رباعی
وزن رباعی

در فرهنگ عامه وزن رباعی را هم وزنِ عبارت لا حَولَ و لا قُوَّةَ اِلاّ بِالله دانسته‌اند اما عروض‌دانان، برای رباعی یک یا دو وزن اصلی قائل‌اند. عروض‌دانان قدیم، وزن رباعی را در دو شجره ی اَخرب و اَخرم بحر هزج قرار داده‌اند که از آن ۲۴ وزن منشعب می‌شود. دکتر شمیسا، برای رباعی یک‌وزن برشمرده و معتقد است از آن یازده وزن فرعی به‌دست می‌آید. برابر عروض علمی، اساس وزن رباعی بر «مستفعل مستفعل مستفعل فع» نهاده شده‌است، که با توجیه دو قانون اختیارات وزنی شاعری، به ۱۲ وزن تبدیل می‌شود:
ابدال= که از مستفعل (– – ᴗ ᴗ)، مفعولن (– – –) حاصل می‌شود.
قلب= که از مستفعل (– – ᴗ ᴗ)، فاعلات (– ᴗ – ᴗ) به دست می‌آید.
مفعولن را می‌توان در هر سه رکن به کار برد. اما فاعلات فقط در رکن دوم می‌تواند به کار رود.
به این ترتیب در ۱۲ وزن می‌توان رباعی سرود؛ که چنین‌اند:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
: 
| # | ارکان وزن علمی | ارکان وزن علمی | ارکان وزن علمی | ارکان وزن سنتی | ارکان وزن سنتی | ارکان وزن سنتی | ارکان وزن سنتی | بحر | کاربرد | کاربرد |
| ردیف | یک | دو | سه‌وچهار | یک | دو | سه | چهار | شجره و زحاف | ترتیب | * |
| ۱ | مستفعل | مستفعل | مستفعل فع | مفعولُ | مفاعیلُ | مفاعیلُ | فَعَل | هزج مثمن اَخرب مکفوف مجبوب | ۳ | وزن اصلی |
| ۲ | مستفعل | مستفعل | مفعولن فع | مفعولُ | مفاعیلُ | مفاعیلن | فَع | هزج مثمن اَخرب مکفوف ابتر | ۴ | پرکاربرد |
| ۳ | مستفعل | فاعلات | مستفعل فع | مفعولُ | مفاعلن | مفاعیلُ | فَعَل | هزج مثمن اَخرب مقبوض مکفوف مجبوب | ۱ | گونه اصلی |
| ۴ | مستفعل | فاعلات | مفعولن فع | مفعولُ | مفاعلن | مفاعیلن | فَع | هزج مثمن اَخرب مقبوض ابتر | ۲ | پرکاربرد |
| ۵ | مستفعل | مفعولن | مستفعل فع | مفعولُ | مفاعیلن | مفعولُ | فَعَل | هزج مثمن اَخرب مجبوب | ۷ | کم کاربرد |
| ۶ | مستفعل | مفعولن | مفعولن فع | مفعولُ | مفاعیلن | مفعولن | فَع | هزج مثمن اَخرب مخنق ابتر | ۱۰ | کم کاربرد |
| ۷ | مفعولن | مستفعل | مستفعل فع | مفعولن | مفعولُ | مفاعیلُ | فَعَل | هزج مثمن اَخرم اخرب مکفوف مجبوب | ۸ | کم کاربرد |
| ۸ | مفعولن | مستفعل | مفعولن فع | مفعولن | مفعولُ | مفاعیلن | فَع | هزج مثمن اَخرم اخرب ابتر | ۹ | کم کاربرد |
| ۹ | مفعولن | فاعلات | مستفعل فع | مفعولن | فاعلن | مفاعیلُ | فَعَل | هزج مثمن اَخرم اشتر مکفوف مجبوب | ۵ | پرکاربرد |
| ۱۰ | مفعولن | فاعلات | مفعولن فع | مفعولن | فاعلن | مفاعیلن | فَع | هزج مثمن اَخرم اشتر ابتر | ۶ | پرکاربرد |
| ۱۱ | مفعولن | مفعولن | مستفعل فع | مفعولن | مفعولن | مفعولُ | فَعَل | هزج مثمن اَخرم مخنق اخرب مجبوب | ۱۱ | بدون کاربرد |
| ۱۲ | مفعولن | مفعولن | مفعولن فع | مفعولن | مفعولن | مفعولن | فَع | هزج مثمن اَخرم مخنق ابتر | ۱۲ | بدون کاربرد |
وزن علمی با خط عروضی و نمونه‌های شعری (به ترتیب جدول بالا):
مستفعل مستفعل مستفعل فع: (- – ل ل/_ _ ل ل/_ _ ل ل/_) … مثال: تقدیر که بر کشتنت آزرم نداشت (وزن اصلی)
مستفعل مستفعل مفعولن فع: (_ _ ل ل/ _ _ ل ل/ _ _ _ / _) … مثال: امروز تو را دسترس فردا نیست
مستفعل فاعلات مستفعل فع: (_ _ ل ل/ _ ل _ ل / _ _ ل ل / _) … مثال: هنگام سپیده دم خروس سحری (گونه اصلی)*
مستفعل فاعلات مفعولن فع: (_ _ ل ل/ _ ل _ ل/ _ _ _/ _) … مثال: راز از همه ناکسان نهان باید داشت
مستفعل مفعولن مستفعل فع: (_ _ ل ل/ _ _ _/ _ _ ل ل/ _) … مثال: خرسند همی بودم در دام تو من
مستفعل مفعولن مفعولن فع: (_ _ ل ل/_ _ _ / _ _ _ / _) … مثال: گفتم که سرانجامت معلومم نیست
مفعولن مستفعل مستفعل فع: (_ _ _ / _ _ ل ل/ _ _ ل ل/ _) … مثال: خاقانی را طعنه زنی چون دم تیغ
مفعولن مستفعل مفعولن فع: (_ _ _ / _ – ل ل/ _ _ _ / _) … مثال: تا بتوانی خدمت رندان می‌کن
مفعولن فاعلات مستفعل فع: (_ _ _ / _ ل _ ل/ _ _ ل ل/ _) … مثال: عمرت تا کی به خودپرستی گذرد
مفعولن فاعلات مفعولن فع: (_ _ _ / _ ل _ ل/ _ _ _ / _) … مثال: تا با من از دلت سخن می‌گویی
مفعولن مفعولن مستفعل فع: (_ _ _ / _ _ _ / _ _ ل ل / _) … مثال: با یارم می‌گفتم در خشم مرو
مفعولن مفعولن مفعولن فع: (_ _ _ / _ _ _/ _ _ _ / _) … مثال: گفتا دارم گفتم کو؟ گفت اینک
اما طبق عروض سنتی دوازده شکل دیگر نیز با افزودن یک حرف صامت به آخر هر یک از این انواع به دست می‌آید.
افراد دیگری همچون مسعود فرزاد طرح‌های دیگری برای وزن رباعی پیشنهاد داده‌اند.
فرشته به سبک نقاشی ایرانی و رباعی از ابوسعید ابوالخیر متعلق به ۱۵۵۵ میلادی در برگ یک کتاب
متن رباعی:

ایزد که فلک به قبضۀ قدرت اوست
دادست تو را دو چیز کان هر دو نکوست
هم سیرت آنکه دوست داری کس را
هم صورت آنکه کس تو را دارد دوست
عمر خیام اثر آدلاید هانسکام لیسون