شاه (عنوان)
تاریخچه

فرمانروایان ماد واژۀ خَشایَثی یَه (xsăyathya) را به معنای «شاه» و خَشایَثی آنام (xshăyathyănăm) به معنای «شاهِ شاهان» یا «شاهنشاه» به‌کار برده‌اند. کوروش بزرگ بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی و جانشینان وی نیز این عنوان را به‌کار برده‌اند. شاهان هخامنشی عنوان خویش یعنی خشایَثِیَه (Khshayathia) را از واژهٔ خشای گرفته‌اند. کتیبه‌های برجای‌مانده از دوران هخامنشی، به‌ویژه کتیبۀ داریوش اول، کاربرد شاه یا شاهنشاه را نشان می‌دهد. عرف چنین بود که تنها فرمانروایانی که بر تمامی ایران زمین حکومت می‌کردند را شاهنشاه می‌خواندند. شاهان هخامنشی در کتیبه‌های خویش، خود را خَشایَشی دَهیو یعنی «شاه سرزمین‌ها» می‌خواندند. همچنین، واژۀ شاه شاهان لقب حاکمان آشور و یا اورارتو بود که برخی از پژوهشگران احتمال داده‌اند ایرانیان این لقب را از شاهان اورارتو وام گرفته باشند. در آثار دورهٔ اشکانیان (حکومت: ۲۴۷ پ.م–۲۲۴) و ساسانی (حکومت: ۲۲۴–‌۶۵۱) نیز واژه‌های شاه و شاهنشاه همواره استفاده شده و همچنین، عنوان شاه پیوسته برای شاهان و شاهزادگان اشکانی و ساسانی نیز به‌کار می‌رفته است. بر درهم‌های ساسانی به خط پهلوی، نام و لقب شاهنشاه را در روی سکه ضرب و در پشت سکه نیز نام شاهنشاه را مجدداً ضرب می‌کردند.
پس از فتح ایران به دست مسلمانان، لقب شاه متروک ماند و جز برای چند سلسلۀ محلی کم‌اهمیت به‌کار نرفت. در صدر اسلام، سنت عربی و اسلامی مفهوم و کارکرد شاه یا شاه شاهان را برنمی‌تابید و حتی احادیثی از قول پیامبر اسلام نقل می‌شد که: «بدترین مردمان کسی است که خود را شاهنشاه یا مَلِک‌المُلوک یا مَلِک‌الأملاک بخواند؛ زیرا تنها خداست که مَلِک است.» با این همه، برخی نویسندگان مسلمان دستیابی معاویة بن ابی‌سفیان را به حکومت، نماد آغاز دوران ملوکیت یا پادشاهی پس از پیامبر و خلفای راشدین به‌شمار آورده و گاه احادیثی نه چندان محکم از قول پیامبر در این زمینه نقل کرده‌اند.
با سقوط شاهنشاهی ساسانی، تلاشی برای احیای لقب و مقام شاه صورت نگرفت. عباسیان نیز، بااینکه از بسیاری از آداب و رسوم درباری ایران تقلید می‌کردند، خود را خلیفه می‌نامیدند نه شاه. طاهریان نیز خود را مدافعان اسلام و حافظان فرهنگ عربی بر می‌شمردند و سامانیان نیز به‌رغم حمایت از فرهنگ و زبان فارسی، حامیان خلافت عباسی باقی ماندند؛ هر چند برتولد اشپولر معتقد است که بنا بر گواهی اسناد، سامانیان هم لقب «شاهنشاه» داشته‌اند. می‌توان گفت که برای نخستین‌بار این آل‌بویه بود که به نحو مؤثری بر احیای پادشاهی ایرانی و احیای لقب شاه و شاهنشاه همت گمارد. با این همه، در اینکه کدام حاکم بویی برای اولین‌بار رسماً این لقب را به‌کار برد اختلاف نظر وجود دارد.
پس از آل‌بویه، شاه لقب رایج حکام مسلمان شد و نه فقط در میان ایرانیان که در میان بسیاری از حاکمان شرقی به‌کار رفت. اما این فرمانروایان عموماً اصطلاح «شاه» را صرفاً به عنوان یکی از القاب حکومتی و فارغ از دلالت‌های پُرشکوه و پُرطمطراق پیش از اسلام آن استفاده می‌کردند. عنصری در مدح سلطان محمود غزنوی که لقب رسمی‌اش سلطان بود، پس از فتح سومنات هند، او را شاه خطاب ‌کرد. سلجوقیان نیز لقب شاه و شاهنشاه را از آل‌بویه اخذ کردند. سلجوقیان روم هم لقب شاه داشتند و لقب بسیاری از سلجوقیان کرمان نیز شاه بود. ایوبیان هم لقب شاهنشاه را به‌کار می‌بردند و خلیفه ناصر در سال ۶۰۴ ه‍.ق در مراسم انتصاب ملک عادل، او را با هر دو واژۀ عربی و فارسی شاهنشاه و ملک‌الملوک خطاب قرار داد. دیگر حاکمان ایوبی مصر و شام نیز از لقب شاه بهره می‌بردند. در دیاربکر و ارمنیه نیز لقب شاه کاربرد فراوان داشت. این لقب در عصر ممالیک یکی از القاب اختصاصی سلطان و ملوک بزرگ به‌شمار می‌رفت.
تأثیر کاربست این لقب چندان پُرهیمنه بود که هولاکو خان مغول نیز در مکاتبۀ ۶۵۷ ه‍.ق خویش با ملک ناصر، حاکم حلب، خود را شاهنشاه روی زمین ‌خواند. در دوران پسامغول نیز حاکمان سلسله‌های کوچک و بزرگی چون آل‌مظفر، آل‌اینجو، جلایریان و یا قراقویونلوها نیز این لقب را به‌کار می‌بردند. با این همه، این صفویان (حکومت: ۱۵۰۱–‌۱۷۳۶) بودند که با اهمیت و دلالتی ویژه، لقب شاه را به‌کار بردند و تا قرن‌ها بعد آن را لقب خاص و ممتاز حکومتگران بر فلات ایران قرار دادند. بنیاد‌گذار این سلسله شاه اسماعیل یکم، مرشد کامل و مورد ارادت صوفیان بود که نسبش به ائمۀ معصومین نیز می‌رسید. با این حال، شاهان صفوی به‌رغم کاربرد رسمی لقب شاه بر سکه‌هایشان، واژۀ سلطان را نیز به تنهایی یا با صفاتی دیگر به‌کار می‌بردند.
سلاطین دهلی این لقب را بسیار به‌کار می‌بردند. برخی از امراء و سلاطین در سلطان‌نشین بنگال (حکومت: ۵۹۴–‌۹۸۴)، سلطان‌نشین کشمیر (حکومت: ۷۳۹–‌۹۹۶)، سلطان‌نشین گجرات (حکومت: ۸۰۶–۹۸۰)، سلطان‌نشین معبر (حکومت: ۷۳۴–‌۷۷۹)، عادل‌شاهیان بیجاپور (حکومت: ۸۹۵–‌۱۰۹۷)، نظام‌شاهیان احمدنگر (حکومت: ۸۹۵–‌۱۰۴۶)، عمادشاهیان بیدر (حکومت: ۸۶۹–‌۹۸۲) و گورکانیان هند (حکومت: ۹۳۲–‌۱۲۷۴) نیز لقب شاه داشته‌اند. حاکمان اندونزی، سلاطین آچه و حاکمان مالزی نیز در موارد بسیاری خویش را شاه خوانده‌اند.
با روی کار آمدن قاجاریان (حکومت: ۱۷۹۶–‌۱۹۲۵) استعمال القابی چون «اعلی‌حضرت ذی‌شوکت» یا «اعلی‌حضرت اقدس شاهنشاهی» یا کاربرد جمله معترضۀ «روحنا فداه» پس از لقب شاه را می‌توان نشان تأکید بر جنبۀ قدسی نظام شاهنشاهی به‌شمار آورد. وقوع نهضت مشروطه تسلط سیاسی شاه را محدود کرد و از جایگاه قدسی آن بسیار کاست. رضاخان میرپنج نیز که در سال ۱۳۰۴ خورشیدی آخرین سلسلۀ پادشاهی ایران یعنی دودمان پهلوی (حکومت: ۱۹۲۵–‌۱۹۷۹) را تأسیس کرد، در سیاست‌های خود نشان داد که شاه فقط از جایگاهی سیاسی برخوردار است و نه قدسی. در دیگر نقاط جهان اسلام نیز لقب شاه، با دلالت‌هایی گاه مشابه و گاه متفاوت با ایران، تا مدت‌ها استفاده شده است. آخرین شاه ایران محمدرضا پهلوی بود که از سال ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ بر ایران پهلوی سلطنت کرد.
انقلاب ۱۳۵۷ نقطهٔ پایانی بر کاربرد رسمی عنوان «شاه» در ایران بود. در جریان انقلاب اسلامی حکومت پهلوی سقوط کرد و با نظام جمهوری اسلامی جایگزین شد.