فهرست منابع جنگ‌های صلیبی
تاریخ‌نگاری اسلامی > منابع عربی > تاریخ‌های عمومی و محلی

الکامل فی التاریخ: تألیف ابوالحسن علی ببن أبی الکرم شیبانی معروف به ابن اثیر جرزی، از مهم‌ترین تاریخ‌های عمومی در رابطه با جنگ‌های صلیبی است. وی در این اثر کوشیده تا تاریخ جامع اخبار شاهان غرب و شرق را به نگارش درآورد. ابن اثیر اثر خود را از آغاز آفرینش آغاز کرده و تا پایان سال ۶۳۰ق/۱۲۳۰م، یعنی دو سال قبل از مرگش ادامه داده‌است. مهم‌ترین بخش کتاب الکامل حوادث معاصر مؤلف است. یکی از این حوادث مهم که ابن اثیر به‌طور مبسوط بدان پرداخته، جنگ‌های صلیبی است. البته اهمیت این جنگ‌ها در نظر مؤلف در رتبه پس از حملهٔ مغولان قرار دارد، زیرا پس از شروع هجوم مغول، گزارش‌های جنگ‌های صلیبی که پیش از این ممتد و مبسوط از سوی مؤلف دنبال می‌شد، به یکباره زیر سایه حملات مغولان قرار گرفت.
المنتظم فی تاریخ الملوک والامم: تألیف عبدالرحمن بن علی بن محمد جوزی که مهم‌ترین اثر وی در تاریخ است؛ این کتاب، به‌ویژه جلد نهم و دهم آن، که با دوران زندگی مؤلف مقارن است ارزش و اهمیت بالایی دارد. ابن جوزی به جز اخبار کوتاه از درگیری‌های مسلمانان و صلیبیون که در لابه‌لای حوادث هر سال به دست می‌دهد؛ به نکات قابل توجهی اشاره نکرده‌است؛ زیرا انضمام این مطلب که دوران فردی وی همزمان با روی کار آمدن شش خلیفه عباسی، المسترشد، الراشد، المقتفی، المستنجد، المستضی و الناصر است و در همین دورهٔ صلیبیون بخش بزرگی از شام را به تصرف خود درآوردند و امارت‌های صلیبی خود را در اورشلیم، انطاکیه، تریپولی (طرابلس) و ادسا تشکیل دادند و در جبهه مسلمانان عمادالدین زنگی، نورالدین زنگی و در ادامه صلاح‌الدین پیروزی‌های به دست آوردند اما ابن جوزی در برابر همه این رخدادها سکوت اختیار کرده‌است و واکنش چندانی نشان نداده‌است.
بستان الجامع للتواریخ الزمان: منسوب به فردی به نام عمادالدین اصفهانی، که در سال‌های پایانی قرن ۱۲ در حلب نوشته شده‌است. بستان الجامع اثری مختصر است براساس حولیات نگارش شده و حوادث ۱۰۰ سال شام و مصر را قرن ۱۱ تا ۱۲ میلادی (۵ تا ۶ قمری) بیان می‌کند. وی را باید از مورخانی دانست که با وجود بی‌توجهی بسیاری از مورخان مسلمان در پرداختن به نزاریان شام، اطلاعات سودمندی از نزاریان و مراودات آنها با صلیبیون و سپس صلاح‌الدین ایوبی ارائه می‌دهد و این از برجستگی‌های این متن کوچک تاریخی است. یکی از منابه وی در این کتاب، تاریخ حلب ابن‌ابی‌طی است.
مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان: نوشتهٔ یوسف بن قزاوغلی ابن عبدالله معروف به سبط بن جوزی که وی این کتاب را همانند الکامل و المنتظم به شیوه‌های تاریخ‌های عمومی و در فاصله حدود یک و نیم قرن بعد از آغاز جنگ‌های صلیبی تألیف کرد. وی برخلاف ابن جوزی در مجلد هشتم تاریخ به‌طور کامل حوادث جنگ‌های صلیبی را منعکس کرده، با استقبال سلطان ایوبی در دمشق مواجه شد و پس از آن در دربار ایوبیان راه یافت و از نزدیک شاهد حوادث مرتبط با این خاندان بود. سبط از آغاز حملات صلیبیون به اراضی مقدس، حوادث و برخوردهای هر دو گروه را با نثری روان ثبت کرده‌است؛ لذا وی با ذکر نام مورخانی همچون ابن عساکر، ابن قلانسی، ابن جوزی و عمادالدین کاتب اصفهانی سعی بر این داد تا با استفاده از داده‌های تاریخی این مورخان که خود شاهد این این رویداد بوده‌اند، بر سندیت اثر خود بیفزاید.
التاریخ المظفری: نوشتهٔ ابن‌ابی‌الدم، شهاب‌الدین ابواسحاق ابراهیم بن عبدالله بن عبدالمنعم همدانی حموی، مورخ و قاضی شافعی اهل حمات است که به سبب جایگاه قضاوت، سفرهایی به شهرهای حلب، دمشق و قاهره، معاصر با چهار حاکم ایوبی، انجام داد. ابن‌ابی‌الدم به جهت اردات خاصی که به ملک المظفر ایوبی داشت، کتابش را به وی تقدیم کرد و برخی داده‌های تاریخی وی که متأثر از این علاقه است مورد بی‌توجهی وی قرار گرفتند و رابطه نزدیک المظفر با الکامل ایوبی سبب شده که ماجرای تسلیم اورشلیم به فریدریش دوم و صلیبیون ار سوی سلطان ایوبی را موضوعی چندان جدی تلقی نکند. وی تاریخ مختصر خود را به دورهٔ اسلامی اختصاص داده و حوادث را از ولادت پیامبر اسلام تا سال ۶۲۷ق/۱۲۲۹م، به شیوه سال‌شمار و با ذکر تراجم و زندگی‌نامه‌ها بیان کرده‌است. این کتاب در ۶ جلد نوشته شده‌است.
تاریخ منصوری: اثر یکی از مورخان معاصر با ابن‌ابی‌الدم به نام محمد بن علی نظیف است. اطلاعات چندانی از این مورخ جز اشاره‌های ابن‌ابی‌الدم در تاریخ المظفری موجود نیست. این کتاب از تاریخ‌های عمومی این دوره بوده و حوادث به صورت سال‌شمار ذکر شده‌است. مؤلف بسیاری از روایت‌های تاریخی را از مورخان پیش از خود برگرفته و حوادث آغازین جنگ‌های صلیبی تا پیش از مرگ صلاح‌الدین ایوبی را به خوبی پردازش می‌کند. از ویژگی‌های این کتاب باید به اشارات نجومی مورخ در حوادث مهم پیش‌آمده اشاره کرد. همچنین اسماعیلیان شام یکی از گروه‌هایی است که ابن‌نظیف به خوبی بدانان پرداخته و پس از حملهٔ مغول و قتل و عام اسماعیلیان، وی نیز مانند دیگر مورخان عباسی، اخبار این گروه را به خوبی انعکاس داده‌است.
المختصر فی اخبار البشر: تألیف اسماعیل ابن‌علی بن محمود بن محمد بن تقی‌الدین عمر بن شاهنشاه بن ایوب، ملقب به ابوالفداء است. سال ابتدایی زندگی وی مصادف با حمله مغولان به دمشق بوده‌است. وی مانند بسیاری به همراه خانواده به حمات مهاجرت کرد و در این شهر رشد کرد و توانست به حکمرانی این شهر برسد. وی همچنین ارتباط نزدیکی با ناصر محمد بن قلاوون، سلطان ممالیک، داشت. المختصر فی اخبار البشر مهم‌ترین کتاب تاریخی ابوالفداء است که یک تاریخ عمومی و مختصری از کتاب‌های مفصل پیشین است و تا سال ۷۲۹ق/۱۳۲۸م را دربرمی‌گیرد. این کتاب به لحاظ روش و شیوهٔ تألیف همانند الکامل این اثیر است. وی اطلاعات خود را از این کتاب اقتباس کرده و بخشی از گزارش‌هایش برگرفته از دیده‌ها و شنیده‌های خود اوست مثل آنچه دربارهٔ حوادث شهر عکا می‌گوید.
وفیات الاعیان و انباء الزمان: نوشتهٔ ابن خلکان که از بسیاری از کتاب‌های تراجم و آگاهی‌های معاصرانش گرد آمده و مؤلف تنها به آن نظم الفبایی داده‌است. اطلاعات ابن خلکان دربارهٔ جنگ‌های صلیبی از لابه‌لای تراجم اشخاص قابل پیگری است و اغلب برگفته از دیگر منابع است که بعضاً به آنها اشاره دارد. یکی از موضوعاتی مهم قابل استخراج از این کتاب، بررسی پدیدهٔ مهاجرت در دورهٔ جنگ‌های صلیبی در این محدودهٔ تاریخی است.
تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام اثر شمس‌الدین ذهبی است که در سال ۷۱۴ق/۱۳۱۴م این کتاب را نوشت. این کتاب تألیفی عمومی در تاریخ اسلام در ۳۰ جلد است و حوادث را تا سال ۴۲۰ق/۱۰۲۹م دنبال می‌کند. در این کتاب، وی به شیوهٔ ابن جوزی، سال‌شمار، رویدادها را تا سال ۷۰۰ق/۱۳۰۰م با وفیات بزرگان در هر سال و جرح و تعدیل رجال آمیخته‌است. ذهبی خلاصه‌ای از تاریخ اسلام را از آغاز تا سال ۷۴۴ق/۱۳۴۴م و وفیات مشاهیر در هر سال به شیوهٔ سال‌شمار تألیف کرد و آن دول الاسلام نامید و بر آن نیز ذیلی نوشت. داده‌های تاریخی ذهبی در کتاب‌های مورد جنگ‌های صلیبی برگرفته از تاریخ‌های پشین است و برجستگی خاصی در داده‌های تاریخی وی وجود ندارد.
تاریخ ابن‌فرات: نوشته ابن فرات، فقیه، مورخ و خطیب مدرسه معزیه قاهره است. شیفتگی و علاقهٔ وی به تاریخ، سبب گردآوری یک مجموعه یادداشت در حدود ۱۰۰ جلد شد که در نهایت از این یادداشت‌ها در نگارش و تدوین کتاب تاریخ الدول و المملوک معروف به تاریخ ابن فرات بهره برد. ابن فرات حوادث قرن ۶ق/۱۲م تا عصر خود را در این کتاب گرد آورد. وی در این کتاب به سال‌هایی که مصادف با درگیری‌های داخلی دولت ایوبی و اتخاذ موضعی ضعیف و تدافعی در مقابل صلیبیون بود، پرداخته‌است و در عین حال دربارهٔ نزاریان شام، فعالیت‌ها و قلعه‌های آنها پس از رشیدالدین سنان و دژ شهسواران ارائه می‌دهد. این فرات این کتاب را به شیوه سال‌شمار نگاشت و در پایان هر سال وفیات رجال را نیز به آن افزود. با آنکه سبک نثر و نگارش کتاب چندان مطلوب نیست و گاه نیز بیش از حد تکراری است، اما با همه این اوصاف، کتاب ارزشمندی است زیرا نویسنده ناظر بسیاری از حوادث بوده و خود در برخی شرکت داشته و حوادث را با صداقت و صراحت بیان کرده‌است.
عیون التواریخ: تألیف محمد بن شاکر کتبی، مورخ و ادیب دمشقی، که این کتاب را به صورت تاریخ عمومی نگاشت که مشتمل بر حوادث اسلام از سیره نبوی، نسب و ولادت پیامبر اسلام تا سال ۷۶۰ق/۱۳۵۸م به صورت سال‌شمار است؛ و در ذیل هر سال، وفیات، سرگذشت مشاهیر و علما، متصوفه و گزیده‌ای از اشعار ادیبان آورده‌است. ابن شاکر مطالب فراوانی از الکامل ابن اثیر و منابع دیگر نقل کرده‌است و بخش مربوط به جنگ‌های صلیبی کتاب وی، تکرار داده‌های تاریخی مورخان پیشین است.
نهایة الارب فی فنون الادب: نوشتهٔ شهاب‌الدین احمد بن عبدالوهاب بن محمد بن نویری که در ۳۰ جلد تألیف شده‌است. اطلاعات این کتاب شامل اخبار دولت فاطمی، سلجوقی، ایوبی و ممالیک است؛ یعنی همه دولت‌های درگیر در جنگ‌های صلیبی به جز دولت زنگیان. نویری نزدیک به دو سوم کتاب را به مباحث تاریخی اختصاص داده و این بخش، تاریخ عمومی جهان را از آغاز آفرینش و حوادث تاریخ اسلام تا سال ۷۳۱ق/۱۳۳۰م را دربرمی‌گیرد. نویری در وقایع‌نگاری دورهٔ اسلامی، شیوه سنتی سال‌شمار را کنار گذاشته و تقسیم‌بندی دودمانی را برگزیده است. تاریخ‌های عمومی به‌ویژه الکامل، از منابع مهم وی بوده‌اند.
البدایة و النهایة: اثر ابن کثیر، مورخ شامی که با تألیف این کتاب، جریان تاریخ‌نگاری عمومی این سرزمین را رشد چشمگیری بخشید. وی از مورخان پس از جنگ‌های صلیبی اس و تنها به نقل روایات‌های مورخان پیش از خود اکتفا کرده‌است. شیوه نگارش وی در این کتاب، به لحاظ تاریخ‌نگاری به‌شدت به ابن‌اثیر نزدیک است. در واقع، همه ویژگی‌های الکامل این اثیر در مورد البدایه و النهایه نیز صادق است.
تاریخ ابن خلدون: اثر مشهور ابن خلدون، مورخ و قاضی مالکی‌مذهب که اثر خود به جنگ‌های صلیبی توجه کرده‌است. شیوه وی در نقل حوادث جنگ‌ها مثل شیوه ابن‌اثیر است. این خلدون به عنوان مورخی که پس از پایان جنگ‌های صلیبی، بیشتر سرزمین‌های درگیر در جنگ‌های صلیبی و آثار و نتایج جنگ را بر شهرها و نحوه زندگی مردم مشاهده کرده و مشاهدات خود را همچون پیشینیان به شیوه سال‌شمار ذکر کرده‌است.
عقد الجمان فی تاریخ اهل الزمان: از بدرالدین محمود عینی که مهم‌ترین اثر وی می‌باشد که وی این کتاب را در ۲۴ جلد مشتمل بر تاریخ عمومی تا وقایع سال ۸۵۰ق/۱۴۴۶م نوشته‌است. کتاب به شیوه سال‌شمار تنظیم شده و از کتاب‌های تراجم نیز محسوب می‌شود. ارتباط هلاکوخان با سوریه و نیرو روابط عشایر سوریه و عراق از فصل‌های مهم این کتاب است. وی در تدوین این کتاب از منابع قرن ۵ق/۱۱م و ۶ق/۱۲م بهره گرفته و از عبدالملک همدانی، صاحب السیر بیشترین روایت را ارائه داده‌است. همچنین در این کتاب از نقل‌قول‌های متفاوت از روایات و حوادث تاریخی مربوط به جنگ‌های صلیبی است، استفاده شده‌است.
صدق الاخبار: یا تاریخ ابن‌سباط، تألیف حمزه بن احمد بن عمر معروف به ابن‌سباط مغربی است که در واقع تاریخ مختصری است از آغاز هجرت پیامبر اسلام تا ۹۲۶ق/۱۵۲۰م. ابن‌سباط واقعی مهم صفحات شرقی مدیترانه را براساس حولیات ذکر می‌کند. این کتاب همانند تاریخ حلب عظیمی تألیف شده‌است.
ذیل تاریخ دمشق: نوشته ابن قلانسی، مورخ، ادیب و دیوان‌سالار دمشقی است که به حوادث تاریخی شام و شرح جنگ‌های فاطمیان و سلجوقیان و همچنین نخستین و دومین جنگ‌صلیبی در طی قرن ۱۰ و تا زمان مرگ نویسنده پرداخته‌است. وی این کتاب را براساس منابع و اسنادی که به خاطر ریاست شهر دمشق در دست داشته، تألیف کرده‌است. این کتاب از دیرباز مورد استفاده و استناد بسیاری از مورخان همچون ابن اثیر، ابوشامه، ابن جوزی، ابن عدیم و ذهبی بوده‌است. این کتاب در دو بخش شکل گرفته و که گرچه به دنبال هم هستند، اما از نظر روش نگارش وقایع و فصل‌بندی با یکدیگر تفاوت دارند. همچنین بخش اعظم کتاب وی، اشاره‌های نظامی است. هرچند به میزان ابن‌اثیر نیست، اما نویسنده در حد امکان به همه جوانب نبردها پرداخته‌است. وی به ویژگی‌های قلعه‌های فتح شده، ترکیب نیروهای نظامی که از چه گروه‌های تشکیل شده‌اند، آمار سواره‌نظام، پیاده‌نظام، تعداد اسیران، کشتگان و غنایم در اثر خود توجه و به صورت کلی بیان کرده‌است. همچنین نگاه وی به اقلیت‌های مذهبی منطقه، به‌ویژه مسیحیان منفی است و حتی خیانت آنها در سقوط بعضی از شهرها همچون انطاکیه را عامل اصلی می‌داند.
تاریخ حلب: تألیف محمد بنعلی بن محمد بن احمد بن نزار تنوخی حلبی معروف به ابن عظیمی است. این کتاب در دورهٔ فترت دو جنگ اول و دوم صلیبی، بعد از کتاب ابن قلانسی، قدیمی‌ترین منبع است. ابن عظیمی در این کتاب توجه ویژه‌ای به نگارش تاریخ حلب و شمال شام داشته و حوادث شمال سوریه را به عنوان کانون جنگ‌های صلیبی تا سال ۵۳۸ق/۱۱۴۳م ثبت کرده‌است. همچنین ابن عظیمی، به شیوه سال‌شمار تاریخ جنگ‌های صلیبی را از سال ۴۸۴ق/۱۰۹۱م آغاز کرده‌است. وی در نگارش این کتاب به شرق جهان اسلام و اخبار آن به ویژه بغداد کمتر توجه داشته، اما نگاه وی به مصر و اسماعیلیان ساکن این منطقه نیز بسیار مهم است. هرچند نگاه وی به جنگ‌های صلیبی نگاهی فرعی و درجه دوم است، اما اتفاقات روی‌داده در میان امیران و حاکمان منطقه و نیز بلایای طبیعی از نظر وی دور نمانده‌است.
تاریخ میافارقین و آمد: نوشتهٔ احمد بن یوسف بن ارزق فارقی، فقیه و مورخ قرن ۶ق/۱۲م است. ظاهراً این تنها اثر باقی مانده از ابن ارزق است که به تاریخ فارقی نیز شهرت دارد. وی به خاطر علاقه شخصی به زادگاه خود دست به نگارش این کتاب زد و از این رهگذر تصویر تاریخی جغرافیایی از این شهر برجا گذاشت. با این حال ابن ارزق صرفاً به تاریخ زادگاه خود اکتفا نکرده، بلکه از تاریخ، اوضاع سیاسی، فرهنگی و جغرافیایی بسیاری از ملل و بلاد و شهرهای مجاور و مشاهده‌های خود سخن به میان آورده‌است. همچنین ابن ارزق در تاریخ خود در ذیل سال‌های معاصر با جنگ‌های صلیبی حوادث این جنگ‌ها را بررسی کرده و با شروع حکومت نجم‌الدین ایلغازی در میافارقین، تاریخ خود را به حوادث جنگ‌های صلیبی پیوند زده‌است، هرچند گزارش‌های وی بسیار کلی هستند.
تاریخ مدینة دمشق: تألیف ابوالقاسم علی بن حسن بن هبة الله شافعی دمشقی معروف به ابن عساکر است. دوران زندگی وی با انقراض سلاجقه شام و دورهٔ حکمرانی نورالدین زنگی و صلاح‌الدین ایوبی بر مناطق شام تقارن دارد. کتاب وی منحصر به احوال دمشق نیست، بلکه یک دورهٔ تاریخ شام، به ویژه از بعد فرهنگی آن به‌شمار می‌رود که با سیره نبوی آغاز می‌شود و عصر خلفای راشدین و فتوحات اسلامی را دربر می‌گیرد. اهمیت کتاب، به‌ویژه به سبب ذکر احوال و رجال سیاسی قرن ۶ق/۱۲م است که یکی از منابع مهم در این قرن محسوب می‌شود. موضوع قابل توجه در این کتاب، داده‌های تاریخی ناچیز ابن عساکر در رابطه با جنگ‌های صلیبی است. اما در همین کتاب، در یک بخش، ابن عساکر توصیفی از آخرالزمان براساس روایت پیامبر اسلام دارد، با این مضمون که دجال از سرزمین شام ظهور خواهد کرد و در این میان، اشاره به جبل شام، شهر صور و رمله و نیز عیسی مسیح دارد. سخن وی از دجال منطبق با صلیبیون و جنگ‌های صلیبی است. نکته مهم دیگر، اشاره بان عساکر به پدیدهٔ اجتماعی مهاجرت در زمان جنگ‌های صلیبی است.
زیدة الطلب من تاریخ الحلب: تألیف ابوالقاسم کمال‌الدین عمر بن احمد، معروف به ابن عدیم است. این کتاب از سوی نویسنده از کتاب دیگر مورخ به نام بغیة الطلب فی تاریخ حلب که فرهنگنامه‌ای تاریخی است برحسب موضوع و نام رجال و امیران شام، استخراج شده‌است و به ترتیب توالی زمانی و سال‌شمار تنظیم شده‌است. این کتاب با آنکه اساساً دربارهٔ حلب است، اما مروی بر تاریخ شام، از فتح اسلامی تا میانه قرن ۷ق/۱۳م است که نویسنده به ارتباط این سرزمین با مصر از طریق ذکر اخبار دولت‌های طولونی، اخشیدی، فاطمی و بنی مرداس حلب، سلاجقه شام، اتابکان، ایوبیان و جنگ‌های صلیبی توجه تمام داشته‌است. اطلاعات این کتاب دربارهٔ جنگ‌های صلیبی بسیار بااهمیت و مفید است.
معادن الذهب: تألیف یحیی بن حمید بن ظافرطائی معروف ابن‌ابی‌طی از مورخان شیعی است که این کتاب را در باب تاریخ حلب نوشته‌است و در نوشتن کتاب خود از اسناد بهره برده‌است. مورخینی همچون ابن خلکان و ابن شامه از آثار او بهر برده‌اند. فصل‌هایی از این کتاب به حکومت صلاح‌الدین ایوبی و فرزندش الظاهر، اختصاص دارد. با آن که اب‌ابی‌طی به منابع خود اشاره‌ای نکرده‌است، اما پیداست که داده‌های تاریخی وی در مورد جنگ‌های صلیبی برگرفته از مورخان پیش از خود است.
الالمام بالاعلام فیما جرت به الاحکام و الامور المقضیة فی وقعة الاسکندریة و عودها الی حالتها المرضیه: اثر محمد بن قاسم بن محمد نویری مالکی اسکندرانی است که پس از سال ۷۷۵ق/۱۳۷۳م همزمان با سلطنت ملک اشرف در مصر درگذشت. این کتاب، یکی از تاریخ‌های مهم است که پس از محدوده زمانی دویست‌سالهٔ جنگ‌های صلیبی در مصر به نگارش درآمد و یکی از موضوعات اصلی آن صلیبیون و حملات آنها به اسکندریه است؛ وی در سال ۷۶۷ق/۱۳۶۴م شاهد حملات صلیبیون قبرسی به رهبری پیتر یکم لوزینیان به شهر اسکندریه و غارت و تاراج شهر بود. از این رو، وی با هدف ثبت و ضبط مشاهدات عینی و شنیده‌ها و خاطرات خویش از حملات صلیبی‌های قبرس به اسکندریه و غلبه بر آن شهر و پیامدهای آن به تألیف این کتاب مبادرت ورزید.
الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل: نوشتهٔ مجیرالدین حنبلی از دیگر تاریخ‌های مهم محلی شام و از منابع معتبر دربارهٔ اراضی مقدس در اواخر ایام ممالیک است. مؤلف در این اثر اطلاعات مفیدی دربارهٔ اراضی مقدس، اورشلیم و امکان مقدس مسیحی ارائه می‌کند.