فهرست میراث جهانی در عراق
فهرست آزمایشی

علاوه بر سایت‌های موجود در فهرست میراث جهانی، کشورهای عضو می‌توانند فهرستی از سایت‌های آزمایشی را که ممکن است برای نامزدی در نظر بگیرند، در این فهرست قرار دهند. نامزدها در فهرست میراث جهانی تنها در صورتی پذیرفته می‌شوند که سایت قبلاً در فهرست آزمایشی قرار داشته باشد.
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| # | نگاره | نام | موقعیت | سال | ش ثبتمعیارها | شرح | م |
| ۱ |  | نمرود | استان نینوا | ۲۰۰۰ | ۱۴۶۳ (i)(ii)(iii) | نمرود در قرن سیزدهم پیش از میلاد بنا نهاده شد و دومین پایتخت امپراتوری آشوری بود که در آن دوره به نام «کالح» شناخته می‌شد. این شهر در زمان پادشاهی آشور-ناصیر-پال شکوفا گردید. محیط آن تقریباً ۸ کیلومتر است که توسط یک دیوار آجری عظیم احاطه شده‌است و ناحیه‌ای به وسعت ۳٫۸ کیلومترمربع را پوشش می‌دهد. در زوایای جنوب‌غربی و جنوب‌شرقی، ارتفاعی به نام «آکروپولیس» قرار دارد که بر روی طاقی با ارتفاع بیش از ۴۰ متر، از جنس خشت گلی، ساخته شده‌است. در دههٔ ۱۹۸۰ حفاری‌ها در بالای سطح رودخانه، موجب کشف سه مقبرهٔ سلطنتی با گنجینه‌های شگفت‌انگیز شدند. همچنین یک دیوار سنگی عظیم به نام «میسنات» کشف شد که به ارتفاع ۲۶ فوت، بالای کف باستانی رودخانه وجود دارد. از سمت جنوب هم، سایت با کانال النغوب که قدمت آن به قرن هشتم قبل از میلاد برمی‌گردد، مجاور است. |  |
| ۲ |  | شهر باستانی نینوا | استان نینوا | ۲۰۰۰ | ۱۴۶۵(i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi) | نینوا یکی از مهم‌ترین مراکز فرهنگی جهان باستان بود که نقش برجسته‌ای در زمینه توسعه تمدن بشری داشته‌است؛ این شهر بزرگ‌ترین کلان‌شهری بوده که شاخه‌های مختلف آموزش و یادگیری در آن سرچشمه گرفته‌اند. آشوری‌ها آن را به عنوان مقر سیاسی خود پذیرفتند و در کنار اولین پایتخت مذهبی‌شان، آشور، قرار دادند. کاوش در تپه اصلی شهر، کویونیک، نشان می‌دهد که از حدود ۶۰۰۰ پیش از میلاد تا ۶۰۰ پس از میلاد، نینوا مسکونی بوده. این شهر ابتدا به صورت یک اقامتگاه سلطنتی پایه‌ریزی شد و سرانجام در حدود سال ۷۰۰ پیش از میلاد، توسط سناخریب به عنوان پایتخت آشوریان برگزیده شد. شاهان بعدی آشور تا زمان ویرانی شهر، در سال ۶۱۲ پیش از میلاد، در آنجا زندگی می‌کردند. دیوار دور شهر نینوا بیش از ۱۲ کیلومتر است و شش دروازهٔ آن کاوش شده‌است. بر روی تپه کویونجیک، مجموعه اتاق‌های سلطنتی سناخریب کشف شده که برخی از کتیبه‌های برجسته فتوحات پادشاهان آشوری را نشان می‌دهد. تپه نبی یونسج نیز محل کشف انبار مهمات امپراتوری آشور بوده. در جنوب کویونجیک، خانه‌هایی که در اطراف مسجدی قرار گرفته‌اند، محلی را در خود جای داده‌اند که روایت می‌شود مقبرهٔ یونس است. |  |
| ۳ |  | دژ اخیضر | استان کربلا | ۲۰۰۰ | ۱۴۶۷(i)(ii) | الاخیضر یکی از سازه‌های دفاعی برجسته است؛ این یک معماری نظامی، نه تنها در عراق متمایز است، بلکه در جهان عربی و اسلامی منحصر به فرد است. اخیضر در مسیر تجاری قرار دارد که عراق را با جهان خارج وصل می‌کند؛ در طول این مسیر ساخت و سازهای زیادی وجود داشته که ایستگاه‌های مهمی برای مسافران بوده و کاروانسراهایی مانند عطشان و موجده بر سر راه آن است. بررسی و کاوش نشان داد که این بنای اسلامی قدمتش به حدود نیمه دوم قرن سوم هجری بازمی‌گردد. این قلعه نظامی شامل تالار اصلی، ایوان بزرگ، تالار پذیرایی و خانه‌های خدمتگزاران می‌باشد. |  |
| ۴ |  | واسط | استان واسط | ۲۰۰۰ | ۱۴۶۸(i)(ii)(iv) | واسط شهری اسلامی است که در ربع آخر قرن اول هجری (قرن هفتم میلادی) توسط حجاج بن یوسف ثقفی، به عنوان مرکز اداری عراق، ساخته شد. محیط آن به عنوان یک شهر کهن، ۱۶ کیلومتر است. در قرن دهم هجری، پس از تغییر بستر رودخانهٔ دجله، واسط متروکه شد. بقایای آن به دلیل دوردست بودن و غیرقابل کشاورزی بودن، دست نخورده مانده. بیشتر بناهای آن آجری است. بررسی‌ها در آنجا بین سال‌های ۱۹۳۶–۱۹۴۲ میلادی و سپس در سال ۱۹۸۵ صورت گرفت. مسجد بزرگ واسط در چهار مرحله بازسازی شده که از قرن هفتم هجری تا قرن اول هجری قدمت دارند. در سمت رو به قبلهٔ مسجد، خانه‌ای امارتی نیز وجود دارد. ساختمانی به نام مناره کشف شده که شامل یک مقبره و یک مدرسه مربوط به قرن هفتم هجری است. یک محله مسکونی نیز در اواخر دهه سی پیدا شد. برخی از قسمت‌های مناره به دلیل فرسودگی دیوارها، حفظ و نگهداری می‌شد، اما تعمیر و مرمت جدی انجام نشده. |  |
| ۵ |  | آرامگاه حزقیال | استان بابل | ۲۰۱۰ | ۵۴۹۷ (i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi) | از نظر یهودیان و مسلمانان این آرمگاه، واقع در کفل عراق، مقبره حزقیال، پیامبر نامبرده در کتاب مقدس، است. در حالی که این آرمگاه از قدیمی‌ترین و مهمترین مکان‌های مذهبی یهودیان در عراق است، امروز بخشی از مجموعه «مسجد النخیله» را تشکیل می‌دهد. بر روی دیوارهای داخل بنا با خط عبری، و زیر گنبد با طرحواره‌های اسلامی قرون وسطایی منقش شده‌است. تا اواسط قرن بیستم، بیش از ۵۰۰۰ یهودی هنگام عید پسح، از بغداد و سایر شهرهای بزرگ عراق، به زیارت این مقبره می‌رفتند. |  |
| ۶ |  | وادی‌السلام | استان نجف | ۲۰۱۱ | ۵۵۷۸(iii)(v)(vi) | وادی السلام، یکی از بزرگترین قبرستان‌های جهان است. این قبرستان شامل بقایای میلیون‌ها مسلمان و ده‌ها فرد مشهور است. همچنین مقبره علی بن ابی‌طالب و قبرهای منسوب به پیامبران صالح و هود، در آن جای گرفته. این گورستان از مرکز شهر به سمت شمال‌غربی امتداد یافته و ۱۳ درصد از مساحت شهر نجف را تشکیل می‌دهد و وسعت آن ۹۱۷ هکتار است. قبرستان وادی السلام را می‌توان «روح شهر» در نظر گرفت؛ زیرا میلیون‌ها مسلمان از نقاط مختلف جهان از آن بازدید می‌کنند. تاریخ تدفین مردگان در این گورستان به دوران باستان و پیش از قرون وسطی می‌رسد؛ من‌جمله این که پادشاهان حیره و سران این حکومت که دست‌نشانده ساسانیان (۶۳۷–۲۲۶) بودند، در این گورستان دفن شده‌اند. برخی از پادشاهان، سلاطین، شاهزادگان و اشراف دودمان‌های تاریخی حمدانیان، فاطمیان، آل بویه، صفویه، قاجاریه و جلایریان نیز در اینجا به خاک سپرده شدند. قبرستان وادی السلام شامل چند نوع دفن است که عبارتند از قبرهای پست و قبرهای مرتفع یا برجی که در داخل اتاق‌های مخصوصی که برای هر خانواده در نظر گرفته می‌شد، قرار دارند. علاوه بر نحوه تدفین در داخل ثلث‌ها، اتاق‌هایی در زیر زمین تراشیده شده بود و راه پایین آمدن به آن با نردبان بود و بقایای تعداد زیادی مرده را در خود جای می‌داد. |  |
| ۷ |  | عمادیه | استان دهوک | ۲۰۱۱ | ۵۶۰۱(i)(ii)(iii)(vii)(viii) | شهر عمادیه یا آمیدی، در ۷۰ کیلومتری شمال شهر دهوک قرار دارد. عمادیه یکی از قدیمی‌ترین شهرهای باقی‌مانده در جهان و یکی از مهم‌ترین شهرهای تاریخی شمال عراق در اقلیم کردستان است. قدیمی‌ترین نوشته مکتوب دربارهٔ آن مربوط به قرن نهم پیش از میلاد است، یعنی در زمان سلطنت امپراتوری آشور در ۸۵۸–۸۲۴ قبل از میلاد. تاریخ این شهر به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش و دورهٔ امپراتوری ماد می‌رسد. موقعیت جغرافیایی این شهر، از قدیم به عنوان جایگاهی مورد اختلاف بین نیروهای در حال مناقشه ماد، پارس و آشوری بوده‌است. قرار گرفتن آن بر روی یک تپه باعث شده بود که این شهر برای بسیاری از نیروها در طول تاریخ استراتژیک باشد. مادها اولین کسانی بودند که بر شهر متمرکز شدند و آن را به عنوان پایتخت پادشاهی خود پذیرفتند، سپس در ۸۵۵–۸۲۴ پیش از میلاد، توسط آشوریان اشغال شد و بعدتر توسط اشکانیان و مسلمانان فتح گردید. تاریخ طولانی شهر عمادیه، مانند سایر شهرهای بین‌النهرین، مملو از آثار تمدن‌های مختلف باستانی عظیم و ارزشمند است. این شهر امروزه دارای دو دروازه باستانی است که مربوط به قلعه عمادیه هستند؛ دروازه شرقی زبر و دروازه غربی سقاوه که به سمت شهر موصل می‌رود. این شهر همچنین دارای بقایای تاریخی مهم دیگری است، مانند معبد زورسورنت، حکاکی دوره اشکانی، مناره و پرچم سلطنتی بهدینان. |  |
| ۸ |  | ویژگی‌های تاریخی رود دجله در رصافهٔ | استان بغداد | ۲۰۱۴ | ۵۸۸۰(i)(ii)(iv)(vi) | رصافه بخشی از بغداد، پایتخت عراق، است و نقش مهم و حیاتی در ضلع شرقی رود دجله دارد. این سایت حدود ۷٫۵۷ هکتار وسعت دارد. از همان هنگام که در قرن دوم هجری قمری، خلیفه منصور عباسی (۱۳۶–۱۵۸ ه‍.ق) شهر بغداد را بنا نهاد تاکنون، رود دجله نقش مهمی در گستره جغرافیایی شهر داشته و تأثیرات آن بر محیط طبیعی و شهری و اجتماعی بغداد نفوذ داشته‌است. کرانه‌های رود محل مناسبی برای رشد جوامع شهری (به عنوان نقطه جاذبی برای بسیاری از فعالیت‌ها) محسوب می‌شود که با توجه به مقتضیات و شرایط هر عصر، شکل آن متفاوت و متغیر بوده. این سایت به دلیل انتخاب بلوک‌های طلایی شهری با ویژگی‌های تاریخی، نقش مهم و برجسته‌ای در تاریخ سیاسی و مذهبی عراق باستان، به‌ویژه در عصر عباسیان در طول قرن‌های شانزدهم و هفدهم هجری قمری برابر با قرون دوازدهم و سیزدهم میلادی، داشته‌است. همچنین آثار حضور امپراتوری عثمانی در طول سه قرن یازدهم تا سیزدهم هجری قمری، محسوس است. بسیاری از ساختمان‌ها و آثار این ناحیه در فهرست آثار ملی عراق جای دارند. از آثار مهم قرار گرفته در این سایت، می‌توان به مدرسه المستنصریه، مسجد آصفیه، مسجد وزیر، بنای قدیمی مجموعه السرای، ساختمان القیشله و برج ساعت، ساختمان قدیمی هیئت وزیران، دروازه السرای و بنای آن، ساختمان مرکزی پلیس، والی خانه (دارالولی)، بیت الحکمه (مکتب العلیه)، کاخ عباسی و مدرسه شرابیه اشاره نمود. |  |
| ۹ |  | سکونت‌گاه نوسنگی بستان‌سور | استان سلیمانیه | ۲۰۱۷ | ۶۱۷۲(iii)(iv) | سایت باستان‌شناسی بستانسور، یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌های ساخته شده در جهان است. بستانسور در دامنه‌های زاگرس در حاشیه دشت شهرزور، در ۳۰ کیلومتری جنوب‌شرقی شهر سلیمانیه در استان سلیمانیه کردستان عراق واقع شده‌است. این سایت متشکل از تپه‌ای از لایه‌های باستان‌شناسی دست نخورده به مساحت ۲٫۵ هکتار، نزدیک به چشمه طبیعی بزرگی در کنار روستای مدرن بستانسور (به معنی"بوستانِ سرخ") است. حفاری‌ها در بستانسور از بهار ۲۰۱۲، توسط یک تیم مشترک عراقی و بریتانیایی آغاز شد و رادیوکربن نشان داد ساختمان‌های مستطیلی با آجرهای گلی و پیس (خشت فشرده و خاک)، مربوط به ۷۷۰۰ تا ۷۱۰۰ پیش از میلاد، یعنی دوره نوسنگی اولیه، بوده‌اند. این‌ها اولین سازه‌های مستطیلی از معماری نوسنگی هستند که تا به حال در کردستان عراق یافت شده‌اند و اولین مراحل زندگی روستایی در این منطقه را نشان می‌دهند. هزاران اثر از سنگ، خشت و استخوان و همچنین تدفین انسان در زیر کف گچی یکی از ساختمان‌ها در این سایت ثبت شده. بر روی دیوارهای ساختمان آثاری از گچ‌بری قرمز رنگ دیده می‌شود. |  |
| ۱۰ |  | نیپور | استان قادسیه | ۲۰۱۷ | ۶۱۷۳(iii)(vi) | محل نیپور (نفار) واقع در منطقه فرات، شامل گروهی از تپه‌های باستان‌شناسی است که بزرگ‌ترین آن‌ها به ارتفاع ۲۵ متر است و وسعتی به اندازهٔ ۱۶۸٫۴ هکتار دارد. نیپور مکانی باستانی از تمدن‌های بین‌النهرین است و نقش مهمی در توسعه نخستین تمدن‌های جهان داشت. این مکان محل پرستش خدای سومری انلیل، «ایزد باد» و فرمانروای کیهان، بود و مرکز مذهبی سومر در هزاره سوم و دوم پیش از میلاد محسوب می‌شد. این شهر در زمان خود، شهری قابل توجه بود که بر روی تپه‌های طبیعی و مصنوعی بنا نهاده بودند و برای محافظت از آن، توسط دیوارهای عظیم احاطه شده بود. ماهیت مذهبی نیپور، شهر را از نابودی در امان نگه می‌داشت و اگرچه دوره‌ای از اهمیت آن کاسته شد، اما به دلیل این که عملکرد آن به‌عنوان یک مرکز مقدس هنوز مورد نیاز بود، دوباره احیا گردید. این مکان دارای سابقه باستان‌شناسی بی‌نظیری است و بیش از ۶۰۰۰ سال تاریخ را در بر می‌گیرد، از دوره ماقبل تاریخ عبید (حدود ۵۰۰۰ قبل از میلاد) تا حدود ۸۰۰ پس از میلاد در دوران اسلامی را شامل می‌شود و گواهی استثنایی بر سنت‌های فرهنگی سومری، اکدی و بابلی است. |  |
| ۱۱ |  | شهر قدیمی موصل | استان نینوا | ۲۰۱۸ | ۶۳۵۵(iii)(v)(vi) | موصل مرکز استان نینوا است که به دلیل برجستگی تجاری و جمعیت متنوع فرهنگیش شهرت دارد. شهر قدیمی آن در کرانه باختری رود دجله در مقابل بقایای شهر باستانی و آشوری نینوا و مسجد و زیارتگاه منسوب به یونس واقع شده‌است. در نینوای باستان، شواهدی از سکونت دائمی را می‌توان تا ۶۰۰۰ سال قبل از میلاد ردیابی کرد. به عنوان بخشی از امپراتوری آشور، در هزاره سوم قبل از میلاد این ناحیه به شهرت رسید. پس از سقوط آشور (۶۱۲–۵۵۹ قبل از میلاد)، موصل را برای اولین بار در امتداد کرانه غربی دجله، در مکانی که حال به نام «شهر قدیمی موصل» می‌گویند، ایجاد کردند. در دوران امپراتوری ماد، هخامنشی و سلوکی، موصل از نظر اهمیت جانشین نینوا شد. در سال ۲۲۵ قبل از میلاد، موصل بخشی از استان ساسانی شد، در حالی که در سال ۶۴۱ پس از میلاد در جریان فتوحات اسلامی به خلافت راشدین ضمیمه شد. مسیحیت در موصل می‌تواند به اوایل قرن نخست میلادی برسد؛ کمااین‌که در قرن ششم و هفتم میلادی، موصل کرسی اسقفی کلیسای شرق آشوری را داشت. این شهر در دوره سلجوقیان به اوج شکوفایی خود رسید و در زمان عثمانی، شهری مهم در آن امپراتوری محسوب می‌شد. موصل هنوز هم یکی از پرجمعیت‌ترین شهرهای کشور عراق است و کماکان دارای تنوع قومی و مذهبی فراوانی است. |  |
| ۱۲ |  | آرامگاه لالش | استان دهوک | ۲۰۲۰ | ۶۴۶۷(iii)(vi) | زیارتگاه لالیش در تنگه کوهستانی قرار دارد که از سه طرف آن را کوه احاطه کرده‌است و راه منتهی به آن جاده‌ای پر پیچ و خم در دره کوهستانی است که میان نینوا و دهوک قرار گرفته. مقبره لالیش را مرکز مقدس و اصلی آیین ایزدی می‌دانند. ایزدی‌ها از سراسر جهان برای زیارت این مقبره به لالیش می‌روند. دربارهٔ پیشینه این مکان روایت‌های بسیاری وجود دارد. برخی محققان پیشینه‌اش را به میترائیسم مربوط می‌دانند. مقبرهٔ لالیش در واقع مقبره شیخ عدی بن مسفر الحکاری است؛ ساختمانی مستطیل‌شکل به ابعاد ۳۰×۱۲ متر که یک سبک هنری کمیاب در معماری و ساختمان‌سازی دارد و از هنر سلجوقی و همچنین معماری قدیم شرقی و سنت محلی الهام گرفته‌است. برخی تصاویر مرتبط با ادیان تاریخی نیز در این مکان به چشم می‌خورند. در جریان نسل‌کشی ایزدی‌ها توسط دولت اسلامی عراق و شام، مقبره لالیش خسارت بسیاری دید و اقدامات زیادی برای بازسازی آن شده‌است. |  |
| ۱۳ |  | ارگ کرکوک | استان کرکوک | ۲۰۲۱ | ۶۵۲۲(iii)(iv) | ارگ کرکوک در مرکز شهر کرکوک قرار دارد و یکی از قدیمی‌ترین بخش‌های شهر به‌شمار می‌رود. برخی از مورخان بر این باورند که گوتی‌ها بنای ارگ را بر اساس یک لوح باستانی به خط میخی ساخته‌اند و می‌توان گفت که این آبادی مرتفع که امروزه ارگ کرکوک نامیده می‌شود، از اواسط هزاره دوم پیش از میلاد به نام «ارگ شهر بنی شیلوه» معروف بوده‌است. در حالی که سایر مورخان معتقدند که این ارگ در زمان پادشاهی آشور نصیر پال دوم، بین سال‌های ۸۵۰ تا ۸۸۴ قبل از میلاد، ساخته شده‌است. ارگ کرکوک در ابتدا بر روی تپه‌ای مدور ساخته شده بود که حدود ۱۲۰ فوت از دشت‌های اطراف بلندتر بود و مشرف به دره رودخانه‌ای کوچک به نام رودخانه الخسا است. این ارگ به خودی خود، شهری یکپارچه محسوب می‌شود، زیرا شامل بسیاری از بناهای باستانی و میراث باستانی است. |  |