ادگار مورن
آثار > روش:  اثر سترگ ادگار مورن

"روش" (La Méthode)  نه تنها  شاهکار  ادگار  مورن،  بلکه  یکی  از  مهم‌ترین  آثار  فکری  قرن  بیستم  به  شمار  می‌رود.  این  کتاب  شش  جلدی  که  به  نوعی  "دانشنامه‌ی  چرخه‌ای  برای  اندیشه‌ی  پیچیده"  محسوب  می‌شود،  رویکردی  نوین  و  انقلابی  به  موضوع  "روش"  و  "روش‌شناسی"  ارائه  می‌دهد.  مورن  در  این  اثر  به  جای  ارائه  ی  یک  روش  خطی  و  سلسله  مراتبی  که  در  آن  مفاهیم  به  صورت  مرحله  به  مرحله  و  از  ساده  به  پیچیده  بیان  می‌شوند،  روشی  چرخه‌ای  و  بازگشتی  را  معرفی  می‌کند  که  در  آن  مفاهیم  و  ایده‌ها  به  طور  پیوسته  با  یکدیگر  در  ارتباط  هستند  و  بر  یکدیگر  تأثیر  می‌گذارند.  این  رویکرد  چرخه‌ای  که  بازتاب‌دهنده‌ی  ماهیت  "پیچیده"  ی  جهان  و  دانش  است،  به  خواننده  این  امکان  را  می‌دهد  که  مطالعه‌ی  کتاب  را  از  هر  جلدی  که  می‌خواهد  آغاز  کند  و  با  پیشروی  در  مطالعه،  به  درک  عمیق‌تری  از  کل  و  اجزای  آن  دست  یابد.
در  ادامه  به  معرفی  هر  یک  از  شش  جلد  این  کتاب  می‌پردازیم:
جلد  اول:  ماهیت  طبیعت (La Nature de la nature)
در  این  جلد،  مورن  به  واکاوی  مفاهیم  بنیادی  در  علوم  طبیعی  مانند  نظم  و  بی‌نظمی،  سیستم،  اطلاعات  و  غیره  می‌پردازد.  او  با  نگاهی  "پیچیده"  به  این  مفاهیم  و  با  در  نظر  گرفتن  روابط  و  تعاملات  پیچیده‌ی  میان  آنها،  از  رویکردهای  ساده‌ساز  و  تقلیل‌گرای  رایج  در  علوم  طبیعی  فراتر  می‌رود  و  به  دنبال  ارائه  ی  تصویری  جامع‌تر  و  واقع‌بینانه‌تر  از  جهان  طبیعی  است.
جلد  دوم:  زندگی  زندگی (La Vie de la vie)
این  جلد  به  بررسی  پدیده‌ی  "زندگی"  از  منظر  زیست‌شناسی  و  با  توجه  به  "پیچیدگی"  و  "تنوع"  بی‌نظیر  موجودات  زنده  اختصاص  دارد.  مورن  در  این  جلد  با  بیان  اینکه  "زندگی"  چیزی  بیش  از  مجموعه‌ی  واکنش‌های  شیمیایی  و  بیولوژیکی  است،  به  ابعاد  مختلف  زندگی،  از  جمله  خودسازماندهی،  تکامل  و  رابطه‌ی  موجودات  زنده  با  محیط  پیرامون  خود  می‌پردازد.  او  با  تأکید  بر  ویژگی‌های  خاص  "سیستم‌های  زنده"  مانند  خودمختاری،  خود  بازتولیدی  و  سازگاری  با  محیط،  به  دنبال  ارائه  ی  تعریفی  جامع  و  دقیق  از  "زندگی"  است.
جلد  سوم:  شناخت  شناخت (La Connaissance de la connaissance)
در  این  جلد،  مورن  به  بررسی  "شناخت"  از  منظر  انسان‌شناسی  می‌پردازد  و  با  طرح  مفهوم  "شناخت‌شناسی  پیچیده"،  از  رویکردهای  سنتی  و  ساده‌ساز  در  شناخت‌شناسی  فراتر  می‌رود.  او  با  تأکید  بر  نقش  عوامل  مختلف  مانند  فرهنگ،  تاریخ،  زبان  و  احساسات  در  فرآیند  شناخت،  به  بررسی  ابعاد  مختلف  شناخت  انسانی  می‌پردازد  و  نشان  می‌دهد  که  شناخت  انسانی  نه  یک  فرآیند  منفعل  و  آینه‌وار،  بلکه  یک  فرآیند  فعال،  گزینشی  و  تفسیری  است  که  همواره  تحت  تأثیر  عوامل  متعدد  و  پیچیده  قرار  دارد.
جلد  چهارم:  ایده‌ها (Les Idées)
مورن  درباره‌ی  این  جلد  می‌گوید  که  "می‌توانست  جلد  اول  هم  باشد".  در  واقع،  این  جلد  به  عنوان  مقدمه‌ای  بر  "شناخت  شناخت"  و  همچنین  "اندیشه‌ی  پیچیده"  عمل  می‌کند  و  به  خواننده  کمک  می‌کند  تا  با  مفاهیم  و  اصول  بنیادی  این  دو  حوزه  آشنا  شود.  در  این  جلد،  مورن  به  بررسی  "ایده‌ها"  از  منظر  جمعی  و  اجتماعی  (سازماندهی  ایده‌ها)  و  همچنین  در  سطح  "زندگی  ایده‌ها"  که  او  آن  را  "نوئولوژی"  (noologie)  می‌نامد،  می‌پردازد.  او  به  ویژه  در  فصل  آخر  این  جلد  به  مفاهیم  فلسفی  زبان،  منطق  و  پارادایم  می‌پردازد  و  روش  چرخه‌ای  و  پیچیده‌ی  خود  را  بر  آنها  اعمال  می‌کند.
ژان-لویی  لو  موان (Jean-Louis Le Moigne)،  متفکر  و  نظریه‌پرداز  فرانسوی  در  حوزه‌ی  سیستم‌ها،  در  یادداشتی  در  مورد  این  کتاب، [^36]  بر  اهمیت  فصل  آخر  جلد  ۴  که  به  "پارادایم‌شناسی"  (Paradigmatologie)  اختصاص  دارد،  تأکید  می‌کند  و  می‌نویسد:  "شاید  برخی  بگویند  که  "پارادایم‌شناسی"  واژه‌ی  جدید  و  ناآشنایی  است،  اما  به  نظر  من  این  مفهوم  بسیار  پربار  و  مفید  است  و  به  ما  این  امکان  را  می‌دهد  که  غنای  جهان  قابل  اندیشه  را  بدون  آنکه  ابتدا  با  ساده‌سازی  آن  را  فقیر  کنیم،  درک  کنیم".  به  گفته‌ی  مورن،  "پارادایم‌شناسی"  به  مثابه  "چارچوبی  فکری"  است  که  گفتمان‌های  مختلف  را  تحت  تأثیر  خود  قرار  می‌دهد  و  آنها  را  محدود  می‌کند.
جلد  پنجم:  انسانیت  انسانیت،  هویت  انسانی (L'Humanité de l'humanité, L'Identité humaine)
این  جلد  به  بررسی  "سه‌گانه‌ی  انسانی":  فرد - جامعه - گونه  می‌پردازد  و  با  نگاهی  "پیچیده"  به  رابطه‌ی  میان  این  سه  مقوله،  به  دنبال  درک  عمیق‌تر  از  "انسانیت"  و  "هویت  انسانی"  است.  مورن  در  این  جلد  به  مباحثی  مهم  مانند  "فردیت"،  "جامعه"،  "تاریخ"،  "فرهنگ"،  "زبان"  و  "اخلاق"  می‌پردازد  و  با  توجه  به  "پیچیدگی"  و  "درهم‌تنیدگی"  این  مفاهیم،  به  دنبال  یافتن  راه‌هایی  برای  درک  بهتر  و  جامع‌تر  از  "انسان"  است.
جلد  ششم:  اخلاق (Éthique)
در  این  جلد،  مورن  به  بررسی  ابهامات  و  تناقضات  اخلاقی  در  جهان  معاصر  می‌پردازد  و  با  طرح  مفهوم  "اخلاق  تفاهم"،  رویکردی  جدید  برای  مقابله  با  چالش‌های  اخلاقی  ارائه  می‌کند.  او  با  تأکید  بر  "گفتگو"  و  "تفاهم  متقابل"  به  عنوان  اصول  بنیادی  "اخلاق  تفاهم"،  سعی  در  فراتر  رفتن  از  رویکردهای  سنتی  در  اخلاق  دارد.  مورن  در  این  جلد  با  توجه  به  پیچیدگی  و  تغییر  پذیری  مواجهه‌های  اخلاقی،  از  دنبال  کردن  قواعد  و  مقررات  ثابت  و  کلیشه‌ای  برحذر  می‌کند  و  در  عوض،  به  تاکید  بر  اهمیت  "تفکر  انتقادی"،  "گفتگو"،  و  "احترام  متقابل"  می‌پردازد.