فدراسیون انقلابی ارمنی در ایران
تاریخچه

فعالیت‌های فدراسیون انقلابی ارمنی در ایران ریشه در زندگی پر جنب و جوش سیاسی ارمنستان در شمال غربی ایران، در منطقه تاریخی ایران در آذربایجان (همچنین به نام آذربایجان ایران) دارد. این منطقه از اسکان ارمنی بومی، قبل از نسل‌کشی ارامنه و همچنین سایر رویدادهای قرن بیستم (به عنوان مثال) غائله آذربایجان، انقلاب ایران)، جمعیت قابل توجهی از ارمنیان. به غیر از فدراسیون انقلابی ارمنی، حزب سوسیال دموکرات هنچاکیان نیز در آنجا فعال بود و اغلب با حزب (خیلی بزرگتر) حزب مخالف بود.
اندکی پس از تأسیس حزب در سال ۱۸۹۰، این سازمان از قبل اعزام نمایندگانی را جهت عضوگیری از اعضای ارمنی‌های مقیم ایران قاجاری آغاز کرد. به‌گفته دانشنامه ایرانیکا، نخستین رهبران فدراسیون انقلابی ارمنی در ایران، یونان داوتیان، ایشخان یووسیپی آروتسیان، نیکول دومان، نیکوغایوس تر-هوهنیسیان، استپان زوریان (نامزد guerre؛ Ṙostom)، سارگیس مهرابیان (nom de guerr ; Vartan) , Farhat (Sargis Ōhan-ǰanean) , Kars (Aanan) استپان استپانیان، Zakʿkʿi (Bagrat Vardapet Tʿawakʿalean) , Tsaghik (Satʿenik Matinean) , Yovsēpʿ Mirzayean , Vrtʿanēs Pʿapʿazean , Yarutʿiwn Martirosean , Arsēn Mikʿayēlean و یوهان خان بودند.
این سلزنان بیشترین حمایت خود را از ارامنه تبریز و به ویژه از منطقه لیلوا گرفت. فعالیتهای آن عمدتاً به منظور ایجاد درگاهی امن برای حمل سلاح و جنگنده از قفقاز به استانهای ارمنستان امپراتوری عثمانی بود. آنها از صومعه سنت تادئوس (واقع در نزدیکی ماکو؛ ارمنی: Մակու) و صومعه سنت استپانوس در رودخانه ارس به عنوان پایگاه عملیاتی آنها. هر دو صومعه نقش مهمی در قاچاق گسترده مبارزان، ادبیات و اسلحه به ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی توسط فدراسیون انقلابی ارمنی دارند. ارتش یخی حتی یک کارخانه اسلحه سازی در تبریز در اختیار داشت که در سال ۱۸۹۱ تأسیس شد. در همان زمان، ارتش ایالتی از شهرهای خزر، انزلی ، رشت و آستارا به عنوان مراکز مهم ارتباط حزب با شهر نزدیک باکو استفاده کرد، دومی که به عنوان پایگاه مهم این فدرسایون در منطقه نیز قلمداد می‌شد. این حزب سابقه طولانی در انتشار نشریات داشت. نخست، این هفته هفتگی آروات را در تبریز (۱۲–۱۹۰۹) و همچنین ماهنامه گارابار که بعداً به قره‌داغ تغییر یافت، و همچنین هفته‌نامه آیگ را منتشر می‌کرد آراوات به عنوان نشریه اصلی حزب. یک مجله هفتگی جوانان نیز توسط اعضای جوان فدراسیون انقلابی ارمنی تولید می‌شد که آرشالویس نام داشت.
تقریباً در همان زمان، جامعه ارامنه در تهران از نظر اندازه و اهمیت به سرعت رشد کرده بود، و به همین دلیل حزب عدالت و توسعه در سال ۱۹۱۱ کمیته مرکزی دیگری را در آنجا تأسیس کرد. پس از جنگ جهانی دوم، هنگامی که شوروی اشغال ایران را طولانی کرد که منجر به بحران ۱۹۴۶ شد، و همچنین از طریق مهاجرت گسترده به ارمنستان شوروی، کمیته مرکزی فدراسیون انقلابی ارمنی در تبریز به کمیته ای تنزل یافت.
گروه‌های چریکی فدراسیون انقلابی برای جنگ با عثمانیها از آذربایجان ایران از مرز عثمانی عبور کردند. سلطنت ایران چنین عملیات چریکی را مجاز دانست زیرا برای آنها نیز سودمند بود، زیرا باعث تضعیف اقتدار عثمانی بر قبایل کردی که در مناطق مرزی عثمانی و قاجار زندگی می‌کردند، می‌شد و گهگاه موضوعاتی را برای اقتدار مرکزی ایران ایجاد می‌کرد. دولت ایران که در آن زمان ضعیف بود، فقط تحت فشار دولت‌های روسیه یا عثمانی علیه فعالیت‌های این حزب عمل کرد. به عنوان مثال، طبقگفته دانشامه ایرانیکا، هیئت اعزامی خناسر، پس از اعزام خاناسور به استان وان در سال ۱۸۹۷، بسیاری از مبارزان و چریکهای ارتش این حزب دستگیر و ۹ نفر توسط دولت ایران اعدام شدند. عملیات حزب با ادامه فشار خارجی به‌طور موقت کند شد و در طی بحران اقتصادی سال ۱۹۰۱ توجه جامعه ارمنی به جاهای دیگر جلب شد. با این حال، در سالهای ۱۹۰۴–۱۹۰۶، ارتش مجدداً به قدرت قبلی خود رشد کرد. در آن زمان، انقلاب مشروطه ایران در حال شکل‌گیری بود. به عنوان مثالی که توسط دانشنامه ایرانیکا ذکر شده‌است. «در نتیجه کشتار ارمنی-تاتار ۱۹۰۵–۱۹۰۷، این ارتش بود که آماده دفاع از مردم ارمنی فارس در صورت گسترش درگیری‌ها از آن طرف مرز شد، که خوشبختانه این اتفاق نیفتاد».