عارف قزوینی
آثار و کنسرت‌ها > تصنیف‌ها

شمار تصنیف‌های عارف تا ۲۹ عدد ذکر شده است. در زیر، برخی از مهم‌ترین آن‌ها آمده‌اند و توضیحاتی در موردشان ذکر شده است.
مقالهٔ اصلی: دیدم صنمی
عارف نوشته که این تصنیف را در ۱۳۱۵ ه‍.ق حدوداً وقتی ۱۸ ساله بوده و قبل از آن که به تهران برود سروده است. عارف تصنیف عاشقانهٔ «دیدم صنمی» را در رشت و به عشق یک ارمنی‌زاده سروده است. تصنیف در دستگاه شور ساخته شده و اجرای سیما بینا از این اثر معروف است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دیدم صنمی، سرو قدی، روی چو ماهی |  | الهی تو گواهی، خدایا تو گواهی |
| افکنده به رخسارِ چو مَه زلف سیاهی |  | الهی تو گواهی، خدایا تو گواهی |
...: ...
این شعر را عارف در سال ۱۳۲۶ ه‍.ق (۱۲۹۱ ه‍.خ) سرود، زمانی که محمدعلی شاه مجلس ایران را به توپ بست.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ز زلف بر رخ همچون قمر نقاب انداخت |  | فغان که هاله به رخسار آفتاب انداخت |
...: ...
| رها نکرد دل از زلف خود به استبداد |  | گرفت و گفت تو مشروطه‌ای، طناب انداخت |
به توپ بستن مجلس توسط محمدعلی شاه منجر به آن شد که مشروطه‌خواهان در شهرهای مختلف ایران قیام کنند و با رهبری علی‌قلی‌خان سردار اسعد و صمصام‌السلطنه و محمدولی‌خان تنکابنی، تهران را به تصرف درآوردند. این شعر را عارف پس از فرار محمدعلی شاه به سفارت روسیه سرود.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| پیام دوشم از پیر مِی‌فروش آمد |  | بنوش باده که ملت کنون به هوش آمد |
| هزار پرده ز ایران درید استبداد |  | هزار شکر که مشروطه پرده‌پوش آمد |
...: ...
در سال ۱۳۲۶ ه‍.ق در زمان ورود مشروطه‌خواهان به ایران، عارف این تصنیف را در یک بند و در دستگاه شور سرود. یکی از اجراهای معروف «آمان» را محمدرضا شجریان انجام داده که در آن تغییراتی در شعر داده و چند بیت را نخوانده و به جایش چند بیت دیگر که در تصنیف نیست را خوانده است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ای آمان از فراقت آمان |  | مُردم از اشتیاقت آمان |
| از که گیرم سراغت آمان |  | آمان، آمان، آمان، آمان |
...: ...
مقالهٔ اصلی: از خون جوانان وطن لاله دمیده
این تصنیف که از مشهورترین آثار عارف است، اشاره به کشته‌شدگان جنبش مشروطه دارد. خود عارف گفته که آن را به یاد حیدرخان عمواوغلی سروده است. حیدر عمو اوغلی کسی بود که زمانی که عارف برای معالجه به بغداد فرستاده شده بود، از عارف مراقبت کرد و به وی منزل داد. مایهٔ تصنیف در آواز دشتی ساخته شده است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هنگام می و فصلِ گل و گشتِ چمن شد |  | دربار بهاری تهی از زاغ و زغن شد |
| از ابر کَرَم خطهٔ ری رَشکِ خُتَن شد |  | دلتنگْ چو من مرغ قفس بهر وطن شد |
| از خون جوانان وطن لاله دمیده |  | از ماتمِ سروِ قدشان سروْ خمیده |
| در سایهٔ گل، بلبل از این غصه خزیده |  | گل نیز چو من در غمشان جامه دریده |
...: ...
این تصنیف را بسیاری از خوانندگان بازخوانی کرده‌اند. الهه در سال ۱۳۴۰ ه‍.خ این اثر را در برنامهٔ گل‌های رنگارنگ اجرا کرد. محمدرضا شجریان چند اجرای مختلف از آن انجام داد، که شامل اجرایی با همکاری گروه شیدا و محمدرضا لطفی در سال ۱۳۵۱ ه‍.خ و اجرایی دیگر با تنظیم فرامرز پایور و به همراهی گروه پایور در سال ۱۳۵۸ ه‍.خ بود، که دومی در آلبوم راز دل منتشر شد.
مقالهٔ اصلی: نکنم اگر چاره
عارف در مورد سرایش این تصنیف عاشقانه، فقط یک توضیح داده است: «در گرگانه‌رود تالش، ۱۳۲۷ ه‍.ق»، تصنیف در آواز افشاری است و پس از نشرش توسط عارف، با صدای الهه، عبدالله دوامی و نصرالله ناصح‌پور بازخوانی شد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| نکنم اگر چاره دل هرجایی را |  | نتوانم و تن ندهم رسوایی را |
| نرود مرا از سر سودایت بیرون |  | اگر بکوبی تو سر سودایی را |
...: ...
مقالهٔ اصلی: دل هوس سبزه و صحرا ندارد
در سال ۱۳۲۸ ه‍.ق، زمانی که محمدعلی شاه به تحریک روس‌ها وارد گموش تپه شده بود، عارف این تصنیف را در آواز ابوعطا و در ۶ بند ساخت. عمدهٔ شعر حالتی عاشقانه و غیر سیاسی دارد، اگر چه در یک بیت از آن عارف می‌گوید «همتی ای خلق، گر ایران‌پرستید / از چه در این مرحله ایمن نشستید».
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دل هوس سبزه و صحرا ندارد |  | میل به گل‌گشت و تماشا ندارد |
| دل سر همراهی با ما ندارد |  | خون شود این دل که شکیبا ندارد |
...: ...
مقالهٔ اصلی: گریه را به مستی بهانه کردم
در سال ۱۳۲۸ ه‍.ق عضدالملک که نایب‌السلطنه بود، درگذشت و ابوالقاسم ناصرالملک همدانی به عنوان نایب‌السلطنه انتخاب شد. در آن زمان دولت برای اصلاح امور کشور به استخدام مستشاران آمریکایی روی آورد که مورد مخالفت دولت روسیه قرار گرفت. چون مجلس ایران به مخالفت روسیه اعتنا نکرد، لذا ناصرالملک مجلس را منحل کرد و مستشاران آمریکایی از ایران اخراج شدند. این ضربه به بنیان مشروطه، الهام‌بخش عارف برای سرودن تصنیف «گریه را …» بود. این تصنیف چنان شهرت یافت که ناصرالملک به شهربانی دستور دستگیری عارف را داد، اما عارف از طریق دوستانی که در حکومت داشت از آن باخبر شد و تهران را ترک کرد و دستگیر نشد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| گریه را به مستی بهانه کردم |  | شکوه‌ها ز دست زمانه کردم |
| آستین چو از چشم برگرفتم |  | جوی خون به دامان روانه کردم |
...: ...
| شد چو ناصرالملک مملکت‌دار |  | خانه ماند و اغیار لیس فی‌الدار |
| زین سپس حریفان خدا نگهدار |  | من دگر به میخانه خانه کردم |
...: ...
این تصنیف را عارف در همان دوره‌ای سرود که مستشاران آمریکایی به ایران آمدند و سپس از ایران اخراج شدند. محتوای شعر مشخصاً به مورگان شوستر اشاره می‌کند که از مستشاران آمریکایی در ایران بود.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ننگ ان خانه که مهمان ز سر خوان برود |  | جان نثارش کن و مگذار که مهمان برود |
| گر رود شوستر از ایران، رود ایران بر باد |  | ای جوانان! مگذارید که ایران برود |
...: ...
مقالهٔ اصلی: از کفم رها
این تصنیف را عارف در سال ۱۳۲۹ ه‍.ق و جایی بین قم و اصفهان، و در آواز افشاری ساخته است. جدایی عارف از دوستش علی‌محمد معمارباشی (معمار معروف دورهٔ قاجاریه) زمینهٔ سرایش این تصنیف بود. رضازادهٔ شفق نسخه‌ای از این تصنیف را به همراه ترجمهٔ ترکی آن در استانبول منتشر کرد که آن نسخه نیز مورد توجه قرار گرفت. تصنیف «از کفم‌ها» را خوانندگان دیگری از جمله عبدالله دوامی (با تار درویش‌خان) و محمدرضا شجریان و سیما بینا اجرا کرده‌اند. شناخته‌شده‌ترین ابیات تصنیف در ادامه آمده‌اند، اما کل تصنیف ۱۴ بیت دارد و هر کدام از خوانندگان تنها بخشی از آن را خوانده‌اند. اینکه عارف خود چگونه این تصنیف را می‌خوانده مشخص نیست و احتمال دارد که خودش هم متنِ تصنیف را دو یا سه پاره می‌کرده یا به صورت بندهای جداگانه می‌خوانده است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| از کفم رها (جانم) شد قرار دل |  | نیست دست من (خدا) اختیار دل |
| دل به هر کجا (جانم) رفت و برنگشت |  | دیده شد سفید (خدا) زانتظار دل |
| عمر شد حرام (جانم) باختم تمام |  | آبرو و نام (خدا) در قمار دل |
این غزل را عارف در پایان دوره‌ای که ناصرالملک هنوز نایب‌السلطنه بود سرود، زمانی که احمدشاه تاجگذاری نکرده بود. در این غزل، عارف به محمد ولی خان سپهدار نیز اشاره‌ای انتقادی کرده است. شعر آن را عارف در خلالی نمایشی در تهران خواند، و در پایان نمایش گماشتگان محمد ولی خان سپهدار به عارف قزوینی کتک مفصلی زدند چنان‌که عارف تا دو ماه در بستر بیماری بود.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ز خواب غلفت هر دیده‌ای که بیدار است |  | بدین گناه اگر کور شد سزاوار است |
...: ...
| بگو به عقل منه پا به آستانهٔ عشق |  | که عشق در صف دیوانگان «سپهدار» است |
...: ...
این قصیده را عارف در دوره‌ای سرود که در استانبول بود. در آن زمان برخی از سیاسیون که از ایران متواری شده بودند قصد داشتند که در پاریس فعالیت‌های سیاسی کنند، و سلیمان نظیف که مدیر روزنامهٔ «حادثات» بود، به شدت از این مسئله انتقاد کرده بود و به دست‌اندرکارانش هتاکی کرده بود. عارف در این قصیده به نظیف انتقاد کرده و به وی تذکر می‌دهد که «ادیب باید طرز ادب نگه دارد».
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ز من بگو به سلیمان نظیفِ تیره ضمیر |  | که ای برونِ تو چون شیر و اندرون چون قیر |
| برون ز کُرد شود اولیاء؟ معاذالله! |  | تنور می‌شود از چوب ساخت؟ گوش مگیر |
| ز تُرک غیر از خریت ندید کس زینهار |  | چو کُرد تُرک شود خر بیار و معرکه گیر |
...: ...
| ادیب باید که طرز ادب نگه دارد |  | نه هرچه لایق ریشش بود کند تحریر |
| ترا جسارت توهین به دولت ایران |  | نبود این همه، بی‌عرضه گر نبود سفیر |
به گفتهٔ حائری، عارف این شعر را زمانی که در استانبول بود سروده و احتمالاً برخاسته از احساسش نسبت به «زیبارویان آن دیار» بوده است. مایهٔ تصنیف در آواز دشتی است و عارف آن را در سال ۱۳۳۸ ه‍.ق سروده است. خودش زمینهٔ سرایش تصنیف را چنین توصیف کرده است: «یک صباح در خیابان «پرا» ی (اپرای) استانبول: دختر پریشان زلف! عارف مبهوت!». در خوانش تصنیف، قسمت «به به به» به صورت «به به و به» خوانده می‌شود که این «و» یک ترنم است که در بیت‌های بعدی هم خوانده می‌شود؛ مثلاً مصراع سوم تصنیف هم به صورت «آفتاب از چه طرف سرزده امروز (و) که سر» خوانده می‌شود.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| شانه بر زلف پریشان زده‌ای، به به به |  | دست بر منظرهٔ جان زده‌ای، به به به |
| آفتاب از چه طرف سرزده امروز که سر |  | به من بی‌سروسامان زده‌ای، به به به |
...: ...
این شعر را عارف در زمان سکونتش در استانبول سروده و در آن به دربدری خود و پریشانی وضع ایران اشاره کرده است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| هر وقت زآشیانهٔ خود یاد می‌کنم |  | نفرین به خانوادهٔ صیاد می‌کنم |
| یاد در غم اسارت، جان می‌دهم به باد |  | یا جان خویش از قفس آزاد می‌کنم |
...: ...
این شعر را عارف در زمان بازگشتش از استانبول به ایران سروده است. در این شعر، عارف اشاره‌ای هم به سید محمدرضا برازجانی معروف به «مساوات» کرده است: چون خوب بود «مساوات» برنمی‌گردیدکه مشت ما بر بیگانه کرد بازآمد
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به کوی میکده هر کس که رفت، بازآمد |  | ز قید هستی این نشئه بی‌نیاز آمد |
| هزار شُکر که ایران چو کبکِ زخمی، باز |  | برون ز پنجهٔ شاهین و شاهباز آمد |
...: ...
| چه خوب بود «مساوات» برنمی‌گردید |  | که مشت ما بر بیانه کرد بازآمد |
...: ...
در سال ۱۳۳۸ ه‍.ق و پس از بازگشت از استانبول، زمانی که عارف از تهران برای سفری خارج شده بود و در بیابانی نزدیک مورچه خورت در استان اصفهان بود، تصنیف در بیات ترک و در دو بند سروده شده است. اوجِ تصنیف در گوشهٔ شکسته و فِیلی اجرا می‌شود. برای عارف مهم بود که تصنیف‌هایش برای عموم مردم قابل اجرا باشند، و بیشتر تصنیف‌های عارف بازه صوتی کوچکی دارند، اما این تصنیف از این جهت مستثنی است و گسترهٔ صوتی بزرگتری دارد. بعدتر نیز وی این اثر را در سال ۱۳۴۳ ه‍.ق در تهران و در خلال نمایش نهضت جمهوری ایران اجرا کرد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| رحم ای خدای دادگر کردی نکردی |  | ابقا به اعقاب قجر کردی نکردی |
| از این سپس میدان شاهان جهان را |  | گر از حلب تا کاشمر کردی نکردی |
...: ...
| ملک کیانی را قجر چون دستخوش کرد |  | کوتاه اگر دست قجر کردی نکردی |
| با مجلش شورا ز عارف گو جز این کار |  | فراد اگر کار دگر کردی نکردی |
این تصنیف را عارف در سوگ محمدتقی پسیان سرود. در این شعر، وی پسیان را می‌ستاید و از میهن‌پرستی وی ذکر به میان می‌آورد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| زنده به خونخواهی‌ات هزار سیاووش |  | گردد از آن قطره خون که از تو زند جوش |
| عشق به ایران به خون کشیدت و این خون |  | کی کند ایرانی اصیل فراموش |
...: ...
این تصنیف را هم عارف در سوگ محمدتقی پسیان سرود. پسیان که درجهٔ کلنل داشت، در این شعر با همین لقبش مورد اشاره قرار گرفته است. این کار که با نام «تصنیف کلنل» هم شناخته می‌شود، در سال ۱۲۹۸ ه‍.خ ساخته شده است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به من مگو که نکن گریه، گریه کار من است |  | کسی که باعث این کار گشته یار من است |
| متاع گریه به بازار عشقْ رایج و اشک |  | برای آبرو و قدر و اعتبار من است |
...: ...
| تدارک سفر مرگ دید عارف و گفت |  | در این سفر «کلنل» چشم‌انتظار من است |
این تصنیف را عارف در حمایت از حکومت جمهوری سرود که رضاخان پایه گذاشت. در این شعر، وی به ستایش حکومت جمهوری می‌پردازد و بابت رهایی از سلطنت قاجار شادمانی می‌کند. عارف این اثر را در دستگاه ماهور اجرا کرد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به مردم این همه بیداد شد ز مرکز داد |  | زدیم تیشه بر این ریشه، هر چه بادا باد |
...: ...
| به زور بازوی جمهور بوده کز ضحاک |  | گرفت دادِ دل خلق، کاوهٔ حداد |
| پس از مصیبت قاجار، عید جمهوری |  | یقین بدان بوَد امروز، بهترین اعیاد |
...: ...
| به یک نگاه اروپا بباخت خود را شاه |  | در این قمارِ کلا، تاج و تخت از کف داد |
| خرابه کشور ما را هر آن که باعث شد |  | کزین سپس شود آباد، خانه‌اش آباد |
...: ...
این اثر را عارف در ستایش رضاخان و بابت برپایی حکومت جمهوری و سرنگونی سلطنت قاجار سرود. در این شعر به رضاخان با لقب «سردار سپه» اشاره شده است. عارف این تصنیف را در بیات ترک اجرا کرد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| سوی بلبل، دمِ گل، باد صبا خواهد برد |  | خبر مقدم گل تا همه‌جا خواهد برد |
...: ...
| سر بازارِ جنون، عشق، شه ایران را |  | در اروپا چه خوش انگشت‌نما خواهد برد |
...: ...
| باد «سردارِ سپه» زنده در ایران عارف |  | کشور رو به فنا را به بقا خواهد برد |
این مثنوی را عارف در سال‌های پایانی عمرش در همدان سروده است و در آن به فقر خودش اشاره می‌کند و برخی از وسایل زندگی را که دیگران از جمله بدیع‌الحکما (دکتر بدیع) به وی داده بودند نام می‌برد.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بوَد رختخوابم ز «حاجی وکیل» |  | که خصمش زبون باد و عمرش طویل |
| اگر پهن فرشم به ایوان بوَد |  | سپاسم ز الطاف «کیوان» بود |
| اگر میز و هم یک دوتا صندلی است |  | ز «دکتر بدیع» است، از بنده نیست |
...: ...
عارف این شعر را در شصت‌سالگی و زمانی سرود که او و جمعی دیگر از ادبای ایرانی در تقدیر از ادوارد براون مقاله‌های نوشتند و سروده‌هایی منتشر کردند. براون در تدوین، نشر و احیای آثار ادبی ایران و شناساندنشان به انگلیسی‌زبانان جهان فعالیت‌های بسیاری کرده بود.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| به سال شصتم عمرم نوید جشن رسید |  | بمان که بعد صد و بیست سال خواهی دید |
...: ...
| به لوح خاطر ایرانیان به نام «براون» |  | نوشته با خطر برجسته السعید سعید |
...: ...