فهرست کلیساهای ارمنی در ایران
کلیساهای آذربایجان غربی

به‌طور کلی تشخیص و تعیین کلیساهایی که از بدو نشر مسیحیت در ایران توسط ارمنیان در این سرزمین به وجود آمده‌است بسیار مشکل و شاید غیرممکن می‌نماید. لیکن آن تعداد از کلیساها که شناسایی شده‌اند را می‌توان به‌طور خلاصه به سه دورهٔ اصلی تقسیم‌بندی نمود:
کلیساهایی که از اول نشر مسیحیت الی سده ۱۳–۱۴ و نیمهٔ دوم سده ۱۵ میلادی به وجود آمده‌اند.
کلیساهایی که در دورهٔ صفویه تا قاجاریه ساخته شده‌اند.
کلیساهایی که در سده ۱۹ و ۲۰ میلادی بنا شده‌اند.
«اکثر کلیساهای ذیل مربوط به حدود سده هجدهم میلادی و از طرفی اکثر آن‌ها ویران یا نیمه ویران‌اند و بقایای آن‌ها موجود نیست.»
«در شهرستان سلماس تاکنون بیش از ۳۹ کلیسای ارمنی شناسایی شده که عمدتاً در محدودهٔ زمانی بین سده‌های سیزدهم تا نوزدهم میلادی ساخته شده‌اند. متأسفانه بیشتر آن‌ها به مرور زمان چنان ویران شده‌اند که امروزه هیچ اثری از آن‌ها برجای نمانده‌است. از این میان تنها سه کلیسا به نام‌های گئورگ مقدس روستای هفتوان ـ (به شمارهٔ۴۸۴۲)، و کلیسای مریم مقدس روستای آفتارخانه در پنج کیلومتری جادهٔ سلماس به ارومیه (به شمارهٔ۲۰۳۷)، و کلیسای روستای قزلجه (به شمارهٔ۴۸۴۱) در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند.»
«در شهرستان ارومیه و روستاهای حومه آن تاکنون بیش از چهل کلیسای تاریخی ارمنی شناسایی شده‌است که اغلب آن‌ها را در سده‌های هفدهم تا نوزدهم میلادی ساخته‌اند. متأسفانه بیشتر کلیساهای این شهرستان نیز به مرور زمان و در اثر عدم توجه ویران شده‌اند و اثری از آن‌ها بر جای نمانده‌است. تنها کلیسای ارمنی این شهرستان که تاکنون در فهرست آثار ملی کشور (به شمارهٔ۱۶۵۰) به ثبت رسیده، کلیسای پطرس مقدس روستای قره باغ از توابع دهستان انزلی شمالی بخش انزل است.»
«در شهرستان نقده و حومهٔ آن تاکنون تنها چهار کلیسای ارمنی شناسایی شده (کلیسای حضرت مریم در محله آقابیگلو-کلیسای هُوْهانِس مقدس در محله ماماجار-کلیسای سرکیس مقدس در محله نقده (داخل شهر))، که امروزه از هیچ‌کدام اثری برجای نمانده‌است.»
«در شهرستان میاندوآب تاکنون تنها سه کلیسای ارمنی شناسایی شده‌است که هر سه به سده هجدهم میلادی تعلق دارند. (کلیسای هُوْهانِس مقدس در محله قره ویران-کلیسای گئورگ مقدس در میاندوآب (داخل شهر)-کلیسای حضرت مریم در محله تقی‌آباد)، امروزه از هیچ‌کدام اثری بر جای نمانده‌است.»
| ردیف | نام کلیسا | نام محل | تاریخ ساخت | وضعیت کنونی |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | کلیسای پطرس مقدس یا قره باغ | حومهٔ ارومیه | ۱۶۵۵ میلادی | سالم |
| ۲ | کلیسای مردآباد | حومهٔ ارومیه | - | - |
| ۳ | کلیسای محله کهنه | خوی | - | - |
| ۴ | کلیسای سورپ سرکیس | خوی | قرون چهارم و نهم میلادی | نیمه دایر |
| ۵ | کلیسای صلیب مقدس (سورپ خاچ) | حومهٔ خوی روستای ملهذان | ۱۶۵۶ میلادی | تعطیل |
| ۶ | کلیسای آواجیق یا کندی | حومهٔ خوی | - | ویران |
| ۷ | کلیسای مریم مقدس یا قریس | حومهٔ خوی | سده ۱۶ میلادی | نسبتاً سالم |
| ۸ | کلیسای سرکیس مقدس یا فنایی | حومهٔ خوی | قرن‌های ۱۶ و ۱۷ میلادی | نسبتاً سالم |
| ۹ | کلیسای دیزه | حومهٔ خوی | - | ویران |
| ۱۰ | کلیسای مریم مقدس (روح القدس) | شمال روستای قریس | سده ۱۶ میلادی | تعطیل |
| ۱۱ | کلیسای چورس | قره ضیاالدین | - | - |
| ۱۲ | کلیسای دره شام | قره ضیاالدین | - | - |
| ۱۳ | کلیسای هفتوان | حومهٔ سلماس | اواخر دوره صفوی | تعطیل |
| ۱۴ | کلیسای سرنیق | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۱۵ | کلیسای سور | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۱۶ | کلیسای پکاچیک | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۱۷ | کلیسای قلعهٔ سربنا | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۱۸ | کلیسای مارسرگیز | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۱۹ | کلیسای سرکیس مقدس یا درشک | حومهٔ سلماس | ۱۴۰۰ میلادی | نیمه ویران |
| ۲۰ | کلیسای قزلجه | حومهٔ سلماس روستای قزلجه | دوره قاجار | نیمه ویران |
| ۲۱ | کلیسای سرکیس مقدس یا گل اوزان | حومهٔ سلماس | سده ۱۸ میلادی | ویران |
| ۲۲ | کلیسای مریم مقدس یا آفتارخان | حومهٔ سلماس | دوره صفوی | نسبتاً سالم |
| ۲۳ | کلیسای زاویه جیک | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۲۴ | کلیسای گیلذان | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۲۵ | کلیسای تازهشهر | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۲۶ | کلیسای ننه مریم سوره | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۲۷ | کلیسای آخته خانه | حومهٔ سلماس روستای آخته خانه | ۱۸۹۰ میلادی | تعطیل |
| ۲۸ | کلیسای چهریق | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۲۹ | کلیسای حضرت مریم یا شیطان آباد | حومهٔ سلماس | ۱۷۰۸ میلادی | ویران |
| ۳۰ | کلیسای گلشان | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۳۱ | کلیسای سنگی محلم | حومهٔ سلماس | ۱۸۸۰ میلادی | نیمه ویران |
| ۳۲ | کلیسای خشتی محلم | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۳۳ | کلیسای سرای ملک | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۳۴ | کلیسای مریم مقدس یا آیان | حومهٔ سلماس | سده ۱۸ میلادی | نسبتاً سالم |
| ۳۵ | کلیسای کوچشمک | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۳۶ | کلیسای پته ویر | حومهٔ سلماس | - | - |
| ۳۷ | کلیسای سرکیس مقدس | حومهٔ سلماس | ۱۸۰۶ میلادی | نیمه ویران |
| ۳۸ | کلیسای سهرقه (سهرل) | شهرستان شبستر، بخش صوفیان، روستای سهرل | ۱۸۴۰ میلادی | تعطیل |
| ۳۹ | کلیسای گئورگ مقدس | روستای هفتوان از شهرستان سلماس | ۱۶۵۲ میلادی | تعطیل |
| ۴۰ | کلیسای صخره‌ای صعدل | چالدران | - | - |
| ۴۱ | کلیسای خرابه شرق ماکو | چالدران | ۱۶۵۲ میلادی | - |
| ۴۲ | قره کلیسا | چالدران | دوره صفوی | دایر |
| ۴۳ | کلیسای زور زور | چالدران | دوره صفوی | نیمه دایر |
کلیسای سورپ سرکیس-خوی