گویش گرگانی
دستور زبان

به خاطر آمیختگی زیاد آثار به جای مانده از زبان گرگانی با فارسی، نمی‌توان بنا بر این متون شیوهٔ نحو زبان را فراجست؛ به همین خاطر با کمک از رده‌شناسی جغرافیایی و تطبیق با زبان‌های همسایه، بدان دست یافته‌اند.
حرف جمع در این زبان پسوند «ان» بوده، مثل «جنان» (زنان)، «خنان» یا «اونان» (ایشان) و «دیران» (دیگران). نشانه نکره پیشوند «هی‍» بوده‌است، مثل «هیچی» یا «هیجی» (چیزی)، «هیکار» (کاری)، «هیتن» (کسی) و «هیاکاه» (جایی).
مفعول با نشانهٔ پسوند ‍«‍ه» یا گاهی «‍ا» و پس از مصوت میانجی «‍و» یا گاهی «‍ی‍» می‌گیرد، مثل «دیمَ» و «دیمه» (روی را)، «هَمَوَ(ه)» (همه را)، «خوَ» یا «خوا» (او را)، «اسبا» (اسب را)، «آدمیا» (آدم را).
حالت اضافی و ملکی با پسوند «‍ن» می‌آیند و مضاف‌الیه عموماً پیش از مضاف قرار می‌گیرد، مثل «آدمن دیمی» (روی آدم است) یا «در روژن گردش خو[ر] در آسه» (در گردش روز خورشید درآید).
در کل چیدمان نحوی هسته با صفت و نام (مضاف) و حروف اضافه در گرگانی برعکس فارسی است و هسته اغلب در پایان ترکیب می‌آید، مثل «شل مرد» (مردِ شل).
حروف اضافه هم در اصل پساوندی هستند ولی در اثر آمیختگی با فارسی، گاه پیشاوندی شده‌اند، مثل «خدا رسولیا واته بی» (خدا به رسول گفته بود) یا «نماژده» (در نماز) و «اژه کو در آسه» (از آنجا برآید).
| شخص | شخص | فاعلی | رایی | بایی | ملکی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مفرد | ۱ | من | مُنه، مُنَ | منیا | مُنِن |
| مفرد | ۲ | تو | تُوَ | تیا | تِن، تین، تنی |
| مفرد | ۳ | خو | خُوَ، خوه، خوا | خُیا | خوِن، خوِیَن |
| جمع | ۱ | امه | اَمَوَ | اَمیا | اَمین، امن |
| جمع | ۲ | شُمه، شما | شمَوَ |  |  |
| جمع | ۳ | خُنان، اونان | خُنانه، اونانه، اوهاوه | خُنیا | خُنانِن، خُنان، خنانه |
علاوه بر ضمایر شخصی فوق، ضمیر مشترک «خوشتن» یا «خشتن» کاربرد داشت، برای مثال «من خوشتنه چینده هدین» (من خود را زنده می‌دیدم). ضمایر و قیود اشاره عبارتند از «اِ» و «ان» (این)، «اِکُو» و «انکو» (اینجا)، «اَ» (آن)، «اَکوُ» (آنجا).
از قیدها و ادات پرکاربرد «کی» (که، موصول)، «کُوکُو» (کجا)، «کامن» (کدام)، «کو» یا شاید «گو» (باید)، «ابی» یا «ادی» و «واژ» یا «واز» (باز، دوباره)، «دیر» (دیگر)، «اسا» (اکنون)، «پش» (پس)، «اَپَش» (بعد)، «اِزِن» یا «ازین» یا «اژن» (چنین)، «همازن» یا «همزن» (همچنین، چون)، «اژیرا» (زیرا) هستند.
شناسه مطابق با دیگر زبان‌های کاسپی، در دو گروه زمان‌های حال و زمان‌های گذشته تقسیم می‌شوند. در وجه امری شناسهٔ مفرد صفر و شناسه‌ی جمع «‍ید» و «‍یه» است:
| شخص | شخص | مضارع اخباری و التزامی | ماضی ساده و نقلی |
| --- | --- | --- | --- |
| مفرد | ۱ | من | ‍ان، ‍ن |
| مفرد | ۲ | ‍ی، ‍ا | ‌ا، ‍یا |
| مفرد | ۳ | ‍ه، ی، ‍د | ‍ی |
| جمع | ۱ | - | - |
| جمع | ۲ | ‍ید | ‍نی، ‍انی |
| جمع | ۳ | ‍نه، ‍ن، ‍ان، ‍ند، ‍یند | ‍ند، ‍یند |
نحو گرگانی ارگاتیو ندارد. بن مضارع بر دو پایه مضارع و ماضی شکل می‌گیرد، مثلاً «ساز- سات‍» (ساختن)، «خواز-: خواشت‍» (خواستن)، «وین‍: دی‍» (دیدن)، «آس‍: آهی‍» (آمدن)، «جن‍: جی‍» (زدن) و «کر-: کی‍» (کردن). در افعال باقاعده بن ماضی با افزودن «ی» به بن مضارع ساخته می‌شود. بن سببی هم با پسوند «‍ان» از بن مضارع به دست می‌آید، به طور مثال «بسوژنه» (بسوزاند) یا «بیاموژن» (بیاموز).
مصدر با پسوندهای «‍ان» و «‍ـَن» و اسم مفعول با پسوندهای «‍ا» و «‍ه» از بن ماضی ساخته می‌شوند، مثلاً «اشتان» (ایستادن) و «اشتا» (ایستاده)، «آهِیَن» (آمدن) و «آهی» (آمده).
پیشوندهای قاموسی عبارتند از «ها»، «دَ»، «وَ»، «ور»، «وا»، «یَر» و «اِر»، به ترتیب برای نمونه «هاکر-» (کردن)، «دکیر-» (گرفتن)، «وریژ-» (ریختن)، «ورآس‍» (برآمدن)، «واوین‍» (بازدید کردن)، «یرآس‍» (فرود آمدن)، «اِرشو-» (فرستادن).
تکواژ «بـ» در ابتدای افعال به صورت صرفی و همراه با فتحه آمده‌است که احتمالاً همچون زبان مازندرانی، به صورت واکه بی‌رنگ (bə) تلفظ می‌شده‌است. 
جزء صرفی «هیـ» یا «همیـ» برای نمود استمراری بودن یا ناکامل بودن فعل، استفاده می‌شد و اولی ابتدای فعل‌های صامت و دومی پیش از فعل‌های مصوت می‌آمد، مثل «هکره» یا «هیکره» (می‌کند) و «هکی» یا «هیکی» (می‌کرد)، «همیاسه» (می‌آید) و «همیاهی» (می‌آمد). البته هر دو جزء صرفی در افعال دارای پیشوند قاموسی، حذف می‌شوند، مثل «هاکریه» (بکنید) و «دمیاسه» (در می‌آید).
نفی با «نـ» و نهی با «مَـ» پیش از بن مضارع مشخص می‌شوند، مثل «نواژه» (نگوید)، «بنکره» (نکند) و «مزان» (مدان)، «دمَکَر» (مکن).
ماضی بعید و ماضی التزامی با صفت مفعولی و صیغه‌های گذشته و التزامی «بودن» صرف می‌شوند، همچون «آهی بی» (آمده بود) و «آهی بو» (آمده باشد).
زمان آینده با فعل معین «کامـ» و مصدر کامل یا مرخم ساخته می‌شد، مانند «کامان آهین» (خواهم آمد)، «کامه بین» (خواهد بودن)، «کامه بی» (خواهد بود)، «نکامه ماندن» (نخواهد ماندن).
وجه شرطی به صورت «بن ماضی + ند + شناسه سوم شخص مفرد» ترکیب می‌شده‌است. مثلاً «اکر خلقت مرد همازن بندی که خلقت جن...» (اگر خلقت مرد همچنان بودی که خلقت زن...)، «آواژی از آو وراهی ازن که من احساس کین که مکر زمین بَوِسنی» (آوازی از آب برآمد، چنان‌که من احساس کردم که مگر زمین بگسیخت)
| شخص | شخص | مضارع التزامی | مضارع اخباری | ماضی ساده | ماضی استمراری |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مفرد | ۱ | بآژآن |  | (بـ)واتن، باتن | هواتن |
| مفرد | ۲ | بـ(و)اژی | هِوِی، هِوا | واتا |  |
| مفرد | ۳ | واژه، باژه | هوا(ژه)، هویه | واتی، باتی | هواتی |
| جمع | ۱ |  | هِوِینه |  |  |
| جمع | ۲ |  |  | واتانی |  |
| جمع | ۳ | واژند، باژند | هِوِیند | واتنـ(د)، باتند | هواتند |
امر: «واژ» یا «باژ»/ نهی: «مواژ»/ صفت مفعولی: «واته»/ صفت فاعلی: «واژنده»: امر: «واژ» یا «باژ»/ نهی: «مواژ»/ صفت مفعولی: «واته»/ صفت فاعلی: «واژنده»
| شخص | شخص | مضارع التزامی | مضارع اخباری | ماضی ساده | ماضی استمراری |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| مفرد | ۱ | بکران | هِکران | بکین | هیکن |
| مفرد | ۲ |  | هِکَری | بکیا |  |
| مفرد | ۳ | بکَرَه | هِکَرَه | بکی | هکی |
| جمع | ۳ | بکرند | هکرند | بَکیند | هیکند |