جایزه نوبل

Award
| جایزهٔ نوبل | جایزهٔ نوبل |
| --- | --- |
: 
اهداء برای: خدمتی برجسته برای بشریت در زمینه:  *شیمی  *فیزیک  *فیزیولوژی یا پزشکی  *ادبیات  *صلح  *اقتصاد
کشور:  سوئد (همه جایزه‌ها به جز جایزه صلح)  نروژ (تنها جایزه صلح) 
برگزارکننده:  فرهنگستان پادشاهی علوم سوئد (فیزیک و شیمی)  مجمع نوبل در مؤسسه کارولینسکا (فیزیولوژی یا پزشکی)  آکادمی سوئد (ادبیات)  کمیته نوبل نروژ (صلح)  بانک مرکزی سوئد (علوم اقتصادی) 
پاداش(ها): یک مدال طلا، یک دیپلم و یک جایزه پولی به ارزش ۱۰ میلیون کرون سوئد، تقریباً ۱٬۱۴۵٬۰۰۰ دلار آمریکا
نخستین دوره: ۱۹۰۱؛ ۱۲۴ سال پیش (۱۹۰۱-خطا: زمان نامعتبر}})
تعداد برندگان: ۶۰۳ جایزه به ۹۶۲ برنده جایزه (تا تاریخ ۲۰۲۰)
وبگاه: nobelprize.org
جایزهٔ نوبل معتبرترین جایزه‌ای است که در حوزه‌های علمی به یک دانشمند تعلق می‌گیرد. جایزهٔ نوبل در سال ۱۸۹۵، به وصیت کارخانه‌دار و شیمی‌دان سوئدی، آلفرد نوبل که بیشتر او را به دلیل ابداع دینامیت می‌شناسند، پایه‌گذاری شد.
در سال ۱۹۰۱ (میلادی)، نخستین جوایز این بنیاد داده شدند. طبق وصیت وی، پنج جایزه سالانه در رشته‌های فیزیک، شیمی، فیزیولوژی و پزشکی، ادبیات، اقتصاد و صلح به افرادی تعلق می‌گیرد که بیشترین خدمت را به مردم کرده باشند.
اگرچه وصیت‌نامهٔ نوبل بنیان‌گذار این جوایز بود اما طرح او کامل نبود و به‌دلیل پاره‌ای موانع ۵ سال طول کشید تا بنیاد نوبل تأسیس شود.
همچنین در ۱۰ دسامبر سال ۱۹۰۱ نخستین جوایز نوبل اهدا شد.
ششمین جایزه یعنی جایزهٔ یادبود نوبل علوم اقتصادی نیز در سال ۱۹۶۸ میلادی، توسط بانک مرکزی سوئد پایه‌گذاری شد که البته در لیست جوایز مرتبط با بنیاد نوبل جایگاهی ندارد زیرا آلفرد طبق وصیت وی بخاطر سود مالی جایزه‌ای در نظر گرفته نشده است.
نقدهای زیادی نسبت به نبود جایزه‌ای در رشتهٔ ریاضیات وجود دارد. دلیل آن با استناد به وصیت‌نامهٔ نوبل این است که جوایز به کسانی تعلق می‌گیرد که با استفاده از تئوری و پژوهش‌هایِ خود به خَلق و مردم خدمت کرده باشند اما رشتهٔ ریاضیات به‌طور مستقیم خدمتی به مردم ارائه نمی‌کند.
در سال ۱۹۶۸ بانک مرکزی سوئد (Sveriges Riksbank) جایزهٔ یادبود نوبل علوم اقتصادی را به یاد آلفرد نوبل پایه‌گذاری کرد. اساس این جایزه کمک‌های مالی بانک مرکزی سوئد به مناسبت سیصدمین سالگرد تأسیس بانک به بنیاد نوبل در سال ۱۹۶۸ است. اولین جوایز نوبل علوم اقتصاد در سال ۱۹۶۹ به راگنار فریش و یان تینبرگن اهدا شد. اعطای جایزهٔ نوبل علوم اقتصاد توسط فرهنگستان پادشاهی علوم سوئد (در استکهلم، سوئد) و طبق همان اصولی که برای جوایز نوبل از سال ۱۹۰۱ وجود داشته، انجام می‌شود. با این حال، این جایزه جزء جوایز نوبل به حساب نمی‌آید؛ از آن‌جا که بخشی از جوایز پنج‌گانه نوبل که بر پایهٔ وصیت آلفرد نوبل در سال ۱۸۹۵ پایه‌گذاری شد، نیست.
فرهنگستان پادشاهی علوم سوئد، اهداء جایزهٔ نوبل شیمی، جایزهٔ نوبل فیزیک و جایزهٔ یادبود نوبل علوم اقتصاد بانک مرکزی سوئد را بر عهده دارد؛ اعطاء جوایز نوبل فیزیولوژی و پزشکی بر عهدهٔ مجمع نوبل در مؤسسهٔ کارولینسکای سوئد می‌باشد؛ آکادمی سوئد جایزهٔ نوبل ادبیات را اعطا می‌کند و هیئت نوبل نروژ جایزهٔ صلح نوبل را اهدا می‌کند.
بین سال‌های ۱۹۰۱ و ۲۰۱۹، جوایز نوبل (و جوایز نوبل علوم اقتصاد از سال ۱۹۶۹ به بعد) ۵۹۷ بار به ۹۵۰ شخص و سازمان اعطا شد؛ که برخی از افراد بیش از یک بار جایزه گرفتند. در مجموع این تعداد شامل ۲۷ سازمان و ۹۰۸ شخص مجزا می‌شود. مراسم اهدای جوایز نوبل سالانه در استکهلم سوئد برگزار می‌شود (به استثنای مراسم جایزهٔ صلح نوبل، که در شهر اُسلو در کشور نروژ برگزار می‌شود). هر برنده (معروف به جایزه‌دار)، مدال طلا، لوح و مبلغی پول به تصمیم بنیاد نوبل دریافت می‌کند. (از سال ۲۰۲۰، هر جایزه به مبلغ ۹٬۰۰۰٬۰۰۰ کرون، یا ۹۳۵٬۳۶۶ دلار آمریکا، ۸۴۸٬۶۷۸ یورو، یا ۷۱۶٬۲۲۴ پوند ارزش دارد) مدال‌های جایزهٔ نوبل تا پیش از سال ۱۹۸۰ میلادی با طلای ۲۳ عیار ساخته می‌شدند و از آن سال به بعد در ساخت آنها از الکتروم ۱۸ عیار به همراه روکش طلای ۲۴ عیار استفاده شد.
این جایزه پس از مرگ افراد اهدا نمی‌شود. اما اگر شخصی برنده شود و قبل از دریافت جوایز فوت کند، باز ممکن است جایزه اعطا شود. جوایز در بین افراد بیش از سه نفر تقسیم نمی‌شود، درحالی‌که جایزهٔ صلح نوبل را می‌توان به سازمان‌های دارای افراد بیش از سه نفر اهدا کرد.