رباب
در ادبیات

سازهای موسیقی هند و ایرانی و تورانی (خراسان) همگی با هم از نظر فرهنگی هم خانواده‌اند؛ و این سه حلقهٔ فرهنگی از اسطوره و دانش جدایی ناپذیراند. واژهٔ رباب در شاهنامه فردوسی بارها بکار برده شده‌است و نشاندهندهٔ قدمت یکهزار و یکصد سالهٔ این ساز است:
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| در آن خانه سیصد پرستنده بود |  | همه با رباب و نبید و سرود |
| بمرو اندر از بانگ چنگ و رباب |  | کسی را نبد هیچ آرام و خواب |
| نیامد سر مرغ و ماهی بخواب |  | از آن بزم و آواز چنگ و رباب |
| همه شب ز آواز چنگ و رباب |  | سپه را نیامد بر آن دشت، خواب |
همچنین اسدی توسی، انوری، ناصرخسرو، سنایی امیرخسرو دهلوی، بیدل عطار، حافظ، سعدی، مولوی سلطان ولد و بسیاری دیگر در آثار شان رباب بکار رفته‌است.
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| مجلسی سازم با بربط و با چنگ و رباب |  | با ترنج و بهی و نرگس و با نقل و کباب. |
— منوچهری: — منوچهری
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| پند کی گیرد فرزند تو ای خواجه ز تو |  | چون رباب است به دستت در و بر سَرْت شراب. |
— ناصرخسرو: — ناصرخسرو
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| ز چشمت خواب بگریزد چو گوشت زی رباب آید |  | بخواب اندر شوی آنگه که برخواند کسی قرآن. |
— ناصرخسرو: — ناصرخسرو
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بنالم ایرا با من فلک همی کند آنْک |  | بزخم زخمه بر ابریشم رباب کنند. |
— مسعودسعد: — مسعودسعد
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دانی چرا خروشد ابریشم رباب |  | ازبهر آنکه دائم هم‌کاسهٔ خر است. |
— کافی بخاری: — کافی بخاری
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| پیریش چنگ پشت کرد و ضعیف |  | چون بریشم ز گوشمال رباب. |
— سوزنی: — سوزنی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| روا بود که شود گوشمال دیده ز دهر |  | کسی که بیهده گردنکشی کند چورباب. |
— مجیر بیلقانی: — مجیر بیلقانی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| وز چوب زدن رباب، فریاد |  | چون کودک عشرخوان برآورد. |
— خاقانی: — خاقانی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| در برم آمد چو چنگ، گیسو در پاکشان |  | من شده از دست صبح، دست بسر چون رباب. |
— خاقانی: — خاقانی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بر رود و رباب و نالهٔ چنگ |  | یکرنگ نوایی این دو آهنگ. |
— نظامی: — نظامی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| لیلی و خروش چنگ در بر |  | مجنون چو رباب دست برسر. |
— نظامی: — نظامی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| بنواز مرا که بی تو برخاست |  | چون چنگ ز هر رگم فغانی |
| نی نی چو ربابم از غم تو |  | یعنی که رگی و استخوانی. |
— عطار: — عطار
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| دو بیتم جگر کرد روزی کباب |  | که می‌گفت گوینده ای با رباب. |
— سعدی: — سعدی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| باز وقتی که ره خراب شود |  | کیسه چون کاسهٔ رباب شود. |
— سعدی: — سعدی
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| من که قول ناصحان را خواندمی قول رباب |  | گوشمالی دیدم از هجران که اینم پند بس. |
— حافظ: — حافظ
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| چه نسبت است برندی صلاح و تقوی را |  | سماع وعظ کجا نغمهٔ رباب کجا. |
— حافظ: — حافظ
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| در گوش مشتری شده آواز چنگها |  | بر چرخ زهره خاسته بانگ رباب‌ها. |
— ملک الشعراء بهار: — ملک الشعراء بهار
| 0 | 1 | 2 |
| --- | --- | --- |
| رباب و چنگ عالم گر بسوزد |  | بسی چنگی پنهانیست یارا. |
— مولانا: — مولانا
کلمه رباب چند بار در ارتباط با سایر آلات موسیقی گوناگون مانند رود، شاهرود (فارابی)، "بانگ"، چنگ، نای و نی شاه نایی، تار، دوتار، سه تار، سنتور، تنبور، (گیتار) (در زبان غیر استاندارد بعوض [الف] از [و] استفاده می‌شود: نون به‌جای نان، جون به‌جای جان و تور برای تار) و شاه رباب از نویسندگان ادبیات فارسی از آخر هزاره اول میلادی دراشعار فردوسی، جامی و پروین اعتصامی مورد استفاده قرار گرفته‌است. پسر بزرگ جلال الدین محمد بلخی (مولوی)، سلطان ولد، یک کتاب تحت نام رباب نامه ("Rubabnameh") نوشت؛ که در جایگاه مرکزی بین ابتدانامه و انتهانامه قرار گرفت.
فرهنگ دهخدا به واژه‌های گوناگون از زبان فارسی پیرامون معنای رباب اشاره داد. توماس هاید ۱۷۰۰ میلادی از ۵۰ فرهنگ (Pharhang) زبان فارسی که در هند و ایران به چاپ رسیده نام برده و فهرست سه برگی تهیه دیده‌بود. رباب معرب ساز رواده (Rovadeh) است که پیش از فردوسی به رباب گفته می‌شد. این واژه به فارابی نسبت داده شده‌است. در کاشغر به رباب راوپا (Rawpa) گفته می‌شود. "رُواده" (Ruvadeh) "Ruwde" به معنای "رشته" , "دل" "روده" یا تار از روده معنی شده‌است.
همچنین در تذکره الاولیاء عطار تنها از دو ساز رباب و بربط یاد شده است و این گویای غلبه‌ی این دو ساز در آن عصر بوده است. همچنین اشاره به آموزش موسیقی و نواختن ساز تا قرن ششم هجری تنها در یک داستان از همین کتاب مطرح می‌شود که آن هم مربوط به ساز رباب است.