معماری پیشاتاریخی در اسکاتلند
عصر حجر

بر اساس شواهد، کهن‌ترین خانهٔ کشف‌شده در بریتانیا سازه‌ای با پلان بیضوی و ستونک‌های چوبی در ساوث، کوینزفری، نزدیک خور فورث است که قدمت آن به حدود ۸٫۲۴۰ پ.م. می‌رسد.
نخستین سازه‌ها از جنس سنگ احتمالاً سه اجاق هستند که در جوره در حدود ۶٫۰۰۰ سال پیش ساخته شدند.
با ورود کشاورزی به اسکاتلند امروزی در دوران نوسنگی (که حدود ۶٫۰۰۰ سال پیش رخ داد)، گروه‌هایی از یکجانشینان در این منطقه رو به ساخت خانه‌هایی سنگی آوردند. حدود پنج قرن بعد نخستین روستاها در این منطقه تشکیل شدند.
سکونت‌گاه‌ها و محوطه‌های تدفینی و آیینی نوسنگی به‌ویژه در جزایر شمالی و هبریدهای بیرونی اسکاتلند معمول بوده‌اند، چرا که به‌سبب عدم دسترسی آسان به چوب درختان بیشتر ابنیه از سنگ ساخته می‌شدند، و به همین دلیل نسبتاً بکر مانده‌اند.
بنای سنگی بر پشته هَوْوار در پاپا وستری اورکنی یکی از قدیمی‌ترین خانه‌های بازمانده در اروپای شمال غربی است. این بنا با قلوه‌سنگ‌های جمع‌شده در محل به روش خشک‌چین ساخته شده و بین سال‌های ۳٫۷۰۰ و ۲۸۰۰ پ.م. (برای ۹۰۰ سال) زندگی در آن جریان داشته.
عمر سِکارا بِرای در جزیرهٔ اصلی اورکنی نیز به این دوران می‌رسد. سِکارا بِرای بین سال‌های ۳٫۱۰۰ و ۲٫۵۰۰ پ.م. مسکون بوده و توسعه‌یافته‌ترین روستای نوسنگی در قارهٔ اروپا است.
ازین دوران همچنین تعداد زیادی آرامگاه حجره‌ای باقی مانده. گونه‌های متعددی از آرامگاه حجره‌ای شناسایی شده ولی در کل به سه دستهٔ گور معبری، گور دالانی، و گور صندوقی تقسیم می‌شوند.
مِیْزْهَوْ در نزدیکی اِسْتِنِس (بازمانده از حدود ۳٫۴۰۰ تا ۳٫۲۰۰ پ.م.) و مانامور در جزیرهٔ اَران (بازمانده از حدود ۳٫۵۰۰ پ.م.) دو نمونه برجستهٔ گور معبری در اسکاتلند هستند. در این سازه‌هاخرسنگ‌هایی که هر کدام چندین تن وزن دارند به گونه‌ای چیده شده‌اند که در آن‌ها معبری ایجاد شود و سقف معبر معمولاً با سنگ‌چین پوشیده می‌شد.
گورهای دالانی فضاهای مستطیلی شکلند که در یک سر ورودی‌ای به اندازهٔ عرض دالان دارند. بام این سازه‌های گاه با تخته‌سنگ پوشیده می‌شده و روی آن‌های خاک ریخته می‌شده.
گورهای صندوقی نیز قبرهای جعبه‌مانند و نسبتاً ساده‌ای هستند و معمولاً از تخته‌سنگ ساخته شده و با خرسنگ یا تخته‌سنگی بزرگ پوشیده شده.
نخستین سنگ‌افراشت‌ها در اسکاتلند نیز در این دوران بر پا شدند. یکی از قابل‌توجه‌ترین نمونه‌های این سنگ‌افراشت‌ها، سنگ‌های ایستاده استنس است که در جزیرهٔ اصلی اورکنی قرار دارند و در حدود سال ۳٫۱۰۰ پ.م. قرار یافته‌اند. سنگ‌های ایستاده استنس در کل چهار تا هستند که بلندترین آن‌ها ۵ متر ارتفاع دارد.
برخلاف اسکاتلند کوهستانی و جزایر شمالی که استفاده از سنگ رواج داشت، در جنوب و شرق اسکاتلند غالب بازمانده‌های معماریِ قابل مشاهده از دوران نوسنگی گورپشته‌هایی از جنس خاک هستند که قدیمی‌ترین آن‌ها احتمالاً در هزارهٔ چهارم پیش از میلاد ساخته شده. امروزه از این یادمان‌ها پشته‌هایی با نقشهٔ ذوزنقه‌ای مانده که عمدتاً رو به شرق جای گرفته‌اند. این سازه‌ها در سراسر اسکاتلند غیرکوهستانی به‌ویژه در ابردین‌شیر، دامفریس، گلووی، آنگوس، و اسکاتیش بوردرز پراکنده‌اند.
از دیگر سازه‌های مرتبط می‌توان به گورپشته لبه‌ای، کورسوس، گورمان، و خانهٔ کشیده اشاره کرد.
گورپشته‌های لبه‌ای پشته‌هایی با دو لبهٔ موازی هستند که با شیارهایی در طرفین محصور می‌شوند.
کورسوس‌ها نیز از لبه‌های خاکی و شیارهایی موازی تشکیل می‌شوند اما یک راه باز در میان دارند. در گذشته باور بر این بود که کورسوس‌ها را رومی‌ها ساخته‌اند. هم گورپشته‌های لبه‌ای و هم کورسوس‌ها با حجره‌های تدفین مرتبط بوده‌اند و احتمالاً برای برگزاری مناسک گذار به کار می‌رفته‌اند.
از گورپشته‌های لبه‌ای در اسکاتلند می‌تواند به پرتشیر در کالاندر و سازهٔ ترکیبی کورسوس و گورپشتهٔ لبه‌ای در کلیوِن دایک اشاره کرد که بیش از دو کیلومتر طول دارد.
گورمان‌ها در اسکاتلند عمدتاً لبه‌هایی نسبتاً مستطیلی، شیار بیرونی، و سکویی چوبی یا سنگی در داخل داشته‌اند. به باور جِی. جی اسکات از این فضاها برای تشییع یا نمایان ساختن جسد پیش از تدفین در جایِ دیگر استفاده می‌شده، اما این نظر محل مناقشه است.
آنچه از گورمان‌های ایجادشده در این دوران مانده معمولاً زیرِ گورپشته‌های کشیده پیدا می‌شود. ار نمونه‌های بارز این گورمان‌ها می‌توان از پیتنکره، پرتشیر، و دو محوطه مرتبط در لاخهیل و سلوکیرن، هر دو در کرکادبرایت یاد کرد.
سالن‌های کشیدهٔ چوبی ساخته‌شده در این دوران احتمالاً مختص اسکاتلند بودند. این سازه‌ها سقفی سنگین از جنس چوب بلوط داشتند و همهٔ آن‌ها بعدها به آتش کشیده شده‌اند. کارکرد این بناها محل مناقشه است، و گفته می‌شود ممکن است خانه‌های گستردهٔ کشاورزی یا مجموعه‌ای از سازه‌های یادمانی مثل گورپشته‌ها باشند.
نمونهٔ یکی از این سازه‌ها در بلبرایدی ابردین‌شیر حدود ۲۶ متر طول و ۱۳ متر عرض داشته و ممکن است سقفی به ارتفاع ۹ متر داشته بوده باشد. ساختمانی با چنین ابعادی برای اقامت ۵۰ نفر کافی است.