صحت درمان و آموزش پزشکی در افغانستان
عرضه خدمات صحی > پیشینه جراحی در افغانستان

در سال‌های قبل از تأسیس درمانگاه‌های عصری عمل جراحی را سلمان‌ها با کارد تیز خود اجرا می‌نمودند که در جمله عملیات‌های جراحی بسیط کشیدن تومورهای سطحی شامل بود. علاوه از سلمان‌ها مردم با تجربه تداوی کسور و ارجاع خلع مفاصل را اجرا می‌نمودند، چنانچه تا حال ادامه دارد فعلاً نیز در اطراف دور و نزدیک تداوی کسور و ارجاع خلع را کسانی اجرا می‌نماید که صاحب مواشی مانند گوسفند و بز بوده در ارجاع کسور و خلع آن تجربه پیدا کرده و انسان‌ها را نیز تداوی می‌نمایند. غرض بیهوش کردن یا تسکین درد از دادن تریاک به مریض کار می‌گرفتند.
در قدیم برای توقف خون ریزی از فشار دادن جرحه، بلند قراردادن ناحیه، بستن ناحیه و پر ساختن جرحه توسط خاکستر کار می‌گرفتند. هم چنان در قدیم از انداختن روغن داغ در جرحه برای توقف خون ریزی استفاده می‌نمودند. فعلاً از عین عملیات در بعضی نقاط دور دست مملکت غرض توقف خون ریزی استفاده می‌شود و شکل عصری آن در شفاخانه‌ها Bovi می‌باشد.
در جمله طبیبان، طبیب و جراح مشهور شرق به نام ابو علی ابن سینایی بلخی در سال ۱۰۷۳–۹۸۰ بمیان آمد که تا حال نام وی در جهان زنده است.
ابن سینا علاوه از علوم طب در فلسفه و علوم طبیعی دست رسایی خوب داشت. در حدود یک صد رساله و کتاب به نام قانون طب تحریر کرده‌است و برای شش قرن در دانشگاه‌های اروپا تدریس می‌شد. برای ابطال حس از تریاک استفاده می‌کرد. موصوف بعد از برداشتن تومورها بستر آن را توسط آهن داغ و حرارت بلند به منظور توقف خون ریزی می سوختاند. از پوست حیوان‌ها کیتیر نرم می‌ساخت و عملیات‌های جراحی‌های سنگ کلیه را به خوبی اجرا می‌نمود. در اواخر قرن وسطی که آغاز تمدن مدرن است علم آناتومی رو به صحنه گذاشت. همین بود که سلطنت امیر حبیب‌الله خان دو نفر از دکتران هندی هر یک غلام نبی خان و غلام محمد خان به کابل استخدام شدند و مصروف خدمت طب به خاندان شاهی گردیدند. دو نفر موصوف عملیات‌های جراحی سنگ مثانه و عملیات‌های جراحی کترکت چشم را اجرا می‌نمودند. این دو نفر طبیب خواستند مردم دیگری نیز به مشوره خاندان شاهی از علم طبابت و بهره طبابت استفاده نمایند لذا تجارب خود را به حسین قلی خان که از پدر پدر وظیفه شکسته بندی داشت آموختاندند. حسین قلی خان کورس ابتدایی جراحی را مشتمل به ۴۰ نفر شاگرد افتتاح نمود.
امان‌الله شاه خان نیز به منظور خدمت به مردم در رشته طب خدمات شایان نمود. به این منظور طبیبان با تجربه را از آلمان – ترکیه و شوروی دعوت نمود. تا طرق تداوی هندی را که در افغانستان شروع شده بود به یک طب اروپایی تبدیل نماید. در جمله همین اطباء دو طبیب به اسم دکتر افقی بیک و دکتر فؤاد بیک شامل بودند. از آن‌ها خواست تا مکتب طبی را در کابل تأسیس نمایند. در سال ۱۳۱۱ هـ ش دردوره سلطنت محمد نادر خان دانشگاه طب کابل را تأسیس و تا حال ادامه دارد.
در سال ۱۳۱۷ هـ ش یک جراح ترک تحصیل یافته المان به کابل دعوت شد تا مصدر خدمت به مردم شود. با موصوف سه دکتر افغان تحصیل یافته طب کابل هر یک دکتر اسلم، دکتر میرغلام حسین و دکتر عظیم یکجا وظیفه اجرا می‌نمودند. در جمله یک نفر محصل افغانی صنف سوم دانشکده طب کابل به اسم کرام الدین خان «کاکر» و یک دکتر ترک به اسم فاروق بیک با اعضای قبلی اضافه شدند.
شعبات مختلف جراحی مانند جراحی عمومی، گوش و گلو و چشم که تا آن زمان در یک محل قرار داشتند از هم جدا ساختند و در سال ۱۳۲۰ هـ ش در سلطنت محمد ظاهر شاه، دکتر اکرام الدین خان کاکر از پوهنځی طب کابل فارغ و شامل پرسنل جراحی گردید و به حیث اولین دستیار افغانی در جراحی قرار گرفت؛ و در سال ۱۳۳۶ هـ ش به حیث اولین پروفسور جراحی قدم به صحنه گذاشت. به تعقیب آن چندین پروفسور افغانی هر یک پروفسور سید محمد خان حسینی، پروفسور عبدالرحیم خان لودین، پروفسور مهر محمد خان اعجازی، عبدالحمید خان رحیمی مشهور به مولانا و امثال شان برای خدمت به مردم عرض اندام کردند.
در سلطنت محمد ظاهر شاه دانشکده طب ننگرهار تأسیس گردید دانشکده موصوف به کمک امریکایی‌ها پیش برده می‌شد و اولین جراحان افغانی ما هر یک دکتر شیرزاد یعقوبی و دکتر عبدالرئوف احسان که فعلاً به حیث پروفسوران مملکت عزیز ما اند مصروف تدریس گردیدند.
در سال ۱۳۶۶ هـ ش دانشکده طب مزار شریف تأسیس گردید. درهمین سال در شفاخانه علی‌آباد به منظور پیش برد امور پراکتیکی محصلین دپارتمنت‌های ذیل تأسیس شد.
. دپارتمنت جراحی عمومی صنف سوم در سال ۱۳۵۹ هـ ش در جمهوریت روغتون تأسیس و شف دپارتمنت دکتر محمد نادر هادی دکتر علوم طب مقرر گردید.
. دپارتمنت جراحی عمومی صنف چهارم در شفاخانه علی‌آباد تأسیس و شف دپارتمنت پوهاند عبدالرحیم خان لودین مقرر گردید.
. دپارتمنت ارولوژی در شفاخانه علی‌آباد تأسیس و شف دپارتمنت پوهاند مهر محمد اعجازی مقرر گردید.
. دپارتمنت جراحی عمومی صنف پنجم در وزیر اکبر خان روغتون تأسیس گردید که شف دپارتمنت پوهاند محمد معروف لطیف مقرر گردید.
. دپارتمنت ارتوپدی و تراوماتولوژی در وزیر اکبر خان روغتون تأسیس و شف دپارتمنت دکتر شمس الرحمن توره کی مقرر گردید.
شعبات دیگر جراحی مانند نسایی ولادی در ملالی زیژنتون، چشم در مؤسسه نور و گوش و گلو در میوند روغتون تأسیس گردیدند. کنون در افغانستان به‌خصوص کابل فن جراحی پیش رفته وجود دارد.