سودان مصر و بریتانیا

سودان مصر و بریتانیا (عربی: السودان الإنجلیزی المصری as-Sūdān al-Inglīzī al-Maṣrī) یک کاندومنیوم از بریتانیا و مصر بین سال‌های ۱۸۹۹ و ۱۹۵۶ بود که بیشتر مربوط به قلمرو سودان جنوبی و سودان امروزی بود. از نظر قانونی، حاکمیت و اداره بین مصر و بریتانیا مشترک بود، اما در عمل، ساختار کاندومینیوم کنترل مؤثر بریتانیا بر سودان را تضمین می‌کرد و مصر قدرت و نفوذ محلی محدودی داشت. در این میان، خود مصر تحت نفوذ فزاینده بریتانیا قرار گرفت. پس از انقلاب ۱۹۵۲ مصر، مصر برای پایان دادن به کاندومینیوم و استقلال سودان تلاش کرد. با توافق مصر و بریتانیا در سال ۱۹۵۳، سودان به عنوان جمهوری سودان در ۱ ژانویه ۱۹۵۶ استقلال یافت. در سال ۲۰۱۱، جنوب سودان به عنوان جمهوری سودان جنوبی مستقل شد.
در قرن نوزدهم، در حالی که مصر به‌طور اسمی یک دولت تابع امپراتوری عثمانی بود، از زمان به دست گرفتن قدرت توسط محمد علی پاشا در سال ۱۸۰۵، به عنوان یک دولت عملاً مستقل عمل کرده بود. محمد علی که به دنبال جانشینی و در نهایت جایگزینی امپراتوری عثمانی به عنوان قدرت منطقه ای مسلط بود، خود را خدیو اعلام کرد و مرزهای مصر را هم از جنوب به سودان و هم به سمت شرق به سمت شام و عربستان گسترش داد که دومی به قیمت امپراتوری عثمانی تمام شد. قلمرو سودان توسط مصر ضمیمه شد و به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از کشور اداره می‌شد و سودانی‌ها تابعیت مصری را دریافت کردند. در نهایت، مداخله قدرت‌های بزرگ در حمایت از امپراتوری عثمانی، مصر را مجبور کرد که پس از مرگ محمدعلی، تمام سرزمین‌های شام و عربستان را به عثمانی‌ها بازگرداند. با این حال، چنین مانعی برای توسعه مصر به سمت جنوب وجود نداشت.
در زمان سلطنت نوه محمد علی، اسماعیل پاشا، مصر کنترل خود را بر سودان تا جنوب دریاچه‌های بزرگ آفریقا تثبیت و گسترش داد، در حالی که به‌طور همزمان سرزمین‌هایی در چاد، اریتره، جیبوتی و سومالی امروزی به دست آورد. علاوه بر این، استفاده غیرمجاز از عنوان خدیو به‌طور رسمی توسط سلطان عثمانی تأیید شد. مصر در اوج قدرت خود بود و اسماعیل به دنبال ایجاد یک امپراتوری آفریقایی پیوسته بود که می‌توانست سنگری در برابر گسترش اروپا در آفریقا باشد.
با این حال، جاه طلبی‌های بزرگ اسماعیل با شکست ویرانگر مصر در جنگ اتیوپی و مصر، که مشکلات مالی از قبل موجود در کشور ناشی از برنامه‌های فلج کننده و گران‌قیمت نوسازی سریع او را تشدید کرد، کوتاه شد. این امر در نهایت منجر به برکناری اسماعیل توسط قدرت‌های بزرگ در سال ۱۸۷۹ به نفع پسرش توفیق پاشا شد. مصر پس از آن از تمام مناطق خارج از سودان و مصر خارج شد.
نارضایتی از حکومت توفیق باعث دو شورش در سال ۱۸۸۱ شد، شورش مهدویون در سودان و شورش عربی در مصر. در حالی که مداخله نظامی بریتانیا در سال ۱۸۸۲ شورش عربی را سرکوب کرد و اقتدار اسمی توفیق را در مصر بازگرداند، شورش مهدوی به گسترش ادامه داد و سودان را تحت حاکمیت مؤثر شورشیان مهدوی قرار داد.
حضور نظامی بریتانیا در مصر این کشور را به یک تحت الحمایه مجازی بریتانیا تبدیل کرد. اگرچه این کشور به‌طور رسمی یک دولت خودگردان و تابع امپراتوری عثمانی باقی ماند، اما اکنون قدرت واقعی در اختیار نماینده بریتانیا در قاهره است. در دهه بعد، بریتانیا ارتش مصر را بر اساس خطوط بریتانیا اصلاح و بازسازی کرد و نیروهای بریتانیا و مصر به تدریج شورشیان مهدوی را شکست دادند و اقتدار اسمی خدیو مصر را در سودان بازگرداندند. با این حال، مانند مصر خاص، این اقتدار با واقعیت کنترل مؤثر بریتانیا به خطر افتاد.
در سال ۱۸۹۹، بریتانیا ، عباس حلمی دوم، جانشین توفیق به عنوان خدیو، را مجبور کرد تا سودان را از بخشی جدایی ناپذیر مصر به یک مجتمع مسکونی تبدیل کند که در آن حاکمیت بین مصر و بریتانیا تقسیم شود. پس از تأسیس، این کاندومینیوم شاهد کاهش روزافزون کنترل مصر بود و در بیشتر مدت وجودش در عمل توسط بریتانیا از طریق فرماندار کل در خارطوم اداره می‌شد. برای باقیمانده سلطنت خود، این یکی از نقاط عطف بین خدیو عباس دوم ناسیونالیست و بریتانیا خواهد بود و عباس به دنبال دستگیری و معکوس کردن روند افزایش کنترل بریتانیا در مصر و سودان بود.
پس از ورود امپراتوری عثمانی به جنگ جهانی اول به عنوان عضوی از قدرت‌های مرکزی در سال ۱۹۱۴، انگلستان عباس دوم ضد بریتانیایی را به نفع عموی طرفدار بریتانیا، حسین کامل، خلع کرد. جنبه حقوقی حاکمیت اسمی عثمانی خاتمه یافت و سلطنت مصر که توسط امپراتوری عثمانی در سال ۱۵۱۷ ویران شد، با سلطان حسین کمال مجدداً تأسیس شد. علیرغم احیای سلطنت اسمی، قدرت بریتانیا در مصر و سودان کاهش نیافته بود، زیرا بریتانیا مصر را تحت الحمایه رسمی بریتانیا اعلام کرد. در حالی که مصر به امپراتوری بریتانیا ضمیمه نشده بود، با اینکه پادشاه بریتانیا هرگز حاکم مصر نشد، وضعیت مصر به عنوان یک کشور تحت الحمایه مانع از هرگونه استقلال واقعی برای سلطنت می‌شد. برای همه مقاصد و مقاصد، سلطان نشین مصر به همان اندازه که خدیوات مصر تحت کنترل بریتانیا بود. افزایش خشم ملی گرایان نسبت به کنترل بریتانیا به انقلاب ۱۹۱۹ مصر منجر شد و باعث شد که بریتانیا استقلال مصر را در سال ۱۹۲۲ به عنوان پادشاهی مصر به رسمیت بشناسد. ملی‌گرایان مصری و سودانی‌هایی که از اتحاد با مصر حمایت می‌کردند، خواستار آن شدند که سودان در محدوده پادشاهی قرار گیرد و اصطلاح «پادشاهی مصر و سودان» وارد زبان عامیانه ملی‌گرایان شد. با این حال، از نظر سند حقوقی که توسط آن بریتانیا استقلال مصر را به رسمیت شناخت، به‌طور خاص موضوع حکومت سودان را به عنوان مسئله ای برای حل و فصل آینده محفوظ دانست. بریتانیا با سرپیچی از خواسته‌های مصر و سودان، به تدریج کنترل بیشتری بر این کاندومینیوم به دست گرفت و تا سال ۱۹۲۴ تقریباً به‌طور کامل از مصر خارج شد.
در دهه‌های بعد، نارضایتی و خشم مصری‌ها و سودانی‌ها از ادامه سلطه بریتانیا در سودان افزایش یافت. در ۱۶ اکتبر ۱۹۵۱، دولت مصر قراردادهای زیربنای کاندومینیوم را لغو کرد و اعلام کرد که مصر و سودان از نظر قانونی به عنوان پادشاهی مصر و سودان متحد شده‌اند و پادشاه فاروق به عنوان پادشاه مصر و سودان. هشت ماه بعد با انقلاب ۱۹۵۲ مصر که شاه فاروق را سرنگون کرد، این امر جایگزین شد. دولت انقلابی جدید تحت رهبری محمد نجیب و جمال عبدالناصر استقلال سودان را در اولویت قرار داد. نجیب خود نیمه سودانی بود و در خارطوم به دنیا آمده و بزرگ شده بود. تحت فشارهای مداوم، بریتانیا در سال ۱۹۵۳ با درخواست‌های مصر موافقت کرد، و دولت‌های مصر و بریتانیا با پایان دادن به کاندومینیوم و اعطای استقلال سودان در سال ۱۹۵۶ موافقت کردند. در ۱ ژانویه ۱۹۵۶، حاکمیت مصر و بریتانیا بر سودان به درستی پایان یافت و سودان مستقل شد.