مجلس جمهوری دموکراتیک آذربایجان
تاریخ و پیدایش

در مجمع ماورای قفقاز به تاریخ ۲۸ ماه مه سال ۱۹۱۸ فراکسیون مسلمان خود را به عنوان شورای ملی آذربایجان اعلام کرد. بدین وسیله، در واقع نخستین مجلس آذربایجان تأسیس و نخستین جمهوری مجلسی پایه‌گذاری شد. همان‌طور که در اعلامیه استقلال بیان گردید: «تا زمان تشکیل مجلس مؤسسان، شورای ملی منتخب مردم و نیز دولت موقت که در برابر شورای ملی مسئول است، رهبری آذربایجان را برعهده دارد». در تاریخ ۱۷ سپتامبر سال ۱۹۱۸، سه ماه پس از تشکیل دولت فتحعلی‌خان خویسکی، دولت جمهوری خلق آذربایجان به باکو انتقال یافت و شهر باکو به عنوان پایتخت اعلام گردید. روز ۹ نوامبرهم پرچم ملی جمهوری خلق آذربایجان با پرچم سه رنگی دارای تصویر هلال و ستاره هشت گوشه عوض شد. کار آبادانی و سازندگی در حوزه‌های مختلف عرصه سیاسی- اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بیش از پیش گسترش یافت. دولت فتحعلی‌خان خویسکی که متعهد به اصول و موازین حقوقی نظام جمهوری مجلسی بود، در عین حال، مقدمات تشکیل مجلس مؤسسان را فراهم ساخت. برای این منظور یک کمیسیون ویژه تشکیل شد. هنوز از مصوبه مورخه ۱۷ ژوئن ۱۹۱۸ شورای ملی ۶ ماه نگذشته بود، به تعبیر درست، در حالی که دولت به تنهایی اختیار ادامه قدرت و مدیریت را داشت، ولی با ابتکار و درخواست فتحعلی‌خان خویسکی، شورای ملی آذربایجان از تاریخ ۱۶ نوامبر ۱۹۱۸ جنبش خود را از سرگرفت. با پیشنهاد فتحعلی‌خان خویسکی، رئیس دولت، شورای ملی آذربایجان عهده‌دار تشکیل مجلس مؤسسان گردید.
در جلسه مورخه ۱۹ نوامبر ۱۹۱۸ شورای ملی آذربایجان به ریاست محمدامین رسول‌زاده، تصمیمات فوق‌العاده مهمی در تاریخ مجلستاریسم آذربایجان به تصویب رسید. علی‌رغم اینکه جمهوری خلق آذربایجان در آن زمان در شرایط بسی دشوار و پیچیده فعالیت می‌کرد، راه پیشرفت کاملاً دموکراتیک را در پیش گرفت. در همان جلسه مورخه ۱۹ نوامبر مقرر گردید که همه ملت‌های ساکن در قلمرو حکومت باید در مجلس نماینده داشته باشند.
براساس آمار وقت تقویم قفقاز، جمعیت این سرزمین‌ها ۲٫۷۵۰٫۰۰۰ نفر بود که از این تعداد ۱٫۹۰۰٫۰۰۰ نفر شامل مسلمانان، ۵۰۰٫۰۰۰ نفر ارامنه و ۲۳۰٫۰۰۰ نفر روس بود. بااحتساب یک نماینده در ازای هر ۲۴ هزار نفر، می‌بایست مسلمانان ۸۰، ارامنه ۲۱ و روس‌ها ۱۰ نماینده معرفی نمایند. تصمیم به تشکیل مجلس آذربایجان با تعداد ۱۲۰ نماینده گرفته شد و طبق قانون، می‌بایست از مجموع ۲۱ نماینده ارمنی منتخب مجلس، ۸ نفر از کمیته ارمنی گنجه، ۸ نفر از شوشی و ۵ نفر نیز از باکو انتخاب شوند. قرار بود شورای ملی روس از بین جمعیت روس‌های ساکن باکو- ۱۰ نماینده، از سازمان ملی جمعیت آلمان- یک نماینده، از شورای ملی یهودی- یک نماینده، از کمیته گرجی- ۱ نماینده و از کمیته لهستانی- یک نماینده معرفی کنند. علاوه براین، در قانون فوق همچنین حضور سه نفر از طرف شورای سازمان تعاونی باکو و دو نفر از سوی سازمان صنایع و تجارت باکو در مجلس جمهوری خلق آذربایجان مدنظر بود. اعضای مجلس دارای مصونیت بودند.
بموجب مصوبه جلسه مورخه ۱۹ نوامبر ۱۹۱۸، شورای ملی آذربایجان، ۴۴ نماینده ترک و مسلمان که در اواخر سال ۱۹۱۷ به مجلس مؤسسان سراسر روسیه راه یابند، مستقیماً جزو اعضای مجلس جدید بودند. مابقی ۳۶ نماینده و نمایندگان سایر اقوام قرار بود مجدداً انتخاب شوند و تشکیل مجلس جدید در تاریخ ۳ دسامبر ۱۹۱۸ به پایان رسد.
همان‌طور که دیده می‌شود، با وجود گذشت یک سال و نیم از قتل‌عام ماه مارس سال ۱۹۱۸، راه حضور ۲۱ نماینده ارمنی در مجلس آذربایجان هموار می‌شود. این اقدام تاریخی که در آن شرایط حساس صورت گرفت، دلیل روشن بر ماهیت دموکراتیک مردم آذربایجان و احترام عمیق آنان به حقوق بشر است. در راستای تشکیل مجلس جمهوری دموکراتیک آذربایجان؛ از سوی شورای ملی آذربایجان پیام محمد امین رسولزاده رئیس این شورا تحت عنوان (خطاب) "به تمام مردم آذربایجان!" با امضای شخص وی در زبان‌های آذربایجانی و روسی به تاریخ ۲۹ نوامبر ۱۹۱۸ مندرج گردید. در این پیام آمده است:
مردم! شورای ملی آذربایجان که با لحاظ شرایط فوق‌العاده جنگ و دوران انقلاب تعطیل شده بود، با اقتضاء زمان بار دیگر در باکو پایتخت آذربایجان گردهم آمد. نخستین قانون مصوب شورای ملی، اقدامی در راستای تغییر و تحول این شورا که صرفاً مخصوص مسلمانان آذربایجان بود، از نوع ملی به نوع رسمی (دولتی) تبدیل گردید. شورای ملی حسب تصویب قانون مورخ روز ۱۹ ماه جاری، تا تاریخ ۳ دسامبر تبدیل به مجلس مبعوثان (مجلس) ۱۲۰ نفره خواهد شد. علاوه بر جذب نمایندگان سایر اقوام اقلیت در این مجلس، وکلای ملت از سایر مناطق کشور نیز دعوت شده‌اند. مجلس مبعوثان که به این صورت شکل خواهد گرفت، تا زمان تشکیل مجلس مؤسسان آذربایجان که در آینده با روش انتخابات عمومی صورت خواهد گرفت، صاحب مملکت ما خواهد بود، سرنوشت آن را حل و حکومت آن را تشکیل و از منافع آن دفاع خواهد کرد… بیایید دشمنی و اختلاف را که به جز فاجعه و بدبختی چیزی به ما نمی‌دهد، کنار بگذاریم. تاریخ مقرر کرده تا ما در کنار هم زندگی کنیم. جهت تحمل (سختی‌ها و راحتی‌های) زندگی جدید، باید زندگی خود را برپایه معیارهای عقلانی و انسانی تشکیل و به هم دیگر ارج نهیم و احترام بگذاریم. با وجود تفاوت‌های ملی و مذهبی، همه شهروندان آذربایجان فرزندان یک میهن هستند. آن‌ها جهت تشکیل زندگی مشترک در میهن عمومی و رسیدن به سعادت خود، باید به یکدیگر کمک و از یکدیگر حمایت کنند.
در تاریخ ۷ دسامبر ۱۹۱۸ در ساعت ۱۳:۰۰ مراسم باشکوه افتتاح مجلس آذربایجان در ساختمان مدرسه دخترانه سابق مخصوص حاج زین العابدین تقی اف واقع در خیابان نیکولایف (ساختمان انستیتوی نسخ خطی «فضولی» فعلی) برگزار شد. این نخستین مجلس شکل یافته براساس اصول کاملاً دموکراتیک آن دوران در بین کشورهای اسلامی مشرق زمین بود. در مراسم افتتاحیه مجلس، محمد امین رسول زاده رئیس شورای ملی آذربایجان به سخنرانی مفصل پرداخت.
با پیشنهاد فراکسیون «مساوات»، آقایان علیمردان بیگ توپچوباش اف به ریاست مجلس و حسن بیگ آقایف نیز به عنوان معاون نخست وی انتخاب شدند. بعلت مسافرت توپچوباش اف به پاریس جهت شرکت در کنفرانس صلح، اداره فعالیت مجلس به حسن آقایف محول گردید. در اولین جلسه مجلس، استعفای دولت فتحعلی خان خویسکی تأیید شد و تشکیل دولت جدید مقرر گردید. تشکیل حکومت جدید مجدداً به فتحعلی خان خویسکی واگذار شد.
در تاریخ ۲۶ دسامبر ۱۹۱۸ فتحعلی خان خویسکی برنامه خود را در مجلس اعلام و هیئت دولت جدید را جهت تأیید معرفی نمود. برنامه دولت از سوی مجلس تأیید و به دولت جدید خویسکی اعتماد شد.
یکی دیگر از پندهای بسی مهم تاریخ مان در دوران آغاز فعالیت مجلس آذربایجان این است که با وجود اختصاص ۲۱ کرسی به ارامنه و ۱۰ کرسی به روس‌ها در مجلس آذربایجان توسط رهبران جمهوریت و همه مردم، آن‌ها در مراسم افتتاح مجلس شرکت نکردند. شورای ملی روس باکو در حالی که هیچگونه حق معنوی برای سخنرانی از سوی مردم روس آذربایجان نداشت، تصمیم به عدم شرکت در مجلس اتخاذ می‌نماید. آن‌ها سعی در اثبات این موضوع داشتند که آذربایجان با اعلام استقلال خویش، خلاف «ایده روسیه واحد و تقسیم ناپذیر» عمل کرد. گویا حضور شورای ملی روس در مجلس و دولت، بمنزله «به رسمیت شناختن جدایی آذربایجان از روسیه» تلقی می‌شد که این هم راه به رسمیت شناخته شدن آذربایجان در جامعه جهانی را همورا می‌کرد. تصمیم شورای ملی روس برخلاف نظر اهالی روس بود که از تشکیل مجلس آذربایجان و حضور نمایندگان خود در آنجا حمایت می‌کردند. به‌طوری‌که «انجمن روسی-اسلاوی» فعال در باکو ضمن مراجعه به محمد امین رسولزاده رئیس شورای ملی آذربایجان، خواهان اجازه ورود به مجلس کشور برای شرکت در «امر ساماندهی فعالیت‌های تشکیل دولت» شدند.
ارامنه نیز که در آن زمان توان تحمل استقلال آذربایجان را نداشتند، از شورای ملی روس حمایت نموده و مدتی در جلسات مجلس شرکت نکردند.
تاکتیک عدم شرکت ارمنی‌ها در مجلس آذربایجان بیش از دو ماه طول می‌کشد. سرانجام آن‌ها نیز تصمیم به شرکت در مجلس می‌گیرند. آن‌ها اقدام به تشکیل دو فراکسیون- ارمنی و «داشناک سوتیون» در مجلس آذربایجان می‌نمایند. فعالیت‌های بعدی آنان در مجلس نشان داد که دلیل اصلی شرکت ارامنه در مجلس آذربایجان نه برای خدمت به تشکیل نظام دولتی آذربایجان و توسعه اقتصاد و فرهنگ آن، بلکه به دست آوردن تریبون جدید جهت مسایل تبلیغ ایده‌های شووینیستی و جدایی طلبانه «ارمنستان بزرگ» بود.
علاوه براین، فعالیت ۱۱ فراکسیون و گروه در مجلسی که قدرت عالی در کشور را تحت کنترل داشته و تعدادشان به ۱۰۰ نفر نمی‌رسید، نیز در یک شرایط کاملاً دشوار بین‌المللی و داخلی مانع جدی در امر برقراری فعالیت دولت بود. فراکسیون‌ها و گروه‌های مختلف غالباً منافع محدود خود را مقدم بر منافع ملی داشتند. به‌طور مثال، بلوک سوسیالیستی پشت پرده «دفاع از منافع تهیدستان»، به طول مداوم الحاق آذربایجان به روسیه شوروی را تبلیغ و موفق به اتخاذ تصمیم مبنی بر ایجاد نمایندگی دیپلماتیک در روسیه شوروی گردید و سرانجام، از مداخله ارتش سرخ به کشور حمایت نمود که این هم اساساً چیزی جز توطئه علیه جمهوری دموکراتیک آذربایجان نبود.
مجلس آذربایجان از نخستین روز تأسیس، امور خود را براساس اصول سازمانی مخصوص جمهوری‌های دموکراتیک تشکیل می‌دهد. همچنین باید توجه داشت، اگرچه در قانون تشکیل مجلس ۱۲۰ نفره بودن هیئت مجلس در نظر گرفته شده بود، ولی به دلایل مختلف هرگز این تعداد نماینده در مجلس حضور نیافته بود.
با این وجود، مجلس جمهوری خلق آذربایجان با تجربه دولتمداری مستقل، مصوبات قانون و تصمیمات در سطح عالی در طول فعالیت خود، از جمله در دوران فعالیت بی‌وقفه ۱۷ ماهه اثرات عمیق و غنی در تاریخ نظام دولتی آذربایجان، به ویژه در تاریخ فرهنگ مجلس بر جای گذاشته است.
در نخستین نشست‌های مجلس آذربایجان فراکسیون‌ها و گروه‌های حزبی فعال در مورد برنامه‌های فعالیت خود بیاناتی صادر می‌کنند. در این بیانات یک هدف عمومی جالب توجه بود؛ حفظ استقلال و تمامیت ارضی و حقوق ملی و سیاسی جمهوری دموکراتیک آذربایجان جوان، برقراری و تقویت روابط دوستانه مردم و حکومت با سایر ملت‌ها و دولتها، بخصوص کشورهای همسایه، انجام اصلاحات اجتماعی، برقراری نظام دولتی قانونمدار و دموکراتیک، انجام اصلاحات اجتماعی فراگیر و تشکیل ارتش قابل دفاع از کشور.