کردی اردلانی
مقایسه و ارتباط لهجه اردلانی با پارسی باستان Old Persian

گرچه پارسی باستان زبانی مربوط به ۲۵۰۰ سال قبل می‌باشد اما حجم وسیع واژگان هخامنشی که هنوز در گویش اردلانی باقی مانده‌است و در سایر گویش‌های کردی و حتی زبان فارسی امروزی نیز وجود ندارد گویش اردلانی نزدیکی زیادی به زبان هخامنشی دارد، مهم‌ترین ویژگی زبان پارسی هخامنشی مانند لهجه اردلانی شروع فعل با تک واژه /a/ می‌باشد که فقط مختص گویش اردلانی است.
zūrakara āham naiy adam naimaiy taumā upariy arštām upariyāyam
zūra+kara زورگر، فریبکار، اردلانی زورکار zurkar
ā+ham، بودن هستن، در اردلانی ham هم (āham naiy)نیستم
adam، من، کردی (من، ام، امن)am,ضمیر اول شخص، در کرمانجیezو پهلوی اشکانی az، اوستا، ازم azem
na+imaiy نه ما، در اردلانی، نه ایما na ima
taumā تخم، نژاد، خاندان در اردلانی توم و توو به معنی نژاد و تخم tum
upariy دوری و بالاتر، در اردلانی، اوپریupary
arštām راستی، حقیقت، در اردلانی راستن، lراسن
upariy+āyam رفتار کردن، احترام گذاشتن، در اردلانی، دمو پیریdam uperiy، پیری
𐎱𐎫𐎡𐎱𐎹𐎢𐎺𐎠 𐏐 𐎶𐎼𐎫[𐎡𐎹 𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎭𐎼𐎢]𐎩𐎴 𐏐 𐎠𐏃𐎫𐎡𐎹 𐏐 𐎠𐎺𐎶 𐏐 𐎢𐎳𐎼𐏁𐎫𐎶 𐏐 𐎱𐎼𐎿𐎠 𐏐 𐎹/𐎮𐎡𐎹
p-t-i-p-y-u-v-a : m-r-t-[i-y : h-y : d-r-u]-j-n: a-h-t-i-y : a-v-m : u-f-r-š-t-m : p-r-s-a : y-/di-i-y
patipayauvā: martiya: hya: draujana: ahatiy: avam: ufraštam: parsā: yadiy
pati+payauvā محافظت از بدی و خطر، گویش اردلانی (بی یوا بی)beva be دور از بلا و مصیبت
martiya مرد، اردلانی مرد mard
hya، که، در اردلانی کهka
draujana دروغگو، اردلانی دروزنه druzena
a+ha(n)tiy هستند، اردلانی، هن han، هیه
ava+m آن، اردلانی، اوه، اوان avan
ufraštam parsā yadiy مورد پرس و جو، مجازات اردلانی او فره شیان لی پرسیا ua frišean persya
از ویژگی زبان هخامنشی حذف صامت n قبل از d یاt می‌باشد.
Line: 32 𐏐 𐎴𐎡𐎹 𐏐 𐎠𐏀𐎭𐎠 𐏐 𐎠𐎲𐎺 𐏐 𐎫𐎹 𐏐 𐎲𐎼𐎮𐎡𐎹 𐏐 𐎠𐎺𐎩𐎫 𐏐 𐎱𐎿𐎠𐎺 𐏐 𐎣𐎲𐎢𐎪𐎡𐎹 𐏐 𐎸𐎢𐎭𐎼𐎠𐎹𐎶
: n-i-y: a-z-d-a: a-b-v: t-y: b-r-di-i-y: a-v-j-t: p-s-a-v: k-b-u-ji-i-y: mu-u-d-r-a-y-m
: naiy: azdā: abava: tya: Bardiya: avajata: pasāva: Kabūjiya: Mudrāyam
naiy az(n)dā ندانستن، نفهمیدن، در اردلانی (نی ازانی) nay azania
عیلامی یا خوزی turna و dona به معنی دانستن، دانا
avaمی‌شود، اردلانی، بوآ، اوی، ابی،abi,beva
ava+ja(n)ta، کشتن، در اردلانی جنین، انجن، اجن، اجنی به معنی کشتن و بریدن و زخمی‌کردنajene
همچنین از واژه akuženبه معنی کشتن استفاده می‌شود
pas+āva پس از آن، پاشان pashan
Bardiya بردیا، مصرMudrāyam,کمبوجیهKabūjiya
ašiyava yaθā Kabūjiya Mudrāyam ašiyava pasāva kāra arika abava
ašiy+ava می‌رود اردلانی اچیتوا، اچی achitava
yaθā وقتی که، هنگامی، , کاتی kati (دگرگونی yبه kوθبهt) در کرمانجیgava (دگرگونی y به g و θ به v)
Kabūjiyaکمبوجیه، مصر Mudrāyam
n)a+rika)نافرمان نامنظم، اردلانی ناریک، نامیزان
ab+ava می‌شود، اردلانی، ابی ابن، بوآ، beva,abi,aben
Line: 44 𐏐 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠𐏃 𐏐 [𐎼]𐎥𐎶 𐏐 [𐎺]𐎼𐎮𐎡𐎹𐎡𐎹 𐏐 𐎹𐎰𐎠 𐏐 𐎡𐎶 𐏐 𐏃𐏁𐎡𐎹𐎶 𐏐 𐎴𐎡𐎹 𐏐 𐎯𐎢𐎽𐎢/𐎧𐎫𐎶
: a-u-r-m-z-d-a-h : [r]-g-m : [v]-r-di-i-y-i-y: y-ϑ-a : i-m : h-š-i-y-m : n-i-y : du-u-ru-u-/x-t-m
: Auramazdāha: ragam: vardaiyaiy: yaϑā: ima: hašiyam : naiy: duruxtam
Aura+maz(n)dāha اهورا، هور، خور به معنی خدا و مزدا به معنی بزرگ،
ragam سرعت عجله، در اردلانی، راکه راکان،rakan,raka
vartaiyaiy چرخش برگشتن، اردلانی، گرایه،garaiy) ورگریای، گریایvargaryai
yaθā وقتی که، kata کات، در کرمانجی گاوا gava
ima این اردلانی ama,ema
hašiyam naiy، درست خوب hašiya در اردلانی xasiya خاسیه، تبدیل و دگرگونی hبهxو تبدیلš به s به سورانی (چاک،chak)، زبان تاتی (چوک chok)
naiy نهhašiyam naiy درست نیست، خوب نیست
duruxtam دروغ گفتن اردلانی درو وتن druvten
agarbāyatā pasāva Kabūjiya uvāmaršiyuš amariyatā
agar+bāyatā گرفتن در اردلانی ایگریت،aegrit
pas+āvaپس از آن، پاشان pašan
Kabūjiya کمبوجیه
uv+āmaršiy+uš مردن به دست خودش، امری ameri مردن، خویشuš
amariyatāمی‌میرد، در اردلانی امریت amrit
dauštā biyā utātaiy taumā vasiy biyā utā dargam jīvā
dauštā دوست اردلانی دوسا، دوست dusa
biyā باشد اردلانی بیت، بی bit
utā+taiy شما ضمیر دوم شخص اردلانی ایوا
taumā تخم نژاد اردلانی توم توو tum
vasiy همه، در اردلانی گشت،gišt گشتی،gištiy، در هورامی vis ویس، به سورانیhamu همو، gištiy از دگرگونیs به šو v به g
ویس –ویس پا: در پارسی باستان به معنی «همه» است. در اردلانی «gişt» به معنی «همه» است. v «و» در پارسی باستان و پهلوی ساسانی بسیاری از واژه‌ها تبدیل به g «گ» شده‌است؛ مثلاً «وراز» در اوستا و پهلوی تبدیل به گراز شده‌است یا «ویشتاسپ» تبدیل به «گشتاسپ» شده‌است. در گویش‌های شمال غربی مانند زازاکی تاتی و هورامی حرف (و) تغییری آوایی صورت نمی‌گیرد
utā (و) حروف ربط، اردلانی و (ua , (u
dargam دراز اردلانی دریژه deriža
jīvā زندگی اردلانی ژیوا، ژین živ, žina
Line: 22 𐏐 𐎠𐎲𐎼𐎶 (𐏐) 𐏃𐎹 𐏐𐎠𐎼𐎡𐎣 𐏐 𐎠𐏃 𐏐 𐎠𐎺𐎶 𐏐 𐎢𐎳𐎼𐎿𐎫𐎶 𐏐 𐎠𐎱𐎼𐎿𐎶 𐏐 𐎺𐏁𐎴[𐎠] 𐏐 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠/𐏃
: a-b-r-m (:) h-y : a-r-i-k : a-h : a-v-m : u-f-r-s-t-m : a-p-r-s-m : v-š-n-[a] : a-u-r-m-z-d-a-/h
: abaram: hya: arika: āha: avam: ufrastam: aparsam: vašnā: Auramazdāha
abaram دادن، پاداش دادن اردلانی ابه، برو، aba, baru
n)arika)نافرمان، بی وفا اردلانی ناریک، نامیزان narik
ava+m آن، اردلانی، اوا ava
ufrastam: aparsamپرس و جو و مجازات، اردلانی اوفرشیان اپرسیا ufraišyan apersia
vašnā رضایت، وش در گویش اردلانی (بش) معادل واژه بختbaxt در اوستا و کرمانجی، وشنا اهورا مزدا به اردلانی (بش خوا) اشاره به قضا و قدر، بش bash در گویش اردلانی به معنای قسمت و سهم نیز می‌باشد. (بش خورا، بش خوا، قوروان بشت بم)
فره ایزدی و مسئله اختیاربا توجه به اعتقاد به فرّه کیانی (فره شاهی) که پادشاهی را برای برخی از افراد به ارمغان می‌آورد، مسئله اختیار و قضا و قدر الهی بررسی شدنی است. در کتیبه‌های پارسی باستان، پنجاه واژه وشنا(vašna) در معنای» اراده «به کار رفته‌است و در همه آنها به اراده اهورامزدا اشاره می‌شود. داریوش شاه چندین بار تأ کید می کندکه به اراده اهورامزدا، شاه است و هرچه می‌کند به لطف اوست، اما جکسون (Jackson)این مسئله را نشان دهنده باور سخت پارسیان به وابستگی شدید آنان به اراده می‌داند. نشانی از تقدیر وزروان باوری (اندیشه یا آیینی دربردارنده اعتقاد به جبر)
جایگاه اختیار و جبر (زروان باوری) در نگرش ایرانیان باستان صورت مفعولی بخت(baxta)در اوستا، در معنای بی‌اراده به کار می‌رود که از(bhag)آریایی؛ یعنی اختصاص دادن و مختص بودن (هندی باستان :bhajati» تقسیم کردن «،bhakta» قسمت کردن آمده و در قالب نامی خنثیبه معنا ی سرنوشت تخصیص دادهشده یا تقدیر حکم شده به کار رفته‌است.
۲اهورامزداAura+maz(n)dāha اهورا مزدا (خدا)
Line: 10 𐏐 𐎧𐏁𐎠𐎹𐎰𐎡𐎹𐎠 𐏐 𐎠𐏃 𐏐 𐎠𐎭𐎶 𐏐 𐎴𐎺𐎶 𐏐 𐏒𐏒𐏒𐏒𐏑 𐏐 𐎯𐎢𐎻𐎡𐎫𐎠𐎱𐎼𐎴𐎶 [𐏐 𐎺𐎹𐎶 𐏐] 𐎧𐏁𐎠𐎹𐎰𐎡/𐎹𐎠
: x-š-a-y-ϑ-i-y-a : a-h : a-d-m : n-v-m : 2-2-2-2-1 : du-u-vi-i-t-a-p-r-n-m [: v-y-m :] x-š-a-y-ϑ-i-/y-a
: xšāyaϑiyā: āha: adam: navama: 9 :duvitāparanam: vayam: xšāyaϑiyā
xšāya+ϑiyā شاه، اردلانی شا
adam ضمیر من، کردی مرکزی (ام، امن، من am) پهلوی اشکانی az، کرمانجی ez، اوستا azem
nava+ma نهم، در اردلانی، نوا، نو noa
duvi(n)tā+paranam دربارهٔ معنی این واژه دو نظر متفاوت وجود دارد که البته نظر دوم درست به نظر می‌رسد.
۱- به معنی دو تا بال، در pariyana به معنی بال،duvi(n)tā به اردلانی دوانهduvana(دو تا)
2-duvitāparanam به معنی (از اول) در اردلانی دوا و برن به معنی اول تا آخر، paranam برن، به معنی اول جلو duvitā دوایت، دوا به معنی عقب، پشت سر، دنبال، آخردر زبانهای شمال غربی مانند هورامی، لکی، تاتی به صورت دما، دوما، در فارسی نو دنبال (دمبال)
vayamشدن رسیدن، اردلانی، بم بیوم، گین bevem,gayen,bem
جدول شماره ۱: مقایسه لغوی گویش اردلانی با زبان هخامنشی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسی هخامنشی |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| ϑātiy |  | وتی، گوتی | Vetiya,gutiya | می‌گوید |
| didā |  | دیا | dia | دید |
| dahy+āuš |  | زوی، سرزوی | Zavi | سرزمین، کشور |
| frā+bara |  | فرا به، فرابرو | frabaru | دادن، بردن |
| avaina |  | اوینی | aveni | می‌بیند |
| azdā |  | ازانی | azani | دانستن |
| akun+avam |  | اکن | akan | انجام می‌دهند |
| gastā |  | گز، گس | gez | شر، آسیب، حیله |
| viyakanam |  | بی خن اکنن اخن | bixan axan akanen | از بین بردن، سرنگون کردن |
| aniyašca |  | هینا، هینش | hina hinesh | دیگر، دیگری |
| nīšādayam |  | دانشین | danishin | نشستن |
| ajanam |  | اجن، جنین | ajnen | بریدن کشتن، زدن |
| nīštāya |  | نیشتیا | nishteya | نشسته |
| θardam |  | سردم | sardam | به معنی سال، در کردی به معنی زمان |
| hauv |  | او | au | او |
| kaufa |  | کیف | kifa | کوه |
جدول شماره ۲: مقایسه لغوی گویش اردلانی با زبان هخامنشی
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| واژه پارسی هخامنشی |  | در اردلانی | آوانویسی | فارسی |
| skauθ+iš |  | شکت | šakat | ضعیف، خسته |
| šiyā+ta |  | شایی | šaiy | شادی |
| avaθā |  | اوسا | avsa | پس، به این ترتیب، آنگاه |
| θuvām |  | ایوا | ewa | شما، ضمیر |
| adam |  | ام، امن، من | am | من، ضمیر |
| xšnāsāhy |  | شناس اشناسی | šnase | شناس، شناخت |
| kāsaka |  | کوچک | Kochek | سنگ |
| kapautaka |  | کئو، کئوگ | Kau | کبود، آبی |
| hašiya |  | خاسه | Xasa | درست، راستی |
| hainā |  | قینه، کینه | qina,kina | دشمنی |
| hạzānam |  | زووان | zuvan | زبان |
| ima |  | امه | ama | این |
| tigrā |  | تیژ | Tez | تیز |
| aθanga |  | سنگ | saŋ | سنگ |
| hamarana |  | امرنی | aemarni | جنگ، نبرد کشتن |
| pariyana |  | پیری، دمو پیری | Periy | رفتار، احترام |