تاریخ اسپرانتو
اسپرانتو در جامعهٔ ملل

قرن بیستم شاهد تولد پدیدهٔ سیاسیِ جدیدی بود؛ نتیجهٔ شوک وحشت‌آور جنگ جهانی اول، عزم و کوششی بود برای ایجاد یک سازمان فوقِ‌ملی که نقش آن، ضمانت کردن صلح توسط هم‌کاریِ یکایک دولت‌ها، در کادر یک شورا بود. پس از جنگ جهانی اول، این سازمان، جامعهٔ ملل بود و بعد از جنگ جهانی دوم (تا به امروز) سازمان ملل متحد. آشکارا این سازمان‌ها، درگیر هزینه‌ها و مشکلات گوناگون تفاوت زبان‌ها بوده و هستند. پس بنابراین باید دید که وضعِ برخورد آن‌ها در برابر زبان بین‌المللیِ اسپرانتو چگونه بوده‌است؟
در جامعهٔ ملل، در واقع، اسپرانتو مطرح شد و مورد بحث و بررسی قرار گرفت. در همان اولین نشست آن، ۱۱ نماینده، پیشنهادی را در جهت تدریس این زبان در مدارس کشورهای عضو، مطرح ساختند. کمیسیون جامعهٔ ملل، تحقیقی جدی را دربارهٔ دست‌آوردهای اسپرانتو انجام داد و گزارش آن را منتشر ساخت، که نه تنها گزارشی صحیح و امین بود، بلکه هم‌چنین تا حدود بسیار زیادی در جهت به‌کارگیریِ اسپرانتو به عنوان زبان رسمی، بود. به عنوان مثال، در این گزارش راجع به یک همایش اسپرانتو چنین آمده‌است:
در یک نشست، تا سی ودو سخنران صحبت کردند و در طی سه روز، آن‌قدر کار انجام شد که در همایشی معمولی که در آن از زبان‌های رسمیِ متعدد استفاده می‌شود، برای انجام آن شاید احتیاج به ده روز کار بود.
این گزارش موفقیت بزرگی دربرداشت و در پی آن، بسیاری از نمایندگان آماده بودند تا به نفع تدریس اسپرانتو، در مدارس رأی دهند؛ ولی دولت فرانسه، بدون هیچ‌گونه جای سازشی، مخالف هرگونه پیشنهادی شبیه به آن بود: درواقع، دولت فرانسه از رقابت بین اسپرانتو و زبان فرانسوی که در آن زمان زبانی بامنزلت بود، هراس داشت. بسیاری از ملل دیگر نیز که از آزردن دولت فرانسه واهمه داشتند، تسلیم خواست آن، مبنی بر با شکست روبرو ساختن این پیشنهاد، شدند. رئیس فرانسویِ کمیسیون مربوطه، علی‌رغم اعتقاد شخصی خود، استدلالی، تا حد غیرقابل قبولی جاهلانه، کرد (هرچند بعدها خود وی شخصاً، پریشان‌خاطری خود را دربارهٔ این وظیفهٔ تحمیل شده، اقرار کرد):
هدف جامعهٔ ملل، نزدیک ساختن مردم به یک‌دیگر است، ولی نه به صورت مکانیکی توسط آسان سازیِ وسائل ارتباطی. اسپرانتو، بیش از راه‌آهن یا تلگراف، نخواهد توانست جان‌ها را به همدیگر نزدیک سازد. این کار را تنها فراگیریِ زبانی بیگانه، با ادبیات و فرهنگ اش می‌تواند انجام دهد. توسعه یافتن یک زبان جهانیِ مصنوعی، برعکس، فراگیریِ زبان‌های بیگانه را غیرضروری خواهد ساخت. در این صورت، این زبان‌ها، دیگر یادگرفته نخواهد شد. این عامل نزدیک‌کنندهٔ جان‌ها از ماورای مرزها، از دست خواهد رفت. به این دلیل، نقش ما، ترغیب ساختن افراد به فراگیریِ زبان‌های بیگانه است و نه زبانی مصنوعی.
این انصرافِ تنها، برارد، وزیر فرانسه را راضی نمی‌کرد. او مایل بود که این کمیسیون، ردّیه‌ای علیه اسپرانتو صادر کند، تا وی قادر گردد از آن، به عنوان وسیله‌ای تبلیغاتی ضد اسپرانتو، استفاده کند، و برای این کار، احتیاج داشت که جامعهٔ ملل، این ردّیه را مورد تأیید قرار دهد؛ ولی در این کار، او موفق نشد.
زمانی که در سال ۱۹۲۳ چهارمین نشست عمومی جامعهٔ ملل برگزار شد، دولت فرانسه، دستور کار ویژه‌ای را به نماینده‌اش ژاک باردو برای بهره‌گیری از قطع‌نامهٔ کمیسیون، و مردودشمردنِ قطعیِ اسپرانتو داده بود؛ بنابراین وی آن را در پنجمین کمیسیون، تحت شکل قطع‌نامه‌ای از طرف جامعهٔ ملل، که فراگیریِ زبان‌های بیگانه را، مرجح بر یادگیریِ زبانی مصنوعی، توصیه می‌کرد، ارائه ساخت. اما نمایندگان ملل دیگر، فوراً و شدیداً شروع به اعتراض کردند. تعداد بسیار زیادی از ایشان، به وی توضیح دادند که قصد پافشاری به نفع موضوع اسپرانتو را نداشتند، چون این کار خوشایند دولت فرانسه نبود، ولی به‌هیچ روی نمی‌توانند پذیرای قطع‌نامه‌ای گردند که به هر ترتیبی، علیه اسپرانتو به نظر برسد، چرا که این نهضت در کشورهای آن‌ها، دارای دوستان بیش از حد زیادی است. حتی نمایندگان بریتانیا، به او اخطار دادند که علیه این قطع‌نامه، به مبارزه برخواهند خاست. در آن زمان، باردو، این قطع‌نامه را پس گرفت و به این ترتیب نظر کمیسیون، نه مورد تأیید و نه مورد قبول جامعهٔ ملل واقع شد، و گزارش، که در سال ۱۹۲۲ ارائه شده بود، و در آن ارزش اسپرانتو و نقش حیاتیِ آن، به‌یاریِ ارائهٔ واقعیت‌هایی، نشان داده شده بود، به همان حال باقی ماند.
با این وجود، به‌عنوان پاداشی تسلی بخش، جامعهٔ ملل قطع‌نامه‌ای را مورد قبول خود قرار داد که اولین به رسمیت شناختن بینِ‌دولتیِ اسپرانتو، به عنوان زبانی مورد استفاده، با تعریفی رسمی راجع به نقش آن در روابط انسانی بود:
نشست عمومیِ جامعهٔ ملل توصیه می‌کند که کشورهای عضو جامعه (ی‌ملل) در روابط تلگرافی و رادیوتلگرافی، برای اسپرانتو حق و تعرفهٔ زبانی «واضح» را به‌عنوان زبانی کمکی در کاربرد وسائل ارتباطیِ بین‌المللی، در کنار زبان‌هایِ ملیِ مورد استفاده، قبول کرده و در جهتِ این هدف، توجه سازمان مخابرات و ترانزیت را جلب می‌کند.
با این وصف، کل تاریخ اسپرانتو و جامعهٔ ملل، به زیبایی مثالی از این واقعیت پرمعنی را ارائه می‌کند، که وجود یک دشمن قدرت‌مندِ اسپرانتو، در جایی صحیح، می‌تواند مساعدترین شرایط را نیز برای توفیق آن، از بین ببرد.