stanford-oval/wikipedia huggingface dataset:
پیدازیستی
دوران‌های پیدازیستی > دوران دیرینه‌زیستی > دوره اردویسین

مقالهٔ اصلی: اردویسین
اردویسین از ۴۸۵ میلیون تا ۴۴۴ میلیون سال پیش ادامه داشت. این دوره زمانی است که بسیاری از گروه‌های امروزی جانوری برای نخستین بار فرگشت یافتند یا تنوع پیدا کردند، مانند ملوانک‌واران ابتدایی، مهره‌داران (که در آن زمان فقط شامل بی‌آروارگان بودند) و مرجان‌ها. این فرایند به نام رویداد بزرگ تنوع زیستی اردویسین (GOBE) شناخته می‌شود.
تریلوبیت‌ها به تدریج جای خود را به خرطومچه‌ریختان دادند، و زنبق دریایی نیز به بخشی مهم از زیست‌بوم دریایی تبدیل شد.
نخستین بندپایان به خشکی رفتند و گوندوانا را که در آن زمان فاقد حیات جانوری بود، کلنی‌سازی کردند. یک گروه از جلبک سبز، یعنی رویان‌سنگ‌خزه‌ایان، توانستند از محیط آبی به خشکی منتقل شوند و در دشت سیلابی‌ها و پهنه رودخانه‌ای‌ها استقرار یابند، که بعدها منجر به فرگشت گیاهان رویان‌داران شد.
در اواخر اردویسین، گوندوانا از خط استوا به سمت قطب جنوب حرکت کرد و لورنتیا با بالتیکا برخورد کرد و باعث بسته شدن اقیانوس یاپتوس شد. یخبندان گوندوانا باعث کاهش شدید سطح دریا شد و تمامی گونه‌هایی که در امتداد سواحل آن زندگی می‌کردند، از بین رفتند.
این یخبندان منجر به زمین سردخانه‌ای شد و در نهایت رویداد انقراض اردویسین–سیلورین رخ داد که در آن ۶۰٪ از بی‌مهرگان دریایی و ۲۵٪ از خانواده‌های زیستی منقرض شدند. با وجود اینکه این یکی از مرگبارترین انقراض‌های زمین بود، انقراض O–S تغییرات اکولوژیکی عمیقی بین این دو دوره ایجاد نکرد.
دوران‌های پیدازیستی > دوران دیرینه‌زیستی > دوره سیلورین

مقالهٔ اصلی: سیلورین
سیلورین از ۴۴۴ میلیون تا ۴۱۹ میلیون سال پیش ادامه داشت و شاهد گرم شدن زمین از یک دوره یخبندان بود. در این دوره، فرگشت ماهی‌ها پیش رفت، به‌گونه‌ای که ماهیان بی‌آروارگان بیشتر شدند و آرواره‌دهانان اولیه و ماهی آب‌شیرین در فسیل‌ها ظاهر شدند. بندپایان همچنان فراوان بودند و برخی گروه‌ها مانند پهن‌بال‌سانان به شکارچی رأس هرم در اقیانوس تبدیل شدند.
حیات کاملاً زمینی در این دوره در خشکی مستقر شد و شامل قارچ‌های اولیه، عنکبوتیان، شش‌پایان و هزارپایان بود. فرگشت آوندداران (به‌ویژه هاگ‌زاهایی مانند سرخس Cooksonia) به گیاهان زمینی امکان داد که درون خشکی‌ها گسترش یابند.
در این زمان، چهار قاره وجود داشت: گوندوانا (آفریقا، آمریکای جنوبی، استرالیا، جنوبگان و هند)، لورنتیا (آمریکای شمالی و بخش‌هایی از اروپا)، بالتیکا (باقی‌مانده اروپا) و سیبری (آسیای شمالی).
دوران‌های پیدازیستی > دوران دیرینه‌زیستی > دوره دوونین

مقالهٔ اصلی: دوونین
دوونین از ۴۱۹ میلیون تا ۳۵۹ میلیون سال پیش ادامه داشت. این دوره که به‌طور غیررسمی به عنوان «عصر ماهیان» شناخته می‌شود، شاهد واگرایش فرگشتی گسترده در میان ماهیان بود، از جمله قیف‌دندانان و زره‌پوستان بی‌آرواره، و همچنین ماهیان آرواره‌دهان مانند تخته‌پوستان زره‌دار (مانند دانکل‌استخوان)، آکانتودیان‌های خاردار و ماهیان استخوانی اولیه.
این دوره همچنین شاهد ظهور گروه‌های فرگشت یافته‌ای از ماهیان امروزی مانند غضروف‌ماهیان (کوسه‌ها و پرتوماهی‌ها) و ماهیان استخوانی بود که خود شامل دو تبارشاخه یعنی پرتوبالگان و گوشتی‌بالگان می‌شود.
یکی از تبارهای گوشتی‌بالگان، یعنی آویزبالگان، به چهاراندام‌ریختان فرگشت یافت که در نهایت به چهاراندامان تبدیل شدند.
بر روی خشکی، گروه‌های گیاهی پس از انقلاب زمینی سیلورین-دوونین متنوع‌تر شدند؛ نخستین گیاه چوبی از جمله سرخس‌های اولیه و اولین پیدازادان در این دوره فرگشت یافتند.
در دوونین میانی، جنگل‌های درختچه‌ای شکل شامل پنجه‌گرگ‌تباران، دم‌اسبی‌سانان و بازدانگان پیشین ظاهر شدند. این سبزگردانی باعث گسترش بندپایان شد که از این زیستگاه‌های جدید بهره‌برداری کردند.
در اواخر دوونین، ۷۰٪ از گونه‌ها در مجموعه‌ای از رویدادهای انقراض جمعی که با نام رویداد انقراض دونین پسین شناخته می‌شود، از بین رفتند.
دوران‌های پیدازیستی > دوران دیرینه‌زیستی > دوره کربنیفر

مقالهٔ اصلی: کربنیفر
کربنیفر از ۳۵۹ میلیون تا ۲۹۹ میلیون سال پیش ادامه داشت.
در این دوره، باتلاق‌های استوایی بر سطح زمین غالب بودند و حجم عظیمی از درختان مقدار زیادی کربن را از جو جذب کرده و به زغال‌سنگ تبدیل کردند (که به همین دلیل این دوره کربنیفر نام‌گذاری شده است).
حدود ۹۰٪ از ذخایر زغال‌سنگ موجود در زمین در دوره‌های کربنیفر و پرمین تشکیل شده‌اند که تنها ۲٪ از تاریخ زمین را در بر می‌گیرند.
سطح بالای اکسیژن ناشی از این جنگل‌های تالابی باعث شد که بندپایان، که معمولاً به دلیل تنفس نایدیسی در اندازه محدود بودند، رشد جمعیت پیدا کنند و بزرگ‌تر شوند.
چهاراندامان نیز در این دوره متنوع شدند، از جمله نیمه‌آبزی‌های دوزیست مانند بریده‌مهرگان. یکی از تبارهای چهاراندامان آب‌پرده‌دار را شامل می‌شد که توانستند تخم‌هایشان را خارج از آب حفظ کنند.
این آب‌پرده‌داران شامل اولین خزنده‌چهرگان (که بعدها به خزندگان، دایناسورها و پرنده‌ها فرگشت یافتند) و هم‌کمانان (اجداد پستانداران) بودند.
در سراسر کربنیفر، روندی از سرمایش وجود داشت که در نهایت به یخبندان پرمو-کربنیفر منجر شد و باعث از بین رفتن بسیاری از جنگل‌های زغال‌سنگی شد، پدیده‌ای که به فروپاشی جنگل‌های کربنیفر معروف است.
دوران‌های پیدازیستی > دوران دیرینه‌زیستی > دوره پرمین

مقالهٔ اصلی: پرمین
پرمین از ۲۹۹ میلیون تا ۲۵۱ میلیون سال پیش ادامه داشت و آخرین دوره از دوران دیرینه‌زیستی بود. در آغاز این دوره، تمامی خشکی‌ها به هم پیوسته و ابرقاره پانگه‌آ را تشکیل دادند که توسط یک اقیانوس وسیع به نام پانتالاسا احاطه شده بود. در مقایسه با دوره کربنیفر، زمین در دوره پرمین خشک‌تر بود و به دلیل عدم تعدیل دمایی توسط توده‌های آب بزرگ، فصول بسیار شدیدی داشت.
در این شرایط خشک، آب‌پرده‌داران همچنان رونق داشتند و متنوع شدند، به‌ویژه هم‌کمانان مانند دیمترودون، آدافوسور و ددکمانان که در نهایت اجداد پستانداران شدند. نخستین مخروطیان در این دوره فرگشت یافتند و سپس بر زیست‌بوم خشکی‌ها تسلط یافتند.
پایان دوره پرمین با حداقل یک رویداد انقراض همراه بود که به‌طور خاص با نام «رویداد انقراض پرمین–تریاس» شناخته می‌شود. این انقراض ناشی از فوران بازالتی گسترده بود (مانند تله‌های سیبری در روسیه و تله‌های امه‌یشان در چین).
این انقراض بزرگ‌ترین انقراض در تاریخ زمین بود و منجر به از بین رفتن ۹۵٪ از تمامی گونه‌های زیستی شد.
دوران‌های پیدازیستی > دوران میانه‌زیستی

مقالهٔ اصلی: میانه‌زیستی
میانه‌زیستی از ۲۵۲ میلیون تا ۶۶ میلیون سال پیش ادامه داشت. این دوران همچنین با نام‌های «عصر خزندگان»، «عصر دایناسورها» یا «عصر مخروطیان» شناخته می‌شود.
میانه‌زیستی شاهد آن بود که سوراپسیدها برای نخستین بار بر هم‌کمانان چیره شدند و به سلطه اکولوژیکی دست یافتند.
این دوران همچنین شامل واگرایش فرگشتی بسیاری از گروه‌های امروزی مانند پرتوبالگان، حشره‌ها، نرم‌تنان (به‌ویژه نیام‌داران)، چهاراندامان و گیاهان بود.
میانه‌زیستی به سه دوره تقسیم می‌شود: تریاس، ژوراسیک و کرتاسه.
دوران‌های پیدازیستی > دوران میانه‌زیستی > دوره تریاس

مقالهٔ اصلی: تریاس
تریاس از ۲۵۲ میلیون تا ۲۰۱ میلیون سال پیش ادامه داشت. این دوره عمدتاً یک دوره گذار و بازیابی میان پیامدهای ویرانگر رویداد انقراض پرمین–تریاس و پوشش گیاهی سرسبز دوره ژوراسیک بود.
تریاس شامل سه دوره اصلی است: تریاس پیشین، تریاس میانه و تریاس پسین.
تریاس پیشین بین ۲۵۲ تا ۲۴۷ میلیون سال پیش ادامه داشت.
این دوره به دلیل انقراض پرمین، بسیار گرم و خشک بود. در این دوره، بسیاری از چهاراندامان به عنوان بخشی از زیست‌بوم بازیابی نمایان شدند؛ این گروه شامل جانورانی با واگرایش فرگشتی کم و پراکندگی وسیع جغرافیایی بود.
بریده‌مهرگان نخستین گروهی بودند که بازیابی شدند و در تریاس به شکارچیان بزرگ دریایی فرگشت یافتند.
دیگر خزندگان نیز در این دوره به‌سرعت متنوع شدند، از جمله خزندگان آبزی مانند ایکتیوسورها و خزنده‌بالگان که در دریاها رشد جمعیت داشتند.
بر روی خشکی، نخستین شاه‌خزندگان ظاهر شدند، از جمله سوسمارنماها (خویشاوندان تمساح‌سانان) و پرنده‌گردنان (خویشاوندان پرنده‌ها و دایناسورها).
تریاس میانه از ۲۴۷ میلیون تا ۲۳۷ میلیون سال پیش ادامه داشت. در این دوره، آغاز فروپاشی پانگه‌آ با ایجاد شکاف‌هایی در شمال این ابرقاره رخ داد. بخش شمالی اقیانوس تتیس، یعنی اقیانوس تتیس دیرینه، به یک حوضه آرام تبدیل شده بود، اما یک مرکز گسترش در بخش جنوبی آن، یعنی اقیانوس نئوتتیس، فعال بود.
در پایان این دوره، گروه‌های گوناگونی از جانوران دریایی مانند فیتوپلانکتون‌ها، مرجان‌ها، سخت‌پوستان‌ها و دیگر بی‌مهرگان دریایی که در رویداد انقراض پرمین–تریاس کاهش یافته بودند، بهبود یافتند و جمعیتشان افزایش یافت.
در همین زمان، بر روی خشکی، خزندگان به تکامل خود ادامه دادند و جنگل‌های سوزنی‌برگ گسترش یافتند. همچنین، نخستین گونه‌های مگس در این دوره ظاهر شدند.
تریاس پسین از ۲۳۷ میلیون تا ۲۰۱ میلیون سال پیش ادامه داشت.
پس از رونق حیات در تریاس میانه، در آغاز تریاس پسین، آب‌وهوا گرم و خشک بود و باد موسمی شدیدی حاکم بود که باعث شد بارندگی‌ها عمدتاً به مناطق ساحلی و عرض‌های جغرافیایی بالا محدود شود.
در اواخر دوره کارنین، این وضعیت تغییر کرد و یک اپیزود بارانی کارنین دو میلیون ساله رخ داد که نواحی خشک قاره‌ای را به جنگل رودخانه‌ای سرسبز تبدیل کرد.
نخستین دایناسورهای حقیقی در اوایل تریاس پسین ظاهر شدند، و پتروسورها کمی بعدتر فرگشت یافتند.
دیگر خزندگان بزرگ که رقبای دایناسورها محسوب می‌شدند، در رویداد انقراض تریاس–ژوراسیک از بین رفتند که طی آن بیشتر شاه‌خزندگان، ددکمانان (به‌جز سگ‌دندان) و تقریباً تمام دوزیستان بزرگ‌جثه منقرض شدند، همراه با ۳۴٪ از گونه‌های دریایی در چهارمین رویداد انقراض بزرگ زمین. علت این انقراض هنوز مورد بحث است، اما احتمالاً ناشی از فوران‌های آتشفشانی استان ماگمایی اطلس مرکزی بود.
دوران‌های پیدازیستی > دوران میانه‌زیستی > دوره ژوراسیک

مقالهٔ اصلی: ژوراسیک
ژوراسیک از ۲۰۱ میلیون تا ۱۴۵ میلیون سال پیش ادامه داشت و شامل سه دوره اصلی است: ژوراسیک پیشین، ژوراسیک میانه و ژوراسیک پسین.
ژوراسیک پیشین از ۲۰۱ میلیون تا ۱۷۴ میلیون سال پیش ادامه داشت.
آب‌وهوا در این دوره مرطوب‌تر از تریاس بود و در نتیجه، جهان گرم و تا حدودی استوایی بود، گرچه احتمالاً دوره‌های کوتاه سرد نیز وجود داشت.
در اقیانوس‌ها، پلسیوسورها، ایکتیوسورها و شاخ‌قوچی‌ها غالب بودند، در حالی که بر روی خشکی، دایناسورها، پتروسورها و دیگر خزندگان حکم‌فرما بودند، گونه‌هایی مانند دیلوفوسور در رأس زنجیره غذایی قرار داشتند.
تمساح‌ریختان در این دوره به اشکال آبزی فرگشت یافتند و دوزیستان بزرگ‌جثه تقریباً به انقراض رسیدند.
نخستین پستانداران حقیقی در این دوره ظاهر شدند، اما جثه‌های کوچکی داشتند و میانگین وزن آن‌ها تا پایان دوره کرتاسه کمتر از ۱۰ کیلوگرم (۲۲ پوند) باقی ماند.
ژوراسیک میانه و ژوراسیک پسین از ۱۷۴ میلیون تا ۱۴۵ میلیون سال پیش ادامه داشت.
جنگل‌های وسیع متشکل از مخروطیان در سراسر جهان گسترش یافتند.
در اقیانوس‌ها، پلسیوسورها و ایکتیوسورها فراوان بودند و زیست‌بوم‌های دریایی را به تسلط خود درآوردند.
ژوراسیک پسین که از ۱۶۳ میلیون تا ۱۴۵ میلیون سال پیش ادامه داشت، شاهد انقراض شدید خزنده‌پایان در قاره‌های شمالی بود، همراه با نابودی بسیاری از ایکتیوسورها. با این حال، مرز بین ژوراسیک و کرتاسه تأثیر چندانی بر بیشتر اشکال حیات نداشت.
دوران‌های پیدازیستی > دوران میانه‌زیستی > دوره کرتاسه

مقالهٔ اصلی: کرتاسه
کرتاسه طولانی‌ترین دوره در پیدازیستی و آخرین دوره از میانه‌زیستی بود. این دوره از ۱۴۵ میلیون تا ۶۶ میلیون سال پیش ادامه داشت و به دو دوره کرتاسه پیشین و کرتاسه پسین تقسیم می‌شود.
کرتاسه پیشین از ۱۴۵ میلیون تا ۱۰۰ میلیون سال پیش ادامه داشت.
دایناسورها همچنان فراوان بودند و گروه‌هایی مانند بیدادگرخزنده‌ریختان، پرنده‌بالان (پرنده‌ها)، لبه‌دارسران و پرنده‌پایان به رشد و تنوع خود ادامه دادند.
از سوی دیگر، برخی از چهاراندامان مانند پوشیده‌خزنده‌سانان و ایکتیوسورها کاهش یافتند، و سوروپودها به قاره‌های جنوبی محدود شدند.
کرتاسه پسین از ۱۰۰ میلیون تا ۶۶ میلیون سال پیش ادامه داشت.
این دوره شاهد یک روند خنک‌شدن طولانی بود که تا نوزیستی ادامه یافت. آب‌وهوای استوایی به منطقه استوا محدود شد و مناطق فراتر از عرض‌های گرمسیری دارای تغییرات فصلی بیشتری شدند.
با این حال، دایناسورها همچنان غالب بودند و گونه‌های جدیدی مانند تیرانوسوروس، آنکیلوسور، تریسراتوپس و اردک‌منقاران بر شبکه غذایی چیره شدند.
اینکه آیا پتروسورها با گسترش پرنده‌ها دچار کاهش شدند یا خیر، همچنان مورد بحث است؛ اما بسیاری از خانواده‌های پتروسور تا پایان کرتاسه زنده ماندند، از جمله گونه‌هایی مانند کتزلکوآتلوس که از بزرگ‌ترین پتروسورهای تاریخ بود.
پستانداران نیز با وجود جثه‌های کوچک خود، به واگرایش فرگشتی گسترده‌ای دست یافتند، از جمله پس‌ددان (مانند کیسه‌داران) و هوددان (مانند جفت‌داران).
در اقیانوس‌ها، موساسوریان رشد جمعیت یافتند و جایگزین ایکتیوسورها شدند. همچنین، پلسیوسورهای غول‌پیکر مانند الاسموسور به‌عنوان شکارچیان اصلی دریایی ظاهر شدند. این دوره همچنین شاهد ظهور نخستین گیاهان گلدار بود.
در پایان کرتاسه، تله‌های دکن و سایر آتشفشان‌ها باعث افزایش انتشار گازهای سمی در جو شدند. در این میان، یک شهاب بزرگ با زمین برخورد کرد که باعث تشکیل دهانه چیکشلوب شد و رویداد انقراض کرتاسه–پالئوژن را رقم زد، پنجمین و آخرین رویداد انقراض بزرگ زمین.
در این انقراض، ۷۵٪ از گونه‌های زنده نابود شدند، از جمله تمام دایناسورهای غیرپرنده. تمام جاندارانی که وزنی بیش از ۱۰ کیلوگرم داشتند، از بین رفتند و عصر دایناسورها به پایان رسید.
دوران‌های پیدازیستی > دوران نوزیستی

مقالهٔ اصلی: نوزیستی
دوره نوزیستی شاهد سلطه پستانداران و پرندگان به‌عنوان گونه‌های غالب جانوری بود، زیرا پایان عصر دایناسورها کنام‌های بزرگی را خالی کرده بود. این دوره به سه بخش تقسیم می‌شود: پالئوژن، نئوژن و کواترنری.
دوران‌های پیدازیستی > دوران نوزیستی > دوره پالئوژن

مقالهٔ اصلی: پالئوژن
پالئوژن از انقراض دایناسورهای غیرپرنده، یعنی حدود ۶۶ میلیون سال پیش، تا آغاز نئوژن در ۲۳ میلیون سال پیش ادامه داشت. این دوره شامل سه مقیاس زمانی زمین‌شناسی است: پالئوسن، ائوسن و الیگوسن.
پالئوسن با رویداد انقراض کرتاسه–پالئوژن آغاز شد و در ابتدای آن، زمین در حال بازیابی از این رویداد بود.
قاره‌ها شروع به گرفتن شکل‌های امروزی خود کردند، اما بسیاری از آن‌ها هنوز از هم جدا بودند: آفریقا و اوراسیا توسط اقیانوس تتیس از یکدیگر جدا بودند، و قاره آمریکا توسط گذرگاه پاناما از همدیگر فاصله داشتند، زیرا باریکه پاناما هنوز شکل نگرفته بود.
این دوره با یک روند گرمایشی همراه بود که در بیشینه گرمایی پالئوسن-ائوسن به اوج رسید و باعث گسترش جنگل (محیط)‌های امروزی شد، به‌گونه‌ای که این جنگل‌ها تا قطب‌ها گسترش یافتند.
کوسه‌ها بر اقیانوس‌ها تسلط داشتند، زیرا خزندگان دریایی غول‌پیکر کرتاسه منقرض شده بودند. پستانداران به‌سرعت متنوع شدند، اما بیشتر آن‌ها همچنان جثه‌های کوچکی داشتند.
بزرگ‌ترین چهاراندامان شکارچی در این دوره، خزنده‌ها بودند، از جمله تمساح‌مانندان، کوریستودرا و مارها. تیتانوبوآ، بزرگ‌ترین مار شناخته‌شده، در این دوره در آمریکای جنوبی زندگی می‌کرد.
ائوسن از ۵۶ میلیون تا ۳۴ میلیون سال پیش ادامه داشت.
در ابتدای این دوره، بیشتر پستانداران جثه‌های کوچکی داشتند و در جنگل‌های انبوه زندگی می‌کردند، درست مانند پالئوسن. در میان آن‌ها، نخستی‌سانان اولیه، نهنگ‌های ابتدایی و اسب‌های اولیه دیده می‌شدند. آب‌وهوا گرم و مرطوب بود و تفاوت دمایی کمی میان قطب‌ها و استوا وجود داشت.
در ائوسن میانه، جریان پیراقطبی جنوبگان زمانی شکل گرفت که آمریکای جنوبی و استرالیا از قطب جنوب جدا شدند و گذرگاه دریک و گذرگاه تاسمانی باز شدند. این موضوع باعث تغییر در جریان‌های اقیانوسی در سراسر جهان شد، که در نتیجه آن، آب‌وهوا رو به سردی رفت و جنگل‌ها شروع به کاهش کردند.
با ادامه واگرایش فرگشتی، گونه‌های پستانداران جدیدتری ظاهر شدند و شکل‌های قدیمی‌تر از بین رفتند. در پایان این دوره، نهنگ‌هایی مانند باسیلوسور کاملاً آبزی شده بودند.
ائوسن پسین شاهد بازگشت فصل‌ها بود، که باعث گسترش مناطق علفزاری و ظهور اولین ساوان‌های واقعی شد.
در مرز بین ائوسن و الیگوسن، یک رویداد انقراض مهم رخ داد که علت آن هنوز مورد بحث است.
الیگوسن از ۳۴ میلیون تا ۲۳ میلیون سال پیش ادامه داشت. این دوره به‌عنوان یک دوره گذار میان جهان گرمسیری ائوسن و زیست‌بوم‌های امروزی شناخته می‌شود. در این دوره، علفزارها در سراسر جهان گسترش یافتند، که فرصت‌های جدیدی را برای گونه‌های مختلف ایجاد کرد، از جمله اولین فیل‌ها، گربه‌ایان، سگ‌سانان، کیسه‌داران و بسیاری از گونه‌هایی که امروزه همچنان وجود دارند.
همچنین، گونه‌های جدیدی از گیاهان تکامل یافتند، مانند درختان همیشه‌سبز. روند سرمایش جهانی ادامه یافت و الگوهای باران فصلی پایدار شدند.
پستانداران به رشد خود ادامه دادند و بلوچی‌دد، یکی از بزرگ‌ترین پستانداران خشکی‌زی تاریخ، در این دوره ظاهر شد، همراه با بسیاری از تک‌سم‌سانان.
دوران‌های پیدازیستی > دوران نوزیستی > دوره نئوژن

مقالهٔ اصلی: نئوژن
نئوژن از ۲۳٫۰۳ میلیون تا ۲٫۵۸ میلیون سال پیش ادامه داشت. این دوره شامل دو بخش است: میوسن و پلیوسن.
میوسن از ۲۳٫۰۳ میلیون تا ۵٫۳۳۳ میلیون سال پیش ادامه داشت.
در این دوره، گندمیان در سراسر جهان گسترش یافتند و بخش بزرگی از زیست‌بوم‌ها را به خود اختصاص دادند، که منجر به کاهش پوشش جنگلی شد. جنگل کتانجک در این زمان تکامل یافت، که باعث ظهور گونه‌های جدیدی مانند سمور دریایی شد.
در این دوره، تک‌سم‌سانان بسیار شکوفا شدند و به اشکال متنوعی تکامل یافتند. در کنار آن‌ها، میمون‌های انسان‌نما نیز تکامل یافتند و به حدود ۳۰ گونه مختلف منشعب شدند. به‌طور کلی، زمین در این دوره بیشتر خشک و کوهستانی بود و حیوانات علف‌خوار در سراسر آن پراکنده بودند. اقیانوس تتیس سرانجام بسته شد و با تشکیل شبه‌جزیره عربستان، دریای سیاه، دریای سرخ، دریای مدیترانه و دریای خزر شکل گرفتند، که باعث افزایش خشکی در این مناطق شد.
در این زمان، بسیاری از گونه‌های جدید گیاهی تکامل یافتند و ۹۵٪ از پیدازادان امروزی در میوسن میانی ظاهر شدند.
دوره پلیوسن از ۵٫۳۳۳ میلیون تا ۲٫۵۸ میلیون سال پیش ادامه داشت.
این دوره شاهد تغییرات چشمگیر اقلیمی بود که در نهایت به شکل‌گیری گونه‌ها و گیاهان امروزی منجر شد. دریای مدیترانه در طی بحران شوری مسینین برای صدها هزار سال خشک شد. علاوه بر این تغییرات زمین‌شناسی بزرگ، آفریقا شاهد ظهور جنوبی‌کپی بود که نیای جنس انسان  محسوب می‌شود.
باریکه پاناما نیز در این دوره شکل گرفت که باعث جابه‌جایی بزرگ جانوری در قاره آمریکا میان آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی شد و تأثیرات عمده‌ای بر زیست‌بوم‌های محلی گذاشت.
تغییرات اقلیمی باعث گسترش ساوانهایی شد که هنوز در سراسر جهان در حال توسعه هستند، همچنین باران‌های موسمی جنوب آسیا، بیابان‌های شرق آسیا و آغاز شکل‌گیری صحرای بزرگ آفریقا در این دوره اتفاق افتاد.
قاره‌ها و دریاهای زمین به شکل امروزی خود نزدیک شدند و از آن زمان تاکنون، نقشه جهان تغییرات چشمگیری نداشته است، به‌جز تغییراتی که توسط یخبندان کواترنری ایجاد شد، مانند شکل‌گیری دریاچه آگاسی که پیش‌زمینه دریاچه‌های بزرگ امروزی آمریکای شمالی بود.
دوران‌های پیدازیستی > دوران نوزیستی > دوره کواترنری

مقالهٔ اصلی: کواترنری
دوره کواترنری از ۲٫۵۸ میلیون سال پیش تاکنون ادامه دارد و کوتاه‌ترین دوره زمین‌شناسی در پیدازیستی است.
این دوره شامل جانوران امروزی و تغییرات چشمگیر اقلیمی است و به دو بخش تقسیم می‌شود: پلیستوسن و هولوسن.
پلیستوسن از ۲٫۵۸ میلیون تا ۱۱٬۷۰۰ سال پیش ادامه داشت.
این دوره به دلیل مجموعه‌ای از دوره یخچالی (یا عصر یخبندان) مشخص می‌شود که نتیجه روند سرمایشی بود که از ائوسن میانه آغاز شده بود.
دوره‌های متعدد یخبندان باعث پیشروی کلاهک یخی تا عرض ۴۰ درجه شمالی در مناطق کوهستانی شد.
در همین حال، آفریقا شاهد روند خشکسالی شد که منجر به ایجاد صحرای بزرگ آفریقا، بیابان نامیب و بیابان کالاهاری شد.
در این دوره، جانورانی مانند ماموت، تنبل زمینی، گرگ وحشت، دندان‌خنجری‌ها و گونه‌هایی از جنس انسان مانند انسان راست‌قامت در سراسر جهان گسترده بودند.
انسان امروزی اولیه، یعنی انسان خردمند، حداقل در دو موج بزرگ مهاجرتی، مهاجرت انسان‌های اولیه را آغاز کرد که یکی از آن‌ها حدود ۲۷۰٬۰۰۰ سال پیش رخ داد.
پس از نظریه فوران آتشفشان توبا که حدود ۷۴٬۰۰۰ سال پیش اتفاق افتاد و باعث یک گلوگاه جمعیتی در میان انسان‌ها شد، موج دوم مهاجرت موفق شد تمامی قاره‌ها (به‌جز جنوبگان) را مستعمره کند.
در پایان پلیستوسن، رویداد انقراض کواترنری باعث نابودی بسیاری از کلان‌زیاگان جهان شد، از جمله گونه‌های انسانی غیر از انسان خردمند مانند نئاندرتال و انسان فلورسی. همه قاره‌ها تحت تأثیر این انقراض قرار گرفتند، اما آفریقا کمتر آسیب دید و گونه‌های بزرگی مانند فیل‌ها، کرگدن‌ها و اسب آبی در آن حفظ شدند.
اینکه تا چه اندازه انسان خردمند در این انقراض‌های بزرگ نقش داشته، همچنان مورد بحث است.
هولوسن ۱۱٬۷۰۰ سال پیش با پایان دریاس جوان آغاز شد و تاکنون ادامه دارد.
تمامی تاریخ مکتوب و آنچه که به‌عنوان «تاریخ انسان» شناخته می‌شود، در محدوده هولوسن قرار دارد.
فعالیت‌های انسانی عامل اصلی انقراض هولوسن است که تقریباً ۱۰٬۰۰۰ سال پیش آغاز شد، اما گونه‌های در حال انقراض از زمان انقلاب صنعتی ثبت شده‌اند.
این پدیده گاهی به‌عنوان «انقراض هولوسن» شناخته می‌شود و صدها گونه در نتیجه فعالیت‌های انسانی از جمله بهره‌برداری بی‌رویه، نابودی زیستگاه و معرفی گونه مهاجم منقرض شده‌اند.
تنوع زیستی

مطالعات نشان داده‌اند که تغییرات در تنوع زیستی طی دوران پیدازیستی با رشد هذلولی همبستگی بیشتری دارد تا با مدل‌های رشد نمایی و توزیع لجستیک.
مدل‌های نمایی و لجستیک به‌طور سنتی در زیست‌شناسی جمعیت به‌کار می‌روند و به‌طور گسترده برای تحلیل تنوع زیستی در فسیل‌ها مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
این مدل‌ها بر این اساس هستند که تغییرات در تنوع زیستی توسط بازخورد مثبت مرتبه اول (یعنی افزایش تعداد اجداد باعث افزایش تعداد نوادگان می‌شود) یا بازخورد منفی ناشی از محدودیت منابع، یا هر دو، هدایت می‌شود. اما مدل هذلولی نشان‌دهنده یک بازخورد مثبت مرتبه دوم است.
الگوی رشد هذلولی جمعیت جهان نتیجه یک بازخورد مثبت درجه دوم است که از تعامل بین اندازه جمعیت و نرخ رشد فناوری ناشی می‌شود.
شکل رشد تنوع زیستی در دوران پیدازیستی را می‌توان به‌صورت مشابه، ناشی از یک بازخورد میان تنوع زیستی و پیچیدگی ساختارهای زیست‌بومی دانست.
همچنین پیشنهاد شده است که شباهت میان نمودارهای تنوع زیستی و جمعیت انسانی احتمالاً از این واقعیت ناشی می‌شود که هر دو تحت تأثیر روند هذلولی همراه با چرخه‌های طبیعی و پویایی‌های تصادفی قرار دارند.
اقلیم

در سراسر دوران پیدازیستی، عامل اصلی تغییرات بلندمدت اقلیمی، غلظت دی‌اکسید کربن در جو زمین بوده است.
بااین‌حال، برخی مطالعات نشان داده‌اند که در برخی دوره‌های سرد پیدازیستی، همبستگی مستقیمی بین دی‌اکسید کربن و دمای سطحی وجود نداشته است.
غلظت دی‌اکسید کربن در دوران پیدازیستی تا حدی تحت تأثیر یک چرخه ۲۶ میلیون ساله در پوسته اقیانوسی بوده است.
از دوونین به بعد، تغییرات بزرگ در سطح دی‌اکسید کربن (بیش از ۲۰۰۰ ppm) در بازه‌های زمانی کوتاه کمتر رخ داده است.
تغییرات دمای جهانی توسط بازخورد منفی در چرخه فسفر محدود شده است.
در این فرایند، افزایش فسفر در اقیانوس باعث افزایش زیست‌توده سطحی شده که خود باعث تسریع در چرخه آهن و حذف فسفر از آب دریا می‌شود؛ این امر باعث تثبیت سرعت خروج کربن از جو زمین و اقیانوس از طریق دفن کربن آلی شده است.
تغییرات دمایی بیش از ۷ درجه سلسیوس در دوران پیدازیستی به‌شدت با رویدادهای انقراض بزرگ جهانی مرتبط بوده است.
گسستگی ابرقاره پانگه‌آ که در ابردوران پیدازیستی رخ داده است.
هر یک از دوران‌های پیدازیستی با پیشرفت‌های شاخصی مشخص می‌شوند
Dalmanites limulurus، گونه‌ای از تریلوبیت‌های دوره سیلورین
سرسپری، از ماهیان بی‌آرواره
Proterogyrinus، یک دوزیست از دوره کربنیفر (چهاراندام بدون آب‌پرده)
دیمترودون، یکی از هم‌کمانان دوره پرمین
پلاتیوسور، یکی از نخستین خزنده‌پاریختان دایناسوری
پوزه‌منقاری ابریشم، جاندازی از نوع پتروسور
استگوسور، یکی از پرنده‌کفلان بزرگ از دوره ژوراسیک پسین
تیلوسور، گونه‌ای از موساسوریان، مارمولک‌های دریایی غول‌پیکر
باسیلوسور، نهنگ اولیه مرتبط با نهنگ‌های امروزی
کلان‌زیاگان پلیستوسن (ماموت، شیر غارزی، کرگدن پشمالو، گوزن شمالی و اسب وحشی)
واگرایش فرگشتی در دوران پیدازیستی.
در دوران پیدازیستی، تنوع زیستی به‌طور کلی افزایش یافته است، اما این افزایش تابع یکنوا نیست و از تقریباً صفر تا هزاران سرده متغیر بوده است.
کتونی زرنگی (مجموعه تلویزیونی)

| کتونی زرنگی | کتونی زرنگی |
| --- | --- |
نویسنده: محسن ملکی محمدحسین حقیقی
کارگردان: علی ملاقلی پور
بازیگران: هدایت هاشمی افسانه چهره آزاد برزو ارجمند امیرحسین صدیق سحر ولدبیگی ملیکا شریفی نیا علی سلیمانی محمود جعفری علیرضا جعفری  صدر علی محمدی مصطفی ساسانی حمید ابراهیمی مهدی پناهی  محمد شکری    محمد حسین سیاهپوش  
آهنگساز: فواد سمیعی
کشور سازنده: ایران
زبان اصلی: فارسی
شمار قسمت‌ها: ۲۰
تولید: تولید
تهیه‌کننده: محمدرضا شفاه
مکان تولید: ایران، تهران
فیلم‌برداری: هادی شلالوند
تدوین‌گر: سیاوش کردجان، علی گورانی
مدت: ۴۰ دقیقه هر (قسمت) (تقریباً)
پخش: پخش
شبکهٔ اصلی: شبکه سه
انتشار اولیه: ۱۱ بهمن ۱۳۹۸ - ۱۷ بهمن ۱۴۰۱
کتونی زرنگی نام مجموعهٔ تلویزیونی و سبک کمدی است که قرار بود از ۱۱ بهمن ۱۳۹۸ از شبکهٔ ۳ سیما شروع به پخش شود.
این سریال قرار بود تا از شبکه سوم پخش شود ولی به خاطر دیدگاههای سیاسی کارگردانش علی ملاقلی پور توقیف شد.
سرانجام پس از چند سال این سریال در ۱۷ بهمن ۱۴۰۱ روی آنتن شبکه ۳ رفت و پخش شد.
بازیگران

هدایت هاشمی در نقش مسعود کیانی قوزی‌وند
افسانه چهره‌آزاد در نقش ژاله
ملیکا شریفی‌نیا در نقش مریم کیانی قوزی‌وند
علی سلیمانی در نقش امیر
جواد پورزند در نقش حاج مجتبی نیک‌نام
شاپور کلهر در نقش نعمت
علیرضا جعفری در نقش محسن کیانی قوزی‌وند
مصطفی ساسانی در نقش ایرج
محمود جعفری در نقش مهربان
امیرحسین صدیق در نقش بهروز
برزو ارجمند در نقش مهندس کاظمی
سحر ولدبیگی در نقش نگار مازیار
صدر علی محمدی
عماد شعبانی
محمد شکری  در نقش بادیگارد نگار
سید محمدحسین سیاهپوش  در نقش بادیگارد نگار
آذرخش مکری

| آذرخش مکری | آذرخش مکری |
| --- | --- |
زادهٔ: ۱۳۴۷ تهران، ایران
تحصیلات: استاد روان‌پزشک
محل تحصیل: دانشگاه علوم پزشکی تهران
پیشه: روان‌پزشک،  پژوهشگر مطالعات اعتیاد
منصب: معاون آموزشی (مرکز ملی مطالعات اعتیاد)، رئیس بخش مردان ۳ (بیمارستان روزبه)
همسر: نهاله مشتاق
| 0 | 1 |
| --- | --- |
 استاد آذرخش مکری: بحثی درباره‌ی کتاب فروید در خیابان مَدیسن:  استاد آذرخش مکری: بحثی درباره‌ی کتاب فروید در خیابان مَدیسن
 استاد آذرخش مکری: درسگفتار همدلی:  استاد آذرخش مکری: درسگفتار همدلی
آذرخش مُکری (زاده ۱۳۴۷ در تهران) (تلفظ می‌شود [ɒzæræxʃ mokri]) روان‌پزشک ایرانی، دانشیار گروه روان‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و معاون آموزشی مرکز ملی مطالعات اعتیاد است. او مجری طرح چند دارو برای ترک اعتیاد بوده و چهره‌ای شناخته‌شده در درمان اعتیاد است. وی همچنین برندهٔ جایزهٔ ترویج علم چراغ در بخش «دانشگر مروج علم» در سال ۱۴۰۱ شد.
زندگی

او تحصیلات ابتدایی را در آرلینگتون و تحصیلات متوسطه را در ایران گذراند. در سال ۱۳۷۶ از دورهٔ دکتری تخصصی روان‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران دانش‌آموخته شد. از دستاوردهای او می‌توان به افتتاح بخش تخصصی ترک اعتیاد در بیمارستان روزبه و تربیت دستیاران روان‌پزشکی و دانشجویان روان‌پزشکی اشاره کرد.