انرژی در ایران
تولید انرژی

پس از جهش ۳٫۱ درصدی تولید جهانی انرژی اولیه در سال ۲۰۲۱، این روند با سرعت ثابتی و معادل ۳٫۷ درصد در سال ۲۰۲۲ افزایش یافت. تولید جهانی انرژی در سال ۲۰۲۲ در حالی شتاب گرفت که بسیار بالاتر از میانگین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹ (حدود ۱٫۶ درصد در سال) بود.
منظور از انرژی اولیه، تولید یا استخراج آن از منابع انرژی طبیعی است. این شامل زغال سنگ، گاز، نفت، برق، گرما و تولید زیست توده است. در مورد استخراج گاز طبیعی، مقادیر شعله‌ور در فلیر (Flare) یا تزریق مجدد، از میزان تولید کسر می‌شوند. هم چنین تولید برق آبی، زمین گرمایی، هسته ای و بادی نیز به عنوان تولید اولیه محسوب می‌شود.
مجموع انرژی تولیدی ایران در سال ۲۰۲۱، از منابع مختلف مانند سوخت زغال سنگ، گاز طبیعی، نفت و مشتقات آن، اتمی و تجدیدپذیر، به نزدیک ۴۹۰۰ تراوات-ساعت رسید. سهم عمده این میزان از تولید انرژی از فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی ناشی شده‌است.
روند تولید انرژی در ایران بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۱ دارای روندی رو به رشد بوده‌است اما در مقاطعی دچار رکود، کندی رشد یا حتی افت شده‌است که جنگ با عراق و تحریم‌های بازرگانی به دلیل مناقشات بین ایران و غرب بر سر مسائل هسته ای، دلیل عمده آن بوده‌است.
بر اساس آخرین آمار منتشر شده در سال ۲۰۲۱، بیشترین سهم از تولید انرژی در ایران مربوط به سوخت گاز طبیعی و معادل ۲۷۱۳ تراوات ساعت بوده‌است و پس از آن نفت و مشتقات نفتی با ۲۱۱۷ تراوات ساعت، برق آبی و تجدیدپذیر با ۴۲ تراوات ساعت، زغال سنگ با ۱۳ تراوات ساعت و اتمی با ۹ تراوات ساعت قرار دارند.
در حال حاضر منابع سوخت فسیلی ایران، بیش از ۹۸ درصد از سهم تولید انرژی را بر عهده دارند ولی با توجه به روند سرمایه‌گذاری‌های اخیر ایران برای احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر و اتمی، این سهم تغییراتی خواهد داشت ولی نقش سوخت‌های فسیلی همچنان بسیار پر رنگ تر از منابع دیگر خواهد بود.
تولید و مصرف انرژی برق
بر اساس آمارهای وبگاه اطلاعات انرزی ایالات متحده، در سال ۲۰۲۱ میزان تولید و مصرف خالص انرژی به صورت برابر اطلاعات زیر بوده است:
تولید: ۳۴۱ تراوات ساعت
مصرف: ۳۰۲ تراوات ساعت
صادرات: ۶٫۴ تراوات ساعت
واردات: ۲٫۷ تراوات ساعت
تلفات شبکه توزیع برق: ۳۵ تراوات ساعت
بیشتر تولید انرژی برق در ایران از منابع فسیلی گاز و نفت است و سهم اندکی از آن مربوط به منابع انرژی برق آبی، زغال سنگ، تجدیدپذیر و اتمی است.
در ایران درصد دسترسی مصرف کنندگان به برق از سال ۲۰۱۴ دارای پوشش تقریبا صددرصدی می باشد.
در سال ۲۰۲۱، سهم هر یک از منابع در تولید تولید سالیانه انرژی الکتریکی ایران به شرح مقادیر زیر بوده است:
سوخت‌های فسیلی: ۳۲۱ تراوات ساعت
انرژی برق-آبی: ۱۵ تراوات ساعت
منابع تجدیپذیر: ۱٫۲ تروات ساعت
اتمی: ۳٫۲ تراوات ساعت
با توجه به برخورداری کشور ایران از منابع سرشار گاز و نفت، بیشترین سهم از ظرفیت نیروگاه های ایران نیز از نوع نیروگاه های با سوخت فسیلی است. با این حال تنها نیروگاه هسته ای ایران در بوشهر از حدود سال ۲۰۱۱ به شبکه برق ایران اضافه شد و نیروگاه های تجدید پذیر بادی و خورشیدی نیز از حدود سال ۲۰۱۵ با سهمی اند، بخشی از برق مصرفی در شبکه ایران را تامین می کنند. روند افزایش ظرفیت نیروگاه های ایران از سال ۱۹۸۰ تا سال ۲۰۲۱ به شرح نمودار پیوست است اگرچه به نظر می رسد سهم انرژی های تجدید پذیر از سال ۲۰۲۴ افزایش قابل توجهی داشته باشد.
تولید نفت
تا کنون نزدیک به نیمی از ذخایر نفتی اثبات شده جهان شامل انواع نفت خام و میعانات، برداشت شده‌است. اما با وجود اینکه ایران یکی از نخستین کشورها در آغاز تولید تجاری نفت بوده، کمی بیشتر از یک سوم ذخایر اثبات شده اش را برداشت کرده‌است. از مجموع ذخایر نفتی کشف شده، ۴۵ درصد توسعه نیافته‌است که این مقدار در بخش گاز به ۷۷ درصد می‌رسد. بر اساس ارزیابی‌ها، ۷۰ درصد نفت تولید شده در ۲۰ سال گذشته، با اکتشافات منابع جدید، جایگزین شده‌است. زمانی که صحبت از ذخایر و اکتشافات هیدروکربوری می‌شود، این نکته را نباید از یاد برد که ایران در ذخایر نامتعارف هیدروکربوری مانند شیل، نیز حرف‌های زیادی برای گفتن دارد ولی با استناد به متغیرهای اقتصادی، فعلاً صنعت نفت به حوزه برداشت از این منابع ورود نکرده‌است.
میادین نفتی ایران مشتمل بر مخازن زیرزمینی در قلمرو خاکیکی و آبی کشور ایران، در مالکیت شرکت ملی نفت ایران است، که هم‌اکنون عملیات تولید از این میدان‌ها توسط چهار شرکت تابعه به نام‌های شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب، شرکت نفت فلات قاره ایران، شرکت نفت مناطق مرکزی ایران و شرکت نفت و گاز اروندان انجام می‌گیرد.
بر اساس آمار رسمی منتشر شده وزارت نفت ایران، مجموع ذخایر قابل استحصال نفت خام و میعانات گازی بیش از ۱۵۴ میلیارد بشکه برآورد می‌شود. این میزان، معادل ۱۰ درصد از مجموع کل ذخایر نفت خام موجود در جهان محسوب می‌شود. بنا بر اظهارات کارشناسان شرکت ملی نفت ایران، مخازن نفتی ایران تا سال ۱۴۵۳ می‌توانند قابل بهره‌برداری باشند.
بر اساس آخرین اخبار نفت و گاز، در حال حاضر تعداد ۱۴۵ میدان هیدروکربنی، مشتمل بر ۲۹۷ مخزن نفتی و گازی در ایران کشف شده‌است. از ۱۴۵ میدان هیدروکربنی، تعداد ۱۰۲ میدان نفتی و ۴۳ میدان گازی می‌باشند. از تعداد کل مخازن نیز ۲۰۵ مخزن نفتی و ۹۲ مخزن گاز طبیعی می‌باشند. از این میدان‌ها، تعداد ۷۸ میدان، فعال می‌باشند، که ۶۲ میدان در خشکی و ۱۶ میدان در دریا قرار دارند. شمار ۶۷ میدان نیز در حال حاضر غیرفعال می‌باشند. از این میزان ذخیره نفت ایران، ۱۰۶ میلیارد بشکه در خشکی و ۳۱ میلیارد بشکه در دریا واقع شده‌است.
بزرگ‌ترین میدان نفتی ایران میدان نفتی اهواز است. این میدان با ذخیره درجای بیش از ۶۵ میلیارد بشکه و ذخیره قابل برداشت ۳۷ میلیارد بشکه، به‌عنوان سومین میدان بزرگ نفتی جهان شناخته می‌شود. میدان نفتی گچساران با ذخیره درجای بیش از ۵۲ میلیارد بشکه و ذخیره نهایی ۲۳ میلیارد بشکه نفت خام، دومین میدان نفتی ایران به‌شمار می‌آید. سومین میدان نفتی کشور، میدان نفتی مارون است، که بالغ بر ۴۶ میلیارد بشکه نفت خام، در مخازن آسماری، بنگستان و خامی آن جای دارد. میدان نفتی آزادگان با ذخیره درجای ۳۲ میلیارد بشکه، چهارمین میدان نفتی ایران و بزرگ‌ترین میدان مشترک کشور می‌باشد. میدان نفتی آغاجاری با در اختیار داشتن ۳۰ میلیارد بشکه نفت خام درجا، پنجمین میدان نفتی ایران محسوب می‌شود.
بزرگ‌ترین میدان‌های نفتی ایران، بر پایه حجم ذخیره درجای نفت خام موجود در مخازن آن‌ها، در فهرست زیر رتبه‌بندی شده‌اند:
| رتبه | نام میدان | ذخیره درجا (میلیارد بشکه) | ذخیره قابل برداشت (میلیارد بشکه) | تولید روزانه (هزار بشکه) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | میدان نفتی اهواز | ۶۵٫۵ | ۳۷ | ۷۵۰٫۰۰۰ |
| ۲ | میدان نفتی گچساران | ۵۲٫۹ | ۲۳٫۷ | ۴۸۰٫۰۰۰ |
| ۳ | میدان نفتی مارون | ۴۶٫۷ | ۲۱٫۹ | ۵۲۰٫۰۰۰ |
| ۴ | میدان نفتی آزادگان | ۳۳٫۲ | ۵٫۲ | ۴۰٫۰۰۰ |
| ۵ | میدان نفتی آغاجاری | ۳۰٫۲ | ۱۷٫۴ | ۳۰۰٫۰۰۰ |
| ۶ | میدان نفتی رگ‌سفید | ۱۶٫۵ | ۳٫۴۴ | ۱۸۰٫۰۰۰ |
| ۷ | میدان نفتی آب تیمور | ۱۵٫۲ | ۲٫۶ | ۶۰٫۰۰۰ |
| ۸ | میدان نفتی سروش | ۱۴٫۲ | ۱۰ | ۴۶٫۰۰۰ |
| ۹ | میدان نفتی کرنج | ۱۱٫۲ | ۵٫۷ | ۲۳۷٫۰۰۰ |
| ۱۰ | میدان نفتی بی‌بی‌حکیمه | ۷٫۵۹ | ۵٫۶۷ | ۱۲۰٫۰۰۰ |
بر اساس اطلاعات موجود در وبگاه داده‌های اقتصادی فدرال رزرو در ابالات متحده، متوسط تولید نفت خام ایران در سال ۲۰۲۳ نزدیک به ۲٬۷۰۰٬۰۰۰ بشکه در روز بوده‌است که اندکی بیش از میزان تولید سال قبل آن می‌باشد.
روند تولید نفت خام در سالیان مختلف تحت تأثیر تحریم‌های بازرگانی و اقتصادی بوده‌است و در دوره‌های مختلف دچار افت و خیز بوده‌است. هم چنین یکی از دلایل کندی و توقف رشد تولید نفت خام ایران، عدم سرمایه‌گذاری در صنایع نفت و گاز ایران بوده‌است.
گاز طبیعی
تولید: ۸۳٫۹ میلیارد مترمکعب (۲۰۰۴)
مصرف: ۸۵٫۵۴ میلیارد مترمکعب(۲۰۰۴)
صادرات: ۳٫۵۶ میلیارد مترمکعب (۲۰۰۴)
واردات: ۵٫۲ میلیارد مترمکعب(۲۰۰۵)
منابع شناخته شده: ۲۶٫۶۲ تریلیون مترمکعب
تولید انرژی برق از منابع تجدیدپذیر
منابع تجدیدپذیر بخشی از منابع تأمین کننده انرژی در ایران است. ایران با دارا بودن ذخایر بزرگ نفت و گاز طبیعی، یک غول هیدروکربنی جهانی است. با این وجود، علاقه زیادی به منابع انرژی تجدیدپذیر برای بهبود امنیت انرژی، کاهش وابستگی داخلی به هیدروکربن‌ها و برآوردن رشد پیش‌بینی‌شده در تقاضای برق نشان داده شده‌است. تحقق این اهداف برای کشور ایران بسیار محتمل است زیرا از توپوگرافی بسیار مناسبی برای استحصال از انرژی‌های تجدیدپذیر برخوردار است.
اگرچه موقعیت ایران به دلیل تعداد روزهای در معرض تابش خورشید، برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی بسیار مناسب است ولی در عین حال به دلیل آب و هوای خشک و بیابانی آن، استحصال انرژی از برق آبی با محدودیت مواجه است. البته به دلیل عدم سرمایه‌گذاری کافی در زمینه منابع تجدیدپذیر، هنوز بیشترین سهم تولید انرژی از این منابع، مربوط به برق آبی است. ایران در سال ۲۰۲۱ معادل ۱۵ تراوات ساعت انرژی از منابع برق آبی تولید کرده‌است.
به‌طور معمول تولید نیروگاه‌های تلمبه ذخیره ای در برآورد تولید انرژی‌های تجدیدپذیر منظور نمی‌شود چون روشی در تسطیح باردهی شبکه برای تأمین برق مورد نیاز در زمان‌های اوج مصرف از مواقع تقاضای کم برق است. در این نیروگاه‌های به‌طور معمول دو مخزن وجود دارد که از ظرفیت تولید برق مازاد در شبکه، برای پمپاژ آب به مخزن بالاتر استفاده شده و هنگامی که تقاضای مصرف بیشتر می‌شود، آب مخزن بالتر از درون یک توربین آبی به مخزن پایین‌تر رها می‌شود تا تقاضای مصرف را تأمین کند؛ بنابراین نیروگاه تلمبه ذخیره ای منبع انرژی نیست و به دلیل مصرف انرژی و تلفات آن، به عنوان یک مصرف‌کننده (تولید منفی) در لیست‌ها ظاهر می‌شود. در حال حاضر تنها نیروگاه تلمبه ذخیره ای ایران در سیاه بیشه احداث شده و ظرفیت تولید ۱۰۴۰ مگاواتی دارد و از سال ۲۰۱۵ بهره‌برداری می‌شود.
ایران از نظر حوضه‌های اصلی آبریز به ۹ بخش مختلف تقسیم شده‌است که میزان ریزش‌های جوی در آن‌ها در سال آبی ۱۴۰۱–۱۴۰۲ و هم چنین ظرفیت تولید در حال بهره‌برداری و در دست اجرا تا مرداد سال ۱۴۰۲ مطابق جدول زیر بوده‌است:
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
حوضه‌های آبریز اصلی ایران و ظرفیت نیروگاه‌های برق آبی ایران تا مرداد سال ۱۴۰۲: حوضه‌های آبریز اصلی ایران و ظرفیت نیروگاه‌های برق آبی ایران تا مرداد سال ۱۴۰۲
| ردیف | حوضه آبریز اصلی | سال آبی ۱۴۰۲–۱۴۰۱  (مهر ۱۴۰۱ تا اسفند ۱۴۰۱) | ظرفیت نیروگاه‌های برق آبی در حال بهره‌برداری (MW) | ظرفیت نیروگاه‌های برق آبی در حال ساخت (MW) |
| ۱ | ارس | ۸۳٫۴ | ۳۵ | ۱۰۰ |
| ۲ | سفیدرود بزرگ | ۲۰۶٫۷ | ۱۱۵ | ۰ |
| ۳ | اترک و حوضه‌های شمالی | ۲۳۷ | ۱۰۵۷ | ۰ |
| ۴ | کرخه و مرزی غرب | ۲۸۹٫۲ | ۱۲۶۲ | ۳۰۰ |
| ۵ | کارون بزرگ | ۵۵۹٫۳ | ۸۹۹۴ | ۲۲۵۰ |
| ۶ | زهره، جراحی و حوضه‌های جنوبی | ۲۱۱٫۴ | ۲۰۷ | ۲۹۷ |
| ۷ | دریاچه ارومیه | ۱۷۷٫۲ | ۶ | ۴ |
| ۸ | فلات مرکزی و شرقی | ۶۵٫۵ | ۳۶۰ | ۰ |
| ۹ | زاینده رود و حوضه‌های جنوب غربی فلات | ۱۸۲٫۳ | ۲۰۷ | ۴ |
|  | کل کشور | ۱۵۲٫۳ | ۱۲۲۴۳ | ۱۹۶ |
وضعیت کشور ایران از نظر شدت تابش خورشیدی و پتانسیل انرژی قابل استحصال
یکی دیگر از منابع انرژی تجدید پذیر، خورشیدی فتوولتائیک یا حرارتی است و کشور ایران به دلیل قرار گرفتن در میان مدارهای ۲۵ تا ۴۰ درجه عرض شمالی، به لحاظ دریافت انرژی خورشیدی در میان نقاط جهان در بالاترین رده‌ها قرار دارد. میزان تابش خورشیدی در ایران بین ۱۸۰۰ تا ۲۲۰۰ کیلووات ساعت بر مترمربع در سال تخمین زده شده‌است که البته بالاتر از میزان میانگین جهانی است. در ایران به‌طور میانگین سالیانه بیش از ۲۸۰ روز آفتابی گزارش شده‌است که بسیار قابل توجه است.
در ایران میزان تابش خورشید نسبت به کشورهای اروپایی ۴۰ درصد بیشتر بوده و نسبت به کشورهای همجوار، به ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس به دلیل دمای خنک‌تر و وزش باد مطلوب، شرایط مناسب‌تری برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی دارد. واقعیتی که برخی کارشناسان عقیده دارند ظرفیتی بالقوه تا ۱۰۰ هزار مگاوات برق به صورت نظری برای کشور فراهم کرده‌است.
در تصویر روبرو با توجه به رنگ هر منطقه پتانسیل تابشی میزان ساعات تابش خورشید (Peak Sun Hours) قابل مشاهده است که برای نمونه، پتانسیل آن در تهران حدود ۵٫۴ ساعت است. برای شهرهای شمالی این مقدار کمتر است و برای شهرهای استان کرمان و فارس بیشتر است.
با وجود این که ایران پتانسیل بالایی برای استفاده از انرژی‌های پاک و به خصوص انرژی فوتوولتائیک خورشیدی دارد، اما سرمایه‌گذاری در آن با سرعت بالایی نسبت به کشورهای دنیا به پیش نرفته‌است. بر اساس آمار منتشر شده در نیمه اول سال ۱۴۰۲، نیروگاه‌های خورشیدی فتوولتائیک دارای ظرفیت تولید ۴۶۵ مگاوات و نیروگاه‌های کوچک انشعابی ۱۳۶ مگاوات است.