عباس میرزا
زندگی > بحران جانشینی فتحعلی‌شاه

همچنین ببینید: بحران جانشینی فتحعلی‌شاه
| گاه‌شمار زندگی عباس‌میرزا | گاه‌شمار زندگی عباس‌میرزا |
| --- | --- |
رویدادهای زندگی عباس میرزا: رویدادهای زندگی عباس میرزا
۱۲۰۳ ه‍.ق ۱۷۸۹ م.: تولد در ۴ ذی‌الحجه / ۲۶ اوت
۱۲۱۱ ه‍.ق ۱۷۹۶ م.: همراهی با آقامحمدشاه در لشکرکشی علیه حاکم محلی شوشی، کشته‌شدن آقامحمدشاه.
۱۲۱۲ ه‍.ق ۱۷۹۶ م.: آغاز سلطنت فتحعلی‌شاه
۱۲۱۳ ه‍.ق ۱۷۹۹ م.: تاج‌گذاری به‌عنوان «نایب‌السلطنه»، انتصاب به حکمرانی آذربایجان.
۱۲۱۷ ه‍.ق ۱۸۰۳ م.: ازدواج با دختر شاهزادهٔ دولو، آغاز اولین جنگ روس و ایران، لشکرکشی به ایروان برای رویارویی با حملهٔ روس‌ها به گنجه.
۲۵–۱۲۱۸ ه‍.ق ۱۱–۱۸۰۴ م.: راه‌اندازی مبارزات سالانه در سراسر ارس
۱۲۲۰ ه‍.ق ۱۸۰۶ م.: تأیید حکمرانی عباس میرزا بر آذربایجان و قره‌باغ، از قپلان‌کوه تا دربند
۱۲۲۵ ه‍.ق ۱۸۱۱ م.: پیشنهاد معاهدهٔ صلح از سوی روسیه و عدم پذیرش از سوی ایران، لشکرکشی عباس میرزا به نخجوان.
۱۲۲۸ ه‍.ق ۱۸۱۳ م.: نبرد اصلاندوز، عهدنامهٔ گلستان.
۱۲۳۶ ه‍.ق ۱۸۲۱ م.: آغاز جنگ ایران و عثمانی، لشکرکشی عباس میرزا به بدلیس و موش.
۱۲۳۸ ه‍.ق ۱۸۲۳ م.: معاهدهٔ ارزروم
۱۲۴۱ ه‍.ق ۱۸۲۶ م.: آغاز دومین جنگ روس و ایران، پیشروی به سمت گنجه.
۱۲۴۳ ه‍.ق ۲۸–۱۸۲۷ م.: تسخیر تبریز به‌دست روس‌ها، عهدنامهٔ ترکمانچای.
۱۲۴۴ ه‍.ق ۱۸۲۹ م.: قتل الکساندر گریبایدوف
۱۲۴۷ ه‍.ق ۱۸۳۱ م.: انتصاب به حکمرانی خراسان
۱۲۴۸ ه‍.ق ۱۸۳۲ م.: فتح سرزمین‌های شرق و شمال شرقِ مشهد، خبوشان، سرخس و تربت حیدریه
۱۲۴۹ ه‍.ق ۱۸۳۳ م.: مرگ در ۱۰ جمادی‌الثانی / ۲۵ اکتبر
ن ب و: ن ب و
در آغاز سلطنت فتحعلی‌شاه، عباس میرزا پسر چهارم شاه به‌عنوان ولیعهد انتخاب شد. برپایهٔ قانونی که آقامحمدخان بنیان گذاشته بود، همواره پسری که از مادری با تبار قاجار زاده می‌شد می‌بایست به ولیعهدی انتخاب شود. ازاین‌رو پسران اول و سوم فتحعلی‌شاه یعنی محمدعلی میرزا دولتشاه و محمدولی میرزا که هریک چند ماه با دیگری اختلاف سن داشتند، از رسیدن به ولیعهدی محروم شدند. با آنکه دومین پسر شاه، محمدقلی میرزا ملک‌آرا، نیز از جانب مادری قاجار بود و مادرش مانند آقامحمدخان و فتحعلی‌شاه به طایفهٔ قوانلو تعلق داشت، اما آقامحمدخان به فتحعلی‌شاه توصیه نمود که عباس میرزا را که مادرش از طایفهٔ دولّو است به ولیعهدی انتخاب کند، تا به این ترتیب به دشمنی میان دو طایفهٔ قوانلو و دولّو پایان دهد. بااین‌حال محمدعلی میرزا، پسر ارشد شاه، هیچ‌گاه در باطن به ولیعهدی عباس میرزا تن در نداد و خود را جانشین برحق و شایسته‌ترین پسر فتحعلی‌شاه می‌دانست. او در طول نیمهٔ اول سلطنت فتحعلی‌شاه، تنها رقیب عباس میرزا برای جانشینی شمرده می‌شد. این رقابت زمانی جدی‌تر شد که عباس میرزا در دورهٔ اول جنگ‌های ایران و روسیه شکست خورد، درحالی‌که محمدعلی میرزا در جنگ ایران و عثمانی در سال‌های ۳۷–۱۲۳۶ ه‍.ق نیروهای عثمانی را عقب راند و سلیمانیه را متصرف شد و از راه سامرا به طرف بغداد حمله برد. اما محمدعلی میرزا در همان زمان بیمار شد و در ۲۶ صفر ۱۲۳۷ ه‍.ق در طاق کسری درگذشت.
رقیبان دیگر عباس میرزا پسران پنجم و ششم فتحعلی‌شاه، حسینعلی میرزا فرمانفرما، حاکم فارس و حسنعلی میرزا شجاع‌السلطنه، حاکم خراسان بودند. مادر آنان بدر جهان خانم نخستین همسر عقدی فتحعلی‌شاه به‌شمار می‌آمد. بدرجهان خانم از خانوادهٔ عرب عامری بود که در اواخر دورهٔ زندیه در بسطام حکومتی مستقل تشکیل داده بودند. داعیهٔ این دو شاهزاده پس از درگذشت محمدعلی میرزا آشکار شد. در دورهٔ دوم جنگ‌های ایران و روسیه، پس از آنکه سپاه روس تبریز را گرفت، عباس میرزا دست از مقاومت کشید و به‌پیشنهاد او گفتگوها برای امضای قرارداد صلح با ژنرال پاسکویچ آغاز شد. با شنیدن خبر فتح تبریز، شجاع‌السلطنه با پرچم سیاه آستان قدس رضوی، به فرماندهی سپاه خراسان به تهران آمد؛ با این هدف که به همراه دیگر شاهزادگان به آذربایجان رود و قوای روس را بیرون راند. عباس میرزا که موقعیت خود را در خطر می‌دید، سعی کرد تا بندی نیز در زمینهٔ حمایت روسیه از ولیعهدی خویش در قرارداد صلح بگنجاند. از این رو مخالفان عباس میرزا در تهران به این سوءظن دامن زدند که سازش او با روس‌ها و پایان دادن به جنگ، به منظور جلب حمایت آنان از ولیعهدی خود بوده‌است. در همان زمان شایع شد که فتحعلی‌شاه به دلیل خیانت عباس میرزا، او را از ولیعهدی خلع کرده و شجاع‌السلطنه را به جای او نشانده‌است. این خبر به آذربایجان نیز رسید و پاسکویچ دست از مذاکره کشید. در نهایت نظر شاه و درباریان قاجار بر آن قرار گرفت که عباس میرزا مذاکرات صلح را پیش گیرد که در نتیجهٔ آن عهدنامه ترکمانچای با روسیه بسته شد و با گنجاندن حمایت روسیه از ولیعهدی عباس میرزا در مفاد عهدنامه، شجاع‌السلطنه از رسیدن به ولیعهدی ناامید شد.
موقعیت نایب‌السلطنه پس از عهدنامهٔ ترکمانچای در برابر برادرانِ رقیب، بیش از پیش مورد تهدید واقع شد. افزون بر اینکه نوه‌های فتحعلی‌شاه نیز به سن بلوغ رسیده بودند و بر مدعیان تاج و تخت افزوده شده بود. علاوه بر این‌ها موقعیت عباس میرزا به‌خاطر فقدان هرگونه نظامِ شفافِ جانشینی و سیاست غیرمتمرکزِ فتحعلی شاه (عواملی که تأثیر مهمی در نگرش انگلیس و روسیه داشتند) نیز همواره در معرض خطر بود. خطرناک‌ترین مخالفان نایب‌السلطنه، برادرانش حسینعلی میرزا و حسنعلی میرزا بودند. درحالی‌که عباس میرزا با ایدهٔ انتقال محل اقامت خود به اصفهان اصطلاحاً بازی می‌کرد، شاه وی را فرستاد تا شورشی در یزد را متوقف کند و اتحاد بین حکمرانان فارس و کرمان را از بین ببرد. او در ۱۲ شعبان ۱۲۴۶ ه‍.ق/۲۱ ژانویه ۱۸۳۱ م به دربار تهران رسید. در شوال همان سال به یزد رفت تا برادرزاده‌اش سیف‌الملوک میرزا را به حکومت بازگرداند. سپس به سوی کرمان پیشروی کرد و حسنعلی میرزا را تحت‌الحفظ به تهران برگرداند؛ خسرومیرزا در کرمان به عنوان حکمران جدید نصب شد.