لهستانی‌سازی
دوران تجزیه لهستان

لهستانی‌سازی در دورانی که دولت لهستان وجود نداشت و کشورهای تجریه‌کننده با اتخاذ سیاست‌های متعدد درصدد از بین بردن دستاوردهای پیشین لهستانی‌سازی و نابودی هویت ملی لهستانی‌ها بودند هم اتفاق می‌افتاد.
در سال‌های نخست تجزیه لهستان در پروس و در پاسخ به آزار و اذیت کاتولیک‌ها طی تنش‌های فرهنگی قرن نوزدهم در پروس فرایند لهستانی‌سازی اتفاق می‌افتاد. آلمانی‌های کاتولیک که در نواحی با اکثریت لهستانی زندگی می‌کردند به صورت دلخواه خود را در جامعه لهستانی ترکیب می‌کردند که نزدیک به صد هزار آلمانی در بخش‌های شرقی پروس را شامل می‌شد.
بسیاری از صاحب‌نظران معتقد هستند که بزرگترین موفقیت‌ها در فرایند لهستانی‌سازی در نواحی غیر لهستانی‌نشینی که سابقاً در تسلط مشترک‌المنافع بودند پس از تجزیه لهستان و دوران اذیت و آزار لهستانی‌ها بود (لئون واشیلوسکی و میتروفان دوونار-زاپولفسکی). برای مثال در روسیه به صورت عجیبی در هنگام مبارزه با هرچیز مرتبط با لهستان در بلاروس و لیتوانی توسط روس‌ها بود که شاهد حرکت قومی قابل توجه لهستانی‌ها به شرق و رشد مناطق لهستانی‌نشین هستیم.
دلایل کلی این اتفاق را می‌توان در این موارد دید: فعالیت‌های کلیسای کاتولیک و تأثیر فرهنگی که شهرهای بزرگی مانند ویلنیوس و کاوناس بر نواحی اطراف تحمیل می‌کردند، فعالیت‌های ناحیه آموزشی ویلنا در قرن نوزدهم، فعالیت مقام‌های اداری محلی که تا پیش از خیزش ژانویه در سال ۱۸۶۳ عموماً متشکل از لهستانی‌ها بود، فعالیت مخفی مدارس لهستانی در نیمه دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم و تأثیر املاک و زمین‌داران بر رعایا.
با وجود تجزیه لهستان در اواخر قرن ۱۸ میلادی فرایند لهستانی‌سازی در لیتوانی، بلاروس و نواحی از اوکراین که لهستانی‌ها زیادی در آن زندگی می‌کردند همچنان ادامه داشت و سیاست‌های لیبرالی که کشورهای اروپایی پیش گرفته بودند امتیازات قابل توجهی را در امور محلی به نخبگان لهستانی اعطا می‌نمود. سیاست‌های لیبرالی الکساندر یکم، امپراتور روسیه باعث تشدید فرایند لهستانی‌سازی می‌گشت، به خصوص آنکه روشنفکران لهستانی دانشگاه ویلنیوس را در سال ۱۸۰۳ تأسیس نمودند. به دستور الکساندر یکم ناحیه آموزشی ویلنا تحت نظارت آدام یرژی چارتوریسکی که از دوستان شخصی امپراتور بود قرار گرفت. این ناحیه آموزشی که از استقلال و آزادی عملی بسیاری برخوردار بود نواحی وسیعی از غرب امپراتوری روسیه را در برمیگرفت و به واسطه روسای دانشگاه لهستانی که داشت به مرکز فرهنگ و میهن‌پرستی لهستانی قرار گرفت و به عنوان تنها دانشگاه منطقه مرکز جذب تمام جوانان نخبه از نژادهای مختلف بود.
در سال ۱۸۱۶ زیان لاتین به کلی از سیستم آموزشی دانشگاه حذف شد و زبان‌های روسی و لهستانی جایگزین آن گشتند. این تغییر تأثیر عمیقی هم بر مدارس متوسطه لیتوانی و بلاروس گذاشت که در آن‌ها هم از لاتین به عنوان زبان آموزشی استفاده می‌شد. این دانشگاه مرجع اصلی پرورش معلم برای این مدارس بود و افزون بر آن دانشگاه تنها مرکز انتخاب کتاب‌های درسی بود و اینک فقط کتاب‌های لهستانی را تأیید و چاپ می‌نمود.
گفته می‌شود که سال‌های ۱۸۰۰ تا ۱۸۱۰ دوره رونق بی‌سابقه زبان و فرهنگ لهستانی در سرزمین‌های دوک‌نشین لیتوانی و ادغام کامل نخبگان محلی در این زبان بوده‌است و کاهش روزافزون زبان بلاروسی را در پی داشت. همچنین باید گفت که فرایند لهستانی‌سازی مکمل روند ضد روسی و ضد ارتدکسی بود. نتیجه این روند در سرشماری‌های قومی مناطقی که سابقاً لهستانی‌نشین نبودند به خوبی مشخص است.
با وقوع خیزش نوامبر توسط لهستانی‌ها جهت استقلال از روسیه سیاست‌های سلطنتی نیز به ناگاه تغییر نمود. دانشگاه در سال ۱۸۳۲ به صورت اجباری بسته شد و طی سال‌های آتی سیاست‌هایی جهت همگون‌سازی و پایان «مسئله لهستان» آغاز گشت که پس از یک خیزش ناموفق دیگر در سال ۱۸۶۳ شدت هم گرفت.
روند لهستانی‌سازی که طی سده‌های پیشین بدون مشکل ادامه داشت در قرن نوزدهم با سیاست روسی‌سازی ضدلهستانی سختی مواجه شد و در این کشمکش هر از گاهی یکی از این روندها موفق بود. در دهه‌های ۱۸۳۰ تا ۱۸۶۰ روسی‌سازی پرقدرت بود و از اواسط ۱۸۵۰ تا ۱۸۸۰ لهستانی‌سازی رشد کرد. هرگونه لهستانی‌سازی در نواحی تحت اشغال آلمان و روسیه در وضعیتی اتفاق می‌افتاد که نفوذ لهستانی‌ها در دولت به شدت در حال کاهش بود. تجزیه لهستان تهدیدی واقعی جهت بقای فرهنگ لهستانی در این مناطق بود. از آنجایی که لهستانی‌سازی بر محور فرهنگ لهستانی رخ می‌داد، سیاست‌هایی که با هدف نابودی این فرهنگ اتخاذ می‌شدند تأثیر بسیاری بر تضعیف لهستانی‌سازی در این مناطق داشتند. این امر به خصوص در نواحی تحت اشغال روسیه که فرهنگ لهستانی بدترین وضعیت را داشت بسیار مشهود است زیرا مقامات روسی به تدریج ضدلهستانی‌تر می‌شدند. پس از دوره کوتاه و شبه‌لیبرال اوایل قرن ۱۹ میلادی که در آن دولت دست‌نشانده لهستانی با نام لهستان کنگره اجازه اندازه‌ای از خودمختاری را داشت در بقیه مدت وضعیت فرهنگ لهستانی به شدت در حال تضعیف شدن بود.