گیلگمش
ایزدانگاری و دلاوری‌های افسانه‌ای > حماسهٔ گیلگمش

مقالهٔ اصلی: حماسه گیلگمش
هومبابا در یک تراکوتا (دوره بابل باستان)، یکی از حریفان گیلگمش و همراهش انکیدو در .
نقش برجستهٔ بین‌النهرین باستان (ح. ۲۲۵۰ تا ۱۹۰۰ پیشا دوران مشترک)، گیلگمش در حال کشتن «نرگاو آسمان»، شرح آن در لوح VI  آمده است.
گیلگمش قهرمان بی‌نظیر جهان باستان گشت-شخصیتی ماجراجو، دلیر اما سوگ‌انگیز که نماد تلاش بیهوده ولی بی‌پایان انسان برای به دست آوردن شهرت، شکوه و جاودانگی است.
تا دورهٔ امپراتوری بابل باستان (ح. ۱۸۳۰ تا ح. ۱۵۳۱ پیشا دوران مشترک)، روایت شاهکارهای افسانه‌ای گیلگمش در قالب یک یا چند حماسهٔ طولانی در هم تنیده شده بود. حماسه گیلگمش، کاملترین گزارش ماجراهای گیلگمش، به زبان اکدی در دورهٔ امپراتوری بابلی میانه (ح. ۱۶۰۰ تا ح. ۱۱۵۵ پیشا دوران مشترک) توسط کاتبی به نام سین-لقی-اونینیتصنیف شد. کاملترین نسخهٔ حماسهٔ گیلگمش بر روی مجموعه‌ای شامل دوازده لوح گِلی نوشته شد (قرن هفتم پیشا دوران مشترک) که در کتابخانه آشوربانی‌پال در نینوا (پایتخت آشور) پیدا شد. متن حماسه تنها به شکل تکه‌تکه باقی مانده که خیلی‌هایشان آسیب جدی دیده یا گم شده‌اند. گروهی از محققان و مترجمان بخش‌های از دست رفته حماسه را با محتوای سرودهای سومری یا سایر نسخه‌های حماسهٔ گیلگمش که در مکان‌هایی دیگر در سراسر خاور نزدیک پیدا شده، تکمیل می‌کنند.
درحماسه، گیلگمش «دو سوم خدایی و یک سوم فانی» معرفی می‌شود. در ابتدای شعر، گیلگمش حاکمی بی‌رحم و ستمگر توصیف می‌شود. این بخش چنین معنا شده که او یا همهٔ زیردستان خود را به کار اجباری وامی‌داشته یا بهره‌برداری جنسی از آنها می‌کرده است. برای مجازات ستمگری گیلگمش، آنو انسانی وحشی (اِنکیدو) را خلق می‌کند. پس از آن‌که «روسپی مقدسی» به نام شَمهات، انکیدو را رام می‌کند؛ او برای مقابله با گیلگمش به اوروک می‌رود. در دومین لوح، دو مرد کشتی می‌گیرند و گرچه در پایان گیلگمش پیروز می‌شود، چنان تحت تأثیر قدرت و سرسختی حریفش قرار می‌گیرد که آن دو دوست صمیمی یکدیگر می‌شوند. در متن‌های نخستین سومری، انکیدو خدمتکار گیلگمش است ولی در حماسهٔ گیلگمش آن دو همراهانی برابر هستند.
در لوح‌های III تا V، گیلگمش و انکیدو به جنگل سدر سفر می‌کنند که هومبابا (برابر اکدی «هوواوا» (سومری)) از آن نگاهبانی می‌کند. قهرمانان از هفت کوه عبور می‌کنند تا به جنگل سدر برسند و در آن‌جا به قطع درختان می‌پردازند. گیلگمش در مواجهه با هومبابا دچار وحشت می‌شود و به درگاه شَمَش (برابر اکدی «اوتو» (سومری)) نیایش می‌کند که با دمیدن هشت باد در چشم‌های هومبابا او را نابینا می‌کند. هومبابا طلب بخشایش می‌کند ولی قهرمانان بدون ترحم، سر از تنش جدا می‌کنند. لوح VI با بازگشت گیلگمش به اوروک آغاز می‌شود، در آن‌جا ایشتار (نام اکدی اینانا (سومری)) نزد او می‌آید و از وی می‌خواهد که همسرش باشد. گیلگمش او را رد می‌کند و بر این پافشاری می‌کند که ایشتار با عاشقان پیشین خود بدرفتاری کرده است.
ایشتار برای انتقام به نزد پدرش آنو می‌رود و می‌خواهد که نرگاو آسمان را به او دهد، سپس آن را برای حمله به گیلگمش می‌فرستد. گیلگمش و انکیدو نرگاو را می‌کشند و قلب آن را به شمش تقدیم می‌کنند. هنگامی که انکیدو و گیلگمش در حال استراحت هستند، ایشتار بر روی دیوارهای اوروک می‌ایستد و گیلگمش را نفرین می‌کند. انکیدو ران راست نر گاو را پاره کرده و به سوی ایشتار پرتاب می‌کند و می‌گوید «اگر دستانم به تو برسند، این همان کاری است که باید با تو انجام دهم و با دل‌وروده‌ات شلاقت بزنم.» ایشتار «نشانده‌ها (روسپی‌های درباری)، روسپی‌ها و هرزه‌ها» را فرا می‌خواند و به آن‌ها دستور می‌دهد برای نرگاو آسمان سوگواری کنند. در همین حال، گیلگمش برای شکست نرگاو آسمان جشنی برپا می‌کند.
آغاز لوح VII بازگویی رویایی‌ست که انکیدو دیده و در آن آنو، اِئا و شمش اعلام می‌کنند که یا گیلگمش یا انکیدو باید به سزایِ کشتن نرگاو آسمان بمیرند. آن‌ها انکیدو را برمی‌گزینند و انکیدو خیلی زود بیمار می‌شود. او در رؤیا جهان زیرین را می‌بیند و سپس می‌میرد. لوح VIII گزارش اندوه تسلی‌ناپذیر گیلگمش برای مرگ دوستش است و تفصیل به‌خاک‌سپاری انکیدو. لوح‌های IX تا XI بازگویی چگونگیِ سفرهای دور-و-درازِ گیلگمش به خاطر اندوه و ترسِ از مرگ خود است، وی سختی‌های بسیاری را پشت سر می‌گذارد تا به منزل‌گاه اوتَنَپیشتی برسد؛ تنها بازماندهٔ طوفان بزرگ که خدایان جاودانگی را به او پاداش دادند.
سفر برای پیدا کردن اوتنپیشتی شامل اپیزودهایی از چالش‌های مختلف است که احتمالاً در اصل ماجراهایِ بزرگِ مستقلی بوده‌اند ولی در حماسه، به قول «جوزف ادی فونتنروز»، به «حوادث نسبتاً بی‌ضرر» تقلیل پیدا کرده‌اند. نخست گیلگمش در گردنهٔ کوه با شیرها مواجه می‌شود و آنها را می‌کشد. پس از رسیدن به کوه «ماشو»، با «عقرب‌مردی» و همسرش روبه‌رو می‌شود؛ بدنشان با تابندگی وحشتناکی می‌درخشد ولی هنگامی که گیلگمش هدف خود را به آنها می‌گوید، اجازه عبور می‌دهند. گیلگمش دوازده روز در تاریکی سرگردان است و در نهایت به نور می‌رسد. او باغ زیبایی را کنار دریا می‌بیند و در آن «اِیل‌زن» آسمانی، شیدوری، را ملاقات می‌کند. در ابتدا، او سعی می‌کند جلوی ورود گیلگمش به باغ را بگیرد اما سپس تلاش می‌کند او را قانع کند که مرگِ گریزناپذیر را بپذیرد و به آنسوی آبها سفر نکند. هنگامی که گیلگمش از انجام این کار سر باز می‌زند، او را به اور-شانابی، قایقرانِ خدایان، راهنمایی می‌کند که گیلگمش را از راه دریا به منزل‌گاه اوتنپیشتی می‌رساند. زمانی که سرانجام گیلگمش به نزد اوتنپیشتی می‌رسد، او به گیلگمش می‌گوید که برای جاودان شدن باید بر خواب غلبه کند. گیلگمش ناتوان از انجام این کار است، به خواب می‌رود و تا هفت روز بیدار نمی‌شود.
آنگاه اوتنپیشتی به او می‌گوید که گرچه نمی‌تواند جاودان شود ولی با گیاه بازجوانی، جوان خواهد شد. گیلگمش گیاه را به دست می‌آورد اما هنگام شستشو آن را در ساحل می‌گذارد و ماری آن را می‌رباید (دلیلی که مارها قادر به پوست‌اندازی هستند). گیلگمش، دلسرد از این خسران، به اوروک برمی‌گردد و شهر خود را به اور-شانابی (قایقران) نشان می‌دهد. در این بخش است که حماسه روایتِ یک‌دست خود را از دست می‌دهد. لوح XII پیوستی مربوط به شعر سومری گیلگمش، انکیدو و جهان زیرین است و در توصیف از دست دادن پیککو و میککو است.
عناصر متعددی در این روایت با بخش‌های ابتدایی حماسه در تداوم قرار ندارند. در ابتدای لوح XII انکیدو هنوز زنده است، با وجود اینکه قبلاً در لوح VII مرده بود و گیلگمش با ایشتار مهربان است، علیرغم دشمنی خشنی که در لوح VI به نمایش گذاشتند. همچنین، در حالی که اکثر بخش‌های حماسه اقتباس‌های آزادی از شعرهای سومری مربوط به خود هستند، لوح XII ترجمه تحت‌اللفظی و واژه‌به‌واژه بخش آخر «گیلگمش، انکیدو و جهان زیرین» است. به همین دلایل، محققان نتیجه می‌گیرند که این روایت به احتمال زیاد به آخر حماسه ملحق شده است، چون با روایت بزرگتر مطابقت ندارد. در آن، گیلگمش منظری از روح انکیدو را می‌بیند که قول می‌دهد اشیایی که گم شده‌اند را بیابد و برای دوستش شرایط دهشتناک جهان زیرین را تعریف می‌کند.