اعتراضات دی ۱۳۹۶ ایران
زمینه‌ها

به گفتهٔ جمشید برزگر در بی‌بی‌سی فارسی، افراد متعلق به طبقهٔ فرودست و بخشی از طبقه متوسط که ضعیف‌تر شدند، خصوصاً جوانانی که از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و سیاسی چشم‌انداز روشنی در آینده نداشتند، باعث شکل‌گیری اعتراضات شده‌اند. او درک مطالبات معترضان را سخت دانست. معترصان، برخلاف اعتراضات ۱۳۸۸، اکثراً از قشر فقیر جامعه و اقشاری بودند که احساس می‌کردند از طرف نخبگان فاسد نادیده گرفته شده‌اند. در این اعتراضات نظام حاکمه ایران برخلاف سال ۱۳۸۸ با روشنفکران و قشر متوسط شهرنشین طرف نبود، بلکه این اعتراضات از لایه‌های عمیق‌تر و گسترده‌تری نشئت می‌گرفت. علیرضا نادر تحلیلگر ارشد مؤسسه رَند می‌گوید: «این اعتراضات از دل مستضعفین و محرومان برخاسته است، اگرچه حضور طبقه متوسط شهرنشین نیز مشاهده می‌شود». سید احمد علم‌الهدی، امام جمعه مشهد، پیش از آغاز اعتراضات گفته بود «اگر بنا شد سطح گرانی برود بالا و در عین حال مردم زندگی‌شان تأمین نشود، مردم حق دارند مطالبه کنند و بخواهند عزیزان مسوول ما به مطالبات مردم توجه کنند که کارد به استخوان‌شان نرسد تا وسط خیابان فریاد بزنند.»
آصف بیات معتقد است که اعتراضات ۱۳۹۶ ایران یک خیزش مردمی فوق‌العاده بود. هسته مرکزی آن «طبقه متوسط فرودست» بود. این طبقه برآشفته، محصول دوره‌ای نولیبرال است که در آن رفاه مردم به امان خدایان بازار رها شد. این طبقه از فرصت‌های آموزشی بهره برد، اما در بازار کار ناکام ماند؛ انتظارات آن‌ها بالا است، اما معیشت آن‌ها متزلزل‌تر از قبل است. این طبقه بی‌توهم و بی‌قرار با وضعیتی متمایز از طبقه متوسط و فرودستان، مقامات لاقید را نگران کرده است. این اعتراضات توسط گروهی عظیم از جوانانی شکل گرفت که محصول فرصت‌های آموزشی توسعه‌یافته، شهری شدن و آزادسازی‌های اقتصادی وحشیانه بودند. ویژگی که دربارهٔ این طبقه وجود دارد این است که آن‌ها دارای مدارج دانشگاهی هستند، از شبکه‌های اجتماعی به خوبی سر درمی‌آورند، از اوضاع جهان شناخت دارند، و رؤیای یک زندگی طبقه متوسطی را در سر می‌پرورانند. اما محرومیت اقتصادی، آن‌ها را به سمت زندگی فرودستان سنتی در محلات فقیرنشین حاشیه شهر و سکونت‌گاه‌های غیرقانونی، و زیست متکی بر حمایت خانواده و مشاغل دون پایه و تا حد زیادی عاریتی سوق داده است.
جامعه‌شناس مجید محمدی سه نظریه را پیش‌زمینهٔ این اعتراض مردمی عنوان کرده است: «فساد»، «وضعیت معیشتی» و «استبداد دینی». به نظر وی اعتراض به استبداد دینی برجسته‌ترین وجه این اعتراض و فریاد نامیدی مردم ایران است؛ زیرا مردم معترض، حکومت ولایت فقیه را مصر بر حفظ وضع موجود می‌دانند، و از اصلاح آن مأیوس شده‌اند. محمدی بر این باور است به دلیل این‌که در ایران، دولت در همهٔ حیطه‌ها حضور دارد، هر اعتراضی سیاسی است چون معیشت و سیاست در هم آمیخته‌اند. به گفتهٔ او وقتی فرماندهان سپاه رستوران و شیرینی‌فروشی دارند اعتراض به آن‌ها نیز سیاسی می‌شود.
احمد توکلی اعتراضات را قابل پیش‌بینی و در نتیجه سه عامل: اتخاذ سیاست‌های خشن تعدیل صندوق بین‌المللی پول، دوم سستی و رخوت دولتی‌ها در رفع مشکلات معیشتی و نهایتاً بی‌اعتنائی به مردم و فرار از شفافیت و پاسخگوئی در قبال تصمیماتی که گرفته می‌شود می‌داند. توماس اردبرینک، خبرنگار نیویورک تایمز در تهران در ۲۹ دسامبر نوشت که «این تظاهرات و اعتراضات علیه کارنامه ناکارآمد دولت حسن روحانی است… ناآرامی‌ها در شهر سه میلیونی مشهد آغاز شد، شهری که اعتراضات علیه شرایط بد اقتصادی به این وسعت در بیست سال اخیر بی‌سابقه است.» سردبیر روزنامهٔ خراسان نوشت که «احساس ناامیدی، تبعیض و بی‌پناهی» عامل اعتراضات بوده. اعتراضات ۱۳۹۶ نمایش ناامیدی گسترده‌ای بین قشرهای مردم بود. احمد توکلی بانک مرکزی را در جریان عملکرد صندوق مالی و اعتباری ثامن مقصر می‌داند و معتقد است که نگرانی «از سوء استفادهٔ اسراییل و آمریکا از اعتراضات بحق مردم» وجود دارد. ولی بنیامین نتانیاهو برای مردم ایران در «پیکار شرافتمندانه برای آزادی» آرزوی موفقیت کرده و در عین حال ادعای مقامات ایران که اسرائیل را از عوامل پشت پرده به «آشوب و اغتشاش» کشیده شدن تظاهرات عنوان می‌کنند «مضحک» خوانده است. عباس عبدی آغاز اعتراضات را نتیجهٔ «تحریک افرادی که از موسسات مالی و اعتباری غیرمجاز مبالغ هنگفتی وام گرفته و حاضر به پس دادن نبودند» می‌داند.
دیدگاهی از یک اقتصاددان ایرانی نیز بیان می‌دارد که بحران بانکی و ناتوانی موسسات در پس دادن پول‌های دریافت شده از سپرده‌گذاران را که منجر به اعتراضات در ۲ سال گذشته شده بود، عامل اعتراضات است. همچنین از تحریم‌های اقتصادی غرب به رهبری آمریکا که از دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد شدت یافت و آثار آن بر اقتصاد ایران به عنوان یکی از زمینه‌های اعتراضات نام برده شده است. در این باره خبرنگار واشینگتن پست نوشته که «ما در تجزیه و تحلیل اعتراضات ایران باید به نتایج مخرب تحریم‌های اقتصادی بر یک جامعه اذعان کنیم.» مکس آبراهامز همسو با این دیدگاه، استاد علوم سیاسی و عضو شورای روابط خارجی آمریکا نیز نوشت که «با توجه به شورش‌های ایران، بعید می‌دانم هیچ‌وقت تا این اندازه به تحریم‌های اقتصادی به چشم راهکاری موفقیت‌آمیز نگریسته شده باشد.»
عبداله گنجی، مدیر مسئول روزنامهٔ جوان وابسته به سپاه پاسداران، در سرمقاله‌ای عوامل متعددی را مورد تحلیل قرار داد از جمله دلیل اقدامات و شعارهای ساختارشکن را «تنفر» مردم ناشی از انباشته شدن احساس تحقیر، تبعیض و فاصله طبقاتی و عملکرد اشتباه دستگاه‌های حاکمیت در رسیدگی به مشکلات عنوان کرد و اینکه رفتارهای اشتباه کسانی که «تابلوی انقلاب» را در دست دارند در کنار «ادراک‌سازی» مخالفان از عملکرد نظام برای جوانان ریشه این موضوع است و نظام باید از این به گفته وی «اغتشاشات» درس مهمی بگیرد که مشکلات و دلیل تنفر را آسیب‌شناسی و ریشه‌یابی کرده و به اصلاح آن بپردازد.
با وجود تمام زمینه‌های قبلی به ویژه فساد در نظام ایران، آغاز این اعتراضات وسیع از مشهد و همزمان با دو برابر شدن قیمت تخم مرغ (پس از تنظیم و ارائه بودجه ۱۳۹۷ به مجلس) بود. از این تظاهرات با عنوان شورش گرسنگان نیز یاد شده است، این عنوانی‌ست که بر اساس شرایط مالی مردم یک ماه پیش از آن نیز مطرح شده بود.
محسن رضایی، هانی طلفاح، برادرزن صدام حسین را به دست داشتن در اعتراضات متهم کرد. عبدالرضا رحمانی فضلی، وزیر کشور برخلاف علی خامنه‌ای که بر دخالت و سازماندهی تظاهرات به دشمنان بارها تأکید کرده است، بر اساس گزارشی که از سوی شورای امنیت کشور تهیه شده و با استناد به گزارش‌های دستگاه‌های اطلاعاتی، امنیتی و انتظامی، عوامل نارضایتی‌ها را داخلی و بدون هیچ‌گونه دخالت از خارج کشور عنوان کرد و گفت دو عامل باعث اعتراضات شده است
عوامل نزدیک شامل نارضایتی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی
عوامل دور شامل تغییر نسل، تغییر سبک زندگی، و تغییرات تکنولوژیکی
رحمانی فضلی تعداد بازداشت شدگان را بیش از ۵ هزار نفر خواند و گفت تظاهرات به سرعت در روزهای ابتدایی به ۱۰۰ شهر رسید و در ۴۲ شهر هم درگیری اتفاق افتاد.