زنجان
توسعه شهری و محلات

با وجود اینکه برخی منابع تاریخی، بنای اولیه شهر تاریخی زنجان را به دوره ساسانیان یا حتی مادها نسبت داده‌اند بررسی گزارش سیاحان و جهانگردان و همچنین مطالعه متون تاریخی و مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد باوجود قدمت سه هزار ساله زنجان، همه آثار فعلی و بافت شهری زنجان نسبتاً جدید است. بنای اولیه شهر امروزی زنجان مرتبط با دوران صفویه می‌باشد که در ادامه در دوره قاجار گسترش و تکوین می‌یابد.
در دوره قاجار جمعیت زنجان نسبت به گذشته افزایش چشم‌گیری پیدا می‌کند و در سایه توجه شاهان قاجار به شهری بزرگ و آباد تبدیل می‌شود و ملقب به دارالسعاده می‌شود. در این دوره شهر به سه منطقه اصلی تقسیم شده بود. بخش مرکزی شهر با جای گرفتن مراکز حکومتی، اداری و مذهبی در آن موجودیت یافته و فاقد اسم خاصی بوده است. بخش دیگر شهر تحت عنوان یوخاری باش که شامل اراضی و محلات واقع در شرق محدوده مرکزی در مجموعه بازار را شامل می‌شد و افراد ساکن در این منطقه در کلیات با همین عنوان مشخص شده و از نظر اقتصادی (در اوایل دوران قاجار) از ظرفیت بالای مالی برخوردار بوده‌اند. بخش دیگر شهر اراضی و محلات واقع در غرب محدوده مرکزی به نام اشاقه‌باش شناخته می‌شدند.
در دوره فتحعلی‌شاه با انتصاب شاهزاده عبدالله میرزا (ملقب به دارا) به حکومت زنجان، توسعه و رشد ساختاری شهری زنجان با سرعت بیشتری ادامه پیدا می‌کند. در دوران حکومت دارا بر زنجان بناهای بزرگی مانند مسجد سلطانی (مسجد جامع کنونی) احداث می‌گردد و بازار بزرگ زنجان توسعه بیشتری می‌یابد، در ادامه به دلیل بزرگ شدن شهر و ایجاد محلات جدیدی از جمله محله مسگرها، محله‌های مشهدی صفر و آقارحیم در شرق و شمال‌شرق شهر و محله سیدلر و نصراله‌خان در غرب، باروی جدیدی در اطراف شهر کشیده می‌شود.
احداث قنات سرچشمه و قنات دیگر در محدوده شهر زنجان باعث شد گسترش شهر و ایجاد محلات جدید نظم جدیدی پیدا کنند. تا قبل احداث قنات سرچشمه گسترش شهر تابع رودخانه و در جهت طولی (شرقی-غربی) و به موازات رودخانه زنجان‌چای بود و آب شرب شهر و کشاورزی محلات از آب رودخانه و چاه‌های نزدیک به رود تأمین می‌گشت. در سال‌های بعد با احداث قنات سرچشمه از وابستگی به رودخانه کاسته شد و گسترش شهر و محلات جدید در اراضی شمالی شهر گسترش پیدا کردند. و محلات سرچشمه، قویی باشی و درمان آرخی به مرور در بخش‌های شمالی شهر گسترش یافتند.
روند گسترش تا اواخر دوران قاجار بسیار آرام و در سطح قلعه به میزان ۱۸۵ هکتار بوده است. در دوران ناصرالدین شاه درگیری نیروهای دولتی و بابیان زنجان، حصار شهر دچار صدمات زیادی می‌شود و تخریب می‌شود، و در سال‌های بعد نیز حصار شهر بازسازی نمی‌شود. در دوره پهلوی در نتیجه تخریب حصار شهر و ایجاد معابر جدید به مرور شرایط برای ایجاد محلات جدید در بیرون از حصار اولیه شهر فراهم می‌شود، از حد فاصل اواخر دوران قاجار تا اواخر دوران پهلوی با افزایش محلات خارج از قلعه، وسعت شهر به میزان تقریبی ۴۸۰ هکتار گسترش می‌یابد. در این دوره شهر در نتیجه مهاجرت روستاییان با افزایش جمعیت روبه رو است. در طی افزایش درآمدهای نفتی دوره پهلوی، با انجام اصلاحات ارضی و پروژه‌های عمرانی بزرگ مثل آب‌رسانی، راه‌سازی و غیره روند توسعه و گسترش شهر تسریع می‌گردد. به‌طور کلی ۱۸ محله در داخل قلعه و ۹ محله در خارج از قلعه تا اواخر دوران پهلوی ضمن گسترش تدریجی مستقر شده‌اند. شهر فعلی در مساحتی معادل ۱۲۵۷ هکتار مستقر شده که به استناد ضوابط طرح جامع مصوب پیش‌بینی شده در سال ۱۳۷۵ وسعت آن به میزان ۴۴۵۰ هکتار افزایش می‌یابد.
روند شهرنشینی در ایران که از سال ۱۳۲۰ به صورت مهاجرت‌های آرام آغاز شده بود، درنتیجه اصلاحات اراضی ابعاد گسترده‌ای پیدا می‌کند و در اثر رونق شهری و از بین رفتن روابط سنتی تولید در روستاها، روند شهرنشینی شتاب بیشتری می‌یابد.در شهر زنجان نیز در اثر این مهاجرت‌های گسترده تحولات کالبدی و جمعیتی چشمگیری اتفاق می‌افتد که اوج این روند در اوایل دهه ۵۰ شمسی روی می‌دهد.
بعد پیروزی انقلاب اسلامی و درنتیجه جنگ ایران و عراق روند رشد جمعیتی زنجان با سرعت بیشتری ادامه‌می‌یابد. با مهاجرت جمعیت روستاها و شهرهای کوجک به زنجان طی سال‌های اولیه انقلاب اسلامی، جمعیت زنجان از ۱۰۰ هزار نفر در سال ۱۳۵۵ شمسی به ۲۱۵ هزار نفر در سال ۱۳۶۵ افزایش می‌یابد.