جناح ۵۲ شکاری (لوفت‌وافه)
تاریخچه عملیاتی > جبهه شرقی > عملیات بارباروسا

هنگام آغاز عملیات بارباروسا در روز ۲۲ ژوئن سال ۱۹۴۱ گروه ۲ جناح ۵۲ شکاری، در قسمت مرکزی جبهه شرقی هواگردهای سپاه ۸ هوایی از ناوگان دوم هوایی را در حمله غافلگیرانه به تأسیسات نیروی هوایی شوروی پوشش می‌داد. اسکادران ۶ این گروه نیز با جنگنده-بمب‌افکن‌های خود در حمله به مواضع زمینی شوروی مشارکت داشت. همان روز نخست ۱۶ بمب‌افکن و جنگنده دشمن قربانی گروه ۲ شدند. گروهبان سوم هرمان اشپرَنگلَر از اسکادران ۵ با ساقط کردن یک بمب‌افکن دی‌بی-۳، نخستین پیروزی هوایی جناح ۵۲ شکاری در جبهه شرقی را رقم زد. تنها خسارت گروه ۲ در این روز هواگردی بود که در پی نقص فنی هنگام فرود منهدم شد. با انتقال در روز ۲۸ ژوئن به مالاژکنا در بلاروس، پس از شکسته شدن دفاع مرزی و رخنه نیروی زمینی به عمق خاک شوروی، گروه ۲ می‌بایست از آسمان بر فراز گروه زرهی ۳ محافظت می‌کرد. جنگنده‌های این گروه در جریان نبرد بیاویستوک-مینسک عملکرد قابل ملاحظه‌ای نشان دادند و تنها در دو روز ۲ و ۳ ژوئیه قادر به ساقط کردن ۳۶ هواگرد دشمن شدند؛ درحالیکه تنها یک هواگرد خود را از دست دادند. با توجه به پیشروی سریع نیروهای زرهی ورماخت، گروه ۲ به شکل متوالی به پایگاه‌های جلوتری منتقل می‌شد. بدین ترتیب روز ۵ ژوئیه به لیپیل در ۱۰۰ کیلومتری جنوب غربی ویتبسک، روز ۱۲ ژوئیه به کوماری در حومه جنوب غربی ویتبسک و روز ۲۲ ژوئیه به آندریوا در حومه اسمولنسک انتقال یافت. با وجود کم‌کاری نسبی نیروی هوایی شوروی تا بدین جا، گروه ۲ از این زمان با فعالیت شدیدتری از جانب هواگردهای دشمن برخورد کرد. درگیری‌های هوایی در نبرد اسمولنسک نزدیک به ۷۰ پیروزی هوایی دیگر برای گروه ۲ رقم زد. ستوان دوم گرهارت بارکهورن که در نهایت به دومین خلبان برتر لوفت‌وافه بدل گشت، روز ۲۸ ژوئیه نخستین پیروزی هوایی خود، یک بمب‌افکن دی‌بی-۳، را در قابل گروه ۲ جناح ۵۲ شکاری به دست آورد.
در همین هنگام، گروه ۳ به پایگاه هوایی میزیل در ۸۰ کیلومتری شمال شرقی بخارست منتقل گردید تا از تأسیسات نفتی حیاتی پلوشتی در مقابل حملات احتمالی بمب‌افکن‌های شوروی محافظت نماید. این گروه در این هنگام ۴۱ جنگنده ب‌اف ۱۰۹اف-۴ که تمامی آن‌ها در شرایط عملیاتی بودند، در اختیار داشت. به هر صورت با اجتناب نیروی هوایی شوروی از چنین اقدامی، این گروه در برابر حملات هواگردهای دشمن به تأسیسات ساحلی رومانی در دریای سیاه، روز ۲۴ ژوئن به پایگاه هوایی مامایا در شمال کونستانزا نقل مکان کرد. گروه ۳ در بزرگ‌ترین موفقیت خود در رومانی، روز ۲۶ ژوئن ۱۸ بمب‌افکن بدون محافظت شوروی را ساقط ساخت. بدین ترتیب در سه روز نخست استقرار در کونستانزا مجموعاً ۳۵ بمب‌افکن دشمن، در مقابل تنها یک هواگرد گروه، توسط گروه ۳ سرنگون شدند. با این حال از این زمان تا پایان ماه ژوئیه با کاهش حضور هواگردهای شوروی در این ناحیه، تنها ۱۳ پیروزی هوایی دیگر به نام گروه ۳ ثبت گردید. روز ۲۷ ژوئن ستاد جناح ۵۲ شکاری به رومانی منتقل شد تا گروه دوباره تحت آن قرار بگیرد.
گروه ۳ اواخر ماه ژوئیه از رومانی به بلایا-زرکوف در ۷۵ کیلومتری جنوب کی‌یف در اوکراین در قسمت جنوبی جبهه شرقی ارسال شد و از روز ۱ اوت شروع به پرواز عملیاتی کرد. با توجه به تمرکز بالای یگان‌های نیروی هوایی شوروی در ناحیه کی‌یف، گروه ۳ به شدت درگیر رزم با آن‌ها شد. این گروه تحت هدایت موقت عملیاتی جناح ۳ شکاری، در عرض یک هفته ۳۸ هواگرد دشمن را منهدم نمود که ۲۰ مورد از آن‌ها مربوط به روز ۴ اوت بود. گروه میانه ماه اوت معموما در حال محافظت از کرانه رود دنیپر بین کانیف و کرمنچوگ در جنوب شرقی کی‌یف بود. بین روزهای ۱۰ تا ۲۰ اوت ۳۱ پیروزی هوایی بدون از دست دادن هیچ هواگرد خودی، برای گروه ۳ حاصل شد. روز ۲۵ اوت نیروی زمینی ورماخت پلی بر روی دنیپر در دنیپروپتروفسک تصرف و سرپلی در کرانه شرقی ایجاد کرد. بدین ترتیب، گروه ۳ به سرعت روز ۲۷ اوت به پایگاه هوایی سچاستلیوایا در نزدیکی سر پل فرستاده شد تا از این گذرگاه حیاتی در مقابل حملات هوایی دشمن محافظت کند. گروه در اجرای این مأموریت تا روز پایانی ماه با از دست دادن یک هواگرد خودی، توانست ۱۳ هواگرد مهاجم دشمن را از بین ببرد.
روز ۵ اوت، مصادف با پاکسازی آخرین عناصر دشمن در محاصره ناحیه اسمولنسک، گروه ۲ جناح ۵۲ شکاری، در همراهی با یگان‌هایی از جناح ۲۷ شکاری، فرمان به عزیمت از ویتبسک به سولتسی در قسمت شمالی خط مقدم گرفت تا تحت امر ناوگان یکم هوایی قرار بگیرد. این گروه روز ۲۰ اوت در اسپاسکایا-پولیست در شمال نووگورود مستقر شد. این گروه با عمل بین ناحیه دریاچه ایلمان و لنینگراد، به عنوان گروه پیشرو در جناح، پیروزی‌های زیادی حاصل کرد. سه روز پایانی ماه اوت ۳۰ هواگرد دشمن توسط گروه ۲ منهدم شدند که شش مورد از آن‌ها مربوط به ستوان یکم یوهانس اشتاینهوف، فرمانده اسکادران ۴ بود. این موفقیت‌ها که شمار پیروزی‌های هوایی او را به ۳۵ مورد رساند، روز ۳۰ اوت سال ۱۹۴۱ نشان عالی صلیب شوالیه صلیب آهنین را به عنوان نخستین فرد جناح در جبهه شرقی، برای اشتاینهوف به ارمغان آورد. گروه ۲ در طول ماه اوت ۳۹ هواگرد دشمن را سرنگون ساخت درحالیکه در مقابل هیچ‌یک از هواگردهای خود را از دست نداد. گروه ۲ روز ۲ سپتامبر با حرکت به مناطق شمالی‌تر، در لیوبان در ۷۰ کیلومتری جنوب لنینگراد قرار گرفت تا عموماً از هواگردهای اشتوکا و بمب‌افکن‌های آلمانی که تجمع نیروهای دشمن در نواحی وولخوف و مگا را هدف می‌گرفتند، محافظت کند. با توجه به این که لنینگراد یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نیروی هوایی شوروی به حساب می‌آمد، هواگردهای دشمن حضور بسیار پررنگی در این منطقه داشتند. گروه ۲ قادر شد در طول ماه سپتامبر ۵۸ پیروزی هوایی حاصل کند.
با گذر نیروهای آلمانی از رود دنیپر در جریان نبرد کی‌یف، گروه ۳ اوایل ماه سپتامبر در حال دفاع از سرپل‌های این رود در مقابل حملات شدید نیروهای دشمن بود. این گروه روز ۱۲ سپتامبر به بریسلافل در اراضی جنوبی‌تر منتقل شد تا از تهاجم ارتش یازدهم اریش فن مانشتاین به شبه‌جزیره کریمه پشتیبانی کند. به هر صورت تنها سه روز بعد فرمان به بازگشت آن به بلایا-زرکوف صادر گشت. یک هفته بعد، با انهدام ناحیه تحت محاصره کی‌یف، گروه ۳ روز ۲۴ سپتامبر، در همراهی با حرکت سریع یگان‌های نیروی زمینی، با پیشروی هر چه بیشتر در عمق خاک شوروی در شرق پولتاوا قرار گرفت.
به هر صورت از اواخر ماه اوت شرایط آب‌وهوایی تغییر کرد و بارندگی پاییزه آغاز گشت. به هر صورت زیرساخت‌های ضعیف و بدی آب‌وهوا موجب فرسایش در تجهیزات جناح ۵۲ شکاری می‌شد و از تعداد هواگردهای عملیاتی آن می‌کاست. زیرساخت‌های ضعیف و بدی آب‌وهوا موجب فرسایش در تجهیزات جناح ۵۲ شکاری می‌شد و از تعداد هواگردهای عملیاتی آن می‌کاست. در این شرایط، ستوان یکم آگوست-ویلهلم شومان، فرمانده اسکادران ۵ با ۱۶ پیروزی هوایی، روز ۶ سپتامبر در اثر برخورد به یک تپه در نزدیکی وولخوف کشته شد.
در جریان آماده‌سازی برای تهاجم تمام‌عیار و نهایی به مسکو، پایتخت شوروی موسوم عملیات تایفون، گروه ۲ اواخر ماه سپتامبر به قسمت مرکزی جبهه شرقی بازگشت و در استابنا در نزدیکی اسمولنسک استقرار یافت. این گروه در این زمان درگیر مشکلات جدی تدارکاتی بود به وجهی که از مجموع ۱۹ جنگنده ب‌اف ۱۰۹اف-۴ باقی مانده برای آن در این زمان تنها ۱۱ فروند در حالت عملیاتی قرار داشتند. با توجه به نیاز بالا به یگان‌های لوفت‌وافه برای این عملیات، گروه ۱ جناح ۵۲ شکاری نیز در نهایت از روز ۲۴ سپتامبر به جبهه شرقی منتقل و روز ۲ اکتبر، روز آغاز عملیات تایفون، کاملاً در ناحیه عملیاتی جدید خود مستقر گشت. هر دو گروه ۱ و ۲ جناح ۵۲ شکاری، تحت هدایت موقت جناح ۲۷ شکاری، از مراحل نخست تهاجم پشتیبانی نمودند. سرگرد ویلهلم لسمان روز ۱۰ اکتبر به فرماندهی جناح ۵۲ شکاری منصوب گردید. از روز ۱۲ اکتبر دوگینو در جنوب غربی ویازما پایگاه جدید گروه ۲ در کنار گروه ۱ بود. در این حال شرایط زمستانی وضعیت بسیار دشواری را بر جناح مخصوصاً خدمه زمینی آن ایجاد کرده بود. روز ۲۰ اکتبر ستاد جناح ۵۲ شکاری هم به دو گروه آن پیوست و در جنوب غربی کالینین قرار گرفت. با توجه به مجاورت این پایگاه با خط مقدم، هواگردهای جناح زیر آتش مستقیم توپخانه دشمن بودند؛ بدین جهت روز ۲۲ اکتبر به پایگاه هوایی دیگری در جنوب ناحیه کالینین مقداری عقب کشیده شد. به هر حال این پایگاه نیز کاملاً در امان نبود و روز ۳۰ اکتبر گلوله‌باران برد بلند ارتش سرخ دو هواگرد گروه ۲ منهدم و به شش هواگرد آن به شدت آسیب وارد گشت. از این رو و با توجه به حضور برخی عناصر دشمن در پشت خط مقدم که گاهی حملاتی به پایگاه‌های هوایی صورت می‌دادند، این یگان وادار به عقب‌نشینی هر چه بیشتر این بار در روز ۳۱ اکتبر به استاریتسا در ۶۵ کیلومتری جنوب غربی کالینین شد. با پیشروی مجدد در روز ۴ نوامبر، ستاد جناح و گروه‌های ۱ و ۲ آن بیشتر ماه نوامبر را در پایگاهی در روسا در فاصله تنها ۱۰۰ کیلومتری از مسکو، گذراندند. با توجه به بارش شدید باران و برف هواگردهای جناح روزهای زیادی را در این مدت کاملاً زمین‌گیر بودند.
در همین حال، عملیات‌های ماه اکتبر گروه ۳ حول شهر صنعتی خارکوف متمرکز بود. با عمل مستقیم تحت امر سپاه ۴ هوایی، شمار پیروزی‌های هوایی این گروه رشد قابل توجهی داشت. در این زمان استوار گرهارت کوپن از اسکادران ۸ با حصول ۳۱ پیروزی هوایی در راس تمامی خلبانان گروه قرار داشت. گروه ۳ روز ۲۳ اکتبر مجدداً برای پشتیبانی از ارتش یازدهم به نواحی جنوبی‌تر بازگشت و این بار تحت هدایت جناح ۷۷ شکاری، در باریکه پرکوپ مستقر شد. خلبانان گروه ۳ در حال پوشش نیروی زمینی برای ورود به کریمه، همان روز ۲۴ اکتبر توانستند ۱۸ هواگرد دشمن را ساقط سازند تا با رساندن مجموع پیروزی‌های خود در طول جنگ به ۳۴۱ مورد از گروه ۲ با ۳۳۶ پیروزی هوایی در این زمینه جلو بزنند. گروه ۱ که مراحل آغازین عملیات بارباروسا را از دست داده بود، تا این زمان تنها ۱۴۸ پیروزی هوایی ثبت کرده بود. به هر صورت با ایفای نقش به عنوان یگان «آتش‌نشان»، پس از حصول بیش از ۶۰ پیروزی هوایی بر فراز کریمه، گروه ۳ ده روز بعد در روز ۲ نوامبر به تاگانروگ در شرق منتقل گشت. پایگاه جدید گروه تنها ۶۰ کیلومتری با روستوف-نا-دونو در خط مقدم فاصله داشت. عملیات‌های پنج هفته آینده گروه ۳ برفراز این شهر و نواحی شمالی آن در پشتیبانی از نیروی زمینی در مقابله با ضد حملات شدید ارتش سرخ صورت گرفت. ارتش سرخ روز ۲۸ نوامبر روستوف-نا-دونو را پس گرفت اما گروه ۳، با وجود قرار داشتن در زیر حملات توپخانه‌ای و هوایی مداوم، همچنان برای دو هفته دیگر در تاگانروگ باقی ماند.
روز ۲ دسامبر ستوان یکم یوهانس اشتاینهوف، فرمانده اسکادران ۴ از گروه ۲ به نخستین خلبان جناح ۵۲ شکاری با ۵۰ پیروزی هوایی بدل گشت.
در پی متوقف شدن تهاجم ورماخت به مسکو و ناکامی عملیات بارباروسا، با آغاز ضد حمله زمستانی ارتش سرخ دو گروه ۱ و ۲ جناح ۵۲ شکاری، با رها کردن بسیاری از تجهیزات فنی خود، تا دوگینو عقب‌نشینی کردند. همچنین تلفات سنگینی به خدمه زمینی جناح در درگیری با نیروهای دشمن وارد آمد. گروه ۲ از میانه ماه نوامبر سال ۱۹۴۱ تا میانه ماه ژانویه سال ۱۹۴۲ نوزده هواگرد و دوازده خلبان خود را از دست داد. در این زمان تنها ۶ هواگرد غیر عملیاتی برای این گروه باقی مانده بود. گروه ۲ عملیات بارباروسا را با مجموعاً ۱۴۲ خدمه و خلبان آغاز کرد اما انتها تنها ۳۷ نفر در اختیار داشت. هر دو گروه زمستان را در دوگینو به سر بردند سپس اوایل سال ۱۹۴۲ برای استراحت و تجهیز مجدد به یزائو در پروس شرقی فرستاده شدند. گروه ۳ نیز در پی وخامت اوضاع وادار به ترک تاگانروگ و انتقال به خارکوف در غرب در روز ۱۰ دسامبر شد. این گروه هم مابقی زمستان را در خارکوف سپری کرد. روز ۱۸ دسامبر نشان صلیب شوالیه صلیب آهنین به گرهارت کوپن با ۴۰ پیروزی هوایی به عنوان نخستین فرد در گروه ۳، اعطا گشت.
گروه ۳ جناح ۵۲ شکاری که بر خلاف دو گروه دیگر برای استراحت و بازسازی به آلمان بازگردانده نشد، با دستیابی به ۱۳۰ پیروزی هوایی در سه‌ماهه زمستان، تا آخر ماه فوریه سال ۱۹۴۲، موفق‌ترین یگان در سطح خود در قسمت جنوبی جبهه شرقی بود. در همین تنها هواگرد گروه از دست رفتند. به سبب چنین عملکردی نشان‌های عالی متعددی به خلبانان گروه ۳ در این مدت اعطا گشت. استوار گرهارت کوپن با ۷۲ پیروزی هوایی، به عنوان نخستین فرد در جناح ۵۲ شکاری، روز ۲۷ ژانویه سال ۱۹۴۲ به دریافت برگ‌های بلوط نشان صلیب شوالیه نائل آمد. بدین شکل، روز ۷ آوریل سال ۱۹۴۲ شمار مجموع پیروزی‌های هوایی جناح ۵۲ شکاری از مرز ۱۰۰۰ مورد گذر کرد.
روز ۱۳ فوریه چهار خلبان گروه ۳ برای حمله به مواضع ادوات ضدهوایی دشمن راهی گردیدند. پس از انجام مأموریت با وجود بازگشت سه خلبان، ستوان دوم هاینریش فرای‌تاک مفقود شد. چهار روز بعد روزنامه پراوادا شوروی مدعی گشت این خلبان با فرود در آن سوی خط مقدم به این کشور پناهنده شده است. روز ۲۲ فوریه جنگنده-بمب‌افکن‌های آی-۱۶ شوروی هزاران برگه کاغذ را که مصاحبه ادعایی با فرایتاگ در آن نوشته شده بود، را بر پایگاه گروه ۳ در خارکوف ریختند. فرایتاگ پس از جنگ سال ۱۹۴۹ به آلمان مراجعت نمود.