فهرست آثار درباره حافظ
زبان‌های شبه‌قاره

| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
فهرستِ پژوهشگران و شارحانِ زبان‌های شبه‌قارهٔ دیوانِ حافظ: فهرستِ پژوهشگران و شارحانِ زبان‌های شبه‌قارهٔ دیوانِ حافظ
| ردیف | شارح | فعالیت | توضیحات |  |  |  |
| پژوهش‌ها و شرح‌های فارسی | پژوهش‌ها و شرح‌های فارسی | پژوهش‌ها و شرح‌های فارسی | پژوهش‌ها و شرح‌های فارسی | پژوهش‌ها و شرح‌های فارسی | پژوهش‌ها و شرح‌های فارسی |  |
| ۱ | میر سید علی همدانی   | گردآوریِ مراودات دیوان حافظ از گفته‌های میر سید علی همدانی توسط یکی از شاگردان؛ رساله‌ای کوچک دربارهٔ شرحِ اصطلاحاتِ عرفانی و بعضی ابیاتِ دیوانِ حافظ؛ انتشار به‌صورتِ نسخه‌برگردان در کتابِ احوال و آثار و اشعار میر سیدعلی همدانی در سال ۱۹۹۱ م؛ سپس‌تر چاپِ متنِ ویرایش‌شده در مجلهٔ بخارا |  |  |  |  |
| ۲ | شاه وجیهُ‌الدّین گَجَراتی (د. ۹۹۸ ه‍.ق) | تفسیرِ بیتِ «پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت ...» |  |  |  |  |
| ۳ | بدرُالدّین اکبرآبادی   | نگارشِ شرحِ بَدرُ الشُّروح در سال ۱۲۵۴ ه‍.ق؛ نخستین انتشار در ۱۹۰۴ م در هند به‌کوشش محمد عبدالاحد رضوی دهلوی به‌صورتِ چاپ سنگی؛ انتشارِ دوم در ۱۳۶۲ در تهران | بهره‌گیری از بیش از ۲۲ کتاب برای این شرح |  |  |  |
| ۴ | سیفُ‌الدّین ابوالْحسن عبدالرّحمان لاهوری متخلص به خَتمی | نگارشِ شرحِ مَرَجُ الْبَحرَیْن در سال ۱۰۲۶ ه‍.ق و تقدیم به شاه جهان در سال ۱۰۳۸ ه‍.ق؛ تفسیرِ ابیاتِ مشکلِ دیوانِ حافظ به روشِ مشربِ عرفانیِ ابن عربی؛ استفاده از منابعِ گوناگون | نخستین شرحِ اشعارِ حافظ در شبه‌قاره؛ چاپ با عنوان شرح عرفانی غزل‌های حافظ به‌کوشش خرّمشاهی، منصوری و مطیعی در تهران؛ منتخبِ این کتاب به‌نام زُبدَةُالْبَحرَیْن |  |  |  |
| ۵ | ختمی لاهوری   | نگارشِ شرحِ عرفانیِ غزل‌های حافظ دربارهٔ شرحِ مفصلِ ۴۶۳ غزل حافظ؛ چاپ در چهار جلد در تهران در سال ۱۳۷۴ | به‌خاطر درگذشتِ ختمی در زمانِ نگارش، منسوب به ختمی است؛ احتمالاً متعلق به تهتلی |  |  |  |
| ۶ | محمد افضلُ‌الدّین   | نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ به‌سال ۱۰۲۶ ه‍.ق |  |  |  |  |
| ۷ | شجاع بن حسین   | نگارشِ اصطلاحات و لغاتِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۸ | ملا یوسف لاهوری   | نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۹ | عبدالله عبدالحق افغان خویشگی قصوری چشتی متخلص به عبدی | نگارشِ بَحرُ فِراسَةِ اللّافِظ فی شرحِ دیوانِ خواجه حافظ یا شرح دیوان خواجه حافظ؛ شرحی صوفیانه | نگارشِ کتابی دیگر در همین‌باره با عنوان خلاصَةُ الْبحر فی اِلتقاطِ الدُّرَر شاملِ گزیده‌ای از بحر فراسة اللافظ و افزودنِ مطالبی تازه؛ عدمِ قطعیت دربارهٔ استقلالِ خلاصة البحر از دیگر آثارِ خویشگی |  |  |  |
| ۱۰ | محمد بن یحیی بن عبدالْکریم لاهوری   | نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ در سال ۱۰۷۷ ه‍.ق؛ شرحی صوفیانه و ادبی |  |  |  |  |
| ۱۱ | طُغرای مشهدی (د. ۱۰۷۸ ه‍.ق) | نگارشِ دیباچهٔ معیارُ الْاِدراک؛ شرح بعضی از اشعارِ حافظ به نثرِ مُسَجَّع |  |  |  |  |
| ۱۲ | محمد سعد   | نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ به‌سال ۱۱۰۰ ه‍.ق؛ معنیِ چند واژه از هر غزل؛ گاهی توضیحِ معنای کاملِ بعضی ابیات و پرداختن به اشاره‌ها در غزل‌ها |  |  |  |  |
| ۱۳ | محمد افضل سرخوش اله‌آبادی (د. ۱۱۰۷ ه‍.ق) | نگارشِ کشفُ الْاَستار عن وجوهِ مشکلاتِ الْاَشعار؛ شرحی عرفانی |  |  |  |  |
| ۱۴ | زین‌العابدین ابراهیم‌آبادی   | نگارشِ طورِ معانی یا طومارِ معانی به‌سال ۱۱۱۸ ه‍.ق؛ شاملِ موضوعاتِ فلسفی و عرفانی و نجوم و علوم طبیعی |  |  |  |  |
| ۱۵ | بهلول کول بن مرزاخان برکی جالندهری (د. ۱۱۷۰ ه‍.ق) | نگارشِ فوایدُ الْاَسرار فی رفعِ الْاَستار عن عُیونِ الْاَغیار به‌سال ۱۱۱۹ ه‍.ق؛ بیانِ موضوعاتِ فقهی و مذهبی در مقدمه و اجتناب از شرحِ ابیاتِ به‌ظاهر مغایر با شرع؛ تمایل به شرحِ عرفانی و تفسیر بر مبنای اصطلاحاتِ صوفیان |  |  |  |  |
| ۱۶ | بهلول کول بن مرزاخان برکی جالندهری (د. ۱۱۷۰ ه‍.ق) | نگارشِ فرهنگِ لغاتِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۱۷ | سراجُ‌الدّین علی خان آرزو (د. ۱۱۶۹ ه‍.ق) | نگارشِ سِراجِ وَهّاج دربارهٔ نقد و تفسیرِ شرحِ چهار منتقدِ شبه‌قاره درباره بیتِ «کشتی‌شکستگانیم» به نام‌های عزت، روشن‌ضمیر، نثاری و ماهر |  |  |  |  |
| ۱۸ | غلام جیلانی رفعت رامپوری (د. ۱۲۳۵ ه‍.ق) | نگارشِ غزالِ رعنا با موضوعِ شرحِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۱۹ | سید محمد صادق علی رضوی لکهنوی   | نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ؛ همان مرج البحرینِ ختمی با کمی تصرف؛ نگارش به‌دستورِ منشی کول کشور |  |  |  |  |
| ۲۰ | کانکل بن نورالله بن محمد سعید نامدار به شیخ آخوند | نگارشِ شرحِ غزلیات حافظ شیرازی؛ رعایتِ ترتیبِ الفباییِ قافیه و ردیفِ ابیات؛ استفاده از آیاتِ قرآن، احادیث و اشاره‌های عرفانی |  |  |  |  |
| ۲۱ | مولانا عبدالرب نیای قاضی عبدالرب دارمنگویی   | نگارشِ شرحِ مُغَلَّقات و لغاتِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۲۲ | محمد هادی علی متخلص به اشک | نگارشِ حواشی بر دیوانِ حافظ؛ انتشار به‌همراهِ اصلِ دیوان در ۱۲۸۵ ه‍.ق در لکهنو |  |  |  |  |
| ۲۳ | ابوسلیمان ظهیرُالدّین احمد نامدار به خواجه محمد اشرف علی حنفی قادری نقشبندی لکهنوی | نگارشِ فرهنگِ دیوانِ حافظ شیرازی؛ دارای دو بخشِ معنیِ واژگانِ عربی به فارسی و فرهنگِ لغاتِ فارسی به فارسی؛ چاپ در ۱۳۰۸ ه‍.ق به‌کوششِ قطب‌الدین احمد |  |  |  |  |
| ۲۴ | قطبُ‌الدّین قندهاری   | نگارشِ مِفتاحُ الْکُنوز علی حافظِ الرُّموز؛ شرحی عرفانی به‌سال ۱۳۰۷ ه‍.ق؛ چاپ سنگی در دو جلد در ۱۳۱۱ ه‍.ق در کراچی |  |  |  |  |
| ۲۵ | خواجه شمس‌الدین احمد   | نگارشِ اصطلاحاتُ الصّوفیه؛ فرهنگِ اصطلاحاتِ عرفانی و به‌ویژه اصطلاحاتِ دیوانِ حافظ؛ چاپ با تجدید نظر توسط سید جلال اندرابی در ۱۳۲۲ ه‍.ق در لکهنو |  |  |  |  |
| ۲۶ | محمد خطاب نامدار به ملاگاره | نگارشِ حاشیه بر دیوانِ حافظ؛ چاپ همراه با دیوان در ۱۹۰۴ م در دهلی |  |  |  |  |
| ۲۷ | عبدالعزیز محمد عبدالرشید لاهوری   | نگارشِ فرهنگِ بعضی اصطلاحاتِ حافظ شیرازی؛ انتشار همراه با اصل و ترجمهٔ تعدادی از غزل‌ها به زبانِ پنجابی در ۱۳۳۳ ه‍.ق در لاهور |  |  |  |  |
| ۲۸ | میر محمد شیرازی   | نگارش روضَةُالشُّعَرا؛ شرحی عرفانی |  |  |  |  |
| ۲۹ | میرزا غلامعلی بیگ   | نگارشِ تراکیبُ الْاَقدام؛ شرحِ اشعار و اصطلاحاتِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| ۳۰ | مظفر (یا ظفر) حسین بن خان محمد رامپوری   | نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ در لاهور |  |  |  |  |
| ۳۱ | الله جویا   | نگارشِ شرحِ دیوانِ حافظ |  |  |  |  |
| پژوهش‌ها و شرح‌های اردو | پژوهش‌ها و شرح‌های اردو | پژوهش‌ها و شرح‌های اردو | پژوهش‌ها و شرح‌های اردو | پژوهش‌ها و شرح‌های اردو | پژوهش‌ها و شرح‌های اردو |  |
| ۱ | محمد اسماعیل خان   | نگارشِ شرحِ گُلبُنِ معرفت در سه بخش و چاپ به‌ترتیب در سال‌های ۱۹۰۳، ۱۹۰۴ و ۱۹۰۶ م |  |  |  |  |
| ۲ | محمد یوسف علی شاه چشتی نظامی   | نگارشِ شرح یوسفی دربردارندهٔ شرحِ غزلیاتِ حافظ همراه با متن اشعار به‌سال ۱۳۰۷ ه‍.ق در لکهنو |  |  |  |  |
| ۳ | محمد عبداللطیف خان گوجروی اکبرآبادی (د. ۱۹۹۱ م) | نگارشِ شرح اَلشَّرعُ فِی الْمَجاز، شرحِ دیوانِ حافظ شیراز دربردارندهٔ غزل‌های دیوانِ حافظ با ردیف‌های الف، ب و ت |  |  |  |  |
| ۴ | کامران کامل   | نگارشِ شرحِ انتخاب غزلیات حافظ |  |  |  |  |
| ۵ | جلال‌الدین احمد جعفری زینبی   | گزیدهٔ غزل‌ها همراه با فرهنگِ اصطلاحات و شرح حالِ حافظ و نقدی بر شعرش با عنوان لسان الغیب یعنی خواجه حافظ شیراز کی حالات زندگی اور ان کلام در نقد اور انتخاب غزلیات |  |  |  |  |
| ۶ | مُغیثُ‌الدّین فریدی   | نگارشِ انتخاب غزلیات حافظ مع فرهنگ در شرحِ ۴۰ غزل همراه با فرهنگِ لغات به اردو |  |  |  |  |
| ۷ | میرولی‌الله ادیب ایبت‌آبادی   | نگارشِ شرح لسان‌الغیب یعنی اردو شرح دیوانِ حافظ مع مفصل سوانح عمری در چهار جلد؛ از بهترین شرح‌های دیوانِ حافظ به زبان اردو؛ چاپ در پنج نوبت از سال ۱۹۱۶ م | نگاهی تحقیقی و علمی در شرح و تفسیرِ اشعار؛ نقدی بر اثر نوشتهٔ ابوالحسن محمد صدیقی بدایونی |  |  |  |
| ۸ | شخصی گمنام به‌نام رازی   | نگارشِ شرح و ترجمهٔ غزل‌ها با قافیه یا ردیف «م» با نام خَمریات برای کتاب کمک درسی دانشجویی به‌همراه معنی واژگان؛ چاپ در لاهور |  |  |  |  |
| ۹ | شمس بریلوی   | نگارشِ شرحی همراه با ترجمه بر دیوان در سال ۱۳۹۱ ه‍‍.ق در مقابله با نسخهٔ قزوینی و غنی؛ نگارش بخشی دربارهٔ زندگی حافظ و نقدِ اشعارش با استفاده از شعرُ الْعَجَم شِبلیِ نُعمانی؛ معنی کردن واژگان مشکل هر بیت با عنوان «حل لغات»؛ توضیحِ ترکیب‌های ویژهٔ هر بیت و شرحِ آن | بیانِ خوبِ مفاهیمِ دشوارِ شعرِ حافظ به‌خاطر تسلط بر زبان و ادب فارسی |  |  |  |
: