stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
شیلد (کشتی حرفه‌ای)
دوران ورزشی > همکاری با تریپل اچ (۲۰۱۳)

از پی پر ویو سامراسلم به بعد، آن‌ها به گروه همکاران تریپل اچ تبدیل شدند و در کنار مسابقات خود می‌بایست از تریپل اچ نیز حمایت کنند. تریپل اچ هم به رندی اورتون که پس از استفاده از چمدان خود قهرمان جدید WWE شده بود این اخیار را داده بود که در مواقع نیاز از حفاظ کمک بگیرد و گروه شیلد طبق دستورهای تریپل اچ به کشتی گیران حمله‌ور می‌شدند و وقتی که تریپل اچ با سر به آن‌ها اشاره می‌کرد، آن‌ها اجازه داشتند حرکت بمب قدرتی سه‌گانه را روی آن کشتی‌گیر که مورد حمله قرار گرفته بود، انجام دهند. بیشتر هم تریپل اچ، دنیل بر این (حریف اورتون در پی پر ویو شب قهرمانان (Night of Champions) سال ۲۰۱۳ سر کمربند WWE) را مورد هدف قرار داده بود. آن‌ها از عناوین خود در شب قهرمانان مقابل دولف زیگلر و گروه پرایم تایم پلِیِرز دفاع کردند. در یکی از شوهای WWE RAW بعد از شب قهرمانان، حفاظ در یک مسابقه نابرابر ۱۱ مقابل ۳ به صورت حذفی در مقابل دنیل براین، جیمی اوسو، جی اوسو، راب ون دام، زک رایدر، جاستین گابریل و ۵ نفر دیگر قرار گرفتند ولی شکست خوردند. مدتی بعد آن‌ها با خانوادهٔ رودز (کودی رودز، گُلداست و پدر آن‌ها یعنی داستی رودز) درگیر شدند. تریپل اچ اعلام کرد قرار است یک مسابقه بدون عنوان در پی پر ویو رزمگاه بین رالنز و رینز در مقابل گُلداست و کودی رودز برگزار شود مشروط بر این که اگر تیم رودز برنده شد، کودی رودز و گُلداست به WWE بر می‌گردند ولی اگر تیم حفاظ پیروز شد، داستی رودز (کشتی‌گیر باز نشسته WWE) از سمتش یعنی مربی گری برای کشتی گیران WWE NXT برکنار می‌شود. در آن مسابقه حفاظ شکست خورد و مدتی بعد یک مسابقه بدون سلب صلاحیت(به انگلیسی: No Disqualification) سر کمربندهای تگ تیم در شوی WWE RAW بین رالنز و رینز و تیم برادران رودز برگزار شد که در آن بیگ شو وارد شد و به هر ۳ عضو حفاظ ضربهٔ KO Punch را زد و تیم برادران رودز برنده شدند و به عنوان قهرمانان جدید کمربندهای تگ تیم شناخته شدند. مدت زمان این قهرمانی برای حفاظ ۱۴۸ روز بود. البته دین امبروز دو روز بعد از این، توانست در شو ی WWE MAIN EVENT از عنوانش مقابل دولف زیگلر دفاع کند و هم چنان قهرمان کمربند US باقی بماند. در پی پر ویو جهنم درون یک قفس، امبروز مقابل بیگ ای لَنگستِن برای دفاع از عنوانش قرار گرفت اما با Countout باخت. هر چند صاحب کمربند باقی ماند. رالنز و رینز هم در یک مسابقه متشکل از ۳ تیم سر کمربندهای تگ تیم حاضر شدند و مقابل تیم اوسو و تیم برادران رودز قرار گرفتند و برای باز پس‌گیری کمربندهایشان تلاش کردند اما موفق نشدند. در پی پر ویو سروایور سیریز (که در سال قبل در همین پی پر ویو برای اولین بار در WWE با نام حفاظ وارد رینگ شدند) آن‌ها با تیم آمریکاییان اصیل (جک سوئگر و آنتونیو سزارو) هم تیمی شدند و یک مسابقه تگ تیم ۵ به ۵ نابودی (که مسابقه مخصوص این پی پر ویو است) در مقابل تیم ری میستریو (متشکل از ری میستریو، تیم برادران اوسو و قهرمانان تگ تیم یعنی برادران رودز) انجام دادند و پیروز شدند. در این مسابقه رومن رینز با حذف ۴ نفر، اولین کسی که این کار را انجام داده نامیده شد.
دوران ورزشی > درگیری با سی‌ام پانک و سپس با تیم خانواده وایت (۲۰۱۳–۲۰۱۴)

در شب بعد از سروایور سریز در WWE RAW وقتی که تیم خانواده وایت (لوک هارپر، اریک روون و در رأس آن‌ها بری وایت) به دنیل برایان حمله کرده بودند و آن را از سالن خارج می‌کردند و سی‌ام پانک (که او هم با خانواده وایت درگیر بود) قصد کمک به برایان را داشت، گروه شیلد به او حمله کرد و در نهایت حرکت بمب قدرت سه‌گانه را روی پانک انجام دادند. در هفته بعد در WWE RAW، کین (که از پی پر ویو جهنم درون یک قفس به بعد طرف تریپل اچ را گرفته بود و دیگر ماسک خود را برداشته بود و شغل مدیریت اجرایی را در دست گرفته بود) مسابقه ۳ بر ۱ برای پانک مقابل حفاظ در پی پر ویو میزها نردبان‌ها و صندلی‌ها (که اولین مسابقهٔ آن‌ها با نام حفاظ در همین پی پر ویو در سال قبل بود) را رسمی کرد. در آن مسابقه رومن رینز به اشتباه حرکت نیزه را روی دین امبروز انجام داد و بدین ترتیب سی‌ام پانک برنده شد اما در شب بعد در WWE RAW، گروه شیلد توانستند سی‌ام پانک و تیم برادران اوسو را شکست دهند با انجام حرکت نیزه روی سی‌ام پانک توسط رینز.
گروه شیلد در مسابقه ۳۰ نفره رویال رامبل شرکت کردند و در آن مسابقه رالنز و امبروز توسط رینز حذف شدند (!) و در انتهای مسابقه رومن رینز و باتیستا درون رینگ باقی‌مانده بودند که باتیستا با حذف رینز توانست مسابقه رویال رامبل را پیروز شود. لازم است ذکر شود، در آن مسابقه رینز با حذف ۱۲ نفر توانست رکورد ۱۳ ساله کین را بشکند. کین در رویال رامبل ۲۰۰۱ با حذف ۱۱ نفر رکورد دار در این زمینه بود.
در شوی WWE RAW یک شب بعد از رویال رامبل یک مسابقه تگ تیم ۳ به ۳ بین گروه شیلد و تیمی متشکل از جان سینا، شیمس و دنیل برایان برگزار شد و هر سه عضو تیم برنده می‌توانست در پی پر ویو اتاق حذف (المینیشن چمبر) در مسابقه ۶ نفره اتاق حذف سر کمربند دبلیو دبلیو ای سنگین‌وزن (هر دو کمربند جهانی WWE و سنگین‌وزن) شرکت داشته باشد که این مسابقه با دخالت تیم خانواده وایت (بری وایت، لوک هارپر و اریک رووان) و حمله آن‌ها به تیم مقابل حفاظ، با قانون رد صلاحیت (DQ) به نفع تیم مقابل به پایان رسید. مدتی بعد گروه شیلد که خانواده وایت را مقصر عدم حضورشان در مسابقه اتاق حذف می‌دانستند، خواستار یک مسابقه تگ تیم ۳ به ۳ در مقابل خانواده وایت شدند. آن‌ها در آن مسابقه شکست خوردند. در ۳مارس، وقتی کار تیمی ضعیف شیلد باعث شد سث رولینز مسابقه را ترک کند، دوباره در برابر خانواده وایت شکست خوردند. بعداً رولینز ادعا کرد به اندازه کافی برای حفظ تیم زحمت کشیده‌است.
دوران ورزشی > سرکشی در برابر مراجع قدرت (۲۰۱۴)

در ۷ مارس اعضای این گروه در رینگ جمع شدند عدم هماهنگی خود را از بین ببرند. رولینز گفت اقدام او باعث شد تا امبروز و رینز در نهایت باهم هماهنگ شوند. بعد از این که امبروز و رولینز به یکدیگر حمله کردند، این سه دوباره آشتی کردند.
دشمنی بعدی شیلد با کین بود. کین به عنوان مدیر اجرایی «مرجع قدرت» در ۱۷ مارس از آن‌ها خواست تا به جری لاولر (مفسر) حمله کنند. اما شیلد در عوض به کین حمله کردند و تبدیل به چهره‌ای محبوب شدند و برای اولین بار شخصیتی قهرمانانه ایجاد کردند. برای تلافی، کین و گروه بیلی گان و رود داگ، در ۲۱ مارس به شیلد حمله کردند. این‌ها باعث ایجاد مسابقه شیلد در برابر کین، بیلی گان و رود داگ در رسلمانیا ۳۰ شد که شیلد در آن برنده شد.
بعداً کین اشتباهاً فاش کرد که تریپل اچ برنامه حمله به شیلد طی ماه‌های اخیر را ریخته بوده‌است. در نتیجه وقتی تریپل اچ مقابل قهرمان سنگین‌وزن، دنیل براین، قرار گرفت و کین، اورتون و باتیستا به بر این حمله کردند، شیلد دخالت کردند و از بر این حفاظت کردند. در ۸ آوریل ۲۰۱۴ شیلد نهایتاً موفق به شکست خانواده وایت شد. سه روز بعد، شیلد دوباره با زدن پاوربامب سه‌گانه روی کین، از دنیل براین محافظت کردند.
در ۱۴ آپریل گروه شیلد مقابل ۱۱ کشتی‌گیر دیگر قرار گرفتند که این مسابقه بی‌نتیجه ماند؛ زیرا همه ۱۱ کشتی‌گیر به شیلد حمله کردند و بعد هم رندی اورتون، تریپل اچ و باتیستا در قالب گروه تحول(به انگلیسی: Evolution) به آن‌ها حمله کردند. در اسمک‌داون ۱۸ آوریل، تریپل اچ به‌طور رسمی اعلام کرد که گروه شیلد باید در اکستریم رولز مقابل گروه تحول قرار بگیرد. در مقابل شیلد به جک سواگر، ۳ام بی، فاندانگو، کرتیس اکسل و حتی جنرال منیجر راء برد مدوکس، حمله کردند. سپس در مسابقه ۵ در برابر ۳ توانستند رایبک، بدنیوز برت، تایتس اونیل، دمین ساندو و آلبرتو دل ریو را شکست دهند. در ابتدا قرار بود یک مسابقه ۱۱ دربرابر ۳ دیگر برگزار شود ولی شیلد در بین شو به حریفان خود حمله کردند تا تعداد آن‌ها را کم کنند. شیلد در اکستریم رولز توانست گروه تحول را شکست دهد. شب بعد در راء تریپل اچ، دین امبروز را مجبور کرد تا از عنوانش در برابر ۱۹ نفر دیگر در بتل رویال ۲۰ نفره دفاع کند. امبروز نهایتاً توسط شیمس حذف شد و سلطه او بر عنوان قهرمانی آمریکا بعد از ۳۵۱ روز به پایان رسید. تریپل اچ سپس شیلد را در مسابقه ۶ نفره تیمی در برابر خانواده وایت قرار داد که شیلد با حواس‌پرتی به وسیله گروه تحول باخت. یک هفته بعد در راء شیلد درخواست مسابقه‌ای دیگر در برابر گروه تحول در پی پی وی پی‌بک را کردند که تریپل اچ پذیرفت و در طول همان شو، شیلد سه بار مختلف به گروه تحول حمله کردند. در پی بک مسابقه بین شیلد و گروه تحول از نوع «نو هولدز بارد» بود. شیلد دوباره بر تحول پیروز شد در حالی که هیچ‌یک از اعضای شیلد حذف نشد.
دوران ورزشی > خیانت رولینز و تجزیه گروه(۲۰۱۴)

در راو بعد از پی‌بک به تاریخ ۲ ژوئن، تریپل اچ به همراه باتیستا و اورتن وارد رینگ شد تا اعلام کند که به دشمنی تحول با شیلد ادامه خواهد داد تا زمانی که دیگر شیلدی وجود نداشته باشد، ولی باتیستا از این امر سر باز زد و خواهان مسابقه خود برای قهرمانی کمربند دبلیودبلیوئی سنگین‌وزن جهان شد که تریپل اچ نپذیرفت؛ بنابراین باتیستا تصمیم به تَرکِ مجدد کمپانی گرفت. در همان شب، وقتی شیلد در رینگ حضور داشت تریپل اچ و اورتن وارد میدان شدند و تریپل اِچ اعلام کرد که همیشه راه حل دومی هم وجود دارد. این‌جا بود که ناگهان سث رالینز به دیگر اعضای شیلد یعنی امبروز و رِینز حمله‌ور شد و آن‌ها را با صندلی فلزی مورد حمه قرار داد و به آن‌ها خیانت کرد. بعدتر، او در صفحه فیسبوک خود رسماً اعلام کرد که به تیم تحول پیوسته و دیگر در شیلد با امبروز و رینز همکاری نمی‌کند. این عمل سث رالینز باعث ناراحتی هواداران شد و آن‌ها شعار (You Sold Out) به معنی تو خودت را فروختی را برای رالینز به کار بردند. در راء رولینز کارش را اتمام یک رابطه کاری خواند و گفت «ساخته خودش» را خراب کرد تا بتواند علایق خودش را پیش ببرد. در ادامه همان شب، امبروز و رینز همراه با جان سینا در برابر خانواده وایت قرار گرفتند و بردند. در اسمکدان همان هفته، رینز با قهرمان بین قاره ای، بد نیوز برت، مبارزه داشت که بخاطر دخالت گروه 3MB برگزار نشد. امبروز هم برای کسب فرصت شرکت در مسابقه نردبان پی پی وی مانی این د بنک با بری وایت مسابقه داد. ولی رالینز حواس او را پرت کرد و باخت. بعد از این امبروز شروع به دشمنی با رالینز کرد و هم‌زمان رینز با هدف قرار دادن ویکی گررو، سعی کرد فرصت شرکت در بتل رویال تعیین صلاحیت برای مسابقه نردبان مانی این د بنک را بدست آورد. او در بتل رویال با حذف روسف برنده شد. قرار نیست جدایی رینز و امبروز رسمی‌شود ولی آن‌ها از هم‌اکنون راه جداگانه‌ای را خواهند رفت. در ۲۰ ژوئن در اسمکدان هم امبروز با تم سانگ جدید خود وارد شد و دیگر لباس شیلد را بر تن نداشت.
دوران ورزشی > تشکیل دوباره

گروه شیلد در راو ۹ اکتبر ۲۰۱۷ بار دیگر رسماً با هم متحد شدند و در همان شب، ابتدا به سِزارو و شیمس و کورتیس اکسل حمله کردند و د میز را تریپل پاوربام کردند و پس از آن هم سراغ براون استرومن رفتند و با حرکت تمام‌کننده خود یعنی تریپل پاوربام، او را به درون میز گزارشگران کوبیدند تا حضور خود را محسوس‌تر کنند. در همان شب، کرت انگل اعلام کرد که در تی‌ال‌سی ۲۰۱۷، شیلد مقابل د میز، د بار(شیمس و سزارو) و براون استرومن مسابقه خواهند داد. سپس د میز با کرت انگل صحبت کرد و یک مسابقه درون قفس بین رومن رینز و براون استورمن بود اگر براون استورمن برنده می‌شد یک نفر به آن‌ها اضافه می‌شد که با دخالت کین رومن رینز باخت تا مسابقه ۵ به ۳ بشود. در توییتر رسمی wwe اعلام شد رومن رینز مصدوم است و کرت انگل به جای او به میدان می‌رود.
در تی ال سی ۲۰۱۷ دین امبروز و ست رولینز و کورت انگل باید در مقابل کین، سزارو، شیمس، دمیز، و براون استرومن در مسابقهٔ میزها نرده بان‌ها و صندلی‌ها قرار می‌گرفتند در آن مسابقه زیبا بسیار از حرکات ریسکی انجام شد از جمله المود راب دین امبروز و ست روللینز روی کین و بران استرون روی میزهای گزارشگران، فینیشر سنگین بران استرومن روی کورت انگل که باعث مصدومیت کرت انگل شد. و مقاوت عالی دین امبروز و ست رولینز در مقابل ۵ نفر.
در پایان کورت انگل به بازی برگشت و به سزارو و شیمس انگل اسلم رفت. سپس دین امبروز و ست رولینز کین رو به دیوار پرتاب کردن و در آخر دین امبروز و ست رولینز و کورت انگل روی د میز فینیشرهای خود زدند و در پایان پاور پامب سهگانه رو روی د میز اجرا و سپس او را پین کردند.
در سیروایور سریز تیم شیلد یعنی دین امبروز و ست رولینز و رمن رینز د رمقابل نیودی قرار گرفتند که در آن مسابقه پیروز شدند در راو هفته بهد رومنن رینز توانست دمیز را شکست دهد و قهرمان کمربند اینترکانتنتال شود اما در شببعد دین امبروز و ست رولینزکمربندهای خود را از دست دادند. در راو چند هفته بعد هم د میز توانست با کمک سزاو و شیمس کمربند خود را از رومن رینز پس بگیرد و در بازی دیگر دین و ست در مقابل سزارو و شیمس مسابقه داشتند که در ان مسابقه دین امبوز مصدوم شد و به گفته دکترا تا ۹ ماه از میادین دور خواهد بود. بعد از مصدومیت دین امبروز ست رولینز و به سمت کمربند اینترکاتال رفت و در رسلمنیا ۳۴توانست کمربند را از دمیز بگیرد او همچنین توانست چندین بار از کمربندش در مقابل دمیز وفین بالور دفاع کند. همچنین رومن رینز توانست در مسابقه النمیشن چمبر برنده و حریف براک لزنر در رسلمنیا ۳۴ شود که در آن مسابقه با خوردن ۶ اف فایو بازی را ببازد او همچنین در بکلش ساوا جو را شکست داد.
دوران ورزشی > بازگشت شیلد(۲۰۱۸)

پس از رویداد سامراسلم۲۰۱۸ در شو راو رومن در حال مسابقه با فین بلر بود و آماده بود که به فین اسپیر بزند که ناگهان تم براون استرومن پخش شد و براون به همراه چمدانش وارد شد و در همین حال وقتی که توجه رومن به براون بود فین به رومن دراپ کیک زد و آماده بود که به رومن فینیشر بزند که رومن جاخالی داد و به او اسپیر زد و مسابقه را برد ولی تازه براون وارد رینگ شد وmoney in the bank contractروکش این کرد و آماده حمله به رومن بود که ناگهان تم د شیلد به صدا درآمد و ست رالینز به همراه دین امبروز وارد سالن شدند و به براون حمله کردند و پس از آن به براون روی میز گزارشگران تریپل پاور بمب زدند و دستانشون رو به شکل همیشگی شیلد مشت شده کنار هم گذاشتند و د شیلد روباره تشکبل شد.
خصوصیات و افتخارات > حرکت پایانی

Triple powerbomb (بمب قدرت سه‌گانه)
گروه شیلد اولین بار حرکت بمب قدرت سه‌گانه را در پی پر ویو سوایور سریس سال ۲۰۱۲ بر روی رایبک انجام دادند.
خصوصیات و افتخارات > القاب

The Hounds of Justice
خصوصیات و افتخارات > آهنگ تم ورود

آهنگ Special Op اثر جیم جانستون
گروه شیلد از پی پر ویو میزها، نردبان‌ها و صندلی‌ها (وقتی که قرار بود برای اولین بار با نام حفاظ مسابقه بدهند) به بعد از این آهنگ به عنوان آهنگ تم ورودی استفاده کردند.
خصوصیات و افتخارات > افتخارات

قهرمانی کمربند NXT توسط ست رالینز: اولین قهرمان این کمربند
قهرمانی کمربند US در ۲۰۱۳ توسط دین امبروز: با شکست دادن کوفی کینگستون در پی پر ویو قوانین افراطی (اکستریم رولز) قهرمان شد و این عنوان را تا سال ۲۰۱۳ تا یک شب بعد از پی پر ویو قوانین افراطی (اکستریم رولز) حفظ کرد تا این که در WWE RAW پس از ۳۵۱ روز حفظ این کمربند، عنوان را به شیمس باخت.
امبروز از لحاظ مدت حفظ کمربند US رتبه هشتم را دارد (با ۳۵۱ روز حفظ عنوان)
قهرمانی تگ تیم دابلیو دابلیو ای توسط رومن رینز و ست رالینز در ۲۰۱۳: با شکست دادن تیم هل نو در پی پر ویو قوانین افراطی (اکستریم رولز) قهرمان شدند و این عنوان را به مدت ۱۴۸ روز حفظ کردند
اولین مسابقهٔ آن‌ها با نام حفاظ در پی پر ویو میزها، نردبان‌ها و صندلی‌ها در مقابل تیم هل نو (کین و دنیل برایان) و رایبک و یک مسابقهٔ میزها، نردبان‌ها و صندلی‌ها بود که یکی از مسابقات مهم و قدیمی WWE است و در آن پیروز شدند
آن‌ها در اولین سالگرد حضورشان در WWE (پی پر ویو سروایور سریز) توانستند همراه با تیم آمریکاییان اصیل، مسابقهٔ قدیمی و مخصوص این پی پر ویو (مسابقه تگ تیم ۵ به ۵ نابودی سروایور سریز) را در مقابل تیم ری میستریو (ری میستریو، تیم برادران اوسو و قهرمانان تگ تیم یعنی برادران رودز) پیروز شوند. در آن مسابقه رومن رینز ۴ نفر از تیم مقابل را حذف کرد و این برای اولین بار در WWE بود
در سال ۲۰۱۳، دین امبروز رتبه ۲۶ از میان ۵۰۰ کشتی‌گیر منتخب سال از طرف PWI را کسب کرد
در مسابقه رویال رامبل (۲۰۱۴)، رومن رینز با حذف ۱۲ نفر توانست رکورد ۱۳ ساله کین در این زمینه را بشکند و رکورد بیش‌ترین حذف را به نام خود ثبت کند.
ورود گروه شیلد به رینگ از ناحیه تماشاگران
رولینز و رینز قهرمانی تگ تیم خود را به کودی رودز (راست) و گلداست (چپ) باختند
از نوامبر ۲۰۱۳ امبروز تنها عضوی از شیلد بود که هنوز عنوان قهرمانی داشت.
پیروزی شیلد در رسلمینیای ۳۰
اجرای پاوربامب سه‌گانه روی نیو ایج اوتلاوز
همدان

برای دیگر کاربردها، همدان (ابهام‌زدایی) را ببینید.
| همدان | همدان |
| --- | --- |
 میدان امام خمینی، باغ موزه نظری، مجسمه باغ موزه دفاع مقدس، استخر آبگرم عباس‌آباد، تالار قرآن و مرکز همایش‌های بین‌المللی همدان، آرامگاه ابوعلی سینا:  میدان امام خمینی، باغ موزه نظری، مجسمه باغ موزه دفاع مقدس، استخر آبگرم عباس‌آباد، تالار قرآن و مرکز همایش‌های بین‌المللی همدان، آرامگاه ابوعلی سینا
  نشان‌واره مهر شهرداری:   نشان‌واره مهر شهرداری
کشور:  ایران
استان: همدان
شهرستان: همدان
بخش: مرکزی
نام(های) پیشین: هگمتانه، اکباتان، امدانه، آمادای، آنادانا
مردم: مردم
جمعیت: ۵۵۴٬۴۰۶ نفر (۱۳۹۵)
رشد جمعیت: ۵٪+ (۵سال)
جغرافیای طبیعی: جغرافیای طبیعی
مساحت: ۶۲۸۵٫۸ هکتار
ارتفاع: ۱٬۷۴۱ متر
میانگین دمای سالانه: ۱۱
میانگین بارش سالانه: ۳۱۷٬۷ میلی‌متر
روزهای یخبندان سالانه: ۱۱۱
اطلاعات شهری: اطلاعات شهری
شهردار: سید مسعود حسینی
ره‌آورد: سمنو، کماج، شیره، انگشت‌پیچ، شیرمال صنایع‌دستی، چرم، سفال، حلوازرده
پیش‌شمارهٔ تلفن: ۰۸۱
وبگاه: وبگاه رسمی
شناسهٔ ملی خودرو:  ایران ۱۸
کد آماری: ۱۴۷۵
  همدان  روی نقشه ایران ۳۴°۴۸′شمالی ۴۸°۳۱′شرقی﻿ / ﻿۳۴٫۸۰°شمالی ۴۸٫۵۲°شرقی﻿ / 34.80; 48.52   :   همدان  روی نقشه ایران ۳۴°۴۸′شمالی ۴۸°۳۱′شرقی﻿ / ﻿۳۴٫۸۰°شمالی ۴۸٫۵۲°شرقی﻿ / 34.80; 48.52   
 :  
هَمِدان، هَمَدان (آواپرونده:H.ogg) یا به گویش محلی هِمِدان یکی از شهرهای ایران در منطقهٔ غربی و کوهستانی ایران و مرکز شهرستان و استان همدان است. این شهر در دامنهٔ کوه الوند و در بلندای ۱٬۷۴۱ متری از سطح دریا واقع شده است و از شهرهای سردسیر ایران به‌شمار می‌آید. همدان از قدیمی‌ترین شهرهای ایران و جهان است. در سال ۱۳۸۵ مجلس شورای اسلامی در مصوبه‌ای همدان را «پایتخت تاریخ و تمدن ایران» اعلام کرد. همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بوده است. با این حال قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده از محوطهٔ باستانی هگمتانه و نیز کتیبه‌های گنج‌نامه مربوط به دوران هخامنشیان هستند. همچنین این شهر در روزگار هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان نیز یکی از پایتخت‌های کشور بوده است. همدان به دلیل داشتن مراکز تاریخی و دیدنی یکی از شهرهای فرهنگی و گردشگری کشور شناخته می‌شود و از نظر علمی نیز با وجود مراکز دانشگاه بوعلی سینا، دانشگاه صنعتی همدان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان، دانشگاه پیام نور همدان و مراکز دیگر، به عنوان یکی از قطب‌های دانشگاهی کشور شناخته شده است. آرامگاه بوعلی‌سینا نماد شهر همدان و همچنین یکی از نمادهای پیشینهٔ ایران در فرهنگ جهان و دانش و علم به‌شمار می‌رود.
این شهر از لحاظ جمعیت سیزدهمین شهر پرجمعیت ایران به‌شمار می‌آید. در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ خورشیدی مهندس آلمانی کارل فریش طرحی مدرن را برای همدان طراحی کرد که از نوع نقشه‌های شعاعی محسوب می‌شود. شهرداری همدان در میدان آرامگاه بوعلی قرار دارد. به این میدان ۶ خیابان اصلی شهر متصل هستند. امروزه به دلیل تراکم جمعیت و طراحی شعاعی، ترافیک درمرکز شهر بسیار زیاد است.
نام

مقالهٔ اصلی: نام‌های همدان
نخستین باری که اسم این شهر برده شد، در حدود ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد بود که نام همدان را اَمدانه ذکر شده است. این شهر تحت نام‌های دیگری از قبیل هگمتانه، هگمتان، اکباتان، اکباتانا، آمدانه، آنادانا نیز نوشته شده است. در کتیبه‌های آرامی نو آشوریی نام آن شهر آمدانه آمده، این اسم بایستی مشتق از کلمهٔ ماد باشد چنان‌که آشوریان قوم ماد را آمادای ذکر کرده‌اند. از این رو آمادانه به معنی محل مادها و جایی‌است که مادها زندگی می‌کردند. در دوران مادها به زبان پارسی باستان این شهر هگمتانه یا هگمتانه به معنی «جای تجمع» خوانده می‌شد. اکباتان نیز همان تلفظ هگمتانه به زبان یونانی است.
نام هگمتانه به مرور زمان در دوران ساسانیان به اَهمتان، اَهمدان و سپس به همدان دگرگون شده است.همدان به گویش محلی هِمِدان خوانده می‌شود.
تاریخچه

مقالهٔ اصلی: تاریخ همدان
همدان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای ایران و از کهن‌ترین شهرهای جهان است. همدان در روزگار، ماد، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان، آل بویه و سلجوقیان یکی از پایتخت‌های کشور بوده است.
تاریخچه > پیش از اسلام

همدان به عنوان یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران، از پیشینه چند هزار ساله‌ای برخوردار است. پیش از آمدن اقوام آریایی، شهر همدان از زیستگاه‌های اصلی قوم کاسیان به‌شمار می‌آمده است. در کتیبه‌های آرامی نو آشوریی (هزارهٔ دوم قبل از میلاد) از آنجا به عنوان یکی از ایالات کارکاشی (قوم کاسیان) یاد گردیده و آمده است که تیگلات-پیلسر یکم، شاه آشور این شهر را در ۱۱۰۰ سال پیش از میلاد فتح کرده است.
در مورد زمان و چگونگی احداث و نام بنیان‌گذار شهر همدان بین روایت‌های مورخان و جغرافیدانان یونانی و همچنین مابین مورخان اسلامی اختلاف‌نظر وجود دارد. به گفتهٔ هرودوت این شهر را نخستین شاه ماد دیاکو بنیان نهاده است.
تاریخچه > پیش از اسلام > مهاجرت مادها

در حدود اوایل هزارهٔ دوم پیش از میلاد رویدادهایی در آسیای مرکزی پدیدار می‌شود که موجب نقل و انتقال مردمان ایرانی‌تبار که در سرزمین پهناوری در این ناحیه ساکن بودند، می‌گردد. در این هنگام دو قبیلهٔ ایرانی مادی و پارسی که با یکدیگر تفاوت اندکی در گویش داشتند، بسوی سرزمین‌های جنوبی‌تر کوچ کردند. تیرهٔ مادی در نواحی جنوب شرقی دریاچه ارومیه بین همدان و تبریز امروزی جای گرفت و بعدها تا اصفهان نیز پیش رفت.
در زمان مادها مهم‌ترین راه‌های کاروانرو در اکباتانا تلاقی می‌کردند و این شهر قلب ماد قدیم به‌شمار می‌رفت معمولاً معتقدند که هگمتانه به معنی محل تجمع یا بازار یا چیزی نظیر آن است البته احتمال دیگری نیز وجود دارد که جلسات عمومی اتحادیه قبایل در این نقطه برگزار می‌شده است. در یکی از جلسات عمومی اتحادیه قبایل، دیاکو به رهبری انتخاب شد. دیاکو هگمتانه را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد. مکان این شهر برای پایتخت شدن کاملاً مناسب بود، زیرا مشرف بر راهی بود که به بابل و آشور می‌رفت. بر اساس نوشته‌های هرودوت مورخ یونانی به دستور دیاکو نخستین پادشاه ماد در اکباتانا استحکامات عظیمی شامل ۷ دژ مشهور به قصر هفت‌حصار و کاخ‌های شاهی برپا شد. بیشتر پژوهندگان علوم تاریخ و باستان‌شناسی بر این باورند که تپه و بناهای امروزی هگمتانه، در دل شهر همدان، برجای‌ماندهٔ بقایای همین تأسیسات می‌باشند.
تاریخچه > پیش از اسلام > از هخامنشیان و اشکانیان

کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد، ایشتوویگو، آخرین پادشاه ماد را شکست داد و همدان را مقر تابستانی خود قرار داد. بدین ترتیب با تصرف همدان اولین حکومت آریاییان به دست شاخهٔ دیگر آریایی که پارس‌ها بودند، منقرض شد.با اینکه همدان اولین پایتخت نخستین شاهنشاهی ایران، مادها بوده است. با این حال قدیمی‌ترین آثار یافت‌شده از محوطهٔ باستانی هگمتانه و نیز کتیبه‌های گنج‌نامه مربوط به دوران هخامنشیان هستند.
بعد از انقراض مادها همدان هر چند مرکزیت نخستین را از دست داد ولی به عنوان یکی از سه پایتخت هخامنشیان مورد توجهٔ خاص بود. وجود کتیبه‌های گنج‌نامه بقایای ستون‌های سنگی کاخ‌های هخامنشی، جام‌ها و الواح زرین و سیمین به دست آمده از همدان، حاکی اهمیت این منطقه در دورهٔ هخامنشی‌است.
از نظر تاریخی مشخص است که اسکندر مقدونی دو بار از همدان دیدار کرده است، نخست در تعقیب داریوش سوم در ۳۳۰ سال پیش از میلاد و برای دومین بار در ۳۲۴ سال پیش از میلاد در راه بازگشت از هند. اسکندر پس از ورود به همدان جشنی به مناسبت پیروزی‌های خود برپا کرد. پلوتارک می‌نویسد، در حین برگزاری این جشن، دوست دوران کودکی اسکندر هفستیون به‌طور ناگهانی درگذشت. پس از این واقعه اسکندر سرزمین‌های اطراف همدان را به باد غارت گرفت، باروهای شهرهای اطراف را ویران ساخت و مردم این سامان را به بهانهٔ پیشکش قربانی برای هفستیون، دوست محبوبش از دم تیغ گذراند. به عقیدهٔ برخی از محققان مکانی به نام مزار اسکندر که قبلاً نزدیک تپه هگمتانه قرار داشت، در اصل «مزار هفستیون» بوده است. در اواخر دوره سلوکی شهر همدان محل تلاقی و برخورد متعدد آنان با قوای اشکانیان بود تا اینکه مهرداد یکم در سال ۱۵۵ پیش از میلاد شهر را تصرف کرد.
همدان پایتخت تابستانی شاهان اشکانی نیز بوده است. در دامنهٔ تپهٔ مصلی همدان، شیر سنگی بزرگی قرار دارد. ظاهراً در زمان اشکانیان این مجسمه با مجسمهٔ دیگری که نظیر و قرینهٔ آن بوده، در سمت یکی از دروازه‌های شهر نصب بوده است. بعدها عرب‌ها آن دروازه را باب‌الاسد خواندند. از دورهٔ اشکانی در همدان گورستان پارتی برجای‌است. همدان یکی از آخرین پایگاه‌های مقاومت اشکانیان در برابر حکومت تازه‌نفس ساسانی بود. از آرتاباز پسر اردوان پنجم آخرین شاه اشکانی، که پس از مرگ پدرش درنبرد با سپاهیان اردشیر بابکان رهبری مبارزات را به مدت ۳ سال تا ۲۳۰ میلادی علیه اردشیر بابکان ادامه داد، سکه‌ای یک درهمی در دست است که محل ضرب آن همدان به سال ۲۲۷ میلادی‌است.
تاریخچه > پیش از اسلام > از ساسانیان تا حملهٔ اعراب

اکباتان تا سال ۲۲۶ میلادی به پارتیان وفادار ماند، تا اینکه به همراه آتروپاتن تا به شمال به تسخیر اردشیر اول (۲۲۴–۲۴۱ م) درآمد. در اینجا مدارک متناقضی وجود دارد که آیا اکباتان به عنوان کاخ تابستانی به کار رفته است یا نه. بنابر گفتهٔ ابن فقیه، ساختمان‌هایی بین تیسفون، پایتخت ساسانیان، و کوه الوند (و نه فراتر از آن، حتی همدان) ساخته شد. شهر همدان در مدت کوتاهی بعد از جنگ نهاوند در ۲۳ ه‍.ق/۶۴۲ م به دست مسلمین افتاد و مرکز استان شد.
در دوره ساسانی شهر همدان یکی از ضرابخانه‌های این حکومت بوده و سکه‌های متعددی از این دوره در این شهر کشف شده است. در کتابچه‌ای به نام شهرستان‌های ایرانشهر که در زمان قباد یکم حدود ۵۰۰ میلادی به زبان پهلوی نگاشته‌شده، بنای همدان به یزدگرد یکم نسبت داده‌شده و این نشاندهندهٔ عملیات عمرانی مهمی‌است که توسط او در همدان صورت گرفته است.
شهریاران ساسانی به عادت هخامنشی تابستان را در هکمتانه (همدان) و زمستان را در تیسفون بودند.
تاریخچه > پس از اسلام

در حمله اعراب، شهر همدان پس از سقوط نهاوند به دست مسلمانان افتاد و چندان اهمیت و اعتبار داشت که اعراب گشودن آن را پس از فتح نهاوند، بزرگ‌ترین پیروزی خود بر ساسانیان شمردند.
تاریخچه > پس از اسلام > از صفویه تا انقلاب مشروطه

همدان در دورهٔ صفویه دوباره از نعمت و آبادانی بهره‌مند گردید. پس از انقراض سلسلهٔ صفویه و بروز هرج و مرج در ایران در سال ۱۷۲۴ میلادی (۱۱۳۸ هجری)، شهر همدان به تصرف احمد پاشا عثمانی والی عثمانی درآمد و بر اثر مقاومت مردم در برابر قوای عثمانی، گروه بزرگی از مردم شهر قتل‌عام شدند. حزین لاهیجی که خود از نزدیک نظاره‌گر مقاومت مردم همدان در برابر قوای عثمانی و قتل‌عام آنان بوده، شرح این ماجرا را در کتاب سیاحتنامهٔ ایران خود آورده است. شش سال بعد در سال (۱۱۴۴ هجری)، نادر افشار همدان را از تصرف عثمانی‌ها درآورد و سرانجام در سال (۱۱۴۴ هجری) به موجب پیمان‌نامه‌ای میان ایران و عثمانی، شهر همدان به‌طور قطع به ایران واگذار شد.
در دوران زندیه همدان در دست امیران آن خاندان بود و در سال (۱۱۹۳ هجری) علی مرادخان نوهٔ خواهری کریمخان زند بعد از مرگ وی دم از استقلال زد و همدان را به عنوان پایتخت خود برگزید. او در این شهر به نام خود سکه ضرب کرد.
در سال (۱۲۰۵ هجری) آقامحمدخان قاجار همدان را تصرف کرد و برج و باروی آن را ویران کرد. در طول حکومت قاجاریان موقعیت شهر همدان به تدریج تثبیت شد. بازسازی و احداث بازار و مسجد جامع همدان و تویسرکان و ملایر از یادگارهای این دوره است.