آب در مناطق جنوب شرق و مرکزی ایران
هلیل‌رود و تمدن جیرفت > حوضه آبریز جازموریان

مقالهٔ اصلی: هامون جازموریان
همچنین ببینید: انار شیطان
یکی از حوزه‌های جغرافیایی پراهمیت باستانی ایران‌زمین، حوضه آبریز جازموریان در حوزه جغرافیایی فرهنگی جنوب شرق ایران است. واژه خوانی جازموریان به دو گونهٔ «جازموریان» و «جازموریاب» است که بعضی آن را برگرفته از «جازم» به معنی مَشکِ پر می‌دانند. این حوزه یکی از ناشناخته‌ترین حوزه‌های جغرافیایی تاکنون است که امکان مطالعات میدانی وسیع دربارهٔ آن وجود دارد. حوزه جغرافیایی جازموریان بخشهایی از سه استان کرمان، سیستان و بلوچستان و هرمزگان را شامل می‌شود که از نظر جغرافیایی تاریخی باستان‌شناسی منطبق با مکن (مکا)، گدروزیا (گدروزی) و اکوفاجیا است که بین سکستان و کرمانیا قرار داشته‌است.
هامون جازموریان دریاچه‌ای در مرز استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان است. بواسطهٔ وجود هامون جازموریان دشت‌های جیرفت، فاریاب و رودبار جنوب در استان کرمان و دشت‌های ایرانشهر، بمپور، سردگان، دلگان، سرتختی و اسپکه در استان سیستان و بلوچستان قرار داشتند که بعضی از این دشت‌ها مانند دشت جیرفت و رودبار از مساعدترین نقاط فلات ایران برای کشت گیاهان گرمسیری به‌شمار می‌رفته‌اند. این منطقه روزگارانی از مهمترین مراکز تولید دام و علوفه دامی منطقه بشمار می‌رفته‌است، اما امروزه تالاب جازموریان به علت پدیدهٔ تغییر اقلیم در حوضهٔ آبریز آن، دچار خشکسالی شده و به عنوان یکی از کانون‌های گرد و غبار جنوب شرق ایران شناسایی شده‌است. خشکسالی و عدم‌بارندگی و در نتیجه شیوع آفت‌ها از مهم‌ترین دلایل در معرض نابودی قرار گرفتن جنگل‌های شهرستان‌های جنوبی کرمان بوده‌است. جازموریان که روزی دارای بسیاری از پرندگان بوده‌است و دارای عظمتی بوده، در حال حاضر عملاً خشک است و خیلی از موجودات زنده که حتی از نظر سیستمی بسیار مقاوم هستند، توان زنده ماندن در آن محیط را ندارند.
همچنین به علت نبود پوشش گیاهی، بارندگی در این حوضه منجر به ایجاد سیلاب و فرسایش شدید خاک می‌شود. امروزه به سبب خشک‌سالی ممتد دیگر این نواحی شاهد فقدان پوشش گیاهی مناسب در اراضی حوضه است و در نتیجه به هنگام بارندگی نیز سیلاب‌های شدیدی به راه می‌افتد که باعث می‌گردد تا آب‌های حاصل از بارندگی کمتر در زمین نفوذ کند و از سوی دیگر فرسایش شدید خاک نیز زیان‌های بسیار بیشتری را به بار آورده‌است. امروزه از بستر دریاچه قلوه سنگ و لایه‌های شنی و آهکی باقی مانده‌است که نفوذ آب به منابع آب‌های زیرزمینی را تشدید می‌کند و آب دریاچه به دلیل وجود بستر شنی و قلوه‌سنگی در زمین نفوذ می‌کند.
امروزه دیگر میزان بارش سالانه در بخش گسترده و پست جنوبی هامون جازموریان از حدود ۱۰۰ میلی‌متر در سال تجاوز نمی‌کند. تداوم کمبود ریزش‌های جوی بهمراه بالا بودن درجهٔ حرارت و میزان تبخیر، تمامی رودهای این حوضه را به صورت رودهای کم‌آب فصلی و خشکرود و مسیل درآورده‌است. همچنین به علت شیب کم خود دریاچه، کوچک‌ترین تغییر در حجم آبِ آن در سطح وسیعی منعکس می‌شود. سهم این حوزه آبریز از رودخانه‌های دائمی هلیل رود و بمپور که روزگاری این باتلاق را پرآب می‌کردند اکنون به حدود صفر رسیده‌است و به‌دلیل عدم بارندگی در این مناطق و خشکسالی‌های طویل و طولانی مدت در کرمان، جازموریان که روزگاری زیستگاه انواع پرندگان و از مهم‌ترین اکوسیستم‌های مهاجرپذیر پرندگان ایران محسوب می‌شد اکنون تقریباً دیگر خشک شده‌است.
در حاشیهٔ جاز آثار زندگی در دوران باستان و پیش از میلاد مشاهده می‌شود که تپهٔ باستانی در روستای زیارت میرمقداد یکی از نشانه‌های حیات در دوران باستان و مکانی پیشرفته در جازموریان بوده که تأمین نیازهایش را قلاع کارگاهی مجاورش برعهده داشته‌اند. بومیان خود اعتقاد دارند نام قدیمی منطقه زِگِردی به معنای مکانی بزرگ و بدون پوشش در میان جنگل یا پوشش گیاهیست و در قدیم یکی از مقرهای میرچاکر رند یکی از شاهان بلوچستان بوده که بیشتر به کشاورزی اختصاص داشته‌است. به‌طور کلی حوضهٔ جازموریان از عهد باستان مکانی مهم برای کشاورزی و دامداری و تجارت بوده‌است. خشک شدن باتلاق موجب کوچ گونه‌های جانوری و نابودی گونه‌های گیاهی این منطقه شده‌است.