مادی (جوی)
نقش مادی‌ها در توزیع آب شهری و کشاورزی

کارکرد اصلی مادی‌های اصفهان در گذشته، توزیع آب برای مصارف کشاورزی و باغداری بود​. اقلیم اصفهان خشک و کم‌بارش است و رودخانه زاینده‌رود شریان حیات‌بخش دشت اصفهان به شمار می‌رود. به‌واسطه شبکه پیچیده مادی‌ها، آب زاینده‌رود به نقاط دوردست جلگه اصفهان رسانده می‌شد و بدین‌ترتیب اراضی وسیعی زیر کشت می‌رفت. این شبکه آبیاری سنتی نقشی اساسی در توسعه کشاورزی منطقه داشته و مهم‌تر از آن، توزیع عادلانه حق‌آبه بین کشاورزان را امکان‌پذیر می‌ساخت. طبق نظام طومار شیخ‌بهایی، سهم آب هر ناحیه و هر مادی در زمان‌های مختلف سال معین بود و کشاورزان بر پایه نوبت‌بندی زمانی و مکانی، به‌نوبت از آب بهره‌مند می‌شدند. چنین تدابیری باعث می‌شد کشاورزی پایدار بماند و از نزاع بر سر آب کاسته شود. چنان‌که حتی سیاحان اروپایی دوره صفوی نیز از «روش پیچیده و شگفت‌انگیز تقسیم آب» در اصفهان یاد کرده‌اند که بر پایه همین شبکه مادی‌ها بنیان نهاده شده بود.
علاوه بر کشاورزی، مادی‌ها در توزیع آب درون‌شهری نیز نقش مهمی ایفا می‌کردند. در دوران قدیم، ساکنان محله‌هایی که کنار مادی‌ها قرار داشتند از آب جاری در این جوی‌ها برای امور روزمره مانند شست‌وشو و نظافت استفاده می‌کردند​. هرچند به دلیل عدم بهداشت کافی در آب روباز، این امر گاه مشکلاتی نظیر شیوع بیماری‌ها به همراه داشت و مثلاً گفته شده میزان مرگ‌ومیر کودکان در خانه‌های مجاور مادی‌ها بیشتر از سایر نقاط شهر بوده است. با این وجود، تا پیش از رواج چاه‌ها و شبکه‌های آب‌رسانی جدید، همین مادی‌ها منبع اصلی تأمین آب شرب و مصرفی بسیاری از خانوارهای اصفهانی بودند. حتی آب حوض‌ها و استخرهای متعدد کاخ‌ها و خانه‌های اعیان نیز از طریق همین نهرهای منشعب از زاینده‌رود تأمین می‌شد.
نقش دیگر مادی‌ها که کمتر به آن توجه شده، کنترل سیلاب‌ها و پخش آب مازاد در مواقع پرآبی بوده است. اقلیم اصفهان بارش‌های فصلی و سیلابی ناگهانی را تجربه می‌کند و وجود شبکه مادی‌ها باعث می‌شد آب باران و سیلاب به مسیرهای متعدد تقسیم شود و خطر طغیان رودخانه کاهش یابد​. در واقع، مادی‌ها به مثابه کانال‌های انحرافی عمل کرده و شهر اصفهان را از گزند سیل مصون نگه می‌داشتند. این کارکرد زهکشی و تعدیل سیلاب، در کنار توزیع آب برای آبیاری، نشان‌دهنده طراحی هوشمندانه این شبکه در سیستم مدیریت آب شهری است.
در دوران معاصر و با توسعه شهرنشینی، کاربری مادی‌ها نیز دستخوش تغییراتی شد. از حدود نیم‌قرن پیش، با افزایش جمعیت شهر، تأمین آب شرب اصفهان بیشتر بر حفر چاه‌ها و سپس شبکه‌های لوله‌کشی متکی شد​؛ لذا نقش مادی‌ها در آب‌رسانی مستقیم به منازل کاهش یافت. با این حال، تا همین اواخر بخش عمده‌ای از آب مورد نیاز برای فضای سبز شهری و آبیاری درختان و بوستان‌ها از طریق مادی‌ها تأمین می‌شد. در نخستین تصاویر هوایی از شهر اصفهان، تمامی مسیر مادی‌ها به شکل نوارهای سبزرنگ پوشیده از درخت نمایان است و این نشان می‌دهد اطراف این نهرها را کمربندهای سبز و پارک‌های خطی فرا گرفته بوده است. بدین‌ترتیب، جریان داشتن آب در مادی‌ها نقش مستقیمی در طراوت و شادابی بافت شهری و پارک‌های اصفهان داشته است.
امروزه با بحران کم‌آبی و خشک شدن مکرر زاینده‌رود، بسیاری از مادی‌ها یا کاملاً خشک شده‌اند یا تنها در دوره‌های کوتاهی آب در آنها جاری است. خشک‌سالی‌های دو دهه اخیر لطمه جدی به پایداری این شبکه وارد کرده است​. با این حال، هر زمان که آب در زاینده‌رود جریان می‌یابد، تلاش می‌شود به‌صورت نوبتی آب در مادی‌ها رهاسازی شود تا این رگ‌های قدیمی شهر دوباره جان بگیرند. برای نمونه، پس از یک دوره طولانی خشکسالی، در پی جاری شدن زاینده‌رود آب به نوبت در چند مادی اصلی شهر شامل فرشادی (از سردهنه تا چهارباغ)، فدن (تا خیابان طالقانی)، تیران (تا محدوده شهرداری منطقه یک) و قمیش (تا محدوده منطقه ۹) جریان یافت و این نهرها بعد از حدود بیست سال دوباره زنده شدند. اگرچه امروزه دیگر نقش مادی‌ها در تأمین آب شرب شهر کمرنگ است، اما همچنان به عنوان کانال‌های آبیاری باغ‌ها و فضای سبز شهری اهمیت دارند و با هر بار جریان گرفتن زاینده‌رود، رگ‌های خشکیده شهر را سیراب می‌کنند.