snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
तस्योपहृत्य तं चान्यं वेदितव्यं खपुष्करम् । तेनैवावाहनं चार्च्य स्थापनं चार्धमेव च ॥ ७ ॥
पाद्यमाचमनं स्थानं वस्त्रगंधादिभूषणम् । विधिना वीरपुष्पाणि नैवेद्यं धूपमेव च ॥ ८ ॥
कर्तव्यं श्रद्धया भक्त्या एवं तुष्यति भास्करः । महापातकिनोऽप्याशु लभंते चिंतितं फलम् ॥ ९ ॥
आदित्यं पूजयित्वा तु पश्चादंगानि पूजयेत् । दीप्तायां हृदयं न्यस्य भवान्या शिरसो न्यसेत् ॥ १० ॥
दिग्विदिक्षु न्यसेदस्त्रमिंद्रादि दिशोत्तरांतिकम् । कर्णिकायां न्यसेन्नेत्रं स्वबीजेन तु वार्चयेत ॥ ११ ॥
पुष्पैर्गंधैश्च धूपैश्च हृदयानि क्रमेण तु । पूजयित्वा तु विधिवद्गर्भं पश्चात्तु मंत्रवित् ॥ १२ ॥
बाह्यतः पूर्वतो मंदं दक्षिणेन बुधं तथा । विषाणं पश्चिमे पूज्य उत्तरेण तु भार्गवम् ॥ १३ ॥
आग्नेय्यां च कुजं पूज्य नैर्ऋत्यां भानुदेहजम् । वायव्यां पूजयेत्कृष्णमैशान्यां विकचं नृप ॥ १४ ॥
इन्द्रादिलोकपालांश्च ततोऽष्टौ पूजयेद्बुधः । सुगंधैर्विविधैः पुष्पैर्धूपैश्चैव मनोरमैः ॥ १५ ॥
क्रमेण पूजयेद्भानुं लोकपालैर्ग्रहैः सह । मंत्रैः कुरुकुलश्रेष्ठ य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ १६ ॥
अनेन विधिना यत्र देवः संपूज्यते रविः । न चौराग्निभयं तत्र न चापि नरकाद्भयम् ॥ १७ ॥
वर्षोपलविषादिभ्यो भयं तत्र न विद्यते । सुखमारोग्यमानंदं सुभिक्षमचलां श्रियम् ॥ १८ ॥
तेजोबिंबांतमध्यस्थ आदित्यः परमार्थतः । यष्टव्यः साधकैर्नित्यं न रथो न च वाजिनः ॥ १९ ॥
इत्येष विधिराख्यातो मया भीष्म तवाखिलः । येन पूजयते नित्यं महादेवो दिवाकरम् ॥ २० ॥
इत्थं पूज्य विवस्वन्तं हृद्बीजेन विसर्जयेत् । य एवं पूजयेद्भानुं स याति परमां गतिम् ॥ २१ ॥
भीष्म उवाच । मंत्रोद्धारं परं ब्रूहि मुद्राशक्तिसमन्वितम् । रूपवर्ण समं चैव पौराणिकमनुत्तमम् ॥ १ ॥
व्यास उवाच । शृणु भीष्म महाबाहो यथा वक्ष्यामि तेनघ । पौराणिकानां मंत्राणामुद्धारं वैदिकादृते ॥ २ ॥
वर्णरेफसमायुक्तं विद्रुमेनैव भूषितम् । अंतस्थानां हि अंत्यं वै ब्रह्मदैवत्यमुच्यते ॥ ३ ॥
बिंदुरेफसमायुक्तं दीर्घया मात्रया तथा । दीक्षाक्षरं समुद्दिष्टं द्वितीयं विष्णुदैवतम् ॥ ४ ॥
तृतीयं तु तथा प्रोक्तं सविसर्गं जनाधिप । स तृतीयो बुधैः प्रोक्तो रुद्रदैवत एव हि ॥ ५ ॥
भास्करोयं महान्साक्षान्मंत्रमूर्तिस्त्रिरक्षरः । दुर्लभः परमो गुह्यस्त्रिदेवो देवपूजितः ॥ ६ ॥
यस्त्विदं जपते भक्त्या स याति परमां गतिम् । ततश्च मुद्रां वक्ष्यामि सान्निध्य कारणं परम् ॥ ७ ॥
पद्माकारौ करौ कृत्वा मध्ये श्लिष्टे तु मध्यमे । अंगुलिं क्षारयेत्तस्मिन्विमुद्रेति च सोच्यते ॥ ८ ॥
अनया बद्धया राजन्भास्करस्य प्रियो भवेत् । महाभयेषु सर्वेषु मातृवत्परिरक्षति ॥ ९ ॥
हृदयं तस्य विज्ञेयं यदक्षरवरं स्मृतम् । विद्रुमोपरि संछन्नं हृद्गतं तद्गतं सदा ॥ १० ॥
शिरस्यर्कमिति प्रोक्तं देवदेवस्य भारत । महाव्याहृतयस्तिस्रस्तथारज्वालिनी शिखा ॥ ११ ॥
अष्टाक्षरा तु विद्येयमादित्यस्य महात्मनः । यः स्मरेत्साधकस्त्वेनं नासौ केनापि बाध्यते ॥ १२ ॥
अकारेण समायुक्तं बिंदुरेफसमन्वितम् । हकारमग्निदैवत्यं कवचं भास्करप्रियम् ॥ १३ ॥
एकाक्षरमिदं प्रोक्तमभेद्यं यः स्मरेदिदम् । दुष्टानां चैव विघ्नानां नाशनं नात्र संशयः ॥ १४ ॥
सविसर्गो रेफ इति अस्त्रमेकाक्षरं स्मृतम् । नाशयेद्दुष्टकर्माणि साधकस्य न संशयः ॥ १५ ॥
संमुखौ तौ करौ कृत्वा श्लिष्टौ तु ग्रथितांगुली । कनिष्ठेनामिके योज्ये तर्जन्यौ मध्यमे तथा ॥ १६ ॥
हृच्छिरः सशिखा चर्मा मुद्रेयं व्योमसंज्ञिता । मुष्टिवक्रोच्छ्रितं कुर्यात्सव्यहस्तस्य तर्जनीम् ॥ १७ ॥
मालशब्दकृतादिस्तु मुद्रा ह्यस्त्रस्य कीर्तिता । त्रासनी नाम विख्याता सर्वविप्रभयंकरी ॥ १८ ॥
कर्णबिंदुसमायुक्तं यं चतुर्थं महामते । भास्करस्य त्विदं नेत्रमग्रिदैवतमुच्यते ॥ १९ ॥
स्मरः स्यात्साधकेंद्राणां दुरंतो नाशने ध्रुवम् । मध्यमा तर्जनी चैव सव्यहस्तस्य चोच्छ्रितम् ॥ २० ॥
कनिष्ठानामिके कुंच्य अंगुष्ठेन ततः क्रमेत् । नेत्राभ्यां स्पर्शयेदेनां नेत्रमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ २१ ॥
गोवृषा नाम विख्याता दर्शयेद्दिव्यगोचरम् । रां दीप्तारिं ततः सूक्ष्मारीं जया भीष्म उच्यते ॥ २२ ॥
उभाह्वारूं विभूतिश्च विमला रें प्रकीर्तिता । अघहा च महाबाहो विद्युता रौं प्रकीर्तिता ॥ २३ ॥
गोवृषा नाम रं सर्वं वीरभद्रकरी तथा । इत्येता बीजरूपास्तु कथिताश्चैव शक्तयः ॥ २४ ॥
उत्तानौ तु करौ कृत्वा सव्याकुंच्य ततोंगुलीः । कुर्यादुपरि चांगुष्ठौ चालयेत पुनःपुनः ॥ २५ ॥
सर्वासां चैव शक्तीनामेता मुद्राः प्रदर्शयेत् । नाम्ना च विद्युता चैव नवमी सर्वतोमुखी ॥ २६ ॥
नामान्येतानि शक्तीनां समासात्कथितानि तु । सबीजानि महाबाहो मया स्नेहेन भारत ॥ २७ ॥
ग्रहाणां शृणु बीजानि रूपं च गदतो मम । सर्वत्र भं तथा खं च कंजकूतुहलोद्वह ॥ २८ ॥
ॐकारा दीपिताः सर्वे नमस्कारांतयोजिताः । पूजाकाले प्रयोक्तव्या जपकाले तथैव च ॥ २९ ॥
होमकाले तु स्वाहांतं मंत्रं षट्कारसंयुतम् । सर्वे बिंदुयुता भीष्म शिखा बिंदुविभूषिताः ॥ ३० ॥
सोमाद्याः केतुपर्यंता ग्रहा ह्येवं प्रकीर्तिताः । एता मुद्राः प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदायिकाः ॥ ३१ ॥
सुमुखौ तु करौ कृत्वा श्लिष्टौ चैव प्रसारितौ । इयं मुद्रा नमस्कारे ग्रहसान्निध्यकारिका ॥ ३२ ॥
मंत्रोद्धारस्तवाख्यातो रहस्यो दुर्लभो नृप । शृणुष्व रूपं देवानां ध्यानकाले ह्युपस्थिते ॥ ३३ ॥
जपावर्णं महातेजं श्वेतपद्मोपरि स्थितम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ३४ ॥
तथैकवक्त्रं द्विभुजं सोमपंकजकंधरम् । मंडलेन च रूपं तु मध्यस्थं रक्तवाससम् ॥ ३५ ॥
मार्तंडस्य इदं रूपं शुचिः स्नातो जितेंद्रियः । त्रिकालं यः स्मरेद्भीम एकचित्तो व्यवस्थितः ॥ ३६ ॥
सोऽचिराद्भवते लोके वित्तेन धनदोपमः । मुच्यते सर्वभोगैस्तु तेजस्वी बलवान्भवेत् ॥ ३७ ॥
हृदयं चोत्तमांगं च शिखा वै वक्त्रमेव च । रक्तवर्णा इमे श्यामाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ ३८ ॥
वरदाऽभयहस्ताश्च ध्यातव्या साधकेन तु । तडित्पुंजनिभं शस्त्रं रौद्रं चंद्रकरालिनम् ॥ ३९ ॥
विशेषः कथितो ह्येष कामरूपः स्वभावतः । दीप्ता दीप्तशिखाकारा ध्यातव्या मम शक्तयः ॥ ४० ॥
श्वेतवर्णं स्मरेत्सोमं रक्तवर्णं कुजं स्मरेत् । सौम्यमष्टापदाभं च गुरुं च पीतवर्णकम् ॥ ४१ ॥
शंखक्षीरनिभं श्वेतं काणं चांजनसंनिभम् । रजावर्तनिभं राहुं धूम्रं च विकचं स्मरेत् ॥ ४२ ॥
वामहस्तौ कटिन्यस्तौ दक्षिणौ चाभयप्रदौ । रक्तभ्रूरक्तनेत्रास्य अर्धकायकृतांजलिः ॥ ४३ ॥
इति भानुं ग्रहैः सार्धं ये ध्यायंति नृपोत्तम । लभंते ते महासिद्धिमचिरान्नात्र संशयः ॥ ४४ ॥
तवाख्यातमिदं वक्त्रं ग्रहाणां भीष्म कृत्स्नशः । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते भुवि मानवाः ॥ ४५ ॥
अनेन विधिना भीष्म सदा देवं दिवाकरम् । त्रिकालं पूजयेद्भक्त्या वीर श्रद्धासमन्वितः ॥ ४६ ॥
इत्थं पूजयमानस्तु सर्वदेवं दिवाकरम् । ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तो महादेवत्वमाप्नुयात् ॥ ४७ ॥
भीष्म उवाच । अहो देवस्य माहात्म्यं भास्करस्य त्वयोदितम् । पूजयंति सदा ह्येनं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ॥ १ ॥
व्यास उवाच । एवमेतन्न संदेहो यथा वदसि भारत । नास्ति सूर्यसमो देवो नास्ति सूर्यसमा गतिः ॥ २ ॥
नास्ति सूर्यसमं ब्रह्म नास्ति सूर्यसमं हुतम् । नास्ति सूर्यसमो धर्मो नास्ति सूर्यसमं धनम् ॥ ३ ॥
नास्ति सूर्यादृते कामो नास्ति सूर्यादृते पदम् । नास्ति सूर्यसमो बंधुर्नास्ति सूर्यसमः सुहृत् ॥ ४ ॥
नास्ति सूर्यसमा माता नास्ति सूर्यसमो गुरुः । नास्ति सूर्यसमं तीर्थं न पवित्रं ततः परम् ॥ ५ ॥
तमेकं दैवतं विद्यान्नैवाप्यर्कपरायणम् । लोकानां देवतानां च पितॄणां चापि भारत ॥ ६ ॥
तमर्चंतः स्तुवंतश्च प्राप्नुवंति परां गतिम् । ते प्रपन्नास्तु ये भक्त्या मुक्तास्ते भवसागरात् ॥ ७ ॥
राजा चोरा ग्रहाः सर्पा दारिद्र्यं दुःखसंपदः । नैते पीडयितुं शक्ताः प्रसन्ने भास्करे सति ॥ ८ ॥
व्यास उवाच । एवं तात महाबाहो देवो भास्करतत्परः । स पूज्यः स नमस्कार्यः स हि ध्यातव्य एव च ॥ ९ ॥
प्रत्यक्षदेवता ह्येषा देवदेवोयमादरात् । अथ किं बहुनोक्तेन यद्वक्ष्यामि निबोध मे ॥ १० ॥
पूजयेत्तनयः पापी तथादित्यदिनैरपि । पूजयन्ति नरा ये वै ते यांति परमां गतिम् ॥ ११ ॥
प्राप्ते सूर्यदिने भक्त्या भानुं संपूज्य श्रद्धया । नक्तं करोति पुरुषः स यात्यमरलोक्ताम् ॥ १२ ॥
यस्तु पूर्वं रवेर्भक्त्या पञ्चरत्नसमन्वितम् । निवेदयति मंत्रेण स यात्यमरलोकताम् ॥ १३ ॥
मार्तंडप्रीतये यस्तु कुर्याच्छ्राद्धं विधानतः । संक्रान्तावयने वीर सूर्यलोकं स गच्छति ॥ १४ ॥
कृत्वोपवासं षष्ठ्यां तु सप्तम्यां यस्तु मानवः । करोति विधिवच्छ्राद्धं भास्करः प्रीयतामिति ॥ १५ ॥
सर्वदोषविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते । मानवो यस्तु सप्तम्यां योषिद्वापि दिवाकरम् ॥ १६ ॥
प्रपूज्य विधिवद्भानुं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । विशेषतस्तस्य दिने ग्रहणे च नराधिप ॥ १७ ॥
इति भीष्म विजानीहि न देवो भास्करात्प्रियः । आदित्यमेकं परमं देवदेवेषु पूजितम् ॥ १८ ॥
रत्नपर्वतमारुह्य यथा भुवि नराधिपाः । सत्त्वानुरूपं गच्छन्ति रत्नभागानशेषतः ॥ १९ ॥
तथा भानुं समाराध्य प्राप्नुवंति नराः फलम् । धनार्थी प्राप्नुयादर्थं पुत्रार्थी प्राप्नुयात्सुतम् ॥ २० ॥
मोक्षार्थी मोक्षमाप्नोति चाथ वाऽमरतां व्रजेत् । अथ किं बहुनोक्तेन शृणु त्वं वचनं मम ॥ २१ ॥
ब्रह्मादयो देवगणा भानुमाराध्य भारत । मनोहराणि दिव्यानि दिवि स्थानान्यवाप्नुवन् ॥ २२ ॥
अचलानि महाभागाः सर्वपापहराणि च ॥ २३ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्युक्त्वा भगवान्व्यासस्तत्रैवांतरधीयत । भीष्मोऽपि पूजयामास भक्त्या भानुं विधानतः ॥ २४ ॥
तथा त्वमपि राजेन्द्र पूजयेमं दिवाकरम् । पूजयित्वा रविं भक्त्या स्थानं यास्यसि शाश्वतम् ॥ २५ ॥
यथा गतः स भगवान्व्यासो भीष्मश्च मानद । सकृत्प्रपूज्य सप्तम्यां भक्त्या देवं दिवाकरम् ॥ २६ ॥
शतानीक उवाच । पुनर्मे ब्रूहि सप्तम्यां प्रीतये भास्करस्य तु । उपोषितो भवतीह नरो यस्तु द्विजोत्तम ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । कथिताः सप्त सप्तम्यः पुनरस्मिन्महामते । बहवः कुरुशार्दूल भूयस्त्वेताः शृणुष्व मे ॥ २ ॥
स्वयं याः कथिताः पूर्वमादित्येन खगाधिप । अरुणस्य महाबाहो सप्तम्यः सप्त पूजिताः ॥ ३ ॥
अर्कसंपुटकैरेका द्वितीया मरिचैस्तथा । तृतीया निंबपत्रैश्च चतुर्थी फलसप्तमी ॥ ४ ॥
अनोदना पञ्चमी स्यात्षष्ठी विजयसप्तमी । सप्तमी कामिका ज्ञेया विधिं तासां निबोध मे ॥ ५ ॥
शुक्लपक्षे रविदिने दक्षिणे चोत्तरायणे । ग्रहणे सूर्यनक्षत्रे गृह्णीयात्सप्त सप्तमी ॥ ६ ॥
स तां सु ब्रह्मचारी स्याच्छौचयुक्तो जितेन्द्रियः । सूर्यार्चनरतो दांतो जपहोमपरस्तथा ॥ ७ ॥
पञ्चम्यामेव पुरुषः कुर्यान्नित्य मनात्मकम् । षष्ठ्यां न मैथुनं गच्छेन्मधुमांसं च वर्जयेत् ॥ ८ ॥
अर्कसंपुटकैरेकां तथान्यां मरिचैर्नयेत् । तथापरां निंबपत्रैः फलाख्यायां फलं चरेत् ॥ ९ ॥
अनोदनामन्नरहित उपासीत यथाविधि । अहोरात्रं वायुभक्षः कुर्याद्विजयसप्तमीम् ॥ १० ॥
तथैकां सप्तमीं कृत्वा प्रतिमासं विचक्षणः । कुर्याद्यथाविधि मुदा ततः कुर्वीत कामिकाम् ॥ ११ ॥
आसां लिखित्वा नामानि पत्रकेषु पृथक्पृथक् । तानि सर्वाणि पत्राणि क्षिपेदभिनवे घटे ॥ १२ ॥
तदर्थं यो न जानाति लोकवाह्योपि वा नरः । तेन ह्युद्धारयेदेकं न कुर्याच्च विचारणाम् ॥ १३ ॥
तेनैव विधिना यस्तु प्रतिमासं च तत्तपः । सप्तैव यावत्सप्तम्यो विज्ञेया सा तु कामिका ॥ १४ ॥
इत्येताः सप्त सप्तम्यः स्वयं प्रोक्ता विवस्वता । कुर्वीत यो नरो भक्त्या स यात्यर्कसदो नृप ॥ १५ ॥
अर्कसंपुटकैर्वित्तमचलं सप्तपौरुषम् । मरिचैः संगमः स्याद्वै प्रियैः पुत्रादिभिः सदा ॥ १६ ॥
सर्वरोगाः प्रणश्यंति निंबपत्रैर्न संशयः । फलैस्तु पुत्रपौत्राश्च दौहित्रश्चापि पुष्कलः ॥ १७ ॥
अतो धनं धनं धान्यं सुवर्णं रजतं तथा । तथा पशुर्हिरण्यं च आरोग्यं सततं नृप ॥ १८ ॥
उपोष्य विजयां शत्रून्राजञ्जयति नित्यशः । साधयेत्कामदा कामान्विधिवत्समुपासिता ॥ १९ ॥
पुत्रकामो लभेत्पुत्रमर्थकामोर्थमक्षयम् । विद्याकामो लभेद्विद्यां राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात् । कृत्स्नान्कामान्ददात्येषा कामदा कुरुनन्दन ॥ २० ॥
नरो वा यदि वा नारी यथोक्तं सप्तमीव्रतम् । करोति नियतात्मा वै स याति परमां गतिम् ॥ २१ ॥
न तेषां त्रिषु लोकेषु किंचिदस्तीति दुर्लभम् । ये भक्त्या लोकनाथस्य व्रतिनः संशितव्रताः ॥ २२ ॥
व्रतैस्तु विविधैर्वीर तपोभिर्वा सुदुष्करैः । न तत्फलमवाप्नोति यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः ॥ २३ ॥
तीर्थाभिषेचनैर्वापि दानहोमार्चनैस्तथा । यत्फलं च पूजयितुं सप्तम्यां प्राप्य मोक्षदम् । मोक्षार्थी पार्थिवश्रेष्ठ यथाह भगवान्रविः ॥ २४ ॥
कृत्वादित्यदिने नक्तं भक्त्या संपूजयेद्रविम् । अचलं स्थानमाप्नोति मानवः श्रद्धयान्वितः । सूर्यलोके च नियतं तस्य वासो न संशयः ॥ २५ ॥
यस्तु पूजयते भक्त्या सप्तम्यां भास्करं नरः । ब्रह्मेंद्ररुद्रलोकेषु तस्याप्रतिहता गतिः ॥ २६ ॥
नांधो न कुष्ठी न क्लीबो न व्यंगो न च निर्धनः । कुले तस्य भवेद्वीर यश्चरेत्सप्तमीव्रतम् ॥ २७ ॥
विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी धनमाप्नुयात् । भार्यार्थी रूपसंपन्नां स्त्रियं पुत्रांश्च भारत ॥ २८ ॥
लोभात्प्रमादान्मोहाच्च व्रतभंगो यदा भवेत् । तदा त्रिरात्रं नाश्नीयात्कुर्याद्वा केशमुंडनम् ॥ २९ ॥
प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत् । सप्तैव यावत्सप्तम्यो भवंति च खगेश्वर ॥ ३० ॥
अभ्यर्च्य सूर्यसप्तम्यां माल्यधूपादिभिर्नरः । भोजयित्वा द्विजाञ्छक्त्या प्राप्नुयात्स्वर्गमक्षयम् ॥ ३१ ॥
सप्तम्यां विप्रमुख्येभ्यो हिरण्यं यः प्रयच्छति । स तदक्षय्यमाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ३२ ॥
इतीदं कीर्तितं वीर सप्तमीव्रतमुत्तमम् । भूय एवाभिधास्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ ३३ ॥
सुमन्तुरुवाच । यः क्षिपेद्गोमयाहारः शुक्ला द्वादश सप्तमीः । अथवा यावकाहारः शीर्णपर्णाशनोऽपि वा ॥ १ ॥
क्षीराशी चैकभक्तो वा भिक्षाहारोथ वा पुनः । जलाहारोपि वा विद्वान्पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ २ ॥
पुष्पोपहारैर्विविधैः पद्मसौगन्धिकोत्पलैः । नानाप्रकारैर्गंधैश्च धूपैर्गुग्गुलुचंदनैः ॥ ३ ॥
कृष्णगंधपायसाद्यैर्विचित्रैः सुविभूषणैः । अर्चयित्वा द्विजाञ्च्छ्रेष्ठान्हिरण्यान्नादिभिर्नरः ॥ ४ ॥
स तत्फलमवाप्नोति क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः । यदेह तप्यते वीर प्राप्यते केवलं रवेः ॥ ५ ॥
विमानवरमारूढः सूर्यलोके महीयते । ततः पुण्यक्षयाद्राजन्कुले महति जायते ॥ ६ ॥
एवं भक्त्या विवस्वंतं प्रतिमासं समाहितः । पूजयेद्विधिवद्भक्त्या नामानि परिकीर्तयेत् ॥ ७ ॥
चैत्रिके मासि विष्णुश्च माधवे ह्यर्यमेति वै । शुक्रे विवस्वा न्मासे तु शुचौ मासे दिवाकरः ॥ ८ ॥
पर्जन्यः श्रावणे मासि नभस्ये वरुणस्तथा । मार्तंडेति च विज्ञेयः कार्तिके भार्गवः पुनः ॥ ९ ॥
मार्गशीर्षेपि मित्रस्तु कीर्तितः सततं बुधैः । पूषा पौषे तु वै मासे पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ १० ॥
माघे भगेति विज्ञेयस्त्वष्टा चैवाथ फाल्गुने । एवं क्रमेण नामानि कीर्तयेत्प्रीतये रवेः ॥ ११ ॥
धूपार्चनविधिमिमं सप्तम्यां सुसमाहितः । यः करोति नरो भक्त्या स याति परमां गतिम् ॥ १२ ॥
ततस्ते सर्वमाख्यातं यथागुह्यतमं विभोः । नैव देयमशिष्याय नाभक्ताय कदाचन ॥ १३ ॥
न च पापकृते देयं न देयं नास्तिकाय वा । कृतघ्ने नास्तिके वीर न देयं क्रूरकर्मणि ॥ १४ ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं सप्तमीव्रतमुत्तमम् । पठेद्यश्चापि नियतः श्रद्धया परयान्वितः ॥ १५ ॥
इह लोके सुखं प्राप्य सूर्यलोके महीयते । पुण्यक्षयादिहागत्य राजा भवति भूतले ॥ १६ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्येष सप्तमीकल्पः समासात्कथितस्तव । विस्तरात्ते पुनर्वच्मि शृणु चैकमना विभो ॥ १ ॥
फाल्गुनामलपक्षस्य षष्ठ्यां च समुपोषितः । पूजयेद्भास्करं स्नात्वा गंधपुष्पविलेपनैः ॥ २ ॥
अर्कपुष्पैर्महाबाहो गुग्गुलेन सुगंधिना । श्वेतेन करवीरेण चंदनेन दिवाकरम् ॥ ३ ॥
गुडोदकेन नैवेद्यं निवेद्यं प्रीतये रवेः । एवं पूज्य दिवा भानुं रात्रौ तस्याग्रतः स्वपेत् । जपन्भौमं परं जाप्यं विनिद्रः सततं बुधः ॥ ४ ॥
शतानीक उवाच । किं तत्परं भगवतः प्रियं जाप्यमनुत्तमम् ॥ ५ ॥
जप्तव्यो यत्परैर्भक्त्या भानुस्तस्याग्रतो नरैः । तन्मे ब्रूहि तथा मन्त्रान्धूपदीपान्विशेषतः । येनाहं तं जपञ्जप्यं पूजयामि दिवाकरम् ॥ ६ ॥
सुमन्तुरुवाच । वच्मि ते भरतश्रेष्ठ समासान्न तु विस्तरात् ॥ ७ ॥
षडक्षरेण मन्त्रेण कुर्यात्सर्वं समाहितः । जपं होमं तथा पूजां शतजप्तेन सर्वदा ॥ ८ ॥
सावित्र्या च जपं पूर्वं कृत्वा शतसहस्रशः । पश्चात्सर्वं प्रकुर्वीत जपादिकमनाकुलम् ॥ ९ ॥
ॐ भोः सावित्रि भास्कराय सहस्ररश्मि धीमहि । तेन सूर्यः प्रचोदयात् ॥ १० ॥
जप एव परः प्रोक्तः सप्तम्यां भानुना स्वयम् । जप्त्वा सकृद्भवेत्पूतो मानवो नात्र संशयः ॥ ११ ॥
प्रभाते त्वथ सप्तम्यां जपन्नियतमानसः । पूजयेद्भान्करं भक्त्या पूर्वोक्तविधिना नृप ॥ १२ ॥
श्रद्धया भोजयेच्चापि ब्राह्मणाञ्छक्तितो नृप । दिव्यान्भोगांश्च विधिवद्भक्ष्यभोज्यैरनेकशः ॥ १३ ॥
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भोजकांश्च प्रभोजयेत् । न भोजयेत्तथाऽसौरान्सौरान्यत्नेन भोजयेत् ॥ १४ ॥
शतानीक उवाच । के भोज्या के न वा भोज्या ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तम । केषु चित्तेषु सप्तम्यां देवदेवो दिवाकरः ॥ १५ ॥
घटीभोज्यो भवेद्विप्रः सप्तमीं कुरुते च यः । सौरभिन्नेष्वभोज्यो यो यश्च भुक्तो दिवाकरे ॥ १६ ॥
एते भोज्या द्विजा राजन्नादित्येन समासतः । प्रोक्ताः कुरुकुलश्रेष्ठ तथाऽभोज्याञ्छृणुष्व वै ॥ १७ ॥
सभार्यः सपतिर्यस्तु कुष्ठरोगैर्हतश्च यः । यश्चान्यदेवताभक्तस्तथा नक्षत्रसूचकः ॥ १८ ॥
परापवादनिरतो यश्च देवलकस्तथा । एतेऽभोज्याः सवित्रा तु स्वयं देवेन चिन्तिताः ॥ १९ ॥
शतानीक उवाच । ये भोज्या ब्राह्मणाः प्रोक्ता ये चाभोज्या द्विजोत्तमाः । एतेषां लक्षणं ब्रूहि सर्वेषां वै समाहितः ॥ २० ॥
सुमन्तुरुवाच । साधु पृष्ठोऽस्मि राजेन्द्र कीर्तयाम्येव कृत्स्नशः । पठतां तु त्रयी विद्यां ब्राह्मणानां कदम्बकः ॥ २१ ॥
घटेत्युक्ता तु सा राजन्स्वयं देवेन भानुना । सा घटा विद्यते यस्य स घटीत्युच्यते द्विजैः ॥ २२ ॥
ब्रह्मक्षत्रविशां वीर शूद्राणां च कदम्बकः । शृण्वतां विधिवत्पुण्यं भक्त्या पुस्तकवाचनम् ॥ २३ ॥
इति मासे निबद्धस्य होमस्येति च भानुना । कथितं कुरुशार्दूल स्वयमाकाशगामिना ॥ २४ ॥
यस्याः कर्ता भवेद्यस्तु मम स्यात्करको मतः । स विप्रो राजशार्दूल सदेष्टो भास्करस्य तु ॥ २५ ॥
जयोपजीवी व्यासश्च समः स्याज्जीवकस्तथा । यान्येतानि पुराणानि सेतिहासानि भारत । जयेति कथितानीह स्वयं देवेन भास्वता ॥ २६ ॥
एकं निवासयन्यस्तु ब्राह्मणं तूपजीवति । जयोपजीवी स ज्ञेयो वाचकश्च तथा नृप ॥ २७ ॥
आरुणेयादिशास्त्राणि सप्ताश्वतिलकं तथा । यश्च जानाति सौराणि विप्रः सौरस्स तत्त्ववित् ॥ २८ ॥
पूजयेत्सततं यस्तु भास्करं नृपसत्तम । भोजकांश्च तथा राजन्यथा देवं दिवाकरम् ॥ २९ ॥
स ज्ञेयो भास्करे भक्तो भोजनीयः प्रयत्नतः । भोज्यानां लक्षणं ह्येतदभोज्यानां शृणुष्व मे ॥ ३० ॥
वृषली यस्य वै भार्या ब्राह्मणस्य विशेषतः । परभार्यापतिरसौ ब्राह्मणो ब्राह्मणाधमः ॥ ३१ ॥
दैवेन निहतः कुष्ठी ब्राह्मणो ब्रह्मघातकः । भोजको विंदते यस्तु न च तं पूजये त्तथा ॥ ३२ ॥
ज्ञेयोन्यदेवभक्तोसौ स विप्रः कुरुनंदन । आदित्यं भोजकं विद्याद्भानोर्देहसमुद्भवम् ॥ ३३ ॥
नादित्यं पूजयेद्यस्तु स भोज्यो न कदाचन । मुण्डो व्यंगधरो गौरः शंखपुष्पधरस्तथा ॥ ३४ ॥
यस्य याति गृहे राजन्भोजको मानवस्य तु । तस्य यांति गृहे देवाः पितरो भारक रस्य तु ॥ ३५ ॥
रक्षोभूतपिशाचाश्च योगिन्योपि पलायिताः । सकृद्भुङ्क्ते गृहे यस्य भोजको गृहधर्मिणः ॥ ३६ ॥
सप्तसंवत्सरं यावतृप्तो भवति भास्करः । तस्मात्तान्भोजयेद्दिव्यान्भोजकान्सततं बुधः । यस्तु तान्निंदते विप्रः स न भोज्यः कदाचन ॥ ३७ ॥
निजं भर्तारमुत्सृज्य स्वैरं यान्यत्र गच्छति । स्वैरिणी सा तु वै प्रोक्ता पापिष्ठा कुलदूषिणी ॥ ३८ ॥
प्रच्छन्नं रोचते राजन्या नारी भवदोषतः । ज्ञेया सा स्वैरिणी राजन्कुले भवति नाशिनी ॥ ३९ ॥
योऽस्यां रतो भवेद्विप्रः स ज्ञेयः स्वैरिणीरतः । रंगोपजीवी कथको यश्च प्राकृतनर्तकः ॥ ४० ॥
रंगोपजीवी राजेंद्र तथा च बहुयाचकः । द्वे एते नामनी राजन्कथकस्य प्रकीर्तिते । कृतेनानेन यादृक्च उद्वृत्तः कुरुनंदन ॥ ४१ ॥
यः स्तुतिं गायते विप्रः प्रोच्चैस्तु जनसंसदि । रंगोपजीवी प्रोक्तोयं द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ ४२ ॥
सूचनं कथनं प्रोक्तं सर्वशास्त्रेषु भारत । सूचयेद्यस्तु ऋक्षाणि स वै नक्षत्रसूचकः ॥ ४३ ॥
शतानीक उवाच । अहो बत महत्कष्टं भवतो यद्द्विजान्प्रति । वेदांगं ज्योतिःशास्त्रं तु षष्ठं प्रोक्तं मनीषिभिः ॥ ४४ ॥
षडंगो न भवेत्तेन रहितेन द्विजेन च । अभोज्ये पठनात्तस्य यद्वत्स्याद्ब्राह्मणो द्विज ॥ ४५ ॥
भोज्योऽखण्डं ययौ विप्रोऽनर्थकेन त्वनर्थकम् । विमृश्य कथ्यतां विप्र अत्र मे संशयो महान् ॥ ४६ ॥
सुमंतुरुवाच । साधु पृष्टोस्मि भवता श्रूयतामत्र निर्णयः । यस्य जीव्यमिदं ज्ञेयमंगं विप्रस्य वै भवेत् ॥ ४७ ॥
सांवत्सरेण ज्योतिषा ज्ञाननक्षत्रसूचकः । न स भोज्यो भवेद्राजन्यस्येयं जीविका भवेत् ॥ ४८ ॥
निष्कारणं पराणां च परोक्षं दोषकीर्तनम् । गुणानां च यथा गुप्तिः परिवादपरस्तु सः ॥ ४९ ॥
ब्राह्मणो यस्तु राजेंद्र वृत्त्या कर्म करोति वै । देवतायतने चेह देवानां पूजनं तथा ॥ ५० ॥
आधिपत्यं भक्षणं च नैवेद्यस्य परंतप । स ज्ञेयो देवलो राजन्ब्राह्मणो ब्राह्मणाधमः ॥ ५१ ॥
नाधिकारस्तु विप्राणां भौमानां देवपूजने । वृत्त्या भरतशार्दूल आधिपत्ये विशेषतः ॥ ५२ ॥
यस्तु पूजयते देवीं ब्राह्मणो द्रव्यलोभतः । वृत्त्यै कुरुकुलश्रेष्ठ स याति नरकं ध्रुवम् ॥ ५३ ॥
देवालयेषु सर्वेषु अग्निकार्यं च सुव्रत । यः कुर्याद्द्रव्यलोभेन अधोगतिमवाप्नुयात् ॥ ५४ ॥
देवालयेषु सर्वेषु वर्जयित्वा शिवालयम् । देवानां पूजनं राजन्नग्निकार्येषु वा विभो ॥ ५५ ॥
अधिकारः स्मृतो राजन्भोजकानां न संशयः । पूजयंतस्तु ते देवान्प्राप्नुवंति परां गतिम् ॥ ५६ ॥
नैवेद्यं भुञ्जते यस्माद्भोजयंति च भास्करम् । पूजयंति च देवानां दिव्यतन्त्रेण ते गताः ॥ ५७ ॥
पूजयित्वा तु वै देवान्नैवेद्यं भक्ष्य च प्रभोः । यांति ते परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ॥ ५८ ॥
ब्राह्मणश्चापि तं ब्रूया त्तीक्ष्णे सति महामते । एवं करिष्ये श्रेयोर्थं नात्मनस्तव वा विभो ॥ ५९ ॥
इत्यामंत्र्य ततो गच्छेत्स्वगृहं कुरुनन्दन । तथा परेऽह्नि संपूज्य देवं भक्त्या दिवाकरम् ॥ ६० ॥
कृत्वा च पावकं राजन्ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । शाल्योदनं तथा मुद्गं सुगन्धं मुद्गमेव हि ॥ ६१ ॥
अपूपान्गुडपूपांश्च पयो दधि तथा नृप । एतैस्तु तृप्तिमायाति भास्करो नरसत्तम ॥ ६२ ॥
वर्ज्यानि भरतश्रेष्ठ शृणु त्वं गदतो मम । कुलत्थकान्मसूरांश्च निष्पावादींस्तथैव च ॥ ६३ ॥
सिस्रुकं च तथान्यच्च राजमाषांस्तथैव च । नैतानि भास्करे दद्याद्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ६४ ॥
दुर्गधं यच्च कटुकमत्यल्पं भास्करस्य तु । विमिश्रांस्तडुलांश्चापि न दद्याद्भास्कराय वै ॥ ६५ ॥
इत्थं भोज्य द्विजं राजन्प्राशयेदर्कसंपुटम् । प्रणम्य शिरसा देवमुदकेन समन्वितम् ॥ ६६ ॥
गृहीत्वा केतनं यस्तु भजतेऽन्यत्र लोकतः । नाश्नंति पितरस्तस्य न देवा न च मानवाः ॥ ६७ ॥
निष्क्रम्य नगराद्राजन्गत्वा पूर्वोत्तरां दिशम् । नात्युच्चे नातिनीचे च शुचौ देशेऽर्कमुत्तमम् ॥ ६८ ॥
जातं दृष्ट्वा महाबाहो पूजयित्वा खगोत्तम । पूर्वोत्तरगताश्चैव तस्य शाखा दिशन्नृप ॥ ६९ ॥
शाखाया अग्रतः पात्रे सुसूक्ष्मे पल्लवाश्रिते । सुश्लिष्टे न पृथग्भूते संपूज्य गृहमाव्रजेत् ॥ ७० ॥
स्नातः पूज्य विवस्वंतमर्कपुष्पैः खगोत्तम । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु अर्को मे प्रीयतामिति ॥ ७१ ॥
प्राश्य मंत्रेणार्कपुटं ततो भुंजीत । वाग्यतः ॥ देवस्य पुरतो वीर त्वस्पृशन्दशनैः पुटम् ॥ ७२ ॥
ॐ अर्कसंपुट भद्रं ते भद्रं तेऽर्कं सदास्तु वै । ममापि कुरु भद्रं च प्रायश्चित्तप्रदो भव ॥ ७३ ॥
इमं मंत्रं जपन्राजन्स्मरन्नर्कं महामते । स्थित्वा पूर्वमुखो ब्रह्म वारिणा सहितं नृप ॥ ७४ ॥
प्राश्य भुंक्ते च यो राजन्स याति परमां गतिम् । दंतैरस्पृश्य हे वीर तत्पुटं चार्कसंज्ञितम् ॥ ७५ ॥
अनेन विधिना भक्त्या कर्तव्या सप्तमी सदा । यावद्वर्षे महाबाहो प्रीतयेऽर्कस्य श्रद्धया ॥ ७६ ॥
यश्चेमां सप्तमीं कुर्याद्भास्करं प्रीणयन्नरः । तस्याक्षयं भवेद्वित्तमचलं साप्तपौरुषम् ॥ ७७ ॥
सुवर्णं रजतं ताम्रं हिरण्यं च तथा क्षयम् । कृत्वेमां सिद्धिमायातः कौथुमिः सहसा गतः ॥ ७८ ॥
कुष्ठरोगाच्च वै मुक्तो जयस्तोमो महीपतिः । बृहद्बलध्वजः कोपी याज्ञवल्क्यो ऽथ कृष्णजः ॥ ७९ ॥
अर्कं चैव समाराध्य ततोऽगुस्तेऽर्कसाम्यताम् । इयं धन्यतमा पुण्या सप्तमी पापनाशिनी ॥ ८० ॥
पठतां शृण्वतां राजन्कुर्वतां च विशेषतः । तस्मादेषा सदा कार्या विधिवच्छ्रेयसेऽनघ ॥ ८१ ॥
शतानीक उवाच । जनकादयो यथा सिद्धिं गता भानुं प्रपूज्य च । श्रुतं मया तु बहुशो न श्रुतं कौथुमिर्यथा ॥ ८२ ॥
सिद्धिं गतोऽर्कमाराध्य कुष्ठान्मुक्तश्च सुव्रत । कश्चासौ कौथुमिर्विप्रः कथं कुष्ठ मवाप्तवान् ॥ ८३ ॥
कथमाराधयामास भानुं देवपतिं द्विज । एतन्मे विप्र निखिलं कीर्तयस्व समासतः ॥ ८४ ॥
सुमंतुरुवाच । साधु पृष्टो ऽस्मि राजेंद्र शृणुष्व गदतो मम । आसीत्पुरा महाविद्वान्ब्राह्मणः स्थानगोत्तमः ॥ १ ॥
स गतः पुत्रसहितो जनकस्याश्रमं द्विजः । तत्र वादोऽ भवत्तेषां विप्रैरन्यैर्नृपोत्तम ॥ २ ॥
क्रोधाविष्टेन वै तत्र हतः कौथुमिना द्विजः । तेन दृष्ट्वा हतं विप्रं त्यक्तः पित्रा स कौथुमिः ॥ ३ ॥
भ्रातृभिश्च महाबाहो तथा शिष्टैश्च कृत्स्नशः । प्रत्युक्तः स च सर्वैस्तु शोकदुःखसमन्वितः ॥ ४ ॥
तीर्थानि स जगामाथ दिव्यान्यायतनानि च । न च मुक्तस्त्वसौ विप्रः सहसा ब्रह्महत्यया ॥ ५ ॥
अमुक्तेऽथ तया विप्रे परो व्याधिरजायत । कर्णनासाविहीनस्तु पूयशोणितविस्रवः ॥ ६ ॥
पृथिवीं पर्यटन्सर्वां पुनरागात्पितुर्गृहम् । दुःखोपहतचित्तस्तु पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥
पितर्गतस्तु तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । मुक्तोऽस्मि नानया तात क्रूरया ब्रह्महत्यया ॥ ८ ॥
कृतेऽपि हि परे तात प्रायश्चित्ते तु मेऽनघ । किं करोमि क्व गच्छामि तातातीव रुजो मम ॥ ९ ॥
कृतेन कर्मणा येन अल्पायासेन मे विभो । नश्येत्तु ब्रह्महत्येयं व्याधिश्चायं परंतप ॥ १० ॥
कथ्यतां मा चिरं तात कुरु निःश्रेयसं मम । हिरण्यनाभो विप्रस्तु श्रुत्वा वाक्यं सुतस्य तु । शोकदुःखाभिभूतस्तु वाक्यं पुत्रमुवाच ह ॥ ११ ॥
हिरण्यनाभ उवाच । ज्ञातः पुत्र तव क्लेशः प्राप्तो यस्त्वयाटता महीम् ॥ १२ ॥
तीर्थानि च त्वया वत्स प्रायश्चित्तानि कुर्वता । न चापि ब्रह्महत्या त्वां मुंचते मत्कुलोद्वह ॥ १३ ॥
उपायमेकं वक्ष्यामि येन त्वं मोक्षमाप्स्यसि । अल्पायासेन वै पुत्र शृणुष्व गदतो मम ॥ १४ ॥
कौथुमिरुवाच । आराधयामि कं देवं ब्रह्मादीनां कथं विभो । शरीरेण विहीनोऽस्मि हेतुना सर्वकर्मणाम् ॥ १५ ॥
हिरण्यनाभ उवाच । सिद्धिसंततियुक्तेन कर्मणा तुष्टिमाप्नुयुः । देवैरपि सुपूज्योयमुपलेपनमार्जनैः ॥ १६ ॥
भानुरेको द्विजश्रेष्ठ ऊचुरेवं मनीषिणः । ब्रह्मा विष्णुर्महादेवो जलेशो धनदस्तथा ॥ १७ ॥
भानुमाश्रित्य सर्वे ते मोदंते दिवि पुत्रक । तस्माद्भानोः समं देवं नाहं पश्यामि कंचन ॥ १८ ॥
एवं भानुं सर्वमान्यमधुना खिलकामदम् । पितरं मातरं तात नराणां नात्र संशयः ॥ १९ ॥
तमाराधय वै भक्त्या जपन्मंत्रमनुत्तमम् । इतिहासपुराणानि शृषु श्रद्धा समन्वितः ॥ २० ॥
आराधयन्रविं भक्त्या जपन्साम महामते । पुराणानि ततो लोके मोक्षं प्राप्स्यसि पुत्रक ॥ २१ ॥
कौथुमिरुवाच । दिश सामानि वै तात प्रवराणि महामते । ॐकारप्रवरोद्गीथं प्रस्थानं च चतुष्टयम् ॥ २२ ॥
पंचमः परिहारोत्र षष्ठमाहुस्तमद्भुतम् । निधनं सप्तमं साम्नां साप्तविध्यमिति स्मृतम् ॥ २३ ॥
साप्तविध्यमिति प्रोक्तं हिंकारप्रणवेषु च । अष्टमं च तव शाठ्यं नवमं वामदेविकम् ॥ २४ ॥
ज्येष्ठं तु दशमं साम वेधसे प्रियमुत्तयम् । एतेषां तात साम्नां वै कंठे जाप्यं परं मतम् । जपित्वा तु अहं शक्त्या गच्छामि परमं पदम् ॥ २५ ॥
हिरण्यनाभ उवाच । साधु पुत्र कुलं पूतं त्वत्पुत्रेण समेन च ॥ २६ ॥
एवं गतस्यापि हि ते जाता पुत्र विधेः स्मृतिः । एवं तात न संदेहः सामान्येतानि पुत्रक ॥ २७ ॥
प्रवराणि हि साम्ना वै ब्रह्मणा कथितानि ह । एषामपि परं प्रोक्तं सामद्वयमनुत्तमम् । तस्मादेकं परं जाप्यं सर्व पापभयापहम् ॥ २८ ॥
कौथुमिरुवाच । कथ्यतां तात तच्छीघ्रं यत्तु सामद्वयं परम् । एतेषां तात साम्नां तु नान्यज्जाप्यं च यद्भवेत् ॥ २९ ॥
हिरण्यनाभ उवाच । ज्येष्ठसामपरं पूर्वं द्वितीयं गदतः शृणु ॥ ३० ॥
ततः श्राव्यं तृतीयं तु जप्तव्यं मुक्तिमिच्छता । ततश्च परमं प्रोक्तं स्वयं देवेन भानुना ॥ ३१ ॥
स्वयं दैवतमादिष्टं छंदसामुत्तमं व्रतम् । प्रियं हिरण्यगर्भस्य प्रियं सूर्यस्य सर्वदा ॥ ३२ ॥
जपश्च विनियोगोपि लक्षणं च निबोध मे । सत्येन स्वरलीनस्तु शूकरादि स्मृतं बुधैः ॥ ३३ ॥
ऋतुर्भावस्तथा धर्मो विधर्मः सत्यकृत्तथा । धर्माधर्मौ तथा कार्यौ धर्मवेदनमे व च ॥ ३४ ॥
यदेभिर्गीयते शब्दे रुचिरं समयैर्द्विजैः । जाप्यं तत्परमं प्रोक्तं स्वयं देवेन भानुना ॥ ३५ ॥
एतद्वै जपमानस्तु पुनरावर्तते न तु । सर्वरोगविनिर्मुक्तो मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ ३६ ॥
एतज्जाप्यं तु संजप्य आराधय दिवाकरम् । गायन्साम तव प्रोक्तं शृणु पौराणिकं सुत ॥ ३७ ॥
ज्येष्ठसाम्नोऽपि ते पुत्र लक्षणं कथयामि हि । आद्यायादाज्यदोहेति ज्येष्ठसामोपि लक्षणम् ॥ ३८ ॥
तव श्राव्यं जपं पुत्रज्येष्ठगायै रविः सदा । समाराधय शृण्वन्वै पुत्राणामिव पुत्रक । एवमाराध्य देवेशं ततो दुःखं प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥
सुमंतुरुवाच । ततः श्रुत्वा पितुर्वाक्यं सामगः कौथुमिस्तथा ॥ ४० ॥
आराधयामास रविं भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । ततः श्राव्यं जपन्राजंत्रिकाले पुरतो रवेः ॥ ४१ ॥
शृण्वतस्तु पुराणानि बह्महत्या गता तदा । व्याधिश्च कुरुशार्दूल फलमेतच्छ्रुतस्यवै ऽ ॥ ४२ ॥
जपता यत्फलं तेन देवं पूजयता नृप । सोपि प्राप्तो रविं राजञ्छृणुष्वैक मना नृप ॥ ४३ ॥
स गतो मूर्तिमान्विप्रः प्रसादाद्भास्करस्य तु । प्रविश्य मंडलं भानोः पदं यत्परमं विभोः ॥ ४४ ॥
आवर्तते न चाद्यापि गतोसौ परमं पदम् । इति ते कथितं राजन्गतः सिद्धिं महाद्विजः ॥ ४५ ॥
उपोष्येमां भवेद्वीर सप्तमीं याति भास्करम् । कौथुमिर्नरशार्दूल प्रसा दाद्भास्करस्य तु ॥ ४६ ॥
जपमानस्तु वै सोपि पुराणश्रवणस्तथा । इत्येषा कथिता राजन्प्रथमा सप्तमी तथा ॥ ४७ ॥
अर्कस्य पुटिका पुण्या वित्तदा या प्रिया रवेः ॥ ४८ ॥
सुमंतुरुवाच । इत्येषा कथिता वीर अर्कसंपुटिका तव । द्वितीया मरिचैर्या तु शृणुष्व गदतो मम ॥ १ ॥
शुक्लपक्षे तु चैत्रस्य षष्ठ्यां सम्यगुपोषितः । पूजयेद्भास्करं भक्त्या सौरधर्मविधानतः ॥ २ ॥
शतानीक उवाच । ब्रूहि सर्वान्मम ब्रह्मन्मंत्रान्पुण्यान्विशेषतः । सूर्यादिहृदयं चापि शिरोन्यासयुतांस्तथा ॥ ३ ॥
सुमंतुरुवाच । अहं ते कथयिष्यामि रहस्यं परमं विभो । यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्वं भक्त्या भानोर्महात्मनः ॥ ४ ॥
सर्वपापक्षयार्थाय तच्छृणुष्व महामते । सर्वपापहरं पुण्यमादित्यं लोकपूजि तम् ॥ ५ ॥
शिखादामसमायुक्तं वकारामृतमुत्तमम् । ॐ वं फट् । ॐ एष सूर्यः स्वयं तात मंत्रमूर्तिर्महाबलः ॥ ६ ॥
अस्यानुस्मरणान्मंत्री नित्यं मधुरभोजनः । संवत्सरेण देवेशं साक्षाद्भानुं प्रपश्यति ॥ ७ ॥
व्याधिमृत्योश्च निर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति । सततं जपमानस्तु राजन्मंत्रविदां वरः ॥ ८ ॥
मनसा कर्मणा वाचा शापानुग्रहतोपि वा । क्षीराशी मौनमाश्रित्य विविक्ते नियतेन्द्रियः ॥ ९ ॥
जपित्वा द्वादशलक्षं सशरीरो दिवं व्रजेत् । त्रैलोक्यं चरते राजंश्चिंतामणिरिवेच्छया ॥ १० ॥
अथेदं परमं वामं सूर्यस्य हृदयं शृणु । स्मर्तव्यं शुचिना नित्यं सर्वपापभयाप हम् ॥ ११ ॥
वियुक्तं चंद्रसंयुक्तमृकारेण च भारत । ॐकारदीपितं चैव हृदयं परिकीर्तितम् ॥ १२ ॥
यकारबिंदुसंयुक्तं वैशाखः कथितो बुधैः । यकारश्च वकारश्च मात्रा बिंदुस्तथा नृप ॥ १३ ॥
इष्टं कवचमादिष्टमस्त्रं वक्ष्ये निबोध मे । प्रणवादिं दुकारं च सानुस्वारं कटस्तथा ॥ १४ ॥
इदमस्त्रं स्मृतं राजन्नमृतं च निबोध मे । बिंदुचंद्रसमायुक्तं वकारममृतं स्मृतम् ॥ १५ ॥
ॐ ब्रह्मन्नस्त्रममृतं गायत्रीं चापि ते रोगं धेनुर्वै परिकीर्तितम् । यकारश्च वकारश्च रिरोवेत्रमादिशेत् ॥ १६ ॥
व्यनेत्र एतान्यंगानि सूर्यस्यामिततेजसः । आदित्यं मूर्ध्नि विन्यस्य हृदये हृदयं न्यसेत् ॥ १७ ॥
सावित्रीं कंठदेशे तु अशेषं मूर्ध्नि चिंतयेत् । अर्कन्यासो मयाख्यातो विद्वान्न्यासं प्रकल्पयेत् ॥ १८ ॥
एकाक्षरस्य सूर्यस्य शृण्वर्चनविधिं परम् । प्रथमं किंकिणीमुद्रां बद्ध्वा तु हृदये नृप ॥ १० ॥
प्राणायामे च तथा परिवीरसमन्वितम् । एकाक्षरं समावेत्ति आत्मशुद्ध्यर्थमादरात् ॥ २० ॥
पुनस्त्वामेव वध्यं तु वकारेणात्मना लभेत् ॥ २१ ॥
एतत्कृत्वादित्यसमो भवतीति न संशयः । कृत्वा च मुद्रां प्रासादे अस्त्रं योज्य महीपते ॥ २२ ॥
प्रासादशोभनं स्याद्वै कृत्वा तद्भरतर्षभ । कवचेनार्कवाञ्छत्रुं क्षालयेद्वर्धनक्रियाम् ॥ २३ ॥
ततोर्घ्यपात्रं पुष्पैश्च पूजयेद्विधिवनृप । हृदिना स्नापयेद्देवं ततः पूजां समाचरेत् ॥ २४ ॥
पद्ममुद्रा पुष्पगर्भा देवं शिरसि विन्यसेत् । आवाहितो भवेदेवं देवदेवो दिवाकरः ॥ २५ ॥
हृदयेनार्घ्यसंयुक्तां पूजां बध्नीत भारत । हृदयेन च नैवेद्यं दातव्यं शक्तितो विभोः ॥ २६ ॥
यथाशक्ति जपं कुर्यात्सुव्रती वाग्यतेन्द्रियः । अनेन विधिना राजन्सर्वका र्याणि साधयेत् ॥ २७ ॥
न क्वचित्प्रतिघातः स्यान्न चापि दुरितं भवेत् । व्योममुद्रां परां बद्ध्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥ २८ ॥
देवं विसर्जयेत्पश्चाद्धृदयेन महीपते ॥ २९ ॥
सुमंतुरुवाच । दृष्ट्वा तु पावकं देवं पावकस्थं दिवाकरम् । अव्यात्तु सपरीवारं घुकारं परिकीर्तयेत् ॥ १ ॥
एवं कृते शोधनं स्यात्पावकस्य न संशयः । पद्मगर्भे ततो वाथ हृदयाग्नौ समाक्षिपेत् ॥ २ ॥
आवाहितो भवेद्देवदेवः साक्षान्न संशयः । ओंकारेणाहुतिशतं नेत्रांजनसमाधिना ॥ ३ ॥
पञ्चाहुतीस्ततो दद्यादंगानां प्रीतये नृप । विसर्जनं ततः कुर्याद्धृदयेन विचक्षणः ॥ ४ ॥
सुमन्तु रुवाच । पद्मिनी च तथान्या तु मध्यमानामनी तथा । अर्किणी ज्वालिनी चैव तेजनी च गभस्तिनी ॥ १ ॥
शंखमुद्रा च दशमी सूर्य वक्त्रा तथापरा । सहस्रकिरणा चैव मुद्रा द्वादश कीर्तिताः ॥ २ ॥
दद्यादर्घ्यं तु पद्मिन्या व्योम बद्धा जपेद्बुधः । उदयाश्रयः समाकर्षे मध्यमा व्याधिनाशिनी ॥ ३ ॥
अर्किण्या पश्यते सूर्यं विधिस्थस्तु भवेद्यदि । ज्वालिनीमुपसंगंतुं बद्ध्वा सूर्यमुखो जपेत् ॥ ४ ॥
सप्ताहाद्वीक्षते सूर्यं सिध्यते च ततः स्वयम् । अवतीर्य पद्मखंडं सूर्यादभिमुखो नरः ॥ ५ ॥
जपञ्छतसहस्रं हि अक्षयं लभते निधिम् । शंखमुद्रादिभिरिमं सूर्य चक्रविधिं शृणु ॥ ६ ॥
अहोरात्रोषितो भूत्वा बद्ध्वा सूर्यमुखो नरः । स्थितः पद्मासने राजञ्जपंश्चाप्ययुतं मनुम् ॥ ७ ॥
पश्यते तु त्र्यहात्सूर्यं भवेत्सिद्धिश्च मानसी । सहस्रकिरणं बद्ध्वा नाभिमात्रजले स्थितः ॥ ८ ॥
जपेदयुतमात्रं तु भवेत्तद्गतमानसः । सहस्रकिरणं देवं परं रश्मिभिरावृतम् ॥ ९ ॥
स पश्यति परं धाम भवेत्सिद्धिश्च पुष्कला । शापानुग्रहकर्तासौ सर्वेषां प्राणिनां भवेत् ॥ १० ॥
सर्वतः कञ्चुकं मुक्त्वा भवेद्वै विगत ज्वरः ॥ ११ ॥
परौ गुल्फौ करौ कृत्वा संलग्नौ च परस्परम् । वामानामिकयाक्रम्य दक्षिणां तु कनीयसीम् ॥ १२ ॥
वामा दक्षिणया चैव दक्षिणा वामया तथा । मुद्रैषा हि महापुण्या व्योममुद्रा प्रकीर्तिता ॥ १३ ॥
बद्धया चानया सद्यो हीयंते व्याधयो नृणाम् । नानया रहितः कश्चित्सिद्धिं प्राप्नोति साधकः ॥ १४ ॥
सर्वत्रैवोत्तमा ह्येषा मंत्रमुष्टिरिति स्मृता । सूर्यस्य हृदयं सेयमर्कमुद्रेति विश्रुता ॥ १५ ॥
बध्नीयात्सततं मन्त्रैरायुरारोग्यवृद्धये । सूर्यमंडल अभ्यग्रे मन्त्री सूर्योदये स्थितः ॥ १६ ॥
स सूर्याभिमुखो भूत्वा जपेन्मंत्रं तु साधकः । दिनत्रयेण वीक्षेत ध्यानी जपपरायणः ॥ १७ ॥
तं दृष्ट्वा नाश्नुते मृत्युं दुःखी न च न संशयः । प्राप्नोति च परं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ॥ १८ ॥
उत्तानौ तु करौ कृत्वा पृष्ठलग्नौ परस्परम् । बद्ध्वा त्वंगुलयः सर्वाः सुप्रकीर्णा न संशयः ॥ १९ ॥
आक्रम्य चांगुलीमूलमंगुष्ठाभ्यां यथाक्रमम् । उदया नाम मुद्रैषा बध्नीयादुदये रवेः ॥ २० ॥
द्वादशाद्वीक्षते सूर्यं दिनात्स हि न संशयः । सर्वपापहरा चैव सर्वपापविनाशिनी ॥ २१ ॥
उदया च विना वामं मध्यतश्चैव तं क्षिपेत् । मध्यमा नाम विख्याता मध्यसू्र्ये तु चिन्तयेत् ॥ २२ ॥
मध्यमा विधिना तेन बद्ध्वा मुद्रां तु साधकः । अंगुल्योः परमंगुष्ठौ विधिना तावुभौ ग्रथेत् ॥ २३ ॥
मुद्रा सास्तमनी ह्येषा सर्वतन्त्रेश्वरी शुभा । सूर्यस्यास्तमने मुद्रा बद्ध्वा जप्तं समारभेत् ॥ २४ ॥
सहस्रं हि शतं वापि मुद्रां बद्ध्वा जपेद्बुधः । सर्वपातकसंयुक्तः सप्ताहादनुशोभनम् ॥ २५ ॥
करौ परस्परं लग्नावंगुष्ठौ चोर्ध्वसंस्थितौ । उभौ चांगुष्ठकौ चोर्ध्वौ संलग्नौ मूर्ध्नि संस्थितौ ॥ २६ ॥
मुद्रा नु मालिनी चैव निर्दहेत्पापपञ्जरम् । ब्रह्महत्यादि यत्पापं योजिता सा तु मूर्धनि ॥ २७ ॥
विदर्भ्यांगुलयः सर्वा ईषन्मध्यस्तथाग्रतः । ऊर्ध्वस्थितौ तषांगुष्ठौ मुद्रेयं तर्जनी स्मृता ॥ २८ ॥
सर्वव्याधिहरा देवी सर्व शत्रुविनाशिनी । एतां बद्ध्वा महापुण्यां सर्वान्स्तंम्भयते रिपून् ॥ २९ ॥
उभौ प्रसार्य वै हस्तौ मध्ये सार्धेन संस्थितौ । शेषानाम्या ततश्चैव अंगुष्ठाग्रं तथा क्रमात् ॥ ३० ॥
मुद्रा गभस्तिनी नाम सूर्यस्य हृदयं परम् । मृत्युं नाशयते ह्येषा बद्ध्वा सूर्योदये शुभा ॥ ३१ ॥
अर्घ्यकाले तु बध्नीयादर्चयाग्निं प्रपूजयेत् । जपकाले च बध्नीयान्मंत्राणां नात्र संशयः ॥ ३२ ॥
विदक्षिणकनिष्ठिक्यां तर्जनीभ्यां तथा भवेत् । तर्जनीभ्यां तथांगुष्ठौ संलग्नौ तु परस्परम् । जपं यः कुरुते नित्यं त्रिभिर्मासैर्विशुद्यति ॥ ३३ ॥
करौ तु संपुटौ कृत्वा तर्जन्यौ द्वे च कुञ्चयेत् ॥ ३४ ॥
सहस्रकिरणा ह्येषा सर्वमुद्रेश्वरेश्वरी । त्रिसंध्यमेतां बध्नीयात्साधको मंत्रमूर्धनि । नाशयेत्सर्वपापानि तमोराशिमिवांशुमान् ॥ ३५ ॥
मुद्रा मुद्रककुंभेति बद्ध्वा पश्चात्तु मंत्रयेत् । मासेन नाशयेत्कुष्ठं त्रिभिर्मासैर्न संशयः । इति मुद्रांगसहितं सूर्यं पूजयते तु यः ॥ ३६ ॥
अनेन विधिना राजन्ब्रह्मा पूजयते रविम् । तस्मात्त्वमपि राजेंद्र पूजयानेन भास्करम् ॥ ३७ ॥
ततः सूर्यमवाप्येह सूर्यलोकं स गच्छति । अनेन विधिना यस्तु पूजयेत्सत तं रविम् ॥ ३८ ॥
स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः । इत्थं पूज्य च देवेशमनेन विधिना नृप ॥ ३९ ॥
भोजयित्वा यथाशक्ति ब्राह्मणांश्च विधानतः । सप्तम्यां प्राशयेद्वापि मरिचं मंत्रतस्तथा ॥ ४० ॥
एकं गृहीत्वा मरिचमव्रणं च दृढं परम् । सजलं प्राशयेद्राजन्मन्त्रेणानेन वा स्मृतम् ॥ ४१ ॥
यथोक्तेन विधानेन पूजयित्वा दिवाकरम् । इति संप्राश्य मरिचं ततो भुंजीत वाग्यतः ॥ ४२ ॥
प्रियसंगमवाप्नोति तत्क्षणादेव नान्यथा । इतीयं सप्तमी पुण्या प्रियसंगमदायिनी ॥ ४३ ॥
कुर्यादेकेन कामांस्तु वत्सरेण स गच्छति । पुत्रादिभिर्नरश्रेष्ठ पुनः संगममृच्छति ॥ ४४ ॥
कुरु तस्मान्महाबाहो त्वमेव प्रियदायिनीम् । उपोष्य इंद्रो विधिवत्सुरामरिचसप्तमीम् ॥ ४५ ॥
संयोगं कृतवान्वीर सह शच्या विधानतः । उपोष्यैनां नलश्चापि दमयन्त्या महाबलः ॥ ४६ ॥
रामोऽगात्सीतया सार्धमुपोष्यैनां नराधिप ॥ ४७ ॥
सुमंतुरुवाच । तृतीयां सप्तमी वीर शृणुष्व गदतो मम । निंबपत्रैः स्मृता या तु परमा रोगनाशिनी ॥ १ ॥
यथार्चनविधिर्वान्यो येन पूजयते रविम् । देवदेवः शार्ङ्गपाणिः शंख चक्रगदाधरः ॥ २ ॥
अथार्चनविधिं वच्मि मंत्रोद्धारं निबोध मे ॥ ३ ॥
ॐ खषोल्काय नमः ॥ मूलमंत्रः । ॐ विटि २ शिरः । ॐ सहस्ररश्म ये अस्त्रम् । ॐ सहस्रकिरणाय २०० ऊर्ध्वबंधः । ॐ घनाय भूतभाविने नमः इति भूतबंधः । ॐ ज्वल २ प्रज्वल २ अग्निप्रकर ॥ ४ ॥
ॐ आदित्याय विद्महे विश्वभागाय धीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् ॥ ५ ॥
गायत्रीसंकलीकरणमिदम् । ॐ धर्मात्मने नमः ॥ एशान्याम् । ॐ दक्षिणाय नमः आग्नेय्याम् । ॐ वज्रपाणयेऽनंताय नमः उत्तरतः । ॐ श्यामपिंगलाय नमः ऐशान्याम् । ॐ अमृताय नमः आग्नेय्याम् । ॐ बुधाय सोमसुताय नमो दक्षिणतः । ॐवागीश्वराय सर्वविद्याधिपतये नैर्ऋत्याम् । ॐ शुक्राय महर्षये भूताय पश्चिमतः । ॐ ईश्वराय सूर्यात्मने नमो वायव्याम् । ॐ कृतवते नमः उत्तरतः । ॐ राहवे नमः ऐशान्याम् । ॐ अंतराय सूर्यात्मने नमः पूर्वतः । ॐ ध्रुवाय नमः ऐशान्याम् । ॐ भगवते पूषन्मालिन्सकलजगत्पते सप्ताश्ववाहन भूभुज परमसिद्धिशिरसि गतं गृह्ण तेजोरूपं अनंतज्वाल २ ॥ आवाहनमंत्रः । ॐ नमो भगवते आदित्याय सहस्रकिरणाय यथासुखं पुनरागमनाय इति ॥ ६ ॥
सुमंतुरुवाच । शृणुष्वर्चाविधिं राजन्मंत्रपूतेन वारिणा । प्रोक्षणीयं प्रयत्नेन किमर्थं सुसमाहितः ॥ १ ॥
हदयादिष्वथांगेषु मंत्रं विन्यस्य मंत्रवित् । आत्मानं भास्करं ध्यात्वा परिचारसमन्वितः ॥ २ ॥
कुर्यात्संमार्जनीं मुद्रां दिशां च प्रतिबोधनम् । पाताले भूशोधनं चैव नभसश्च तथा मतम् ॥ ३ ॥
अर्चनस्य प्रकारोऽयं सर्वेषामीप्सितप्रदः । सर्वैरपि बुधैर्वीर पद्ममेतत्प्रकीर्तितम् ॥ ४ ॥
अष्टपत्रं लिखेत्पद्मं शुचौ देशे सकर्णिकम् । आवाहनीं ततो बद्ध्वा मुद्रामावाहयेद्रविम् ॥ ५ ॥
खषोल्कं स्नापयेत्तत्र स्वरूपं लोभदायकम् । स्थापयेत्स्नापयेच्चैव मंत्रै मंत्रशरीरिणम् ॥ ६ ॥
आग्नेय्यां दिशि देवस्य हृदयं स्थापयेन्नरः । ऐशान्यां तु शिरः स्थाप्य नैर्ऋत्यां विन्यसेच्छिखाम् ॥ ७ ॥
पौरंदर्यां न्यसेन्नेत्रे एकामहृदयस्तु सः । आवाह्य चैकं कवचं वारुण्यामस्त्रमेव च ॥ ८ ॥
ऐशान्यां स्थापयेत्सोमं पौरंदर्यां तु लोहितः । आग्नेय्यां सोमतपनं याम्यां चैव बृहस्पतिम् ॥ ९ ॥
नैर्ऋत्यां दानवं शुक्रं वारुण्यां च शनैश्चरम् । वायव्यां च तथा केतुं कौबेर्यां राहुमेव च ॥ १० ॥
द्वितीयायां तु कक्षायां देवतेजःसमुद्भवान् । स्थापयेद्द्वादशादित्यान्काश्यपेयान्महाबलान् ॥ ११ ॥
भगः सूर्योर्यमश्चैव मित्रो वरुण एव च । सविता चैव धाता च विवस्वांश्च महाबलः ॥ १२ ॥
त्वष्टा पूषा तथा रुद्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते । पूर्वे चेन्द्राय दक्षिणे यमाय पश्चिमे वरुणाय उत्तरे कुबेराय ऐशान्यामीश्वराय आग्नेय्यामग्निदेवतायै नैर्ऋत्यां पितृदेवेभ्यो वायव्यां वायवे । जया च विजया चैव जयंती चापराजिता । शेषश्च वासुकिश्चैव रेवती च विनायकः । महाश्वेता महादेवी राज्ञी चैव सुवर्चला ॥ १३ ॥
तथान्यो वापि देवानां समूहस्त त्र तत्र ह । तथान्यो लोकविख्यातो योगः प्रोक्तश्च दक्षिणे ॥ १४ ॥
पुरस्ताद्भासुरस्थाने स्थापनीया विजानता । सिद्धिर्वृद्धिः स्मृतिर्देवी श्रीश्चैवोत्पलमालिनी ॥ १५ ॥
स्थाप्या स्वदक्षिणे पार्श्वे लोकपूज्या समंततः । प्राज्ञावती क्षुधा वीर हारीता बुद्धिरेव च ॥ १६ ॥
स्थाप्य बुद्धिमती नित्यं श्रीकामैर्वा विवस्वतः । ऋद्धिश्चैव विसृष्टिश्च पौर्णमासी विभावरी । स्थाप्याश्च स्वोत्तरे पार्श्वे इत्येता देवशक्तयः ॥ १७ ॥
दीपश्चान्नमलंकारो वासः पुष्पाणि मन्त्रतः । देयानि देवदेवाय सानुगाय समूर्तये ॥ १८ ॥
विधिनानेन सततं सदा योर्चयति भास्करम् । संप्राप्य परमान्कामांस्ततो भानुसदो व्रजेत् ॥ १९ ॥
अनेन विधिना यस्तु भोजयेद्भास्करं नृप । त्वं निंब कटुकात्मासि आदित्यनिलयस्तथा । सर्वरोगहरः शान्तो भव मे प्राशनं सदा ॥ २० ॥
इत्थं प्राश्य जपेद्भूमौ देवस्य पुरतो नृप । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् ॥ २१ ॥
भुञ्जीत वाग्यतः पश्चान्मधुरं क्षारवर्जितम् । इत्येषा वर्षपर्यन्तं कर्तव्या चैव सप्तमी ॥ २२ ॥
कुर्वाणः सप्तमीमेतां सर्वरोगैः प्रमुच्यते । सर्वरोग विनिर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति ॥ २३ ॥
सुमन्तुरुवाच । अथ भाद्रपदे मासि सिते पक्षे महीपते । कृत्वोपवासं सप्तम्यां विधिवत्पूजयेद्रविम् ॥ २४ ॥
माहेश्वरेण विधिना पूजयेदत्र भास्करम् । अष्टम्यां तु पुनः स्नातः पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ २५ ॥
दद्यात्फलानि विप्रेभ्यो मार्तण्डः प्रीयतामिति । खर्जूरं नालिकेरं च मातुलिङ्गफलानि च ॥ २६ ॥
देवस्य पुरतो दत्त्वा तथा चाम्रफलानि च । इति ते कथितं राजन्सप्तमीफलमादितः ॥ २७ ॥
महातपो महाश्रेष्ठं भास्करस्य विशाम्पते । यच्छ्रुत्वा मानवो राजन्मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ २८ ॥
तथेदं परमं पर्व कथितं ब्रह्मसंज्ञितम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते मानवा नृप ॥ २९ ॥
अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । सर्वतीर्थाभिगमने वेदाभ्यासे च यत्फलम् । यत्फलं पृथिवीदाने तत्सर्वं प्राप्नुयान्नरः ॥ ३० ॥
राजसूयसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । सहस्रशतदानस्य फलं विंदति मानवः ॥ ३१ ॥
लेखत्वं ब्राह्मणो गच्छेत्क्षत्रियो विप्रतां व्रजेत् । वैश्योऽपि क्षत्रतां याति शूद्रो वैश्यत्वमेव च ॥ ३२ ॥
सूतमागध बन्द्याद्या ये चान्ये संकरोद्भवाः । तेऽपि यांत्युत्तमं स्थानं पुराणश्रवणाद्विभो ॥ ३३ ॥
इतिहासपुराणाभ्यां न त्वन्यत्पावनं नृणाम् । येषां श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ३४ ॥
विधिना राजशार्दूल शृण्वतां यत्फलं किल । यथोक्तं नात्र संदेहः पठतां च विशांपते ॥ ३५ ॥
शतानीक उवाच । भगवन्केन विधिना श्रोतव्यं भारतं नरैः । चरितं रामभद्रस्य पुराणानि विशेषतः ॥ ३६ ॥
कथं तु वैष्णवा धर्माः शिवधर्मा अशेषतः । सौराणां चापि विप्रेन्द्र उच्यतां श्रवणे विधिः ॥ ३७ ॥
वाचनीयं कथं चापि वाचको द्विजसत्तम । लक्षणं चास्य मे ब्रूहि वाचकस्य महात्मनः ॥ ३८ ॥
स्वरूपं चास्य मे ब्रूहि खषोल्कस्य महात्मनः । फलं च पूजिते किं स्याद्वाचके विधिवद्द्विज ॥ ३९ ॥
पारणेपारणे पूज्यो वाचकः श्रावकैः कथम् । समाप्ते भगवन्किंकिं देयं पर्वणि वाचके ॥ ४० ॥
न च किं कार्यसिद्धं यत्सिद्धं पर्वणि पर्वणि । सुमन्तुरुवाच । सम्यक्पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र इतिहासपुराणयोः ॥ ४१ ॥
श्रवणे तु महाबाहो श्रूयतां यन्मया पुरा । पृष्टो वोचन्महातेजा विरिंचो भगवान्गुरुः ॥ ४२ ॥
हंत ते कथयाम्येष पुराणश्रवणे विधिम् । इतिहासपुराणानि श्रुत्वा भक्त्या विशेषतः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्रह्महत्यादिभिर्विभो ॥ ४३ ॥
सायं प्रातस्तथा रात्रौ शुचिर्भूत्वा शृणोति यः । तस्य विष्णुस्तथा ब्रह्मा तुष्यते शंकरस्तथा ॥ ४४ ॥
प्रत्यूषे भगवान्ब्रह्मा दिनांते तुष्यते हरिः । महादेवस्तथा रात्रौ शृण्वतां तुष्यते विभुः । पारणानि दशाहेषु एके कुर्वंति तानि भोः ॥ ४५ ॥
भवेद्वै राजशार्दूल शृणु तेषां च यत्फलम् । विधानं वाचकस्येह शृण्वतां च विशांपते ॥ ४६ ॥
शुद्धवासा गृहादेत्य स्थानं यत्समयान्वितम् । प्रदक्षिणं ततो गत्वा यस्तस्मिन्देव एव हि ॥ ४७ ॥
नात्युच्चं नातिनीचं च ह्यासनं भजते ततः । आसनं तस्य वै राजन्बोधकस्य सदा भवेत् ॥ ४८ ॥
वन्दनीयं प्रपूज्य च श्रोतृभिः कुरुनन्दन । व्यासपीठं तु तत्प्रोक्तं गुरोरासनमादिशेत् ॥ ४९ ॥
न स्थेयं श्रावकैस्तस्माद्वाचकस्यासने नृप । राजासने यथा भृत्यैर्यथा पुत्रैः पितुर्नृप ॥ ५० ॥
यथा शिशुर्गुरोर्वीर स तेषां हि गुरुर्मतः । देवार्चामग्रतः कृत्वा ब्राह्मणार्चां विशेषतः ॥ ५१ ॥
उप विश्य ततः पश्चाच्छ्रावकः शृणुयान्नृप । समस्तानागतान्कृत्वा ततः पुस्तकमाददेत् ॥ ५२ ॥
प्रणम्य शिरसा तस्य पुस्तकस्य विशांपते । ग्रंथिं च शिथिलां कुर्याद्वाचकः कुरुनन्दन । पुनर्बध्नीत तत्सूत्रं तन्मुक्त्वा वाचयेत्क्वचित् ॥ ५३ ॥
त्रिविधं पुस्तकं विद्यात्सूत्रं वासुकिरुच्यते । पत्राणि भगवान्ब्रह्मा अक्षराणि जनार्दनः ॥ ५४ ॥
शंकरश्च तथा सूत्रं पंक्तयः सर्वदेवताः । पावकश्च तथा सूत्रे मध्ये भानुः समाश्रितः ॥ ५५ ॥
अग्रे स्थिता ग्रहाः सर्वे दिशो वापि तथा विभो । स्मृतो मेरुः सदा शंकुश्छिद्रमाकाशमुच्यते ॥ ५६ ॥
यंत्रद्वयं काष्ठमयमधोर्ध्वं यदुदाहृतम् । द्यावापृथिव्योश्च शंखस्तथा चंद्र उदाहृतः ॥ ५७ ॥
इत्थं देवमयं ह्येतत्पुस्तकं देवपूजितम् । नमस्यं पूजनीयञ्च गृहे स्थाप्यं विभूतये ॥ ५८ ॥
योऽस्य सूत्रं बृहत्कृत्वा प्रयच्छति नरोत्तमः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ॥ ५९ ॥
निरूप्य पात्रं राजेन्द्र कराभ्यां गृह्य वाचकः । प्रणम्य शिरसा सर्वान्ब्रह्मादीन्व्यासमेव च । वाल्मीकिं च तथा राजन्विधिं विष्णुं शिवं रविम् ॥ ६० ॥
नमस्कारमथैषां तु पठित्वा कुरुनंदन । ततोसौ व्याहरेद्विप्रान्वाचकः श्रदयान्वितः ॥ ६१ ॥
अलंबितमतस्तब्धमद्भुतं वीरमूर्जितम् । असंसक्ताक्षरपदं रसभावसमन्वितम् ॥ ६२ ॥
सप्तस्वरसमायुक्तं कालेकाले विशांपते । प्रदर्शयन्रसान्त्सर्वान्वाचको व्याहरेन्नृप ॥ ६३ ॥
ईदृशाद्वाचकाद्विप्राच्छ्रुत्वा श्रद्धासमन्वितः । इतिहासपुराणानि रामस्य चरितं तथा ॥ ६४ ॥
नियमस्थः शुचिः श्रोता शृणुयात्फलमश्नुते । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि विशेषतः ॥ ६५ ॥
अश्वमेधमवाप्नोति सर्वान्कामानवाप्नुते । रोगैश्च मुच्यते सर्वैर्महत्पुण्यं च विंदति । गच्छेद्वापि परं स्थानं देवस्याद्भुतमुत्तमम् ॥ ६६ ॥
स्नातैर्गृहं समागम्य श्रोतृभिर्वाचकस्य तु । प्रणम्य शिरसा विप्रं वाचकं श्रद्धया नृप ॥ ६७ ॥
आसनं च समाश्रित्य स्थातव्यं वाचकस्य तु । संमुखं राजशार्दूल वाग्यतैः सुसमाहितैः ॥ ६८ ॥
वाचकेन नमस्कारे कृते व्यासस्य भूपते । न वक्तव्यं महाबाहो श्रावकैः संशयादृते ॥ ६९ ॥
संशये सति प्रष्टव्यो वाचकः संप्रसाद्य तु । यतश्च स गुरुस्तेषां धर्मतो बंधुरुच्यते ॥ ७० ॥
वाचकेनापि वक्तव्यं यत्स्यात्तेषां निबोधनम् । अनुग्रहाय सर्वेषामशेषा गुरवो नृप ॥ ७१ ॥
नमस्कारादयः श्राव्या शिवमस्त्विति वोद्यते । वाग्यतैर्नृपशार्द्ल वर्णैः सर्वैर्महीपते ॥ ७२ ॥
शूद्राणां पुरतो वैश्या वैश्यानां क्षत्रिणस्तथा । मध्यस्थितोऽथ सर्वेषां वाचको व्याहरेन्नृप । ये च संकरजा राजन्नरास्ते शूद्रपृष्ठतः ॥ ७३ ॥
ब्राह्मणं वाचकं विद्यान्नान्यवर्णजमादरेत् । श्रुत्वान्यवर्णजाद्वाचं वाचकान्नरकं व्रजेत् ॥ ७४ ॥
इत्थं हि शृण्वतां तेषां वर्णानामनुपूर्वशः । मासिमासि भवेद्राजन्पारणं कुरुनन्दन ॥ ७५ ॥
श्रेयोऽर्थमात्मनो राजन्पूजयेद्वाचकं बुधः । मासि पूर्णे द्विज श्रेष्ठे दातव्यं स्वर्णमाषकम् ॥ ७६ ॥
ब्राह्मणेन महाबाहो द्वे देये क्षत्रियस्य तु । वाचकाय द्विजश्रेष्ठ वैश्येनापि त्रयं तथा ॥ ७७ ॥
शूद्रेणैव च चत्वारो दातव्याः स्वर्णमाषकाः । मासिमासि द्विजश्रेष्ठ श्रद्धया वाचकाय तु ॥ ७८ ॥
प्रथमे पारणे राजन्वाचकं पूज्य शक्तितः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं विंदति मानवः ॥ ७९ ॥
कार्तिकादीन्समारभ्य यावत्कार्त्तिकमच्युत । अग्निष्टोमं गोसवं च ज्योतिष्टोमं तथा नृप ॥ ८० ॥
सौत्रामणिं वाजपेयं वैष्णवं च तथा विभो । माहेश्वरं तथा ब्राह्मं पुंडरीकं यजेत यः ॥ ८१ ॥
आदित्ययज्ञस्य तथा राजसूयाश्वमेधयोः । फलं प्राप्नोति राजेंद्र मासैर्द्वादशभिः क्रमात् । इत्थं यज्ञफलं प्राप्य याति लोकांस्तथोत्तमान् ॥ ८२ ॥
वज्रवेदिकसंपन्नं मणिरत्नविभूषितम् । विमानमास्थितो राजन्मोदते शक्रमंदिरे ॥ ८३ ॥
ततश्चंद्रस्य भवने वारुणे भवने ततः । शोचिष्केशगृहे गत्वा गच्छेच्चैलविले गृहे ॥ ८४ ॥
धिषणस्य गृहं गत्वा ततश्चित्रशिखंडिनः । वृद्धश्रवसमासाद्य गच्छेत्कंजजमंदिरे । एवमेव नृपश्रेष्ठ नात्र कार्या विचारणा ॥ ८५ ॥
फलमेतत्समुद्दिष्टं शृण्वतां सततं नृणाम् । एतत्फलं वत्सरेण शृण्वतो विधितो नृप ॥ ८६ ॥
एतानि परिमाणानि वत्सरेण भवंति वै । शृण्वतां नृपशार्दूल ददतां वाचकाय वै ॥ ८७ ॥
एकं च द्वे तथा त्रीणि चत्वारि च विशांपते । देयानि वाचकायेह मासिमासि नराधिप ॥ ८८ ॥
ब्राह्मणाद्यैर्नृप श्रेष्ठ सर्ववर्णविभागशः । समाप्ते पर्वणि तथा वाचकं पूजयेत्पुनः ॥ ८९ ॥
वाचकं ब्राह्मणं चैव सर्वकामैः प्रपूजयेत् । गन्धमाल्यादिभिर्दिव्यैर्वा सोभिर्विविधैरपि ॥ ९० ॥
वाचकाय प्रदत्त्वा तु ततो विप्रान्प्रपूजयेत् । हिरण्यं रजतं रुक्मं गाश्च कांस्योपदोहनाः ॥ ९१ ॥
दत्त्वा च वाचकायेह श्रुतस्य प्राप्यते फलम् । यथा सदक्षिणं चान्नं श्राद्धकाले प्रकीर्तितम् । तथा श्रुतं नृपश्रेष्ठ सदक्षिणमुदाहृतम् ॥ ९२ ॥
वाचकं पूजयेद्यस्मा त्पश्चाल्लेखकपूजनम् । समाप्ते पर्वणि विभो विशेषेणैव चार्चयेत् ॥ ९३ ॥
वाचकः पूजितो येन पूजितास्तेन देवताः । वाचके परितुष्टे च मम प्रीतिरनुत्तमा ॥ ९४ ॥
इति वेधाः सदा प्राह देवानां पुरतः पुरा । तस्मिंस्तुष्टे जगत्सर्वं तुष्टं भवति नित्यशः । तस्मात्प्रपूजयेद्विप्र वाचकं नृप सत्तम । न तुल्यं वाचकेनेह पात्रदानस्य विद्यते ॥ ९६ ॥
तिष्ठंति यस्य शास्त्राणि जिह्वाग्रे पृथिवीपते । दृष्टश्च गोचरस्तात कस्तेन सदृशो द्विजः ॥ ९७ ॥
न तुल्यं विद्यते तेन भुवि पात्रं नरेषु वै । तस्मादन्नं सदा पूर्वं तस्मै देयं विदुर्बुधाः । श्राद्धे यस्य द्विजो भुंक्ते वाचकः श्रदयान्वितः । भवंति पितरस्तस्य तृप्ता वर्षशतं नृप ॥ ९८ ॥
यथेह सर्वदेवानां भास्करः प्रवरः स्मृतः । विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरपदं तथा । कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ॥ ९९ ॥
बुध्यमानः सदात्यर्थं ग्रंथाथं कृत्स्नशो नृप । ब्राह्मणादिषु वर्णेषु ग्रंथार्थं वाचयेन्नृप ॥ १०० ॥
य एवं वाचयेद्राजन्य विप्रो व्यास उच्यते । अतोऽन्यथा कथयिता ज्ञेयोऽसौ वक्तृनामकः ॥ १०१ ॥
इत्थंभूतो वसेद्यस्मिन्वाचको व्याससन्निभः । देशेऽथ पत्तने राजन्स देशः प्रवरः स्मृतः ॥ १०२ ॥
ते धन्यास्ते महात्मानस्ते कृतार्था न संशयः । वसंति यत्नतो यस्मिन्स देशः प्रवरः स्मृतः ॥ १०३ ॥
न शोभते पुरं वीर व्यासहीनं कदाचन । यथार्कहीनं हि दिनं चंद्रहीना यथा निशा ॥ १०४ ॥
न राजते सरो यद्वत्पद्मिनी रहितं नृप । तथा व्यासविहीनं तु राजते न पुरं क्वचित् ॥ १०५ ॥
प्रणम्य वाचकं भक्त्या यत्फलं प्राप्यते नरैः । न तत्क्रतुसहस्रेण प्राप्यते कुरुनंदन ॥ १०६ ॥
यथैकतो ग्रहाः सर्वे एकतस्तु दिवाकरः । तथैकतो द्विजाः सर्वे एकतस्तु स वाचकः ॥ १०७ ॥
यथा वेदसमो नास्ति आगमो भुवि कश्चन । तथा व्याससमो नास्ति ब्राह्मणो भुवि कश्चन ॥ १०८ ॥
कुरुक्षेत्रसमं तीर्थं न द्वितीयं प्रचक्षते । न नदी गंगया तुल्या न देवो भास्कराद्वरः ॥ १०९ ॥
नाश्वमेधसमं पुण्यं न पापं ब्रह्महत्यया । पुत्रजन्मसुखैस्तुल्यं न सुखं विद्यते यथा ॥ ११० ॥
तथा व्याससमो विप्रो न क्वचित्प्राप्यते नृप । दैवे कर्मणि पित्र्ये च पावनः परमो नृणाम् ॥ १११ ॥
नास्ति व्याससमः श्रेष्ठ इतीयं वैदिकी श्रुतिः । अथ विप्रसहस्राणां विप्रोऽयं श्रेष्ठ ईरितः । उपविष्टो यदा भुंक्ते व्यासो वै विप्रमण्डले ॥ ११२ ॥
श्राद्धे तात पवित्राणि कथितानि पुरा मम । ब्रह्मणा राजशार्दूल शृणु तानि यथाविधि ॥ ११३ ॥
मधु पायसं कालशाकस्तिलाश्च कुतपस्तथा । राजतं चापि पात्रेषु ब्राह्मणेष्वथ वाचकः ॥ ११४ ॥
दैवे कर्मणि पित्र्ये च स ज्ञेयः पंक्तिपावनः । वाचकश्च यतिश्चैव तथा यश्च षडंगवित् ॥ ११५ ॥
एते सर्वे नृपश्रेष्ठ विज्ञेयाः पंक्तिपावनाः । नामनी वाचकस्यैते शृङ्गवार्थमथैतयोः ॥ ११६ ॥
इतिहासपुराणानि जयेति विदितानि वै । उपजीवति यस्माद्वै वाचयानो द्विजो नृप । जयोपजीवी तेनासौ गतः ख्यातिं तु वाचकः ॥ ११७ ॥
विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरमिदं तथा । कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ॥ ११८ ॥
युध्यमानोथ वात्यर्थं ग्रंथार्थं कृत्स्नशो नृप । ब्राह्मणादिषु वर्णेषु ग्रंथार्थं चार्पयेत्तथा ॥ ११९ ॥
य एवं वाचयेद्राजन्य विप्रो व्यास उच्यते । अतोऽन्यथा वाचयिता न गच्छेद्व्यासतां क्वचित् ॥ १२० ॥
त्रिविधं वाचकं विद्यात्सदा गुणविभेदतः । श्रावकं च महाबाहो त्रिविधं गुणभेदतः ॥ १२१ ॥
द्वावेतौ कथ्यमानौ तु निबोध गदतो मम । अभिद्रुतं तथास्पष्टं विस्तरं स्वरवर्जितम् ॥ १२२ ॥
पदच्छेदविहीनं च तथा भावविवर्जितम् । अबुध्यमानो ग्रंथार्थमभीष्टोत्साहवर्जितः ॥ १२३ ॥
ईदृशं वाचयेद्यस्तु वाचकः क्ष्माधिपेश्वर । क्रोधनोऽप्रियवादी च अज्ञानाद्ग्रंथदूषकः ॥ १२४ ॥
बुध्यते न च कष्टाच्च स ज्ञेयो वाचकाधमः । विस्पष्टमद्भुतं शांतं रसभावसमन्वितम् ॥ १२५ ॥
अबुध्यमानो ग्रंथार्थं वाचयेद्यस्तु वाचकः । स ज्ञेयो राजसो राजन्निदानीं सात्त्विकं शृणु ॥ १२६ ॥
विस्पष्टमद्भुतं शांतं स्पष्टाक्षरपदं तथा । कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ॥ १२७ ॥
अत्त्यर्थं बुध्यमानस्तु ग्रंथार्थं कृत्स्नशो नृप । ब्राह्मणादिषु वर्णेषु आचार्यो विधिवन्नृप ॥ १२८ ॥
य एवं वाचयेद्राजन्स ज्ञेयः सात्त्विको बुधैः । श्रद्धा भक्तिविहीनो यो लोभिष्ठः कटुको यथा ॥ १२९ ॥
हेतुवादपरो राजंस्तथासूयासमन्वितः । नित्यां नैमित्तिकां काम्यामाददद्दक्षिणां नृप ॥ १३० ॥
वाचको यो महाबाहो शृणुयाद्यस्तु मानवः । स ज्ञेयस्तामसो राजञ्छ्रावको मानवोऽपि सः ॥ १३१ ॥
न तस्य पुरतो वीर वाचये त्प्राज्ञ एव हि । प्रसंगाच्छृणुयाद्यस्तु श्रद्धाभक्तिविवर्जितः ॥ १३२ ॥
राजन्कौतुकपात्रं तु स ज्ञेयो राजसो भवेत् । संत्यज्य सर्वकार्याणि भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ॥ १३३ ॥
सततं पूजयेद्यस्तु वाचकं श्रद्धया मुदा । नित्ये नैमित्तिके काम्ये गुरून्वै देवतास्तथा ॥ १३४ ॥
य एवं शृणुयाद्वीर स ज्ञेयः सात्त्विको बुधैः । व्यासः पूज्यः श्रावकाणां यथा व्यासवचो नृप ॥ १३५ ॥
तस्मात्पूज्यतमो नान्यः श्रावकाणां नृपोत्तम । यतः स वै गुरुस्तेषां ज्ञानदाता सदा नृप ॥ १३६ ॥
चतुर्णामिह वर्णानां नान्यो बन्धुः प्रचक्ष्यते । व्यासादृते नृपश्रेष्ठ इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥ १३७ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेद्वाचकं सदा । स गुरुः स पिता माता स बंधुः स सुहृत्तथा ॥ १३८ ॥
वाचको नृपशार्दूल विप्रादीनामशेषतः । इत्थं व्यासो गुरुर्ज्ञेयः पूज्यो मान्यो द्विजातिभिः ॥ १३९ ॥
शृण्वंति ये नरा राजन्स तेषां गुरुरुच्यते । पूजार्थं तस्य समयः श्रावकाणामुदाहृतः ॥ १४० ॥
ये शृण्वंति नृपश्रेष्ठ मासि मासि ददंति ते । स्वर्णमाषकमेकस्मै वाचकाय पृथक्पृथक् ॥ १४१ ॥
द्वादश्यां चामावास्यायामथ वा रविसंक्रमे । सा नित्या दक्षिणा तस्यां या च श्रेयोऽर्थमात्मनः ॥ १४२ ॥
अयने विषुवे चैव चंद्रसूर्यग्रहे तथा । प्राप्ते वापरपक्षे च दानं तस्यै स्वशक्तितः ॥ १४३ ॥
देयं स्याच्छ्रावकैस्तात तं मुक्त्वा नान्यतो नृप । प्रथमं तस्य दातव्यं श्रेयोऽर्थं श्रावकैः सदा ॥ १४४ ॥
अदत्त्वा तस्य येन्यस्मै संप्रयच्छंति श्रावकाः । अवमानः कृतस्तैस्तु वाचकस्य भवेन्नृप ॥ १४५ ॥
कृत्वावमानमथ तैः प्राप्यते यत्फलं नृप । ब्राह्मणाद्यैः समस्तैश्च तच्छृणुष्व वरानन ॥ १४६ ॥
शूद्रत्वं ब्राह्मणो याति क्षत्रियो याति काकताम् । जायते च तथा वैश्यः शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ॥ १४७ ॥
तस्मात्पूज्यो नृपश्रेष्ठ प्रथमं वाचको बुधैः । आपत्काले च वृद्धौ च यतश्चासौ गुरुः स्मृतः ॥ १४८ ॥
वैशाख्यामयने वीर तृतीयायां च सुव्रत । कार्त्तिक्यामथ मार्ग्यां च संपूज्यः प्रथमं भवेत् ॥ १४९ ॥
पर्वस्वन्येषु च विभो संपूज्यो धर्मतः स्मृतः । हिरण्यं च सुवर्णं च धनं धान्यं तथैव च ॥ १५० ॥
अन्नं चापि तथा पक्वं मांसं च कुरुनंदन । दातव्यं प्रथमं तस्मै श्रावकैर्नृपसत्तम ॥ १५१ ॥
वाचकस्तु यथा नित्यं सुखमास्ते नराधिप । न पीड्यते यथा द्वंद्वैस्तथा कार्यं वरानन ॥ १५२ ॥
हेमंते लोमशा देयाश्छत्रं प्रावृषि सत्तम । उपानहौ कालयोग्ये काले चैवानुलोमशः ॥ १५३ ॥
इत्थं द्वंद्वविनिर्मुक्तः स येषां वाचको नृप । ते धन्याः श्रावका लोके ते गताः परमं पदम् ॥ १५४ ॥
आत्मना तु कथं वीर सुखमिच्छेद्विचक्षणः । विषमस्थे गुरौ राजन्यतश्च स गुरुः स्मृतः ॥ १५५ ॥
वाचकश्रावकाणां च तस्माद्द्वंद्वं विघातयेत् । यत्नः कार्यः श्रावकैश्च वाचकस्य जनाधिप ॥ १५६ ॥
इत्थं पूज्यः सदा व्यासः श्रेयोऽर्थं प्रथमं नृप । भर्ता पूज्यो यथा स्त्रीणां सर्वासां वै मही पते ॥ १५७ ॥
श्रावकाणां तथा राजन्वाचकः पूज्य उच्यते । उपाध्यायस्तु शिष्याणां यथा भागवतो हरिः ॥ १५८ ॥
सौराणां च यथा भानुः शैवानां शंकरो यथा । वाचकस्तु तथा पूज्यः श्रावकाणां नराधिप ॥ १५९ ॥
दक्षिणां ददता नित्यं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता । पूर्वोक्तमाषकं तस्मै वाचकाय जनाधिप ॥ १६० ॥
यदा दातुं न शक्नोति माषकं कांचनस्य तु । रजतस्य तदा देयं माषकं श्रेयसे नृप ॥ १६१ ॥
तदभावे हिरण्यं च वित्तशाठ्यविवर्जितः । मृत्तिकापि हि दातव्या प्राप्नोति सत्फलं शुभम् ॥ १६२ ॥
इत्येषा दक्षिणा नित्या मासिमासि भवेन्नृप । नैमित्तिका भवेद्राजन्ग्रहणादिषु पर्वसु ॥ १६३ ॥
अमले वाससी राजन्गंधमाल्यविभूषणे । समाप्ते पर्वणि विभो दातव्ये भूतिमिच्छता ॥ १६४ ॥
ज्ञात्वा सर्वसमाप्तिं तु पूजयेच्छ्रावको धुवम् । आत्मानमपि विक्रीय य इच्छेत्सफलं श्रुतम् ॥ १६५ ॥
नैमित्तिकां च नित्यां च दक्षि णामप्रदाय च । शृणोति च सदा यस्तु तस्य तन्निष्फलं श्रुतम् ॥ १६६ ॥
यथा च दक्षिणाहीनाद्यज्ञान्न फलमश्नुते । तथा श्रुतं च राजेंद्र दक्षि णारहितं स्मृतम् ॥ १६७ ॥