بورسیه‌های غیرقانونی وزارت علوم ایران
گزارش وزارت علوم

اطلاعیه در چهار بخش اصلی تنظیم شده‌است؛ در بخش نخست چگونگی به وجود آمدن و روند اعطای بورسیه‌های غیرقانونی روشن شده‌است، بخش دوم به چگونگی آشکار شدن و ورود نهادهای نظارتی به مسئله اختصاص یافته، بخش سوم سیاست‌ها و اقدامات وزارت علوم را تشریح می‌کند و در بخش آخر نیز نتایج اقدامات و سیاست‌ها اعلام می‌شود. در اطلاعیه وزارت علوم، گاه به صراحت و گاه در لفافه، در چند بند به در نظر گرفتن ملاحظات سیاسی و اجتماعی در بررسی این عملکرد غیرقانونی دولت‌های نهم و دهم اشاره شده‌است و حتی در مقدمه اطلاعیه گفته شده‌است که در بررسی، افراد به صورت یک کل یکپارچه نگاه نشده و سعی بر آن بوده‌است با تفکیک بخش‌های مختلف حداکثر اغماض نسبت به مجموع آنان در نظر گرفته شود. برای مثال در بخش آخر اطلاعیه که دربارهٔ وضعیت بورسیه‌های اعزام به خارج توضیح داده می‌شود، آمده‌است که: «گرچه تعدادی از بورسیه‌های اعزامی به خارج فاقد شرط معدل یا سن می‌باشند اما با توجه به این که دوره بورس بیش از نیمی از آن‌ها به اتمام رسیده و در مورد مابقی هم، قطع ارز و بورس ایشان می‌تواند تبعات اجتماعی و سیاسی نامطلوبی به دنبال داشته باشد، مصوب شد که ضمن کنترل کیفیت تحصیل و سازوکارهای قبل از اشتغال آن‌ها در دانشگاه‌ها، بورس آن‌ها ادامه یابد.»
با توجه به اطلاعات بخش نخست، مشخص می‌شود که در دولت‌های نهم و دهم، بورسیه‌های اعزام به خارج به جای برگزاری آزمون از روش «فراخوان» و بر اساس دستورالعمل‌هایی به افراد خاص تعلق گرفته‌است. براساس این دستورالعمل‌ها شرکت کنندگان در فراخوان باید به وسیلهٔ یکی از دانشگاه‌ها، وزارت علوم یا سایر دستگاه‌ها (عملاً رؤسای دانشگاه‌ها، معاون فرهنگی اجتماعی وزارت علوم، مدیر کل بورس و اعزام و یک تشکل دانشجویی) برای ورود به چرخه بورس معرفی شوند و افراد فاقد این معرفی نامه‌ها حتی در صورت دارا بودن صلاحیت علمی و اخلاقی فوق‌العاده، از دریافت بورس محروم بوده‌اند. علاوه براین، در بعضی سال‌ها، برای پذیرش متقاضیان با معدل‌های کمتر، فرمول‌های داخلی بدون اعلام در فراخوان‌ها اعمال شده‌است. دربارهٔ تبدیل بورس خارج به داخل نیز تعداد قابل توجهی برای اعزام به خارج کشور از طریق فراخوان پذیرش شده و بلافاصله بدون هیچ اقدامی برای دریافت پذیرش علمی از دانشگاه‌های معتبر خارجی، بورس آن‌ها به بورس تحصیلی داخل بدون شرکت در آزمون دکتری تبدیل می‌شده‌است. بدین ترتیب عده‌ای از متقاضیان با معرفی به دانشگاه‌های داخل و با پرداخت شهریه، در دوره‌های دکترا مشغول به تحصیل شده‌اند. مصاحبه‌های انجام شده برای پذیرش متقاضیان، در قالب فرم‌هایی صورت گرفته‌است که با نحوه توزیع امتیازات علمی و عمومی در آنها، امکان قبولی با حداقل امتیاز علمی نیز وجود داشته باشد و فراتر از آن، مصاحبه در مواردی به وسیلهٔ اشخاصی غیر متخصص در رشته داوطلب انجام گرفته‌است. علاوه بر این، پذیرش دانشجو برای اعزام به خارج در رشته‌هایی همچون زبان و ادبیات فارسی، تاریخ انقلاب اسلامی ایران، فقه و حدیث، مدرسی انقلاب اسلامی، نهج البلاغه، معارف اسلامی و رشته‌های مشابه صورت پذیرفته‌است. این اقدامات حتی باعث اعتراض رئیس وقت سازمان امور دانشجویان که مسئول اهدای بورس‌هاست شد و موجب شد که کامران دانشجو، وزیر وقت علوم، در جلسه‌ای بگوید: «روش پذیرش از طریق تبدیل به داخل، نه تنها تبعیض‌آمیز نیست بلکه عین عدالت است. افرادی که وفاداری خود را در برهه‌های حساس و صحنه‌های مختلف انقلاب نشان داده‌اند بایستی در اولویت باشند. تفاوت بر اساس عملکرد افراد است. اگر تفاوت قائل نشویم، تبعیض و ظلم آشکار است.»
بند دیگری از بخش نخست به بورسیه شدن مربی‌های دانشگاه می‌پردازد. مربی‌های دانشگاه به‌طور عمده فارغ‌التحصیلان دوره کارشناسی ارشد هستند که در بخش‌های مختلف آموزشی دانشگاه به کار مشغولند. ادامه تحصیل مربیان دانشگاه‌ها تا قبل از سال ۱۳۸۹ بر اساس آئین‌نامه مصوب با احراز شرایط علمی یعنی برخورداری از ۶۰٪ امتیازات ارتقای اعضای هیئت علمی، داشتن وضعیت استخدامی رسمی آزمایشی یا قطعی باحداقل ۳ سال سابقه کار و شرط سنی امکان‌پذیر بوده‌است؛ ولی دستورالعمل ادامه تحصیل مربیان دانشگاه‌ها در سال ۸۹ با حذف شرایط علمی فقط داشتن شرط سنی و یک سال سابقه کار، حتی مربیان پیمانی و طرح سربازی را هم دربرگرفته‌است. نتیجه آنکه مربی تنها با کمتر از ۶ ماه حضور به صورت پیمانی در دانشگاه برای استفاده از بورس معرفی شده و ظرف چند ماه در دوره دکتری دانشگاه‌های بزرگ مشغول به تحصیل شده‌است. با وجود تغییرات متوالی در آیین‌نامه‌ها و دستور العمل‌ها، باز هم انتخاب برخی از افراد بگونه‌ای بوده که در هیچ‌کدام از این دستورالعمل‌ها نمی‌گنجیده است. این نکته به معنی قدرت بی حساب و کتاب در اهدای بورسیه‌ها در دوران احمدی‌نژاد است. برای مثال مسئولی در وزارت علوم خارج از اختیارات مرسوم و قانونی و براساس روابط فردی یا سلیقه‌ای ۷۵۰ نفر را برای بورسیه معرفی کرده‌است یا در جایی دیگر، مدیری از مجموعه آموزش عالی عملاً مشکلات خانوادگی خود را از راه اعطای بورس به بدترین شیوه حل و فصل کرده و دامنه این بی نظمی اداری به بورسیه شدن چند نفر در یک خانواده تسری یافته‌است.
گزارش وزارت علوم پیگیری دربارهٔ بورسیه‌ها را در «جهت صیانت از کیفیت و اعتبار علمی دانشگاه‌ها و رعایت دیسیپلین علمی و قانون و مبارزه با فساد اداری و علمی» اعلام کرده‌است. این وزارتخانه با جزئیات دربارهٔ تخلفات صورت گرفته در بورسیه‌ها توضیح داده و نشان داده که گروهی بدون رعایت قوانین و ضوابط و بدون داشتن صلاحیت علمی، شرایط سنی و معدل به عنوان بورسیه پذیرفته شده‌اند. وزارت علوم می‌گوید که «پذیرش برخی افراد با معدل‌های به مراتب پائین تر و اعطای امتیاز استخدام به عنوان هیات علمی به آن‌ها مسلماً تأثیر ناگواری بر آموزش عالی و جریان تولید علم در آینده خواهد داشت.» در این گزارش تأکید شده که برخی از افراد در رشته‌هایی به خارج فرستاده شده‌اند که مورد نیاز کشور نیست و مثال آورده شده که فردی برای تحصیل در رشته مطالعات اندونزی به استرالیا فرستاده شده‌است. علاوه بر آن گروهی نیز در رشته‌های «ادبیات فارسی، تاریخ انقلاب اسلامی، فقه و حدیث، مدرسی انقلاب اسلامی، نهج البلاغه، معارف اسلامی و رشته‌های دیگر» به عنوان بورسیه اعزام به خارج پذیرفته شده‌اند که هدف «دورزدن آزمون دکتری و معرفی عده‌ای به دانشگاه‌های داخل بوده‌است.» علاوه بر این تأکید شده که معدل افراد در دوره‌های لیسانس و فوق لیسانس بر اساس خوداظهاری بوده ولی بعد مدارک ارائه شده آن‌ها نشان داده که معدل آن‌ها بسیار پائین‌تر از رقم اصلی آن بوده‌است. در این گزارش بر این که «برخوردهای سلیقه‌ای و اعمال نفوذهای شخصی، بروز فساد و رشد ویژه خواری» را فراهم کرده، تأکید شده‌است. در گزارش وزارت علوم به عنوان نمونه آمده که یک مسئول وزارت علوم «خارج از اختیارات مرسوم و قانون اقدام به معرفی بیش از ۷۵۰ نفر بر اساس روابط فردی یا سلیقه‌ای» به صورت بورسیه کرده‌است. این وضع به گونه‌ای است که در گزارش تأکید شده که دامنه این بی نظمی اداری به حدی بوده که حتی چند نفر از یک خانواده نیز بورسیه شده‌اند. وزارت علوم تأکید کرده‌است که در مورد مدیران و مسئولانی که «با سؤ مدیریت و بی مبالاتی در بررسی پرونده‌ها موجب بروز خسارت‌های حیثیتی و مالی به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و برخی داوطلبان استفاده از بورس تحصیلی شده‌اند از طریق مراجع ذی‌صلاح قانونی پیگیری لازم انجام خواهد شد.»