نیسوس و اریالوس
داستان و درون مایه‌ها

یورشِ نیسوس و اریالوس [در کتاب نهم انه‌اید] یک اپیزودِ با دقّت پرداخته شده و مستقل است که در نیمهٔ «ایلیادیِ» این منظومهٔ حماسی و در طول جنگی که تروآیی‌های بی خانمان جایگاه خود را در میان ساکنین ایتالیای مرکزی تثبیت کردندْ به وقوع می‌پیوندد. ویرژیلْ نیسوس و اریالوس را ابتدا در کتاب پنجم (نیمهٔ «ادیسه» ایِ داستان) در مسابقات مراسم عزایی∗که به افتخار پدر اینیاس، آنخیسس، برگزار شدْ معرفی می‌کند. مسابقات نشانگر رفتارهایی بودند که در جنگِ آینده منتج به پیروزی یا شکست می‌شدند؛ به ویژه یک مسابقهٔ دو که در آن نیسوس و اریالوس با یکدیگر رقابت می‌کنند و پیش‌درآمدی است بر سرنوشت شومی که بعداً (در کتاب نهم) بر سر آنان خواهد آمد.
پنج دونده به ترتیبی که باید به پایان خط می‌رسیدند [ولی نرسیدند] عبارت بودند از نیسوس، سالیوس∗، اریالوس، الیموس∗ و دیورس∗. نیسوس بر اثر خون گاوی که در مراسم مذهبیِ پیش از مسابقه قربانی شده بودْ لغزید. با دانستن این که وی دیگر نمی‌تواند مجدداً به خط مقدم بازگرددْ سالیوس را لغزاند تا پیروزی را به اریالوس تقدیم نماید. نیسوس خود را چنان می نمایانْد که انگار می‌خواهد افتخار [ــِـ پیروزی] خود را به اریالوس فدا کند اما این ژست نه تنها نشانگر وفاداری اوست بلکه تمایل او به فریب دادن نیز. سالیوس به خطا اعتراض نمود، و جایزهٔ افتخاری∗ به وی داده شد، نیسوس نیز غرامتی به خاطر بدشانسی اش دریافت داشت و اریالوس جایزهٔ برنده را از آنِ خود کرد. به این حادثه چونان طنزی نگریسته شد اما [در حقیقت] پیشامدی نامیمون بود که خبر از رویداد ناخوشایندی در آینده می‌داد.
زمانی که آنان را بار دیگر در کتاب نُهم می‌بینیم، بازی‌ها جای خود را به جنگی خونین می‌دهند. تروآیی‌ها به ایتالیا رسیده‌اند تا خود را در برابر یک نیروی لاتین محلی (روتولی‌ها∗) ببینند. اینیاس در جستجوی متحدینی گروه را [از سر ناچاری] ترک و نیروهای تروآیی را در محاصرهٔ لاتین‌ها رها نموده‌است. نیسوس شجاعانه پیشنهاد یک پاتک شبانه را می‌دهد که اریالوس مصراً می‌خواهد بدان بپیوندد. ویرژیل بار دیگر بر ژرفای احساسی که آنان نسبت به یکدیگر داشتند، بر «عشق سادهٔ بین آنان» تأکید می‌کند. نیسوس می‌کوشد اریالوس را متقاعد کند در پشت جبهه بماند زیرا نگران امنیت اوست اما اریالوس اجازه نمی‌دهد عاشقش به تنهایی برود.
حالا نبردی خونین به تصویر کشیده می‌شود: دو مرد جوان دل به دریازده و به کمپ دشمنی که خوابیده‌است، یورش می‌برند و شروع به کشتن هر مردی که بتوانند بیابندْ می‌کنند. نیسوس به سان «شیری گرسنه» است چنان‌که به لاتین‌های بی دفاع و گوسفند-مانند هجوم می‌برد؛ اریالوس نیز دست کمی از وی ندارد. ویرژیل همواره نسبت به قربانیان جنگ حساس است و لحظه ای بر روی قربانیان درنگ می‌کند؛ قربانیانی که خود مردان جوان زیبایی اند که داستان خاص خودشان و خانواده‌هایی که برایشان سوگواری خواهند کرد را دارند.
با طلوع سپیده دمان، نیسوس از اریالوس مصراً می‌خواهد کشتار را متوقف کرده و بگریزند؛ اریالوس پذیرفته و مقداری غنیمت از جمله یک کلاهخود زیبا نیز با خود برمی‌دارد. اما به محض اینکه از کمپ می‌گریزند، سطح صیقل کلاهخودْ نور ماه را بازمی تابانَد و گروهی از سوارانِ لاتین را هوشیار می‌کند، سوارانی که فوراً به تعقیب آنان می‌پردازند. نیسوس و اریالوس خود را به میان جنگل‌ها می‌افکنند؛ نیسوس که در کوه‌ها بزرگ شده‌است می‌گریزد امّا اریالوس نه. زمانی که نیسوس می‌فهمد رفیقش را از دست داده فوراً بازمی‌گردد، فقط برای اینکه رفیقِ از دست رفته اش را ببیند. نیزه اش را پرتاب می‌کند و دو نفر را می‌کُشد. لاتین‌ها خشمگین و آمادهٔ خنجر زدن به اریالوس می‌شوند. اکنون نیسوس از جنگل‌ها بیرون آمده و فریاد برمی آوَرد که باید به او حمله کنند نه اریالوس چرا که وی بی گناه است. اما دیگر دیر شده و لاتین‌ها اریالوس را چاقو زدند. نیسوس خود را در میان آنان انداخت و مصراً می‌خواست آنکس که معشوقش را کُشته را به قتل برساند، پیش از اینکه خود نیز کشته شود. با آخرین نفس‌هایش، وی روی بدن معشوقش میفتد. لاتین‌ها نیز سرهای آنان را به جهت انتقام‌گیری از تن جدا کرده و بر میخ‌های بزرگی آویزان نمودند.
یک آمفورای∗ سیاه‌فام که مسابقهٔ دوی مسلحانه ای را به تصویر می‌کشاند؛ حدود ۵۵۰ قبل از میلاد.
اریالوس که کشته شده و بر پاهای عاشقش افتاده‌است. اثر ژان باپتیست ماری رومن (۱۸۳۵_۱۷۹۲) ارائه شده در ۱۸۲۷.