فهرست فرق و مذاهب اعتقادی اسلام
فهرست فرقه‌های کلامی اسلامی

راهنمای فهرست: (      = فرقه سنی (۶۹)       = فرقه شیعی (۱۰۵)       = فرقه مشترک (۱)       = فرقه مستقل (۲۷)       = منقرض شده (۵۴)       = منقرض نشده (۳۱)       ن/م = نامشخص)، (ن/م = نامشخص)، (مـ = متوفی)، (تـ = تولد)
| فهرست> نام (های) مذهب | فهرست> نام (های) فرقه | فهرست> موسس یا رهبر فرقه | فهرست> سال و محل تأسیس فرقه | فهرست> سال انقراض یا پراکندگی جمعیت | فهرست> علت نامگذاری | فهرست> باورها | فهرست> توضیحات / فرقه‌های منشعب‌شده | فهرست> منبع |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | اِمامِیّه (شیعه، قطعیّه، شیعه دوازده‌امامی، شیعه إثنی‌عشری، عدلیّه، تشیّع) |  |  | مذهب رسمی در ایران و مذهب غالبعراق و بحرین | امامیه: اتخاذ از واژه امامت از اساس باورهای فرقه  رافضی (ـه): به جهت رهاکردن (به عربی: رَفَضَ) سه خلیفه اول اهل سنت عدلیه: به جهت باور به عدل الهی قطعیه: به جهت قطع و یقین به مرگ موسی کاظم (برخلاف واقفیه) |  امامت و وصایت علی بن ابی‌طالب و دوازده فرزند از فرزندان وی پس از محمد  عصمت امامان  رجعت  شفاعت  توسل  خمس و متعه  مهدویت  عدالت خدا | شاخه‌های منشعب: عقیراویه، کرجیه، یعفوریه، کاغذیه، انصار المهدی و مزرعیه |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | ناووسیّه (صارمیه) | عجلان بن ناووس | ۱۴۸ ه‍.ق ناووس از حوالی بصره | منقرض شده | ناووسیه: اقتباس شده از نام مؤسس فرقه، عجلان بن ناووس یا شهری که فرقه در آنجا ظهور کرده است. |  برتری علی بر امت اسلام و کفر منکر این فضیلت  انکار مرگ جعفر صادق و مهدویت وی |  |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | سمیطیّه (شمیطیه) | یحیی بن ابی‌شمیط | ۱۴۸ ه‍.ق  در مدینه | — | سمیطیه، شمیطیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه، یحیی بن ابی‌سمیط (شمیط) |  امامت محمد بن جعفر پس از جعفر صادق  مهدویت و قائمیت یکی از اولاد محمد بن جعفر | این طایفه پس از مرگ جعفر صادق با ادعای امامت فرزندش محمد از امامیه منشعب شدند. |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | فطحیّه (افطحیه) | عبدالله بن جعفر افطح (مـ ۱۴۸ ه‍.ق) | ۱۴۸ ه‍.ق در مدینه | ۱۴۸ ه‍.ق | فطحیه، افطحیه: اقتباس از نام رهبر فرقه |  امامت عبدالله افطح پس از جعفر صادق | اکثریت فطحیه پس از مرگ عبدالله بن جعفر، مجدداً به مذهب امامیه بازگشتند.  شاخه‌های منشعب: فطحیه خلّص و عماریه |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | واقفیّه (مَمطورِه، مولّفه، موسویّه) | علی بن اَبی‌حَمزهٔ بَطائِنی (مـ ۲۰۰ ه‍.ق) زیاد بن مَروان قَندی و عثمان بن عیسی رَواسی (مـ ۲۰۳ ه‍.ق) | ۱۸۳ ه‍.ق در عراق و مدینه | قرن ششم ه‍.ق | واقفیه: به جهت وقف در امامت موسی کاظم ممطوره: اقتباس از عبارت «کلب ممطوره» به معنای سگ خیس |  ختم امامت به موسی کاظم  مهدویت و غیبت موسی کاظم | اکثریت این فقه تا پیش از قرن سوم، به امامیه پیوستند اما اندکی از آنان پس از مرگ علی بن موسی مجدداً به واقفیه بازگشتند و مولفه شناخته شدند. |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | مِتوالیّه (میتوالیه) |  | قرن ششم ه‍.ق در لبنان (میان بلعلبک و صفه) | لبنان و سوریه | متوالیه: اقتباس از کلمه «متولی» به معنای یار خالص علی بن ابی‌طالب |  نجاست غیر مسلمانان  اعتقاداتی همچون امامیه | این طایفه ایرانی الاصل بودند و احتمالاً از کردهای مهاجر در دوره صلاح الدین ایوبی باشند. |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | سَیّابیه (مقلده) | عبدالرحمن بن سیابه کوفی بجلی | قرن دوم ه‍.ق در مدینه | — | سیابیه: اقتباس از نام رهبر فرقه |  لزوم سکوت در صفات خداوند  صحت سخنان جعفر صادق در صفات خدا |  |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | محمدیه | محمد بن علی الهادی | ۲۵۴ ه‍.ق در عراق | منقرض شده | محمدیه: به جهت باور به امامت محمد (برادر حسن عسکری) پس از وی |  انکار امامت حسن عسکری  امامت و مهدویت محمد برادر حسن عسکری |  |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | عسکریه | حسن عسکری (مـ ۲۶۰ ه‍.ق) | ۲۶۰ ه‍.ق | — | عسکریه: به جهت باور به مهدویت حسن عسکری |  مهدیت و غیبت حسن عسکری | شیخ صدوق این گروه را شاخه‌ای از واقفیه ذکر کرده است. این فرقه خود شاخه‌ای از امامیه است. |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | نعمانیه (شیطانیه) | ابوجعفر محمد بن نعمان احول (مـ ۱۶۰ ه‍.ق) | قرن دوم ه‍.ق در کوفه | — | شیطانیه: مخالفان ابوجعفر (مؤمن الطاق)، وی را شیطان الطاق و مذهبش را شیطانیه خواندند نعمانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  حرکت دانستن افعال آفریدگان به جهت امر به فعل خدا به بندگان  اضطراری بودن معارف  امامت امامان دوازده‌گانه |  |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | احمدالحسنی (یمانی، انصار المهدی) | احمد الحسن بصری ملقب به یمانی (تـ ۱۳۹۳ ه‍.ق) | ۱۴۲۱ ه‍.ق در بصره، نجف و کربلا | عراق و ایران | انصار المهدی: نامی که رهبر فرقه برای پیروان خود برگزیده است، به جهت ادعای همراهی با حجت بن الحسن |  از فرزندان حجت بن الحسن بودن احمد الحسن  جانشینی احمد الحسن برای حجت بن الحسن  امامت احمد الحسن | نام اصلی رهبر فرقه، احمد اسماعیل گاطع است و در سال ۱۳۹۳ ه‍.ق به دنیا آمده است. فرقه در سال ۱۴۲۱ و پس از فارغ‌التحصیلی وی از دانشکده مهندسی نجف شکل گرفته است. |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | نفیسیه | نفیس (غلام علی النقی) | قرن سوم ه‍.ق در کاظمین | — | نفیسیه: اقتباس از نام نفیس، که اعتقادات این فرقه از قول او منتشر شده است. |  انکار امامت حسن عسکری  امامت محمد بن علی پس از علی النقی  امامت جعفر بن علی پس از محمد بن علی  قائمیت جعفر بن علی | محمد بن علی قبل از علی النقی از دنیا رفت. نفیس، غلام علی النقی بود که سرانجام در حوضی غرق شد. |  |
| شیعه (خاصه، رافضیه) | سکاکیه | محمد بن خلیل سکّاک | قرن سوم ه‍.ق | — | سکاکیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  ذاتی دانستن وصف علمیت برای خدا | رهبر فرقه از شاگردان هشام بن حکم است. |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | معتزله (عدلیه، قُدَریه، واصلیه، قبریه) | واصل بن عطا (مـ ۱۳۱ ه‍.ق) | قرن اول ه‍.ق در بصره | بدون هیچ‌گونه فعالیت و نقشی از قرن ششم تا قرن چهاردهم ه‍.ق در قرن چهاردهم برخی از دانشمندان مصری به این دیدگاه گرایش پیدا کردند. | معتزله: کنارگیری (عزلت) مؤسس فرقه از درس استادش حسن بصری پس از بیان دیدگاه‌هایش عدلیه: به جهت باور به عدل الهی قدریه: به جهت انتساب اعمال بندگان به قدرت‌های انسان قبریه: به جهت انکار عذاب قبر |  خلقت قرآن  دخالت عقل در استنباط احکام شرعی و عقائد کلامی (برخلاف سایر فِرَقِ اهل‌سنت)  انکار عذاب قبر | شاخه‌های منشعب: اسکافیه، اصلحیه، بشریه، بهشمیه، ثمامیه، جاحظیه، جبائیه، حماریه، خیاطیه، کعبیه، ضراریه، قصبیه، مرداریه، خابطیه، معمریه، هشامیه (قرطیه)، کسبیه، عبادیه، نظامیه و هذلیه |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | قرطیه (فوطیه، هشامیه) | هشام بن عمرو فوطی (یا قرطی) (مـ ۲۲۶ ه‍.ق) | قرن سوم ه‍.ق  در عراق | — | فوطیه، قرطیه، هشامیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  عدم قدرت خلق مجدد یا شبیه آن مخلوق پس از خلق یکباره توسط خدا  خلقت بهشت و جهنم در قیامت | وی در ابتدا از معتزله بود اما پس از جلب پیروانی، فرقه جدیدی را تأسیس کرد. این فرقه انشعابی از معتزله محسوب می‌شود. |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | عثمانیه | عده‌ای از صحابه محمد | قرن اول ه‍.ق در مدینه | قرن چهارم ه‍.ق | عثمانیه: به جهت تأسیس فرقه پس از قتل عثمان بن عفان و به خونخواهی وی |  افضلیت ابوبکر، عمر و عثمان بر سایر اصحاب محمد  غلو در فضیلت سه خلیفه اول بر دیگر صحابه پیامبر | این گروه که شاخه‌ای از اصحاب عمر بن خطاب (عمریه) بودند، در مقابل نقدهایی که بر عثمان وارد می‌شد، از او دفاع می‌کردند. |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | طحاویه | ابوجعفر طحاوی (مـ ۳۲۱ ه‍.ق) | قرن چهارم ه‍.ق در مصر | — | طحاویه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه |  اکثر عقائد عموم اهل سنت و جماعت  ممنوعیت قیام بر حاکم ولو ظالم باشد.  انکار تجسیم خدا  ترجیح نقل بر عقل (برخلاف ماتریدیه) |  |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | ماتریدیه | ابومنصور ماتریدی سمرقندی (مـ ۳۳۳ ه‍.ق) | قرن چهارم ه‍.ق | — | ماتریدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  اعتبار بخشیدن به عقل  ترجیح عقل بر نقل | فرقه ماتریدیه و اشعریه، هر دو با هم در یک عصر ظهر کردند و هر دو به نوعی یک گرایش و حرکت اعتقادی را آغاز کرده در حالی که از هم بی‌خبر بودند. |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | مرجئه (وعیدیه، شاکه) | حسن بن محمد بن حنفیه | ۴۰ ه‍.ق در مدینه | قرن دوم ه‍.ق | مرجئه: به جهت اعتقاد فرقه به تأخیر در بهشتی یا جهنمی دانستن افراد و ارجاع آن به قیامت |  اصالت عقیده در مقابل اعمال  عدم تأثیر اعمال بر عقیده و بلعکس  عاصی ندانستن عاصی به جهت احتمال توبه | شاخه‌های منشعب: یونسیه، عبیدیه، غسانیه، بوثوبانیه، تومنیه، صالحیه دیگر شاخه‌های فرعی: جهمیه، غیلانیه، بشبیه، شمریه، مرحبة الفقها، کرامیه، جحدریه، جعدیه، خالدیه، راجیه، معاذیه، رقاشیه، شانیه، علائیه، مریسیه، ماصریه، قبریه |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | کرامّیه | محمد بن کرام بن عراف بن خزامه بن براء (مـ ۲۵۵ ه‍.ق) | قرن سوم ه‍.ق | قرن ششم تا هشتم ه‍.ق | کرامیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  تجسیم خدا  غلو در صفات ظاهری خدا  عصمت پیامبران  حرمت کسب و کار | سلطان محمود غزنوی از مریدان ابن کرام بوده است. این فرقه شاخه‌ای از مرجئه است. |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | فارقیه | — | — | — | فارقیه: به جهت اعتقاد به فرق بین ایمان و علم |  تفاوت بین ایمان و علم و غیریت این دو  نداشتن ایمان برای صاحب علم و نداشتن علم برای صاحب ایمان | این فرقه از شاخه‌های منشعب شده از اهل سنت و جماعت هستند و جزء هفتاد و سه فرقه به‌شمار آمده است. |  |
| اهل سنت (عامه، اهل سنت و جماعت، تنزیلیه، عامه) | فرائضیه | حاجی شریعت‌الله (مـ ۱۲۵۶ ه‍.ق) | قرن سیزدهم ه‍.ق در بنگال شرقی | — | فرائضیه: به جهت اعتقاد به عامل دانستن خود به فرائض دینی |  عقائدی شبیه به سلفی‌های وهابی | این جنبش سیاسی، به جهت استقلال پاکستان شکل گرفت. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | خوارج (حروریه، شراء، شراة) | عبدالله بن کواء و شبث بن ربعی (مـ ۷۰ ه‍.ق) | ۳۷ ه‍.ق در حرورا از منطق کوفه | منقرض شده | حروریه: به جهت عزیمت به منطقه حرورا و سکونت در آنجا  شراء: به جهت ادعای فدای آخرت شدن خوارج: مخالفان این فرقه به جهت خروج آنان از سپاه علی یا خروج از دین به آنها داده‌اند. |  خروج از اسلام به سبب ارتکاب به گناه کبیره  کفر علی بن ابی‌طالب، عثمان، معاویه و حکمین  عدم انحصار امامت در اعراب و قریش  اعتبار سنت | شاخه‌های منشعب: نسویه، شمیطیه، مبهوتیه، یحیاییه، زیادیه، عزریه، شمراخیه، سابئیه، فضیلیه، فضلیه، کوزیه، عبدلیه، کنزیه، محکمیه |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | مُحکمة الاولی (محکمه) | عروة بن حدیر یا یزید بن عاصم محاربی | ۳۷ ه‍.ق در حرورا از منطق کوفه | منقرض شده | محکمه الاولی: به جهت اعتقادشان به شعار لا حکم الا لله |  خروج از اسلام به سبب ارتکاب به گناه کبیره  کفر علی بن ابی‌طالب، عثمان، معاویه و حکمین  عدم انحصار امامت در اعراب و قریش  اعتبار سنت | اولین فرقه از خوارج بودند که از پیروی از علی بن ابی طالب سر باز زدند و شمشیر کشیدند. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | اِباضیه | عبدالله بن اباض تمیمی (مـ۸۰–۱۰۰ه‍.ق) و جابر بن یزید (مـ ۱۰۴ ه‍.ق) | ۶۵ ه‍.ق در بصره | عمان، سیوه، حضرموت، جربه، زنگبار، طرابلس غرب و الجزایر | اباضیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  موحد دانستن عاصی به گناهان کبیره و مؤمن ندانستن وی  اعتقاداتی همچون عموم اهل سنت | شاخه‌های منشعب: وهبیه، حارثیه، طریفیه، نکار، نفاثیه، خلفیه، عمریه، حسنیه، سکاکیه، حفصیه، رستمیه و یزیدیه |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | أزارَقه | ابو راشد نافع بن ارزق (مـ ۶۵ ه‍.ق) | قرن دوم ه‍.ق | منقرض شده | ازارقه: اقتباس از نام رهبر فرقه |  تکفیر مخالفان خود  حلیت جان، مال و ناموس مخالفان خود  انکار حکم سنگسار  قطع دست سارق بدون هیچ قید و شرطی  کفر علی بن ابی‌طالب | این فرقه، از افراطی‌های خوارج به‌شمار می‌آید. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | بیهسیه | ابی‌بیهس هیصم بن جابر |  | منقرض شده | بیهسیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه |  اثبات کفر و ایمان عاصی، به حکم حاکم | کتب ملل و نحل این فرقه را جزء چهار فرقه اصلی خوارج آورده‌اند. شاخه‌های منشعب: عوفیه |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | ثعالبه | ثعلبة بن مشکان | قرن دوم ه‍.ق در شرق ایران | منقرض شده | ثعالبه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  مخالفت با حکم برائت از کودکان نابالغ در مذهب عجارده | شاخه‌های منشعب: اخنسیه، رشیدیه، جرودیه، شیبانیه، معبیه، خلفیه، مکرمیه و زیادیه |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | شحامیه | ابویعقوب شحام |  | منقرض شده | شحامیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه |  صدور مقدور واحد از دو قادر | در ذکر نام مؤسس این فرقه، بین ابویعقوب شحام و علی بن محمد شحام اختلاف شده است. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | عجارده (عجردیه) | عبدالکریم بن عجرد | قرن دوم ه‍.ق | منقرض شده | عجردیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  بیزاری از کودکان تا قبل از پذیرش اسلام  حرمت تعدی به مال، جان و ناموس مخالفان  انکار سوره یوسف از قرآن | موسس این فرقه ابتدا از پیروان عطیه بن اسود بود که فرقه جدید عجارده را تأسیس کرد. شاخه‌های منشعب: خلفیه، صلتیه، حمزیه، شعیبیه، میمونیه، اطرافیه، جازمیه، ثعالبه، شیبانیه، بطیحیه، مجهولیه. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | صفریه | عبدالله بن صفار | قرن اول ه‍.ق در عراق | منقرض شد | صفریه: اقتباس از نام پدر مؤسس فرقه |  حکم سنگسار  تکفیر مرتکبان به گناه بدون حد  جواز ازدواج با کافر در دار تقیه | این فرقه بعدها به فرقه‌های مختلفی منشعب شد و منقرض گردید. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | ضاحکیه (ضحاکیه) | ضحاک بن قیس خارجی شیبانی | بین‌النهرین | منقرض شده | ضحاکیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  جواز لعن بر معاویه، عمروبن عاص و عثمان  جواز نکاح مسلمان با کافر | ضحاک آخرین نفر از خوارج بود که از بین‌النهرین خروج کرد و پس از تصرف کوفه به دست مروان بن محمد کشته شد. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | شبیبیه | شبیب بن یزید شیبانی | ۷۶ ه‍.ق در موصل | منقرض شده | شبیبیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  جواز امامت زنان | این فرقه از دشمنان بنی امیه به‌شمار می‌آمدند که بر حجاج بن یوسف خروج کردند. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | راسبیه | عبدالله بن وهب راسبی ازدی (مـ ۳۸ ه‍.ق) | قرن اول ه‍.ق | ۳۸ ه‍.ق | راسبیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه | — |  |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | نجدات | نجده بن عامر (مـ ۶۹ ه‍.ق) | قرن اول ه‍.ق  در یمامه، بحرین و عمان | منقرض شده | نجدات: به جهت داشتن پیروانی از نجد |  حذف حد شرابخواری از حدود شرعی  برابری دروغگو و کافر | پس از آنکه نافع بن ازرق حکم به جواز قتل کودکان مخالفان خود را داد، گروه‌هایی از جمله نجده از وی جدا شدند. با بدعت‌های نجده، گروهی از پیروانش او را امامت خلع و به توصیه خود او ابوفدیک را به جانشینی‌اش برگزیدند. شاخه‌های منشعب: عطویه، فدیکیه |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | عوضیه | — | — | منقرض شده | عوضیه: به جهت اعتقاد این فرقه به در عوض بودن بهشت و جهنم از طاعت و معصیت |  ورود افراد به بهشت به شرط طاعت  بهشتی بودن کودکان  انکار شفاعت و میزان |  |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | شیبانیه (سیانیه) | شیبان بن سلمه خارجی | ۱۳۵ ه‍.ق | منقرض شده | شیبانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  آفریده شدن علم در خداوند  جبر آدمیان | این گروه به کمک ابومسلم خراسانی قیام کردند. |  |
| خوارج (خارجیه، مارقین) | فدیکیه | ابوفدیک | بحرین، احساء و یمامه | منقرض شده | فدیکیه: اقتباس از نام رهبر فرقه |  مخالفت با نجده و نافع بن ازرق | ابوفدیک قاتل نجده بن عامر بوده است. این فرقه برخلاف سایر فرق خوارج در شمال عراق هیج حضوری نداشتند. |  |
| زیدیه | زِیدیه | زید بن علی (مـ ۱۲۲ ه‍.ق) | ۱۲۰ ه‍.ق در کوفه | صنعا در کشور یمن | زیدیه: اقتباس از نام یکی از رهبران آنان |  حذف عمر و ابوبکر از فهرست امامان خویش با وجود اعتقاد زید بن علی به امامت آنان.  گرایش در فقه و کلام به اهل سنت  امامت هر فاطمی نسبی که عالم، زاهد و شجاع باشد و قیام کند.  انکار عصمت و رجعت | در سال ۱۲۱ ه‍.ق و با قیام زید فرزند سجاد، و همین‌طور قیام فرزند او در سال ۱۲۶ ه‍.ق که شکست آن دو را به همراه داشت، فرقه زیدیه شکل گرفت. آورده‌اند زید یکسال قبل از قیام دعوت مخفیانه خود را شروع کرده بود. شاخه‌های منشعب: حسینیان، حسنیه، خلفیه، دکینیه، ذکیریه، مرثیه، طالقانیه، طرفیه، صباحیه، مطرفیه، نعیمیه، یعقوبیه و عقبیه |  |
| زیدیه | خَشبیّه (سرخابیه) | سرخاب | قرن اول ه‍.ق | منقرض شده | سرخابیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه خشبیه: به جهت تنها سلاحشان که چوب بوده است. | — | این فرقه پس از خروج مختار ثقفی، قیام کردند. |  |
| زیدیه | کوکبیّه | حسین کوکبی | قرن سوم ه‍.ق در قزوین | — | کوکبیه: اقتباس از نام رئیس فرقه |  امامت حسین کوکبی |  |  |
| زیدیه | صالحیُه (اَبتریه، بُتریه، مبتوریه) | حسن بن صالح بن حی همدانی ثوری کوفی (مـ ۱۸۶ ه‍.ق) و کثیر النواء ملقب به ابتر | قرن دوم ه‍.ق | منقرض شده | ابتریه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه |  تفویض امامت توسط علی بن ابی‌طالب به سایر خلفاء  صحت امامت فاضل بر افضل با رضایت هر دو  انتخابی بودن امام  سکوت دربارهٔ عثمان | شهرستانی با وجود اینکه دو مذهب صالحیه و بتریه را جدای از هم ذکر کرده، آن دو را یک فرقه دانسته است. شیخ طوسی این فرقه را به جهت اعتقاد به انتخابی بودن امام، جزء فرقه‌های شیعه محسوب نمی‌کند. |  |
| زیدیه | عَجلیّه | هارون بن سعید عجلی (مـ ۱۴۵ ه‍.ق) | قرن دوم ه‍.ق | — | عجلیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  تفویض امامت توسط علی بن ابی‌طالب به سایر خلفاء  صحت امامت فاضل بر افضل با رضایت هر دو  انتخابی بودن امام  سکوت دربارهٔ عثمان | این طایفه نیز شاخه‌ای از بتریه محسوب می‌شوند. هارون از اصحاب جعفر صادق و از اهالی کوفه بود. |  |
| زیدیه | سُلیمانیّه (جریریه) | سلیمان (سلیم) بن جریر | قرن دوم ه‍.ق | — | سلیمانیه، جریریه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  انتصابی بودن امام  جواز امامت مفضول بر افضل  پذیرش امامت ابوبکر و عمر  کفر عثمان  شورایی بودن امامت | شیخ طوسی این فرقه را به جهت اعتقاد به انتخابی بودن امام، جزء فرقه‌های شیعه محسوب نمی‌کند. |  |
| زیدیه | قاسمیّه (هادیه) | قاسم بن ابراهیم بن اسماعیل الحسنی (مـ ۲۴۶ ه‍.ق) | ۱۹۹ ه‍.ق در جبال قدس اطراف مدینه | — | قاسمیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  امامت قاسم بن ابراهیم پس از محمد بن ابراهیم (برادرش) | رهبر این فرقه پس از مرگ برادرش محمد بن ابراهیم ادعای امامت کرد. |  |
| زیدیه | ناصریّه | ابومحمد الحسن بن علی اطروش (مـ ۳۰۱ ه‍.ق) | قرن دوم ه‍.ق دیلم و گیلان | — | ناصریه: اقتباس از لقب مؤسس فرق |  امامت ناصر الحق |  |  |
| زیدیه | جارودیه (سَرحوبیه) | ابی جارود زیاد بن منذر همدانی (مـ ۱۵۰ ه‍.ق) | ۱۲۲ ه‍.ق در خراسان | — | جارودیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه سرحوبیه: اقتباس از لقب مؤسس فرقه |  وضع امامت به وصف نه به نص  اشتباه مسلمانان در تشخیص وصف در بیعت با ابوبکر  انکار بدا و تقیه  افضلیت علی بن ابی‌طالب و امامت وی  مهدویت زید بن علی  کفر هر سیدی که قیام نکند | شیخ مفید، در بین تمام مذاهب و فرق زیدیه، تنها جارودیه را لایق عنوان شیعه دانسته است. شاخه‌های منشعب: ابرقیه |  |
| زیدیه | إدریسیه (ادریسیان) | ادریس بن عبدالله (مـ ۱۷۷ ه‍.ق) | ۱۷۲ ه‍.ق در شهر ولیله کشور مراکش | ۳۷۵ ه‍.ق | ادریسیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  امامت ادریس بن عبدالله | ادریسیه به سرکردگی ادریس بن عبدالله، در مراکش توانست اولین حکومت مستقل شیعه را تأسیس کند. |  |
| زیدیه | یَحیَویّه | یحیی بن عبدالله بن حسن بن علی | دیلم | — | یحیویه: اقتباس از نام رهبر فرقه |  انکار مرگ و مهدویت یحیی بن عبدالله |  |  |
| زیدیه | حُسینیه | حسین بن قاسم (مـ ۴۰۴ ه‍.ق) | ۳۹۲ ه‍.ق در یمن | ۸۴۰ ه‍.ق | حسینیه: اقتباس از نام رهبر فرقه |  انکار مرگ و مهدویت حسین بن قاسم  برتری حسین بن قاسم بر پیامبر اسلام |  |  |
| زیدیه | عُمَریّه | یحیی بن عمر بن یحیی بن حسین بن حسین بن زید بن علی | ۲۳۵ ه‍.ق در خراسان | — | — |  انکار مرگ یحیی بن عمر و مهدویت وی  خروج یحیی بن عمر در آخرالزمان و سقوط بنی عباس | رهبر این فرقه دو بار قیام کرده و در قیام دوم به دست محمد بن طاهر و در کوفه کشته شده و سرش به نزد المستعین بالله عباسی برده شد. |  |
| زیدیه | یمانیه | محمد بن یمانی کوفی | — | — | یمانیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  اجزاء داشتن خدا  تغییر در اجزاء خدا بجز در چهره وی  همانند انسان بودن خدا  انکار قیامت  حلیت خوردن شراب و مردار |  |  |
| سَلَفیه (صفاتیه) | اهل حدیث (سلفیه) | پیروان سلف صالح | قرن سوم ه‍.ق | — | سلفیه: به جهت تبعیت از علماء و محدثین متقدم |  تجسیم خدا  عدم خلقت قرآن | شاخه‌های منشعب: قضائیه |  |
| سَلَفیه (صفاتیه) | کلابیه | ابوعبدالله بن کلاب | قرن سوم ه‍.ق | — | کلابیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  نشنیدن خدا و شنیده نشدن صدای او  انتقال پیام وحی توسط الهام از طرف خدا و به واسطه جبرئیل | ابوالحسن اشعری، خود از پیروان این فرقه بود و سپس افکارش توسط شاگردان او بسط داده شد و فرقه اشعریه را شکل داد. |  |
| سَلَفیه (صفاتیه) | اشعریه (اشاعره، رهبانیه) | ابوالحسن اشعری (مـ ۳۳۰ ه‍.ق) | ۳۰۰ ه‍.ق در بصره و بغداد | ن/م | رهبانیه: توسط مخالفان به رهبانیه خوانده شدند. اشعریه، اشاعره: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  ارجحیت نقل بر عقل (به مرور زمان بلعکس شد)  امکان مشاهده خدا  قدیم بودن کلام خدا  جواز تکلیف مالایطاق از جانب خدا | ابوالحسن اشعری که در ابتدا از معتزله بود، پس از مدتی در سن چهل سالگی مذهب اشعریه را تأسیس کرد. فرقه‌های منشعب: باسطیه |  |
| سَلَفیه (صفاتیه) | وهابیت (محمدیه) | محمد بن عبدالوهاب (مـ ۱۲۰۶ ه‍.ق) | قرن دوازدهم ه‍.ق در نجد | حاکم بر عربستان سعودی | محمدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه وهابیت: توسط مخالفان و مقتبس از نام مؤسس فرقه |  انکار شفاعت و توسل  تکفیر مخالفان | محمد بن عبدالوهاب با توجه به آثار ابن تیمیه، مذهب وهابیت را شکل داد. |  |
| سَلَفیه (صفاتیه) | لفظیه | حسین کرابیسی (مـ ۲۴۸ ه‍.ق) | قرن سوم ه‍.ق | — | لفظیه: به جهت باور به یکی بودن لفظ و ملفوظ |  یکی بودن لفظ و ملفوظ  قدمت قرآن |  |  |
| سَلَفیه (صفاتیه) | فاضلیه (مخلوقیه، نصفیه، حشویه، ساویه، مالکیه) | — | — | — | فاضلیه: به جهت باور به تفضیل نبی بر قرآن مخلوقیه: به جهت باور به مخلوقیت قرآن نصفیه: به جهت باور به خلقت نصفی از قرآن |  تفضیل نبی بر قرآن  مخلوقیت قرآن  کفر منکر مخلوقیت قرآن  خلقت نصف قرآن و قدمت نیمی دیگر از آن | این فرقه، در مقابل فرقه لفظیه شکل گرفته است. |  |
| سَلَفیه (صفاتیه) | صاعدیه | ابن صاعد | — | — | صاعدیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  انکار ختام نبوت با محمد و امکان بعثت پیامبران جدید |  |  |
| اسماعیلیه (تعلیمیه، حشیشیه، حشاشین، سبعیه، سفاکین، فدائیه، فداویه، ملاحده) | خالصه (واقفه، تعلیمیه، سبعیه) | مقلاص بن ابی الخطاب (مـ ۱۴۳ ه‍.ق) | ۱۳۵ ه‍.ق در کوفه | با گذر زمان منقرض شده | اسماعیلیه: به جهت باور به امامتاسماعیل بن جعفر تعلیمیه: اقتباس از صفتشان که در خراسان به آن شهره‌اند سبعیه: به جهت باور به‌شمار ائمه به عدد هفت دور |  امامت اسماعیل فرزند جعفر صادق ومهدویت وی | شاخه‌های منشعب: ناصریه و غیاثیه |  |
| اسماعیلیه (تعلیمیه، حشیشیه، حشاشین، سبعیه، سفاکین، فدائیه، فداویه، ملاحده) | ناصریه | ناصرخسرو قبادیانی (مـ ۴۸۱ ه‍.ق) | قرن پنجم ه‍.ق در طخارستان | — | ناصریه: اقتباس از نام رهبر فرقه |  رهبر بودن ناصرخسرو در مسائل دینیه  تقدس و زیارت قبر وی | این فرقه از اسماعیلیه خالصه منشعب شده و مورد توجه سایر فِرَق اسماعیله قرار گفته است. |  |
| اسماعیلیه (تعلیمیه، حشیشیه، حشاشین، سبعیه، سفاکین، فدائیه، فداویه، ملاحده) | مبارکیه | مبارک غلام اسماعیل بن جعفر | قرن دوم ه‍.ق کوفه | ن/م | مبارکیه: اقتباس از نام مؤسس فرقه |  امامت محمد بن اسماعیل پس از امامت جعفر صادق |  |  |