تاریخ گرجستان
پیش از میلاد مسیح > فرهنگ تریالتی وانادزور

فرهنگ تریالتی -وانادزور که قبلاً به عنوان فرهنگ تریالتی-کیروواکان شناخته می شد ، از نام منطقه تریالتی گرجستان و شهر وانادزور ارمنستان نامگذاری شده است . آن را به اواخر هزاره سوم و اوایل هزاره دوم قبل از میلاد نسبت می دهند.  فرهنگ تریالتی-ونادزور در نواحی فرهنگ کورا-آراکسس پیشین ظهور کرد . برخی از محققان حدس می زنند که این یک فرهنگ هند و اروپایی بوده است که به فرهنگ Lchashen-Metsamor توسعه یافته .  همچنین ممکن است باعث پیدایش Hayasa-Azzi شده باشد. کنفدراسیون ذکر شده در متون هیتی، و موشکی توسط آشوریان ذکر شده است.
در دورهٔ پالئوتیک در اراضی گرجستان در گسترهٔ وسیعی سکونت گزیده بود، در اواسط هزارهٔ چهارم پیش از میلاد، همراه با ذوب مس و برنز پیشرفت زیادی در کشاورزی و دامپروری گرجستان به وجود آمد، با آغاز هزارهٔ سوم پیش از میلاد، گرجستان وارد عصر مفرغ شد. در اواخر نیمهٔ دوم هزارهٔ دوم پیش از میلاد، شروط لازم برای ظهور یک جامعهٔ طبقاتی به وجود آمد. قبایل گرجی یگانگی خود را در اثنای عصر مفرغ پایانی آغاز کردند. در پایان هزارهٔ دوم پیش از میلاد در نواحی جنوب شرقی گرجستان باستان، دو اتحادیهٔ از اصلی از قبایل ظهور کردند. دیائوخی‌ها و قول‌ها، که هردو تا قرن هشتم پیش از میلاد دوام داشتند. در میانهٔ قرن هشتم پیش از میلاد دیائوخی‌ها در نتیجه تجاوز اورارتو و با مساعدت قول‌ها نابود شدند، قول‌ها نیز در سال‌های ۷۲۰ پیش از میلاد تحت سلطهٔ کیمری‌ها درآمدند که از شمال هجوم آورده بودند. دیائوخی‌ها و قول‌ها اصلاً کنفدراسیون‌هایی بودند که در میانهٔ قرن هشتم پیش از میلاد تجزیه شدند.
در قرون ۶ و ۷ پیش از میلاد ممالک جدیدی در شرق و جنوب ایبریا و در غرب کولخیس به وجود آمد. قرن‌های ۴ تا ۶ پیش از میلاد دورهٔ استحکام عمیق قبایل کارتلی عمدتاً ساکنان جنوب، شرق و جنوب شرقی شد. کشمکش بین کنفدراسیون‌های مختلف گرجی نهایتاً باعث تشکیل پادشاهی ایبریا به پایتختی متسختا شد. در قرون ۳ و ۴ پیش از میلاد، دولت ایبریا قدرتمند شد و پارناواز یکم در رأس آن قرار گرفت. او ایبریا و کولخیس را متحد نمود، زبان گرجی را به زبانی نوشتاری تبدیل کرد و به آبادانی و سازندگی‌های عظیمی همت گماشت.
پادشاهی‌های ایبریا و کولخیس جزء اولین دولت‌های سرزمین قفقاز بودند، که در زندگی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دنیای باستان نقش مهمی ایفا کردند.
در قرن اول پیش از میلاد، گرجستان به عنوان یک دولت قوی ظهور کرده و از استقلال سیاسی کاملی برخوردار بود.
بین سال‌های ۶۵۳ تا ۳۳۳ قبل از میلاد، هر دو منطقه کولخیس و ایبریا از تهاجمات متوالی امپراتوری ماد ایران جان سالم به در بردند. اما وضعیت در مورد هخامنشیان متفاوت بود.  بر اساس گفته‌های هرودوت (۳.۹۷)، قدرت هخامنشیان تا کوه‌های قفقاز گسترش یافته بود، اما کولخیسی‌ها در فهرست بیست ساتراپی‌های ایرانی او ذکر نشده‌اند. همچنین در فهرست سرزمین‌های هخامنشی (dahyāva) که در کتیبه‌های فارسی باستان داریوش و جانشینانش آمده، نامی از آن‌ها برده نشده است.  در کتاب آناباسیس گزنفون (۷.۸.۲۵؛ احتمالاً یک افزوده بعدی) قبایل کولخیس و شرق پونتوس به عنوان مستقل (autónomoi) توصیف شده‌اند. از سوی دیگر، هرودوت در فهرست خود (۷.۷۸–۷۹) از حدود پنجاه و هفت مردمی که در لشکرکشی خشایارشا علیه یونان در سال‌های ۴۸۱–۴۸۰ قبل از میلاد شرکت کردند، هم کولخیسی‌ها و هم قبایل مختلف پونتوسی را ذکر کرده است. همان‌طور که دانشنامه ایرانیکا اشاره می‌کند، به احتمال زیاد هخامنشیان هرگز نتوانستند حاکمیت مؤثری بر کولخیس اعمال کنند، اگرچه به نظر می‌رسد رهبران محلی قبیله‌ها نوعی فرمانروایی نمادین ایران را پذیرفته بودند. دانشنامه ایرانیکا همچنین می‌افزاید، در حالی که قبایل همجوار پونتوسی در نوزدهمین ساتراپی و ارمنی‌ها در ساتراپی سیزدهم به عنوان پرداخت‌کنندگان خراج به ایران ذکر شده‌اند، کولخیسی‌ها و همسایگان قفقازی آن‌ها در این فهرست نیامده‌اند؛ با این حال، آن‌ها متعهد شده بودند که هر پنج سال یک بار هدایایی (۱۰۰ پسر و ۱۰۰ دختر) ارسال کنند (هرودوت ۳.۹۷).