تاریخچه رمان‌نویسی در ایران
دوره پنجم: پس از ۱۳۵۷

با وقوع انقلاب در سال ۱۳۵۷، ولع کتاب‌خوانی در ایران شدت گرفت و جمعیت کتاب‌خوان به لحاظ کمی و کیفی گسترش یافت. رمان‌نویسی نیز به عنوان قالب متداول ادبی مورد توجه قرار گرفت. رمان‌های نوشته شده در این دوره، از دوره‌های قبلی بیشتر بود. در این دوران، آثار زیادی چه از فارسی به زبان‌های دیگر و چه برعکس، ترجمه شد. همچنین زنان نویسنده جایگاه و نقش تثبیت‌شده‌ای یافتند. اولین آثار این دوران را نویسندگان مشهور قبل از انقلاب نوشتند؛ مانند گلشیری، فصیح و دولت‌آبادی. اگرچه بسیاری از نویسندگان این دوره، چه آنها که شهرت نویسندگی‌شان به قبل برمی‌گشت و چه آنها که در این دوران به شهرت رسیدند، از حامیان انقلاب بودند و کم‌وبیش در آن مشارکت داشتند، اما به‌مرور، برخی از آنها از جریان انقلابی فاصله گرفتند یا به مخالفت با آن پرداختند. برخی از نویسندگان این دوره ناچار شدند ایران را ترک کنند و در تبعید به نوشتن ادامه دهند.
در دهه ۱۳۶۰ با گران شدن کاغذ، رکود دوباره بازار کتاب را فراگرفت و دامنگیر این ادبیات داستانی نیز شد. در این دهه، بسیاری از کتاب‌های منتشر شده در سال‌های قبل دوباره چاپ شدند و اگرچه بازار ترجمه هم رونق زیادی پیدا کرد، اما بسیاری از آثار ترجمه، بازنویسی از ترجمه‌های قبلی بودند. در این دهه، ۶۶ رمان فارسی از ۳۹ نویسندهٔ ایرانی به چاپ رسید که ۳۵ مورد از این رمان‌ها از انقلاب و جنگ تأثیر پذیرفته بودند.
در دوران پس از انقلاب، دولت قوانین سخت‌گیرانه‌ای بر چاپ کتاب وضع کرد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مأمور شد تا همه کتاب‌ها را پیش از چاپ، ممیزی کند و به‌طور جدی از انتشار مطالب شهوانی یا خلاف شرع جلوگیری نماید. همه کتاب‌ها از جمله داستان، مشمول این قانون بودند.
در سال ۱۳۵۹، با شروع جنگ، فصل جدیدی در ادبیات ایران شروع شد که ادبیات جنگ نام گرفت. تا سال ۱۳۷۰، نزدیک به ۱۶۰۰ داستان کوتاه و ۴۶ رمان و داستان بلند با موضوع جنگ در ایران منتشر شد. جنگ تقریباً همه نویسندگان را تحت تأثیر قرار داد؛ بعضی از نویسندگان در ستایش رشادت و حماسه‌آفرینی رزمندگان و بعضی در مصائب آن و تاثیرش بر زندگی مردم نوشتند. دستهٔ نخست، نویسندگانی بودند که تلاش می‌کردند روحیهٔ رزمندگان و مردم را بالا ببرند، حتی اگر داستانشان دارای تأثیر مقطعی باشد و ماندگار نشود. شخصیت‌های شجاعی که برای حفظ ارزش‌ها راهی جبهه می‌شوند و شخصیت‌های منفی که در اثر تجربه یا مشاهده‌ای، منقلب می‌شوند و راه جبهه‌ها را در پیش می‌گیرند، در رمان‌های این دسته، غالب و پرشمارند. نویسندگان این داستان‌ها اغلب نویسندگان حرفه‌ای نبودند و با هدف حفظ ارزش‌های جنگ، با شتاب‌زدگی می‌نوشتند؛ بنابراین شخصیت‌ها کمتر واقعی و ملموس می‌نمودند و ساختار داستان از پیچیدگی زیادی برخوردار نبود؛ چنان‌که تعبیر و تفسیر متفاوتی از آنها نمی‌شد و خواننده را کمتر به تفکر و تکاپو وامی‌داشتند. در این سال‌ها، تعداد آثاری که به واقعیت زمانه، فردیتی داستانی داده و آن را هنرمندانه توصیف کرده باشند، کم است. یکی از مطرح‌ترین نویسندگان این دسته، محسن مخملباف است با رمان ۳۵۰ صفحه‌ایِ باغ بلور (۱۳۶۵).
نویسندگان حرفه‌ای‌ترِ جنگ، اغلب در دستهٔ دوم جای می‌گرفتند و به جای به تصویر کشیدن قهرمانی‌ها، به توصیف حال و هوای مردم جنگ‌زده می‌پرداختند. مهاجرت، مرگ و گریز از اضطراب، از جمله مضمون‌های مورد استفاده در این رمان‌ها بودند. زمین سوخته احمد محمود نخستین رمان مستند و گزارشی از سه ماه نخست جنگ و برگرفته از تجربیات خودِ نویسنده است. این رمان جنبه‌ای حماسی دارد و در آن، در کنار ویرانگری جنگ، رشادت‌های مردم نشان داده می‌شود.
یکی از ویژگی‌های رمان‌نویسی بعد از انقلاب ۱۳۵۷، بومی شدن و منطقه‌ای شدن ادبیات است؛ به این معنی که اهمیت تهران به عنوان پایتخت سیاسی و اقتصادی، اهمیت خود را در آثار ادبی از دست می‌دهد. به‌طور مثال، داستان‌های احمد محمود، منیرو روانی‌پور و محمود دولت‌آبادی در مناطق مختلف مختلف ایران روی می‌دهد و می‌تواند جنبه‌های مختلف تحولات اجتماعی را در منطقه‌های ایران بنمایاند. این تمرکززدایی، به نوعی فاز دوم مدرنیته در ایران محسوب می‌شود که مرکزیت ملی‌گرایانهٔ زبان فارسی را به تعادل می‌رساند.
برای اولین بار، سبک رئالیسم جادویی از ادبیات آمریکای لاتین به ادبیات فارسی راه پیدا کرد. طوبا و معنای شب از شهرنوش پارسی‌پور، از اولین رمان‌های فارسی در این سبک محسوب می‌شود.
استفاده از مفاهیم روان‌کاوی نیز در بین نویسندگان رمان پس از انقلاب جایگاه قابل قبولی داشته‌است. عباس معروفی در نخستین و مشهورترین رمان خود، سمفونی مردگان، توانست ساختارهای زیباشناختی و روانکاوانه را با موفقیت به‌کار گیرد. این داستان با الهام گرفتن از داستان هابیل و قابیل در قرآن و انجیل، زندگی و مرگ دو برادر را در جامعه‌ای تعریف می‌کند که با تحولات بنیادینی روبروست. او با استفاده از نظریات روان‌کاوی فروید، ساختار داستان را شکل می‌دهد و از زوایای مختلفی آن را روایت می‌کند. شیوه روایت این داستان، با برخی از نویسندگان غربی، به‌خصوص فاکنر مقایسه شده‌است. او از این شیوه در رمان‌های بعدی خود، سال بلوا و پیکر فرهاد هم استفاده کرد. پیکر فرهاد، روایتی غم‌انگیز از تاریخ زن ایرانی است که از دیدِ شخصیتِ زنِ بوف کورِ صادق هدایت بیان شده‌است. جعفر مدرس صادقی هم یکی دیگر از نویسندگانی است که تحت تأثیر روان‌کاوی، به خلق اثر پرداخت و سعی کرد از شگردهای روایی رمان نو استفاده کند. گاوخونی، سفر کسرا و ناکجاآباد، مشهورترین رمان‌های او هستند. مدرس صادقی، از معدود نویسندگان بعد از انقلاب به‌شمار می‌رود که در آثار خود از اسطوره‌ها و دستمایه‌های پیش از اسلام استفاده کرده‌است.
تاریخ معاصر ایران نیز یکی از موضوعات مورد توجه نویسندگان بعد از انقلاب است. امیرحسن چهلتن در تالار آینه، داستان مشروطه را از دیدِ یک زن نوشت. خانه ادریسی‌ها، اثر غزاله علیزاده، روایتی است از دوران جنگ‌های ایران و روسیه در دوران قاجار. خودزندگی‌نامهٔ جزیرهٔ سرگردانی، روزهای سخت سیمین دانشور در آستانهٔ انقلاب ۱۳۵۷ را توصیف می‌کند.
در دهه ۷۰، حدود ۱۲۰۰ عنوان رمان به چاپ رسید که نیمی از آنها به قلم نویسندگان زن بوده‌است. در این دهه، علاوه بر داستان‌هایی با موضوع جنگ، داستان‌های عامه‌پسند زیادی نیز به چاپ رسید. از اواخر دههٔ ۷۰، رمان‌های عامه‌پسند و سرگرم‌کنندهٔ زیادی نوشته و منتشر شدند که نویسندهٔ بسیاری از آن‌ها، زنان بودند. یکی از مشهورترین کتاب‌ها در این زمینه، بامداد خمار اثر فتانه حاج‌سیدجوادی است که نخستین بار در سال ۱۳۷۴ منتشر شد و با توجه به محبوبیتی که به‌دست‌آورد، بارها تجدید چاپ شد. این رمان، داستان مرارت‌های دو دلداده از طبقات مختلف جامعه و نتایج غم‌انگیزِ ازدواج آنان است. این داستان، مانند برخی رمان‌های تاریخی دورهٔ نخست، اشرافیت رو به اضمحلال را ستایش می‌کند، اما به‌جای این که سرمایه‌داران نوظهور را ملامت کند، طبقات فرودست را ظالم و خودمحور توصیف می‌نماید. در این دوران داستان‌های سریالی پلیسی و عاشقانه هم طرفداران قابل توجهی داشت. فهیمه رحیمی و نسرین ثامنی از جمله نویسندگان این رمان‌ها هستند که اغلب با پایانی خوش برای عشق‌های ممنوعه به آخر می‌رسند.
با روی کار آمدن سید محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ به عنوان رئیس‌جمهور، فشار ممیزی و سانسور برای مدت کوتاهی کاهش یافت و کتاب‌های زیادی مجوز انتشار گرفتند. در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، اما قانون تازه‌ای وضع شد که بر مبنای آن کتاب‌های قبلاً انتشار یافته هم نیازمند اخذ مجوز برای تجدید چاپ بودند. بر اساس همین قانون، بسیاری از کتاب‌ها، برای تجدید چاپ مناسب تشخیص داده نشدند. بسیاری از کتاب‌های رمان از جمله رمان‌های فارسی و رمان‌های ترجمه شده خارجی در همین دسته قرار گرفتند. علاوه بر سخت‌گیری در ممیزی، روال اداری طولانی و پردردسر دریافت مجوز، دلیل دیگری بود که نویسندگان را از انتشار کتاب‌هایشان منصرف می‌کرد. حتی پس از دریافت مجوز، نویسنده ممکن بود به خاطر مطالب کتاب به دادگاه احضار و محکوم شود. چنان‌که به‌طور مثال، یعقوب یادعلی نویسنده رمان آداب بی‌قراری به خاطر مطالبی در این رمان تحت تعقیب قرار گرفت و به سه ماه حبس محکوم شد. با توجه به این محدودیت‌ها، بعضی از نویسندگان تصمیم گرفتند که به جای نشر کاغذی کتاب، راه‌های دیگری را برای رساندن مطالب خود به دست مخاطبان بیابند. به‌طور مثال، رضا قاسمی، رمان وردی که بره‌ها می‌خوانند را در سال ۲۰۰۲ در پاریس به صورت اینترنتی منتشر کرد. گلشیری نویسنده دیگری بود که برای جلوگیری از سانسور مطالب رمان خود با نام جن‌نامه، آن را در سوئد به چاپ رساند. زوال کلنل، رمانی از محمود دولت‌آبادی است که مجوز انتشار در ایران را ندارد، اما ترجمه آن به زبان‌های انگلیسی و آلمانی منتشر شده‌است. این کتاب را نویسنده در سال ۱۹۸۰ میلادی نوشت، اما از ترس این که نامش وارد فهرست سیاه نویسندگان شود، تا سال ۱۳۸۸ تلاشی برای کسب مجوز انتشار نکرد. فریدون سه پسر داشت هم اثری است از عباس معروفی که وقتی در فرایند ممیزی با اصلاحات فراوانی مواجه شد، نویسنده‌اش آن را رایگان در اینترنت منتشر کرد. البته نسخه کاغذی این کتاب نیز در سال ۲۰۰۴ میلادی توسط انتشارات گردون در آلمان منتشر شد. این کتاب در سال ۲۰۱۶ میلادی به آلمانی هم ترجمه شد و مورد توجه منتقدان ادبی این کشور قرار گرفت.
در دهه ۸۰، بیش از ۲۵۰۰ رمان و داستان کوتاه منتشر شد که تابع شرایط اجتماعی و سیاسی آن دوران بودند. در این دهه، کتاب‌های دفاع مقدس با نگاهی جدید و ساختار و فرمی تکامل‌یافته‌تر منتشر شدند و با فاصله گرفتن از محافظه‌کاری و پرهیز از مستقیم‌گویی، جنگ با همه قوت‌ها و ضعف‌هایش در داستان‌ها به تصویر کشیده شد. دهه ۹۰، با سبک و شیوه دهه ۸۰ ادامه پیدا کرد؛ اما در این دهه، ناشران برای معرفی کتاب‌ها و جذب مخاطب از شبکه‌های اجتماعی استفاده کردند.
| از | تا | تعداد عنوان چاپ شده | رمان‌های شاخص | نویسنده |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱۳۵۷ | ۱۳۵۹ | ۱۸ | آتش بدون دود | نادر ابراهیمی |
| ۱۳۶۰ | ۱۳۶۹ | گزارش نشده | نخل‌های بی‌سر | قاسمعلی فراست |
| ۱۳۶۰ | ۱۳۶۹ | گزارش نشده | زمین سوخته | احمد محمود |
| ۱۳۷۰ | ۱۳۷۹ | ۱۲۰۰ | بامداد خمار | فتانه حاج‌سیدجوادی |
| ۱۳۷۰ | ۱۳۷۹ | ۱۲۰۰ | روی ماه خداوند را ببوس | مصطفی مستور |
| ۱۳۷۰ | ۱۳۷۹ | ۱۲۰۰ | منِ او | رضا امیرخانی |
| ۱۳۸۰ | ۱۳۸۹ | ۲۵۰۰ | چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم | زویا پیرزاد |
| ۱۳۸۰ | ۱۳۸۹ | ۲۵۰۰ | دا | سیده زهرا حسینی |
| ۱۳۸۰ | ۱۳۸۹ | ۲۵۰۰ | شب سراب | ناهید پژواک |
| ۱۳۸۰ | ۱۳۸۹ | ۲۵۰۰ | کافه پیانو | فرهاد جعفری |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | رؤیای نیمه‌شب | مظفر سالاری |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | قهوه سرد آقای نویسنده | روزبه معین |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | پاییز فصل آخر سال است | نسیم مرعشی |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | دخیل عشق | مریم بصیری |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | کمی دیرتر | سید مهدی شجاعی |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | قیدار | رضا امیرخانی |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | رهش | رضا امیرخانی |
| ۱۳۹۰ | ۱۳۹۷ | گزارش نشده | طریق بسمل شدن | محمود دولت‌آبادی |