یکسان‌سازی فرهنگی در ایران معاصر
ادعای توسعه نیافتگی مناطق قومی ایران > دیدگاه مخالفان این ادعا

در بسیاری از ادبیات مربوط به مطالعات قومی به ویژه مواردی که از سوی نخبگان قوم‌گرا نوشته می‌شود این ادعا وجود دارد که دولت مدرن در راستای یک سیاست قوم‌گرایانه به‌طور عمدی و به منظور عقب نگه داشتن اقوام ایرانی، از توسعه اقتصادی این مناطق جلوگیری به عمل آورد و به جای آن به توسعه اقتصاد مناطق فارس‌زبان ایران دست زد. اما باید به چند نکته اشاره کرد. نخست وجود نابرابری اقتصادی در مناطق گوناگون کشور ایران امری است انکارناپذیر و نیز این واقعیت است که برخی از مناطق محل گروه‌های اقلیت زبانی هست. برای نمونه مناطق بلوچستان و کردستان در زمره مناطق محروم اقتصادی به شما می‌آیند. با این همه این به این معنی نیست که دولت مدرن در راستای یک سیاست «فارس‌محور» به عقب‌ماندگی اقتصادی این مناطق مباردت ورزیده‌است. همچنین این به آن معنی نیست که تمام مناطق گروه‌های زبانی و مذهی یا اقوام ایرانی غیرفارس‌زبان دچار این عقب‌ماندگی هستند و مناطق فارس‌زبان وضعیت بهتری از آن‌ها دارند. زیرا مطالعه‌های علمی و آماری دقیق نشان می‌دهد که عقب‌ماندگی این مناطق به دلایل گوناگون نظیر بی‌ثباتی بودن یا شرایط اقلیمی یا حتی حاشیه بودن آن‌ها (یعنی قرارگرفتن در مناطق مرزی) صورت گرفته باشد و نه اعمال سیاست‌های قوم‌گرایانه عمدی از سوی دولت مدرن. برای نمونه ناآرام بودن اوضاع در کردستان یا شرایط اقلیمی و امنیتی بلوچستان می‌تواند تا حدی تعیین‌کننده عدم توجه دولت به اقتصاد این مناطق باشد و سرمایه‌گذاری اقتصادی از سوی دولت و حتی سرمایه‌گذاران پرهزینه شناخته شود.
گذشته از این نمی‌توان گفت که تمامی مناطق «قومی» ایران به‌طور یک‌سان از عقب‌ماندگی رنج می‌برند و مناطق غیرقومی یا فارس‌زبان ایران به لحاظ توسعه اقتصادی دارای شکوفایی چشمگیر باشند. برای نمونه وضع اقتصادی آذربایجان ایران از بسیاری از مناطق فارسی‌زبان بهتر و شاخصه‌های توسعه اقتصادی آن بالاتر است. در مقابل، برخی از مناطق فارس‌زبان ایرانی به لحاظ برخی از شاخص‌های اقتصادی از مناطق غیرفارس‌زبان ایران عقب‌ترند. برای نمونه بخش اعظم مناطق جنوب خراسان از خدمت گازرسانی محروم هستند. در حالی که در بسیاری از مناطق آذربایجان و کردستان دولت خدمت لوله‌کشی گاز را انجام داده‌است. به همین گونه آمار و ارقام دقیق نشان می‌دهند که وضع برخی مناطق فارس‌زبان استان‌های حاشیه کویر، نظیر سمنان و کرمان یا مناطقی همچون هرمزگان و بوشهر به لحاظ اقتصادی و شاخص‌های توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی جزو عقب‌ترین استان‌ها و از مناطق آذربایجان (آذری‌نشین) و کرمانشاه (کردنشین) عقبتر است.
بنابراین هرچند عقب‌ماندگی اقتصادی در برخی مناطق مرزنشین قومی و نقش دولت در آن قابل انکار نیست، اما نمی‌توان ثابت کردن که دولت براساس برنامه سیاسی قوم‌گرایانه یا «فارس‌گرایانه» به عقب‌ماندگی این مناطق دست زده‌است یا اینکه همه مناطق فارس‌زبان توسعه یافته هستند و سایر مناطق عقب‌مانده. عوامل دیگری مانند ناآگاهی نخبگان دولت نسبت به چالش‌های ناشی از عقب‌ماندگی مناطق قومی و اقتدار دولت را می‌توان نیز دخیل دانست.
در برخی از بحث‌های گروه‌های قوم‌گرا، این موضوع مطرح می‌شود که دولت با برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای ویژه، و با عدم سرمایه‌گذاری در آذربایجان زمینه مهاجرت آذری‌های ایران، چه نیروهای متخصص، چه بازرگان و سرمایه‌دار، و چه نیروهای کارگری را به مناطق مرکزی ایران باعث شد و بدین ترتیب نوعی ستم قومی اعمال کرد. هرچند آذربایجان در مقایسه با تهران و برخی از استان‌ها در سطح پایین‌تری از رشد اقتصادی و سرمایه‌گذاری دولتی قرار دارد، ولی آمار و ارقام دولتی و مراکز آمار ایران نشان‌گر این واقعیت است که سطح سرمایه‌گذاری دولتی در این استان از بسیاری از مناطق فارس‌زبان ایران بیشتر است. برای نمونه اعتبارات عمرانی اختصاص یافته در استان آذربایجان شرقی در سال ۱۳۸۰، شامل ۵٫۱۴ درصد اعتبارات عمرانی کل کشور بود و از اعتبار اختصاص به استان اصفهان (۴٫۴۰ درصد)، استان کرمان (۳٫۷۸ درصد)، استان گلستان (۲٫۵۳ درصد)، استان یزد (۱٫۴۹ درصد)، استان مازندران (۴٫۶۳ درصد)، استان سمنان (۱٫۳۱ درصد)، استان بوشهر (۲٫۱۴ درصد)، استان گیلان (۳٫۶۳ درصد)، بیشتر است. در همین سال، درصد اعتبارات استان تهران ۵٫۵۵٪ درصد است؛ یعنی میزان بسیار اندکی بیشتر از آذربایجان شرقی. این آمار نشان می‌دهد که برخلاف برخی از نظرها، دولت ایران سیاست تبعیض اقتصادی براساس قومیت را در پیش نگرفته‌است.
مطالعه هزار سال تاریخ اخیر ایران نشان می‌دهد که مفهوم قوم‌گرایی و گروه‌های قومی به عنوان واحدهای جدا از هم و دارای روابط خصمانه مبتنی بر هویت قومی جداگونه، در ایران مفهوم و مصداقی پیدا نمی‌کند. تاریخ طولانی، انسجام سرزمینی، میراث سیاسی، فرهنگی و تمدنی ایرانی نوعی هویت و وحدت ملی نیرومند در کشور ایجاد کرده‌است. این همبستگی ملی خود را در شیوه‌های گوناگون در قیام‌ها و حرکت‌های سراسری این سرزمین به ویژه در دوران‌های خاص به نمایش گذاشته‌است. انقلاب مشروطیت، نهضت ضداستعماری ملی شدن صنعت نفت، انقلاب اسلامی و موج سراسر آزادیخواهی در اصلاحات آغاز قرن بیست و یکم، از جمله این موارند. در این حرکات روحیه سراسری مشترک برای دستیابی به اهداف مشترک دیده می‌شود و به رغم تلاش‌های گسترده جریان‌های داخلی و خارجی قوم‌گرای برای بسیج قومی در ایران پس از آغاز جنگ جهانی دوم، همبستگی ملی ایرانیان همچنان تجلی گسترده خود را به نمایش گذاشته‌است.
گذشته از این حضور برخی از گروه‌های زبانی یا مذهبی ایرانی در رده‌های بالای دولتی گاه چشمگیر بوده‌است. در دوران پادشاهان ترک‌زبان تا دوران پهلوی حضور بسیاری از عناصر غیرترک‌زبان جمعیت ایران در بالای حکومتی و و نظیر وزارت خانه‌ها و مشاوران و ملازمان دیده می‌شود. همین پادشاهان نه تنها تحت تاًثیر تاریخ، تمدن، فرهنگ و میراث سیاسی ایران کاملاً ایرانیزه شده بلکه در ترویج فرهنگ و ادب ایرانی و زبان ملی آن یعنی زبان فارسی پرداختند.
در دوران پهلوی نیز همین امر صادق است و حضور ایرانیان ترک‌زبان در رده‌های بالای حکومتی بسیار چشمگیر بوده‌است. رضاشاه پهلوی از جانب مادری ریشه قفقازی داشت و یک یا دوتن از همسران او نیز اصلیت آذربایجانی داشت. محمدرضاشاه نیز نخستین فرزند خود را از میان بختیاری‌ها برگزید و آخرین همسر او فرح دیبا دارای اصالت آذربایجانی است. علاوه بر این بسیاری از مقامات رده بالا از نخست وزیران و وزرا گرفته تا فرماندهان ارتش و رئیس‌های ادارات و نظایر آن از میان عناصر غیرفارس‌زبان انتخاب شده بود. پس از انقلاب اسلامی هرچند آیت‌الله خمینی فارسی‌زبان بود ولی از لحاظ زبانی بسیاری از فرهیختگان و دولتمردان و رئیس‌جمهوران و روحانیان بالامرتبه از غیرفارسی‌زبان بودند. از میان این‌ها می‌توان به میرحسین موسوی و عبدالعلی بازرگان و آیت‌الله خامنه‌ای اشاره کرد. از میان فرماندهان عالی ارتش و ادارات نیز افرادی مانند محسن رضائی، رحیم صفوی و علی شمخانی حضور داشتند. این موارد نشان می‌دهد که دولت ایران چه سنتی و چه مدرن، نه ابزار سلطه قومی، بلکه محل سازش و اجماع قومی در ایران بوده‌است. البته این نکته را نباید نادیده گرفت که برخی از گروه‌های زبانی و مذهبی همانند بلوچها و کردها و ترکمن‌ها مقام رده‌بالایی پس از انقلاب در دولت نداشتند اما باید بر این نکته پافشاری کرد که حضور کم‌یاب این گروه‌ها وابسته به سیاست قومی نیست بلکه غیرشیعه بودن آن‌ها عامل مهمتری در حضور اندک آن‌ها در دولت بوده‌است. به همین نکته می‌توان حضور اندک غیرمسلمانان مانند کلیمیان و ارمنیان و زرتشتیان را نیز توجیه کرد.