موسی
در هنر و ادب

موسی میان تمام شخصیت‌های تنخ بیشترین حضور را در ادبیات، هنرهای تجسمی و موسیقی داشته‌است و هنرمندان و ادیبان بارها به داستان‌های مختلف حیاتش، مثل ده بلا، خروج از مصر و تحویل تورات بالای کوه پرداخته‌اند. قدیمی‌ترین اثر ادبی در این زمینه نمایشنامهٔ خروج از مصر نوشتهٔ حزقیال شاعر، از یهودیان اسکندریه، است. این نمایشنامه که محصول قرن دوم قبل از میلاد و به زبان یونانی است، به‌طور پراکنده به جا مانده‌است. در آثار نمایشی قرون وسطی، موسی در اوردو پروفتاروم، میستر دو ویل تستامان به فرانسوی و برخی از آثار انگلیسی مثل موسی و دو لوح، فرعون و خروج اسرائیلیان از مصر ظاهر می‌شود، ولی پس از آن دوره برای مدتی توجه به این داستان‌ها کاهش پیدا کرد و آثار قابل ذکر اندکی از قرن شانزدهم میلادی دربارهٔ موسی وجود دارد. در قرن هفدهم، بیشتر مطالب مرتبط با موسی را هنرمندان کاتولیک خلق کرده‌اند. تنها از اواخر قرن هجدهم بود بار دیگر آثار مهمی به موسی پرداختند که از جملهٔ آن‌ها درام‌های مقدس (۱۷۸۳) از هانا مور است. نغمه‌های جلال (۱۷۸۲–۱۸۲۹) حماسه‌هایی منظوم از نفتالی وینزلی به زبان عبری است که با داستان خروج آغاز و با تحویل تورات به اوج خود می‌رسد. در دهه‌های آغازین قرن نوزدهم توجهات به موسی حتی بیشتر شد—احتمالا به دلیل بحران‌های سیاسی و اجتماعی عصر مثل جنگ‌های ناپلئون. موسی (۱۸۱۲) از آگوست کینگمان، بلای تاریکی و آخرین بلا (۱۸۲۲) از دیوید لیندسی و حماسهٔ ایتالیایی موسی (۱۸۲۳) از آنتونیو ماریا روبیولا. در موسی (۱۸۲۶) از آلفرد دو وینی، موسی شخصیتی تراژیک است که بالای کوه از خدا درخواست می‌کند به رنجش پایان دهد. ایمره ماداچ به سال ۱۸۶۰ نمایشنامه‌ای نوشت که انقلاب مجارستان با خروج بنی اسرائیل مقایسه کرده‌است.
برخی از مهم‌ترین آثار ادبی قرن بیستمی دربارهٔ موسی توسط یهودیان نوشته شده‌اند. نمایشنامهٔ پنج‌پرده‌ای روسی موسی (۱۹۰۱) از ماکس دانخیم، «موسی و عیسی» (۱۹۰۳) اثر اسرائیل زنگویل و حماسهٔ عبری موشه (۱۹۱۹) اثر مارکوس گوتفرید از این دسته هستند. پس از جنگ جهانی اول، به این موضوع توسط تعدادی از نویسندگان برجسته یهودی در ژانرهای مختلف پرداخته شد. افسانه‌های میدراشی توسط رودولف کایزر (مرگ موسی، ۱۹۲۱) و ادموند فلگ (موسی به روایت توسط حکما، ۱۹۲۵) بازگفته شدند. سه رمان دیگر از دوره میان‌دوجنگ عبارتند از: توت آنخ آتن؛ داستانی از گذشته (۱۹۲۴) اثر لینا اکن‌اشتاین؛ موسی (۱۹۲۸) اثر لوئیس انترمایر؛ و فرتزیگ یوهر این میدبور (۱۹۳۴) اثر شائول سافیر به زبان ییدیش. رابرت ناتان، شاعر آمریکایی، در «موسی بر فراز نبو» (۱۹۴۰) روایت غم‌انگیزی از سرگردانی هزاران سالهٔ اسرائیل ارائه کرده‌است. آثار بعد از جنگ جهانی دوم شامل موسی، شاهزادهٔ مصر (۱۹۵۸) از هاوارد فاست و موسی، ظهور یک قوم (۱۹۶۰) از نویسنده هلندی مانوئل وان لوگم هستند. میان آثار غیریهودی، می‌توان به شعر روسی حماسی مذهبی اسخود (۱۹۱۳) اثر اس.دی. پلویایا و شعری به زبان اوکراینی از ایوان فرانکو اشاره کرد. طی جنگ جهانی دوم زورا نیل هرستون مَرد کوه (۱۹۴۱) و ویلیام جورج هاردی رمان همهٔ طبل‌ها صدا کردند (۱۹۴۲) را نوشتند. از رمان‌های پس از جنگ، شاهزاده مصر (۱۹۴۹) اثر دوروتی کلارک وایلدون؛ پوستینیا (۱۹۵۷) نوشتهٔ دوبراچینسکیِ لهستانی؛ بوتهٔ سوزان (۱۹۵۷) از یانوش کودولانی مجارستانی؛ و سه‌گانه‌ای از پول هافمنِ دانمارکی با موسی به عنوان شخصیت اولش هستند. نظریهٔ ابرانسانِ نیچه نیز الهام‌بخش آثاری دربارهٔ موسی بوده‌است، شامل نخست‌زاده (۱۹۴۶) از کریستوفر فرای است. موسایِ فرای یک قهرمان نظامی مصری است که در گیر و دار آرمان‌گرایی و واقعیت، خود را در میان جنبش آزادی عبرانیان می‌یابد.
موسی در کنار داوود، یعقوب و سامسون یکی از موردتوجه‌ترین شخصیت‌های تنخ در هنرهای تجسمی بوده‌است. در هنر مسیحی از آغاز تا پایان دورهٔ کارولنژی، موسی اغلب به عنوان جوانی بی‌ریش که عصایی در دست دارد به تصویر کشیده می‌شد. بعدها او را به شکلی نمایاندند که هنوز در تخیل عمومی زنده است: پیرمردی با ریشی بلند و دوشاخه که لوح‌های تورات را در دست دارد. در این آثار، دو شاخ نیز از سرش بیرون زده که حاصل اشتباهی در ترجمهٔ ولگاتهٔ جروم از کتاب مقدس است؛ او «پرتو افشاند» (کَرَن، קרן؛ خروج ۳۴:۳۵) را «شاخ» ترجمه کرده‌است. مهم‌ترین آثار هنری که موسی را با شاخ نشان داده‌اند، شامل تندیس‌هایی از کلاوس اسلوتر (۱۴۰۶) در دیژون فرانسه و مجسمهٔ موسای میکل‌آنژ در کلیسای سان پیترو ین وینکولی رم است. از قدیمی‌ترین آثار یهودی، نقاشی‌های دیواری قرن سوم از کنیسه ای در دورا اروپوس است. موزاییک‌های سانتا ماریا ماجوره رم از قرن پنجم در ایتالیا بخش‌های مختلف زندگی او را نمایش داده‌اند. در قرن ششم، نسخهٔ مصوری به نام «پیدایش وین» صحنه‌هایی از زندگی موسی را در خود دارد. در نسخه‌های دست‌نویس عبری قرون وسطی هم تصاویری از موسی یافت می‌شوند. نقاشی‌های موسی و خروج حضور پررنگی در تزئینات عید پسح دارند. این تصاویر منحصر به داستان‌های کتاب مقدس نیستند و افسانه‌های میدراشی را هم شامل می‌شوند. زندگی موسی الهام‌بخش بسیاری از نقاشی‌های دیواری رنسانس ایتالیا بوده‌است. بنوتزو گوتزولی این موضوع را در نقاشی‌های دیواری کامپو سانتو پیزا و بوتیچلی، رافائل، پینتوریکیو و سینیورلی در نقاشی‌های دیواری کلیساهای واتیکان به تصویر کشیده‌اند. نیکلاس پوسن بیش از هر نقاش دیگری به شخصیت موسی علاقه نشان داده و تقریباً تمام مراحل زندگی موسی را نقاشی کرده‌است. در قرن بیستم، شخصیت موسی مورد توجه شاگال و بن صهیون بوده‌است. موسی و بوتهٔ سوزان گهگاه در هنر مسیحی اولیه دیده شده، اما در قرون وسطی با مریم گره خورده بود. بوتهٔ سوزان نمادی از تولد مریم در نظر گرفته می‌شد و اینطور تفسیر می‌کردند که روح‌القدس به مریم وارد شد اما او را نسوزاند (یعنی باکره ماند). عبور از دریا (خروج ۱۲–۱۵) اغلب در دست‌نوشته‌های بیزانسی به چشم می‌خورد. شکافتن سنگ توسط موسی (خروج ۱۷: ۱–۷؛ اعداد ۱۰: ۱–۳) یکی از محبوب‌ترین موضوعات در هنر مسیحی اولیه بود که در نقاشی‌های دیواری گوردخمه‌ها، روی تابوت‌های سنگی رومی و روی شیشه‌های طلاکاری شده یافت می‌شود. در کنار مجسمهٔ مذکور از میکل‌آنژ، مشهورترین نمایش موسی و تورات، نقاشیِ رامبرانت از شکستن لوح‌های شریعت توسط موسی (خروج ۳۲:۱۹) در موزه برلین است. برخیزانیدن مار برنجی در بیابان توسط موسی (اعداد ۲۱: ۶–۹) موضوع محبوبی در قرون وسطی و رنسانس بود که به عنوان پیش‌درآمدی از تصلیب عیسی درک می‌شد. موسی به دلیل قانون‌گذار بودن، در چند ساختمان دولتی در ایالات متحده به تصویر کشیده شده‌است. در کتابخانه ملی کنگره آمریکا یک مجسمه بزرگ از موسی در کنار مجسمه پولس قرار گرفته‌است. موسی یکی از ۲۳ قانون‌گذاری است که نقش‌برجسته مرمری‌اش در تالار مجلس نمایندگان ایالات متحده آمریکا در کاخ کنگره قرار دارد. ۲۲ قانون‌گذار دیگر رو به سمت موسی هستند و فقط نقش‌برجستهٔ موسی رو به جلوست. موسی هشت بار در کنده‌کاری حلقه سقف تالار بزرگ دیوان عالی آمریکا نمایانده شده‌است و یکی از آن‌ها درست بالای سر قاضی ارشد است.
فیلم‌های کمی با محوریت زندگی و میراث موسی ساخته شده‌است. در واقع، تعداد فیلم‌های صامت در مورد موسی، از فیلم‌های ناطق بیشتر است. ممکن است دلیل این عدم علاقه، شهرت و محبوبیت فیلم ده فرمان (۱۹۵۶) از سیسیل بی. دمیل باشد. شش فیلم صامت دربارهٔ موسی ساخته شده و نیز صحنه‌هایی از سرگذشت او در فیلم‌های مرتبط با عیسی، مثل فیلمی از ویلیام فریمن محصول سال ۱۸۹۷ گنجانده شده‌است. یکی از این فیلم‌های صامت، در واقع نسخهٔ قدیمی ده فرمانِ دمیل است که در سال ۱۹۲۳ اکران و بسیار پرفروش شد. نمایش شکافتن دریا در این فیلم برای مخاطبِ سال ۱۹۲۳ صحنه‌ای شگفت‌آور بوده‌است. دمیل باری دیگر در سال ۱۹۵۶ فیلمی به همان نام ساخت که با تحسین منتقدان و مخاطبان روبرو شد. برخلاف فیلم اول که فقط ۴۵ دقیقه است، فیلم جدید ۴ ساعت است و به زندگی موسی در دربار فرعون هم پرداخته‌است؛ موسای بزرگسال چون سرداری که از لشکرکشی به جنوب آفریقا بازگشته، وارد فیلم می‌شود و شاهدخت نفرتیتی از پنجره به او چون معشوقش می‌نگرد. موسی همچنین موضوعِ چند تولید تلویزیونی بوده، از جمله مینی‌سریال موسای قانون‌گذار (کارگردان جیانفرانکو د بوزیو، ۱۹۷۴) و فیلم تلویزیونی موسی (کارگردان راجر یانگ، ۱۹۹۵) که هیچ‌کدام تأثیر ماندگاری بر جا نگذاشتند. تنها فیلم دیگر که موفقیت مردمی یافت انیمیشن شاهزادهٔ مصر (کارگردان برندا چپمن و سایمون ولز، ۱۹۹۸) است. منبع اصلی این فیلم فیلون، یوسف فلاوی و میدراش است. برخلاف دمیل که موسی و رامسسِ ولیعهد را رقیب نشان داده، در شاهزادهٔ مصر آنان برادرانی‌اند که یکدیگر را دوست می‌دارند و به‌طور غم‌انگیزی در دو سوی نبردی قرار گرفته‌اند که فقط یکی از آنان می‌تواند پیروز شود. فیلم با مرگ نخست‌زادهٔ رامسس به اوج خود می‌رسد و رامسس در پایان آن می‌میرد. از تولیدات اخیر تولید هالیوودی یکی فیلم خروج: خدایان و پادشاهان (کارگردان ریدلی اسکات، ۲۰۱۴) است که با واکنش‌های مثبت و منفی مخاطبان و منتقدان روبرو شد. در اغلب این آثار، جزئیات تطابق زیادی با متن کتاب مقدس ندارد؛ مثلاً رابطه موسی با خانوادهٔ سرپرست خود یا رقابتش با فرزندان و نوه‌های مشروع فرعون مسائلی است که حاصل تخیل فیلم‌نامه‌نویسان و کارگردانان بوده‌است.
داستان موسی و خروج اسرائیلیان الهام‌بخش آثار موسیقایی بسیاری، خاصه از عصر رنسانس به بعد بوده و در موسیقی فولکلور یهودی و سایر فرهنگ‌ها نیز بسیار به چشم می‌خورد. ای آسمان بشنو (۱۶۱۰) از کلودیو مونته‌وردی، موسی فرستادهٔ خدا و رهایی‌بخش مردم یهود (۱۶۸۶) از جووانی پائولو کولونا، موسای از آب برخاسته (۱۶۹۴) از جووانی باتیستا بلتسونی و رهایی اسرائیل از مصر اثر نیکولو پورپورا تنها چند نمونهٔ آن هستند. اسرائیل در مصر یکی از مهم‌ترین آثار جرج فردریک هندل است که اولین بار در سال ۱۷۳۹ اجرا شد. گروه کر در این اثر نماد مردم اسرائیل است و هنگام گذر از دریا به اوج خود می‌رسد. موسی و هارون اثر نیمه‌تمامی از آرنولد شونبرگ، موسیق‌دان قرن بیستمی، است که محتوای فلسفی دارد. در این اثر، آهنگساز به تضاد بین قانون‌گذاری که نمی‌تواند دیدگاه خود را به مردم بقبولاند (موسی، نماد خودِ شونبرگ؟) و سخنور سطحی (هارون، نماد منتقدان و آهنگسازان متعارف؟) پرداخته‌است. در میان سرودهای روحانی یهودی از قرون یازدهم و دوازدهم میلادی، سرودی دربارهٔ موسی به نام ایستاده بر کوه حوریب وجود دارد. تقریباً در تمام جوامع و فرقه‌های یهودی تعداد زیادی آواز محلی دربارهٔ موسی یافت می‌شود که از جملهٔ آن‌ها «موسی شادمان خواهد شد» است. اندر تولد موسی و اندر خروج دو آواز مذهبی لادینو هستند. آوازهای حماسی بسیاری به زبان آرامی نزد یهودیان کردستان دربارهٔ موسی و دختر فرعون، نبرد بین اسرائیل و عمالیق، و مرگ موسی رایج بوده‌اند. بسیاری از این آوازها در شبوعوت یا شمحات تورا خوانده می‌شوند. در اسرائیل آهنگ‌های فولکلوری مثل و موسی سنگ را شکافت و آواز کودکانهٔ ای بنی اسرائیل، ما همه اینجا هستیم محبوب هستند. تعداد سرودهای مسیحی قدیمی زیاد نیست، اما موسی و قصهٔ خروج الهام بخش سیاه‌پوستان آمریکا بوده‌است. بارزترینِ این آثار، «فرود آی، موسی» است که شهرت جهانی دارد. در فلسطین، مقبره‌ای منسوب به موسی وجود دارد و آواز عربی «یا خلیلی یا حبیبی، یا خواجه موسی» موقع مراسم «زیارت نبی موسی» به صورت جمعی سر داده می‌شود. این آهنگ بین اسرائیلی‌ها هم محبوب و تبدیل به موسیقی رقص به سنت یهودیان بالکان (هورا) شده‌است.