فرانتس کنراد فن هتسندورف
کارنامه و استراتژی

میراث کنراد به عنوان یک فرمانده هنوز جای بحث دارد، تاریخ نگاران پیشین وی را یک نابغه نظامی دانسته در حالیکه تاریخ نگاران متأخر وی را یک تماماً شکست خورده معرفی می‌کنند. یکی از تاریخ نگاران وی را «احتمالاً بهترین استراتژیست جنگ جهانی» توصیف کرده‌است. در جنبه‌های نظامی، کنراد بر اهمیت حمله، پیاده‌نظام آموزش دیده و حملات استراتژیکی و تاکتیکی تأکید داشت. اما تاریخ‌نگار نظامی گونتر روتنبرگ استدلال کرده که طرح‌های پر زرق و برق و غیرواقعگرای وی، واقعیات جغرافیایی و آب و هوایی را ندیده گرفته و مکرراً قدرت دشمن و سودمندی آتش سریع توپخانه را دست کم می‌گرفت. کنراد همچنین هرگونه دست داشتن در آغاز جنگ یا مسئولیت شکست اتریش-مجارستان را منکر شده و چنین دلیل میاورد که «تنها یک کارشناس نظامی بوده که صدایی در تصمیم‌گیری‌های کلیدی حکومت نداشته‌است.»
اما از دیدگاه تحسین کنندگانش، وی یک نابغه نظامی بود. ژنرال و نظریه‌پرداز نظامی، بوریس شاپوشنیکف، در کتاب خود Mozg Armii(به فارسی:مغز متفکر ارتش)منتشره در ۱۹۲۷، وی را الگویی برای یک رئیس ستاد نمونه دانسته‌است. تاریخ‌نگار نظامی سیریل فالس در کتاب جنگ بزرگ، منتشره در ۱۹۵۹ بحث کرده که کنراد احتمالاً بهترین استراتژیست جنگ که طرح‌های درخشانی داشت بوده‌است. استدلال این تاریخ‌نگار این بود که ژنرال‌های آلمانی اکثر طرح‌های جنگی تهاجمی موفقشان در جبهه شرق را بر پایه طرح‌های کنراد پی ریزی کرده بودند. ژنرال آلمانی پاول فون هیندنبورگ، کنراد را به عنوان مردی سرشار از قابلیت‌های فوق‌العاده و ژنرالی شجاع که تنها بر اثر ضعف ارتش خودش بازداشته می‌شد، توصیف نموده‌است.
منتقدین اما ادعا می‌کنند که اشتباهات وی اولین سال جنگ را به فاجعه کشانده و توان ارتش چند ملیتی اتریش_مجارستان را فلج نمود. برای مثال در ۱۹۱۴ در جبهه صربستان به فرماندهی ژنرال اسکار پوتیورِک، ارتش صرب‌ها به رغم برتری عددی عظیم ارتش اتریش_مجارها ثابت کرد که خیلی بیش از آنچه کنراد توقع داشت، نیرومند است. پس از شکست ناپذیری در تمامی نبردهای تهاجمی به صربستان، اسکار پوتیورک و نیروهایش سرانجام در پایان ۱۹۱۴ در مقیاسی عظیم مجبور به عقب‌نشینی از صربستان شدند. همچنین اولین تهاجم اتریش_مجارستان در برابر روس‌ها یعنی نبردهای گالیسیا و محاصره فاجعه آمیز پره میشل(Przemyśl)، نه به خاطر موفقیتشان بلکه به خاطر بی تأثیر بودن و تلفات عظیم انسانی که تحمیل نمودند، جلب توجه می‌کردند. کنراد کاملاً مسئول این تلفات بود چرا که وی نیروهایی بیش از اندازه به صربستان و نیروهایی بازهم بیشتر برای توقف پیشروی روسیه گسیل داشته بود. کنراد متحدین ژرمنی خود را که در نبرد غرور آمیز تاننبرگ، روس‌ها را از پروس شرقی بیرون رانده بودند، به خاطر عدم کفایت حمایت‌های نظامی شان سرزنش می‌کرد. بزرگ‌ترین شکست مفتضحانه در تابستان ۱۹۱۶ رقم خورد، زمانی که تهاجم بروسیلوف (به فرماندهی آلکسیس بروسیلوف روسی. م) به عنوان یکی از مرگبارترین نبردها در تاریخ نظامی با وارد نمودن تلفات ۶۰۰٬۰۰۰ نفری به اتریش_مجارها چنان ضربه ای به ارتش امپراطوری زد که دیگر نمی‌توانستند بدون کمک آلمان هیچگونه حمله ای به راه اندازند. این فاجعه بیشتر ناشی از اعتماد بیش از حد اتریشیان به خود بود چراکه کنراد نیروهای تقویتی را به جبهه ایتالیا فرستاده و تهدید روس‌ها را دست کم گرفته بود. بیشتر پیروزی‌های اتریش در جبهه شرق تنها به لطف همکاری با سرفرماندهی عالی ارتش آلمان که روز به روز به کمکش وابسته می‌شد، امکان‌پذیر بودند. پس از شکستهای کنراد در اولین سال جنگ، وی به‌طور فزایده ای توسط متحدین ژرمن کنار گذاشته و نادیده گرفته شد.
کنراد یک معتقد به داروینیسم اجتماعی بود که زندگی را تلاشی بی پایان برای بقا می‌دانست که در آن حمله تنها صورتِ مؤثر دفاع است. فرایند قدرت‌گیری نخبگان مجار در امپراطوری اتریش_مجارستان وی را نگران می‌کرد، و اعتقاد داشت که این فرایند چیزی را که وی «امپراطوری ژرمنی_اتریشی» می‌نامید، تضعیف می‌کند. او همچنین نسبت به آرزوها و جاه طلبی‌های ایتالیائیان در بالکان نگران بود و بزرگ‌ترین خواسته اش، به راه انداختن جنگی پیشدستانه در برابر پادشاهی کوچک صربستان برای خنثی کردن تهدید پان اسلاویسم صربی و همزمان با آن، تغییر توازن سیاسی در امپراتوری به ضرر مجارها، با وارد کردن اسلاوهای بیشتری در یوگسلاوی سوم تحت کنترل اتریشیان بدون توجه به حق تعیین سرنوشت بود. با توجه به گفته‌های هیو استراکان، «کنراد فون هوتسندورف جنگ پیشگیرانه علیه صربستان را برای اولین بار در ۱۹۰۶ و سپس در ۱۹۰۹_۱۹۰۸، در ۱۹۱۳_۱۹۱۲، در اکتبر ۱۹۱۳ و مه ۱۹۱۴ و نیز از یکم ژانویه ۱۹۱۳ تا یکم ژانویه ۱۹۱۴ بیست و پنج بار جنگ با صربستان را پیشنهاد کرده بود.»
ژنرال هتسندورف در سال ۱۹۰۶
در دفتر کارش سال ۱۹۱۴