stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
بومیان اولیه آمریکا در اورگن
تاریخ > حذف رسمیت بومیان > قانون حذف ائتلاف با کلَمِث

رَوَند نظارت بر انتقال سرزمین‌های بومی با تصویب قانون عمومی ۵۸۷ در سال ۱۹۵۴، تحویل زمین‌های بومی را بدون دخالت دولت فدرال تصویب کرد، و به دست افراد غیردولتی داد. و به رابطهٔ ودیعه ای بین دولت ایالات متحده با قبایل کلمث، موداک، و گروه یاهوسکین اِسنِیکز خاتمه داد.
در آن زمان، در سرزمین‌های کلَمِث صنعت چوب بری و الوار رونق خاصی داشت و اقتصاد محلی را غنی کرده، و کْلَمِث را به یکی از ثروتمندترین گروه‌های بومی تبدیل کرده بود. دولت فدرال بر این باور بود که با فروش زمین‌های جنگلی کْلمِث و توزیع درآمد آن بین اعضای تثبیت شده کْلَمِث موفق به ایجاد ثروت فردی شود. و در نتیجه به استقلال سرزمین‌ها از نظارت دولت فدرال کمک می‌کند. قبایل کلَمِث تا حدی به این دلیل خاتمه یافتند که دولت فدرال آنها را آماده برای خود مختاری و همسان سازی دانست.
علاوه بر این، اورمه لوئیس، دستیار وزیر کشور آن زمان، در یک جلسه برای بررسی قانون پیشنهادی فسخ، خاطرنشان کرد:
«... قبیله کلَمِث یکی از پیشرفته‌ترین گروه‌های سرخپوست در ایالات متحده محسوب می‌شود. پایان دادن به نظارت فدرال بر مدیریت زمینهای جنگلی قبیله کلمث و افراد آن بسیار مورد توجه است؛ زیرا قبیله کلمث و تک تک اعضای آن به‌طور کلی توانسته‌اند مهارت و توانایی کافی برای اداره امور خود بدون کمک‌های ویژه فدرال به دست آورند. افراد این قبیله با ازدواج خود با افراد غیر بومی، با همکاری و معاشرت با همسایگان خود تا حد زیادی در تمام مراحل زندگی اقتصادی و اجتماعی منطقه ادغام شده‌اند. استاندارد زندگی بومیان کلمت با دیگران به خوبی قابل مقایسه است. طرز لباس پوشیدن آن‌ها دور از پوشش‌های سنتی بومی است. آداب و رسوم مذهبی یا دیگر مراسم سنتی بومی در بینشان باقی نمانده‌است. اکثر آنها در خانه‌های مدرن زندگی می‌کنند. . . . مزارع را با ماشین آلات مدرن مکانیزه کرده‌اند … و امکان دارد که دولت فدرال سرپرستی خود را از سرزمین‌های کلَمِث لغو کند. .. "
با تقسیم و فروخته شدن، زمین‌های حومهٔ اسکان قبیلهٔ کلَمِث، بیش از سه چهارم اعضای تثبیت شده قبیله مبلغ سهام خود را به صورت نقدی دریافت کردند، در حالی که بقیه ترجیح دادند سهام خود را از فروش زمین به عنوان ودیعه به امانت در صندوق اعتباری بگذارند. در نهایت، این سهام امانتی زمین‌ها نیز فروخته شد، و همه اعضای قبیله مبلغی برای خود دریافت کردند. در این قانون تصریح شد که مردم کلَمِث حقوق آب و ماهیگیری خود را همانطور که توسط معاهده تعیین شده‌است حفظ خواهند کرد. این حقوق بعداً در دادگاه فدرال مورد حمایت قرار گرفت.
تاریخ > حذف رسمیت بومیان > قانون حذف بومیان اورگن غربی

در همان سال با قانون خاتمه کلَمِث توسط کنگره ایالات متحده قانون عمومی ۵۸۸ که به عنوان قانون سلب مسئولیت دولت از رابطهٔ خاص با بومیان ارگن غربی نیز شناخته می‌شود، تصویب شد. بدین وسیله اعتبار و خدمات خاصی که از طریق قراردادهای قبلی توسط دولت فدرال به اقوام قبیله ای ارائه می‌شد نفی شد و به خدمات دولت فدرال به این قبایل پایان داد. پس از دریافت گزینه‌های مختلف برای اینکه با زمین‌های مشترک خود چه کنند، هر دو قبیله تصمیم گرفتند بخشی یا تمام دارایی‌های قبیله ای خود را بفروشند. به دنبال این تصمیم، دو اتحادیه قبایل سیلِتز و قبایل گرندراند با ثبت فهرست اعضاء خود در دولت فدرال توانستند با دریافت وجوه حاصل از فروش زمین‌ها آن را به‌طور مساوی بین اعضاء خود تقسیم کنند. اعضای کنفدراسیون سیلِتز برای هر نفر ۵۴۲/۵۰ دلار دریافت کردند، در حالی که اعضای کنفدراسیون گرندراند هر کدام ۳۵ دلار دریافت کردند. به‌طور کلی شصت گروه قبیله ای در غرب رشته کوه‌های کَسکِید امتیازات قبلی خود را که به رسمیت شناختن قومی آن‌ها توسط دولت فدرال کمک می‌کرد، با ایجاد این قانون از دست دادند.
تاریخ > مرمت

با از دست دادن امتیازات قبیله ای، شش قبیله بومی در دهه‌های بعد توانستند از طریق مکاتبه و شور و شرکت در جلسات بررسی کنگره با تلاش برای پس‌گرفتن سرزمین‌های از دست داده، و به رسمیت شناختن حاکمیت دوباره خود با موفقیت اقدام کنند.
| قبیله | تاریخ خاتمه | تاریخ بازگرداندن |
| --- | --- | --- |
| قبایل کنفدراسیون سرخپوستان سیلتز | ۱۹۵۵ | ۱۹۷۷ |
| گروه کآوکریک از قبیله سرخپوستان اومپکوا | ۱۹۵۴ | ۱۹۸۲ |
| قبایل کنفدراسیون جامعه گرندروند اورگن | ۱۹۵۴ | ۱۹۸۳ |
| قبایل کنفدراسیون سرخپوستان کو، اومپکوا پایین و سیوسلاو | ۱۹۵۶ | ۱۹۸۴ |
| قبایل کلَمِث | ۱۹۵۴ | ۱۹۸۶ |
| قبیله کوکیل | ۱۹۵۴ | ۱۹۸۹ |
تاریخ > مرمت > ۱۹۷۷: کنفدراسیون قبایل سرخپوستان سیلِتز

به مدت یک سال از ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۶، مردم سیلِتز شهادتنامه هائی با نمایندگان خود برای حمایت از قانون بازسازی سیلِتز به کنگره ایالات متحده فرستادند. سناتور اورگن، مارک هتفیلد، از آن حمایت کرد و به رسمیت شناختن دولت فدرال را به سیلِتز بازگرداند «همه خدمات و مزایای فدرال» را که برای قبایل شناخته شده اعمال می‌شود، و به آنها اعطا شد. اما زمین‌های رزرو شده برای بومیان، یا حق شکار، ماهیگیری یا تله اندازی را برایشان احیا نکرد. این قانون در سال ۱۹۷۷ به عنوان قانون عمومی ۹۵–۱۹۵ تصویب شد و سیلِتز امروزه به عنوان اتحادیهٔ بومیان سیلِتز موجود است. سه سال بعد، طبق قانون عمومی ۳۴۰–۹۶، به سیلِتزها به‌طور رسمی حقوق ۳۰۶۳ هکتار از زمین‌های رزرو شده هم اعطا گردید. در سال ۲۰۱۶، قانون عمومی شماره ۲۶۲–۱۱۴ لازم الاجرا شد. این قانون زمین‌های اضافی را که در ابتدا به عنوان بخشی از منطقه حفاظت شده سرخپوستان ساحلی در سال ۱۸۵۵ به سیلِتز اعطا شده بود، بازسازی کرد تا توسط دولت فدرال به امانت نگه داشته شود.
تاریخ > مرمت > ۱۹۸۲: گروه کاوکریک از قبیله اومپکوا

گروه بومیان کاوکریک متعلق به قبیلهٔ اومپکوا طبق قانون عمومی ۳۹۱–۹۷ باید در سال ۱۹۸۲ بازسازی می‌شد. گروه کاوکریک به رسمیت شناخته شد و خدمات فدرال دریافت کرد، اما هیچ بازسازی یا ایجاد زمین‌های رزرو شده انجام نشد. در سال ۲۰۱۸، قانون انصاف قبیله ای اورگن غربی بیش از ۱۷ هزار هکتار زمین را به گروه کاوکریک بازگرداند که اکنون توسط دولت فدرال ایالات متحده برای آنها در امان است.
تاریخ > مرمت > ۱۹۸۳: اتحادیهٔ قبایل جامعه گرَندراند

در سال ۱۹۸۳، قبایل اتحادیهٔ جامعهٔ گرندراند اورگن گرد هم آمدند و با استفاده از کارگذاران حقوقی، با تلاش برای جمع‌آوری کمک‌های مالی به این منظور، و گواهی دادن در مقابل کنگره ایالات متحده، تحت قانون بازسازی گرندراند رسمیت خود را در مقابل دولت فدرال به دست آوردند. قانون رزرویشن گرندراند در سال ۱۹۸۸ اجرایی شد و ۹٬۸۱۱ هکتار زمین را که در ابتدا در رزرو اصلی گرندراند به آنها اعطا شده بود. به جامعهٔ گرندراند بازگرداند. در سال ۲۰۱۶، همان طرحی که زمین‌های رزرو شده اولیه سیلِتز را بازسازی کرد، این امکان را به وزارت کشور ایالات متحده داد تا قطعات زمینی را که به امانت به قبایل داده می‌شد، آسان‌تر بپذیرد - به عبارت دیگر، به دست آوردن مجدد زمین‌های معاهده ای جامعهٔ گرندراند را آسان‌تر کرد.
تاریخ > مرمت > ۱۹۸۴: کنفدراسیون قبایل سرخپوستان کوز، اومپکوا پایینی و سایوسلا

در سال ۱۹۸۴ با تصویب قانون بازسازی، اتحادیهٔ کوز-اومپکوا پائینی، و سایوسلا، رسمیت یافته و استقلال قبیله ای خود را به فهرست دولت فدرال بازگرداند. بر اساس این قانون بازسازی کوز-اومپکوا پائینی، وسایوسلا، ایالت اورگان صلاحیت مدنی و کیفری بر اعضای قبیله را برای شورای قبیله ای حفظ کرد. قانون انصاف قبیله ای اورگن غربی، زمین‌های گروه کاوکریک را در سال ۲۰۱۸ بازسازی کرد، و بیش از ۱۴۰۰۰ هکتار زمین را به ودیعه برای کوز-اومپکوا پائینی، و سایوسلا، قرار داد.
تاریخ > مرمت > ۱۹۸۶: قبایل کلَمِث

در سال ۱۹۸۶، بر اساس قانون احیای قبیله بومیان کلَمِث، اتحادیهٔ اقوام کلَمِث، موداک، و یاهوسکین، توسط دولت فدرال به فهرست قبایل رسمی آمریکا بازگردانده شدند. با وجود این که حقوق معاهده آنها احیا شد، کلمِث هیچ‌یک از زمین‌های رزرو شده قبلی خود را پس نگرفت.
بومیان آمریکا در اورگن معاصر > قبایل فدرال به رسمیت شناخته شده در اورِگن

بومیان اصلی اورگن در حال حاضر در ۹ گروه قبیله ای توسط دولت فدرال به رسمیت شناخته شده، متحد گشتند:
قبیله بِرنزپیوت
اتحادیهٔ قبایل کوز، آمپکوای پائین، و سایوسلا
اتحادیهٔ قبایل گرندراند
اتحادیهٔ قبایل سیلتز
اتحادیهٔ قبایل سرزمینهای محدودهٔ بومیان یومِتلا
قبایل متحد وارم اسپرینگز
گروه کاوکریک قبیلهٔ آمپکوا
قبیله سرخپوستان کُکویل
قبایل کلَمِث
علاوه بر این، ایالت اورگن امروزی شامل برخی از سرزمین‌های فورت مک‌درمیت پیوت و قبیله شِه شونی مستقر در نوادا هم می‌باشد.
بومیان آمریکا در اورگن معاصر > حضور نمایندگان بومی در دولت ایالتی

از سال ۲۰۲۰، دو نماینده بومی‌تبار در مجلس قانونگذاری ایالت اورگن وجود داشته‌است:
تاونا سنچز، از تبار شوشون-بانوک، یوت، و کاریزو، در حال حاضر از سال ۲۰۱۷تا به امروز در مجلس نمایندگان ایالت اورگن خدمت می‌کند.
جکی تیلور، از شهروند پوتاواتومی، از سال ۱۹۹۱ تا ۲۰۰۰ در مجلس نمایندگان اورگن خدمت کرد.
بومیان آمریکا در اورگن معاصر > روابط دولت اورگن با دول قبایل

در سال ۱۹۷۵کمیسیون خدمات بومیان (LCIS) تحت مجلس مقننهٔ اورگن با ۱۳ عضو تشکیل شد. قبایل محلی اعضا مورد نظرشان را معرفی می‌کنند، که توسط قوه مقننه انتخاب می‌شوند. این کمیته وسیله ارتباطی بین دولت‌های ایالتی و قبیله‌ای است که از فرآیندهای تصمیم‌گیری دو طرف مطلع گردد. این کمیسیون منافع اقوام بومی واقع در ایالت اورگن را با دولت ایالتی در میان می‌گذارد. اورگن اولین ایالتی بود که چنین کمیسیونی را برای مجلس مقننهٔ خود تأسیس کرد.
در سال ۲۰۰۱، لایحه ۷۷۰ مجلس سنای اورگن روابط «دولت با دولت» را بین اقوام قبیله ای و دولت ایالت اورگن تأسیس نمود. این لایحه ۱۶۸–۱۸۲٫۱۶۲ ORS را ایجاد کرد، که بیشتر روابط حقوقی بین ایالت اورگن و ۹ قبیله فدرالی رسمیت یافته که ساکن محدودهٔ ایالت اورگن هستند را تدوین کرد. «رویکرد اورگن» اولین لایحه ای بود که در ایالات متحده تصویب شد و چارچوبی برای روابط پیچیده‌تر بین یک سیستم دو دولتی راه انداخت و در عین حال به حاکمیت ذاتی قبایل نیز صحه گذاشت. همان‌طور که خانم کَرِن کویگلی، مدیر اجرایی زمان LCIS، در سال ۲۰۱۳ اشاره کرد:
«مانند سایر دولت‌ها، حاکم هر قبیله ای دارای اختیار ذاتی برای اداره مردم خود و مراقبت از سلامت، امنیت و رفاه آنهاست. تصمیم‌گیری در مورد الزامات شهروندی، تصویب قوانین و مقررات، مالیات و هزینه راندن جامعه، ایجاد زیربنای مدیریت و ارائه خدمات دولتی به شهروندان خود از اموری است که حکومت هر قبیله ای را از قبیلهٔ دیگر مستقل می‌کند. دولت قبیله ای مانند سایر دولت‌ها - حداقل به این معنی است که هر یک از ۹ دولت قبیله‌ای که توسط دولت فدرال به رسمیت شناخته شده و ساکن اورگن هستند دارای وضعیت حقوقی و سیاسی متمایز و جدا از سایر حاکمیت‌ها از جمله سایر دولت‌های قبیله‌ای هستند. به حکومت‌های قبیله ای «حاکمیت اعطا شده» نیست. . . . [آنها] قدیمی‌ترین شکل حاکمیت را طی هزاران سال در اورگن داشته‌اند."
بومیان آمریکا در اورگن معاصر > برنامه درسی در مدارس ایالت اورگن

در سال ۲۰۱۷ از طریق لایحه ۱۳ مجلس سنا قانون تاریخ قبیله/تاریخ مشترک ایالت اورگن ایجاد شد. بر اساس این قانون، وزارت آموزش و پرورش اورگن و ۹ قبیله به رسمیت شناخته شده ساکن ایالت اورگن با یکدیگر همکاری می‌کنند تا برنامه درسی را به طریقی توسعه دهند که تاریخ و فرهنگ بومیان اولیه را دربر گیرد. تا دروس انگلیسی، ریاضی، مطالعات اجتماعی، علوم و بهداشت که در مدارس دولتی اورگن تدریس می‌شود، به نحوی گسترش یابد که تاریخ و فرهنگ مردمان بومی ایالت هم در برنامه درسی گنجانده شود. این درس‌ها همچنین «جامعه پائی» در اطراف مدارس هم خواهد بود، به این معنی که در مدارس دولتی که نزدیک یکی از ۹ قبیله واقع شده‌اند دروس مربوط به تاریخ و فرهنگ آن قبیله خاص نیز به دانش آموزان آموخته شود.
آثار مورد استفاده (مستفاد)

Hubert Howe Bancroft, The Works of Hubert Howe Bancroft: Volume 29: History of Oregon, Vol. 1، ۱۸۳۴–۱۸۴۸ . سانفرانسیسکو، کالیفرنیا: شرکت تاریخ، ۱۸۸۶.
جان بیسون، التماس برای سرخپوستان: با حقایق و ویژگی‌های اواخر جنگ در اورگان. ویرایش سوم. نیویورک: جان بیسون، ۱۸۵۸.
چارلز هنری کری، تاریخ اورگان: جلد ۱. شیکاگو: شرکت انتشارات تاریخی پایونیر، ۱۹۲۲.
راس کاکس، ماجراهای روی رودخانه کلمبیا: شامل روایت یک اقامتگاه شش ساله در سمت غربی کوه‌های راکی در میان قبایل مختلف سرخپوستان که تاکنون ناشناخته بودند، همراه با سفری در سراسر قاره آمریکا. نیویورک: جی و جی هارپر، ۱۸۳۲.
ساموئل چنری داونینگ، سفری به اورگان پایین و کالیفرنیای بالا، ۱۸۴۸–۴۹. سانفرانسیسکو: جان جی نیوبگین، ۱۹۲۷.
کارلوس آ. شوانتس، شمال غربی اقیانوس آرام: تاریخ تفسیری. لینکلن، NE: انتشارات دانشگاه نبراسکا، ۱۹۸۹.
منطقه ای که ساکنان بومی آن که به گویش‌های مختلف شینوکانی صحبت می‌کردند، در سفرهای اکتشافی لوئیس و کلارک کشف شدند.
Map of Oregon and upper California from the surveys of John Charles Frémont and other authorities LOC 79692904
نقشه ای که طرح‌های سرزمینی بریتانیا و آمریکا را در شمال غربی اقیانوس آرام نشان می‌دهد
نقشه ای که موقعیت دره رود روگ را در محدوده پس از ۱۸۵۹ ایالت اورگن نشان می‌دهد.
قهرمانی فوتبال غرب آسیا

تورنمنت فوتبال
| 0 | 1 |
| --- | --- |
سال بنیان‌گذاری: ۲۰۰۰؛ ۲۴ سال پیش (۲۰۰۰-خطا: زمان نامعتبر}})
منطقه: غرب آسیا
شمار تیم‌های حاضر: ۹ تیم
قهرمان کنونی:  بحرین (اولین قهرمانی)
موفق‌ترین تیم:  ایران (چهار قهرمانی)
وبگاه: وبگاه رسمی
 مسابقات فوتبال غرب آسیا ۲۰۱۹:  مسابقات فوتبال غرب آسیا ۲۰۱۹
قهرمانی فدراسیون فوتبال غرب آسیا یک رویداد چندجانبهٔ ورزشی بین تیم‌های ملی فوتبال است که توسط فدراسیون فوتبال غرب آسیا برگزار می‌شود. اولین دورهٔ این مسابقات در سال ۲۰۰۰ با شرکت تیم‌های ایران، سوریه، اردن، عراق، فلسطین و لبنان و دو تیم مهمان قزاقستان و قرقیزستان برگزار شد.
در دوره‌های مختلف برگزارشده کشورهایی مانند یمن، قطر، امارات، کویت، بحرین و ایران نیز شرکت داشته‌اند.
تیم ملی فوتبال ایران با ۴ قهرمانی پرافتخارترین تیم این  مسابقات می‌باشد. بعد از ایران تیم‌های عراق، کویت، سوریه، قطر و بحرین هر کدام با یک قهرمانی در رده دوم قرار دارند.
همچنین مسابقات در رشته‌های فوتسال مردان، فوتبال زنان و فوتبال زیر ۱۵ سال مردان نیز در قالب مسابقات غرب آسیا برگزار می‌شود.
خلاصه ادوار برگزار شده

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| سال | میزبان |  | فینال | فینال | فینال |  | رده‌بندی | رده‌بندی | رده‌بندی |
| سال | میزبان |  | قهرمان | نتیجه | نایب قهرمان |  | سوم | نتیجه | چهارم |
| ۲۰۰۰ |  امان |  |  ایران | ۱–۰ |  سوریه |  |  عراق | ۴–۱ |  اردن |
| ۲۰۰۲ |  دمشق |  |  عراق | ۳–۲ وقت اضافه |  اردن |  |  ایران | ۲–۲ (۲–۴) پنالتی  |  سوریه |
| ۲۰۰۴ |  تهران |  |  ایران | ۴–۱ |  سوریه |  |  اردن | ۳–۱ |  عراق |
| ۲۰۰۷ |  امان |  |  ایران | ۲–۱ |  عراق |  |  اردن | برگزار نشد |  سوریه |
| ۲۰۰۸ |  تهران |  |  ایران | ۲–۱ |  اردن |  |  سوریه | برگزار نشد |  قطر |
| ۲۰۱۰ |  امان |  |  کویت | ۲–۱ |  ایران |  |  یمن | برگزار نشد |  عراق |
| ۲۰۱۲ |  کویت |  |  سوریه | ۱–۰ |  عراق |  |  عمان | ۱–۰ |  بحرین |
| ۲۰۱۴ |  دوحه |  |  قطر | ۲–۰ |  اردن |  |  بحرین | ۰–۰ (۲–۳) پنالتی  |  کویت |
| ۲۰۱۹ |  کربلا |  |  بحرین | ۱–۰ |  عراق |  | ؟ | برگزار نشد | ؟ |
در سال ۲۰۱۹ این مسابقات با شرکت ۹ تیم در کشور عراق برگزار شد که با قهرمانی تیم ملی بحرین به پایان رسید. در بازی‌پایانی تیم ملی بحرین توانست یک بر صفر تیم ملی عراق را شکست دهد و به قهرمانی برسد.
قهرمان‌ها

| قهرمان | کشور | سال |
| --- | --- | --- |
| ۴ قهرمانی |  ایران | ۲۰۰۰، ۲۰۰۴، ۲۰۰۷، ۲۰۰۸ |
| ۱ قهرمانی |  عراق | ۲۰۰۲ |
| ۱ قهرمانی |  کویت | ۲۰۱۰ |
| ۱ قهرمانی |  سوریه | ۲۰۱۲ |
| ۱ قهرمانی |  قطر | ۲۰۱۴ |
| ۱ قهرمانی |  بحرین | ۲۰۱۹ |
کلم بونز

| کلم بونز | کلم بونز |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۶ اکتبر ۱۸۷۹
درگذشت: ۱۱ اوت ۱۹۶۳ (۸۳ سال) وودلند هیلز، لس‌آنجلس
ملیت: ایالات متحده آمریکا
سال‌های فعالیت: ۱۹۰۰–۱۹۶۲
کلم بونز (انگلیسی: Clem Bevans; ۱۶ اکتبر ۱۸۷۹ – ۱۱ اوت ۱۹۶۳) یک هنرپیشه اهل ایالات متحده آمریکا بود. وی بین سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۶۲ میلادی فعالیت می‌کرد.
از فیلم‌ها یا برنامه‌های تلویزیونی که وی در آن نقش داشته است می‌توان به زنوبیا، آبه لینکلن در ایلینوی، خراب‌کار، عزا برازنده الکتراست، گروهبان یورک، یک سالگی، هاروی، کمدی انسانی، پسری از اکلاهما، تگزاس و الکی‌خوش اشاره کرد.
مرگ

در ۱۱ آگوست ۱۹۶۳، بیوانز در خانه و بیمارستان فیلم و تلویزیون کشور در وودلند هیلز، کالیفرنیا درگذشت. بقایای او در گورستان پارک یادبود والهالا در شمال هالیوود دفن می‌شود.
بخش لاریجان

| بخش لاریجان | بخش لاریجان |
| --- | --- |
اطلاعات کلی: اطلاعات کلی
کشور:  ایران
استان: مازندران
شهرستان: آمل
مرکز بخش: گزنک
شهرها: گزنک،رینه
مردم: مردم
جمعیت: ۸،۷۲۱ نفر
لاریجان یکی از بخش‌های شهرستان آمل در استان مازندران ایران است
این بخش جنوبی‌ترین ناحیه استان مازندران و شهرستان آمل است و در دامنه‌های شمالی رشته کوه البرز قرار گرفته‌است. کوه دماوند در لاریجان قرار داشته و راه‌های صعود به آن در لاریجان جای دارد. مردم لاریجان از قوم آمارد و قومیت طبری هستند و به زبان مازندرانی سخن می‌گویند. لاریجان یکی از شهرها و منطقه‌های تاریخی و باستانی ایران است که جاذبه‌های طبیعی تاریخی زیادی در خود جای داده‌است. این منطقه دارای روستاهای کوهستانی، دشت‌ها و مراتع زیادی می‌باشد. در حال حاضر به دلیل وجود رودخانه هراز که از قله دماوند سرچشمه می‌گیرد بهترین و باکیفیت‌ترین ماهی قزل‌آلا خاورمیانه در این منطقه پرورش داده می‌شود. این منطقه یکی از مناطق اسطورهٔ ایران نیز می‌باشد.
تقسیمات کشوری

بخش لاریجان دارای دو شهر رِینه، گزنک به مرکزیت گزنک است که دارای ۷۳ روستا و آبادی است و از دو دهستان بالا لاریجان و پائین لاریجان تشکیل شده‌است.
دهستان بالا لاریجان شامل: وانا، گزنک، کنارانجام، بایجان، آبگرم، گرنا، نوا، گیلاس، نیاک، آب اسک، ایرا، امیری، پلور، زیار و لاسم و کتل امامزاده هاشم.
شهر: رینه، گزنک
دهستان پائین لاریجان شامل: پنجاب دلارستاق و نمارستاق که مشتمل بر هفده روستا می‌باشد که به هفده بلوک معرف است و به دو قسمت شمالی وجنوبی تقسیم گردیده‌است. قسمت شمالی شامل روستاهای: سوا، امره اتاق سرا، شیخ‌محله، پلریه، کلری، کفا، نمار و دیوران منطقهٔ خوش‌منظرهٔ دریوک و قسمت جنوبی نمارستاق شامل: نسل، دره‌کنار، نیزه (علی‌آباد)، حسن‌آباد، امامزاده عبدالمناف، کردچالک و روستای خوش‌منظرهٔ فیس (ارتفاع از سطح دریا ۲۳۵۰ متر است).
دماوند

کوه دماوند، کوهی در شمال ایران است که بلندترین کوه ایران و بلندترین قلهٔ آتشفشانیِ آسیاست. دماوند دومین کوه بلند فلات ایران و خاورمیانه است. دماوند در پارهٔ مرکزی رشته‌کوه البرز در جنوب دریای خزر جای دارد. بر اساس تقسیمات کشوری، این کوه در بخش لاریجان آمل در استان مازندران قرار دارد. این کوه در سی‌ام تیرماه سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست آثار ملّی ایران ثبت شده و از سال ۱۳۸۱ به عنوان «اثر طبیعی ملّی» در شمار مناطق چهارگانهٔ ارزشمند از نظر حفاظت محیط زیست قرار گرفته‌است و امروزه تلاش دوستداران محیط زیست و سازمان محیط زیست کشور بر این است تا این کوه بلند در آثار طبیعی جهان، یونسکو ثبت شود.
وجه تسمیه

در زبان مازندرانی واژه لار به معنای هوای مطبوع و دلنشین است و واژه جوج به معنای هوای سرد و خشک و یخ است و واژه پِل به معنای هوای گرم و مرطوب است واژه لار در اسامی بسیاری از مناطق مازندران همچون لاریم جویبار و لاریجان آمل دیده می‌شود.
کلمه لار و لَر که در سر آغاز برخی اسامی اماکن فلات ایران دیده می‌شود غالباً به معنی جوی و نهر است. چنان‌که در دریاچه لار و رودخانه لار در لاریجان نیز واژه (لار) وجود دارد.
 در مجموع یعنی لاریجان در اصل لاری گان یعنی جایگاه منسوب به نهر است.
تاریخچه > دوران باستان

استان مازندران پیش از اسلام تپورستان (به پهلوی: ) نامیده می‌شد که برگرفته از نام قوم تپوری (به یونانی: Τάπυροι) می‌باشد که پس از اسلام قوم طبری نام گرفتند و سرزمینشان طبرستان نامیده شد.
به گفته واسیلی بارتلد تپوری‌ها در قسمت جنوب شرقی ولایت سکونت داشتند و در قید اطاعت هخامنشیان درآمده بودند و آماردها مغلوب اسکندر مقدونی و بعد مغلوب اشکانیان شدند و اشکانیان در قرن دوم ق. م آنها را در حوالی ری سکونت دادند و اراضی سابق آماردها به تصرف تپوری‌ها درآمد و بطلمیوس در شرح دیلم یعنی قسمت شرقی گیلان در ساحل بحر خزر فقط از تپوری‌ها نام می‌برد. به گفته مجتبی مینوی قوم آمارد و قوم تپوری در سرزمین مازندران می‌زیستند و تپوری‌ها در ناحیه کوهستانی مازندران و آماردها در ناحیه جلگه‌ای مازندران سکونت داشتند. در سال ۱۷۶ ق. م فرهاد اول اشکانی قوم آمارد را به ناحیه خوار کوچاند و تپوری‌ها تمام ناحیه مازندران را فرو گرفتند و تمام ولایت به اسم ایشان تپورستان نامیده شد. شهرهای آمل، چالوس، کلار، سعیدآباد و رویان جزئی از سرزمین قوم تپوری بودند.
ویلیام اسمیت در فرهنگ لغت جغرافیای یونان و روم می‌نویسد: تپورها قومی بودند که محل سکونت آنها در دوره‌های مختلف تاریخ به نظر می‌رسد در امتداد فضای وسیعی از کشور از ارمنستان به سمت شرق تا آمودریا گسترش یافته بود. استرابون آنها را در کنار دروازه‌های کاسپین و ری، در پارت و بین دربیک و اسرم هیرکانی و همراه با آماردی‌ها و سایر مردم در امتداد سواحل جنوبی دریای مازندران قرار می‌دهد که آخرین دیدگاه یعنی سکونت در امتداد سواحل جنوبی دریای مازندران مطابق نظر کوینت کورس و دیونیسوس و پلینی هم می‌باشد. بطلمیوس در جایی آنها را در زمره اقوام سرزمین ماد به حساب می‌آورد و در جایی دیگر آنها را به مارگیانا نسبت می‌دهد. تپوری‌هایی که در پلینی و کوینت کورس به آنها اشاره می‌کند شکی در آن نیست که ناحیه کنونی طبرستان نام خود را از آنها گرفته‌است. آلیان توصیف عجیبی از تپوری‌هایی که در ماد زندگی می‌کردند ارائه می‌دهد.
تاریخچه > پیشینه

مورخان اسلامی لاریجان را لارز نوشته‌اند که معرب واژه طبری لارج می‌باشد. ابن فقیه همدانی لارز را بخشی از رویان ذکر نموده‌است که در طبرستان واقع شده بود. ابن فقیه همدانی می‌نویسد: رویان از کوره‌های طبرستان است و از شهرهای رویان: چالوس، لارز، شرز و بذشوارجر است. به گفته به اعتقاد محققین لاریجان یا لارجان در اصل لای ریژان یا لای ریزان بود؛ به معنی جایی که «لای» یا «رسوب» از آن ریزش دارد و از سه جز «لای»، «ریز» و «ان» ساخته شده‌است. جز لای همان رسوب و ریز از مصدر ریزش و ریختن و ان علامت نسبت و قید مکان هست. همچنین لار در زبان طبری به معنای خوش آب و هوا می‌باشد. بنابر روایت دیگر، لاریجان، از دو جز «لارج» و «ان» ترکیب شده‌است. لارج شکل دیگری از لاریک است که در زبان طبری لاری می‌گویند. طاهرا پس از ویرانی دهکده‌های قصران و درهٔ لار، معروف به «لار رستمدار»، مردم آن نواحی به نواحی گرم تر در کنار رودخانهٔ هراز آمده‌اند و حتی نقل شده‌است که بر اثر سرما و طوفان شدید، که در شده‌های گذشته در منطقهٔ لار و رستمدار اتفاق افتاده، شماری از ساکنان معدوم شده‌اند و عده ای که جان سالم به در برده‌اند از ترس سرما به مناطق به مناطق جنوبی کشور، یعنی لار فارس مهاجرت نموده و منطقهٔ آباد شده را به نام اجداد خود به نام لار در استان فارس نام گذاری نمودند.
تاریخ نویسان عهد قدیم مطالبی دربارهٔ لاریجان، از نظر سیاسی، اجتماعی و جغرافیاییی بیان کرده‌اند. از جمله لاریجان یک از قدیمی‌ترین نواحی طبرستان است که قریه ورکه محل تولد فریدون و زندانی شدن ضحاک در آن واقع شده‌است. ابن اسفندیار (مورخ قرن ششم) در تاریخ طبرستان، فریدون را اهل روستای ورک لاریجان معرفی می‌کند. ناحیه ای به نام وَرِن در دهستان هرازپی جنوبی شهرستان آمل قرار دارد.
جمعیت

بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش لاریجان شهرستان آمل در سال ۱۳۸۵ برابر با ۸۷۲۱ نفر بوده‌است. مردم لاریجان به زبان مازندرانی صحبت می‌کنند.
منابع آب

تقریباً در همه نقاط لاریجان چشمه و رودخانه‌های فراوانی وجود دارد که در نواحی کوهستانی در فصل زمستان و اوایل بهار پرآب و در تابستان کم‌آب و گاهی خشک است. از دیگر منابع آب این منطقه دریاچه‌های کوچک محلی است که به هنگام طغیان رودها در قسمت‌هایی که سطح آب‌های زیرزمینی بالا است به وجود می‌آید و برای کشاورزی، صید و شکار مورد استفاده قرار می‌گیرد. رودی که از جنوب به شمال جریان دارد رود هراز است که به دریای مازندران می‌ریزد. نوع دیگر ذخایر آبی که در آن ماهی پرورش می‌یابد و از جاذبه‌های گردشگری استان است. در لاریجان چشمه‌های آب معدنی فراوانی یافت می‌شود که خاصیت درمانی دارد و در معالجه امراض پوستی، مفصلی، عصبی و گوارشی موثرند که چشمه‌های (آب اسک) (آبگرم لاریجان) و (استراباکو) حمام‌های آب معدنی (گوگردی) از آن جمله‌اند. چشمه‌های آبگرم در سراسر ایران و به ویژه در دامنة کوه‌های البرز و زاگرس پراکنده‌اند و بسیاری از آبادیها به علت داشتن این‌گونه چشمه‌ها، شهرت و اهمیت یافته و آبگرم نام گرفته‌اند. برخی از این آبها به علت دربرداشتن پاره‌ای مواد شیمیایی، دارای رنگ، بو یا مزه خاصی می‌شوند. برخی ترکیبات گوگرد (سولفور و سولفات) به آب رنگ شیری یا آبی می‌دهند و آبی که هیدروژن سولفوره داشته باشد، بوی تخم‌مرغ فاسد دارد. آبگرمهای دارای ترکیبات آهن، رنگ سرخ یا اُخرایی و مزه گس دارند. نمکهای دیگر، مانند کلرور سدیم (نمک طعام) و یدور سدیم، آب را شور یا تلخ می‌سازند.
جاذبه‌ها دیدنی و گردشگری > طبیعی و تحقیقاتی

قله دماوند
رودخانه هراز
پارک ملی لار
سد لار
آبشار شاهان‌دشت
آبشار امیری
آبشار آب مراد
دشت و آبشار دریوک
دریاچه ساهون
آبگرم لاریجان
آبشار یخی
قله امیری
دریاچه ساهون
آبشار لار
آبشار قلعه دختر
آبشار ترا
آبشار برز
آبشار پرومد
دشت شقایق پلور به رینه
غار گل زرد
آبشار ناندل
آبشار دو کوهک
غار آب آسک
آبشار زیار (آب شیخ علی خان)
آبشار پلاس
مجموعه آب درمانی استراباکو (قلابن)
منطقه حفاظت شده امیری
منطقه حفاظت شده لاسم
استله سر
منظریه
نقره سر
آبشار دو کوهک
آب‌های معدنی عمارت فرنگی
کاعون
پاشوره
دریاچه دوخواهران
قله دوبرار لاسم
دریاچه امامزاده علی
دره یخار
دشت لرا
کوه کرنا
طرح آبریز هراز
کوه گل‌اندام
رود پنجاب
رودخانه لاسم
گرمنون
آبشار الآمل
قله گل زرد
رستم چال
آبشار یخی نوا
غار کبوتر کلی
دشت سنگسری‌ها
قبر ضحاک
انر
سه سنگ
چشمه چم بن
چشمه انگمار لاسم
چشمه‌ها و مرتع متعدد دیگر
روستاهای نوسر، پردمه، بایجان، بوالقلم، هفت تن، آب اسک، نمارستاق، شاهان‌دشت، هاره، لاسم، نیاک، نوا، ناندل،کندلو، آب گرم، گزانه، کهرود و پلور از روستاهای دیدنی مناطق ییلاقی و قشلاقی این بخش هستند.
آبشار دریوک
چشمهٔ آب معدنی در لار
رود هراز
سد لار
جاذبه‌ها دیدنی و گردشگری > جاذبه‌های تاریخی و باستانی

قلعه ملک بهمن
شکل شاه
آرامگاه محمد قریشی گزنک
حمام شاه عباسی
کاروانسرای کمبوج (گامبوش)
تکیه شاهاندشت
امامزاده ابراهیم
تنگه بند بریده
امامزاده جوانمرد حمزه
امامزاده محمد طاهر
دخمه سنگی کافر کلی
برج سی شاهاندشت
تخت فریدون
پل سنگی
پل شاه عباسی
کلکچال
قلعه کهرود
قلعه دختر
برج گبری
امامزاده عبدالمناف
دژمال امیری
حمام‌های صفوی اسک و دینان
غار الیاس تنگه
کاروانسرا و تپه تنگ سفید آب
مقبره مولانا سید حسن ولی
غار و دیواره سنگی گرنا
قلعه شیر
قلعه آب اسک
خراب‌های منطقه لار
غار پردمه
بقعه شهاب الدین حاجی دلا
سه طاق
امامزاده هاشم
غار کمربن و پرن
غار دیو سفید
غار سیاه پور امیری
غار کبوتر کلی
شکل شاه
پل سنگی پلور
دخمه‌های سنگی کافر کلی
محصولات

لاریجان از نظر محصولات کوهستانی و درختی غنی می‌باشد که مهمترین محصولات آن عبارت‌اند از: گیلاس، گردو، هلو، زردآلو، ولیگ، تمشک، آلبالو، انجیر، به و گلابی.