هشام بن عبدالملک
اوضاع حکومت > اوضاع خارجی > جبهه شرق

در دوران هشام جبهه شرقی دچار ناآرامی خطرناکی بود که سبب کاهش متصرفات اسلامی شد؛ و علل آن بی‌کفایتی استانداران و رفتار بد آنان و عدم مشارکت برخی از گروه‌های عربی در حملات بود. در سال ۱۱۰/۷۲۸ اشرس بن عبدالله سلمی به دستور استاندار خراسان نزد مردم سمرقند و فرارود (ماوراءالنهر) فرستاده شد تا آنان با پذیرش دین اسلام از پرداخت جزیه معاف شوند؛ و این دعوت با استقبال فراوانی روبه رو گشت و در نهایت خراج از میان برداشته شد و بیت المال در انجام دادن کارهای حکومتی با مضیقهٔ مالی مواجه شد. استاندار هنگامی که بر این موضوع آگاه شد، ناچار بود اقداماتی در خصوص برقراری موازنه در خزانه انجام دهد؛ بنابراین نامه‌ای به حاکم سمرقند نوشت: «در کار کسانی که ختنه شده‌اند، فرائض را انجام می‌دهند و سوره‌ای از قرآن می‌خوانند، بنگر آنگاه آنان را از خراج معاف کن.» تلاش‌هایی که برای گرفتن مالیات از نومسلمانان می‌شد و از این رو سبب بروز درگیری‌های شدید شد و باعث برانگیخته شدن آنان گردید و آنان را به دامان خاقان ترک انداخت. در نتیجه هر دو طرف برای بیرون راندن مسلمانان از آن سرزمین همکاری نمودند. در نزدیکی شهر آمل مسلمانان با آنان درگیر شدند اما هیچ‌کدام از طرفین سودی نبردند. از این رو آنان با مسلمانان وارد مذاکره شدند و توافقی کردند و طبق این توافق مسلمانان از برخی سرزمین‌های فرا رود از جمله بخارا عقب‌نشینی کردند.
هشام در سال ۱۱۱/۷۲۹ به سبب بازگشت مسلمانان و ناآرامی اوضاع، اشرس بن عبدالله لخمی را برکنار کرده و جنید بن عبدالرحمن مری را جانشین وی نمود. جنید اختیار نیروی‌های باتجربه پیشین در جنگ با ترکان را از دست داده بود. از این رو هنگامی که با آنان روبه‌رو گشت مرتکب اشتباه شد و مسلمانان به سختی توانستند از تنگنای نظامی خارج شوند. با وجود اینکه وی اقداماتی همچون برگرداندن بخارا و مناطقی که مسلمانان طبق قرارداد از آن عقب‌نشینی کرده بودند، اما خلیفه در سال ۱۱۶/۷۳۴ وی را برکنار کرد و عاصم بن عبدالله هلالی را جانشین او کرد. خلیفه برای اینکه بتواند اوضاع وخیم خراسان به ویژه مسائل مربوط به قبایل عربی را حل نماید، سازماندهی اداری جدیدی را در خراسان تشکیل داد. بیشتر ساکنان خراسان به علت داشتن زندگی آرام از حملات نظامی دوری می‌جستند؛ بنابراین خلیفه به استاندار دستور داد که فقط به سازماندهی پانزده نفر از آنان اکتفا کند و اسامی باقی مانده را از دیوان حذف نماید. وی قبایل مخالف را به مکانهای جدیدی در خارج از شهر منتقل نمود و اجازه داد که قبایل پشتیبان در مرو مرکز استان سکونت نمایند. این حرکت خلیفه، عکس العمل‌های مختلفی از قبایل را روی کار آورد. قبایلی که به مکانهای جدید منتقل شده بودند، این اقدام خلیفه را نوعی تبعید از درآمدهای فراوانی می‌شمردند که طی اقامت در خراسان بدست آورده بودند و در نهایت آنان این درآمد را نصیب تازه‌واردها می‌دانستند. در سال ۱۱۶/۷۳۴ سرکشی نظامی به رهبری حارث بن سریح در برابر این سیاست خلیفه صورت گرفت. وی به سوی بلخ حمله کرد و به نشانهٔ عذاب دادن بنی امیه لباس سیاه بر تن کرد. حارث مردم را به سنت رسول خدا و بیعت برای رضا و کتاب خدا دعوت می‌کرد. حارث با خاقان ترک هم پیمان شد و هیاطله به این توافق پیوستند. با وجود اینکه اینان اختلافاتی با یکدیگر داشتند اما تنها منفعت مشترکشان دشمنی با بنی امیه بود. نیروهای آنان حملات خود را در مرو آغاز کردند. قبایل شورشی عربی که به حارث پیوسته بودند پیمان خود را شکستند. از جمله آنان هیاطله بودند که این پیمان را تحت تأثیر قرار دادند و بعد از جدایی از حارث به صفوف استاندار پیوستند. موالی نیز برای جلوگیری از حملات هیاطله به سپاه اموی پیوستند و در نتیجه با عقب‌نشینی هیاطله و بازگشت خاقان ترک این پیمان از بین رفت.
عاصم استاندار خراسان، پس از مدت کوتاهی متوجه گشت که اهل بیت در خراسان نفوذ گسترده‌ای دارند بنابراین برای از بین بردن این نفوذ تصمیم گرفت که خراسان را ضمیمه عراق کند. خلیفه این پیشنهاد را پذیرفت و آن منطقه را ضمیمه عراق نمود؛ و عاصم را برکنار کرد و برادرش اسد را استاندار خراسان کرد. اسد جنگ با حارث را ادامه داد و بر ترکان تخارستان پیروز گشت؛ و با شکست خوارج، امنیت راه‌های تجاری را برقرار کرد؛ و در نهایت در سال ۱۲۰/۷۳۸ در بلخ درگذشت. پس از مرگ وی، هشام نصر بن سیار (شیخ مضر) را جانشین وی کرد. وی سیادت اسلامی را به سیحون بازگرداند و پس از حل مشکل خراج، جزیه را برای مسلمانان برداشت و پرداختن آن را برعهده غیرمسلمانان گذاشت. خراسان در زمان وی به امنیت و رفاه رسید. با این وجود برقراری نظام همه‌جانبه محال بود و نصر نتوانست میان دو گرایش متعصبانه عربها توافقی ایجاد نماید؛ و پس از مرگ هشام رنجهای حقیقی در سال ۱۲۵/۷۴۳ روی کار آمد.