سوسیالیسم در ایران
نفوذ سوسیالیسم در فرهنگ و اقتصاد ایران

افکار سوسیالیستی نه‌تنها در سال‌های پیش از وقوع انقلاب، از جانب روشنفکرانی چون علی شریعتی با شیوه‌ها و قرائت‌های گوناگون ترویج می‌شد، بلکه چنان پرطرفدار بود که در گفتار و آثار روحانیونی چون محمود طالقانی، مرتضی مطهری و محمّد بهشتی نیز نمودهایی از آن جلوه پیدا کرد.
شریعتی تحت‌تأثیر نویسندگان فرانسوی‌زبانی همچون فرانتس فانون و امه سزر که ضدسرمایه‌داری و از مارکسیست‌های طرفدار جهان سوم بودند، معتقد بود که هرگونه سرمایه‌داری بد مطلق است و فرقی نمی‌کند سرمایه‌گذار یک مسلمان متعبد باشد یا یک مسیحی یا یهودی. شریعتی با بهره‌گیری از واژگان سوسیالیستی مانند بهره‌کشی طبقاتی، جامعهٔ بی‌طبقه، مبارزهٔ طبقاتی، امپریالیسم و… تلاش می‌کرد میان این واژگان با آموزه‌های شیعی و شخصیت‌های تاریخی تشیع، پیوند و شباهت‌هایی ایدئولوژیک برقرار سازد.
محمود طالقانی روحانی شیعه هر چند از منتقدان جدی مارکسیسم بود، امّا دیدگاه او دربارهٔ حق مالکیت انسان به دیدگاه چپ‌ها شباهت زیادی داشت. در واقع، طالقانی به مالکیت محدود انسان اعتقاد داشت.
مرتضی مطهری، دیگر روحانی شیعه نیز اگرچه عمدتاً بر تلاش برای تعریف و تجویز راهی در میانه اقتصاد سرمایه‌داری و اقتصاد مارکسیستی تمرکز داشت، امّا درصدد نفی سرمایه‌داری بود و یکی از راهکارهای اقتصادی‌ای که ارائه می‌کرد، عبارت بود از: «لزوم مالکیت اشتراکی جامعه بر ماشین‌آلات صنعتی به‌عنوان حالتی خاص از تمام اختراعات بشری».
محمد بهشتی روحانی دیگری بود که علاوه‌بر ایفای نقش «تئوری‌پردازی» اقتصاد دولتی در سال‌های پیش از انقلاب، در «ساختارسازی حقوقی» برای اقتصاد دولتی در ایران، نقش مؤثری داشت. همچنین محمّدباقر صدر با تألیف کتاب «اقتصادنا»، حبیب‌الله پیمان با نگارش کتاب «مالکیت، کار و سرمایه» و ابوالحسن بنی‌صدر با کتاب «اقتصاد توحیدی» از دیگر مروجان اقتصاد دولتی و مبلغان سایر مصادیق اقتصاد سوسیالیستی بودند.
به گفتهٔ مسعود نیلی، اقتصاددان، یکی از رایج‌ترین تفاسیر از آیهٔ «وَلِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْض وَإِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ، و هر آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، همه ملک خداست و بازگشت همهٔ امور به سوی اوست.» نفی مالکیت خصوصی، و نیز از آیهٔ «وَأَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَی، و اینکه برای انسان جز حاصل تلاش او نیست.» ارزش کار در مقابل سرمایه بود. هر دوی این تفاسیر هم‌راستا با برداشت رایج از مارکسیسم دهه‌های ۴۰ و ۵۰ خورشیدی بود.
سازمان مجاهدین خلق ایران و همچنین سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران بزرگ‌ترین گروه‌های سازمان‌یافتهٔ چپ‌گرا بودند که در سال‌های پیش از انقلاب، در ترویج آموزه‌های اقتصاد سوسیالیستی نقش‌آفرینی کردند. بسیار قبل‌تر از شکل‌گیری این گروه‌ها، حزب توده در تخریب علم اقتصاد و ترویج اندیشه‌های چپ‌گرایانه پیشینه‌ای روشن داشت. این حزب تا حدود سال ۱۳۳۷ به دست حکومت پهلوی متلاشی و فعّالیتش غیرقانونی اعلام شد، امّا اثرگذاری افکار و اندیشه‌های آن بر ساحت فکری روشنفکران و انقلابیون ایرانی گسترده و دامنه‌دار بود. افزون‌بر نویسندگان برجسته‌ای چون بزرگ علوی، عبدالحسین نوشین، فریدون توللی، رسول پرویزی، جلال آل‌احمد، محمد قاضی، احمد آرام و ابراهیم گلستان، که در این سازمان فعّالیت می‌کردند، چندین نویسنده و شخصیت ادبی مشهور دیگر نیز به‌ویژه در دورهٔ پیش از ۱۳۲۶، هوادار حزب توده بودند. از جمله این افراد، نیما یوشیج پدر شعر نوی فارسی، محمدتقی بهار، دموکرات کهنه‌کار و نمایندهٔ شعر کلاسیک را می‌توان نام برد. حزب در میان نویسندگان جوان بااستعداد و روشنفکران نه‌چندان معروف قدیم نیز هوادارانی به‌دست‌آورد، از جمله، صادق چوبک، نویسندهٔ مشهور معاصر، به آذین (محمود اعتمادزاده)، مترجم و مقاله‌نویس نامدار، سعید نفیسی مترجم و استاد برجستهٔ ادبیات، محمدعلی افراشته شاعر و سردبیر هجونامهٔ معروف چلنگر، احمد شاملو شاعر مشهور و از مریدان به‌نام نیما یوشیج، محمد معین تاریخ‌نگار و استاد ادبیات فارسی، غلامحسین ساعدی نمایشنامه‌نویس، چهار تاریخ‌نگار به نام‌های یحیی آرین‌پور، مرتضی راوندی، مهدی بامداد و محمد تمدن و همچنین گروهی از شعرای نو مانند فخرالدین گرگانی، نادر نادرپور، نقی میلانی، مهدی اعتماد، محمد جواهری، محمد تفضلی، سیاوش کسرایی و زاغچه (اسم مستعار رهی معیری). اندیشه‌های چپ و مارکسیستی که به‌ویژه توسط حزب توده ترویج می‌شد، در بین مهندسان، استادان دانشگاه و دانشجویان، روشنفکران، نویسندگان، زنان دارای تحصیلات جدید و همچنین افسران ارتش بسیار آشکار بود؛ به‌طوری‌که در سال ۱۳۲۵ و سه سال پس از شروع فعالیت حزب توده در دانشکده‌ها، رئیس دانشگاه تهران گفته بود، بیشتر چهار هزار دانشجوی دانشگاه به‌شدّت تحت‌تأثیر حزب توده هستند. همچنین مسئولان دانشگاه، در اواخر همان سال، هشدار می‌دادند که در نتیجهٔ تبلیغات دبیران دبیرستان‌ها، ۷۵ درصد از دانشجویان تازه‌وارد کمونیست هستند.
به گفتهٔ بزرگ علوی، سوسیالیسم در بین دانشجویان، جوانانی که فرزند افراد متمول بودند و بازاری‌ها رواج یافت که او در مورد آنان ذکر می‌کند:
چه طبیب و چه قاضی، پسران بازرگانان متمول و مالکین درجهٔ اوّل از منافع خود دست برداشته و کمونیست شده بودند.
این تأثیرات تا سال‌های ابتدایی وقوع انقلاب که موسم تدوین قانون اساسی و شکل‌دهی به ساختارهای اقتصادی نظام جمهوری اسلامی بود، با قدرت ادامه داشت و فضای فکری انقلابیون، شعارها و تصمیمات آنان را شکل داد و اقداماتی چون مصادره‌ها و ملّی شدن صنایع و بانک‌ها از اوّلین جلوه‌ها و عوارض آن بود.