stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
فرایند هابر
تاریخچه

در قرن نوزدهم تقاضا برای نیترات و آمونیاک برای استفاده به‌عنوان کود و مواد اولیه صنعتی به‌طور پیوسته در حال افزایش بود. اگرچه نیتروژن اتمسفر (N2) فراوان است و ۷۸ درصد حجمی هوا را تشکیل می‌دهد، اما به‌طور خاصی پایدار است و به آسانی با سایر مواد شیمیایی واکنش نشان نمی‌دهد. تبدیل N2 به آمونیاک چالشی را برای شیمیدانان در سطح جهان ایجاد کرد.
هابر، به همراه دستیارش رابرت لو روسیگنول (Robert Le Rossignol)، دستگاه‌های قوی و کاتالیزگرهای مورد نیاز برای نشان دادن فرایند هابر در مقیاس آزمایشگاهی را توسعه دادند. آنها فرایند خود را در تابستان ۱۹۰۹ با گرفتن آمونیاک از هوا، قطره قطره، با سرعت حدود ۱۲۵ میلی‌لیتر در ساعت نشان دادند. امتیاز این فرایند توسط شرکت آلمانی بی‌اِی‌اِس‌اِف خریداری شد، و وظیفه بزرگ کردن ماشین رومیزی هابر را برای تولید در سطح صنعتی به کارل بوش واگذار شد. در سال ۱۹۱۰ او موفق شد. هابر و بوش بعداً به ترتیب در سال‌های ۱۹۱۸ و ۱۹۳۱ به دلیل تلاش در غلبه بر مواد شیمیایی و مشکلات مهندسی در مقیاس وسیع، جریان پیوسته و تکنولوژی فشار بالا، جوایز نوبل دریافت کردند.
در سال ۱۹۱۸ میلادی فریتس هابر به دلیل تهیه آمونیاک از گازهای هیدروژن و نیتروژن برنده جایزه نوبل شیمی شد و در سال ۱۹۱۹ آنرا دریافت کرد. اولین مشکل او انجام نشدن واکنش در فشار و دمای اتاق بود؛ هابر واکنش میان گازهای هیدروژن و نیتروژن را بارها در دماها و فشارهای مختلف انجام داد تا بتواند شرایط بهینهٔ آن را پیدا کند. سرانجام دریافت که اگر مخلوط این گازها را از روی ورقهٔ آهنی (کاتالیزگر) در دمای ۴۵۰ درجه و فشار ۲۰۰ اتمسفر عبور داده شود با انجام واکنش مخلوطی از سه گاز هیدروژن، نیتروژن و آمونیاک تولید می‌شود؛ اما همه واکنش دهنده‌ها به فرآورده تبدیل نخواهد شد؛ زیرا این واکنش برگشت‌پذیر است. مشکل بعدی هابر این بود که چگونه آمونیاک را از مخلوط گازها جدا کند او با بررسی نقطه جوش این مواد راه حلی برای آن پیدا کرد. راه حل او سرد کردن مخلوط تا مایع شدن آمونیاک جداسازی آن و انجام دوباره واکنش با گازهای باقی مانده بود.
آلمان در المپیک تابستانی ۲۰۰۸

آلمان در بازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۰۸ که در شهر پکن چین برگزار شد، کاروان آلمان با ۴۶۳ ورزشکار در این رقابت‌ها شرکت کرد و موفق به کسب ۴۱ مدال (۱۶ طلا، ۱۰ نقره، ۱۵ برنز) شد. در جدول رتبه‌بندی توزیع مدال‌ها، آلمان در ردهٔ ۵ مسابقات قرار گرفت.
شیدا سلیمانی

| شیدا سلیمانی | شیدا سلیمانی |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۹۹۰ (۳۴–۳۵ سال) ایندیاناپولیس، ایندیانا، ایالات متحده
پیشه: هنرمند
سال‌های فعالیت: ۲۰۱۵–اکنون
شناخته‌شده برای: هنرهای زیبا، مربی، فعال
شیدا سلیمانی (متولد ۱۹۹۰) هنرمند چندرسانه ای، فعال اجتماعی و استاد ایرانی-آمریکایی است. وی بیشتر به خاطر کار خود در زمینه قربانیان نقض حقوق بشر در ایران و اظهارات صریح وی دربارهٔ رژیم ایران شناخته شده‌است. آثار وی گفتگوهایی را در زمینه عکاسی تابلوی «ساخته شده» و همچنین تقاطع‌های هنری و اعتراض ایجاد کرده‌اند.
سنین جوانی

شیدا سلیمانی در سال ۱۹۹۰ در ایندیاناپولیس، ایندیانا به دنیا آمد و درسینسیناتی، اوهایو بزرگ شد. والدین او پناهندگان سیاسی هستند که در اوایل دهه ۱۹۸۰ و در جریان انقلاب ایران تحت تعقیب دولت ایران بودند. سلیمانی از تجربه شخصی خود به عنوان یک ایرانی بزرگ در آمریکا یاد کرده‌است و همین امر باعث شده او در سنین جوانی از «کلیشه‌های فرهنگ خاورمیانه توسط غرب» آگاه شود.
سلیمانی در سال ۲۰۱۲ مدرک کارشناسی هنرهای زیبا خود را در رشته عکاسی از دانشگاه سینسیناتی دریافت کرد. او تحصیلات خود را ادامه داد و مدرک کارشناسی ارشد هنرهای زیبا در عکاسی را از آکادمی هنر کرانبروک در سال ۲۰۱۵ دریافت کرد.
حرفه

مضامین آثار هنری سلیمانی روابط بین افراد قدرتمند سیاسی، گروه‌ها، دولت‌ها و شرکت‌ها را مورد سؤال قرار می‌دهد. این آثار غالباً به عنوان عکس یا ویدئویی از تصویر صحنه ای نمایش داده می‌شود، سلیمانی از مواد مختلفی، از جمله، مجسمه‌سازی نرم «عروسک»، عکاسی، غرفه، ماسک و برش‌های چاپ دیجیتال در این آثار استفاده می‌کند
کار او در نمایشگاه‌ها و در نشریاتی مانند آرتفورم، نیویورک تایمز، هاف پست، اینترویو (مجله)، وایز (مجله) و غیره به رسمیت شناخته شده‌است.
سلیمانی در حال حاضر استادیار استودیو هنر در دانشگاه برندایس است. او قبلاً در دانشکده طراحی رود آیلند (RISD) تدریس می‌کرد.
کشتی در المپیک تابستانی ۲۰۰۰ – ۶۳ کیلوگرم فرنگی مردان

کشتی فرنگی ۶۳ کیلوگرم مردان در بازی‌های المپیک تابستانی ۲۰۰۰ در برنامه کشتی از تاریخ ۲۴ تا ۲۵ اوت در مرکز نمایشگاه و کنفرانس سیدنی برگزار شد.
دانمارک در المپیک تابستانی ۱۹۲۴

دانمارک در بازی‌های المپیک تابستانی ۱۹۲۴ که در شهر پاریس برگزار شد، کاروان دانمارک با ۸۹ ورزشکار در این رقابت‌ها شرکت کرد و موفق به کسب ۹ مدال (۲ طلا، ۵ نقره، ۲ برنز) شد. در جدول رتبه‌بندی توزیع مدال‌ها، دانمارک در ردهٔ ۱۲ مسابقات قرار گرفت.
فیلم‌شناسی دواین جانسون

| 0 | 1 |
| --- | --- |
جانسون در ۲۰۱۸: جانسون در ۲۰۱۸
فیلم: ۴۴
تلویزیون: ۱۸
میزبان: ۷
موزیک ویدئو: ۶
سایر: ۲
دواین جانسون بازیگر و کشتی‌گیر حرفه‌ای پیشین آمریکایی است که فعالیت طولانی در رسانه‌ها، بازی در فیلم‌ها، سریال‌های تلویزیونی و بازی‌های ویدئویی دارد. جانسون اولین بازیگری خود را در بازگشت مومیایی انجام داد. و اولین نقش اصلی خود را در اسپین‌آف پادشاه عقرب بازی کرد. او از آن زمان در بسیاری از فیلم‌های موفق دیگر بازی کرد. شامل از پا افتاده (۲۰۰۳)، سربلند (۲۰۰۴)، نقشه بازی (۲۰۰۷)، اسمارت را بگیر (۲۰۰۸)، مسابقه تا کوه جادوگران (۲۰۰۹)، پری دندان (۲۰۱۰)، سفر ۲: جزیره اسرارآمیز (۲۰۱۲)، جی. آی. جو: تلافی (۲۰۱۳)، رنج و گنج (۲۰۱۳)، هرکول (۲۰۱۴)، سن آندریاس (۲۰۱۵)، هوش مرکزی (۲۰۱۶)، موانا (۲۰۱۸)، رمپیج (۲۰۱۸)، آسمان‌خراش (۲۰۱۸).
موفق‌ترین نقش باکس آفیس جانسون لوک هابز در فرانچایز سریع و خشن است. او ابتدا در سریع ۵ (۲۰۱۱) در این شخصیت ظاهر شد و کمک کرد این مجموعه به یکی از پرفروش‌ترین فرانچایزهای تاریخ تبدیل شود. او در دنباله‌های، سریع و خشمگین ۶ (۲۰۱۳)، خشمگین ۷ (۲۰۱۵) و سرنوشت خشمگین (۲۰۱۷) بازی کرد. موفقیت این شخصیت او را به اسپین آف سریع و خشمگین هابز و شاو (۲۰۱۹) سوق داد. یکی دیگر از فرانچایزهای قابل توجه بازیگری جانسون فرانچایز جومانجی است، بطوریکه او در فیلم‌های موفق، جومانجی: به جنگل خوش آمدید (۲۰۱۷) و دنباله آن، جومانجی: مرحله بعدی (۲۰۱۹) بازی کرد. فیلم‌های او بیش از ۳٫۵ میلیارد دلار در آمریکای شمالی و بیش از ۱۰٫۵ میلیارد دلار در جهان فروخته‌است، که جانسون را به یکی از موفق‌ترین و پرفروش‌ترین بازیگر باکس‌آفیس تاریخ تبدیل می‌کند. جانسون همچنین در سریال اچ‌بی‌او فوتبالیست‌ها بازی کرد که از ۲۰۱۵ کلید خورد. این سریال برای پنج فصل پخش شد و رتبه بهترین سریال کمدی اچ‌بی‌او در ۶ سال را از آن خود کرد.
فیلم‌های سینمایی

| 0 | 1 |
| --- | --- |
: به آثاری اشاره دارد که در حال حاضر منتشر نشده‌اند
تلویزیون

| سال تولید | عنوان | نقش | توضیحات |
| --- | --- | --- | --- |
| ۱۹۹۹ | نمایش دهه ۷۰ | راکی جانسون | اپیزود: "آن نمایش کشتی‌گیری" |
| ۱۹۹۹ | شبکه | برودی | اپیزود: "آخرین پایمرد" |
| ۲۰۰۰ | پیاده‌روی ستاره: وایجر | قهرمان | اپیزود: "تسونکاتسه" |
| ۲۰۰۰،  ۲۰۰۲، ۲۰۰۹، ۲۰۱۵، ۲۰۱۷ | پخش زنده شنبه شب | خودش | مهمان؛ ۵ اپیزود |
| ۲۰۰۷ | کوری در خانه | خودش | اپیزود: "هرگز دواین ملاقات نخواهد کرد" |
| ۲۰۰۷ | هانا مونتانا | خودش | اپیزود: "نایست تا زمانی‌که تلفن را بگیری" |
| ۲۰۰۹ | جادوگران محله ویورلی | خودش | اپیزود: "هنر معلم" |
| ۲۰۰۹ | جایزه ۲۰۰۹ منتخب کودکان | خودش | مهمان؛ ویژه تلویزون |
| ۲۰۱۰ | فامیلی گای | خودش | اپیزود: "مرد بزرگ روی هیپوکامپ" |
| ۲۰۱۰ | تغییرشکل‌دهندگان: پرایم | صخره‌نورد | نقش صداپیشگی؛ اپیزود: "تاریکی برمی‌خیزد، قسمت اول" |
| ۲۰۱۳ | قهرمان | خودش | مهمان؛ همچنین تهیه‌کننده اجرایی |
| ۲۰۱۴ ۲۰۱۵ | بیدارشو کال | خودش | مهمان؛ همچنین خالق و تهیه‌کننده اجرایی |
| ۲۰۱۵ | مسابقه لب‌خوانی | خودش | اپیزود: "دواین جانسون در مقال جیمی فالون |
| ۲۰۱۵ ۲۰۱۹ | فوتبالیست‌ها | اسپنسر استراسمور | ۴۷ اپیزود؛ همچنین تهیه‌کننده اجرایی |
| ۲۰۱۶ | جوایز فیلم ام‌تی‌وی ۲۰۱۶ | خودش | سرپرست مهمان‌ها؛ ویژه تلویزیون |
| ۲۰۱۷ | خط زندگی | خودش | اپیزود: "در ۳۳ روز تو خواهی‌مرد"؛ همچنین تهیه‌کننده اجرایی |
| ۲۰۱۹-اکنون | بازی‌های تایتان | خودش (مجری) | مسابقه است و همچنین خالق و تهیه‌کننده اجرایی |
| ۲۰۲۱ | راک جوان | دوئین جانسون | تنظیم‌کننده سریال؛ همچنین خالق و تهیه‌کننده اجرایی |
هیچ‌کس احمق نیست (فیلم ۲۰۱۸)

| هیچ کس احمق نیست | هیچ کس احمق نیست |
| --- | --- |
پوستر فیلم در زمان اکران: پوستر فیلم در زمان اکران
کارگردان: تایلر پری
تهیه‌کننده: مارک ای. سوئینتون
نویسنده: تایلر پری
موسیقی: فلیپ وایت
فیلم‌بردار: ریچارد جی. والت
تدوین‌گر: لری سکستون
شرکت تولید: تئوری بی‌ئی‌تی
توزیع‌کننده: پارامونت پیکچرز
تاریخ‌های انتشار:  ۲ نوامبر ۲۰۱۸ (۲۰۱۸-11-۰۲) (ایالات متحده)  
مدت زمان: ۱۱۰ دقیقه
کشور: ایالات متحده آمریکا
زبان: انگلیسی 
هزینهٔ فیلم: ۱۹ میلیون دلار
فروش گیشه: ۳۳ میلیون دلار
هیچ کس احمق نیست (به انگلیسی: Nobody's Fool) یک فیلم سینمایی کمدی و عاشقانه آمریکایی محصول سال ۲۰۱۸ به نویسندگی و کارگردانی تایلر پری است. در این فیلم تیفانی هدیش، تیکا سومپتر، تیفانی هدیش، تیفانی هدیش، عمری هاردویک، مکاد بروکس، امبر رایلی، جان رودنیتسکی و ووپی گلدبرگ بازی می‌کنند. فیلم داستان یک زن را که اخیراً از زندان آزاد شده دنبال می‌کند که سعی دارد خواهرش را با مردی که ممکن است او را شکار کند کمک کند. این فیلم اولین کمدی تایلر پری با درجه R و همچنین اولین فیلم او است که توسط کمپانی لاینزگیت توزیع نمی‌شود.
خلاصه داستان

دانیکا (با بازی تیکا سامپتر) کارمندی موفق در یک شرکت بازاریابی است و یک سال است که با مردی به نام "چارلی" (با بازی مهکاد بروکس) که به صورت آنلاین آشنا شده، در ارتباط است، اما هرگز او را از نزدیک ندیده است.
وقتی دانیکا برای برداشتن خواهرش تانیا (با بازی تیفانی هادیش)، که به‌تازگی از زندان آزاد شده، می‌رود، مادرشان، لولا (با بازی ووپی گلدبرگ)، از او می‌خواهد تانیا را در خانه‌اش نگه دارد. تانیا از آپارتمان شیک دانیکا شگفت‌زده می‌شود و متوجه می‌شود که نامزد سابق دانیکا، بیلی (با بازی آدریان کانراد)، او را به خاطر زن دیگری ترک کرده است. تانیا فکر می‌کند دانیکا قربانی "کلاه‌برداری عاشقانه" شده چون هرگز چارلی را از نزدیک ندیده است.
روز بعد، تانیا و دانیکا به کافی‌شاپ براون بین در نزدیکی محل کار دانیکا می‌روند. فرانک (با بازی اوماری هاردویک) که صاحب کافی‌شاپ است و عاشق دانیکا شده، اصرار می‌کند تانیا در مغازه‌اش کار کند. وقتی دانیکا شب برای برداشتن تانیا به کافی‌شاپ می‌رود، به اشتباه وارد جلسه‌ای از انجمن الکلی‌های گمنام می‌شود و متوجه می‌شود فرانک سابقاً معتاد به الکل بوده و به مدت هفت سال در زندان بوده است. تانیا از ایمیلی که فرانک به او داده، برای تماس با برنامه تلویزیونی Catfish استفاده می‌کند. دانیکا خبری دریافت می‌کند که چارلی حالا اینترنت وای‌فای دارد و قرار است با او تماس ویدیویی برقرار کند. تیم برنامه Catfish بدون اطلاع دانیکا به خانه‌اش می‌آیند.
بعد از اینکه تانیا متوجه می‌شود "چارلی" در واقع مردی به نام لارنس (با بازی کریس راک) است، دانیکا حرف‌های ناخوشایندی به تانیا می‌گوید که باعث ناراحتی او شده و تانیا تصمیم می‌گیرد به خانه مادرشان برود. دانیکا خسته و بدون آمادگی به محل کار می‌رود و نمی‌تواند پروژه‌اش را ارائه دهد و تعلیق می‌شود.
تانیا، دانیکا و دوستش کالی (با بازی امبر رایلی) لارنس را که مردی با مدل موی جری کرل است و از ویلچر استفاده می‌کند، پیدا می‌کنند، اما متوجه می‌شوند که او ناتوانی‌اش را جعل کرده است. تانیا به تلافی دروغ گفتن به دانیکا، موی او را آتش می‌زند.
روز بعد، فرانک برای دلجویی به دیدن دانیکا می‌آید. آن‌ها درباره روابط گذشته‌شان صحبت می‌کنند و در نهایت با هم رابطه برقرار می‌کنند. اما دانیکا که از این اتفاق احساس سردرگمی می‌کند، با کالی تماس می‌گیرد و می‌گوید با فرانک خوابیده است اما به دلیل گذشته جنایی‌اش او را جذاب نمی‌داند، در حالی که فرانک هنوز در آپارتمانش است. دانیکا که احساس گناه می‌کند، متوجه می‌شود واقعاً فرانک را دوست دارد و می‌خواهد به او فرصت دوباره بدهد. او در کافی‌شاپ از فرانک عذرخواهی می‌کند و دوباره با هم رابطه برقرار می‌کنند. سپس شروع به قرار گذاشتن می‌کنند.
سه ماه بعد، دانیکا و کالی می‌فهمند که چارلی واقعاً وجود دارد و حساب کاربری‌اش توسط لارنس، مربی سابق او در دانشگاه، هک شده است. چارلی به دفتر دانیکا می‌آید. فرانک، دانیکا را می‌بیند که همراه چارلی از محل کارش بیرون می‌رود و با او به هم می‌زند. دانیکا در یک قرار بد با چارلی متوجه می‌شود که او مناسبش نیست و برای بازگرداندن فرانک تلاش می‌کند. فرانک ابتدا اجازه ورود به دانیکا نمی‌دهد، اما وقتی دانیکا زیر باران ترانه On Bended Knee را که فرانک گفته بود خودش قبلاً خوانده، اجرا می‌کند، سرانجام آشتی می‌کنند و دوباره زوج می‌شوند.
در پایان، تانیا برای تفریح، مراسم عروسی بیلی را خراب می‌کند تا از او بابت آسیب زدن به خواهرش انتقام بگیرد.
تولید

در مارس ۲۰۱۸، اعلام شد که تیفانی هدیش، تیکا سومپتر تیفانی هدیش و تیفانی هدیش عمری هاردویک برای بازی در این فیلم انتخاب شده‌اند. در همان ماه، ووپی گلدبرگ، امبر رایلی و میسی پایل نیز به جمع بازیگران پیوستند.
فیلمبرداری اصلی در آوریل ۲۰۱۸، در آتلانتا آغاز شد.
این فیلم در تاریخ ۲ نوامبر ۲۰۱۸ توسط کمپانی پارامونت پیکچرز در ایالات متحده اکران شد.
آتورپاتکان

آتروپاتَکان (به پارسی میانه: آتروپاتکان) (به یونانی: Ατροπατήνη، آتروپاتینی) یا مادِ آتروپاتَکان یا به پارسی نو آذَرآبادَگان به پارسی میانه: آدُرآبادَگان)، نام باستانی منطقه‌ای است که امروزه آذربایجان نامیده می‌شود.
این منطقه در آغاز فرمانروائی هخامنشیان بخشی از ساتراپی ماد بود و بعدها تبدیل به یک ساتراپی جداگانه که یونانیان آن را ماد کوچک یا ماد شمالی می‌نامیدند شد. پس از فروپاشی امپراتوری هخامنشی، آتروپات، ساتراپ ماد کوچک، تسلیم اسکندر شد. اسکندر پس از مدتی، حکومت ساتراپی را به وی بازگرداند. پس از مرگ اسکندر در سال ۳۲۳ پیش از میلاد، آتروپات از پیوستن به سلوکوس یکم سر باز زد و بدین ترتیب دولت مستقل آتروپاتکان تشکیل شد. از آن پس تاریخ‌نویسان لاتینی و یونانی «ماد کوچک» را «ماد آتروپاتکان» یا به اختصار «آتروپاتکان» نیز نامیدند. نام این سرزمین به پارسی میانه «آتورپاتَکان» و بعدتر «آدوربادَگان» بود و در فارسی نو «آذَرآبادگان» نامیده شد که در زبان عربی به «آذربایجان» تبدیل شد که امروزه در زبان فارسی از آن استفاده می‌شود.
آتروپاتکان تا اوایل قرن یکم میلادی توسط خاندان آتروپات اداره می‌شد و در مقاطعی تبعه امپراتوری سلوکی و در زمان حکومت تیگران دوم تبعه پادشاهی ارمنستان بود. پس از شکست سلوکیان از اشکانیان، از اوایل قرن یکم به بعد، اداره آتروپاتکان به‌دست خاندان اشکانی افتاد.
نام

مقالهٔ اصلی: ریشه نام آذربایجان
آذربایجان از نام آتروپات (به یونانی: آتروپاتیس، Aτρoπάτης) مشتق شده‌است و از دو واژهٔ آتر به معنای «آذر» و پات به معنای «پناه» تشکیل شده‌است. آتروپات نام سرداری ایرانی بود که در جنگ میان داریوش سوم آخرین پادشاه هخامنشی و اسکندر مقدونی در نبرد گوگامل فرمانده مادها در سپاه ایران بوده‌است. آتروپات پس از شکست ایران و کشته شدن داریوش، به اسکندر پیوست و در زمستان ۳۲۸–۳۲۷ پیش از میلاد از سوی اسکندر به جای «اوکسیدات» به حکومت ماد منصوب گردید. آتروپات در ۳۲۴ قبل از میلاد دختر خود را به پردیکاس سردار اسکندر داد. پس از مرگ اسکندر و تقسیم ممالک و متصرفات او میان سردارانش، قسمت شمال غربی ماد به او واگذار گردید و او در آنجا به استقلال به حکومت پرداخت. این ناحیه که به «ماد کوچک» (در برابر «ماد بزرگ») معروف شده بود، پس از استقلال و استقرار آتروپات در آنجا به نام او نامیده شد. او سلسله‌ای بنیان گذاشت که مدت طولانی ادامه یافت. به اعتقاد قدرت‌دیزجی، آتروپات، تباری مادی داشته و از ساکنان شمال غرب ماد بوده‌است؛ گرچه مشخص نیست که او از تبار دیاکو بوده باشد. در کتاب آناباسیس آریان، آمده‌است که آتروپات، فرمانده مادی‌ها، کادوسی‌ها، آلبانی‌ها و سکسیانی‌ها بوده و آریان نام او را آتروپاتیس (Atropatés) ذکر کرده‌است.
در دوران هخامنشی، آذربایجان بخشی از ساتراپی ماد بود. پس از فروپاشی امپراتوری هخامنشی و به استقلال رسیدن ناحیه شمال غربی ماد به‌دست آتروپات، ساتراپ پارسیِ ماد، به سال ۳۲۱ پ. م، نویسندگان یونانی و لاتین (استرابون و ژوستین)، این سرزمین را مادِ آتروپاتنه، یا به‌طور کوتاه‌شده، مادِ کوچک نامیدند. نام این سرزمین در فارسی میانه پیشین: Āturpātakān و در فارسی میانه پسین: Ādurbādagān، بود در حالی که در فارسی نو، آذربایجان نامیده شد.
این ناحیه در خط پهلوی «آتورپاتَکان» ضبط شده‌است، اما آتورپاتکان نماینده تلفظ این کلمه در سرتاسر عهد ساسانیان و تغییراتی که در طی چندین سده در زبان مردم و در حروف صامت و مصوت آن روی داده‌است نیست و املای پهلوی، شکل کهن آن را حفظ کرده‌است؛ مثلاً در کتاب «جنگهای ایران» (تألیف پرکپ) پروکوپیوس مورخ بیزانسی سده ۶ میلادی نام این ناحیه دو بار به شکل «آدَربایْگانُن» آمده‌است که تلفظ «آذربایگان» یعنی تلفظ واقعی مردم آن را منعکس می‌سازد. در آخر سده ۴ میلادی پاوستوس بوزاند، مورخ ارمنی یک بار این نام را به صورت «آترپاتکان» و ۷ بار به شکل «آترپایکان» به کار برده‌است. فریدریش کارل آندرئاس، ایران‌شناس آلمانی حدس می‌زند که تلفظ واقعی این کلمه در سده ۳ میلادی «آذُرباذَگان» بوده‌است یعنی صامت بیواک (مهموس) انسدادی «ت» به صامت واکدار (مجهور) و سایشی «ذ» بدل شده‌است. صامت «ذ» در کلمات فارسی قدیم پس از مصوت، به «ی» بدل گردیده و به همین جهت «آدرباذگان» نیز به «آذربایگان» تبدیل شده‌است. در سده ۹ میلادی هنوز به پیروی از اواخر ساسانیان «آذرباذگان» گفته می‌شد. فردوسی در شاهنامه به جهت رعایت وزن شعر «آذر آبادگان» گفته‌است که بیانگر تلفظ واقعی مردم نبوده‌است. آذربایگان که تلفظ مردم آن عصر بوده، در زبان عربی به اَذْرَبیجان و آذربیجان بدل شده که در فارسی امروزی «آذربایجان» شده‌است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به یک هفته بر پیشِ یزدان بُدند |  | مپندار کآتش پرستان بدند |
| که آتش بِدان گاه، محراب بود |  | پرستنده را دیده پرآب بود |
| به یک ماه در آذرآبادگان |  | ببودند شاهان و آزادگان |
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چو نامه بخوانی تو با مِهتَران |  | برانداز و برساز لشکر بَران |
| همی تاز تا آذرآبادِگان |  | دیار بزرگان و آزادگان |
| همیدون گَله هرچه داری ز اسب |  | ببر سوی گنجورِ آذرگُشَسب |
تاریخچه

دودمان آتریان یا آترو (به معنی آتش) با نام رسمی آتروپاتکان دودمانی مادتبار زرتشتی بود که در ماد به تبلیغ دین مزدیسنا می‌پرداختند سلسله آن‌ها مدت زیادی دوام آورد آنان قبل از پایه‌گذاری آتروپاتکان خانواده بزرگ و ثروتمند و قوی بودند که قدرت و نفوذ زیادی در ماد داشتند آتروپات نیز از خاندان آترو بود که بعد از مرگ اسکندر مقدونی قسمت اعظم ماد را به کنترل خود درآورد و باری دیگر دودمان آترو را به شکوه قبل خود رساند و به خاندان آترو و دیگر زرتشتیان اجازه داد که آتشکده‌های فراوانی بنا کنند دودمان آترو یکی از سلسله‌های نسبتاً طولانی بود که از زمان سلوکیان شروع و در اوایل ساسانیان به پایان رسید نام آترو که به آتروپاتکان تبدیل شد هنوز که هنوزه به شکل تغییر یافته آذربایجان وجود دارد در حال حاضر به خاطر اینکه اکثر کتیبه‌ها و اطلاعات خاندان آترو از بین رفته از این دودمان اطلاعات زیادی در دسترس نیست و اکثر اطلاعات ما به‌دست آمده از نوشته‌ها و کتیبه‌های اشکانی و ساسانی می‌باشد سلسله آنان بالاخره توسط ساسانیان سقوط کرد.
آتروپات تا مرگ داریوش سوم در سال ۳۳۰ پیش از میلاد به او وفادار مانده بود و بعد از مرگ داریوش سوم به اردوگاه مقدونی‌ها پیوست. اسکندر بعد از گذر از اکباتان (همدان) در ابتدای همان سال فرمانروایی ماد را به اکسیدَتِس واگذاشت. اما در سال ۳۲۷ یا ۳۲۸ پیش از میلاد اکسیدَتِس- را که دیگر به وفاداری اش اعتماد نداشت - عزل و دوباره آتروپات را به فرمانروایی آن سرزمین گماشت. آتروپات، بریاکسِس شورشی شکست خورده از استان آتروپاتکان را در سال ۳۲۴ یا ۳۲۵ پیش از میلاد در پاسارگاد به اسکندر تحویل داد. او به اندازه‌ای در نظر اسکندر مقام و منزلت یافت که مدتی بعد با دختر رازدار اسکندر – آنیسا - ازدواج کرد. او آخرین دیدارش را با اسکندر در ماد به سال ۳۲۳ یا ۳۲۴ پیش از میلاد انجام داد. بعد از مرگ اسکندر در ۳۲۴ پیش از میلاد، در تقسیم اراضی توسط بابِل، ساتراپی ماد به دو قسمت تقسیم شد، به‌طوری‌که ماد کوچک (قسمت شمال غربی) به آتروپات و ماد بزرگ (قسمت شرقی) به پیثون واگذار گردید.
آتروپاتکان دارای یک سپاه دایم ۵۰ هزار نفری برای محافظت از مرزها و نبردها بود آتروپات با تشکیل یک ارتش دایم می‌خواست از میزان امنیت حکومتش اطمینان پیدا کند و اقتدار خود را به رقبای سلوکی خود نیز نشان دهد ارتش آتروپاتکان سپاه عجیبی بود زیرا نوع جنگیدن این ارتش آمیزه‌ای از پارسی و یونانی و مادی بود و سبک بسیاری قوی ایجاد کرده بود همچنین تمامی سپاه حتی کمانداران به زره و کلاهخود مجهز بودند
محدوده آتروپاتکان

به گفته جغرافی‌نویسان یونانی «آتروپاتنه» از شمال به سرزمین خزرها محدود می‌شد و از مغرب (در حقیقت شمال غرب) رود ارس حد فاصل میان آن و ارمنستان بود و از جنوب غربی تا دریاچه مانتیانی یا ماتْیِنی (در استرابن: «سپاوتا» که به «کپاوتا» (کبوذان) تصحیح شده‌است) یعنی دریاچه ارومیه گسترده بود. مهم‌ترین قسمت آتروپاتنه همین حوزه دریاچه ارومیه بود با مرکز آن به نام «گازا» یا «گازاکا» (گنزک) در میان راهی که از اکباتانا (همدان) به آرتاشات (واقع در ارمنستان) می‌رفت. قلعه گازاکا همان «وِرا» یا «فرااسپه» (در فارسی باستان: فرا ـ دَه ـ اَسْپه = یاری دهنده و پیش برنده یا تولیدکننده اسپان) بود.
وسعت دقیق آتروپاتکان به درستی مشخص نیست. به عقیده شوارتز تا دریای کاسپین می‌رسیده‌است ولی اینکه چه مقدار از سواحلش را در اختیار داشته مورد اختلاف (مورخین خاورشناس) است.
جغرافیای آتروپاتکان

از رود ارس تا کوه‌های آورین‌داغ و قره‌داغ. ناحیهٔ شهرهای کنونی قطور، خوی و مرند. این ناحیه را آشوریان سان گی بوتو می‌نامیدند و از قرن نهم تا پایان قرن هشتم پ.م. کاملاً جزو اورارتو بوده‌است و سرنوشت آن بعد از آن تاریخ تا دوران سقوط آشور و اورارتو روشن نیست.
جلگهٔ سان‌گی‌بوتو ناحیه‌ای بود زراعی و حاصلخیز. کوه‌هایی که آن را از درهٔ ارس جدا می‌کردند و رشته کوه‌هایی که به موازات مدار قرار داشته ناحیهٔ مزبور را از فلات ارمنستان مجزا می‌سازند، در عهد باستان کاملاً پوشیده از جنگل انبوه بودند.
از منابع قدیم هیچ اطلاعی دربارهٔ این ناحیه در دست نیست. بعدها کادوسیان در آنجا ساکن گشتند.
این ناحیه به سه ناحیهٔ فرعی منقسم می‌گردد:
الف: کرانهٔ غربی دریاچهٔ ارومیه یعنی گیلزان باستانی در قرن نهم پ.م. ناحیهٔ مستقلی بوده‌است و ظاهراً بعدها جزو اورارتو یا ماننا گشت یا اینکه میان آن دو تقسیم شده.
ب: کرانهٔ جنوبی دریاچه ارومیه و حوضهٔ رود جغتو و رودهایی که به موازات آن جاریند. این ناحیه در قرن نهم به نام زاموای داخلی موسوم بوده و به چندین واحد مستقل سیاسی تقسیم می‌شده. بعدها این ناحیه هستهٔ دولت ماننا را تشکیل داد؛ و از قرن هفتم پ.م. به بعد آن را می‌توان مرکز اقتصاد ماد شمرد. به این معنی که در آغاز مرکز اقتصاد سراسر ماد بوده‌است و بعد «مادآتروپاتن».
ج: کرانهٔ شرقی دریاچه ارومیه به ماننا مربوط بوده‌است و کرانهٔ شمالی یعنی درّهٔ رود آجی چای و ناحیهٔ تبریز کنونی ظاهراً مستقل بوده. در این‌جا قبیلهٔ دالیان زندگی می‌کرده. ناحیهٔ (ج) و سه ناحیهٔ فرعی آن از لحاظ اقتصادی از دیگر نواحی بیشتر رشد کرده بوده. حتی اکنون نیز در بسیاری از نقاط این ناحیه ممکن است زراعت و باغداری پیشرفت کند. علی‌الظاهر در گیلزان کان مس استخراج می‌شده‌است.
ویژگی رود قزل اوزن مارپیچی بودن آن است. در درّهٔ مزبور چند ناحیهٔ فرعی را باید مشخص کرد:
الف: اگر از مرداب مانندی که در نزدیکی‌های شهر کنونی رشت مصب آن رود را تشکیل می‌دهد برخلاف جریان رود حرکت کنیم در آغاز مستقیماً به جنوب خواهیم رفت و رود مزبور از ایالت گیلان گذشته، از طریق درّهٔ تنگی جبال مرتفع البرز را قطع می‌کند. اینجا سرزمین جنگل‌های گرمسیری است. قزل اوزن بالاتر از این ناحیه از شمال‌غرب بسوی جنوب‌شرق میان کوه‌های آق‌داغ و آق گدوک جاری می‌شود و درّه‌ای که در این محل تشکیل می‌دهد در دوران کهن اندیا نامیده می‌شد.
ب: در بخش شمال‌شرقی این درّه رودکی که از کوهستان سهند سرازیر می‌شود و شهر کنونی میانه بر کرانهٔ آن قرار دارد به قزل اوزن می‌ریزد. درّهٔ این رودک و جویبارهایی که بدان می‌ریزند در دوران کهن ناحیهٔ زیکرتو را تشکیل می‌داد.
ج: قزل اوزن بالاتر از محل تلاقی با رودک مزبور از جنوب به شمال جاری است. بخش علیای آن را قافلانکوه (گیزیل بوندای قدیم) از ناحیهٔ ماننا جدا می‌کند. آشوریان بیشتر این بخش قزل اوزن را مادای می‌خواندند.
آتروپاتکان در زمان سلوکیان

آتورپات پس از مرگ اسکندر (به سال ۳۲۳ پیش از میلاد)، نیز در هیچ‌یک از رویداهای مربوط به جانشینانش (و حتی تقسیم ماد به دو بخش ماد کوچک و ماد بزرگ) شرکت نکرد و ماد کوچک را همچنان در دست داشت. ماد بزرگ (جنوب غربی) به مرکزی شهر اکباتان (همدان کنونی)، به سردار مقدونی، پیتون واگذار شد و آتورپات در هیچ‌یک از جنگ‌های وی با رقیبانش، دخالتی نکرد.
از پایان زندگی آتورپات، آگاهی چندانی در دست نیست. در رویدادنامهٔ سریانیِ کرخ‌بیت سلوک که در سدهٔ ششم میلادی نوشته شده، آمده‌است که آدُرباد (که سرزمین ماد به نام او، آدُربایگان نامیده شد) دژی ساخت و به کیلیکیه در آناتولی لشکر کشید و در جنگ با آشوریان کشته شد؛ ولی این گزارش، به ویژه کشته شدن او به دست آشوریان مشکوک است و هیچ سندی برای اثبات این ادعا وجود ندارد.
در منابع یونانی جانشین آتورپات، آرته بازان است که معاصر با حکمران سلوکی‌ها – آنتیوخوس سوم – که در طی سال‌های ۲۲۳ یا ۲۲۴ تا ۱۸۷ پیش از میلاد مسیح حکمرانی می‌کرده‌است. به استناد گزارش (پولیبیوس) آتروپاتکان تا کوه‌های قفقاز کشیده شده بود و به نوشته ارنست هرتسفلد آرته بازان حکمران ارمنستان و آتروپاتکان بوده‌است. آنتیوخوس سوم بعد از شکست دادن مولون، ساتراپ ماد که علیه او شورش کرده بود، تصمیم گرفت به آرته بازان حمله کند تا بدین وسیله به کسانی که به شورشی‌ها نفرات یا اسلحه داده بودند، هشدار داده باشد (گرچه کمک آرته بازان به مولون از نگاه اسمیت مشکوک است). آرته بازان به دلیل کهولت سنی، مقاومت چندانی در برابر آنتیوخوس سوم نکرد و به نظر می‌رسد او در ازای تأیید شدن فرمانروایی اش بر آتروپاتکان، تابع فرمانروای سلوکی شد.
آتروپاتکان در زمان اشکانیان

جانشینان «آتروپات» در زمان سلوکیان و اشکانیان در این ناحیه که از این پس به نام او معروف گردید حکومت می‌کردند. در زمان سلوکیان که زمان رواج فرهنگ یونانی در ایران بود «آتروپاتنه» تحت حکومت روحانی هواخواهان کیش مغان بود و در آنجا مغان و معابد دینی املاک وسیعی داشتند و از این رو آتروپاتنه در برابر فرهنگ یونان مقاومت می‌کرد. از این روست که در روایات زردشتی و در دوره اسلامی آتروپاتکان را مهد زردشت و دین زردشتی گفته‌اند و ارومیه را زادگاه زردشت خوانده‌اند، اما بررسیهای زبانشناسی در اوستا، این معنی را تأیید نمی‌کند. پادشاهان آتروپاتنه در زمان اشکانیان تابع دولت اشکانی بودند.