عیسی
منابع، روایت‌ها و اختلاف‌نظرها > منابع اولیه مسیحی

چهار انجیل متعارف (مرقس، متی، لوقا و یوحنا) منابع اصلی برای مطالعهٔ زندگی و تعلیمات عیسی هستند. علی‌رغم این، دیگر بخش‌های عهد جدید مانند رسائل پولُس نیز بخش‌های کلیدی زندگی وی را به متن کشیده‌است؛ مانند شام آخر در نامه اول به قرنتیان (حدود ۵۳–۵۴ میلادی) باب ۱۱ آیات ۲۳ تا ۲۶. اعمال رسولان شامل اشاراتی به اوایل تبلیغ عیسی و پیشگویی یحیی در ربط با آن است. باب اول اعمال رسولان حاوی اطلاعات بیشتری دربارهٔ عروج عیسی نسبت به چهار انجیل است. پولس در رسائل خود—که صحت تاریخی آن‌ها پذیرفته شده و قبل از اناجیل نوشته شده‌اند—چند مرتبه به سخنان و فرمان‌های عیسی اشاره می‌کند.
بعضی از فرقه‌های اولیه مسیحی منابع جداگانه‌ای برای تعلیم زندگی عیسی داشتند که عهد جدید شامل آن‌ها نمی‌شود، مانند انجیل توماس، انجیل پطرس، انجیل یهودا، انجیل یعقوب و دیگر انجیل‌هایی که معروف به اناجیل کاذبه هستند. بیشتر پژوهشگران اتفاق نظر دارند که این انجیل‌ها بسیار بعدتر از انجیل‌های متعارف نوشته شده‌اند و اعتبار کمتری دارند.
اناجیل متعارف چهار روایت مجزا هستند که هرکدام توسط یک نویسنده مختلف نوشته شده‌است. این نویسندگان همگی ناشناس هستند و سنت مسیحی آن‌ها را به چهار شخصی که ارتباطات نزدیک با عیسی داشتند منسوب می‌کند. مرقس به یوحنا مرقس، یکی از نزدیکان پطرس، متی به یکی از حواریون عیسی، لوقا به یکی از نزدیکان پولس و یوحنا به «آن حواری که عیسی دوستش می‌داشت» منسوب است.
از مهم‌ترین زوایا جهت بررسی انجیل‌ها، در نظر گرفتن ژانری است که آن انجیل در آن قرار می‌گیرد. اینکه نویسندگان اناجیل قصد داشته‌اند رمان، افسانه، تاریخ یا زندگی‌نامه بنویسند، تأثیر عظیمی بر این موضوع دارد که چگونه باید آن‌ها را بررسی کرد. مطالعات اخیر بر این اجماع نظر دارند که انجیل‌ها در شاخه «زندگی‌نامه باستانی» قرار می‌گیرند. علی‌رغم اینکه با این دسته‌بندی مخالفت‌هایی هم شده، نظر کلی پژوهشگران چنین است.
در ربط با صحت تاریخی این چهار انجیل، نظرها از اینکه آن‌ها توصیفات دقیقی از زندگی عیسی هستند تا اینکه اصلاً نمی‌شود آن‌ها را منبع تاریخی به حساب آورد، متفاوت است. مطابق اتفاق نظر گسترده‌ای که امروزه در میان پژوهشگران وجود دارد، انجیل‌های هم‌نوا (سه انجیل اول – متی، مرقس و لوقا) معتبرترین منابع برای زندگی عیسی هستند. در دفاع از اختلاف‌ها و ناسازگاری‌هایی که بین اناجیل وجود دارد، گفته شده‌است که این خود دلیلی برای صحت انجیل‌هاست؛ زیرا تفاوت‌ها احتمال توطئه و هم‌دستی را از بین برده و شباهت‌ها به مبدأ مشترک آن‌ها گواهی می‌دهد.
مطابق تقدم مرقس، انجیل مرقس قدیمی‌ترین در میان اناجیل هم‌نواست که بین سال‌های ۶۰ تا ۷۵ میلادی نوشته شده‌است. پس از آن انجیل متی (۶۵ تا ۸۵ م)، انجیل لوقا (۶۵ تا ۹۵ م) و انجیل یوحنا (۷۵ تا ۱۰۰ م) قرار دارند. به‌علاوه، بیشتر پژوهشگران موافقند که نویسندگان متی و لوقا از مرقس به عنوان یکی از منابع خود در زمان نوشتن انجیلشان بهره برده‌اند. از آنجا که متی و لوقا شامل اطلاعاتی هستند که در مرقس یافت نمی‌شود، پژوهشگران این‌گونه توضیح داده‌اند که آن دو نویسنده علاوه بر مرقس، از یک منبع دیگر (که به‌طور عمومی به آن منبع کیو می‌گویند) هم استفاده کرده‌اند.
سه انجیل هم‌نوا در محتوا، ترتیب روایت، زبان و ساختار بندها شباهت دارند. نظر بیشتر پژوهشگران آن است که یافتن ارتباط مستقیم ادبی میان این سه انجیل با انجیل یوحنا غیرممکن است. درحالی‌که جریان برخی از اتفاقات (نظیر تعمید عیسی، تجلی او، تصلیب و روابطش با حواریون) در روایات هم‌نوا مشترک است، اتفاقاتی چون تجلی عیسی در انجیل یوحنا که خود در برخی موارد چون پاک‌سازی معبد روایات متفاوتی دارد، یافت نمی‌شوند.
| عیسی در انجیل‌های هم‌نوا | عیسی در انجیل یوحنا |
| --- | --- |
با تعمید عیسی یا تولد او از باکره آغاز می‌شوند.: با داستان آفرینش آغاز می‌شود، فاقد داستان تولد عیسی.
عیسی توسط یحیی تعمید داده می‌شود.: به تعمید او اشاره نمی‌کند اما آن را پیش‌فرض در نظر گرفته‌است.
عیسی با مثل‌ها و کلمات قصار تعلیم می‌دهد.: عیسی در بحث‌های طولانی تعلیم می‌دهد.
عیسی بیشتر دربارهٔ ملکوت الهی و اندکی دربارهٔ خودش تعلیم می‌دهد.: عیسی بیشتر دربارهٔ خودش تعلیم می‌دهد.
عیسی دربارهٔ فقرا و رنج‌دیدگان صحبت می‌کند.: عیسی خیلی کم دربارهٔ فقرا و رنج‌دیدگان صحبت می‌کند.
عیسی جن‌گیری می‌کند.: عیسی جن‌گیری نمی‌کند.
پطرس فاش می‌کند که عیسی کیست.: پطرس فاش نمی‌کند.
عیسی دستانش را نمی‌شورد.: دربارهٔ اینکه عیسی دستانش را نمی‌شورد چیزی نمی‌گوید.
پیروان عیسی روزه نمی‌گیرند.: دربارهٔ روزه نگرفتن پیروان عیسی چیزی نمی‌گوید.
شاگردانش در روز شبات گندم درو می‌کنند و می‌خورند.: شاگردانش در روز شبات گندم درو نمی‌کنند و نمی‌خورند.
به تجلی عیسی اشاره شده.: به تجلی عیسی اشاره نشده.
عیسی در یک مراسم پسح شرکت می‌کند.: عیسی در سه یا چهار مراسم پسح شرکت می‌کند.
پاکسازی معبد مربوط به اواخر روایات است.: پاکسازی معبد مربوط به اوایل روایت است.
در شام آخر عیسی از یک عهد جدید می‌گوید.: عیسی پاهای شاگردانش را می‌شورد.
عیسی دعا می‌کند که از مرگ رهایی یابد.: عیسی در برابر مرگ هیچ ضعفی نشان نمی‌دهد.
عیسی با یک بوسه مورد خیانت واقع می‌شود.: عیسی خود هویتش را به سربازان فاش می‌کند.
عیسی توسط رهبران یهودی دستگیر می‌شود.: عیسی توسط رومیان و نگهبانان معبد دستگیر می‌شود.
شمعون قیروانی در حمل صلیب به عیسی کمک می‌کند.: عیسی به تنهایی صلیب را حمل می‌کند.
پرده معبد با مرگ عیسی به دو نیم می‌شود.: نیزه‌ای به پهلوی عیسی می‌زنند.
چند زن از قبر عیسی بازدید می‌کنند.: مریم مجدلیه به تنهایی از قبر عیسی بازدید می‌کند.
اناجیل هم‌نوا بر ابعاد مختلف شخصیت عیسی پرداخته‌اند. در مرقس، عیسی پسر خداست که معجزاتش حضور ملکوت الهی را نشان می‌دهند. او، به عنوان خادم خدا و انسان‌ها، معجزه‌گری خستگی‌ناپذیر است. این انجیل کوتاه مشتمل بر تعداد کمی از سخنان و آموزه‌های عیسی است. انجیل متی تأکید می‌کند که عیسی به ارادهٔ خدا در عهد عتیق جامهٔ عمل پوشانده و خداوندگار کلیساست. اوست فرزند داوود، «پادشاه است و خودِ مسیح.» لوقا عیسی را چنان می‌نمایاند که یک ناجی انسانی-الهی است و با نیازمندان هم‌دلی می‌کند. او دوست گناهکاران و به دنبال نجات گمراهان است. این انجیل شامل مثل‌هایی چون «سامری خوب» و «پسر ولخرج» است.
دیباچه انجیل یوحنا عیسی را تجسم کلمه خدا توصیف می‌کند. به عنوان کلمه خدا، عیسی به صورت ابدی به همراه او حی و حاضر است و چون منبعی است برای ذات اخلاقی و روحی بشریت. او نه تنها بزرگ‌تر از همه پیامبران گذشته، که بزرگ‌تر از همه پیامبران آینده نیز هست. او کلمهٔ خدا را بر زبان جاری نمی‌کند، بلکه خود کلمهٔ خداست. در انجیل یوحنا عیسی نقش الهی خود را با عبارتی چون «نان زندگی»، «نور جهان» و «تاک حقیقی» به صورت علنی بازگو می‌کند.
در مجموع، نویسندگان عهد جدید تلاش زیادی به کار نبسته‌اند تا مثل تواریخ غیر دینی دوران خود گاه‌شماری دقیقی از سرگذشت عیسی یا شرح زندگی او ارائه کنند. چنان‌که انجیل یوحنا خود اشاره می‌کند که انجیل‌ها شامل اطلاعات کامل و جامعی از زندگی عیسی نیستند. این روایات با هدف اصلی ارائه اسنادی الهی‌شناسانه در فضای مسیحیت اولیه نگاشته شده‌اند و خط زمانی اتفاقات در درجهٔ دوم از اهمیت قرار داشته‌است. به همین دلیل، قابل‌ذکر است که انجیل‌ها یک‌سوم محتوای خود را به هفتهٔ آخر زندگی عیسی در اورشلیم اختصاص داده‌اند. علی‌رغم اینکه انجیل‌ها حاوی اطلاعات کافی مورد نیاز تاریخ‌نگاران معاصر جهت تعیین تاریخ دقیق اتفاقات نیستند، اما برای ترسیم تصویری کلی از داستان زندگی عیسی کفایت می‌کنند.