تاریخ آسیای مرکزی
تاریخ باستان

اطلاعات بیشتر: جاده ابریشم
در هزاره‌های دوم و یکم قبل از میلاد، یک سری از دولت‌های بزرگ و قدرتمند در حاشیه جنوبی آسیای مرکزی (خاور نزدیک باستان) ایجاد شدند. این امپراتوری‌ها تلاش‌های متعددی را برای تسخیر مردم استپ انجام دادند اما با موفقیت‌های متفاوتی روبرو شدند. پادشاهی ماد و شاهنشاهی هخامنشی هر دو بر بخش‌هایی از آسیای مرکزی حکومت می‌کردند. امپراتوری شیونگ‌نو (209 BC-93 (156) AD) را می‌توان اولین امپراتوری آسیای مرکزی دانست که نمونه ای برای امپراتوری‌های بعدی گوک‌ترک و مغول بود. اجداد قبیله شیونگ‌نو، دولت «Zhongshan» (حدود قرن ۶ قبل از میلاد تا حدود ۲۹۶ قبل از میلاد) را در استان هبئی، چین تأسیس کرد. عنوان «chanyu» توسط حاکمان شیونگ‌نو و قبل از مودو چانیو استفاده می‌شد، بنابراین ممکن است که تاریخ دولتشیونگ‌نو بسیار قبل از حکومت مودو چانیو آغاز شده باشد.
به دنبال موفقیت جنگ هان-شیونگنو (به انگلیسی:Han–Xiongnu War)، دولت‌های چین نیز مرتباً در تلاش بودند تا قدرت خود را به سمت غرب گسترش دهند. این کشورها علیرغم قدرت نظامی خود، فتح کل منطقه را دشوار می‌دیدند.
هنگامی که عشایر استپ با یک نیروی قوی‌تر مواجه می‌شدند، می‌توانستند به سادگی به عمق استپ عقب‌نشینی کنند و منتظر خروج مهاجمان باشند. عشایر بدون هیچ شهر و ثروت اندک به جز گله‌هایی که با خود می‌بردند، چیزی نداشتند که آنها را مجبور به دفاع کند. نمونه ای از آن را شرح مفصل هرودوت از لشکرکشی‌های بیهوده ایرانیان علیه سکاها آورده‌است. سکاها مانند اکثر امپراتوری‌های کوچ نشین، سکونتگاه‌های دائمی در اندازه‌های مختلف داشتند که نشان دهنده درجات مختلف تمدن در آنان بود. شهرنشین مستحکم وسیع کامیانکا در رودخانه دنیپر، که از اواخر قرن پنجم قبل از میلاد مستقر شد، به مرکز پادشاهی سکاها تبدیل شد و توسط آتیا اداره می‌شد و او در نبرد علیه فیلیپ دوم مقدونی در سال ۳۳۹ قبل از میلاد فوت کرد.
برخی از امپراتوری‌ها، مانند امپراتوری‌های ایران و مقدونی، با تأسیس شهرها و به دست گرفتن کنترل مراکز تجاری، به آسیای مرکزی نفوذ کردند. فتوحات اسکندر مقدونی تمدن هلنیستی را تا اسکندریه اسخاته (به معنی:"اسکندریه دورترین") گسترش داد. اسکندریه اسخاته در سال ۳۲۹ قبل از میلاد و در تاجیکستان امروزین تأسیس شد. پس از مرگ اسکندر در سال ۳۲۳ قبل از میلاد، قلمرو آسیای مرکزی او در طول جنگ‌های سرداران اسکندر به دست امپراتوری سلوکی افتاد.
در سال ۲۵۰ قبل از میلاد، بخش آسیای مرکزی از امپراتوری (باختری) به عنوان دولت یونانی بلخ جدا شد و تا پایان آن دولت در ۱۲۵ قبل از میلاد با هند و چین تماس‌های گسترده‌ای داشت. پادشاهی یونانی هند، که عمدتاً در منطقه پنجاب مستقر بود اما بخش بزرگی از افغانستان را کنترل می‌کرد، پیشگام توسعه فرهنگ یونانی-بودیسمی (به انگلیسی:Greco-Buddhism) بود. پادشاهی کوشانی از قرن دوم پیش از میلاد تا قرن چهارم پس از میلاد در گستره وسیعی از منطقه رشد کرد و سنت‌های هلنیستی و بودایی را ادامه داد. این دولت‌ها از موقعیت خود در جاده ابریشم که چین و اروپا را به هم پیوند می‌دهد، رونق گرفتند.
به همین ترتیب، در شرق آسیای مرکزی، سلسله هان چین در اوج قدرت امپراتوری خود به منطقه آسیای مرکزی گسترش یافت. تقریباً از ۱۱۵ تا ۶۰ قبل از میلاد، نیروهای هان با Xiongnu بر سر کنترل دولت‌شهرهای واحه‌ای در حوضه تاریم جنگیدند. هان‌ها در نهایت پیروز شدند و در سال ۶۰ قبل از میلاد تحت الحمایه مناطق غربی قرار گرفتند که به امور دفاعی و خارجی منطقه می‌پرداخت. حکومت چینی‌ها در حوزه تاریم به‌طور متوالی با کوشانی‌ها و هپتالیان‌ها جایگزین شد.
بعدها قدرت‌های خارجی مانند شاهنشاهی ساسانی بر تجارت این مناطق مسلط شدند. یکی از آن قدرت‌ها، شاهنشاهی اشکانی، منشأ از آسیای مرکزی داشت، اما سنت‌های فرهنگی ایرانی-یونانی را پذیرفت. این یک نمونه اولیه از یک موضوع تکرارشونده در تاریخ آسیای مرکزی است: گاهی عشایر منشأ گرفته از آسیای مرکزی پادشاهی‌ها و امپراتوری‌های اطراف منطقه را تسخیر می‌کنند، اما به سرعت در فرهنگ مردمان تسخیر شده ادغام می‌شوند.
در این زمان آسیای مرکزی منطقه ای ناهمگون با ترکیبی از فرهنگ‌ها و مذاهب بود. بودیسم بزرگ‌ترین دین باقی ماند، اما در شرق متمرکز بود. در اطراف ایران، آیین زرتشت اهمیت یافت. مسیحیت نسطوری وارد این منطقه شد، اما هرگز چیزی بیش از یک ایمان اقلیتی نبود. مانوییت اما موفق‌تر بود و سومین دین بزرگ شد.
گسترش ترکها در قرن ششم آغاز شد. اویغورهای ترک‌زبان یکی از بسیاری از گروه‌های فرهنگی متمایز بودند که توسط تجارت مسیر ابریشم در تورفان (که در آن زمان توسط سلسله تانگ چین اداره می‌شد) گرد هم آمدند. اویغورها که عمدتاً عشایری دامدار بودند تحت تأثیر تعدادی از ادیان از جمله مانوی، بودیسم و مسیحیت نسطوری قرار گرفتند. بسیاری از آثار باستانی این دوره در قرن نوزدهم و در این منطقه کویری دورافتاده یافت شد.