سهام عدالت
آزاد سازی > انتقاد از آزاد سازی سهام عدالت

مسئولان ایرانی در حالی بعد از ۱۵ سال از آغاز طرح سهام عدالت می‌گیرند که کشور ایران با شرایط سخت اقتصادی روبه‌رو است. براساس برآورد صندوق بین‌المللی پول، نرخ رشد اقتصادی ایران در سال ۲۰۱۹ منفی ۷٫۶ درصد بوده و در سال ۲۰۲۰ میلادی هم بار دیگر منفی ۶ درصد خواهد بود. نرخ تورم طبق محاسبات بانک مرکزی در سال ۱۳۹۸، ۴۱٫۲ درصد بوده که مکان دوم بالاترین رکورد تورم را در ۳۰ سال گذشته از آن خود کرده است. میزان بیکاری، به کشورهای توسعه نیافته شباهت پیدا کرده است (ایران طبق رده‌بندی بانک جهانی، کشور در حال توسعه است). پیش از شیوع کرونا کشور ۳٫۳ میلیون نفر بیکار داشت. مرکز پژوهش‌های مجلس با انتشار گزارشی دربارهٔ پیامدهای اقتصادی بحران کرونا می‌گوید که بین ۲٫۸ میلیون تا ۶٫۴ میلیون نفر از شاغلان فعلی به خاطر بحران کرونا شغل خود را از دست خواهند داد. با توجه به اینکه جمعیت فعال کشور ۲۳٫۴میلیون نفر است، در پایان امسال از جمعیت ۸۵ میلیونی حدوداً بین ۱۴ تا ۱۷میلیون نفر شاغل خواهند بود. البته باید به این نکته توجه داشت که وزارت کار، افرادی که تنها «یک ساعت در هفته» کار می‌کنند را شاغل تلقی می‌کند.
شهیر شهید ثالث، روزنامه‌نگار و تحلیلگر، با مقایسهٔ طرح آزادسازی سهام عدالت با انقلاب سفید در زمان محمدرضا پهلوی، می‌گوید: «از قضا راز اینکه چرا امروز حکومت دست به آزاد سازی معامله سهام عدالت زده در همین وضعیت آشفته اقتصادی نهفته است. با توجه به لشکر عظیم بیکاران، جدال طبقه کم درآمد با گرانی و تورم برای بقاء، و مطالبات فروخورده و خشم ناشی از سرکوب ناآرامی‌های سال گذشته که به‌صورت آتش زیر خاکستر باقی مانده، می‌توان حدس زد که به احتمال قوی تصمیم آزادسازی سهام عدالت، در این مقطع حساس، برای جلوگیری از یک نارضایتی شدید اجتماعی بوده است. به عبارت دیگر این نوعی اصلاحات از بالاست … در سال ۱۳۴۲ محمد رضا شاه پهلوی، اصلاحاتی را تحت عنوان «انقلاب سفید» اعلام کرد. اعطای زمین به زارعین (که البته به قصد تضعیف مالکین بزرگ هم بود که مدعی شاه نشوند) و سهیم کردن کارگران در سود کارخانجات صنعتی و تولیدی بخشی از انقلاب سفید بود با این هدف که پایگاه اجتماعی سیستم شاهنشاهی و شخص شاه تقویت شود و جلوی یک انفجار سیاسی-اجتماعی گرفته شود. حرکت اخیر حکومت ایران در شرایطی که وضعیت اقتصادی روز به روز بر اثر تحریم‌ها و شیوع کرونا بغرنج‌تر می‌شود و خطر ناآرامی‌های احتمالاً گسترده‌تر کشور را تهدید می‌کند، یک انقلاب پیشگیرانهٔ از بالا با هدف تقویت پایگاه اجتماعی نظام را تداعی می‌کند.»
از سمت دیگر، افزایش بی‌سابقهٔ ارزش سهام در بازار بورس تهران در سال ۱۳۹۹، موجب حیرت بسیاری از تحلیل‌گران شد. این در حالی است که به‌خاطر دنیاگیری ویروس کرونا، تقریباً تمام بازارهای بورس جهانی سقوط کرده‌اند. تحلیل‌گران عامل افزایش بی‌سابقهٔ ارزش سهام را نشانهٔ رونق اقتصادی نمی‌دانند بلکه آن را حرکت توده‌وار (Herding) مردم در جاری کردن سیل نقدینگی به داخل بازار بورس، به طمع کسب سود خارج از تصور در کوتاه مدت می‌دانند. تحلیل‌گران اقتصادی معتقدند زمانی که نقدینگی مردم رو به پایان بگذارد، بازار دیگر سوختی برای پیش رفتن ندارد و از حرکت بازمی‌ایستد. وقتی چنین شد و بازار بورس جاذبه‌اش را از دست داد، هجوم فروشندگان سهام برای نقد کردن سهام‌شان آغاز می‌شود. با زیاد شدن عرضه و آغاز اُفت قیمت‌ها، دوباره حرکت توده‌وار برای فروش سهام و فرار از زیان آغاز می‌شود. با زیاد شدن گله‌ای عرضه، ارزش سهام سقوط می‌کند. احمد نادری رئیس مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در توییتی نوشته است: «حباب بورس خواهد ترکید و من نگران تبعات اجتماعی وامنیتی آن در آینده ای نزدیک هستم: شورش‌هایی بزرگتر از ۹۶، ۹۸ و قطعاً بزرگتر از دهه ۷۰.»
تحلیل‌گران پیش‌بینی می‌کنند که گروهی از دارندگان سهام عدالت برای رفع نیازهای روزمره خود با آزاد شدن سهام در اختیارشان، آن را نقد کرده و سودی کسب کنند. دولت با فروش و دادوستد این سهام به مقادیری منابع ریالی دسترسی خواهد یافت که در این شرایط برای او غنیمت است. اما حتی اگر تمام دارندگان سهام عدالت، مدیریت سهام خود را در اختیار بگیرند باز تغییری در مدیریت این بنگاه‌ها رقم نخواهد خورد و مهم‌ترین هدف خصوصی‌سازی به معنای تغییر مدیریت و ساختار تصمیم‌گیری و نحوه اداره بنگاه‌های دولتی اتفاق نخواهد افتاد. ضمن آنکه انتقاد به نحوه عملکرد شرکت‌های سرمایه‌گذاری استانی سهام عدالت یا همان تعاونی‌های استانی سهام عدالت برقرار خواهد بود و عملکرد غیرشفاف و مبهم آنها ادامه خواهد یافت.