stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
گودرز دوم
گودرز در افسانه ها

گودرز دوم در رمان کلودیوس خدا - اثر رابرت گریوز - به شکل نامطلوبی به تصویر کشیده شده است. گودرز به عنوان یک ظالم معرفی می شود. بزرگ ترین توهین های کلودیوس به گودرز این است که کالیگولا او را بصورت یک بت درآورده و او از مشاوران نزدیک امپراتور دیوانه روم بود.
کتیبهٔ گودرز

مقالهٔ اصلی: کتیبه گودرز
در دامنهٔ کوه بیستون به فرمان گودرز دوم کتیبه و نقش‌هایی حجاری شده است که در آن پیروزی گودرز بر رقیبانش به ویژه بر مهرداد نگاشته شده است.
سکه گودرز دوم
همگام‌سازی (علوم رایانه)

در علم رایانه همگام‌سازی به یک یا دو مفهوم مجزا اما مرتبط اشاره دارد: همزمان سازی فرایند و همزمان‌سازی داده. همزمان‌سازی فرایند اشاره دارد به این ایده که فرایند‌های متعدد در یک نقطه خاص به یکدیگر ملحق می‌شوند یا با هم دست می‌دهند تا به یک سازش برسند یا ملزم به ترتیبی خاص از یک عمل شوند. همگام سازی داده اشاره دارد به ایدهٔ نگهداری کپی‌های متعدد از یک مجموعه داده که با یکدیگر سازگار و منطبق باشند، یا حفظ یکپارچگی داده. مفهوم همگام‌سازی فرایند معمولاً برای پیاده‌سازی همگام‌سازی داده استفاده می‌شود.
نیاز به همگام‌سازی

نیاز به همگام‌سازی صرفاً در سیستم‌های چند پردازنده‌ای نیست، بلکه برای هر نوعی از فرایند‌های همزمان استفاده می‌شود، حتی در یک سیستم تک پردازنده‌ای نیز کاربرد دارد. در زیر برخی از نیازهای اساسی به همگام‌سازی ذکر شده‌است:
چند‌شاخگی و پیوست (fork-join): زمانی که یک کار به یک نقطه چندشاخگی می‌رسد به ریز کارهای متعددی تقسیم می‌شود که بعداً توسط کار های (به انگلیسی: task) متعددی سرویس‌دهی می‌شوند. بعد از انجام سرویس‌دهی، هر ریز کار منتظر می‌ماند تا پردازش تمام ریز کارهای دیگر انجام شود. سپس ریز کارها مجدداً به هم پیوست می‌شوند و از سامانه(سیستم) خارج می‌گردند؛ بنابراین برنامه‌های موازی نیازمند همگام‌سازی هستند، زیرا تمام فرایند‌های موازی منتظر چندین فرایندٔ دیگر می‌مانند تا اجرا شوند.
تولیدکننده-مصرف کننده: در یک رابطهٔ تولیدکننده-مصرف کننده، فرایند مصرف‌کننده وابسته به فرایند تولیدکننده است تا زمانی که داده مورد نیاز تولید شود.
منابعی با استفاده انحصاری: زمانی که فرایند‌های متعدد وابسته به یک منبع هستند و نیاز است تا به‌طور همزمان به آن دسترسی پیدا کنند، سیستم عامل باید این اطمینان را پیدا کند که فقط یک پردازنده در یک نقطهٔ مشخص از زمان به آن دسترسی پیدا کند. این کار باعث کاهش همروندی می‌شود.
همگام‌سازی ریسمان یا فرایند

همگام‌سازی به این شکل تعریف می‌شود که مکانیسمی است که باعث می‌شود دو یا بیش از دو فرایند یا ریسمانٔ همروند، برخی اجزا خاص از برنامه به نام قسمت بحرانی را به صورت همزمان اجرا نکنند. دسترسی فرایند‌ها به قسمت بحرانی توسط تکنیک‌های همگام‌سازی کنترل می‌شود. زمانی که یک ریسمان شروع به اجرای قسمت بحرانی می‌کند (بخش متوالی برنامه)، ریسمان دیگر باید منتظر بماند تا ریسمان اول تمام شود. اگر تکنیک‌های همگام‌سازی مناسب وجود نداشته باشد  این وضعیت ممکن است موجب یک شرایط مسابقه ای شود که در آن مقادیر متغیرها ممکن است غیرقابل پیش‌بینی باشد و بسته به زمان‌بندی تعویض‌های زمینه ای فرایند‌ها یا ریسمان‌ها، متغیر باشد.

برای مثال فرض کنید که سه فرایند با نام‌های ۱، ۲ و ۳ وجود دارند. هر سه فرایند به صورت هم روند اجرا می‌شوند و این نیاز به وجود می‌آید که آنها یک منبع مشترک (بخش بحرانی) را مشابه شکل ۱ به اشتراک بگذارند. در اینجا باید از همگام‌سازی استفاده شود تا هیچگونه تقابلی برای دسترسی به این منبع مشترک به وجود نیاید. از این رو زمانی که فرایند ۱ و ۲ هر دو سعی می‌کنند تا به منبع دسترسی پیدا کنند، منبع مورد نظر باید در هر لحظه فقط به یکی از این دو اختصاص پیدا کند. اگر منبع به فرایند ۱ اختصاص پیدا کند، فرایند دیگر یعنی فرایند ۲ باید منتظر بماند تا فرایندٔ ۱ منبع را آزاد کند، چنانچه که در شکل ۲ نشان داده شده‌است.
یک نیاز دیگر به همگام‌سازی که باید مدنظر باشد ترتیب اجرای فرایند‌ها یا ریسمان‌ها می‌باشد. برای مثال شما نمی‌توانید قبل از خرید بلیت سوار هواپیما شوید. یا به‌طور مشابه، قبل از وارد کردن نام کاربری و کلمه عبور نمی‌توانید ایمیل خود را چک کنید. به همین شیوه، دستگاه خودپرداز تا زمانی که کلمه عبور درست را دریافت نکند سرویسی را ارائه نمی‌کند.
علاوه بر انحصار متقابل، همگام‌سازی با موارد زیر نیز سر و کار دارد:
بن‌بست: زمانی رخ می‌دهد که فرایند‌های متعددی در انتظار یک منبع مشترک (بخش بحرانی) قرار می‌گیرند و این منبع مشترک توسط فرایندٔ دیگری در اختیار قرار گرفته‌است. در این حالت فرایند‌ها مجبورند تا منتظر بمانند و نمی‌توانند کاری انجام دهند.
قحطی: زمانی رخ می‌دهد که یک فرایند منتظر است تا وارد بخش بحرانی شود اما سایر فرایند‌ها بخش بحرانی را در انحصار می‌گیرند و این فرایند مجبور است تا مدت نامتناهی منتظر بماند.
وارونگی ارجحیت: زمانی رخ می‌دهد که یک فرایند با ارجحیت بالا در ناحیه بحرانی قرار دارد و توسط یک فرایند با ارجحیت متوسط دچار وقفه می‌شود. این تخطی از قوانین ارجحیت می‌تواند تحت شرایط خاصی رخ دهد و ممکن است منجر به عواقب جدی در سیستم‌های بی‌درنگ شود.
انتظار فعال: زمانی رخ می‌دهد که یک فرایند به‌طور مکرر چک می‌کند که آیا به بخش بحرانی دسترسی دارد یا خیر و این چک کردن‌های مکرر باعث ربودن زمان پردازش از سایر فرایند‌ها می‌شود.
به حداقل رساندن همگام‌سازی

یکی از چالش‌ها برای طراحی الگوریتم کلان مقیاس به حداقل رساندن یا کاهش همگام‌سازی است. همگام‌سازی در مقایسه با محاسبات، زمان بیشتری می‌گیرد، خصوصاً در محاسبات توزیع شده. کاهش همگام‌سازی توجه دانشمندان علوم رایانه را در دهه‌های زمانی به خود جلب کرده‌است. این مسئله درحال حاضر یک مشکل چشمگیر در حال افزایش است زیرا خلأ بین محاسبه و تأخیر افزایش پیدا می‌کند. تجربه نشان داده‌است که ارتباطات (جهانی) ناشی از همگام‌سازی در رایانه‌های توزیع شده، سهم غالبی در یک حل کننده پیمایشی تنک دارد.
بعد از وجود آمدن یک آزمایش محک جدید با نام HPCG که برای رتبه‌بندی ۵۰۰ ابر رایانه برتر می‌باشد، این مسئله توجه زیادی را به خود جلب کرده‌است.
مثالهای مرسوم از همگام‌سازی

در زیر برخی مسئله‌های مرسوم از همگام‌سازی ذکر شده‌است:
مسئله تولیدکننده- مصرف‌کننده: یا همان مسئله بافر محدود
مسئله خواننده نویسنده
مسئله میز غذاخوری فیلسوفها
 این مسئله‌ها برای آزمودن تقریباً هر روش همگام سازی پیشنهاد شدهٔ جدید استفاده می‌شوند.
همگام‌سازی سخت‌افزار

بسیاری از سیستم‌ها قابلیت پشتیبانی سخت‌افزاری برای کد ناحیه بحرانی دارند.
یک سیستم تک پردازنده ای می‌تواند با اجرا کردن کد در حال اجرا بدون توقف اجباری، وقفه‌ها را غیرفعال کند که این روش در سیستم‌های چند پردازنده ای بسیار ناکارآمد است. قابلیت کلیدی که ما نیاز داریم تا همگام سازی را در یک چند پردازنده ای پیاده‌سازی کنیم عبارت است از مجموعه ای از بدویات همگام‌سازی با این قابلیت که یک مکان حافظه را به صورت اتمیک بخواند و تغییر دهد. بدون چنین قابلیتی هزینه ساختن بدویات همگام سازی اساسی بسیار بالا خواهد بود و این هزینه با افزایش تعداد پردازنده، افزایش پیدا خواهد کرد. چندین فرمول جایگزین برای بدویات سخت‌افزاری اساسی وجود دارد که تمام آنها این قابلیت را فراهم می‌کنند تا به شکل اتمیک یک مکان خوانده شود و تغییر یابد. همزمان، این قابلیت نیز فراهم می‌شود که به ما می‌گوید آیا خواندن و نوشتن به صورت اتمیک انجام شده‌است یا خیر. این بدویات سخت‌افزاری، در واقع، اجزاء سازنده اساسی هستند که برای ساختن طیف گسترده‌ای از عملیات همگام سازی در سطح-کاربر، از جمله مواردی نظیر قفل‌ها و سدها استفاده می‌شوند. به‌طور کلی، معماران از کاربران این انتظار را ندارند که بدویات سخت‌افزاری اساسی را به کار ببرند، اما این انتظار را دارند که این بدویات توسط برنامه‌نویس‌های سیستم برای ساخت یک کتابخانه همگام سازی استفاده شوند که البته این فرایند معمولاً پیچیده و دارای قلق است. بسیاری از سخت‌افزارهای جدید می‌توانند دستورالعمل‌های سخت‌افزاری اتمیک خاصی را به وسیله تست و ست کلمه حافظه یا مقایسه و جابجایی(compare and swap) محتوای دو کلمه حافظه فراهم آورند.
رویکردهای همگام‌سازی در زبان‌های برنامه‌نویسی

در زبان جاوا، برای پیشگیری از تداخل ریسمان و خطاهای سازگاری حافظه، بلوک‌های کد داخل بخش‌های همگام‌سازی شده پیچیده می‌شوند. این روش هر ریسمان ای را ملزم می‌کند تا قبل از این که بتواند بلوک مورد نظر را اجرا کند، اصطلاحاً شی قفل را به دست آورد. این قفل زمانی که ریسمان ای که قفل را به دست آورده‌است و سپس بلوک را اجرا می‌کند، بلوک را ترک کند یا وارد وضعیت انتظار در داخل بلوک شود، به‌طور خودکار آزاد می‌شود. هر گونه آپدیت‌های متغیر که توسط یک ریسمان در یک بلوک همگام‌سازی شده انجام می‌شود، توسط ریسمان‌های دیگر، زمانی که به‌طور مشابه قفل را به دست می‌آورند و بلوک را اجرا می‌کنند، قابل دیدن می‌شود.
بلوک‌های همگام سازی شدهٔ جاوا، علاوه بر فعال کردن انحصار متقابل و سازگاری حافظه می‌توانند انتقال سیگنال را هم فعال کنند، یعنی وقایع را از ریسمان‌هایی که قفل را به دست آورده‌اند و در حال اجرای بلوک هستند به ریسمان‌هایی که منتظر قفل در داخل بلاک هستند، منتقل می‌کنند. این بدان معنی است که بخش‌های همگام سازی شده جاوا می‌توانند قابلیت انحصارهای متقابل(mutex) و وقایع را با هم ترکیب کنند. این روش، ناظر همگام سازی نام دارد.
هر شیء در زبان جاوا ممکن است به عنوان یک قفل یا ناظر استفاده شود. شی اعلان کننده زمانی که کل روش تحت عنوان همگام سازی شده قرار می‌گیرد، یک شیء قفل است.
نت فریم ورک دارای اصول همگام‌سازی است. این همگام سازی طوری طراحی شده‌است تا به شکل همکارانه باشد، که مستلزم این است که هر ریسمان یا فرایند قبل از دسترسی به منابع حفاظت شده (ناحیهٔ بحرانی)، از مکانیسم همگام سازی تبعیت کند تا نتایج سازگار به دست آید. در NET، قفل کردن، سیگنال رسانی، انواع همگام سازی سبک‌وزن، عملیات spinwait (یک حلقهٔ بسیار محکم) و در هم قفل کردن، برخی از مکانیسم‌هایی هستند که مربوط به همگام سازی می‌شوند.
پیاده‌سازی همگام‌سازی > قفل چرخشی (spinlock)

روش مؤثر دیگری برای پیاده‌سازی همگام‌سازی، استفاده از اسپین لاک‌ها است. هر پردازشگر قبل از دسترسی به هرگونه منبع مشترک یا قطعه کد، یک پرچم(flag) را چک می‌کند. اگر پرچم ریست باشد، آنگاه پردازنده آن را ست می‌کند و اجرای ریسمان را ادامه می‌دهد. اما اگر پرچم ست باشد یا اصطلاحاً قفل باشد، ریسمان‌ها در یک حلقه شروع به چرخش می‌کنند و به‌طور مداوم چک می‌کنند که آیا پرچم ست شده‌است یا خیر. البته اسپین لاک‌ها فقط زمانی مؤثر هستند که پرچم برای چرخه های کمتر ریست باشد، در غیر این صورت می‌تواند منجر به مشکل در عملکرد شود زیرا چرخه های بسیاری از پردازنده در حال انتظار تلف می‌شود.
پیاده‌سازی همگام‌سازی > سدها

پیاده‌سازی سدها(barrier) آسان است و پاسخ دهی خوبی را فراهم می‌آورد. آن‌ها بر پایهٔ مفهوم بکارگیری چرخه‌های انتظار برای فراهم آوردن همگام‌سازی بنا نهاده شده‌اند. سه ریسمان را در نظر بگیرید که به‌طور همزمان در حال اجرا هستند و از سد ۱ شروع می‌شوند. بعد از زمان t، ریسمان ۱ به سد ۲ می‌رسد، اما باید هنوز منتظر بماند تا ریسمان ۲ و ۳ به سد ۲ برسند زیرا دادهٔ درست را در اختیار ندارد. هنگامی که تمام ریسمان‌ها به سد ۲ می‌رسند، همه آنها دوباره شروع می‌شوند. بعد از زمان t، ریسمان ۱ به سد ۳ می‌رسد اما باید هنوز منتظر ریسمان ۲ و ۳ و مجدداً داده درست بماند.
بنابراین در همگام‌سازی سدی برای چندین ریسمان، همیشه تعدادی ریسمان وجود خواهند داشت که پایان می‌یابند اما باید منتظر سایر ریسمان‌ها بمانند، شبیه مثال بالا که در آن ریسمان ۱ باید مکرراً منتظر ریسمان ۳ و ۲ بماند. این وضعیت منجر به افت شدید در عملکرد فرایند می‌شود.
تابع انتظار همگام سازی سدی برای ریسمان iام را می‌توان به شکل زیر نشان داد:
(Wbarrier)i = f ((Tbarrier)i, (Rthread)i)
در تابع بالا Wbarrier زمان انتظار برای یک ریسمان است. Tbarrier تعداد ریسمان‌هایی است که رسیده‌اند و Rthread میزان رسیدن ریسمان‌ها است.
تجربه نشان می‌دهد که ۳۴ درصد از کل زمان اجرا صرف انتظار برای سایر ریسمان‌های کندتر می‌شود.
پیاده‌سازی همگام‌سازی > سمافور

سمافورها مکانیسم‌هایی سیگنالی هستند که این امکان را فراهم می‌آورند که یک یا بیش از یک ریسمان یا پردازنده به یک بخش دسترسی پیدا کند. سمافور دارای یک پرچم است که مقدار ثابت مشخصی با خود دارد و هر زمان که یک ریسمان قصد می‌کند تا به بخش مورد نظر دسترسی پیدا کند مقدار پرچم کاهش پیدا می‌کند. به‌طور مشابه، هنگامیکه ریسمان بخش مورد نظر را ترک می‌کند مقدار پرچم افزایش پیدا می‌کند. اگر پرچم صفر شود ریسمان نمی‌تواند به بخش مورد نظر دسترسی پیدا کند و اگر بخواهد منتظر بماند مسدود می‌شود. برخی سمافرها فقط به یک ریسمان یا فرایند در بخش کد اجازهٔ دسترسی می‌دهند. این سمافورها باینری نام دارند و بسیار شبیه mutex هستند. در اینجا اگر مقدار سمافور یک باشد به ریسمان اجازه داده می‌شود تا دسترسی پیدا کند و اگر مقدار صفر باشد دسترسی مسدود می‌شود.
شکل ۱: سه فرایند می‌خواهند به یک منبع مشترک(ناحیه ی بحرانی)بطور همزمان دسترسی پیدا کنند.
شکل ۲: بر اساس برخی تکنیک‌های همگام‌سازی یک فرایند به یک منبع مشترک در صورت وجود دسترسی پیدا می‌کند .
امپراتوری سلجوقی

برای دودمان حاکم بر ایران، آسیای میانه، شام و آناتولی، دودمان سلجوق را ببینید.
امپراتوری سَلْجوقی یک امپراتوری آذری با فرهنگ ترکی-ایرانی و سنی‌مذهب که خلفا و حاکمان خود را ایرانی دانسته بودند  که توسط ایل قنیق از ترکان اغوز بنا نهاده شد. این امپراتوری از ۱۰۳۷ تا ۱۱۹۴ میلادی بر ایران بزرگ، آسیای مرکزی، قفقاز و آناتولی فرمانروایی کرد. سلجوقیان از سرزمین مادری خود یعنی اِستِپ‌های آسیای مرکزی به خراسان حمله کرده و سپس وارد بخش مرکزی ایران شدند و پس از آن با پیروزی بر امپراتوری بیزانس در نبرد مَلازگرد، آناتولی را تصرف کردند. سلجوقیان تحت سلطنت طغرل بیک، با ایجاد تسلط سیاسی بر خلافت عباسی در بغداد، در عمل رهبری جهان اسلام را به دست گرفتند. قلمرو سلجوقیان در زمان اوج خود از شرق تا کوه‌های هندوکش، از غرب تا آسیای صغیر و شام، از شمال تا آسیای مرکزی و از جنوب تا یمن ادامه داشت.
امپراتوری سلجوقیان در سال ۱۰۳۷ میلادی توسط طغرل بیگ بنیان‌گذاری شد. سلجوقیان باعث اتحاد دوباره جهان اسلام شدند و نقش کلیدی در جنگ‌های صلیبی یکم و دوم داشتند. سلجوقیان به شدت تحت تأثیر فرهنگ ایرانی قرار گرفتند و نقش مهمی در ایجاد پیوند بین فرهنگ‌های ترکی-ایرانی ایفا کردند؛ به گونه‌ای که حتی باعث شد که سلجوقیان خود را ایرانی و باعث  انتقال فرهنگ ایرانی به فلات آناتولی نیز شدند. استقلال فرهنگی زبان فارسی (از زبان عربی) در امپراتوری سلجوقی شکوفا شد. سلجوقیان زبان فرهنگی مدرسان فارسی خود در اسلام را به کار گرفتند. بدین‌ترتیب زبان و ادبیات فارسی در کل ایران رواج یافت و زبان عربی در آن کشور جز در آثار و معارف دینی ناپدید شد. مهاجرت گسترده ترک‌تباران به مناطق استراتژیک مرزهای شمال غربی(آذربایجان) و غربی(هَمَدان) امپراتوری سلجوقی برای مقابله با حملات احتمالی دشمنان خارجی (به ویژه بیزانس (روم شرقی))، باعث پدیده ترک‌سازی در این مناطق شد.
پیشینه

جد این امپراتوری، سلجوق پسر دقاق تیمور یالیغ بود، دقاق بزرگ‌ترین فرماندهٔ نظامی ایالت اغوز یبغو بود. به دلیل مهارت وی در تیراندازی، به وی لقب تیمور یالیق (کمان آهنین) داده بودند.
ویژگی‌های ظاهری سلجوقیان

المسعودی مورخ و جغرافی‌دان عرب می‌نویسد که ترک‌های اوغوز ساکن ینگی‌کند (پایتخت اغوز یبغو) از سایر مردمان به واسطه شجاعت در نبرد، چشم‌های تنگ و کوچکی قامتشان متمایز می‌شوند.
سردیس‌های نخبگان سلجوقی که در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شوند، ویژگی‌های مردم شرق آسیایی را نشان می‌دهند.
ابوالغازی بهادرخان، حکمران خیوه و تاریخدان جغتایی در کتاب شجره تراکمه (تألیف ۱۰۷۰ ق. / ۱۶۵۹–۱۶۶۰ م) می‌نویسد: اغوزهای ساکن ینگی‌کند و پادشاهان سلجوقی شمایلی مانند ازبک‌ها و قرقیزها داشتند.
حکومت

سلطنت در دودمان سلجوقی دو دوره متمایز داشت؛ یکی دوره اقتدار آن که روزگار سه پادشاه نخستین آنان یعنی طغرل، آلپ ارسلان و ملکشاه را دربر می‌گیرد و به سلجوقیان بزرگ مشهور است و دیگر دوره ضعف و انحطاط آن که پس از مرگ ملکشاه آغاز می‌گردد. در زمان سلطان ملکشاه این حکومت به اوج اقتدار خود رسید که از شرق تا ماوراءالنهر و از غرب تا دریای مدیترانه امتداد داشت. سلطنت سلاجقه بزرگ که پایگاه‌شان خراسان بود تا سال ۵۵۲ هجری قمری برقرار بود، و بعدها در نتیجه بروز اختلافات بر سر جانشینی میان شاهزادگان، اقتدار مرکزی از میان رفت و سرانجام سلطنت آنان به چند قسمت تجزیه و تقسیم گشت: به ترتیب سلجوقیان شام تا اوایل سده ششم، سلجوقیان عراق عجم و کرمان تا اواخر سده ششم، سلجوقیان روم تا پایان سده هفتم، در قلمرو خود حکمرانی کردند. آخرین شاه این سلسله از سلجوقیان عراق عجم بود و طغرل سوم نام داشت.
| تاریخ (میلای) | رویداد |
| --- | --- |
۹۲۰ تا ۹۶۰: سلجوقیان به دین اسلام ایمان آوردند.
۱۰۴۰: طغرل بیک در نبرد دندانقان، غزنویان را شکست داد.
۱۰۴۳: طغرل مرو را به پایتختی خود برگزید و خود را سلطان شرق و غرب خواند.
۱۰۴۵: سلجوقیان برای نخستین بار به ارمنستان حمله کردند.
۱۰۵۸: طغرل بغداد را فتح کرد و از سوی خلیفه عباسی، به عنوان سلطان شرق و غرب پذیرفته شد و سلجوقیان رهبری جهان اسلام را به‌دست گرفتند.
۱۰۷۱: آلپ ارسلان در نبرد ملازگرد، امپراتوری بیزانس را شکست داد و آن‌ها را از آسیای صغیر بیرون راند.
۱۰۸۲: ملکشاه یکم در سومین پایتخت سلجوقیان، اصفهان، بر تخت نشست و امپراتوری سلجوقی را به اوج خود رساند.
۱۰۹۲: مرگ سلطان ملکشاه و تسلط سلجوقیان از شرق تا ماورالنهر و از غرب تا دریای مدیترانه.
۱۱۱۸: محمود دوم آخرین سلطان امپراتوری سلجوقی بر تخت نشست.
۱۱۵۷: مرگ سلطان سنجر و سقوط سلجوقیان خراسان.
۱۱۹۴: شکست طغرل سوم از سلطان تکش خوارزمشاه و انقراض دودمان سلجوقی.
حکومت > طغرل‌بیک

ابتدای سلطنت سلجوقیان را باید با خطبه سلطنت برای رکن‌الدین ابوطالب طغرل بن میکاییل بن سلجوق مشهور به طغرل بیک در تاریخ شوال ۴۲۹ هجری در نیشابور دانست.
طغرل به کمک ابوالقاسم علی بن عبدالله جوینی معروف به سالار پوژکان، که همواره در دستگاه قدرت طغرل باقی‌ماند، به نیشابور واردشد و سلطنت را آغاز کرد. طغرل برای خود اسمی عربی به نام، ابوطالب رکن‌الدین محمد را انتخاب کرد و این نام و مقام مورد تأیید خلیفه عباسی قرار گرفت.
طغرل وزیری با کفایت که او را هم رده خواجه نظام‌الملک طوسی می‌دانند به نام عمیدالملک کندری داشت و سیاست و تدبیر او به طغرل یاری بسیار رساند. طغرل در سال ۴۳۳ هجری به شهر ری وارد شد و این شهر را آباد کرده و به‌پایتختی برگزید.
او سرانجام در رمضان ۴۵۵ هجری بعد از ۲۶ سال سلطنت در سن هفتاد سالگی در ری درگذشت و در مکانی که به برج طغرل (در ابن بابویه) معروف‌است دفن شد.
حکومت > آلپ ارسلان

عضدالدوله محمد آلپ ارسلان بن جغری مشهور به آلپ ارسلان برادرزاده طغرل بیک بود و پس از او به سلطنت رسید و وزارت را به عمیدالملک کندری سپرد. اما بعد از مدتی آلپ ارسلان به تحریک رقیب عمیدالملک (خواجه نظام‌الملک طوسی) او را به قتل رساند و نفوذ او به خواجه نظام‌الملک منتقل شد.
بیش‌تر عمر آلپ ارسلان در جنگ با مسیحیان سپری شد. او با انگیزه گسترش اسلام به ارمنستان حمله کرد و بر آن سرزمین غالب شد؛ اما بعد از غلبه بر آن سرزمین در سال ۴۶۴ با حملهٔ رومانوس چهارم امپراتور بیزانس مواجه شد. آلپ ارسلان در نبرد ملازگرد، رومیان را به سختی شکست داد و امپراتور ارمانیوس را دستگیر کرد. مورخان این جنگ را مقدمهٔ تسخیر بیت‌المقدس و آغاز جنگ‌های صلیبی می‌دانند.
سرانجام آلپ ارسلان به دست فردی به نام یوسف الخوارزمی که در جنگ او با حاکم تاوغاچ دستگیر و زندانی شده بود به سختی مجروح شد و بعد از چهار روز جان سپرد. تاریخ‌نگاران چنین ذکر می‌کنند که آلپ ارسلان پیش از مرگ چنین گفته است: «دیروز در روی تپه‌ای بودم و زمین را می‌نگریستم که زیر پای ارتشم به لرزه درمی‌آمد. در این هنگام به خود گفتم حاکم این جهان منم، چه کسی است که می‌تواند با من مقابله کند. خداوند غرور مرا دیده و جان مرا به وسیلهٔ یک اسیر گرفت».
حکومت > ملکشاه

ملکشاه پسر آلپ ارسلان، بعد از مرگ پدرش به کمک خواجه نظام‌الملک در سال ۴۶۵ هجری به سلطنت دست یافت. او به کمک فراست و دانایی خواجه نظام‌الملک توانست به تمام رقیبان سلطنتی خود از جمله شاهزادگان سلجوقی مدعی غلبه کند.
او موفق به توسعه سرزمین‌های تحت سلطه سلجوقیان شد. از متصرفات او می‌توان به بازپس‌گیری اورشلیم از فاطمیون مصر و انطاکیه از روم شرقی نام برد. عراق عرب، گرجستان، ارمنستان، آسیای صغیر و شام از دیگر محدوده‌های تحت تصرف او می‌باشند.
ماندگارترین میراث وی، تنظیم تقویم جلالی است که به نام وی و توسط گروهی از ریاضی‌دانان برجستهٔ زمان او به سرپرستی عمر خیام انجام گرفت. ملکشاه علاقه زیادی به ادبیات، علم و هنر نشان می‌داد. از سلطنت او به خاطر مساجد باشکوه پایتختش اصفهان، اشعار خیام و اصلاح تقویم یاد می‌شود. در دوره پادشاهی وی، مردم او از صلح داخلی و بُردباری مذهبی برخوردار بودند. اگرچه حکومت او پس از برکناری خواجه نظام‌الملک و روی کار آمدن تاج‌الملک قمی، حرکتی رو به زوال در پیش گرفت.
خواجه نظام‌الملک در نهاوند به‌دست یکی از اسماعیلیون به نام ابوطاهر اوانی در سال ۴۸۵ هجری کشته شد. البته بنا به روایتی دیگر، خواجه نظام الملک به دست یکی از غلامان خود و به تحریک تاج‌الملوک که پیشکار ترکان خاتون همسر زیبای ملکشاه بود، با ضربت دشنه کشته شد.
ملکشاه نیز در همان سال و تنها سی و پنج روز پس از مرگ خواجه نظام الملک، در حالی‌که در بغداد مهمان خلیفه عباسی بود، دچار زردی گردید و زندگی را بدرود گفت.
حکومت > چندپارگی و رو به ضعف رفتن سلجوقیان

سلجوقیان از همان آغاز پیروزی بر غزنویان، ولایت‌های کشور را بین سران خود تقسیم کردند. دارالملک (پایتخت) هر کدام از سلاجقه بدین شرح بود: جغری بیگ شهر مرو، موسی یبغو بست در سیستان و هرات، قاورد شهر کرمان، طغرل شهر ری، ابراهیم ینال شهر همدان، قتلمش گرگان و دامغان، و امیر یاقوتی ابهر، زنگان (زنجان) و آذربایجان را ولایت و مرکز حکومتی خود قراردادند.
به علت گسترش حکومت سلاجقه، ملکشاه، کشور را به ایالات و ولایات مختلف تقسیم کرده بود و هر ولایت را یکی از شاهزادگان، امراء یا اتابکان اداره می‌کرد. آنان به علت دوری از اصفهان، پایتخت آن عهد و قدرتی که ملکشاه به آن‌ها داده بود، بعد از مدتی شروع به تشکیل حکومتی جدا و مستقل کردند. این‌چنین سلسله خوارزمشاهیان به دست انوشتکین غرجه که یکی از امراء بود تأسیس شد.
اتابکان نیز برای خود دم از استقلال زدند. در کرمان سلسله سلاجقه کرمان و در آناتولی سلسله سلاجقه روم به وجود آمد. از طرف دیگر اتابکان آذربایجان و اتابکان لرستان هم ادعای استقلال کردند.
حکومت > سلطان محمود دوم

محمود دوم را می‌توان آخرین پادشاه سلجوقیان دانست که بر تمام تصرفات این سلسله حکومت کرد. پس از اینکه ملکشاه زندگی را بدرود گفت بین پسران و شاهزادگان سلجوقی جدال سنگینی درگرفت. ابتدا، بین دو پسر او محمود و پسر بزرگ برکیارق جنگ بر سر تاج و تخت شکل گرفت. این جدال عاقبت در اصفهان با پیروزی محمود به پایان رسید و برکیارق زندانی شد. اما بعد از مدتی محمود بر اثر بیماری آبله در گذشت و قدرت دوباره به برکیارق برگردانده شد.
محمد پسر دیگر ملکشاه که در آن موقع سلطنت گنجه را بر عهده داشت سر به شورش علیه برادر خویش برداشت. به‌جز جنگ اول که در نزدیکی همدان رخ داد و با شکست محمد به پایان رسید، پنج جنگ دیگر نیز رخ داد که عاقبت به صلح بین دو برادر انجامید. اما برکیارق در سال ۴۹۸ هجری (یک سال بعد از صلح با برادرش محمد) درگذشت و امور به محمد منتقل شد.
سلطان محمد امور مربوط به خراسان را به برادر خود سلطان سنجر واگذار کرد و خود امور دیگر تصرفات را به عهده گرفت. شام، آسیای صغیر و عراق عرب به‌خاطر از بین رفتن قدرت خلفای عباسی در فرمان او بود.
حکومت > سلجوقیان شرقی

بعد از آنکه سلطان محمد درگذشت، حکومت بر ایران تقریباً به دو قسمت تقسیم شد: سلجوقیان شرق به دست سلطان سنجر برادر سلطان محمد و سلجوقیان غرب به دست محمود. سلطان سنجر در دوران سلطنت خود کشمکش‌های فراوانی را پشت سر گذاشت؛ اما قسمتی از کشور یعنی خراسان به پایتختی مرو را کاملاً در اختیار خود داشت. عاقبت سنجر در سن ۷۲ سالگی و بعد از تقریباً ۶۲ سال سلطنت در سال ۵۵۲ هجری زندگی را بدرود گفت. سنجر برای خود جانشینی نداشت و خواهر زاده‌اش رکن‌الدین محمود به جای او بر تخت نشست. اما تنها ۵ سال بعد به دست یکی از سرداران سلجوقی نابینا شد و اواخر حیات خود را در زندان به سر برد. بدین‌سان، حکومت سلجوقیان شرق ایران با مرگ سلطان سنجر از میان رفت.
حکومت > سلجوقیان غربی

طغرل سوم فرزند سلطان ارسلان‌شاه ملقب به «رکن الدنیا، طغرل سوم»، پس از مرگ پدر بر اریکه پادشاهی نشست. وی در آغاز پادشاهی با تدبیر و اندیشه و کفایت وزیر خود بر مشکلات و سختی‌ها فائق آمد و توانست برای مدت یک دهه آسوده‌خاطر امارت کند. او بر رقیبان خود مانند اتابک ایلدگز، عثمان قزل ارسلان، خلیفه ناصرالدین بالله (حاکم بغداد وقت) و چندی سلطان تکش خوارزمشاه پیروز شد و از دلاوران مشهور تاریخ سلسله سلجوقی شد.
در پی جدال‌های پی در پی با سلطان تکش خوارزمشاه، پس از چندی، بار دیگر علیه طغرل سوم برخاست و رهسپار عراق شد. طغرل نیز از همدان بیرون آمده و در روز بیست و چهارم جمادی‌الثانی ۵۹۰ ق، از ری به آهنگ مبارزه با تکش، سپاه خود را در برابر سپاه خوارزمشاهیان به صف آورد. نهایت، به سبب خیانت فرماندهان و بزدلی سپاهیان سلجوقی، طغرل یکه و تنها در میدان باقی ماند. دشمنان نیز او را محاصره کرده و به قتل آوردند. با مرگ او، سلسله سلجوقیان در غرب ایران نیز فرو پاشید.
به‌طور کلی، علل زوال حکومت سلجوقیان عبارت‌اند از:
جنگ‌های داخلی و نبردهای درون‌طایفه
ملوک‌الطوایفی و تجزیه قلمرو
ناتوانی مردم به دلیل مالیات‌های بسیار
تضعیف نیرو و روحیه ارتش
اوضاع اداری و اجتماعی > اوضاع اداری

مقالهٔ اصلی: اوضاع اداری سلجوقیان
نظام دیوانی مهم‌ترین بخش حکومت سلجوقی بود. وزرا اکثراً از نخبگان عصر سامانی بودند که بعد از سقوط غزنویان در ایران به سلجوقیان پیوستند تا ارزش‌های فرهنگی خود را حفظ کنند. به همین دلیل مقام وزیر وظایف بسیاری را بر عهده داشت همچون وظایف مالی، وظایف نظامی، وظایف قضایی و مذهبی و وظیفه تصدی و تشریفات. اما مهم‌ترین و اصلی‌ترین وظیفه وزرا حفظ روابط حسنه بین خلیفه و سلطان بود (خلیفه قدرت عرفی و مذهبی و سلطان قدرت سیاسی را داشت)
امرا و فرماندهان سلجوقی مرکب از فرماندهان نظامی و حکام ولایات بودند که آن‌ها را می‌توان به سه گروه تقسیم کرد: آن‌هایی که در درگاه سلطان بودند، آن‌هایی که زمیندار بودند و آن‌هایی که آواره بودند.
یکی از مقام‌هایی که با قدرت‌گیری سلجوقیان دچار تحول شدید شد، منصب قاضی بود. رئیس قاضیان قاضی القضات نام داشت که در پایتخت توسط سلاطین سلجوقی انتخاب می‌شد.
اوضاع اداری و اجتماعی > اوضاع اجتماعی

یکی از خصیصه‌های مهم وضع اجتماعی عصر سلجوقی هجوم دسته‌های ترکمن به شهرها و روستاهای ایران بود. یکی از مهم‌ترین نیازهای مردم شهرها از طریق فراورده‌های دامی تأمین می‌شد. کشاورزی اصلی‌ترین منبع درآمد دولت بود که وزیر مسئولیت افزایش آن را داشت. اصلی‌ترین مالیات‌ها در عهد سلجوقی عبارت بود از: مالیات ارضی، مالیات مراتع و مالیات احشام.