ولایت (اسلام)
ارکان اسماعیلیه و دروز

همچنین ببینید: باطن‌گرایی غربی و تأویل
ولایت یکی از ارکان شیعه به ویژه در مکاتب اسماعیلیه و دروز بوده که این گونه تعریف می‌شود:
شخص باید ولایت (قیمومیت دین) را به ولی امر بسپارد. اگر کسى از میان مومنان ولى شود، باید از او به‌طور کامل حمایت شود. بوهره داوودی ولایت را مهمترین رکن از ارکان هفت‌گانه اسلام می‌داند که آن پذیرفتن قیمومیت خدا از طریق داعی، امام، وصی و ولی او، امام علی و حضرت محمد است. قبول اینکه علی ولی الله است عمل به «ولایت» علی است. برای شیعه «ولایت علی» (و نمایندگان بعدی او) واجب است.
نوشته‌های معروف بوهره داوودی چگونگی تفسیر اصل ولایت توسط اسماعیلیه را نشان می‌دهد. نوزدهمین داعی مطلق (رتبه‌ای معنوی در مکتب اسماعیلیه) إدريس عماد الدين بن الحسن القرشي به آدم بن سلیمان والی هند دستور داد که از فردی به نام سَقّا پیروی کند. آدم بن سلیمان همراه با مریدانش با کمال میل پشت سر سَقّا که یک آبرسان ساده بود، نماز می‌خواند. این نشان می‌دهد که آدم بن سلیمان نسبت به داعی خود ولایت کامل داشته و با کمال میل ولایت او را پذیرفته و به دستور او عمل کرده است.
قاضی نعمان، فقیه مشهور مسلمان در زمان خلافت فاطمیان، ولایت را این گونه تعریف کرده است: از آنجا که حاکمیت خدا باید همیشه نماینده‌ای در بین خلق داشته باشد، لذا ولایت مهمترین رکن اسلام است که «به همه ارکان دیگر معنا و کارآیی می‌بخشد». او در اثر خود به نام اساس التاویل از تاریخچه ولایت در طول زندگی پیامبران و جانشینی امامان از زمان حضرت آدم تا حضرت محمد صحبت کرده است.
ولی در لغت بیشتر به معنای «شخص، جامعه یا کشوری است که تحت هدایت و حکومت دیگری است». این کلمه یک کلمه عربی است که از ریشه و-ل-ی گرفته شده است: ولي، که معانی عمده آن «دوستی، یاری» و «اقتدار یا قدرت» هستند. این واژه در زندگی معنوی اسلامی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در معانی مختلفی به کار می‌رود که به کارکردهای مختلف آن مربوط می‌شود، از جمله: «خویشاوند، هم‌پیمان، دوست، یاور، وصی، حامی و قدیس». ماهیت رسالت ازلی نبوی دو جنبه دارد: ظاهری و باطنی. کلمه ولی در معنای قدیس، به حس فطری از خودگذشتگی و دست کشیدن از خواسته‌های خود و تسلیم کردن خود به هوشیاری بودن «که همان زندگی نهفته در زیر تمام موجودات زنده و خودمختار است» و تسلیم کردن خود به «نیاز ضروری برای نزدیک شدن به وجودی حقیقی که همان خدا است» اشاره دارد. اعتقاد بر این است که افرادی که به این درجه رسیده‌اند، پیوسته در سایه لطف الهی و در وصال و نزدیکی با خدا هستند. اولین قدم به سمت قدیسیت در آیه ۲۵۷ سوره بقره این گونه بیان شده است:
خداوند، ولىّ و سرپرست کسانى است که ایمان آورده‌اند؛ آنها را از ظلمت‌ها، به سوى نور بیرون مى‌برد.
و همچنین در آیه ۶۲ سوره یونس نیز آمده است:
آگاه باشید! (دوستان و) اولیاى خدا، نه ترسى دارند و نه غمگین مى‌شوند!
کسی که مورد لطف الهی قرار گرفته را ولی يا ولی الله به معنی قديس گويند. ولی الله همچنین ممکن است به عنوان کلمه‌ای برای توصیف گروه خاصی از مردم که خواستار قرب الهی بوده‌اند و خداوند از میان میلیون‌ها نفر دیگر آنان را انتخاب کرده است، به کار رود. بنابراین گمان می‌رود که یک قدیس یا ولی خدا در نظر خداوند مورد لطف است. برای اینکه فردی به ولایت یا قدیسیَت دست یابد، ابتدا باید یک نمونه بکر و حقیقی از بندگی خدا شود و آن گونه باقی بماند، طوری که نمونه‌ای باشد برای همه مسلمانان دیگر. این افراد همواره مورد لطف و رحمت الهی قرار می‌گیرند. در سوره کهف، ولایت در داستان مرد ثروتمند اما بداخلاقی که صاحب دو باغ بود و هم‌نشین فقیر اما پرهیزگارش بیان شده است. فرد ثروتمند با وجود اموال و قدرتی که داشت به جایی نمی‌رسد، چون در نهایت ولایت از آن خداوند است (سوره کهف آیه ۴۴).