درجه نظامی
درجه‌های نظامی در دوران باستان و سده‌های میانه > درجه‌های نظامی در ایران باستان

سازمان سپاه هخامنشی (سْپادَ) بر پایهٔ سامانهٔ دهدهی بوده‌است که نسبت به رقیب یونانی برتری بسیار داشته‌است و در هیچ سپاه آسیایی تا زمان مغول‌ها به کار گرفته نشده‌است.
کارَنَ (kārana*): فرمانده کل قوا (به سرداری که قدرت کامل کشوری داشته‌است کارَنَ (kārana*) گفته می‌شده‌است)
سْپادَپَتی (spādapati*): فرمانده کل سپاه
بَیوَرَپَتی (baivarapati*): فرمانده سپاه ده‌هزارنفره
هَزارَپَتی (hazārapati*): فرمانده لشکر هزارنفره
ثَتَپَتی (θatapati*): فرمانده گردان صدنفره
دَثَپَتی (daθapati): فرمانده گروهان ده‌نفره
ارتش ایران باستان از چندین گروه‌بندی قابل کنترل تحت فرماندهی یک نفر تشکیل شده بود. این گروه‌بندی‌ها مبتنی بر سیستم شمارش دهدهی بود. برای مثال در ارتش هخامنشیان کوچکترین یگان از ۱۰ نفر سرباز تشکیل شده بود که به آن دَثه‌ (پارسی باستان: daθa «دهه») می‌گفتند و فرمانده آن یک دثه‌پَتی (پارسی باستان: daθapati «ده‌بد») بود. پس از آن یگان ۱۰۰ نفری بود که به آن ثتَه‌ (پارسی باستان: θata «صده») می‌گفتند و فرمانده آن یک ثته‌پتی (پارسی باستان: θatapati «صدبد») بود. یک یگان ۱۰۰۰ نفره هزاره‌ (پارسی باستان: hazāra) نام داشت که فرمانده آن هزاره‌پتی (پارسی باستان: hazārapati هزاربد) خوانده می‌شد و یک یگان ۱۰٬۰۰۰ نفری بَیوَره (پارسی باستان: baivara) نامیده می‌شد که فرمانده آن یک بیوره‌پتی (پارسی باستان: baivarapati «بیوربد») بود. کل نیروهای مسلح هخامنشیان سپاده (پارسی باستان: spāda- «سپاه») و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاده‌پَتی (پارسی باستان: spādapati «سپاهبد») خوانده می‌شدند.
| سپاه هخامنشیان | سپاه هخامنشیان | سپاه هخامنشیان |
| --- | --- | --- |
: 
| یگان‌ها | شمار نیروها | فرمانده |
| -daθa* | ۱۰ سرباز | -daθapati* |
| -θata* | ۱۰۰ سرباز | -θatapati* |
| -hazāra* | ۱۰۰۰ سرباز | -hazārapati* |
| -baivara* | ۱۰٬۰۰۰ سرباز | -baivarapati* |
| -spāda* | ۶۰٬۰۰۰ سرباز | -spādapati* یا -kārana* |
در زمان اشکانیان نیز نیروهای مسلح سپاذ (پارتی: spāδ) و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاذبد (پارتی: spāδbad) خوانده می‌شدند. اما در سپاه اشکانیان صده‌ها «وَست» (پارتی: wast)، هزاره‌ها «درفش» (پارتی: drafš) و بَیوَره‌ها «گُند» (پارتی: gund) نامیده می‌شدند. فرماندهان این یگان‌ها «وست‌سالار» (پارتی: wast-sālār)، «درفش‌سالار» (پارتی: drafš-sālār) و «گند سالار» (پارتی: gund-sālār) نامیده می‌شدند.
| سپاه اشکانیان | سپاه اشکانیان | سپاه اشکانیان |
| --- | --- | --- |
: 
| یگان‌ها | شمار نیروها | فرمانده |
| radag* | ۱۰ سرباز | radagpān* |
| wast | ۱۰۰ سرباز | wast-sālār |
| drafš | ۱۰۰۰ سرباز | drafš-sālār |
| gund | ۱۰٬۰۰۰ سرباز | gund-sālār |
| spāδ | ۶۰٬۰۰۰ سرباز | spāδpat یا spāδbad |
در زمان ساسانیان نیز سپاه (پارسی میانه: spāh) بر پایه سیستم شمارش دهدهی گروهبندی می‌شد، فرمانده آن سپاهبد (پارسی باستان: spāhbed) خوانده می‌شد. دهه‌ها «رده» (پارسی میانه: radag) و صده‌ها «تَهم» (پارسی میانه: tahm) نامیده و فرمانده آن تهم‌دار (پارسی میانه: tahmdār) خوانده می‌شدند. یگان‌های ۵۰۰ نفره «وَشت» (پارسی میانه: wašt) و فرمانده آن «وشت‌سالار» (پارسی میانه: wašt-sālār) نام داشته‌اند. یک یگان ۱۰۰۰ نفره درفش (پارسی میانه: drafš) نام داشت که فرمانده آن درفش‌سالار (پارسی میانه: drafš-sālār) خوامده می‌شد و یک یگان ۵٬۰۰۰ نفری گند (پارسی میانه: gund) نامیده می‌شد که فرمانده آن یک گندسالار (پارسی میانه: gund-sālār) بود.
| سپاه ساسانیان | سپاه ساسانیان | سپاه ساسانیان |
| --- | --- | --- |
: 
| یگان‌ها | شمار نیروها | فرمانده |
| radag | ۱۰ سرباز | radagbān* |
| tahm | ۱۰۰ سرباز | tahmdār |
| wašt | ۵۰۰ سرباز | wašt-sālār |
| drafš | ۱۰۰۰ سرباز | drafš-sālār |
| gund | ۵۰۰۰ سرباز | gund-sālār |
| spāh | ۱۰۰۰۰ سرباز | spāhbed |
| artēštārān |  | artēštārān-sālār |
تاریخ‌نگاران موفق به کشف سمت‌های نظامی زیر در ارتش‌های اشکانی و ساسانی شده‌اند:
فرمانده کل قوا: ایران‌اسپهبد (که در زمان خسرو یکم برای هر چهار گوشه مرز کشور از یک اسپهبد جانشین استفاده می‌شد)
فرمانده سواره‌نظام: اسپوارگان سالار (اشکانی) یا اسواران سالار (ساسانی)
فرمانده کمانداران: تیربد
فرمانده پیاده‌نظام: پایگان سالارپو
فرمانده دژبانان: ارگبد
فرمانده مرزبانان: مرزپاون (اشکانی) یا مرزبان (ساسانی)
فرمانده مرزبانی آسیای مرکزی کنارنگ نام داشت.