موسی
دیدگاه‌های دینی و ادبی > ادبیات هلنیستی

در ادبیات یهودی-هلنیستی گرایشی به ترکیب حکیمان باستانی وجود دارد که باعث شده در این دوره، مهم‌ترین دستاوردهای تمدن به ‏‫قهرمانان فرهنگی یهودی نسبت داده شود؛ مثلاً، اوپولموس که تاریخ زندگی موسی را ‫۵۰۰ ‏‫‫سال قبل از جنگ تروآ می‌یافت، معتقد بود موسی اولین حکیم و مبتکر الفبای یهودیان بود که فنیقی‌ها آن را از ایشان آموختند. به گفته ‏‫آرتاپانوس، موسی—که با موسایوس و همچنین هرمس-تحوت یکسان می پنداشتش—معلم اورفئوس، اولین فیلسوف، کاشف خط و نوشتن و مخترع ابزارآلات مختلف برای استفاده در زمان‌های جنگ و صلح بود. موسی همچنین سازمان سیاسی مصر را طراحی و آن کشور را به ۳۶ ولایت تقسیم کرده بود. موسی پرستش حیوانات را به مصریان آموخته بود زیرا این تنها راه عملی برای به سلطه کشیدن ذات بی‌ثبات توده‌های مصری بود. اریستوبولوس، ‫اولین مفسر فلسفی تورات، می‌گفت هومر و هزیود بخش وسیعی از مطالب ‏‫خود را از کتب موسی وام گرفته‌اند. فیلون اعتقاد داشت هراکلیتوس نظریه تضاد ‏‫خود را «به مثال یک دزد» از موسی ربوده‌است. به همین ترتیب، او می‌گوید که قانون‌گذاران یونانی قوانین مختلفی از ‏‫قوانین موسی تقلید کرده‌اند. فیلون حتی می‌نویسد که موسی قبل از افلاطون، به نظریه خلقت از ماده پیشین در سفر پیدایش—که می‌گوید قبل از خلقت جهان، آب، ‏‫تاریکی و آشفتگی وجود داشته—اشاره کرده‌است. نزد یوسف فلاوی، موسی قدیمی‌ترین قانون‌گذار در ‏‫تاریخ جهان بوده‌است. در واقع، او می‌گوید واژهٔ «قانون» در یونان باستان ‏‫ناشناخته بوده و افلاطون دو نکته خاص را از موسی الگو گرفته‌است: مطالعه قوانین، اولین وظیفهٔ شهروندان است و ایشان باید مراقب اختلاط با خارجی‌ها باشند.
نومنیوس آپامی (قرن ‏‫دوم میلادی) نوشته که افلاطون کسی نبود مگر موسای یونانی‌زبان. فیلون همچنین موسی را «بهترین قانون‌گذار در نزد همهٔ ممالک» می‌یابد که قوانینش بسیار عالی و ‏‫واقعاً الهی هستند، چراکه قوانین دیگر به ‏‫دلایل بی‌شماری مختل شده‌اند، لیک قوانین موسی استوار و پابرجا مانده‌اند و «می‌توانیم امیدوار ‏‫باشیم تا زمانی که خورشید و ماه و کل آسمان و جهان وجود ‏‫دارند» پا بر جا بمانند. علاوه بر این، نه تنها یهودیان بلکه تقریباً همهٔ ملل دیگر ‏‫به حدی کافی مقدس شده‌اند تا ارزش و احترام این قوانین را درک کنند. در عهد رومی‌ها، گهگاه مطالبی در تحسین موسی در آثار نویسندگانی ‏‫مثل لونگینوس مجعول یافت می‌شود، اما نومنیوس، تاسیتوس، گالن، کلسوس، پورفیری و ژولیان با لحنی منتقدانه و حتی خصمانه به او پرداخته‌اند.
در واقع، اولین مطالبی که یونانیان دربارهٔ موسی نوشته‌اند، دیدگاه مثبتی نسبت به او دارند. هکاتئوس آبدرایی او را بنیان‌گذار دولت یهودی معرفی می‌کند که فلسطین را فتح کرد و اورشلیم و معبد را ساخت. موسی قوم خود را به دوازده طایفه تقسیم کرد، زیرا دوازده عددی کامل است و با تعداد ماه‌های سال مطابقت دارند. موسی نقاشی کردن چهرهٔ خدا برای پرستش او را ممنوع کرد، تا خدا به صورت انسان‌وار درک نشود، چراکه تنها آسمان (یعنی کیهان) باید به عنوان خدا در نظر گرفته شود. اما در اعصار بعد، موسی در مرکز حملات یهودستیزانهٔ نویسندگان یونانی قرار گرفت. هکاتئوس نوشته موسی طریقی از زندگی را تشویق می‌کرد که موجب انزوای فرد از انسان‌ها و نفرت او از بیگانگان می‌شد. به گفتهٔ مانتو، کاهن مصری قرن سوم، موسی کاهن شورشی هلیوپلیس به نام اوسارسیف بود که یهودیان را در قتل حیوانات مقدس مصر فرماندهی و با کمک هیکسوس‌ها سیزده سال ظالمانه بر مصر حکومت کرد، تا اینکه در نهایت توسط فرعون آمنوفیس بیرون رانده شد. لوسیماخوس نوشته که موسی به یهودیان آموخت تا با هیچ‌کس مهربان نباشند، همیشه بدترین راهنمایی را به آن‌ها ارائه دهند؛ و هر معبد و محراب خدایانی را که می‌یابند، ویران کنند. آپولونیوس موسی را شارلاتان متقلبی می‌یافت که قوانین بدی برای یهودیان مقرر کرده‌است. به روایت پوسیدونیوس، آنتیوخوس اپیفانس هنگام ورود به مقدس الاقداس، مجسمهٔ مرد ریشوی خرسواری را دید که کتابی در دست داشت. همین موسی بود که قوانین نفرت نسبت به تمام بشریت را به یهودیان داد. نیکارخوس می‌نویسد موسی به دلیل داشتن لکه‌های جذامی (آلفوس) در تمام بدنش، آلفا (عنوان افتخارآمیز برای اعضای موزه اسکندریه، که احتمالاً در ادبیات یونانی-یهودی به موسی اطلاق شده) خوانده می‌شد.