روسی‌سازی
تحت اتحاد جماهیر شوروی > اواخر دهه ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰ > دکترین (رهنامه) با عمل انطباق پیدا می‌کند: نزدیک شدن و هم‌آمیختگی ملت‌ها

ترویج فدرالیسم و زبان‌های غیر روسی همیشه یک تصمیم استراتژیک بوده‌است، که هدف آن گسترش و حفظ حاکمیت توسط حزب کمونیست بود. با این وجود، از منظر علمی، دکترین رسمی حزب کمونیست این بود که سرانجام اختلافات میان ملیت و ملیت‌ها به همین ترتیب از بین بروند. در این دکترین رسمی در برنامه سوم حزب کمونیست اتحاد جماهیر شوروی که توسط نیکیتا خروشچف در بیست و دومین کنگره حزب در سال ۱۹۶۱ معرفی شد، تغییراتی ایجاد شد؛ اگر چه در این برنامه آمده بود که تمایز قومی و قبیله‌ای سرانجام از بین می‌روند و یک زبان مشترک واحد توسط تمام ملیت‌ها در اتحاد جماهیر شوروی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ «از بین بردن تمایزات ملی و به ویژه تمایزات زبانی، به‌طور قابل ملاحظه فرایند طولانی‌تری نسبت به نابودی تمایزهای طبقاتی دارد». با این وجود، در آن زمان ملت‌ها و ملیت‌های اتحاد جماهیر شوروی در حال گذران روندی دو جانبه برای شکوفایی بیشتر فرهنگ‌های خود و نزدیک شدن یا همبستگی به یک اتحادیه مستحکم‌تر بودند. در گزارش خروشچف دربارهٔ برنامه‌ریزی کنگره، او حتی از بیان مستحکم‌تری استفاده کرد: «اینکه روند نزدیکی بیشتر و اتحاد بیشتر ملت‌ها، سرانجام منجر به ادغام یا آمیختن ملیت‌ها خواهد شد». دستورالعمل خروشچف در زمینه همبستگی به آرامی تعدیل شد؛ هر چند زمانی که لئونید برژنف در سال ۱۹۶۴جایگزین خروشچف به عنوان دبیرکل حزب کمونیست شد (پستی که تا زمان مرگش در سال ۱۹۸۲ در ید قدرت وی بود)، برژنف اظهار داشت که همبستگی در نهایت منجر به «وحدت» کامل ملیت‌ها خواهد شد. «وحدت» اصطلاحی مبهم بود، زیرا می‌توانست هم به معنای حفظ هویت‌های ملی مستقل و یک مرحله بالاتر به معنی حفظ جاذبه متقابل یا شباهت بین ملیت‌ها باشد یا به معنای از بین رفتن کامل اختلافات قومی باشد.
در چارچوب سیاسی آن زمان، «اتحاد یا همبستگی» به منظور کاهش فشار نسبت به روسی‌سازی تلقی می‌شد که خروشچف با توجیه خود دربارهٔ ادغام، آن را ترویج داده بود. هر چند بیست و چهارمین کنگره حزب در سال ۱۹۷۱، پایه‌گذار این ایده بود که «شهروندی شوروی» جدیدی در قلمرو اتحاد جماهیر شوروی در حال شکل‌گیری است؛ جامعه‌ای که زبان مشترک آن‌ها، زبان «شهروندان شوروی»، زبان روسی بود که متناسب با نقشی است که روسیه برای ملت‌ها و ملیت‌های متحد در قلمرو بازی می‌کرد. این جامعه جدید به عنوان شهروند شناخته شدند، نه یک ملت، اما در این زمینه کلمه روسی narod (شهروندان) یک جامعه قومی و قبیله‌ای را در برمی‌گیرد و نه یک جامعه مدنی یا سیاسی را.
بنابراین، تا اواخر دوران اتحاد جماهیر شوروی، یک منطق دکترین برای برخی از مراحل عملی سیاست‌گذاری ارائه شده بود که قدم‌هایی در جهت آموزش و رسانه برداشته بود. ابتدا انتقال بسیاری از «مدارس ملی» (مدارس مبتنی بر زبان‌های محلی) به زبان روسی به شکل دستورالعمل، در اواخر دهه ۱۹۵۰ تحت نظر خروشچف سرعت گرفت و تا دهه ۱۹۸۰ ادامه یافت.
در مرحله دوم، از دکترین جدید برای توجیه جایگاه ویژه زبان روسی به عنوان «زبان ارتباطات بین ملیتی» در اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی استفاده شد. استفاده از اصطلاح «بین ملیت» به جای اصطلاح متعارف‌تر «بین‌المللی» بیشتر بر نقش داخلی خاص زبان روسی متمرکز است تا نقش آن به عنوان زبان گفتمان بین‌المللی. زبان روسی بیشترین زبان مورد استفاده بود و روس‌ها تعداد کثیری از جمعیت کشور را تشکیل می‌دادند، همچنین بر جایگاه ویژه زبان روسی در دولت، آموزش و پرورش و رسانه‌ها صحه گذاشته شده بود.
در بیست و هفتمین کنگره حزب اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در سال ۱۹۸۶، به ریاست میخائیل گورباچف، برنامه چهارم حزب، دستورالعمل‌های برنامه قبلی را بدین شرح تکرار کرد: یکی از ویژگی‌های روابط ملی در کشور ما، شکوفایی مداوم ملت‌ها و ملیت‌هاست و دیگری اینکه آنها بر اساس برابری و همکاری برادرانه به‌طور پیوسته و داوطلبانه به یکدیگر نزدیک می‌شوند. نه انگیزش‌های مصنوعی و نه جلوگیری از روندهای عینی توسعه، در اینجا قابل قبول نیست. در دورنمای تاریخی طولانی مدت، این پیشرفت منجر به وحدت کامل ملت‌ها خواهد شد. همه شهروندان اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی جهت استفاده از زبان‌های بومی خود و توسعه آزاد این زبان‌ها، از حق برابری در آینده برخوردار خواهند شد. در عین حال یادگیری زبان روسی، که به‌طور داوطلبانه توسط مردم شوروی پذیرفته شده‌است، به عنوان یک وسیله ارتباطی بین ملیت‌های مختلف، علاوه بر زبان ملیتی، دسترسی یک شخص را به دستاوردهای علم و فناوری و فرهنگ شوروی و جهان گسترش می‌دهد.