stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
قوچ‌احمد

village در 23x15px|border |alt=|link= ایران
| قوچ‌احمد قوچ احمد | قوچ‌احمد قوچ احمد |
| --- | --- |
village: village
قوچ‌احمد: قوچ‌احمد
مختصات: ۳۶°۵۶′۴۸″ شمالی ۴۷°۰۲′۴۵″ شرقی﻿ / ﻿۳۶٫۹۴۶۶۷°شمالی ۴۷٫۰۴۵۸۳°شرقی﻿ / 36.94667; 47.04583: مختصات: ۳۶°۵۶′۴۸″ شمالی ۴۷°۰۲′۴۵″ شرقی﻿ / ﻿۳۶٫۹۴۶۶۷°شمالی ۴۷٫۰۴۵۸۳°شرقی﻿ / 36.94667; 47.04583
استان‌های ایران: استان آذربایجان شرقی
شهرستان‌های ایران: شهرستان چاراویماق
بخش (تقسیمات کشوری): بخش شادیان
تقسیمات کشوری در ایران: دهستان چاراویماق جنوب شرقی
جمعیت (2006): جمعیت (2006)
 • کل: ۱۸۳
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۳:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۴:۳۰ (ساعت رسمی ایران)
قوچ‌احمد یکی از روستاهای استان آذربایجان شرقی است که در دهستان چاراویماق جنوب شرقی بخش شادیان شهرستان چاراویماق واقع شده‌است.این روستا ۱۸۳ نفر جمعیت دارد.
بلفانتین نیبورز، میزوری

مکان در 23x15px|border |alt=|link= میزوری, 23x15px|border |alt=|link= ایالات متحده آمریکا
| Bellefontaine Neighbors, Missouri | Bellefontaine Neighbors, Missouri |
| --- | --- |
شهر: شهر
Location of Bellefontaine Neighbors, Missouri: Location of Bellefontaine Neighbors, Missouri
مختصات: ۳۸°۴۴′۵۴″ شمالی ۹۰°۱۳′۴۱″ غربی﻿ / ﻿۳۸٫۷۴۸۳۳°شمالی ۹۰٫۲۲۸۰۶°غربی﻿ / 38.74833; -90.22806: مختصات: ۳۸°۴۴′۵۴″ شمالی ۹۰°۱۳′۴۱″ غربی﻿ / ﻿۳۸٫۷۴۸۳۳°شمالی ۹۰٫۲۲۸۰۶°غربی﻿ / 38.74833; -90.22806
ایالت:  میزوری
شهرستان: سنت لوئیس
مساحت: مساحت
 • کل: ۴٫۳۲ مایل مربع (۱۱٫۱۹ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۴٫۳۲ مایل مربع (۱۱٫۱۹ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۴۵۹ فوت (۱۴۰ متر)
جمعیت (۲۰۱۰): جمعیت (۲۰۱۰)
 • کل: ۱۰۸۶۰
 • برآورد (2012): ۱۰۸۲۸
 • تراکم: ۲۵۱۳٫۹/مایل مربع (۹۷۰٫۶/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (CST)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
FIPS code: ۲۹-۰۴۲۲۲
GNIS feature ID: ۰۷۵۵۷۴۸
وبگاه: http://www.cityofbn.com
بلفانتین نیبورز (به انگلیسی: Bellefontaine Neighbors) شهری در شهرستان سنت لوئیس ایالت میزوری است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی ۱۰٫۸۶ نفر بوده است.
توریاک

مکان در 23x15px|border |alt=|link= اسلوونی
| توریاک Turjak | توریاک Turjak |
| --- | --- |
توریاکLocation in Slovenia: توریاکLocation in Slovenia
مختصات: ۴۵°۵۲′۴۰٫۹۶″ شمالی ۱۴°۳۶′۳۵٫۲۱″ شرقی﻿ / ﻿۴۵٫۸۷۸۰۴۴۴°شمالی ۱۴٫۶۰۹۷۸۰۶°شرقی﻿ / 45.8780444; 14.6097806: مختصات: ۴۵°۵۲′۴۰٫۹۶″ شمالی ۱۴°۳۶′۳۵٫۲۱″ شرقی﻿ / ﻿۴۵٫۸۷۸۰۴۴۴°شمالی ۱۴٫۶۰۹۷۸۰۶°شرقی﻿ / 45.8780444; 14.6097806
منطقه تاریخی: کارنیولای سفلی
منطقه آماری: اسلوونی مرکزی
شهرداری: ولیکه لاشچه
مساحت: مساحت
 • کل: ۲٫۳ کیلومتر مربع (۰٫۹ مایل مربع)
ارتفاع: ۵۱۹٫۵ متر (۱۷۰۴٫۴ فوت)
جمعیت (2002): جمعیت (2002)
 • کل: ۱۸۷
توریاک (اسلوونیایی: Turjak) یک منطقهٔ مسکونی در اسلوونی است که در Lower Carniola واقع شده‌است.
خصوصیات

توریاک ۲٫۳ کیلومترمربع مساحت و ۱۸۷ نفر جمعیت دارد و ۵۱۹٫۵ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
برت هال

| برت هال | برت هال | برت هال | برت هال |
| --- | --- | --- | --- |
 تالار افتخارات هاکی، ۲۰۰۹:  تالار افتخارات هاکی، ۲۰۰۹
 :  
زادهٔ:  ۹ اوت ۱۹۶۴ ‏(۶۰ سال) بلویل، انتاریو
قد:  ۵ فوت ۱۱ اینچ (۱۸۰ سانتیمتر)
وزن:  ۲۰۰ پوند (۹۱ کیلوگرم؛ ۱۴ سنگ ۴ پوند)
پست:  Right wing
ضربه:  Right
بازی برای:  کلگری فلیمس St. Louis Blues Dallas Stars Detroit Red Wings فینیکس کایوتیس
تیم ملی:   ایالات متحده آمریکا
منتخب ان‌اچ‌ال:  117th overall، ۱۹۸۴ کلگری فلیمس
سوابق بازی:  ۱۹۸۶–۲۰۰۵
برت هال (انگلیسی: Brett Hull؛ زادهٔ ۹ اوت ۱۹۶۴) بازیکن هاکی روی یخ اهل کانادا است.
وی همچنین برندهٔ جوایزی همچون جام استنلی و تالار افتخارات هاکی شده‌است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به کلگری فلیمس و فینیکس کایوتیس اشاره کرد.
مؤسسه باستان‌شناسی آلمان

| 0 | 1 |
| --- | --- |
لوگو مؤسسه باستان‌شناسی آلمان: لوگو مؤسسه باستان‌شناسی آلمان
بنیان‌گذار(ها): ادوارد گرهارد
بنیان‌گذاری‌شده: ۱۸۳۲؛ ۱۹۳ سال پیش (۱۸۳۲-خطا: زمان نامعتبر}})
مدیر: فردریک فلس
بودجه: ۳۸ میلیون یورو
مکان: برلین، آلمان
انستیتوی باستان‌شناسی آلمان (آلمانی: Deutsches Archäologisches Institut مخفف DAI) یک مؤسسه تحقیقاتی در زمینه باستان‌شناسی (و سایر زمینه‌های مرتبط) است. DAI یک «آژانس فدرال» تحت وزارت خارجه فدرال آلمان است.
تاریخ

ادوارد گرهارد این مؤسسه را تأسیس کرد. پس از عزیمت وی از رم در سال ۱۸۳۲، دفتر مرکزی مؤسسه باستان‌شناسی آلمان، همان‌طور که در آن زمان نامگذاری شد، در برلین ایجاد شد. مؤسسه پیشینی آن توسط اتو مگنوس فون استاکلبرگ، تئودور پانوفکا و آگوست کستنر در سال ۱۸۲۹ در آنجا تأسیس شد.
هانس-یواخیم گرکه از مارس ۲۰۰۸ تا آوریل ۲۰۱۱ رئیس انستیتو بود و فردریک فلس جانشین وی شد. در سال ۱۹۲۰، ارنست هرتسفیلد به عنوان اولین پروفسور باستان‌شناسی شرق (یا همان مستشرق) وارد مؤسسه در برلین شد.
فعالیت در ایران

اولین تلاش‌ها برای ایجاد دفتر در تهران به زمان کاوش‌ها در سال‌های ۱۹۳۰ در تخت جمشید برمی‌گردد. البته در سال ۱۹۶۱ اولین دفتر در جنوب تهران تأسیس و فعالیت به‌طور رسمی شروع شد. از ۵۵ سال پیش که دفتری در تهران ایجاد شد، این فعالیت، شکل مشخص‌تر و مدون‌تری به خود گرفت که تا همین امروز هم ادامه دارد. دفتر این مؤسسه، در همسایگی باغ سفارت آلمان در محله الهیه تهران واقع است. جایی که با ۱۲ هزار جلد کتاب، محل استفاده رایگان محققان و مصنفان ایرانی است. این کتابخانه، هسته اصلی اداره قدیم باستان‌شناسی در تهران بوده که ابتدا به صورت رسمی در سال ۱۹۶۱ تأسیس و سپس در سال ۱۹۹۶ به شعبه اداره اروپا - آسیایی مؤسسه باستان‌شناسی آلمان (DAI) تبدیل شد
دفتر تهران زیر مجموعه دپارتمان EURASIA است که حوزه فعالیت آن از رومانی و بلغارستان شروع و تا پکن ادامه پیدا می‌کند.
ارنست هرتسفلد (Ernst Emil Herzfeld) اولین پروفسور باستان‌شناسی شرق در آلمان بود و همچنین اولین محقق و باستان‌شناس رسمی آلمان در ایران که طی قراردادهایی با دولت ایران، کاوش‌های باستان‌شناسی را در سال‌های ۱۹۳۰ در تخت جمشید و پاسارگاد شروع کرد. با ورود ایشان باستان‌شناس دیگری همچون فردریش کرفتر (Friedrich Krefter) که معمار نیز بود و اولین ماکت مینیاتوری تخت جمشید را ساخت هم به مرور به ایران آمد.
در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، عکاسی‌های نظام‌مندی از بیستون، تخت جمشید، بسطام و تخت سلیمان انجام شد که در حال حاضر در برلین نگهداری می‌شود. از فعالیت‌های باستان‌شناسی این مؤسسه در ایران می‌توان از کاوش و مرمت در تخت سلیمان نام برد. همچنین بسطام که مورد علاقه وافر پروفسور ولفرام کلایس بود و با همراهی دیتریش هوف در اوایل سال ۱۹۷۰ به کار پرداخت. همچنین از فعالیت‌های هوف در فیروز آباد نیز نمی‌توان گذشت.
امکانات و دفاتر

دفتر DAI در حال حاضر در شهرهایی از جمله مادرید، رم، استانبول، آتن، قاهره، دمشق، بغداد، تهران، بلغارستان، رومانی، اسپانیا و صنعا دفاتر خود را داشته یا دارد.
کمیسیون رومانو-ژرمنی (DAI) شامل بزرگترین کتابخانه جهان باستان‌شناسی پیش از تاریخ است و در فرانکفورت واقع شده‌است. کمیسیون آن برای تاریخ باستان کلاسیک در مونیخ و کمیسیون باستان‌شناسی فرهنگ‌های غیر اروپایی آن در بن قرار دارد.[نیازمند منبع]
اعضای قابل توجه

کلاوس اشمیت، باستان‌شناس و پیش مورخ آلمانی که از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۴ حفاری‌های Göbekli Tepe را رهبری می‌کرد
استر بانفی، پیش تاریخ و باستان‌شناس مجارستانی
یوهن چرننکو، باستان‌شناس اوکراینی
الیزابت اتلینگر، باستان‌شناس سوئیسی در استان‌های روم
دی.ای.ال هاینس، دانشمند کلاسیک انگلیسی، باستان‌شناس و متصدی موزه
نیکولاس کالتساس، باستان‌شناس کلاسیک یونانی
یورگن اولدنشتاین، باستان‌شناس آلمانی در استان‌های روم
امانوئیل کورس، معمار و باستان‌شناس مرمت یونانی
امبر بیلایر

Community در Saint George, 23x15px|border |alt=|link= گرنادا
| Amber Belair | Amber Belair |
| --- | --- |
Community: Community
Amber BelairLocation within Grenada: Amber BelairLocation within Grenada
مختصات: ۱۲°۰۰′۱۴″ شمالی ۶۱°۴۵′۴۳″ غربی﻿ / ﻿۱۲٫۰۰۳۸۹°شمالی ۶۱٫۷۶۱۹۴°غربی﻿ / 12.00389; -61.76194: مختصات: ۱۲°۰۰′۱۴″ شمالی ۶۱°۴۵′۴۳″ غربی﻿ / ﻿۱۲٫۰۰۳۸۹°شمالی ۶۱٫۷۶۱۹۴°غربی﻿ / 12.00389; -61.76194
Parish: Saint George
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی ۴:۰۰-
امبر بیلایر (به لاتین: Amber Belair) یک منطقهٔ مسکونی در گرنادا است که در Saint George Parish, Grenada واقع شده‌است.
زبان‌های ترکی

| تُرکی | تُرکی |
| --- | --- |
پراکنش:: مناطق با جمعیت عمده شامل آسیای صغیر، آسیای میانه، بخش‌های شرقی قفقاز جنوبی، شمال غربی چین و دو منطقه تاتارستان و باشقیرستان در ناحیه فدرالی ولگای روسیه و مناطق با جمعیت اقلیت شامل بخش‌های کوچکی از بالکان، مناطق کوچکی از اروپای شرقی، بخش‌های کوچکی از غرب آسیا به خصوص نواحی هم‌مرز با ترکیه و مناطقی در خراسان و بخش‌های کوچکی از سیبری به صورت پراکنده
تبار:: تُرکی
نیا:: نیاترکی
زیرگروه‌ها::  جنوب غربی (زبان‌های اغوز) شمال غربی (زبان‌های قپچاق) جنوب شرقی (زبان‌های قارلقی) شمال شرقی (زبان‌های ترکی سیبری) زبان چوواشی زبان خلجی              
ایزو ۵–۶۳۹: trk
گستردگی زبان‌های ترکی در نقشه جهان: گستردگی زبان‌های ترکی در نقشه جهان
گستره زبان‌های ترکی
گستره زبان‌های ترکی
زبان‌های تُرکی (به انگلیسی: Turkic Languages) یک خانوادهٔ زبانی شامل ۳۵ زبان می‌باشد. این خانوادهٔ زبانی به‌عنوان بخشی از خانوادهٔ پیشنهادی زبان‌های آلتایی در نظر گرفته شده بود ولی امروزه این فرضیه و طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های آلتایی که شامل زبان‌های ترکی، مغولی و تونگوزی بود به‌طور گسترده رد شده‌است، همچنان که طبقه‌بندی پیشنهادی زبان‌های اورال آلتایی نیز منسوخ شده‌است. از میان ۳۵ زبان ترکی، ۶ زبان (شامل زبان‌های ترکی استانبولی، ازبکی،ترکی خراسانی ،ترکی آذربایجانی، قزاقی و اویغوری که مجموعاً حدود ۱۷۰ میلیون گویشور دارند) بیش از ۱۱ میلیون گویشور و ۱۰ زبان بیش از ۱ میلیون گویشور دارند. ۲۵ زبان دیگر همگی کمتر از یک میلیون نفر گویشور دارند و بیشتر آن‌ها در معرض انقراض قرار دارند.
.
این زبان‌ها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخش‌هایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده می‌شوند. ترکی زبان مادری حدود ۱۷۰ میلیون تن است و با برشمردن گویشوران زبان دوم شمار گویشوران آن نزدیک به ۲۰۰ میلیون تن برآورد شده‌است. از این میان، گویشوران زبان ترکی استانبولی نزدیک به ۴۰ درصد همهٔ ترک‌زبانان جهان را در بر می‌گیرند.
شاخهٔ زبان‌های اوغوز که بیشترین جمعیت ترک‌زبانان را تشکیل می‌دهد به‌صورت دوطرفه در میان زبان‌های ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی خراسانی، قشقایی، افشاری، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوزی و گاگائوزی بالکان دارای اشتراکاتی بوده و تا حدی برای هم قابل‌فهم می‌باشند. کاربرد زبان‌های ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجه‌ها و گروه‌های قومی تنها با منطقهٔ قفقاز قابل مقایسه‌است و تعداد گویشوران این گروه‌های زبانی از چندین هزار نفر همچون خلجی تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.
میان ترکی و مغولی ارتباط‌هایی دیده می‌شود. در منابع ترکی و مغولیِ اولیه، جز واژگان بین فرهنگی اثری دیده نمی‌شود، ولی در مغولی میانه، لغات معادل وجود دارد. شباهت‌های بسیار میان ترکی و مغولی، نتیجهٔ ارتباط آن‌ها در میانهٔ سدهٔ اول پیش از میلاد است.
دسته‌بندی کلی

در کل شش گروه کلی زبان‌های ترکی وجود دارد که ۳۵ زبان ترکی در این ۶ دسته قرار می‌گیرد:
| ردیف | شاخه | تعداد زبان | وضعیت | گویشوران بومی | سیستم نوشتاری اصلی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | زبان‌های اوغوز | ۸ | عادی | ۱۰۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
| ۲ | زبان‌های قارلقی | ۴ | عادی | ۳۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
| ۳ | زبان‌های قبچاقی | ۱۲ | عادی | ۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
| ۴ | زبان‌های ترکی سیبری | ۹ | در خطر انقراض | ۸۰۰٬۰۰۰ نفر | سیریلیک |
| ۵ | زبان‌های اوغور | ۱ | در خطر انقراض | ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر | سیریلیک |
| ۶ | زبان ارغو | ۱ | در خطر انقراض | ۲۰٬۰۰۰ نفر | فارسی |
| جمع کل | زبان‌های ترکی | ۳۵ | عادی | ۱۷۹٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
دستور زبان

این گروه زبان‌ها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار می‌گیرند و واژه را می‌سازند، به‌طوری‌که با جدا کردن پیوندها، تکواژها به‌راحتی قابل شناسایی است. همچنین یکی از مشخصات زبان‌های ترکی هماهنگی آواها است.
گروه‌ها

در طی مهاجرت‌های بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبان‌های مختلف به خصوص زبان‌های ایرانی، عربی و مغولی تأثیراتی گرفته‌است که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبان‌ها شده‌است و از لحاظ گروه‌بندی دشواری‌هایی ایجاد نموده‌است. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دسته‌بندی این زبان‌ها پدید آمده‌است. یکی از رایج‌ترین دسته‌بندی‌های انجام گرفته، زبان‌های ترکی را به شش خانواده تقسیم می‌کند که عبارتند از:
خانوادهٔ چوواش (اوغور یا بلغار)
خانوادهٔ شمال غربی (قپچاق)
خانوادهٔ جنوب غربی (اوغوز)
خانوادهٔ جنوب شرقی (قارلق)
خانوادهٔ شمال شرقی (سیبری)
خانوادهٔ خلجی (آرغو)
تقسیم‌بندی جدول زیر توسط لارس جانسون در سال ۱۹۹۸ انجام شده‌است:
الفبا

برای نگارش زبان‌های مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای عربی و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک به کار گرفته شده‌است ولی هم‌اکنون اکثر زبان‌های ترکی از الفبای لاتین استفاده می‌کنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| الفبای اُرخون نوشته شده بر روی سنگ که هم‌اکنون درشهر قیزیل جمهوری آلتایی روسیه نگهداری می‌شود. | نامه ارغون‌خان پادشاه ایلخانی به فیلیپ چهارم پادشاه فرانسه در قرن ۱۳ میلادی به خط اویغوری | الفبای مشترک لاتین مورد استفاده در سال‌های ۱۹۲۲ تا ۱۹۴۰ میلادی در جمهوریهای ترک‌زبان شوروی و متن‌هایی به زبان‌های مختلف |
الفبا > الفبای اورخون

الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک، الفبایی بود برگرفته از الفبای سغدی (که خود برگرفته از الفبای آرامی بود) که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده می‌شده‌است. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سال‌های بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد. الفبای اورخون از راست به چپ نوشته می‌شد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته می‌شده‌است که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
الفبا > الفبای اویغور

الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده می‌شد. این خط مانند سایر نوشته‌های کهن بر روی پاپیروس نوشته می‌شده‌است. نوشته‌هایی به این خط بر روی سنگ نبشته‌ها باقی مانده‌است. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته می‌شده‌است.
الفبا > الفبای معاصر

تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبان‌های ترکی با الفبای عربی نگارش می‌شدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی (عربی) با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشن‌فکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاش‌هایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوری‌های ترک‌زبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از عربی به لاتین تغییر دادند[نیازمند منبع]. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبان‌های مختلف ترکی چنین است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  ترکی آذربایجانی: الفبای عربی و الفبای لاتین  ترکی استانبولی: الفبای لاتین  اویغوری: الفبای عربی  ترکمنی: الفبای لاتین  ازبکی: الفبای لاتین  گاگاووز: الفبای لاتین  تاتاری: الفبای سیریلیک الفبای لاتین |  قزاقی: الفبای سیریلیک و الفبای عربی  چوواش: الفبای لاتین  کاراچای بالکار: الفبای سیریلیک  قرقیزی: الفبای سیریلیک  زبان یاکوتی الفبای سیریلیک |  |
الفبا > مقایسه الفبای زبان‌های مختلف ترک تبار

در این جدول الفبی زبان‌های مختلف ترکی نمایش داده شده‌اند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظ‌ها تفاوت چندانی ندارند. در سال‌های اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفته‌است؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای ترک‌زبان جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند.
| فارسی | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | گاگاووز | ترکمنی / تاتاری /قزاقی | اویغوری /ازبکی |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
آ: Aa
| اَ | Əə | Ee | Ä ä | Ä ä | Ä ä | Ä ä | Ee | Ee |
ب: Bb
| ج | Cc | Cc | Cc | Jj | Cc | Cc | Jj | Jj |
| چ | Çç | Çç | Çç | Çç | Çç | Çç | CHch | CHch |
د: Dd
| اِ | Ee | Ee | Ee | Ee | Ee | Ee | É é | Ee |
ف: Ff
گ: Gg
| غ | Ğğ | Ğğ | - | - | Ğğ | Ğğ | Ghgh | G’g’ |
ه-ح: Hh
| ایی | İi | İi | İi | İi | İi-Í í | İi-Ï ï | Ii | Ii |
| ء کوتاه مثل Earth انگلیسی | Iı | Iı | Iı | Yy | Iı | Iı | - | - |
| ژ | Jj | Jj | Jj | Ž ž | Jj | Jj | Jj | - |
ک: Kk
ل: Ll
م: Mm
ن: Nn
| ن غُنه | - | - | - | Ň ň | Ň ň | Ň ň | NGng | - |
اُ: Oo
| اُ نرم مثل تلفظ home | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | O'o' |
پ: Pp
| ق | Qq | - | - | - | Qq | Qq | Qq | Qq |
ر: Rr
س: Ss
| ش | Şş | Şş | Şş | Şş | Şş | Şş | SHsh | SHsh |
ت: Tt
| تس | - | - | Ţ ţ | - | - | - | - | - |
او: Uu
او نرم مثل تلفظ bonjur در فرانسه: Üü
| و | Vv | Vv | Vv | Ww | Vv-Ww | Vv-Ww | Ww | Vv |
| خ | Xx | - | - | - | Xx | Xx | Xx | Xx |
| ی | Yy | Yy | Yy | Ýý | Yy | Yy | Yy | Yy |
ز: Zz
:
فهرست گویشوران بر اساس کشور

کشورهایی که بیش‌ترین گویشور به زبان‌های ترکی را دارند به شرح زیر است:
| شماره | کشور | گویشوران (میلیون) | زبان‌های اصلی |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  ترکیه | ۵۵–۶۵ | زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی |
| ۲ |  ازبکستان | ۲۵–۳۰ | زبان ازبکی - زبان قزاقی |
| ۳ |  ایران | ۱۳–۱۵ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی خراسانی - زبان قشقایی - زبان افشاری |
| ۴ |  قزاقستان | ۱۳–۱۴ | زبان قزاقی - زبان ازبکی |
| ۵ |  چین | ۱۰–۱۲ | زبان اویغوری - زبان قزاقی |
| ۶ |  جمهوری آذربایجان | ۹–۱۰ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی |
| ۷ |  روسیه | ۹–۱۰ | زبان تاتاری - زبان باشقیری - زبان یاقوتی |
| ۸ |  قرقیزستان | ۵٫۵–۶ | زبان قرقیزی - زبان ازبکی |
| ۹ |  ترکمنستان | ۴٫۵–۵ | زبان ترکمنی - زبان ازبکی |
| ۱۰ |  اتحادیه اروپا  | ۴–۵ | زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی |
| ۱۱ |  افغانستان | ۳–۴ | زبان ازبکی - زبان ترکمنی |
| ۱۲ |  عراق | ۱–۲ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی |
| ۱۳ |  تاجیکستان | ۱–۱٫۵ | زبان ازبکی - زبان قرقیزی |
| ۱۴ |  ایالات متحده آمریکا | ۰٫۵–۱ | زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی |
| ۱۵ |  سوریه | ۰٫۵–۱ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی |
| - | سایر جهان | ۰٫۵–۱ | – |
| کل | زبان‌های ترکی | ۱۷۰–۱۸۰ | – |
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی

زبان درخطر به زبانی گفته می‌شود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر به‌طور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آن‌ها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد می‌شود.
از ۳۵ زبان ترکی، ۲۵ زبان در خطر انقراض و نابودی دسته‌بندی شده‌اند:
| شماره | نام | وضعیت | گویشوران | کشور اصلی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | زبان باشقیری | آسیب‌پذیر | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۲ | زبان چوواشی | آسیب‌پذیر | ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۳ | زبان ترکی خراسانی | آسیب‌پذیر | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ |  ایران |
| ۴ | زبان ترکی افشاری | در معرض خطر شدید | ۶۰۰,۰۰۰ |  ایران |
| ۵ | زبان تاتارهای کریمه | به شدت در خطر | ۶۰۰٬۰۰۰ |  اوکراین |
| ۶ | زبان قموقی | آسیب‌پذیر | ۴۵۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۷ | زبان یاقوتی | آسیب‌پذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۸ | زبان کاراچایی-بالکاری | آسیب‌پذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۹ | زبان تووایی | آسیب‌پذیر | ۳۰۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۱۰ | زبان اوروم | قطعاً در خطر | ۲۰۰٬۰۰۰ |  اوکراین |
| ۱۱ | زبان گاگائوزی | بحرانی | ۱۵۰٬۰۰۰ |  مولدووا |
| ۱۲ | زبان تاتارهای سیبری | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۱۳ | زبان نوقایی | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۱۴ | زبان سالاری | آسیب‌پذیر | ۷۰٬۰۰۰ |  چین |
| ۱۵ | زبان آلتای | به شدت در خطر | ۶۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۱۶ | زبان خاکاسی | قطعاً در خطر | ۵۰٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۱۷ | زبان خلجی | آسیب‌پذیر | ۲۰٬۰۰۰ |  ایران |
| ۱۸ | زبان آینو | بحرانی | ۶٬۰۰۰ |  چین |
| ۱۹ | زبان یوغوری غربی | به شدت در خطر | ۵٬۰۰۰ |  چین |
| ۲۰ | زبان شور | به شدت در خطر | ۳٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۲۱ | زبان دولگانی | قطعاً در خطر | ۱٬۰۰۰ |  روسیه |
| ۲۲ | زبان کریمچاقی | بحرانی | ۲۰۰ |  اسرائیل |
| ۲۳ | زبان توفا | بحرانی | ۱۰۰ |  روسیه |
| ۲۴ | زبان کاراییم | بحرانی | ۱۰۰ |  اوکراین |
| ۲۵ | زبان ترکی ایلی | به شدت در خطر | ۱۰۰ |  چین |
| ۲۶ | زبان چولیمی | بحرانی | ۵۰ |  روسیه |
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی > روسیه

مقاله اصلی: (en:List of endangered languages in Russia) و (en:Languages of Russia)
۱۵ زبان از خانواده زبان‌های ترکی در روسیه در فهرست زبان‌های در خطر (en:Lists of endangered languages) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:
زبان آلتای (en:Altai language) / (en:Northern Altay language) - به شدت در معرض خطر به شدت در خطر - گویش وران ۵۵٬۷۲۰ نفر
زبان تاتارهای بارابا (en:Baraba Tatar language) - به شدت در معرض خطر به شدت در خطر - گویش وران ۸٬۰۰۰ نفر
زبان تاتارهای سیبری (en:Siberian Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۱۰۰٬۰۰۰ نفر
زبان باشقیری (en:Bashkir language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر
زبان چولیمی (en:Chulym language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر بحرانی - گویش وران ۴۴ نفر
زبان چوواشی (en:Chuvash language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۱٬۰۴۲٬۹۸۹ نفر
زبان دولگانی (en:Dolgan language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۱٬۱۰۰ نفر
زبان کاراچایی-بالکاری (en:Karachay-Balkar language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۳۱۰٬۰۰۰ نفر
زبان خاکاسی (en:Khakas language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۴۳٬۰۰۰ نفر
زبان قموقی (en:Kumyk language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفر
زبان نوقایی (en:Nogai language) / (en:Yurt Tatar language) - به‌طور قطع در معرض خطر قطعاً در خطر - گویش وران ۸۷٬۰۰۰ نفر
زبان شور (en:Shor language) - به شدت در معرض خطر به شدت در خطر - گویش وران ۲٬۸۰۰ نفر
زبان توفا (en:Tofa language) - به‌طور بحرانی در معرض خطر بحرانی - گویش وران ۹۳ نفر
زبان تووایی (en:Tuvan language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۲۸۰٬۰۰۰ نفر
زبان یاقوتی (en:Yakut language) - آسیب‌پذیر آسیب‌پذیر - گویش وران ۴۵۰٬۰۰۰ نفر
| شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | زبان باشقیری | آسیب‌پذیر | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ |
| ۲ | زبان چوواشی | آسیب‌پذیر | ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ |
| ۳ | زبان قموقی | آسیب‌پذیر | ۴۵۰٬۰۰۰ |
| ۴ | زبان یاقوتی | آسیب‌پذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ |
| ۵ | زبان کاراچایی-بالکاری | آسیب‌پذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ |
| ۶ | زبان تووایی | آسیب‌پذیر | ۳۰۰٬۰۰۰ |
| ۷ | زبان تاتارهای سیبری | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ |
| ۸ | زبان نوقایی | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ |
| ۹ | زبان آلتای | به شدت در خطر | ۶۰٬۰۰۰ |
| ۱۰ | زبان خاکاسی | قطعاً در خطر | ۵۰٬۰۰۰ |
| ۱۱ | زبان شور | به شدت در خطر | ۳٬۰۰۰ |
| ۱۲ | زبان دولگانی | قطعاً در خطر | ۱٬۰۰۰ |
| ۱۳ | زبان توفا | بحرانی | ۱۰۰ |
| ۱۴ | زبان چولیمی | بحرانی | ۵۰ |
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی > اوکراین

از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اوکراین می‌باشد:
| شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | زبان اوروم | قطعاً در خطر | ۲۰۰٬۰۰۰ |
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی > چین

از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۴ زبان در چین می‌باشد:
| شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | زبان سالاری | آسیب‌پذیر | ۷۰٬۰۰۰ |
| ۲ | زبان آینو | بحرانی | ۶٬۰۰۰ |
| ۳ | زبان یوغوری غربی | به شدت در خطر | ۵٬۰۰۰ |
| ۴ | زبان ترکی ایلی | به شدت در خطر | ۱۰۰ |
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی > چین > زبان اویغوری

بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت می‌شد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژه‌های فراوانی از زبان فارسی است.
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی > چین > زبان سالاری

یکی از زبان‌های ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استان‌های گانسو و چینگ‌های در کشور چین زندگی می‌کنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم می‌شود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفته‌است که یکی از شاخه‌های گویشی از زبان‌های تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبان‌های اویغوری و قزاقی تأثیر پذیرفته‌است. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم می‌کنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت می‌کنند. زبان امروزی سالار تأثیر زیادی از زبان‌های همسایه چینی و تبتی گرفته‌است. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی > ایران

| شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ | زبان ترکی خراسانی | آسیب‌پذیر | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۲ | زبان خلجی | آسیب‌پذیر | ۲۰٬۰۰۰ |
| ۳ | زبان ترکی افشاری | در معرض خطر شدید | ۶۰۰,۰۰۰ |
زبان‌های ترکی در خطر انقراض و نابودی > ایران > ترکی خراسانی

سازمان یونسکو از زبان‌های در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کرده‌است که به صورت آنلاین و به کمک نقشه‌های گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شده‌است که ترکی خراسانی یکی از این زبان‌ها است و با عنوان زبان آسیب‌پذیر (آسیب‌پذیر) از آن یاد شده‌است. این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت می‌شود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن می‌گویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ داده‌است.