شاه جهان
ام‍پراتوری

ام‍پراتور عاشق
همچنین ببینید: ممتاز محل
داستان عشق «شاه‌جهان» و «ممتاز محل» بسیار معروف است. شاه‌جهان و ممتاز محل در سال ۱۶۱۲ ازدواج کردند و ۱۸ سال با یکدیگر زندگی کردند و ثمرهٔ این ازدواج ۱۴ فرزند بود که هفت تن از آنان زنده ماندند و بزرگ شدند.
گفته‌اند شاه جهان همسرش، ممتاز محل را بسیار دوست می‌داشت و در همهٔ سفرها حتی سفرهای جنگی نیز او را به همراه خود می‌برد. تقریباً یک سال پس از به سلطنت رسیدن شاه جهان در یکی از این سفرهای جنگی ارجمند بانو که باردار بود سخت دچار درد و کسالت شد. شاه جهان فوراً خود را به او رساند. ممتاز محل پیش از مرگ از شوهرش خواست که پس از وی زنی نگیرد و برای او آرامگاهی بسازد که با آن جاوید بماند. شاه‌جهان هر دو وصیت را با جان و دل اجرا کرد. نوشته‌اند که شدت علاقهٔ شاه‌جهان به همسرش چنان بود که تمامی موی سرش پس از دو سال سفید شد.
امپراتور معمار
سکهٔ اشرفی هند در زمان شاه جهان
همچنین ببینید: تاج محل
شاه جهان، بیشتر به‌خاطر ساختن آرامگاه پرآوازهٔ تاج محل «بنای مرمرین عشق»، که به یاد و وصیت همسرش ممتاز محل ساخته بود مشهور شده‌است. در این بنا که جزو عجایب هفتگانهٔ جدید شناخته شده، تأثیر سبک معماری اسلامی و به‌ویژه معماری ایرانی به‌خوبی مشهود است و کمتر سبک هندی در آن احساس می‌گردد. هرچند در بنای این ساختمان اثر هنرمندان ایرانی مانند امانت‌خان شیرازی و محمدخان شیرازی دیده می‌شود و از معماران و هنرمندان مختلف ایرانی، هندی و عثمانی بهره گرفته‌اند اما شخص شاه جهان در طراحی و معماری این بنا نقشی به‌سزا بر عهده داشته‌است.
مسجد جامع دهلی که در زمان خود و تا مدت‌ها یکی از بزرگ‌ترین مساجد جهان اسلام بود نیز به فرمان شاه جهان ساخته شد. همچنین بناهای قلعهٔ سرخ در دهلی، بخش بزرگی از قلعهٔ آگره، مسجد وزیرخان در لاهور، باغ شالیمار در لاهور، بخش‌هایی از قلعهٔ لاهور، آرامگاه جهانگیر پدرش، مسجد شاه جهان در تهتهٔ پاکستان در دورهٔ او ساخته شد.
امپراتور هنرپرور
شاه جهان مردی هنردوست و هنرپرور بود و در عهد وی انواع هنرهای زیبا و سایر هنرها در هند رشد کرد و به‌حد کمال رسید. در دورهٔ او ترکیب هنر ایرانی و هندی و فنون ایرانی در هند رواج پیدا کرد و می‌توان یکی از مظاهر ترکیب این دو تمدن را در عمارت تاج محل به خوبی مشاهده کرد. در تذکره‌ها این پادشاه گورکانی را در زمرهٔ خوشنویسان ذکر کرده‌اند. او که معاصر میرعماد استاد خط نستعلیق بود به قدری به‌خطوط او علاقه داشته که می‌گویند: هر کس برای شاه جهان قطعه‌ای از خط میر به هدیه می‌آورد منصب و شهریهٔ «یکصدی» صله می‌گرفت؛ و حتی پس از قتل میر چند تن از شاگردانش به نام‌های عبدالرشید دیلمی، سید علی نیریزی و عبدالباقی تبریزی به دربار شاه جهان مهاجرت کردند و به آن‌ها لقب «جواهر قلم» و «یاقوت قلم» و غیره اعطا گردید.
صنعت زرگری و جواهرنگاری در دورهٔ شاه جهان به‌حدی رسید که تخت سلطنتی مرصعی به نام تخت طاووس ساخت و در جشن نوروز سال ۱۶۳۵ بر آن تخت جلوس کرد. این تخت گ از شاهکارهای آثار زمان خود بوده و مورد شرح و تفصیل مورخان و شعرای نامی آن زمان قرار گرفته‌است و بعدها توسط نادرشاه به عنوان غنیمت به ایران آورده شد.
شاه جهان و زنش ممتاز محل هر دو دارای ذوق و قریحهٔ ادبی بودند و از او به‌سبب محیط شعر و ادب مخصوصاً فارسی که در دستگاه و دربار او وجود داشت حکایات و نوادر و مناسب‌خوانی و بدیهه‌سرایی نقل می‌کنند که کمال ذوق و فرهنگ این شاه و ملکه را می‌رساند. بر اثر هنرپروری و ذوق و قریحهٔ شاه جهان بوده‌است که شعرای برجستهٔ ایرانی به دربار هند مهاجرت می‌کرده‌اند. از جمله آن‌ها صائب تبریزی است که شعر او در دربار شاه جهان ارج و قربی داشت و قصیده‌ای در تاریخ جلوس شاه جهان سروده‌است. همچنین ابوطالب کلیم همدانی یا کاشانی در نزد شاه جهان و دربار او مقام والایی داشت. محمدقلی سلیم طهرانی در عهد این پادشاه از ایران به هند مهاجرت کرد و در نزد نواب اسلام خان وزیر اعظم معزز و محترم می‌زیست. قدسی مشهدی که لقب ملک‌الشعراء شاه جهان را داشت. دربار شاه جهان زمینهٔ بسیار مستعدی جهت پرورش زبان و ادبیات فارسی بود. در عهد همین شاه ترکیب و پیوند دو زبان هندی و فارسی که در قرن چهارم هجری در لاهور شروع شده بود در قرن یازدهم به‌حد کمال رسید.
دربارهٔ علاقهٔ شاه و ملکه به زبان فارسی داستان‌های متعددی گفته‌اند از جمله این‌که شاه جهان روزی این مصراع را گفت:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
آب از هوای روی تو می‌آید از فرسنگ‌ها: آب از هوای روی تو می‌آید از فرسنگ‌ها
و ملکه ممتاز محل بی‌درنگ جواب داد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
وز هیبت شاه جهان سرمی‌زند بر سنگ‌ها: وز هیبت شاه جهان سرمی‌زند بر سنگ‌ها
همین‌طور فرزندان شاه جهان، شاهزاده محمد داراشکوه و جهان‌آرا بیگم و روشن‌آرا بیگم که تحت تأثیر محیط شعر و ادب فارسی دربار قرار گرفته بودند شاعران و هنرمندان و هنرپرورانی ارجمند بودند. همچنین داراشکوه و شاه شجاع را در شمار خوشنویسان مطرح خط نستعلیق آورده‌اند.