زبان فارسی در پاکستان

زبان فارسی در پاکستان و شبه‌قاره هند دست‌کم هشت تا نه سده پیشینه دارد. در پاکستان که هم در روزگار گسترش تمدن فارسی‌زبان‌های مسلمان، در شبه قاره به وجود آمد تا سده سیزدهم هجری، زبان فارسی به مدت هفت سده دارای سوابق رسمی، علمی، ادبی، و اداری بوده‌است. خیلی از انواع شعری و ادبی و دستورهای زبان مختلف به زبان اردو، تحت تأثیر زبان فارسی است. اخلاق احمد انصاری، شاعر زبان فارسی و اردو و استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه جواهر لعل نهرو می‌گوید: انگلیسی‌ها متوجه شدند که زبان فارسی، قرن‌ها در هند بوده و مباحث علمی و فرهنگ و تاریخ به زبان فارسی و در ادبیات فارسی حفظ شده بود. آن‌ها می‌خواستند که این ارتباط با نسل‌های بعد قطع شود. زبان فارسی به‌طور نظام‌یافته توسط محمود غزنوی به هند وارد شد.
در دوره حکومت سلسله تالپور بلوچ بر سند زبان فارسی زبان درباری جهت مکاتبات بود و یکی از زبان های رسمی آن سلسله محسوب می شد.

دیوان ها و منظومه های شعر به زبان فارسی در دوره شاهان تالپور توسط شاعران بلوچ سروده شد.
شاعران و ادیبان بلوچ که در آن دوره که به زبان فارسی شعر سروده اند می توان به نواب محمد لغاری و همچنین ناطق مکرانی را نام برد. سیطره خاندان تالپور بلوچ بر ایالت سند که بخش وسیعی از پاکستان امروزی را شامل می شود باعث گسترش و اشاعه زبان فارسی در پاکستان بخصوص ایالت سند شد و تا به امروز اثرآن باقی مانده است.
در دوره حکومت خانات کلات بر بلوچستان که امروزه بزرگترین ایالت پاکستان را تشکیل می دهد زبان فارسی علاوه بر زبان بلوچی از زبان های رسمی دربار شاهان کلات بود که دیوان شعری از وزیر دربار در دوره نوری نصیر خان به جا مانده است. زبان فارسی در دوره شاهان کلات در بلوچستان در مکاتبات استفاده  می گشت و موجب رونق این زبان در بلوچستان پاکستان و نواحی دیگر شد.
در پادشاهی پتان‌ها (پشتون‌ها) زبان رسمی شد. در امپراتوری ۳۰۰ ساله گورکانی، زبان اداری و اصلی هندوستان بوده‌است. شواهد نشان می‌دهد که پیش از غزنویان عده‌ای در بخش مرکزی هند به زبان فارسی صحبت می‌کردند. در طی همه این زمان‌ها کلیه مراودات، مکاتبات، نامه‌نگاری‌ها و اسناد دولتی که توسط شاهان و درباریان انجام و به سراسر جهان ارسال می‌شد، به زبان فارسی بود که موجب گسترش این زبان شد. در پاکستان، جمعیت فارسی زبان کویته، پیشاور و حتی گلگت، جمعیتی قابل توجه هستند و بر خلاف دولت هند که فارسی را پس می‌زند، دولت جدید پاکستان، از آن با گرمی یاد و حمایت می‌کند.
پس از ربع نخست سده یازدهم میلادی بیشتر نواحی که امروز به پاکستان موسوم است، به دست سلطان محمود غزنوی (۹۹۸–۱۱۲۰ میلادی) فتح شد و به پادشاهی غزنوی پیوست و شهر بزرگ لاهور کرسی استان‌های فتح‌شده گردید. خانواده‌های فارسی‌زبان از سرزمین‌های گوناگون پادشاهی غزنوی مهاجرت کرده و وارد سرزمین پاکستان شده و در ناحیه‌های مختلف اقامت گزیدند.
این خانواده‌های فارسی‌زبان دست‌نوشته‌های فارسی همراه خود آوردند و بدین وسیله در برخی مراکز علمی و ادبی کتابخانه‌ها تأسیس شد و خوش‌نویس‌های فارسی‌زبان از دست‌نوشته‌های فارسی رونویسی کردند و با کوشش آن‌ها این دست‌نوشته‌ها از ناحیه‌ای به‌نواحی دیگر می‌رسید. مهاجران فارسی‌زبان برای آموزش زبان فارسی مدارسی را هم تأسیس کردند که شماری از آن‌ها در سده‌های بعد از کانون‌های مهم تحصیل زبان فارسی گردید و بدین روش زبان فارسی در این نواحی پیشرفت کرد.
تا پیش از دوران تیموری زبان فارسی در شبه‌قاره هند، به عنوان زبان دادوستد فراگیر شده بود. پس از آن‌که نوادگان تیمور لنگ، دودمان گورکانی را ایجاد کردند، زبان فارسی زبان رسمی این امپراتوری بزرگ شد. در سده‌های ۱۰ و ۱۱ میلادی، سربازان زیادی به ناحیه سند آمدند که به زبان‌های فارسی، ترکی، عربی و… سخن می‌گفتند. در طول سالیان دراز از آمیزش این زبان‌ها با هم و با زبان محلی مردم، زبان اردو فراگیر شد. اردو یک واژه ترکی به معنی لشکر است و بیانگر زبانی است که در میان سربازان رایج شد.
اردو از فارسی نه تنها نام‌واژه‌ها و صفت‌ها را گرفته‌است، بلکه حرف‌ها، قیدها، پیشوندها، پسوندها، امثال و حکم، استعاره‌ها، تشبیه‌ها، تمثیل‌ها و تلمیح‌های فارسی در اردو راه یافته‌است.
شاعران اردو تنها در مطالب، محتویات و قالب شعری، از شعر فارسی تأثیر نگرفته‌اند، اما در وزن شعر کاملاً از وزن شعر فارسی تقلید کرده، آن همه بحور با همه زحافات از فارسی به اردو انتقال یافت و وزن شعر فارسی، علت دیگری برای فراوانی واژه‌های فارسی در اردو شد.
محمد اقبال لاهوری شاعر، فیلسوف، سیاست‌مدار و اندیشمند نامدار پاکستانی اشعار زیادی نیز به زبان فارسی سروده‌است. اقبال شیفته زبان فارسی بود و از همان ابتدا زبان فارسی را برای بیان اندیشه‌ها و اشعار خود برگزید به نحوی که هفت هزار بیت از ۱۲ هزار بیت شعری وی به زبان فارسی است.
تا مدتی پیش در بخش‌هایی از پاکستان و به‌ویژه در شهر پیشاور اهالی شهر فارسی حرف می‌زدند، ولی با مرور زمان فارسی از خانه‌های مردم شهر رخت بربست. تا زمان رژیم نظامی ژنرال ضیاالحق در پاکستان، زبان فارسی در تمامی مدارس دولتی این کشور، تا کلاس هشتم تدریس می‌شد، اما آموزش رسمی زبان فارسی در زمان حکومت ضیا الحق در مدارس پاکستان کنار گذاشته شد.
یکی از دلایل عمده این موضوع، ترس از نفوذ انقلاب اسلامی در پاکستان بود که به شکل نامحسوسی جلوی گسترش زبان فارسی را گرفته و در دراز مدت باعث ضعف زبان فارسی در مدارس و دانشکده‌ها شد.