ایران (شاهنامه)
نخستین پایتخت شاهنامه

فریدون جنیدی، نخستین پایتخت ایران و تختگاه فریدون پیشدادی را بر پایهٔ گفتار شاهنامه را شهری بنام کوس در تبرستان می‌داند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ز آمل گذر سوی تمیشه کرد |  | نشست اندر آن نامور بیشه کرد |
| کجا، کز جهان کوس، خوانی ورا |  | جز این نیز نامی ندانی ورا |
شهر تمیشه در طبرستان، بر سرِ کوهی سخت گذر بنیاد نهاده شده بود که در زمان‌های پسین بر دست سپاهیان عرب ویران شد. به باور فریدون جنیدی از شهر باستانی کوس نیز پس از ویران شدن دو روستای خرد در شهرستان نور، همچون دو جوانة نازک از درختی تنومند بر جای مانده‌است که اکنون کوسه زر و کوسه مله خوانده می‌شود و از گفتار فردوسی پیدا است که جایگاه «کوس» را در زمان فردوسی نمی‌دانسته‌اند، اما پیش از اسلام بر ایرانیان روشن بوده‌است. به هنگام رفتن خسرو انوشیروان ساسانی به گرگان در شاهنامه آمده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ز گرگان به ساری و آمل شدند |  | به هنگام آوای بلبل شدند |
| در و دشت، یکسر، پر از بیشه بود |  | دل شاه ایران پر اندیشه بود |
| ز هامون بکوهی برآمد بلند |  |  یکی باره‌ای برنشسته سمند |
| سوی کوه و آن بیشه‌ها بنگرید |  | گل و سنبل و آب و نخچیر دید |
| تویی آفریننده هور و ماه |  | گشاینده و هم نمایند راه |
| جهان آفریدی بدین خرّمی |  | که از آسمان نیست پیدا زمی |
| کسی کاو جز از تو پرستد همی |  | روانرا بدوزخ فرستد همی |
| ازیرا فریدون یزدانپرست |  | بدین جای برساخت جای نشست! |
از این رو به باور فریدون جنیدی، شهر باستانی کوس در طبرستان نخستین جایگاه فرمانروایی و پایگاه خرد و فرهنگ و دانش در اساطیر ایرانی بوده‌است. به گفته فریدون جنیدی پس از فریدون، اولین تختگاه ایران در شاهنامه آمل طبرستان بوده‌است. آنجا که سام نریمان برای نبرد با مهراب کابل خدای بسوی نیمروزان، سپه می‌رانَد، فرزندش زال بپذیره او می‌رود و در میان سخنان می‌گوید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به ارّه تنم را بدو نیم کن |  |  ز کابل مپیمای با من سَخُن |
و سام در نامه ای که به منوچهر می‌نویسد، از این داستان چنین یاد می‌کند:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مرا گفت: بر دار آمل کنی |  | از آن به که آهنگ کابل کنی |
و این گفتار چنین می‌نماید که بدان هنگام آمل پایتخت ایران بوده‌است. به باور فریدون جنیدی، مازندران در شاهنامه با مازندران کنونی متفاوت است. جنیدی می‌افزاید: گفتار دیگر آنست که چگونه شاید فرزندان فریدون را از نژاد دیوان خواندن؟ چنان‌که امروز همواره از دیوان مازندران یاد می‌شود! نام سرزمین فریدون همواره طبرستان بوده‌است، و انبوه یادکردهای باستانی، راه همه گمان‌های دیگر را می‌بندد…
واژه مازندران بر چین و شکن‌ها و سازهای کوهستان البرز نهاده شده‌است، و این سخن فرخی سیستانی راز آنرا بازمی‌گوید:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| برآمد ز کوه، ابر مازندران |  | چو مارِ شکنجی و ماز، اندر آن |
از سویی واژه «دوین» که دوبار تنها در تاریخ طبرستان ابن اسفندیار آمده، و از همة فرهنگهای ایرانی فرو افتاده‌است بر بنیاد گفتارِ وی چیزی جز «کوه» و بلندی نیست:
«همه ساله اسپهبد فرّخان، برای شکار و شراب به زیرترِ «دوینی» رفتی که کاخ اسپهبد خورشید بود!» واژة دوین با فروافتادن «و» میانین از آن، بگونه «دین» درآمده است که خوشبختانه هنوز در طبرستان نمونه‌های فراوان دارد و به تپه‌های بلندی که جایگاه دیوان برید و برج‌های دیده‌بانی و آتش بوده‌است، و در گذر زمان، ویران شده و بگونه تپه درآمده است، که خود نشاندهنده نام «دوین» است.
و از سویی با فروافتادن «ن» پایانین بگونه دِو (=دیو) درآمد که نام همان رشته کوه‌های پیچاپیچ و پر مازِ میان طبرستان و دشت میانی ایران است، و چون ایرانیان خواستند که آن کوه‌ها را به چراگاه‌های دشتهای خویش بیفزایند، و این سخن در گفتار دیو سپید به کاووس آمده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| همی برتری را بیاراستی |  | چراگاه مازندران خواستی |
با چنین اندیشه، ایرانیان از هر دو سویِ کوهستان البرز ببالا می‌رفتند، و یکایک به چراگاه‌ها دست می‌یافتند، و بالا رفتن آنان از «دوین» ها بود، و با هیچ‌یک از آن «دوین» ها دشواری پیش نیامد مگر با دوین سپید که بزرگ‌ترین «دوین» ها است، و همواره از برف، سر، سپید دارد! شیوه نبرد دوین سپید با ایرانیان نیز چنین گزارش شده‌است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| شب آمد، یکی ابر شد تا بماه |  | جهان گشت چون روی زنگی، سیاه |
| زگردون بسی سنگ بارید و خَشت |  | پراکنده گشتند، ایران بدشت |
| بسختی، چو یکهفته اندر کشید |  | نیامد همی روشنایی پدید |
| بهشتم بغرّید دیو سپید |  | که ای شاهِ بی بر، بکردار بید |
| همی برتری را بیاراستی؟ |  | چراگاه مازندرانی خواستی؟ |
| کنون آنچه اندرخور کارِ تست |  | دلت یافت، آن آرزوها که جست! |
از این سخنان، روشن بر می‌آید که نبرد دوین سپید، یا دیو سپید با ایرانیان، همانا یک گدازه افشانی همراه با دود فراوان بوده‌است، و آن گروه از ایرانیان که پیرامون دیو سپید بوده‌اند، از آن دود و گدازه که بر سرشان ریخته‌است آزار دیده و کشته شده‌اند.