stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
شبکه‌های زایای دشمن‌گونه
رده‌بندی > شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای > معماری شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای

مانند شبکه زایای دشمن‌گونه، شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای نیز دارای دو بخش ژنراتور(Generator) و متمایز کننده (Discriminator) است. کار ژنراتور این چنین است که از توزیع مورد نظر، نمونه تولید می‌کند و کار متمایز کننده نیز این چنین است که تشخیص دهد نمونه از توزیع واقعی است یا از نمونه ساخته شده توسط ژنراتور است.
معماری شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای با سایر شبکه‌های زایای دشمن گونه متفاوت است به گونه ای که شامل ۲ تابع نگاشت ژنراتور به نام‌های ( {\begin{alignedat}{2}G(X)\end{alignedat}} و  {\begin{alignedat}{2}F(Y)\end{alignedat}}) است و شامل دو متمایز کننده به نام‌های ( D_{X} و  D_{Y}) است که به صورت زیر عمل می‌کنند:
G:X\longrightarrow Y,\quad F:Y\longrightarrow X
که در آن  X توزیع تصویر ورودی و  Y توزیع خروجی مورد نظر است.
D_{X} : متمایز کننده  {\begin{alignedat}{2}G(X)\end{alignedat}} (خروجی تولید شده) از  Y (خروجی واقعی)
D_{Y} : متمایز کننده  {\begin{alignedat}{2}F(Y)\end{alignedat}} (خروجی معکوس تولید شده) از  X (ورودی توزیع)
رده‌بندی > شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای > معماری شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای > مزایا و معایب شبکه زایای دشمن‌گونه چرخه ای > مزایا

دقت بالا: چون از داده‌های جفت نشده استفاده می‌کند می‌تواند نتایج بهتری را بدون نیاز به تعداد زیادی تصاویر آموزشی جفت شده ایجاد کند در نتیجه نسبت به نسخه‌های قبلی خود عملکرد و دقت بالاتری دارد.
قوی: شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای قوی است زیرا اگر تصاویر ورودی از دامنه‌های مختلف آمده باشند، می‌تواند عملکرد خوبی داشته باشد. در نتیجه می‌توان از ان برای طیف وسیعی از کارهای تبدیل تصویر به تصویر، مانند تغییر سبک یک تصویر، تبدیل از یک دامنه به دامنه دیگر، یا حتی ترجمه از یک زبان به زبان دیگر، استفاده کرد.
مجموعه داده کوچک: از شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای برای تولید تصاویر با کیفیت بالا با داده‌های آموزشی نسبتاً کمی استفاده کرد. این برای کارهایی که داده‌های آموزشی در آنها محدود است، مانند تبدیل تصویر به تصویر پزشکی، مهم است.
رده‌بندی > شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای > معماری شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای > مزایا و معایب شبکه زایای دشمن‌گونه چرخه ای > معایب

کند :شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای به کندی آموزش می‌بیند به خصوص در زمانی که تعداد عکس‌هایی که باید از ان آموزش ببیند، زیاد باشد.
بیش برازش: این شبکه مستعد به بیش برازش است.
پیچیدگی عملکرد: تفسیر شبکه زایای دشمن گونه چرخه ای دشوار است و درک اینکه چرا مدل نتایجی دلخواه را ایجاد می‌کند به آسانی مدل‌های تفسیر پذیر نیست.
جزئیات ریاضی

شبکه‌های زایای دشمن‌گونه بر مبنای بخشی از نظریه بازی‌ها به نام بازی مینیماکس کار می‌کنند. در اینجا تفکیک‌کننده  D(x,\theta _{d}) و مولد  G(z,\theta _{g})  با یکدیگر رقابت می‌کنند. هر دو شبکه‌های عصبی‌ی هستند که با پارامترهای  \theta _{d}  و  \theta _{g}  مدل‌سازی شده‌اند. در ادامه برای سهولت کار پارامترها و ورودی‌های مدل را حذف می‌کنیم. شبکه مولد یا همان  G  داده‌هایی را از نویزهای تصادفی ( z) تولید می‌کند و تفکیک کننده یا همان  D در تلاش است تا تشخیص دهد که داده واقعی است (از داده‌های مجموعه آموزشی است) یا ساختگی (تولید شده توسط مولد). در نهایت بازی به جایی می‌رسد که داده‌های تولید شده توسط مولد به قدری شبیه داده‌های واقعی (داده‌های آموزشی) می‌شوند که تشخیص آن توسط تفکیک‌کننده سخت یا غیرممکن باشد. هر دو شبکه در حالیکه سعی می‌کنند بهتر از دیگری عمل کنند به‌طور همزمان یادمی‌گیرند و پارامترهای خود ( \theta _{d}  و  \theta _{g}) را بهینه می‌کنند. شبکه مولد را می‌توان به صورت یک تابع مشتق‌پذیر مدل‌سازی کرد به عنوان ورودی نویز تصادفی را از یک فضای پنهان  Z با توزیع  p_{z}(x) می‌گیرد و داده‌های خروجی از فضایی مشابه داده‌های واقعی و به‌طور خوشبینانه از توزیع مشابه  p_{data}(x)  هستند:
{\mathcal {G}}:Z\to \mathbb {R} ^{n}
که  Z فضای پنهان و  n بعد فضای داده‌است. شبکه تفکیک کننده  D یک طبقه‌بند شبکه عصبی ساده است که می‌تواند به عنوان تابعی که توزیع داده‌ها را به احتمال  p\in [0,1]  نگاشت می‌کند، در نظر گرفته شود و نمایانگر این است که بردار داده‌های ورودی تا چه حد واقعی هستند:
{\mathcal {D}}:\mathbb {R} ^{n}\to [0,1]
بازی مجموع-صفر به‌صورت بهینه‌سازی زیر مدل‌سازی می‌شود. تابع هزینه در این بهینه‌سازی  \min \max  نام دارد و بر اساس تابع هزینه کراس آنتروپی تعریف می‌شود:
\min _{\,{\mathcal {G}}}\max _{\,D}\,V({\mathcal {G}},D)
عبارت  \min  اشاره به حداقل کردن هزینه مولد و عبارت  \max  اشاره به حداکثر کردن هزینه تفکیک‌کننده دارد. در حقیقت تفکیک‌کننده به دنبال حداکثر کردن لگاریتم احتمال برای داده‌های واقعی و لگاریتم احتمال ساختگی بودن برای داده‌های ساختگی می‌باشد؛ و در عین حال مولد به دنبال حداقل کردن لگاریتم احتمال ساختگی بودن توسط تفکیک کننده برای داده‌های ساختگی می‌باشد. به عبارت دیگر مولد در صدد فریب دادن تفکیک کننده است و تفکیک کننده در صدد تفکیک درست داده‌ها. به این ترتیب پارامترهای بهینه از این طریق به دست می‌آیند.
\min _{\,{\mathcal {G}}}\max _{\,D}\,V\left({\mathcal {G}},D\right)=\min _{\,{\mathcal {G}}}\max _{\,D}\left(\mathbb {E} _{x\sim p_{data}\left(x\right)}[log\left(D\left(x\right)\right)]+\mathbb {E} _{z\sim p_{z}\left(z\right)}\left[\log \left(1-D\left({\mathcal {G}}\left(z\right)\right)\right)\right]\right)
جزئیات ریاضی > یادگیری

شروع کار با آموزش تفکیک کننده بر روی داده‌های واقعی برای چند دور (به انگلیسی: epoch) آغاز می‌شود. هدف از این کار این است که تفکیک کننده به داده‌های واقعی ارزش بالاتری اختصاص دهد. سپس همان شبکه را روی داده‌های جعلی تولید شده توسط شبکه مولد آموزش می‌دهیم. در این مرحله، مولد در حال توقف است و هیچ بازخوردی از آموزش دریافت نمی‌کند و تنها تفکیک کننده است که آموزش می‌بیند. به عبارت دیگر، خطا در شبکه مولد پس انتشار نمی‌شود. در نتیجه مراحل قبل، شبکه تفکیک کننده به‌طور قابل توجهی به نسبت شبکه مولد که تا کنون هیچ آموزشی ندیده‌است و همچنان نویز تولید می‌کند، در کار خود بهتر است؛ بنابراین، تفکیک کننده را در حالت توقف قرار می‌دهیم و شبکه مولد را با استفاده از بازخورد تفکیک کننده آموزش می‌دهیم. هدف از این کار این است که تفکیک کننده را به نحوی فریب دهد که داده جعلی را به عنوان داده حقیقی طبقه‌بندی کند. به محض اینکه این اتفاق افتاد، مولد را متوقف می‌کنیم و دوباره آموزش تفکیک کننده را شروع می‌کنیم. این آموزش متناوب بین دو شبکه را تا زمانی که نتایج خوبی روی داده‌های تولید شده به دست آوریم ادامه می‌دهیم. می‌توانیم به‌طور دستی بررسی کنیم که آیا نتایج رضایت بخش بوده‌اند یا خیر.
برای آموزش تفکیک‌کننده به تعداد مشخصی ( k  بار) از طریق گرادیان صعودی تصادفی سعی در بیشینه کردن تابع  V({\mathcal {G}},D)  داریم. برای این‌کار  \{z^{(1)},\cdots ,z^{(m)}\}  را از توزیع  p_{g}(z)  نمونه‌گیری می‌کنیم. همچنین  \{x^{(1)},\cdots ,x^{(m)}\}  را از داده‌های آموزشی نمونه‌گیری می‌کنیم. با این داده‌ها میانگین گرادیان  V({\mathcal {G}},D)  را نسبت به پارامترهای  D  (مولد) که  \theta _{d}  باشد حساب می‌کنیم. پارامترهای  \theta _{d} را در جهت این میانگین تغییر می‌دهیم تا باعث افزایش  V({\mathcal {G}},D)  شود. میانگین گرادیان با عبارت پایین برابر است:
\nabla _{\theta _{d}}{\frac {1}{m}}\sum _{i=1}^{m}\left(log\left(D\left(x^{(i)}\right)\right)+\log \left(1-D\left({\mathcal {G}}\left(z^{(i)}\right)\right)\right)\right)
حال بهینه‌سازی را برای مولد اعمال می‌کنیم. برای این‌کار میانگین گرادیان  V({\mathcal {G}},D)  را نسبت به پارامترهای  {\mathcal {G}}  (مولد) که  \theta _{g} باشد حساب می‌کنیم. مانند مرحله قبلی یکی سری نویز جدید که از  p_{g}(z)  نمونه‌گیری کرده‌ایم را برای محاسبه میانگین به کار می‌بریم. پارامترهای  \theta _{g} را در خلاف جهت این میانگین تغییر می‌دهیم تا باعث کاهش  V({\mathcal {G}},D)  شود. میانگین گرادیان با عبارت پایین برابر است:
\nabla _{\theta _{d}}{\frac {1}{m}}\sum _{i=1}^{m}\log \left(1-D\left({\mathcal {G}}\left(z^{(i)}\right)\right)\right)
این دو مرحله را به صورت متناوب چندین بار انجام می‌دهیم تا تفکیک‌کننده دیگر قادر به تشخیص داده‌های واقعی از ساختگی نباشد.
نگاره به دست آمده از StyleGAN که مانند یک شخص راستین می‌باشد. این نگاره به دست StyleGAN بر پایه کاوش چهرسان‌ها به وجود آمده‌است.
تصویر معماری شبکه زایای دشمن گونه
بگو بخند

| بگو بخند | بگو بخند |
| --- | --- |
ژانر: کمدی
سازنده: شهاب عباسی
کشور سازنده: ایران
زبان اصلی: فارسی
شمار فصل‌ها: ۱
پخش: پخش
شبکهٔ اصلی: شبکه نسیم
انتشار اولیه: فصل اول: ۴ فروردین ۱۴۰۲
مسابقه استعدادیابی بگو بخند به تهیه کنندگی مسعود شریعت نیا، کارگردانی شهاب عباسی با اجرای عبدالله روا و داوری شهاب عباسی، نعیمه نظام دوست، نصرالله رادش و شهرام شکیبا است که گروه‌های شرکت کننده از تمامی کشور را در عرصه‌های مختلف هنری همچون بازیگری، موسیقی، تئاتر و … در ۴ مرحله رقابتی به داوری می‌گذارند.
در ۴ فروردین سال ۱۴۰۲ در شبکه نسیم و در زمان مدیریت سیدمحمدرضا خوشرو بر روی صحنه تلویزیون رفت. سه قسمت اول برنامه بگوبخند در قالب ویژه برنامه شب یلدا از شبکه نسیم پخش شد.
شهاب عباسی به عنوان کارگردان و مسعود شریعت نیا به عنوان تهیه‌کننده در برنامه «بگوبخند» حضور دارند.
مسابقه روی محور استعدادیابی و تحقیق بر پایهٔ خنده و شوخی در شبکه نسیم است.
دیکسن، اکلاهما

Town
| Dickson | Dickson |
| --- | --- |
Town: Town
State: اکلاهما
شهرستان: Carter
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۴٫۲ مایل مربع (۳۷ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱۴٫۲ مایل مربع (۳۷ کیلومتر مربع)
جمعیت (۲۰۰۰): جمعیت (۲۰۰۰)
 • کل: ۱٬۱۳۹
 • تراکم: ۸۰/مایل مربع (۳۱/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (Central (CST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CST)
زیپ‌کدs: 73401
کد منطقه: 580
دیکسن(به انگلیسی: Dickson) شهری در ایالت اکلاهما کشور ایالات متحده آمریکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۱٬۲۰۷ نفر بوده‌است.
هیوز (آلاسکا)

مکان در آمریکا
| Hughes Hut’odlee Kkaakk’et | Hughes Hut’odlee Kkaakk’et |
| --- | --- |
آلاسکا: آلاسکا
HughesLocation in Alaska: HughesLocation in Alaska
مختصات: ۶۶°۲′۳۹″ شمالی ۱۵۴°۱۵′۲۵″ غربی﻿ / ﻿۶۶٫۰۴۴۱۷°شمالی ۱۵۴٫۲۵۶۹۴°غربی﻿ / 66.04417; -154.25694: مختصات: ۶۶°۲′۳۹″ شمالی ۱۵۴°۱۵′۲۵″ غربی﻿ / ﻿۶۶٫۰۴۴۱۷°شمالی ۱۵۴٫۲۵۶۹۴°غربی﻿ / 66.04417; -154.25694
ایالت: آلاسکا
Census Area: Yukon-Koyukuk
شرکت شهردار: October 30, 1973
حکومت: حکومت
 • شهردار: Wilmer Beetus
مساحت: مساحت
 • کل: ۳٫۱ مایل مربع (۸ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۳٫۱ مایل مربع (۸ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۳۷۷ فوت (۱۱۵ متر)
جمعیت (2007): جمعیت (2007)
 • کل: ۷۰
 • تراکم: ۲۵٫۲/مایل مربع (۹٫۷/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۹ (Alaska (AKST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۸ (AKDT)
زیپ‌کد: 99745
Area code: 907
FIPS code: 02-33910
هیوز (به انگلیسی: Hughes) شهری در ناحیه سرشماری یوکان-کویوکوک، آلاسکا ایالت آلاسکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۰۰ میلادی ۷۸ نفر بوده‌است.
یارموت

مکان در 23x15px|border |alt=|link= نوا اسکوشیا, 23x15px|border |alt=|link= کانادا
| یارموت | یارموت |
| --- | --- |
شهرک: شهرک
خیابان اصلی شهر: خیابان اصلی شهر
شعار: پیشرفت: شعار: پیشرفت
مختصات: ۴۳°۵۰′۱۰″ شمالی ۶۶°۰۷′۰۳″ غربی﻿ / ﻿۴۳٫۸۳۶۱۱°شمالی ۶۶٫۱۱۷۵۰°غربی﻿ / 43.83611; -66.11750: مختصات: ۴۳°۵۰′۱۰″ شمالی ۶۶°۰۷′۰۳″ غربی﻿ / ﻿۴۳٫۸۳۶۱۱°شمالی ۶۶٫۱۱۷۵۰°غربی﻿ / 43.83611; -66.11750
استان:  نوا اسکوشیا
شهرستان: Yarmouth
تاسیس‌شده: June 9, 1761
ثبت‌شده: August 6, 1890
Electoral Districts      Federal:  West Nova
حکومت: حکومت
 • نوع: شورای شهر
 • شهردار: پام مود
 • Deputy Mayor: جیم مک لئود
 • Councillors: جیم مک لئود
 • MLA: زاک چرچیل (L)
 • MP: گرگ کر (C)
مساحت: مساحت
 • خشکی: ۱۰٫۵۶ کیلومتر مربع (۴٫۰۸ مایل مربع)
بیشترین ارتفاع: ۴۳ متر (۱۴۱ فوت)
کمترین ارتفاع: ۰ متر (۰ فوت)
جمعیت (۲۰۱۱): جمعیت (۲۰۱۱)
 • کل: ۶۷۶۱
 • تراکم: ۶۴۰٫۳/کیلومتر مربع (۱۶۵۸/مایل مربع)
 • Change (2006-11): کاهش۵٫۶٪
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۴ (AST)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۳ (ADT)
Postal code(s): B5A
Area code: 902
Dwellings: ۳٬۳۲۳
Median Income*: $۳۱٬۵۸۴ دلار کانادا
NTS Map: 020O16
GNBC Code: CBPIB
یارموت (به انگلیسی: Yarmouth, Nova Scotia) یک شهرک در کانادا است که در یارموت کانتی واقع شده‌است.
خصوصیات

یارموت ۶٬۷۶۱ نفر جمعیت دارد.
هیون، کانزاس

مکان
| Haven, Kansas | Haven, Kansas |
| --- | --- |
شهر: شهر
Location of Haven, Kansas: Location of Haven, Kansas
Detailed map of Haven, Kansas: Detailed map of Haven, Kansas
مختصات: ۳۷°۵۴′۸″ شمالی ۹۷°۴۶′۵۱″ غربی﻿ / ﻿۳۷٫۹۰۲۲۲°شمالی ۹۷٫۷۸۰۸۳°غربی﻿ / 37.90222; -97.78083: مختصات: ۳۷°۵۴′۸″ شمالی ۹۷°۴۶′۵۱″ غربی﻿ / ﻿۳۷٫۹۰۲۲۲°شمالی ۹۷٫۷۸۰۸۳°غربی﻿ / 37.90222; -97.78083
ایالت: کانزاس
شهرستان: Reno
Established: ۱۸۸۶
مساحت: مساحت
 • کل: ۰٫۶۳ مایل مربع (۱٫۶۳ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۰٫۶۳ مایل مربع (۱٫۶۳ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۱۴۸۰ فوت (۴۵۱ متر)
جمعیت (۲۰۱۰): جمعیت (۲۰۱۰)
 • کل: ۱۲۳۷
 • برآورد (۲۰۱۱): ۱۲۴۱
 • تراکم: ۱۹۶۳٫۵/مایل مربع (۷۵۸٫۱/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (Central (CST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
زیپ‌کد: ۶۷۵۴۳
کد منطقه: ۶۲۰
FIPS کد: ۲۰-۳۰۷۲۵
GNIS feature ID: ۰۴۷۳۶۵۱
وبگاه: www.HavenKansas.com
هیون (به انگلیسی: Haven) شهری در ایالت کانزاس کشور ایالات متحده آمریکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۱٬۲۳۷ نفر بوده‌است.
هبران

village در 23x15px|border |alt=|link= ایران
| هبران هبران | هبران هبران |
| --- | --- |
village: village
هبران: هبران
مختصات: ۳۵°۱۵′۰۶″ شمالی ۵۰°۰۹′۵۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۲۵۱۶۷°شمالی ۵۰٫۱۶۳۸۹°شرقی﻿ / 35.25167; 50.16389: مختصات: ۳۵°۱۵′۰۶″ شمالی ۵۰°۰۹′۵۰″ شرقی﻿ / ﻿۳۵٫۲۵۱۶۷°شمالی ۵۰٫۱۶۳۸۹°شرقی﻿ / 35.25167; 50.16389
استان‌های ایران: استان مرکزی
شهرستان‌های ایران: شهرستان زرندیه
بخش (تقسیمات کشوری): بخش مرکزی شهرستان زرندیه
تقسیمات کشوری در ایران: Khoshkrud
جمعیت (2006): جمعیت (2006)
 • کل: ۳۶
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۳:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۴:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
هبران دهی است جزء بخش مرکزی شهرستان زرندیه. در ۲۱ هزارگزی ساوه و ۱۸ هزارگزی راه عمومی آن واقع شده. ناحیه‌ای است کوهستانی، سردسیر و دارای ۳۶ نفر سکنه ترکی زبان است. محصولات آنجا غلات و بنشن و دارای باغهای بادام و گردو و سیب می‌باشد. شغل مردم زراعت و گله داری و کار دستی آنان گلیم و جاجیم بافی است. مزرعه، گنداب، یلی قیه جزء این ده‌است.راه ارتباطی روستای هبران به واسطه جاده بوئین زهرا -ساوه. هموار شده است ...
گنجه

مکان در 23x15px|border |alt=|link= جمهوری آذربایجان
| گنجه Gəncə | گنجه Gəncə |
| --- | --- |
شهر: شهر
  مهر:   مهر
نام مستعار: شهر سرخ: نام مستعار: شهر سرخ
گنجه: گنجه
مختصات: ۴۰°۴۰′۵۸″ شمالی ۴۶°۲۱′۳۸″ شرقی﻿ / ﻿۴۰٫۶۸۲۷۸°شمالی ۴۶٫۳۶۰۵۶°شرقی﻿ / 40.68278; 46.36056: مختصات: ۴۰°۴۰′۵۸″ شمالی ۴۶°۲۱′۳۸″ شرقی﻿ / ﻿۴۰٫۶۸۲۷۸°شمالی ۴۶٫۳۶۰۵۶°شرقی﻿ / 40.68278; 46.36056
حکومت: حکومت
 • شهردار: نیازی بایرام‌اف
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۷۰ کیلومتر مربع (۷۰ مایل مربع)
ارتفاع: ۴۰۸ متر (۱۳۳۹ فوت)
جمعیت (۲۰۱۸): جمعیت (۲۰۱۸)
 • کل: ۳۳۲۶۰۰
 • تراکم: ۲۸۴۸/کیلومتر مربع (۷۳۸۰/مایل مربع)
 • رتبه جمعیت شهر در جمهوری آذربایجان: دوم
اهلیت‌نام: Gəncəli
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۴ (GMT+4)
کد منطقه: (+۹۹۴) ۲۲
پلاک خودرو: 20 AZ
وبگاه: www.ganca.net
گنجه (به ترکی آذربایجانی: Gəncə) (به ارمنی: Գանձակ) (که در زمان شوروی کیروف‌آباد (به روسی: Кироваба́д) نامیده شده بود) شهری در شمال غربی جمهوری آذربایجان و از شهرهای تاریخی قفقاز است. در سال ۲۰۱۸، جمعیّت این شهر ۳۳۲٬۶۰۰ نفر بوده‌است. این شهر تا ۱۸۱۳ میلادی از شهرهای ایران بود و با پیمان گلستان از خاک ایران جدا شد.
داده‌های کلی

این شهر برای سده‌ها یک مرکز تاریخی و فرهنگی مهم در منطقه بوده‌است. این شهر تا سال ۱۸۰۴ میلادی، پایتخت خانات گنجه و بخشی از خاک ایران بود. پس از واگذاری این شهر به امپراتوری روسیه توسط قاجارها طی پیمان گلستان در سال ۱۸۱۳ میلادی، ادارهٔ این شهر میان شمار فراوانی از فرمانداری‌ها از جمله فرمانداری گرجستان، فرمانداری گرجستان-ایمرتی، فرمانداری تفلیس و فرمانداری الیزابت‌پول جابه‌جا شد. پس از انحلال امپراتوری روسیه و جمهوری فدرال دموکراتیک قفقاز جنوبی، این شهر بخشی از جمهوری خلق آذربایجان و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان در سال ۱۹۹۱ بخشی از خاک جمهوری آذربایجان شد.
جغرافیا

گنجه یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جمهوری آذربایجان است که در بلندای ۴۰۰–۴۵۰ متر (۱۳۱۲ تا ۱۴۷۶ پا) بالاتر از سطح دریا در دشت گنجه-قزاق (بخشی از دشت کورا-ارس) و در غرب جمهوری آذربایجان واقع شده‌است. این شهر ۳۷۵ کیلومتر از باکو فاصله دارد. این شهر در دامنه شمال‌شرقی رشته‌کوه قفقاز کوچک و کنار رودخانهٔ گنجه واقع شده‌است.
این شهر از جنوب، غرب و شمال‌غربی به شهرستان گوی‌گول و از شمال‌شرقی به شهرستان ساموخ منتهی می‌شود.
نام

نام گنجه از گنج پارسی برگفته شده‌است و در منابع عربی «جنزه» (از گنزه در پارسی میانه) آمده‌است. این موضوع نشان می‌دهد این شهر در دوران پیش از اسلام وجود داشته و احتمالاً در سده پنجم میلادی تشکیل شده‌است. نوشته‌هایی از یک حاکم عرب مسلمان به نام محمد ابن خالد الشیبانی دربارهٔ شهر گنجه نیز این موضوع را تأیید می‌کند.
بر اساس برخی منابع، گنجه در سدهٔ هفتم میلادی میان ایرانیان، خزرها و اعراب دست‌به‌دست شد اما دچار تغییر نام نشد. منطقه‌ای که گنجه در آن واقع شده‌است از سدهٔ ۹ تا ۱۲ میلادی به ارّان معروف بود و جمعیت شهری آن عمدتاً به زبان فارسی صحبت می‌کردند.
این شهر در دوران امپراتوری روسیه به الیزابتوپول یا یلیزاوتوپول (Елизаветпо́ль) تغییر نام داد. پس از پیوستن به اتحاد جماهیر شوروی، نام آن در سال ۱۹۳۵ به کیروف‌آباد (Кироваба́д) تغییر یافت و این نام در بیش‌تر دوره‌های اتحاد شوروی حفظ شد. در سال ۱۹۸۹ میلادی و در دوران پرسترویکا این شهر دوباره به نام اصلی و تاریخی خود گنجه بازگشت که در زبان روسی به شکل Гянджа نوشته می‌شد.
جمعیّت گنجه پیش از مغولان

این شهر در دوران پیش از اسلام وجود داشته و احتمالاً در سدهٔ پنجم میلادی تأسیس شده‌است. بر اساس برخی منابع تاریخی، این شهر تا سده هفتم میلادی میان ایرانیان، خزرها و اعراب دست به دست می‌شده‌است. منطقه‌ای که گنجه در آن واقع شده‌است از سده ۹ تا ۱۲ و حتی پس از آن به ارّان معروف بوده‌است و جمعیت شهری آن عمدتاً به زبان فارسی صحبت می‌کردند.
بنابر قول گیراگوس گاندزاکِتسی (تاریخ‌نگار و کشیش ارمنی همزمان با نظامی گنجوی)، پیش از حملهٔ مغولان به شهر گنجه، شهر گنجه دارای انبوه جمعیّت فارسی‌زبان و اقلّیّتی از مسیحیان بود. باید توجّه داشت که گیراگوس بین ایرانی و عربی و ترک و مسلمان تفاوت می‌گذاشته‌است و وقتی در متن خود ساکنان شهر گنجه را ایرانی می‌خواند منظورش ایرانی است نه نام عمومی برای تمام مسلمانان. او برای اعراب از واژهٔ «تاچیک» (Tachik همان تاجیک یا تازیک = تازی = عرب = مسلمان) استفاده می‌کند و عربان را تاچیک می‌خواند (همانند نوشتارهای پهلوی). او ترکان را تئورک (T'urk) می‌نویسد. برای نمونه در فصل ۱۸ می‌نویسد که «جلال‌الدین محمد خوارزمشاه سپاهیان خود را از میان ایرانیان و تاچیکان و تئورکان گرد آورد.». در این کتاب به نام تاریخ ارمنیان که مربوط به سدهٔ هفتم ق. / سیزدهم م؛ یعنی بسیار نزدیک به روزگار شاعر بزرگ ایرانی نظامی گنجه‌ای است، نگارندهٔ ارمنی که خود زادهٔ شهر گنجه است، میان اعراب، ترک، پارسی (در ترجمهٔ انگلیسی به نام ایرانی آمده‌است) تفاوت گذاشته‌است و تنها به انبوه پارسیان و اقلّیّتی از مسیحیان در گنجهٔ پیش از مغولان تأیید کرده‌است. کتاب نزهت المجالس نیز بیست و چهار شاعر پارسیگو پیش از حمله مغولان به گنجه ذکر کرده‌است و وجود این تعداد شاعر که در قرن ششم و هفتم و هشتم در شمال‌غرب ایران قدم به عرصهٔ هستی گذاشته‌اند و در زبان همگانی ایرانیان ـ فارسی ـ شعر سروده‌اند، مؤید آن است که در اران و آذربایجان، زبان و ادب فارسی، زبان مردم کوچه و بازار و دربار بوده‌است.
شهر گنجه بنابر نظر این تاریخ‌نگار همزمان با حمله مغولان، به دست مغول‌ها نابود شد و تنها اندکی از مردم شهر که موفق به فرار شدند، پس از پایان حمله مغول در دوران بازسازی شهر به شهر برگشتند.
این شهر دوباره در دوران ایلخانیان رونق نو گرفت. حمدالله مستوفی آن را در میان چهار شهر برجسته ایران می‌داند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چند شهر است اندر ایران مرتفع‌تر از همه |  | بهتر و سازنده‌تر ز خوشی آب و هوا |
| گنجه پر گنج در اران صفاهان در عراق |  | در خراسان مرو و در روم باشد آق‌سرا |
نام رسمی گنجه در دوران حاکمیت روسیه تزاری به الیزابت‌پول تغییر نام پیدا کرد، سپس در دوران حاکمیّت کوتاه جمهوری دمکراتیک آذربایجان (۱۹۱۸ میلادی) این شهر موقتاً پایتخت جمهوری جدید درآمد تا آن که باکو از کنترل روس‌ها خارج گشت. نام گنجه در سال ۱۹۳۵ میلادی و در دوره حاکمیت شوروی به کیروف آباد (به لاتین: Kirovabad) (به روسی: Кироваба́д) تغییر کرد. پس از دوران پرسترویکا (اصلاحاتی در دوران میخائیل گورباچف) و استقلال جمهوری آذربایجان نام گنجه رسماً بازیافته شد.
تاریخ > دوران پس از حمله اعراب به ایران

بر اساس منابع عربی دوران قرون وسطی، شهر گنجه در سالهای ۸۵۹–۸۶۰ میلادی توسط محمد بن خالد بن یزید بن مازیاد، فرماندار عرب منطقه در دوره خلیفه متوکل بنیان نهاده شد و نام گنجه به اصطلاح گنجینه‌ای است که در آن کشف شده‌است. بر اساس برخی داستان‌ها و افسانه‌ها فرماندار عرب در خواب صدایی شنید که می‌گفت گنجینه‌ای در زیر یکی از سه تپه پیرامون منطقه‌ای که در آن اردو زده‌است، پنهان شده‌است. پس از آن به او گفت که آن را بیرون بیاورد و از پول برای تأسیس یک شهر استفاده کند. وی خواب خود دربارهٔ پول و بنیان‌گذاری شهر را برای خلیفه تعریف کرد و خلیفه محمد را به عنوان والی موروثی شهر قرار داد به شرطی که پولی را که یافت به خلیفه بدهد. بنیان‌گذاری این شهر توسط اعراب توسط مورخ ارمنی قرون وسطایی مؤسس کاغانکاتواتسی تأیید شده‌است.
از لحاظ تاریخی گنجه شهر مهمی در ناحیه قفقاز جنوبی و بخشی از سرزمین‌های شاهنشاهی ساسانی، سلجوقیان، پادشاهی متحد گرجستان، اتابکان آذربایجان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، تیموریان، قراقویونلو‌ها، آق‌قویونلوها، صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه بوده‌است. پیش از دوران زندیه و قاجاریه و به دنبال مرگ نادرشاه، برای چند دهه توسط خان‌های خانات گنجه که خود تابع حکومت مرکزی ایران بودند به صورت محلی اداره می‌شد. خان‌های گنجه خود از خاندان قاجار بودند. گنجه همچنین زادگاه نظامی گنجوی شاعر پارسی‌گوی ایرانی است.
سکه نقره شاه عباس دوم صفوی (۱۶۴۲–۱۶۶۶) که در سال ۱۶۵۸–۱۶۵۹ میلادی و در گنجه ضرب شده‌است. (چپ = رو، راست = پشت)
سکه نقره کریم‌خان زند (۱۷۵۱–۱۷۷۹)، که در سال ۱۷۶۳–۱۷۶۴ میلادی و در گنجه ضرب شده‌است. (چپ = رو، راست = پشت)
شهر گنجه چندین بار دچار زوال فرهنگی و سیاسی موقت شد؛ از جمله زمین‌لرزه ۱۱۳۹ میلادی در گنجه و پس از آن که این شهر توسط دیمیتری یکم پادشاه گرجستان تصرف شد و دروازه‌های آن به عنوان غنائم جنگی گرفته شد و هنوز هم در گرجستان نگهداری می. شود و بار دیگر هنگام حمله مغول‌ها در سال ۱۲۳۱ میلادی. این شهر پس از به قدرت رسیدن صفویه در سال ۱۵۰۱ میلادی احیا شد و تمامی مناطق آذربایجان، اران، شروان، قفقاز، ارمنستان، گرجستان، داغستان و فراتر از آن توسط صفویه به قلمروهای ایران بازگشت. این شهر در طی جنگ‌های طولانی مدت میان ایران و امپراتوری عثمانی در سال‌های ۱۵۷۸–۱۶۰۶ و ۱۷۲۳–۱۷۳۵ تحت اشغال عثمانی قرار گرفت، اما با این وجود از ابتدای سده شانزدهم تا اواخر سده نوزدهم، کم‌کم تسلط امپراتوری روسیه بر نواحی پرشمار قفقاز افزایش یافت و گنجه در پیمان گلستان از خاک ایران جدا شد.
تاریخ > سده‌های ۱۶ تا ۱۹ میلادی و واگذاری گنجه به روسیه

سکه نقره فتحعلی‌شاه قاجار (۱۷۹۷–۱۸۳۴) که در سال ۱۸۰۲–۱۸۰۳ میلادی و در شهر گنجه ضرب شده‌است. (چپ = رو، راست = پشت)
نام شهر گنجه برای مدت کوتاهی پس از پیروزی شاه عباس یکم در جنگ با عثمانی به عباس‌آباد تغییر یافت. وی شهر جدیدی را در ۸ کیلومتری جنوب غربی شهر قدیمی گنجه ساخت، اما در طول زمان نام آن به گنجه تغییر یافت. گنجه در زمان حکومت صفویه مرکز استان قره‌باغ بود. در سال ۱۷۴۷ میلادی، گنجه پس از مرگ نادرشاه افشار تا ظهور سلسله‌های ایرانی زندیه و قاجاریه، برای چند دهه به مرکز خانات گنجه تبدیل شد.
از اواخر سده ۱۸ میلادی، امپراتوری روسیه فعالانه شروع به افزایش نفوذ خود در خاک ایران و عثمانی از نواحی جنوبی کشور خود کرد. پس از الحاق شرق گرجستان در سال ۱۸۰۱، روسیه اکنون مشتاق تسخیر دیگر سرزمین‌های ایران در قفقاز بود. گسترش روسیه به قفقاز جنوبی و تصرف گنجه با مخالفت شدید مردم روبرو شد. در سال ۱۸۰۴، روس‌ها به سرپرستی ژنرال پاول سیسیانوف به گنجه حمله کرده و آن را تصرف کردند. این امر باعث جنگ میان روسیه و ایران در سال‌های ۱۸۰۴–۱۸۱۳ شد. برخی منابع غربی ادعا می‌کنند که تصرف این شهر با قتل‌عام تا ۳۰۰۰ تن از ساکنان گنجه توسط روس‌ها را به دنبال داشت. آن‌ها همچنین ادعا می‌کنند که ۵۰۰ تن از مردم که در مسجدی پناه گرفته بودند ذبح شدند، پس از اینکه یک ارمنی به سربازان روسی گفت که ممکن است «سارقان داغستانی» در میان آنها وجود داشته باشد.
روس‌ها در جنگ‌های ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۳ میلادی در مقابل ایرانیان از قدرت نظامی بالاتری برخوردار بودند و در پایان جنگ را با پیروزی پشت سر گذاشتند. پس از جنگ و بسته شدن پیمان گلستان در پی آن، ایران وادار شد تا شهر گنجه و خان‌نشین آن را به امپراتوری روسیه واگذار کند. پس از این پیمان چندین درگیری محلی میان مردم و نظامیان ارتش روسیه ایجاد شد که با برتری ایرانیان همراه بود و ارتش روس وادار به عقب‌نشینی شد و گنجه به خاک ایران بازگشت و روس‌ها از آن بیرون رانده شدند؛ اما با جنگ‌های دوباره در ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸ میلادی که با پیروزی ارتش روسیه همراه بود و پیمان ترکمانچای که پس از آن منعقد شد، روس‌ها تسلط و چیرگی خود بر تمامی نواحی شمال رود ارس از جمله شهر گنجه را قطعی کردند. پس از تصرف کامل شهر گنجه به دست روس‌ها، نام این شهر به افتخار الیزابت الکسی یوونا همسر الکساندر یکم، به الیزابت‌پول (به روسی: Елизаветполь) به معنی شهر الیزابت تغییر یافت؛ اگرچه مردم این شهر و دیگر نقاط قفقاز نام روسی را نپذیرفتند و باز هم نام گنجه را به کار بردند. این شهر در سال ۱۸۶۸ میلادی مرکز اداری فرمانداری الیزابت‌پول شد. شهر گنجه یا الیزابت‌پول پیش از سال ۱۸۶۸ بخشی از فرمانداری تفلیس بود.
تاریخ > سده بیستم میلادی

شهر گنجه یکی از شهرهای اصلی در قفقاز بود که کشتار ارمنی-تاتار ۱۹۰۵–۱۹۰۷ در آن رخ داد و شمار فراوانی از ارمنی‌ها در آن کشته و زخمی شدند. گنجه در طول تاریخ همواره از شهرهایی بود که در آن جمعیت قابل توجهی ارمنی سکونت داشتند. در سال ۱۹۱۸ میلادی، گنجه پایتخت موقت جمهوری خلق آذربایجان شد و در آن زمان نام شهر دوباره به گنجه تغییر داده شد. در آوریل ۱۹۲۰، ارتش سرخ آذربایجان شهر گنجه را اشغال کرد و پس از آن در ماه مه ۱۹۲۰، گنجه صحنه یک شورش ضد شوروی با نام خیزش گنجه (۱۹۲۰) بود که طی آن درگیری هر دو سوی نبرد یعنی شورشیان و ارتش سرخ به شدت آسیب دیدند. در ادامه جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان بر کلیه مناطق تسلط پیدا کرد. در سال ۱۹۳۵ میلادی جوزف استالین نام شهر را به افتخار سرگئی کیروف به کیروف آباد تغییر داد. در سال ۱۹۹۱ میلادی، جمهوری آذربایجان استقلال خود را دوباره به دست آورد و نام قدیمی این شهر یعنی گنجه به آن بازگردانده شد. برای سال‌های متمادی لشکر ۱۰۴ نیروهای هوابرد شوروی در این شهر مستقر بود.
در نوامبر ۱۹۸۸ میلادی، کشتار کیروف‌آباد مردم ارمنی را مجبور به ترک شهر گنجه کرد.