عملیات‌های هوایی در جریان عملیات بارباروسا
دکترین

دکترین هوایی هر دو طرف در جریان عملیات بارباروسا، تهاجمی بود. یکی از مشخصه‌های اصلی نبردهای هوایی در این عملیات ذات عموماً تاکتیکی آن بود؛ به وجهی که یک جنگ راهبردی هوایی به معنای واقعی هیچگاه در آن به وقوع نپیوست. حملات هوایی راهبردی تنها به صورت موردی و پراکنده اتفاق افتاد.
با توجه به کمبود منابع طبیعی راهبردی، آلمان مجبور بود جنگ با شوروی را به سرعت به پایان برساند و بر منابع طبیعی آن مسلط گردد. از این رو تأکید آلمانی‌ها بر ایجاد نیروی بمب‌افکن‌های تاکتیکی بود. رمز پیروزی تاکتیک «بلیتس‌کریگ» در استفاده گسترده از یگان‌های هوایی در نقش پشتیبانی نزدیک هوایی قرار داشت. افکن‌های شیرجه‌ای و هواگردهای تهاجمی آلمان با احضار توسط ارتباطات رادیویی، به سرعت و با شدت علیه هر گونه استحکامات دشمن وارد عمل می‌شدند. در حالیکه یگان‌های پشتیبانی نزدیک هوایی همواره در خط مقدم در حال عملیات بودند، وظیفه بمب‌افکن‌های تاکتیکی دو موتوره متوسط انهدام خطوط ارتباطی، قرارگاه‌ها و فرودگاه‌های دشمن در اراضی پشت خط مقدم بود.
بر اساس کلیات تاکتیک بلیتس‌کریگ، حمله با تهاجم همه‌جانبه هوایی علیه هواگردهای دشمن بر روی زمین آغاز می‌شد. هدف این اقدام از میان بردن نیروی هوایی دشمن و ایجاد پیش‌زمینه‌ای برای یک تهاجم موفق زمینی بود. در هر دو مرحله عملیات بمب‌افکن‌های دو موتوره متوسط نقش ستون فقرات لوفت‌وافه را داشتند. به همین جهت تأکید بر این بمب‌افکن‌ها، بمب‌افکن‌های شیرجه‌ای و جنگنده‌های سنگین بیش از تأکید بر جنگنده‌های تک موتوره بود. در این شرایط جنگنده‌ها صرفاً با وظایف دفاعی، تا حدودی گونه‌ای از ادوات زائد در دکترین مسلط بلیتس‌کریگ به حساب می‌آمدند. رویکرد غالب بر عملکرد جنگنده‌های لوفت‌وافه عمل انفرادی بود. خلبانان جنگنده‌های آلمانی برای کسب پیروزی‌های هوایی انفرادی آموزش دیده بودند. این خلبانان با هر هواگرد دشمن که برخورد می‌کردند، اقدام به ساقط ساختن آن می‌نمودند. این حالت به صورت کاملی با وظیفه جنگنده‌های تک موتوره در دکترین بلیتس‌کریگ سازگاری داشت.
بر خلاف آلمان، شوروی پیش از آغاز جنگ، نیروی نسبتاً بزرگی از بمب‌افکن‌های راهبردی ایجاد نمود. در حقیقت این نیرو با بیش از ۸۰۰ بمب‌افکن توپولوف تی‌بی-۳ که در دهه ۱۹۳۰ شکل گرفت، نخستین ناوگان بزرگ بمب‌افکن‌های راهبردی در جهان به حساب می‌آمد. این نیرو بر دکترینی مشابه آرای ژنرال جولیو دوهت، نظریه‌پرداز نظامی ایتالیایی، تکیه داشت. به هر صورت در آغاز دهه ۱۹۴۰ میلادی نیروی بمب‌افکن‌های راهبردی شوروی در اثر استاندارد پائین آموزش خدمه، ادوات ضعیف ناوبری و هواگردهای قدیمی قدرت خود را از دست داد. در طول جنگ با آلمان، فاصله بالا با سرزمین اصلی آلمان و نیازهای خط مقدم، باعث شد حملات راهبردی هوایی به صورت محدود صورت بگیرد.
در جنبه‌های دیگر، دکترین هوایی شوروی نیز همانند دکترین لوفت‌وافه بود اما به اندازه آن توسعه نیافته بود. دکترین هوایی شوروی از منظر تاکتیکی تهاجمی و از منظر راهبردی دفاعی به حساب می‌آمد. نخستین هدف نیروی هوایی شوروی دستیابی به برتری هوایی از طریق بمباران تأسیسات زمینی نیروی هوایی دشمن بود. پس از حصول برتری هوایی، بمب‌افکن‌های دو موتوره متوسط موظف به جلوگیری از تحرکات دشمن در پشت خطوط مقدم می‌شدند. تقریباً هیچ بمب‌افکن شیرجه‌ای در نیروی هوایی شوروی وجود نداشت و تأکید اصلی بر ایجاد نیروی هواگردهای تهاجمی با توانمندی حمایت از عملیات‌های زمینی نهاده شده بود. تعداد زیادی از جنگنده‌های قدیمی شوروی همانند جنگنده آی-۵بیس به این منظور اختصاص یافته بودند. ایل-۲، نخستین هواگرد تهاجمی اختصاصی شوروی از سال ۱۹۴۱ پا به عرصه نهاد. با این وجود تعدادی از بمب‌افکن‌های راهبردی دو موتوره شوروی همچنان به خدمت خود ادامه می‌دادند.
مجدداً مشابه لوفت‌وافه، جنگنده‌ها در نیروی هوایی شوروی نیز تماماً وظایف تدافعی داشتند. به هر صورت بر خلاف جنگنده‌های آلمانی که خوی تهاجم انفرادی داشتند، جنگنده‌های شوروی حالت تدافعی به خود می‌گرفتند.