حماسه گیلگمش
تفسیر حماسه > انسان خردمند در سنت بابلی

مقاله‌های اصلی: آداپا و آترا-هاسیس
در پای مرد پیر و در قلمرو افسون‌شده وی است که گیلگمش آغاز به خردمند شدن می‌کند (این بخش یادآور سخنان شیدوری در نسخهٔ بابلی باستان و نصایح کتاب جامعه است). در حماسهٔ گیلگمش، خردمندی روشنی که گیلگمش به آن دست یافته، دانشِ به خود و داستان «طوفان» است. در سنت بابلی او به خردمندیِ از نوع دیگری نیز دست می‌یابد. در سرآغاز حماسه او قهرمانی توصیف می‌شود که:
آنکه با نیروی مطلق به اوتنپیشتی دور افتاده رسید؛ 

آنکه مرکزهای آیین را دوباره بر پا کرد که «طوفان بزرگ» نابود کرده بود، 

و مناسک گیتی را برای مردم به جای آورد.
در اینجا نیز اساطیری دربارهٔ تاریخ بشریت پس از طوفان وجود دارند که باید توضیح داده شوند. در سنت تاریخی باستان، آنگونه که در فهرست‌های پادشاه آمده‌است، پس از «طوفان»، خدایان بایست پادشاهی را دوباره بر پا کنند: «پس از آنکه طوفان همه جا را فرا گرفت، سپس، پادشاهی از آسمان فرو آمد، پادشاهی در شهر کیش بود.» پس از سلسلهٔ کیش، دودمان اوروک آمدند که گیلگمش (یا بیلگمس) پنجمین پادشاه در میان آنها است. اشاره به این موضوع است، پس از آنکه پادشاهان به سلطنت دوباره رسیدند، تمدن پیش از طوفان دوباره زنده شده بود؛ به این معنا که نظم مقرر شدهٔ خدایان دوباره سامان گرفت. این نکتهٔ مهمی است زیرا باور سنتی بر این بود که خدایان آنچه را برای شکوفایی بشر به آن نیاز بوده‌است (شهرها، کشاورزی، هنرهای تمدن) در سپیده‌دم تاریخ و در دورهٔ پیش از طوفان پدید آورده‌اند. چیز دیگری قرار نیست کشف شود؛ الگوی پیش از طوفان همان است که جامعهٔ بشری باید با آن اداره شود.
بنا بر یک دیدگاه باستانی (کاملترین گزارش در بروص) تمدن توسط کسانی احیا شد که همراه با زیوسودرا (نام سومری اوتنپیشتی) بودند و پس از طوفان بر عرشهٔ کشتی زنده باقی ماندند. به این سنت در داستان «طوفان» در لوح XI گیلگمش و نیز در شعر آترام-هاسیس اشاره می‌شود؛ در آنجا صنعتگران و حیوانات به عرشهٔ کشتی برده می‌شوند و همین موضوع سبب می‌شود تا مهارت‌های افزارمندان و گله‌داران (و عموما پادشاهی حیوانات) حفظ شود. اما به جز این، سنتی نیز در لاگاش (اوایل هزاره دوم پیشا دوران مشترک) وجود داشت و بنا بر آن خدایان پادشاهی را برای مدتی مضایقه داشتند. در این دوره، خدایان به پرستاری بشریت از آنها (از طریق آبیاری و شکافتن زمین) نیازی نداشتند، کشاورزی کنار گذاشته شد:
پس از آنکه طوفان همه جا را فرا گرفت ...

زمانی که خدایان آن و انلیل ...

فرو نیاورده بودند از آسمان (باری دیگر)

پادشاهی، تاج و حتی شهر را،

و برای همه مردمان سرنگون‌شده برقرار نکرده بودند (باری دیگر)

کلنگ، بیل پارویی، سبد-خاک و گاوآهن را،

هر آنچه تضمین می‌کند زندگانی را در سرزمین،  

آنگاه مردی یکصد سال را چون پسری می‌گذراند، آزاد از وظایف، 

یکصد سال دیگر می‌گذراند، پس از بالغ شدن،

(اما هنوز) کاری بر عهده او قرار نداشت.
در این وضعیت (سست و بیکار)، بشریت به گرسنگی افتاد و شکوفا نشد. متن لوح در این بخش افتاده است اما باید در ادامه توصیفی از دوباره برقرار کردن پادشاهی و زندگانی مقرر شده، آمده باشد زیرا وقتی که متن دوباره قابل خواندن می‌شود، خدایان در حال معرفیِ دوبارهٔ کشاورزی به بشریت هستند.
اشارهٔ سرآغاز حماسه به این است که گیلگمش نقشی کلیدی در بر پا کردن نظم پیش از طوفان، پس از «طوفان» داشته‌است، به خصوص در مورد بازگرداندن آیین‌های خدایان به شکوه پیشین. متن تازه پیدا شدهٔ شعر سومری که با عنوان «مرگ بیلگمس» شناخته می‌شود، تأیید کنندهٔ این نتیجه‌گیری است. بیلگمس در بستر مرگ رؤیایی می‌بیند، در آن خدایان دستاوردهای قهرمانانه‌اش را برای او بازگو می‌کنند:
به زیوسودرا رسیدی در اقامتگاهش!

آیین سومر، فراموش شده از روزگار کهن دور ...

[پس از] طوفان، این تو بودی که همهٔ کارکردهای سرزمین را دریافتی.
در اینجا نیز ارتباطی بین سفر گیلگمش برای پیدا کردن بازمانده «طوفان» و بازگرداندن زندگی مذهبی وجود دارد. پس دانشی که وی با خود بازمی‌گرداند بیش از دانش فردی است. شاعر لازم ندیده اشاره بیشتری به آن بکند اما به روشنی گیلگمش عامل دوباره متمدن کردن سرزمین خود بوده‌است. در این راه او ابزار ائا بوده‌است (همانند «هفت فرزانه» (برجسته‌ترین در میان این فرزانه‌ها، آداپا (ماهی-مرد) بود که از دریا سر برآورد. حکومت، جامعه و کار پس از آن به انسان‌ها تحمیل شد.)) و این موضوع را نینسون در لوح III پیش‌بینی کرده‌است (گیلگمش «همراه با ائا در اقیانوس پایین خردمند گشت.»). واژگان آغازین حماسه همین ارتباط را برقرار می‌کنند. «دریا» نشان‌دهنده قلمروی ائا (به خصوص در نقش چشمه خردمندی) است. از این منبع است که گیلگمش حقایقی عمیق را دریافته است که زیربنای جامعه بشری و حکومت هستند.