آنارشیسم در ایران
تاریخچه > مبارزه مسلحانه

علی شریعتی با الهام از استادش لوئیس ماسینیون، شکلی انقلابی از سوسیالیسم اسلامی را ساخت که محمد و علی را مبارزان جنگ طبقاتی در کنار پرولتاریا توصیف می‌کرد،  در ترکیبی از مارکسیسم و اگزیستانسیالیسم همراه با شکلی مبارز. اسلام شیعه.  شریعتی پس از زندانی شدن در سال ۱۹۶۴، قدردانی تازه‌ای نسبت به آزادی فردی ایجاد کرد که تصورش از آن در تقابل با دیکتاتوری، امپریالیسم و استثمار قرار داشت.
به گفته سید جواد میری، برخی از پژوهشگران استدلال کرده‌اند که علی شریعتی یک آنارشیست بود و فلسفه سیاسی شریعتی از بخشی از آنارشیسم اسلامی الهام گرفته‌است.  سنتز او از اسلام شیعه با سوسیالیسم انقلابی، زمینه را برای ظهور یک جنبش رادیکال مبارزاتی فراهم کرد، به طوری که بسیاری از سوسیالیست‌ها و کمونیست‌های ایرانی خود را وقف مبارزه مسلحانه علیه شاه کردند، که تا حدی تحت تأثیر مفهوم مارکسیست-لنینیست-مائوئیست قرار گرفتند. جنگ خلقی و حمایت از شورش توسط آنارشیست‌های آمریکای جنوبی.
به دنبال انشعاب چین و شوروی، حزب توده خطی طرفدار شوروی در پیش گرفته بود و از اقدامات خشونت‌آمیز انقلابی چشم پوشی کرد و آن را اساساً آنارشیستی و مخالف مارکسیسم-لنینیسم خواند و ادعا کرد که جنبش مبارزه مسلحانه ایران فاقد آگاهی طبقاتی انقلابی است.  در پاسخ، تعدادی از دانشجویان کمونیست ایرانی در اروپا از حزب جدا شدند تا سیاست مبارزه مسلحانه علیه شاه را دنبال کنند و سازمان انقلابی حزب توده (ROTP) را در راستای خطوط مائوئیستی تأسیس کنند.  هنگامی که ROTP جزوه‌ای منتشر کرد که در آن ادعا می‌کرد «انقلاب در ایران تنها با رویکرد خشونت‌آمیز و مبارزه مسلحانه به موفقیت می‌رسد»، حزب توده در پاسخ آنها را به اتخاذ «موضع کاملاً فرقه ای، چپ و ماجراجویی» متهم کرد و آن را محکوم کرد. «انقلابی گری خرده بورژوایی» ROTP که توده ادعا می‌کرد «شبیه آنارشیسم است».  بسیاری از اعضای ROTP که برای مبارزه مسلحانه علیه حکومت شاهی به ایران بازگشتند، دستگیر، شکنجه و کشته شدند.  دیگران، از جمله پرویز نیکخواه، چهره برجسته ROTP، زمانی که در زندان بودند به سلطنت طلبی گرویدند و به مدافعان صریح انقلاب سفید و مخالفان مبارزات مسلحانه انقلابی تبدیل شدند.
در پی سرکوب قیام ژوئن، اعضای سابق نهضت آزادی در تأسیس سازمان مجاهدین خلق، یک گروه چریکی سوسیالیست اسلامی شرکت کردند. ایدئولوژی مجاهدین خلق از تعدادی از حوزه‌های مختلف، از جمله عقاید شیعی، نظریه مارکسیستی و عملکرد آنارشیستی شورشی الهام گرفت. آنها از طریق آنارشیست اسپانیایی آبراهام گیلن و کمونیست برزیلی کارلوس ماریگلا، استراتژی انقلابی باکونیستی تبلیغ این عمل را اتخاذ کردند که آن را با مفهوم اسلامی استشهاد ترکیب کردند.
در سال ۱۹۷۱، یک گروه مارکسیستی موسوم به سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران در تهران تأسیس شد، که در آن چندین ترور سیاسی علیه مقامات شاهیست در طول دهه ۱۹۷۰ انجام داد. حزب توده مدعی شد که چریکهای فدایی با آنارشیسم شورشی میخائیل باکونین و یوهان موست اشتراکات بیشتری دارند که از تبلیغات فردی این عمل در مقابل مبارزه مسلحانه که توسط یک حزب سیاسی منضبط فقط در شرایط مادی صحیح انجام می‌شد حمایت می‌کردند.  فرج‌الله میزانی از تبعید خود در بلغارستان جزوه چریک‌های خلق چه می‌گویند؟، که در آن از مشروعیت حزب توده به عنوان پیشاهنگ انقلابی دفاع می‌کرد و کسانی را که مبارزه مسلحانه را پیشنهاد می‌کردند به عنوان «بدترین نوع آنارشیست» محکوم می‌کرد که بیشتر از آنارشیسم شورشی باکونین الهام گرفته بود تا مارکسیسم-لنینیسم کلاسیک.  به گفته میزانی، تئوری‌های مبارزه مسلحانه که توسط چپ گرایان ارائه شد، تئوری‌های «ویرانگر مائوئیستی» و «ضد مارکسیست-لنینیستی» «تروریسم و آنارشیسم» بود.  تا سال ۱۹۷۶، جناح اقلیت فدایی با حزب توده علیه مبارزه مسلحانه همسو شد و خود تبلیغ این عمل را محکوم کردند و آن را «انحراف مارکسیسم» تلقی کردند.  در همین حال، انشعاب مائوئیست فدایی در نهایت گرایش‌های آنارکو-کمونیستی را توسعه داد و تعدادی از آنارشیست‌ها برای تأسیس سازمانی به نام ندای خلق از هم جدا شدند.
ناآرامی‌های مردمی علیه حکومت شاه در سال ۱۹۷۸ با وقوع انقلاب ایران به اوج خود رسید. شوراهای کارگری موسوم به شوراها در سراسر کشور تشکیل شد و اداره کارخانجات، ادارات، دانشگاه‌ها و حتی بیمارستان‌ها را بر عهده گرفت. دهقانان قیام کردند و زمین‌هایی را که در آن کار می‌کردند تصرف کردند، در حالی که کارگران صنعتی در صنعت نفت دست به اعتصاب زدند که اقتصاد ملی را به بن‌بست رساند.  در طول انقلاب، گروه آزادی‌بخش کارگران (WLG)، یک سازمان آنارکو-کمونیست عراقی، به‌طور غیرقانونی وارد ایران شد تا به چ‌ک‌ک در حمایت از جنبش شورا کمک کند،  در حالی که تعدادی آنارشیست «گروه‌های رزمی اپوزیسیون» که به منظور راه اندازی جنگ چریکی علیه حکومت شاه تشکیل شد.
در ژانویه ۱۹۷۹، شاه به کشور گریخت و سازمان‌های چریکی مانند مجاهدین خلق و فداییان خلق شورش علیه دولت به راه انداختند و مراکز کلیدی زیرساخت‌های نظامی را به تصرف خود درآوردند.  شوراها به سرعت پایه و اساس جامعه جدید ایران شدند و با تأسیس مجموعه‌های کشاورزی و شرکت‌های خودگردان، تأسیس مجامع محله‌ای و حتی مسلح کردن مردم. بیش از یک میلیون نفر در تظاهرات اول ماه مه آن سال در تهران شرکت کردند و مقر فدراسیون اتحادیه‌های کارگری تحت کنترل دولت توسط کارگران اشغال شد و کارگران خانه کارگر را به جای آن تأسیس کردند و از هر کارخانه در ایران خواستند تا شوراهای خودشان د را تشکیل دهند. مایکل اشمیت، آنارشیست اهل آفریقای جنوبی، این دوره را به عنوان «انقلاب واقعی کارگری با انقلابیون سکولار و کارگران مسلمان که در کنار یکدیگر دولت سرمایه‌داری را سرنگون می‌کنند» توصیف کرد.
اما دیری نپایید که روحانیون اصولگرا پیرامون روح‌الله خمینی با فرمان پایان دادن به اعتصابات با ض «ضدانقلاب» شوراها شروع به تحکیم قدرت کردند. دولت موقت قانونی را تصویب کرد که بر اساس آن، خودگردانی کارگران از طریق شوراها ممنوع شد و جنبش کارگری را منحل کرد و نهادهای تحت کنترل دولت را جایگزین آنها کرد که برای بازسازی سرمایه‌داری در ایران طراحی شده بودند. حزب جمهوری اسلامی برای به دست گرفتن کنترل دولت به دور از احزاب مخالف تأسیس شد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای انحلال شوراها، سرکوب تجزیه طلبی کردها و حمله به جنبش حقوق زنان بسیج شد و حزب‌الله برای درهم شکستن اقدامات اعتصابی مستمر تأسیس شد.  تا پایان سال ۱۹۷۹، هر گونه مخالفت باقی‌مانده سرکوب شد و جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک دولت تئوکراتیک تشکیل شد. آنارشیست‌های ایرانی در سرکوب هدف قرار گرفتند و بسیاری از اعضای آنها کشته شدند و سازمان‌های آنها به زور منحل شدند.