stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
ایچییو هیگوچی
ترجمه آثار او

داستان‌های هیگوچی به زبان‌های مختلفی ترجمه شده‌اند. اولین ترجمه انگلیسی به سال ۱۹۰۳ بازمی‌گردد (اوتسگو موری، با عنوان «آخرین روز سال» توسط تئی فوجیو). در سال ۱۹۸۱، مجموعه‌ای از نه داستان او با ترجمه‌های جدید ارائه شده توسط رابرت لیونز دانلی منتشر شد.
برخی از داستان‌ها نیز از زبان ژاپنی کلاسیک، که تمام آثار هیگوچی به آن نوشته شده‌اند، به ژاپنی مدرن ترجمه شده‌اند، مانند ترجمه «نیگوری» توسط هیرومی ایتو یا ترجمه «تاکه کورابه» توسط فومیکو انچی.
داستان‌های او شامل «اوتسگو موری»، «نیگوری»، «جوسانیا» و «تاکه کورابه» به‌طور مکرر برای سینما و تلویزیون اقتباس شده‌اند، به‌ویژه فیلم «خلیجی از آب‌های گل‌آلود» (۱۹۵۳، به کارگردانی تاداشی ایمای) و «تاکه کورابه» (۱۹۵۵، به کارگردانی هینوسوکه گوشو).
فیلمی که بر اساس زندگی هیگوچی ساخته شده، با عنوان "هیگوچی ایچی‌یو"در سال ۱۹۳۹ منتشر شد که ایزو سوزو یامادا در آن بازی کرده و کیوتارو نامیکی که کارگردانی آن را بر عهده داشت. هیگوچی همچنین شخصیت اصلی نمایشی به قلم هیساشی اینوئه بود، با عنوان "زوتسو کاتاکوری هیگوچی ایچی‌یو " که اولین بار در سال ۱۹۸۴ اجرا شد.
داستان تاکه کورابه

این داستان به کاوش در زندگی گروهی از کودکان و نوجوانان در محله یوشیوارا، معروف به منطقه چراغ قرمز توکیو، می‌پردازد. این داستان به‌طور خاص به تحولات روحی و اجتماعی آن‌ها در دوران گذار از کودکی به بزرگسالی می‌پردازد.
داستان تاکه کورابه > شخصیت‌های اصلی

میدوری: دختری جوان و سرزنده که در خانهٔ گیشاهازندگی می‌کند. میدوری با توجه به پیشینه خانوادگی خود، با انتظارات زیادی روبروست. او نماد معصومیتی است که در آستانه تغییرات بزرگ قرار دارد.
نوبو: پسری که پسر یک راهب بودایی است و در عین حال که با مسائل اخلاقی دست و پنجه نرم می‌کند، نگاهی فلسفی و عمیق به زندگی دارد.
شوتا: پسری که به دنبال فرار از محدودیت‌های طبقه اجتماعی خود است و رویاهای بزرگی در سر دارد، اما واقعیت‌های زندگی او را محدود می‌کنند.
داستان تاکه کورابه > محوریت داستان

داستان با تمرکز بر زندگی روزمره این کودکان آغاز می‌شود و به تدریج نشان می‌دهد که چگونه هر یک از آن‌ها با چالش‌های فردی و اجتماعی خود روبرو می‌شوند. محیط محله یوشیوارا، با توجه به فضای خاص و قوانین نانوشته‌اش، تأثیرات عمیقی بر شخصیت‌ها و رفتارهای آن‌ها دارد.
داستان تاکه کورابه > تم‌های اصلی

از دست دادن معصومیت: داستان به زیبایی نشان می‌دهد که چگونه کودکان معصومیت خود را در مواجهه با واقعیت‌های سخت زندگی از دست می‌دهند و به مرور زمان به بلوغ می‌رسند.
انتظارات اجتماعی: هر یک از شخصیت‌ها با انتظارات و فشارهای اجتماعی مختلفی روبرو هستند که آن‌ها را به سوی مسیرهای متفاوتی هدایت می‌کند.
تقابل میان رؤیا و واقعیت: داستان به تضاد میان رویاهای کودکان و واقعیت‌های تلخ زندگی آن‌ها می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه این تضادها شکل‌دهنده شخصیت و مسیر زندگی آن‌ها می‌شود.
داستان تاکه کورابه > پایان داستان

پایان داستان به نوعی تلخ و در عین حال واقع‌گرایانه است. شخصیت‌ها، هر کدام به نوعی، با واقعیت‌های زندگی کنار می‌آیند و معصومیت کودکی خود را پشت سر می‌گذارند. این پایان نشان‌دهنده گذار طبیعی و دردناک کودکی به بزرگسالی است.
داستان «تاکه کورابه» با نگاهی عمیق و حساس به تحولات روحی و اجتماعی کودکان، به یکی از آثار برجسته ادبیات ژاپن تبدیل شده است. ایچی یو هیگوچی با توانایی‌های بی‌نظیر خود در شخصیت‌پردازی و تصویرسازی، این داستان را به یک اثر جاودانه تبدیل کرده است.
ایچی یو هیگوچی در این کتاب از اصطلاحات زیبای زیادی استفاده کرده است. این کتاب توسط سید شهاب الدین ساداتی و مریم طریقت بین با نام (پایان کودکی) به زبان فارسی ترجمه شد و در سال ۱۴۰۱ توسط نشر لوگوس منتشر شد. هم چنین رمان تاکه کورابه تحت عنوان (بازی کودکانه) توسط رابرت لایونز دنلی و (بزرگ شدن) توسط ادوارد سایدن استیکر به زبان انگلیسی ترجمه شده است.
آثار ایچی‌یو هیگوچی

هیگوچی ایچی‌یو در زمان نخستین جنگ چین و ژاپن (۱۸۹۵–۱۸۹۴) به شدت فعال بود بسیاری از آثار ادبی او موضوعات تاریک و غم‌انگیزی داشتند به گونه ای که این داستان‌ها به عنوان (رمان‌های تراژیک) شناخته می‌شوند. هم چنین به دلیل مخالفت زیادش با جنگ رمان‌های زیادی در زمینهٔ سوسیالیسم نوشت. در آن روزگار ایچی‌یو هیگوچی با تمرکز نکردن بر جنگ و سیاست و نوشتن در مورد زندگی زن‌ها با قلم زیبایش قلب خواننده‌ها را تحت تأثیر قرار داد.
او حدود ۲۱ داستان کوتاه و نزدیک به ۴۰۰۰ شعر نوشته است که از آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
| سال انتشار | عنوان اصلی ژاپنی | عنوان فارسی | عنوان چاپ شده به فارسی و مترجم (در صورت وجود) |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱۸۹۲ | Yamizakura (闇桜) | ساکورای شب |  |
| ۱۸۹۲ | Wakarejimo (別れ霜) | سرمای خداحافظی |  |
| ۱۸۹۲ | Tamadasuki (玉襷) |  |  |
| ۱۸۹۲ | (Samidare (五月雨 | باران ماه پنجم |  |
| ۱۸۹۲ | Kyōzukue (経づくえ) | تجربه |  |
| ۱۸۹۲ | Umoregi (うもれ木) | درخت‌های دفن شده / زندگی در ابهام |  |
| ۱۸۹۳ | Akatsuki-zukuyo (暁月夜) | سپیده دم شب نور مهتاب |  |
| ۱۸۹۳ | Yuki no hi (雪の日) | روز برفی |  |
| ۱۸۹۳ | Koto no ne (琴の音) | صدای کوتو |  |
| ۱۸۹۴ | Hanagomori (花ごもり) | ابرهای بهاری |  |
| ۱۸۹۴ | Yamiyo (やみ夜) | شب تاریک |  |
| ۱۸۹۴ | Ōtsugomori (大つごもり) | آخرین روز سال |  |
| ۱۸۹۵ | Takekurabe (たけくらべ) | پایان کودکی | پایان کودکی- ترجمه از سید شهاب‌الدین ساداتی- نشر لوگوس |
| ۱۸۹۵ | Noki moru tsuki (軒もる月) |  |  |
| ۱۸۹۵ | Yuku kumo (ゆく雲) | ابرهای گذرا |  |
| ۱۸۹۵ | Utsusemi (うつせみ) | فانی / موقت |  |
| ۱۸۹۵ | Nigorie (にごりえ) | آب گل‌آلود |  |
| ۱۸۹۵ | Jūsan'ya (十三夜) | شب سی‌ام |  |
| ۱۸۹۶ | Kono ko (この子) | این کودک |  |
| ۱۸۹۶ | Wakaremichi (わかれ道) | جدایی راه‌ها |  |
| ۱۸۹۶ | Ware kara (われから) | از من |  |
:
چاپ تصویر ایچی‌یو هیگوچی برروی اسکناس‌های ژاپنی

ژاپن در سال ۲۰۰۴ با انتشار تصویر هیگوچی ایچی‌یو بر روی اسکناس ۵۰۰۰ ینی میراث و اثر بخشی او را بر ادبیات ژاپنی گرامی داشت که یعنی او سومین زنی بود که تصویرش بر روی اسکناس‌های ژاپنی منتشر شده است، اولین زن ملکه جینگو در سال ۱۸۸۱ و پس از آن موراساکی شیکیبو بود که تصویرش در سال ۲۰۰۰ بر روی اسکناس ژاپنی منتشر شد، پس از هیگوچی هم در سوم ماه ژوئیه سال ۲۰۲۴، دولت ژاپن تصویر اومکو تسودا را برروی اسکناس ۵۰۰۰ ینی قرار داد. اومکو تسودا نیز زنی بود که زندگی خود را وقف بهبود وضعیت تحصیلی زنان کرد.
بنای یادبود هیگوچی ایچی‌یو در زادگاهش، معبد جیون‌جی
تصویر ایچی‌یو هیگوچی برروی اسکناس ۵۰۰۰ ینی
بهرام بیضایی
زندگی و زمانه

همچنین ببینید: سال‌شمارِ بهرام بیضایی
زندگی و زمانه > پس از مرگ یزدگرد: فیلم‌سازی در سال‌های جنگ و سفرِ نافرجام

در انقلابِ فرهنگیِ ایران در سالِ ۱۳۶۰ بیضایی، پس از بیست سال کارِ دولتی، از دانشگاهِ تهران اخراج شد. در توضیحِ چگونگیِ خرابیِ کارِ دانشکدهٔ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران پس از انقلابِ ۱۳۵۷ هوشنگ گلشیری و حمید سمندریان رفتنِ بیضایی را علّتی اساسی می‌دانستند. در همین دوره بود که دخترش، نیلوفر، درگیریِ سیاسی پیدا کرد و به همین خاطر ایران را، به مقصدِ آلمان، ترک کرد: نخستین عضو از خانواده‌ای که در سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۶ به اروپا کوچید و بهرام بیضایی را تنها گذاشت. در سالِ ۱۳۶۵، که پدرش مرد، فیلم‌نامهٔ دیباچه‌ی نوین شاهنامه را نگاشت. ذکایی بدونِ سنگِ قبر در لعنت‌آباد به خاک سپرده شد.
پس از فیلمِ مرگ یزدگرد بیضایی باشو، غریبه‌ی کوچک و شاید وقتی دیگر را ساخت. امکانِ فیلم کردنِ فیلم‌نامهٔ روز واقعه فراهم نشد و سپس‌تر با کارگردانیِ دیگری به همین نام فیلم شد.
سالِ ۱۳۶۷ بیضایی داراییش را به تدریج در تهران فروخت و در پیِ خانواده به آلمان رفت. آنجا ویزای سوئد گرفت تا به همسر و دخترِ دوّمش و سوسن تسلیمی و دخترش بپیوندد. در زمستانِ سردِ شمالی، چون که در دانمارک از قطار پیاده شده بود، ناگزیر تا مرزِ سوئد پیاده رفت؛ و در مقصد از کمردرد بستری شد. دو فیلم‌نامهٔ آقای لیر و برگی گم‌شده از اوراق هویت یک هموطن آینده و نیز نمایشنامهٔ جنگنامه‌ی غلامان کارِ این دورهٔ دوری از ایران است. طومار شیخ شرزین را هم، که سالِ ۱۳۶۵ نوشته بود، در این زمان در استکهلم منتشر کرد. علیرضا مجلل اشاره کرده که بیضایی در سوئد هرچه پیگیر ساخت فیلم سینمایی شد علیرغم سوابق جشنواره‌ای و بین‌المللی‌اش مورد حمایت آن کشور قرار نگرفت و نهایتاً یکی از کارهایش را به عنوان یک کار نیمه‌بلند چهل‌وپنج‌دقیقه‌ای تصویب کردند که بیضایی شخصاً آن را دنبال نکرد. او سرانجام از این مهاجرت پشیمان شد و سالِ بعد به تهران بازگشت؛ و چون به فرودگاهِ مهرآباد رسید، حتّی پولِ کرایه نداشت که به خانهٔ پدری برود!
در همین اوان بود که، به خاطرِ ناهماهنگیِ زندگیِ کاریش با زندگیِ خانوادگیش، از منیراعظم رامین‌فر جدا شد. در فیلمِ مستندِ عیّارِ تنها از عشق به هر دو همسرش سخن گفته و تأکید کرده که دلیل جدایی از همسر اول این بود که او نمی‌خواست بیضایی در سینما و تئاتر کار کند.
زندگی و زمانه > از پایانِ جنگ تا تجدیدِ حیاتِ تکنوکراسی: مسافران و ترکِ دوبارهٔ ایران

سالِ ۱۳۶۸ بیضایی به ایران برگشت و مسافران را از روی پیش‌نویسی از سالِ ۱۳۵۴ نوشت و در دو سالِ بعدی ساخت. در اواخرِ دههٔ ۱۳۶۰ در خانهٔ روشنک داریوش با شهلا لاهیجی آشنا شد و بدین واسطه انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان شد ناشرِ تقریباً همهٔ کتاب‌هایش. سالِ ۱۳۷۱ با مژده شمسایی ازدواج کرد؛ که فرزندِ آخرش، نیاسان، را در ۱۳۷۴ زاد. بخشی از سالِ پیش از آن، ۱۳۷۳، را به سفرهایی در آمریکا سپری کرد و طرب‌نامه را نوشت. مدیا کاشیگر در این سال به سفرهای هواییِ «روشنفکر امروزی» طعنه زد و آن را نشانِ سرگشتگی گرفت.
ساختِ چه کسی رئیس را کشت؟ ممکن نشد و سالِ ۱۳۷۵ بیضایی به دعوتِ پارلمانِ بین‌المللیِ نویسندگان در استراسبورگ اقامت نمود.
زندگی و زمانه > بازگشت به ایران در دولتِ خاتمی: سگ‌کُشی پس از دَه سال

با گشایشِ فضای سیاسی و فرهنگی در سرآغازِ ریاستِ جمهوریِ سیّد محمّد خاتمی در سالِ ۱۳۷۶، بیضایی به ایران بازگشت و پس از هجده سال دوری از صحنه، هنگامی که در ایران، به قولِ آیدین آغداشلو، «تئاتر به کلی از رمق افتاد»، نمایشِ بانو آئویی نوشتهٔ میشیما یوکیو و نیز کارنامه‌ی بُندارِ بیدَخش را هم‌زمان در سالنِ چهارسو و سالنِ قشقاییِ تئاترِ شهرِ تهران نمایش داد. او پس از نمایشِ مرگ یزدگرد در پاییزِ ۱۳۵۸ تا نزدیکِ دو دهه بعد نتوانسته بود نمایشی بر صحنه برد − چنان‌که در این میانه بعضی دوستدارانِ تئاترِ بیضایی چون بزرگ علوی و محمّد حقوقی و بهزاد عشقی افسوس می‌خوردند که او به سینما روی آورده است.
ولی بیضایی تئاتر را رها نکرده بود: سالِ ۱۳۷۷ نمایشنامهٔ مجلس قربانی سِنِمّار را نوشت، که هرگز مجالِ اجرایش را نیافت. سپس فیلم‌نامهٔ گفتگو با باد را نوشت و همین سال همچون بخشی از قصّه‌های کیش ساختش.
اواخرِ دههٔ ۱۳۷۰ الزامِ دریافتِ پروانهٔ فیلم‌نامه از وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی پیش از ساختِ فیلم منتفی شد و، بدین ترتیب، در سالِ ۱۳۷۸ ساختنِ سگ‌کُشی آغاز شد. سالِ بعد فیلم کامل شد و به نوزدهمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم فجر رسید و فیلمِ برگزیدهٔ تماشاکنان شد و جایزه‌های دیگری برای فیلم‌نامه و بازیگری و فیلم‌برداری و طرّاحیِ صحنه و لباس گرفت. همین سال، یعنی ۱۳۷۹، بود که بیضایی نمایشنامهٔ مَجلس ضَربت زدن را نیز نوشت؛ ولی هرگز نتوانست بر صحنه برد.
بیضایی در پایانِ سالِ ۱۳۷۹ یک ماه به ژاپن رفت و چهارشنبه‌سوریِ تودای‌جی را مشاهده کرد. در بازگشت درگیرِ مسائلی شد که برای سگ‌کُشی پیش آمده بود: «در غیاب او شریک مالی کوشیده بود با قراردادهایی «سگ‌کشی» را از دست او خارج کند و بیضایی را وادارد که پنجاه دقیقه از فیلم را حذف کند.» بیضایی زیرِ بار نرفت، ولی فیلم هم به ترتیبِ دلخواه به نمایش‌های خارجی نرسید. با این همه، نسخهٔ کاملش در ایران به نمایش درآمد و قبولِ فراوان یافت و پرفروش‌ترین فیلمِ سالِ ۱۳۸۰ شد. در ماهِ آبان مادرش، نیّره موافق، بمرد و نزدیکِ ذکایی به خاک سپرده شد.
زندگی و زمانه > دههٔ ۱۳۸۰: از شب هزارویکُم تا وقتی همه خوابیم و هجرت

شب هزارویکُم را در پاییزِ ۱۳۸۲ در تالارِ چهارسوی تئاترِ شهرِ تهران اجرا کرد.
در تابستانِ سالِ ۱۳۸۴ نمایشِ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین را، دربارهٔ قتل‌های زنجیره‌ایِ دههٔ ۱۳۷۰ ایران، در سالنِ اصلیِ تئاترِ شهرِ تهران بر صحنه برد که استقبالِ چشمگیری دید، امّا اجرایش پس از بیست‌وچهار شب به اجبار متوقّف گردید و این نمایشنامه تا تابستانِ ۱۴۰۲ منتشر نشد (و همین انتشار هم در آمریکا ممکن شد).
روزِ ۵ دیِ ۱۳۸۵ جشنِ تولّدِ شصت‌وهشت‌سالگی بیضایی در شبی از شب‌های مجلّهٔ بخارا در تالارِ بتهوونِ خانهٔ هنرمندانِ ایران در تهران برگزار شد. جمعیتِ انبوهی سالن‌ها و راهروهای ساختمان را آکند و مراسم با تأخیر آغاز شد.
نمایشِ بعدیِ بیضایی اَفرا، یا روز می‌گذرد بود که در زمستانِ ۱۳۸۶ در تالارِ وحدتِ تهران به صحنه رفت و با موفقیت و استقبالِ کم‌نظیر تماشاکنان مواجه شد و شد واپسین نمایشش در ایران. افتتاحِ این نمایش چند شب پس از مرگِ اکبر رادی، که افتاد به سالگردِ تولّدِ بیضایی، بود؛ و این بیضایی را سخت منقلب کرده بود. او این نمایش را «پیشکش به پیشگاهِ اکبر رادی» کرد.
سالِ ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ وقتی همه خوابیم ساخته شد و در سالِ ۱۳۸۷ روی پرده رفت؛ ولی سالِ ۱۳۸۸ سهراب‌کُشی به جشنوارهٔ تئاترِ فجر نرسید.
پس از فیلمِ وقتی همه خوابیم بیضایی کوشید تا تاراج‌نامه و سهراب‌کُشی را به نمایش درآورد، ولی نشد. پس از این کوشش‌های نافرجام، و پس از آزارهای فراوان، از زندگی تحتِ نظارتِ پلیسی تا تماس‌های تلفنیِ تهدیدآمیز و محرومیت‌های گوناگونِ اجتماعی برای خود و خانواده‌اش، بیضایی سفر را برگزید: اواخرِ مردادِ ۱۳۸۹ به اروپا و از آنجا به دعوتِ بخشِ ایران‌شناسیِ دانشکدهٔ انسانیّات و علومِ دانشگاهِ استنفورد همراهِ همسر و پسرش به ایالاتِ متّحدهٔ آمریکا رفت و در مرکزِ مطالعاتِ ایرانیِ این دانشگاه مشغولِ تدریس و تحقیق شد − به قولِ فریدون جیرانی، «مهاجرتی ناخواسته.»
زندگی و زمانه > از نیمهٔ ۱۳۸۹: سال‌های آمریکا و نمایش در دانشگاه

پس از سال‌ها استادی در دانشگاه و غیر از دانشگاه و انبوهی پژوهشِ تاریخی منتشرشده و نشده در ایران، بیضایی دوّمین استادِ مدعوِ کرسیِ بیتا دریاباریِ برنامهٔ ایران‌شناسیِ دانشگاهِ استنفورد (پس از دیک دیویس) شد و یک‌ساله به آمریکا رفت؛ ولی به خواهشِ عبّاس میلانی، مدیرِ برنامهٔ ایران‌شناسیِ استنفورد، همان‌جا ماند و تدریس و تحقیق و نمایشِ نمایشنامه‌هایش را در سالیانِ بعد پی‌گرفت؛ و نمایش در ایران، سینما در ایران و هنرِ ایرانی در مهاجرت از درس‌هایی است که در این دانشگاه داده است. در این مدّت کوشش‌های دوستداران برای بازگرداندنش به ایران بی‌نتیجه ماند.
سالِ ۱۳۹۱ پژوهشِ مفصّلش دربارهٔ هزارویک شب را پس از چند سال انتظارِ پروانهٔ نشر چاپ کرد. هِزاراَفسان کجاست؟ پیش‌تر در ۱۳۸۴، چندی پس از نمایشِ شب هزارویکُم و اندکی پس از انتشارِ پارهٔ نخستش در همان سالِ ۱۳۸۳ که ریشه‌یابیِ درخت کهن نام داشت، نوشته شده بود و بنا بود به نمایشگاهِ بین‌المللیِ کتابِ تهران در اردیبهشتِ ۱۳۸۵ برسد، ولی انتشارش تا بهارِ ۱۳۹۱ پس‌افتاد.
. . . بیضایی هیچگاه آنقدر که استحقاقش را داشت، مورد حمایت قرار نگرفت.
مارتین اسکورسیزی، ۱۳۹۲ (ترجمه از انگلیسی)
بیضایی از سالِ ۱۳۹۱ نمایش‌هایی در آمریکا اجرا کرد. سایه‌بازیِ جانا و بلادور، که در تیرماهِ ۱۳۹۱ در مرکزِ اجتماعاتِ محلّیِ کابرلی به نمایش درآمد، نخستین از این نمایش‌هاست. زمستانِ این سال شبِ تولّدِ بیضایی با محمّدرضا شجریان دور از ایران سپری شد. پس از نمایشنامه‌خوانیِ آرش در سالِ بعد و گزارش ارداویراف در ۱۳۹۳ نمایشِ بعدیِ بیضایی طرب‌نامه بود که در سالِ ۱۳۹۵ در دو قسمت با فاصلهٔ چند ماه در کالجِ دی انزا بر صحنه رفت.
بیضایی در سالِ ۱۳۹۵ دکتریِ افتخاریِ دانشگاهِ سنت اندروز را به خاطرِ مشغلهٔ تمرینِ نمایشِ طرب‌نامه نپذیرفت؛ ولی سالِ بعد در سنت اندروز حاضر شد و در جشنی پس از نیمروزِ ۱ تیر از مینگیس کمبل افتخاراً دکتریِ عالیِ ادبیات گرفت. پس از مراسم نیز سمپوزیومی چندروزه در بررسیِ آثارش در همین دانشگاه برپا شد.
در زمستانِ ۱۳۹۶ تمرینِ نمایشِ چهارراه سرگرفت؛ که در نوروزِ ۱۳۹۷ در دانشگاهِ استنفورد به نمایش درآمد. در زمستانِ ۱۳۹۷ بیضایی تدارکِ نمایشِ جدیدی از نوشته‌های خود را آغاز کرد: داش آکُل به گُفته‌ی مرجان. ولی این نمایش به اجرا در نوروزِ ۱۳۹۹ نرسید؛ دستِ کم به خاطرِ تعطیلیِ دانشگاهِ استنفورد در دنیاگیریِ کووید ۱۹ در منطقهٔ خلیجِ سان فرانسیسکو.
۲۰ فروردینِ ۱۴۰۳، بیست روزی پس از آن که رئیسِ سازمانِ سینماییِ وزارتِ فرهنگ و ارشادِ اسلامی در شبکهٔ دوی تلویزیونِ جمهوریِ اسلامیِ ایران گفت که می‌خواهد بیضایی را برای فیلم ساختن به ایران فراخواند، عکس و خبری دربارهٔ «بیماری مهلکی» منتشر شد که بیضایی، به گفتهٔ بیش از سه ماه پیش‌ترِ حمید امجد، «پشتِ سر گذاشته». اوایلِ تابستانِ همین سال آکادمیِ علوم و هنرهای سینمایی بیضایی را به عضویتش دعوت کرد. و در پایانِ همین تابستان بود که نیمهٔ نخستِ داش آکُل به گُفته‌ی مرجان به کارگردانیِ بیضایی در برکلی به نمایش درآمد. همین سال به مناسبتِ سالگردِ تولّدِ بیضایی و مرگِ اکبر رادی شب نمایشنامه‌نویس در تهران برگزار شد.
کارنامه

| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| " | بیضائی همه‌فن‌حریف است: نویسندهٔ نمایشنامه و نمایش عروسکی، مقاله‌نویس، نویسندهٔ داستان، کارگردان تئاتر، همچنین منتقد سینمایی بوده و تجربهٔ سینما را در سال ۱۹۵۵ با ساختن فیلمی ۸میلیمتری آغاز کرده است. . . . هر بار و هدف هر چه باشد، این کلّ فرهنگ غنی اوست که به نمایش گذاشته می‌شود. | " |
—رافائل بسان، حدودِ ۱۹۸۰ میلادی (ترجمهٔ احمد میرعلایی و انور میرعلایی): —رافائل بسان، حدودِ ۱۹۸۰ میلادی (ترجمهٔ احمد میرعلایی و انور میرعلایی)
کارهای بیضایی را می‌شود به تفکیکِ شیوه چند دسته کرد. اینجا کارنامهٔ بیضایی به پنج بخشِ فیلم و نمایش و کتاب و سخنرانی و بایگانیِ دست‌نوشته‌ها و یادگارها به اضافهٔ فهرستی از کارهای ناتمامش بخش شده است.
کارنامه > فیلم‌ها

مقالهٔ اصلی: فیلم‌شناسیِ بهرام بیضایی
کارنامه > نمایش‌ها

مقالهٔ اصلی: نمایش‌شناسیِ بهرام بیضایی
کارنامه > نوشته‌ها

مقالهٔ اصلی: کتاب‌شناسیِ بهرام بیضایی
کارنامه > سخنرانی‌ها و گفتارها

مقالهٔ اصلی: فهرستِ سخنرانی‌ها و گفتارهای بهرام بیضایی
کارنامه > پروژه‌های ناتمام

مقالهٔ اصلی: فهرستِ کارهای نافرجامِ بهرام بیضایی
کارنامه > دست‌نوشته‌ها و متعلّقات

بخشِ اصلیِ مجموعهٔ خصوصیِ بیضایی (از دست‌نوشته و فیلم و عکس و کتاب و سند و غیره)، منهای هر چه که طی ده‌ها سال از آن گم و پراکنده یا بخشیده شده، به هیچ کتابخانه یا موزه‌ای سپرده نشده و نزدِ خودش می‌باشد. دست‌نوشته‌هایی نمایشی از دورانِ نوجوانیش، چنان‌که عبدالمجید ارفعی به سالِ ۱۳۹۸ گفته، از همان زمان نزدِ ارفعی بوده است. دست‌نوشتهٔ بعضِ فیلم‌نامه‌ها و نمایشنامه‌هایش نیز، گاه اصل و گاه کُپی، نزدِ بازیگرانی هست؛ از جمله فیلم‌نامهٔ مسافران به خطِّ نویسنده که در مجموعهٔ خصوصیِ حسن پورشیرازی است. دستخطِ سپاسِ بیضایی از حمید امجد و محمّد رضایی راد برای کمک در انتشارِ هِزاراَفسان کجاست؟ و دستخطِ امضا و اهدای کتاب‌هایش به کسانِ گوناگون، از اکبر رادی و منوچهر فرید و شبنم فرشادجو و دیگران، نزدِ ایشان یا بازماندگانشان بوده است. دستخطِ «آن مرد» در پاییزِ ۱۳۹۸ در خانه-موزهٔ بتهوونِ تهران به نمایش گذاشته شد. پیش از آن نیز در پاییزِ ۱۳۸۷ دو دفترچه از دست‌نوشته‌های منتشرنشدهٔ بیضایی از دههٔ ۱۳۳۰ در سالنِ شمارهٔ سهٔ موزهٔ سینمای ایران به نمایش درآمده بود.
منشآتِ اداریِ بیضایی در بایگانی‌های سازمان‌هایی که درش کار می‌کرده، از دانشگاهِ تهران و غیره، بوده است. از بعضی از این نوشته‌ها خبرهایی هست؛ مثلاً تشویق‌نامه و درخواستِ بورسیه‌اش برای بهروز غریب‌پور.
بازیگران و همکارانِ بیضایی

مقالهٔ اصلی: فهرستِ همکارانِ چندبارهٔ بهرام بیضایی
بازیگران و همکارانِ بیضایی > گروهِ لیسار

در جریانِ فیلم‌برداریِ چریکه‌ی تارا در ۱۳۵۷ بیضایی و همکارانش در قلعهٔ لیسار گروهی را بنیان گذاردند که نامش تا دههٔ ۱۳۸۰ بر گروه‌های فیلم‌سازی و نمایشیِ بیضایی ماند: گروهِ لیسار.
سبک و مایگان

مقاله‌های اصلی: تأثّرات و بدایعِ بهرام بیضایی و درون‌مایه‌های آثارِ بهرام بیضایی
سبک و مایگان > در تاریخ‌نگاری و افسانه‌شناسی: قدرت و عَرَض

بهرام بیضایی، در این کار سهم بزرگ و باارزشی دارد . . . جمع‌آوری اطلاعات دقیق در مورد سابقه‌های تاریخی و تحلیل ارزشهای نمایشنامه‌های عامیانه، کاری است که او انجام داده . . . حتی در میان مستشرقین هم کس کاری باین جامعی و درستی انجام نداده . . . کار بیضائی فقط یادکردن از این نمایش‌ها نبوده، بلکه با یک تحلیلی که لازمه‌ی کار تاریخ‌نویسی است، توأم بوده است . . . بیضایی جزو اولین کسانی است که بطور جدی مسایل نمایشنامه‌های عامیانه را شکافت، ریشه‌یابی کرد و شناساند.
پرویز صیّاد، ۱۳۵۲
بیضایی نویسندهٔ مهم‌ترین کتابِ تاریخِ نمایشِ ایرانی است. نمایش در ایران، پیش از کتاب شدن در سالِ ۱۳۴۴، سلسله‌ای از چهارده مقاله بود که به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ در مجلّه موسیقی چاپ شد. این پژوهش را بیضایی پس از آن نوشت که امکان نیافت در دورهٔ لیسانسِ ادبیاتِ فارسیِ دانشگاهِ تهران به نمایش در ایران بپردازد و بیش از یک سال در دانشگاه نماند. پس خود پژوهش‌هایش را پی‌گرفت و مقالات را منتشر کرد و پس کتابش کرد. غیر از نمایش در ایران، نمایش در ژاپن (۱۳۴۳) و نمایش در چین (۱۳۴۹) را نیز نوشت، و نیز جزوه‌ای در نمایشِ هندی و مقالاتِ فراوان و سرانجام ریشه‌یابیِ درخت کهن (۱۳۸۳) و هِزاراَفسان کجاست؟ (۱۳۹۱). ولی برجسته‌ترین کارِ تاریخ‌نویسیِ او نمایش در ایران بوده است. در این کتاب بیضایی نمایش‌های کهن ایرانی را طبقه‌بندی کرده و از کهن‌ترین روزگاران تا حوالیِ جنبشِ مشروطه‌خواهی به اجمال برمی‌رسد. بیضایی قدرت را از سیرِ دگرگونیِ نمایشِ ایرانی منفک نمی‌کند. پس از نمایش در ایران کتاب‌های فراوانی در تاریخِ نمایشِ نو و کهنِ ایرانی نوشته شد که اغلب از این کتاب ملهم شده بود.
پژوهشِ چشمگیرِ دیگرِ بیضایی به صورتِ کتاب‌های ریشه‌یابیِ درخت کهن (۱۳۸۳) و هِزاراَفسان کجاست؟ (۱۳۹۱) منتشر شد. اینجا بیضایی به تبارِ داستانِ اژدهاکُشی در فرهنگِ هندوایرانی پرداخت.
سبک و مایگان > در نمایش: بازاَندیشیِ گذشته

مقالهٔ اصلی: تأثرات و بدایع بهرام بیضایی § در نمایش
بگذار در مقام یک شاهد عادل مرجع ملّی دستی به فتوا بلند کنم چنین؛ قسم به نام او (که تویی)، و نامت حجّت است بر تآتر ایران، و تویی در آستانهٔ این سالگرد خجسته، قلمدار صحنه‌های ما که از برجستگان درام جهان کسری نداری و چیزی هم سری.
اکبر رادی، ۱۳۸۶
«فلسفی و اجتماعی» اوصافِ مضامینِ نمایشنامه‌های بیضایی از نظرِ نویسندگانِ فرهنگ ادبیّات فارسی بوده است. وی از معدود هنرمندان ایرانی است که هم در صحنهٔ نمایش کارنامه‌ای درخشان دارد و هم در سینما. در عین حال به پژوهش در نمایش هم علاقه داشته و در سال‌های دههٔ ۱۳۴۰ کتاب‌هایی دربارهٔ نمایش در چین و ژاپن و ایران منتشر کرده که منبعِ درسیِ دانشجویانِ نمایش به‌شمار می‌رود. علی‌اصغر گرمسیری از تحقیقاتِ بیضایی در تئاترِ معاصر هم خبر داده است.
بیضایی در نمایش از صحنه‌پردازی به نفعِ بازی کاست، به‌طوری‌که در بهترین کارهایش صحنه خالی است با سکّویی گِرد و بس. این عنصر را از نقّالی و تعزیه وام گرفت، که در برخی کارهای غربی هم رایج می‌شد. این بازاَندیشیِ صوری تا بازاَندیشیِ مفهومی تاریخ نیز گسترش یافت و نمایش‌های تاریخیِ بیضایی با زمانه‌ستیزی و بیزاری از گذشته دست به بازسازی بخش‌های محذوفِ تاریخ زد.
در سال‌هایی که بیضایی از صحنه به دور ماند و امکانِ فیلم‌سازی نداشت، به نوشتن نمایشنامه و فیلم‌نامه و پژوهش مشغول بود که برخی به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان منتشر شده‌اند. بعضِ نمایشنامه‌های مهمّش عبارتند از مرگ یزدگرد، فتحنامه‌ی کلات و سهراب‌کُشی. نوشته‌های وی از جهتِ زبان مورد توجه است، مثلاً در برخوانی آرش هیچ واژهٔ عربی به کار نبرده است.
اجراهای صحنه‌ای او اغلب از نمایش‌های پربیننده بوده.
سبک و مایگان > در سینما: میزانسن و تدوین

مقالهٔ اصلی: تأثرات و بدایع بهرام بیضایی § در فیلم‌سازی
او استاد است . . .
امیر نادری، ۱۳۶۴
او استاد بزرگی است.
سهراب شهید ثالث، ۲۶ دیِ ۱۳۷۶
بیضایی اغلب برای ساختنِ فیلم‌هایش با مشکلاتِ فراوان، اغلب مربوط به نوعی از سانسور، روبه‌رو بوده است. او جز کارگردانی، تدوین، ساختِ عنوان‌بندی و تهیه‌کنندگی را نیز در سینما آزموده است.
در ابتدای دههٔ ۱۳۵۰ بود که بیضایی به سینما روی آورد و محمود دولت‌آبادی در این باره گفته است: «بیضایی زمانیکه دیگر نتوانست تئاتر روی صحنه ببرد، سراغ سینما رفت.» در این دهه بیضایی، پس از ساخت دو فیلم کوتاه، فیلم رگبار را جلوی دوربین برد که با قیصرِ مسعود کیمیایی و گاوِ داریوش مهرجویی در زمرهٔ آثار سینمای موجِ نو ایران قرار گرفتند.
بیضایی همچنین پیشرو نگاهِ نوینی به زن از جمله در سینما شناخته شده و نگرش او به زن در سینما موضوعِ پژوهش‌هایی بوده است. از نخستین کتاب‌ها در این باره سیمای زن در آثار بهرام بیضایی کارِ شهلا لاهیجی بوده است. با این همه، بوده‌اند کسانی هم که این مطلب را قبول نداشته‌اند؛ مانندِ شیرین بزرگمهر.
عقیده

مقاله‌های اصلی: نگرشِ مذهبیِ بهرام بیضایی و نگرشِ سیاسیِ بهرام بیضایی
بهرام بیضایی بهائی‌زاده‌ای است که به این مذهب نگرویده است.
یادمان‌ها و شمایلِ فرهنگی

در مروری بر کارنامه‌ی بلند و . . . پُرحاصل بهرام بیضایی در قالب‌های چندگانه . . . نام آن کتاب را یکی از عبارت‌های مناسب برای توصیف شمایل فرهنگی او و به نوعی معرف دستاوردهای فکری و عملی‌اش می‌یابم: «نمایشنامه‌نویس به منزله‌ی اندیشمند» . . .
حمید امجد، ۱۴۰۱
همچنین ببینید: فهرستِ آثار دربارهٔ بهرام بیضایی
«بهرام بیضایی همیشه شمایل فرهیختگی و دانایی بوده است.» برخی آثار نمایشی و تجسّمی بیضایی را به صورت‌های گوناگون بازنموده‌اند. تا سالِ ۱۴۰۲، جز در شابلونِ چهرهٔ هنرمندانِ نمایش در ایستگاهِ متروی تئاترِ شهرِ تهران، شمایلِ چشمگیری از بیضایی در معابرِ عمومی نبوده است. مرتضی فرشباف نیز در دههٔ ۱۳۹۰ فیلمی تاریخی به نامِ سهراب شهید ثالث در دستِ ساخت داشته که یکی از نقش‌هایش شخصیتِ جوانیِ بیضایی بوده است. ولی نخستین شمایلِ چشمگیرِ بیضایی در سریالِ تاسیان (۱۴۰۳) به تصویر کشیده شد: در حالِ سخنرانیِ «در موقعیت تئاتر و سینما».
در بعضی از آثارِ خودِ بیضایی نیز به خودش اشاره شده است، مثلاً در نمایشنامهٔ مجلس شبیه؛ در ذکر مصایب استاد نوید ماکان و همسرش مهندس رُخشید فرزین.
جشنوارهٔ تئاترِ تجربه نیز جایزهٔ پژوهشیِ خود را به نامِ بیضایی نامیده است.
میراث

مقالهٔ اصلی: تأثیرات و مآثرِ بهرام بیضایی
همچنین ببینید: تاریخچهٔ پذیرهٔ آثارِ بهرام بیضایی