مسجد حوض معجردار
مشخصات اثر

مسجد حوض معجردار با قدمت دوره صفویه-قاجاریه در استان خراسان رضوی،مشهد، خیابان نواب صفوی، ضلع جنوب غربی تقاطع خیابان نواب صفوی و شارستان رضوی به شماره 31435 مورخ 1/12/1394 در فهرست آثار ملی ثبت گردید.
ویژگی‌های معماری مسجد حوض معجردار:
این  مسجد با عنایت به قدمت ودارای ویژگیهای منحصر بفرد از معماری اسلامی بود. بنابه نظر یکی از کارشناسان خبره معماری مساجد ایران، پلان مسجد حوض معجردار با مسجد جامع تاریخی ازغد که در جنوب غربی مشهد قرار دارد. دارای تشابهات و قرابتهای بسیار است. این دو  مسجد دارای یک پیشخوان ورودی می‌باشند. از سویی تأثیر اندیشه و فرهنگ جبل عاملی را در پنجره‌های متعدد و بزرگ که نور طبیعی را از سمت قبله به داخل مسجد هدایت می‌کنند قابل مشاهده است.
ویژگی خاص بنای مسجد حوض معجردار، استقرار بر روی یک مخزن آب انبار دوره صفوی است. این ویژگی ازسویی باعث تنظیم شرایط دمایی در فصول مختلف در آب انبار مسجد حوض معجردار می‌شود. از سویی استقرار بنای مسجد بر روی یک مخزن آب انبار سبب ایجاد شرایط میرائی در مواقع لرزش‌های دینامیکی و استاتیکی بر پیکره بنا می شود. قابل ذکر است در زمان آب داشتن مخزن آب انبار مسجد حوض معجردار توان میراگری در این بنا بسیار بالاست. استقرار بنای مسجد حوض معجردار بر روی یک مخزن آب انبارسبب میشود این دو سازه کارکردی مکمل و تکمیلی با یکدیگر داشته باشند. از یک سو آب انبار، نیاز نمازگزاران را به آب مرتفع می‌ساخته است.  از سوی دیگر سقف مسجد، سقف دوم آب انبار  محسوب میشده است و از تابش مستقیم نور خورشید به سقف مخزن آب انبار و افزایش دما آن جلوگیری می‌کرده است. سقف مسجد مانع نفوذ پس‌آب‌های محیطی به مخزن آب انبار مسجد می‌شده است. کف صحن مسجد، سقف اصلی مخزن آب انبار بوده است، حضور نمازگزاران در صحن مسجد سبب می‌شد که سقف آب انبار از هر گونه آسیب در امان باشد و صورت وجود آسیب در کف صحن مسجد بلافاصله کشف وترمیم شود. همینطور وزن سازه مسجد بر روی آب انبار نیز از لرزشهای شدید مخزن در زمان زلزله جلوگیری می‌کرده است. یک لایه ساروجی جدار مخزن آب انبار را از  کف سربی مخزن جدا می کرد. در صورت ایجاد ترک در مخزن آب انبار، آب داخل مخزن را غیر قابل استفاده میشد
مسجد حوض معجردار در حاشیه پائین خیابان قرار داشته است. در طول تاریخ، پائین خیابان شاهراه اصلی شهر  مشهد محسوب میشد.
رویکرد طراحی بنای مسجد حوض معجردار و نیز جهت استقرار ستونهای مسجد به نحوی است که صرفاً از ضلع قبله و ضلع ورودی برای نورگیری بهره گرفته شده‌است. از اینرو نمازگزاران در صفوف نماز در شبستان مسجد در وقت ظهر میتوانند آسمان را نظاره کنند. در دیوار اضلاع غربی و شرقی بنا رف و تاقچه تعبیه شده است. در ضلع شرقی دسترسی به اتاق‌های جانبی و خدماتی ایجاد شده که در پلان مسجد مشهود است. مصالح بکار رفته در ساختار کلی مسجد در سال 1334شمسی حکایت از ساخت دوره معاصر دارد.
دو محراب مسجد حوض معجردار که باعث شهرت این مسجد شده‌است در ضلع قبله با فاصله حدود سه متر نمایان است. از ویژگیهای قابل توجه این مسجد می‌توان دو محرابی‌بودن آن نام برد که تنها مسجد دو محرابی در خراسان بزرگ است. در وقت نماز ظهر، شبستان مسجد با یک پرده پارچه ای به دو شبستان مردانه تبدیل میشده است. شبستان شرقی علاوه بر شبستان مردانه دارای یک شبستان فرعی برای زنان بوده است که برای زائرین و خانواده آنها کاربرد داشته است. شبستان غربی که فقط مردانه بوده است برای بازاریان و اهالی پایین خیابان بوده است. دو محراب مسجد حوض معجردار هم جهت و همسان برای اقامه نماز با یک اذان و در دو صف جماعت با دو امام جماعت و با رعایت فاصله شرعی بوده است. در شبستان شرقی نماز مسافر برای زائرین که شکسته بوده است اقامه میشد. در شبستان غربی نماز کامل برای کسبه و مردم پایین حیابان اقامه میشده است. در سایر اوقات، وقت نماز صبح و مغرب و عشاء شبستان به دو قسمت تفکیک نمیشده است. از این رو بررسی و قدمت معماری این مسجد جای بررسی‌های ویژه‌ای را توسط کارشناسان معماری اسلامی می‌طلبد.
در ضلع شرقی دسترسی به اتاق‌های جانبی و خدماتی ایجاد شده که در پلان مسجد مشهود است. مسجد دارای سرویس بهداشتی و یک حیاط خلوت است که در پشت ضلع قبله واقع شده و در عرصه مسجد قراردارد. پوشش مسجد از نوع شیروانی چند جهته بوده و دارای ورق کوبی است.
بنای آب انبار:
انجام پروژه آبرسانی به مشهد از چشمه گیلاس (گلسب) در 52 کیلومتری شمال غربی مشهد در کوهپایه‌های جنوبی هزارمسجد در دشت توس از اقدامات عمرانی دوره تیموری است.  پروژه آبرسانی به مشهد با همت امیرعلیشیرنوایی وزیر شاهرخ تیموری انجام شد. در سال 1023 قمری پروژه آبرسانی چشمه گیلاس که در دوره تیموری شروع شده بود، در زمان شاه عباس اول صفوی (978-1038 قمری) پس از هفتاد سال با اسلوب مهندسی و نظارت عالی مجددا نوسازی و به بهره برداری رسید.  این پروژه ابرسانی از اقدامات مهندسی ممتاز دوره صفویه است. نهرشاهی امکان دسترسی  به آب شرب گوارا  و تمیز را برای زائرین و مردم مشهد فراهم میکرد. آب چشمه گیلاس یا گلسب از غرب شهر مشهد بنام نهر شاهی یا نهر خیابان وارد شهر مشهد شد. شاه عباس اول دستور داده بود که هیچکس اجازه استفاده از نهرشاهی تا قبل از رسیدن آب نهر شاهی به صحن عتیق در حرم مطهر رضوی را نداشت. پس از خروج نهر شاهی از صحن عتیق، آب نهر شاهی وارد پایین خیابان میشد. سازه ذخیره آب مسجد حوض معجردار، از اولین آب انبارها بود که استفاده از آب نهر شاهی را برای عموم مردم ممکن میساخت..
استقرار همتراز ورودی آب انبار متعلق به عصر صفویه و مقارن با دوره شاه عباس دوم با پیش ورودی مسجد بسیار قابل توجه است. تاقنمای ورودی بنا متشکل از یک پیش تاق و یک نیمکار می‌باشد که در تزئینات آن ترکیبی از کاشی هفت رنگی و آجر مشاهده می‌گردد. اشعار مرتبط با آب بر پیش تاق با کاشی خشتی نصب شده‌است. مسیر دسترسی به پاشیر رشته پلکانی با پوشش تاق آهنگ می‌باشد که به محل برداشت آب منتهی می‌شود. دسترسی میرآب به مخزن از پشت مسجد (ضلع جنوبی) فراهم شده‌است. تاق مخزن آب انبار با توجه به زیر سطحی بودن آن، از نوع تاق آهنگ با چیدمان ترکیبی ضربی و رومی است. داغ تراز ورودی آب از مسیر آب پائین خیابان همچنان بر بدنه مخزن آب انبار دیده می‌شود. مخزن آب انبار گنجایش حدود 1000 مترمکعب آب را داشته است. فضای مخزن در ابعاد ۱۰ در ۸ متر نشان از حجم بالای ذخیره آب و حجم مصرف آب شرب این منطقه است. باشد. این آب‌انبار هر ماه قمری دو بار کاملاً تخلیه و شسته و سپس با هماهنگی و مدیریت کلیه اهالی محل که بر تمیز بودن آب نهرشاهی در مسیر جریان آن نظارت داشتند. در زمان آبگیری آب انبار، به آب جاری در حال ورود به مخزن مقدار کمی نمک و زغال برای تصفیه به آب اضافه می شد. آبگیری آب انبار با مراسم خاصی شامل خواندن دعا و ذکر و آرزوی استفاده از این آب همراه با دلخوشی و سلامتی، عملیات آبگیری مخزن را به پایان می‌بردند.
ویژگیهای خاص اثر:
1- ارزش محله ای و منطقه ای بنا در نگاه زائران و مجاوران
2-این اثر تنها مسجد شهر مشهد دارای دو محراب همجهت است.
3- مسجد بر روی یک آب انبار متعلق به دوره صفویه ساخته‌است.
4-این بنا دارای کتیبه‌های احداثی و سنگی با مضمون وقفنامه است.
5- کف و جداره آب انبار با ملات آهکی ایزوله شده‌است.