مودست موسورگسکی
نظر معاصرین

نظرات معاصران موسورگسکی به عنوان آهنگساز و یک فرد بسیار گسترده و متفاوت است. استاسوف و بالاکیرف، ابتدا احساسات منفی راجع به آهنگساز از خود نشان دادند. در نامه‌ای در ۱۸۶۳، استاسوف به بالاکیرف نوشت: «من هیچ استفاده‌ای برای موسورگسکی متصور نیستم. همه چیز او نامنسجم و بی‌هیجان است. فکر می‌کنم تماماً دیوانه باشد. اگر به خود رها شود، به زودی وضعیتش بدتر می‌شود، چنان‌که بقیه شده‌اند. هیچ چیز در او نیست.» بالاکیرف موافق بود: «بله، موسورگسکی اندکی با یک احمق فاصله دارد.» ریمسکی-کورساکف و چایکوفسکی، هم‌صنفی‌های موسورگسکی که بر خلاف او از طریق آهنگسازی زندگی می‌کردند نیز احساسات دوگانه‌ای نسبت به او داشتند. هوش او را می‌ستودند، در حالی که از تکنیک او اظهار نامیدی می‌کردند. دربارهٔ دست نوشته‌های موسیقایی او کورساکف نوشت: «آنها ناقص، نامنسجم و با هارمونی‌هایی نامتصل، قطعه‌نویسی‌هایی عجیب بی منطق، با کشش‌های طولانی غیر قبل تحمل بدون مودالاسین بودند، …، آنچه که نیاز است یک تصحیح برای اهداف عملی و هنری است، مناسب برای کسانی که هوش او را می‌ستایند، نه برای مطالعه خصایص شخصی او یا گناهان او در حق هنر.» تصحیح‌های کورساکف از آثار موسورگسکی خود با نقد روبرو بود. دانش‌آموز او، آناتولی لیادف، آن‌ها را ناتمام می‌دید: «به آسانی می‌شود بی-قاعدگی‌های موسورگسکی را تصحیح کرد. تنها مشکل اینجاست که شخصیت و اصالت موسیقی از بین می‌رود و فردیت آهنگساز نابود می‌شود.» چایکوفسکی در یک نامه به حامی مالی‌اش، نادژدا فن مک، منتقدانه در مورد موسورگسکی نوشت: «موسورگسکی را می‌توانی به درستی موردی بی سرانجام بخوانی. در هوش، او از بقیه اعضا گروه پنج برتر است، ولی طبیعت تنگ نظرش، خالی از هر گونه میل به کمال فردی‌ست، به طرز کوری به تئوری‌های احمقانهٔ حلقه‌اش و هوش خودش معتقد است. او طبیعت خاصی دارد که درشتی، بدرفتاری و خشونت را دوست دارد،... او خودنمایی می‌کند … بی‌سوادی او به جهل او افتخار می‌کند، و باور کور به اشتباه ناپذیری هوش‌اش، کارش را نابود می‌کند.»
البته تمام منتقدین موسورگسکی اینقدر منفی نبودند. در نامه‌ای به پاولین ویاردوت، ایوان تورگینف تأثر خودش را از کنسرتی که در آن موسورگسکی را ملاقات کرده و دو قطعه‌ای را که از بوریس گودونف و خوانشینا شنیده بود چنین بیان می‌کند: «امروز من به خانه اولد پترف دعوت بودم. یک نسخه از آهنگ تو را به او دادم که خیلی خوشحالش کرد … پترف هنوز مثل گذشته با شوق تو را تحسین می‌کند. در اتاق نقّاشی او مجسمه نیم‌تنه‌ای از تو هست با تاجی از برگ بویا بر سری که همچنان بسیار شبیه تو است. من همچنین همسرش را دیدم [آنا وربیوا - پتروا که نقش وانیا را در `یک زندگی` گلینکا برای تزار درست کرد]، او شصت ساله است … بعد از شام او دو قطعه اصیل و تأثیرگذار رمانتیک از موسورگسکی (نویسنده بوریس گودونف که آنجا حاضر بود) را، با صدایی همچنان جوان و افسونگر که لحنی رسا داشت برایمان خواند. او آن‌ها را به سبکی اعجاب‌انگیز خواند. من بغض کرده بودم، باور کن! بعد موسورگسکی برای ما نواخت و خواند، با صدایی خشن، قسمت‌هایی از یکی از اپراهایش را و یکی دیگر را که اکنون دارد می‌نویسد - موسیقی به نظر من بسیار شاخص و جالب آمد، به تو قول می‌دهم! اولد پترف `رهب سرگردان فاسق ` [آهنگ ورلام درباره ایوان مخوف] را خواند - عالی بود! من کم‌کم دارم باور می‌کنم که آینده به اینها تعلق دارد. ظاهر موسورگسکی، گلینکا را به من یادآوری می‌کند، به خاطر اینکه بینی‌اش قرمز است (متأسفانه او الکلی است)، چشمانی بیرنگ اما زیبا دارد، و لبان ظریفش به صورت چاقش با گونه‌های تپلش فشرده شده‌اند. دوستش دارم: بسیار طبیعی و بی‌غش است و تظاهر به استادی نمی‌کند. او برای ما مقدمه اپرای دومش [خوانشینا] را نواخت. کمی واگنری، اما بسیار با احساس و زیبا است. به پیش، به پیش، هنرمندان روس!» درک غرب از موسورگسکی وقتی اولین اجرای اروپایی بوریس گودونف را شنید تغییر کرد. قبل از این اجرا، او فردی عجیب و نامعمول شمرده می‌شد. منتقد موسیقی ادوارد دنروتر در تاریخ موسیقی آکسفورد در ۱۹۰۵ نوشت: «موسورگسکی، با تلاش آوازی‌اش، عامدانه عجیب به نظر می‌رسد. سبک او مثل زشتی بربرگونه، گوشهای غربی را متأثّر می‌کند.» هرچند بعد از نخستین اجرا، نقطه نظرها در باب موسورگسکی به شکل ناسزا تغییر کرد. جرالد آبراهام، یک موسیقی‌شناس، و متخصص راجع به موسورگسکی می‌نویسد: «به عنوان مترجم موسیقایی کلمات و هر چیزی که بتوان با کلمه بیانش کرد، از حالت‌های روانی، یا حتی جنبش فیزیکی، او برترین است، اما به عنوان موسیقی‌دان، با توانای قبل توجه کمی برای ساخت موسیقی محض، یا حتی محض بافت موسیقی به طرز ناامیدکننده‌ای محدود است.»