stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
گویش نیشابوری
نظام آوایی > همخوان‌ها

گویش نیشابوری دارای ۲۲ همخوان (حرف بی‌صدا یا صامت) است.
| نمادآوایی | مشخصات آوایی | مثال | معنی |
| --- | --- | --- | --- |
| /p/ | دولبی، انفجاری (انسدادی)، بی‌واک | pəlla] pella] | پله |
| /b/ | دولبی، انفجاری (انسدادی)، واک‌دار | bâq | باغ |
| /v/ | لب و دندانی، سایشی، واک‌دار | vax | وقت |
| /f/ | لب و دندانی، سایشی، بی‌واک | ferz | فرز (چالاک) |
| /t/ | دندانی، انفجاری (انسدادی)، بی‌واک | tar | تر |
| /d/ | دندانی، انفجاری (انسدادی)، واک‌دار | dâq | داغ |
| /s/ | لثوی، سایشی، بی‌واک | sâl | سال |
| /z/ | لثوی، سایشی، واک‌دار | zan | زن |
| /š/ | لثوی، کامی، سایشی، بی‌واک | šana | شانه |
| /j/ | لثوی، سایشی، واک‌دار | [jarö[v | جاروب |
| /č/ | لثوی، کامی، انسدادی، سایشی، بی‌واک | čǎk | چاک (پاره شده) |
| /y/ | کامی، روان، واک‌دار | yak | یک (عدد) |
| /k/ | نرم‌کامی، انفجاری (انسدادی)، بی‌واک | kovly | کولی |
| /g/ | نرم‌کامی، انفجاری (انسدادی)، بی‌واک | gird | گِرد |
| /x/ | ملازی، بی‌واک، سایشی | xali | خالی |
| /m/ | دولبی، خیشومی، واک‌دار | mǎ | ما (ضمیر جمع) |
| /n/ | لثوی، خیشومی، واک‌دار | nana | مادر |
| /l/ | لثوی، کناری، ناسوده، واک‌دار | lomba | چاق |
| /ħ/ | حلقی، سایشی، بی‌واک | ħaf | هفت (عدد) |
| /?/ | چاکنایی، انفجاری (انسدادی)، بی‌واک | abr? | ابر |
| /r/ | لثوی، غلتان (لرزشی)، واک‌دار | da:ra | دارد |
| /q/ | ملازی، انفجاری (انسدادی)، واک‌دار | qam | غم |
در این گویش، همخوان /ž/ (ژ) کاربرد ندارد و همه واژه‌هایی که در فارسی معیار دارای این همخوان (چه در اول یا وسط واژه) باشند با همخوان /j/ (ج) تلفظ می‌شوند، مانند: مُژده (možde در فارسی معیار)← ž(mojde در گویش نیشابوری). اما یک استثنا وجود دارد؛ هنگامی که همخوان j (ج) با همخوان v (و) همراه می‌شود ž (ژ) تلفظ می‌شود. مانند: وجدان (vojdǎn در فارسی معیار)←(voždǎn در گویش نیشابوری).
نظام آوایی > فرایندهای واجی

بررسی و کاوش در ساخت آوایی گویش نیشابوری، نمایان‌گر ویژگی‌ها (دگرگونگی‌ها) یی است. تحولات (دگرگونی‌های) آوایی شناسایی شده در گویش نیشابوری، تا کنون، فرایندهای واجی همچون ابدال (جای‌گزینی)، اضافه (افزایش)، حذف (ستردگی) و قلب (واژگونگی) را در بر می‌گیرد. در ادامه، این فرایندهای آوایی به همراه یادکرد نمونه‌هایی از گویش نیشابور و معادل آن در فارسی معیار، معرفی می‌شود.
نظام آوایی > فرایندهای واجی > جای‌گزینی

ابدال (جای‌گزینی): تبدیل یک واحد زنجیری (واج یا واکه) به واحد زنجیری دیگر است. مانند دگرگونی در واژه‌های برگ [bɑrg] و محکم [mohkɑm] که در برخی گفتارها، تبدیل به بلک [bɑlk] و مخکم [moxkɑm] شده است. ویژگی‌هایی که تاکنون در زمینه فرایند واجی ابدال (جایگزینی) در گویش نیشابوری، شناسایی شده، در جدول‌های زیر می‌آید:
| نوع فرایند | توصیف | نمونه (فارسی معیار) | آوانویسی (گویش نیشابوری) |
| --- | --- | --- | --- |
| ابدال ↓ | تبدیل /b/ به /p/ | qobbe: قُبّه ← | qo:ppɑ |
|  | تبدیل /b/ به /v/ | tɑbɑr: تَبَر ← | təvɑr |
|  | تبدیل /ă+b/ به /o+w/ | xǎb: خواب ← | xow |
|  | تبدیل /ɑ+b/ به /ɑ+w/ | tɑb: تَب ← | tɑw |
|  | تبدیل /j/ به /č/ | mɑsjed: مسجد ← | məsčid |
|  | تبدیل /j/ به /š/ | mojtɑhed: مجتهد ← | muštɑħed |
|  | تبدیل /t/ ب /d/ | mɑtbɑx: مطبخ ← | mədbɑx |
|  | تبدیل /g/ به /q/ | lɑgɑd: لَگد ← | ləqɑt |
|  | تبدیل همگونی /d/ به /t/ | bɑd-tɑr: بَدتر ← | bəttɑr |
|  | تبدیل همگونی /d/ به /j/ | bɑd-jur: بَدجور ← | bɑjjur |
|  | تبدیل /r/ به /l/ | divǎr: دیوار ← | defǎl |
|  | تبدیل /z/ به /j/ | zešt: زشت ← | jišt |
|  | تبدیل /ɑ+f/ به /ɑ+w/ | kɑfš: کفش ← | kɑwš |
|  | تبدیل /ž/ به /j/ | može: مُژه ← | mujɑ |
|  | تبدیل /v-j/ به /v-ž/ | vojdǎn: وجدان ← | voždǎn |
|  | تبدیل /q/ به /x/ | vɑqt: وقت ← | vɑx |
|  | تبدیل هم‌گونی /k/ به /q/ در مجاورت دو کلمه | yek - quri: یک قوری ← | yɑq-qöri |
|  | تبدیل /k/ به /g/ | bǎnk: بانک ← | bǎng |
|  | تبدیل /g/ به /k/ | gošǎd: گشاد ← | košǎd |
|  | تبدیل /m/ به /n/ | mohɑmmd ʔɑli: محمدعلی ← | mɑndɑli |
|  | تبدیل /n/ به /m/ | tonbǎn: تنبان (شلوار) ← | :tombo |
|  | تبدیل /v/ به /f/ | divǎr: دیوار ← | defǎl |
|  | تبدیل /v/ به /y/ | dovvom: دوم ← | duyyom |
|  | تبدیل /h/ به /b/ | mostɑrǎh: مستراح ← | mo:storǎb |
|  | تبدیل /y/ به /r/ | pǎ-šuye: پاشویه ← | pǎ-šörɑ |
| نوع فرایند | توصیف | نمونه (فارسی معیار) | آوانویسی (گویش نیشابوری) |
| --- | --- | --- | --- |
| ابدال ↓ | تبدیل /ɑ/ به /ə/ | gɑndom: گندم ← | gəndum |
|  | تبدیل /ə/ به /ɑ/ در واژه‌های پایان‌یافته به /e/ | nǎme: نامه ← | nǎmɑ |
|  | تبدیل /ǎ/ به /o/ | nǎn: نان ← | no(n) |
|  | تبدیل /ǎ/ به /ɑ/ هنگامی که واج /ǎ/ پیش از /n/ قرار گیرد | xǎne: خانه ← | xɑnɑ |
|  | تبدیل /ǎ/ به /ɑ/ در آغاز هجا یا واژه؛ هنگامی که پس از آن همخوان+واکه قرار گیرد | âtɑš?: آتش ← | ɑtɑš? |
|  | تبدیل /ǎ/ به /ɑ/ چنانچه حرف دوم هجا باشد | bâzi: بازی ← | bɑzi |
|  | تبدیل /i/ به /e:/ (یاء مجهول) | mix: میخ ← | me:x |
|  | تبدیل /o/ به /u/ | gofte: گفته ← | guftɑ |
|  | تبدیل /i/ به /e/ | pišǎni: پیشانی ← | pešɑni |
|  | تبدیل /ǎn/ به /vo/ | heyvǎn: حیوان ← | ħɑyvo |
|  | تبدیل /ɑf/ به /ɑw/ | ɑfsǎr: افسار ← | ɑvsǎr |
نظام آوایی > فرایندهای واجی > افزایش

اضافه (افزایش): افزوده شدن یک واحد زنجیری (واج یا واکه) به زنجیره گفتار است چنان‌که هر گاه در ترکیب آواها با هم، نوعی همنشینی بین واحدهای زبانی به وجود آید که بر پایه طبیعت آوایی زبان، ثقیل یا برخلاف نظام آوایی به‌شمار آید؛ برای رفع این ناهمخوانی و ناهماهنگی، یک واحد زنجیری به زنجیره گفتار، افزوده می‌شود. مانند افزوده شدن واکه [i] در واژه شهریار (ترکیب یافته از شهر + یار)، بدین گونه: [šɑhriyǎr] ← [šɑhryǎr] ویژگی‌هایی که تاکنون در زمینه فرایند واجی اضافه (افزایش) در گویش نیشابوری، شناسایی شده، در جدول‌های زیر می‌آید:
| نوع فرایند | توصیف | نمونه (فارسی معیار) | آوانویسی (گویش نیشابوری) |
| --- | --- | --- | --- |
| افزایش ↓ | /d/ در برخی از واژه‌های مختوم به /n/ | nešiman: نشیمن ← | nəšimand |
|  | افزایش همخوان /n/ در میان همخوان و واکه در برخی از واژه‌های مختوم به /d/ | čidan: چیدن ← | čindan |
|  | افزایش حرف پیوند /vo/ در میان ضمیرهای شخصی هم‌پایه | mɑn vɑ to: من و تو ← | mo-vo-tö |
|  | گاهی؛ افزایش میانجی /ǎy/ در میان ضمیر مشترک و ضمیر شخصی (گاهی اوقات) | bǎ ?u boro: با او برو ← | xǎd-ǎy-o-börö |
|  | گاهی؛ افزایش پیشوند صرفی /b/ به آغاز فعل‌های ماضی ساده | rɑftɑm: رفتم ← | bərɑftom |
نظام آوایی > فرایندهای واجی > ستردگی

حذف (ستردگی): حذف شدن یک واحد زنجیری (واج یا واکه) از زنجیره گفتار است. چنان‌که هر گاه در ترکیب آواها با هم، نوعی همنشینی بین واحدهای زبانی به وجود آید که بر پایه طبیعت آوایی زبان، ثقیل یا برخلاف نظام آوایی به‌شمار آید؛ برای رفع این ناهمخوانی و ناهماهنگی، یک واحد آوایی از زنجیره گفتار، حذف (سترده) می‌شود. مانند سترده شدن همخوان [t] و [m] در واژه‌های رختکن و چشم، بدین گونه: [rɑxkɑn] ← [rɑxtkɑn](= رَخکَن)، [čɑš] ← [čɑšm] (چَش) ویژگی‌هایی که تاکنون در زمینه فرایند واجی حذف (ستردگی) در گویش نیشابوری، شناسایی شده، در جدول‌های زیر می‌آید:
| نوع فرایند | توصیف | نمونه (فارسی معیار) | آوانویسی (گویش نیشابوری) |
| --- | --- | --- | --- |
| حذف ↓ | حذف /d/ در شاخص‌ها؛ در گروه اسمی | ostǎd ?ɑkbɑr?: استاداکبر ← | ɑstɑ ?ɑkbɑr? یا ɑst-ɑkbɑr? |
|  | گاهی؛ حذف /ǎ/ در شاخص‌ها؛ در گروه اسمی | mirzǎ ?ɑhmɑd: میرزااحمد ← | mirz ?ɑħmɑd |
|  | حذف /ǎ/ از واژه‌ها و نام‌های ویژه | mohɑmmɑd-?ɑli: محمدعلی ← | mɑndɑli |
|  | حذف /n/ از ضمیر اول شخص مفرد | mɑn: من ← | mo |
|  | حذف همخوان پایانی /d/ قرار گرفته پس از همخوان /n/ | čɑnd: چند ← | čɑn |
|  | حذف همخوان پایانی /h/ | čǎh: چاه ← | :čɑ |
|  | حذف همخوان پایانی /d/ در برخی واژه‌ها | gusfɑnd: گوسفند ← | gösband)gösfɑn) |
نظام آوایی > فرایندهای واجی > واژگونگی

قلب (واژگونگی): دو همخوان در ترکیب بر اثر همنشینی، جای خود را با یکدیگر عوض می‌کنند، به گونه‌ای که همخوان نخستین، جای دومین را می‌گیرد و همخوان دومین به جای نخستین می‌نشیند. مانند جابجایی همخوان [b] و [r] در واژه کبریت، بدین گونه: کبریت [kebrit] دگرگون می‌شود به: کربیت [kerbit]. نمونه‌ای از فرایند واجی قلب (ستردگی) در گویش نیشابوری، در جدول زیر می‌آید:
| نوع فرایند | توصیف | نمونه (فارسی معیار) | آوانویسی (گویش نیشابوری) |
| --- | --- | --- | --- |
| قلب ↓ | جابجایی همخوان /f/ و /l/ با یکدیگر | gofl: قفل ← | golf |
|  | جابجایی همخوان /b/ و /l/ با یکدیگر | gɑrbil: غربیل ← | gəlber |
|  | جابجایی همخوان /l/ و /n/ با یکدیگر | lɑ?nɑt: لعنت ← | nɑ?lɑt |
|  | جابجایی همخوان /r/ و /x/ با یکدیگر | estɑxr?: استخر ← | estɑrx? |
و گاه چند مرحله دگرگونی آوایی و فرایند واجی را مشاهده می‌نماییم به عنوان نمونه: یکی از معانی و مصداق واژه «تلخ» [tɑlx] در گویش نیشابوری «استخر» می‌باشد. استخر [estɑxr?] در فارسی معیار، در پی فرایند واژگونگی (قلب) به [estɑrx?] و در جریان فرایند جای‌گزینی (ابدال) به [estɑlx?] و سرانجام با عملکرد فرایند ستردگی (حذف) به [tɑlx] دگرگون (روان‌سازی) گردیده است.
نظام ساختواژه‌ای

ساختواژه (Morphology)، دانش و فنی است که به بررسی ساختمان درونی واژه‌ها می‌پردازد و تغییرات نظام‌مند در صورت واژه‌ها که سبب تغییر معنی واژه می‌شود را بررسی می‌نماید. در گویش نیشابوری، برخی عناصر ساختواژه‌ای، کاربرد دارد که دارای دگرگونگی‌هایی می‌باشند یا فارسی معیار (امروز) وجود ندارند یا بسیار کم کاربردند. ذاکرالحسینی در پژوهشی، به بازشناسی چند پسوند اسم‌ساز یا صفت‌ساز در گویش نیشابوری پرداخته است که عبارتند از:
ـوک [ök-] (واو مجهول + کاف تازی): پسوند برای اسم‌ها و اصوات؛ صفت نسبی می‌سازد. نمونه: بادوک [bǎdök] به معنی خودپسند و پرافاده؛ گیلوک [gilök] به معنی گل‌آلود؛ ترسنوک [tərsənök] به معنی ترسو.
له [lɑ-] (لام مفتوح +های غیرِ ملفوظ): پسوند برای اسم‌ها؛ صفت نسبی می‌سازد؛ نمونه: اوله [ɑvla] به معنی آبله و تاول (منسوب به آب)؛ چیکله [čikəla] به معنی قطره (منسوب به چیک: صدای افتادن قطره).
ـیخ [ix-] (مصوت معلوم یاء + خای معجمه): پسوند برای اسم‌ها؛ به معنای شباهت؛ صفت می‌سازد؛ نمونه: پتّیخ [pəttix] به معنی آشفته، ماننده به «پَت» که در گویش نیشابوری به معنی نخ درهم‌پیچیده و مانند آن است؛ تریخ [tərix] به معنی راست‌ایستاده؛ ماننده به «تیر».
ـاو [ǎv-] (مصوت الف + واو صامت): پسوند صفات دال بر عیب و نقصان؛ صفت (به معنای شباهت) می‌سازد؛ نمونه: کرّاو [kɑrrǎv] به معنی کَرگونه، مانند کَر؛ لنگاو [langǎv] به معنی لَنگ‌گونه.
ـنا [nǎ-] (نون + مصوت الف): پسوند برای صفت؛ اسم می‌سازد؛ نمونه:اینجنا [injena] به معنی اینجا تنگنا [tangənǎ] به معنی جای تنگ؛ سوزنا [sovzənǎ] به معنی سبزه.
اصطلاحات و مثل‌ها

گویش نیشابوری، در جایگاه زبان گفتاری باشندگان بومی که یکی از کانون‌های بزرگ فعالیت‌های ادبی زبان و ادب فارسی در خراسان بوده و در روزگار ما، به عنوان مهد علم، اندیشه، ادب و فرهنگ؛ قطب فرهنگی مهم و شهری تأثیرگذار در فرهنگ و ادب ایران‌زمین با سرمایه‌های سترگ فرهنگی؛ چشمه‌گاه پُرمایه دستان‌ها، پندها، ضرب‌المثل‌ها، اصطلاحات، کنایات، استعارات و تشبیهاتی است که از دیدگاه بلاغت، ارزشمند و شایان؛ و پاسدارنده فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی نیشابور خراسان که پاره‌ای از سپهر فرهنگی و ادبی ایران بزرگ است، می‌باشد. در زیر نمونه‌های از داشته‌های گویش نیشابوری در این زمینه می‌آید:
از گُلو هَم بِدَر رِفتَن (از گلوی هم بیرون آمدن): با هم کنار آمدن و از عهده هم برآمدن.
خُو گِرَوْ نِکیدَن (خواب گرو نکردن): کنایه از اعتماد نکردن.
پوشت چَشُم تِنوک کیدن (= پشت چشم تنک کردن): کنایه از ناز و غمزه چشم به هنگام فخر فروشی و به خود بالیدن.
بند تُمبو کُتا (=بند تنبان کوتاه): آدم بی‌ظرفیت، تنگ‌ظرف.
چُوْلَه‌غْزَکْ (=مترسک): شخص لاغر و ضعیف.
از اگر کینْگَر به عمل میَه (= از اگر کنگر به عمل می‌آید): نزدیک به مثل مشهور «در اگر، نتوان نشست».
دست شیگیستَه کار مِنَه، دیل شیگیسته نِه: دست شکسته کار می‌کند اما دل شکسته کار نمی‌کند.
دِ پای کوه بِیْشینی، کوه تُمُم مِرَه (= به پای کوه بنشینی، کوه تمام می‌شود): کارهای بزرگ و مهم، با صبر و مداومت به انجام می‌رسند.
جینس خُب مشتریشَه جِغْ مِنَه (= جنس خوب، مشتری‌اش را صدا می‌زند): کالای خوب، نیازی به تبلیغ و تعریف ندارد.
مَدبَخ کی چرب بَشَه، کِیوَنی جلته (= مطبخ که چرب باشد، خدمتکار چابک است): وقتی پول داشته باشی، خدمتکاران و دوستان، مطیع تو خواهند بود.
اُو دَر خَنَه گیلوکَه، دختر هَمسَیَه خیلوکَه [یا فیشوکه] (= آب در خانه گل آلود است، دختر همسایه آب بینی اش سرازیر): کنایه از اینکه وقتی آشنا هست، چرا غریبه.
گوزُم دایَه جَوزُم مَیَه(= گوز (باد معده) داده است و گردو می‌خواهد) کنایه از فردی که کاری اشتباه انجام داده است ولی قبول نمی‌کند و طلب کار است.
دِ خَنَه نِدَروم اشکینَه، گوزوم چُنار رَ می‌شْکینَه(= در خانه اشکنه (نوعی غذای محلی) ندارد، ولی باد معده‌اش چنار را می‌شکند): کنایه از اینکه چیزی برای گفتن ندارد ولی ادعایش زیاد است.
ویژگی‌ها

در نگاهی هماییک؛ گویش نیشابوری را -به عنوان یکی از گویش‌های زبان فارسی- گونه زبانی ارزشمند برای فراهم نمودن بخشی از نیازمندی‌های بنیادی زبان و ادبیات فارسی دانسته‌اند و برای این گویش، ویژگی‌هایی را برشمرده‌اند که عبارتند از:
پاسداری و نگهداری از فراگویی‌ها (تلفّظ‌ها) ی درست و کهن، همچون: مراعات دقیق «واو معلوم و مجهول» و «یاء معلوم و مجهول». مثال: شیر [šir] (مایع نوشیدنی) و شیر [šěr] (حیوان درنده). یاء مجهول در کشورهای فارسی‌زبان تاجیکستان و افغانستان، رایج است.
پاسداری و نگهداری از عناصر دستوری فراموش شده در زبان فارسی، همچون: «ـوک» (پسوند نسبت). مثال: گیلوک (= گل‌آلود)، چپوک (= چپ‌دست)، اخموک (اخمو).
پاسداری و نگهداری واژه‌هایی که در فارسی امروز، رایج نیست اما در فرهنگ‌های فارسی ضبط شده. مانند: سربَرغ (= بندی که آب در آن جمع می‌شود)، بترونجین (= گرفتگی عضلات)، بَختَه (= گوسفند نر).
پاسداری واژه‌هایی که امروزه رایج نیست اما در متون کهن پارسی به کار رفته است. مانند: اَندَر (= ناتنی) و مار اندر (= مادر ناتنی) که در متون به صورت «مایندر» به کار رفته است؛ ایکّه و ییکّه (= تنها) که در متون به صورت «یکّه» آمده است.
پاسداری از واژه‌هایی که امروزه رایج نیست اما آشکار است که در زبان‌های ایرانی کهن –به ویژه زبان پهلوی- وجود داشته. مانند: زنگیچه zang-i-ča(= آرنج دست) که در پهلوی، جزء اول آن به صورت zang (= قوزک، مچ پا) آمده است.
پاسداری واژه‌هایی که امروز، از میان رفته و پیشینهٔ آن‌ها شناخته نیست، اما گویا در زبان‌های کهن ایرانی ریشه داشته است. شناسایی این گروه از واژه‌ها، کاری بسیار دشوار است و محتمل است که واژه‌های الیفچ (= نوچ)، بیجه (= تمامی باقی‌ماندهٔ چیزی) و پَت (گره خورده و درهم‌پیچیده) از این گروه باشند.
حفظ واژه‌هایی که امروزه رایج نیست اما ساخت و معنای آن‌ها معلوم است. مانند: بخ‌تره (= جالیز) مرکب از بیخ + تره، پرپری (= پروانه) مرکب از پر+پر+ی، پیناو (= آبی که در پایین‌تر از زمین قرار گرفته باشد) مرکب از پایین + آب.
پاسداری واژه‌هایی که امروزه معنای کهن آن‌ها رایج نیست. مانند: اَموختَه (= دست‌آموز)، بُن (= نشستن‌گاه)، بود (= کامل).
آثار گویش نیشابوری

گویش نیشابوریان در دوران حیات پر طول و دراز خود، محمل تولید آثار پرشماری بوده است که برخی از آنها به‌طور کامل به گویش نیشابوری نوشته یا تولید شده‌اند و در بعضی دیگر، نشانه‌ها یا کاربردهایی از گویش نیشابوری دیده می‌شود. در این بخش به معرفی آثار گویش نیشابوری پرداخته می‌شود:
در جُنگِ خطی متعلق به کتابخانه آیت‌الله مرعشی، دوبیتی‌ای از «بلسان نیشابوری» مربوط به پیش از سال ۶۵۱ هجری در دست است که ایرج افشار، ضمن تقدیم به محمدرضا شفیعی کدکنی، آن را در ویژه‌نامه «گویش‌شناسی» نامه فرهنگستان به چاپ رسانیده است.
قطعه‌شعری به گویش نیشابوری سده سیزدهم هجری از میرزاخان بدیعی نیشابوری در دست است که با این ابیات آغاز می‌شود:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دوشنَه زِ دِرِ سُرا قرچَّست |  | اَمَه بِ بَـرُم نُگار بِنچَست |
| دَر دست گرُوفته شیشهٔ می |  | سِکُلَ نِه هوشیار و نِه مست |
بخش هفتم کتاب «نیشابور؛ شهر فیروزه» فریدون گرایلی به نهادهای مردمی و فرهنگ عامیانه نیشابور پرداخته است. گرایلی در گفتار پایانی این بخش کوشش نموده مجموعه‌ای نمونه‌وار از لغات نیشابوری را به دست دهد و آرزو نموده است که با جمع‌آوری واژه‌های نشابوری، «فرهنگ مستقلی در این باره تدوین شود.»
«از دیار نشابور» سروده‌های نشابوری اباصلت عبدی (زاده ۱۳۳۴ در نیشابور) است که به کوشش خانه فرهنگ شهرستان نیشابور در بهار سال ۱۳۷۰ منتشر شده است. عبدی در دیباچه این اثر، به بهره‌گیری از لغات، اصطلاحات، ضرب‌المثل‌ها، آداب و رسوم محلی نیشابور، در قالب اشعار طنز، اشاره نموده است. این کتاب؛ افزون بر ۵۰ سروده شاعر، واژه‌نامه‌ای مشتمل بر واژه‌ها و اصطلاحات خاص نیشابوری بکار رفته در متن اثر را نیز در بر می‌گیرد.
«نیوشه: فرهنگوارهٔ ضرب‌المثل‌های نیشابوری» گردآوری محمد صادقی؛ مجموعه‌ای است مشتمل بر هزار و پانصد ضرب‌المثل نشابوری همراه با برگردان به فارسی، آوانویسی و شواهد شعری است که به ترتیب حروف‌الفبای کلمه آغازین هر مثل مرتب شده‌اند.
«دیل و دیلبَر» دفتر شعر عباسعلی حشمتی (زاده ۱۳۳۰ روستای حصار در جنوب شهر نیشابور)؛ مشتمل بر ۱۸۸ دوبیتی و ۲۷ قطعه شعر بلند نشابوری است که نخستین بار سال ۱۳۸۶ به چاپ رسید.
«سر کوی بلند؛ دوبیتی‌های محلی نشابوری» دفتر شعر عباسعلی حشمتی؛ این کتاب شعر که چاپ نخست آن به سال ۱۳۹۱ است؛ افزون بر دوبیتی‌ها، با شعرهای گویشی بلند شاعر، نوشتاری در معرفی بازی‌های محلی نیشابور و فرهنگ واژگان نشابوری در بخش‌های پایانی همراه شده است.
«فرهنگ مردم بار» نوشته سیدحسن حسینی با نگرش فریدون جنیدی؛ محتوای این کتاب را که چاپ نخست آن به سال ۱۳۹۲ است می‌توان در دو بخش معرفی نمود، کتاب با نوشتارهایی پیرامون آیین‌ها و بازی‌های محلی شهر بار (در دامنه جنوبی کوهستان بینالود در شمال غربی شهر نیشابور) آغاز می‌شود و با واژه‌نامه گویشی و همچنین نگاره‌هایی از جامعه، آیین‌ها و چیزهای بومی بار به سرانجام می‌رسد.
«ترانه‌های عامیانهٔ نیشابور؛ دوبیتی‌ها و لالایی‌ها»" گردآوری محمد صادقی (زادهٔ ۱۳۵۲ در نیشابور)؛ مجموعه‌ای از دوبیتی‌ها و لالایی‌های گویش نیشابوری است که با تحقیق میدانی، گردآوری شده‌اند. چاپ نخست این کتاب، در سال ۱۳۹۶ بوده است.
جلد هشتم «دانشنامه نیشابور بزرگ» (۱۴۰۱ از انتشارات کمیسیون ملی یونسکو- ایران) که به کوشش عباس کرخی، اسدالله عربخانی، ابوالقاسم خاکساری، فاطمه ایبکی و محمد مولائی فراهم آمده؛ به زبان (گویش)، فرهنگ و آداب و رسوم و افسانه‌های نیشابوریان پرداخته است.
مونته (آرکانزاس)

مکان
| Monette, Arkansas | Monette, Arkansas |
| --- | --- |
شهر: شهر
Downtown Monette, July 2011: Downtown Monette, July 2011
Location in Craighead County and the state of آرکانزاس: Location in Craighead County and the state of آرکانزاس
ایالت: آرکانزاس
شهرستان: کریگهد
مساحت: مساحت
 • کل: ۱٫۶ مایل مربع (۴٫۲ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱٫۶ مایل مربع (۴٫۲ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۲۳۶ فوت (۷۲ متر)
جمعیت (2009): جمعیت (2009)
 • کل: ۱٬۲۴۷
 • تراکم: ۷۳۶٫۹/مایل مربع (۲۸۰٫۷/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (CST)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
زیپ‌کد: 72447
کد منطقه: 870
FIPS code: 05-46400
GNIS feature ID: 0077680
مونته (آرکانزاس) (به انگلیسی: Monette, Arkansas) یک شهر در ایالات متحده آمریکا با جمعیت ۱٬۲۴۷ نفر است که در شهرستان کریگهد، آرکانزاس واقع شده‌است.
موقعیت جغرافیایی

موقعیت جغرافیایی شهرها و مناطق اطراف به شرح زیر است:
Localidades na vizinhança
یانه نیکالا

| یانه نیکالا | یانه نیکالا | یانه نیکالا | یانه نیکالا |
| --- | --- | --- | --- |
 :  
زادهٔ:  ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۱ ‏(۴۳ سال) وستروس
قد:  ۶ فوت ۰٫۵ اینچ (۱۸۴ سانتیمتر)
وزن:  ۱۸۷ پوند (۸۵ کیلوگرم؛ ۱۳ سنگ ۵ پوند)
پست:  Defence
ضربه:  Left
تیم در Liiga تیم‌های سابق:  Lukko Färjestad BK تمپا بی لایتنینگ Frölunda HC Metallurg Magnitogorsk Atlant Moscow Oblast HC Dinamo Minsk
تیم ملی:   فنلاند
منتخب ان‌اچ‌ال:  147th overall، ۲۰۰۴ Nashville Predators
سوابق بازی:  ۲۰۰۰–۲۰۱۹
یانه نیکالا (انگلیسی: Janne Niskala؛ زادهٔ ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۱) بازیکن هاکی روی یخ، و تهیه‌کننده فیلم اهل فنلاند است.
از باشگاه‌هایی که در آن بازی کرده‌است می‌توان به تمپا بی لایتنینگ اشاره کرد.
نویس (روستا)

مکان
| نویس | نویس |
| --- | --- |
روستا: روستا
روستای نویس در زمستان ۲۰۰۷: روستای نویس در زمستان ۲۰۰۷
محل : محل 
نویس: نویس
مختصات: ۳۴°۲۶′شمالی ۵۰°۰۸′شرقی﻿ / ﻿۳۴٫۴۳°شمالی ۵۰٫۱۳°شرقی﻿ / 34.43; 50.13: مختصات: ۳۴°۲۶′شمالی ۵۰°۰۸′شرقی﻿ / ﻿۳۴٫۴۳°شمالی ۵۰٫۱۳°شرقی﻿ / 34.43; 50.13
استان: قم
شهرستان: قم
بخش: خلجستان
دهستان: قاهان
جمعیت: ۳۸۴ (۱۳۸۵)
روستای نویس در ۵۰ درجه و ۱۳ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی ۳۴ درجه و ۴۳ دقیقه شمالی واقع شده است. فاصلهٔ آن با تهران حدود ۲۰۰ کیلومتر و با قم ۸۲ کیلومتر است.
مسیر دسترسی به روستا، جاده ساوه - سلفچگان (بعد از کیلومتر ۲۵) می‌باشد که از طریق جاده‌ای فرعی (به سمت غرب) که به ترتیب از روستاهای آغلک، بنابر و قاهان گذشته به نویس می‌رسد و در ادامه به روستاهای کاسوا و انجیله ختم می‌شود. فاصله زمینی روستای نویس تا ابتدای جاده ساوه- سلفچگان حدوداً ۲۳ کیلومتر است.
روستاهای همجوار: قاهان در شرق در فاصله ۷ کیلومتر، کاسوا در غرب با فاصله ۲ کیلومتر، ونان در جنوب با فاصله ۷ کیلومتر و مهرزمین در شمال با فاصله‌ای حدود ۸ کیلومتر آن قرار دارد. مساحت کل روستا راه ارتباطی نویس به روستاهای کاسوا و قاهان راه آسفالته می‌باشد.
از بزرگان این روستا می‌توان از استاد اسماعیل محمدی نویسی اسطوره تعزیه خوانی ایران، این روستا دارای ورزشکاران حرفه ای هم بوده است
فرار فاطمی بازیکن تیم‌های پرسپولیس و استقلال و تیم ملی
مهدی میرزاابوالحسنی داور درجه ملی فدراسیون فوتبال ایران
از علمای گرانقدر هم می‌توان از عالم جلیل القدر آیت الله نویسی نام بردرضا سمنانی و داوود سعادتی نام برد
رودخانه‌هایی که به این روستا منتهی می‌شود: ۱- رودخانه دران ۲- دوریه ۳- خامه.
تعداد قنوات ۱۵ رشته است که طول رشته قنات‌ها هر کدام بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ متر متفاوت است. روستا دارای آب لوله‌کشی بهداشتی می‌باشد که از قناتی که در ۳ کیلومتری روستا قرار دارد به وسیله لوله به منبعی با گنجایش ۲۷۲ هزار لیتری هدایت و توزیع می‌شود. آب کشاورزی نیز غالباً از قنات‌ها و رودخانه‌ها تأمین می‌گردد.
از آثار باستانی این منطقه می‌توان از آتشکده نویس که دارای شماره ثبت از میراث فرهنگی هست یاد کرد.
جمعیت روستا در سال ۱۳۴۵ حدود ۷۰۰ نفر بوده که متأسفانه بعد از انقلاب با روند رو به رشد مهاجرت، جمعیت این روستا نیز به شدت رو به کاهش نهاد، به‌طوری که بر اساس آمارگیری سال ۱۳۸۵ تعداد خانوار ۱۴۰ و تعداد نفرات ۳۸۴ نفر اعلام شده که اکثر این افراد هم به‌طور فصلی و غیرفعال در روستا زندگی می‌کنند. تهران، مقصد عمده مهاجرت اهالی روستا بوده که مهاجران در دو طیف عمده مشاغل دولتی و بازار مشغول به فعالیت می‌باشند.
نویس دارای ۴ مسجد به نام‌های: ۱- مسجد صاحب‌الزمان در محله روبار؛ ۲- مسجد سیدالشهداء در محله بالا؛ ۳- مسجد حضرت ابوالفضل در محله پشت ده کنار خیابان اصلی نویس به کاسوا؛ ۴- مسجد فاطمه الزهرا و همچنین یک حسینیه (به نام سیدالشهدا که اغلب مراسمات در آن برگزار می‌شود). این روستا ۵۰ شهید و ده‌ها جانباز و آزاده تقدیم به انقلاب اسلامی نموده است.
.
حمام قدیم نویس از بناهای تاریخی ایران به حساب می‌آید.
نگارخانه

چهارطاقی روستای نویس
امامزاده بی بی شریفه خاتون
دره زیبای روستای نویس
کوهستان مشرف به روستا
عقل فعال (عقل دهم)

عقل فعال (انگلیسی: intellectactif)، اصطلاحی است که شارحان ارسطو وضع کرده‌اند و فیلسوفان اسلامی آن را به عقل دهم اطلاق کرده‌اند.
فعال

فاعل یا فعال موجودی است که قدرت عمل داشته باشد یا متصف به نشاط و فعالیت باشد. این اصطلاح به اشیاء و اشخاص «مشترکاً» اطلاق می‌شود.
عقل فعال

عقل دهم یا عقل فعال آخرین عقول آسمانی مفارق است. این عقل را از این جهت فعال گفته‌اند که صور معقولات را به عقل انسانی می‌دهد و در آن اثر می‌کند تا آن را به مرحله عقل مستفاد برساند.
عقل مستفاد

عقل مستفاد، به این معنی است که نظریات نزد عقل حاضر باشد و از آن غایب نگردد.
در نظر متفکران اسلامی، در ورای عقل انسانی عقل فعال قرار دارد که صور معانی را به عالم کون و فساد افاضه می‌کند. این صور در عقل فعال از آن جهت که فعال است، موجود است. اما این صور در عالم کون و فساد فقط از جهت انفعال این عالم یافت می‌شود.
وقتی اتصال عقل انسانی به عقل فعال شدید شود، چنان‌که گویی همه چیز را از نزد خود می‌داند، عقل قدسی نامیده می‌شود. همه این مطالب به قول ارسطو، گویای این است که عقل فعال (Intellect agent) عقلی است که معانی یا صور کلی را از لواحق حسی و جزئی انتزاع می‌کند در حالی که عقل منفعل عقلی است که این صور در آن انطباع (نقش) می‌یابد.
عالم سفلی

بعضی از حکما می‌گویند که مبدأ عقول و نفوس عالم سفلی عقل عاشر است، که عقل فلک قمر است، و عقل فعّال نام اوست، و مدبّر عالم سفلی، و واهب الصّور اوست. امّا بیشتر حکما بر آن‌اند که عقول عالم علوی هر ده فعّال‌اند، و هر ده مبادی عقول و نفوس عالم سفلی‌اند. و ازین جهت است که تفاوت بسیار است میان آدمیان.
مونت شاستا، کالیفرنیا

مکان در 23x15px|border |alt=|link= کالیفرنیا, 23x15px|border |alt=|link= ایالات متحده آمریکا
| مونت شاستا | مونت شاستا |
| --- | --- |
شهر: شهر
City of Mount Shasta: City of Mount Shasta
Location in شهرستان سیسکیو and the state of کالیفرنیا: Location in شهرستان سیسکیو and the state of کالیفرنیا
ایالت:  کالیفرنیا
شهرستان: سیسکیو
مساحت: مساحت
 • کل: ۳٫۷۷۰ مایل مربع (۹٫۷۶۴ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۳٫۷۶۶ مایل مربع (۹٫۷۵۴ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰٫۰۰۴ مایل مربع (۰٫۰۱۰ کیلومتر مربع)  ۰٫۱۰٪
ارتفاع: ۳۶۰۶ فوت (۱۰۹۹ متر)
جمعیت (2010): جمعیت (2010)
 • کل: ۳٬۳۹۴
 • تراکم: ۹۰۰/مایل مربع (۳۵۰/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۸ (Pacific (PST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۷ (PDT)
زیپ‌کد: 96067
کد منطقه: 530
کد FIPS: 06-49852
GNIS feature ID: 0277559
مونت شاستا (به انگلیسی: Mount Shasta) شهری در شهرستان سیسکیو ایالت کالیفرنیا است که در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۳۳۹۴ نفر جمعیت داشته است.
مونته‌بلونا

مکان
| مونته‌بلونا | مونته‌بلونا |
| --- | --- |
کومونه: کومونه
مونته‌بلونا: مونته‌بلونا
ناحیه: ونتو
استان / شهرستان: استان ترویزو (TV)
دهستان: Busta, Biadene, San Gaetano, Sant'Andrea, Mercato Vecchio, Caonada, Contea, Posmon, La Pieve, Guarda, Pederiva
حکومت: حکومت
 • شهردار: آدالبرتو بوردین
مساحت: مساحت
 • کل: ۴۸٫۹۸ کیلومتر مربع (۱۸٫۹۱ مایل مربع)
ارتفاع: ۱۰۹ متر (۳۵۸ فوت)
جمعیت (۳۱ دسامبر  ۲۰۰۷): جمعیت (۳۱ دسامبر  ۲۰۰۷)
 • کل: ۳۰٬۳۵۴
 • تراکم: ۶۲۰/کیلومتر مربع (۱۶۰۰/مایل مربع)
اهلیت‌نام: Montebellunesi
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (زمان)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (ساعت تابستانه)
کد پستی: 31044
پیش‌شماره تلفن: 0423
وبگاه: وبگاه رسمی
مونته‌بلونا (به ایتالیایی: Montebelluna) یک کومونه در ایتالیا است که در استان ترویزو واقع شده‌است.
خصوصیات

مونته‌بلونا ۴۸٫۹۸ کیلومترمربع مساحت و ۳۰٬۳۵۴ نفر جمعیت دارد و ۱۰۹ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
خواهرخوانده

شهرهای تاتا (مجارستان)، دمری للیس، اوبرکوخن و اپلهایم خواهرخوانده‌های مونته‌بلونا هستند.