چهارمنار (یزد)
موقوفات محله چهارمنار

اماکن فرهنگی و مذهبی واقع در محله چهارمنار، از دیرباز تا کنون موقوفاتی را به خود اختصاص داده‌اند. واقفان نیک‌اندیش با هدف حفظ و صیانت این ابنیه از آسیب و احتمال تخریب، اقدام به وقف آنها می‌نمودند. شایان ذکر است که این اماکن در سالیان بعد، پس از هر بار آسیب‌دیدگی و مرمت، مورد توجه مجدد خیرین قرار گرفته و موقوفات جدیدی نیز به آنها افزوده می‌شد. با این وجود، در برخی موارد و به دلیل عدم توجه کافی، شاهد از بین رفتن این موقوفات بوده‌ایم.
موقوفات مجموعۀ شمسیه
سیدشمس‌الدّین یزدی، پس از احداث یکی از عظیم‌ترین و فاخرترین ابنیه یزد ایلخانی در چهارمنار کنونی، موقوفات بی‌شماری را وقف مجموعه خویش نمود که شرح مبسوط آن در کتاب  «جامع‌الخیرات» مندرج است. بر مبنای قولی، موقوفات مذکور در جامع‌الخیرات، پس از موقوفات ربع رشیدی تبریز، دومین موقوفه عظیم جهان اسلام به شمار می‌رود. مجموعه شمسیه که مشتمل بر مدرسه، خانقاه، حمام، آب‌انبار، بازار، کاروانسرا، کتابخانه، بیمارستان، داروخانه، دارالسیاده و ...  بوده است، از موقوفاتی فراوان بهره‌مند بوده است .
در «جامع‌الخیرات»، قریب به دویست موقوفه شامل اراضی و املاک، باغات، آب قنات، مغازه، خانه و ... در نقاط مختلف و مضافات، از دل محله‌های شهری گرفته تا قراء و آبادی‌های اطراف، مانند محله پشت باغ، کوشک نو، فهادان، بازار یزد، چهارمنار، مسجد جامع، اهرستان و ... و روستاهایی چون کثنویه، فیروزآباد میبد، مهریز، تفت، فهرج، توران پشت، نه گنبد نائین، عقدا و همچنین  شهرهایی نظیر اصفهان، کاشان، تبریز، رفسنجان، ابرکوه و ... ذکر گردیده است که عواید آنها می‌بایست صرف امور مختلفی از جمله  نگهداری مجموعۀ  شمسیۀ  چهارمنار،  خدمت‌رسانی  و  پذیرایی  از  مراجعه‌کنندگان  به  شمسیه  و  پرداخت  حقوق  کارکنان  و  خادمان  مجموعه  می‌شده است.
میزان دستمزد  کارکنان  و  خدمۀ  مجموعۀ  شمسیه در  عصر  ایلخانی  به  حدی  مناسب و  درخور توجه   بوده  که  حقوق  سالیانۀ  آنان، نسل‌های بعد از ایشان را نیز از کار و تلاش بی‌نیاز می‌ساخت.

در  حال  حاضر،  بسیاری  از موقوفات  شمسیه  به  کام  نیستی  فرورفته‌اند و  یا   مورد  تصرف  و  دخل  و  خرج  غیر  قانونی  و  شرعی   واقع  شده‌اند و  در  مسیر  مناسب  و  مورد  نظر  وقف‌کننده  هزینه  نمی‌گردند.
موقوفات مسجد میرخضرشاه
وقف‌نامه مسجد چهارمنار، از جمله مهم‌ترین اسناد تاریخی یزد و نخستین وقف‌نامه‌ای است که در ایران به ثبت اداره اوقاف کشور رسیده است . سرگذشت موقوفات این وقف‌نامه بدین قرار است که نزدیک به پنجاه سال پس از احداث خانقاه و مسجد ابواسحاقیه، معروف به مسجد میرخضرشاه یا چهارمنار، وقف‌نامه‌ای در سال ۹۰۲ قمری (برابر با ۸۷۵ شمسی) به منظور حفظ و نگهداری این مکان، در زمان حیات سید جلال‌الدّین معروف به میرخضرشاه، بنیان‌گذار مسجد، تنظیم گردید. بر اساس مفاد این وقف‌نامه، موقوفات متعلق به مسجد میرخضرشاه بسیار گسترده بوده است. به طوری که نزدیک به بیست قطعه خانه، مغازه، حمام، باغ، آب قنات، زمین کشاورزی و باغ‌های بزرگ وقف این مسجد شده‌اند که تنها یکی از این باغ‌ها ده هزار متر مربع مساحت داشته است.
از جمله موقوفات وسیع  مسجد میرخضرشاه می‌توان به این موارد اشاره کرد: حمام زنانه و مردانه‌ای در محله شهرستان (حمام گودک، واقع در محله جنگل) ، مغازه نانوایی  واقع در جوار همان حمام (امروزه  توسط شهرداری تخریب و کاربری آن به پارکینگ عمومی تغییر یافته است.)، مغازه‌هایی در نزدیکی زندان اسکندر، خانه‌ای اعیانی در محله لردکیوان، باغاتی در اهرستان، چهار و نیم دانگ از روستای بهاءالدین‌آباد میبد و تمامی حومۀ آن (که بعدها از توابع اردکان شد)، آب قنات‌هایی در تفت و اهرستان و همچنین باغاتی در تفت و کوچه علیا (علیُک).
این موقوفات باید خرج نگهداری و روشنایی چراغ‌های مسجد و تهیه زیلوها و فرش‌های محفوری {ارمنی}  برای پهن کردن در مسجد می‌شد. همچنین سالانه باید شش هزار کیلوگرم گندم از محل موقوفات، جهت پخت آش گندم هفتگی برای اهالی محله و درویش‌ها و مستمندان ابواسحاقیه تهیه می‌شد. به علاوه، باید توسط عواید آن موقوفات، دستمزد مؤذن، قاریان قرآن و طلبه‌های دینی در مسجد تأمین می‌شد. بدیهی است که این موارد، تنها بخشی از مفاد این وقف‌نامه بوده و جزئیات مفاد این وقف‌نامه به مراتب مفصل‌تر است .
دویست و چهار سال پس از  تنظیم وقف‌نامه، در سال ۱۱۱٢ هجری قمری، مصادف با ۱۰۷۹ هجری شمسی، در دوران شاه سلطان حسین صفوی، در حالی که اوضاع امپراتوری ایران  رو به  آشفتگی  نهاده بود، دست‌اندازی‌ها و تصرفات غیرمجازی در موقوفات این مسجد آغاز گردید. سید میرعکسرخضرشاهی، از نوادگان میرخضرشاه که خود را متولی شرعی موقوفات می‌دانست، به همراه برخی دیگر از بازماندگان میرخضرشاه، عواید حاصل از موقوفات را به نحو دیگری هزینه نموده و از رسیدگی به امور مسجد غفلت ورزیدند. در نتیجه، بنای مسجد رو به ویرانی نهاد و از رونق و شکوه پیشین خود بازماند .
صد و چهل و سه سال پس از آن، در سال ۱۲۶۰ قمری (مطابق با ۱۲۲۲ شمسی)، به همت اهالی محله، بخشی از موقوفات مسجد احیا گردید. از جمله موقوفات احیا شده، مزارع گندم بهاءالدین‌آباد اردکان، آب قنوات اهرستان و تفت و دو قفیز از اراضی قصبه تفت بود که عواید آن‌ها صرف نگهداری و روشنایی مسجد، تهیه آش هفتگی در آشخانه مسجد و پرداخت دستمزد قاریان قرآن، مؤذن و خطیب مسجد می‌گردید. در این دوره، تولیت شرعی مسجد از خاندان خضرشاهی منتقل شد و به محمدحسن پسر آخوند ملامهدی طبسی واگذار گردید .
قریب به نه دهه بعد، در دوران سلطنت رضاشاه پهلوی، در هنگامه‌ای که سیاست‌های ضد دینی و هویت‌ستیزانه  حکومت وقت به اوج خود رسیده و موجبات تصرف غیرشرعی موقوفات بسیاری از مساجد و اماکن مذهبی یزد و یا صرف آنها در اموری غیرشرعی همچون آموزش رقص و موسیقی را فراهم آورده بود ، بر روی قالیچه‌ای دستبافت متعلق به مسجد میرخضرشاه، به تاریخ ۱۳۵۰ هجری قمری (۱۳۱۰ هجری شمسی)، که هم‌اینک زینت‌بخش موزه این مسجد است، فهرستی از موقوفات آن با خط و شیوه‌ای زیبا به رشته تحریر درآمده و عبارت "Dedicated to the Chahar Monar Masjid of Yazd" (وقف شده به مسجد چهارمنار یزد) نیز به خط لاتین و با زیبایی تمام، زینت‌بخش انتهای آن گردیده است. از جمله این موقوفات که بر بوم این قالی نقش بسته‌اند، می‌توان به مزارع بهاءالدین‌آباد اردکان، قنوات اهـرستان و تفت، باغ‌ چشمه سورمه تفت و شکر باغ اهـرستان اشاره نمود .
با این وجود، تصرفات غیرشرعی در موقوفات مساجد و ابنیه اسلامی در دوران پهلوی، وضعیت موقوفات مسجد چهارمنار را نیز دچار وخامت فراوان نمود. تا اینکه در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، شیخ محمد خالصی‌زاده، روحانی مبارز علیه استعمار انگلیس، که دوران تبعید خود را در یزد سپری می‌کرد، به همراهی روحانیونی همچون سید علی‌محمد وزیری، اقدام به احیای بخشی از موقوفات اماکن مذهبی یزد، از جمله موقوفات مسجد امیرچقماق، مسجد جامع کبیر و مسجد میرخضرشاه چهارمنار نمودند.
در آن زمان، متولی موقوفات مسجد، غلامرضا حوضی، پدر محمدعلی حوضی (فرزام) مدیر کارخانه ریسکا آقا بود که توانایی احیای موقوفات را نداشت. از این رو، خالصی‌زاده تولیت را از حوضی تحویل گرفت و موقوفاتی از جمله املاک و مایملک مزرعه بهاءالدین‌آباد را احیا نمود .
با تبعید شبانه و  پنهانی  خالصی‌زاده از یزد در سال ۱۳۲۸، که  به  واسطه  سخنرانی‌های  آتشین  او  علیه  دربار شاهنشاهی  صورت  گرفت ،  روند  احیای  موقوفات  مسجد،  از  جمله  باغات  تفت  و  اهـرستان،  متوقف  گردید  و  این  امر  تا اواخر دهه  ۱۳۳۰ خورشیدی  به  طول  انجامید. چنانکه طبق گزارش شهربانی یزد، در اسفندماه سال ۱۳۳۷، در خیابان شاه {قیام یا انقلاب فعلی}، میان حاج محمد دوست‌حسینی فرزند غلامحسین و سید مهدی شاکری فرزند سید علی درگیری و نزاعی رخ می‌دهد. حاج محمد دوست‌حسینی مدعی است از سید مهدی شاکری، که موقتاً ساکن محلۀ گازرگاه یزد بوده، درخواست نموده که به‌عنوان متولی مسجد، خرابی‌های مسجد را تعمیر نماید و مانند هر سال، آش موقوفه را برای مردم طبخ کند؛ اما سید مهدی شاکری نسبت به وی فحاشی نموده و او را مورد ضرب و شتم قرار داده است. سید مهدی شاکری نیز در بازجویی، ادعای حاج محمد دوست‌حسینی را رد کرده و مدعی است که در پاسخ به او گفته است فردا برای تعمیر مسجد و طبخ آش به مسجد خواهد آمد که دوست‌حسینی وی را مورد ضرب و شتم قرار داده و به‌نحوی تکان داده که پیراهنش پاره شده است. در نهایت، طرفین در کلانتری با یکدیگر به صلح و سازش رسیده و حاج محمد دوست‌حسینی از شکایت خود صرف‌نظر نموده است.
ظاهراً سید مهدی شاکری نتوانسته است به طور کامل وظیفۀ خود را انجام دهد، زیرا در سال بعد، بزرگان  محله  چهارمنار،  به  ریاست  سید  علی  سرائیان  و  همراهی  میرزا  علی  پدر  (دوست  حسینی)  و  سید  جلال میراب  مَهینی،  به  دیدار  غلامرضا  جهانفر (معروف به جمهور)،  رئیس  وقت  اوقاف  یزد  رفته  و  ضمن  اعلام  بی‌اطلاعی  از  سرنوشت  موقوفات  مسجد،  از  جمله  مغازه‌های  داخل  شهر  و  باغات  تفت  و  اهـرستان،  و  با  اشاره  به  این  موضوع  که  شخصی  به  نام «سید علی رفیعی» معروف به «سیدعلی  لوطی»  در  بهاءالدین‌آباد اردکان  تمامی  عواید  موقوفه  مسجد  را  تصاحب  کرده  و  ریالی  بابت  مخارج  مسجد  پرداخت  نمی‌کند،  خواستار  احیای  رقبه  موقوفه  مسجد  گردیدند.
جهانفر به همراه بزرگان محله چهارمنار و با ملازمت افتخاری، رئیس وقت اوقاف اردکان، رهسپار بهاءالدین‌آباد گردیدند. در آنجا مشاهده نمودند که سید علی لوطی در حال انبار نمودن گندم‌ها است. از آنجایی که هیئت همراه مجوز قانونی برای دریافت گندم‌ها نداشتند و سید علی لوطی نیز از تحویل آنها امتناع می‌ورزید، میان وی و غلامرضا جهانفر نزاع و درگیری شدیدی رخ داد که به شکایت و ارجاع امر به پاسگاه انجامید. در این میان، بزرگان چهارمنار، به توصیۀ پنهانی جهانفر، گندم‌ها را بار کامیونی کرده و به سوی یزد بازگشتند .
بر اساس اسناد موجود، جمعی از سکنۀ محله چهارمنار در سال ۱۳۳۸ خورشیدی، تقاضای پرداخت وجوه حاصل از اجارۀ موقوفۀ میرخضرشاه بهاءالدین‌آباد را به ادارۀ اوقاف اردکان نموده‌اند. مقصود از این پرداخت، صرف مصارف مربوط به موقوفۀ مسجد بزرگ چهارمنار بوده است. ضمناً، سید جلال مَهینی نیز در آن سال، دعوایی را علیه سید علی رفیعی در دادگستری یزد مطرح نموده‌ است.
بنا بر گزارش ژاندارمری، از سال ۱۳۰۳ خورشیدی، متولی وصول اجاره‌بهای موقوفات مزرعۀ مذکور، سید علی شاکری اردکانی بوده است که به مدت ۳۵ سال این وظیفه را بر عهده داشته است. اما پس از مدتی، سید جلال میراب مَهینی را به عنوان وکیل خود برای انجام روند پرداخت تعیین نموده است. در این میان، سید علی رفیعی با استناد به حکمی از ادارۀ تحقیقات سازمان اوقاف استان دهم اصفهان، مخارج حاصل از مزرعه را صرف قنات مزرعه و مصارف دیگر می‌کرده و وجهی بابت موقوفۀ مسجد پرداخت نمی‌کرده است. مع‌الوصف، سید علی شاکری و سید جلال مهینی نیز حکمی از ادارۀ اوقاف یزد دایر بر تملّک موقوفه و منع سید علی رفیعی از دخالت در امور موقوفات و تملّک مزرعۀ بهاءالدین‌آباد در اختیار داشته‌اند. با توجه به گزارش ژاندارمری، مسبب این اختلاف، قصور سازمان اوقاف در صدور احکام متناقض بوده که منجر به نزاع میان شاکی و متشاکی شده است.
با این وجود، با توجه به اظهارات ساکنین محلّه چهارمنار، و نظر به اینکه روند انتقال گندم‌ها جهت طبخ آش موقوفه از مزارع بهاءالدین‌آباد اردکان به یزد توسط سید علی لوطی، چند سال بعد نیز ادامه یافته است، ظاهراً دادستانی حق را به هیئت امنای مسجد میرخضرشاه چهارمنار داده است و احتمالاً تولیت موقوفات از سید علی شاکری به سید علی رفیعی منتقل شده است. لیکن به سبب خلق و خوی خاص سید علی لوطی و بروز درگیری و نزاع با محمدعلی عابدی، این امر متوقف گردید .
تا به امروز و در دهه‌های مختلف پس از انقلاب اسلامی، جمعی از اعضای هیئت امنای مسجد میرخضرشاه، در صدد احیای موقوفات خضرشاهی برآمده و بخشی از آن را از جمله موقوفات در مجموعه زنگیان یزد، مزارع پستۀ بهاءالدین‌آباد اردکان، باغ‌های تفت و ... را نیز احیا نموده‌اند، اما هنوز عواید موقوفات به طور کامل به محل اصلی خود بازنگشته است. چنانکه، در اراضی واقع در حد فاصل ورزشگاه شهید نصیری در خیرآباد تا اهرستان، در محدودۀ بلوار شهید صدوقی و باغ ملی، به مساحت بالغ بر ده هزار مترمربع (معادل تقریباً هفت کیلومتر)، تنها یک واحد درمانی اجاره‌بهای مربوط به مسجد میرخضر شاه را پرداخت نموده و در مابقی این اراضی وسیع، بدون آنکه عایدی‌ای نصیب مسجد میرخضر شاه گردد، ساخت‌وساز صورت پذیرفته است.
موقوفات خواجه نورالدین محمدکمال
احمد کاتب در کتاب «تاریخ جدید یزد» چنین نگاشته است: در سال ۸۳۱ هجری قمری، خواجه نورالدین محمد کمال، مباشر اموال یزد، اقدام به مرمت چهارمنار نمود و بازار دو ردیفی بنا کرد. وی همچنین مسجد سوجه را مرمت و املاکی را وقف آن ساخت. افزون بر این، چاهخانه را از نو ساخت و درب آن را در میان بازار گشود. چهارمنار به دست او آباد گشت و آن چاهخانه دارای آبی گوارا و مطبوع است .
در حال حاضر، از موقوفه خواجه نورالدین محمد کمال اطلاعی در دست نیست.
موقوفات ملتکیه
بانی موقوفات ملتکیۀ «ملکه خانم»، از سلسله میرزائیان عباسیه در عصر صفویه، بوده است. بر اساس وقف‌نامه، میاه اهرستان به میزان پنجاه و هفت جره و نیم و مداخل آن به ارزش بیست و هشت تومان و پنج هزار دینار، وقف تعزیه‌خوانی و عزاداری در همان بقعه شده است . همچنین، خانه‌ای که هم‌اکنون در مجاورت ملتکیه (پایگاه بسیج) قرار دارد و به «خانۀ حاجی حوضی» معروف است، نیز وقف حسینیۀ بزرگ چهارمنار واقع در حوض ملتکیه است.