گشتاسپ‌نامه
ارزیابی‌ها

نخستین ارزیابی شناخته‌شده از ارزش ادبی گشتاسپ‌نامهٔ دقیقی در سروده‌های خود فردوسی است. فردوسی پس از پایان سخن دقیقی، اگرچه او را به‌خاطر اراده‌اش برای نظم شاهنامه تحسین‌کرده و از او با عنوان «راهبر» خود یادکرده، اما همزمان سطح ادبی کارش را نازل دانسته، می‌افزاید که دقیقی، اگرچه در مدیحه‌سرایی برای شهریاران شاعری توانمند به‌شمار می‌رفته، اما در زمینهٔ داستان‌سرایی (نقل) از چنین مهارتی برخوردار نبوده است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هم او بود گوینده را راهبر |  | که شاهی نشانید بر گاه بر |
| ستایندهٔ شهریاران بُدی |  | بمدح افسر نامداران بُدی |
| بنقل اندرون سست گشتش سخن |  | از او نشد نو روزگار کهن |
محمدرضا شفیعی کدکنی، سرودهٔ دقیقی را در مقایسه با فردوسی، «حماسه‌ای بسیار ضعیف» خوانده و دربارهٔ آن چنین داوری کرده:
در سراسر گشتاسپ‌نامهٔ او هیچ نشانی از قدرت تخیل و تداعی حال‌ها و لحظه‌های شاعرانه به‌چشم نمی‌خورد و در تصویرهای شعری نیز ناتوان است. به‌این معنی که هیچ‌کدام از صور خیال، که در میان شاعران عصر او رایج بوده از انواع استعاره و تشبیه گرفته تا اغراق در صفت _ که ویژهٔ حماسه است _ در شعر او رنگ روشن و درخشانی ندارد و به‌خصوص از نظر عنصر اغراق _ که می‌تواند میدان هنرنمایی او در حماسه باشد _ بسیار ضعیف است.
برپایهٔ ارزیابی ذبیح‌الله صفا، خشکی گشتاسپ‌نامه ناشی از وفاداری بیش از حد دقیقی به متن شاهنامهٔ ابومنصوری ازنظر کاربرد واژگان بوده است. صفا ابراز امیدواری کرده که بتوان به‌واسطهٔ همین نکته، متن شاهنامهٔ ابومنصوری را از طریق گشتاسپ‌نامه تا حدی بازسازی کرد. جلال خالقی مطلق، دو عنصر اطناب و تکرار را در آنچه دقیقی در گشتاسپ‌نامه سروده بسیار برجسته دانسته و می‌افزاید:
کسی که با شیوهٔ ایجاز فردوسی آشنا باشد، چون در اشعار دقیقی دقت کند، به این نتیجه خواهد رسید که فردوسی برای بیان این مقدار رویداد که دقیقی در ۱٬۰۱۵ بیت گفته است به ۵۰۰ تا ۷۰۰ بیت بیشتر نیاز نداشت. یا برعکس اگر دقیقی همهٔ شاهنامه را سروده بود، به‌جای نزدیک پنجاه‌هزار بیت کنونی، کتابی می‌شد همان هفتاد تا صدهزار بیت… به‌سخن دیگر: اگر همهٔ شاهنامه را دقیقی سروده بود، ما حماسه‌ای داشتیم از نگاه ارزش ادبی-حماسی بسیار سبک‌تر و از نگاه حجم آن بسیار سنگین‌تر. ولی این حجم بیشتر محتملاً برخی آگاهی‌های بیشتری نیز از آیین‌های گذشته دربرداشت.
تئودور نلدکه، سبک دقیقی و فردوسی را بسیار نزدیک به‌هم دانسته، اما کار دقیقی را مشخصاً در مرتبهٔ پایین‌تری از فردوسی قرارداده، و افزوده:
سخن دقیقی خیلی قالبی‌ست. هروقت پهلوان جدیدی پدیدار یا ناپدید می‌گردد، همیشه به یک گونه و تقریباً همه‌جا با واژه‌های یکسان توصیف می‌شود، درحالی‌که فردوسی خیلی خوب می‌داند که این‌گونه موارد را متنوع بیان کند. در شعر دقیقی شرح وقایع بسیار معمولی تنظیم شده‌اند و هیچ‌کجا توصیفی که کمی تجسم یافته باشد نیست… دقیقی در شرح خطابه‌های بلند و نامه‌ها موفق‌تر است. از این قبیل‌اند نطق گشتاسپ در برابر بزرگان کشور که خیلی خوب تنظیم‌شده و لحن رسمی آن مناسب است. همچنین نطق ارجاسپ دربارهٔ دین جدید و پایان گستاخانهٔ آن: ببندیم و زنده به‌دارش کنیم. درمقابل گفتگوها و نطق‌های کوتاه کمی ساختگی‌اند. تسلسل اندیشه و اختلاف عقاید خوب مشخص نیستند.
ذبیح‌الله صفا، اثر دقیقی را پس از شاهنامه و گرشاسپ‌نامه، سومین حماسهٔ منظوم برتر فارسی دانسته و دربارهٔ ارزش ادبی‌اش نوشته:
بهترین ابیات گشتاسپ‌نامه در خطابهٔ گشتاسپ دیده می‌شود. شاعر در اینجا نهایت ایجاز فصیح را به‌کاربرده است. درباب ظهور زرتشت نیز سخنان دقیقی از لطف و زیبایی دور نیست و به‌هرحال با صرف نظر از برخی نقائص، گشتاسپ‌نامهٔ دقیقی را باید یکی از بدایع آثار حماسی ایران دانست… قدرتی که او در تجسم میادین قتال و بیان اعمال پهلوانان به‌کاربرده درحد خود شایان تحسین و اعجابست.
کشته‌شدن زریر، پهلوان ایرانی و برادر گشتاسپ، به‌دست بیدرفش، پهلوان تورانی. شعر دقیقی در یک دست‌نویس شاهنامه، مربوط به دورهٔ صفوی که امروزه در موزهٔ هنر والترز نگهداری می‌شود.