جغرافیای مصر
دره و دلتای نیل

مقاله‌های اصلی: نیل و دلتای نیل
دره و دلتای نیل، وسیع‌ترین واحه روی زمین، توسط طولانی‌ترین رود جهان و منابع به ظاهر پایان‌ناپذیر آن ایجاد شده است. سرزمین مصر ادامه صحرای بزرگ آفریقا است و بدون وجود رود نیل، مصر کاملاً بیابانی می‌بود. طول رود نیل در مصر در مسیر شمال خود از سه منبع آفریقای مرکزی - نیل سفید، نیل آبی، و رودخانه عطبره - در مجموع حدود ۱۶۰۰ کیلومتر است.
رودخانه نیل در حدود ۱۲۰۰ کیلومتر (۷۵۰ مایل) از مسیر شمالی خود در این کشور، از میان بیابان برهنه عبور می‌کند و دره باریک آن یک نوار سبز کاملاً مشخص و بسیار حاصلخیز است که در تضاد با برهوت اطراف آن قرار دارد. از دریاچه ناصر، ورودی رودخانه به جنوب مصر، تا قاهره در شمال، نیل در دره باریک خود توسط صخره‌های مرزی احاطه شده است، اما در قاهره این صخره‌ها ناپدید می‌شوند و رودخانه شروع به پخش شدن به دلتای خود می‌کند. نیل و دلتا اولین منطقه از چهار منطقه فیزیوگرافی را تشکیل می‌دهند، سه منطقه دیگر عبارتند از صحرای غربی، صحرای شرقی و شبه جزیره سینا.
رود نیل فلات بیابانی را که از میان آن می‌گذرد به دو بخش نامساوی تقسیم می‌کند: صحرای غربی، بین رودخانه و مرز لیبی، و صحرای شرقی که تا کانال سوئز، خلیج سوئز و دریای سرخ امتداد دارد. هر یک از این دو ویژگی متمایز خود را دارند، همان‌طور که سومین و کوچک‌ترین بیابان‌های مصر، صحرای سینا، ویژگی‌های خود را دارد. صحرای غربی (شاخه‌ای از صحرای لیبی) خشک و بدون وادی (بسترهای خشک رودخانه‌های فصلی) است، در حالی که صحرای شرقی به‌طور گسترده توسط وادی‌ها شکافته شده و در شرق توسط کوه‌های ناهموار احاطه شده است. بیابان سینای مرکزی یک منطقه باز است که توسط تپه‌های مجزا شکسته شده و توسط وادی‌ها خط اندازی شده است.
نیل سفید که از دریاچه ویکتوریا در اوگاندا آغاز می‌شود، حدود ۲۸ درصد از آب‌های مصری نیل را تأمین می‌کند. در مسیر خود از دریاچه ویکتوریا تا جوبا در سودان جنوبی، کانال نیل سفید بیش از ۶۰۰ متر کاهش می‌یابد. در مسیر ۱۶۰۰ کیلومتری خود از جوبا تا خارطوم، پایتخت سودان، این رودخانه تنها ۷۵ متر پایین می‌آید. در سودان جنوبی، نیل سفید از سود، دشتی وسیع و مسطح پوشیده از پوشش گیاهی باتلاقی می‌گذرد و تقریباً تا نقطه رکود کند می‌شود.
نیل آبی که از دریاچه تانا در اتیوپی سرچشمه می‌گیرد، به‌طور متوسط حدود ۵۸ درصد از آب‌های مصری نیل را تأمین می‌کند. این رودخانه شیب تندتری دارد و بنابراین سریع‌تر از نیل سفید که در خارطوم به آن می‌پیوندد، جریان می‌یابد. بر خلاف نیل سفید، نیل آبی مقدار قابل توجهی رسوب را حمل می‌کند. برای چندین کیلومتر در شمال خارطوم، آب نزدیک به ساحل شرقی رودخانه، که از نیل آبی می‌آید، به وضوح گل‌آلود است، در حالی که آب نزدیک به ساحل غربی و از نیل سفید، شفاف‌تر است.
رودخانه عَطبَره که بسیار کوتاه‌تر است و از اتیوپی سرچشمه می‌گیرد، در شمال خارطوم بین پنجمین و ششمین آبشار (مناطق با تندآب‌های شیب‌دار) به نیل اصلی می‌پیوندد و حدود ۱۴ درصد از آب‌های نیل در مصر را تأمین می‌کند. در طول فصل کم‌آبی که از ژانویه تا ژوئن ادامه دارد، آتبارا به تعدادی استخر کوچک می‌شود. اما در اواخر تابستان، زمانی که باران‌های سیل‌آسا در ارتفاعات اتیوپی می‌بارد، عطبره ۲۲ درصد از جریان نیل را تأمین می‌کند.
نیل آبی الگوی مشابهی دارد. این رودخانه در فصل کم‌آبی ۱۷ درصد از آب‌های نیل و در فصل پرآبی ۶۸ درصد از آب‌ها را تأمین می‌کند. در مقابل، نیل سفید تنها ۱۰ درصد از آب‌های نیل را در طول فصل پرآبی تأمین می‌کند اما بیش از ۸۰ درصد در طول دوره کم‌آبی کمک می‌کند؛ بنابراین، قبل از اینکه سد اسوان در سال ۱۹۷۱ تکمیل شود، نیل سفید در طول سال بخش مصری رودخانه را آبیاری می‌کرد، در حالی که نیل آبی، که باران‌های فصلی را از اتیوپی حمل می‌کرد، باعث می‌شد نیل از کناره‌های خود سرریز کند و لایه‌ای از گل حاصلخیز را در مزارع مجاور رسوب دهد. سیل بزرگ نیل اصلی معمولاً در ماه‌های اوت، سپتامبر و اکتبر در مصر رخ می‌داد، اما گاهی اوقات در اوایل ژوئن در اسوان آغاز می‌شد و اغلب تا ژانویه کاملاً کاهش نمی‌یافت.
نیل چند کیلومتر در شمال وادی حلفا، شهری در سودان که به‌طور کامل در زمین‌های مرتفع بازسازی شد، وارد مصر می‌شود، زمانی که محل اصلی آن در مخزن سد ایجاد شده توسط سد بلند اسوان غرق شد. در نتیجه ساخت این سد، نیل در واقع جریان خود را به مصر به عنوان دریاچه ناصر آغاز می‌کند که از جنوب سد به طول ۳۲۰ کیلومتر تا مرز و ۱۵۸ کیلومتر دیگر در داخل سودان امتداد دارد. آب‌های دریاچه ناصر منطقه را از طریق نوبیای سفلی (مصر علیا و شمال سودان) در داخل ژرف‌دره باریک بین پرتگاه ماسه‌سنگ و سنگ خارا ایجاد شده توسط جریان رودخانه در طول قرن‌ها پر می‌کند.
در پایین دست اسوان، نوار دشت سیلابی زیر کشت تا ۲۰ کیلومتر گسترش می‌یابد. در شمال اسنا (۱۶۰ کیلومتری شمال اسوان)، فلات در دو طرف دره تا ۵۵۰ متر بالاتر از سطح دریا بالا می‌رود. در قنا (حدود ۹۰ کیلومتری شمال اسنا)، صخره‌های آهکی ۳۰۰ متری نیل را مجبور می‌کنند که مسیر خود را به سمت جنوب غربی برای حدود ۶۰ کیلومتر تغییر دهد و سپس برای حدود ۱۶۰ کیلومتر به سمت شمال غربی به سمت اسیوط بپیچد. از شمال آسیوط، دیواره‌ها در هر دو طرف کاهش می‌یابد و دره تا حداکثر ۲۲ کیلومتر گسترش می‌یابد.
در قاهره، نیل در جایی که زمانی یک پای‌رود وسیع بود، پخش می‌شود و متعاقباً توسط رسوبات گل و لای پر می‌شود تا آنچه را که اکنون یک دلتای حاصلخیز و بادبزن شکل است، تشکیل دهد که در انتهای دریا حدود ۲۵۰ کیلومتر عرض و حدود ۱۶۰ کیلومتر از شمال به جنوب امتداد دارد. دلتای نیل تقریباً ۲۲۰۰۰ کیلومتر مربع (تقریباً معادل مساحت ماساچوست) را پوشش می‌دهد. بر اساس روایت‌های تاریخی از قرن اول پس از میلاد، زمانی هفت شاخه از نیل از دلتا می‌گذشت. بر اساس روایت‌های بعدی، نیل در حدود قرن دوازدهم، تنها شش شاخه داشت.
از آن زمان، طبیعت و انسان تمام خروجی‌های اصلی رود نیل را به جز دو خروجی بسته‌اند: شاخه شرقی، دمیاط (به طول ۲۴۰ کیلومتر) و شاخه غربی، رشید (به طول ۲۳۵ کیلومتر). نام هر دو خروجی از بندرهایی گرفته شده است که در دهانه‌های مربوطه خود قرار دارند. شبکه‌ای از آبراهه‌های زهکشی و آبیاری این خروجی‌های باقی‌مانده را تکمیل می‌کنند. در شمال، نزدیک ساحل، دلتای نیل مجموعه‌ای از مانداب‌های شور و دریاچه‌ها را در بر می‌گیرد که برجسته‌ترین آنها ادکو، البرلس و المنزله هستند.
حاصلخیزی و بهره‌وری زمین‌های مجاور نیل تا حد زیادی به لای رسوب‌شده توسط سیلاب بستگی دارد. تحقیقات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که مردم زمانی در ارتفاع بسیار بالاتری نسبت به امروز در امتداد رودخانه زندگی می‌کردند، احتمالاً به این دلیل که رودخانه بالاتر بوده یا سیل شدیدتر بوده است. زمان و مقدار جریان سالانه همیشه غیرقابل پیش‌بینی بود. اندازه‌گیری جریان‌های سالانه به میزان ۱٫۲ میلیارد متر مکعب و به میزان ۴٫۲۵ میلیارد متر مکعب ثبت شده است. قرن‌ها مصریان تلاش کردند تا این جریان‌ها را پیش‌بینی کنند و از آنها بهره ببرند و در نتیجه شدت سیل را تعدیل کنند.
ساخت سد بر روی نیل، به ویژه سد بلند اسوان، این رودخانه بزرگ را به یک آبراهه آبیاری بزرگ و قابل پیش‌بینی تبدیل کرد. دریاچه ناصر، بزرگ‌ترین دریاچه مصنوعی جهان، امکان استفاده برنامه‌ریزی‌شده از نیل را بدون توجه به میزان بارندگی در مرکز آفریقا و شرق آفریقا فراهم کرده است. این سدها همچنین بر حاصلخیزی دره نیل تأثیر گذاشته‌اند، که قرن‌ها نه تنها به آبی که به زمین قابل کشت آورده می‌شد، بلکه به موادی که توسط آب باقی مانده بود نیز وابسته بود.
محققان تخمین زده‌اند که رسوبات گل و لای مفید در این دره از حدود ۱۰ هزار سال پیش آغاز شده است. میانگین رسوب سالانه خاک قابل کشت در طول مسیر دره رودخانه حدود نه متر بود. تجزیه و تحلیل جریان نشان داد که سالانه ۱۰٫۷ میلیون تن ماده جامد از قاهره عبور می‌کند.
امروزه سد بلند اسوان بیشتر این رسوبات را مسدود می‌کند که اکنون در دریاچه ناصر نگهداری می‌شوند. کاهش رسوبات سالانه لای به بالا آمدن سطح آب‌های زیرزمینی و افزایش شوری خاک در دلتا، فرسایش کناره‌های رودخانه در مصر علیا و فرسایش مخروط افکنه در امتداد ساحل دریای مدیترانه کمک کرده است.