سنگ‌نوشته‌ها در نیشابور
کتیبه‌های تاریخی > مسجد جامع

پنج سنگ نوشته در مسجد جامع نیشابور قرار دارد. یکی سنگ نوشته تأسیس است. دو سنگ از شاه عباس صفوی و دو سنگ نوشته دیگر مربوط به تعمیر اساسی مسجد است.
این مسجد، از بناهای قرن نهم هجری و بانی آن پهلوان علی کرخی بوده‌است. صحن این مسجد به شکل چهار گوش است، ایوان‌های بلند، شبستان و محرابی سنگی دارد. کتیبه‌ای از زمان شاه عباس اول‌صفوی در سال ۱۰۲۱ در این بنا نصب شده‌است. کتیبه اصلی مسجد، منظوم و شامل دو بیت به خط ثلث است‌و بر روی ستون شبستان باقی‌مانده‌است. کتیبه منظوم دیگری بر روی سنگ، در بالای محراب نصب شده‌است.
مفاد این کتیبه حاکی از این است که مسجد به دست عباسقلی خان بیات تعمیر شده و به‌دست او بناهایی به‌ساختمان اصلی مسجد افزوده شده‌است. سه فرمان تاریخی از شاه عباس اول صفوی، در روی سنگ درج شده و در دیواره این مسجد نصب شده‌است. متن سه فرمان شامل لغو و تخفیف مالیات، رفع مزاحمت عمال دولتی ازمردم و ساکنان نیشابور است. این بنا در شمار آثار تاریخی ثبت شده‌است.
کتیبه تأسیس:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| از پهلوان علی ولد خاص با یزید  |  |  ماند این بنا بشهر نشابور یادگار |
|  تک مسجدی که کعبه اهل یقین بود  |  |  گردد تمام از کرم و فضل و کردگار |
|  اندر زمان خسرو غازی ولیعهد  |  |  سلطان حسین حامی دین شاه کامگار |
|  در سال هشتصد و نود و نه بنا شده  |  |  جائی که هست سجده گه خلق روزگار |
|  تاریخ این بخوان و دعائی ز روی صدق |  | بر خوان بحق و ساعی و خیرات بر شمار |
کتیبه محراب:
قوله تعالی:انّ اصحاب الجَنّة الیوم فی شُغلٍ قال الله تعالی یا اَیّتها النّفس المطمئنَّة اِرجعی الی ربّک راضیةً مرضیة فادخلی فی عبادی و ادخلی جنّتی.
کتیبه تعمیر:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
|  آسمان مکرمت عباسقلی خان آنکه بود  |  |  سرکشان را نقش پا بر درگهش نقش جبین |
|  آن جهان معرفت از معدلت چون آفتاب  |  |  سایه گستر ذره پرور فیض بخش عالمین |
|  آنکه در عرش جلالت ذات آن عالی‌نسب  |  |  آنکه در قصر عدالت حکم او کرسی نشین |
|  رایت دولت بهر جانب که برافراشتی  |  |  فتح و نصرت در رکابش از یسار و یمین |
|  قبه و ایوان این مسجد ز بهر یادگار  |  |  ساخت چون خلد برین از فضل رب‌العالمین |
|  از علّو همت او سقف او مرفوع شد  |  |  می‌زند از رفعتش صد طعنه بر چرخ برین |
|  نه همین تعمیر مسجد کرد وزو معمور شد  |  |  بعد افغانی ز ویرانی نشابور این چنین |
|  ساخت از بس با صفا رضوان چو دید این آیه خواند  |  |  «هذه جنات عدن فادخلوها خالدین» |
|  هرکس این بیت‌المقدس دید گفتا از سما  |  |  بیت معمورست نازل گشته در این سرزمین |
|  فوج فوج قدسیان بهر عبادت ز آسمان  |  |  بر زمین آیند تا سایند بر خاکش جبین |
|  صاحب این خانه او را در جزای این عمل  |  |  خلد بخشد حشر سازد با امیرالمؤمنین |
|  بود از فرکام او حاجی محمد ساعیش  |  |  مشهتر جراح و محبوب قلوب مسلمین |
|  گفت معمار قضا هنگام این بیت شرف  |  |  مسجد شهر نشابور از چه دارد چنین |
|  گفتمش ای بی بصریت زیب و زیور یافته‌است  |  |  از قدوم زایر این قبله گاه مسلمین |
|  عزت از تعمیر در انجام این عالی بنا  |  |  سر بزانو در تفکر بود کلک دوربین |
|  سر ز جا برداشت بر ایوان و لوح او نوشت  |  |  مسجد بیت الحرام و قبله گاه مسلمین |
کتیبه شاه عباس:
شرایف محمد بیغایت و لطائف اثنیه بی‌نهایت خالقی را سزد که نقاط بدایع و رقوم صنایع را بامرکن از حیز عدم به فضای وجود آورده و حضرات ملوک ذوالاقتدار را از میانه کافه برایا به صفت جلالت و اختیار موصوف کرده‌است و به شیوه عدل و احسان و مأمور فرموده و صلوات بی‌انتها بر حضرت افضل رُسُل و خیر المرسلین و رَحمةًللعالمین و شَفیع المذنبین مُحمّد الامّی المَدَنی و آل اطهار او علیم من صلواة افضلها.

واما بتاریخ شهر رمضان المبارک، سیچقان ئیل، سنه ۱۰۲۱ که ولایات خراسان مضرب سرادقات جاه و جلال نواب اشرف اقدس ارفع سلیمان مکان ظل سبحان متبوع اعاظم خواقین دوران و قبله افاخم و سلاطین جهان قائد عسکری المهدی صاحب الزمان علیه صلوات اله ملک المنان ابوالمطفر شاه عباس الصفوی بهادر خان خلداله ملکه و سلطانه گشته اهالی و رعایا و عجزه ولایات نیشابور را مشمول عواطف بیکران گردانیده و کیفیت احوال اهل آن دیار را از سیادت و نقابت پناه نجابت و هدایت دستگاه ناصر السیادة و النقابة و الدین امیر ابوالمعالیا نیشابوری که در این وقت در رکاب فیروزی انتساب و مورد تلطفات حضرت ظل اللهی بود استفسار نمودند و نقابت پناه مشارٌ‌الیه صورت پریشانی احوال اهل آن دیار را معروض داشته و در باب رفاه حال ایشان احکام مطاعة لازم الاطاعة نافذ گشت حکم جهان مطاع شد آنکه در این وقت بنایر عنایت بیغایت شاهانه و شفقت بلا نهایت پادشاهانه دربارهٔ محترفه بلده نیشابور از ابتدای چهار ماه سیچقان ئیل مال اصناف بلده مذکوره را سوای جهات قسطی به تخفیف و تصدیق مقرر فرمودیم بنابراین حکام و داروغگان و کلانتران عمال بلده مذکوره دستورات را اجرا نموده اصناف مذکور را مرفوع الاقلم دانسته یک دینار و یکمن بار به‌علت مال و اصناف مذکوره و اخراجات خلاف حکم به‌هیچ وجه من الوجوه توجیه ننموده و طلب ننمایند و مال و جهات قسطی را موافق حساب بازیافت نمایند که به تخفیف مقرر نشده مستوفیان عظام کرام دیوان اعلی رقم این عطیه را در دفاتر خلود ثبت نموده و به تخفیف و تصدیق عمل نمایند و از تاریخ مذکوره مسود آن را مؤکد به لعنت نامه نمایند و در عهده دانند. تحریراً فی التاریخ سنة احدی و عشرین بعد الألف، ۱۰۲۱ ه‍. ق
کتیبه دیگر شاه عباس:
الحمد لله لولیه و الصلوة علی نبیه و آله و عترته اجمعین: اما بعد اینست صورت احکام مطاعه که از بابت رفاه حال رعایا و عجزه نیشابور عز صدوره یافته:
اولاً حکم جهانمطاع شد آنکه در این وقت شمه‌ای از عواطف بینهایت شاهانه و شر ذمّه از الطاف بیغایت خسروانه شامل حال و کافل آمالی آمان و جمهور رعایا و متوطنین و سکنه بلده نیشابور فرموده از ابتداء چهارماهه سیچقان ئیل دروازه‌بانی بلده مذکوره را به تخفیف و تصدیق مقرر فرمودیم که من بعد احدی باین علت یک دینار و یکمن بار از کسی خصوصاً از تجار رونده و آینده طلب ننماید و مستوفیان عظام کرام دیوان اعلی این عارفه را دربارهٔ کافه متوطنین الکاء مذکور مخلد و بر دوام دانسته در دفاتر خلود مؤکد به لعنت نامه ثبت نموده از تیول و تیولداران وضع نمایند و من به به تیول عمل ننمایند خلاف کننده آن را مورد سیاست و غضب پادشاهی دانسته در این ابواب غدغن کرده تخلف نورزند و در عهد دانند. تحریراً فی تاریخ رمضان المبارک سنه ۱۰۲۱ ه‍. ق