stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
کتایون ریاحی
زندگی و حرفه

کتایون ریاحی در ۱۰ دی ۱۳۴۰ در تهران به دنیا آمد. او دارای یک فرزند به نام پوریا است که موسیقی‌دان و دارای تحصیلات آکادمیک در زمینه موسیقی است. برادر او علیرضا ریاحی از دیگر بازیگران سینما در ایران است.
ریاحی با نویسندگی برای کودکان آغاز و با فیلم خبرچین به سینما آمد. اما فیلم در نیمه راه متوقف شد و او برای بازی در فیلم پاییزان انتخاب شد.
در آن زمان در سینما چندان موفق نبود اما با بازی در مجموعه پدرسالار توانست خود را مطرح کند و حضور او در مجموعه‌های روزهای زندگی و به‌ویژه مجموعهٔ تلویزیونی پس از باران از او چهره‌ای شناخته‌شده ساخت. بازی ریاحی در مجموعه‌های پس از باران و شب دهم نیز چشمگیر بود. او پس از پنج سال دوری از سینما با بازی در شام آخر مهم‌ترین بازی دوران بازیگری خود را به معرض نمایش گذاشت و برای بازی در همین فیلم نامزد جایزهٔ بهترین بازی نقش اول زن از بیستمین جشنواره فیلم فجر شد. این زن حرف نمی‌زند دیگر فیلمی بود که ریاحی در آن ایفای نقش کرد. او برای بازی در این فیلم هم نامزد جایزهٔ از هفتمین جشن خانه سینما شد.
آخرین بازی او در سریال یوسف پیامبر در نقش زلیخا بود. ریاحی در خرداد ۱۳۸۸ طی یادداشتی به سایت سیمافیلم، کناره‌گیری خود از دنیای بازیگری را اعلام کرد. فرج‌الله سلحشور کارگردان یوسف پیامبر در گفتگویی در این مورد گفت که او گفته: «دیگر نمی‌توانم فضاهای موجود سینما را تحمل کنم و از حرفه بازیگری کناره‌گیری کرد. چون در فیلم یوسف پیامبر مسائل معنوی، آرامش، احترام، حیا و حجاب مطرح بود و وی نمی‌توانست صحنه‌های دیگر را تحمل کند، گفت: دیگر نمی‌خواهم کار کنم و می‌خواهم شیرینی سریال یوسف پیامبر در ذائقه من بماند.»
در فروردین ۱۳۹۲ تصاویری از کنسرت ابی در لس‌آنجلس منتشر شد که نشان دهنده حضور بدون حجاب زنی در کنار ابی بود که شباهت زیادی با ریاحی داشت. انتشار این تصاویر با حاشیه‌هایی از سوی سایت‌های خبری، معاون اجتماعی پلیس و فرج‌الله سلحشور همراه بود. سلحشور پیش از تکذیب یا تأیید ریاحی، در مصاحبه با رسانه‌ها گفت: «این اتفاق مطلب ما را تأیید می‌کند که در شرایط فعلی و با این جریان، عوامل سینمای ما نمی‌توانند درست رفتار کنند و این سینماست که معمولاً سینماگرانش را در آلودگی و فساد خودش غرق می‌کند. حال فرقی ندارد که آن بازیگر «یوسف» باشد یا فرد دیگری». معاون اجتماعی نیروی انتظامی از برخورد با مسئله پوشش بازیگران سینما در خارج از کشور از طریق اینترپل گفت. در واکنش به این بحث‌ها ریاحی انتساب این عکس‌ها به خود را تکذیب کرد و گفت «متأسفم از اینکه در جامعه مترقی ایران، برخی از مردم از روی بی‌خبری و بی‌اطلاعی در صدد تخریب چهره‌های شناخته شده هستند». همچنین برخی رسانه‌ها مدعی شدند که این تصاویر متعلق به مهشید برومند، همسر دوم ابی است. ریاحی در ۱۵ تیر ۱۳۹۵، با حضور مهمان برنامه خندوانه به تلویزیون برگشت.
ریاحی یکی از نخستین بازیگرانی بود که در شهریور ۱۴۰۱ در حمایت از مهسا امینی، دختر کشته‌شده توسط گشت ارشاد، کشف حجاب کرد. او در جواب به محمدمهدی اسماعیلی، وزیر ارشاد، که گفته بود کسانی که «حجابشان را برداشته‌اند به فکر فعالیت دیگری باشند»، گفت «پیشنهاد می‌کنم شما فکر یه کار آبرومند برای خودت باش.» مأموران امنیتی قصد داشتند او را بازداشت کنند اما با ورود به خانه‌اش، ریاحی گریخته بود. برخی از وسایل شخصی او مانند لپ تاپش توسط مأموران ضبط شد. پس از آن خبری از ریاحی نبود و مدیر پیج اینستاگرام او گفت که جانش در خطر است. او در ۲۹ آبان در قزوین بازداشت شد. ریاحی در آذر ۱۴۰۱ با قرار وثیقه آزاد شد.
کتاب‌ها

ریاحی طی سال ۱۳۹۳، دو کتاب منتشر کرد. اولی با عنوان یک پنجره برای من با طرح جلدی از عباس کیارستمی و شامل هشت نمایش‌نامه است. به علاوه، در مقدمه این کتاب، بخش‌های مختلف زندگی ریاحی شرح داده شده است. کتاب دوم او نیز یک داستان کودکانه باعنوان ماهی قرمز کوچولو است.
کارنامهٔ هنری > سینمایی

| سال | عنوان | کارگردان |
| --- | --- | --- |
| ۱۳۸۷ | دعوت | ابراهیم حاتمی‌کیا |
| ۱۳۸۷ | شیرین | عباس کیارستمی |
| ۱۳۸۲ | تارا و تب توت فرنگی | سعید سهیلی |
| ۱۳۸۱ | این زن حرف نمی‌زند | احمد امینی |
| ۱۳۸۱ | بانوی من | یدالله صمدی |
| ۱۳۸۱ | جایی دیگر | مهدی کرم‌پور |
| ۱۳۸۰ | شام آخر | فریدون جیرانی |
| ۱۳۷۵ | لاک‌پشت | علی شاه‌حاتمی |
| ۱۳۷۴ | ماه مهربان | قاسم جعفری |
| ۱۳۷۱ | قافله | مجید جوانمرد |
| ۱۳۷۱ | تماس شیطانی | حسن قلی‌زاده |
| ۱۳۶۹ | حکایت آن مرد خوشبخت | رضا حیدرنژاد |
| ۱۳۶۹ | آپارتمان شماره ۱۳ | یدالله صمدی |
| ۱۳۶۷ | کشتی آنجلیکا | محمدرضا بزرگ نیا |
| ۱۳۶۷ | آخرین لحظه | فرخ انصاری بصیر |
| ۱۳۶۶ | غریبه | رحمان رضایی (کارگردان) |
| ۱۳۶۶ | خبرچین | نصرت‌الله زمردیان، مازیار پرتو |
| ۱۳۶۶ | پاییزان | رسول صدرعاملی |
:
کارنامهٔ هنری > مجموعه تلویزیونی

| سال | مجموعه | نقش | کارگردان | پخش |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۸۷–۱۳۸۳ | یوسف پیامبر | زلیخا | فرج‌الله سلحشور | شبکه ۱ |
| ۱۳۸۴ | مرده متحرک |  | رضا کریمی | شبکه ۱/پخش در ماه رمضان |
| ۱۳۸۱ | عروج |  | سیروس مقدم | شبکه ۳ |
| ۱۳۸۰ | شب دهم | فخرالزمان | حسن فتحی | شبکه ۱ |
| ۱۳۸۱–۱۳۷۸ | روشن‌تر از خاموشی | سارا بانو | حسن فتحی | شبکه ۱ |
| ۱۳۷۹–۱۳۷۸ | پس از باران | خانم بس | سعید سلطانی | شبکه ۳ |
| ۱۳۷۸–۱۳۷۷ | روزهای زندگی | فاطمه | سیروس مقدم | شبکه ۳ |
| ۱۳۷۷–۱۳۷۶ | خبرنگار خارجی |  | محمدحسین لطیفی | شبکه ۳ |
| ۱۳۷۷–۱۳۷۶ | فردا دیر است | بازیگر مهمان | حسن فتحی | شبکه ۳ |
| ۱۳۷۷–۱۳۷۶ | شرکت |  | عبدالله باکیده | شبکه ۳ |
| ۱۳۷۶ | بازگشت پرستوها |  | ابوالقاسم طالبی | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۵ | صدای صنوبر |  | شاپور قریب | شبکه ۲۷ قسمت |
| ۱۳۷۴ | پهلوانان نمی‌میرند | فاطمه | حسن فتحی | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۴ | شیخ مفید(خورشید شب) |  | فریبرز صالح | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۳ | عاطفه |  | حسن فتحی | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۲ | پدرسالار | زهرا | اکبر خواجویی | شبکه ۲ |
| ۱۳۷۲ | همسایه‌ها |  | حسن فتحی | شبکه ۱/پخش در ماه رمضان |
| ۱۳۷۱ | دردسر |  | مجید ماهیچی | شبکه ۲ |
| ۱۳۶۹ | هفت شهر عشق |  | محمدعلی نجفی | شبکه ۱ |
| ۱۳۶۴ | سایهٔ همسایه | مریم | اسماعیل خلج | شبکه ۲ |
جوایز

افتخارات کسب شده برای فیلم‌های سینمایی:
افتخارات کسب شده برای مجموعه‌های تلویزیونی:
احمدآباد (هند)

مکان
| احمدآباد અમદાવાદAmdavad | احمدآباد અમદાવાદAmdavad |
| --- | --- |
کلان‌شهر: کلان‌شهر
برخلاف عقربه‌های ساعت از بالا: Gandhi Smarak Sangrahalay در سابارماتی آشرام، ایستگاه راه‌آهن احمدآباد، دانشگاه سی‌ای‌پی‌تی، دریاچه کانکاریا و Kirti Stambh در معبد هوتیسینگ: برخلاف عقربه‌های ساعت از بالا: Gandhi Smarak Sangrahalay در سابارماتی آشرام، ایستگاه راه‌آهن احمدآباد، دانشگاه سی‌ای‌پی‌تی، دریاچه کانکاریا و Kirti Stambh در معبد هوتیسینگ
ایالت: گجرات
بخش: احمدآباد
بنیان‌گذار: Sultan Ahmed Shah I
همنام: Ahmedshah
حکومت: حکومت
 • نوع: Mayor–Council
 • نهاد: AMC
 • شهردار: Meenakshi Patel (حزب بهاراتیا جاناتا)
 • Municipal commissioner: D.Thara
مساحت: مساحت
 • کلان‌شهر: ۴۶۴٫۱۶ کیلومتر مربع (۱۷۹٫۲۱ مایل مربع)
ارتفاع: ۵۳ متر (۱۷۴ فوت)
جمعیت (۲۰۱۱): جمعیت (۲۰۱۱)
 • کلان‌شهر: ۵۵۷۰۵۸۵
 • رتبه: ۵ام
 • تراکم: ۱۲۰۰۰/کیلومتر مربع (۳۱۰۰۰/مایل مربع)
 • کلان‌شهری: 
نمایی از موزه سابارماتی آشرام یا عزلت‌کده گاندی در کنار خانه ماهاتما گاندی، احمدآباد
احمدآباد (به گجراتی: અમદાવાદ، به هندی: अहमदाबाद، به سندی: امداواد) بزرگترین شهر ایالت گجرات در غرب کشور هند است.
احمدآباد پس از استقلال هند در سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ پایتخت گجرات بود که اکنون شهر گاندی نگر جای آن را گرفته‌است. با این وجود احمدآباد قلب فرهنگی و تجاری گجرات باقی ماند و هم‌اکنون از شهرهای مهم غرب هند است.
در زبان محاوره گجراتی معمولاً نام این شهر به شکل «اَمِدآواد» (Amdāvād) تلفظ می‌شود.
تاریخچه

احمدآباد در سال ۱۴۱۱ م توسط سلطان احمد شاه گجراتی (ح: ۱۴۱۱ -۱۴۴۲ م) از سلسله مظفریان گجرات تأسیس شد تا به عنوان پایتخت سلطنت گجرات استفاده شود. این شهر نام خود را از مؤسس آن گرفته‌است.
در دوران استعمار بریتانیا اگر چه احمدآباد تحت سرپرستی بمبئی قرار گرفت، اما همچنان شهر مهم در منطقه گجرات باقی ماند. تحت حکومت بریتانیا، اردوگاه‌های نظامی متعددی تأسیس شد و زیرساخت‌های این شهر مدرن شده و گسترش یافت.
احمدآباد در صف مقدم جنبش استقلال هند در نیمه اول سده بیستم قرار داشت و مرکز بسیاری از مبارزات نافرمانی مدنی برای احقاق حقوق کارگران، حقوق مدنی و استقلال سیاسی بوده‌است.
با تشکیل ایالت گجرات در سال ۱۹۶۰، احمدآباد عنوان پایتخت تجاری این ایالت را به‌دست‌آورد و شاهد رونق ساخت‌وساز وسیع و افزایش جمعیت بود.
وضعیت اقتصادی

احمدآباد مرکز پررونق صنعت نساجی در هند است، از این رو به آن لقب منچستر شرق داده‌اند همچنین این شهر شاهد رشد مراکز آموزشی و دانشگاهی، فناوری اطلاعات، علوم و صنایع بوده‌است.
این شهر به خطوط راه‌آهن هند متصل است.
اداهالی

village در 23x15px|border |alt=|link= هند
| Adahalli | Adahalli |
| --- | --- |
village: village
Adahalli is in Belgaum district: Adahalli is in Belgaum district
ایالت: کارناتاکا
District: بلگایوم
Taluka s: Athni
حکومت: حکومت
 • نهاد: Village Panchayat
زبان‌ها: زبان‌ها
 • رسمی: زبان کانارا
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۵:۳۰ (IST)
نزدیک‌ترین شهر: Belgaum
نماینده شهر: Village Panchayat
اداهالی (به انگلیسی: Adahalli) در هند است که در کارناتاکا واقع شده‌است.
برنارد وابر

| برنارد وابر | برنارد وابر |
| --- | --- |
زاده: ۲۷ سپتامبر ۱۹۲۱ فیلادلفیا، پنسیلوانیا، آمریکا
درگذشته: ۱۶ مهٔ ۲۰۱۳ (۹۱ سال) بالدوین، نیویورک، آمریکا
پیشه: تصویرگر، نویسنده
ملیت: آمریکایی
دانشگاه: کالج هنر فیلادلفیا، آکادمی هنرهای زیبای پنسیلوانیا
دوره: ۱۹۵۴-۲۰۱۰
سبک نوشتاری: داستان کودکانه، کتاب مصور
کتاب‌ها: مجموعه کتاب لایل
همسر(ها): اتل برنشتاین (م. ۲۰۰۶)
فرزند(ان): پائولیس، لوئیزا و گری وابر
برنارد وابر (انگلیسی: Bernard Waber؛ ۲۷ سپتامبر ۱۹۲۱ - ۱۶ مه ۲۰۱۳) نویسنده آمریکایی بود که بیشتر به خاطر کتاب‌های خانه‌ای در خیابان ۸۸ شرقی (۱۹۶۲)، لایل، لایل، کروکودیل (۱۹۶۵) و کتاب‌های بعدی‌اش شهرت داشت.
اوایل زندگی

او در فیلادلفیا، پنسیلوانیا در خانوادۀ هنریِ پائولین وابر به‌دنیا آمد. اگرچه او تحصیلات خود را در رشته مالی از دانشگاه پنسیلوانیا آغاز کرد، اما با شروع جنگ جهانی دوم، دانشگاه را ترک کرد تا در ارتش ثبت‌نام کند. از سال ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۵، وابر به‌عنوان گروهبان ستاد در ارتش امریکا خدمت کرد. بلافاصله پس از پایان جنگ، او به تحصیلات خود در کالج هنر فیلادلفیا بازگشت. وابر فارغ‌التحصیل شد و در سال ۱۹۵۱ مدرک خود را دریافت کرد.
پس از فارغ‌التحصیلی، وابر کار خود را به‌عنوان یک هنرمند تجاری آغاز کرد. اندکی بعد شروع به تصویرسازی و نوشتن کتاب‌های کودکان کرد. برنارد در سن ۲۸ سالگی با اتل برنشتاین ازدواج کرد و این زوج به شهر نیویورک نقل مکان کردند و صاحب سه فرزند شدند. وقتی فرزندانش جوان بودند، وابر در بخش هنری یک انتشارات کار می‌کرد و کتاب‌های خود را در شب و آخر هفته می‌نوشت.
معرفی کتاب از من بپرس اثر برنارد وابر

در یک روز زیبای پاییزی، دخترک و پدرش همراه با هم برای گردشی پر از لذت و هیجان به بیرون از خانه می روند، همان نزدیکی ها، در همسایگی شان، با قدم زدن روی برگ های زرد و نارنجی پاییز که زیر پاهایشان خش خش می کنند، همراه با دیدن دریاچه، پرندگان و طبیعتی زیبا. «از من بپرس چی دوست دارم؟» این پرسش محبوب دخترک است که دلش می خواهد پدر بارها و بارها آن را از او بپرسد و او هم در پاسخ به آن از چیزهایی بگوید که دوستشان دارد. این داستان لطیف و زیبا دربارهی یک خلوت پدر و دختری ست. خلوتی پر از پاسخ هایی شگفت انگیز به همان یک پرسش!
کعبه‌های دیگر

کعبه‌های دیگر یا کعبات (عربی: الکعبات) اصطلاحی عام برای توصیف عبادتگاه‌هایی است که عمدتاً در شبه‌جزیره عربستان واقع شده‌اند که شکل مکعبی دارند و شبیه بنای کعبه در مکه هستند. آنها بیشتر به خدایان مختلفی از مجموعه خدایان عربستان پیش از اسلام اختصاص داشتند، اگرچه این اصطلاح برای توصیف برخی از کلیساهای مسیحی یا دیگر ابنیه مذهبی که به سبک مشابه در شبه جزیره عربستان یا اطراف آن ساخته شده‌اند نیز به کار می‌رود.
معماری

یک کعبهٔ معمولی به شکل مکعب است و مکانی برای پرستش باورمندان یک خدا یا الهه خاص است. نام کعبه را عرب‌های باستان به علت شباهت آن به کعبه در مکه و رسوم زیارت آن برای توصیف این مکان‌ها استفاده می‌کردند. این ابنیه در سراسر شبه‌جزیره عربستان قرار داشتند، اگرچه برخی از آنها حتی در ایران و بین‌النهرین نیز دیده می‌شوند.
فهرست کعبه‌های

در اینجا فهرستی از برخی از این کعبه‌ها که در نوشته‌های دانشمندان و مورخان مسلمان ذکر شده است، آورده شده است.
فهرست کعبه‌های > شبه جزیره عربستان

کعبه ذوشرا مکان پرستش نبطی‌ها
کعبه ذوغابات، مکان پرستش قبیله بنی‌لحیان
کعبه لات مکان پرستش قبیله ثقیف
کعبه ذوالخلصه مکان پرستش قبیله دوس
کعبه نجران، مکان پرستش ساکنان نجران قبل از گرویدن به مسیحیت
کعبه یمن، کلیسایی است که در زمان امپراتوری حبشه در یمن برای رقابت با کعبه مکه ساخته شده است.
فهرست کعبه‌های > بین‌النهرین

کعبه سنداد که اعراب مهاجر از آن به عنوان محلی برای برگزاری جشن‌ها به جای عبادت استفاده می‌کردند.
فهرست کعبه‌های > ایران

کعبه زرتشت عبادتگاه زرتشتیان. بعید است که این مکان یک پرستشگاه بوده باشد. اگرچه بنا بر گزارش‌ها مجسمه‌هایی از خدایان وجود داشت که بر اساس کتیبه‌ها و متون دوره هخامنشی بردیا آنها را ویران کرد.
سرنوشت کعبه‌ها

بیشتر کعبه‌هایی که در شبه جزیره عربستان برای خدایان بت‌پرست وقف شده بودند، پس از سال ۶۳۰ میلادی به دستور پیامبر اسلام یا صحابه او ویران شدند. از جمله کعبه‌های ویران شده می‌توان به کعبه لات اشاره کرد که ثقیف آن را می‌پرستید.
سرنوشت کعبه‌ها > تبدیل به عبادتگاه‌های دیگر

مودودی گزارش می‌دهد که کعبه نجران در شهر باستانی اخدود پس از ورود اکسومیان به نجران به عنوان مأوایی برای برادران مسیحی خود که توسط ذونواس مورد آزار و اذیت قرار گرفته بودند، تبدیل به کلیسا شد. کعبه نجران، اگرچه ویرانه است، هنوز هم باقی مانده است و بخشی از یک محوطه باستان‌شناسی است.
یاقوت الحماوی ذکر می‌کند که کعبه ذوالخلاصه به مسجد تبدیل شد. محل کعبه لات نیز اکنون جایی است که مسجد عبدالله بن العباس قرار دارد.
یادداشت ها

↑  See the below sources: Kitab al-Asnam and the Encyclopaedia Iranica.
↑  Safiur Rahman Mubarakpuri mentions that the Yemeni Kaaba was built by Abraha to rival the Kaaba of Mecca. This may indicate the Yemeni Kaaba is the same as the Al-Qalis church which served the exact same purpose.'"`UNIQ--ref-00000004-QINU`"'
خرابه‌های کعبه نجران نزدیک خرابه‌های اخدود
خرابه‌های کعبه یمن در شهر صنعا
کعبه زرتشت واقع در نقش رستم
ادامان و نیکبار ایسلند (اتحادیه لاک سبها)

Lok Sabha constituency در 23x15px|border |alt=|link= هند
| جزایر آندامان و نیکوبار | جزایر آندامان و نیکوبار |
| --- | --- |
Lok Sabha constituency: Lok Sabha constituency
ایالت: جزایر آندامان و نیکوبار
تاسیس‌شده: 1956-11-01
پایتخت: پورت بلر
حکومت: حکومت
 • Lt. Governor: Lieutenant General Bhopinder Singh
مساحت: مساحت
 • کل: ۸٬۲۵۰ کیلومتر مربع (۳۱۹۰ مایل مربع)
 • رتبه: 27th
جمعیت: جمعیت
 • کل: ۳۷۹٬۹۴۴
 • رتبه: 32
 • تراکم: ۴۶/کیلومتر مربع (۱۲۰/مایل مربع)
زبان‌ها: زبان‌ها
 • رسمی: زبان هندی, زبان بنگالی, زبان تلگو, زبان تامیلی, زبان انگلیسی, Nicobarese
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۵:۳۰ (IST)
کد ایزو ۳۱۶۶: ISO 3166-2:IN
No. of districts: 3
Largest city: پورت بلر
وبگاه: www.and.nic.in//
ادامان و نیکبار ایسلند (اتحادیه لاک سبها) (به انگلیسی: Andaman and Nicobar Islands (Lok Sabha constituency)) یک منطقهٔ مسکونی در هند است که در جزایر آندامان و نیکوبار واقع شده‌است.
خصوصیات

ادامان و نیکبار ایسلند ۸٬۲۵۰ کیلومترمربع مساحت و ۳۷۹٬۹۴۴ نفر جمعیت دارد.
ادامدیگی اپازیلا

Upazila در 23x15px|border |alt=|link= بنگلادش
| Adamdighi আদমদিঘী | Adamdighi আদমদিঘী |
| --- | --- |
Upazila: Upazila
استان‌های بنگلادش: استان راج‌شاهی
District: ناحیه بوگرا
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۶۹٫۱ کیلومتر مربع (۶۵٫۳ مایل مربع)
جمعیت (1991): جمعیت (1991)
 • کل: ۱۷۰٬۳۲۶
 • تراکم: ۱٬۰۰۹/کیلومتر مربع (۲۶۱۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۶ (BST)
وبگاه: Official Map of Adamdighi
ادامدیگی اپازیلا (به لاتین: Adamdighi Upazila) یک سکونتگاه مسکونی در بنگلادش است که در ناحیه بوگرا واقع شده‌است.
خصوصیات

ادامدیگی اپازیلا ۱۶۹٫۱ کیلومترمربع مساحت و ۱۷۰٬۳۲۶ نفر جمعیت دارد.
زنان در موسیقی ایران

سنگ‌نگارهٔ زنان موسیقی‌دان در طاق بستان که در حال نواختن چنگ هستند.
زنان ایران و موسیقی ایران در طول تاریخ ایران به یکدیگر پیوند خورده‌اند. تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران که نظام پادشاهی پهلوی را سرنگون کرد و زمینهٔ روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی به رهبری مرجع تقلید شیعه شد، زنان و دختران ایران می‌توانستند بخوانند و بنوازند و کنسرت‌های خواننده‌های زن در ایران برگزار می‌شدند. اما هرچه بیشتر از انقلاب ۱۳۵۷ ایران گذشت، محدودیت‌های بیشتری برای زنان وضع شد و برای بیش از ۴۰ سال، تاکنون خواندن و اجرای زنان در ایران دارای محدودیت بوده است. محدودیت‌ها حتی فراتر از خود هنرمندان زن رفته و برای همکاران مرد آن‌ها نیز وضع می‌شود.
تاریخچه

از مهم‌ترین مُهرنگاره‌های خُنیا (:موسیقی) در جهان؛ باید از آنچه که در «تپه چغامیش» دزفول برجای مانده، یاد کرد که در سال‌های ۱۹۶۱–۱۹۶۶ میلادی، یافت شده است. این مهرنگاره ۳۴۰۰ ساله؛ سیمایی از بزم رامشگران را نشان می‌دهد. ما، نگاره‌ای را در دست داریم و می‌دانیم که در پادشاهی «شوکال ماه هو» و از سده ۱۷ پیش از میلاد در ایران، تار نواخته می‌شد. با یافتن یک کنده کاری در ایلام بازهم آگاهی داریم که خنیاگران ایران؛ دَف را همراه چنگ می‌نواختند. در این کنده کاری همچنین دیده می‌شود که از میان ۱۱ تن خنیاگر؛ ۸ تن چنگ، ۲ تن نی و یک تن دهل می‌نوازند. ۱۵ زن خواننده، در میان رامشگران دیده می‌شوند که در حال کف زدن هستند. در بخش‌های دیگری از ایران و از سال ۵۵۹ پیش از میلاد، سفالهایی در تپه سیلک کاشان و مرودشت پیدا شده که سیمایی از پایکوبی و دست افشانی بر آن‌ها نگارگری شده است.
تاریخچه > ساسانیان

علاقه شاهان ساسانی به موسیقی، از روایات تاریخ نویسان و از روی نقوشی که بر روی ظرف‌های سیمین کنده کاری شده و از موزاییک‌های پیدا شده در نیشاپور کازرون و گچ بری‌های یافت شده در ری و نقوش برجسته، کاملاً نمودار است.
نقش یکی از موزاییک‌های نفیس پیدا شده در ویرانه‌های بیشاپور کازرون در سال ۱۳۱۹ یک زن نوازنده‌ای است که نشسته و چنگ در دست دارد. در میان سینی‌های سیمین که از زمان ساسانیان یافته شده، در یک سینی پیکر پادشاهی دیده می‌شود که بر تختی نشسته و در برابر وی نی‌زن و چنگ زنی خنیاگری می‌کنند. سینی دیگری هم هست که زنی بر اژدهایی نشسته و نی می‌زند. در یک بشقاب بزرگ نقره، شاه بر تختی نشسته و چنگ زنی و نی‌زنی در برابر وی مشغول نواختن هستند. در نقوش برجسته طاق بستان کرمانشاه که منظره شکار گاهی حجاری شده، در یک مجلس نقش چند دختر چنگ زن که در قایق نشسته و در دنبال شاه که بر روی مردابی مشغول شکار است، در حرکت و به نوازندگی چنگ مشغولند.
تاریخچه > دوران قاجار

در پایان قرن نهم هجری، موسیقی در ایران وارد یک دوران فترت شده بود و از آن زمان تا اواخر قاجاریه و شروع مشروطیت موسیقی در ایران رونقی نداشت. اولین شاه قاجار، آغا محمدخان بود که تنها ۲٫۵ سال حکومت کرد و فرصت رسیدگی به موسیقی و هنرمندان را نیافت. اما پس از او فتحعلی شاه به موسیقی‌دانان توجه نشان داد و برایشان مقرری تعیین کرد. یکی از رامشگران دربار و نیز از همسرانش، مشتری خانم از مطرب‌زادگان شیرازی بود که آوازی دلپذیر داشت و صدای خوش او از عمارت قصر قاجار در نزدیکی پایتخت (تهران) به گوش ساکنان شهر می‌رسید. این بانو به زیبایی سه‌تار می‌نواخت و با حرکات شیرین به دلربایی پادشاه می‌پرداخت. همچنین در این دوره دو استاد با نام‌های استاد زهره و استاد مینا هر کدام یک گروه موسیقی تشکیل دادند. این دو زن خود به ترتیب شاگرد استاد رستم شیرازی و استاد مهراب اصفهانی بودند. ثمرهٔ توجهات فتحعلی شاه و محمد شاه در دورهٔ سلطنت ناصرالدین شاه نمایان شد. این پادشاه به هنر توجه زیادی نشان داد و از رشد و ترقی موسیقی‌دانان حمایت کرد.
اطلاعاتِ دوران فتحعلی شاه را فرزندش سلطان احمد میرزا عضدالدوله (نویسندهٔ تاریخ عضدی) مستند کرده است. وی تاریخ عضدی را در سال ۱۳۰۴ ه‍. ق (در زمان حکومت ناصرالدین شاه) نوشته است و در آن از برخی از استادان دربار شاهان نخستین قاجار نام برده است. او به وجود موسیقی‌دانان حرفه‌ایِ زن که در حرمسرا برای زنان موسیقی اجرا می‌کرده‌اند اشاره کرده است، که از آن جمله کسی بوده به نام «شاهوردی خانم» که دختر «آقا محمدرضا» بوده و در برخی از اجراهای او، از جمله برای سیزده به در شخص شاه نیز حاضر بوده است. از دیگران زنان موسیقی‌دان این دوره، گل‌بخت خانم ترکمانی و کوچک خانم تبریزی بودند که از زنان حرم فتحعلی شاه بودند.
اما جدای از این موسیقی جدی‌تر، نوع دیگری در موسیقی درباری نیز وجود داشته که با مراسم شادمانی و رقص همراه می‌شده و به «بازیگرخانه» (رقاص‌خانه) دربار مرتبط می‌شده است. بر رأس «دستگاه بازیگرخانه» دو استادِ زن قرار داشتند: «استاد مینا» که همسر مصطفی خان عموی فتحعلی شده بود، و «استاد زهره» که فرزند جعفرقلی خان عموی دیگر فتحعلی شاه بود. استاد مینا شاگرد مهراب ارمنی اصفهانی بود و استاد زهره شاگرد رستم یهودی شیرازی، و هر کدامشان بر دسته‌ای بزرگ از رقاصان ریاست می‌کردند که علاوه بر رقاصی، به خوانندگی و نوازندگی سازهای مختلف نظیر تار، سه‌تار، کمانچه، سنتور، ضرب و غیره می‌پرداختند. موسیقی‌دانان در این دوره به دو دسته تقسیم می‌شدند: موسیقی‌دانان مرد در بیرونی ساز می‌نواختند و موسیقی‌دانان زن در اندرونی؛ تنها استثنا، موسیقی‌دانان مردی بودند که دچار نابینایی بودند و اجازه داشتند در اندرونی نیز موسیقی اجرا کنند.
تاریخچه > دوران قاجار > ضبط صدا

نخستین ضبط صدای خوانندگان زن در ایران در دورهٔ قاجار و در سال ۱۲۹۱ خورشیدی در چهارمین دورهٔ ضبط موسیقی ایرانی با ضبط صدای افتخار، امجد و زری صورت گرفت.از ایشان تقریباً هیچ اطلاعاتی در دست نیست. از لهجهٔ آنها حدس زده می‌شود که از اقلیّت‌های دینی ایران بوده‌اند و خواندن چند تصنیف از عارف قزوینی، ارتباطی بین آنها و او را محتمل می‌کند. خوانندگان دیگر همچون قمرالملوک وزیری، ایران‌الدوله هلن، پروانه همراه با سه‌تار خودش، ملوک ضرابی، روح‌انگیز، مهرباقری و… از دیگر خوانندگانی هستند که در دوره‌های بعدی صدایشان ضبط شد.
تاریخچه > دوران قاجار > ضبط صدا > افتخار

مقالهٔ اصلی: افتخار (خواننده)
افتخار نخستین خوانندهٔ زن ایرانی است که صفحات او موجود است. از او ۲۹ اثر به جا مانده است. از او شرح حالی وجود ندارد، روح‌الله خالقی هم در کتاب «سرگذشت موسیقی ایرانی» فقط از او نام برده است.
تاریخچه > دوران قاجار > ضبط صدا > امجد

از امجد، اطلاعات کمتری نسبت به افتخار وجود دارد. حتیّ این احتمال وجود دارد که او مرد بوده است، زیرا امجد نامی مردانه هم بوده است. از امجد ۲۲ اثر به‌جا مانده است.
تاریخچه > دوران قاجار > ضبط صدا > زری

در میان خوانندگان دورهٔ قاجار نام زری به چشم نمی‌خورد، امّا شواهدی برای شناسایی او وجود دارد. پرویز خطیبی در کتاب «خاطراتی از هنرمندان» در ضمن تعریف خاطرهٔ آشناییش با موسیقی از خواننده‌ای به نام زهرا سیاه نام می‌برد. زاون قوکاسیان به نقل از لرتا هایراپتیان خاطره‌ای از ضبط صدای زهرا سیاه می‌گوید. می‌توان حدس زد زری نام مستعار همان زهرا سیاه بوده است. ساسان سپنتا در کتاب «چشم‌انداز موسیقی ایران»، اجرای زری به همراهی تار آرشاک خان را نخستین اجرا از تصنیف‌ها عارف قزوینی می‌داند. از آرشاک خان هم هیچ اطلاعاتی وجود ندارد. از زری ۲۵ اثر به‌جا مانده است.
تاریخچه > دوران پهلوی

قمرالملوک وزیری، یکی از نخستین زنان خوانندهٔ ایرانی که صدایش ضبط شد.
پریسا، خواننده مشهور ایرانی، ردیفدان و استاد هنر آواز ایرانی است.
الهه، از شاگردان عبدالله دوامی، استاد بزرگ ردیف موسیقی ایران و غلامحسین بنان، از خوانندگان نامدار موسیقی سنتی ایران بود.
دلکش، خواننده موسیقی سنتی، فولکلور و پاپ ایرانی بود. از وی با عناوینی چون «زن حنجره طلایی»، «آتش کاروان هنر» یاد می‌شود.
سیما بینا، نوازنده، نقاش، آهنگساز و خواننده آوازها و ترانه‌های محلی ایرانی است.
تاریخچه > پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران

پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، مراجع تقلید شیعه ایرانی خواندن زنان را ممنوع و آن را برای مردان تحریک آمیز دانستند. با این حال قوانینی در ایران وجود دارد که در شرایطی خاص، زنان می‌توانند با رعایت حجاب بخوانند و کنسرت اجرا کنند. احمد کاظمی موسوی، استاد مطالعات اسلامی دانشگاه جرج واشینگتن، تحریک آمیز دانستن خوانندگی زنان برای مردان را توهین‌آمیز و وهن‌آور دانست و وی معتقد است که این قوانین در جهت فلج کردن نیمی از جامعه تنظیم شده‌اند.
در سال ۱۳۹۳ یک کارشناس امور زنان اهل ایران اعلام کرد که خوانندگی زنان در جامعه ایران دارای بعد ملی و دینی است و در جامعه ایران، خوانندگی یک زن جایی ندارد. اما زیبا شیرازی، خواننده و آهنگساز ایرانی، معتقد است که دختران و زنان ایرانی به موسیقی توجه بسیاری دارند و باید خوانندگی زنان در ایران آزاد شود. همچنین نوا جنگوک، آوازخوان ایرانی معتقد است که تبعیض و موانع بسیاری در برابر خوانندگان زن وجود دارد و قوانین منع کننده خوانندگی زنان را تبعیض و خشونت علیه زنان می‌داند. او همچنین افزود که محدودیت‌ها فقط از سوی حکومت نیستند و بخشی از آن هم به فرهنگ جامعه ایران بر می‌گردد.
در مهر ۱۳۹۸ دادگاه انقلاب تهران شش زن را به دلیل آوازخوانی در یک ویدئو به یک سال زندان محکوم کرد. همچنین در ۲۸ دی ۱۳۹۹ رئیس پلیس امنیت جمهوری اسلامی ایران از بازداشت دو زن جوان به دلیل انتشار یک ویدئوی آوازخوانی در شبکه‌های اجتماعی خبر داد. او هویت بازداشت‌شدگان را فاش نکرد، اما گفت که این دو زن در یک ویدئوی تبلیغاتی برای یک واحد صنفی «اقدام به آوازخوانی کرده و آن را در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده‌اند».
لالایی مادران

مقالهٔ اصلی: لالایی
علت همه‌گیر بودن، دلنشینی و اهمیت لالایی، ساخت ساده و محتوای عاطفی آن است که خواندن این نواها را برای همه مادران ممکن می‌سازد. از اینرو هر مادری، بدون توجه به اینکه شاعر، نوازنده یا آهنگساز باشد می‌تواند از روی طبیعیت خود و عشق به فرزند، با شعر برای فرزندش درد دل کند و برایش آواز بخواند.
گفته می‌شود که شاید عبارت «لولو میاد می‌خورتت» نیز از لالایی وارد ادبیات مادران شده باشد.
در مناطق مختلف ایران به جای ترساندن کودک از «لولو خورخوره»، به کودک، خبرهای خوبی مانند مژده فرارسیدن بهار، بازگشت پدر، گل، طول عمر و سلامتی داده می‌شود.
لالایی مادران > گوناگونی

در مناطق مختلف ایران، گوناگونی موسیقی، کلام، نوع صدا و تحریر، مقام‌ها و فراز و فرودها در لالایی‌ها در نتیجه گوناگونی آب و هوا است. برای نمونه، در مناطق کوهستانی یا عشایر مرزنشین، لالایی جنبه حماسی دارد. مثلاً در کردستان بچه را به شکار و سوارکاری تشویق می‌کنند تا پهلوان و قوی بشود: «من می‌خوام سوار اسب بشی، آهو شکار کنی…» یا «بغداد مثل یک لیمو در دست توست یعنی قدرت داری». اما در مناطق کویری سرسبز نیستند و مردم، زندگی آرام‌تری دارند، صحبت از گل و گیاه در لالایی برای آنها مهم هست. اما درونمایی همه این لالایی‌ها، دعا و ابراز محبت مادر به فرزند است.
در بعضی از لالایی‌های ایران، مادر صدای خود را بدون گفتن شعر به کودک منتقل می‌کند، مثلاً می‌گوید «لاوَه لاوَه کَم، هُو هُو هُو هُو هُو هُو»