stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
هون‌مین‌جانگ‌ام
تاریخچه

پیش از ساختن هانگول، کره‌ای‌ها از خط چینی بهره می‌گرفتند. از آنجایی که زبان‌های چینی و کره‌ای شباهت‌های اندکی دارند، وام‌گرفتن حروفِ چینی برای انعکاس زبانِ گفتاری، ناکارآمد است. افزون بر این، در زمان سلطنت پادشاه سجونگ، سلسلهٔ مینگ به تازگی در چین به قدرت رسیده بود. شاهان مینگ، تلفظ حروف چینی را تغییر دادند و یادگیری تلفظ استانداردِ تازهٔ چینی در راستای ضبط واژگان برای کره‌ای‌ها سخت‌تر شد. از آنجایی که خواندن و یادگرفتن نویسه‌های چینی در میان اشراف و بزرگان محدود شده بود، سطح بی‌سوادی هم بالا مانده بود. خط چینی عموماً در اسناد رسمی توسط اشراف به کار می‌رفت. استفاده و یادگیری نویسه‌های چینی برای اشراف، نماد قدرت و امتیاز تبدیل بود. شاه‌سجونگ، به منظور دسترسی بیشترِ مردم عادی به اَمرِ نوشتار، آغاز به ساختِ هانگول به طرزِ مخفیانه کرد چراکه همچین اتفاقی به ضررِ طبقه اشراف تمام می‌شد.
هانگول شخصا توسط سجونگ بزرگ، چهارمین پادشاه سلسله چوسان ابداع شد و خودِ او آن را در سال ۱۴۴۳ آشکار کرد. پیشتر عموماً تصور می‌شد که پادشاه سجونگ دستور اختراع هانگول را به «تالار شایستگان» داده است اما اسناد تازه‌یافت مانند وقایع‌نامه سالیانه سلسله چوسان تأکید می‌کنند که او خودش این خط را اختراع کرده است. این تاکید در کتاب ۱۱۳ از سالنامه پادشاه سجونگ (Sejongsillok) مربوط به «نهمین ماه و بیست و هشتمین سال سلطنت پادشاه سجونگ» دیده می‌شود. زان‌پس، پادشاه سجونگ دیباچهٔ هون‌مین‌جانگ‌اِم را نوشت و منشأ و آماجِ هانگول را توضیح داد و نمونه‌ها و توضیحات کوتاهی را ارائه کرد و سپس تالار شایستگان را مأمور ساخت تا نمونه‌ها و توضیحات مفصل‌تری را بنویسند. رئیس تالار شایستگان، جانگ این‌جی، مسئول تدوین شد. در آخر هون‌مین‌جانگ‌اِم در سال ۱۴۴۶ برای عموم منتشر شد.
درون‌مایه

خودِ این رساله به زبان چینی کلاسیک نوشته شده‌است و شامل یک پیشگفتار، حروف الفبا (jamo) و توضیحات مختصری درباره آواهای مربوطهٔ آنهاست. این رساله بعدها با رساله طولانی‌تری به نام Hunminjeongeum Haerye تکمیل‌تر شد که در کره به‌عنوان گنجینهٔ ملیِ شمارهٔ ۷۰ نام‌گذاری شد. در راستای ایجادِ تمایز میانِ این دو نسخهٔ اولیه و ثانویه، هون‌مین‌جانگ‌اِمِ نخستین را گاهی «نسخه نمونه و ساده» ( 훈민정음예의본; 訓民正音例義本) می‌نامند.
هون‌مین‌جانگ‌اِمِ چینی کلاسیک (漢文/hanmun) تا اندازه‌ای به کره‌ای میانه ترجمه شده‌است. این ترجمه در کتابی دینی از آیین بودایی به نامِ وُرین‌ساکبو (Worinseokbo) قرار دارد و هون‌مین‌جانگ‌اِم آن‌هه‌بُن (Hunminjeongeum Eonhaebon) نامیده می‌شود.
نخستین پاراگراف رساله، انگیزه شاه‌سجونگ برای ساخت هانگول را می‌نمایاند:
چینی کلاسیک (اصلی):
نویسه‌گردانی:
۱. Kúik jig yěeog ʼeum.
۲. Ōíg hhog dyung kúik.
۳. Ōyěog mun jjáwg búlʼ syang lyuw tong.
۴. Kóg yeug min yěuw sǒg ōyók yeeon.
۵. Zig jyung búlʼ déuk sin kkeuig jjyeong jyǎg dag yěeuig.
۶. Ōyeog ōúig chǎwg mǐn zyeon.
۷. Sin jyéoig zíg ssíb bálʼ jjáwg.
۸. Ōyók sǎwg zin ōíg ssíb bbyeon ʼeog zílʼ ōyóng zǐg.
ترکیبی از هانجا (شخصیت های چینی) و هانگول (Eonhaebon):
異잉〮乎ᅘᅩᆼ中듀ᇰ國귁〮ᄒᆞ〮야〮
與영〯文문字ᄍᆞᆼ〮로〮不부ᇙ〮相샤ᇰ流류ᇢ通토ᇰᄒᆞᆯᄊᆡ〮
故공〮로〮愚ᅌᅮᆼ民민이〮有ᅌᅮᇢ〯所송〯欲욕〮言ᅌᅥᆫᄒᆞ〮야도〮
而ᅀᅵᆼ終쥬ᇰ不부ᇙ〮得득〮伸신其끵情쪄ᇰ者쟝〯ㅣ多당矣ᅌᅴᆼ〯라〮
予영ㅣ爲윙〮此ᄎᆞᆼ〯憫민〯然ᅀᅧᆫᄒᆞ〮야〮
新신制졩〮二ᅀᅵᆼ〮十씹〮八바ᇙ〮字ᄍᆞᆼ〮ᄒᆞ〮노니〮
欲욕〮使ᄉᆞᆼ〯人ᅀᅵᆫ人ᅀᅵᆫᄋᆞ〮로〮易잉〮習씹〮ᄒᆞ〮야〮便뼌於ᅙᅥᆼ日ᅀᅵᇙ〮用요ᇰ〮耳ᅀᅵᆼ〯니라〮
نویسه‌گردانی:
۱. Kúik jig yěeog ʼeum ōí.
۲. Ōíg hhog dyung kúik háw ōyá.
۳. Ōyěog mun jjáwg ló búlʼ syang lyuw tong hawl ssáwi.
۴. Kóg ló yeug min ōí yěuw sǒg ōyók yeeon háw ōya dó.
۵. Zig jyung búlʼ déuk sin kkeuig jjyeong jyǎg i dag yěeuig lá.
۶. Ōyeog i ōúig chǎwg mǐn zyeon háw ōyá.
۷. Sin jyéoig zíg ssíb bálʼ jjáwg háw no ní.
۸. Ōyók sǎwg zin zin ōáw ló ōíg ssíb háw ōyá bbyeon ʼeog zílʼ ōyóng zǐg ni lá.
ترجمه‌شده به کره‌ای نوشتاری (Eonhaebon):
中듀ᇰ國귁〮에〮달아〮
文문字ᄍᆞᆼ〮와〮로〮서르ᄉᆞᄆᆞᆺ디〮아니〮ᄒᆞᆯᄊᆡ〮
이〮런젼ᄎᆞ〮로〮어린〮百ᄇᆡᆨ〮姓셔ᇰ〮이〮니르고〮져〮호ᇙ〮배〮이셔〮도〮
ᄆᆞᄎᆞᆷ〮내〯제ᄠᅳ〮들〮시러〮펴디〮몯〯ᄒᆞᇙ노〮미〮하니〮라〮
내〮이〮ᄅᆞᆯ〮為윙〮ᄒᆞ〮야〮어〯엿비〮너겨〮
새〮로〮스〮믈〮여듧〮字ᄍᆞᆼ〮ᄅᆞᆯ〮ᄆᆡᇰᄀᆞ〮노니〮
사〯ᄅᆞᆷ마〯다〮ᄒᆡ〯ᅇᅧ〮수〯ᄫᅵ〮니겨〮날〮로〮ᄡᅮ〮메〮便뼌安ᅙᅡᆫ킈〮ᄒᆞ고〮져〮ᄒᆞᇙᄯᆞᄅᆞ미〮니라〮
نویسه‌گردانی:
۱. Ni lás mǎl ssaw mí.
۲. Dyung kúik ōéoi dal ōá.
۳. Mun jjáwg ōóa ló seo leu saw maws dí ōa ní hawl ssáwi.
۴. Ōí leon jyeon cháw ló ōeo lín báwik syéong ōí ni leu kó jyéo hólʼ bái ōi syéo dó.
۵. Maw cháwm nǎi jeoi bdéu déul si léo pyeo dí mǒd hawlʼ nó mí ha ní lá.
۶. Nái ōí láwl ōúig háw ōyá ōěo ōyeos bí neo kyéo.
۷. Sái ló séu méul ōyeo déulb jjáwg láwl mawing káw no ní.
۸. Sǎ lawm mǎ dá hǎwi hngwyéo sǔ ví ni kyéo nál ló bsú méoi bbyeon ʼan khéui haw kó jyéo hawlʼ sdaw law mí ni lá.
ترجمه فارسی:
زان جا که گفتارِ (زبانِ) این کشور با زبان چین متفاوت است، [زبان گفتاری] با حروف [چینی] مطابقت ندارد. بنابراین، حتی اگر بی‌سوادان بخواهند ارتباط برقرار کنند، بسیاری از آنها در نهایت نمی‌توانند با موفقیت، خود را اِبراز کنند. من که از این موضوع ناخوشنود شدم، ۲۸ نویسهٔ نو ساخته‌ام. آرزوی من این است که همه مردم به راحتی این نویسه‌ها را یاد بگیرند و برای استفاده روزانه، راحت باشند.
نسخه‌ها

دو نسخه خطیِ اصلی از هون‌مین‌جانگ‌اِن در دست است:
یکی هفت صفحه که به زبان چینی کلاسیک نوشته شده است. (صفحه‌ای از این نسخه را در ابتدای همین مقاله می‌بینیم.) دوباره سه رونوشت از این نسخه باقی مانده‌است:
همانی که در ابتدای نسخهٔ مکملٔ ثانویه یافت شد.
موردی که در بخشِ ۱۱۳ از کتاب وقایع‌نامهٔ شاه‌سجونگ (Sejongsillok) (세종실록؛ 世宗實錄؛ " The Sejong Chronicles ") هست.
دومی هم همان ترجمهٔ کرهٔ میانیِ رساله (Eonhaebon) است که ۳۶ صفحه دارد و به طور گسترده حاشیه‌نویسی‌های هانگول دارد. نویسه‌ها به دو سبکِ قلم مو و هندسی (geometric) نوشته شده‌اند. چهار رونوشت هم از این نسخهٔ دومی باقی مانده‌است:
در ابتدایِ وُرین‌ساکبو (Worinseokbo) (월인석보؛ 月印釋譜) که یک کتاب مقدس بودایی است.
یکی که توسط پاک ِ س‌نگ بین حفظ ‌ده است
یکی دیگر که توسط کانازاوا، یک فرد ژاپنی حفظ شده‌است
یکی هم که در آژانس امپراتوری خانوار ژاپن نگهداری می‌شود.
ملیسا هاتچیسون

| ملیسا هاتچیسون | ملیسا هاتچیسون |
| --- | --- |
زادهٔ: ۲۴ اکتبر ۱۹۷۵ ‏(۴۹ سال) اسپرینگفیلد، میزوری، آمریکا
پیشه: صداپیشه
ملیسا هاتچیسون(به انگلیسی: Melissa Hutchison) (متولد ۲۴ اکتبر ۱۹۷۵)؛ صداپیشه آمریکایی است که برای صداپیشگی او به عنوان کلمنتاین در مرده راه‌رونده شناخته شده است. او برای این نقش جایزه بهترین اجرا توسط زن از جوایز بازی‌های ویدئویی اسپایک در سال ۲۰۱۳ دریافت کرد.
شهباز سرخاکستری

| شهباز سرخاکستری | شهباز سرخاکستری |
| --- | --- |
شهباز سرخاکستری: شهباز سرخاکستری
وضعیت حفاظت: وضعیت حفاظت
 کمترین نگرانی  (IUCN 3.1):  کمترین نگرانی  (IUCN 3.1)
رده‌بندی علمی : رده‌بندی علمی 
فرمانرو:: جانوران
شاخه:: طنابداران
رده:: پرندگان
راسته:: بازسانان
تیره:: بازان
سرده:: بازها
Alliance:: شهباز سرخاکستری (Gray, 1858)
شهباز سرخاکستری (نام علمی: Accipiter poliocephalus) یک پرنده شکاری میان‌جثه از خانواده «بازان» است.
ویژگی‌های ریخت‌شناسی

روتنه خاکستری است، روی سر و گردن کم رنگ‌تر است. بال‌ها تیره هستند. زیرتنه عمدتاً سفید است. نرمه بینی و پاها قرمز مایل به نارنجی هستند. طول بدن ۳۰–۳۸ سانتی‌متر است؛ ماده‌ها بزرگتر از نرها هستند. نوجوان‌ها بال‌های قهوه‌ای تیره دارند.
پراکندگی و زیستگاه

شهباز سرخاکستری بومی گینه نو و جزایر پیرامون آن است. از جزیره سایبای، کوئینزلند، یک قلمرو استرالیایی در شمال غربی تنگه تورس ثبت شده‌است. در جنگل‌ها، لبه‌های جنگل و نواحی با رشد ثانویه زندگی می‌کند.
تغذیه و زادآوری

این گونه خزندگان کوچک و حشرات را شکار می‌کند و در درختان بلند روی سکویی از چوب و برگ آشیانه می‌سازد.
ایران بزرگ

مکان
| ایران بزرگ ایران‌زمین | ایران بزرگ ایران‌زمین |
| --- | --- |
یک نقشه ایران بزرگ در سال ۱۸۱۴ میلادی: یک نقشه ایران بزرگ در سال ۱۸۱۴ میلادی
فلات ایران، خوارزم و ماوراءالنهر، قفقاز، آناتولی، میانرودان: شامل کشورهای ایران، افغانستان، پاکستان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبکستان، عراق، بحرین، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و بخشی از کشورهای، قزاقستان، گرجستان و ترکیه کنونی
مساحت: مساحت
 • کل: ۴۶۵۰۰۰۰ کیلومتر مربع (۱۸۰۰۰۰۰ مایل مربع)
ایران بزرگ یا ایران‌زمین یا ایرانشهر محدودهٔ جغرافیایی و حوزهٔ تمدنی فلات ایران و جلگه‌های مجاور آن، دربرگیرندهٔ ایران کنونی، بخش بزرگی از قفقاز (ارمنستان آذربایجان گرجستان)، افغانستان و آسیای میانه، دربرگیرندهٔ تاجیکستان و ازبکستان کنونی، ماوراءالنهر و خوارزم و مناطق جنوبی دریاچه خوارزم (آرال) تا دریای کاسپین، پاکستان و کشمیر، کوه‌های هندوکش و مناطق غربی چین امروزی و نیز کرانه‌ها و آبخوست‌های جنوبی خلیج فارس و در غرب، شامل تمام منطقه‌های میان‌رودان، کردستان و بخش شرقی ترکیه امروزی و آناتولی است؛ کاربرد تاریخی ایران صرفاً محدود به بخش غربی آن که هم‌اکنون به این نام خوانده می‌شود نبوده و تمام مرزهای سیاسی کشورهایی که تحت تسلط ایرانیان بود همچون میان‌رودان و اغلب ارمنستان و جنوب قفقاز را هم در بر می‌گرفته است.
مفهوم ایران بزرگ، از جنبه‌های گوناگون ریشه در تاریخ چندهزار ساله ایران دارد. اواسط دوران صفوی تا قاجاریه، ایران بسیاری از سرزمین‌های خود را از دست داد. از جمله واگذاری کردستانات در ترکیه و عراق امروزی به امپراتوری عثمانی (۱۵۳۳ میلادی)، واگذاری خانقین، دیالی در عراق امروزی طی معاهده زهاب، واگذاری هرات در افغانستان طی معاهده پاریس در سال ۱۸۵۷ میلادی و واگذاری مناطق ارمنستان، خانات باکو و شرق گرجستان که پیشتر بخشی از ایران بودند بر طبق عهدنامه گلستان (۱۸۱۳. م) و خانات ایروان، نخجوان و تالش شمالی طبق عهدنامه ترکمانچای (۱۸۲۸.م) در نتیجه شکست ایران در جنگ‌های ایران و روسیه، استان‌های قفقازی برای همیشه به روسیه واگذار شد و مرزهای جدید در طول رودخانه ارس شکل گرفت.
ریشه نام ایران

نام ایران به معنای سرزمین آریایی‌ها (ایرها)، شکل پارسی نو واژه آریانام از زبان پیشا ایرانی و به معنای آریایی‌ها است که نخستین بار در زبان اوستایی به صورت آریانم آمده است. (زبان اوستایی در شمال شرق ایران بزرگ یا آنچه امروز ترکمنستان و تاجیکستان خوانده می‌شود، مورد استفاده بود)
اگرچه عنوان ایران تا اواخر دوران شاهنشاهی اشکانی، مفهوم قومی، زبانی و دینی معلوم داشت، اما تابدان روز نسبتاً دارای بار سیاسی نبود. "شاهنشاهی ایران" یا "ایرانشهر"در مفهوم سیاسی به دوران ساسانیان بازمی‌گردد که در نتیجه پیوند میان حکومت جدید و روحانیت زرتشتی پدید آمد. آن‌طور که از شواهد موجود برمی‌آید این همگرایی ایده "شاهنشاهی ایران یا ایرانشهر را بیش از پیش تقویت کرد.
ایران یک درون‌نام برای این سرزمین است؛ یعنی حکومت‌ها و مردم ایران همواره در طی تاریخ از سرزمین خود با نام ایران یاد می‌کرده‌اند اما کشورهای غربی برای ارجاع به کشور ایران به دلیل تاثیرپذیری از سنت تاریخ‌نگاری یونانی از نام پرشیا یا پارس بهره می‌بردند. در سال ۱۹۳۵ در زمان سلطنت رضا شاه پهلوی، نام ایران رسماً در مجامع بین‌المللی به‌عنوان نام بخش‌های به‌جا مانده از سرزمین ایران به کار رفت. تا پیش از آن ایران معمولاً با نام «سرزمین پارس» (به انگلیسی: Persia) شناخته می‌شد و مردم ایران با نام «پارسی» (انگلیسی: Persian) شناخته می‌شدند.
در کتاب تاریخ طبری آمده است که، فریدون قسمت میانه و آباد زمین را که اقلیم بابل است و آنرا خنارث گفتند با هند و سند و حجاز و جاهای دیگر به ایرج داد که برادر کوچک‌تر بود و او را بیشتر از همه دوست داشت و بدین سبب اقلیم بابل ایرانشهر نام گرفت.
کلمه ایران از ریشه آرین و آرین از ریشه آریایی است و مناطقی را که نژاد آریایی ساکن بودند بعد ها به فلات ایران اطلاق نمودند، ایران به معنی سرزمین مردمان خوب و یا سرزمین مردمان پاک میباشد(نژاد آریا را اصیل‌ترین نژاد در میان رودان میشناسند و اکنون تنها کشوری که نژاد خود را پس از ایرانیان مستقیما با نژاد آریایی مرتبط می‌دانند مردمان کشور جرمانیا یا آلمان کنونی میباشند)
مفهوم

ریچارد فولتس می‌گوید: «گمان می‌رود مردمان ایران بزرگ - منطقهٔ فرهنگی که از خاورمیانه تا قفقاز، خوارزم، ماوراءالنهر، بلخ و پامیر امتداد دارد و مردمان آن مادها، پارس‌ها و پارت‌ها و سغدیان بودند - پیش از اسلام همگی آیین زرتشتی داشتند». این دیدگاه اگرچه در میان دانشمندان رواج دارد اما تا حدی هم اغراق‌آمیز است. فولتس استدلال می‌کند: «اگرچه ایرانیان معابد، نمادها و اساطیر مذهبی مشابه داشتند اما در حقیقت خدایان متعددی پرستیده می‌شدند، علی‌الخصوص میترا خدای پیمان‌ها و آناهیتا خدای آب‌ها. اما خدایان دیگری هم برحسب زمان و مکان یا بر حسب گروه‌های مختلف مورد پرستش قرار می‌گرفتند».
ریچارد فرای ایران بزرگ را شامل بخش بزرگی از قفقاز، عراق، افغانستان، پاکستان و آسیای مرکزی می‌داند که از طریق نفوذ فرهنگی تا چین و غرب هند گسترش می‌یابد. به گفته فرای: «ایران شامل تمام مردمان و سرزمین‌هایی است که در آن‌ها زبان‌های ایرانی به کار می‌رود و تمام بخش‌هایی که فرهنگ ایرانی در آن رواج داشته است را شامل می‌شود».
به گفته جی پی مالری و داگلاس کیو آدامز در بیشتر بخش غربی ایران بزرگ در زمان هخامنشی، زبان‌های ایرانی شاخهٔ جنوب غربی به کار می‌رفت در صورتی که در بخش شرقی آن زبان‌های ایرانی شاخه شرقی که با زبان اوستایی خویشاوندی داشت، متداول بود.
پس از چیرگی مغول بر ایران سلسله ایلخانان بر ایران مسلط شدند و اولجایتو در طول سال‌های ۱۳۰۴–۱۳۱۷ میلادی بر این سرزمین فرمان می‌راند.
منابع اولیه همچون میر خاوند تاریخ‌نویس دوران تیموری، محدوده ایرانشهر (ایران بزرگ) را از رود فرات تا رود سیحون توصیف می‌کنند.از دیرباز تاکنون قومیت هیچ‌گاه عامل جدایی در ایران بزرگ نبوده؛ ریچارد فرای می‌گوید:
من بارها عنوان کردم که مردمان آسیای مرکزی چه ایرانی زبان و چه ترک‌زبان تنها یک فرهنگ، یک مذهب و ارزش‌ها و سنت‌های یکسان دارند و تنها عامل جدایی ایشان زبان است.
در دوران مدرن، مداخله استعمار غرب و قومیت موجب جدایی استان‌های ایران بزرگ شد. همان‌طور که پاتریک کلاسن می‌گوید ناسیونالیسم قومی حتی اگر به گذشته‌های دورتر نسبت داده شود، پدیده‌ای مربوط به سده نوزدهم است. با این حال ایران بزرگ پس از یک جغرافیای سیاسی که در ابتدا شکل گرفت، بیشتر به یک ابر کشور فرهنگی تبدیل شد.
حمدالله مستوفی، جغرافی‌دان قرون وسطی در نزهت القلوب می‌نویسد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چند شهر است اندر ایران مرتفع تر از همه |  | بهتر و سازنده تر از خوشی آب و هوا |
| گنجه پر گنج در اران، صفاهان در عراق |  | در خراسان مرو و طوس، در روم باشد اقسرا |
تاریخ ایران کمبریج محدوده تاریخی و فرهنگی ایران بزرگ را شامل ایران امروز، بخش‌هایی از چین، افغانستان و جمهوری‌های جدا شده از شوروی سابق معرفی می‌کند. فهرستی از این مناطق در دنباله این نوشته درج شده است.
پیشینه

در دوران پیش از اسلام، ایرانیان سرزمین‌های زیر دست خود را به دو بخش تقسیم کرده بودند و آن‌ها را ایران و اَنیران می‌خواندند. ایران شامل بخش‌هایی بود که در آن مردمان ایرانی‌تبار باستان یا ایرانی زبان سکونت داشتند و آن منطقه از کشوری که هم‌اکنون به نام ایران خوانده می‌شود، به‌مراتب گسترده‌تر بود. چنین مفهومی از ایران (به‌عنوان یک سرزمین) ایران بزرگ را شکل داد. بعدها تغییرات بسیاری در مرزها و مناطقی که ایرانیان در آن زندگی می‌کردند، ایجاد شد؛ اما کماکان زبان و فرهنگ ایرانی بر بسیاری از بخش‌های ایران بزرگ باقی ماند.
برای نمونه، پیش از اشغال آسیای مرکزی و قفقاز توسط روسیه، زبان فارسی در این مناطق زبان اصلی ادبی بود. آسیای مرکزی همان‌جایی است که زبان پارسی نو در آن شکل گرفت. حتی فراتر از این‌ها به اعتراف دولت انگلستان، پیش از اشغال عراق توسط انگلستان در سال‌های ۱۹۱۸–۱۹۳۲ میلادی و اعمال ممنوعیت‌ها، در کردستان عراق زبان فارسی بکار می‌رفت.
با پیشروی مدام امپراتوری روسیه به سرزمین‌های جنوبی پس از دو جنگی که به ایران تحمیل شد و عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و همین‌طور مرگ نابهنگام عباس میرزا در سال ۱۸۲۳ و قتل میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی، صدر اعظم ایران، بسیاری از خانات آسیای مرکزی امید خود را به پشتیبانی ایران در مقابل ارتش تزاری از دست دادند. ارتش روسیه سواحل آرال را در ۱۸۴۹، تاشکند را در سال ۱۸۶۴، بخارا را در سال ۱۸۶۷، سمرقند را در سال ۱۸۶۸ و نواحی خیوه و آمودریا را در سال ۱۸۷۳ تصرف کرد.
پاتریک کلاسون از انستیتو واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک در واشینگتن:
پاتریک کلاسون:
بخش‌بندی

مقاله‌های اصلی: ایران‌شهر (مفهوم) و ایران‌ویج
در سده میانی (قرون وسطی) سرزمین ایران بزرگ شامل دو بخش عراق عجم (بخش باختری) و خراسان بزرگ (بخش خاوری) و علی‌الخصوص غزنویان، سلجوقیان و تیموریان امپراتوری خود را به بخش‌های خراسانی و عراقی تقسیم کرده بودند. این موضوع در کتاب‌هایی مانند تاریخ بیهقی نوشته ابوالفضل بیهقی و فضائل الأنام من رسائل حجت‌الاسلام (مجموعه نامه‌های غزالی) و کتاب‌های دیگر دیده می‌شود. فرارود و خوارزم اغلب بخشی از خراسان محسوب می‌شدند.
عراق

در دوره‌های تاریخی عراق بخشی از شاهنشاهی‌های حاکم بر ایران بود و از فرهنگ ایرانی تأثیر بسزایی گرفته است؛ یکی از پایتخت‌های ساسانیان به نام تیسفون هم در عراق کنونی قرار داشته است و هنوز هم برخی شهرها و استان‌های عراق همچون الانبار یا بغداد نام‌های ایرانی دارند. شهرهای دیگر عراق هم نام‌های ایرانی داشتند مانند سورستان -->> کوفه، شهربان-->> مقدادیه، آشب-->> عمادیه. در دوران مدرن و شاهنشاهی صفوی، ایران در طول سال‌های ۱۵۰۱–۱۵۳۳ و ۱۶۲۲–۱۶۳۸ عراق را در کنترل داشت.
کردستان

همچنین ببینید: کردستان
از لحاظ تاریخی و فرهنگی، کردستان بخشی است از آنچه که امروز با عنوان ایران بزرگ شناخته می‌شود. کردها به زبان ایرانی شاخه شمال غربی تکلم می‌کنند که با زبان فارسی خویشاوندی نزدیکی دارد.
همچنین کردها مردمانی ایرانی‌تبار هستند که در چهار کشور سوریه، عراق، ترکیه و ایران زندگی می‌کنند.
قفقاز

مقالهٔ اصلی: قفقاز
پیش از تشکیل حکومت ماد، حکومت‌هایی همچون اورارتو و کلخیس در قفقاز شکل گرفته بود که قدمت برخی از آن‌ها به بیش از ۴٬۰۰۰ سال نیز می‌رسد، اما در نتیجهٔ جنگ‌های فرسایشی بین این دولت‌ها از قدرت آن‌ها کاسته شد و بعدها دولت هخامنشی آن را تصرف و به خاک خود ضمیمه نمود. بخش‌هایی از قفقاز در دوره‌هایی تحت تسلط حکومت ایران قرار داشت. در اوایل سده نوزدهم میلادی جنگ‌های ایران و روس بر سر تسلط بر مناطق جنوبی و شرقی قفقاز درگرفت. در پایان دورهٔ اول جنگ روسیه با انعقاد عهدنامهٔ گلستان بیشتر مناطق قفقاز و در پایان دورهٔ دوم جنگ با عهدنامهٔ ترکمانچای تقریباً تمامی این منطقه را به تصرف خود درآورد. با فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ سه جمهوری گرجستان، ارمنستان و آذربایجان در این منطقه اعلام استقلال کردند. از شاعران بزرگ پارسی‌گوی قفقاز می‌توان به خاقانی، نظامی، مجی، بدر، مهستی، هندوشاه نخجوانی و پسرش محمد بن هندوشاه اشاره کرد.
ارمنستان

ارمنی‌ها از دوران هخامنشی بخشی از شاهنشاهی‌های متعدد ایران بودند؛ و از فرهنگ ایرانی به شدت تأثیر پذیرفتند. ارمنی‌ها البته از شاخه دیگری از گویشگران زبانهای هند و اروپایی هستند که به زبان‌های ایرانی مستقیماً مربوط نیست. در واقع ارمنستان باستانی ترکیبی بود از فرهنگ بومی، فرهنگ ایرانی و فرهنگ هلنی/مسیحی. در طول سده‌های بعد، در اثر برخورد با روس‌ها، رومی‌ها، اقوام اروپایی و لبنانی‌ها، هر یک از این اقوام و ملل، تأثیری بر فرهنگ ارمنی‌ها گذاشتند.
سرزمین‌های آذربایجان

پس از عهدنامه گلستان، ایران تمامی خانات جنوب قفقاز، شامل خانات باکو، خانات شیروان، خانات قره باغ، خانات گنجه، خانات شکی، خانات قبا و بخشی از خانات تالش را به امپراتوری تزاری واگذار کرد. دربند هم به همین شیوه به روس‌ها واگذار شد. این خانات امروز منطقه‌ای را تشکیل می‌دهند که جمهوری آذربایجان خوانده می‌شود. پس از عهدنامه ترکمانچای، ایران علاوه بر این سرزمین‌ها، خانات نخجوان و مغان و همین‌طور ایروان را هم به روس‌ها واگذار کرد. این مناطق امروز جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان را تشکیل می‌دهند. بیشتر این مناطق هنوز هم نام‌های ایرانی یا نام‌هایی برگرفته از زبان‌های ایرانی دارند. زبان آذری هم که زیرشاخه‌ای از زبان‌های ایرانی بود تا پیش از این که ترکی آذربایجانی ساخته و جایگزین آن شود، زبان چیره آذربایجان بود.
به اقلیم چهارم، یعنی ایرانشهر، ناف زمین گفته‌اند که میان رودبلخ تا آن سوی آذربایجان را در بر می‌گیرد و ارمنیه را تا فرات و دریای‌یمن و دریای فارس را تا مکران و طبرستان. و این لقب از آنجاست که این سرزمین، میانه زمین است و در خط اعتدال واقع شده و راستی اندام و اعتدال حال مردمان آن نیز از این است؛ زیرا که آنها نه مانند مردم روم و سیسیل سرخ روی هستند و نه مانند حبشیان سیاه، و نه مانند زنگیان سوخته و تیره و نه چون تُرکان تکیده‌اند و نه چون مردمان چین کوتاه قد
گرجستان

ایبریا قفقاز (گرجستان) طی هزاران سال همواره تحت نفوذ سیاسی فرهنگی و قومی هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان بوده است. ایبریای قفقاز (گرجستان)، مناطق کارتلی و کاختی در دوران ساسانی مناطقی ایرانی بودند و تبار ایرانی به‌خصوص خاندان مهران و دیگر خاندان‌های ساسانی و ایرانی همانند خسرویانی‌ها، گوارامی‌ها، نرسیانی‌ها و باگراتیونی‌ها به‌شدت در ایبریای قفقاز (گرجستان) پررنگ بوده است بطوریکه تا ده‌ها قرن و اوایل قرن نوزدهم این فرمانروایی‌ها در اختیار این خاندانها بوده است. در دوران صفوی هم برخی رجال سرشناس و بزرگ حکومتی از اهالی گرجستان بودند. شرق گرجستان تا سال ۱۷۸۳ هم تحت قیومیت ایران بود تا اینکه در طی عهدنامه گرجیوسک در ۲۴ ژوئیه ۱۷۸۳ این مناطق بخشی از امپراتوری روسیه شناخته شدند. ایران بعدها طی قرارداد گلستان و ترکمانچای رسماً از ادعای مالکیت بر این مناطق چشم پوشی کرد.
نخجوان

همچنین ببینید: نخجوان
در دوران ساسانی، نرسه، هفتمین پادشاه از این سلسله، استحکامات نظامی در این منطقه ایجاد کرد. برخی شخصیت‌های فرهنگی و ادبی ایران در دوره قاجار هم از این منطقه بودند. نخجوان هم در سده نوزدهم و طی دو قرار داد گلستان و ترکمانچای از ایران جدا شد.
شمال قفقاز

مقالهٔ اصلی: قفقاز شمالی
بخش شمالی قفقاز که امروز در جنوب روسیه قرار دارد، شامل جمهوری‌های داغستان، چچن، اوستیای شمالی-آلانیا، کاباردینو-بالکاریا برای مدت‌های طولانی قسمت‌هایی از ایران و در حوزه تمدنی ایران بود تا اینکه در قرون هجدهم و نوزدهم توسط امپراتوری روسیه تصاحب شد. تأثیرهای فرهنگ ایرانی حتی تا تاتارستان در مرکز روسیه هم قابل مشاهده است. برای نمونه بسیاری از مناطق در قفقاز از سبک معماری ساسانیان در دربند تقلید می‌کنند. حتی امروز هم پس از دهه‌ها جدایی این مناطق، رگه‌هایی از فرهنگ ایرانی همچو بزرگداشت نوروز در آن‌ها دیده می‌شود.
آسیای مرکزی

مقاله‌های اصلی: تاریخ آسیای مرکزی و سکاستان
در دوران پیش از اسلام و دوران خلافت خلفای اموی و عباسی، آسیای میانه ایرانی بود و اقوامی مانند باختری‌ها، سغدی‌ها، خوارزمی‌ها و مردم نیمه عشایر سکاها و داهان‌ها، خود را ایرانی می‌دانستند. و به زبان‌های ایرانی شرقی صحبت می‌کردند. پس از پراکنده شدن اقوام ترک، آسیای میانه به میهن قزاق‌ها، ازبک‌ها، تاتارها، ترکمن‌ها، قرقیزها و اویغورها تبدیل شد. زبان‌های ترکی تا حد زیادی جای زبان‌های ایرانی را که در این منطقه صحبت می‌کردند، گرفتند. در واقع پس از بیش از هزار سال در طول هزاره اول که آسیای میانه جایگاه مردمان باستانی ایران بود و به توران زمین ایرانی یا ایران بیرونی معروف بود، توسط عشایر مختلط ترک‌زبان اشغال شد. قزاق‌ها، ازبک‌ها، تاتارها، ترکمن‌ها، قرقیزها و اویغورها همگی درصدی از ژنتیک ایرانی را به ارث برده‌اند و زبان‌های آن‌ها نیز واژگان زیادی از زبان فارسی و زبان‌های ایرانی را در خود دارند. زبان میانجی یا زبان رسمی بسیاری از حکومت‌های هزار سال اخیر در این مناطق زبان فارسی بوده است و فقط در دو سده اخیر با اشغال توسط روسیه و چین و تلاش پانترکیسم، این زبان‌ها دیگر به ندرت در این مناطق به چشم می‌خورند. نام بسیاری از مکان‌ها و شهرها در این منطقه برگرفته از زبان فارسی است.
آسیای مرکزی در درازای تاریخ با کوچ‌نشینان و جادهٔ ابریشم یادآوری شده است و مانند جاده‌ای برای پیوند مردم، جابجایی کالاها و اندیشه‌ها بین اروپا، خاورمیانه، آسیای جنوبی و آسیای شرقی بوده است. آسیای مرکزی در باستان و از آغاز تاریخ از پنج سرزمین مرگیانا (مرو)، غرب (باکتریا)، سغد، خوارزم و سکاستان تشکیل شده‌بود که مردمانشان ایرانی‌تبار بودند و به زبان‌های ایرانی میانه سخن می‌گفتند و این سرزمین‌ها در دوران باستان به مرور بخشی از شاهنشاهی ایران شدند.
سکاستان یا سرزمین سکاها یا سکیتیه یا تورانیان (منابع غربی) 
(به یونانی کهن: Σκυθία، Skuthia، سکوثیا) سرزمینی بود در اوراسیا که از ۴۰۰۰ پیشامیلاد تا سدهٔ ۲ پسامیلاد (به مدت حدود ۴۲۰۰ سال) زیستگاه گروهی از مردمان ایرانی‌تبار و از قوم آریایی بودند به نام سکا بود. مرزهای آن در گذر زمان جابه‌جا شده است ولی معمولاً مرزهای غربی آن گسترده‌تر از آن بود که در این نقشه نشان داده شده است. این کشور در شمال پارتیه (ایران امروزی) و در جای امروزی روسیه و اوکراین و چندین کشور دیگر جای داشت. پس از ۴۲۰۰ سال نام این کشور به مدت ۳۰۰ سال سکِستان بود و کم‌کم به توران تغییر کرد و در دوره قاجار کاملاً نابود شد. تنها اسناد و مدارک از ۴ پادشاه هست ولی گمان می‌رود سکیستان بیش از ۱۳۰ پادشاه داشته است.
گمان می‌رود اجداد مردمان کنونی شمال ایران و کشورهای حاشیه قفقاز سکاهای باستانی باشند. دین سکائی بسیار شبیه به دین ایران باستان بوده و آن دسته از سکایی‌هایی که در اثر مهاجرت‌های گسترده در مجاورت یونان قرار گرفتند تحت تأثیر دین و فرهنگ یونانی قرار گرفتند.
قزاقستان

همچنین ببینید: قزاقستان
ساکنان اصلی آسیای مرکزی از مردم ایرانی‌تبار سَکا بودند. مردمان ترک‌تبار از سده پنجم به این‌سو آغاز به نفوذ و کوچ در این منطقه کردند. بخش‌های بزرگی از مناطق جنوبی قزاقستان امروزی (در حدود ۶۰۰ هزار کیلومتر مربع) تا اواسط سده هجدهم میلادی (مرگ نادرشاه در سال ۱۷۴۷ میلادی) از اراضی ایران افشاری به حساب می‌آمدند.
خوارزم

همچنین ببینید: خوارزم، خانات بخارا، خانات خیوه، خانات خوقند، و پادشاهی مستقل درواز
خوارزم بخشی از ایران‌زمین یا همان ایران بزرگ، سرزمین ایرانیان کهن بود. بر طبق نظر برخی پژوهشگران مدرن کتاب باستانی اوستا، خوارزم همان‌جایی است که در ابتدا ایرییانم وَئِجه (ایران‌ویج) یا ایران خوانده شد. این منابع می‌گویند کهنه‌گرگانج در متن پهلوی وندیداد هشتمین سرزمین اهورا مزدا، یا اروه نامیده می‌شود. برخی پژوهشگران هم مانند التون دنیل، مورخ دانشگاه هاوایی، اعتقاد دارند که خوارزم به احتمال زیاد موطن مردم اوستایی است. دهخدا هم خوارزم را مهد قوم آریا معرفی می‌کند. امروزه خوارزم میان جمهوری‌های متعدد آسیای مرکزی تقسیم شده است.
خراسان

همچنین ببینید: خراسان
افزون بر خوارزم، خراسان هم در محدوده جغرافیایی مشابهی قرار دارد. (محدوده خراسان از خاور سمنان، تا باختر افغانستان تا مجاورت ایالت باختر است) استان‌های کنونی همچون سنجان در ترکمنستان، خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی در ایران همگی بخش‌هایی از خراسان کهن هستند. تا پیش از سده سیزده میلادی و حمله مغول، خراسان پایتخت فرهنگی ایران بزرگ به‌شمار می‌آمد.