معاونت خدمات شهری و محیط زیست شهرداری تهران
سازمان‌ها > آتش‌نشانی و خدمات ایمنی

مقالهٔ اصلی: سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران
آتش‌نشانی و خدمات ایمنی تهران یکی از نهادهای زیر مجموعه شهرداری تهران است که به مناطق بیست و دوگانه کلان‌شهر تهران خدمات می‌دهد. در اینجا مروری بر فعالیت‌های این سازمان خواهیم داشت.
مقالهٔ اصلی: سازمان آتش‌نشانی
برای درک صحیح از تحول‌های سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر تهران ضرورت دارد اطلاعی از تاریخچه سازمان آتش‌نشانی در ایران داشت؛ بر اساس گزارش‌های تاریخی نخستین نهاد آتش‌نشانی به نام «اطفائیه» به سال ۱۲۹۶ همت قاسم‌خان والی در بلدیه تبریز تأسیس شد. احداث برج یانقین که در حال حاضر ایستگاه شماره یک و ساختمان مرکزی سازمان آتش‌نشانی و خدمات‌ایمنی تبریز است یکی از شاخص‌ترین ویژگی‌های اداره اطفائیه تبریز بود. فارغ از تحولات نهاد آتش‌نشانی در ایران، که اینجا اجمالاً مروری شد؛ فرایند ایجاد و تطور نهاد آتش‌نشانی در تهران را می‌توان طی دو دورده عمده پهلوی و جمهوری اسلامی پی گرفت. آنچه در دوره قاجاریه در زمینه آتش‌نشانی رقم خورده‌است؛ چندان اقدام‌های قابل توجهی نبوده‌است؛ بی‌اعتنایی ناصرالدین شاه فرنگ دیده به اهمیت نهاد آتش‌نشانی و ترور امیرکبیر از جمله دلائل مهم در عدم تأسیس نهاد آتش‌نشانی در دوره قاجاریه ذکر شده‌است.
دوره پهلوی
نخستین تأسیسات و تجهیزات اطفاء حریق در تهران به سال ۱۳۰۳ (خورشیدی) بازمی‌گردد. در همین سال است که یک دستگاه آب پاش برای آب پاشی خیابان‌های خاکی شهر خریداری شد، سال بعد با اضافه کردن یک سر لوله و چند شیر به ماشین آب‌پاش یاد شده برای اطفاء حریق احتمالی کاربری جدیدی برای ماشین تعریف شد. این اقدام مقدمه‌ای برای شکل‌گیری نهادی برای مقابله با آتش‌سوزی در تهران شد. چهار سال بعد از تأسیس اداره اطفاء حریق، در آذر ماه ۱۳۰۷ با نیت تقویت توان فنی اداره اطفائیه، یک دستگاه آب‌پاش بزرگ و چهار دستگاه آب‌پاش کوچک از کشور آلمان خریداری شد؛ در اختیار اداره اطفائیه قرارگرفت. بر اساس گزارش‌های آماری تا سال ۱۳۰۷ شمسی مجموع تجهیزات آتش‌نشانی تهران عبارت بود از ۱۵ دستگاه ماشین آتش خاموش کن نو و آماده کار، ۳ دستگاه بنز مرسدس، ۴ دستگاه اشکودا، ۲ دستگاه پورسک و ۴ دستگاه موتور پمپ، به علاوه ۸۴ کامیون اسقاط در اختیار آتش‌نشانی قرارگرفته بود. از اطلاعات موجود می‌توان پی‌برد که وضعیت تجهیزات آتش‌نشانی تهران پهلوی ده دهه اول ۱۳۰۰ اصلاً خوب نیست؛ در نهایت متأثر از وقوع حادثه آتش‌سوزی گسترده روز ۸ مهرماه ۱۳۰۷ در سالن سینمای صنعتی خیابان لاله‌زار مسئولان وقت مدیریت شهری متوجه ناکافی بودن تجهیزات آتش‌نشانی شدند. بازتاب عدم رضایت وضعیت تجهیزات آتش‌نشانی در روزنامه اطلاعات روز نهم مهرماه همان سال به این شرح بوده‌است.
وقتی واقعاً فکر کنیم متوجه می‌شویم ما هیچ وسیله اطفائیه‌ای نداریم، ما یک اداره مخصوص اطفائیه می‌خواهیم، برای‌این که به مجرد وقوع حریق و صدا کردن زنگ تلفن آن اداره، سوت اتومبیل‌های اطفائیه هم از طرفی بلند شود. متأسفانه تاکنون به‌این امر توجهی نشده‌است و مأمورین نظمیه و بلدیه، باید با نبودن وسایل کافی خود را درخطر حریق بیندازند.
«کریم آقا بوذر جمهری» شهردار وقت تهران و مدیر ارشد، عملاً اداره اطفائیه را سال ۱۳۱۱ به میدان حسن‌آباد منتقل کرد. این ایستگاه همچنان با عنوان ایستگاه شماره یک سازمان آتش‌نشانی و خدمات‌ایمنی در تهران فعالیت دارد. با انتقال اداره اطفائیه از خیابان چراغ برق به محل کنونی تدریجاً تکمیل و تجهیز شد. سال ۱۳۱۳ «حسن خان معتضدی» به ریاست اداره آتش‌نشانی منصوب شد. در همین دوره است تدریجاً وضعیت تجهیزات آتش‌نشانی پایتخت رو به بهبود و توسعه گذاشت و سرمشق دیگر شهرهای ایران شد تا نهاد آتش‌نشانی را ناسیس کنند از جمله به همت او اداره اطفائیه‌ای در بندر انزلی تشکیل شد. از دیگر اقدام‌های صورت گرفته برای بسط و گسترش و تجهیز و توسعه نهاد آتش‌نشانی در تهران در فاصله سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.
اعزام کارکنان به خارج برای شرکت در دوره آموزش حرفه‌ای اطفاء حریق
برگزاری دوره‌های اطفاء حریق برای کارکنان در تهران
افزایش شمار ایستگاه‌های آتش‌نشانی در پایتخت
تأسیس گروه «امداد و نجات» و افزایش حوزه مأموریت و مسئولیت اداره اطفائیه
ایجاد ایستگاه‌های اطفا حریق و آتش‌نشانی در فرودگاه‌ها برای ارتقاء ایمنی
و…
به‌رغم اقدام‌های صورت گرفته و بسط و گسترش خدمات ایمنی و آتش‌نشانی در تهران و گسترده‌تر شدن حوزه ماموریت‌های این نهاد؛ تا حدود ۳۰ سال بعد از تأسیس آتش‌نشانی، همچنان آتش‌نشانی با محدودیت‌های امکاناتی مواجه بودند و کارکنان آن اداره از وسایل و تجهیزات حفاظت فردی بهره‌ای نداشتند و هنگام مأموریت‌هایشان ناچار بودند با کفش و لباس معمولی در عملیات شرکت کنند. بعدها، لباس کار متحدالشکلی برای افراد آتش‌نشان در نظر گرفته شد و تعداد محدودی کلاه‌ایمنی نیز دراختیار آن‌ها قرار گرفت، اما در سال‌های بعدی، به موازات توسعه تهران اداره آتش‌نشانی رشد کرد و چون روز به روز بر حسب ضرورت در برابر مسئولیت‌های سنگین‌تری قرار می‌گرفت، تا حدی این مهم مورد توجه قرار گرفت. هنگام خرید وسایل اطفایی، اقلامی از وسایل حفاظت فردی نیز خریداری می‌کردند. در سال‌های دهه سی علاوه بر تهیه تجهیزاتی انفرادی و حفاظتی سومین نردبان جهان از حیث بلندی با شصت و چهار متر ارتفاع در اختیار آتش‌نشانی تهران قرار گرفت. عمده مشکل آتش‌نشانی تا سال ۱۳۵۰ عدم رشد سریع و متناسب ایستگاه‌های آتش‌نشانی بود به نحوی که از سال ۱۳۰۷ بدو تأسیس اطفائیه در تهران تا سال ۱۳۵۰، وسعت کلانشهر تهران، چند برابر شده بود؛ اما تعداد ایستگاه‌های آتش‌نشانی به کندی افزایش یافت. سال ۱۳۵۰ تعداد ایستگاه‌های آتش‌نشانی به هفت واحد رسیده بود. سال ۱۳۵۶ مجموعاً ۱۶ایستگاه، در تهران فعالیت داشت. از این تعداد فقط سه ایستگاه آتش‌نشانی دارای امکانات نجات نیز بود. مستند به گزارش‌های تاریخی، ششم آبان ماه ۱۳۵۳، در انجمن شهر تهران اساسنامه سازمان آتش‌نشانی و خدمات‌ایمنی در چهار فصل، ۲۸ ماده و ۱۴ تبصره تصویب شد و تا سال ۱۳۵۷ امور مختلف آتش‌نشانی بر مبنای اساسنامه مزبور انجام می‌شد.
دوره جمهوری اسلامی
از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۰ نهاد آتش‌نشانی تطوری به این شرح داشت؛ سازوکار حقوقی این نهاد مستند به بندهای ۱۴ و ۲۰ ماده ۵۵ قانون شهرداری باز تعریف شد. در فاصله سال‌های ۱۳۵۷ تا پایان سال ۱۳۶۸ مجموع ایستگاه‌ها این نهاد در تهران به ۲۶ ایستگاه اطفاء حریق و ۷ ایستگاه امداد و نجات افزایش یافت. همچنین با گسترش فعالیت شهرداری تهران و لزوم گسترش فضاهای ایمن و تعمیق و تعمیم فرهنگ‌ایمنی، در سطح شهر تهران، برنامه‌هایی اصولی همچون آموزش شهروندان و ایجاد ساخت و سازهای مناسب و مقاوم در برابر زلزله و مطابق با استانداردهای جهانی در دستور کار قرار گرفته‌است. هرچند بر اساس گزارش‌های موجود تعداد ایستگاه‌های موجود نیازهای کلانشهر تهران را برطرف نمی‌کند؛ بر این اساس، گسترش شبکه ایستگاه‌ها و آموزش شهروندان از ضرورت‌های مدیریت شهری در این حوزه است. بر اساس گزارش‌هایی برای مقابله با حریق و حوادث غیرمترقبه از ۱۳۵۷ تا ۱۳۷۹ بالغ بر ۸۰۰ هزار نفر از شهروندان تهرانی آموزش دیدند. این فرایند طی دو دهه اخیر نیز ادامه داشته‌است. . بر اساس گزارش‌های موجود تا سال ۱۴۰۰ بالغ بر ۱۲۰ ایستگاه آتش‌نشانی با ماموریت‌های اطفاء حریق و امداد ونجات در تهران فعالیت دارد. همچنین تجهیز آتش‌نشانی به سیستم «GIS» از دیگر اقدام‌های صورت گرفته در این نهاد است. عملکرد سیستم «GIS» چنین است که به محض تماس حادثه دیده با تلفن ۱۲۵، نشانی محل تماس گیرنده، بر روی نقشه GIS مشخص و همزمان زنگ خطر نزدیک‌ترین ایستگاه آتش‌نشانی به محل حادثه، به صدا در می‌آید.
وظایف و ماموریت‌های نهاد آتش‌نشانی بر اساس، استاندارهای جهانی، ساز و کارهای حقوقی و شرایط طبیعی و اجتماعی تدوین می‌شود. ناظر بر قانون شهرداری‌ها مصوب سال‌های بعد انقلاب اسلامی در ایران آتش‌نشانی‌ها به این موارد موظف شدند؛ «ارتباط، همکاری، هماهنگی و مشورت با مراکز علمی، نظامی، پزشکی و سایر سازمان‌ها و اشخاص مربوط.»، «تعیین صلاحیت فنی و امکانات شرکت‌های خصوصی و دولتی با عنوان‌های مختلف، اعم از طرح‌ایمنی یا شارژ کننده و فروشنده و سازنده ماشین‌ها، قطعات، ادوات و تجهیزات مختلف مربوط به امور ایمنی و نجات و آتش‌نشانی در سطح جامعه.» و «اشاعه و به‌کارگیری رشته‌های ورزشی بین کارکنان سازمان، مخصوصاً نیروهای عملیاتی، به منظور تقویت و آمادگی جسمانی و بالابردن روحیه افراد که لازمه‌این حرفه است.» از ایران به عنوان کشوری حادثه‌خیز یاد می‌شود؛ احتمال وقوع ۳۰ تا ۴۰ نوع حادثه طبیعی رصد شده‌است. بر این اساس توجه به بحث‌ایمنی و تهیه و تدوین ضوابط و مقررات‌ایمنی امری ضروری تشخیص داده شده‌است. شهرداری تهران نیز مستند به اسناد حقوقی و بررسی‌های صورت گرفته دربارهٔ ضریب آسیب‌پذیری تهران و نیز مستند به پرتکل‌های جهانی به انجام ماموریت‌های زیر موظف است.
مقابله با هرگونه آتش‌سوزی
نجات محبوس شدگان در زیر آوار ساختمان، خودروی تصادفی، آسانسور و…
مقابله و پیشگیری از سقوط اجسام و درخت از ارتفاع و احتمال خطر برای شهروندان
نجات سقوط کنندگان در چاه، کانال آب، رودخانه، سد، استخر و…
مقابله با حیوانات وحشی و موذی
نجات مصدومین حوادث چرخ گوشت، حلقه‌های فلزی، تسمه نقاله، دستگاه‌های برش و کارخانه‌ای
کلیه موارد دیگری که در آن جان و مال شهروندان در معرض خطر می‌باشد.
پیشگیری از وقوع آتش‌سوزی در کلیه تصرفات شهری
مقابله با حوادث مواد شیمیایی خطرناک
علاوه بر این، آتش‌نشانی وظایف جنبی دیگری نیز دارد که تعیین صلاحیت و ایمنی برخی شرکت‌ها، افراد و ساختمان‌ها از آن جمله‌است.