سد گتوند

سد در ۱۰ کیلومتری گتوند
۲۵ کیلومتری شوشتر
استان خوزستان
| سد گتوند | سد گتوند |
| --- | --- |
سد گتوند علیا و کانال سرریز آن: سد گتوند علیا و کانال سرریز آن
موقعیت سد گتوند در ایران: موقعیت سد گتوند در ایران
نام رسمی: سد گتوند بالا
کشور: ایران
محل: ۱۰ کیلومتری گتوند ۲۵ کیلومتری شوشتر استان خوزستان
مختصات: ۳۲°۱۶′شمالی ۴۸°۵۶′شرقی﻿ / ﻿۳۲٫۲۶°شمالی ۴۸٫۹۳°شرقی﻿ / 32.26; 48.93
آغاز ساخت: ۱۳۷۶
گشایش: مرداد ۱۳۹۰ (اولین بار) اردیبهشت ۱۳۹۲ (دومین بار)
سد و سرریزها: سد و سرریزها
گونه سد: سنگریزه‌ای با هستهٔ رسی
بر روی رود: کارون
ارتفاع از پی: ۱۸۲ متر
طول تاج: ۷۶۰ متر
عرض تاج: ۱۷ متر
عرض در پی: ۱۰۷۵ متر
گونه سرریز: اوجی(OGEE) دریچه‌دار با سرسره آبی با پرتابه جامی شکل
گنجایش سرریز: ۱۷۵۰۰ مترمکعب بر ثانیه
مخزن: مخزن
حجم کل مخزن: ۵۰۸۲ میلیون متر مکعب
حوضه آبریز: ۳۲٬۴۲۵ کیلومتر مربع
مساحت مخزن: ۹۶/۵ کیلومترمربع در تراز ۲۳۴ متر بالاتر از سطح دریا
درازای مخزن: ۹۰ کیلومتر در تراز ۲۳۴متر بالاتر از سطح دریا
سد پایین‌دست و سرریزها: سد پایین‌دست و سرریزها
گونه سد: سنگریزه‌ای با هستهٔ رسی
نیروگاه: نیروگاه
گونه: سطحی
هد هیدروالکتریک: ۱۴۲
توربین‌ها: 8x250 مگاوات فرانسیس با محور عمودی
گنجایش اسمی: ۲۰۰۰ مگاوات
خالص تولید سالانه: ۴۵۰۰ گیگاوات ساعت
سدّ گُتوَند بالا، یکی از بزرگ‌ترین سدهای موجود در ایران بر روی رودخانه کارون است. این سد در فاصله ۳۸۰ کیلومتری از ریزشگاه رودخانه کارون، ۲۵ کیلومتری شمال شوشتر و ۱۰ کیلومتری شهر گتوند در استان خوزستان قرار دارد. این سد آخرین سد قابل احداث بر روی رودخانه کارون است. دریاچه این سد با مخزن ۴ میلیارد و ۷۰۰ میلیون مترمکعبی خود دومین دریاچه مصنوعی بزرگ کشور (پس از سد کرخه) است. نظرات موافق و مخالف بسیاری در مورد این سد ارائه شده است. برخی آن را شاهکار مهندسی و بهبود دهنده کیفیت آب رود کارون و برخی آن را فاجعه و بمب نمکی ساعتی دانسته‌اند.
در زمان آبگیری سد گتوند ادعاهای گوناگونی مبنی بر شور کردن آب رود کارون توسط آن منتشر شد که باعث نگرانی‌های گسترده و در نتیجه تعویق چندباره زمان آبگیری آن شد. پس از آبگیری و مخصوصاً در چند سال اول برخی تحقیقات کاهش کیفیت و افزایش شوری در نتیجه احداث این سد را بیان کردند و برخی مسئولان دولت حسن روحانی نیز اظهاراتی مبنی بر افزایش شوری رود کارون بخاطر این سد بیان کردند. در نهایت مؤسسه آب دانشگاه تهران مسئول بررسی موضوع شد و در دو گزارش که مورد آخر آن در سال ۱۴۰۰ بود (و متولیان امر نتایج آن را رد می‌کنند) بیان کرد در سال اول بعد آبگیری این سد، در مقطع احداث آن شوری رودخانه ۲۵٪ نسبت به قبل از احداث این سد افزایش یافته و آن را به احداث این سد نسبت داده که معادل تأثیر حدود ۱٫۵ درصدی این سد بر افزایش شوری کارون در مقطع اهواز در پایین دست بوده است که نشان می‌دهد در بدترین سال نیز این تأثیر ناچیز بوده و عوامل دیگری نقش اصلی در شوری رود کارون در پایین دست این رودخانه داشته‌اند. در دو سال بعد این تأثیر سد بر افزایش شوری آب کاهش یافته و در پایان سال سوم بعد از آبگیری به صفر درصد می‌رسد و از آن سال به بعد تأثیر سد بر کیفیت آب آن افزایش کیفیت بوده است، به طوری که در این گزارش شبیه‌سازی می‌شود که اگر این سد احداث نمی‌شد در محل احداث سد شاخص زمانی کیفیت آب در سال ۱۴۰۰ برابر ۷۳۳ می‌شد ولی در عمل با احداث این سد به عدد ۶۷۰ رسیده و بهبود کیفیت چشمگیری داشته. این بهبود کیفیت آب نسبت به شرایطی طبیعی رودخانه با روش‌های مدیریت مخزن و زمان‌بندی کیفیت و کمیت آب رهاسازی شده از ۵ دریچه تخلیه آب این سد که در ترازهای مختلف قرار دارند انجام شده که رهاسازی آب با کیفیت پایین موجود در کف مخزن سد بعد از آبگیری در چند روز جاری شدن سیلاب در هر سال به سمت دریا انجام شده و کیفیت آب رهاسازی شده در سایر روزهای سال تغییر داده نشده یا افزایش یافته و در مجموع شاخص زمانی کیفیت آب رهاسازی شده از این سد افزایش یافته است. بر این اساس متولیان احداث و بهره‌برداری از این سد می‌گویند سد گتوند آب کارون را در طول سال شیرین می‌کند. همچنین در این گزارش دلایل اصلی افزایش شوری آب رودخانه کارون در پایین دست این سد بررسی می‌شوند و بیان می‌شود فقط پساب صنعت و کشاورزی نیشکر خوزستان عامل ۷۰٪ افزایش شوری این رودخانه است.
از آنجا که در این بررسی دانشگاه تهران تأثیر نصف شدن آورد آب رودخانه کارون از سال ۱۳۸۶، یعنی ۳ سال قبل از آبگیری سد گتوند در تحلیل اثر سد بر تغییر کیفیت آب رودخانه در نظر گرفته نشده بود و تأثر سد را با فرض ثبات شرایط بلند مدت کیفیت آب ورود به مخزن سد در نظر گرفته بودند، شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران که به صورت مستقل داده‌های کیفیت آب را ثبت و تحلیل می‌کرد به همراه مهندسان شرکت‌های مهندس مشاور این طرح از ابتدا این برآورد دانشگاه تهران را نپذیرفتند و آن را دور از واقعیات دانستند. نتیجه برخی تحقیقات جدیدتر بررسی اثر سد گتوند بر آب خروجی از این سد با در نظر گرفتن اثر کاهش ۵۱ درصدی دبی کارون از سال ۱۳۸۶ به بعد بر کیفیت آب این رودخانه نشان داد که در سال‌های اولیه بعد آبگیری سد گتوند تا سال ۱۳۹۵ تغییر معنی داری در کیفیت آب خروجی از مقطع احداث آن نسبت به حالت ساخته نشدن آن وجود نداشته است.
در سال ۱۴۰۰ حجم آب شور جمع شده در کف مخزن سد گتوند به کمتر از ۴٪ حجم مخزن کاهش یافته که در انتظار آمدن سیلاب‌های شدید و رهاسازی آن به سمت دریاست و وجود همین میزان، مسئله وجود آب شور در کف مخزن این سد را حل نشده باقی گذاشته. این مسئله دلیل برخی برای نسبت دادن عنوان «بمب ساعتی نمک» به این سد بوده است؛ اگرچه این آب در کف دریاچه این سد در حجم غیرقابل خروج از مخزن آن در صورت وقوع حوادث پیش‌بینی نشده و متحیر العقول که سد تخریب شود قرار دارد و خطری قریب‌الوقوع نیست ولی تا پیش از پایان عمر مفید این سد باید علاج شود. بعد از انحلال کامل سازند گچساران داخل مخزن سد گتوند، تحقیقات نشان داد تنها ۳۹٪ از شوری آب مخزن سد گتوند به علت انحلال سازند گچساران داخل مخزن سد و مابقی شوری به‌علت حجم املاح درون رواناب ورودی بالادست به مخزن سد است که در کف آن جمع شده است.