباز |
| پولیکارپوف R-5 | ۱۰ | ۳۹–۳۰ | ۱۳۱۲ |  |
| هاوکر آداگز | ۶۶ | ۴۶۱–۴۰۱ | ۱۳۱۳ | ۱۰ فروند ساخت کارخانه شهباز |
| Curtiss Fledgling | ۱ |  | ۱۳۱۳ |  |
| هاوکر فیوری | ۲۴ | ۲۲۴–۲۰۱ | ۱۳۱۳ |  |
| دراگون رپیدس DH 8 | ۳ |  | ۱۳۱۵ |  |
| هاوکر هایند | ۵۵ | ۶۵۵–۶۰۱ | ۱۳۱۷ | ۲۰ فروند ساخت کارخانه شهباز |
| RWD 13 | ۱ |  | ۱۳۱۸ |  |
| هاوکر هاریکن | ۱ | ۲۵۱ | ۱۳۱۸ | ۳۰ فروند سفارش این هواپیما تحویل نشد |
| ایرسپید آکسفورد | ۳ | ۸۰۳–۸۰۱ | ۱۳۱۸ |  |
| کورتیس H-75 A-9 | ۱۰ | ۲۶۱–۲۵۲ | ۱۳۱۹ | ۹ فروند اردیبهشت ۱۳۲۰ تحویل ایران شد |
| پراگا E.114 | ۱ |  |  | تاریخ اولین پرواز حدود ۱۳۱۵ الی ۱۳۲۱ |
| آورو انسون | ۱۵ |  | ۱۳۲۳ |  |