مسجد جامع اصفهان
تاریخچه > قرن هشتم و نهم ه‍.ق

در زمان حکومت غازان خان و الجایتو اقداماتی برای بازسازی شهر اصفهان صورت گرفت و شهر بسیار توسعه یافت. در دورهٔ ایلخانان محرابی در قسمت غربی ساختند که با بهترین استفاده از هنر گچ‌بری و خطاطی، به زیباترین محراب گچ‌بری عصر ایلخانی مبدل شد. در مقابل این محراب، شبستانی با ستون‌های متعدد مربوط به قرن سوم هجری وجود داشت. کمتر از نیم قرن بعد این شبستان تخریب شد و فضایی یک‌دست و بدون ستون ایجاد گردید؛ اما در حفاری‌های ادوار بعد، زیر همین فضای ایجادشده، باقی‌ماندهٔ ستون‌های اعصار قبل همچنان وجود داشته‌است. فضای جدیدی که ساخته شد، طاق و تویزه داشت و این تویزه‌ها به صورت ضربی ایجاد شده بودند. طاق‌ها هر کدام پوشش‌های مختلفی داشتند؛ پوششی که در دیگر ادوار تاریخی بی‌سابقه بوده‌است. در همین زمان طاق‌های دوطبقه هم ساخته شد.
پس از ایلخانان، حکومت به مظفریان رسید. آنها در یزد، شیراز، اصفهان و کرمان قدرت بسیار یافتند. محمودشاه حاکم اصفهان شد و اقدامات بسیاری از جمله ساخت مدرسهٔ مظفری و مسجد مصلی در این دوره صورت گرفت. بنایان محوطه‌های مظفری مخصوصاً در اندیشه آن بوده‌اند که کمال استادی و تردستی را به منصۀ ظهور برسانند. ظاهراً آنان از اینکه چنین طاقهای کوچکی را به‌مدد باریکه‌های سبک، که ساحتن آنها آسان و کم‌خرج بود و قدمت کاربرد آنها به روزگار ساسانیان می‌رسید می‌توانستند در فضای خالی شکل بخشند لذت می‌بردند. گدار اینگونه فکر می‌کند که آنها با مهارت و استادی طرح کار خود را در عالم تصور مجسم کرده و انواع شبکه‌بندی را به سرعت روی هم سوار نموده و آنها را دوباره ویران ساخته و بدون هیچ زحمتی تغییر داده و سپس وقتی که آنها را رضایت‌بخش می‌یافتند کاربندی را برای پرکردن داخل آنها به زیردستان خود واگذار می‌کردند و سپس به سراغ انواع مختلف دیگر می‌رفتند. محقق است چون این نوع طاقهای کوچک بهتر ساخته شده بود، می‌توانست بی‌عیب و نقص تا زمان ما باقی بماند.
با سقوط ایلخانان، شهر میان حاکمان محلی یعنی آل مظفر و آل اینجو دست‌به‌دست شد و این وضعیت به‌شدت از رونق آن کاست. نهایتاً، تیمور در ۷۸۹ قمری به شهر را تصرف کرد و عدهٔ زیادی از مردم را کشت. با این حال، در دوران تیموری (طی قرن نهم هجری) این مسجد همچنان اهمیت خود را حفظ کرد. حاکمان در چند قسمت تغییراتی به وجود آوردند و نماهایی از مسجد را هم تزئین کردند. در قسمت جنوب غربی شبستانی ساخته شد که به‌خاطر قرار گرفتن در خارج از دیوار خشتی قرن سوم ه‍.ق آن را تخریب کردند و ستون‌هایی جایگزین کردند تا ارتباط شبستان فعلی با شبستان قبلی از دست نرود. شبستانی که در دورهٔ تیموری ساخته شد، کاملاً ساده بود و تزئین خاصی نداشت و حتی ستون‌های آن نیز فاقد تزئینات برجسته بودند. با ایجاد این شبستان، دسترسی به غرب مسجد تغییراتی یافت و راهرویی جدید به‌وسیلهٔ ستون و طاق‌نما، با ضخامت بسیار ایجاد شد که قسمت غربی را به حیاط اصلی متصل می‌کرد. سردر این راهرو را در دوران صفوی تزئین کردند.
نمای صحن مسجد در دورهٔ عباسی ساده بود. در دورهٔ آل‌بویه نیز تنها یک ردیف طاق چشمه به آن اضافه شد. در زمان ایلخانی غرفه‌های داخلی از یک‌طبقه به دوطبقه تغییر یافت و لبهٔ پشت‌بام ۱/۵ متر بالاتر برده شد و همین امر باعث ایجاد معماری جدیدی شد. این تغییرات در دوران تیمور و جانشینانش با کاشی و آجر مرمت شد و این مرمت تا کنون باقی مانده‌است.
پس از دوره‌ای طولانی از ضعف زندگی شهری و منازعات خوانین در اصفهان، در سال ۸۷۴ اوزون حسن آق قویونلو اصفهان را تصرف کرد و کوشید تا شهر را رونق بخشد؛ هرچند بازسازی حیات شهری عملاً یک سده به طول انجامید. با این حال، به عقیدهٔ شماری از باستان‌شناسان، دخالت اوزون حسن در تغییر وضع قبلی مسجد بسیار بیشتر از پادشاهان صفوی بوده‌است.