زبان ازبکی
صرف و دستور زبان > فعل‌ها

صرف افعال در زبان ازبکی، از آن‌جایی که در ازبکی معیار نه هماهنگی پیشین-پسین واکه‌ها وجود دارد و نه هماهنگی گردی واکه‌ها، به نسبت ساده می‌باشد و تابع یک قاعدهٔ ثابت می‌باشد. تنها یک استثناء در مورد همگونی صامت‌ها وجود دارد که پس از جدول صرف نمونه به آن اشاره شده است.
در ازبکی، مصدر فعل از بن فعل به اضافه پسوند «ـماق/ -moq» تشکیل شده است. به‌طور مثال بن «یاز/ yoz» به معنای نوشتن، مصدر «یازماق/ yozmoq» را دارد. جدول‌های زیر، نمونهٔ صرف افعال در ازبکی هستند، بر اساس فعل «یازماق/ yozmoq».
در این جدول، بن فعل به رنگ سیاه، ضمائر شخصی مضارع به رنگ قرمز، ضمائر شخصی ماضی به رنگ آبی، و پسوندهای مربوطهٔ هر زمان به رنگ بنفش نشان داده شده‌اند.
| یازماق/ yozmoq> ماضی مطلق | یازماق/ yozmoq> ماضی مطلق | یازماق/ yozmoq> ماضی مطلق | یازماق/ yozmoq> ماضی نقلی | یازماق/ yozmoq> ماضی نقلی | یازماق/ yozmoq> ماضی نقلی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| نوشتم | یازدیم | yozdim | نوشته‌ام | یازگن‌من | yozganman |
| نوشتی | یازدینگ | yozding | نوشته‌ای | یازگن‌سن | yozgansan |
| نوشت | یازدی | yozdi | نوشته است | یازگن‌ | yozgan |
| نوشتیم | یازدیک | yozdik | نوشته‌ایم | یازگن‌میز | yozganmiz |
| نوشتید | یازدینگیز | yozdingiz | نوشته‌اید | یازگن‌سیز | yozgansiz |
| نوشتند | یازدیلر | yozdilar | نوشته‌اند | یازگن‌لر | yozganlar |
| ماضی استمراری | ماضی استمراری | ماضی استمراری | ماضی نقلی مستمر | ماضی نقلی مستمر | ماضی نقلی مستمر |
| می‌نوشتم | یازر اېدیم | yozar edim | می‌نوشته‌ام | یازر اېکن‌من | yozar ekanman |
| می‌نوشتی | یازر اېدینگ | yozar eding | می‌نوشته‌ای | یازر اېکن‌سن | yozar ekansan |
| می‌نوشت | یازر اېدی | yozar edi | می‌نوشته است | یازر اېکن‌ | yozar ekan |
| می‌نوشتیم | یازر اېدیک | yozar edik | می‌نوشته‌ایم | یازر اېکن‌میز | yozar ekanmiz |
| می‌نوشتید | یازر اېدینگیز | yozar edingiz | می‌نوشته‌اید | یازر اېکن‌سیز | yozar ekansiz |
| می‌نوشتند | یازر اېدیلر | yozar edilar | می‌نوشته‌اند | یازر اېکن‌لر | yozar ekanlar |
| ماضی بعید | ماضی بعید | ماضی بعید | ماضی ابعد | ماضی ابعد | ماضی ابعد |
| نوشته بودم | یازگن اېدیم | yozgan edim | نوشته بوده‌ام | یازگن اېکن‌من | yozgan ekanman |
| نوشته بودی | یازگن اېدینگ | yozgan eding | نوشته بوده‌ای | یازگن اېکن‌سن | yozgan ekansan |
| نوشته بود | یازگن اېدی | yozgan edi | نوشته بوده است | یازگن اېکن‌ | yozgan ekan |
| نوشته بودیم | یازگن اېدیک | yozgan edik | نوشته بوده‌ایم | یازگن اېکن‌میز | yozgan ekanmiz |
| نوشته بودید | یازگن اېدینگیز | yozgan edingiz | نوشته بوده‌اید | یازگن اېکن‌سیز | yozgan ekansiz |
| نوشته بودند | یازگن اېدیلر | yozgan edilar | نوشته بوده‌اند | یازگن اېکن‌لر | yozgan ekanlar |
| ماضی ملموس | ماضی ملموس | ماضی ملموس | ماضی ملموس نقلی | ماضی ملموس نقلی | ماضی ملموس نقلی |
| داشتم می‌نوشتم | یازه‌یاتگن اېدیم | yozayotgan edim | داشته‌ام می‌نوشته‌ام | یازه‌یاتگن اېکن‌من | yozayotgan ekanman |
| داشتی می‌نوشتی | یازه‌یاتگن اېدینگ | yozayotgan eding | داشته‌ای می‌نوشته‌ای | یازه‌یاتگن اېکن‌سن | yozayotgan ekansan |
| داشت می‌نوشت | یازه‌یاتگن اېدی | yozayotgan edi | داشته می‌نوشته است | یازه‌یاتگن اېکن‌ | yozayotgan ekan |
| داشتیم می‌نوشتیم | یازه‌یاتگن اېدیک | yozayotgan edik | داشته‌ایم می‌نوشته‌ایم | یازه‌یاتگن اېکن‌میز | yozayotgan ekanmiz |
| داشتید می‌نوشتید | یازه‌یاتگن اېدینگیز | yozayotgan edingiz | داشته‌اید می‌نوشته‌اید | یازه‌یاتگن اېکن‌سیز | yozayotgan ekansiz |
| داشتند می‌نوشتند | یازه‌یاتگن اېدیلر | yozayotgan edilar | داشته‌اند می‌نوشته‌اند | یازه‌یاتگن اېکن‌لر | yozayotgan ekanlar |
| ماضی التزامی | ماضی التزامی | ماضی التزامی | ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) | ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) | ماضی التزامی (همراه با گمان یا خواهش) |
| نوشته‌باشم | یازگن بۉلسم | yozgan boʻlsam | می‌خواستم بنویسم | یازماقچی اېدیم | yozmoqchi edim |
| نوشته‌باشی | یازگن بۉلسنگ | yozgan boʻlsang | می‌خواستی بنویسی | یازماقچی اېدینگ | yozmoqchi eding |
| نوشته‌باشد | یازگن بۉلسه | yozgan boʻlsa | می‌خواست بنویسد | یازماقچی اېدی | yozmoqchi edi |
| نوشته‌باشیم | یازگن بۉلسک | yozgan boʻlsak | می‌خواستیم بنویسیم | یازماقچی اېدیک | yozmoqchi edik |
| نوشته‌باشید | یازگن بۉلسنگیز | yozgan boʻlsangiz | می‌خواستید بنویسید | یازماقچی اېدینگیز | yozmoqchi edingiz |
| نوشته‌باشند | یازگن بۉلسه‌لر | yozgan boʻlsalar | می‌خواستند بنویسند | یازماقچی اېدیلر | yozmoqchi edilar |
| مضارع اخباری | مضارع اخباری | مضارع اخباری | مضارع شرطی | مضارع شرطی | مضارع شرطی |
| می‌نویسم | یازه‌من | yozaman | بنویسم | یازسم | yozsam |
| می‌نویسی | یازه‌سن | yozasan | بنویسی | یازسنگ | yozsang |
| می‌نویسد | یازه‌دی | yozadi | بنویسد | یازسه | yozsa |
| می‌نویسیم | یازه‌میز | yozamiz | بنویسیم | یازسک | yozsak |
| می‌نویسید | یازه‌سیز | yozasiz | بنویسید | یازسنگیز | yozsangiz |
| می‌نویسند | یازه‌دیلر | yozadilar | بنویسند | یازسه‌لر | yozsalar |
| مضارع ملموس | مضارع ملموس | مضارع ملموس | مستقبل استمراری | مستقبل استمراری | مستقبل استمراری |
| دارم می‌نویسم | یازه‌یپ‌من | yozayapman | می‌خواهم بنویسم | یازرمن | yozarman |
| داری می‌نویسی | یازه‌یپ‌سن | yozayapsan | می‌خواهی بنویسی | یازرسن | yozarsan |
| دارد می‌نویسد | یازه‌یپ‌دی | yozayapdi | می‌خواهد بنویسد | یازر | yozar |
| داریم می‌نویسیم | یازه‌یپ‌میز | yozayapmiz | می‌خواهیم بنویسیم | یازرمیز | yozarmiz |
| دارید می‌نویسید | یازه‌یپ‌سیز | yozayapsiz | می‌خواهید بنویسید | یازرسیز | yozarsiz |
| دارند می‌نویسند | یازه‌یپ‌دیلر | yozayapdilar | می‌خواهند بنویسند | یازرلر | yozarlar |
| مستقبل کامل | مستقبل کامل | مستقبل کامل | مستقبل همراه گمان | مستقبل همراه گمان | مستقبل همراه گمان |
| خواهم نوشت | یازه‌جک‌من | yozajakman | قصد دارم بنویسم | یازماقچی‌من | yozmoqchiman |
| خواهی نوشت | یازه‌جک‌سن | yozajaksan | قصد داری بنویسی | یازماقچی‌سن | yozmoqchisan |
| خواهد نوشت | یازه‌جک‌ | yozajak | قصد دارد بنویسد | یازماقچی‌ | yozmoqchi |
| خواهیم نوشت | یازه‌جک‌میز | yozajakmiz | قصد داریم بنویسیم | یازماقچی‌میز | yozmoqchimiz |
| خواهید نوشت | یازه‌جک‌سیز | yozajaksiz | قصد دارید بنویسید | یازماقچی‌سیز | yozmoqchisiz |
| خواهند نوشت | یازه‌جک‌دیلر | yozajakdilar | قصد دارند بنویسند | یازماقچی‌لر | yozmoqchilar |
| ماضی در مضارع (همراه با شک یا گمان) | ماضی در مضارع (همراه با شک یا گمان) | ماضی در مضارع (همراه با شک یا گمان) | امری/مضارع التزامی | امری/مضارع التزامی | امری/مضارع التزامی |
| (کاش، اگر) می‌نوشتم | یازسه اېدیم | yozsa edim | بنویسم! | یازه‌ی | yozay |
| (کاش، اگر) می‌نوشتی | یازسه اېدینگ | yozsa eding | بنویس! | یاز | yoz |
| (کاش، اگر) می‌نوشت | یازسه اېدی | yozsa edi | بنویسد! | یازسین | yozsin |
| (کاش، اگر) می‌نوشتیم | یازسه اېدیک | yozsa edik | بنویسیم! | یازه‌ی‌لیک | yozaylik |
| (کاش، اگر) می‌نوشتید | یازسه اېدینگیز | yozsa edingiz | بنویسید! (مفرد محترمانه) | یازینگ | yozing |
| (کاش، اگر) می‌نوشتید | یازسه اېدینگیز | yozsa edingiz | بنویسید! (شماها) | یازینگیز | yozingiz |
| (کاش، اگر) می‌نوشتند | یازسه اېدیلر | yozsa edilar | بنویسند! | یازسین‌لر | yozsinlar |
در صرف زمان‌هایی که پس از بن فعل، پسوند «ـگَن / -gan» می‌آید (خانه‌های جدول نشان‌داده شده به رنگ پیش‌زمینه کرمی):
در صورتی که بن فعل مختوم به «ق/ q» یا «غ/ gʻ» باشد، پسوند به «ـقَن / -qan» تغییر می‌کند.
فعلی چون «آقماق / oqmoq» (جاری بودن): آققن‌من oqqanman
فعلی چون «توغماق / tugʻmoq» (زایمان کردن): توغقن اېدیم tugʻqan edim
در صورتی که بن فعل مختوم به «ک/ k» یا «گ/ g» باشد، پسوند به «ـکَن / -kan» تغییر می‌کند.
فعلی چون «چېکماق/ chekmoq» (کشیدن): چېککن‌من chekkanman
فعلی چون «تېگماق/ tegmoq» (دست زدن، اصابت کردن، تماس یافتن): تېگکن اېدیم tegkan edim
فعل مستقبل کامل (خانه‌های جدول نشان‌داده شده به رنگ پیش‌زمینه قرمز)، در زبان ازبکی روزمره تقریباً کاربردی ندارند.
صرف سوم شخص جمع، مگر این‌که برای تأکید بر جمع بودن، استفاده ندارد. اکثر اوقات برای اشاره به سوم شخص جمع، از فعل‌های سوم شخص مفرد استفاده می‌شود.
فعل‌های منفی با اضافه کردن پسوند منفی‌ساز «ـمه / -ma» به بن فعل ساخته می‌شوند. برای مثال، مصدر فعل منفی «ننوشتن» برابر است با «یازمه‌ماق yozmamoq». نمونه از صرف‌های منفی فعل در جدول زیر نمایش داده شده‌اند.
| یازمه‌ماق/ yozmamoq> ماضی مطلق | یازمه‌ماق/ yozmamoq> ماضی مطلق | یازمه‌ماق/ yozmamoq> ماضی مطلق | یازمه‌ماق/ yozmamoq> ماضی نقلی | یازمه‌ماق/ yozmamoq> ماضی نقلی | یازمه‌ماق/ yozmamoq> ماضی نقلی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ننوشتم | یازمه‌دیم | yozmadim | ننوشته‌ام | یازمه‌گن‌من | yozmaganman |
| ننوشتی | یازمه‌دینگ | yozmading | ننوشته‌ای | یازمه‌گن‌سن | yozmagansan |
| ننوشت | یازمه‌دی | yozmadi | ننوشته است | یازمه‌گن‌ | yozgan |
| ننوشتیم | یازمه‌دیک | yozmadik | ننوشته‌ایم | یازمه‌گن‌میز | yozmaganmiz |
| ننوشتید | یازمه‌دینگیز | yozmadingiz | ننوشته‌اید | یازمه‌گن‌سیز | yozmagansiz |
| ننوشتند | یازمه‌دیلر | yozmadilar | ننوشته‌اند | یازمه‌گن‌لر | yozmaganlar |
| مضارع اخباری | مضارع اخباری | مضارع اخباری | مضارع شرطی | مضارع شرطی | مضارع شرطی |
| نمی‌نویسم | یازمیمن | yozmayman | ننویسم | یازمه‌سم | yozmasam |
| نمی‌نویسی | یازمیسن | yozmaysan | ننویسی | یازمه‌سنگ | yozmasang |
| نمی‌نویسد | یازمیدی | yozmaydi | ننویسد | یازمه‌سه | yozmasa |
| نمی‌نویسیم | یازمیمیز | yozmaymiz | ننویسیم | یازمه‌سک | yozmasak |
| نمی‌نویسید | یازمیسیز | yozmaysiz | ننویسید | یازمه‌سنگیز | yozmasangiz |
| نمی‌نویسند | یازمیدیلر | yozmaydilar | ننویسند | یازمه‌سه‌لر | yozmasalar |
| مضارع ملموس | مضارع ملموس | مضارع ملموس | مستقبل استمراری | مستقبل استمراری | مستقبل استمراری |
| دارم نمی‌نویسم | یازمه‌یپ‌من | yozmaayapman | نمی‌خواهم بنویسم | یازمس‌من | yozmasman |
| داری نمی‌نویسی | یازمه‌یپ‌سن | yozmaayapsan | نمی‌خواهی بنویسی | یازمس‌سن | yozmassan |
| دارد نمی‌نویسد | یازمه‌یپ‌دی | yozmaayapdi | نمی‌خواهد بنویسد | یازمس‌ | yozmas |
| داریم نمی‌نویسیم | یازمه‌یپ‌میز | yozmaayapmiz | نمی‌خواهیم بنویسیم | یازمس‌میز | yozmasmiz |
| دارید نمی‌نویسید | یازمه‌یپ‌سیز | yozmaayapsiz | نمی‌خواهید بنویسید | یازمس‌سیز | yozmassiz |
| دارند نمی‌نویسند | یازمه‌یپ‌دیلر | yozmaayapdilar | نمی‌خواهند بنویسند | یازمس‌لر | yozmaslar |
| مستقبل همراه گمان | مستقبل همراه گمان | مستقبل همراه گمان | امری/مضارع التزامی | امری/مضارع التزامی | امری/مضارع التزامی |
| قصد ندارم بنویسم | یازماقچی اېمسم | yozmoqchi emasam | ننویسم! | یازمه‌ی | yozmay |
| قصد نداری بنویسی | یازماقچی اېمسنگ | yozmoqchi emasang | ننویس! | یازمه | yozma |
| قصد ندارد بنویسد | یازماقچی اېمس | yozmoqchi emas | ننویسد! | یازمه‌سین | yozmasin |
| قصد نداریم بنویسیم | یازماقچی اېمسک | yozmoqchi emasak | ننویسیم! | یازمه‌ی‌لیک | yozmaylik |
| قصد ندارید بنویسید | یازماقچی اېمسنگیز | yozmoqchi emasangiz | ننویسید! (مفرد محترمانه) | یازمنگ | yozmang |
| قصد ندارید بنویسید | یازماقچی اېمسنگیز | yozmoqchi emasangiz | ننویسید! (شماها) | یازنگیز | yozmangiz |
| قصد ندارند بنویسند | یازماقچی اېمس‌لر | yozmoqchi emaslar | ننویسند! | یازمه‌سین‌لر | yozmasinlar |
در ازبکی، با استفاده از پسوندهای «ـدیر/ -dir» و «ـتیر/ -tir» امکان متعدی کردن فعل تا سه درجه وجود دارد. به‌طور مثال:
یېماق / yemoq (به معنی خوردن)
یېدیرماق / yedirmoq (به معنی خوراندن)
یېدیرتیرماق / yedirtirmoq (به معنی خوراناندن، یا به عبارتی، وادار کردن دیگری در خوراندن کَسِ سومی)
نوع دیگر فعل در ازبکی، فعل مشترک می‌باشد، فعلی که نشان‌دهندهٔ اجرای عین یک کار از سوی دو یا چند تن عیناً در یک‌وقت بر روی یک‌دیگر می‌باشد. این نوع فعل، تنها صرف اول شخص، دوم شخص، و سوم شخص جمع را دارد. این فعل با اضافه کردن پسوند «ـیش/ -ish» به بن فعل ساخته می‌شود. به مثال زیر از فعل «کۉرماق/ koʻrmoq» به معنی دیدن توجه کنید:
کۉریش ماق / koʻrish moq (به معنی باهم‌دیگر ملاقات کردن)
ماضی ساده
کۉریشدیک / koʻrishdik
کۉریشدینگیز / koʻrishdingiz
کۉریشدیلر / koʻrishdilar
مضارع ساده
کۉریشه‌میز / koʻrishamiz
کۉریشه‌سیز / koʻrishasiz
کۉریشه‌دیلر / koʻrishadilar