کلیسای صلیب مقدس (آختامار)
سبک معماری

این کلیسا با سنگهای توف نارنجی و قرمز خوشتراش و ملات بنا شده‌است. دیوارهای داخلی کلیسا را با پودر سنگ توف صورتی رنگ و ملات پوشانده‌اند و بر روی آن نقاشی‌هایی با موضوعات مختلف، که احتمالاً در ارتباط با حجاری‌های دیوارهای خارجی بوده، ترسیم شده بود، که اکثر آن‌ها در سده هجدهم میلادی با گچ پوشانده و بر روی آن‌ها نقاشی‌هایی جدید با موضوعاتی از کتاب مقدس ترسیم شد که بقایای نقاشی‌های فعلی عمدتاً مربوط به این دوره است.
بنا دارای ابعادی به طول هفده متر، عرض چهارده متر و ارتفاع ۲۴ متر تا نوک گنبد است. دیوارهای خارجی کلیسا، مانند کلیسای جامع اچمیادزین، چند وجهی است که بر اثر تابش نور آفتاب در هر یک از دیوارها حالت سایه روشن به وجود می‌آید و زیبایی خاصی به بنا می‌دهد. گنبد دارای شانزده ضلع و هشت نورگیر است. شانزده نورگیر نیز در چهار طرف دیوارهای کلیسا قرار دارد. ورودی اصلی کلیسا در دیوار غربی و رو به محراب قرار گرفته اما بنا از سمت شمال و جنوب نیز دارای ورودی است. در بالای ورودی جنوبی و سمت داخل کلیسا بالکنی وجود دارد که به روایتی محل استقرار پادشاه برای حضور در مراسم مذهبی بوده؛ ورود به آن نیز از پلکانهای خارجی و از طریق ورودی آخر پلکانها بوده‌است.
موضوع حجاری دیوارهای خارجی کلیسا از داستان‌هایی از کتاب مقدس عهد عتیق و جدید و نیز وقایعی که در تاریخ خاندان آرزرونی روی داده برگرفته شده‌است. مانوئل، معمار این کلیسا، به کمک استادان سنگ‌تراش و آشنایی کامل به رموز معماری ارمنی از سایه روشنی که در طی روز بر اثر حرکت خورشید بر روی حجاریها به وجود می‌آید استفاده کرده چنان‌که گویا به حجاریها حیات بخشیده است. او برای تحقق این منظور تمامی حجاریها را به صورت برجسته تراشیده. سپس، از دو نوع سایه در آن‌ها استفاده کرده به این صورت که برای جدا ساختن موضوع از سطح دیوار از سایهٔ ضخیمی که کل حجاری به وجود می‌آورد و برای نشان دادن جزئیات حجاری از خطوط باریک کنده کاری شده بر روی آن بهره برده؛ این کار سبب به وجود آمدن سایه‌های ظریفی شده که جزئیات موضوع را نمایان می‌کنند.
مانوئل موضوعات مختلف را به گونه‌ای در کنار یکدیگر قرار داده که با تغییر جهت تابش نور خورشید به نوبت جان می‌گیرند و هرگاه موضوعی شروع به نمایان شدن می‌کند با محو سایه‌های حجاری کناری موضوع قبلی کم‌کم محو می‌شود. هر بازدیدکننده‌ای می‌تواند با صرف کمی وقت این شاهکار هنری را مشاهده کند. کلیهٔ حجاریهای ردیف اول، در چهار طرف بنا، حرکتی به سمت راست دارند؛ به غیر از استفاده از سایه روشن، که از اصول معماری ارمنی است، از اصل عدم تکرار تصویر در حجاریها نیز استفاده شده و هیچ‌یک از حجاریها قرینه ندارند. از دیگر استثناهای حجاریهای کلیسای صلیب مقدس به تصویر کشیدن زندگی روزمرهٔ مردم عادی است که به وفور می‌توان آن‌ها را در بنا مشاهد کرد. چهار طرف دیوارهای خارجی کلیسا با شش ردیف حجاری پوشانده شده که از ارتفاع دو متری از سطح زمین شروع می‌شوند. اولین ردیف از پایین، که از نظر اندازه بزرگترین حجاریها هستند، شامل داستانهایی از کتاب مقدس و وقایع مربوط به خاندان آرزرونی است. کلیهٔ این تصاویر بر روی نواری که چهار طرف بنا را احاطه کرده و در داخل آن اشکالی از خوشه‌های انگور قرار دارد ایستاده‌اند. در ردیف دوم از پایین، سر حیوانات مختلف با برجستگی زیاد قرار گرفته. ردیف سوم نواری با تزیینات گیاهی است که با حفظ پهنا در چهار طرف بنا همچون کمربندی کلیسا را احاطه کرده و در داخل آن تصاویری با موضوعات زندگی مردم عادی دیده می‌شود. در ردیف چهارم تصاویری از حیوانات و انسان‌ها نقش شده‌است. ردیف پنجم، که در پایین ساق گنبد قرار دارد، نواری از اشکال هندسی است و بالاخره ردیف ششم، که در بالای ساق گنبد قرار دارد، دارای تصاویری مانند ردیف چهارم است.