کمونیسم
کشورهای کمونیستی > ساختار و سیاست‌های اجتماعی > سیاست‌های رفاهی

سیاست‌های رفاهی در کشورهای کمونیستی – مانند تحصیل و مراقبت‌های پزشکی رایگان، یارانه زیاد خانه (مردم شوروی ۳ تا ۵٪ درآمدشان را خرج مسکن می‌کردند) و حمل و نقل عمومی – به اندازه‌ای گسترده بودند که به اغراق «از رحم تا گور» یا «از گهواره تا قبر» توصیف می‌شدند. سیاست‌های رفاهی اینچنینی اولین بار نه در یک کشور کمونیستی، که در آلمان عهد قیصر ویلهلم به کار بسته شدند. در مجارستان حتی قبل از حکومت کمونیستی نیز سیاست‌های رفاهی اجرا می‌شد اما کمونیست‌ها این سیاست‌ها را به سطح بالاتری ارتقا دادند. اولین اولویت کشورهای کمونیستی در این بعد، خدمات پزشکی رایگان همگانی بود. شوروی در دهه ۱۹۲۰ و کشورهای شرق اروپا تا پایان دهه ۱۹۴۰ به این هدف دست پیدا کردند. چین نیز در دهه ۱۹۵۰ تقریباً همه شهروندانش را تحت پوشش گرفت. البته سیستم‌های پزشکی این کشورها بدون مشکل نبودند. به عنوان مثال، بیماران گاه مجبور می‌شدند به پزشکان رشوه پرداخت کنند تا از مراقبت‌های لازم بهره‌مند شوند. در دوره گورباچف مشخص شد نرخ مرگ‌ومیر نوزادان در شوروی از دهه ۱۹۷۰ رو به افزایش بوده اما دولت آمارهای صحیح را منتشر نکرده است. دو معیار مهم در سنجش عملکرد نظام پزشکی کشورها، میزان مرگ و میر نوزادان و میزان امید به زندگی است.
| کشور | ۱۹۳۵ | ۱۹۵۰ | ۱۹۶۰ | ۱۹۷۰ | ۱۹۸۰ | ۱۹۸۸ | ۲۰۰۸ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بلغارستان | ۵۰٫۱ | <۶۴٫۱ | ۶۹٫۶ | ۷۱٫۱ | ۷۱٫۱ | ۷۱٫۲ | N/A |
| چین |  | ۴۰٫۸ | ۴۶٫۱ | ۶۱٫۱ | ۶۵٫۴ | ۶۹٫۵ | ۷۳٫۲ |
| کوبا |  | ۵۹٫۴ | ۶۳٫۸ | ۷۰ | ۷۳٫۱ | ۷۴٫۲ | ۷۷٫۳ |
| آلمان (شرقی) |  | ۶۵٫۹ | ۶۸٫۹ | ۷۰٫۷ | ۷۱٫۶ | ۷۲٫۹ | N/A |
| مجارستان |  | <۶۱٫۳ | ۶۷٫۸ | ۶۹ | ۶۹٫۲ | ۷۰٫۱ | N/A |
| لهستان |  | <۶۱٫۳ | ۶۷٫۱ | ۷۰٫۲ | ۷۰٫۹ | ۷۱٫۵ | N/A |
| شوروی | ۴۶٫۰ |  | ۶۸٫۶ | ۶۹٫۳ | ۶۷٫۷ | ۶۹٫۵ | N/A |
| ویتنام | ۳۴٫۰ |  | ۴۲٫۹ | ۴۷٫۸ | ۵۵٫۸ | ۶۲٫۷ | ۷۱٫۳ |
| یوگسلاوی |  | ۵۸٫۱ |  | ۶۸٫۰ | ۷۰٫۴ | ۷۱٫۵ | N/A |
| آلمان (غربی) | ۶۱٫۳ | ۶۷٫۵ | ۶۹٫۱ | ۷۰٫۸ | ۷۲٫۵ | ۷۵٫۵ | ۷۹٫۱ |
| ژاپن | ۴۵٫۰ | ۶۰٫۰ | ۶۶٫۸ | ۷۱٫۱ | ۷۵٫۵ | ۷۹ | ۸۲٫۱ |
| بریتانیا |  | ۶۸٫۷ | ۷۰٫۴ | ۷۱٫۴ | ۷۲٫۸ | ۷۵ | ۷۸٫۹ |
| آمریکا |  | ۶۸٫۲ | ۶۹٫۷ | ۷۰٫۴ | ۷۳٫۳ | ۷۵٫۵ | ۷۸٫۱ |
در زمینه مرگ و میر نوزادان، برخی از کشورهای کمونیستی پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشتند، به گونه‌ای که آلمان شرقی از برخی از کشورهای کاپیتالیستی نیز مرگ و میر کمتری داشت. اما شوروی در دو دهه آخر موجودیتش نسبت به دهه ۱۹۷۰ پسرفتی را تجربه کرد. مرگ و میر نوزادان در دو دهه اول حکومت کمونیستی در کوبا بیشتر شد اما زان پس با سرعت زیادی کاهش پیدا کرد و امروزه از این نظر با کشوری مثل آمریکا در یک سطح قرار دارد.
| کشور | ۱۹۵۰ | ۱۹۶۰ | ۱۹۷۰ | ۱۹۸۰ | ۱۹۸۹ | ۲۰۰۸ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بلغارستان | ۹۴٫۵ | ۴۵٫۱ | ۲۷٫۳ | ۲۰٫۲ | ۱۴٫۴ | N/A |
| چین | ۱۹۵٫۰ | ۱۵۰٫۰ | ۸۵٫۰ | ۴۹٫۰ | ۳۸٫۰ | ۲۳٫۰ |
| کوبا | ۳۲٫۰ | ۳۵٫۹ | ۳۸٫۷ | ۱۹٫۶ | ۱۱٫۱ | ۵٫۱ |
| آلمان (شرقی) | ۷۲٫۲ | ۳۸٫۸ | ۱۸٫۵ | ۱۲٫۱ | ۷٫۶ | N/A |
| مجارستان | ۸۵٫۶ | ۴۷٫۶ | ۳۵٫۹ | ۲۳٫۲ | ۱۶٫۰ | N/A |
| لهستان | ۱۱۱٫۲ | ۵۴٫۸ | ۳۳٫۴ | ۲۱٫۳ | ۱۶٫۰ | N/A |
| شوروی | ۸۰٫۷ | ۳۵٫۳ | ۲۴٫۷ | ۲۷٫۳ | ۲۵٫۰ | N/A |
| ویتنام |  | ۷۰٫۰ | ۵۵٫۰ | ۴۴٫۰ | ۳۸٫۰ | ۱۹٫۵ |
| یوگسلاوی | ۱۱۸٫۶ | ۸۷٫۷ | ۵۵٫۲ | ۳۵٫۰ | ۲۰٫۲ | N/A |
| آلمان (غربی) |  | ۳۴٫۰ | ۲۳٫۴ | ۱۲٫۷ | ۷٫۰ | ۴٫۳ |
| ژاپن | ۵۰٫۶ | ۳۱٫۰ | ۱۴٫۰ | ۸٫۰ | ۵٫۰ | ۳٫۲ |
| بریتانیا | ۳۲٫۰ | ۲۳٫۰ | ۱۸٫۰ | ۱۲٫۰ | ۹٫۰ | ۴٫۸ |
| آمریکا | ۲۹٫۲ | ۲۶٫۰ | ۲۰٫۰ | ۱۲٫۶ | ۹٫۸ | ۶٫۳ |
دولت‌های کمونیستی به بالا بردن سطح تحصیلات جامعه نیز اهمیت زیادی می‌دادند. در بیشتر این کشورها تحصیل رایگان و اجباری بود. طی زمان درصد سواد در این کشورها رشد عظیمی داشت و نیز سال‌های تحصیل نیز افزایش پیدا کرد (به عنوان مثال، در شوروی بین سال‌های ۱۹۵۷ تا ۱۹۷۰ از ۷ به ۱۰ سال رسید). تأکید در نظام آموزشی کشورهای کمونیستی بر به‌یادسپاری مبتنی بود که می‌تواند یکی از نقاط ضعف آن به‌شمار رود. در دهه‌های اخیر برخی کشورهای کمونیستی رویکردی غیرکمونیستی نسبت به سوادآموزی داشته‌اند؛ مثلاً ویتنام دریافت شهریه را قانونی اعلام کرده است.
| کشور | ۱۹۴۰ | ۱۹۵۰ | ۱۹۶۰ | ۱۹۷۰ | ۱۹۸۰ | ۱۹۸۸ | ۲۰۰۸ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بلغارستان |  | >‎۷۵٫۸٪ |  | ۹۲٫۴٪ | ۹۵٫۱٪ | ۹۸٪ | N/A |
| چین |  | >‎۴۵٫۰٪ | ۴۰٪ | ۵۲٫۹٪ | ۶۷٫۱ | >‎۷۵٪ | ۹۰٫۹٪ |
| کوبا |  | <‎۷۷٫۹٪ |  | ۸۹٫۳٪ | ۹۲٫۵٪ | ۹۸٫۵٪ | ۹۹٫۸٪ |
| آلمان (شرقی) |  | >‎۹۸٫۰٪ |  |  | ۹۹٫۰٪ | ۹۹٫۹٪ | N/A |
| مجارستان |  | ۹۵٫۳٪ |  | ۹۸٫۱٪ | ۹۸٫۶٪ | ۹۹٫۱٪ | N/A |
| لهستان |  | >‎۹۰٫۰٪ |  | ۹۸٫۲٪ | ۹۹٫۱٪ | ۹۹٫۶٪ | N/A |
| شوروی | ۸۷٫۴٪ | >‎۹۰٫۰٪ | ۹۸٫۵٪ | ۹۹٫۷٪ | ۹۹٫۸٪ | +‎۹۹٪ | N/A |
| ویتنام |  | >‎۲۰٫۰٪ |  |  | ۸۷٫۳٪ | ۹۰٫۳٪ | ۹۳٫۰٪ |
| یوگسلاوی | ۵۵٪ | ۷۴٫۰٪ | ۸۰٫۰٪ | ۸۳٫۵٪ | ۹۰٫۵٪ | ۹۳٫۰٪ | N/A |
| آلمان (غربی) |  | >‎۹۸٫۰٪ |  |  |  | ۹۹٫۰٪ | ۹۹٫۰٪ |
| ژاپن |  | ۹۷٫۸٪ |  |  |  | ۹۹٫۰٪ | ۹۹٫۰٪ |
| بریتانیا |  | >‎۹۸٫۰٪ |  |  |  | ۹۹٫۰٪ | ۹۹٫۰٪ |
| آمریکا |  | >‎۹۷٫۵٪ | ۹۸٪ | ۹۹٫۰٪ |  | ۹۹٫۰٪ | ۹۹٫۰٪ |
بیکاری ساختاری به معنای مرسوم امروز به‌طور کلی از ویژگی‌های نظام‌های کمونیستی نبود. البته امنیت شغلی نکات منفی نیز ایجاد می‌کرد؛ به عنوان مثال، تعهد دولت به صفر نگه داشتن درصد بیکاری میزان تلاش کارکنان را کاهش می‌داد. این یکی از دلایل افزایش ناکارآمدی اقتصادی رژیم‌های کمونیستی از دهه ۱۹۷۰ به بعد بود. به علاوه صفر نگه میزان بیکاری نیازمند تعهدی دو طرف بوده؛ لذا کار کردن امری اجباری بود. پس اگر کسی می‌خواست، مثلاً، هنرمند شود و در یکی از مشاغل دولتی مرتبط پذیرفته نمی‌شد، فرصت را از دست می‌داد. محل کار یک فرد را نیز دولت تعیین می‌کند.