ناتسومه سوسه‌کی
ناتسومه سوسه‌کی و مدرنیته

توجه به سویه‌ی تلخ و تاریک تمدن یکی از مضامین اصلی آثار ناتسومه است که در بسیاری از کارهای داستانی و غیرداستانی او به نحوی مطرح می‌شود. بر اساس یادداشت‌ها و خاطرات به جا مانده از ناتسومه می‌توان چنین نتیجه گرفت که این نوع نگاه به غرب و فرهنگ و تمدن غربی از زمانی که در لندن ساکن شد در او شکل گرفته است و او در داستان بالش علفی (۱۹۰۶) برای توصیف مدرنیته از استعاره‌ی قطار استفاده می‌کند:
((... قطار صدها انسان را در مکعب‌های آهنی فشرده می‌سازد و نعره‌زنان می‌شتابد. رحم و عطوفتی ندارد. انسان‌های به هم فشرده شده همه با سرعتی واحد به مقصدی واحد رسانده می‌شوند. من می‌گویم آدم در قطار بارگیری می‌شود. می‌گویند آدم با قطار مسافرت می‌کند. من می‌گویم آدم با قطار حمل می‌شود. هیچ چیز به اندازه قطار فردیت بشر را تحقیر نکرده است.))
یا در داستان مسافر (۱۹۱۲) از زبان ایچی‌رو ناگانو استاد دانشگاه به برادر کوچکترش می‌گوید:
((... جامعه‌ی امروز ژاپن و شاید حتی جوامع غربی به گونه‌ای شده‌اند که فقط افراد زیرک و سطحی می‌توانند در آن زندگی کنند.))
ناتسومه که به تمدن غربی خوش‌بین نیست، تقلید چشم و گوش بسته ژاپنی‌ها از غرب را سرچشمه بسیاری از مشکلات ژاپن می‌داند. او در مقاله‌ای با عنوان ((جریان ادبی پس از جنگ (جنگ ژاپن و روسیه از ۱۹۰۴ تا ۱۹۰۵) )) می‌نویسد:
... ما بابت وام‌گیری فرهنگ ماتریالیسیتی غربی هزینه گزافی پرداخته‌ایم. همه چیز حتی آدابمان، رفتارمان، رسوماتمان و طریقه غذا خوردنمان تغییر کرده است... نتیجه‌ی همه‌ی این‌ها آن شده که ما خود را هماورد غرب نمی‌بینیم و گمان می‌کنیم در همه چیز باید از آن‌ها بیاموزیم و تقلید کنیم... همیشه وقتی اوضاع چنین می‌شود گرایش‌های واکنشی سر برمی‌آورند. ملی‌گرایی افراطی که اخیرا شاهد آن هستیم نیز واکنشی به همین خود‌کم‌بینی بود.
ناتسومه با این که تقلید را اساس مشکلات مردم ژاپن می‌داند، اما بین تقلید در علوم و تقلید در آداب و رسوم تفکیک قائل می‌شود. او در یک سخنرانی با عنوان ((رفتار نویسنده خلاق)) که در سال ۱۹۰۸ در توکیو ایراد کرده است می‌گوید:
... علم در مسیری معین حرکت می‌کند و خط سیر آن برای همگان کمابیش یکسان است. پس خرد حکم می‌کند که هرکس با حداکثر سرعت ممکن در پی پیشینیان خود گام بردارد، زیرا مقصد مشخص و روشن است... تقلید در رفتار، آداب و رسوم و احساسات اما کاملا از جنس دیگری استو رفتار، آداب و رسوم و احساسات غریبان متعلق به خودشان است و تنها نوع رفتار و آداب و رسوم نیست و نمی‌تواند معیاری برای دیگران باشد.
ناتسومه سوسه‌کی در سخنرانی خود در سال ۱۹۱۱ منطقه کان‌سای ژاپن درباره اختراعات انسان مدرن اینگونه می‌گوید:
اگر به اوضاع جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم دقت کنیم، نتایح دو گرایش را خواهیم دید: گرایش صرفه‌جویی به ابداعاتی می‌انجامد که تا حد امکان میزان کار را کاهش می‌دهند و باعث می‌شوند که تا جایی که مقدور است، کار بیشتری را در زمان کوتاه‌تری انجام دهیم. این ابداعات قطره قطره جمع می‌شوند و به چیزهای شگفتی مثل قطار و کشتی بخار و تلگراف و تلفن و اتوموبیل تبدیل می‌شوند.
اساسا تمام ابداعات بشر راه‌های میانبری بیش نیستند که نتیجه‌ی تنبلی بشر و گریز از تقبل زحمت‌اند. اگر از ما بخواهند که برای انجام کاری از اینجا -شهر واکایاما- تا واکانوئورا برویم، همه‌ی ما، اگر بتوانیم، می‌کوشیم عذری بیاوریم و نپذیریم. اما اگر مجبور به رفتن بشویم، ترجیح می‌دهیم تا جای ممکن راحت‌تر برویم و زودتر بازگردیم. پس لازم است چیزی مثل ریکی‌شا، دوچرخه، اتوموبیل و قطار ساخته شود. در مقابل در ایامی که لذت‌جویی به متهای درجه خود رسیده است، ممکن است سالی یکی-دو بار به سرمان بزند با وجود امکانات، تا جای ممکن با پای پیاده برویم و یعنی به میل خود می‌خواهیم بدنمان را به کار بگیریم و خودمان را خسته کنیم. این فعالیت تجملاتی روزانه که اسمش را ((پیاده‌روی)) گذاشته‌ایم نیز به گرایش اتلاف نیرو تعلق دارد و نمونه‌ای از مصرف فعالانه‌ی توان زندگی است.
وی همچنین در این سخنرانی در رابطه با تجدد ژاپن نظر خود را چنین بیان می‌کند:
تجدد غرب درون‌انگیخته و تجدد ژاپن بیرون‌انگیخته است. منظور از درون‌انگیخته اینجا تغییر و تحولی است که از درون و به طور طبیعی به وجود آمده و پیشرفت کرده است. مثل باز شدن غنچه گل که به شکلی طبیعی باز می‌شود. اما در مقابل بیرون‌انگیخته یعنی چیزی از بیرون به زور یک نیروی خارجی تغییر کند و شکل خاصی به خود بگیرد. تجدد ژاپن پس از برقراری ارتباط با کشورهای خارجی بعد از اصلاحات، وضعیت کاملا غیرعادی داشته است... سرعت تغییرات در ژاپن بسیار زیاد شده گویی ضیافتی برگزار شده و میهمانان بر سر میز غذا نه تنها طعم غذاهای محتلف را نچشیده‌اند، حتی به درستی ندیده‌اند که چه غذاهایی در ضیافت حاضر بوده و در همین حین میز غذا تمیز می‌شود و غذاهای تازه‌ای روی میز چیده می‌شود.
ملتی که تحت تاثیر چنین تجددی باشد، یقینا در جایی احساس نارضایتی و ناامنی خواهد کرد و روزی به پوچی خواهد رسید.
در آثار ناتسومه سوسه‌کی بارها با خلأ ژاپنی که در سنت و مدرنیته گیر کرده و افرادی که مجبور به عادت دادن خود با این پیشرفت نابه‌هنگام هستند مواجه می‌شویم و این موضوع آزاردهنده برای او، در نظر ما نیز روشن می‌گردد.