stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
آشپزی آسیای میانه
پس زمینه

مردم کوچ نشین استپ اوراسیا رژیم غذایی ساده ای داشتند که عمدتاً بر اساس محصولات لبنی و تا حدی شکار و غذاهای گیاهی بود. کاوش‌های تمدن آمودریا در صحرای قره‌قوم ترکمنستان نشان می‌دهد که این مکان بین سال‌های ۲۴۰۰ تا ۱۳۰۰ قبل از میلاد اشغال شده است. شواهد باستان‌شناسی گیاه‌شناسی نشان داده است که انتشار محصولات در سراسر دره‌های کوهستانی و شهرهای واحه‌ای آسیای میانه در اوایل هزاره سوم قبل از میلاد ادامه داشت. اولین شواهد از غلات اهلی شده که توسط دامداران عشایری (۲۸۰۰ تا ۲۳۰۰ قبل از میلاد) به ارمغان می‌آید، در سایت‌های تاسباس و بگش در استپ کوهستانی قزاقستان یافت شده است. گندم تریتیکوم تورگیدوم و ارزن معمولی که در کمپینگ‌های کوهستانی اوراسیا مرکزی یافت شده‌اند نشان‌دهنده اولین انتقال شناخته‌شده این دانه‌های اهلی از چین و منطقه جنوب رودخانه به اوراسیا مرکزی است.
تکنیک‌های آشپزی آسیای مرکزی تحت تأثیر کمبود آب بود. درختان صنوبر، تاغ و سرگین حیوانات منابع اولیه سوخت مورد استفاده در تنور بودند که برای به حداکثر رساندن گرمای حاصل از عرضه محدود سوخت، جایی که نان تخت، سامسا و گوشت پخته می‌شد، طراحی شدند. سوپ، خورش و پیراشکی بخارپز در دیگ‌های تکی پخته می‌شد.
غذاهای ایرانی در عصر طلایی ایران با موادی از چین و مدیترانه بسیار متفاوت بود. نفوذ آشپزی ترکی در کوفته‌های منتو، فرنی گندم به نام سمنو و انواع لبنیات دیده می‌شد. محمود کاشغری، پخت در ظروف سفالی و کباب کردن را توصیف می‌کند. حتی پس از برهم خوردن فتوحات مغول در قرن سیزدهم، سنت‌های آشپزی ایرانی و ترکی در غذاهای کاخ عثمانی ادامه یافت و تا قرن بیستم باقی ماند.
امپراتوری تیمور آخرین امپراتوری مهم آسیای میانه در قرن چهاردهم در نظر گرفته می‌شود که سرزمین‌های بغداد امروزی، رود ولگا و دهلی را پوشش می‌دهد. امپراتوری گورکانی که توسط بابر، یکی از نوادگان تیمور تأسیس شد، به دلیل دستاوردهای فرهنگی مورد توجه قرار گرفت، چرا که غذاهای پیچیده‌ای که عناصر هندی و ایرانی را در یک سبک منحصر به فرد ترکیب می‌کرد. از ادویه‌های معطر مانند جوز هندی و دارچین برای طعم دادن به غذاها استفاده می‌شد که با سس‌های غلیظ تهیه شده از ماست و آجیل خرد شده سرو می‌شد. پلوها متفاوت بود. دسرها با گلاب مزه دار می‌شدند. غذاهای مدرن هندی به شدت تحت تأثیر غذاهای مغول قرار گرفت، از جمله گوشت تنوری کبابی و سس ماست.
خصوصیات

فرهنگ‌های آشپزی آسیای میانه را می‌توان به شرح زیر تقسیم کرد:
عشایری یا شهری
ارتفاعات یا دشت
مغول، ترک یا ایرانی
رژیم غذایی عشایری مبتنی بر گوشت و محصولات لبنی در ترکمنستان، قزاقستان و قرقیزستان یافت می‌شود. در حالی که گوشت بره و گاو، نان، پای پخته و رشته فرنگی خانگی در سرتاسر منطقه رایج است، بش برمک (غذای بره ای که با دست خورده می‌شود) و گوشت اسب فقط در برخی مناطق، عمدتاً قزاقستان و قرقیزستان، یافت می‌شود.
غذاهای معمولی مردم ترک - ازبک‌ها و اویغورها - پلو، کباب، خورش، رشته فرنگی، نان تخت و شیرینی‌های خوش طعم است. تأثیر فرهنگی ایرانیان در آشپزی تاجیکی و جنوب ازبکستان دیده می‌شود و به شمال پاکستان و هند می‌رسد، جایی که برنج و سبزیجات خورش‌شده با ادویه‌ای دقیق‌تر است.
چای محبوب‌ترین نوشیدنی است. چای سبز با خامه بیشتر در آشپزی قرقیزی رایج است، در حالی که چای سیاه در قزاقستان و ازبکستان رایج تر است. چایخانا یک چای‌خانه آسیای میانه است که مردم در آن جمع می‌شوند تا با همراه با خوردن چای با هم معاشرت کنند. غذاهای سنتی مانند شورپو (سوپ)، شیشلیک (گوشت کبابی)، مستوبا، مانتی، پلو و سامسا سرو می‌شود.
کومیس نوشیدنی سنتی مردم ترک آسیای میانه است. این یک محصول لبنی تخمیر شده است که به‌طور سنتی از شیر مادیان یا شیر الاغ تهیه می‌شود.
غذاهای کره ای نیز از طریق آشپزی کوریو-سرم بر غذاهای آسیای مرکزی تأثیر گذاشته است. کوریو-سرم، قومیت کره ای اتحاد جماهیر شوروی سابق، غذاهایی مانند مورکوچا را معرفی کرده‌اند که به‌طور قابل توجهی در سراسر اتحاد جماهیر شوروی سابق محبوب شده است.
غذاها > دسر

حلوا از دانه‌های کنجد با آرد، شکر، شیر و مغزها درست می‌شود. کمپوت میوه با آجیل یک دسر معمولی است. صدها گونه خربزه به صورت محلی در آسیای میانه رشد می‌کنند و آلو، سیب، زردآلو، گلابی، توت و گیلاس به صورت محلی در دسترس هستند. علاوه بر این انار، انجیر، هلو و خرمالو وارد می‌شود.
نسخه محلی باقلوا را پاکلامه می‌نامند. برای جشن‌های عید، گلوله‌های خمیر سرخ‌شده آغشته به شربت عسل به نام «چاک چاک» همراه با مارپیچ‌های خمیری که با پودر قند به نام «اوراما» نامیده می‌شود، به صورت تپه‌ایی روی هم می‌ریزند. بورتسوگ قرقیزستانی یک غذای خمیر سرخ شده مشابه است که در ترکمنستان بوغورساک و در قزاقستان باورساق نامیده می‌شود.
غذاها > میوه‌ها

خربزه‌سانان منطقه شهرت دارند و گیلاس، سیب، آلو، هلو و انجیر نیز به صورت محلی کشت می‌شود. میوه به عنوان میان‌وعده، تازه یا خشک، در تمام ساعات روز مصرف می‌شود.
غذاها > غلات

محصولات غلات اصلی آسیای میانه ارزن، برنج، گندم و جو است. از برنج و گندم برای تهیه غذاهای اصلی نان تخت و نودل استفاده می‌شود. از آرد گندم برای تهیه نان‌های سنتی به نام تندیر نان، دامپلینگ به نام مانتی، کوفته‌های کوچکتر به نام چوچوارا و شیرینی‌های شکم پر به نام سامسا استفاده می‌شود.
پلو نمادین‌ترین غذای آسیای میانه است که آشپزی ازبکی انواع مختلفی را ارائه می‌دهد و اغلب با حبوبات برای پروتئین افزوده مخلوط می‌شوند.
غذاها > سبزیجات

رایج‌ترین سبزیجات شلغم، گوجه فرنگی، تربچه، پیاز، نخود فرنگی، فلفل قرمز و خیار هستند. ترپ نام محلی ترب سبز بزرگی است که معمولاً به صورت تازه در سالاد مصرف می‌شود. هویج زرد در واقع نوعی از شقاقل است که در غذاهای پلو استفاده می‌شود. کدو حلوایی یک ماده رایج برای خورش‌ها، سوپ‌ها، کوفته‌ها و سامسا است.
سوپ منتو ازبکی
نان سمرقندی ازبکی پخته شده در تنور
لغمان، یک غذای نودل اویغوری که در سراسر آسیای میانه پرطرفدار است
پادشاه مونمو

| 0 | 1 |
| --- | --- |
پادشاه مونمو: پادشاه مونمو
هانگول: 문무왕
هانجا: 文武王
لاتین‌نویسی اصلاح‌شده: Munmu Wang
مک‌کیون–ریشاور: Munmu Wang
نام تولد: نام تولد
هانگول: 김법민
هانجا: 金法敏
لاتین‌نویسی اصلاح‌شده: Kim Beopmin
مک‌کیون–ریشاور: Kim Pŏmmin
پادشاه مونمو (۶۶۱ میلادی تا ۶۸۱ میلادی) (هانگول: 문무왕) (هانجا: 文武王) با نام تولد کیم بوپمین سی‌امین فرمانروای امپراتوری شیلا و اولین فرمانروای شیلای متحد یکی از سه امپراتوری کره بعد از وحدت و یکپارچگی و پسر بیست و نهمین پادشاه شیلا، پادشاه موییل بود. معمولاً او را اولین فرمانروای دوره متحد شیلا می‌دانند. مونمو پسر پادشاه موییل از مونمیونگ خواهر کوچکتر کیم یوشین بود. در زمان سلطنت پدرش، او منصب پاجینچان را که ظاهراً مسئول امور دریایی بود، بر عهده داشت و نقش اساسی در توسعه روابط دیپلماتیک کشور با تانگ چین داشت. او با نام شاهزاده بیوپمین (هانگول: 법민 هانجا: 法敏) به دنیا آمد و زمانی که به عنوان جانشین پدرش به سلطنت رسید، نام مونمو را به خود گرفت و پس از مرگش، به لقب «شاه اژدها» شهرت یافت.
خانواده

پدر : شاه مویول
مادر: ملکه مونمیونگ (هانگول: 문명왕후، هانجا: 文明王后) از قبیله قبیله گیم‌هائه کیم.
همسر: ملکه جائویی، از قبیله کیم (자의왕후 김씨; d.681)
پسر: شاهزاده سامیونگ (?-۶۶۵)
پسر: شاهزاده جونگ میونگ – سی و یکمین پادشاه شیلا که با نام پادشاه سینمون بر تخت نشست.
اتحاد سه پادشاهی

پادشاه مونمو در بحبوحه درگیری طولانی علیه باکجه و گوگوریو، اندکی پس از شکست ژنرال گیبک و باکجه در سابی توسط ژنرال کیم یوشین در سال ۶۶۰، تاج و تخت را به دست گرفت. در این مبارزات، سیلا به شدت توسط تانگ حمایت می‌شد.
سال‌های اول سلطنت او به دنبال تلاشی نافرجام در سال ۶۶۱ برای شکست گوگوریو سپری شد. سرانجام در سال ۶۶۷ دستور حمله دیگری را صادر کرد که منجر به شکست گوگوریو در سال ۶۶۸ شد. پس از از بین رفتن مقاومت‌های کوچک، مونمو اولین حاکمی بود که شبه جزیره کره را کاملاً متحد کرد.
اتحاد سه پادشاهی > جنگ با امپراتوری تانگ

مقالهٔ اصلی: جنگ شیلا–تانگ
پادشاه مونمو سپس با چالش رهایی کشورش از سلطه تانگ روبرو شد. پس از سقوط گوگوریو، تانگ حفاظت عمومی را برای آرام کردن شرق ایجاد کرد و تلاش کرد کل شبه جزیره کره، از جمله شیلا را تحت حاکمیت خود قرار دهد. برای جلوگیری از این امر، مونمو با رهبران مقاومت گوگوریو مانند جئوم موجام و آنسونگ ائتلاف کرد و به نیروهای تانگ که سرزمین‌های سابق باکجه را اشغال کرده بودند، حمله کرد. این مبارزه تا اوایل دهه ۶۷۰ ادامه یافت.
در سال ۶۷۴، تانگ و متحد سابقش، شیلا، در نبرد دائمی بودند، زیرا پادشاه مونمو بخش زیادی از قلمرو سابق بکجه و گوگوریو را از تانگ تسخیر کرده بود و مقاومت علیه آنها را تقویت کرده بود. امپراتور گائوزونگ با عصبانیت خودسرانه برادر پادشاه مونمو، کیم این مون را پادشاه اعلام کرد. با این حال، پادشاه مونمو رسماً عذرخواهی کرد و ادای احترام کرد، و امپراتور گائوزونگ دستور عقب‌نشینی داد و کیم این مون را فراخواند.
در سال ۶۷۵، لی جینکسینگ (Hanja :李謹行) به همراه نیروهای موهه که تسلیم تانگ شدند به قلمرو شیلا رسید. با این حال، نیروهای تانگ توسط ارتش شیلا در قلعه ماسئو شکست خوردند (منابع تانگ ادعا می‌کنند که نیروهای تانگ در این نبرد و سایر نبردها در شیلا پیروز شدند).
امپراتور گائوزونگ دستور خروج کامل نیروهای تانگ از شبه جزیره کره را صادر کرد و محافظ کل را به آرام کردن شرق به لیادونگ منتقل کرد و به شیلا اجازه داد تا در نهایت تانگ را از شبه جزیره کره بیرون کند و بخش‌هایی از شبه جزیره را در جنوب رودخانه ته‌دونگ متحد کند. این پیروزی و حفظ استقلال شیلا، عموماً به عنوان یک نقطه عطف مهم در تاریخ کره در نظر گرفته می‌شود.
پس از جنگ‌های اتحاد

مونمو به مدت بیست سال بر شیلای متحد حکومت کرد تا اینکه در سال ۶۸۱ بیمار شد. او در بستر مرگ وصیت نامه خود را به پسرش شاهزاده سینمون داد. قبل از مرگ او گفت: «یک کشور نباید هیچ وقت بدون پادشاه باشد. اجازه دهید شاهزاده تاج من را قبل از اینکه تابوت من به‌دست‌آورد. بقایای من را بسوزانید و خاکستر را در دریای که نهنگ‌ها زندگی می‌کنند پراکنده کنید. من تبدیل به یک اژدها برای خنثی کردن تهاجم‌های خارجی خواهم شد.» پادشاه سین‌مون همان‌طور که پدرش درخواست کرد، انجام داد و خاکستر خود را بر فراز دوانگام (صخره پادشاه بزرگ)، یک جزیره صخره ای کوچک در صد متری یا بیشتر از ساحل کره پخش کرد. علاوه بر این، شاه سین‌مون معبد گومون (معبد نعمت قدردانی) را ساخت و آن را به پدرش تقدیم کرد، او یک آبراه برای کشتی ساخت و به دریا و خشکی رفت و آمد کرد و یک غرفه به نام ایگون ساخت که مشرف به دریا بود. جزیره ای تا پادشاهان آینده بتوانند به پادشاه مونمو ادای احترام کنند.
پادشاه مونمو و ژنرال کیم یو سین در خواب به پادشاه سینمون ظاهر شدند و به او گفتند: دمیدن در فلوت بامبو آسمان و زمین را آرام می‌کند. پادشاه سینمون از خواب بیدار شد، به دریا رفت و فلوت بامبو به نام Manpa-sikjeok (萬波息笛، 만파식적) را دریافت کرد. گفته می‌شد که دمیدن این فلوت بامبو روح پادشاه مونمو و ژنرال کیم یو شین را فرا می‌خواند و نیروهای دشمن را عقب می‌راند، بیماری‌ها را درمان می‌کرد، باران را در زمان خشکسالی می‌آورد و باران در سیل را متوقف می‌کرد.
فیکارا

مکان
| فیکارا | فیکارا |
| --- | --- |
کومونه: کومونه
فیکارا: فیکارا
ناحیه: سیسیل
استان / شهرستان: استان مسینا (ME)
دهستان: Matini, Crocevia, Sauro, Rinella
حکومت: حکومت
 • شهردار: Basilio Ridolfo
مساحت: مساحت
 • کل: ۱۸٫۶ کیلومتر مربع (۷٫۲ مایل مربع)
ارتفاع: ۴۵۰ متر (۱۴۸۰ فوت)
جمعیت (Dec. 2004): جمعیت (Dec. 2004)
 • کل: ۱٬۷۴۹
 • تراکم: ۹۴/کیلومتر مربع (۲۴۰/مایل مربع)
اهلیت‌نام: Ficarresi
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (زمان)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (ساعت تابستانه)
کد پستی: 98062
پیش‌شماره تلفن: 0941
قدیس پشتیبان: Madonna SS. Annunziata
روز قدیس: March 25 and August 5
وبگاه: وبگاه رسمی
فیکارا (به ایتالیایی: Ficarra) یک کومونه در ایتالیا است که در استان مسینا واقع شده‌است.
خصوصیات

فیکارا ۱۸٫۶ کیلومترمربع مساحت و ۱٬۷۴۹ نفر جمعیت دارد و ۴۵۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
خواهرخوانده

شهر وجوانو خواهرخواندهٔ فیکارا هست.
لاله واژگون

| لاله واژگون | لاله واژگون |
| --- | --- |
لاله واژگون: لاله واژگون
رده‌بندی علمی: رده‌بندی علمی
فرمانرو:: گیاهان
(طبقه‌بندی‌نشده):: گیاهان گلدار
(طبقه‌بندی‌نشده):: تک‌لپه‌ای‌ها
راسته:: سوسن‌سانان
تیره:: سوسنیان
زیرخانواده:: سوسن‌واران
تبار:: سوسن‌تبارها
سرده:: لاله واژگون لینه
گونه نماد: گونه نماد
لاله واژگون کله‌ماری : لاله واژگون کله‌ماری 
گونه‌ها: گونه‌ها
 در حدود ۱۴۱ گونه شناسایی شده‌است.:  در حدود ۱۴۱ گونه شناسایی شده‌است.
غنچهٔ لاله واژگون اشک مریم
لالهٔ واژگون (نام علمی: Fritillaria) نام یک سرده از راستهٔ سوسن‌سانان است. لاله‌های واژگون از گیاهان علفی پیازدار و پایا از خانوادهٔ سوسنیان هستند. تاکنون ۱۳۰ تا ۱۴۰ گونه از این گیاهان شناسایی شده که در هشت زیرسرده، طبقه‌بندی شده‌اند.
این گیاهان، بومی مناطق معتدل در مناطق وسیعی از نیم‌کره شمالی از دریای مدیترانه و شمال آفریقا تا سراسر اوراسیا و بخش‌هایی از آمریکای شمالی هستند. گونه نماد این سردهٔ گیاهی، لاله واژگون کله‌ماری است. لاله‌های واژگون، به‌عنوان گیاهانی زینتی در باغبانی و صنعت گل و همچنین در طب سنتی چین دارای اهمیت اقتصادی هستند. این موضوع باعث تهدید نسل لاله‌های واژگون در برخی مناطق شده‌ است.
ویژگی‌ها

پیاز لاله‌های واژگون به‌صورت یک غدهٔ متورم، گوشت‌دار بوده و دارای مقدار زیادی نشاسته و چندین عامل دارویی است و اگر تازه باشد، سمی بوده و قابل خوردن نیست، ولی در چین سمیت آن را گرفته و در آشپزی از آن استفاده می‌کنند.
در ایران

۱۴ یا ۱۵ گونه لالهٔ واژگون، در ایران شناسایی شده‌است که زیستگاه آن‌ها عموماً غرب ایران و کوه‌های زاگرس است. در برخی نقاط ایران، این گیاه را اشک مریم یا لالهٔ اشک می‌خوانند. وجه تسمیه چنین نامی به داستان‌های اسطوره‌ای بازمی‌گردد. این که این لاله، شاهد مرگ سیاوش بوده و از غصه این اتفاق سربه زیر شده و اشک می‌ریزد. اشک‌های لالهٔ واژگون در حقیقت شیرهٔ بی‌رنگی هستند که در درون لاله قرار دارند و گاهی به سمت پائین سرازیر می‌شوند. گونهٔ زرد کم‌رنگ متمایل به لیمویی این گل‌ها موسوم به لاله زاگرسی بین ۵۰ تا ۸۰ سانتی‌متر ارتفاع دارد. گونه‌های لاله واژگون ایرانی، لاله واژگون کردی، لاله واژگون ترکی و لاله واژگون اشک مریم، در ایران می‌روید.
در ایران > دشت‌های لاله واژگون در ایران

دشت لاله‌های واژگون کوهرنگ در استان چهارمحال و بختیاری
دشت مورپیسه کاکان استان  کهگیلویه و بویراحمد
دشت لاله‌های واژگون گلستان‌کوه حومه شهرستان خوانسار
دشت لاله‌های واژگون افوس در شهرستان بوئین و میاندشت
دشت لاله‌های واژگون مشکان واقع در شهرستان نی‌ریز
دشت لاله‌های واژگون الیگودرز در استان لرستان
دشت لاله‌های واژگون خمین در استان مرکزی
دشت لاله‌های واژگون دره‌بید در شهرستان فریدن
دشت لاله‌های واژگون سپیدان در استان فارس
دشت لاله‌های واژگون فریدون‌شهر در استان اصفهان
دشت لاله‌های واژگون گرمه در استان خراسان شمالی
از مناطق دیگر در ایران علی‌الخصوص ملایر، اقلید، استان کرمانشاه و ارتفاعات کبیرکوه در استان ایلام است که لاله‌های زیادی دارد. گونه گیاهی لاله واژگون در ایران به علت چیدن پیاز آن و فروش به عنوان گل زینتی در خطر انقراض است.
در ایران > در اسطوره‌های ایرانی

لالهٔ واژگون یا لالهٔ نگونسار، هم در نقش سرستون‌های ساسانی‌ها و هم در موزهٔ طاق‌بستان در کنار نقش پادشاه ساسانی دیده می‌شود. در متون ادبی ایرانی گفته شده که این گل در آن زمان که گلوی سیاوش با تیغ تیز گرسیوز آشنا شد، شاهد ماجرا بود. از پس آن اندوه، گل‌گونه رخ، سر به زیر افکند تا آرام آرام اشک بریزد بر بی‌گناهی سیاوش.[نیازمند منبع]
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چو سرو سیاوش نگون‌سار دید |  | سراپردهٔ دشت خون‌سار دید |
| بیفکند سر را ز انده نگون |  | بشد زان سپس لالهٔ واژگون |
گونه‌ها

زنگوله بدبو Fritillaria agrestis
زنگوله زرد Fritillaria pudica
زنگوله مونتانا Fritillaria montana
لاله واژگون آنهوئینسیس Fritillaria anhuiensis
لاله واژگون اسکارلت Fritillaria recurva
لاله واژگون اشک مریم Fritillaria imperialis
لاله واژگون اوجاینسیس Fritillaria ojaiensis
لاله واژگون ایرانی Fritillaria persica
لاله واژگون ایستوود Fritillaria eastwoodiae
لاله واژگون برنجی Fritillaria camschatcensis
لاله واژگون پردی Fritillaria purdyi
لاله واژگون پیرنه Fritillaria pyrenaica
لاله واژگون ترکی Fritillaria michailovskyi
لاله واژگون تیزگلبرگ Fritillaria acmopetala
لاله واژگون جنتر Fritillaria gentneri
لاله واژگون حنائی Fritillaria reuteri
لاله واژگون خال‌خالی Fritillaria atropurpurea
لاله واژگون خاورمیانه Fritillaria uva-vulpis
لاله واژگون خشتی Fritillaria pluriflora
لاله واژگون خشتی راه‌راه Fritillaria striata
لاله واژگون خوشبو Fritillaria liliacea
لاله واژگون دیویدسون Fritillaria pinetorum
لاله واژگون روسی Fritillaria maximowiczii
لاله واژگون ریگ‌شیب Fritillaria falcata
لاله واژگون سن‌بنیتو Fritillaria viridea
لاله واژگون سیرهوزا Fritillaria roylei
لاله واژگون سیسکیو Fritillaria glauca
لاله واژگون شرقی Fritillaria orientalis
لاله واژگون شکلاتی Fritillaria affinis
لاله واژگون قرقیزی Fritillaria pallidiflora
لاله واژگون قفقازی Fritillaria grandiflora
لاله واژگون قوزی Fritillaria gibbosa
لاله واژگون قهوه‌ای Fritillaria micrantha
لاله واژگون کاکائویی Fritillaria biflora
لاله واژگون کرن Fritillaria brandegeei
لاله واژگون کله‌ماری Fritillaria meleagris
لاله واژگون ورتیسیلاتا Fritillaria verticillata
لاله واژگون یوژونجنسیس Fritillaria yuzhongensis
لاله واژگون یونانی Fritillaria graeca
نگارخانه

لاله واژگون زرد، کردستان، ایران
لاله واژگون زرد، کردستان ایران
لاله واژگون در کردستان ایران
لاله‌های واژگون، افوس، شهرستان بوئین میاندشت استان اصفهان
لالهٔ واژگون در دشت لاله‌های واژگون کوهرنگ
لالهٔ واژگون از گونه لاله گرگانی در شهر لیوواردن هلند
لالهٔ واژگون در کتاب گیاهان بریتانیا، نوشتهٔ جان ادواردز، ۱۷۶۹.
لاله واژگون کله‌ماری گونه‌ای که در اروپا می‌روید.
لاله‌های واژگون در کوه دنا
لاله واژگون در کوه دنا
نقشه توزیع ده گونه لاله واژگون در اروپا، غرب آسیا و آسیای مرکزی
لاله واژگون اطراف ملایر
گونهٔ کمیاب و  زرد زنگ لاله واژگون واقع در منطقه کاکان
لاله واژگون اشک مریم در کوه دنا، ایران
ایران قاجاری

این مقاله دربارهٔ دولت حاکم بر ایران است. برای دودمان حاکم بر آن، دودمان قاجار را ببینید.
«دولت علیه ایران» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای روزنامه‌ای با همین عنوان، روزنامه دولت علیه ایران را ببینید.
ایران قاجاری یا شاهنشاهی قاجار با نام رسمی دولت عِلیّهٔ ایران، یک دولت ایرانی بود که میان سال‌های ۱۱۷۵ تا ۱۳۰۴ خورشیدی به‌دست دودمان قاجار اداره می‌شد. ایران در این دوره با نام ممالک محروسه ایران نیز شناخته می‌شد. ایران قاجاری توسط آقامحمدخان قاجار بنیان گذاشته شد و در زمان مظفرالدین‌شاه و پس از جنبش مشروطه، نوع حکومت ایران تبدیل به پادشاهی مشروطه گردید. آخرین شاه این دولت نیز احمدشاه بود که در سال ۱۳۰۴ و با تصویب مجلس شورای ملی، از پادشاهی برکنار و سرانجام در این تاریخ، انحلال سلسله قاجار اعلام شد.
قاجارها دودمانی ترک‌تبار از ایل قاجار بودند که طوایف قزلباش را شکل می‌دادند و در به پادشاهی رساندن شاه اسماعیل یکم در سال ۱۵۰۱ میلادی اثرگذار بودند. با سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲ میلادی، نقش قاجارها در مناسبات سیاسی ایران افزایش پیدا کرد و محمدحسن‌خان قاجار در آشوب‌های پس از قتل نادرشاه بر بخش‌های بزرگی از کشور چیره گشت اما در نهایت توسط کریم‌خان زند سرکوب شد. پس از محمدحسن‌خان قاجار، فرزندش آقامحمدخان در سال ۱۷۹۴ میلادی کنترل کامل ایران را به دست گرفت، دولت زندی را سرنگون و بخش‌های وسیعی از قفقاز را مجدداً تابع ایران کرد. آقامحمدخان در سال ۱۷۹۶ میلادی، شهر مشهد را به آسانی تصرف کرد و به دودمان افشاری نیز، که در این شهر حاکم بود، پایان داد. آقا محمدخان قاجار پس از این رویدادها و نیز پیروزی در نبرد کرتسانیسی با گرجی‌ها، رسماً به‌عنوان شاه ایران تاج‌گذاری کرد.
قفقاز و هرات به ترتیب در جنگ با روسیه در زمان فتحعلی‌شاه و جنگ با بریتانیا در زمان محمدشاه و ناصرالدین‌شاه از دست رفتند. با این حال، موفق شدند با ایجاد توازن میان قدرت‌های اروپایی ایران را — برخلاف عثمانی — واحد نگه دارند ولی کشور از نظر مالی به اروپایی‌ها بدهکار شد. آشنایی با تمدن غرب و معاهده‌های مهم، موجب آغاز جنبش لیبرالی در سال ۱۹۰۶ در عهد مظفرالدین‌شاه شد که به انقلاب مشروطه و تشکیل مجلس شورای ملی منجر گردید. محمدعلی‌شاه شاه بعدی، با آن مخالفت کرد و مجلس را به توپ بست. با آغاز جنگ جهانی یکم، عثمانی، روسیه و بریتانیا اراضی کشور بی‌طرف ایران را اشغال کردند که حاصلش هرج و مرج و قحطی بود. نهایتاً رضاخان پهلوی کشور را آرام و مجلس قاجاریه را عزل کرد.
تلاش برای پادشاهی

پس از شورش افغان‌ها و فروپاشی حکومت صفویه، شاه تهماسب دوم — پادشاه آواره صفوی — پس از مدتی به مازندران گریخت و فتحعلی‌خان قاجار خدمت وی را پذیرفت. فتحعلی خان قاجار سردار سپاه تهماسب دوم شد و در حقیقت تهماسب بازیچه‌ای در دست فتحعلی خان بود. اما با پیوستن نادر به سپاه تهماسب، فتحعلی خان مقام پیشینش را از دست داد و در مشهد به تحریک نادر کشته شد.
پس از فتحعلی خان، پسر دوازده ساله‌اش محمدحسن‌خان قاجار جای او را گرفت؛ ولی نادر شاه افشار در زمان حکومتش برای جلوگیری از به قدرت رسیدن محمدحسن خان که در هنگام قتل پدر ۱۲ سال بیش نداشت یوخاری‌باشها که ساکنان بالادست رود گرگان بودند را به حکمرانی منصوب کرد تا بدین ترتیب با ایجاد شکاف و چندگانگی میان طوایف قاجار، نگران ناآرامی‌های داخلی نگردد و آشاغی‌باش‌ها زیر نظر حکومت ایشان گردند.
پس از مرگ نادرشاه در سال ۱۱۲۶ هجری خورشیدی، طایفه قاجارهای استرآباد به سردمداری محمدحسن خان در پی به دست آوردن پادشاهی برآمدند. اما در نهایت از کریم خان زند شکست خوردند و محمدحسن خان در نبرد با سپاه صادق خان زند کشته شد. فرزندان او از جمله آقامحمد خان و حسینقلی خان جهانسوز به عنوان گروگان در دربار زندیه نگهداری شدند. یک‌بار حسینقلی خان که از سوی کریم خان زند برای سرکوبی حاکم استرآباد فرستاده شده بود، در سمنان یاغی شد، ولی به دست زکی‌خان زند کشته شد.
تشکیل حکومت پادشاهی قاجاریه

مقالهٔ اصلی: آقامحمدخان قاجار
هنوز مراسم خاکسپاری کریم خان زند (۱۱۹۳ هجری قمری) پایان نیافته بود که سران حکومت برای کسب قدرت به کشمکش پرداختند. سرانجام در سال ۱۲۰۳ هجری قمری لطفعلی خان فرزند جعفرخان به قدرت رسید. شش سالی که لطفعلی خان به ظاهر قدرت را در دست داشت جز درگیری با مخالفان کار دیگری نداشت. در این دوران کشمکش‌های داخلی زندیه باعث شده بود، سران ایل قاجار که در شمال ایران، نواحی گرگان و مازندران علی‌الخصوص در استرآباد نفوذ داشتند، به سوی گرفتن قدرت خیزبردارند و پس از آخرین درگیری‌های بین لطفعلی خان و آقامحمدخان، خان قاجار به شیراز لشکرکشی کرد و پایتخت آخرین بازمانده دودمان زند را محاصره کرد.
دو ماه محاصره، باعث کمبود مواد غذایی برای سربازان و چهارپایان قجرها شد و آن‌ها به ناگزیر به تهران بازگشتند. لطفعلی خان به خیال پیشگیری از حمله مجدد وی به کرمان لشکرکشی کرد تا بر آنجا مسلط شود و راه نفوذ خان قاجار را سد کند. اما وی در این حمله موفق نبود و به شیراز بازگشت. این شکست سیاسی آثار بدی در درون نظام زندیه گذاشت و برخی سران و قدرتمندان درون حکومت به دلیل عدم کفایت لطفعلی خان به فکر توطئه علیه وی افتادند.
سرانجام با لشکرکشی آقا محمدخان به شیراز، با نوعی حیله جنگی لطفعلی خان شکست خورد و به کرمان گریخت. مدت‌ها قبل تر، حسین‌قلی‌خان از کریمخان زند درخواست کرد که او را به حکومت دامغان منصوب و برادرش مرتضی‌قلی‌خان را نیز به نیابت وی اعزام دارد. وکیل این تقاضا را پذیرفت و همین که حسینقلی‌خان و برادرش به دامغان رسیدند با ایلات ترکمان و قاجار روابطی برقرار کردند و سر به طغیان برداشتند. حسینقلی‌خان با لقب جهانسوز شاه با کمک برادرانش بر حاکم مازندران دست یافت و او را به قتل رسانید و در بابل سلطنت خود را اعلام کرد. سلطنت پادشاه بی‌تاج و تخت قاجار در مازندران چندان طول نکشید زیرا وی در برابر سپاه اعزامی زندیه و سردار سفاک و بی‌رحم آنان، زکی‌خان زند تاب مقاومت نیاورد و به گرگان گریخت تا بار دیگر از ماجراجویان ترکمان و قاجار سپاهی فراهم آورد. در واقع عده زیادی از مردم بابل به جرم هواخواهی از جهانسوز شاه به امر زکی‌خان به فجیع‌ترین وضع به قتل رسیدند و بار دیگر طغیان یک خانواده قاجاری باعث قتل و خونریزی در مازندران شد و شاید به همین علت پس از آنکه جهانسوز شاه با سپاهی معدود به سراغ حاکم جدید مازندران آمد و او را دستگیر کرد، سپاهیان جهانسوز با قوای مردم او را رها کردند و دو تن از غلامانش را به قتل وی تحریک کردند و جهانسوزشاه به‌دست آنان مقتول شد و طفل کوچکی به نام باباخان از او باقی ماند که بعدها با نام فتحعلی‌شاه جانشین پدر و عمویش شد. آقا محمد خان در سال ۱۲۰۶ هجری قمری در عمارت کلاه فرنگی شیراز به تخت نشست. طی دو سال بعد میان این دو رهبر نبردهای پراکنده یی رخ داد تا لطفعلی خان سرانجام در ۱۲۰۸ بر کرمان مسلط شد. این خبر آقامحمدخان را برانگیخت که کار وی را یکسره کند؛ لذا در تابستان همان سال وی با لشکری مجهز به کرمان حمله برد و پس از نه ماه از محاصره شهر درحالی‌که اردوی قاجار به شدت خسته شده بود و خان قاجار قصد مراجعه به تهران و دست بردار شدن از حکومت زندیه را داشت، با خیانت عده‌ای از داخل شهر کرمان و بازکردن یکی از دروازه‌های شهر و با شکست لطفعلی خان کرمان را تسخیر کرد و به کشتار و قتل‌عام مردم آن دیار پرداخت. بسیاری از مردم را کور کرد و عده زیادی را به طرز فجیعی به قتل رساند.
لطفعلی خان نیز که به بم گریخته بود توسط حاکم آنجا دستگیر و تسلیم آقا محمد خان شد. به دستور وی ابتدا لطفعلی خان را کور کرده و به طرز فجیعی به قتل رساندند. بدین سان سلسله زندیه به نقطه پایان خود رسید.
مهم‌ترین قراردادهای منعقد شده ایران و انگلستان در دوره قاجار

مقالهٔ اصلی: امتیازات و قراردادها در دوره قاجار
| نام قراردادها | نام شاه وقت | تاریخ انعقاد قرارداد |
| --- | --- | --- |
| قرارداد مجمل | فتحعلی شاه | ۱۱۸۸ شمسی |
| قرارداد مفصل | فتحعلی شاه | ۱۱۹۱ شمسی |
| قرارداد تهران | فتحعلی شاه | ۱۱۹۳ شمسی |
| قرارداد پاریس | ناصرالدین شاه | ۱۲۳۶ شمسی |
| امتیاز تلگراف | ناصرالدین شاه | ۱۲۴۱ شمسی |
| امتیاز رویتر | ناصرالدین شاه | ۱۲۵۰ شمسی |
| امتیاز کشتیرانی در کارون | ناصرالدین شاه | ۱۲۶۷ شمسی |
| امتیاز لاتاری | ناصرالدین شاه | ۱۲۶۷ شمسی |
| امتیاز بانک شاهنشاهی | ناصرالدین شاه | ۱۲۶۷ شمسی |
| امتیاز توتون و تنباکو | ناصرالدین شاه | ۱۲۶۸ شمسی |