میان‌پرده ایرانی
پیش درآمد

مقالهٔ اصلی: سقوط شاهنشاهی ساسانی
همچنین ببینید: اسلام آوردن ایرانیان
پس از قرن‌های متمادی در عهد باستان ایران و پس از آمد و رفت دولت‌های گوناگون، در ادامهٔ مسیر شاهنشاهی ایران نوبت به برپایی دودمان ساسان رسید. تا اوایل قرن هفتم میلادی، شاهنشاهی ساسانی که حکومت وقت ایران بود، در کنار امپراتوری روم یکی از دو ابرقدرت جهان باستان بود. دولتی که اردشیر بابکان پس از منازعات طولانی بنیان گذاشت، بیش از چهار قرن دوام آورد. شاهنشاهی ساسانی متکی به دین ملی و تمدنی بود که شاید از نظر «ایرانیت» در سرتاسر تاریخ طویل ایران نظیر نداشت و بنیاد آن حتی با وجود آشوب‌های فراوان داخلی تا زمان حملهٔ گسترده اعراب از خارج به ایران از میان نرفت. با این همه، تقدیر چرخ گردون چنین رقم خورده بود که این دولت عظیم نیز به سبب مجموعه مشکلاتی از هم فروپاشد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چُنین بود پرگار چرخ بلند |  | که آید بدین پادشاهی گزند |
| تَبَه گردد آن رنج‌های دراز |  | نشیبی دراز است و بیشْ فراز |
| نه تخت و نه دیهیم بینی نه شهر |  | ز اختر همه تازیان راست بهر |
| نشان شبِ تیره آمد پدید |  | همی روشنایی بخواهد پرید |
— فردوسی: — فردوسی
دولت ساسانی با وجود معایب و نواقصی که داشت، بنایی عظیم و کاخی باشکوه بود. انهدام آن نشانهٔ ختم دوران قدیم و آغاز قرون وسطی ایران و آسیای غربی است. نویسندگان عرب، دولت ساسانی را که سرمشق تمام دولت‌های شرقی بوده، با تمجید و تحسین می‌ستایند.
آرتور کریستن سن، ایران‌شناس دانمارکی
پس از یورش تازیان از سال ۶۳۶ میلادی به بعد ایران زمین عرصهٔ تاخت‌وتاز و استیلای خلفای اسلامی راشدین، اموی و عباسی، یکی پس از دیگری، به مدت دو قرن شد که عبدالحسین زرین‌کوب نخستین‌بار در سال ۱۳۳۰ خورشیدی آن روزگار ایران را «دو قرن سکوت» نامید.
با این وجود میراث ساسانیان هیچگاه از بین نرفت. به عقیدهٔ آرتور کریستن سن: «ایرانیان در طی قرون متمادی، مقام پیشوایی معنوی خود را در میان ملل اسلامی نگاه داشتند، اما نیروی اخلاقی و سیاسی آنان بعد از سقوط دولت ساسانی خیلی ضعیف شد ... یکی از علل انحطاط ملت ایران وضع حکومت عامه است که با دین اسلام برقرار شد. طبقات نجا رفته‌رفته در سایر طبقات توده فرو رفته، محو گردیدند و صفاتی که موجب امتیاز آنان بود تضعیف شد.»
فتوحات اسلامی و سقوط دولت ساسانی، صرف‌نظر از نوعی تداوم بنیادی، آغازگر نظامی نوین بود که مهم‌ترین و روشن‌ترین تمایز آن تاریخ با ایران پیش از آن، پذیرش دین جدید اسلام از سوی ایرانیان بود. البته این بدان معنا نبود که گسترش دین اسلام در سرتاسر ایران بی‌وقفه صورت گرفت. به گفتهٔ آن لمبتون:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| « | اسلام آوردن ایرانیان امری تدریجی بود و در مناطق مختلف ایران وضع متفاوتی داشت. از این زمان به بعد اسلام اساس تمدن جدیدی شد که رو به توسطه نهاد و شکوفا گردید؛ اما پذیرش دین جدید اسلام ساختار‌های اجتماعی را کلاً دگرگون نساخت. بسیاری از این ساختار‌های اجتماعی در سرزمین‌های فتح شده اخذ شد، قالب‌های نو یافت و با وضع جدید تطبیق داده شد. معارف ایرانی که اعراب از سالیان قبل از طریق لخمی‌ها با آن آشنا بودند در بافت تمدن اسلامی جذب شد. لیکن این تمدن جدید با اینکه متکی به بعضی از ارزش‌های سنتی ایران بود، اما تایید و تکرار دولت ساسانیان در یک قالب جدید یا تمدنی ایرانی در قالب یک دین جدید نبود؛ بلکه تمدن خاص اسلامی بود. با این همه، ارزش‌های سنتی ایران با وضوح و وقوع تمام مورد تأکید قرار گرفت... |  » |
پس از تضعیف خلافت عباسی، که ازجمله بعد از نفوذ غلامان ترک به دستگاه خلافت پدید آمد، قلمرو خلافت اسلامی به سرعت رو به تجزیه گذاشت. به دنبال آن، در ایران دوره‌ای از دودمان‌های کوچک و بزرگ محلی آغاز شد؛ «محلی» به آن دلیل که هیچ‌کدام از آنها نتوانست سرتاسر ایران زمین را یکپارچه کنند. نخستین آنها دودمان طاهریان (۲۰۵–۲۵۹ ق/۲۰۰–۲۵۲ خ/۸۲۱–۸۷۳ م) بودند که به دست صفاریان و واپسین آنها کاکویان (۳۹۸–۵۳۵ ق/۳۸۷–۵۱۹ خ/۱۰۰۸–۱۱۴۱ م) بودند که با یورش ترکان سلجوقی از میان رفتند. از میان این دودمان‌ها، آنهایی که بر بخشی از شاهنشاهی سابق ساسانی مسلط شدند، به‌طور طبیعی به گذشته و ایران پیش از اسلام نظر داشتند و پیروزی این دودمان‌ها را برخی پژوهشگران ازجمله ادموند باسورث، تدارکی برای بازسازی شکوه گذشتهٔ شاهنشاهی ایران دانسته‌اند. آن لمبتون شاهنشاهی آل بویه را در این تدارک از سایر دولت‌های ایرانی برتر می‌داند.
دوران مذکور که با عنوان «میان‌پردهٔ ایرانی» شناخته شده است، آغازی بر تجدد ایرانیان پس از استیلای اعراب بود که نتایج ماندگاری چون: ظهور بسیاری از دودمان‌های ایرانی‌تبار، پایان حکومت اعراب بر ایران، احیای زبان پارسی به شکل پارسی نو، احیای روح و فرهنگ ایرانی به شکل ایرانی-اسلامی به دنبال داشت.