مذهب دیلمیان
ورود اسلام > علویان

| 0 | 1 |
| --- | --- |
: 
درگاه تشیع: درگاه تشیع
عقاید: عقاید
اصول: توحید •  نبوت •  معاد یا قیامت •  عدل •  امامت
فروع: نماز •  روزه •  خمس •  زکات •  حج •  جهاد •  امر به معروف •  نهی از منکر •  تولی •  تبری
عقاید برجسته: مهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبرا)، انتظار، ظهور و رجعت •  بدا •  شفاعت و توسل •  تقیه •  عصمت •  مرجعیت، حوزه علمیه و تقلید •  ولایت فقیه •  متعه •  شهادت ثالثه •  جانشینی محمد •  نظام حقوقی
شخصیت‌ها: شخصیت‌ها
چهارده معصوم: محمد •  علی •  فاطمه •  حسن •  حسین •  سجاد •  باقر •  صادق •  کاظم •  رضا •  جواد (تقی) •  هادی (نقی) •  حسن (عسکری) •  مهدی
صحابه محترم نزد شیعه: مردان: سلمان فارسی •  مقداد بن اسود •  میثم تمار •  ابوذر غفاری •  عمار یاسر •  بلال حبشی •  جعفر بن ابی‌طالب •  مالک اشتر •  محمد بن ابوبکر •  عقیل •  عثمان بن حنیف •  کمیل بن زیاد •  اویس قرنی •  ابوایوب انصاری •  جابر بن عبدالله انصاری •  ابن‌عباس •  ابن مسعود •  ابوطالب •  حمزه •  یاسر •  هانی بن عروه •  عثمان بن مظعون •  عبدالله بن جعفر •  خباب بن ارت •  اسامة بن زید •  خزیمة بن ثابت •  مصعب بن عمیر •  مالک بن نویره •  زید بن حارثه زنان: فاطمه بنت اسد •  حلیمه •  زینب •  ام کلثوم بنت علی •  اسماء بنت عمیس •  ام ایمن •  صفیه بنت عبدالمطلب •  سمیه
رجال و علما: کشته‌شدگان کربلا •  فهرست رجال حدیث شیعه •  اصحاب اجماع •  روحانیان شیعه •  عالمان شیعه •  مراجع تقلید
مکان‌های متبرک: مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحرام •  مدینه، مسجد النبی و بقیع •  بیت‌المقدس و مسجدالاقصی •  نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه •  کربلا و حرم حسین بن علی •  کاظمین و حرم کاظمین •  سامرا و حرم عسکریین •  مشهد و حرم علی بن موسی الرضا دمشق و زینبیه •  قم، حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران •  شیراز و حرم شاهچراغ •  کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس •  آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف •  ری و حرم شاه عبدالعظیم مسجد •  امامزاده •  حسینیه: مکه و مسجدالحرام •  مدینه، مسجد النبی و بقیع •  بیت‌المقدس و مسجدالاقصی •  نجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفه •  کربلا و حرم حسین بن علی •  کاظمین و حرم کاظمین •  سامرا و حرم عسکریین •  مشهد و حرم علی بن موسی الرضا دمشق و زینبیه •  قم، حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران •  شیراز و حرم شاهچراغ •  کاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرس •  آستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرف •  ری و حرم شاه عبدالعظیم مسجد •  امامزاده •  حسینیه
روزهای مقدس: روزهای مقدس
عید فطر •  عید قربان (عید اضحی) •  عید غدیر خم •  محرّم (سوگواری محرم)، تاسوعا، عاشورا و اربعین) •  عید مبعث •  میلاد پیامبر •  تولد ائمه •  ایام فاطمیه: عید فطر •  عید قربان (عید اضحی) •  عید غدیر خم •  محرّم (سوگواری محرم)، تاسوعا، عاشورا و اربعین) •  عید مبعث •  میلاد پیامبر •  تولد ائمه •  ایام فاطمیه
رویدادها: رویدادها
رویداد مباهله •  رویداد غدیر خم •  سقیفه بنی‌ساعده •  فدک •  رویداد خانه فاطمه زهرا •  قتل عثمان •  جنگ جمل •  نبرد صفین •  نبرد نهروان •  واقعه کربلا •  مؤتمر علماء بغداد •  حدیث ثقلین •  اصحاب کسا •  آیه تطهیر • : رویداد مباهله •  رویداد غدیر خم •  سقیفه بنی‌ساعده •  فدک •  رویداد خانه فاطمه زهرا •  قتل عثمان •  جنگ جمل •  نبرد صفین •  نبرد نهروان •  واقعه کربلا •  مؤتمر علماء بغداد •  حدیث ثقلین •  اصحاب کسا •  آیه تطهیر • 
کتاب‌ها: کتاب‌ها
قرآن •  نهج‌البلاغه •  صحیفه سجادیه کتب اربعه: الاستبصار •  اصول کافی •  تهذیب الاحکام •  من لایحضره الفقیه مصحف فاطمه •  مصحف علی •  رساله حقوق •  اسرار آل محمد وسائل‌الشیعه •  بحارالانوار •  الغدیر •  مفاتیح‌الجنان تفسیر مجمع‌البیان •  تفسیر المیزان •  کتب شیعه: قرآن •  نهج‌البلاغه •  صحیفه سجادیه کتب اربعه: الاستبصار •  اصول کافی •  تهذیب الاحکام •  من لایحضره الفقیه مصحف فاطمه •  مصحف علی •  رساله حقوق •  اسرار آل محمد وسائل‌الشیعه •  بحارالانوار •  الغدیر •  مفاتیح‌الجنان تفسیر مجمع‌البیان •  تفسیر المیزان •  کتب شیعه
شاخه‌ها: شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) •  اسماعیلیه •  زیدیه •  غلاه •  واقفیه: دوازده‌امامی (اثنی‌عشری) •  اسماعیلیه •  زیدیه •  غلاه •  واقفیه
منابع اجتهاد: منابع اجتهاد
کتاب (قرآن) •  سنت (روایات پیامبر و ائمه) •  عقل •  اجماع: کتاب (قرآن) •  سنت (روایات پیامبر و ائمه) •  عقل •  اجماع
ن ب و: ن ب و
مقالهٔ اصلی: زیدیه در گیلان و مازندران
دیلمیان که پیش از ورود اسلام برخی شان زرتشتی و برخی شان پاگان بودند، ظاهراً تنها زمانی که جنبش علوی پیروزمندانه به نظر رسید به آن پیوستند اما تنها به طور سطحی با اسلام تماس پیدا کردند. اسلام زیدی به آنان آموخت که خلافت عباسی غصبی است. آنان به عنوان شورشیانی علیه حکومت مستقر وارد جهان اسلام شدند. وقتی نسبت به علویان بی علاقه شدند، پیوستگی اندکی نسبت به هر جماعت یا باور دینی داشتند. در این وضعیت، آموزه رادیکال اسماعیلی که پایان اسلام مستقر و فرارسیدن یک دوره جدید را اعلان می کرد، توانست بین آنان گروندگانی پیدا کند.  افسار و شیرویه گزارش شده هر دو مدتی تحت تاثیر داعیان اسماعیلی بوده اند.
تقریباً اولین مسلمانانی که از حدود قرن دوم هجری به بعد وارد این سرزمین شدند و توانستند در آن جا اقامت گزینند، علویان بودند که به‌علت مخالفت یا مبارزه با حکام عباسی بدان سرزمین روی آوردند. بدین ترتیب، پذیرش اسلام دیلمیان با مذهب تشیع آغاز شد و از فرق شیعه، مذهب زیدیه، اولین و پرطرفدارترین آنان بود. البته، مذهب اسماعیلیه با تبلیغات و فعالیت ابوحاتم رازی در دیلم، پیروانی پیدا کرد؛ و این مذهب در میان مردم دیلم همچنان پیروانی داشت. در زمان سلجوقیان نیز با استقرار حسن صباح در الموت، این مذهب رونق بسیاری در منطقه دیلم پیدا کرد. مذهب امامیه از طریق فرزندان ناصر کبیر وارد آن منطقه شد و طرفداران بسیاری یافت. حکام محلی دیلم، آل جستان و آل مسافر، در ارتباط سیاسی با زیدیان، به مذهب زیدیه تمایل یافتند و عده‌ای از آنان نیز به مذهب اسماعیلیه متمایل شدند. زیاریان در ابتدای کار به‌علت تصفیه حساب‌های سیاسی مردآویج با داعی صغیر، از زیدیان روی گرداندند. خاندان بویه که از نظر سیاسی و مذهب تشیع نقش مهمی در ایران دورهٔ اسلامی و جهان اسلام ایفا کردند، از مردم دیلم بودند. آنان ـ اگر نه در ابتدا - از معتقدان به تشیع امامی بودند که موجبات ارزش‌گذاری و اعتباریابی سیاسی مذهب تشیع را فراهم آوردند.
با وجود حضور و تبلیغات علویان در سرزمین دیلم و گرویدن عده‌ای از دیلمیان به اسلام شیعی، برخی از مردم ساکن در کوهستان‌های دیلم تا مدت‌ها در کفر باقی بودند. اصطخری اشاره می‌کند: «در کوه‌های دیلمان هنوز کافران هستند.». ابن حوقل نیز خبر می‌دهد: «هنوز در زمان ما (حدود سال ۳۶۷ ه‍.ق) کافرانی در کوه‌ها سکونت دارند.»
همان‌طور که گفته شد، وضع جغرافیایی و انسانی سرزمین دیلم در این منطقه، محیطی امن و مناسب برای دشمنان و مخالفان خلفای عباسی فراهم آورده بود. بدین جهت، در طول خلافت عباسیان، بارها علویان مخالف خلافت عباسی تحت تعقیب حکومت‌های وقت به این سرزمین پناه آورده بودند.
علویان که در عراق ـ سرزمین خلافت اموی و عباسی ـ در اقلیت قرار داشتند و با مخالفت‌های سیاسی و نظامی آنان روبه‌رو می‌شدند، برای یافتن مکان‌های امن به‌سوی شرق ـ قلمروی خلافت عباسی ـ رهسپار شدند. مسلماً آنان محلی را برای اقامت انتخاب می‌کردند که از تیررس و دسترس حکام خلفا در امان مانده باشد. بدین ترتیب، یکی از مکان‌های امن برای علویان، دیلم بود. خدمات علویان و دیلمیان به یکدیگر، خدماتی متقابل بود: علویان، دیلمیان را با اسلام و تشیع آشنا ساختند؛ دیلمیان نیز با گرویدن به تشیع، راه فعالیت سیاسی شیعیان را هموار کردند. دیلمیان و حکام محلی دیلم در تعاملات سیاسی و مذهبی با علویان قرار گرفتند و خدمات بسیاری به مذهب تشیع ارائه کردند. مهم‌ترین این خدمات از جانب آل بویه بود که چون به حکومت رسیدند، حتی می‌خواستند خلافت سنی عباسیان را به خلافت آل علی تغییر دهند. آنان هرچند بنا به ملاحظات سیاسی از این خواسته منصرف شدند، با غلبه بر خلافت و خلفای عباسی خدمات شایسته‌ای به مذهب تشیع، به‌خصوص شیعهٔ امامی، علما و فقهای شیعه و شیعیان کردند و راه ورود شیعیان را به میدان سیاست باز کردند.
یحیی بن عبدالله که در قیام صاحب فخ شرکت داشت و پس از شهادت صاحب فخ در خفا می‌زیست، برای در امان ماندن از مکر و کشتار عباسیان، به طرف شرق رهسپار و ابتدا وارد طبرستان شد و چون حاکم آن جا از او حمایت نکرد، به دیلمان رفت. او اولین فرد علوی بود که به دیلم پای گذاشت. حضور یحیی مسلماً در اسلام آوردن عده‌ای از مردم دیلم مؤثر بود. مُحلّی می‌گوید: «یحیی در دیلم مسجدی بنا کرد که اولین مرکز و پایگاه دین اسلام در آن سرزمین محسوب می‌شود.». بدین ترتیب، از این زمان، زمینه‌های قیام علویان در مناطق شمالی ایران و اطراف دریای خزر به‌وجود آمد تا سرانجام به تشکیل حکومت علویان انجامید. ابن طقطقی می‌نویسد: «یحیی به ناحیهٔ دیلم رهسپار شد. در آنجا مردم معتقد شدند که وی استحقاق پیشوایی دارد. سپس با او بیعت کردند و گروهی از مردم شهرها گرد وی جمع شدند و رفته‌رفته کارش بالا گرفت. رشید از این بابت در اندوه شد…». هارون‌الرشید ـ خلیفهٔ عباسی ـ «نامه‌ای تهدیدآمیز به شاه (امیر) دیلم نوشت و یحیی را از او خواست»؛ و سپاهی حدود پنجاه‌هزار نفر برای سرکوب او فرستاد. ارسال این تعداد از افراد برای سرکوب یحیی، از کثرت نفرات یحیی و اهمیت قیام او حکایت دارد. فضل بن یحیی برمکی ـ فرمانده سپاه خلیفه ـ یحیی بن عبدالله را به صلح دعوت کرد و سرانجام با تطمیع حاکم دیلمی و وعدهٔ امان از طرف خلیفه، یحیی تحویل فضل شد. خلفای عباسی سعی داشتند حکام و مردم دیلمی را به‌نوعی تطمیع کنند و از حمایت آنان برخوردار شوند؛ از جمله در اختلاف میان مأمون و امین، فرمانده نظامی امین «نامه‌ها برای پادشاهان دیلم و جبال و طبرستان و پادشاهان دیگر نوشت» و با دادن وعده‌هایی، از آنان خواست «راه خراسان را قطع کنند و هر کس را که درصدد کمک رساندن به طاهر است مانع شوند. آن‌ها پذیرفتند.». با وجود این، دیلم همچنان محلی امن برای علویان بود و گریز آنان به دیلم در سال‌های بعد نیز ادامه داشت. در سال ۲۰۳ ه‍. ق، بعد از درگذشت علی بن موسی الرضا، دیلم مأمن خویشاوندان و پیروان او بود که از مقابل سپاه مأمون می‌گریختند و بدانجا پناه می‌بردند؛ «چون خبر غدری که با رضا کرده، به راه به سادات رسید، هر جا که بودند، پناه به کوهستان دیلمان و طبرستان و ری نهادند. بعضی را همین‌جا شهید کردند و مزار ایشان باقی است و بعضی وطن ساخته.». در زمان طاهریان، ظلم و ستم عمال آنان، مردم برخی از نواحی طبرستان ـ از جمله رویان، چالوس و کلار ـ را به خشم آورد. پس، با کمک دیلمیان به نزد محمد بن ابراهیم علوی رفتند و بیعت با او را خواستار شدند. با راهنمایی او، از حسن بن زید معروف به داعی کبیر که در ری به‌سر می‌برد، دعوت کردند و رهبری او را گردن نهادند. با شروع نهضت حسن بن زید در طبرستان، از آن جا که محل استقرار اولیهٔ او کلار ـ در مجاورت سرزمین دیلم ـ بود، بیشتر مردم دیلم نیز با او بیعت کردند.
حکومت علویان در طول فعالیت همواره علیه حکومت عباسیان اقدام می‌کرد. وهسودان ـ حاکم دیلمی (آل جستان) ـ نیز از حسن‌بن‌زید حمایت کرد. او مذهب زیدیه را پذیرفت و رسماً با خلیفه عباسی مخالفت کرد. در سال ۲۵۲ ه‍.. ق. با متحدان علوی خود به ری حمله کرد و مردم بسیاری را کشته یا اسیر گرفت. حاکم ری گریخت؛ «مردم ری با تعهد پرداخت درم صلح کردند و پس از پرداخت آن ابن جستان از ری رفت.». وهسودان بعدها از مذهب زیدیه برگشت. در این زمان، تمایل به اسلام شیعی درمیان آنان چنان قوت گرفت که با وجود قطع حمایت حاکم دیلمی از حسن‌بن‌زید، دیلمیان همچنان به خدمت رهبر زیدی درمی‌آمدند. «چهار هزار نفر دیلم به مرگ او [وهسودان، حاکم دیلمی]پیش داعی حسن زید آمدند.». تشکیل حکومت علویان در طبرستان موجب رواج مذهب تشیع زیدی در منطقه شد. پسر وهسودان، جستان، نیز از زیدیان حمایت کرد و حسن‌بن‌زید را در مقابل سپاه خلیفه عباسی پناه داد. دیلمیان در این مبارزه تلفات جانی بسیاری را متحمل شدند. جستان نیز در سال ۲۸۹ ه‍.. ق. با ناصر کبیر، داعی زیدی دیگر، علیه سامانیان متحد شد؛ ولی برادر و جانشین جستان، علی‌بن‌وهسودان، به اطاعت عباسیان درآمد و مشکلاتی برای زیدیان فراهم آورد تا جایی که حسن‌بن‌قاسم ملقب به داعی صغیر را دستگیر کرد. طاهربن‌محمد، کاتب علی‌بن‌وهسودان ـ که تمایلات شیعی داشت ـ
مانع از آن شد که داعی را به بغداد بفرستد. او گفت: «مصلحت آن است با قلعه پدران خویش الموت فرستی». حکام بعدی آل جستان دیدگاه‌های متفاوتی در مورد زیدیان داشتند. خسرو فیروز ـ برادر و جانشین علی ـ داعی را «خلاص داد و با گیلان فرستاد».