پان‌ترکیسم
سیاست شوروی در قبال پان‌ترکسیم

حزب‌ كمونیست‌ (بلشویك‌) نسبت‌ به‌ پان‌ تركیسم‌ سیاست‌ دوگانه‌ای‌ در پیش‌ گرفت‌. از یك‌ سو سیاستِ روسی‌ كردن‌ در اراضی‌ اطراف‌ رود ولگا، شمال‌ قفقاز و شبه‌ جزیرۀ كریمه‌ اعمال‌ می‌شد و از سوی‌ دیگر در آسیای‌ مركزی‌ امكانهای‌ وسیعی‌ برای‌ عناصر پان‌ تركیست‌ فراهم‌ می‌گشت‌ و پان‌ تركیستها در رابطه‌ با كشورهای‌ هم‌جوار، از جمله‌ ایران‌ و افغانستان‌ و چین‌ آزادی‌ عمل‌ داشتند. نمونۀ این‌ سیاست‌ طی‌ سالهای‌ ۱۳۲۴-۱۳۲۵ ش‌ / ۱۹۴۵-۱۹۴۶م‌ در آذربایجان‌ مشهود بود. نه‌ تنها در آذربایجان‌، بلكه‌ در گرگان‌ نیز اتهاماتی‌ مبنی‌ بر اعمال‌ سیاست‌ استحالۀ تركمانان‌ ایران‌ وارد می‌شد.
آزادی‌ عمل‌ پان‌ تركیستها در ارتباط با تاجیكها نیز نمایان‌ بود. یكی‌ از دانشمندان‌ تاجیك‌ در كتابی‌ با عنوان‌ تبر تقسیم‌ (تقسیم‌ با تبر) به‌ سیاست‌ حزب‌ كمونیست‌ در حمایت‌ از پان‌ تركیسم‌ اشاره‌ كرده‌ است‌. وی‌ ضمن‌توجه‌به‌ تقسیمات‌كشوری‌ شرح‌ می‌دهد كه‌چگونه‌ تاجیكستان‌ طی‌ سالیان‌ متمادی‌ بخشی‌ از جمهوری‌ خودمختار تركستان‌، سپس‌ بخشی‌ از جمهوری‌ بخارا و خیوه‌، و به‌ دنبال‌ آن‌ بخشی‌ از جمهوری‌ ازبكستان‌ بوده‌ است‌. وی‌ می‌نویسد: تمامی‌ بخشهای‌ مهم‌ و كلیدی‌ سازمانهای‌ حزبی‌ و اداری‌ِ تاجیكان‌ دردست‌ پان‌ تركیستها بود. در تمامی‌ مدارس‌ بخارا و اراضی‌ متعلق‌ به‌ تاجیكها، معلمان‌ تركی‌زبان‌ حضور داشتند و تدریس‌ به‌ زبان‌ ازبكی‌ اجباری‌ بود. در مدارس‌ بخارا، سمرقند و خجند به‌ كودكان‌ سرودهای‌ تركی‌ می‌آموختند و سیاست‌ تركی‌ كردن‌ با سرعت‌ ادامه‌ داشت‌. سرودی‌ را كه‌ در تركیه‌ خوانده‌ می‌شد، به‌ كودكان‌ تاجیك‌ می‌آموختند. این‌ سرود به‌ حمایت‌ از مصطفى‌ كمال‌ و بزرگ‌ داشت‌ جمال‌ پاشا رئیس‌ دولت‌ تركیۀ عثمانی‌ از حزب‌ اتحاد و ترقی‌ اختصاص‌ داشت‌. در ترانه‌ای‌ چنین‌ آمده‌ است‌: «تورانیان‌ به‌ پا خیزید و سلاح‌ بردارید! ... جمال‌ِ مبارز، از گور خود به‌ در آی‌ و بنگر كه‌ یونان‌ منهدم‌، و تركیه‌ آزاد شده‌ است‌. زنده‌ باد تركان‌، زنده‌ باد كمال‌...».
سیاست‌ روسی‌ كردن‌ (پان‌اسلاویسم) سرانجام‌ به‌ نفی‌ بلدِ كامل‌ مردم‌ كریمه‌ و چچن‌ منجر گردید و نتایج‌ دل‌خراشی‌ به‌ بار آورد. سیاست‌ تركی‌ كردن‌ نیز مایۀ اختلاف‌ شدید با همسایگان‌ گردید. پس‌ از فروپاشی‌ اتحاد شوروی‌، پان‌ تركیسم‌ در میان‌ اقوام‌ تركی‌ زبان‌ اوج‌ گرفت‌ و با اقدامات‌ مسلحانه‌ چون‌ حوادث‌ چچن‌ همراه‌ شد. مآخذ رسمی‌ شوروی‌ در سالهای‌ پیش‌ از فروپاشی‌ نوشتند كه‌ پیروزی‌ زبان‌ تركی‌ در آذربایجان‌، حاصل‌ رابطۀ اهالی‌ این‌ سرزمین‌ با تركی‌زبانان‌ طی‌ سده‌های‌ ۵-۷ق‌ / ۱۱-۱۳م‌ و حاكمیت‌ سیاسی‌ قبایل‌ تركی‌زبان‌ و كوچ‌ و اسكان‌ انبوه‌ قبایل‌ ترك‌ و غلبۀ زبان‌ تركی‌ بوده‌ است‌. بدین‌ روال‌ مردم‌ آذربایجان‌ همان‌ سرنوشتی‌ را پیدا كردند كه‌ بسیاری‌ از اقوام‌ در راستای‌ تاریخ‌ با آن‌ روبه‌رو شدند كه‌ همان‌ غلبۀ زبان‌ مهاجمان‌ بر زبان‌ بومی‌ است؛ حال‌ آنكه‌ پان‌ تركیستها ملیت‌ آذربایجانیان‌ را ترك‌ نامیده‌اند.
پس‌ از فروپاشیِ اتحاد شوروی‌ بازگشت‌ به‌ پان‌ تركیسم‌ به‌ شدت‌ آغاز گردید و از عهد حاكمیت‌ مساواتیان‌ فراتر رفت‌. رسول‌زاده‌ زمانی‌ در كتاب‌ خود نوشته‌ بود كه «مسكن‌ِ كنونی‌ تركان‌ آذری‌ از قدیم‌ الایام‌ محل‌ سكنای‌ خلق‌ ترك‌ بود»، ولی‌ ایلچی‌ بیگ‌ رئیس‌جمهور اسبق‌ جمهوری‌ آذربایجان‌ از این‌ نیز گام‌ فراتر نهاد و نوشت‌: «از صدها هزار سال‌ باز از همدان‌ تا دربند و از گوگچه‌ تا دریای‌ خزر تركان‌ آذری‌ سكنا داشتند و به‌ همراه‌ دیگر اقوام‌ می‌زیستند»؛ حال‌ آنكه‌ تاریخ‌ شناختۀ شدۀ این‌ سرزمین‌ به‌ ۵ هزار سال‌ نمی‌رسد.
سیاست‌ دوگانۀ بلشویسم‌ نسبت‌ به‌ پان‌ تركیسم‌ موجب‌ شد كه‌ پس‌ از فروپاشی‌ اتحاد شوروی‌، نگرانیهایی‌ در محافل‌ آن‌ كشور پدید آید. در ۱۳۷۳ش‌ / ۱۹۹۴م «كنفرانس‌ علمی‌ ـ تجربی‌ پان‌ تركیسم‌ و مسائل‌ امنیت‌ ملی‌ روسیه‌» در مسكو برگذار شد و طی‌ آن‌ نیکولای لیسنکو رئیس‌ شورای‌ مركزی «حزب‌ ملی‌ جمهوری‌خواه‌ روسیه‌» مطالبی‌ با عنوان «استراتژی‌ مبارزۀ ما» ارائه‌ كرد و متذكر گردید كه‌ اكنون‌ فدراسیون‌ روسیه‌ در محاصرۀ جمهوریهای‌ تركی‌ قرار گرفته‌ است‌ كه‌ در سراسر كشور از جمله‌ اطراف‌ رود ولگا، قفقاز، اورال‌ و سیبری‌ مستقر شده‌اند. در این‌ جمهوریها سازمانهای‌ سیاسی‌ای‌ پدید آمده‌اند كه‌ در مسیرِ پان‌ تركیسم‌ قرار دارند. برای‌ آنان‌ اسلام‌ پدیده‌ای‌ جهت‌ تلاشهای‌ جدید است‌. از دیدگاهِ آنان‌ شكل‌ تركی‌ِ اسلام‌، قرائت‌ جدیدی‌ است‌ در راه‌ دست‌یابی‌ به‌ برتری‌ جهانی‌، به‌ویژه‌ برضد اتحاد شوروی «آتِئیست‌». نمی‌توان‌ گفت‌ كه‌ رهبری‌ حزب‌ كمونیست‌ اتحاد شوروی‌ از ماهیت‌ اسلام‌ ناآگاه‌ بود، چه‌، مبارزه‌ با اسلام‌، بخش‌ غیرقابل‌ انفكاكی‌ از سیاست‌ خارجی‌ اتحاد شوروی‌ به‌ شمار می‌رفت‌. جنگ‌ با افغانستان‌ امری‌ تصادفی‌ نبود. این‌ جنگ‌ تلاشی‌ آمیخته‌ به‌ خطا در مسیر تضعیف‌ اسلام‌ بود.
اندیشۀ توران‌ بزرگ‌ كه‌ از آنكارا منشأ می‌گیرد، تنها حاصل‌ نوشته‌های‌ گروه‌ كوچكی‌ از روزنامه‌نگاران‌ ترك‌ نیست‌؛ بلكه‌ اندیشه‌ای‌ گسترده‌ درصدد ایجاد محیطی‌ خفقان‌آور برای‌ برتری‌جویی‌ است‌. هنگامی‌ كه‌ سلیمان‌ دمیرل‌ رئیس‌جمهور وقت‌ تركیه‌ خطاب‌ به‌ مردم‌ سراسر جهان‌ گفت‌ كه‌ مرز تركیه‌ نه‌ از دریای‌ مدیترانه‌، بلكه‌ از دریای‌ آدریاتیك‌ آغاز می‌گردد، روشن‌ بود كه‌ سخن‌ او بدان‌ معناست‌ كه‌ مرزهای‌ تركیه‌ به‌ دریای‌ سیاه‌ نیز ختم‌ نمی‌شوند و تركیه‌ از موضع‌ قدرت‌ با روسیه‌ سخن‌ می‌گوید. آیحان‌ كامل‌ سفیر تركیه‌ در مسكو طی‌ مصاحبه‌ای‌ با خبرنگار روزنامۀ نزاویسیمایاگازتا (روزنامۀ غیروابسته‌) با صراحت‌ گفت‌ كه «تركیه‌ به‌ صورتی‌ وسیع‌ مسئولیت‌ تأمین‌ امنیت‌ در منطقۀ ژئوپولیتیك‌ پهناوری‌ از بالكان‌ تا قفقاز را برعهده‌ دارد». با توجه‌ به‌ رویداد قبرس‌ در ۱۳۵۳ش‌ / ۱۹۷۴م‌ به‌ سهولت‌ می‌توان‌ به‌ مفهوم‌ واژۀ «امنیت‌» از دیدگاه‌ تركان‌ پی‌ برد.