پیغمبر دزدان
ماجرای نامه به ظل‌السلطان

گرچه هریک از مجموعه مکتوبات و نامه‌های پیغمبر دزدان، خطاب به اشخاص مختلف و از جمله خطاب به زمامداران و حاکمان، برای خود داستانی دارند و از برخی روحیّات آزادمردانهٔ وی حکایت می‌کنند، و گرچه اهمیت هیچ‌یک از این نامه‌ها نسبت به سایرین چندان بیشتر یا کمتر نیست، امّا بدون شک می‌توان به یکی از نامه‌ها و اشعار شجاعانهٔ او، خطاب به یکی از مخوف‌ترین و پرمهابت‌ترین چهره‌های عصر قاجار، یعنی ظل السلطان، و اشارهٔ تلویحی طنزآمیز او به دزدی و غارتگری این زمامدار قاجاری و اطرافیان او در این نامه، به عنوان نمونه‌ای شاخص در شناخت شیخ محمدحسن زیدآبادی و شجاعت و تهوّر او در برابر حکّام جور، اشاره نمود.
ماجرای این نامه و شعر مندرج در آن از این قرار بوده که ظاهراً وی ابتدا، در دوران حکومت سوم ظل السلطان در فارس، یعنی در حدود سال ۱۲۸۹ هجری قمری، نامه‌ای به ظل السلطان می‌نویسد، امّا ظل السلطان، آنطور که روش معمول زمامداران جور و استبداد است، اعتنائی به این نامه نمی‌کند و با این تصور که پیغمبر، قصد دریافت پول و تکدّی دارد، بدان بی‌توجهی می‌نماید.
این موضوع، به پیغمبر سخت گران می‌آید و نامه‌ای منظوم به مطلع:
«منوچهر چهرا!، جهانت به کام....»، خطاب به ظل السلطان می‌نویسد و ضمن آن، بسیار استادانه تأکید می‌کند که نه تنها قصد وی از نامه قبلیش، تکدّی نبوده، بلکه بسیار مستغنی و بی‌نیاز است و کوچک‌ترین نیازی به پول و ثروت ظل السلطان که معلوم نیست از چه راهی و با دزدی و غارتگری از چه منبعی به‌دست آمده است، ندارد. وی سپس در ادامهٔ این نامهٔ منظوم، شجاعانه تأکید می‌کند که همهٔ دور و بری‌ها و اطرافیان ظل السلطان را، از نمونهٔ مریدان خود و جزو دزدان و غارتگران عالم می‌داند و در این بین به خود ظل السلطان نیز، به عنوان یکی از شاخصترین افراد امّت خود (یعنی به عنوان یک شاهدزد!)، اشاره و کنایه دارد.
گرچه این نامهٔ منظوم طولانی است و در تک تک ابیات آن نکات بسیار نهفته است، امّا توجه به برخی ابیات آن جالب توجه است. از جمله ابیاتی از این منظومه که در آنها، وی دزدی و غارتگری را، بسیار فراتر از دزدی‌های معمول در شهرها و روستاها یا حتی غارتگری‌های سر گردنه دانسته و دزدهای اصلی را، گذشته از زمامداران و حاکمان، مردم فریبی معرفی کرده است که در پوشش دین و مذهب، به سرکیسه کردن آحاد مردم و غارت اموال عمومی می‌پردازند. به عنوان نمونه در فرازی از اشعار این نامه خطاب به ظل السلطان می‌خوانیم:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| تو ظلّ شهی، شاهِ ظلِّ اله |  | دگر ظلّ‌ها را تو ظلّ و پناه |
| بزرگ ار کسی را به اکرام خواست |  | رهِ جود بستن بر او، نارواست |
| بلی هرکسی را به غارتگری |  | ز راهی است بر مالِ مردم سری |
| نه تنهاست دزد آن که در مُلک شاه |  | بَرَد کفش از پا و از سر کلاه |
| نه تنهاست دزد آن که در رهگذار |  | ببندد رهِ کاروان در گُدار |
پیغمبر دزدان، بعد از اشاره به این نکته که دزد تنها آن کسی که کفش و کلاه افراد را می‌دزدد، یا آن کسی که در گدار [=سر گردنه] راه را بر رهگذران می‌بندد، نیست، به معرفی دزدهای واقعی از نگاه خود می‌پردازد و در این زمینه به ویژه بر آخوندها و روحانیون انگشت می‌گذارد. موضوعی که با توجه به جایگاه روحانی و آخوند بودن خود او، بسیار مهم و جالب توجه است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به دزدی بود هرکسی را فنی |  | کزان فن چو شیطان کند رهزنی |
| یکی ره زند در صف اولین |  | ز مخرج به مدِّ وَالَضّآلّین |
| یکی آن چنان برنویسد سِجِل |  | که صد دزد ماند ز حُکمش به گِل |
| یکی راست دزدی به وقت نماز |  | ز تحت‌الحنک‌های پهن و دراز |
| یکی دام او نان جو خوردن است |  | ولی مطلبش سیم و زر بردن است |
| یکی دام دزدیش در منبر است |  | که این گفتِ من، گفتِ پیغمبر است! |
| یکی دزدد از دل، حضورِ صلوة |  | یکی خمس و آن دیگری از زکوة |
| ولی با همه این صفت خوش دلند |  | که از امّتِ احمدِ مُرسل‌اند! |
| بگردند و گویند هی دِه به دِه |  | علی را زما شیعه‌ای نیست به؟! |
| دوصد شکر کز دیگران ما به‌ایم |  | ز دزد امّتِ این پیمبر نه‌ایم… |
چنان‌که واضح است پیغمبر دزدان در این ابیات، دزدهای اصلی را کسانی معرفی می‌کند که در صف اول نماز می‌ایستند و مدّ والضالین را از مخرج ادا می‌کنند و تحت‌الحنک‌ها (دنبالهٔ عمّامه‌ها) ی خویش را پهن و دراز می‌کنند و به خوردن نان جو، تظاهر می‌نمایند، امّا تمامی این قبیل اعمال آنها، پوششی برای دزدی‌ها و چپاول‌های بی رحمانه و بی شرمانهٔ آنهاست. آن‌ها که بر منبرها، گفتهٔ خویش را عین گفتهٔ پیغمبر معرفی می‌کنند و گرچه حتی از دزدی و غارت وجوه شرعی و خمس و زکات مردم إبایی ندارند، امّا با این وجود خود را از امّت محمد و از بهترین و خالصترین شیعیان علی معرفی می‌نمایند.
البته در اشعار نسبتاً طولانی این منظومه، از این قبیل اشعار فراوان است و نکتهٔ جالب توجه اینکه پیغمبر دزدان، در زمانی بیش از یک و نیم قرن قبل در این منظومه، به عمامه و تاج به عنوان شاخص‌ترین نمادهایی که دزدان اصلی بر سر دارند، اشاره کرده تا بدین وسیله به ظل السلطان (که خود از شاهزادگان قاجار بود و همواره جمعی آخوند و روحانی را هم برای کلاه شرعی گذاشتن بر غارت‌ها و جنایت‌هایش به همراه داشت)، طعنه‌ای گویا زده باشد:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ... به دزدی اگر گشت کامل کسی |  | تواند بزرگی ببخشد بسی |
| ولی دیده‌ای بایدت دُرشناس |  | که دانی که دزد است در هر لباس |
| نشانش به عمامه و تاج نیست |  | جز از حق به هیچ‌کس محتاج نیست |
| کسی کو به سوی خدا یافت راه |  | چه دستاربند و چه زرین کلاه |
| همه سرّ دزدی نهفتیم ما |  | هزاران یکی زان نگفتیم ما |