stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
زبان تالشی
گویش‌ها و لهجه‌های زبان تالشی

بررسی‌های موردی در مناطق تالش‌نشین شهرستان‌های صومعه‌سرا و فومن نشان می‌دهد که روستاهای گیلک‌نشین همسایه از واژگان تالشی یا نزدیک به آن که با گیلکی متفاوت است بهره می‌گیرند. حمدالله مستوفی، در مورد مردم گیلان و نزدیکی آن با زبان پهلوی نیز اشاره‌ای دارد. وی در وصف مردم تالش چنین می‌گوید: «مردمش سفیدچهره‌اند بر مذهب امام شافعی، زبانشان پهلوی به گیلانی باز بسته است.»
در میان تالشان گونه‌گونی زبانی – به نسبت تأثیرپذیری از دیگر زبان‌ها- به شدت وجود دارد. در تالش شمالی مشخصاً پنج گویش آستارایی، لنکرانی، ماسالی و لریکی و عنبرانی دیده می‌شود. در تالش جنوبی، مناطق پیرامون آستارا یک گویش تالشی آمیخته با ترکی رواج دارد و در مناطق ماسال تا روستاهای پیرامون، ماکلوان، دهستان آلیان، ماسوله کچا و تالش دولاب با زبان تالشی اصیل‌تری تکلم می‌شود که البته به دلیل نزدیکی به مناطق گیلک‌نشین از آنان تأثیر گرفته و اصیل‌ترین گویش مربوط به منطقه تالش مرکزی یا تالش‌دولاب است چون مردم آن در زمان‌های نزدیک زندگی همیشگی در کوه داشتند و در کمترین ارتباط با اقوام دیگر بودند. . تنها زبان موجود میان تالشان که هم‌ریشه با زبان‌های شمال غربی نیست و به محدوده زبان تالشی رخنه کرده و به شدت به تنوع آن موجب شده زبان ترکی است. این مسئله در تالش شمالی و در آستارای ایران به شدت مشاهده می‌شود.
مردم تالش را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:
مردم یکجانشین که در روستاها و شهرها زندگی می‌کنند و پیشه‌شان کشاورزی است و به آن‌ها «تالش» می‌گویند.
و تالشانی که در طول زندگی خود به مهاجرت از قشلاق به ییلاق و از ییلاق به قشلاق می‌پردازند و شغل آن‌ها از زمان‌های بسیار قدیم دامداری بوده و است اما با این حال بیشتر تالشان کشاورز هستند. همچنین آثاری در دست است که در سفرنامه مریتون کاخال روسی که در قرن ده به تالشستان سفر کرده بود از تالشان آرتاویل (اردبیل) سخنانی به میان آمده و همچنین قشر تات و تالش در تبریز در آن زمان که به‌مرور زمان از میان رفتند و آذری‌زبانان جای آنان را به خود اختصاص دادند.
به‌طور کلی می‌توان گویش‌ها و لهجه‌های زبان تالشی را به سه دسته تقسیم کرد:
گویش شمالی (گشتاسبی)
گویش مرکزی (کرگانرودی)
گویش جنوبی (دولابی)
زبان تالشی در تالش گشتاسبی

در تالش گشتاسبی، تالشان شوروی سابق در سال‌های ۳۵–۱۹۳۱ براساس حروف لاتین برای خود الفبایی وضع کردند و با استفاده از آن الفبا به زبان خود برای نخستین بار نشریه، تألیفات، آثار هنری و کتب درسی منتشر کردند و به همین خط و زبان در مدارس خود تدریس نمودند. حتی در لنکران شعبهٔ تالشی دانشگاه پداگوژی (دانش آموزش و پرورش) وجود داشت. اما در سال‌های پس از ۱۹۳۵ ضمن تحولات سیاسی آن دوره، به فعالیت‌های میهنی و فرهنگی تالشان نقطهٔ پایان گذاشته شد. از انتشار کتاب و نشریه به زبان تالشی جلوگیری به عمل آمد. آموزش عالی و مدارس تالشی تعطیل گردید و روشنفکران تالشی را به قزاقستان و دیگر جمهوری‌های شرقی تبعید کردند. در سال‌های ۵۲–۱۹۴۹ ضمن سرکوب مجدد و تجزیهٔ تالشان، هزاران خانواده از آن‌ها را به مغان کوچاندند.
دستور زبان > ضمایر

ضمایر در زبان تالشی به سه دسته ضمایر فاعلی، مفعولی و ملکی تقسیم می‌شوند.
| ضمیر | ۱ مفرد | ۲ مفرد | ۳ مفرد | ۱ جمع | ۲ جمع | ۳ جمع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| فاعلی، تالشی (لمیر) | ăz | të | av | ama | šëma | aven |
| مفعولی، تالشی (لمیر) | mën | tëm | avi | bămă | bāvoun | bašëmā |
| ملکی، تالشی (لمیر) | čëmën | ëštë | čayi | čama | šëma | cāvoun |
شباهت با سایر زبانهای نزدیک ایرانی:
| فارسی | زازاکی | تالشی | تاتی | سمنانی | سنگسری | اوستیایی | مازندرانی | الیکایی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| من | ez | ez | ez | e | e | aez | men | men/a |
| تو | tı | tı | ti | ti | ti | dı | te | tu |
| او | o | əv | u | un | no | uy | ve | vi |
| ما | ma | ama | amā | hamā | mā | max | emā | amā |
| شما | şıma | şıme | şūmā | şūmā | şūmā | şımax | šemā | šemā |
| انان | inan ,ê, i | ayen ,əvon | ē | e | ey | idan | vešun | ōšun/unâhân |
دستور زبان > صرف فعل (لازم)

در جدول زیر فعل خوابیدن (xəta) بر اساس گویش پره‌سری از زبان تالشی در زمان‌های مختلف صرف می‌شود. (براساس گویش پره‌سر شهرستان رضوانشهر می‌باشد)
| زمان/شخص | ۱ مفرد | ۲ مفرد | ۳ مفرد | ۱ جمع | ۲ جمع | ۳ جمع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| گذشته ساده | xət-im(a) | xət-iš(a) | xət-a | xət-imun(a) | xət_irun(a) | xət-in(a) |
| گذشته نقلی | xəta-m(a) | xəta-š(a) | xəta-a | xəta-mun(a) | xəta_run(a) | xəta-n(a) |
| گذشته کامل | xəta b-im(a) | xəta b-iš(a) | xəta b-a | xəta b-imun(a) | xəta b-irun(a) | xəta b-in(a) |
| گذشته کامل تمنایی | xəta ba-b-e-m(a) | xəta ba-b-e-š(a) | xəta ba-b-e | xəta ba-b-e-mun(a) | xəta ba-b-e-run(a) | xəta ba-b-e-n(a) |
| گذشته التزامی با نشانه | xəta bə-b-â-m | xəta bə-b-â-š | xəta bə-b-â | xəta bə-b-â-mun | xəta bə-b-â-run | xəta bə-b-â-n |
| گذشته التزامی بی نشانه | xəta bu-b-um | xəta bə-b-i | xəta bu-b-u | xəta bə-b-am | xəta bə-b-a | xəta bə-b-un |
| گذشته استمراری | a-xəs-im(a) | a-xəs-iš(a) | a-xəs-i | a-xəs-imun(a) | a-xəs-irun(a) | a-xəs-in(a) |
| گذشته استمراری تمنایی | ba-xəs-e-m | ba-xəs-e-š | ba-xəs-e | ba-xəs-e-mun | ba-xəs-e-run | ba-xəs-e-n |
| آینده در گذشته | kâ a-xəs-im(a) | kâ a-xəs-iš(a) | kâ a-xəs-i | kâ a-xəs-imun(a) | kâ a-xəs-irun(a) | kâ a-xəs-in(a) |
| گذشته در حال انجام | kâ(r) b-im(a) xəta | kâ(r) b-iš(a) xəta | kâ(r) b-a xəta | kâ(r) b-imun(a) xəta | kâ(r) b-irun(a) xəta | kâ(r) b-in(a) xəta |
| حال التزامی با نشانه | bə-xəs-â-m | bə-xəs-â-š | bə-xəs-â | bə-xəs-mun | bə-xəs-â-run | bə-xəs-â-n |
| حال التزامی بی نشانه | bə-xəs-um | bə-xəs-i | bə-xəs-u | bə-xəs-am | bə-xəs-a | bə-xəs-un |
| حال در حال انجام | kâr-im(a) xəta | kâr-iš(a) xəta | kâr-a xəta xəta | kâr-imun(a) xəta | kâr-irun(a) xəta | kâr-in(a) xəta |
| حال ساده/اخباری | ba-xet-im(a) | ba-xet-iš(a) | ba-xet-i | ba-xet-imun(a) | ba-xet-irun(a) | ba-xet-in(a) |
| آینده | kâ ba-xet-im(a) | kâ ba-xet-iš(a) | kâ ba-xet-i | kâ kâ ba-xet-imun(a) | kâ ba-xet-irun(a) | kâ ba-xet-in(a) |
واژگان

| English | شمالی (لنکران و لوندویل) | تالشی مرکزی | جنوبی (خوشابر/ماسال/شاندرمن) | تاتی (کلور/ گلوزان) | فارسی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| big | yol | yâl | yâl | pilla | bozorg |
| boy, son | zôa | zôa, zue | zu'a, zoa | zâ | Pesar |
| bride | vaya | vayu | gēša, vayu | vayu, vēi | arus |
| cat | pišik | peču | peču, pešu, piši | pešu | gorbe, piši |
| cry (v) | bëramati | beramestē | dad karde,beramē | beramesan | geristan |
| daughter, girl (little) | kina, këla | kilu, kela | kina, kel(l)a | kille, kilik | doxtar |
| day | rôž, ruj | ruz | ruz, roz | ruz | ruz |
| eat (v) | hărdati | hardē | hardē | hardan | xordan |
| egg | uva, muqna, uya | âgla | agla,merqona | xâ, merqowna | toxme morq |
| eye | čaš | čaš, čam | čēm | čašm | čašm |
| father | dada, piya, biya | dada | dada | pē | pedar |
| fear (v) | purnē, tărsati | târsinē, tarsestē | tarsē | tarsesan | tarsidan |
| flag | fëlăk | parčam | parcham ,beydoo |  ? | parčam, derafš |
| food | hărde | xerâk | xerâk | xuruk | xorâk |
| go (v) | šëdati | šē | šē | šiyan | raftan (šodan) |
| house/room | ka | ka | ka | ka | xâne |
| language; tongue | zëvon,zôn | zun | zavon | zuân | zabân |
| moon | mâng,ošëm | mâng | mang | mung, meng | mâh |
| mother | mua, mu, nana | nana | nana,dede | mâ, dēdē, nana | mâdar, nane |
| mouth | qav, gav | ga, gav, ga(f) | qar | gar | dahân, kak |
| night | šav | šaw | šav | šav | šab |
| north | kubaso | šimâl | shimal |  ? | šemâl |
| rice | bërz | berz | berj,berz | berenj | berenj |
| say (v) | votati | vâtē | vâtē | vâtan | goftan |
| sister | huva, hova, ho | xâlâ, xolo | xâ,khala | xâv, xâ | xâhar |
| small | ruk, gada | ruk | ruk | velle, xš | kučak |
| sunset | šăngo | maqrib | maghreb |  ? | maqreb |
| sunshine | haši | âftâv | aftav |  ? | âftâb |
| water | uv, åv | âv | âv | âv | âb |
| woman, wife | žen | žēn, žen | yen, žen | zanle, zan | zan |
| yesterday | zina | zir, izer | zir, zer | zir | diruz, di |
:
اوسا-استپانوفکا

Village
| Usa-Stepanovka Уса-Степановка | Usa-Stepanovka Уса-Степановка |
| --- | --- |
Village: Village
Usa-Stepanovkaموقعیت روی نقشه باشقیرستانUsa-Stepanovkaموقعیت روی نقشه روسیه: Usa-Stepanovkaموقعیت روی نقشه باشقیرستانUsa-Stepanovkaموقعیت روی نقشه روسیه
مختصات: ۵۵°۲۲′ شمالی ۵۶°۱۹′ شرقی﻿ / ﻿۵۵٫۳۶۷°شمالی ۵۶٫۳۱۷°شرقی﻿ / 55.367; 56.317: مختصات: ۵۵°۲۲′ شمالی ۵۶°۱۹′ شرقی﻿ / ﻿۵۵٫۳۶۷°شمالی ۵۶٫۳۱۷°شرقی﻿ / 55.367; 56.317
ناحیه‌های فدرال روسیه: باشقیرستان
شهر: شهرستان بلاگووشچنسکی
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۵:۰۰
اوسا-استپانوفکا (انگلیسی: Usa-Stepanovka) یک شهرک در شهرستان بلاگووشچنسکی باشقیرستان کشور روسیه است.
ارویر

مکان
| ارویر | ارویر |
| --- | --- |
کومونه: کومونه
Comune di Arvier Commune d'Arvier: Comune di Arvier Commune d'Arvier
  نشان:   نشان
ناحیه: واله دائوستا
استان / شهرستان: none
دهستان: Baise-Pierre, Chamençon, Chamin, Chez les Fournier, Chez les Garin, Chez les Moget, Chez les Roset, Grand Haury, La Crête, La Ravoire, Léverogne, Mécosse, Petit Haury, Planaval, Rochefort, Verney
مساحت: مساحت
 • کل: ۳۳ کیلومتر مربع (۱۳ مایل مربع)
ارتفاع: ۷۷۶ متر (۲۵۴۶ فوت)
جمعیت (31 December 2006): جمعیت (31 December 2006)
 • کل: ۸۵۸
 • تراکم: ۲۶/کیلومتر مربع (۶۷/مایل مربع)
اهلیت‌نام: Arvelains
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۱ (زمان)
 • تابستانی (DST): یوتی‌سی +۲ (ساعت تابستانه)
کد پستی: 11011
پیش‌شماره تلفن: 0165
قدیس پشتیبان: Saint Sulpice
روز قدیس: 17 January
وبگاه: وبگاه رسمی
ارویر (به ایتالیایی: Arvier) یک کومونه در ایتالیا است که در واله دائوستا واقع شده‌است.
خصوصیات

ارویر ۳۳ کیلومترمربع مساحت و ۸۵۸ نفر جمعیت دارد و ۷۷۶ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده‌است.
تروشکینو

Village
| Troshkino Трошкино | Troshkino Трошкино |
| --- | --- |
Village: Village
Troshkinoموقعیت روی نقشه باشقیرستانTroshkinoموقعیت روی نقشه روسیه: Troshkinoموقعیت روی نقشه باشقیرستانTroshkinoموقعیت روی نقشه روسیه
مختصات: ۵۵°۰۷′ شمالی ۵۶°۰۷′ شرقی﻿ / ﻿۵۵٫۱۱۷°شمالی ۵۶٫۱۱۷°شرقی﻿ / 55.117; 56.117: مختصات: ۵۵°۰۷′ شمالی ۵۶°۰۷′ شرقی﻿ / ﻿۵۵٫۱۱۷°شمالی ۵۶٫۱۱۷°شرقی﻿ / 55.117; 56.117
ناحیه‌های فدرال روسیه: باشقیرستان
شهر: شهرستان بلاگووشچنسکی
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۵:۰۰
تروشکینو (انگلیسی: Troshkino) یک شهرک در شهرستان بلاگووشچنسکی باشقیرستان کشور روسیه است.
تروژنیک

Village
| Truzhenik Труженик | Truzhenik Труженик |
| --- | --- |
Village: Village
Truzhenikموقعیت روی نقشه باشقیرستانTruzhenikموقعیت روی نقشه روسیه: Truzhenikموقعیت روی نقشه باشقیرستانTruzhenikموقعیت روی نقشه روسیه
مختصات: ۵۵°۱۰′ شمالی ۵۶°۰۰′ شرقی﻿ / ﻿۵۵٫۱۶۷°شمالی ۵۶٫۰۰۰°شرقی﻿ / 55.167; 56.000: مختصات: ۵۵°۱۰′ شمالی ۵۶°۰۰′ شرقی﻿ / ﻿۵۵٫۱۶۷°شمالی ۵۶٫۰۰۰°شرقی﻿ / 55.167; 56.000
ناحیه‌های فدرال روسیه: باشقیرستان
شهر: شهرستان بلاگووشچنسکی
منطقهٔ زمانی: یوتی‌سی +۵:۰۰
تروژنیک (انگلیسی: Truzhenik) یک شهرک در شهرستان بلاگووشچنسکی باشقیرستان کشور روسیه است.
النور انگلستان، ملکه کاستیا

Queen consort of Castile and Toledo
| النور انگلستان، ملکه کاستیا | النور انگلستان، ملکه کاستیا |
| --- | --- |
Queen consort of Castile and Toledo: Queen consort of Castile and Toledo
تصدی: سپتامبر ۱۱۷۰ – ۵ اکتبر ۱۲۱۴
زاده: ح. 1161
درگذشته: ۳۱ اکتبر ۱۲۱۴ (aged 53) بورگوس
آرامگاه: Abbey of Santa Maria la Real de Huelgas, Burgos
همسر(ان): آلفونسوی هشتم، پادشاه کاستیا (ا. ۱۱۷۰–۱۲۱۴)
فرزند(ان) more...: برنگاریا یکم، ملکه کاستیا اوراکا، ملکه پرتغال بلانش، ملکه فرانسه الینور، ملکه آراگون انریکه یکم، پادشاه کاستیا
خاندان: دودمان پلانتاژنه / پادشاهان آنژوین انگلستان
پدر: هنری دوم
مادر: الینور، دوشس آکیتن
النور انگلستان، ملکه کاستیا (اسپانیایی: Leonor‎; ح. 1161 – ۳۱ اکتبر ۱۲۱۴ (aged 53)) اهل پادشاهی انگلستان و همسر آلفونسوی هشتم، پادشاه کاستیا بود.
تصوف

«صوفی» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر کاربردها، صوفی (ابهام‌زدایی) را ببینید.
تَصَوُّف یا درویشی طریقه‌ای مبتنی بر آداب سلوک، برای تزکیه نفس و ترک دنیا برای رسیدن به خدا و به کمال رسیدن نفس است. معنی لغوی تصوف پشمینه ‌پوشی است و نام صوفی‌ها هم به دلیل لباس‌های پشمی آنها انتخاب شده و یکی از نشانه‌های زُهد است. تصوف بیشتر با آداب ترک دنیا و ریاضت همراه است؛ در حالی که عرفان، مکتبی جامع و مطلق سلوک معنوی و شامل تصوف است و در بعضی موارد، عرفان از سلوک «فردی» برتر دانسته شده است.
صوفیان در رقص سماع
در تعریف تصوف، نظرات مختلفی بیان شده است؛ اما اصول آن بر پایه طریقتی است که شناخت آفریدگار جهان، کشف حقایق آفرینش و پیوند بین انسان کامل و بشر و حقیقت از طریق سیر و سلوک عرفانی و باطنی و نه از راه استدلال عقلی است. موضوع آن نفی خودمحوری و نیست شدن و پیوستن به خالق هستی است. شیوه تصوف، ورود به وادی‌های مختلف همچون پله‌های ترقی از مرحله (وادی) طلب به مراحل بالاتر یا هفت وادی عطار جهت کنترل نفس و ترک علایق دنیوی و خویشتن‌داری است.
واژه‌شناسی

دربارهٔ معنای لغوی کلمه تصوف، اقوال متعددی وجود دارد (بدون هیچ‌گونه ترتیب خاصی):
عدم اشتقاق عربی و لقب خاصی برای فرقه مخصوص - ابوالقاسم قشیری در کتاب الرسالة القشیریة
ریشهٔ عربی از منشأ پشم به معنای پشمینه‌پوش - ابن خلدون
اشتقاق از بنی صوفیه - چنانچه سمعانی احتمال داده از بنی‌صوفیه گرفته شده است که خدمتگزاران کعبه بوده‌اند به واسطه شباهتی که میان جماعت صوفیه با بنی‌صوفیه و آل صوفان در رفتار و کردار بوده است این نام بر آنان مانده است.
معرب کلمه یونانی سوفیا - بعضی نوشته‌اند که لفظ صوفی از کلمه یونانی صوفیا یا سوفیا به معنی حکمت و سوفس، به معنی حکیم دانشمند آمده و با کلمات فیلسوف به معنی دوستدار حکمت، مرکب از فیلاسوفیا و همچنین سوفسطایی از حیث اشتقاق مناسب است و لفظ تصوف هم با تئوسوفی به معنی خداشناسی یا حکمت الهی بی‌شباهت نیست و این با نظر ابوریحان بیرونی هم‌سو است.
اشتقاق از کلمه اصحاب صفه: محمد علی مؤذن خراسانی مؤلف کتاب تحفه عباسی ضمن برشمردن پنج وجه برای اشتقاق کلمه صوفی بیان می‌دارد:
صوفی اصلش صفی بوده منسوب به اصحاب صفه که جمعی بوده‌اند از فقرا و زهاد و صحابه که پیوسته در مسجد رسول اکرم …
که سه تن از آنان سلمان و ابوذر و مقداد بوده است و …
اصحاب صفه فرقه اول درویشان‌اند و این طایفه علیه در ترک دنیا و زهد و سلوک و مسلک ایشان دارند و خود را بدیشان منسوب ساخته و صفی گفته‌اند.
البته برخی گفته‌اند که اگر واژه صوفی‌ از صفه‌ گرفته‌ شده‌ باشد باید صورت‌ درست‌ آن‌ صفی‌ باشد و نه‌ صوفی‌.
اشتقاق از صفا (صفا به معنای روشنی و پاکیزگی مخالف معنای کدورت) به شکل صفایی یا صفاوی با قلب و حذف و تبدیل چنان‌که بعضی دارویش به مصافحه درویشی مخصوص خود صفا (یا صفا کردن) می‌گویند.
اشتقاق از صف (صف به معنی نظم و ترتیب) با این نگاه که صف و صدرنشینی و در صف اول مقربان بودن چنانچه سهروردی گفته است: «لانهم فی الصف الاول بین یدی‌الله عزوجل بارتفاع هممهم و اقبالهم …»
تصوف در کلام بزرگان عرفان و صوفیه

روزبهان بقلی: تصوف تقدیس سرّ است از حدثان.
نعمت‌الله ولی: تصوف، تخلق بود به اخلاق الهیّه.
جنید: تصوف آن است که حق مرده گرداند تو را از تو و به خود زنده گرداند.
روزی ابوسعید ابوالخیر با جمعی صوفیان به در آسیایی رسیدند. اسب بازداشت و ساعتی توقف کرد. پس گفت: می‌دانید که این آسیا چه می‌گوید؟ می‌گوید که تصوف این است که من دارم. درشت می‌ستانم و نرم باز می‌دهم و گردِ خود طواف می‌کنم. سفر در خود می‌کنم تا آنچه نباید از خود دور می‌کنم.
شبلی: تصوف محو بشریّت است و بزرگداشت ربانیّت.
جامی: تصوف بستن دست تصرف است و رستن از قید تکلّف.
حسین منصور حلاج: تصوف آنست که چون محو شدی به جایی رسی که محو و اثبات نماند.
رنالد نیکلسن در مقاله‌ای با عنوان «ثبت تعاریف صوفی و تصوف به لحاظ تاریخی» ضمن دسته‌بندی تعاریف تصوف آورده است که اولین تعریف از تصوف را معروف کرخی ارائه کرده است.
تصوف و عرفان

عرفان اسلامی عرصه وسیعی دارد و با طریقت تصوف هم آمیختگی دارد و در مواردی تلقی یکسان یا مختلطی از آن دو وجود دارد. از جهت لغوی این دو گاه به جای یکدیگر بکار برده می‌شوند از آنجا که حقیقت عرفان اسلامی اعم از تصوف است مطالب کلی و علمی-اصطلاحی می‌تواند تحت عنوان عرفان اسلامی قرار گیرد و طریقت مشهور در اسلام غالباً تحت عنوان «تصوف» آورده می‌شود. بعضی نویسندگان مانند مرتضی مطهری نیز دو نوع تلقی از این دو مفهوم ارائه کرده است و عرفان را جنبه علمی و تصوف را بعد اجتماعی و متظاهر آن می‌داند.
همچنین ببینید: عرفان اسلامی
تاریخ تصوف

مقالهٔ اصلی: تاریخ تصوف
تصوف در اوایل تاریخ اسلام پدید آمد، به‌ویژه در قرن‌های هشتم و نهم میلادی؛ گرچه اصول و عقاید آن در قرآن و احادیث ریشه دارد، اما به مرور زمان به شکل یک نظام معنوی و اجتماعی مستقل درآمد. برخی از پیشگامان اولیه تصوف، همچون حسن بصری و رابعۀ عدویه، با تأکید بر زهد و پارسایی، اساس این حرکت معنوی را بنا نهادند.
حقیقت عرفان از ابتدا در اسلام و سیره پیامبر و اهل بیت بروز داشته است و بعضی صحابه و تابعین از زهّاد و عبّاد عصر خود بودند اما آنچه به عنوان تصوف شناخته می‌شود به معنی طریقت شناخته‌شده عرفانی پایبند به آدابی ویژه در کنار فرمان‌های شرع است. تصوف از قرن دوم قمری هویدا شد و نخستین کسی که صوفی نامیده شد عثمان بن شریک مشهور به ابوهاشم کوفی (درگذشته ۱۵۰ ق) است و پیش از او نیز کسانی چون حسن بصری (درگذشته ۱۱۰ ق) با توجه به تمسک به آداب طریقت درشمار صوفیان ذکر می‌شود. آداب طریقت در ابتدای تصوف ساده و بیشتر متوجه ریاضت و عزلت و … بوده است.
تاریخ تصوف در سه دوره کلی؛ دوره اول: شکل‌گیری و تدوین از آغاز تا پایان قرن پنجم و دوره دوم: گسترش عرفان عملی و کمال عرفان نظری و ادبی تا پایان قرن نهم و دوره سوم: رکود و تطور تصوف و عرفان از قرن دهم تاکنون است.
تاریخ تصوف > قرن دوم تا پنجم قمری

دوره اولیه تصوف و عرفان که شکل‌گیری و تدوین آن از آغاز تا پایان قرن پنجم در سه مرحله است.
مرحلهٔ شکل‌گیری در آغاز و به‌خصوص قرن دوم قمری با توجه به ساحت باطنی شریعت تصوف بی‌تکلف و زاهدانه با حضور عارفانی چون: ابوهاشم کوفی (درگذشته ۱۵۰ ق)، سفیان ثوری (درگذشته ۱۶۱ ق)، حسن بصری، ابراهیم ادهم (درگذشته ۱۶۲ ق)، داود طایی (درگذشته ۱۶۵ ق)، شقیق بلخی (درگذشته ۱۷۴ ق)، رابعه عدویه (درگذشته ۱۸۵ ق)، فضیل عیاض (درگذشته ۱۸۷ ق)، معروف کرخی (درگذشته ۲۰۰ ق) شکل گرفت.
مرحلهٔ کمال (قرن سوم تا نیمه‌های قرن چهارم) با حضور مشایخ بسیار بزرگی در مصر، شام و خراسان و به‌خصوص بغداد مانند: ذوالنون مصری، جنید بغدادی، ابو سعید خراز، ابن عطا آدمی، سهل تستری، حکیم ترمذی و حارث محاسبی به تبیین تصوف و عرفان پرداختند.
قرن سوم قمری، تصوف گسترش یافت و از آداب ساده زاهدانه گذشت و به محبت و خدمت به خلق گرایید و تعینات و ظواهر متعدد طریقت پیدا کرد و ابعاد علمی (متأثر از فلسفه یونانی به‌خصوص در ارائه مفهومی وحدت وجود) را نیز محکم ساخت. در این قرن صوفیه در قالب یک فرقه و طبقه خاص اجتماعی با آداب خاص طریقت متشکل شدند و از سویی مورد انتقاد شدید فقها و متشرعان بودند. از جمله بایزید توسط متشرعان به عقیده اتحاد و حلاج به اعتقاد به حلول متهم شدند. از بزرگان صوفیه در سدهٔ سوم: حارث محاسبی، ذوالنون مصری، سری سقطی، بایزید بسطامی، سهل تستری، جنید بغدادی و حلاج می‌باشند.
مرحلهٔ تثبیت (نیمهٔ دوم قرن چهارم و قرن پنجم) که مشایخ عرفان همچون: قشیری سلمی، ابوطالب مکی، هجویری و خواجه عبدالله انصاری به نگارش آثار گذشتگان پرداختند و آموخته‌های عرفان و تصوف را مدون نمودند. طبقات صوفیه سلمی، کشف المحجوب هجویری، کتاب اللّمع ابونصر سراج، قوت القلوب ابوطالب مکی و طبقات‌الصوفیه خواجه عبدالله انصاری از جمله کتاب‌هایی است که با این هدف نوشته شده‌اند و به ماندگاری عرفان عملی کمک کرد.
قرن چهارم قمری، تصوف بیش از پیش رونق یافت و تبیین حکیمانه تصوف و عرفان توسط ابن سینا و تطبیق آن با شریعت توسط محمد غزالی و دیگران و تلطیف آن به وسیلهٔ اهل ذوق همراه شد. در این قرن علوم شرعی هم گسترش یافت و در میان صوفیه نیز مرسوم شد؛ و اغلب صوفیه در مباحث کلامی جانب اشاعره را گرفتند. از صوفیان بزرگ قرن چهارم می‌توان به شبلی، ابن خفیف شیرازی، ابونصر سَراج، ابوطالب مکی، ابوعلی دقّاق و … نام برد.
قرن پنجم قمری، تصوف همچنان شاهد گسترش بود و مباحث فلسفی و کلامی از رونق افتاد و اختلافات مذهبی زیاد شد و صوفیه هم از آن دور نماندند. مذهب شیعه نیز با وجود شیخ طوسی و فرقه اسماعیلیه نیز قوت گرفتند. در این قرن چند صوفی و عارف نام‌آور ظهور کردند و کتب معتبری چون احیاء علوم الدین در اخلاق صوفیانه و کشف المحجوب دربارهٔ تصوف نوشته آمد. همچنین افکار صوفیانه در شعر فارسی به‌خصوص توسط ابوسعید ابی الخیر، خواجه عبدالله انصاری و باباطاهر بیشتر نفوذ یافت. در این قرن خانقاه‌ها و آداب آن و مجلس گفتن گسترش یافت. از ابتدا تا پایان قرن پنجم اکثر صوفیه معروف اهل خراسان بودند. از بزرگان تصوف و عرفان در این قرن: ابوالحسن خرقانی، ابوسعید ابوالخیر، باباطاهر همدانی، ابوالقاسم قشیری، خواجه عبدالله انصاری، امام محمد غزالی می‌باشند.
تاریخ تصوف > قرن ششم تا نهم قمری

دوره دوم تاریخ تصوف از اوایل قرن ششم آغاز و تا قرن نهم، ابعاد پنهان عرفان بیشتر خود را نشان داد و عرفان عملی و فرق گسترده شد و عرفان نظری و ادبی و شیعی مدون شد و به کمال رسید.
تاریخ تصوف > قرن ششم تا نهم قمری > ابعاد پنهان

در مرحلهٔ نخست این دوره (سه ربع اول قرن ششم) تصوف توسط چهره‌های برجسته‌ای مانند: عین القضات همدانی (م۵۲۵)، خواجه یوسف همدانی (م۵۲۵)، سنایی غزنوی (م۵۴۵)، احمد جام (م ۵۳۶)، ابونجیب سهروردی (م۵۶۳) در تبیین ابعاد پنهان و دیگر عرفان نقش داشتند و عرفان ادبی و ذوقی به صورت رسمی با سنایی آغاز شد و در قرن‌های بعد توسط مولوی، حافظ و دیگران به اوج رسید.
قرن ششم، تصوف ادامه قرن پنجم است اما از مشخصه‌های آن تدوین و توجیه حکمت اشراق به وسیلهٔ شهاب‌الدین سهروردی است که بر تصوف و عرفان تأثیر شگرف داشت. همچنین در این دوره تعصب در مقابل آزاداندیشی و توجه به مذهب و اول آنست. در این قرن تصوف و عرفان با شعر درآمیخت و به وسیلهٔ سنایی و سپس عطار شعر عرفانی نضج یافت. عناد با فلاسفه هم از سوی صوفیه هم متشرعیان بیشتر شد. چندین کتب معتبر مثل اسرارالتوحید و آثار احمد غزالی و عین القضات و شیخ اشراق و ظهور بزرگان عرفان و شیوع تصوف و عرفان و کاربرد همه‌گیر از مصطلحات آن (حتی در آثار شاعران غیر صوفی مانند خاقانی و نظامی) نقطه عطف این سده است. عرفاً و صوفیه به استدلالی کردن اندیشه‌های خود برآمدند چنان‌که در قرن بعد این مهم توسط ابن عربی به کمال رسید. در این سده به‌دنبال منازعات مذهبی نزاع بین شیعه و سنی چشمگیرتر شد و کتاب النقص در دفاع از تشیع از تأثیرات آن است. انکار صوفیه توسط متشرعان در این قرن هم ادامه یافت و تشدید شد نمونهٔ آن کتاب تلبیس ابلیس از ابن جوزی در رد صوفیه است. در مقابل دفاعیاتی هم له تصوف (مانند صوفی نامه) تألیف شد.
تاریخ تصوف > قرن ششم تا نهم قمری > تدوین نظری و ذوقی

مرحله دوم این دوره (ربع آخر قرن ششم تا پایان قرن هفتم) با عارفان نامور و تأثیرگذاری مانند: عطار نیشابوری (م۶۱۸)، مولوی (م ۶۷۲)، روزبهان بقلی (م۶۰۶)، شهاب الدین سهروردی (م۶۸۸) و ابن فارض (م ۶۳۲) عصر طلایی عرفان را ببار نشست. در این دوره عرفان ادبی با مولوی و عراقی و عرفان نظری با محی الدین و شاگردانش به اوج رسید به گونه‌ای که دوره‌های بعدی عرفان بسیار متأثر از فرزانگان این مرحله است.
قرن هفتم، تصوف و عرفان شاهد تلفیق عرفان و حکمت اشراق و تدوین مکتب عرفانی (عرفان نظری) توسط ابن عربی است. خانقاه‌ها رواج بیشتر یافت و طریقه کبرویه و اندیشه اشراقی در آن‌ها چشمگیر بود. یورش مغول در ۶۱۶ ق بود و موجب پراکندگی علما و صوفیه شد و انزواگرایی افراطی توسط بعضی صوفیه در این دوره شکل یافت و عده‌ای دیگر از بزرگان مانند مولوی و سعدی و فخرالدین عراقی به مسافرت و مهاجرت پرداختند. علاوه بر فصوص ابن عربی کتب دیگری نیز برای علمی کردن تصوف (آثار قونوی، عوارف المعارف سهروردی، مرصادالعباد نجم دایه) تألیف شد. از نیمه دوم سده هفتم چند صوفی و عارف شیعی به ترویج تصوفی متمایز پرداختند. شعر عرفانی توسط سعدی، مولوی و اوحدالدین کرمانی رشد یافت و مورد اقبال همگانی قرار گرفت. خواجه نصیرالدین طوسی ضمن نقد از قلندران و درویشان لاابالی از مدافعان تصوف (در آثار خود) و بزرگانی چون حلاج و بایزید بود.
از بزرگان صوفیه قرن ششم و هفتم: احمد غزالی، عین القضات همدانی، احمد جامی، سنایی غزنوی، عبدالقادر گیلانی، شهاب الدین یحیی سهروردی (شیخ اشراق)، روزبهان بقلی، شیخ نجم الدین کبری، شیخ عطار، شهاب الدین عمر سهروردی، اوحدالدین کرمانی، ابن عربی، صدرالدین قونوی، مولوی، سعدی، نجم الدین رازی، عزیزالدین نسفی، باباافضل، عبدالسلام کامویی و بهاءالدین مولتانی در هندوستان و ابوالحسن مغربی الشاذلی در شمال آفریقا را می‌توان نام برد.
تاریخ تصوف > قرن ششم تا نهم قمری > تصوف شیعی

مرحله سوم این دوره (قرن هشتم و نهم) عارفانی مثل: اوحدی مراغه‌ای (م۷۳۶)، علاء الدین سمنانی (م ۷۳۶)، شاه نعمت‌الله ولی (م ۸۳۴)، سید حیدر آملی (متوفای اواخر قرن هشتم) و جامی (م ۸۹۸) که با کوشش عارفانی همچون سید حیدر آملی و…، عرفان به تشیع نزدیک شد.
قرن هشتم، تصوف علمی و مدون مورد توجه قرار گرفت و تصوف به تشیع نزدیک و با تصوف اهل سنت متمایز شد، از صوفیه شیعه، شیخیه جوریه در خراسان (پیروان خلیفه مازندرانی) و سادات مرعشی در آمل (پیروان میرقوام‌الدین مرعشی) و صوفیه قزلباش و صفویه (پیروان صفی‌الدین اردبیلی) از آن جمله‌اند. عرفان ذوقی و شاعرانه به‌دست حافظ به کمال رسید. تصوف مورد توجه ایلخانان مغول و وزرایشان واقع شد از جمله به کم آن‌ها خانقاه‌ها رو به فزونی رفت؛ اما این امور موجب تظاهر در تصوف شد. از مهم‌ترین کتب صوفیه مصباح الهدایه عزالدین محمود کاشانی است.
از عارفان شاعر قرن هشتم: خواجوی کرمانی، اوحدی مراغه‌ای، کمال خجندی، شیرین مغربی، عبدالرزاق کاشانی، علاءالدوله سمنانی و سید علی همدانی می‌باشند.
قرن نهم، تصوف با توجه تیموریان به آن متصوفه و فرق آن فزونی یافت و عمق و کیفیت آن کاسته شد. تصوف بیشتر به تشیع نزدیک شد. شریعت و طریقت به هم آمیخت و علمای دین هم صوفیه و عرفاً موافق و گرایش داشتند. عرفان ذوقی هم ادامه داشت. بعضی مشایخ بزرگ صوفیه متصدی امور شرع هم بودند. اما افراد صوفی نما نیز کم نبودند.
بزرگان صوفیه قرن هشتم و نهم: محمود شبستری، صفی الدین اردبیلی، علاءالدوله سمنانی، اوحدی مراغه‌ای، امین‌الدین بلیانی کازرونی، خواجوی کرمانی، عماد فقیه کرمانی، حافظ شیرازی، شاه نعمت‌الله ولی، قاسم انوار، داعی شیرازی، جامی، کمال الدین خوارزمی، جمالی اردستانی، سید محمد نوربخش، شمس الدین محمد لاهیجی.