دبیرکل حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی
پیشینه

پیش از انقلاب اکتبر، وظیفه دبیری حزب عمدتاً بر عهده یک بروکرات بود. پس از تسخیر قدرت توسط بلشویک‌ها، منصب دبیر مسئول در ۱۹۱۹ برای انجام کارهای اداری تأسیس گشت. همین‌طور پس از پیروزی بلشویک‌ها در جنگ داخلی روسیه، منصب دبیرکل در ۱۹۲۲ توسط ولادیمیر لنین و با هدف این‌که صرفاً یک دفتر اداری و انضباطی باشد، ایجاد شد. وظیفه اصلی آن تعیین ترکیب اعضاء و مناصب در درون حزب بود. همچنین دبیرکل بر ضبط وقایع حزب نظارت داشت و مأمور بود تا رهبران و اعضاء را در جریان فعالیت‌های حزب قرار دهد.
لنین هنگام تشکیل کابینه خود، ژوزف استالین را به‌عنوان دبیرکل منصوب کرد. استالین طی چند سال بعد توانست از اصول سانترالیسم دموکراتیک برای تبدیل سمت خود به رهبر حزب و در نهایت رهبر اتحاد جماهیر شوروی استفاده کند. تروتسکی نیز انتصاب خود را به توصیه اولیه گریگوری زینوویف نسبت داد. از جهتی، این دیدگاه توسط چندین مورخ تأیید شده است. به‌گفته مورخ روس وادیم روگووین، انتخاب استالین به این سمت پس از کنگره یازدهم حزب (مارس–آوریل ۱۹۲۲) رخ داد که لنین به‌دلیل وضعیت نامناسب سلامتی خود فقط به‌صورت پراکنده در آن شرکت کرد و تنها در چهار جلسه از دوازده جلسه کنگره حضور داشت.
برخی از مورخان مرگ زودهنگام بلشویک برجسته یاکوف اسوردلوف را عاملی کلیدی در تسهیل ارتقای ژوزف استالین به مقام رهبری در اتحاد جماهیر شوروی دانسته‌اند. تا حدی به این دلیل که اسوردلوف به‌عنوان رئیس اصلی دبیرخانه حزب خدمت می‌کرد و یک کاندید عادی برای سمت دبیرکلی محسوب می‌شد.
پیش از مرگ لنین در ۱۹۲۴، دوران تصدی استالین به‌عنوان دبیرکل مورد انتقاد قرار گرفته‌بود. در ماه‌های پایانی عمر لنین، او جزوه‌ای نوشت که خواستار برکناری استالین بود. لنین استنباط کرده‌بود که استالین در حال اقتدارگرایی و سوء استفاده از قدرت خود است. این جزوه باعث ایجاد یک بحران سیاسی شد که موقعیت استالین را به‌عنوان دبیرکل به خطر انداخت و رأی‌گیری برای برکناری او از سمت برگزار شد. استالین با کمک گریگوری زینوویف و لو کامنف توانست از این رسوایی جان سالم به در ببرد و در سمت خود باقی بماند. پس از مرگ لنین، استالین شروع به تحکیم قدرت خود با استفاده از منصب دبیرکلی کرد. در ۱۹۲۸ با تبدیل منصب دبیرکل به عالی‌ترین مقام کشور، او رهبر واقعی اتحاد جماهیر شوروی شد. در ۱۹۳۴، هفدهمین کنگره حزب از انتخاب مجدد استالین به‌عنوان دبیرکل خودداری کرد. با این همه، استالین مجدداً در تمام مناصب دیگری که داشت ابقا و در سمت رهبری حزب باقی ماند.
در دهه ۱۹۵۰، استالین به‌طور فزاینده‌ای از مسئولیت دبیرخانه کناره‌گیری کرد و نظارت بر بدنه را به گئورگی مالنکوف واگذار کرد تا احتمالاً توانایی‌های او را به‌عنوان یک جانشین بالقوه آزمایش کند. در اکتبر ۱۹۵۲ و در نوزدهمین کنگره حزب، استالین ساختار رهبری حزب را تغییر داد. درخواست او مبنی بر برکناری از وظایفش در دبیرخانه حزب به‌دلیل سنش که از طریق مالنکوف مطرح شده‌بود، توسط کنگره حزب رد شد زیرا نمایندگان از قصد استالین مطمئن نبودند. کنگره به‌طور رسمی منصب دبیرکلی استالین را لغو کرد اما استالین به‌عنوان یکی از دبیران حزب باقی ماند و کنترل نهایی حزب را حفظ کرد. هنگامی که استالین در ۵ مارس ۱۹۵۳ درگذشت، مالنکوف به‌عنوان مهم‌ترین عضو دبیرخانه در نظر گرفته‌شد که نیکیتا خروشچف و سایرین در آن حضور داشتند. مالنکوف تحت یک تروییکای کوتاه‌مدت متشکل از بریا و مولوتوف، رئیس شورای وزیران شد اما نه روز بعد در ۱۴ مارس مجبور به استعفاء از دبیرخانه گشت. این امر عملاً کنترل دولت را به خروشچف واگذار کرد و او به‌عنوان دبیر اول حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی در جلسه عمومی کمیته مرکزی در ۱۴ سپتامبر همان سال انتخاب شد. پس از آن، خروشچف بر رقبای خود که به‌دنبال به چالش‌کشیدن اصلاحات سیاسی او بودند، غلبه کرد. او توانست در ۱۹۵۷، مالنکوف، مولوتف و لازار کاگانویچ — یکی از قدیمی‌ترین و نزدیک‌ترین یاران استالین — را از قدرت برکنار کند. این دستاوردی بود که به تقویت برتری منصب دبیری اول نیز کمک کرد.
مخالفت‌های درون دفتر سیاسی و کمیته مرکزی که در ۱۹۶۴ و پس از بحران موشکی کوبا افزایش یافته بود، منجر به برکناری خروشچف از قدرت شد. لئونید برژنف به‌عنوان دبیر اول جانشین خروشچف شد اما در ابتداء مجبور گشت به‌عنوان عضوی از یک رهبری جمعی حکومت کند. او تروییکای دیگری را با نخست‌وزیر آلکسی کاسیگین و رئیس نیوکلای پادگورنی تشکیل داد. همین‌طور این منصب در ۱۹۶۶ به دبیرکل تغییر نام داد. رهبری جمعی توانست اختیارات دبیرکل را در دوران برژنف محدود کند. نفوذ برژنف در طول دهه ۱۹۷۰ افزایش یافت زیرا او توانست با اجتناب از هرگونه اصلاحات بنیادی حمایت‌های خود را حفظ کند. پس از مرگ برژنف، یوری آندروپوف و کنستانتین چرنینکو توانستند مانند برژنف بر کشور حکومت کنند. میخائیل گورباچف تا ۱۹۹۰ که حزب کمونیست انحصار قدرت خود بر سیستم سیاسی را از دست داد، به‌عنوان دبیرکل بر اتحاد جماهیر شوروی حکومت کرد. همین‌گونه منصب رئیس‌جمهوری اتحاد جماهیر شوروی تأسیس شد تا گورباچف بتواند همچنان نقش خود را به‌عنوان رهبر اتحاد جماهیر شوروی حفظ کند. پس از کودتای نافرجام اوت ۱۹۹۱، گورباچف از سمت دبیرکلی استعفاء کرد. جانشین وی معاونش ولادیمیر ایواشکو شد که تنها به مدت پنج روز به‌عنوان کفیل دبیرکل خدمت کرد تا این‌که بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور جدید روسیه، تمام فعالیت‌های حزب کمونیست را به حالت تعلیق درآورد. پس از ممنوعیت فعالیت این حزب، اتحادیه احزاب کمونیست – حزب کمونیست اتحاد شوروی توسط اولگ شنین در ۱۹۳۳ تأسیس شد که در پی احیاء و بازسازی آن است. گفتنی‌است این سازمان در تمام جمهوری‌های شوروی سابق عضو دارد.