دژ واگن
تاریخچه > مردم چک و هوسی‌ها

در سده پانزدهم و در طی جنگ‌های هوسی، هوسی‌ها تاکتیک‌های استفاده از تابور یا همان دژ واگن را توسعه دادند و به عنوان استحکامات سیار به کار بردند. مردم چک به آن (vozová hradba) یا دیوار واگن و آلمان‌ها بدان (Wagenburg) یا دژ واگن می‌گفتند. از آنها نخستین بار در نبرد نکمیر به کار رفت. زمانیکه هوسی‌ها با حریفی روبرو شدند که شمارش از آنها بیشتر بود، مردم بوهم به‌طور معمول آرایشی به شکل مربع از واگن‌های زرهی تشکیل دادند و با تشکیلات بدست آمده در برابر حملات دشمن دفاع کردند. تشکیل چنین اردویی نه تنها آسان است، بلکه عملاً در برابر سواره‌نظام دشمن آسیب‌ناپذیر هم هست. واژه تابور احتمالاً از دژ هوسی‌ها و شهر کنونی تابور در جمهوری چک آمده باشد، که خود از کوه تاوور در مرج ابن عامر از کتاب مقدس نشات گرفته‌است (תבורبه عبری).
محتوا یا خدمه هر واگن از ۱۸ تا ۲۱ سرباز تشکیل شده‌است: ۴ تا ۸تیزانداز، ۲ تفنگ‌بدست، ۶ تا ۸ سرباز مجهز با نیزه یا شلاق، ۲ سپردار و ۲ راننده. واگن‌ها معمولاً به شکل مربع گرد هم می‌آیند و درون این مربع‌ها سواره‌نظام‌ها قرار می‌گیرند. در به کارگیری این واگن‌ها می‌بایست دو مرحله اصلی را طی کرد: دفاعی و ضد حمله. بخش دفاعی کوبیدن دشمن به کمک توپخانه بود. توپخانه هوسی‌ها شکلی از هویتزر نخستین بود که در زبان چکی به آن houfnice می‌گفتند که از howitzer انگلیسی می‌آید. همچنان آنها به تفنگ‌هایشان پیشتالا (píšťala) می‌گفتند. این نشانگر این است که این تفنگ‌ها اغلب به شکل پیپ بوده‌اند و یحتمل پیستول (pistol) انگلیسی از آن نشات گرفته‌است. زمانیکه دشمنان به دژ واگن‌ها نزدیک می‌شدند، تیراندازان و تفنگ‌بدستان از واگن بیرون آمده و در فاصله‌ای نزدیک با دشمن، تلفات بسیاری بر جای می‌گذاشتند. حتی درون واگن‌ها کیسه‌هایی پر از سنگ با خود حمل می‌کردند تا زمانیکه مهمات تیراندازان به پایان رسید آنها را به سوی دشمن پرت کنند. معمولاً پس از یک چنین سدبندی، دشمن روحیه خود را از دست می‌داد. ارتش مجاهدین یا صلیبیونی که مخالف هوسی‌ها بودند معمولاً از شوالیه‌های سنگین‌زره تشکیل می‌شد، و تاکتیک هوسی‌ها این بود که اسب این شوالیه‌ها را ناقص (فلج) بکنند تا بتوان شوالیهٔ پیاده (و آهسته) را با سربازان کوتاه برد آسان‌تر مورد هدف قرار داد. زمانیکه فرمانده صلاح دید، مرحلهٔ دوم نبرد آغاز می‌شد و مردانی با شمشیر، گرز و شخم بیرون آمده و به دشمن خسته شده حمله‌ور می‌شدند. سپس پیاده‌نظام‌ها به همراه سواره‌نظام‌ها از درون حصار واگن‌ها بیرون آمده و حمله می‌کردند. در این نقطه، دشمن تقریباً به‌طور کامل یا نزدیک به صد در صد از میان می‌رفت.
در آینده، در سال ۱۴۷۲، این واگن‌ها توسط ارتش مجاهدین صلیبی آلمانی ضدهوسی در نبرد تاچوو علیه خود هوسی‌ها به کار رفت؛ اما به دلیل ناآشنایی و نداشتن تجربه کار با آنها شکست خوردند. واگن‌های هوسی سرانجام در نبرد لیپانی (۱۴۳۴) به پایان خود رسید، به طوری که هوسی‌های جناح اوتراکوئیست، جناح تابوریتیان را در بالای تپه‌ای درون دژ واگن‌های خود کرده و بعد بدان حمله کرده و سپس عقب‌نشینی کردند. بعدها اوتراکوئیست‌ها با کلیسای کاتولیک مجدداً متحد شدند و اینگونه تأثیر دژ واگن بر تاریخ چک پایان یافت. نخستین پیروزی بر دژ واگن‌ها در نبرد تاچوو نشان داد بهترین راه برای شکست دادن آن این است که در وهله نخست از ساخته شدن آن جلوگیری کرد، یا مردان درون واگن‌ها را با یک عقب‌نشینی ظاهری از آن خارج کرد و بدینسان دژ واگن‌ها مزیت اصلی خود را از دست می‌دهند. تأثیر دژ واگن‌ها بر تاریخ چک از میان می‌رود، اما چک‌ها همچنان این واگن‌ها را در اختلافات متعاقبشان به کار بردند. پس از جنگ هوسی‌ها، قدرت‌های خارجی مانند پادشاهی مجارستان و مشترک‌المنافع لهستان–لیتوانی که با نیروهای ویرانگر هوسی‌ها مقابله کرده بودند، هزاران مزدور چکی در ارتش خود استخدام کردند (مانند ارتش سیاه مجارستان). در نبرد وارنا در سال ۱۴۴۴، گفته شده بود که ۶۰۰ تفنگ‌بدست بوهمیایی (مردانی با نخستین اسلحه‌های شانه‌ای) از یک استحکامات واگنی دفاع کردند. آلمان‌ها نیز از این واگن‌ها به قصد استحکامات استفاده کردند؛ هرچند مصالحی که آلمان‌ها به کار برده‌بودند از مصالح هوسی‌ها ارزان‌تر و کم کیفیت‌تر بود و آنها واگن‌های مختلفی برای پیاده‌نظام و توپخانه داشتند. روس‌ها نیز در سده شانزدهم نوعی از این دژهای متحرک که به آن Gulyay-gorod به معنای شهر پیاده‌رو می‌گفتند به کار می‌بردند.
استفاده مشابه دیگری از این شیوه رزمی را می‌توان در میدان‌های پیاده‌نظام آرتور ولزلی (اولین دوک ولینگتون) در نبرد واترلو در لارگرهای آفریقای جنوبی دید. دژ واگن‌ها به شکل مربع‌هایی شکل می‌گیرند که یکدیگر را پشتیبانی کنند. زمانیکه دشمن از میان دو دژ حمله کرد، تیراندازان در هر دو سو از این موقعیت بهره جسته و بخش بزرگی از نیروهای دشمن را می‌کشتند.