مدرسه فرهاد

سوزان حبیب: اجازه بدهید یک روز کاری در مدرسه فرهاد را با هم مرور کنیم. در زمان ما کار مدرسه، با سلام و صبح بخیر با مش رمضون و محسن خان و خانم نظیف کار (ناظم دوران ما) و بعد رساندن کیف و کتاب به کلاس و رساندن قابلمه های غذای نهار به "مادران" نازنین مدرسه، کمی بازی و شیطنت با همکلاسی ها و دوستان، با ورزش صبح گاهی و سرود خوانی آغاز می شد. گاهی هم توران خانم با ما صحبت می کرد و پیام هایی را که لازم می دانست با ما در میان می گذاشت. در سال های نخست مدرسه هم همین طور بود؟
کفایت رائین: بله، سرود خوانی و ورزش جمعی در هوای آزاد صبح گاهی و در نتیجه ایجاد انرژی و شادی هم از کارهای مفید توران بود. اوایل توران خود حرکات نرمش و ورزش را آغاز می کرد و سپس جای او را ما معلمان پر کردیم. البته بعدتر روال معمول این شد که محسن خان هدایت ورزش صبح گاهی را به عهده گرفت و برای سرودها هم برنامه ی هفتگی ای تنظیم شد. سرود "ای ایران" یکی از سرودها بود. یکی دیگر جان نثاران بود. و سرودها و آوازهای دیگر که شما سال گذشته با سیمین و توران دوباره آن ها را خواندید و فیلمی هم از آن ساخته بودید که دیدنش خاطره های بسیاری را در ما زنده کرد.
سوزان حبیب: در کلاس ها چه می کردید؟
کفایت رائین: در آن زمان مدرسه کوچک بود و حل مسائل و مشکلات به راحتی امکان پذیر بود. آموزش کلاس ها گام به گام پیش می رفت. در خواندن و نوشتن، آموزش صدا دنبال می شد. با توجه به توضیحاتی که داده می شد کودکان به خوبی صدای حروف را تشخیص می دادند و متوجه می شدند که هر کلمه از چند صدا (حرف) تشکیل شده است. به این طریق نوآموختگان به سادگی دروس را یک به یک یاد می گرفتند و ما هم درک می کردیم که کودکان پای خود را محکم در جای مناسب قرار داده اند. پس از سه ماه اول، با توجه به پیشرفت اولیه، تغییرات آغاز می شد و صوت آموزی تبدیل به نوشتن کلمات به صورت جمله می شد. ابتدا بچه ها جملات ساده و کوتاه مثل "سیب سرخ است" را می نوشتند و پس از آن روز به روز و ماه به ماه قادر به نوشتن جملات طولانی تر می شدند. پر کردن جملات با جای خالی بعضی کلمات و یافتن کلمات مناسب به تجربیات ذهنی آنان کمک بیشتری می نمود.
آموزش علوم بیشتر تجربی بود و از طریق مشاهده، بیان و توضیح کامل، با کمک معلم و دانش آموزان انجام می شد. در آموزش ریاضی نیز به همین گونه، سعی بر این بود که ریاضی و مفاهیم آن بسیار ساده و جالب توجه باشد تا پایه و اصول آن درست پی ریزی شود و آنان را تشویق و ترغیب به آموختن کنیم، راه ها هموار شود و نتیجه ی مطلوب به دست آید.
سوزان حبیب: توران خانم بارها در مصاحبه ها و نوشته های شان گفته و نوشته اند که شما در مدرسه ی فرهاد همراه با بچه ها کتاب درسی کلاس اول را می نوشتید. چرا چنین نیازی را احساس کردید و به ما بگویید چگونه این کار را انجام می دادید؟ چه کاستی یا کاستی هایی در کتاب های آن زمان دیده بودید که نیاز به چنین کاری را احساس می کردید؟ 
کفایت رائین: سوال سختی می پرسید. بعد از پنجاه سال دوری از کار تدریس به یاد آوردن و بازسازی گذشته در ذهن مشکل است. به یاد دارم شخصیت های دارا و سارا در سال های 1330 یا 1332 وارد کتاب های درسی شدند. اما مشکل این بود که در کتاب های سال های تدریس من موضوع خاصی دنبال نمی شد. به این معنی که در کتاب جملات ساده ای برای توانمند شدن کودک در خواندن و نوشتن بود اما این جملات از آن جا که به هم مرتبط نبودند، برای کودک ایجاد ابهام می کردند. به عنوان مثال در صفحه نوشته شده بود: "سار از درخت پرید." و در همان صفحه در خط پایینی نوشته شده بود: "آش سرد شد." و به همین منوال جملاتی بی ارتباط با هم ادامه پیدا می کرد. در نتیجه با الهام از کارهای مرحوم باغچه بان شروع به نوشتن کردیم. کوشش کردیم که محتوای جمله ها به هم مرتبط باشند. برای مثال در درس "حرف پ" جملات را این طور مرتبط کردیم: "پدر آمد. در دست او سبد بود. در سبد انار بود. انار دانه دارد. دانه ها رنگین است. رنگ آن ها قرمز است." و به دنبال این درس کلمه های خوانده شده را مرور می کردیم. کلمات جدید را جزء به جزء تفکیک می کردیم. درس جدید را با کلمات جدید دنبال می کردیم و به این ترتیب روی تمام متن آشنا می شدند. در این قسمت بچه ها با کلمه ی جدید، نوشتن آن و ترکیب صداها آشنا می شدند. اگر لازم بود، درسی از علوم هم داده می شد تا همه ی متن در ذهن دانش آموز جای بگیرد. دیکته کردن یا بخش کردن با پیدا کردن صدای جدید داده می شد. مثلا اناری به کلاس می بردیم، بچه ها انار و دانه هایش را می دیدند، می خوردند و نقاشی می کردند و چه بسا از آب انار به عنوان رنگ در نقاشی شان استفاده می کردند و مجموعه ی این فعالیت ها سبب می شد تا همه ی مطالب در ذهن کودک جا بگیرد. این کارها را برگ برگ به دفتر مدرسه تحویل می دادیم و به این ترتیب کتاب کلاس اول شکل می گرفت. توران همیشه با اشتیاق این روش را پیگیری می کرد.
سوزان حبیب: چقدر هیجان انگیز! کتاب خوانی چطور؟ می دانیم که کتابخانه و کتاب خوانی از نکات شاخص مدرسه بود.
کفایت رائین: کتاب خوانی و قصه گویی با خودمان بود. محسن خان تعدادی قفسه ی کوچک چوبی ساخته بود که در همه ی کلاس ها بود. در این قفسه ها کتاب ها جا داشتند که تعدادشان زیاد هم نبود. برای کلاس اولی ها فقط کتاب های صبحی، آذریزدی و صادق هدایت بود.
سوزان حبیب: صادق هدایت؟ آیا منظورتان صمد بهرنگی است؟
کفایت رائین: نخیر، صادق هدایت. فکر می کنم داستان یا شعری از او در کتاب اشعار فولکلوریک ایران بود که ما در کلاس به صورت شعرخوانی یا تئاتر با بچه ها اجرا می کردیم: "تو که ماه بلند آسمونی، منم ستاره می شم دورتو می گیرم..."
سوزان حبیب: برای باقی کلاس ها چطور؟
کفایت رائین: برای سال دومی ها کتاب بیشتر بود، همین طور مجلاتی مثل کیهان بچه ها. ولی در کل می توانم بگویم اصلا کتابی برای کودکان نداشتیم، اگر هم بود، انگشت شمار بود. توران در نمایشگاه کتاب در سال 1335 یا 1336 در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران این موضوع را مطرح کرد. من و توران با هم سه روز سالن را رنگ کردیم. پانل ها را با هم ساختیم. روی یکی از پانل ها یک علامت سوال بزرگ با مقوا چسباندیم، به این معنا که "پس کتاب و ادبیات کودک کجاست؟". پانل های بعدی هم به صبحی یا دیگران اختصاص داشت و همین طور کتاب ها و مجله های خارجی، کتاب های لمسی و نمونه های دیگر کتاب که به نمایش گذاشته شد.
سوزان حبیب: این کتاب های لمسی کتاب های خارجی بودند؟
کفایت رائین: اوایل کتاب های لمسی خارجی بودند و ما آشنایی نداشتیم. ولی بعدها به ترویج توانستیم جای این کتاب ها را پر کنیم. یعنی خودمان ساختیم و به کودکان ارائه دادیم.
سوزان حبیب: در کلاس های کاردستی چه می کردید؟
کفایت رائین: درس کاردستی تلاشی بود برای پرورش خلاقیت و مهارت کودکان. از کارهای ساده آغاز می شد و به تدریج کارها وسعت داده می شدند. گاهی از خود کودکان برای برنامه ی هفته یا هفته های بعد نظرخواهی می شد. در این مدت ابزار کار لازم را مدرسه تهیه می کرد و یا از کودکان و والدین می خواستیم تا ابزار لازم را تهیه کنند. در این بخش خواسته های کودکان بسیار مهم بود و مورد توجه قرار می گرفت. از جذاب ترین نمونه ها آغاز می کردیم تا به مشکل ترین ها برسیم. مثلا بچه ها روزنامه یا کاغذ رنگی را با قیچی می بریدند و با چسب روی کاغذ می چسباندیم. کاردستی های متفاوت و متنوع بسیاری داشتیم. تا جای ممکن ما کمتر دخالت می کردیم. در این بین خود ما چقدر کار یاد گرفتیم، از توران و ذهن خودمان. توران فقط یک نکته می گفت و ما دیگر نمی پرسیدیم و خودمان کار می کردیم، مثلا یاد گرفته بودیم که عدس را هم می شود روی کاغذ چسباند، ریگ را هم.
سوزان حبیب: از گفته های شما این طور برمی آید که در آن زمان هنوز انتخاب معلم برای درس ها تخصصی نشده بود.
کفایت رائین: بله، درس های هنر و نقاشی هم با خودمان بود. از توران خیلی کارها یاد گرفتم. با مداد شمعی و مداد رنگی و گچ پاستل و آب رنگ کارهای متنوعی می کردیم. دو کار نتایج خیلی خوبی به ما می داد. یکی فینگرپینت یا رنگ انگشتی بود که خودمان با نشاسته و رنگ قنادی و کمی پودر تالک می ساختیم و بچه ها با انگشتانشان روی کاغذ نقاشی می کردند، دیگری هم کاری بود که با مداد شمعی و آب رنگی که با رنگ قنادی می ساختیم، انجام می دادیم. هم بچه ها و هم ما از این ها خیلی لذت می بردیم. کاغذ خاص این کار را توران تهیه می کرد. سه پایه های نقاشی را هم محسن خان برایمان ساخته بود.
سوزان حبیب: درس و تمرینات ورزشی هم با شما بود؟
کفایت رائین: ورزش هم همین طور. البته من در این میان به توصیه ی توران در امجدیه دوره دیده بودم. اصول نرمش و ژیمناستیک را خودمان به بچه ها یاد می دادیم. بعد نرده ی تعادل و پرش، کشش و دیگر وسائل لازم را محسن خان می ساخت. جهش یا بازی های گوناگون با توپ، یا معلق زدن را هم به شکل صحیح در امجدیه یاد گرفتم و آنچه را بچه ها نیاز داشتند با ایشان تمرین می کردیم.
سال اول و دوم مدرسه کم کم شکل اصولی به خود می گرفت؛ کتاب خوانی، موسیقی، هنر به دانش آموزان تمام رده های سنی ارائه می شد.
سوزان حبیب: این شیوه ی کار باید برای شما هم آموزنده بوده باشد!؟
کفایت رائین: در طول دوران همکاریم با مدرسه ی فرهاد شاید بتوانم ادعا کنم که تا حدی در همه ی امور کمک و یاری دهنده ی توران بودم. مثل رساندن بچه ها به خانه، که توران خودش همراه با آقای گنجیان بچه ها را صبح ها از خانه می آورد و بعدازظهر هم به خانه می رساند. من هم همین طور، دیغ نداشتم از هیچ کاری و این را از خود توران یاد گرفته بودم.
در این میان، هرچه بیشتر می گذشت، من هم به نوبه ی خودم تجربیات بیشتری به دست می آوردم. آن جا که اشتباهی رخ می داد، خودم را سرزنش می کردم. تمام تلاش و نیرویم را به کار می گرفتم. صدایی در درون با من می گفت: "یواش! مراقب باش، دوباره تکرار نشود!" تا خطا نکنیم، راه درست را یاد نمی گیریم. در خانه کارهای روزم را مرور می کردم و خطاهای خودم را پیدا می کردم و مراقب بودم که دیگر تکرار نکنم.
مدرسه به تدریج رشد خود را ادامه می داد. بچه ها خودشان در این رشد و نمو تدریجی سهیم بودند
ما طی 25 سالی که در مدرسه فرهاد کار کردیم، سعی کردیم که بچه ها علم را بفهمند، درک کنند، تجربه کنند و آن را به صورت چهار تا جواب به سوال دادن نبینند. در واقع تربیت را به صورت " بر خود مسلط شدن " ببینند و در مرحله بعد "فعال شدن" در جامعه کوچک، یعنی بتوانند اگر مشکلی دارند، راه حل آن را خودشان پیدا کنند و اگر در جامعه ای به نام مدرسه زندگی می کنند، فردی فعال و تاثیرگذار شوند و در مدرسه کمک باشند. این روش خیلی فرق می کند با یک نظام بسته. این نظام بسیار باز بود. الان هم که فکر می کنم، درمی یابم که من در این زمینه خیلی بیشتر از بچه های مدرسه شاگردی کردم و از آنها فراوان آموختم؛ از ابتکارهایشان، از اظهارنظرهایشان و از عکس العمل هایشان در موارد مختلف.
اگر خانواده بتواند این زمینه را در مدرسه پیاده کند و آرام آرام این بندها را چه برای معلم و چه برای نظام مدرسه بشکند و از جامعه کوچک بچه ها، جامعه ای فعال و سازنده به وجود بیاورد، که این از کارهای اساسی انجمن های اولیا و مربیان می تواند باشد، آن وقت مدرسه دیگر نظامی بسته نیست بلکه واحد فعال اجتماعی است که می تواند در بسیاری موارد حرکتی بسیار سازنده داشته باشد. در واقع خانواده ها اگر بتوانند خودشان را برای چنین نگرشی آماده کنند، فکر می کنم تحولی بزرگ در آموزش و پرورش کشور ما به وجود بیاید.
در دبستان ساعتی به نام زنگ کتابخانه داشتیم! این ساعت درسی در دل بسیاری از ما عشق و علاقه به کتابخوانی را کاشت و سبب برقراری ارتباط ما با کتابخانه شد. زنگ کتابخانه بعدازظهرها بود، گاه سرمان را روی میز می گذاشتیم و گوش می کردیم به داستانی که خانم معلم می خواند. در نیمه های داستان کتاب را کنار می گذاشت و می پرسید: "فکر می کنید آخرش چه می شود؟" و این سوال ما را به تخیل وامی داشت! زنگ کتابخانه به پایان می رسید و ما برای امانت گرفتن کتاب صف می کشیدیم و معمولا کتاب را برای مدتی کوتاه امانت می گرفتیم تا نوبت خواندن به همه برسد.
عطر نان و بابونه ی هفت گونه، عناوین کتاب هایی است که به خاطر دارم. حتی یادآوری نام آن ها هم برایم شیرین است. به گمانم برای بابونه ی هفت گونه نقاشی هم کشیدیم. این گونه شد که رقابت کتابخوانی در میان ما از کودکی شکل گرفت. اگر فیلم سینمایی مرتبط با کتابی به نمایش درمی آمد، توران خانم ترجیح می داد که پیش از دیدن فیلم کتاب را بخوانیم و بعد برای دیدن آن فیلم ما را به سینما می بردند. او می گفت که اول فیلم را ببینید دیگر نمی توانید برای داستان در ذهن تان تصویر سازی کنید. فیلم دکتر دولیتل و کارتون والت دیسنی را خوب به خاطر دارم. آن روزها ناگهان یک کتاب در مدرسه پر مشتری می شد. دست به دست شدن کتاب ها و در انتظار نوبت ماندن، فضای کتابخانه را پرهیجان تر می کرد. از میان کتابهای گوناگون، کتاب در جست و جوی فسیل زنده، تو هرگز نخواهی کشت، جاناتان مرغ دریایی و هم چنین کتاب های ژول ورن را به خوبی به یاد دارم.
زمانی که در کتابخانه اعلام شد که نویسنده ی قصه ی باغ مریم به مدرسه می آید، تقریبا همه مان کتاب را خواندیم و در روز موعود کف کتابخانه نشستیم. جای سوزن انداختن نبود. نویسنده ی کتاب را با پرسش هایمان بمباران کردیم!! او هم کم و بیش پاسخ داد ولی از مواجهه با این همه بچه که کتابش را خوانده بودند و سوال داشتند سخت متحیر شد.
روز چهاردهم فروردین، روز تولد هانس کریستیان اندرسن برای ما روز مهمی بود. هر کس یکی از کتاب هایش را که در ایام عید خوانده بود به مدرسه می آورد تا به مدارس محروم شهر تهران اهدا شود. این کتاب ها با کمک بچه ها بسته بندی می شدند و یک روز بعدازظهر نمایندگان منتخب دانش آموزان (که هر سال عوض می شدند) مهمان مدرسه ای محروم می شدند. در آن مدرسه که میزبان بچه ها و کتاب ها بود، هر دانش آموز به کلاسی می رفت و به تک تک بچه ها کتاب هدیه می داد. داستان کوتاه مورد علاقه اش را برای شان می خواند یا تعریف می کرد و به نوعی کتابخانه ی کلاس را برای شان افتتاح می کرد، به همین سادگی! برای ما بچه ها، این که جزو دانش آموزان منتخب روز اهدای کتاب به مدارس باشیم، از بالاترین افتخارات و لذت های دوران مدرسه بود. شاید به خاطر همین تجربه های متنوع، جذاب ترین رویدادهای مدرسه برای من اتفاقات کتابخانه بود. مهمانان کتابخانه هر یک برایم دریچه ای نو به جهان می گشودند، یک روز پسری ژاپنی، یک روز نویسنده ی کتابی که کتابش را خوانده بودیم و با او پرسش و پاسخ داشتیم، گاهی دانش آموزی از آن سوی جهان و گاهی نمایش فیلم در کتابخانه. برگزاری هفته ی کشورهای گوناگون نیز شیرین و هیجان انگیز بود. من آن قدر مشتری کتابخانه بودم که گاهی مربی مهربان کتابخانه برایم از خانه کتاب می آورد، کتاب هایی که در کتابخانه نبودند!
ما از کودکستان در هنر و به ویژه نقاشی، تقریبا از هر قیدی رها بودیم. خاطره ی شیرین من از کودکستان، نقاشی انگشتی است. آلبوم کارهای کودکستانم نشان دهنده ی تنوع فعالیت های نقاشی مان است. همه ی ابزارهای لازم نقاشی در کودکستان بود مانند لیوانی پر از مداد رنگی یا مداد شمعی، یا کاسه ای کوچک پر از نشاسته رنگی برای نقاشی انگشتی و گل و آب برای گل بازی. در آن زمان ما تراشه ی مدادمان را در سطلی جداگانه می ریختیم و با آن ها کلاژ درست می کردیم.
در دبستان، زنگ هنر از جذاب ترین ساعت ها بود. گاهی گروهی و گاهی فردی کار می کردیم. بعضی روزها زنگ هنر به موزه ی ایران باستان می رفتیم، موزه گردی یکی از خاطرات دل نشین دوران کودکی من است. به جز سفالینه های موزه یا طرح کاشی، به خاطر ندارم از روی مدل نقاشی کرده باشیم.
در زنگ هنر جلد کتاب داستان درست می کردیم یا خاطره ای را به تصویر می کشیدیم و هم چنین کار چاپی می کردیم. البته زنگ دیگری هم به نام کاردستی داشتیم و در آن ساعت به مهارت های دستی می پرداختیم مانند خیاطی و گل دوزی، جالب بود که گاهی پسرها هم پا به پای ما خیاطی می کردند. در کلاس کاردستی، کار با اره مویی و نجاری هم داشتیم که با نظارت معلم کاردستی مان انجام می شد.
گاهی نمایشگاه هایی از آثار هنری بچه ها (نقاشی و کلاژ) در گالری های خارج از مدرسه تربیت داده می شد و ما با والدین مان برای بازدید می رفتیم. دیدن نقاشی های مان بر دیوار گالری بزرگ ترها و البته راضی کردن آن ها برای رفتن به نمایشگاه، خیلی لذت بخش بود و تنظیم کردن وقت برای اینکه همزمان با دوست مان آن جا باشیم، خود ماجرایی بود!
بخش دیگر فعالیت های مدرسه ی فرهاد بود. یکی از اهداف آن تربیت گوش و صدا و ارتقای سلیقه موسیقیایی ما از طریق شنیدن سمفونی های مشهور، گوش دادن به داستان آن ها و آشنایی با بزرگان موسیقی بود. جمله ی "سرها روی میز" به خوبی به یادم هست. سرمان را روی میز می گذاشتیم و بخشی از یک قطعه موسیقی را می شنیدیم. معمولا شنیدن نام سمفونی مثلا پاستورال، کنجکاومان می کرد و با اشتیاق داستانش را از زبان معلم جوان مان می شنیدیم. آخرین بخش کلاس موسیقی که خیلی دوستش داشتیم، خواندن سرود بود که بیشتر به حالت کر و همسرایی انجام می شد. نت خوانی و نت نویسی هم بخشی از درس کلاسی بود. بچه ها در این کلاس به دقت رصد می شدند و به برخی از آن ها توصیه می شد که به یادگیری یک ساز، در بیرون از مدرسه بپردازند.
تربیت سلیقه ی فاخر موسیقیایی (به تعبیری)، در بسیاری از ما، یکی از نتایج اثربخش کلاس موسیقی بود، به طوری که بعدها، به هر موسیقی گوش نمی دادیم و هر نوع موسیقی راضی مان نمی کرد.
داستان آموزش هنر در مدرسه ی فرهاد بسیار مفصل است. در سال های آخر دبستان و به ویژه در دوره ی راهنمایی با معلم هایی کارآزموده تر مواجه شدیم، معلمانی که در انتخاب مسیر زندگی تحصیلی شماری از بچه ها بسیار تاثیر گذار بودند. هنوز هم که یاد آنان می کنم، حسی آمیخته با احترام و علاقه در من زنده می شود. روایت اغلب بچه های فرهاد از زنگ هنر که زمینه ساز ایجاد خودباوری و اعتماد به نفس در ما بود، جملاتی است مانند: "ما این کار را می کردیم؛ ما آن خلاقیت را داشتیم؛ ما مجسمه می ساختیم؛ ما نمایشگاه برپا می کردیم."
توران خانم در فصل چهاردهم کتاب "جست و جو در راه ها و روش های تربیت" تحت عنوان سرچشمه ی آفرینندگی، روند یافتن معلم های هنر را توضیح می دهد و از این معلم ها با عنوان "دانشجو-معلمان هنر" یاد می کند. زمانی که این فصل را خواندم متوجه شدم که چقدر پشت چیزهایی که در کلاس های هنر برای ما ساده و روان و در دسترس به نظر می رسید، فکر و حتی چانه و چالش بود.
نمره، رقابت
وقتی که وارد دبیرستان شدم اصطلاحاتی چون "شاگرد اول"، "ارشد کلاس" و "مبصر" برایم عجیب و نامانوس بود. "اول" یعنی چه؟ در کجا؟ مگر مدرسه میدان مسابقه است؟ مگر کلاس اول و آخر دارد؟ "ارشد" و غیر آن دیگر چیست؟ هیچ وقت در مدرسه ی فرهاد از رتبه و معدل در کارنامه خبری نبود. به خاطر ندارم برای معرفی بچه های خوب و موفق کسی سرصف مطرح شود، البته این مانع از آن نمی شد که بفهمیم تحسین یا دیده می شویم. حضورمان مهم بود، فقط جایزه نداشت! مثلا برای تشویق عمل درستی که انجام می دادیم، کاری یا مسئولیتی را به ما می سپردند. همین که برای رفتن سر کلاس کوچک ترها انتخاب می شدیم، همین که چون خوب شعر می خواندیم تشویقمان می کردند که "بیا در مسابقه شعرخوانی شرکت کن!"، همین که برای معرفی کتاب به بچه های محروم شهر تو را انتخاب می کردند یا می توانستی سر زنگ ریاضی به جای حضور کلاس، بروی دفتر مدیر و کمک کنی، نشان می داد که دیده شده ای. البته همچنان برای دل کوچک من جایزه مزه ی دیگری داشت، همان یک کتاب لاغر و کوچک، به ویژه اگر عبارت اول آن با خط توران خانم بود. حتی اگر ده نفر دیگر هم جایزه می گرفتند این سبب خوشحالی من می شد.
ارفاق و روند کردن نمره در مدرسه ی فرهاد راه نداشت. مسلما نمره ی بیشتر ما را شاد می کرد، اما برای نمره ی کم هم ماتم نمی گرفتیم. طیف نمرات خوب از نظر مدرسه 16 تا 20 بود. از طرفی میزان غصه خوردن احتمالی ما به ماده ی درسی بستگی داشت. برای بیشتر ما بچه های هنرمندی که در درس هنر می درخشیدند، محل غبطه بودند. کسی که زبانش خوب بود و در کلاس بالاتری زبان می خواند. کسی که در اغلب مسابقات ورزشی بیشترین امتیاز را می آورد هم، مجالی برای دیده داشت. خلاصه ریاضی و علوم هم درس هایی بودند هم وزن هنر، زبان و ورزش و به خلاف امروز فقط ریاضی و علوم معیار سنجش نبود.
کتابخانه مدرسه ی فرهاد با پنجاه جلد کتاب اهدایی دانش آموزان تشکیل شد و به تدریج توسعه یافت تا آن جا که در سال 1359، تعداد کتاب ها به هشت هزار جلد رسید. در این کتابخانه، علاوه بر کتاب، انواع تصاویر آموزشی، اسلاید، فیلم، روزنامه ی دیواری و... نیز وجود داشت. کتاب دار مدرسه تجارب خود را با خانم میرهادی در میان می گذاشت و این تجارب مورد ارزیابی قرار می گرفت و اصلاح می شد.
در شهریور ماه هر سال، خانم میرهادی همراه با کتاب دار مدرسه برنامه ی سالانه ی کتابخانه را پیش بینی و هدف گذاری می کرد. (برای هفته به هفته، کلاس به کلاس و پایه به پایه) ابتدای سال معلم ها از طریق کتاب دار از کتاب هایی که در زمینه ی دروس گوناگون مانند علوم، علوم اجتماعی و ادبیات وجود داشت مطلع می شدند و با توجه به آن ها برنامه ی درسی خود را غنی تر می کردند و دانش آموزان را نیز به مطالعه ی آن ها تشویق می کردند. علاوه بر کتاب دار، چند معلم کتاب خوانی نیز وجود داشت.
هفته ای یک بار (به مدت دو ساعت) دانش آموزان در بعد از ظهرها، ساعت کتاب خوانی داشتند. معلم های کتاب خوانی سر کلاس می رفتند، برای هر ماه یک نویسنده را انتخاب می کردند و آثار او را برای دانش آموزان می خواندند.
هر سال چند نویسنده، شاعر و تصویرگر برای آشنایی به مدرسه دعوت می شدند. برنامه ها در سالن اصلی و گاهی سر صف اجرا می شدند. این برنامه در معلمان و دانش آموزان انگیزه، شوق و علاقه ی بسیار ایجاد می کرد.
" برنامه منظم عادت دادن همه ی دانش آموزان به مطالعه ... زمینه دیگری برای فعالیت و تجربه بود که پس از چند سال کار منظم و بررسی نتایج سودمند آن به وزارت آموزش و پرورش ارائه شد".
معمولا دانش آموزان به اتفاق معلم خود و به صورت گروهی به کتابخانه می رفتند و کتاب دارها به آن ها در انتخاب کتاب کمک می کردند.
در زنگ انشا نیز، گاهی دانش آموزان کتاب ها را خلاصه می کردند و در کلاس می خواندند. خانم میرهادی نیز بعضی اوقات سر کلاس انشا می نشست و گوش می داد. خود وی نیز سر کلاس ها به دانش آموزان کتاب معرفی می کرد. علاوه بر او معلمان مدرسه نیز کتاب های مناسب را در کلاس به دانش آموزان معرفی می کردند.
به تدریج کتاب و کتاب خوانی بخش عمده ای از فعالیت معلمان و به ویژه دانش آموزان شد و در نهایت 95 درصد دانش آموزان مدرسه ی فرهاد و بیشتر معلمان آن کتاب خوان شدند.
درباره ی فضای شاد مدرسه ی فرهاد مطالب بسیار نوشته شده است، اما خواننده چه تعبیری از "شادی" می تواند داشته باشد، اگر نداند که این شادی با آموختن عجین بوده است؟ اگر از آموختن لذت نبریم، آیا آموختن یا مدرسه رفتن چیزی جز گذر بیهوده ی زمان و روزمرگی خواهد بود؟ اگر آموزش توام با لذت را به دانش آموزان نیاموزیم، توشه ی راه آینده ی آنان چه خواهد بود؟ وقتی که نیازهای دانش آموزان و معلمان درست سنجیده شوند؛ وقتی که دانش آموزان و معلمان آزاد باشند تا نیازهای آموزشی خود را درست به مدیر انتقال دهند؛ وقتی که مدیر هر آنچه در توان دارد برای مدیریت آموزش، و نه ریاست، به کار گیرد؛ وقتی مدیر مدرسه کتابخانه را قلب مدرسه گرداند؛ وقتی که معلم و کتابدار عاشق کتاب و کودک و آموزش و آزمودن باشند و زمینه را برای آموختن مهیا کنند، آیا آموزش چیزی جز لذت بردن خواهد بود؟ آنچه توران میرهادی آن را "هرم معکوس" مدیریت می نامید، و آن گونه عمل می کرد که برای معلم و دانش آموز لذت بخش بود.
یکی از روش هایی که در مدرسه ی فرهاد و کلاس های خانم سیما شالچیان در خاطرمان مانده، شیوه ای است همراه با کار گروهی، نظم، حضور و مطالعه و فیش برداری و مباحثه در کتابخانه، پروراندن توانایی بیان و پاسخ گویی به سوالات در جمع. اما چگونه؟
مثال: یکی از مقاطع تاریخی در درس تاریخ، سلسله ی هخامنشیان بود. عنوان و موضوع کار از جلسه ی قبل در کلاس مطرح می شد و هم زمان داوطلبان مطالعه روی مباحث گوناگون، پیش قدم می شدند. عناوین ریزتر میان داوطلبان تقسیم می شد. عناوینی مانند حدود و مرزهای کشور در دوران سلسله ی هخامنشیان، سرسلسله و جانشینان وی، راه های ارتباطی و چاپارها (پیک های ارتباطی)، جنگ ها، صلح ها، روابط با سایر تمدن ها و اقوام. پس از این مرحله داوطلبان راهی کتابخانه می شدند، کتابخانه ای با کتابداری عاشق چون خانم محبوبه نورصالحی. با راهنمایی ایشان بچه ها موضوعات طرح شده را مطالعه و یادداشت می کردند. فیش ها تهیه می شدند و یافته ها بحث و بررسی و جمع بندی می شدند. مسلما کمی هم کار فردی بود که باید در خانه انجام می شد. هفته ی بعد معلم درس تاریخ را با مقدمه ای درباره ی سلسله ی هخامنشیان آغاز می کرد. بعد داوطلبان یک به یک موضوع مورد مطالعه ی خود را در کلاس ارائه می دادند.
ارائه در کلاس شکل پیچیده ای نداشت؛ بچه ها نتایج مطالعات و مباحث خود را تعریف می کردند. تاکید بر تعریف بود و نه روخوانی. معلم مطالب مطرح شده را جمع بندی و سوالاتی را طرح می کرد تا این بار نه فقط داوطلبان، بلکه تمام کلاس جست و جو گر باشند. به این ترتیب تمام دانش آموزان کلاس درگیر آموختن می شدند. همه در تکاپوی آموختن بودند. این فقط صدای معلم نبود که در کلاس شنیده می شد. صداها، لحن ها، شیوه های بیان با موضوعات گوناگون و با بیان هر دانش آموز تغییر می یافت. این تغییرات به کلاس جان می داد. پرسیدن برای دانش آموزان عادت می شد و کسی از آن پرهیز نمی کرد. این شیوه ی کار برای درس های دیگر نیز به کار می رفت و لذت آموختن و پیشرفت، لذت مشترک بین دانش آموزان و معلمان بود.
درس تاریخ از نگاه ما زندگی رمزآلود اقوام بود. انگار با ماشین زمان به دو هزار و اندی سال قبل می رفتیم و به زندگی چاپارها سرک می کشیدیم.
تصاویر و حکاکی های سربازان خشایارشا بر در و دیوار تخت جمشید پیش چشمان ما زنده می شدند. موبدان و آتشکده ها با آتشی شعله ور، زنده و روشن جلوی چشمان مان جان می گرفتند. نان و ماست و پیاز خوردن یعقوب لیث صفاری بسیار شگفت انگیز بود. مگر می شد با نان و ماست و پیاز خوردن یعقوب لیث صفاری بسیار شگفت انگیز بود. مگر می شد با نان و ماست و پیاز خوردن جان گرفت و جنگید؟! کتاب سوزاندن مغول ها وحشتناک و دور از ذهن بود. این همه وحشیگری؟! تحت تاثیر شخصیت مهربان و وطن دوست کریم خان زند، آبادانی شیراز و باغ ارم، بازار و حمام وکیل، قرار می گرفتیم. با شخصیت اسطوره ای آریوبرزن هم ذات پنداری می کردیم. او فرماندهی شجاع بود که در برابر لشکر اسکندر مقدونی شجاعانه از میهن خویش دفاع کرده بود تا نام او، خواهرش یوتاب و سپاهش در تاریخ به عنوان یکی از چند ایستادگی انگشت شمار در برابر سپاه اسکندر باقی بماند. به او می بالیدیم. با پرواز تیر از چله رها شده آرش، کمان دار برگزیده ی سرزمین فریدون، ما هم انگار به پرواز می آمدیم و هیجان فرود تیر او را با تمام وجود حس می کردیم. هر چه بود، مرز جغرافیایی ایران را آن تیر مشخص می کرد! همه این شخصیت ها برای ما ستودنی بودند و می شد ساعت ها به تخیل درباره ی ویژگی های آن ها نشست و در فرصت های مطالعه ی شخصی زندگی، آنان را مرور کرد و بیشتر آموخت.
درس جغرافیا، سیر و سیاحت در نقشه های رنگی، دروازه ی ورود به تنوع زندگی مردم، شیوه های زیست، آداب و رسوم، خلق و خوی، آب و هوا و مراوده با همسایگان و دیگر ملل جهان بود.
در کتاب جغرافیا، وقتی که به درس آفریقا رسیدیم، مشاهده ی تصویر گردن های بسیار بسیار باریک شده ی زنان یک قبیله، لب های بسیار بسیار اغراق شده ی مردان قبیله ای دیگر، رنگارنگی پوشاک و آرایش سر و صورت دیگری، مواجهه با دنیایی دیگر بود. مطالعه لازم بود تا بفهمیم این انسان ها چرا چنین تغییراتی در ظاهر خود ایجاد می کردند؟ چه نیازهایی ایشان را وادار به چنین حرکاتی می کرد. باز هم کتابخانه پاسخگوی سوالات ما بود. زمانی که به استان های مختلف ایران می رسیدیم یکی از موضوعات تحقیق درباره ی آداب و سنن محلی، اعم از موسیقی، گویش، نوع پوشاک با توجه به دگرگونی آب و هوا و غذاهای محلی بود. شور و شوق دانش آموزان در برگزاری هفته ی استان با پوشیدن لباس محلی و ارائه خوراک و حتی اجرای رقص محلی در قالب نمایش دیدنی بود. برگزاری این مراسم هم برای ما و هم برای خانواده های ما لذت بخش بود، لذتی به یادماندنی همراه با آموزش و شادی.
وقتی که در کتاب جغرافیا به کوچ عشایر و روستانشینی و شهرنشینی می رسیدیم، یکی از کارهای مان ساختن ماکت چادرها یا خانه های روستایی اقلیم های گوناگون بود؛ خانه های گیلان با سقف شیب دار، خانه های کوهستانی و خانه هایی با حیاط مرکزی. چالش و شور و شوق ساخت ماکت خانه ها، تمام خانواده ها را در بر می گرفت. به درخواست توران خانم و تاکید معلم، پدران و مادران نباید در ساخت این ماکت ها به ما کمک می کردند. ولی تاب آوردن در مقابل این خواسته ی توران خانم سخت بود! پس با وجود تذکرها، گاهی پدران و مادران هم با شیطنتی کودکانه در ساختن چادرها و خانه ها پیش قدم می شدند. درست است که تلاش برای برآوردن خواسته ی توران خانم در کار بود، ولی مشارکت در ساخت هم، نوعی کار گروهی، شیطنت، بازی و بازگشت به دوران کودکی محسوب می شد که شاید در نظر کودکان از چشم معلم و توران خانم پنهان می ماند. ولی هنگام ارائه ی کارها برای تشکیل نمایشگاه در مدرسه، کارهایی که نشان از دخالت والدین داشتند، برای نمایش انتخاب نمی شدند. پس معیار فقط ساختن نبود، صداقت شرط بود، توانمند شدن دانش آموز در ابعاد گوناگون، مطالعه، درک مطالب، انتخاب درست مصالح، به کارگیری لامسه و دست و ذهن و دخیل ساختن تمام اینها در امر ساختن بود، یعنی توانایی های کودکان از چند وجه به کار گرفته می شد.
با دانش امروز می دانیم که چند وجهی بودن آموزش در درونی سازی و به یاد ماندن اطلاعات موثر است و آموزشی عجین با شادی، کنجکاوی و شوق بیشتر برای افزودن به اطلاعات کسب شده را به همراه می آورد. آنچه فضای شاد مدرسه ی فرهاد داشت، شادی آموختن نیز بود، آموختن با شیوه های خلاق و متنوع. تلفیق این شیوه ها نه تنها برای دانش آموزان و معلمان کسل کننده نبود، بلکه اشتیاق ایشان را در سال های بعد و بعدتر همچنان روشن نگه می داشت. به این ترتیب ساعت های سپری شده با درس های تاریخ و جغرافیا دیروز و کتاب های تاریخ و جغرافیای امروز هنوز برای ما شیرین و آموزنده اند. آموختن از گذشته را چراغ راه آینده دانستن، با از بر کردن و محفوظات گذرا امکان پذیر نیست. شور و شوقی لازم است تا در فضای مدرسه و میان تمام اعضای تشکیل دهنده ی مدرسه؛ این نوع آموزش انجام پذیرد.
اغلب دانش آموختگان مدرسه ی فرهاد به جغرافیای طبیعی، حفاظت از محیط زیست و حیوانات، پوشش گیاهی و تنوع جانوری توجه ویژه دارند و نهایت تلاش خود را در حفظ و احیای منابع طبیعی کشور خود به کار می برند. کسانی که به گذشته ی میهن خویش نه تنها مباهات می کنند، بلکه برای ساختن آینده ی آن در کنار دیگر هموطنان خویش تلاش می کنند و به یاد دارند که اشتباهات پیشینیان را تکرار نکنند و در راه اعتلای اهداف کشور گام بردارند. آموزش به همراه "شادی و عشق و همکاری" نقشی اساسی در ذهن دانش آموزان مدرسه ی فرهاد دارد، نقشی به زیبایی حکاکی های تخت جمشید، به استواری کوه های فلات ایران و به گستردگی دشت های زیبایش.
سیستم اداره مدرسه فرهاد به صورت هرمی نبود. کسی دستور نمی داد. تصمیمات به صورتی جمعی گرفته می شد و من مجری بودم و می بایستی امکانات اجرای آن تصمیمات را فراهم می کردم. ما در واقع به صورت شورایی اداره می شدیم. شورای مربیان برای مسائل پیش از دبستان تصمیم می گرفت. شورای آموزگاران برای مسائل دبستان و شورای دبیران راجع به مسائل مدرسه راهنمایی تصمیم گیری می کرد. اینها برنامه سالیانه شان را به من می دادند و من می دانستم که فلان کلاس احتیاج به فلان چیز دارد. یعنی معلمان مدرسه فرهاد احساس می کردند که کار مشترک سازنده می کنند و این راضی شان می کرد. خیلی راحت تجربه هایشان را با هم سهیم می شدند و خیالشان هم از لحاظ مدرسه راحت بود. حتی یک گزارش از مدرسه ما به آموزش و پرورش نرفت. یعنی معلم ها می دانستند که رابطه با آموزش و پرورش را من تنظیم می کنم و آن ها به راحتی می توانستند کار خودشان را انجام دهند. احساس می کردند که دائما در حال یادگیری اند و دائما با بچه ها یاد می گرفتند، بچه ها کتاب درسی می نوشتند و مدرسه را اداره می کردند. نهایتا فضایی شده بود که همه ما شاگرد بودیم.