stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
۴ خرداد
درگذشت‌ها

۱۳۴۰ - فرهاد ارژنگی، آهنگساز
۱۳۵۱ - محمد حنیف‌نژاد، از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران
۱۳۵۱ - سعید محسن، از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران
۱۳۵۱ - علی‌اصغر بدیع‌زادگان، از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران
۱۳۵۱ - محمود عسگری‌زاده، از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران
۱۳۵۱ - رسول مشکین‌فام، از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران
۱۳۷۱ - عباس مهرپویا، خواننده
۱۳۷۷ - فرشته جنابی، بازیگر
۱۳۸۵ - یوسف پشندی، بازیگر
۱۳۸۷ - فریدون جم، نظامی
۱۳۹۷ - ناصر ملک‌مطیعی، بازیگر و کارگردان
۱۳۹۸. مایکل بونر، پژوهش‌گر یهودی امریکایی در مطالعات اسلامی.
۱۳۹۹ - مصطفی خرم‌دل، نویسنده، مترجم و قرآن‌پژوه
۱۴۰۰ - اسماعیل خویی، شاعر، مترجم و از اعضای کانون نویسندگان ایران
مناسبت‌ها

روز دزفول (روز مقاومت و پایداری)
جشن خردادگان
روز استقلال در اردن
توپ طلای ۲۰۲۱

Award
| توپ طلای ۲۰۲۱ | توپ طلای ۲۰۲۱ |
| --- | --- |
لیونل مسی  برنده توپ طلا ۲۰۲۱: لیونل مسی  برنده توپ طلا ۲۰۲۱
تاریخ: ۲۹ نوامبر ۲۰۲۱
مکان: تئاتر دو شاتله، پاریس
کشور: فرانسه
برگزارکننده: فرانس فوتبال
نکات مهم: نکات مهم
توپ طلا:  لیونل مسی (هفتمین بار)
توپ طلای زنان:  الکسیا پوتیاس
جایزه کوپا:  پدری
جایزه یاشین:  جانلوئیجی دوناروما
وبگاه: www.francefootball.fr
 → ۲۰۱۹  توپ طلا  ۲۰۲۲ ← :  → ۲۰۱۹  توپ طلا  ۲۰۲۲ ← 
توپ طلای ۲۰۲۱ (به انگلیسی: 2021 Ballon d'Or) ۶۵اُمین رویداد سالیانهٔ توپ طلا بود که از سوی فرانس فوتبال، اهدا شد. مراسم اهدای این جایزه در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۱ در شهر پاریس برگزار شد.در این مراسم لیونل مسی برای هفتمین بار توپ طلا را به‌دست آورد. جانلوئیجی دوناروما بهترین دروازه‌بان سال و پدری بهترین بازیکن جوان سال انتخاب شدند.
جایزه کوپا

مقالهٔ اصلی: جایزه کوپا
نامزد ها در ۸ اکتبر ۲۰۲۱ اعلام شدند.
| ردیف | بازیکن | باشگاه(ها) | امتیاز |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  پدری |  بارسلونا | ۸۹ |
| ۲ |  جود بلینگام |  بروسیا دورتموند | ۳۹ |
| ۳ |  جمال موزیالا |  بایرن مونیخ | ۳۸ |
| ۴ |  نونو مندز |  اسپورتینگ لیسبون  پاری سن-ژرمن | ۲۳ |
| ۵ |  میسن گرینوود |  منچستر یونایتد | ۱۵ |
| ۶ |  بوکایو ساکا |  آرسنال | ۸ |
| ۷ |  فلوریان ورتز |  بایر ۰۴ لورکوزن | ۸ |
| ۸ |  رایان گراونبرخ |  آژاکس آمستردام | ۳ |
| ۹ |  جیووانی رینا |  بروسیا دورتموند | ۱ |
| ۹ |  جرمی دوکو |  رن | ۱ |
توپ طلای زنان

مقالهٔ اصلی: توپ طلای زنان
| ردیف | بازیکن | باشگاه(ها) | امتیاز |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  الکسیا پوتیاس |  بارسلونا | ۱۸۶ |
| ۲ |  جنیفر هرموسو |  بارسلونا | ۸۴ |
| ۳ |  سامانتا کر |  چلسی | ۴۶ |
| ۴ |  ویوین میدما |  آرسنال | ۴۶ |
| ۵ |  لیکه مارتنس |  بارسلونا | ۴۰ |
| ۶ |  کریستین سینکلر |  پورتلند تورنز | ۳۶ |
| ۷ |  پرنیله هاردر |  چلسی | ۳۳ |
| ۸ |  اشلی لارنس |  پاری سن ژرمن | ۲۶ |
| ۹ |  جسی فلمینگ |  چلسی | ۲۵ |
| ۱۰ |  فرن کیربی |  چلسی | ۲۲ |
| ۱۱ |  ماگدالنا اریکسون |  چلسی | ۲۰ |
| ۱۲ |  کریستین اندلر |  پاری سن ژرمن  المپیک لیون | ۱۹ |
| ۱۳ |  استینا بلکستنیوس |  هکن | ۱۰ |
| ۱۴ |  سم میواس |  منچستر سیتی | ۸ |
| ۱۵ |  ایرن پارسس |  پاری سن ژرمن  بارسلونا | ۸ |
| ۱۶ |  الن وایت |  منچستر سیتی | ۴ |
| ۱۷ |  کادیدیاتو دیانی |  پاری سن ژرمن | ۳ |
| ۱۸ |  ماری-آنتوینی کاتوتو |  پاری سن ژرمن | ۳ |
| ۱۹ |  ساندرا پانیوس |  بارسلونا | ۳ |
| ۲۰ |  وندی رنار |  المپیک لیون | ۲ |
جایزه یاشین

مقالهٔ اصلی: جایزه یاشین
| ردیف | بازیکن | باشگاه(ها) | امتیاز |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  جانلوئیجی دوناروما |  آ.ث. میلان  پاری سن-ژرمن | ۵۹۴ |
| ۲ |  ادوارد مندی |  چلسی | ۴۰۴ |
| ۳ |  یان اوبلاک |  اتلتیکو مادرید | ۱۵۵ |
| ۴ |  ادرسون مورائس |  منچستر سیتی | ۹۳ |
| ۵ |  مانوئل نویر |  بایرن مونیخ | ۹۱ |
| ۶ |  امیلیانو مارتینز |  استون ویلا | ۹۰ |
| ۷ |  کاسپر اشمایکل |  لستر سیتی | ۳۷ |
| ۸ |  تیبو کورتوا |  رئال مادرید | ۲۹ |
| ۸ |  کیلور ناواس |  پاری سن-ژرمن | ۲۹ |
| ۱۰ |  سمیر هاندانوویچ |  اینتر میلان | ۸ |
مهاجم سال

مقالهٔ اصلی: جایزه گرد مولر
| رتبه | بازیکن | باشگاه(ها) | مجموع گل ها |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱ |  رابرت لواندوفسکی |  بایرن مونیخ | ۶۴ |
بهترین باشگاه سال

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| رتبه | باشگاه | مجموع بازیکنان | مردان | زنان |
| ۱ |  چلسی | ۱۰ | ۵ | ۵ |
ریو وورتادو

مکان
| ریو وورتادو | ریو وورتادو |
| --- | --- |
شهرستان‌های شیلی: شهرستان‌های شیلی
Río Hurtado: Río Hurtado
         موقعیت ریو وورتادو در نقشه ریو وورتادوLocation in Chile:          موقعیت ریو وورتادو در نقشه ریو وورتادوLocation in Chile
مختصات: ۳۰°۱۶′ جنوبی ۷۰°۴۰′ غربی﻿ / ﻿۳۰٫۲۶۷°جنوبی ۷۰٫۶۶۷°غربی﻿ / -30.267; -70.667: مختصات: ۳۰°۱۶′ جنوبی ۷۰°۴۰′ غربی﻿ / ﻿۳۰٫۲۶۷°جنوبی ۷۰٫۶۶۷°غربی﻿ / -30.267; -70.667
منطقه‌های شیلی: منطقه کوکیمبو
استان: استان لیماری
حکومت: حکومت
 • نوع: شهرداری
 • آلکالد: گری والنسولا روخاس
مساحت: مساحت
 • کل: ۲۱۱۷٫۲ کیلومتر مربع (۸۱۷٫۵ مایل مربع)
 • رتبه: ۳
ارتفاع: ۱۳۳۲ متر (۴۳۷۰ فوت)
جمعیت (سرشماری ۲۰۱۲): جمعیت (سرشماری ۲۰۱۲)
 • کل: ۴۱۳۷
 • رتبه: ۵
 • تراکم: ۲٫۰/کیلومتر مربع (۵٫۱/مایل مربع)
 • منطقه شهری: ۰
 • محدوده روستایی: ۴۷۷۱
Sex: Sex
 • Men: ۲٬۴۴۵
 • Women: ۲٬۳۲۶
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۴ (CLT)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۳ (CLST)
کد منطقه: ۵۶ + ۵۳
وبگاه: Municipality of Río Hurtado
ریو وورتادو (به اسپانیایی: Río Hurtado) یک شهرستان در شیلی است که در استان لیماری واقع شده‌است. ریو وورتادو ۲٬۱۱۷٫۲ کیلومتر مربع مساحت و ۴٬۱۳۷ نفر جمعیت دارد و ۱٬۳۳۲ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
آلکساندریا، استان ووتسکی

Village در Łódź, 23x15px|border |alt=|link= لهستان
| Aleksandria | Aleksandria |
| --- | --- |
Village: Village
Aleksandria: Aleksandria
مختصات: ۵۱°۵۶′۳۲″ شمالی ۱۹°۱۹′۴۷″ شرقی﻿ / ﻿۵۱٫۹۴۲۲۲°شمالی ۱۹٫۳۲۹۷۲°شرقی﻿ / 51.94222; 19.32972: مختصات: ۵۱°۵۶′۳۲″ شمالی ۱۹°۱۹′۴۷″ شرقی﻿ / ﻿۵۱٫۹۴۲۲۲°شمالی ۱۹٫۳۲۹۷۲°شرقی﻿ / 51.94222; 19.32972
استان‌های لهستان: Łódź
County: Zgierz
گمینا: Gmina Ozorków
الکساندریا، لودز ویوودشیپ (به لاتین: Aleksandria, Łódź Voivodeship) یک منطقهٔ مسکونی در لهستان است که در Gmina Ozorków واقع شده‌است.
دانبروگ، نبراسکا

Village در 23x15px|border |alt=|link= ایالات متحده آمریکا
| Dannebrog, Nebraska | Dannebrog, Nebraska |
| --- | --- |
Village: Village
Columbia Hall was built in 1908 by the Danish Brotherhood in America. It is now the Dannebrog Archives and Tourist Center.: Columbia Hall was built in 1908 by the Danish Brotherhood in America. It is now the Dannebrog Archives and Tourist Center.
شعار: "The Danish Capital Of Nebraska": شعار: "The Danish Capital Of Nebraska"
Location of Dannebrog, Nebraska: Location of Dannebrog, Nebraska
مختصات: ۴۱°۷′۷″ شمالی ۹۸°۳۲′۴۸″ غربی﻿ / ﻿۴۱٫۱۱۸۶۱°شمالی ۹۸٫۵۴۶۶۷°غربی﻿ / 41.11861; -98.54667: مختصات: ۴۱°۷′۷″ شمالی ۹۸°۳۲′۴۸″ غربی﻿ / ﻿۴۱٫۱۱۸۶۱°شمالی ۹۸٫۵۴۶۶۷°غربی﻿ / 41.11861; -98.54667
ایالت: نبراسکا
شهرستان: شهرستان هاوارد، نبراسکا
مساحت: مساحت
 • کل: ۰٫۳۷ مایل مربع (۰٫۹۶ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۰٫۳۷ مایل مربع (۰٫۹۶ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰ مایل مربع (۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۱۸۵۴ فوت (۵۶۵ متر)
جمعیت (۲۰۱۰): جمعیت (۲۰۱۰)
 • کل: ۳۰۳
 • برآورد (2012): ۳۰۶
 • تراکم: ۸۱۸٫۹/مایل مربع (۳۱۶٫۲/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۶ (CST)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۵ (CDT)
زیپ‌کد: 68831
کد منطقه: 308
FIPS code: 31-12140
شماره GNIS: 0828576
دانبروگ(به انگلیسی: Dannebrog) شهری در ایالت نبراسکا کشور ایالات متحده آمریکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۳۰۳ نفر بوده‌است.
اسپنیش فورک، یوتا

مکان
| اسپنیش فورک  Spanish Fork, Utah | اسپنیش فورک  Spanish Fork, Utah |
| --- | --- |
شهر: شهر
اداره شهر: اداره شهر
موقعیت در شهرستان یوتا و ایالت یوتا: موقعیت در شهرستان یوتا و ایالت یوتا
مختصات: ۴۰°۶′۱۶″ شمالی ۱۱۱°۳۸′۲۴″ غربی﻿ / ﻿۴۰٫۱۰۴۴۴°شمالی ۱۱۱٫۶۴۰۰۰°غربی﻿ / 40.10444; -111.64000: مختصات: ۴۰°۶′۱۶″ شمالی ۱۱۱°۳۸′۲۴″ غربی﻿ / ﻿۴۰٫۱۰۴۴۴°شمالی ۱۱۱٫۶۴۰۰۰°غربی﻿ / 40.10444; -111.64000
ایالت: یوتا
شهرستان: یوتا
تأسیس: ۱۸۵۱
ثبت‌شده: ۱۷ ژانویه،  ۱۸۵۵
همنام: رودخانه اسپنیش فورک
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۵٫۴ مایل مربع (۳۹٫۸ کیلومتر مربع)
 • خشکی: ۱۵٫۴ مایل مربع (۳۹٫۸ کیلومتر مربع)
 • آب: ۰٫۰ مایل مربع (۰٫۰ کیلومتر مربع)
ارتفاع: ۴۵۷۷ فوت (۱۳۹۵ متر)
جمعیت (۲۰۱۰): جمعیت (۲۰۱۰)
 • کل: ۳۴۶۹۱
 • تراکم: ۲۳۰۰/مایل مربع (۸۷۰/کیلومتر مربع)
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی -۷ (Mountain (MST))
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی -۶ (MDT)
زیپ‌کد: ۸۴۶۶۰
کد(های) منطقه: ۳۸۵, ۸۰۱
شناسه فدرال: 49-71290
سامانه اطلاعات نام‌های جغرافیایی شناسه: 1445945
وبگاه: www.spanishfork.org
اسپنیش فورک (به انگلیسی: Spanish Fork) شهری در ایالت یوتا کشور ایالات متحده آمریکا است که جمعیت آن در سرشماری سال ۲۰۱۰ میلادی، ۳۴٬۶۹۱ نفر بوده‌است.
تمامیت جسمانی

کاهن اعظم - کارت تاروت "Pam-A" از عرشه تاروت رایدر-وایت.
تمامیت جسمانی مصونیت فیزیکی جسم است و بر اهمیت خودمختاری شخصی و حق تعیین سرنوشت انسان‌ها بر بدن خود، تأکید دارد. در زمینه حقوق بشر، نقض تمامیت جسمانی فردی دیگر، تعرض و تخلف غیراخلاقی به‌شمار می‌آید و احتمالاً جرم تلقی می‌شود.
بررسی اجمالی

این یکی از ده قابلیت اصلی مارتا نوسبوم است (به رویکرد قابلیت‌ها مراجعه کنید). او تمامیت جسمانی را اینگونه تعریف می‌کند: «توانایی حرکت آزادانه از جایی به جای دیگر؛ در برابر آزارهای خشونت‌آمیز، از جمله آزار جنسی، ایمن بودن … داشتن فرصت برای دستیابی به رضایت جنسی و حق انتخاب در امور باروری».
حقوق بشر

دو سند بین‌المللی مهم از این حقوق محافظت می‌کنند: اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی. علاوه بر این کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت نیز از حق تمامیت جسمانی و روانی دفاع می‌کند.
پروژه حقوق بشر و حقوق اساسی، که توسط دانشکده حقوق کلمبیا حمایت می‌شود، چهار حوزه اصلی خشونت جسمانی علیه انسان‌ها که ممکن است از سوی دولت‌ها رخ دهد، معرفی کرده‌است. این‌ها عبارتند از: حق زندگی، برده‌داری و کار اجباری، امنیت شخص، شکنجه و رفتار یا مجازات غیرانسانی، ظالمانه یا تحقیر آمیز.
حقوق زنان

اگرچه تمامیت بدنی (با توجه به رویکرد قابلیت‌ها) به هر انسانی تعلق می‌گیرد، اما در بیشتر موارد زنان در معرض نقض حقوق مبتنی بر جنسیت قرار می‌گیرند. این موارد شامل آزار جنسی، حاملگی ناخواسته، خشونت خانگی و دسترسی محدود به پیشگیری از بارداری است. این اصول در کنفرانس کاری پیرامون حقوق زنان سی‌سی‌ال به عنوان حقوق بشر مورد بررسی قرار گرفتند. در این کنفرانس یکپارچگی بدنی به عنوان حقی که شایسته همه زنان است، تعریف شد: «تمامیت جسمانی حق همه زنان است و هیچ زنی نمی‌تواند بگوید که این حق شامل او نمی‌شود».
همان‌طور که توسط شرکت کنندگان در کنفرانس تعریف شده‌است، موارد زیر حقوق تمامیت جسمانی‌ای هستند که باید برای زنان تضمین شوند:
آزادی حرکت
امنیت اشخاص
حقوق باروری
تندرستی زنان
شکستن انزوای زنان
آموزش
شبکه‌سازی
پزشکی

میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی چنین بیان می‌کند: «هیچ‌کس نباید تحت شکنجه یا تحت فشار یا مجازات بیرحمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز قرار گیرد. به ویژه، هیچ‌کس نباید بدون رضایت آزادانه خود، تحت آزمایش‌های پزشکی یا علمی قرار گیرد.»
تمامیت اندام تناسلی

کنشگرهای مخالف اصلاح یا ناقص‌سازی اندام تناسلی خود را با عنوان اینتَکتِویست (intactivists) (یک واژه مرکب از "intact" و "activist") یا به فارسی کنشگران تمامیت اندام زادآوری معرفی می‌کنند که تلاش در دفاع از حق مردان، زنان و کودکان و نوزادان دوجنسی برای دست‌نخورده نگه داشتن اندام‌های جنسی خود و جلوگیری از مثله‌کردن دستگاه تناسلی و ختنه اجباری کودکان در سطح بین‌المللی دارند. سازمان‌های بسیاری به‌طور ویژه برای این منظور ایجاد شده‌اند، سازمان‌های بسیاری نیز حمایت خود را از این جنبش اعلام کرده‌اند. بعضی از اینتکتویست‌ها خود را بخشی از جنبش اجتماعی دگرباشان جنسی می‌دانند و از سال ۲۰۰۶ تاکنون در رژه دگرباشان جنسی شرکت کرده‌اند. در آمریکای شمالی جنبش تمامیت اندام زادآوری، در درجه اول بر ختنه نوزادان و کودکان پسر و تا حدودی بر جراحی تغییر جنسیت کودکان دوجنسه، تمرکز دارد. اینتکتویست‌ها همچنین هوادار تمامیت جسمانی هستند و با مورد جراحی قرارگرفتن بزرگسالان با آگاهی و اجازه خود بزرگسال، مشکلی ندارند زیرا هدف اصلی این جنبش محافظت از کودکان در برابر مثله‌سازی جنسی است.
گیلگمش

| گیلگمش  𒀭𒄑𒂆𒈦 سومری: 𒀭𒄑𒉋𒂵𒎌 | گیلگمش  𒀭𒄑𒂆𒈦 سومری: 𒀭𒄑𒉋𒂵𒎌 |
| --- | --- |
تصویر احتمالی گیلگمش در مقام «سَرور حیوانات»، شیر در دست چپ و مار در دست راست، در نقش برجسته کاخ آشوری (۷۱۳ تا ۷۰۶ پیشا دوران مشترک)، کشف در دور شاروکین، اکنون در لوور نگهداری می‌شود.: تصویر احتمالی گیلگمش در مقام «سَرور حیوانات»، شیر در دست چپ و مار در دست راست، در نقش برجسته کاخ آشوری (۷۱۳ تا ۷۰۶ پیشا دوران مشترک)، کشف در دور شاروکین، اکنون در لوور نگهداری می‌شود.
سلطنت: ح. ۲۹۰۰ تا ۲۷۰۰ پیشا دوران مشترک (دوره آغازین دودمانی بین‌النهرین)
پیشین: دموزی (ماهیگیر) (در مقام انسیِ اوروک)
جانشین: اور-نونگال
گیلگَمِش (اکدی: 𒀭𒄑𒂆𒈦، آوانگاری: Gilgameš (گیلگمش)؛ در اصل سومری: 𒀭𒄑𒉋𒂵𒎌 (بیلگَمِس)) یکی از قهرمان‌های اسطوره‌های بین‌النهرین باستان و شخصیت اصلی حماسهٔ گیلگمش است، حماسه‌ای که به زبان اکدی در اواخر هزارهٔ دوم پیشا دوران مشترک مکتوب گشت. احتمالاً وی پادشاه تاریخی دولت‌شهر سومریِ اوروک بود که پس‌از مرگ به مقام خدایی رسید. داستان دلاوری‌های افسانه‌ایِ گیلگمش در پنج شعر سومریِ بازمانده روایت شده‌است. قدیمی‌ترین آن‌ها احتمالاً «گیلگمش، اِنکیدو و جهان زیرین» است. سایر شعرها «گیلگمش و آگا»، «گیلگمش و هوواوا»، «گیلگمش و نرگاو آسمان» و «مرگ گیلگمش» هستند.
در دوران بابِلی بعدی، این داستان‌ها در یک روایت به‌هم‌تنیده شدند. در نسخهٔ مرجع حماسه، گیلگمش با مردی وحشی به نام انکیدو دوست می‌شود. آن دو با هم به سفرهای زیادی می‌روند که مشهورترینش شکست هومبابا (سومری: هوواوا) و نرگاو آسمان است. پس از مرگ انکیدو، در اثر بیماری‌ای که خدایان برای مجازات دچارش کرده بودند، ترس از مرگ در دل گیلگمش می‌افتد و برای جاودانه شدن به جستجوی اوتَنَپیشتی، دانای بازمانده از طوفان بزرگ، می‌رود. گیلگمش بارها در آزمون‌هایی که پیش روی او گذاشته می‌شود، شکست می‌خورد و به خانه‌اش در اوروک برمی‌گردد، درمی‌یابد که جاودانگی از دسترس او خارج است. پیام شاعر چنین است: افراد به جستجوی فردی خود دست می‌زنند اما در نهایت باید با مرگ کنار بیایند. در تمدن مدرن، بر جایگاه فرد و حقوق فرد تأکید می‌شود اما در تمدن بابل بر ارزش‌های اجتماعی و زندگی کردن بر مبنای آن تأکید می‌شد. شاعر می‌گوید فرد، موجودی یک‌روزه است که بدون بر جا گذاشتن اثری از بین می‌رود اما زندگانی بشری که نمادش شهر است، برای همیشه بر جا خواهد ماند.
اکثر مورخان کلاسیک بر این عقیده‌اند که حماسهٔ گیلگمش تأثیر زیادی بر ایلیاد و ادیسه (دو شعر حماسیِ قرن هشتم پیشا دوران مشترک به یونانی باستان) داشته است. داستان تولد گیلگمش در حکایتی از در طبیعت حیوانات اثر آلیان (قرن دوم دوران مشترک) توصیف شده‌است. روایت تولدی که آلیان بازگو می‌کند همان سنتی‌ست که در سایر افسانه‌های خاور نزدیک هم آمده است: سارگن، موسی و کوروش. حماسهٔ گیلگمش در سال ۱۸۴۹ در کتابخانهٔ آشوربانی‌پال دوباره پیدا شد. در دههٔ ۱۸۷۰ این اثر ترجمه شد و پس از ترجمهٔ متن، به دلیل شباهت‌های بخش‌هایی از آن با تَنَخ (مجموعه کتب مقدس یهودیان) جنجال گسترده‌ای ایجاد شد. گیلگمش تا اواسط قرن بیستم ناشناخته بود اما در پایان همان قرن توجه به او افزایش یافت و به چهره‌ای نویافته در فرهنگ جدید بدل شد.
نام

شکل امروزی «گیلگَمِش» مستقیماً از زبان اکدی گرفته شده است 𒄑𒂆𒈦. صورت پیشین آن در زبان سومری بیلگَمِس (𒄑𒉋𒂵𒎌) بوده است. به‌طور کلی نتیجه گرفته می‌شود که خود اسم به «(خویشاوند) یک قهرمان است» ترجمه می‌شود و رابطهٔ خویشاوند بسته به منبعی که ترجمه را ارائه می‌دهد، متفاوت است. گاهی گفته می‌شود که نام سومری را باید پَبیلگَمس خواند، بخش بیلگَ باید پَبیلگَ (𒉺𒉋𒂵) تلفظ شود با این حال این موضوع توسط شواهد کتیبه‌ای یا واج‌شناختی تأیید نمی‌شود.
پادشاه تاریخی

اکثر مورخان عموماً موافقند که گیلگمش پادشاه تاریخی دولت‌شهر اوروک بوده و به احتمال زیاد دوران حکمرانی او اوایل دورهٔ آغازین دودمانی بین‌النهرین (ح. ۲۹۰۰ تا ۲۳۵۰ پیشا دوران مشترک) بوده است. استفنی دَلی، پژوهشگر خاور نزدیک باستان، می‌گوید که «زمان دقیقی نمی‌شود برای گیلگمش تعیین کرد ولی عموماً موافقند که دورهٔ زندگی او ۲۸۰۰ تا ۲۵۰۰ پ.م. بوده است». در کتیبه‌ای که در میان متون باستانی اور پیدا شد و احتمالاً متعلق به یکی از مقامات معاصر زیر نظر گیلگمش است، نام او چنین به میان می‌آید: «گیلگمش آن است که اوتو برگزید». گذشته از این، در «کتیبهٔ تومال»، متنِ تاریخ‌نگاریِ ۳۴ سطریِ زمان حکومت «ایشبی-اِرا» (ح. ۱۹۵۳ تا ح. ۱۹۲۰ پیشا دوران مشترک)، نام او ذکر می‌شود. این کتیبه ساختن دیوارهای اوروک را به گیلگمش نسبت می‌دهد. سطرهای یازده تا پانزده کتیبه چنین است:
برای بار دوم، تومال ویران شد،

گیلگمش «نومونبوررایِ خانه انلیل» را ساخت.

اور-لوگال، پسر گیلگمش،

تومال را سرآمد کرد،

نینلیل را به تومال آورد.
گذشته از این، گیلگمش به پادشاه اِنمباراگسیِ کیش (شخصیت تاریخی شناخته‌شده که ممکن است نزدیک به دوره زندگی گیلگمش می‌زیسته باشد) مربوط است. همچنین، در فهرست پادشاهان سومری نام او به عنوان یکی از پادشاهان اوروک آمده است. تکه‌هایی از متنی حماسی که در مه-توران (تِل حداد امروزی) پیدا شده است، چنین بازگو می‌کند که گیلگمش در پایان عمرش در بستر رود به خاک سپرده شد. مردم اوروک جریان آب فرات را که از آن شهر می‌گذشت، منحرف کردند تا در بسترش پادشاه مرده را دفن کنند.
ایزدانگاری و دلاوری‌های افسانه‌ای > شعرهای سومری

این موضوع قطعی شده است که در اواخر دورهٔ آغازین دودمانی بین‌النهرین، گیلگمش در مناطق مختلف سومر همچون یک خدا پرستش می‌شد. در قرن ۲۱ پیشا دوران مشترک، اوتو-هِنگال پادشاه اوروک، گیلگمش را به‌عنوان خدای حامی خود پذیرفت. پادشاهان سلسله سوم اور (ح. ۲۱۱۲ تا ح. ۲۰۰۴ پیشا دوران مشترک) علاقهٔ خاصی به گیلگمش داشتند، او را «برادر ایزدی» و «دوست» می‌نامیدند. شولگی، پادشاه اور (۲۰۲۹ تا ۱۹۸۲ پیشا دوران مشترک)، خود را پسر لوگالباندا و نینسون و برادر گیلگمش نامید. در طی چند قرن ممکن است که به‌تدریج داستان‌هایی در مورد گیلگمش افزوده شده باشند که برخی به احتمال زیاد از زندگی واقعی سایر شخصیت‌های تاریخی ریشه گرفته‌اند، مانند گودِئا حاکم لاگاش در سلسله دوم (۲۱۴۴ تا ۲۱۲۴ پیشا دوران مشترک). نیایش‌هایی که بر لوح‌های گلی نقش بسته گیلگمش را داور مردگان در جهان زیرین خطاب می‌کنند.
ایزدانگاری و دلاوری‌های افسانه‌ای > شعرهای سومری > گیلگمش، انکیدو و جهان زیرین

در این دوره، افسانه‌ها و روایت‌های بسیاری دربارهٔ گیلگمش شکل گرفت. پنج شعر سومری مستقل که دلاوری‌های گیلگمش را روایت می‌کنند تا به امروز بازمانده‌اند. اولین حضور گیلگمش در ادبیات، به احتمال زیاد در شعر سومری «گیلگمش، اِنکیدو و جهان زیرین» است. روایت با درختِ هولوپو آغاز می‌شود - به احتمال زیاد، طبق نظر سومرشناس ساموئل نوآ کریمر، درخت بید که در ساحل فرات رشد می‌کند. ایزدبانو اینانا درخت را به باغ خود در اوروک می‌برد و قصد دارد پس از رشد کاملِ آن، به سریری تبدیلش کند. رشد درخت کامل می‌شود ولی مار که «افسون نمی‌داند»، آنزو-پرنده و لیلیتو، دیوی بین‌النهرینی، همگی در درخت سکنی می‌گزینند و بانگِ افسوسِ اینانا را برمی‌آورند.
گیلگمش که در این داستان برادر اینانا توصیف می‌شود، پدیدار می‌شود و مار را از بین می‌برد و باعث گریختن آنزو-پرنده و لیلیتو می‌شود. همراهان گیلگمش درخت را قطع می‌کنند و از آن یک بستر و یک سریر می‌سازند و به اینانا تحویل می‌دهند. اینانا در پاسخ، یک پیککو و یک میککو می‌سازد (احتمالا به ترتیب یک طبل و چوبک‌های آن - گرچه نمی‌توان با اطمینان گفت) و به پاداش شجاعت گیلگمش به او می‌دهد. گیلگمش پیککو و میککو رااز دست می‌دهد و می‌پرسد چه کسی آنها را باز خواهد یافت. اِنکیدو برای یافتن آنها به جهان زیرین فرومی‌رود اما قوانین سختگیرانه جهان زیرین را زیر پا می‌گذارد و در نتیجه مجبور می‌شود که برای همیشه در آنجا بماند. قسمت باقیمانده شعر گفتگویی است که در آن گیلگمش از شبح انکیدو دربارهٔ جهان زیرین می‌پرسد.
ایزدانگاری و دلاوری‌های افسانه‌ای > شعرهای سومری > شعرهای پسین

داستان گیلگمش و آگا
داستان . دوره بابِل باستان، از جنوب عراق. موزه سلیمانیه، عراق.
«گیلگمش و آگا» شورش موفق گیلگمش را بر علیه فرمانروا (آگا، پادشاه دولت‌شهر کیش) روایت می‌کند. «گیلگمش و هوواوا» روایتِ چگونه پیروز شدنِ گیلگمش و خادمش انکیدو، با کمک پنجاه داوطلب از شهر اوروک، بر هیولایی به نام هوواوا (غولی که انلیل، فرمانفرمای خدایان، به نگاهبانی جنگل سدر گماشته) است. در «گیلگمش و نرگاو آسمان»، گیلگمش و انکیدو نرگاو آسمان را که ایزدبانو اینانا برای حمله به آن‌ها فرستاده است، می‌کشند. طرح این شعر با صحنه همانندش در حماسه گیلگمشِ اکدیِ جدیدتر تفاوت اساسی دارد. در شعر سومری، به نظر نمی‌رسد اینانا از گیلگمش بخواهد که همسر او شود، در حالی که در حماسه اکدی جدیدتر چنین می‌خواهد. گذشته از این، هنگامی که پدرش آن را وادار می‌کند که نرگاو آسمان را به او دهد، به جای تهدید به زنده کردن مردگان برای خوردن زندگان (که در حماسه اکدی جدیدتر بیان شده است)، تنها تهدید می‌کند که «فریادی» خواهد زد که به زمین برسد. شعری که به نام «مرگ گیلگمش» شناخته می‌شود در وضعیت بدی باقی مانده است اما به نظر می‌رسد که روایتگر به‌خاک‌سپاری بزرگی‌ست که پس از آن فرد درگذشته به جهان زیرین وارد می‌شود. این احتمال وجود دارد که محققان جدیدی که عنوان شعر را انتخاب کرده‌اند، آن را به اشتباه تفسیر کرده باشند و شعر در واقع دربارهٔ مرگ انکیدو باشد.
ایزدانگاری و دلاوری‌های افسانه‌ای > در هنر بین‌النهرین

گرچه داستان‌های گیلگمش در سراسر بین‌النهرین باستان بسیار محبوب بودند، بازنمایی اصیل از او در هنر باستانی کمیاب است. آثار مشهور معمولاً تصاویر قهرمانی با موی بلند، با چهار یا شش حلقه مو را به بازنمایی گیلگمش مربوط می‌کنند ولی این شناسایی نادرست است. با این وجود، تعدادی بازنمایی واقعی از گیلگمش در بین‌النهرین باستان وجود دارد. این بازنمایی‌ها معمولاً بر روی لوحه‌های گِلی و مُهر استوانه‌ای یافت می‌شوند. به‌طور کلی، تنها موقعی می‌توان شخصیتی را در هنر به گیلگمش مربوط کرد که اثر هنری مورد بحث به روشنی صحنه‌ای از حماسهٔ گیلگمش را نمایش دهد. گروهی از بازنمایی‌های گیلگمش، در صحنه‌های نبرد دو قهرمان با غولی اهریمنی، به یقین هومبابا، یافت می‌شود. گروهی دیگر در صحنه‌هایی که همان دو قهرمان را در حال مقابله با گاو بالدار غول‌پیکری، به یقین نرگاو آسمان، نمایش می‌دهند، دیده می‌شوند.
تحلیل محتوا

صحنه اصلی در دولت‌شهر باستانی اوروک است، در سرزمین سومر. اوروک، بزرگ‌ترین شهر در زمان خودش، توسط حاکم بیدادگری به نام گیلگمش اداره می‌شود. مادر او، ایزدبانو نینسون است و گیلگمش خود نیمه-خدا محسوب می‌شود اما در همان حال انسانی میراست. او یکی از شخصیت‌های اصلی قصه بود. دستاورد ماندگارش، دوباره ساختن دیوارهای شهر بر پی‌ریزی‌های پیش از طوفان بوده و با تبحر نظامی توانسته بر دولت‌شهر رقیب در شمال، کیش، فائق آید. در فهرست‌های نخستینِ خدایان، جایگاهی دارد و در اواخر هزاره سوم پیشا دوران مشترک، آیینی با مرکزیت وی ایجاد می‌شود. در سنت پسین (آنگونه که در شعر سومری [«مرگ بیلگمس»] آمده است) بر ارواح مردگان در جهان زیرین حاکم می‌شود. اسنادی واقعی، از پادشاهانی که مردم باستان همزمان با وی می‌دانستند، به دست آمده است و احتمالاً همانگونه که روزگاری شاه آرتوری زندگی می‌کرده، شاه گیلگمشی نیز حقیقتاً وجود داشته است. مسلماً سنت تاریخی بومی به این مسئله باور داشته و نام گیلگمش در فهرست پادشاهان سومری به عنوان پنجمین حاکمِ «اولین سلسله اوروک» آمده است؛ بنابراین باید در حدود ۲۷۵۰ پیشا دوران مشترک زندگی کرده باشد (گرچه عده‌ای زمان او را صد سال پیش از آن می‌دانند). در فهرست پادشاهان سالهای پادشاهی او به میزانی افسانه‌ای، ۱۲۶ سال به درازا کشیده و در دوره‌ای مبهم در لبهٔ تاریخ بین‌النهرین قرار دارد هنگامی که خدایان (مانند حماسه‌های هومری) علاقه‌ای شخصی به امور انسان داشتند و اغلب مستقیماً با آنها در تعامل بودند.
برجسته‌ترین خدایان، سه‌گانهٔ برین بودند، شامل خدای آسمان آنو، در دور دست در کاخ سماوی‌اش؛ انلیل با جایگاهی مهم‌تر، بر روی زمین و در معبدش به امور خدایان و انسان‌ها سر و سامان می‌داد؛ ائایِ خردمند در اقیانوس آبهای تازه‌اش («اقیانوس پایین») در زیر زمین زندگی می‌کرد و اوست که «هفت فرزانه» را برای متمدن کردن بشریت فرستاد. سپس مهربان «ایزدبانوی مادر»، «بانوی خدایان»، قرار داشت که با کمک ائا انسانها را خلق کرد؛ ادد، خدای تندر؛ سین، «خدای ماه» (پسر باشکوه انلیل). فرزندان «ماه» این دو بودند: شمش، «خدای خورشید» (حامی مسافران و محافظ ویژهٔ گیلگمش) و ونوس بابلی، ایشتار بی‌تاب که هم عشق جنسی را بر عهده داشت و هم جنگ - و برای هر دو اشتهایی سیری‌ناپذیر. در پایین قلمرو ائا، در اعماق جهان زیرین -دنیای تیرهٔ مردگان- ملکه حاکم بر آن زندگی می‌کرد، ارشکیگالِ تلخ‌رو. دمرافتاده بر زمین در سوگواری ابدی، نامتار دست‌یاری‌اش می‌کرد.
انسان در شهرها زندگی می‌کرد و زمین را می‌شکافت. زمینی که آب به آن راه نداشت، شبانان بودند با گله‌هایشان (نگران از گرگ و شیر). دورتر، دنیای وحشی، مأوای شکارچیان و پناه قانون‌گریزان؛ قصه می‌گفت روزگاری در آنجا مردی بیگانه وحشی پرسه زده است که غزال‌ها بزرگ کردند. نامش انکیدو بود. در مسافت چندین ماهه از دنیای وحشی، در فراسوی چندین رشته کوه، جنگل سدرِ مقدس بود؛ می‌گفتند خدایان در آنند. غولی مهیب نگاهبانش، با نام هومبابا. جایی در کناره جهان که عقرب‌مردان بودند، دو کوه ماشو بود که خورشید در آن طلوع و غروب می‌کرد. باز هم دورتر، در پایان دیگرِ «راه خورشید»، «باغ گوهران» بود و در میخانه‌ای بر کناره اقیانوسی گذرناپذیر (که زمین را احاطه کرده بود)، ایزدبانوی اسرارآمیز، شیدوری، در پرده خردمندی می‌بخشید. در آنسوی اقیانوس، «آب‌های مرگ» بود و فرای آنها در جزیره‌ای دورافتاده (که در آن دوباره دجله و فرات از اعماق سربرمی‌آوردند)؛ دور از همه انسان‌ها، به جایی که تنها قایقرانی با نام اور-شانابی راه به آن داشت؛ پادشاه پیش از طوفانی با نام اوتنپیشتیِ دورافتاده زندگی می‌کرد؛ بازمانده از طوفانی که انلیل در سپیده‌دم تاریخ به پا کرد، پس، از مرگ فانی‌ها رهایی یافت.