گیلان در انقلاب مشروطه ایران
تبعات

در رشت، انجمن‌ها پس از کودتای انقلابی احیا شده بودند. اما مسایل جدیدی بروز کرد، با این که تلاش‌ها برای دموکراسی و رهایی دهقانی ادامه یافت. انقلابیون با کمک انجمن ولایتی، تلاش‌هایشان را برای اخاذی پول از اشراف و زمینداران برای تأمین مالی انقلاب ادامه دادند. شریعتمدار زمیندار و روحانی برجسته مجبور به پرداخت ۳۶٬۰۰۰ تومان شد تا کشته نشود، در حالی که ظل السلطان دیگر عضو نخبگان حاکم مجبور شد ۱۰۰٬۰۰۰ بپردازد. رابینو تخمین می‌زند که بین ۲۲۰٬۰۰۰ و ۳۵۰٬۰۰۰ تومان جمع‌آوری شد. به‌طور کلی، به نظر می‌رسد فعالیت‌های انجمن‌ها رادیکال تر شده باشد. اردژنیکیدزه باشگاه انترناسیونال را سازمان دهی کرد که بلشویک‌ها برایش ادبیات انقلابی تولید می‌کردند و جمعیت را تحریک می‌کرد. در اکتبر ۱۹۰۹، انقلابیون تظاهرات بزرگی در سالگرد مرگ یک رادیکال اسپانیایی برگزار کردند.
به نظر می‌رسد محبوبیت پرچم سرخ زنگ خطر را برای مقامات روس به‌طور بی‌سابقه ای به صدا درآورد. کشتی‌های نیروی دریایی روسیه در ۷ ژوئیه ۱۹۰۹ با ۲۰۰۰ مرد در انزلی لنگر انداختند. تا زمان فتح تهران به دست مشروطه خواهان، ۳۰۰۰ سرباز روس از مرز ایران گذشتند و شمال ایران از آذربایجان، تا گیلان و شمال خراسان را اشغال کردند و تا قزوین پیش رفتند. با این که انجمن ولایتی اعتراض شدیدی کرد، تنها موقتاً توانست از ورود سربازان و قزاق‌های روس جلوگیری کند. با این حال، تهدید روسیه نسبت به انقلاب به انجمن ولایتی اجازه داد دست بالا را در رقابت با مجاهدین و انجمن‌های رادیکال صنعتگران پیدا کند. در اواخر ژوئیه، گزارش شده ۸۰۰۰ نفر در میتینگی در رشت شرکت کرده‌اند و میتینگ مشابهی در انزلی به وقوع پیوست. مردم جمع شدند تا بحث کنند و علیه ورود سربازان روس اعتراض کنند، در حالی که حاجی میرزا محمدرضا، رهبر انجمن ولایتی، بر جنبش شهری سیطره داشت. مردم به این نتیجه رسیدند که یک اعتصاب عمومی، تعطیلی بازار و تحریم کالاهای روسی راه حل است. رسماً روسها تلاش داشتند که راه را از رشت به تهران باز نگه دارند و منافع روسیه در منطقه را حفظ کنند. اما انقلابیون سریعتر بودند و تهران را پیش از ارتش روسیه گرفتند.
پس از برقراری مجدد مشروطیت در تهران، وضعیت دهقانان و انجمن‌های رادیکال تغییر نکرد. حکومت جدید مشروطه مجاهدین و فدائیان را خلع سلاح کرد و بیشتر انقلابیون ماوراقفقازی، شاید به استثنای ارمنی‌هایی که در تهران پیرامون یپرم خان جمع شده بودند، به کشورهای خود بازگشتند. تهران حاکمی پس از حاکم دیگر به رشت فرستاد و ژاندارم‌هایی اعزام کرد تا مالیات‌ها را در روستاها جمع‌آوری کنند تا این که روس‌ها در اواخر ۱۹۱۱ انقلاب را سرکوب کردند.
در ژوئیه و اوت ۱۹۱۱، وقتی شاه مخلوع سعی کرد به ایران بازگردد و حکومت جدید را ساقط کند، ناآرامی اندکی در رشت بروز کرد. مقاومت علیه محمدعلی شاه در تهران سازمان یافته بود. با این وجود نکراسوف کنسول روسیه و مقامات نظامی روس سعی داشتند به همان شیوه که در تبریز در انقلاب خرابکاری کرده بودند، در گیلان نیز این کار را انجام دهند، که تلاشی کلی در جهت کنترل روسیه بر ولایات شمالی بود. آنها شروع به تضعیف نهادهای گوناگون در این ولایت کردند. حاکم در برابر روس‌ها مقاومت کرد و انجمن ولایتی تلگرام‌های متعددی به تهران فرستاد، گرچه این تلاشها بی ثمر بود. خرابکاری تزاری تا دسامبر ۱۹۱۱ که حکومت روسیه اولتیماتوم معروف خود را به حکومت ایران فرستاد ادامه یافت و روسیه گیلان اشغال کرد. در گیلان، مقامات روس آشکارا همگی نهادها را برای تصاحب قدرت سرکوب کردند. ولی مردم گیلان در پاسخ به اولتیماتوم بازار را تعطیل کردند و کالاهای روسی را تحریم کردند، گرچه این همیشه به نفع تجار نبود. تجمعاتی در میتینگ‌های بزرگ سیاسی در محل انجمن‌های ولایتی شکل گرفت و اعتصاب سراسری ای انجام شد. روسها با خشونت اعتصاب را پایان دادند. آنان تجار را مجبور کردند دکان‌های خود بگشایند، انجمن‌ها را تعطیل کردند، مشروطه خواهان متعددی را بازداشت کردند و تجسس خانه به خانه در شهرها را شروع کردند. روسیه پس از سرکوب انقلاب مشروطه، ۱۷٬۵۰۰ سرباز در شمال ایران مستقر کرد که در سال ۱۹۱۴ برای تقویت جبهه قفقاز آنها را تخلیه کرد.
آنچه در مورد اقدامات روسیه شایان توجه است این است که آنان به جامعه ایران در کلیت آن حمله کردند، شماری از مشروطه طلبان، کنشگران سیاسی و تجار را به دار آویختند. آنان نه تنها دهقانان و انجمن‌ها را سرکوب کردند ولی تلاش کردند حاکم انزلی را بکشند، زمینداران را دستگیر کنند و سربازان و پلیس‌ها را خلع سلاح کردند و کشتند. این‌ها فرایندی را به حرکت درآورد که ایرانیان را علیه مداخله خارجی متحد کرد و به یک کشمکش مسلحانه انجامید. در آغاز جنگ جهانی اول کلید خورد و پس از جنگ به صورت نوعی از ملی‌گرایی ظهور کرد. جنبش ضد امپریالیستی جنگل در سال ۱۹۱۵ در گیلان زبانه کشید و تا سال ۱۹۲۱ ادامه یافت.این جنبش سعی در احیای اصول انقلاب مشروطه داشت. در نزدیکی پایان آن رضا خان از بریگادرهای قزاق قاجاری کودتایی را رهبری کرد و قدرت را در پایتخت به چنگ آورد.
خوشتاریا
گمرک انزلی در حدود ۱۲۵۲ شمسی
مشروطه‌خواهان مسلح در گیلان
محمدعلی‌شاه قاجار در ۱۹۰۹ میلادی
میرزا کریم خان رشتی
سرگو اردژینکیدزه
یپرم خان
تابلوی «فاتحین تهران»، کاخ صاحبقرانیه
رهبران نیروهای ملی، سپهدار اعظم و سردار اسعد، تهران، تابستان ۱۹۰۹