stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
لایکوواتس

| لایکوواتس Лајковац | لایکوواتس Лајковац |
| --- | --- |
شهر و شهرداری: شهر و شهرداری
Town center promenade: Town center promenade
  نشان:   نشان
موقعیت لایکوواتس در نقشه: موقعیت لایکوواتس در نقشه
مختصات: ۴۴°۲۲′ شمالی ۲۰°۱۰′ شرقی﻿ / ﻿۴۴٫۳۶۷°شمالی ۲۰٫۱۶۷°شرقی﻿ / 44.367; 20.167: مختصات: ۴۴°۲۲′ شمالی ۲۰°۱۰′ شرقی﻿ / ﻿۴۴٫۳۶۷°شمالی ۲۰٫۱۶۷°شرقی﻿ / 44.367; 20.167
کشور:  صربستان
منطقه: شومادئیا و صربستان غربی
ناحیه: ناحیه کولوبارا
آبادی‌ها: ۱۹
حکومت: حکومت
 • شهردار: Andrija Živković
مساحت: مساحت
 • شهر: ۲٫۲۳ کیلومتر مربع (۰٫۸۶ مایل مربع)
 • شهرستان: ۱۸۶ کیلومتر مربع (۷۲ مایل مربع)
ارتفاع: ۱۱۳ متر (۳۷۱ فوت)
جمعیت (سرشماری ۲۰۱۱): جمعیت (سرشماری ۲۰۱۱)
 • شهر: ۳۲۴۹
 • تراکم شهر: ۱۵۰۰/کیلومتر مربع (۳۸۰۰/مایل مربع)
 • شهرستان: ۱۵۴۷۵
 • تراکم شهرستان: ۸۳/کیلومتر مربع (۲۲۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (زمان)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (ساعت تابستانی اروپای مرکزی)
کد پستی: ۱۴۲۲۴
کد تلفن: +۳۸1(0)۱۴
پلاک خودرو: VA
وبگاه: www.lajkovac.org.rs
لایکوواتس (به صربی: Lajkovac) یک شهرستان در صربستان است که در ناحیه کولوبارا واقع شده‌است. لایکوواتس ۱۱۳ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
فرودگاه شهری نیوتاون، آیووا

فرودگاه شهری نیوتاون، آیووا (به انگلیسی: Newton Municipal Airport (Iowa)) یک فرودگاه همگانی بهره‌برداری هوایی با کد یاتا TNU است که یک باند فرود آسفالت دارد و طول باند آن ۱۷۰۷ متر است. این فرودگاه در کشور ایالات متحده آمریکا قرار دارد و در ارتفاع ۲۹۰ متری از سطح دریا واقع شده است.
زیم

| 0 | 1 |
| --- | --- |
نوع: شرکت سهامی عام
نماد سهام شرکت: بورس نیویورک: ZIM
صنعت: ترابرد باری
بنا نهاده: حیفا، قیمومت بریتانیا بر فلسطین June ۷, ۱۹۴۵؛ ۷۹ سال پیش (June ۷, ۱۹۴۵-خطا: زمان نامعتبر}})
دفتر مرکزی: حیفا، اسرائیل
محدودهٔ فعالیت: جهانی
خدمات: لجستیک
زیم (عبری: צים‎) شرکت باربری اسرائیلی است، که در سال ۱۹۴۵ تأسیس شد.
لایگزان

| لایگزان | لایگزان |
| --- | --- |
روستا: روستا
لایگزان: لایگزان
مختصات: ۲۸°۱۰′۲۵″ شمالی ۵۵°۴۸′۲۶″ شرقی﻿ / ﻿۲۸٫۱۷۳۶۱°شمالی ۵۵٫۸۰۷۲۲°شرقی﻿ / 28.17361; 55.80722: مختصات: ۲۸°۱۰′۲۵″ شمالی ۵۵°۴۸′۲۶″ شرقی﻿ / ﻿۲۸٫۱۷۳۶۱°شمالی ۵۵٫۸۰۷۲۲°شرقی﻿ / 28.17361; 55.80722
کشور:  ایران
استان: استان هرمزگان
شهرستان: شهرستان حاجی‌آباد
بخش: بخش مرکزی شهرستان حاجی‌آباد
دهستان: دهستان طارم
جمعیت (۲۰۰۶): جمعیت (۲۰۰۶)
 • کل: ۲۱
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۳:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۴:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
لایگزان یک منطقهٔ مسکونی در ایران است که در دهستان طارم واقع شده‌است. لایگزان ۲۱ نفر جمعیت دارد.
تپه دره سر (۲)

| تپه دره سر (۲) | تپه دره سر (۲) |
| --- | --- |
نام: تپه دره سر (۲)
کشور: ایران
استان: استان لرستان
شهرستان: شهرستان دورود
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: تپه
دیرینگی: دوره نوسنگی
دورهٔ ساخت اثر: دوره نوسنگی، عصر مس
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۱۹۵۴۲
تاریخ ثبت ملی: ۲۸ شهریور ۱۳۸۶
تپه دره سر (۲) مربوط به دوره نوسنگی تا عصر مس - مفرغ است و در شهرستان دورود، بخش سیلاخور دهستان چالانچولان، ۹۰۰ متری شمال غرب روستای عربان واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۸ شهریور ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۵۴۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
سوزان کوری

| سوزان کوری | سوزان کوری |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۱ مارس ۱۹۴۲ ملبورن
ملیت: استرالیا
جوایز: L'Oréal-UNESCO Award for Women in Science (2001) مدال پادشاهی (2002)
پیشینه علمی: پیشینه علمی
شاخه(ها): Genetics and the immune system
محل کار: Walter and Eliza Hall Institute of Medical Research
 :  
سوزان کوری (انگلیسی: Suzanne Cory؛ زادهٔ ۱۱ مارس ۱۹۴۲) یک دانشمند در زمینه بیولوژی مولکولی اهل استرالیا است.
وی همچنین برنده جوایزی همچون مدال پادشاهی شده است.
شاهی توکرا

| 0 | 1 |
| --- | --- |
منطقه: جنوب آسیا، امپراتوری مغول
  رسانه: شاهی توکرا:   رسانه: شاهی توکرا
شاهی توکرا (انگلیسی: Shahi Tukra) نوعی پودینگ نان است که در جنوب آسیا در دوران امپراتوری گورکانی در دهه ۱۶۰۰ به وجود آمد. ترجمه تحت‌اللفظی شاهی توکرا «لقمه سلطنتی» است.
شاهی توکرا در زمان امپراتوری گورکانی به وجود آمد که سرآشپزهای هندی این غذا را برای ارائه به دربار سلطنتی مغول درست می‌کردند. نان سفید را در روغن سرخ می‌کنند و سپس شیر و شکر را اضافه می‌کنند. این غذا با زعفران، میخک و هل طعم‌دار تهیه می‌شود. بنا به گزارش روزنامهٔ هندی خبر و تفسیر روز، شاهی توکرا احتمالاً در حیدرآباد ابداع شده‌است. شاهی توکرا یکی از دسرهای محبوب امپراتوران مغول بود که گزارش شده‌است آن را در رمضان صرف می‌کردند. شاهی توکرا همچنین از خوراکی‌های محبوب در عید فطر است که در پایان ماه رمضان در جنوب آسیا جشن گرفته می‌شود.
بوپا

| 0 | 1 |
| --- | --- |
نوع: شرکت سهامی خاص
صنعت: خدمات مالی مراقبت سلامت
بنا نهاده: ۱۹۴۷؛ ۷۷ سال پیش (۱۹۴۷-خطا: زمان نامعتبر}})
دفتر مرکزی: لندن، بریتانیا
خدمات: بیمه سلامت مراقبت سلامت دندان‌پزشکی مدیریت درمانگاه و بیمارستان
درآمد: ۱۲٫۳ میلیارد پوند استرلینگ (۲۰۱۹)
تعداد کارکنان: ۸۳٬۰۰۰ نفر (۲۰۲۰)
وبگاه: www.bupa.com
بوپا (انگلیسی: Bupa) شرکت خدمات مالی و مراقبت سلامت بریتانیایی است، که در زمینه ارائه خدمات بیمه سلامت، مراقبت سلامت، بیمه‌های دندان‌پزشکی و مدیریت درمانگاه‌ها و بیمارستان‌ها فعالیت می‌کند.
بمب چندمنظوره

ویندراد، یک بمب کالیبر پایین (تقریباً ۱۰ تا ۱۲ کیلوگرم) پس از بمباران سیزدهم و چهاردهم فوریهٔ ۱۹۴۵ درسدن
بمب چندمنظوره بمبی هوایی است که برای پرتاب از هواگرد ساخته شده و از راه انفجار، نفوذ و ترکش اثر تخریبی دارد. این بمب‌ها علیه نیروهای پیاده، خودروها و ساختمان‌های دشمن، مورد کاربری هستند.
ویژگی‌ها

بمب‌های چندمنظوره دارای پوشش فلزی کلفتی هستند که با مواد منفجره (معمولاً تی ان تی، کامپوزیشن ب، یا تریتونال در خدمت نیروهای ناتو و ایالات متحدهٔ آمریکا) پر شده‌اند. این مواد منفجره ۳۰ تا ۴۰ درصد از وزن کل بمب را تشکیل می‌دهند. به این نوع بمب، بمب ترکشی نیز می‌گویند. بمب‌های چندمنظوره معمولاً به‌وسیلهٔ جنگنده-بمب‌افکن‌ها و جنگنده‌های زمینی به‌کار می‌روند، زیرا دارای کاربردهای گوناگون تاکتیکی بوده و نسبتاً ارزان هستند.
بمب‌های چندمنظوره اغلب به وسیلهٔ وزنشان شناسایی می‌شوند (مثلاً پانصد پوندی یا دویست و پنجاه کیلوگرمی). در بسیاری از موارد این نوع نامگذاری از روی وزن، فقط یک نامگذاری اسمی است یا وزن کالیبر می‌باشد و وزن واقعی آن بسته به تجهیزات بیش پسار، فیوز و سیستم هدایت‌کنندهٔ آن دارد؛ مثلاً بمب آمریکایی ام۱۱۷ دارای وزن اسمی ۷۵۰ پوند (۳۴۰ کیلوگرم) می‌باشد، در صورتی که وزن واقعی آن ۸۲۰ پوند (۳۷۴ کیلوگرم) است.
بیشتر بمب‌های چندمنظوره‌ای که برای پرتاب با هواگرد ساخته می‌شوند به گونه‌ای طراحی می‌شوند که کمترین نیروی پسار را برای هواگرد حمل‌کنندهٔ آن ایجاد می‌نمایند.
در حملاتی که در ارتفاع پایین انجام می‌گیرد این خطر وجود دارد که هواگرد در اثر انفجار بمب خود آسیب ببیند. برای برطرف نمودن این مشکل، بمب‌های چندمنظوره اغلب مجهز به چتر یا دُم بیش‌پسار می‌شوند تا سرعت فرود بمب کاهش پیدا کرده و هواگرد، زمانی کافی برای فرار از محل انفجار داشته باشد.
بمب‌های چندمنظوره می‌توانند با انواع فیوزها و دم‌ها برای کاربردهای مختلف مجهز شوند. یکی از نمونه‌های بارز این فیوزها، فیوز دیزی کاتر است که آمریکایی‌ها در جنگ ویتنام به کار بردند. این فیوز سبب می‌شد به جای این که بمب در زمین و گل و لای فرورود و از تأثیرش کاسته شود، با کوچک‌ترین تماس (حتی با تماس با یک برگ) منفجر گردد.
بمب‌های چندمنظوره اغلب به عنوان کلاهک جنگی بمب‌های هدایت‌شوندهٔ پیچیده‌تر به کار می‌روند. افزودن انواع گوناگون جستجوگرها و تیغه‌های کنترل الکتریکی به آن، یک بمب آهنی معمولی را به یک بمب هدایت لیزری (مانند سری بمب‌های آمریکایی پیووی) یا بمب‌های هدایت شونده با چشم الکترونیک، یا مورد اخیرتر بمب‌های هدایت‌شونده با جی‌پی‌اس (مانند بمب آمریکایی مهمات تهاجم مستقیم مشترک). این ترکیب ارزان‌تر از یک موشک هدایت‌شونده است و می‌تواند به آسانی ارتقاء داده شده یا به خدمت گرفته شود.
بمب‌های چندمنظورهٔ مدرن > بمب‌های چندمنظورهٔ مدرن آمریکایی: سری مارک ۸۰

در خلال جنگ کره و جنگ ویتنام ایالات متحده طرح‌های قدیمی‌تر مانند ام۱۱۷ و ام۱۱۸ را به کار می‌برد که دارای مواد منفجره بیشتری (تقریباً ۶۵٪ از کل وزن) نسبت به بمب‌های کنونی بودند. گرچه بسیاری از این‌گونه سلاح‌ها در زرادخانهُ ایالات متحده باقی‌مانده‌اند، ولی کاربرد آن‌ها امروزه بسیار کم است و بمب ام۱۱۷ بیشتر به‌وسیلهُ بی-۵۲ استراتوفورترس حمل می‌شود.
مهم‌ترین بمب‌های چندمنظورهٔ آمریکایی بمب‌های سری مارک ۸۰ هستند. این رده از بمب‌ها دارای شکلی هستند که به شکل آئرو۱اِی معروف است که توسط اد هاینمن در سال ۱۹۴۶ طراحی شدند. نسبت طول به شعاع آن هشت بر یک و کمترین پسار را برای هواگرد حمل‌کنندهٔ آن ایجاد می‌کند. سری مارک ۸۰ تا جنگ ویتنام به‌کار نرفت، ولی از آن زمان به بعد این سری بمب‌ها جایگزین بمب‌های چندمنظورهٔ دیگری شدند. بمب‌های سری مارک ۸۰ دارای چهار نوع مختلف است:
ام‌کی۸۱ با وزن اسمی ۲۵۰ پوند (۱۱۳ کیلوگرم)
ام‌کی۸۲ با وزن اسمی ۵۰۰ پوند (۲۲۷ کیلوگرم)
ام‌کی۸۳ با وزن اسمی ۱۰۰۰ پوند (۴۵۴ کیلوگرم)
ام‌کی ۸۴ با وزن اسمی ۲۰۰۰ پوند (۹۰۷ کیلوگرم)
جنگ ویتنام نشان داد که بمب ام‌کی۸۱ کارایی کافی ندارد و از خدمت در ایالات متحده خارج شد، ولی اخیراً انواع هدایت‌شوندهٔ ام‌کی۸۱ به‌علت قدرت تخریب کمتر پس از سال ۲۰۰۳ در عراق به‌کار گرفته شد، زیرا در عراق نیاز بود تا از تلفات جانبی به نیروهای خودی و غیرنظامیان جلوگیری شود و مثلاً برای یک ساختمان کوچک در یک منطقهٔ پرجمعیت به‌کار می‌رفت.
از زمان جنگ ویتنام، سپاه تفنگداران دریایی ایالات متحده و نیروی دریایی ایالات متحده بمب‌های چندمنظورهٔ خود را مجهز به پوشش ضدآتش نمودند که در صورت آتش گرفتن کشتی هرگونه انفجار تصادفی را به تأخیر بیندازد. این پوشش در نیروی هوایی ایالات متحده به‌کار نمی‌رود، زیرا سی پوند (چهارده کیلوگرم) به وزن سلاح می‌افزاید.
همهٔ بمب‌های سری ام‌کی۸۰ دارای جایگاه فیوز بر روی دماغه و دم هستند و قابلیت نصب انواع فیوزها را دارند. بدنهٔ سری‌های ام‌کی۸۰ برای سلاح‌های زیر به‌کار می‌رود:
بی‌دی‌یو-۵۰ نوع تمرینی (غیرانفجاری) بدنهٔ بمب ام‌کی۸۲
بی‌دی‌یو-۵۶ نوع تمرینی (غیرانفجاری) بدنهٔ بمب مارک۸۴
بمب‌های چندمنظورهٔ مدرن > نسخه‌های هوشمند

بمب‌های غیرهوشمند ام‌کی۸۰ می‌توانند با افزوده شدن قطعاتی تبدیل به بمب‌های هوشمند زیر شوند:
جی‌بی‌یو-۱۲دی پیووی۲ (ام‌کی۸۲) هدایت لیزری
جی‌بی‌یو-۱۶بی پیووی۲ (ام‌کی۸۳) هدایت لیزری
جی‌بی‌یو-۲۴بی پیووی۳ (مارک ۸۴) هدایت لیزری
جی‌بی‌یو-۳۸ جی‌دم (ام‌کی۸۲) هدایت با جی‌پی‌اس
جی‌بی‌یو-۳۲ جی‌دم (ام‌کی۸۳) هدایت با جی‌پی‌اس
جی‌بی‌یو-۳۱ جی‌دم (ام‌کی۸۴) هدایت با جی‌پی‌اس
جی‌بی‌یو-اکس، یک بمب چندمنظورهٔ جدید در حال توسعه
پرتاب یک بمب اسنیک‌آی از یک بمب‌افکن اف۱۰۰دی
نسخه‌های بیش‌پسار سری مارک۸۰
ام‌کی۸۲ اسنیک‌آی با دم بیش‌پسار
ام‌کی۸۲ بیش‌پسار با چتر
ام‌کی۸۳ بیش‌پسار با چتر
ام‌کی۸۴ بیش‌پسار با چتر
بمب‌های چندمنظورهٔ مدرن > بمب‌های چندمنظورهٔ شوروی/روسیه

اصطلاح روسی برای بمب‌های چندمنظوره عبارت فوگاسنویه آویابامبی (Фугасные авиабомбы (ФАБ است که کوتاه‌شدهٔ آن فاب می‌باشد. سرواژهٔ فاب، پیش از وزن اسمی بمب به‌کار می‌رود. بیشتر بمب‌های آهنی روسی دارای دم‌های دایره‌وار هستند. برعکس انواع غربی که دارای دم‌های پره مانندند.
در سال ۱۹۴۶ اتحاد شوروی دست به ساخت چهار نوع بمب زد که عبارت بودند از بمب ۲۵۰ کیلوگرمی، ۵۰۰ کیلوگرمی، ۱۵۰۰ کیلوگرمی و ۳۰۰۰ کیلوگرمی. این بمب‌ها می‌توانستند از ارتفاع دوازده هزار متری و تا سرعت هزار کیلومتر در ساعت پرتاب شوند. بمب‌های سری ۱۹۴۶ ویژگی‌های بالیستیک ضعیفی در سرعت فراصوت داشتند و ساختارشان شکننده بود. برای بهبود چنین وضعیتی در سال ۱۹۵۶ بمب‌ها با دیواره‌های کلفت‌تری ساخته شده‌اند.
بمب‌های بیش‌پسار در سال ۱۹۵۴ در شش وزن مختلف ساخته شدند: ۲۵۰ کیلوگرم، ۵۰۰ کیلوگرم، ۱۵۰۰ کیلوگرم، ۳۰۰۰ کیلوگرم، ۵۰۰۰ کیلوگرم و ۹۰۰۰ کیلوگرم.
در سال ۱۹۶۲ یک سری جدید بمب‌های کم‌پسار تولید شد که بر روی جایگاه بیرونی هواپیماهای شکاری بمب‌افکن نصب می‌گردیدند. این بمب‌ها در دو وزن ۲۵۰ کیلوگرم و ۵۰۰ کیلوگرم ساخته شدند. هر دو سری ساخته شده در سال‌های ۱۹۵۴، ۱۹۶۲ هنوز کاربرد دارند. معمول‌ترین این بمب‌ها عبارتند از فاب-۱۰۰، فاب-۲۵۰، فاب-۵۰۰، فاب-۷۵۰، فاب-۱۰۰۰ که تا اندازه‌ای قابل مقایسه با سری مارک۸۰ آمریکا هستند. این بمب‌ها به گونهٔ گسترده‌ای در روسیه، کشورهای عضو پیمان ورشو و کشورهای دیگر واردکنندهٔ این بمب‌ها به‌کار رفته‌اند.
در جنگ ایران و عراق، نیروی هوایی عراق بمب‌های فاب-۵۰۰۰ و فاب-۹۰۰۰ را به‌وسیلهٔ بمب‌افکن‌های توپولف-۲۲ بر روی هدف‌های بزرگ و ثابت در ایران پرتاب می‌کرد. در دههٔ ۱۹۸۰ نیروی هوایی شوروی به‌وسیلهٔ بمب‌افکن‌های توپولف-۱۶ و توپولف-۲۲ام تعداد بسیار زیادی بمب فاب-۱۵۰۰، فاب-۳۰۰۰ و فاب-۹۰۰۰ را در حملات به پنجشیر در افغانستان فروریخت.
بمب‌های چندمنظورهٔ مدرن > بمب‌های چندمنظورهٔ فرانسه

در فرانسه بمب‌های چندمنظوره در وزن‌های اسمی ۵۰ کیلوگرمی تا ۱۰۰۰ کیلوگرمی تولید می‌شوند. معمول‌ترین این بمب‌ها نوع ۲۵۰ کیلوگرمی، ۴۰۰ کیلوگرمی و ۱۰۰۰ کیلوگرمی هستند. این بمب‌ها در فرانسه توسط شرکت ماترا، به فروش می‌رسند.
بمب‌های چندمنظورهٔ مدرن > سایر کشورها

سایر کشورها از جمله استرالیا، آذربایجان، برزیل، شیلی، یونان، هند، اسرائیل، پاکستان، لهستان، پرتغال، رومانی، آفریقای جنوبی، اسپانیا، سوئد ،ترکیه و ایران بمب‌های مورد نیاز خود را تولید می‌کنند که بیشتر آن‌ها یا نسخه‌های دارای مجوز و تحت لیسانس از سری مارک۸۰ ایالات متحده یا نسخه‌های کپی‌شدهٔ مشابه هستند.
بمب ام‌کی۸۲ اسنیک آی با دُم بیش‌پسار و با رنگ معمول خود در موزه
بمب ام‌کی۸۲
بمب فاب-۲۵۰ ساخته شده در سال ۱۹۴۶
تپه مهدی‌آباد ۱

| تپه مهدی‌آباد ۱ | تپه مهدی‌آباد ۱ |
| --- | --- |
نام: تپه مهدی‌آباد ۱
کشور: ایران
استان: استان قزوین
شهرستان: شهرستان بوئین‌زهرا
اطلاعات اثر: اطلاعات اثر
کاربری: تپه
دیرینگی: دوران‌های تاریخی پس از اسلام
دورهٔ ساخت اثر: دوران‌های تاریخی پس از اسلام
اطلاعات ثبتی: اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت: ۳۱۸۴
تاریخ ثبت ملی: ۲۵ اسفند ۱۳۷۹
تپه مهدی‌آباد ۱ مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان بوئین‌زهرا، روستای مهدی‌آباد واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شمارهٔ ثبت ۳۱۸۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
زیلیک (شاهومیان)

| زیلیک | زیلیک |
| --- | --- |
زیلیک: زیلیک
مختصات: ۴۰°۰۱′۱۴″ شمالی ۴۵°۵۶′۱۷″ شرقی﻿ / ﻿۴۰٫۰۲۰۵۶°شمالی ۴۵٫۹۳۸۰۶°شرقی﻿ / 40.02056; 45.93806: مختصات: ۴۰°۰۱′۱۴″ شمالی ۴۵°۵۶′۱۷″ شرقی﻿ / ﻿۴۰٫۰۲۰۵۶°شمالی ۴۵٫۹۳۸۰۶°شرقی﻿ / 40.02056; 45.93806
کشور:  جمهوری آرتساخ  جمهوری آذربایجان
استان شهرستان: استان شاهومیان شهرستان کلبجر
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۴
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۵
زیلیک (ترکی آذربایجانی: Zəylik) یک منطقهٔ مسکونی در جمهوری آرتساخ است که در استان شاهومیان واقع شده‌است.
تبلور پروتئین

بلورهای پروتئین رشد کرده در شاتل فضایی ایالات متحده یا ایستگاه فضایی روسیه، میر .
تبلور پروتئین فرایند تشکیل یک آرایش منظم از مولکول‌های پروتئین منفرد است که توسط تماس‌های بلوری تثبیت شده‌اند. اگر بلور به اندازه کافی مرتب شده باشد، پراشیده می‌شود. برخی پروتئین‌ها به‌طور طبیعی آرایش‌های بلوری تشکیل می‌دهند مانند آکواپورین در عدسی چشم.
در فرایند تشکیل بلور پروتئین، پروتئین‌ها در محیط آبی حل می‌شوند و از محلول نمونه برداری می‌شود تا زمانی که به حالت فوق اشباع برسد. روش‌های مختلفی برای رسیدن به آن حالت (فوق اشباع شدن) مانند انتشار بخار، میکروبچ، میکرودیالیز و انتشار رابط آزاد مورد استفاده قرار می‌گیرد. تشکیل بلورهای پروتئینی یک فرایند دشوار است که تحت تأثیر عوامل زیادی مانند درجه pH، دما، قدرت یونی در محلول بلوری و حتی گرانش قرار دارد. پس از تشکیل، این بلورها می‌توانند در زیست‌شناسی ساختاری برای مطالعه ساختار مولکولی پروتئین، به خصوص برای مقاصد مختلف صنعتی یا پزشکی استفاده شوند.
تاریخچه تبلور پروتئین‌ها

برای بیش از ۱۵۰ سال، دانشمندان از سرتاسر جهان در مورد تبلور پروتئین‌ها اطلاعات دارند.
در سال ۱۸۴۰، فردریش لودویگ هونفلد به‌طور تصادفی تشکیل مواد بلوری را در نمونه‌هایی از خون کرم خاکی که در زیر دو لام شیشه‌ای نگهداری می‌شد را کشف کرد و گهگاه بلورهایی به شکل صفحه‌های کوچک را در نمونه‌های خون خوک خشک شده یا خون انسان مشاهده کرد. این بلورها توسط فلیکس هوپ سیلر در سال ۱۸۶۴ به عنوان «هموگلوبین» نامگذاری شدند. یافته‌های اصلی هونفلد الهام بخش بسیاری از دانشمندان در آینده شد.
در سال ۱۸۵۱، اتو فانک فرایند تولید بلورهای هموگلوبین انسان را با رقیق کردن گلبول‌های قرمز خون با حلال‌هایی مانند آب مقطر، الکل یا اتر و سپس با تبخیر آهسته حلال از محلول پروتئین تشریح کرد. در سال ۱۸۷۱، ویلیام تی پریر، پروفسور دانشگاه ینا، کتابی با عنوان Die Blutkrystalle (بلورهای خون) منتشر کرد که ویژگی‌های بلورهای هموگلوبین را از حدود ۵۰ گونه از پستانداران، پرندگان، خزندگان و ماهی‌ها را بررسی می‌کرد.
در سال ۱۹۰۹، فیزیولوژیست Edward T. Reichert، همراه با کانی‌شناس Amos P. Brown، رساله ای در مورد آماده‌سازی، فیزیولوژی و خصوصیات هندسی بلورهای هموگلوبین از صدها حیوان، از جمله گونه‌های منقرض شده مانند گرگ تاسمانی، منتشر کردند. افزایش بلورهای پروتئین پیدا شد.
در سال ۱۹۳۴، جان دزموند برنال و شاگردش دوروتی هاجکین کشف کردند که بلورهای پروتئینی که توسط مایع مادرشان احاطه شده‌اند، الگوهای پراش بهتری نسبت به بلورهای خشک می‌دهند. با استفاده از پپسین، آنها اولین افرادی بودند که الگوی پراش یک پروتئین کروی و مرطوب را تشخیص دادند. قبل از برنال و هوچکین، تبلور پروتئین‌ها تنها در شرایط خشک با نتایج متناقض و غیرقابل اعتماد انجام می‌شد. این اولین الگوی پراش اشعه ایکس از یک بلور پروتئین است.
در سال ۱۹۵۸، ساختار میوگلوبین (یک پروتئین قرمز حاوی هِم)، که توسط بلورنگاری اشعه ایکس تعیین شد، برای اولین بار توسط جان کندرو گزارش شد. کندرو به خاطر این کشف جایزه نوبل شیمی ۱۹۶۲ را با ماکس پروتز به‌طور مشترک برنده شد.
در حال حاضر، بر اساس بلورهای پروتئینی، ساختارهایی از آنها نقش برجسته ای در بیوشیمی و پزشکی کاربردی دارند.
اصول تبلور پروتئینی > تئوری تبلور پروتئین

اساس تشکیل کریستال اجازه دادن به محلول نمونه برای رسیدن به حالت فوق اشباع است. اصطلاح فوق اشباع توسط مک فرسون و همکاران در سال ۲۰۱۴ با این عنوان که «شرایط غیرتعادلی که در آن مقداری از مولکول بزرگ بیش از حد حلالیت، تحت شرایط شیمیایی و فیزیکی خاص، با این شرایط در محلول موجود است.» تعریف شده‌است. تشکیل مواد جامد در محلول، مانند تجمع و بلورها، به برقراری مجدد تعادل کمک می‌کند. سیستم می‌خواهد تعادل را دوباره برقرار کند، بنابراین هر جزء در بیان انرژی باید حداقل باشد. سه عامل اصلی در بیان انرژی وجود دارد که عبارتند از آنتالپی (H∆)، آنتروپی (S∆) و دما (T). H∆ در این عبارت مربوط به تغییر آنتالپی پیوندهای شیمیایی است که بر اثر واکنش‌ها یا تغییرات فاز تشکیل شده و شکسته می‌شوند. ΔS به درجه آزادی یا اندازه‌گیری عدم قطعیتی که مولکول‌ها می‌توانند داشته باشند مربوط می‌شود. خودانگیختگی یک فرایند، انرژی آزاد گیب (G∆)، به صورت G = ∆H-∆S T تعریف می‌شود. بنابراین، افزایش S∆ یا کاهش H∆ به خودانگیختگی فرایند کلی کمک می‌کند و ΔG را منفی‌تر می‌کند، درنتیجه به حداقل شرط انرژی سیستم می‌رسد. هنگامی که بلورها تشکیل می‌شوند، مولکول‌های پروتئین مرتب تر می‌شوند، که باعث می‌شود ΔS کاهش یافته و ΔG مثبت تر می‌شود. بنابراین، تبلور خود به خودی نیاز به یک H∆ منفی کافی برای غلبه بر از کاهش آنتروپی از سیستم مرتب تر دارد.
اصول تبلور پروتئینی > نمای مولکولی که از محلولی به بلور می‌رود

تشکیل بلور به دو مرحله نیاز دارد: تولید هسته و رشد. تولید هسته اولین مرحله برای شروع تبلور است. در مرحله هسته‌زایی، مولکول‌های پروتئینی در محلول به صورت دانه‌ها دور هم جمع شده و یک هسته جامد پایدار را تشکیل می‌دهند. زمانی که هسته تشکیل می‌شود، بلور توسط مولکول‌هایی که به این هسته پایدار متصل می‌شوند، بزرگتر و بزرگتر می‌شود. مرحله تولید هسته برای تشکیل بلور بسیار مهم است زیرا این مرحله انتقال فاز مرتبه اول نمونه‌ها است که از داشتن درجه آزادی بالا به حالت مرتب (آبی به جامد) حرکت می‌کنند. برای موفقیت مرحله تولید هسته، دستکاری معیارهای تولید بلور ضروری است. روشی که در بلوری شدن یک پروتئین نقش دارد، ایجاد حلالیت کمتر پروتئین مورد نظر در محلول است. هنگامی که از حد حلالیت فراتر رفته و بلورها بوجود می‌آید، تبلور انجام می‌شود.
روشهای تبلور پروتئین > انتشار بخار

انتشار بخار متداول‌ترین روش برای تولید بلور پروتئینی است. در این روش، به قطرات حاوی پروتئین خالص، بافر و رسوب‌دهنده اجازه داده می‌شود تا با یک مخزن بزرگ‌تر حاوی بافرها و رسوب‌دهنده‌های مشابه در غلظت‌های بالاتر متعادل شوند. در ابتدا، قطره محلول پروتئینی حاوی غلظت نسبتاً کم رسوب دهنده و پروتئین است، اما با متعادل شدن قطره و مخزن، غلظت رسوب دهنده و پروتئین در قطره افزایش می‌یابد. اگر از محلول‌های بلور مناسب برای پروتئین معین استفاده شود، رشد بلور در قطره اتفاق می‌افتد. این روش به این دلیل استفاده می‌شود که تغییرات ملایم و تدریجی در غلظت پروتئین و غلظت رسوب‌دهنده ایجاد می‌کند که به رشد بلورهای بزرگ و منظم تر کمک می‌کند.
انتشار بخار را می‌توان در قالب قطره آویزان یا نشسته انجام داد. دستگاه قطره آویزان حاوی یک قطره محلول پروتئینی است که روی یک لام پوششی معکوس قرار می‌گیرد، که سپس بالای مخزن معلق می‌شود. دستگاه بلورنگاری نشسته قطره را روی پایه ای قرار می‌دهد که از مخزن جدا شده‌است. هر دوی این روش‌ها نیازمند آب‌بندی محیط هستند تا تعادل بین قطره و مخزن ایجاد شود.
روشهای تبلور پروتئین > میکروبچ

یک میکروبچ معمولاً شامل غوطه ور کردن مقدار بسیار کمی از قطرات پروتئین در روغن (به اندازه ۱ میکرولیتر) است. روغن به این دلیل نیاز است که چون از چنین حجم کم محلول پروتئین استفاده می‌شود، برای انجام آزمایش به صورت آبی باید از تبخیر جلوگیری کرد. اگرچه روغن‌های مختلفی وجود دارد که می‌توان از آنها استفاده کرد، اما دو عامل رایج آب‌بندی، روغن‌های پارافینی (توصیف شده توسط Chayen و همکاران) و روغن‌های سیلیکونی (توصیف شده توسط D'Arcy) هستند. روش‌های دیگری نیز برای میکروبچ کردن وجود دارد که از عامل آب‌بندی مایع استفاده نمی‌کنند و در عوض به دانشمند نیاز دارند تا پس از قرار دادن قطره در چاه، به سرعت یک فیلم یا مقداری نوار را روی یک صفحه سوراخ‌دار قرار دهد.
علاوه بر نیازمندی به مقدار بسیار کم نمونه مورد نیاز، این روش همچنین دارای مزیت دیگری است که نمونه‌ها از آلودگی‌های موجود در هوا محافظت می‌شوند، زیرا در طول آزمایش هرگز در معرض هوا قرار نمی‌گیرند.
روشهای تبلور پروتئین > میکرودیالیز

میکرودیالیز با استفاده از یک غشای نیمه تراوا به مولکول‌ها و یون‌های کوچک اجازه عبور می‌دهد. در عین حال، پروتئین‌ها و پلیمرهای بزرگ اجازه عبور از غشا را ندارند. درنتیجه یک گرادیان اختلاف غلظت در دو طرف غشا ایجاد شده و به سیستم اجازه می‌دهد تا به آرامی به سوی تعادل حرکت کند. در این حالت ممکن است بلورهای پروتئینی تشکیل شوند.
میکرودیالیز می‌تواند بلورها را با نمک‌زدایی، با استفاده از غلظت‌های بالای نمک یا سایر ترکیبات کوچک قابل نفوذ در غشاء تولید کند که حلالیت پروتئین را کاهش می‌دهد. در مواقع زیادی، برخی از پروتئین‌ها را می‌توان با نمک دیالیز در داخل، با دیالیز کردن در برابر آب خالص، حذف املاح، ایجاد خود تداعی و تبلور متبلور ساخت.
روشهای تبلور پروتئین > انتشار رابط آزاد

در این تکنیک محلول‌های پروتئین و رسوب را بدون مخلوط کردنشان از پیش، با هم ترکیب می‌کنند، اما در عوض، آنها را از هر دو طرف کانال تزریق می‌کند و اجازه می‌دهد تا تعادل با استفاده از انتشار بوجود آید. این دو محلول در یک محفظه معرف، هر دو در حداکثر غلظتشان، با هم تماس پیدا می‌کنند و تولید هسته خود به خود را آغاز می‌کنند. همان‌طور که سیستم به تعادل می‌رسد، سطح فوق اشباع کاهش پیدا کرده و این کاهش سطح به رشد بلور کمک می‌کند.
عوامل مؤثر بر تشکیل بلور پروتئین > pH

اصلی‌ترین عامل برای تشکیل بلور پروتئین بهینه‌سازی تعداد پیوندهایی است که یک پروتئین می‌تواند با پروتئین دیگری از طریق برهم کنش‌های بین مولکولی ایجاد کند. این برهم کنش‌ها به چگالی الکترونی مولکول‌ها و زنجیره‌های جانبی پروتئینی بستگی دارد که به عنوان تابعی از pH تغییر می‌کنند. ساختار سوم و چهارم پروتئین‌ها توسط فعل و انفعالات بین مولکولی بین گروه‌های جانبی اسیدهای آمینه تعیین می‌شود که در آن گروه‌های آبدوست معمولاً رو به بیرون به سمت محلول هستند تا پوسته هیدراتاسیون حلال (آب) را تشکیل دهند. وقتی pH تغییر می‌کند، بار در این گروه‌های طرف قطبی نیز به صورت تابعی از pH محلول و pKa پروتئین تغییر می‌کند. از این رو، انتخاب pH یا برای ترویج تشکیل بلورهایی که در آن پیوند بین مولکول‌ها به یکدیگر مطلوب‌تر از مولکول‌های آب است، ضروری است. pH یکی از قوی‌ترین دستکاری‌هایی است که می‌توان برای شرایط بهینه تبلور تعیین کرد.
عوامل مؤثر بر تشکیل بلور پروتئین > دما

دما یکی دیگر از پارامترهای جالب برای بررسی است زیرا حلالیت پروتئین تابعی از دما است. در فرایند تشکیل بلور پروتئین، تغییر دما برای تولید کریستال‌های یا کیفیت یکی از روش‌های رایج است. برخلاف pH، دمای اجزای مختلف آزمایش‌های بلورنگاری می‌تواند بر نتایج نهایی مانند دمای آماده‌سازی بافر، دمای آزمایش واقعی تبلور و غیره تأثیر بگذارد.
عوامل مؤثر بر تشکیل بلور پروتئین > مواد افزودنی شیمیایی

افزودنی‌های شیمیایی ترکیبات شیمیایی کوچکی هستند که برای افزایش بازده بلورها به فرایند تبلور اضافه می‌شوند. نقش مولکول‌های کوچک در تبلور پروتئین در زمان‌های ابتدایی کشف فرایند تبلور به خوبی مورد توجه قرار نگرفته بود، زیرا در بیشتر موارد به عنوان آلاینده تصور می‌شد. مولکول‌های کوچکتر بهتر از مولکول‌های بزرگی مانند پروتئین‌ها متبلور می‌شوند، بنابراین، استفاده از این مواد افزودنی شیمیایی قبل از مطالعه مک فرسون محدود شده بود. با این حال، این یک جنبه قدرتمند از پارامترهای تجربی برای تبلور است که برای بیوشیمی‌دانان و بلورشناس‌ها برای بررسی و استفاده بیشتر مهم است.
فناوری‌هایی که به تبلور پروتئین کمک می‌کنند > غربالگری بلور با توان بالا

روش‌های با توان بالا برای کمک به ساده‌سازی تعداد زیادی از آزمایش‌های مورد نیاز برای کشف شرایط مختلف که برای رشد موفق بلور ضروری هستند، وجود دارد. کیت‌های تبلیغاتی متعددی برای سفارش در دسترس هستند که از مواد از پیش مونتاژ شده در سیستم‌هایی استفاده می‌کنند که تضمین شده برای تولید بلور موفق هستند. با استفاده از این وسیله، یک دانشمند از دردسر خالص سازی یک پروتئین و تعیین شرایط مناسب تشکیل بلور اجتناب می‌کند.
ربات‌های جابجایی مایعات را می‌توان برای راه‌اندازی و خودکارسازی تعداد زیادی آزمایش تبلور به‌طور همزمان استفاده کرد. آنچه که در صورت انجام آن بوسیله انسان می‌تواند زمان بر و دارای احتمال خطای انسانی بالا باشد، اکنون می‌تواند با یک سیستم خودکار به‌طور مؤثر و دقیق انجام شود. سیستم‌های تولید بلور رباتیک از اجزای مشابهی استفاده می‌کنند که در بالا توضیح داده شد، اما هر مرحله از روش را به سرعت و با تکرار بالا انجام می‌شود. هر آزمایش از مقادیر کمی محلول استفاده می‌کند و مزیت اندازه کوچکتر دارای دو جنبه است: اندازه کوچک‌تر نمونه نه تنها هزینه پروتئین خالص شده را کاهش می‌دهد، بلکه مقادیر کمتری از محلول باعث تبلور سریعتر می‌شود. هر آزمایش توسط یک دوربین نظارت می‌شود که رشد بلور را تشخیص می‌دهد.