آنارشیسم در ایران
تاریخچه > انقلاب مشروطه

در دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، افکار چپ رادیکال از قبل در قفقاز و شمال ایران گسترش یافته‌بودنه و بسیاری از کارگران شمالی شروع به رشد آگاهی طبقاتی کردند. از جمله ایدئولوژی‌های سیاسی جدیدی که به کشور وارد شد، آنارشیسم بود که در اواخر قرن نوزدهم در سراسر ایران ظاهر شد و به‌ویژه در استان گیلان قوت گرفت.  در رشت، پایتخت گیلان، آنارشیست ارمنی الکساندر اتابکیان مجله خود را به نام کمون در سال ۱۸۹۶ منتشر کرد و بعداً گروهی از آنارشیست‌های ایرانی تظاهراتی را در اعتراض به اعدام فرانسیس فرر ای گواردیا معلم آنارشیست کاتالانی برگزار کردند.  گروهی که به ویژه به دلیل استقبال از رادیکالیسم سیاسی مورد توجه قرار گرفتند، آذربایجانی‌های ایرانی بودند که یکی از آنها احسان الله خان دوستدار جوان بود که خود در زمان تحصیل در پاریس یک آنارشیست شده بود.
افزایش احساسات ضد استبدادی در کشور جای خود را به یک دوره طغیان مستمر علیه حاکمیت مطلقه قاجارها داده بود که نمونه بارز آن جنبش اعتراضی علیه اعطای امتیاز تنباکو به انگلستان بود. ترور ناصرالدین توسط میرزا رضا کرمانی زمینه‌ساز تحولات سیاسی در ایران شد که در سال ۱۹۰۶ با وقوع انقلاب مشروطه به اوج خود رسید که کشور متعالی ایران را به یک سلطنت مشروطه تبدیل کرد.
لیبرالیسم نسبی مظفرالدین شاه قاجار منجر به ظهور یک اپوزیسیون مشروطه‌خواه برجسته در میان طبقه متوسط و روشنفکر، از جمله سوسیالیست‌های انقلابی حزب سوسیال دمکرات و مرکز مخفی، سوسیالیست‌های آرمانگرای جامعه بشریت شده بود. رادیکال‌های کمیته انقلاب و اسلام گرایان جامعه مخفی.  پس از یک بحران اقتصادی، موجی از اعتراضات علیه دولت به راه افتاد که به اعتصاب عمومی ختم شد که در نهایت دولت را مجبور به تدوین قانون اساسی و تشکیل مجلس شورای ملی با انتخاب دموکراتیک کرد. در همین حال، تشدید جنبش باعث تشکیل مجامع منطقه‌ای شد که به عنوان نوعی قدرت دوگانه در مخالفت با حکومت‌های استانی و جوامع مشروطه موجود عمل می‌کردند که آزادانه روزنامه‌های رادیکال خود را در تهران منتشر می‌کردند.  اما تاجگذاری محمدعلی شاه قاجار در سال ۱۹۰۷، آغاز مبارزه بین سلطنت مطلقه و مشروطیت بود، زیرا تلاشهای شاه جدید برای جلوگیری از تصویب نهایی قانون اساسی منجر به اعتصاب عمومی دیگری به نام ترور میرزاعلی شد. اصغرخان امین السلطان و شورش‌های گسترده مردمی، پیروزی انقلاب مشروطه را تضمین کرد.  حسن ارسنجانی بعدها در مورد منحصر به فرد بودن انقلاب مشروطه برای زمان خود به دلیل ترکیب موفقیت‌آمیز آن از تظاهرات مسالمت آمیز، جلسات توده ای و اعتصابات عمومی، آن را با نظریه آنارشیستی قیام مقایسه کرد.
درحالی که لیبرال‌ها تلاش می‌کردند اصلاحات بیشتری را در مجمع به پیش ببرند، رادیکال‌های خارج از پارلمان کمپینی برای سکولاریسم ترتیب دادند و روزنامه‌های رادیکال برای اولین بار در تاریخ ایران مقالاتی حاوی ضد روحانیت منتشر کردند. مجله حبل المتین از نظم جدید مشروطه به دلیل همکاری آن با روحانیون انتقاد کرد که آنها را عامل انحطاط عمومی خاورمیانه می‌دانستند. جنبش حقوق زنان نیز در این زمان خود را تشکیل داد و مدارس دخترانه و جوامع زنانه را برای فشار بر برابری جنسیتی تأسیس کرد. بسیاری از مرتجعین که از ظهور سکولاریسم و رادیکالیسم وحشت داشتند، شروع به عضوگیری از پیروان در مخالفت با مجلس کردند. شیخ فضل‌الله نوری در جلسه محافظه کاران، بی‌ثباتی جامعه ایران پس از انقلاب را به گردن «ارمنی ملحد» میرزا ملکم خان می‌اندازد و اعلام می‌کند که لیبرال‌های مجلس «راه را برای سوسیالیسم، آنارشیسم و نیهیلیسم هموار می‌کنند». ".  محمدعلی شاه قاجار که به تازگی تاجگذاری کرده بود، با حمایت امپراتوری روسیه و بریتانیا، بریگاد قزاق ایرانی را فرماندهی کرد تا مجلس شورای ملی را بمباران کند و حکومت مطلقه را بر ایران بازگرداند.
قیام‌های مسلحانه مشروطه‌خواهان در سراسر کشور به وقوع پیوست و جامعه اصناف یک اعتصاب عمومی را سازماندهی کرد و تعدادی از حکومت‌های استانی خودمختاری خود را اعلام کردند.  سوسیالیست‌های انقلابی مرکز مخفی، با همکاری روشنفکران ارمنی و سوسیال دموکرات‌های آذری، شروع به ایجاد یک «سازمان پرولتاریا» مستقل کردند که صدها داوطلب مسلح از قفقاز به رهبری ستارخان و باقرخان را پذیرفت.  جنگ داخلی شهر تبریز را در امتداد طبقاتی تقسیم کرد و احمد کسروی مشاهده کرد که: «سن‌کلوت‌ها و فقرای بی‌مالک سر خود را پرورش دادند. نیروی محرکه این مردان به سوی هرج و مرج بود. ابتدا برای سرنگونی قدرت استبدادی دربار، سپس برای مقابله با طبقات ثروتمند و دارایی.»  اگرچه مشروطه خواهان در تبریز پیروز شدند، اما دریافتند که طبقات پایین شهر عمدتاً در کنار روحانیت علیه انقلاب قرار گرفته‌اند.
یپرم خان با رهبری ائتلافی از سوسیال دموکرات‌ها، سوسیال انقلابیون و داشناک‌ها موفق شد شهر رشت را تصرف کند و پرچم سرخ را بر فراز شهر به اهتزاز درآورد و سپس رهبری یک حمله چریکی را علیه تهران بر عهده گرفت.  رادیکال‌های آذری در مشهد، مقامات سلطنتی محلی را سرنگون کردند و اولین برنامه سوسیالیستی را در ایران اعلام کردند: خواهان دفاع مسلحانه از قانون اساسی و اصلاحات اجتماعی متعدد.  مشروطه خواهان به زودی در جنگ داخلی پیروز شدند و شاه را مجبور به تبعید کردند و پسرش احمدشاه قاجار را جایگزین او کردند و حکومت مشروطه خواهانه را دوباره توسط مجلس برقرار کردند.
دو حزب برجسته سیاسی که از انقلاب بیرون آمدند، اعتدال‌گرایان راست و دموکرات‌های چپ بودند که یکدیگر را به‌عنوان مرتجع و آنارشیست محکوم می‌کردند.  حزب دمکرات بازماندگان تعدادی از جوامع رادیکال قبل از انقلاب، عمدتاً از استان‌های شمالی را گرد هم آورد.  دموکرات‌های خارج از پارلمان به رهبری حیدرخان عموغلی، که اتحادیه‌های کارگری را تأسیس کرد و رهبری یک شبه نظامی کارگری را بر عهده داشت، در حالی که محمد امین رسول زاده سردبیر روزنامه این حزب بود که برای اولین بار در تاریخ ایران مارکسیسم را تبلیغ می‌کرد.  دموکرات‌ها خود را در مخالفت با فئودالیسم داخلی و سرمایه‌داری خارجی اعلام کردند و خواستار تعدادی اصلاحات گسترده در قانون اساسی شدند.  آنها همچنین در برنامه ای که آنها را با داشناک‌های ارمنی و بلشویک‌های روسیه به اتحاد رساند، به نفع تمرکز و ناسیونالیسم به عنوان موازنه ای در برابر امپریالیسم انگلیس-روس و استبداد شاهیست بحث کردند.
اصلاحات پیشنهادی دموکرات‌ها با مخالفت شدید میانه‌روها روبرو شد که پس از به دست گرفتن قدرت در سال ۱۹۰۹، خواستار دفاع از جامعه در برابر «تروریسم آنارشیست‌ها، الحاد دموکرات‌ها و ماتریالیسم مارکسیست‌ها» شدند.  سیاست سکولاریسم به‌ویژه دو حزب را از هم جدا کرد، که با ترور روحانی سید عبدالله بهبهانی توسط حسن تقی‌زاده دموکرات، به اوج خود رسید و متعاقباً حکومت دستور خلع سلاح عموم مردم را صادر کرد.  هنگامی که سلسله شورش‌های قبیله‌ای در میان جمعیت‌های اقلیت قومی کشور آغاز شد،  امپراتوری روسیه از فرصت استفاده کرد و شهرهای انزلی و رشت را اشغال کرد و با تهدید تهران، خواستار امتیازاتی شد.  این امر منجر به انحلال مجلس دوم و موجی از اعتراضات و شورش‌های توده ای علیه اشغالگری انگلیس و روسیه شد که در نهایت ناموفق بود.  با رهبران خود در تبعید، جنبش رادیکال تا حد زیادی منحل شد و تنها داشناک‌ها و افسران پلیس داوطلب ارمنی تداوم جنبش مشروطه خواهان چپ را فراهم کردند.
در طول جنگ جهانی اول، اعتدال‌گرایان و دموکرات‌ها مجلس سوم ایران را در قم تشکیل دادند و در آنجا با امپراتوری روسیه درگیر شد.  احسان الله خان و ابوالقاسم لاهوتی به فرماندهی محمدتقی پسیان در جنگ با روسها در قم شرکت کردند.  دولت مجبور به عقب‌نشینی به کرمانشاه شد، جایی که توسط امپراتوری بریتانیا ویران شد و بسیاری از اعضای آن مجبور به تبعید شدند.  احسان الله خان در زمان حضور در نیروهای مسلح دولت مهاجر، متقاعد شد که آشتی بین دو جناح غیرممکن است.  با انحلال دولت مشروطه، این جنبش چریکی در استان گیلان بود که به نیروی پیشرو در مبارزه علیه اشغالگری انگلیس و روسیه تبدیل شد.