ژوزف استالین
میراث

رابرت کانکوئست، مورخ، می‌گوید شاید استالین «بیش از هر فرد دیگری مسیر قرن بیستم را تعیین کرده باشد.» زندگینامه‌نویسانی مانند رابرت سرویس و ولکوگونوف استالین را سیاستمداری برجسته و استثنایی یافته‌اند؛ مونتفیوره او را «ترکیبی نادر از روشنفکر و قاتل» و «فریبنده‌ترین و جذاب‌ترین تایتان قرن بیستم» توصیف کرده است. اکثر غربی‌ها و روس‌های ضد کمونیست استالین را قاتل جمعی و شمار قابل توجهی از روس‌ها و گرجی‌ها او را دولتمردی بزرگ و معمار دولت می‌دانند.
به گفتهٔ سرویس، استالین اتحاد جماهیر شوروی را تقویت و تثبیت کرد؛ بدون استالین، این کشور محتملا مدت‌ها قبل از ۱۹۹۱ فرو می‌پاشید. استالین در کمتر از سه دهه شوروی را به قدرت صنعتی بزرگ جهانی تبدیل کرد که از نظر میزان شهرنشینی، قدرت نظامی، آموزش و پرورش و غرور شوروی به «دستاوردهای چشمگیر» دست یافت. در دوران حکومت او، به دلیل بهبود شرایط زندگی، تغذیه و مراقبت‌های پزشکی، میانگین امید به زندگی مردم شوروی افزایش و میزان مرگ و میر طبیعی کاهش یافت. اگرچه میلیون‌ها شهروند شوروی از او متنفر بودند، با این وجود حمایت از استالین در جامعهٔ شوروی گسترده بود. وادیم راگووین، مورخ، از سوی دیگر معتقد است وحشت بزرگ «تلفات جبران‌ناپذیری به جنبش کمونیستی در شوروی و جهان وارد کرد که تا به امروز ترمیم نشده است.» به‌طور مشابه، خروشچف معتقد بود پاکسازی گستردهٔ برجسته‌ترین‌ها بلشویک‌های قدیمی و چهره‌های شاخص نظامی و علمی توسط استالین، «بدون شک» کشور را ضعیف کرده است.
ضرورت اقدامات استالین برای توسعهٔ اقتصادی شوروی زیر سؤال هم رفته و برخی استدلال می‌کنند سیاست‌های او از سال ۱۹۲۸ به بعد ممکن است عاملی محدودکننده بوده باشد. زندگینامه‌نویسان مختلف استالین را دیکتاتور یا خودکامه توصیف یا او را به سزاربازی متهم کرده‌اند. در نظر مونتفیوره، استالین ابتدا به عنوان بخشی از الیگارشی حزب کمونیست حکومت می‌کرد اما دولت شوروی در سال ۱۹۳۴ به دیکتاتوری شخصی تبدیل شد. «دیکتاتور مطلق» شدن استالین هم تا مارس و ژوئن ۱۹۳۷ — که چهره‌های ارشد نظامی و ان‌کاوه‌ده حذف شدند — طول کشید. طبق گفتهٔ کوتکین، استالین «یک دیکتاتوری شخصی درون دیکتاتوری بلشویکی بنا کرد.» او هم در شوروی و هم در ممالک دیگر «مستبد شرقی» نمایانده می‌شد. دیمیتری ولکونوگوف استالین را «یکی از قدرتمندترین شخصیت‌های تاریخ بشر» توصیف کرده است. مکدرموت معتقد است استالین «اقتدار سیاسی بی‌سابقه‌ای را در دستان خود متمرکز کرده بود.» در نظر سرویس، استالین تا اواخر دههٔ ۱۹۳۰ «بیش از هر پادشاه دیگری در تاریخ به استبداد شخصی دست یافته بود.»
با این حال، مکدرموت «کلیشه‌های ساده‌انگارانه» که توسط نویسندگانی مانند الکساندر سولژنیتسین، واسیلی گروسمان و آناتولی ریباکوف ترویج شده را درست نمی‌داند — این کلیشه‌ها استالین را ستمگری قادر مطلق و همه‌جا حاضر به تصویر می‌کشیدند که با سرکوب و تمامیت‌خواهی تمام جنبه‌های زندگی شوروی را کنترل می‌کرد. سرویس به‌طور مشابه می‌گوید اگرچه استالین قدرتمند بود، اما قدرتش نامحدود نبود. کوتکین نیز نوشته که در قدرت ماندن استالین به حفظ اکثریت در پولیتبورو در همه حال بستگی داشت. به گفتهٔ خلوونیاک، در مقاطع مختلف، به ویژه زمانی که استالین پیر و ضعیف بود، «نشانه‌های دوره‌ای» از تهدید قدرت خودکامهٔ استالین توسط الیگارشی حزب وجود داشت. استالین دیکتاتور بودنش را نزد بازدیدکنندگان خارجی انکار می‌کرد و می‌گفت کسانی که او را دیکتاتور می‌نامند، ساختار حکومتی شوروی را درک نمی‌کنند.
کتب بسیاری دربارهٔ استالین نوشته شده است. در طول زندگی‌اش، زندگینامه‌های سفارشی او عمدتاً محتوای قدیس‌پرور داشتند. استالین تأکید کرده بود این آثار توجه کمی به اوایل زندگی او کنند، چه او نمی‌خواست منشأ گرجستانی خود را در کشوری با اکثریت روس برجسته کند. از زمان مرگش، زندگینامه‌های بیشتری نوشته شده است، اگرچه تا دههٔ ۱۹۸۰ این زندگینامه‌ها عمدتاً به همان منابع اطلاعاتی رسمی تکیه می‌کردند. در دوران میخائیل گورباچف، اسناد طبقه‌بندی‌شدهٔ دربارهٔ زندگی استالین در اختیار مورخان قرار گرفت که استالین را «یکی از فوری‌ترین و حیاتی‌ترین مسائل در دستور کار عمومی» در شوروی کرد. پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱، دسترسی به باقی بایگانی‌ها برای مورخان هموار شد و در نتیجه اطلاعات جدید زیادی در مورد استالین به دست آمد و سیل تحقیقات جدیدی به راه افتاد.
لنینیست‌ها همچنان در مورد استالین اختلاف نظر دارند؛ برخی او را جانشین واقعی لنین و برخی دیگر خائن به انحراف‌کشانندهٔ تفکرات لنین می‌دانند. ماهیت اجتماعی و اقتصادی شورویِ استالین نیز به‌طور گسترده مورد بحث قرار گرفته است؛ افراد مختلف آن را سوسیالیسم دولتی، سرمایه‌داری دولتی، جمع‌گرایی بوروکراتیک یا یک شیوهٔ تولید کاملاً منحصر به فرد توصیف کرده‌اند. نویسندگان سوسیالیست مثل ولکوگونوف گفته‌اند اقدامات استالین به «جاذبهٔ عظیم سوسیالیسم در پی انقلاب اکتبر» آسیب زده است.