یکسان‌سازی فرهنگی در ایران معاصر
دولت مدرن و مسئله فرهنگ و زبان اقوام > دیدگاه سیاسی شدن مسئله زبان و واکنش تدافعی بودن عملکرد دولت

به این نکته باید توجه کرد که سیاسی شدن مسئله زبان‌های محلی در ایران و کاربرد آن‌ها به عنوان ابزاری سیاسی در راه مبارزات و رقابت‌های سیاسی نخبه گرایانه برای کسب قدرت، و به خصوص تحریکات نیروهای فرامرزی در خارج ایران، به ویژه جمهوری آذربایجان تحت حاکمیت اتحاد شوروی و پس از آن یا ترکیه، باعث نگرانی دولت و نخبگان سیاسی و نیروهای ملی ایرانی می‌شده و آن‌ها را به عکس‌العمل دفاعی وامی‌داشته‌است. در این رابطه می‌توان به اقدامات گسترده محافل پانترکی اوایل دهه۱۹۲۰ در جمهوری ترکیه و تعطیل کردن مدارس فارسی‌زبان و نابودی کتاب‌های فارسی اشاره کرد که واکنش بسیاری از ایرانیان میهن‌دوست را دنبال داشت. این اوضاع در مناطق قفقاز به ویژه جمهوری آذربایجان نیز روی داد. یکی از افراد پان ترکیست در زمان تزارها که با زبان فارسی سخت در قفقاز می‌ستیزید حسن بی زردآبی (۱۸۳۷–۱۹۰۷) سردبیر روزنامه ایکینچی بود. وی زبان فارسی را زبان «عرعر خر» می‌نامید و خواستار زدودن آن زبان از قفقاز بود و روزنامه وی به نام اکینچی سخت ضدایرانی بود و ایران را کشور عقب افتاده و غیرانسانی می‌دانست. بنابر قول پروفسور ایوان سیگل وی خواستار محدود کردن زبان فارسی که آن را ابزار ایران‌گرایی می‌دانست بود. همچنین وی خواستار ترکزبان شدن اقلیتهای مسلمان مانند پارسیان (تاتها) در قفقاز بود.
اقدامات روسیه تزاری از نیمه قرن نوزدهم به بعد برای ریشه کن ساخته زبان فارسی و جایگزین ساختن زبان محلی ترکی به منظور از میان بردن نفوذ سیاسی و فرهنگی و هنر ایران، و بعدها اقدامات گسترده محافل پان‌ترکیست تحت حمایت شوروی در نابودی میراث ادبی ایران و بستن مدارس فارسی‌زبان و نابودی کتاب‌های فارسی در آن ناحیه، واکنش شدید ایرانیان را برانگیخت و آن‌ها را به پاسداری بیشتر از زبان فارسی به عنوان مهم‌ترین میراث فرهنگی ایرانی تحریک کرد. همین اوضاع و احوال در سایر مناطق سرزمین‌های سابق ایرانی و برای نمونه در شهر سمرقند و بخارا روی داد و نبخگان کمونیست روسی و ازبک (با گرایش پان‌ترکیسم) از سال‌های دهه ۱۹۲۰ به بعد، به‌طور سیستماتیک به نابودی میراث ادبی ایران دست زدند. واگذاری این دو شهر فارسی‌زبان به ازبک‌ها به همین منظور بود. بعدها نخبگان ازبک چه در زمان سلطه شوروی و چه پس از فروپاشی آن، به نابودی زبان فارسی به عنوان زبان آموزشی این منطقه دست زدند و به تدریج تمام مدارس فارسی تاجیک را در این نواحی بستند و مدارس آموزشی به زبان ازبک را جایگزین کردند. این اقدامات بسیاری از ایرانیان و فارسی‌زبانان منطقه را نگران ساخت و باعث شد تا ابعاد سیاسی رخنه زبانی و از میان برداشتن زبان ملی ایران را مورد مطالعه و بررسی قرار داده و جهت حفظ ان اقدام نمایند.
مسئله دیگری که باعث حساسیت افراد گوناگون (مانند محمود افشار و کسروی و تقی ارانی و کاظم‌زاده ایرانشهری.. و غیره) به حفظ و پاسداری از زبان فارسی و هراس از رواج زبان‌های محلی به عنوان زبان کتبی و آموزشی شد، سیاسی شدن مسئله زبان‌های محلی و به کار بردن آن به عنوان ابزاری علیه وحدت ملی و تمامیت ارضی ایران بود. در دوران اشغال آذربایجان از سوی ارتش عثمانی در سال ۱۹۱۸، نیروهای ارتش عثمانی و نخبگان پان‌ترکیست آن، برای اولین بار به انتشار نشریه ترک‌زبان آذربادگان در تبریز دست زدند. در آن نشریه میراث تمدنی، فرهنگ و سیاسی ایران مورد هجوم قرار گرفت و تلاش شد که تاریخ، تمدن، نژاد، و میراث فرهنگی و سیاسی دیگری برای آذربایجان ایران معرفی شود که با هویت و ملیت ایرانی در تضاد بود، و آذربایجان را به حوزه ترکیه عثمانی پیوند می‌داد. سیاسی کردن مسئله زبان ترکی باعث شد که گروهی از ایراندوستان ترکزبان تبریز در همان زمان برای مقابله با سلطه عثمانی، بر تداوم کاربرد فارسی به عنوان زبان آموزشی و اداری و مکاتباتی در آذربایجان تأکید کنند. بعدها نیروهای اشغال‌گر سرخ، مسئله زبان ترکی و زبان کردی را در جریان ایجاد جمهوری‌های خودمختار آذربایجان و کردستان به عنوان ابزاری سیاسی علیه تمامیت ارضی ایران به کار گرفتند و بار دیگر واکنش شدید ایران دوستان و به‌کارگیری آن‌ها به عنوان ابزاری علیه تمامیت ارضی، میراث فرهنگی و تاریخی ایران از یکسو، و اقدامات همسایگان ایران در جلوگیری از آموزش زبان فارسی و تعطیل ساختن مدارس و نابودی کتاب‌های فارسی از سوی دیگر، حساسیت دولت و نخبگان سیاسی ایران را نسبت به خطرهای به‌کارگیری زبان‌های محلی برانگیخت. پروفسور وارتان گریگوریان در رابطه با اقدامات روس‌ها در جایگزین کردن زبان روسی برای فارسی در خاطرات خود در تبریز نیز روایت کرده‌است.
گرچه بعد از انقلاب، برخی از نشریات محلی به زبان‌های ترکی، کردی، ترکمنی، عربی و سایر زبان‌ها منشتر شد، اما به‌کارگیری همین زبان‌های محلی برای پیشبرد پروژه‌های سیاسی، تحریف تاریخ ایران و ایجاد تفرقه قومی از یکسو و همچنین سیاسی کردن مجدد مسئله زبان از سوی گروهای قومگرا و گروهای چپگرای غیرقومی به عنوان ابزار مبارزه علیه دولت و گاه تمامیت تاریخی، ادبی، سیاسی و حتی ارضی ایران از سوی دیگر، نگرانی‌های شدیدی در محافل حکومتی و روشنفکری نسبت به آثار کارگیری زبان‌های محلی در نشریات و مهم‌تر از آن نهادهای آموزشی ایجاد کرد و محدودیت‌هایی را برای به‌کارگیری زبان‌های محلی در نشریات وجود آورد. در سال‌های اخیر، به ویژه پس از خرداد ۱۳۷۶ با انتشار مجدد نشریات و روزنامه‌ها به زبان محلی، باز هم جریان‌های قومگرا به تلاش خود برای بهره‌برداری از زبان جهت خلق تاریخ، تمدن، نژاد، دولت و هویت جداگانه برای گروه‌های زبانی و مذهبی ایران ادامه دادند و نگرانی‌های سابق را برای ایران‌دوستان زنده ساختند.
بحران‌زدایی از مسئله زبان و کاربرد زبان‌های محلی در مطبوعات و نشریات و در نهایت در زمینه آموزش، پیش از هرچیز غیرسیاسی ساختن مسئله زبان‌های محلی در ایران بستگی دارد و مادام که این زبان‌ها به عنوان ابزاری علیه تمامیت فرهنگی، تاریخی، تمدنی و ارضی ایران و به عنوان جایگزین زبان فارسی در مناطق قومی مورد بهره‌برداری قرار گیرند، مخالف دولت، نخبگان سیاسی و ایرانیان میهن دوست را برخواهد انگیخت.