موالی
وضعیت موالی در دوره امویان

پس از کشته شدن علی در مسجد کوفه و صلح حسن و معاویه، خلافت معاویه بن ابوسفیان آغاز می‌گردد. به نوشته زرین‌کوب، حکومت امویان را چیزی به‌جز ارتجاع و بازگشت به فرهنگ عرب پیش از اسلام نمی‌توان نامید؛ زیرا به جز دورهٔ کوتاه مدت خلافت عمر بن عبدالعزیز تمامی خلفای این سلسله خشونت و تنفر نسبت به موالی و غیر عربان را پیشه خویش کرده بودند. امویان را اعتقاد بر این بود که فقط کسی که خون خالص عربی در رگ و ریشه‌اش باشد سزاوار فرمانروایی بر خلق است و سایر نژادها برای خدمت به اعراب و انجام کارهای پست آفریده شده‌اند. چنین طرز تفکری که در ذهن اعراب و به ویژه امویان ریشه دوانیده بود، مسبب روا داشتن جور و ستم‌های زیر بر این مردم شد:
عرب‌ها بر موالی مباهات می‌نمودند که: «ما شما را از بردگی و اسارت آزاد ساختیم و از کفر و شرک و پلیدی نجات داده و به اسلام رهنمون ساختیم. ما شما را با شمشیر سعادتمند ساختیم و با زنجیر به بهشت کشاندیم. پس همین دلیل کافی است تا بدانید ما از شما برتریم.»
اعراب معمولاً کارهایی را برعهدهٔ موالی می‌نهادند که از اهمیت واعتباری برخوردار نباشد. به عنوان نمونه، شغل قضاوت به هیچ عنوان به موالی واگذار نمی‌گردید؛ چرا که به عقیده عرب این قبیل مقامات شایستهٔ مردم نژاده و با خانواده بود و کسی باید دارای این مقام گردد که اصل و نسب پرافتخاری داشته باشد.
اقتدا نکردن عرب‌ها به موالی در خواندن نماز از دیگر موارد پست شماری موالی محسوب می‌شود؛ جالب آن است که اگر هم به فرض اعراب به موالی اقتدا می‌کردند به آنان می‌گفتند که «برای فروتنی و تواضع نسبت به خداوند چنین کاری انجام داده‌ایم».
عربان به هنگام مهمانی، موالی را ولو اینکه دانشمند، متقی و مؤمن بود، اجازهٔ نشستن بر سر سفره نمی‌دادند و او را بر سر راه می‌نشاندند «تا همگان دریابند که او از اعراب نیست».
معاویه بن ابی‌سفیان بدان حد موالی را پست می‌شمرد که از بیم آنکه آنان به سبب زیاد شدن تعدادشان دردسرساز شوند، تصمیم به نابودی و سربه‌نیست کردن آنها یا حداقل برخی از آنان گرفت؛ ولی سرانجام بر اساس مشورت یارانش از اجرای چنین تصمیمی خودداری کرد.
اعراب موالی را به کنیه صدا نمی‌کردند و موالی را از داشتن کنیه منع می‌ساختند. درحالی‌که یکی از رسوم و افتخارات عرب‌ها خواندن یکدیگر به کنیه بود.
عربان با موالی هرگز در یک ردیف راه نمی‌رفتند و آنان را «علوج» یعنی «خدانشناس‌ها» و «نادانان» می‌خواندند.
اگر کسی از عرب‌ها می‌مرد، موالی را اجازه نمی‌دادند تا به همراه دیگران بر جسد او نماز میت گذارند.
حجاج بن یوسف حاکم عراق به روزگار امویان، بر دستان موالی داغ می‌نهاد و نشان می‌گذاشت تا از سایر طبقات شناخته شوند.
حجاج پس از شکست دادن ابن اشعث[کدام؟]، آن دسته از موالی را که در معیت او بودند دستگیر نمود و برای آنکه آنان را پراکنده سازد و از اجتماع مجددشان جلوگیری نماید، دستور داد تا به دست هر یک از آنان، نام سرزمینی را که بدانجا تبعید می‌شوند خالکوبی نموده و داغ زنند.
اعراب به هنگامی که چیزی می‌خریدند و به خانه بازمی‌گشتند، اگر در میان راه با یکی از موالی روبه‌رو می‌شدند، او را مکلف می‌کردند تا بارش را برایش به مقصد برساند. اگر عربی پیاده بود و فردی از موالی را سواره می‌دید، مولی را وادار می‌ساخت تا مرکب خویش را در اختیار او قرار دهد.
عرب‌ها زن دادن به غیر عرب را نوعی بردگی، بندگی و ننگ می‌دانستند؛ آنان حاضر بودند حتی دختران خویش را به افرادی از پست‌ترین قبایل عرب شوهر دهند، اما به هیچ وجه رضا به ازدواج آنان با فردی از عجم نمی‌دادند.
موالی اجازه نداشتند بدون اجازهٔ اربابان سابق دختران خویش را شوهر دهند.
به هنگام نبرد، اعراب موالی را با پای پیاده و شکم گرسنه به اردوگاه می‌بردند و به آنان اجازه سوار گشتن بر اسب و شتر را نمی‌دادند و پس از جنگ، حتی اندک سهمی از غنایم به آنان نمی‌دادند.