پروتوفمینیسم
ایران

جریان‌های فعال زنان در دوره جنبش مشروطه شکل گرفت، که چند دهه پس از شکل‌گیری فمینیسم موج اول بود. در این دوره انجمن‌های سری و نیمه‌سری زیادی در ایران به وجود آمدند و انجمن‌های زنان نیز به‌طور مخفیانه شکل گرفتند که در جنبش مشروطه شرکت می‌کردند و بعدها، در سال‌های پس از تشکیل مجلس و جنگ جهانی دوم سازمان‌هایی تأسیس شدند که به حقوق زنان می‌پرداختند.
تا سال ۱۲۵۰ هیچ مسلمانی به مدارس جدید وارد نمی‌شد، اما در این سال، یعنی زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار که در سخنرانی خود از این مدارس حمایت کرد. پس از آن بود که تعدادی از دختران ده الی پانزده ساله وارد مدارس دخترانه جدید شدند.
پایه دیگر بحث مسائل زنان را باید در اعزام دانشجو به خارج پیگیری کرد. این دانشجویان در کشورهای اروپایی متوجه فضای جدیدی می‌شدند که نظم دقیقی را ایجاد می‌کرد، اما در ایران وضعیت آشفته حکومت قاجار به جدایی بخش‌هایی از کشور در زمان فتحعلی‌شاه و ناصرالدین‌شاه منجر شده بود. آن‌ها در بازگشت به ایران، بنیان‌گذار جریان‌هایی مانند لژهای فراماسونری می‌شدند. در زمان ناصرالدین‌شاه؛ گروهی از تحصیل‌کردگان غرب در زمان ناصرالدین‌شاه برای تأسیس چنین لژها و انجمن‌هایی درخواست مجوز کردند که با مخالفت روبه‌رو شدند و در نتیجه به فعالیت‌های زیرزمینی روی آوردند. برخی از زنان نیز عضو این انجمن‌ها بودند یا دست‌کم در آن‌ها رفت‌وآمد می‌کردند؛ برای مثال دو تن از دختران ناصرالدین‌شاه عضو انجمن اخوت، که گرایش‌های صوفیانه داشت، بودند. کسانی هم بودند که گرایش فراماسونری داشتند. این در حالی بود که این مسئله در آن زمان اصلاً معمول نبود. آن‌ها بی‌حجاب در جلسه‌های این انجمن‌ها حاضر می‌شدند. یکی از کسانی که اولین انجمن زنانه را راه‌اندازی کرد، «محترم اسکندری» بود. پدر اسکندری از مؤسسان اولین لژهای فراماسونری بود. محترم اسکندری در دوره جوانی به این انجمن‌ها رفت‌وآمد می‌کرد و در بحث‌هایی که دربارهٔ جوامع مدرن و مسائل زنان مطرح بود شرکت می‌نمود.
همچنین جریان بابیت در طی تاریخ، خود را جریان روشنفکری معرفی می‌کرد و کسانی که بعداً جزو فعالان زنان بودند مانند «صدیقه دولت‌آبادی» ــ که وصیت کرده بوده هیچ نمازخوان و باحجابی حق ندارد بالای سر جنازه او بیاید ــ به بابیت گرایش داشته‌اند.
همچنین جریان بابیت و بهائیت عامل مهمی در بررسی تحولات مسائل زنان پس از مشروطیت محسوب می‌شود؛ زیرا با زیر سؤال بردن احکام شرعی، رابطه میان زن و مرد را به چالش کشید و پس از برقراری نظام مشروطیت بعضی از زنان پیرو بهائیت مانند «طائره خانم» (خانم دانشمند) در نشریات قلم می‌زدند و احکام شرعی را زیر سؤال می‌بردند. صدیقه دولت‌آبادی، که وصیت کرده بوده هیچ نمازخوان و باحجابی حق ندارد بالای سر جنازه او بیاید نیز به بابیت گرایش داشته است.
عامل دیگر جریان روزنامه‌نگاری است که آن را هم روشن‌فکران از فرنگ‌برگشته پایه‌گذاری کردند. اولین نشریه ایرانی نشریهفارسی‌زبان عهد محمدشاه قاجار بود که کاغذ اخبار نام داشت و میرزا صالح شیرازی، که تحصیل‌کرده اروپا بود، در سال ۱۲۱۶ (۱۸۳۷ میلادی) آن را منتشر کرد؛ البته او پس از مدتی به‌دلیل فعالیت‌های سیاسی‌اش کشته شد. پس از آن امیرکبیر در سال ۱۲۲۸ به انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه دست زد. اولین نشریه زنان به نام «دانش» در سال ۱۲۸۹ (۱۹۱۰ میلادی)، یعنی پس از برقراری نظام مشروطیت ــ تقریباً بیست سال پس از تولد اولین نشریه زنانه در اروپا (به‌سال ۱۸۹۰ میلادی در آلمان) ــ منتشر شد. مسئولیت این نشریه را همسر دکتر کحّال، که از فرنگ برگشته بود، برعهده داشت. او ایده‌های خود را به وسیله این نشریه بیان می‌کرد؛ در واقع در این روزنامه‌ها قشر تحصیل‌کرده دیدگاه‌های خود را نشر می‌دادند.
کریستین دو پیزان در حال سخن‌رانی برای گروهی از مردان.
تصویر مدرن از ایندیانا جولیانا.
پروتوفمینیست سور خوانا اینس د لا کروز در سال ۱۷۷۲ به تصویر کشیده شد.
سوزاندن جادوگران
اِنی کِنی و کریستابل پَنک‌هِرست در کمپینی برای حق رأی زنان
صدیقه دولت‌آبادی، از نخستین فعالان حقوق زنان در ایران و بنیان‌گذار نخستین نشریه زنان به زبان فارسی