جامعه‌شناسی دین
دورکیم: کارکردگرایی و شعایر دینی

برخلاف مارکس، امیل دورکیم بخش قابل ملاحظه‌ای از مطالعات خود را به بررسی دین اختصاص داده و به ویژه توجه خود را به دین در جوامع کوچک سنتی معطوف کرد. اثر دورکیم به نام صور بنیانی حیات دینی، که نخستین بار در سال ۱۹۱۲ منتشر گردید، شاید پرنفوذترین مطالعه در جامعه‌شناسی دین باشد. دورکیم دین را اساساً با نابرابری‌های اجتماعی یا قدرت مرتبط نمی‌سازد، بلکه آن را به طبیعت کلی نهادهای جامعه مربوط می‌کند. او مطالعه خود را بر مبنای بررسی توتم آیینی آن گونه که در جوامع بومی استرالیا معمول است قرار می‌دهد، و استدلال می‌کند که توتم آیینی نمایانگر دین در ابتدایی‌ترین یا ساده‌ترین شکل آن است و عنوان کتاب او از اینجا گرفته شده‌است.
توتم، در اصل حیوان یا گیاهی بود که اهمیت نمادین خاصی برای یک گروه داشت. توتم چیزی مقدس است، که با حرمت بدان نگریسته می‌شود و با شعایر گوناگونی احاطه گردیده‌است. دورکیم دین را برحسب تمایز میان چیزهای مقدس و چیزهای نامقدس تعریف می‌کند. او معتقد است که چیزهای مقدس و نمادها جدا از جنبه‌های عادی هستی و قلمرو چیزهای نامقدس، در نظرگرفته می‌شوند. خوردن حیوان یا گیاه توتمی، جز در مواقع تشریفاتی خاصی، معمولاً ممنوع گردیده‌است و این اعتقاد وجود دارد که توتم به عنوان چیزی مقدس واجد صفات الهی است که آن را از حیوانات دیگر که می‌توان شکار کرد، یا گیاهانی که می‌توان گردآوری و مصرف کرد، کاملاً جدا می‌کند.
چرا توتم مقدس است؟ به نظر دورکیم به این علت که توتم نماد خود گروه است، نمایندهٔ ارزش‌هایی است که برای گروه یا اجتماع اهمیت اساسی دارند. حرمتی که مردم برای توتم در نظر می‌گیرند در واقع ناشی از احترامی است که برای ارزش‌های اجتماعی اساسی قایل هستند. در دین موضوع پرستش در واقع خود جامعه است.
دورکیم قویا این واقعیت را مورد تأکید قرار می‌دهد که ادیان هرگز فقط یک موضوع اعتقادی نیستند. همهٔ ادیان متضمن اعمال تشریفاتی و شعایر منظمی هستند که در آن گروهی از مؤمنان گرد هم می‌آیند. در مراسم تشریفاتی جمعی، حس هم‌بستگی گروهی تأیید و تقویت می‌شود. تشریفات افراد را از امور مربوط به زندگی اجتماعی نامقدس دور کرده به قلمرویی متعالی وارد می‌کند که در آن اعضای گروه خود را در ارتباط با نیروهای عالی‌تر احساس می‌کنند. این نیروهای عالی‌تر، که به توتم‌ها یا تأثیرات الهی یا خدایان نسبت داده می‌شوند، در حقیقت بیان نفوذ و تأثیر جمع بر فرد است.
تشریفات و شعایر، از نظر دورکیم، برای پیوند دادن اعضای گروه ضروری است. از این روست که آن‌ها نه تنها در وضعیت‌های عادی پرستش، بلکه در بحران‌های گوناگون زندگی که در آن تغییرات و گذرهای عمدهٔ اجتماعی تجربه می‌شوند، مانند تولد، ازدواج یا مرگ نیز، یافت می‌شوند. عملاً در همهٔ جوامع، آیین‌های شعایری و تشریفاتی در این‌گونه گردهم‌آیی‌ها برگزار می‌گردند. دورکیم استدلال می‌کند که تشریفات جمعی در زمانی که مردم مجبور به سازگار شدن با تغییرات عمده در زندگی‌شان هستند هم‌بستگی گروهی را مجدداً تأیید می‌کند. شعایر تدفین نشان می‌دهد که ارزش‌های گروه پس از درگذشت افراد به خصوص زنده می‌ماند، و بنابراین وسیله‌ای برای مردم داغ‌دیده فراهم می‌کند که با شرایط تغییر یافته‌شان سازگار شوند. سوگواری بیان خود به خودی اندوه نیست، یا دست کم فقط برای آن‌ها که شخصاً از مرگ متأثر شده‌اند چنین نیست. سوگواری وظیفه‌ای است که توسط گروه تحمیل می‌شود.
دورکیم می‌گوید در فرهنگ‌های کوچک سنتی تقریباً همهٔ جنبه‌های زندگی تحت نفوذ دین است. تشریفات دینی، هم اندیشه‌ها و مقولات فکری جدید را به‌وجود می‌آورند و هم ارزش‌های موجود را مورد تأیید مجدد قرار می‌دهند. دین تنها یک رشته احساسات و اعمال نیست، بلکه در واقع نحوهٔ اندیشیدن افراد را در فرهنگ‌های سنتی مشروط می‌کند. حتی اساسی‌ترین مقولات فکری از جمله تصور زمان و مکان نخستین بر حسب مقولات مذهبی تعریف شدند. برای مثال، مفهوم زمان، در آغاز از شمارش فواصل موجود بین انجام دادن مراسم دینی پدید آمد.
دورکیم معتقد است که با توسعهٔ جوامع امروزین، نفوذ مذهب رو به زوال می‌گذارد. تفکر علمی بیش از پیش جای‌گزین تبیین مذهبی می‌شود، ولی اعمال تشریفاتی و شعایر تنها بخش کوچکی از زندگی افراد را اشغال می‌کنند. دورکیم با مارکس هم‌عقیده است که دین سنتی یعنی دینی که متضمن نیروهای الهی یا خدایان است، در آستانهٔ ناپدید شدن است. دورکیم می‌نویسد خدایان قدیمی مرده‌اند. با وجود این او می‌گوید که به مفهومی، دین به شکل تغییریافته ممکن است ادامه یابد. حتی جوامع امروزین انسجام خود را مدیون شعایری هستند که ارزش‌های آن‌ها را مورد تأیید مجدد قرار می‌دهد، بنابراین می‌توان انتظار داشت اعمال تشریفاتی جدیدی پدید آیند که جانشین مراسم تشریفاتی قدیمی‌شوند. در بارهٔ این که این اعمال تشریفاتی چه ممکن است باشد نظر دورکیم مبهم است. اما به نظر می‌رسد که او بزرگ‌داشت ارزش‌های انسان‌دوستانه و سیاسی مانند آزادی، برابری و همکاری اجتماعی را در نظر دارد.
می‌توان استدلال کرد که اکثر دولت‌های صنعتی در واقع ادیان مدنی را ترویج کرده‌اند. در بریتانیا، نمادهایی مانند پرچم، سرودهایی مانند سرزمین امید و سرافرازی و شعایری مانند مراسم تاج‌گذاری، همه در جهت تثبیت و تأکید مجدد راه و رسم زندگی بریتانیایی عمل می‌کنند. این نمادها با نهادهای دینی سنتی، مانند کلیسای انگلستان پیوند دارند. برعکس، شوروی، بر اساس اندیشه‌های مارکس، آشکارا با دین سنتی مخالف است. با وجود این، مارکس، انگلس و لنین خود به نمادهای قدرتمندی در یک دین مدنی تبدیل شده‌اند که توسط دولت حمایت می‌شود. جشن‌های روز اول ماه مه که هر ساله در میدان سرخ مسکو برگزار می‌شود، و شعایر دیگر، تعهد نسبت به آرمان‌های انقلاب روسیه را تقویت می‌کند.
این که آیا در این زمینه‌ها نیز می‌توان از دین سخن گفت قابل بحث است، این نمادها و شیوه‌های عمل در کنار ادیان سنتی وجود دارند. با وجود این به سختی می‌توان انکار کرد که نمادها و شعایر مدنی از مکانیسم‌های اجتماعی همانند با آنچه در شکل‌های سنتی دین یافت می‌شود، بهره می‌جویند.