stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
انوشیروان زیاری

| انوشیروان | انوشیروان |
| --- | --- |
امیر زیاری : امیر زیاری 
سکهٔ دوران انوشیروان زیاری با درج نام سلطان مسعود: سکهٔ دوران انوشیروان زیاری با درج نام سلطان مسعود
سلطنت: ۴۲۱ تا ۴۳۵ هجری
پیشین: منوچهر
جانشین: کیکاووس
زاده: اوایل سده پنجم هجری گرگان (گنبد کاووس کنونی)
درگذشته: ۴۳۵ یا ۴۴۱ هجری
دودمان: زیاریان
پدر: منوچهر
انوشیروان ملقب به شرف‌المعالی از امیران آل زیار بود. او در کودکی حکومت را بعد از پدرش منوچهر در سال ۴۲۱ هجری و به شرط دادن خراج به محمود غزنوی به دست گرفت. اما قدرت عملاً در اختیار سپهسالارش، باکالیجار کوهی بود. باکالیجار فرمانروای گرگان و طبرستان بود و مسعود غزنوی، جانشین محمود، به شرط ادامه پرداخت خراج حکومت او را ابقا کرد. جز این، دیگر نامی از انوشیروان در تاریخ نیست تا آن که پس از بالا گرفتن درگیری میان باکالیجار و مسعود غزنوی، در سال ۴۲۶ قمری مسعود به گرگان و طبرستان حمله کرد. در این هنگام، باکالیجار در نامه‌ای، از انوشیروان و خودش به عنوان فرمانروایان گرگان و طبرستان نام برده‌است. باکالیجار توانست برابر حملهٔ مسعود مقاومت کند و با خروج او، مجدداً در گرگان به تخت نشیند و اعلام اطاعت او را کند. با ضعیف شدن مسعود غزنوی و شکست او از طغرل بیگ در جنگ دندانقان، در گرگان هم انوشیروان بر باکالیجار غلبه کرد و خود بر حکومت نشست. ولی طغرل کمی بعد به قلمروش تاخت و او را مطیع خود ساخت و مرداویج بن بسو را شریک او در حکومت گرگان و طبرستان نمود.
پیش‌زمینه

مقالهٔ اصلی: منوچهر زیاری
اطلاعات زیادی از این برهه از تاریخ طبرستان در دسترس نیست چون تواریخ محلی مازندران دربارهٔ حوادث نیمهٔ دوم سدهٔ پنجم اطلاعات اندکی ثبت کرده‌اند.
با آغاز حکومت منوچهر زیاری، دودمان آل زیار وارد دوران افول و به سلاطین ترک‌تباری وابسته شد که در خراسان قدرت بیشتری داشتند. بدین ترتیب، در این دوره، زیاریان از حکومتی مستقل به قدرتی تحت سلطه و دست‌نشانده تبدیل شدند و در حالی که هیچ‌کدام از امیران قبلی آل زیار خراج‌گزار دیگر حکومت‌های همسایه نبودند، پس از روی کار آمدن منوچهر پرداخت خراج سالانه‌ای، اغلب به مبلغ پنجاه هزار دینار، مرسوم شد. برخلاف امیران پیشین زیاری، از زمان منوچهر و جانشینان او اطلاعات چندانی وجود ندارد؛ زیرا منابع اولیه دربارهٔ آن‌ها، که قدرت پیشین خود را از دست داده بودند، مطالب چندانی ننوشته‌اند و افزون بر این، سکه‌های محدودی از این فرمانروایان زیاری در دست است. همزمان با سال‌های پایانی حکومت منوچهر زیاری، محمود غزنوی توانسته بود بر آل بویه و حاکمان محلی دیلمی و کَرد چیره شود و بر شهرهای ری و جبال تسلط یابد. منوچهر در سال ۴۲۰ یا ۴۲۱ هجری به مرگ طبیعی از دنیا رفت و پس از درگذشت او، در فاصله‌ای کوتاه سلطان محمود غزنوی نیز درگذشت. البته بیهقی در داستان متفاوتی باکالیجار کوهی را برادرزن منوچهر دانسته و می‌گوید وی به کمک حاجب بزرگ منوچهر، او را به زهر مسموم کرده و کشته‌است.
با توجه به این که انوشیروان در زمان درگذشت پدرش و رسیدن به تاج و تخت زیاری، هنوز به سن کافی برای حکمرانی نرسیده بود، احتمالاً بایستی در اوایل سده پنجم هجری به دنیا آمده باشد؛ گرچه منابع در این باره گمانه‌زنی نکرده‌اند.
نخستین دورهٔ حکومت

پس از مرگ منوچهر، در سال ۴۲۰ یا ۴۲۱ هجری، انوشیروان به حکومت موروثی دست یافت و محمود غزنوی حکومتش را به رسمیت شناخت. البته به گفته بیهقی، سلطان محمود ابتدا تردید داشت که آیا انوشیروان قدرت کافی برای حکومت در منطقه‌ای که تحت فشار حملات روزافزون ترکمن‌ها از سمت استپ‌های دهستان قرار داشت، دارد یا خیر. محمود برای کمک به تثبیت به حکومت نشستن انوشیروان پانصد هزار دینار باج طلب نمود. مدت کوتاهی پس از بر تخت نشستن انوشیروان، محمود غزنوی درگذشت و بیشتر دوره نخست امارت انوشیروان مقارن سلطنت مسعود غزنوی است، که جایگزین محمود شده‌بود. در قلمرو انوشیروان به نام مسعود سکه ضرب می‌شد و خطبه می‌خواندند. آن گونه که بیهقی در کتابش آورده، در این زمان باکالیجار همهٔ کارها را انجام می‌داد و انوشیروان که در سنین نوجوانی بود، قدرتی نداشت. ابن اثیر نیز می‌گوید «ابوکالیجار بن ویهان القوهی» فرماندهٔ سپاهیان انوشیروان و ناپدری او بود. گویا این که پس از مرگ منوچهر، باکالیجار با بیوهٔ او، که مادر انوشیروان بود، ازدواج کرد.
باکالیجار که موجب تثبیت قدرت انوشیروان شده‌بود، تصمیم گرفت تدریجاً او را از صحنه کار بزند و خود بر تخت نشیند. در همین ایام شرح مشاوره‌ای از سلطان مسعود با «خواجه احمد بن حسن میمندی» در کتاب بیهقی وجود دارد که در آن خواجه به سلطان پیشنهاد می‌دهد حکومت شهر ری را به باکالیجار بسپارند ولی مسعود ضمن اذعان به توانایی باکالیجار مخالفت می‌کند؛ زیرا ترس آن دارد که انوشیروان نتواند بدون حضور باکالیجار از پس کنترل طبرستان برآید.
این که باکالیجار چگونه حکومت انوشیروان را از سر راه خود برداشته و چه نقشه‌ای کشیده‌بود معلوم نیست. باکالیجار طبق آنچه برخی منابع اولیه معاصر نوشته‌اند، در سال ۴۲۳ هجری، در نامه‌ای به دربار سلطان مسعود مدعی شد که انوشیروان را با زهر کشته و از او خواست، حال چون از تبار مرداویج و وشمگیر فرد ذکوری نیست که توانایی کنترل گرگان و طبرستان را داشته باشد، فرمانروایی خودش را به رسمیت بشناسد. سلطان مسعود که مشغول جنگ با مخالفانش بود، با درخواست باکالیجار موافقت کرد و از او خواست چند نفر را برای تحویل منشور حکومت بر آن قلمرو، به دربارش بفرستد. آن گونه که بیهقی گفته، در این سال در شهر غزنین شایعه شده بود که باکالیجار به کمک حاجب بزرگ منوچهر، انوشیروان را زهر خورانده و کشته‌است. به نظر می‌رسد باکالیجار، گرچه در نامه‌اش به دربار سلطان مسعود مستقیماً از قتل انوشیروان سخن نگفته، خود چنین شایعه کرده‌باشد تا زمینهٔ فرمانرواییش را مهیا کند. نهایتاً مسعود که به استحکام حکومت انوشیروان اطمینان نداشت، درخواست باکالیجار برای به رسمیت شناختن بر تخت نشستنش را پذیرفت و باکالیجار رسماً حاکم قلمرو طبرستان و جرجان شد.
دوران غیبت

پس از به قدرت رسیدن باکالیجار در سال ۴۲۳ هجری، خبری از انوشیروان نیست تا آن که نامش در ربیع‌الاول سال ۴۲۶ به منابع اولیه بازمی‌گردد. در این سال، بر اثر اختلافاتی که میان سلطان مسعود غزنوی و باکالیجار درگرفته بود، سلطان به قلمرو گرگان لشکر کشید و چون به شهر نزدیک می‌شد، باکالیجار گریخت و انوشیروان، بزرگان شهر و سرداران نظامی را هم با خود به ساری برد. محمدعلی مفرد احتمال می‌دهد که انوشیروان در این مدت در حبس بوده. به هر ترتیب، پس از فرار، باکالیجار نامه‌ای به نام خود و انوشیروان برای مسعود نوشت و اظهار اطاعت کرد. ولی سلطان مسعود به نامه‌نگاری‌های باکالیجار وقعی ننهاد. کمی بعد باکالیجار مجدداً قدرت یافت و سلطان مسعود که در لشکرکشی‌اش ناکام مانده‌بود، به سوی مرزهای شمال‌شرقی قلمرو خود رفت؛ جایی که با مهاجمان سلجوقی روبرو شد.
دومین دورهٔ حکومت و هجوم سلاجقه

در سال ۴۳۳ هجری، انوشیروان با استفاده از ضعف سلطان مسعود و به طبع آن بی‌پشتوانه ماندن باکالیجار توانست مجدداً بر تخت امارت زیاری بنشیند. محمدعلی مفرد می‌گوید که دانسته نیست چگونه انوشیروان توانسته باکالیجار را بر کنار کند چون اطلاعی دقیقی از نحوهٔ ارتباط این دو تن نداریم. برخی منابع از ازدواج انوشیروان با مادر باکالیجار، به وساطت مادر انوشیروان، سخن گفته‌اند که به نظر این مورخ، نمی‌تواند صحت داشته باشد. اما عباس زریاب چنین می‌پندارد که مادر انوشیروان، که همسر باکالیجار بوده، در به قدرت رسیدن دوباره به پسرش کمک کرده‌است.
دربارهٔ عاقبت کار باکالیجار هم اطلاعی در دست نیست. زریاب احتمال می‌دهد که وی در زمان سقوط امارتش به دست انوشیروان به قتل رسیده باشد، ولی منابع چنین گزارشی ارائه نداده‌اند. او سپس می‌گوید: «نظر به مناسبات معمول آن زمان، نگاه‌داشتن دشمنی بزرگ پس از گرفتار کردن او، درست نمی‌نماید و خصوصاً آن که ابن اثیر ذیل حوادث ۴۳۳، می‌گوید مرداویج مادر انوشیروان، همان زن سابق باکالیجار، را به زنی گرفت، که این امر تنها با قتل باکالیجار می‌توانست واقع شود؛ مگر آن که احتمال بدهیم این زن را به زور مطلقه کرده باشند، که احتمالی بعید است.»
در ادامهٔ سال ۴۳۳ هجری طغرل بیگ، رهبر سلجوقیان که به تازگی در نبرد دندانقان مسعود را شکست داده‌بود، از نابه‌سامانی در ملک انوشیروان و رویدادهای آنجا مطلع شد و برای تسخیر گرگان، نیرو فرستاد. چغری بیک به راحتی با لشکریانش وارد شهر گرگان شد. طغرل مبلغ صد هزار دینار را جهت مصالحه با اهالی، مقرر نمود و مرداویج بن بسو دیلمی، که در لشکرش بود، را به عنوان حاکم گرگان تعیین کرد و خراج سالیانه‌اش را پنجاه هزار دینار اعلام کرد. طبرستان یا بخشی از آن هم به انوشیروان سپرده شد تا تحت نظر مرداویج بن بسو به حکومت خود ادامه دهد. مرداویج با مادر انوشیروان ازدواج کرد و بدین ترتیب انوشیروان کاملاً مطیع او گشت. به این ترتیب، زیاریان تا اواخر قرن تحت امر طغرل و فرمانروایی سلجوقیان، بر ولایت گرگان و طبرستان ادامه دادند. گرچه از منظری دیگر می‌توان گفت که تقریباً این دودمان در این هنگامه منقرض شد چون زین پس تنها برخی امیرزادگان این خاندان فقط در قلعه‌های کوهستانی حکومت‌هایی کوچک یافتند و هیچگاه به مناطق هامون و جلگه‌ای دست نیافتند و دولتی جدی نبودند. لذا بسیاری از مورخان سال ۴۳۳ هجری، که مرداویج بن بسو والی شد، را سال پایان کار زیاریان دانسته‌اند، ولی برخی دیگر بر این گمانند که مردان دیگری مانند جستان بن انوشیروان، کیکاووس‌ ابن‌اسکندر، گیلان ‌بن کیکاووس، باکالیجار و دارا پادشاهان دیگر این خاندان بوده‌اند و این دودمان تا ۴۸۳ هجری حکومت کرده‌است و سرانجام به دست اسماعیلیان برافتاده است.
میترا مهرآبادی، مورخ معاصر، می‌گوید: «عصر انوشیروان و باکالیجار را باید آغاز بر پایان حاکمیت نسبتاً مستقل زیاریان دانست؛ اگرچه شاید حتی نتوان از همان آغازین روزهای تشکیل حکومت زیاری توسط مرداویج، حاکمیت زیاریان را کاملاً مستقل خواند.» او در ادامه پذیرش تابعیت سلجوقیان را پایان راه «اندیشه‌ی استقلال‌خواهی از نوع زیاری» و آغازی بر پایان حاکمیت اسمی زیاری، حتی از نوع مطیعانه‌اش، می‌داند. او نوع پذیرش حاکمیت سلجوقیان را با پذیرفتن تابعیت خلفا، سامانیان، غزنویان و بوییان مقایسه کرده و موارد پیشین را جدی تلقی نمی‌کند.
ابهامات دربارهٔ انوشیروان

همچنین ببینید: دارا زیاری
به باور محمدعلی مفرد در مورد ارتباط بین باکالیجار و انوشیروان اطلاعات کمی وجود دارد و دقیقاً مشخص نیست که چگونه باکالیجار توانست ادعا کند انوشیروان مسموم شد و هیچ مردی در خاندان زیاری نیست که حکومت کند، یا در آن زمان دارا و اسکندر بن قابوس کجا بوده‌اند و این که چگونه پس از لشکر آوردن مسعود غزنوی ناگهان انوشیروان به عرصه بازگشت و نامش در کنار نام باکالیجار قرار گرفت؟
بنا بر مقالهٔ روزبه زرین‌کوب، در نوشته‌های عزالدین ابن اثیر همواره نام انوشیروان در شرح وقایع این دورهٔ زمانی ذکر شده ولی او در میان گزارش خواستگاری باکالیجار از دختر سلطان مسعود، باکالیجار را «فرماندهٔ سپاه دارا، پسر منوچهر، و سرپرست امور او» معرفی کرده‌است. مشخص نیست منظور ابن اثیر از دارا در اینجا چه کسی است و ارتباط او با انوشیروان مشخص نیست. این احتمال وجود دارد که دارا نام دیگر انوشیروان بوده باشد. محمدعلی مفرد دارا و اسکندر، پدر کیکاووس، را یکی می‌داند و پسر قابوس معرفی می‌کند؛ سپس می‌گوید او در دربار غزنویان می‌زیست و چون غزنویان برافتادند، پس از مرگ انوشیروان در ۴۳۵ هجری، به سرزمین اجدادی بازگشت و در قلعه‌های کوهستانی طبرستان به حکومت محدودی دست یافت و تا سال ۴۴۱ هجری حکومت کرد.
مرگ

آن گونه که عنصرالمعالی کیکاووس در قابوس‌نامه نوشته‌است، انوشیروان هنگام شکار کشته شد. یاقوت حموی در معجم الادبا مرگ او را در سال ۴۳۵ هجری ثبت کرده‌است و محمدعلی مفرد بنا بر این، چنین می‌پندارد که انوشیروان پس از کنار زدن باکالیجار دو-سه سالی بر طبرستان حکومت کرده‌است. از سویی زرین‌کوب در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی احتمال می‌دهد که انوشیروان و دارا یکی باشند و ۴۴۱ هجری که ظهیرالدین مرعشی و دیگر منابع تاریخ مازندران به عنوان سال‌مرگ باکالیجار بیان کرده‌اند، در واقع تاریخ درگذشت انوشیروان باشد. باسورث هم در دانشنامه اسلام دوران پس از طغرل را برای زیاریان نامعلوم و تاریک می‌داند و احتمال می‌دهد پایان حکومت انوشیروان تا ۴۴۱ هجری باشد و گزارش یاقوت دربارهٔ جانشینی «جستان» به جای انوشیروان را ناصحیح می‌داند.
پس از زوال زیاریان و روی کار آمدن سلجوقیان دوران جدیدی در مازندران شروع شد. طغرل در حالی نواحی دشت مازندران را مورد تاخت و تاز قرار داد که مناطق کوهستانی به استقلال خود ادامه دادند. طغرل به باقی گذاشتن گماشته‌ای اکتفا کرد و رو به سوی مناطق غربی ایران نهاد و با خروجش موجب شد عده‌ای از ترکان غز به مناطق مختلفی از مازندران هجوم آورده و غارت و کشتار کنند. این خلاء قدرت سیاسی در مازندران فرصتی مناسب برای ظهور مجدد دودمان  باوندیان پدیدآورد.  از میان باوندیان معاصر با انوشیروان، «سهراب پسر شهریار» عزلت گزید و تا پایان عمر از سیاست کناره گرفت؛ اما پسر او، به نام «قارن» در درگاه باکالیجار بود و پس از هجوم طغرل، او مردم کوهستان را گرد خود جمع کرد و مقدمات حکومت پسرش، حسام‌الدوله شهریار، را ایجاد نمود.
تادئوش خمیلفسکی

| تادئوش خمیلفسکی | تادئوش خمیلفسکی |
| --- | --- |
زادهٔ: ۷ ژوئن ۱۹۲۷ توماشوف مازوویتسکی، لهستان
درگذشت: ۴ دسامبر ۲۰۱۶ (۸۹ سال) ورشو، لهستان
ملیت: لهستانی
محل تحصیل: مدرسه فیلم لودز
پیشه(ها): کارگردان فیلم، فیلم‌نامه‌نویس، تهیه‌کننده فیلم
همسر: هالینا خمیلفسکی
فرزندان: ۱
جوایز: گلوریا آرتیس (۲۰۱۰)
تادئوش خمیلفسکی (لهستانی: Tadeusz Chmielewski؛ ۷ ژوئن ۱۹۲۷ – ۴ دسامبر ۲۰۱۶) یک کارگردان فیلم، فیلم‌نامه‌نویس، تهیه‌کننده فیلم اهل لهستان بود.
او دانش‌آموختهٔ مدرسه فیلم لودز بود و بابت آثارش، برندهٔ نشان عقاب در مراسم جوایز فیلم لهستان و همچنین جایزهٔ گلوریا آرتیس شد.
از فیلم‌ها یا برنامه‌های تلویزیونی که وی در آن نقش داشته‌است، می‌توان به کونوپیلکا، چگونه جنگ جهانی دوم را آغاز کردم و از دوشنبه‌ها بیزارم اشاره کرد.
آذرخش (موشک)

آذرخش، موشک ضد زره ایرانی است که توسط هوانیروز سپاه پاسداران انقلاب اسلامی طراحی شده است. موشک آذرخش از نوع هوا پرتاب می‌باشد و بر روی بالگردهای رزمی همانند بالگرد تهاجمی کبرا نصب می‌گردد؛ بُرداین موشکِ ایرانی ۱۰ کیلومتر می‌باشد و سرعت آن نیز به ۵۵۰ متر بر ثانیه می‌رسد که در شرایط استاندارد SI معادل ۱٫۸۶ ماخ محسوب می‌شود و قطر این موشک ۱۲٫۷ سانتی‌متر می‌باشد. وزن آذرخش ۷۰ کیلوگرم است.
آذرخش دارای ۳۰۹۶ میلی‌متر طول است. موشک ضدزره آذرخش دارای یک جستجوگر فروسرخ در دماغه است که توسط آن روی هدف قفل می‌نماید و بسوی آن حرکت می‌کند. این جستجوگر همچنین قادر است از فاصله ای برابر با ۶ کیلومتر بروی اهداف مدنظر قفل نماید و موشک را بسوی آن هدایت کند. از طرفی دیگر، این موشک ایرانی، از نوع موشک شلیک کن-فراموش کن محسوب می‌گردد؛ و مفهوم آن این است که با عنایت به سیستم هدایتی، پس از شلیک موشک، دیگر لزومی ندارد که بالگرد موشک را به طرف هدف هدایت نماید یا اینکه هدف را تا هنگام برخورد برای موشک نشانه گذاری نماید. آذرخش موتور راکتی سوخت جامد دارد و با هدف پرواز و تغییر مسیر دارای ۴ بالک متحرک بر روی سر موشک می‌باشد و همچنین تعداد ۴ بالک پایدار کننده ثابت در دم خود می‌باشد.
هدف از پروژه موشک ضد زره آذرخش، اجرای عملیاتهای هوایی ارتفاع پایین و همچنین علیه اهداف زمینی و استحکامات (در سال ۱۳۹۶) و طی افتتاح جدیدترین مراکز آموزشی-تعمیراتی هوانیروز سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از آن رونمایی شد. برای اولین بار، این موشک در سال ۱۳۹۹ در نقش هوا به هوا از پهپاد کرار شلیک گردید.
شبکه اجتماعی و محتوای بایگانی‌شونده

| 0 | 1 |
| --- | --- |
ناشر: شبکه اجتماعی و محتوای بایگانی شونده (ایالات متحده آمریکا)
تاریخچه: ۲۰۱۰ تاکنون
دسترسی: دسترسی
هزینه: رایگان
پوشش: پوشش
رشته‌ها: تاریخ
فرمت مورد پشتیبانی: دریافت کمک از مردم
پیوندها: پیوندها
 http://snaccooperative.org/ وبگاه :  http://snaccooperative.org/ وبگاه 
شبکه اجتماعی و محتوای بایگانی شونده (انگلیسی: SNAC) یا Social Networks and Archival Context یک وبگاه برخط است که برای اکتشاف، مکان‌یابی و استفاده از مدارک ثبت شده توسط سازمان‌های ایالات متحده آمریکا، ایجاد شده‌است.
این وبگاه در سال ۲۰۱۰ میلادی توسط موقوفه ملی علوم انسانی (NEH) و دفتر ملی بایگانی و مدارک آمریکا (NARA) و، California Digital Library (CDL), Institute for Advanced Technology in the Humanities (IATH) در دانشگاه ویرجینیا و University of California, Berkeley School of Information پایه‌گذاری شد.
کلماییسور

| کلماییسور محدودهٔ زمانی: کرتاسه پیشین | کلماییسور محدودهٔ زمانی: کرتاسه پیشین |
| --- | --- |
کلماییسور، Kelmayisaurus: کلماییسور، Kelmayisaurus
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: جانوران
بالاشاخه:: دوم‌دهانیان
شاخه:: طنابداران
زیرشاخه:: مهره‌داران
فروشاخه:: آرواره‌داران
بالارده:: چهاراندامان
رده:: خزندگان
فرورده:: شاه‌سوسمارسانان
بالاراسته:: دایناسور
راسته:: خزنده‌کفلان
فروراسته:: گوشت‌سوسماران
تیره:: تیزدندان‌خزندگان
کلماییسور (نام علمی: Kelmayisaurus) نام یک سرده از فروراسته گوشت‌سوسماران است.
گرن توریسمو ۳: ای-اسپک

| گرن توریسمو ۳: ای-اسپک | گرن توریسمو ۳: ای-اسپک |
| --- | --- |
جلد اروپایی با راف آرجی‌تی ۲۰۰۰: جلد اروپایی با راف آرجی‌تی ۲۰۰۰
توسعه‌دهنده(ها): پولی‌فونی دیجیتال
ناشر(ها): سونی کامپیوتر انترتینمنت
تهیه‌کننده(ها): کازونوری یامائوچی
طراح(ـان): یوئیچی ماتسوموتو ماساکی گوتو
آهنگساز(ان): ایسامو اوهیرا
سری: گرن توریسمو
سکو(ها): پلی‌استیشن ۲
تاریخ(های) انتشار: ژاپن: ۲۸ آوریل ۲۰۰۱ آمریکای شمالی: ۱۰ ژوئیهٔ ۲۰۰۱ اروپا: ۲۰ ژوئیهٔ ۲۰۰۱
ژانر(ها): شبیه‌سازی مسابقه
حالت(ها): تک‌نفره، چندنفره
گرن توریسمو ۳: ای-اسپک (به انگلیسی: Gran Turismo 3: A-Spec) یک بازی ویدئویی شبیه‌سازی مسابقه است که در سال ۲۰۰۱ توسط پولی‌فونی دیجیتال ساخته شده و توسط سونی کامپیوتر انترتینمنت برای پلی‌استیشن ۲ منتشر شده است. این بازی سومین قسمت از مجموعه گرن توریسمو است. در جریان نمایش خود در ای۳ ۲۰۰۰ و ای۳ ۲۰۰۱، این بازی با عنوان کاری گرن توریسمو ۲۰۰۰ شناخته شد.
با عناوین قبلی که برای پلی‌استیشن اصلی توسعه یافته بودند، گرن توریسمو ۳ اولین حمله این مجموعه به نسل ششم کنسول‌های بازی ویدئویی را رقم زد. این بازی که در ابتدا برای عرضه در سال ۲۰۰۰ به عنوان یک عنوان راه اندازی برای پلی‌استیشن ۲ در نظر گرفته شده بود، توسعه بازی در درجه اول بر استفاده از قابلیت‌های سخت‌افزاری جدید کنسول متمرکز بود. در حالی که تعداد خودروهای موجود (۱۸۰ خودرو در گرن توریسمو ۳ در مقابل ۶۵۰ خودرو در گرن توریسمو ۲) به خطر افتاد، این بازی از نظر گرافیک، فیزیک، طراحی صدا، مدل‌سازی خودرو، هوش مصنوعی حریف، محیط‌ها و عملکرد فنی یک جهش قابل توجه به جلو بود.
مانند بازی‌های قبلی خود، این بازی با تحسین منتقدان عرضه شد و یک موفقیت تجاری بود. این بازی با فروش بیش از ۱۴ میلیون نسخه از زمان انتشار، تبدیل به پرفروش‌ترین بازی این مجموعه تا به امروز، دومین بازی پرفروش پلی‌استیشن ۲ و پرفروش‌ترین بازی انحصاری پلی‌استیشن ۲ شد. این بازی یکی از بهترین بازی‌های ویدئویی تمام دوران به حساب می‌آید. تغییر شاخص به نسل بعدی کنسول‌ها، به عنوان نقطه عطفی برای این مجموعه و ژانر شبیه‌سازی مسابقه به‌طور کلی ذکر می‌شود.
روند بازی

هدف از این بازی برنده شدن در تمام مسابقات ارائه شده، مسابقات قهرمانی، تست‌های مجوز کامل و دستیابی به ۱۰۰٪ و کامل شدن بازی است. هر ۲۵٪ از بازی به پایان می‌رسد که به بازیکن یک ماشین به عنوان جایزه ویژه اهدا می‌شود. برای جی‌تی۳ حالت گرن توریسمو (حالت شبیه‌ساز (به انگلیسی: Simulation Mode) در نسخه آمریکای شمالی) دارای یک طرح سازمان‌دهی شده است، با ترتیب ساختارمندتر و پیشرونده‌تر مسابقات و چالش‌ها. مسابقات از مسابقات کوتاه مبتدی تا مسابقات استقامتی چند ساعته و همچنین مسابقات رالی در برابر حریف متفاوت است. علاوه بر این حالت‌ها، فروشگاه‌های خودرو در حال حاضر بر اساس کشور و سپس بر اساس تولیدکننده سازماندهی می‌شوند.
حالت آرکید (به انگلیسی: Arcade Mode) در «مراحل» دوباره سازماندهی می‌شود. این مراحل از ۵ یا ۶ مسیر تشکیل شده است که از تمام مسیرهای موجود در بازی شامل مسابقات جاده‌ای و رالی ترکیب شده است. برای رسیدن به مرحله بعدی، تمام مسیرهای یک مرحله باید روی درجه سختی آسان یا بالاتر تکمیل شوند. با انجام دادن مرحله در درجه نرمال یا دشوار، خودروهای اضافی نیز برای بازی در هر حالت از حالت آرکید (از جمله نبرد دو نفره و زمان آزمایشی) باز می‌شوند.
جی‌تی۳ دارای ۱۹ پیست مسابقه است که ۱۴ تای آن‌ها دارای انواع معکوس و ۴ تای آن مسیرهای خاکی هستند. بیشتر این پیست‌ها در مکان‌های تخیلی هستند، اما پیست‌های لاگونا سکا کالیفرنیا و پیست موناکو (کوت دازور) (که عمدتاً بر اساس پیست جایزه بزرگ موناکو ساخته شده) تخیلی نیستند.
سایر تغییرات عبارتند از: حذف قابلیت «تغییر مسابقه» یا افزودن نیروی رو به پایین به خودروهای تولیدی، حذف آسیب‌های سامانه تعلیق و عدم وجود محدودیت‌های گشتاور نیرو برای مسابقات می‌باشد.
جی‌تی۳ جدید در این مجموعه، شامل نسخه‌های بدون مجوز شش خودروی واقعی فرمول یک بود که با نام‌های اف۶۸۶/ام، اف۶۸۷/اس، اف۶۸۸/اس، اف۰۹۰/اس، اف۰۹۴/اچ و اف۰۹۴/اس (در نسخه‌های ژاپنی و آمریکایی) برچسب‌گذاری شده بودند؛ که بازیکن می‌تواند از مسابقات استقامت برنده شود. در نسخه‌های ژاپنی و آمریکایی، نام هر خودرو نشان‌دهنده اطلاعات مختلفی است (به ترتیب میزان سیلندرهای موتور، سال مسابقه شاسی و راننده آن). به عنوان مثال، اف۰۹۴/اس فوق‌الذکر، خودروی ۱۰ سیلندر و فصل ۱۹۹۴ بود که توسط آیرتون سنا هدایت می‌شد، در حالی که اف۶۸۶/ام نماینده خودروی ۶ سیلندر فصل ۱۹۸۶ بود که توسط نایجل منسل هدایت می‌شد. با این حال در نسخه پال (اروپایی)، تنها دو خودروی فرمول یک وجود داشت که مشخصاً بر اساس همتایان واقعی نبودند و در عوض به ترتیب با عنوان پولی‌فونی ۰۰۱ و ۰۰۲ برچسب‌گذاری شدند.
جی‌تی۳ همچنین نشان دهنده حضور غیررسمی خودروسازان لامبورگینی و پورشه است. یک خودروی لامبورگینی دیابلو سوپر جی‌تی مسابقه‌ای در نسخه ژاپنی (NTSC-J) (و در کد بازی نسخه آمریکایی (NTSC-U)، فقط با یک دستگاه تقلب قابل دسترسی است) و یک خودروی پورشه ۹۱۱ جی‌تی۳ را می‌توان در کد بازی پیدا کرد (البته نمی‌توان آن را دریافت کرد و به‌طور معمول در هر نسخه‌ای از بازی نیاز به استفاده از یک دستگاه تقلب است). هر دو خودرو به همراه دو لانچیا استریتوس مخفی (نسخه‌های جاده‌ای و رالی) اما در نسخه پال (اروپایی) به‌طور کامل غایب هستند. لامبورگینی اولین حضور رسمی خود را در گرن توریسمو در سال ۲۰۰۹ برای پلی‌استیشن همراه انجام داد، در حالی که پورشه اولین حضور رسمی خود را در گرن توریسمو اسپورت برای پلی‌استیشن ۴ انجام داد.
توسعه و انتشار

این بازی توسط کازونوری یامائوچی ساخته شده است که دو بازی اول را توسعه داده بود. یامائوچی برای این بازی با سازنده رایانه و تجهیزات جانبی بازی لاجیتک همکاری کرد که نتیجه آن فرمان جی‌تی فورس بود. این فرمان دارای بازخورد نیرو است و به‌طور خاص برای گرن توریسمو ۳ طراحی شده است.
یک نسخه آزمایشی از بازی تحت عنوان کاری در جشنواره پلی‌استیشن ۲۰۰۰ منتشر شد که به بازیکنان این امکان را می‌داد تا به مدت ۱۲۰ ثانیه یک میتسوبیشی لنسر اوولوشن وی را در پیست سیاتل برانند. این بازی کم و بیش یک نسخه بتا از جی‌تی۳ با نام گرن توریسمو ۲۰۰۰ بود که به دلیل این واقعیت که ساخت بازی بیش از برنامه‌ریزی شده طول می‌کشید به جی‌تی۳ ای-اسپک تغییر نام داد.
در مقایسه با گرن توریسمو ۲، گرافیک به لطف سخت‌افزار پلی‌استیشن ۲ بسیار بهبود یافته است، اما به دلیل کار زیاد روی گرافیک، ساختار خودروها، آمار دقیق همه خودروها و عرضه بازی، تعداد خودروها در این بازی به شدت کاهش یافته است. در اوایل عمر پلی‌استیشن ۲ در این بازی حدود ۱۸۰ خودرو به جای ۶۵۰ خودرو در جی‌تی۲ وجود دارد.
هدیه‌ای که در زمان انتشار بازی راه‌اندازی شد شامل جوایز مختلفی در نسخه آمریکای شمالی بود. برای مثال، یک روز در مدرسه مسابقه اسکایپ باربر، پرداخت خودرو برای یک ماه و پیراهن و کلاه با تم گرن توریسمو برای هدیه وجود داشت.
توسعه و انتشار > گرن توریسمو کانسپت

مقالهٔ اصلی: گرن توریسمو کانسپت
با توجه به استقبال منتقدان، نسخه کوتاه گرن توریسمو کانسپت در سال ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ در ژاپن و نقاط مختلف جهان به جزء در آمریکای شمالی عرضه شد. این نسخه شامل مدل‌های جدیدی بود که در نمایشگاه‌های معروف خودرو آسیایی و اروپایی رونمایی شدند. پس از اتمام کامل ۱۰۰٪ بازی، به بازیکن یک بازی ذخیره‌شده با تمام مجوزها و ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ میلیون اعتبار (پول) برای گرن توریسمو ۳ داده می‌شود.
بازتاب‌ها

بازخورد
| گردآورنده | امتیاز |
| --- | --- |
متاکریتیک: ۹۵/۱۰۰
| ناشر | امتیاز |
| --- | --- |
آل‌گیم: 
اج: ۸/۱۰
الکترونیک گیمینگ مانثلی: ۱۰/۱۰
یوروگیمر: ۱۰/۱۰
فامیتسو: ۳۹/۴۰
گیم اینفورمر: ۹/۱۰
گیم‌پرو: 
گیم رولیشن: B+
گیم‌اسپات: ۹٫۴/۱۰
گیم‌اسپای: 
گیم‌زون: ۹٫۸/۱۰
آی‌جی‌ان: ۹٫۸/۱۰
نکست جنریشن: 
اوپی‌ام (ایالات متحده): 
سینسیناتی انکوایرر: 
ماکسیم: ۱۰/۱۰
| ناشر | جایزه |
| --- | --- |
جوایز منتقدان بازی: بهترین بازی مسابقه سال ۲۰۰۱
ششمین جایزه انیمیشن کوبه: جایزه کار بسته‌بندی شده
پنجمین جوایز دستاوردهای تعاملی سالانه: مسابقه کنسولی
گرن توریسمو ۳: ای-اسپک با توجه به بازبینی جمعی متاکریتیک، مانند نسخه‌های قبلی خود «تحسین جهانی» دریافت کرد. داوران گرافیک، واقع گرایی، موسیقی متن، طراحی صدا و کنترل‌های آن را ستودند. فرانک اوکانر از نکست جنریشین آن را «بهترین، کامل‌ترین و تأثیرگذارترین بازی رانندگی تاکنون، که به راحتی با پیشینیان خود بازی می‌کند – و اولین بازی ضروری برای پلی‌استیشن ۲» نامیده است. در ژاپن، فامیتسو امتیاز تقریباً عالی ۳۹ از ۴۰ را به آن داد.
بازتاب‌ها > فروش

در ژاپن، این بازی در سه روز اول انتشار، یک میلیون نسخه فروخت. در آمریکای شمالی، یک میلیون نسخه در روز اول عرضه شد و به پرفروش‌ترین بازی در منطقه تبدیل شد. تا ژوئیه ۲۰۰۶، ۳٫۸ میلیون نسخه فروخته و ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار آمریکا (۱۹۸٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار در ۲۰۲۴) تنها در ایالات متحده به دست آورده بود. نکست جنریشین آن را به عنوان سومین بازی پرفروش که برای پلی‌استیشن ۲، ایکس‌باکس یا گیم‌کیوب بین ژانویه ۲۰۰۰ و ژوئیه ۲۰۰۶ در آن کشور راه‌اندازی شد، رتبه‌بندی کرد. در بریتانیا، این بازی جایزه فروش «دو پلاتین» را از انجمن ناشران نرم‌افزار سرگرمی و اوقات فراغت (ELSPA) دریافت کرد، که نشان دهنده فروش حداقل ۶۰۰ هزار نسخه در بریتانیا است. در اروپا، این بازی ۶۴ میلیون یورو در سال ۲۰۰۱، جمعاً به بیش از ۱۷۷٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار آمریکا (۲۹۳٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار در ۲۰۲۴) در ایالات متحده (تا سال ۲۰۰۶) و اروپا (در سال ۲۰۰۱) درآمد داشت.
این بازی تا مارس ۲۰۰۲ بیش از ۸ میلیون نسخه در سراسر جهان فروخته بود و تا مارس ۲۰۰۳ بیش از ۱۱ میلیون نسخه فروخته شد. تا ۳۰ آوریل ۲۰۰۸، این بازی ۱٫۸۹ میلیون نسخه در ژاپن، ۷٫۱۴ میلیون نسخه در آمریکای شمالی، ۵٫۸۵ میلیون نسخه در اروپا، ده هزار نسخه در آسیای جنوب شرقی و در مجموع ۱۴٫۸۹ میلیون نسخه فروش رفت. این بازی پرفروش‌ترین بازی در مجموعه گرن توریسمو است. این بخشی از برترین عناوین پلی‌استیشن ۲ است. این بازی در فهرست پرفروش‌ترین بازی‌های ویدئویی قرار گرفت.[نیازمند منبع]
بازتاب‌ها > جوایز

گیم‌اسپات آن را پنجمین بازی برتر کنسولی سال ۲۰۰۱ نامید و جایزه «بهترین بازی رانندگی» را در بین بازی‌های کنسولی به آن اهدا کرد. در بخش‌های «بهترین بازی پلی‌استیشن ۲»، «بهترین صدا» و «بهترین گرافیک، فنی» نایب قهرمان شد. در طی پنجمین دوره جوایز سالانه دستاوردهای تعاملی، فرهنگستان هنر و علوم تعاملی گرن توریسمو ۳: ای-اسپک را با جایزه «مسابقه کنسولی» تجلیل کرد. همچنین نامزد دریافت جایزه «بهترین بازی کنسول» و «دستاورد برجسته در مهندسی بصری» شد که هر دو در نهایت به هیلو: نبرد تکامل داده شدند.