تاریخ نظامی ارمنستان
تشکیلات نظامی ارمنستان در دوران قدیم

در جامعه ارمنی حقوق اجتماعی از امتیازات کسانی بوده که جزو ارتش فئودالی بوده‌اند، تنها کسانی که جزو ارتش فئودال بوده‌اند حق مالکیت موروثی روی یک تکه زمین داشته‌اند. هر (بارون) – ناخارار یا خان که مالک یک بخش بوده یک لشکر کوچک فئودالی از آن خود داشته‌است مرکب از شاهزادگان کوچک یا مردان آزاد (آزاتانی یا سپوه) که از رعیای خود او بوده‌اند. آنان در موقع جنگ و همچنین به هنگام تمرین‌ها به دور پرچم خان گرد می‌آمدند. این جنگجویان همه سواره بودند، ولی در صورت لزوم (در کوهای بلند یا در پشت سنگرها) پیاده هم می‌جنگیدند. بدین گونه هر بارون یا ناخارار دارای سپاهی به تعداد چندین صد نفر بوده‌است.
شاهزادگان بزرگ یا ایشخانان مالک شهرستان‌های کامل بودند و بر آن‌ها حکومت می‌کردند، و بارون‌ها یا ناخارارها از رعیای آنان محسوب می‌شدند.
مردان مسلح همه بارون‌ها یا ناخارارهای تابع یک شاهزاده لشکر او را تشکیل می‌دادند، و بدین گونه هر ایشخان یا شاهزاده‌ای یک لشکر چند هزار نفری در اختیار داشت. مجموع ارتش فئودال ارمنستان کلاً «برابر با رقمی در حدود ۱۵٬۰۰۰ نفر مرد جنگی می‌شد، و این رقم در طول چندین قرن تقریباً» ثابت ماند.
جدا از این لشکر فئودالی که وظایف یک ارتش اگر هم نه دایمی، لااقل همیشه حاضر به خدمت را انجام می‌داد، در موارد لزوم یعنی در جنگ‌های بزرگ دفاعی برای مقابله با یک مهاجم اشغالگر یا در شورش‌های بزرگ ملی، اقدام به سربازگیری از میان توده دهقانان و چریکهای شهری می‌شد. این لشکر مشخص که از دهقانان و چریک‌های شهری ترکیب می‌یافت در حدود ۲۵۰۰۰ نفر می‌شد و رقم کل ارتش ارمنستان را به ۴۰۰۰۰ نفر می‌رسانید.
مسلماً این عده برای دفاع از منطقه‌ای چنان وسیع در برابر چشم طمع همه همسایگان و در برابر نیروهایی که خلفای عرب به کرات به جان ارمنیان می‌انداختند – نیروهایی که اغلب اوقات بیش از یکصد هزار نفر بودند، باید مقاومت و ایستادگی می‌کردند کفایت نمی‌کرد، و لذا ارمنیان جز به زور دلاوری و شجاعت مثال زدنی، و از خود گذشتگی از عهده این مشکلات برنمی‌آمدند.
لوران می‌نویسد:
«شاهزادگان و مردان جنگی آنان شغل و حرفه‌ای بجز کارهای جنگی نمی‌شناختند. هم خود و هم اسبشان غرق در آهن و پولاد بودند. دایم به تمرین بکار بردن سلاحهایشان و به نگهداری آن‌ها مشغول بودند، و هرگز به میل خود آن‌ها را از خود جدا نمی‌کردند، و آن‌ها را چه در حال سواره و چه پیاده با مهارت کامل بکار می‌بردند. همه نوع ورزش از جمله گوی بازی با اسب می‌کردند. این ایشخانان با زور جسمانی و با زیبایی اندام مشهور بودند و هیکل بزرگ و زور بدنی از صفات برجسته‌ای است که مورخان ارمنی آن عصر دایم در مورد ایشخانان خود ستایش می‌کنند. به نظر ارمنیان بهترین جنگجو کسی بود که بتواند با یک ضربه شمشیر دشمن زره پوش کلاه خود بر سر را از فرق سر تا کمر به دو نیم کند. مورخان نمونه‌هایی از این هنرنمایی را در آثار خود آورده‌اند.»
ارمنیان کوه‌نشین ارمنستان به خاطر استعداد ذاتی خود در کارهای ساختمانی و به ویژه صنعت اخیر کمک زیادی به دفاع از کشور خود انجام دادند. از سده چهارم تا سده هشتم میلادی ادامه داشت فن معماری ارمنی در زمینه مذهبی در اوج شکوفایی و ترقی بود و سهم فوق‌العاده‌ای در پیشرفت هنر مسیحی داشت.
در کنار معماری مذهبی معماری نظامی هم وجود داشت و هر دو پیشرفت کرد این معماری نظامی هم شاهکارهایی همچون دژهای مستحکم بر فراز کوه که اقامتگاه شاهزادگان بود به وجود می‌آورد، و همین دژهای مستحکم که در همه جای کشور دیده می‌شدند خود یکی از عوامل اساسی دفاع آن به‌شمار می‌آمد.
در سپاهیان ارمنیان واحدهای ویژه کوچکی هم بودند مرکب از سربازانی که تعلیمات مخصوص دیده بودند آنان را (کوه‌نورد) می‌نامیدند.
رافی می‌نویسد:
«همیشه در جنگ‌ها حمله به نقاط مستحکم ساخته شده بر فراز صخره‌های دست نایافتنی را به کوهنوردان محول می‌کردند. این سربازان که همه در بین قلل کوه‌ها زندگی کرده و بزرگ شده بودند و از دوران بچگی عادت داشتند مثل مارمولک از لای تخته سنگ‌ها بخزند و بالا بروند کوهنوردان بسیار جسوری بودند؛ و آنان به کمک چنگک‌های آهنی بسیار قوی انجام می‌دادند؛ و برای دفاع از خود در برابر باران تیرهایی که مدافعان قلعه‌ها برسرشان فرومی ریختند از سپرهای پهن مسی به شکل چتر آفتابی که به شانه‌های خود می‌بستند استفاده می‌کردند.»