snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
अष्टम्यां च नवम्यां च कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । नागपञ्चमीदष्टानां जीवितस्य च संशयः ॥ १२ ॥
आर्द्राश्लेषामघाभरणीकृत्तिकासु विशेषतः । विशाखां त्रिषु पूर्वासु मूलस्वातीशतात्मके । सर्पदष्टा न जीवन्ति विषं पीतं च यैस्तथा ॥ १३ ॥
शून्यागारे श्मशाने च शुष्कवृक्षे तथैव च । न जीवन्ति नरा दष्टा नक्षत्रे तिथिसंयुते ॥ १४ ॥
अष्टोत्तरं मर्म शतं प्राणिनां समुदाहृतम् । तेषां मध्ये तु मर्माणि दश द्वे चापि कीर्तिते ॥ १५ ॥
शङ्खे नेत्रे भ्रुवोर्मध्ये बस्तिभ्यां वृषणोत्तरे । कक्षे स्कन्धे हदि मध्ये तालुके चिबुके गुदे ॥ १६ ॥
एषु द्वादशमर्मेषु२ दंशैः शस्त्रेण वा हतः । न जीवति नरो लोके कालदण्डं विनिर्दिशेत् ॥ १७ ॥
अकचटतपयशां वदन्ति प्रोक्ता जीवन्ति न तत्र हि । गतं ब्रूयाद्यदि स्खलति शिरस्तस्य सम्प्राप्तकालः ॥ १८ ॥
भवति च यदि दूतो ह्युत्तमस्याधमो वा यदि भवति च दूत उत्तमो वाधमस्य । आदौ दष्टस्य नाम यदि वदति क्वचिद्वक्ति तस्याथ पश्चात्तं वर्णभेदो यदि भवति समः प्राप्त कालस्य दूतः ॥ १९ ॥
दूतो वा दण्डहस्तो भवति च युगलं पाशहस्तस्तथा वा रक्तवस्त्रं च कृष्णं मुखशिरसि गतमेकवस्त्रश्च दूतः । तैलाभ्यक्तश्च तद्वद्यदि त्वरितगतिर्मुक्तकेशश्च याति यः कुर्याद्घोरशब्दं करचरणयुगैः प्राप्तकालस्य दूतः ॥ २० ॥
नागोदयं प्रवक्ष्यामि ईशानेन तु भाषितम् । ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ग्रहा नागास्त्वनेकशः ॥ २१ ॥
अनन्तं भास्करं विद्यात्सोमं विद्यात्तु वासुकिम् । तक्षकं भूमिपुत्रं तु कर्कोटं च बुधं विदुः ॥ २२ ॥
पद्मं बृहस्पतिं विद्यान्महापद्मं च भार्गवम् । कुलिकः शंखपालश्च द्वावेतौ तु शनैश्चरः ॥ २३ ॥
पूर्वपादः शंखपालो द्वितीयः कुलिकस्तथा । नित्यं भागे यथोद्दिष्टे दिनरात्री तथैव च ॥ २४ ॥
शुक्रसोमौ च मध्याह्ने उदये तु क्षमासुतः । शनिः प्रागष्टमे भागे दिवारात्रे त्विहोच्यते ॥ २५ ॥
ग्रहाश्च भुञ्जते चैव शेषं भागस्य लक्षणम् । रविवारे सदा ज्ञेयौ पादौ दश चतुर्दश ॥ २६ ॥
अष्ट द्वादश वै चन्द्रे दश षष्ठे कुजे तथा । बुधस्य नवमे पादे राहौ च दिवसस्य च ॥ २७ ॥
गुरोर्द्वितीयः षष्ठश्च षोडशस्य तु वर्जयेत् । भास्करस्य दिने प्रोक्ते चतुर्थे दशमेष्टमे ॥ २८ ॥
शनैश्चरदिने पादं त्यजेच्चैव सुदारुणम् । द्वितीयं द्वादशं चैव षोडशस्य तु वर्जयेत् ॥ २९ ॥
मुहूर्तघटिकादूर्द्ध्वं घटिका चतुर्थं भागं विंशतिश्च । कुहूसुतं बुद्बुदं निमेषमेतत्कालस्य लक्षणम् ॥ ३० ॥
कश्यप उवाच । सविषा दंष्ट्रयोर्मध्ये यमदूती तु वै भवेत् । न चिकित्सा बुधैः कार्या तं गतासुं विर्निदशेत् ॥ १ ॥
प्रहरार्धं दिवारात्रावेकैकं भुञ्जते बहिः । एकस्य च समानं च द्वितीयं षोडशं तथा ॥ २ ॥
नागोदयो यमुद्दिश्य हतो विद्धो विदारितः । कालदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ॥ ३ ॥
यन्मात्रं पतते बिन्दुर्वालाग्रं सलिलोद्धृतम् । तन्मात्रं स्रवते दंष्ट्रा विषं सर्पस्य दारुणम् ॥ ४ ॥
नाडीशते तु सम्पूर्णे देहे सङ्क्रमते विषम् । यावत्सङ्क्रामयेद्बाहुं कुञ्चितं वा प्रसारयेत् ॥ ५ ॥
अनेन क्षणमात्रेण विषं गच्छति मस्तके । वेपते विषवेगे तु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६ ॥
वर्धते रक्तमासाद्य ततो वातैः शिखी यथा । तैलबिन्दुर्जलं प्राप्य यथा वेगेन वर्धते ॥ ७ ॥
शिखण्डी आश्रयं प्राप्य मारुतेन समीरितः । ततः स्थानशतं प्राप्य त्वचास्थानं विचेष्टितम् ॥ ८ ॥
त्वचासु द्विगुणं विद्याच्छोणितेषु चतुर्गुणम् । पित्ते तु त्रिगुणं याति श्लेष्मे वै षोडशं भवेत् ॥ ९ ॥
वायौ त्रिंशद्गुणं चैव मज्जाषष्टिगुणं तथा । प्राणे चैकार्णवीभूते सर्वगात्राणि सन्धयेत्१ ॥ १० ॥
श्रोत्रे निरुध्यमाने च याति दष्टस्त्वसाध्यताम् । ततोऽसौ म्रियते जन्तुर्निःश्वासोच्छ्वासवर्जितः ॥ ११ ॥
निष्क्रान्ते तु ततो जीवे भूते पञ्चत्वमागते । तानि भूतानि गच्छन्ति यस्य यस्य यथातथम् ॥ १२ ॥
पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । इत्येषामेव सङ्घातः शरीरमभिधीयते ॥ १३ ॥
पृथिवी पृथिवीं याति तोयं तोयेषु लीयते । तेजो गच्छति चादित्यं मारुतो मारुतं व्रजेत् ॥ १४ ॥
आकाशं चैवमाकाशे सह तेनैव गच्छति । स्वस्थानं ते प्रपद्यन्ते परस्परनियोजिताः ॥ १५ ॥
न जीवेदागतः कश्चिदिह जन्मनि सुव्रत । विषार्तं न उपेक्षेत त्वरितं तु चिकित्सयेत् ॥ १६ ॥
एकमस्ति विषं लोके द्वितीयं चोपपद्यते । यथा नानाविधं चैव स्थावरं तु तथैव च ॥ १७ ॥
प्रथमे विषवेगे तु रोमहर्षोऽभिजायते । द्वितीये विषवेगे तु स्वेदो गात्रेषु जायते ॥ १८ ॥
तृतीये विषवेगे तु कम्पो गात्रेषु जायते । चतुर्थे विषवेगे तु श्रोत्रान्तरनिरोधकृत् ॥ १९ ॥
पञ्चमे विषवेगे तु हिक्का गात्रेषु जायते । षष्ठे च विषवेगे तु प्राणेभ्योऽपि प्रमुच्यते । सप्तधातुवहा ह्येते वैनतेयेन भाषिताः ॥ २० ॥
त्वचः स्थाने विषे प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु । अङ्गानि तिमिरायन्ते तपन्ते च मुहुर्मुहुः ॥ २१ ॥
एतानि यस्य चिह्नानि तस्य त्वचि गतं विषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥ २२ ॥
अर्कमूलमपामार्गं प्रियङ्गुं तगरं२ तथा । एतदालोड्य दातव्यं ततः सम्पद्यते सुखम् ॥ २३ ॥
ततस्तस्मित्कृते विप्र न निवर्तेत चेद्विषम् । त्वचः स्थानं ततो भित्त्वा रक्तस्थानं प्रधावति ॥ २४ ॥
विषे च रक्तं संप्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु । दह्यते मुह्यते१ चैव शीतलं बहु मन्यते ॥ २५ ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य रक्तगतं विषम् । तत्रागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥ २६ ॥
उशीरं चन्दनं कुष्ठमुत्पलं तगरं तथा । महाकालस्य मूलानि सिन्दुवारनगस्य च । हिङ्गुलं मरिचं चैव पूर्ववेगे तु दापेयत् ॥ २७ ॥
बृहती वृश्चिका काली इन्द्र वारुणिमूलकम् ॥ २ ॥
सप्तगन्धघृतं चैव द्वितीये परिकीर्तितम् ॥ २८ ॥
सिन्दुवारं तथा हिङ्गुं तृतीये कारयेद्बुधः । तस्य पानं च कुर्वीत अञ्जनं लेपनं तथा ॥ २९ ॥
एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् । रक्तस्थानं ततो गत्वा पित्तस्थानं प्रधावति ॥ ३० ॥
पित्तस्थानगते विप्र विषरूपाणि मे शृणु । उत्तिष्ठते निपतते दह्यते मुह्यते तथा ॥ ३१ ॥
गात्रतः पीतकः स्याद्वै दिशः पश्यति पीतिका । प्रबला च भवन्मूर्च्छा न चात्मानं विजानते । विषक्रियां तस्य कुर्याद्यथा सम्पद्यते सुखम् ॥ ३२ ॥
पित्तस्थानमतिक्रम्य श्लेष्मस्थानं च गच्छति ॥ ३३ ॥
पिप्पल्यो मधुकं चैव मधु खण्डं घृतं तथा । मधुसारमलाबूं च जातिं शङ्करवालुकाम् । इन्द्रवारुणिकामूलं गवां मूत्रेण पेषयेत् ॥ ३४ ॥
नस्यं तस्य प्रयुञ्जीत पानमालेपनाञ्जनम् । एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ॥ ३५ ॥
श्लेष्मस्थानं ततः प्राप्ते तस्य रूपाणि मे शृणु । गात्राणि१ तस्य रुध्यन्ते निःश्वासश्च न जायते । लाला च स्रवते तस्य कण्ठो घुरुघुरायते ॥ ३६ ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य श्लेष्मगतं विषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥ ३७ ॥
त्रिकुटकी श्लेष्मातको लोध्रञ्च मधुसारकम् । एतानि समभागानि गवां मूत्रेण पेषयेत् ॥ ३८ ॥
तस्य पानं च कुर्वीत अञ्जनं लेपनं तथा । एतेनैवोपचारेण ततः सम्पद्यते सुखम् ॥ ३९ ॥
श्लेष्मस्थानमतिक्रम्य वायुस्थानं च गच्छति । तत्र रूपाणि वक्ष्यामि वायुस्थानगते विषे ॥ ४० ॥
आध्मायते च जठरं बान्धवांश्च न पश्यति । ईदृशं कुरुते रूपं वृष्टिभङ्गश्च जायते ॥ ४१ ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य वायुगतं विषम् । तस्यागदं प्रक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥ ४२ ॥
शोणामूलं प्रियालं च रक्तं च गजपिप्पलीम् । भार्ङ्गीं वचां पिप्पलीं च देवदारुं मधूककम् ॥ ४३ ॥
मधूकसारं सहसिन्दुवारं हिङ्गुं च पिष्टा गुटिकां च कुर्यात् । दद्याच्च तस्याञ्जनलेपनादि एषोऽगदः सर्पविषाणि हन्यात् ॥ ४४ ॥
अञ्जनं चैव नस्यं च क्षिप्रं दद्याद्विषान्विते । वायुस्थानं ततो मुक्त्वा मज्जास्थानं प्रधावति ॥ ४५ ॥
विषे मज्जागते विप्र तस्य रूपाणि मे शृणु । दृष्टिश्च हीयते तस्य भृशमङ्गानि मुञ्चति ॥ ४६ ॥
एतानि यस्य रूपाणि तस्य मज्जागतं विषम् । तस्यागदं प्रवक्ष्यामि येन सम्पद्यते सुखम् ॥ ४७ ॥
घृतमधुशर्करान्वितमुशीरं चंदनं तथा । एतदालोड्य दातव्यं पानं नस्यं च सुव्रत ॥ ४८ ॥
ततः प्रणश्यते दुःखं ततः संपद्यते सुखम् । अथ तस्मिन्कृते योगे विषं तस्य निवर्तते ॥ ४९ ॥
मज्जास्थानं ततो गत्वा मर्मस्थानं प्रधावति । विषे तु मर्म संप्राप्ते शृणु रूपं यथा भवेत् ॥ ५० ॥
निश्चेष्टः पतते भूमौ कर्णाभ्यां बधिरो भवेत् । वारिणा सिच्यमानस्य रोमहर्षो न जायते ॥ ५१ ॥
दंडेन हन्यमानस्य दंडराजी न जायते । शस्त्रेण च्छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्तते ॥ ५२ ॥
केशेषु लुच्यमानेषु नैव केशान्प्रवेदते । यस्य कर्णौ च पार्श्वे च हस्तपादं च संधयः । शिथिलानि भवंतीह स गतासुरिति श्रुतिः ॥ ५३ ॥
एतानि यस्य रूपाणि विपरीतानि गौतम । मृतं तु न विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ॥ ५४ ॥
वैद्यास्तस्य न पश्यंति ये भवंति कुशिक्षिताः । विचक्षणास्तु पश्यंति मंत्रौषधिसमन्विताः ॥ ५५ ॥
तस्यागदं प्रवक्ष्यामि स्वयं रुद्रेण भाषितम् । मयूरपित्तं मार्जारपित्तं गन्धनाडीमूलमेव च ॥ ५६ ॥
कुंकुमं तगरं कुष्ठं कासमर्दत्वचं तथा । उत्पलस्य च किंजल्कं पद्मस्य कुमुदस्य च ॥ ५७ ॥
एतानि समभागानि गोमूत्रेण तु पेषयेत् । एषोऽगदो यस्य हस्ते दष्टो न म्रियते स वै । कालाहिनापि दष्टेन क्षिप्रं भवति निर्विषः ॥ ५८ ॥
क्षिप्रमेव प्रदा तव्यं मृतसंजीवनौषधम् । अंजनं चैव नस्यं च क्षिप्रं दद्याद्विचक्षणः ॥ ५९ ॥
गौतम उवाच । कीदृशं सर्पदष्टस्य सर्पिण्याः कीदृशं भवेत् । कुमारदष्टः कीदृक्स्यात्सूतिकादंशितस्य च ॥ १ ॥
रूपं नपुंसकेनेह व्यंतरेण च कीदृशम् । एतदाख्याहि मे सर्वमेभिर्दष्टस्य लक्षणम् ॥ २ ॥
कश्यप उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि नागानां रूपलक्षणम् । सर्पदष्टस्य च तथा समासाद्द्विजपुंगव ॥ ३ ॥
अथ सर्पेण दष्टस्य ऊर्ध्व दृष्टिः प्रजायते । सर्पीदष्टस्य च तथा अधोदृष्टिः प्रजायते ॥ ४ ॥
कन्यादष्टस्य वामा स्यादृष्टिर्द्विजवरोत्तम । कुमारेणापि दष्टस्य दक्षिणा एव जायते ॥ ५ ॥
गर्भिण्या वाथ दष्टस्य तथा स्वेदश्च जायते । रोमांचः सूतिकायास्तु वेपथुश्चापि जायते । नपुंसकेन दष्टस्य अंगमर्दः प्रजायते ॥ ६ ॥
पन्नग्यः प्रभवो रात्रौ दिवा सर्पो विषाधिकः । नपुंसकस्तु संध्यायां कश्यपेन तु भाषितम् ॥ ७ ॥
अंधकारे तु दष्टो य उदके गहने वने । सुप्तो वा चेत्प्रमत्तो वा यदि सर्पं न पश्यति । दष्टरूपाण्यजानन्वै कथं वैद्यचिकित्सितम् ॥ ८ ॥
चतुर्विधा इह प्रोक्ताः पन्नगास्तु महात्मना । दर्वीकरा मंडलिनो राजिला व्यंतरास्तथा ॥ ९ ॥
दर्वीकरा वातविषा मंडला पैत्तिकाः स्मृताः । श्लेष्मला राजिल्रा ज्ञेया व्यंतराः सान्निपातिकाः ॥ १० ॥
रक्तं परीक्षयेदेषां सर्पाणां तु पृथक्पृथक् । कृष्णं दर्वीकराणां तु जायते नाल्पमुल्बणम् ॥ ११ ॥
रक्तं घनं च बहुशः शोणितं मंडली कृतम् । पिच्छिलं राजिले स्वल्पं तद्वद्व्यंतरके तथा ॥ १२ ॥
सर्पा ज्ञेयास्तु चत्वारः पंचमो नोपलभ्यते । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्र श्चैव चतुर्थकः ॥ १३ ॥
ब्राह्मणे मधुरं दद्यात्तिक्तं दद्यात्तथोत्तरे । वैश्ये कर्षफलं दद्याच्छूद्रे त्रिस्थूणमेव च ॥ १४ ॥
ब्राह्मणेन तु दष्टस्य दाहो गात्रेषु जायते । मूर्च्छा च प्रबला स्याद्वै नात्मानमभिजानते ॥ १५ ॥
श्यामवर्णं मुखं च स्यान्मज्जास्तंभश्च जायते । तस्य कुर्यात्प्रतीकारं येन संपद्यते सुखम् ॥ १६ ॥
अश्वगंधाप्यपामार्गः सिंदुवारं सुरामयम् । एतत्सर्पिः समायुक्तं पाने नस्ये च दापयेत् । एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ॥ १७ ॥
क्षत्रियेण तु दष्टस्य कंपो गात्रेषु जायते । मूर्छा मोहस्तथा स्याद्वै नात्मानमभिवेत्ति सः ॥ १८ ॥
जायते वेदना तस्य ऊर्ध्वं चैव निरीक्षते । तस्य कुर्यात्प्रतीकारं येन संपद्यते सुखम् ॥ १९ ॥
अर्कमूलमपामार्गं प्रियंगुमिन्द्रवारुणीम् । एतत्सर्पिः समायुक्तं पानं नस्यं च दापयेत् । एतेनैवोपचारेण सुखी भवति मानवः ॥ २० ॥
वैश्येनापि हि दष्टस्य शृणु रूपाणि यानि तु । श्लेष्मप्रकोपो लाला च न चोद्वहति चेतनाम् ॥ २१ ॥
मूर्छा च प्रबला यस्य आत्मानं नाभिनंदति । तस्य कुर्यात्प्रतीकारं येन संपद्यते सुखम् ॥ २२ ॥
अश्वगंधा सगोमूत्रा गृह धूमं सगुग्गुलम् । शिरीषार्कपलाशेन श्वेता च गिरिकर्णिका ॥ २३ ॥
गोमूत्रेण समायुक्तं पानं नस्यं च दापयेत् । एष वैश्येन दष्टानामगदः परिकीर्त्तितः ॥ २४ ॥
शूद्रेणापि हि दष्टस्य शृणु तत्त्वेन गौतम । कुथ्यते वेपते चैव ज्वरः शीतं च जायते ॥ २५ ॥
अंगानि चुलुचुलायंते शूद्रदष्टस्य लक्षणम् । तत्रागदं प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते सुखम् ॥ २६ ॥
पद्मं च लोध्रकं चैव क्षौद्रं पद्मस्य केसरम् । मधूकसारं मधु च श्वेतां च गिरिकर्णिकाम् ॥ २७ ॥
एतानि समभागानि पेषयेच्छीतवारिणा । पानलेपांजनैर्नस्यैः सुखी भवति मानवः ॥ २८ ॥
पूर्वाह्णे चरते विप्रो मध्याह्ने क्षत्रियश्चरेत् । अपराह्ने चरेद्वैश्यः शूद्रः संध्याचरो भवेत् ॥ २९ ॥
आहारो वायुपुष्पाणि ब्राह्मणानां विदुर्बुधाः । मूषिका क्षत्रि याणां च आहारो द्विजसत्तम । वैश्या मंडूकभक्षाश्च शूद्राः सर्वाशिनस्तथा ॥ ३० ॥
अग्रतो दशते विप्रः क्षत्रियो दक्षिणेन तु । वामपार्श्वे सदा वैश्यः पश्चाद्वै शूद्र आदशेत् ॥ ३१ ॥
मदकाले तु संप्राप्ते पीड्यमाना महाविषाः । अवेलायां दशंते वै मैथुनार्ता भुजंगमाः ॥ ३२ ॥
पुष्पगंधाः स्मृता विप्राः क्षत्रियाश्चंदनावहाः । वैश्याश्च घृतगंधा वै शूद्राः स्युर्मत्स्यगंधिनः ॥ ३३ ॥
वासं तेषां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । वापीकूपतडागेषु गिरिप्रस्रवणेषु च । वसंति ब्राह्मणाः सर्पा ग्रामद्वारे चतुष्पथे ॥ ३४ ॥
आरामेषु पवित्रेषु शुचिष्वायतनेषु च । वसन्ति क्षत्रिया नित्यं तोरणेषु सरःसु च ॥ ३५ ॥
श्मशाने भस्मशालासु पलालेषु तटेषु च । गोष्ठेषु पथि वृक्षेषु विप्र वैश्या वसंति च ॥ ३६ ॥
अविविक्तेषु स्थानेषु निर्जनेषु वनेषु च । शून्यागारे श्मशाने च शूद्रा विप्र वसंति च ॥ ३७ ॥
श्वेताश्च कपिलाश्चैव ये सर्पास्त्वनलप्रभाः । मनस्विनः सात्त्विकाश्च ब्राह्मणास्ते बुधैः स्मृताः ॥ ३८ ॥
रक्तवर्णाः सुवर्णाभाः प्रवालमणिसंनिभाः । सूर्यप्रभास्तथा विप्र क्षत्रियास्ते भुजंगमाः ॥ ३९ ॥
नानाविचित्रराजीभिरतसीवर्णसन्निभाः । बाण पुष्पसवर्णाभा वैश्यास्ते वै भुजंगमाः ॥ ४० ॥
काकोदरनिभाः केचिद्ये च अंजनसन्निभाः । काकवर्णा धूम्रवर्णास्ते शूद्राः परिकीर्तिताः ॥ ४१ ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशमंगुष्ठमंतरम् । बालदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ॥ ४२ ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य दंशं द्व्यंगुलमंतरम् । यौवनस्थेन दष्टस्य एतद्भवति लक्षणम् ॥ ४३ ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य सार्धं द्व्यंगुलमतरम् । वृद्धदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ॥ ४४ ॥
अनंतः प्रेक्षते पूर्वं वामपार्श्वे तु वासुकिः । तक्षको दक्षिणेनेह कर्कोटः पृष्ठतस्तथा ॥ ४५ ॥
चलते भ्रमते पद्मो महापद्मो निमज्जति । विसंज्ञस्तिष्ठते चैव शंखपालो मुहुर्मुहुः ॥ ४६ ॥
सर्वेषां कुरुते रूपं कुलिकः पन्नगोत्तमः । अनंतस्य दिशा पूर्वा वासुकेस्तु हुताशनी ॥ ४७ ॥
दक्षिणा तक्षकस्योक्ता कर्कोटस्य तु नैर्ऋती । पश्चिमा पद्मनाभस्य महापद्मस्य वायुजा । उत्तरा शंखपालस्य ऐशानी कंबलस्य तु ॥ ४८ ॥
अनंतस्य भवेत्पद्मं वासुकेः स्यात्तथोत्पलम् । स्वस्तिकं तक्षकस्योक्तं कर्कोटस्य तु पंकजम् ॥ ४९ ॥
पद्मस्य तु भवेत्पद्मं शूलं पद्मेतरस्य तु । शंखपाले भवेच्छत्रं कुलिकस्यार्धचन्द्रकम् ॥ ५० ॥
अनंतकपिलौ विप्रौ क्षत्रियौ शंखवासुकी । महापद्मस्तक्षकश्च वैश्यौ विप्र प्रकीर्तितौ । पद्मकर्कोटकौ शूद्रौ सदा ज्ञेयौ मनीषिभिः ॥ ५१ ॥
अनंतकुलिकौ वर्णतो ब्रह्मसंभवौ । वासुकिः शंखपालश्च रक्तौ ह्यग्निसमुद्भवौ ॥ ५२ ॥
तक्षकश्च महापद्म ईषत्पीतौ बभूवतुः । पद्मकर्कोटकौ विप्र सर्पौ कृष्णौ बभूवतुः ॥ ५३ ॥
हयं यानं वृषं छत्रं राजानमथ पावकम् । धरणीमुत्पाद्य धृतानेतान्सिद्धिकरान्विदुः ॥ ५४ ॥
पूर्णकुम्भः पताका च कांचनं मणयस्तथा । शिरीषं माणिकं कण्ठे जीवजीवेति सुव्रत । एतेषां दर्शनं श्रेष्ठं कन्या चैकप्रसूयिका ॥ ५५ ॥
चतुःषष्टिः समाख्याता भोगिनो ये तु पन्नगाः । अदृश्यास्तेषु षट्त्रिंशद्दृश्यास्त्रिंशन्महीचराः ॥ ५६ ॥
विंशच्च स्रग्विणः प्रोक्ताः सप्त मंडलिनस्तथा । राजीवन्तो दश प्रोक्ता दर्व्यः षोडश पंच च ॥ ५७ ॥
दुंदुभो डुंडुभश्चैव चेटभश्चेंद्रवाहनः । नागपुष्पसवर्णाख्या निर्विषा ये च पन्नगाः । एवमेव तु सर्पाणां शतद्विनवति स्मृतम् ॥ ५८ ॥
वराहकर्णीं गजपिप्पलीं च गांधारिकां पिप्पलदेवदारु । मधूकसारं सहसिंदुवारं हिंगुं च पिष्ट्वा गुटिका च कार्या ॥ ५९ ॥
सुमंतुरुवाच । इत्युक्तवान्पुरा वीर गौतमस्य प्रजापतिः । लक्षणं सर्वैनागानां रूपवर्णौ विषं तथा ॥ ६० ॥
तस्मात्संपूजयेन्नागान्सदा भक्त्या समन्वितः । विशेषतस्तु पंचम्यां पयसा पायसेन च ॥ ६१ ॥
श्रावणे मासि पंचम्यां शुक्लपक्षे नरा धिप । द्वारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोल्बणाः ॥ ६२ ॥
पूजयेद्विधिवद्द्वारं दधिदूर्वाक्षतैः कुशैः । गंधपुष्पोपहारैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥ ६३ ॥
ये त्वस्यां पूजंतीह नागान्भक्तिपुरःसराः । न तेषां सर्वपतो वीर भयं भवति कर्हिचित् ॥ ६४ ॥
सुमंतुरुवाच । तथा भाद्रपदे मासि पंचम्यां श्रद्धयान्वितः । अथालेख्य नरो नागान्कृष्णवर्णादिवर्णकैः ॥ १ ॥
पूजयेद्गंधपुष्पैश्च सर्पिः पायसगुग्गुलैः । तस्य तुष्टिं समायांति पन्नगास्तक्षकादयः ॥ २ ॥
आसप्तमात्कुलात्तस्य न भयं नागतो भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागान्संपूजयेद्बुधः ॥ ३ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतर्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि पंचमीकल्पे भाद्रपदिकनागपञ्चमीव्रतवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोध्यायः ॥ ३७ ॥
सुमंतुरुवाच । तथा चाश्वयुजे मासि पञ्चम्यां कुरुनंदन । कृत्वा कुशमयान्नागान्गंधांद्यैः संप्रपूजयेत् ॥ १ ॥
घृतोदकाभ्यां पयसा स्नपयित्वा विशांपते । गोधूमैः पयसा स्विन्नैर्भक्ष्यैश्च विविधैस्तथा ॥ २ ॥
यस्त्वस्यां विधिवन्नागाञ्छुचिर्भक्त्या समन्वितः । पूजयेत्कुरुशार्दूल तस्य शेषादयो नृप ॥ ३ ॥
नागाः प्रीता भवंतीह शांतिमाप्नोति वा विभो । स शांतिलोकमासाद्य मोदते शाश्वतीः समाः ॥ ४ ॥
इत्येष कथितो वीर पञ्चमीकल्प उत्तमः । यत्रायमुच्यते मंत्रः सर्वसर्पनिषेधकः ॥ ९ ॥
सुमंतुरुवाच । षष्ठ्यां फलाशनो राजन्विशेषात्कार्तिके नृप । राज्यच्युतो विशेषेण स्वं राज्यं लभतेऽचिरात् ॥ १ ॥
षष्ठी तिथिर्महाराज सर्वदा सर्वकामदा । उपोष्या तु प्रयत्नेन सर्वकालं जयार्थिना ॥ २ ॥
कार्त्तिकेयस्य दयिता एषा षष्ठी महातिथिः । देवसेनाधिपत्यं हि प्राप्तं तस्यां महात्मना ॥ ३ ॥
अस्यां हि श्रेयसा युक्तो यस्मात्स्कन्दो भवाग्रणीः । तस्मात्षष्ठ्यां नक्तभोजी प्राप्नुयादीप्सितं सदा ॥ ४ ॥
दत्त्वार्घ्यं कार्तिकेयाय स्थित्वा वै दक्षिणामुखः । दध्ना घृतोदकैः पुष्पैर्मन्त्रेणानेन सुव्रत ॥ ५ ॥
सप्तर्षिदारज स्कन्द स्वाहापतिसमुद्भव । रुद्रार्यमाग्निज विभो गङ्गागर्भ नमोऽस्तु ते । प्रीयतां देवसेनानीः सम्पादयतु हृद्गतम् ॥ ६ ॥
दत्त्वा विप्राय चात्मान्नं यच्चान्यदपि विद्यते । पश्चाद्भुङ्क्ते त्वसौ रात्रौ भूमिं कृत्वा तु भाजनम् ॥ ७ ॥
एवं षष्ठ्यां व्रतं स्नेहात्प्रोक्तं स्कन्देन यत्नतः । तन्निबोध महाराज प्रोच्यमानं मयाखिलम् ॥ ८ ॥
षष्ठ्यां यस्तु फलाहारो नक्ताहारो भविष्यति । शुक्लाकृष्णासु नियतो ब्रह्मचारी समाहितः ॥ ९ ॥
तस्य सिद्धिं धृतिं तुष्टिं राज्यमायुर्निरामयम् । पारत्रिकं चैहिकं च दद्यात्स्कन्दो न संशयः ॥ १० ॥
यो हि नक्तोपवासः स्यात्स नक्तेन व्रती भवेत् । इह वामुत्र सोऽत्यन्तं लभते ख्यातिमुत्तमाम् । स्वर्गे च नियतं वासं लभते नात्र संशयः ॥ ११ ॥
इह चागत्य कालान्ते यथोक्तफलभाग्भवेत् । देवानामपि वन्द्योऽसौ राज्ञां राजा भविष्यति ॥ १२ ॥
यश्चापि शृणुयात्कल्पं षष्ठ्याः कुरुकुलोद्वह । तस्य सिद्धिस्तथा तुष्टिर्धृतिः स्यात्ख्यातिसम्भवा ॥ १३ ॥
शतानीक उवाच । अहो व्रतं महत्कष्टं संशयो हृदि वर्तते । कार्तिकेयस्य माहात्म्यं श्रुत्वा जन्म तथा द्विज ॥ १ ॥
अनेकजनितस्येह कार्त्तिकेयस्य सुव्रत । माहात्म्यं सुमहद्विप्र कथमेतद्विभाव्यते ॥ २ ॥
जातिः श्रेष्ठा भवेद्वीर उत कर्म भवेद्वरम् । संशयस्तु महानत्र दृष्ट्वा मे कृत्तिकासुतम् ॥ ३ ॥
एतद्वद विनिश्चित्य न यथा संशयो भवेत् । जन्मतः कर्मणश्चैव यज्ज्वायस्तद् ब्रवीहि मे ॥ ४ ॥
सुमन्तुरुवाच । इममर्थं पुरा पृष्टो ब्रह्मा शिष्यैर्मनीषिभिः । यदुक्तं तेन तेषां च तत्ते वच्मि निबोध मे ॥ ५ ॥
सुरज्येष्ठं सुखासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रणम्य च महाबाहो विश्वामित्रस्य विप्रताम् ॥ ६ ॥
दृष्ट्वा विस्मयमागत्य कौतूहलसमन्विताः । भक्तिं श्रद्धां पुरोधाय प्रणम्यानतकन्धराः ॥ ७ ॥
ऋषय ऊचुः । भो ब्रह्मन्नादकल्पे हि ब्राह्मण्यं ब्रूहि किं भवेत् । जात्यध्ययनदेहात्मसंस्काराचारकर्मणाम्१ ॥ ८ ॥
बाह्याभ्यन्तरसामान्यविशेषा यदि कृत्रिमाः । मनोवाक्कर्मशारीरजातिद्रव्यगुणात्मकाः ॥ ९ ॥
सन्त्यक्तव्याः प्रसिद्धा ये जातिभेदविधायिनः । वस्तुभूताः परोक्षैर्वा प्रमाणैर्न विनिश्चिताः ॥ १० ॥
अव्यक्तागमसिद्धश्चेज्जातिभेदविधिर्नृणाम् । विकल्पोऽयं न पुष्णाति भवतः शेमुषीबलम् ॥ ११ ॥
ब्रह्मोवाच । एवमेतन्न सन्देहो यथा यूयं वदन्ति१ ह । शृणुध्वं योगिनो वाक्यं सतर्कं शिष्यश्रेयसे ॥ १२ ॥
योगेश्वर उवाच । प्रमाणे हि प्रसिद्धे तु भिन्नार्थविषये यतः । स्पष्टयोग्यार्थविषयं प्रत्यक्षं तावदीक्षते ॥ १३ ॥
समान्यातीन्द्रियग्राही सिद्धान्तोऽभ्युपगम्यते । स एव भगवानेकं प्रमाणमिति चेन्न तत् ॥ १४ ॥
यस्माद्विविधमे तत्ते सङ्कटं भद्र वर्तते । वेदस्य पौरुषेयत्वं नित्यजातिसमर्थकम् ॥ १५ ॥
कार्या विशेषा वेदोक्ता न युक्तमकृतं वचः । ताल्वादिकरणानां च व्यापारानन्तरं श्रुतेः ॥ १६ ॥
व्यापारात्परतस्तस्य प्रागभावविशेषतः । तद्भावानुविधायित्वमन्वयव्यतिरकेतः ॥ १७ ॥
तस्माद्धूमाग्निवद्वार्थफलभावोऽवतिष्ठते । न च व्यापारवचसोरन्यथानुपपत्तितः ॥ १८ ॥
पुरुषानुगता जातिर्ब्राह्मणत्वादिकास्ति चेत् । द्विवर्णजातिभेदेन प्रत्याक्षार्थोपलक्षणात् ॥ १९ ॥
गोवर्गमध्यं च गतो यथाश्वो निर्धार्यते ज्ञैः सुविचक्षणत्वात् । मनुष्यभावादविशिष्यमाणस्तद्वद्द्विजः शूद्रगणान्न भिन्नः ॥ २० ॥
मनुष्यजातेर्न परो विशेषो यः कल्प्यते सर्वनरानुयायी । संस्कारयुक्ता हि क्रियाविशिष्टा द्विजन्मनां शूद्रविवेकहेतुः ॥ २१ ॥
जीवोऽपि ब्राह्मणः प्रोक्तो यैरतत्त्वज्ञमानवैः । प्रभ्रष्टब्राह्मणत्वास्ते जायन्ते विप्रसङ्गतः ॥ २२ ॥
जराजन्मान्तरक्लेशदुष्टग्राहकुलाकुलम् । नर तिर्यगसच्छूद्र योनिदुःखोर्मिसंकटम् ॥ २३ ॥
दौस्थित्यरोगशोकार्तिजनावर्तसमन्वितम् । श्वानुशूकरचाण्डालकृमिकूर्मादिकायकम् ॥ २४ ॥
संसारसागरं घोरं मग्नः खलु परिप्लवन् । भूरिपापभराक्रान्तः स जीवो ब्राह्मणः कथम् ॥ २५ ॥
ब्रह्मोवाच । सप्तव्याधकथा विप्रा मनुना परिकीर्तिताः । तं निशम्य यदुश्रेष्ठ नित्यं जातिपदं त्यजेत् ॥ २६ ॥
सप्तव्याधा दशार्णेषु१ मृगाः कालञ्जरे गिरौ । चक्रवाकाः सरिद्द्वीपे हंसाः सरसि मानसे ॥ २७ ॥
तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः । प्रस्थिता दीर्घमध्वानं मृयं किमवसीदथ ॥ २८ ॥
तस्मान्न जीवे ब्राह्मण्यं पश्यामो हि कथञ्चन ॥ २९ ॥
शस्त्रादिमद्भार्गवजातियुक्तो गजाश्वगोजोष्ट्रखरादिकानाम् । शक्त्या कृतो ह्यङ्गजवर्णधर्मैर्भेदः स्फुटं लक्षणतोऽत्र यद्वत् ॥ ३० ॥
तदुत्तरान्नैव विकर्तनीया ब्राह्मण्यजातिनृषु नास्ति काचित् । नित्याकृतिर्नानुपभेदरूपा यथा हि भेदः परमोऽत्र सिध्येत् । सिताद्यसाधारणतुल्यरूपाः सनातनोऽङ्गेषु न वर्णभेदः ॥ ३१ ॥
ब्राह्मण्यमध्रुवमिदं किल कृत्रिमत्वादकृत्रिमं भवति सामयिकत्वयोगात् । साङ्केतिकं सुकृतलेशविशेषलब्धं वाणिज्यभेषजकृतामिव जातिभेदाः ॥ ३२ ॥
किं ब्राह्मणा ये सुकृतं त्यजन्ति किं क्षत्रिया लोकमपालयन्तः । स्वधर्महीना हि तथैव वैश्याः शूद्राः स्वमुख्यक्रियया विहीनाः ॥ ३३ ॥
तस्मान्न गोश्ववत्कश्चिज्जातिभेदोऽस्ति देहिनाम् । कार्यशक्तिनिमित्तस्तु सङ्केतः कृत्रिमो भवेत् ॥ ३४ ॥
एवं प्रमाणैः प्रतिषिध्यमानां साङ्केतिकीं याति नरो व्यवस्थाम् । स्वकीयसिद्धां स्वमतैर्निषिद्धां न बुध्यते मूढमना वराकः ॥ ३५ ॥
गोमहिष्यजवाज्युष्ट्रवानेयाविगजाधिपाः । प्रेष्यवार्धुषिकाकार्यकरणोद्यतमानसाः ॥ ३६ ॥
वणिक्कारुक्रियाविष्टा१ दिव्यास्तेऽपि च ये द्विजाः । विनष्टास्ते तु विज्ञेयाः क्रव्यादाश्च कुशीलवाः ॥ ३७ ॥
पलाण्डुलशुनादाश्च मृग्युष्ट्रीक्षीरपायिनः । मांससर्वरसक्षीरक्रयविक्रयकारिणः ॥ ३८ ॥
पुनर्भूवृषलीवेश्याचाण्डालस्त्रीनिषेविणः । शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गाः प्रेतवस्त्रान्नभोजनाः ॥ ३९ ॥
मृतसूतकलब्धान्नपानाद्यभ्यवहारिणः । ब्रह्मदेवपितृभूतमनुष्येषु बहिष्कृताः ॥ ४० ॥
मात्सर्यमदविद्वेषतृष्णाकामतमोमयाः । हीनाचारा१ हि ये केचिदपरे पिशुना द्विजाः । प्रकारैर्बहुभिः सर्वे ते प्रणश्यन्ति नान्यथा ॥ ४१ ॥
एवं शास्त्रोदितन्यायमार्गभ्रष्टास्तु ये नराः । विशिष्टगोत्रसंस्कारकलापसकलात्मकाः ॥ ४२ ॥
वेदानध्यापयन्तोऽपि तेऽधीयानाः श्रुतिक्रमात् । ब्राह्मणत्वाद्विहीयन्ते दुराचारविघायिनः ॥ ४३ ॥
तस्मान्न जातिरेकत्र भूतात्मास्त्यनपायिनी । नाशित्वादत्र च श्लोकान्मानवाः समधीयते ॥ ४. ॥
सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविकयी ॥ ४५ ॥
गोरक्षकान्वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव शूद्रास्तान्मनुरब्रवीत् ॥ ४६ ॥
शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रियो याति विप्रत्वं विद्याद्वैश्यं तथैव च ॥ ४७ ॥
ब्रह्मोवाच । वेदाध्ययनमप्येतद्ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते । विप्रवद्वैश्यराजन्यौ राक्षसा रावणादयः ॥ १ ॥
श्वादचाण्डालदासाश्च लुब्धकाभीरधीवराः । येन्येऽपि वृषलाः केचित्तेऽपि वेदानधीयते ॥ २ ॥
यदा देशान्तरं गत्वा ब्राह्मण्यं क्षत्रियं श्रिताः । व्यापाराकारभावाद्यैर्विप्रतुल्यैः प्रकल्पितैः ॥ ३ ॥
वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् । प्रोद्वहन्ति शुभां कन्यां शुद्धब्राह्मणजा नराः ॥ ४ ॥
अथवाधीत्य वेदांस्तु क्षत्रवैश्यैस्तु१ वा नराः । गौडपूर्वां कृतामेयुर्जातिं वा दाक्षिणात्यजाम् ॥ ५ ॥
अपरिज्ञातशूद्रत्वाद्ब्राह्मण्यं यान्ति कामतः । तस्मान्न ज्ञायते भेदो वेदाध्यायक्रियाकृतः ॥ ६ ॥
शास्त्रकारैस्तथा चोक्तं न्यायमार्गानुसारिभिः । ते साधु मतमाकर्ण्य सन्तः सन्ति विमत्सराः ॥ ७ ॥
आचारहीनान्न पुनंति वेदा यद्यप्यधीताः सह षद्भिरङ्गैः ॥ २ ॥
शिल्पं हि वेदाध्ययनं द्विजानां वृत्तं स्मृतं ब्राह्मणलक्षणं तु ॥ ८ ॥
अधीत्य चतुरो वेदान्यदि वृत्ते न तिष्ठति । न तेन क्रियते कार्यं स्त्रीरत्नेनेव षण्ढकः ॥ ९ ॥
शिखाप्रणवसंस्कारसन्ध्योपासनमेखलाः । दण्डाजिनपवित्राद्याः शूद्रेष्वपि निरङ्कुशाः ॥ १० ॥
प्रसङ्गोऽपि हि शूद्राणां न शक्यो विनिवारितुम् । देवोत्तमत्रयेणापि निवर्तन्ते नराः स्वयम् ॥ ११ ॥
तस्मान्नैतेऽपि लक्ष्यन्ते विलक्षणतया१ नृणाम् । यज्ञोपवीतसंस्कारमेखलाचूलिकादयः ॥ १२ ॥
आभिचारिकमन्त्राद्यैर्दुर्लभत्वादिभाषणैः । ब्राह्मणस्यैव शक्तिश्चेत्केनास्य विनिहन्यते ॥ १३ ॥
तपः सत्यादिमाहात्म्याद्देवतासमयस्मृतिः । मन्त्रशक्तिर्नृणामेषां सर्वेषामपि विद्यते ॥ १४ ॥
वञ्चनं दुर्वचस्यापि क्रियते सर्वमानवैः । शूद्रब्राह्मणयोस्तस्मान्नास्ति भेदः कथञ्चन ॥ १५ ॥
शापानुग्रहकारित्वं शक्तिभेदो न विद्यते । चौरचाटादिराजन्यदुर्जनाभिहते नृणाम् ॥ १६ ॥
आत्मादुःखोदयापायं स्वेषु जन्तुषु रक्षणम् । कर्तुं न प्रभवेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तद्वदेव हि ॥ १७ ॥
मा भूद्युगे कलावेतद्देशे चाकार्यकृद्द्विजे । स्यादन्यदेशकालादौ द्विजानामतिशायिनाम् ॥ १८ ॥
शापानुग्रहसामर्थ्यमन्यद्वाध्यात्मगोचरम् । ब्रह्मसाधनमेतद्धि लिङ्गं केचित्प्रचक्षते ॥ १९ ॥
संसारारक्तचेतस्का मोहान्धतमसावृताः । पतन्त्युन्मार्गगर्तेषु प्रत्यग्नि शलभा यथा ॥ २० ॥
जातिधर्मः स्वयं किञ्जिद्विशेषः श्रुतिसङ्गमात् । असिद्धः शूद्रजातीनां प्रसिद्धो विप्रजातिषु ॥ २१ ॥
संस्कारो योनिसाध्यो वा सामग्री प्रभवोऽथ वा । शूद्रेभ्योऽतिशयं धत्ते यः साधारणतागुणः ॥ २२ ॥
विप्राणां पञ्चधा भेदः कल्पनीयस्तु पण्डितैः । न जातिजस्त्रयीजो वा विशेषो युक्तिबाधकात् । क्रमाक्रमक्रियाः सन्ति न सनातनवस्तुनः ॥ २३ ॥
नित्यो न हेतुर्विगतक्रियत्वाद्धेतुर्भवेद्वेदविशेषतः सः । स तत्समस्तत्प्रतिसन्निधानात्कालात्ययेक्षित्वमयुक्तमेव ॥ २४ ॥
स्वान्तः शरीरवृत्तिस्थः श्रुतियोगादुदेति यः । सोऽनन्यवेदविज्ञातस्वभावोऽन्यैर्न गम्यते ॥ २५ ॥
विशिष्टाधीतिधर्मत्वे कृत्रिमा ब्रह्मसङ्गतिः । यस्यास्यतिशयस्तस्य नान्यो नाश्रयते यदि ॥ २६ ॥
दृश्यस्वभावं किमभीष्टमेतद्ब्राह्मण्यमाहोस्विददृष्टरूपम् । सर्वैः प्रतीयेत हि दृश्यरूपं ततोऽन्यथावद्गतिरेव न स्यात् ॥ २७ ॥
सामग्र्यभावात्परमं विशेषं भूदेवगात्रस्थमभूमिदेवाः । स्मरन्ति तेनात्मनि पुण्यपापं यथा तथेत्येतदयुक्तमुक्तम् ॥ २८ ॥
सामग्र्यनुष्ठानगुणैः समग्राः शूद्रा यतः सन्ति समा द्विजानाम् । तस्माद्विशेषो द्विजशूद्रनाम्नोर्नाध्यात्मिको बाह्यनिमित्तको वा ॥ २९ ॥
संस्कारतः सोऽतिशयो यदि स्यात्सर्वस्य पुंसोऽस्त्यतिसंस्कृतस्य । यः संस्कृतो विप्रगणप्रधानो व्यासादिकैस्तेन न तस्य साम्यम्१ ॥ ३० ॥
हेतुत्वं घटते१ नैषां जात्यादीनामसम्भवात् । जातेरकृतकत्वाच्च अधीते न विशेषतः ॥ ३१ ॥
संस्कारातिशयाभावादन्तरस्यागते परैः । भौतिकत्वाच्छरीरस्य समस्तानामसंहतैः ॥ ३२ ॥
किं चान्यनास्तिकम्लेच्छ यवनादिजनेष्वलम्२ ॥ ३३ ॥
वेदोदितबहिर्दुष्टचरितेषु दुरात्मसु । धर्मादतिशयो३ दृष्टः क्रूरसाहसिकादिषु । तस्माद्विप्रेषु जात्यादिसामग्रीप्रभवो न सः ॥ ३४ ॥
तस्मान्न च विभेदोऽस्ति न बहिर्नान्तरात्मनि । सुखादौ न चैश्वर्ये नाज्ञायां नाभयेष्वपि ॥ ३५ ॥
न वीर्ये नाकृतौ नाक्षे न व्यापारे न चायुषि । नाङ्गे पुष्टे न दौर्बल्ये न स्थैर्ये नापि चापले ॥ ३६ ॥
न प्रज्ञायां न वैराग्ये न धर्मे न पराक्रमे । न त्रिवर्गे न नैपुण्ये न रूपादौ न भेषजे ॥ ३७ ॥
न स्त्रीगर्भे न गमने न देहमलसम्प्लवे । नास्थिरन्ध्रे न च प्रेम्णि न प्रमाणेषु लोमसु ॥ ३८ ॥
शूद्रब्राह्मण्योर्भेदो मृग्यमाणोऽपि यत्नतः । नेक्ष्यते सर्वधर्मेषु संहतैस्त्रिदशैरपि ॥ ३९ ॥
उक्तमात्रा विसम्भूतिर्विचारक्रमकारिभिः । वृद्धवृन्दारकाधीशैरप्रधृष्यमिदं वचः ॥ ४० ॥
न ब्राह्मणाश्चन्द्रमरीचिशुभ्रा न क्षत्रियाः किंशुकपुष्पवर्णाः । न चेह वैश्या हरितालतुल्याः शूद्रा न चाङ्गारसमानवर्णाः ॥ ४१ ॥
पादप्रचारैस्तनुवर्णकेशैः सुखेन दुःखेन च शोणितेन । त्वङ्मांसमेदोस्थिरसैः१ समानाश्चतुष्प्रभेदा हि कथं भवन्ति ॥ ४२ ॥
वर्णप्रमाणाकृतिगर्भवासवाग्बुद्धिकर्मेन्द्रियजीवितेषु । बलत्रिवर्गामयभेषजेषु न विद्यते जातिकृतो विशेषः ॥ ४३ ॥
स एक एवात्र पतिः प्रजानां कथं पुनर्जातिकृतः प्रभेदः । प्रमाणदृष्टान्तनयप्रवादैः परीक्ष्यमाणो विघटत्वमेति ॥ ४४ ॥
चत्वार एकस्य पितुः सुताश्च तेषां सुतानां खलु जातिरेका । एवं प्रजानां हि पितैक एवं पित्रैकभावान्न च जातिभेदः ॥ ४५ ॥
फलान्यथोदुम्बरवृक्षजातेर्यथाग्रमध्यान्तभवानि यानि । वर्णाकृतिस्पर्शरसैः समानि तथैकतो जातिरतिप्रचिन्त्या ॥ ४६ ॥
ये कौशिकाः काश्यपगौतमाश्च कौंडिन्यमाण्डव्यवशिष्ठगोत्राः । आत्रेयकौत्साङ्गिरसः सगर्गा मौद्गल्यकात्यायनभार्गवाश्च ॥ ४७ ॥
गोत्राणि नानाविधजातयश्च भ्रातृस्नुषामैथुनपुत्रभावाः । वैवाहिकं कर्म न वर्णभेदः सर्वाणि शिल्पानि भवन्ति तेषाम् ॥ ४८ ॥
ये चान्ये२ पण्डिताः प्राहुर्देहब्राह्मणतां नराः । तेषां दुर्दृष्टितिमिरमपनीयानुकम्प्य च ॥ ४९ ॥
न्यायाञ्जनौषधैर्दिव्यैः परिणामसुखावहैः । उपनीतः प्रयत्नेन सुदृष्टिं संविदद्महे ॥ ५० ॥
मृतिमत्त्वाच्च नाशित्वं नाशित्वाच्छेषभूतवत् ॥ १ ॥
देहाधारनिविष्टानां ब्राह्मण्यं न प्रकल्प्यते ॥ ५१ ॥
एकैकोवयवस्तेषां न ब्राह्मण्यं समश्नुते । न चानेकसमूहेऽपि सर्वथातिप्रसङ्गतः ॥ ५२ ॥
पृथिव्युदकवाय्यग्निपरिणामविशेषतः । देहतः सर्वभूतानां ब्राह्मणत्वप्रसङ्गतः ॥ ५३ ॥
देहस्य ब्राह्मणत्वं यैरतत्त्वज्ञैः प्रकल्प्यते । संस्कर्तॄणां शरीरस्य तेषां न ब्रह्मता भवेत् ॥ ५४ ॥
मृग्यमाणे प्रयत्नेन देहे तन्नोपलभ्यते । तस्मान्न देहे ब्राह्मण्यं नापि देहात्मकं भवेत् ॥ ५५ ॥
वर्णापसदचांडालश्वादादीनां३ प्रसज्यते । यदि देहस्य विप्रत्वं भवद्भिरुपगम्यते ॥ ५६ ॥
देहशक्तिगुणैः क्षीणैः कायभस्मादिरूपवत् । तस्माद्देहात्मकेनैतद्ब्राह्मण्यं नापि कर्मजम् ॥ ५७ ॥
ब्रह्मोवाच । अपरैश्च सदाचारयोगयुक्तैर्मनीषिभिः । यदकारि महासत्त्वैः सुभाषितमिदं शृणु ॥ १ ॥
बहुवनस्पतिशङ्खपिपीलिकाभ्रमरवारणजातिमुदाहरन् । गतिषु कर्ममितो नटवत्सदा भ्रमति जन्तुरलब्धसुदर्शनः ॥ २ ॥
रूपैश्वर्यज्ञानकुलैर्विभवैर्वर्मितो भूत्वा धर्मपथं चेद्विजहासि । न वक्ष्ये व्रजन्भुवनानि त्वमटिष्यंस्तस्मादभिभस्मीभूते मद आत्मनः ॥ ३ ॥
जातिकुलरूपवयोवर्णानेकश्रुतमदान्धाः क्लीबाः । परत्र चेह च हितमप्यर्थं न पश्यन्ति ॥ ४ ॥
ज्ञात्वा भवपरिवर्ते जातीनां कोटिशतसहस्रेषु । हीनोत्तममध्यत्वं को जातिमदं बुधः कुर्यात् ॥ ५ ॥
नैकाञ्जातिविशेषानिन्द्रियनिवृत्तिपूर्वकान्सर्वान् । कर्मवशाद्गच्छत्यत्र कस्यैका शाश्वती जातिः ॥ ६ ॥
विद्वत्सदसि योऽप्याह संस्काराद्ब्राह्मणो भवन् । न्यायज्ञैः१ स निराकार्यो वाक्यैर्न्यायानुसारिभिः ॥ ७ ॥
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा । जातकर्म नामकर्म तथान्नप्राशनं च वै ॥ ८ ॥
चूडोपनयनं चास्य व्रतादेशस्तथैव च । समावर्तनमप्यन्यत्पाणिग्रहणमेव च ॥ ९ ॥
इत्येवमादिसंस्कारविधानैर्येऽतिसंस्कृताः । त एव ब्राह्मणा येषां नैरन्तर्येण२ कामनाः ॥ १० ॥
यस्माद्वै ब्राह्मणा जाता ब्राह्मणैः कृतसंस्कृतैः । नायुः शक्तिर्हि कान्त्यादिविशेषो विद्यते स्फुटः ॥ ११ ॥
तौ वा ब्राह्मणगात्रोत्थौ संस्कृतासंस्कृतौ नरौ । इष्टानिष्टाप्त्यनाप्तिभ्यां न भिद्येते परस्परम् ॥ १२ ॥
ज्ञानाध्ययनमीमांसा नियमेन्द्रियनिग्रहैः । विना संस्कारयोगेऽपि पुंसः शूद्रान्न भिन्नता ॥ १३ ॥
संस्कारः क्रियमाणश्च न शूद्रे च प्रवर्तते । संस्कृताङ्गश्च१ पापेभ्यो न पश्यति निवर्तते ॥ १४ ॥
विलासिनीभुजंगादिजनवन्मदविह्वलाः । व्यामुह्यन्ति सदाचाराद्ब्राह्मणत्वात्पतन्ति३ च ॥ १५ ॥
संस्कृतोऽपि दुराचारो नरकं याति मानवः । निःसंस्कारः सदाचारो भवेद्विप्रोत्तमः सदा ॥ १६ ॥
मन्त्रपूतात्मसंस्कारयुक्तोऽपि प्लवते न तु । ब्राह्मण्यादविकल्पं स पश्चाद्दुश्चरितो नरः ॥ १७ ॥
सामर्थ्यात्पतनं तस्माद्ब्राह्मण्यान्मुच्यते ध्रुवम् । दुरनुष्ठानसक्तानां पुंसां पुरुषपुङ्गवैः ॥ १८ ॥
किं क्वचिद्दृष्टमेवैतत्किं वा स्पर्धाविदत्ययम् । तुल्यमुत्सहसे कर्तुमप्यदृष्टं तदा वद ॥ १९ ॥
आचारमनुष्ठिन्तो व्यासादिमुनिसत्तमाः । गर्भाधानादिसंस्कारकलापरहिताः स्फुटम् ॥ २० ॥
विप्रोत्तमाः श्रियं प्राप्ताः सर्वलोकनमस्कृताः । बहवः कथ्यमाना ये कतिचित्तान्निबोधत ॥ २१ ॥
जातो व्यासस्तु कैवर्त्याः श्वपाक्याश्च पराशरः । शुक्याः शुकः कणादाख्यस्तथोलूक्याः सुतोऽभवत् ॥ २२ ॥
मृगीजोथर्षशृङ्गोपि वशिष्ठो गणिकात्मजः । मन्दपालो४ मुनिश्रेष्ठो नाविकापत्यमुच्यते५ ॥ २३ ॥
माण्डव्यो मुनिराजस्तु मण्डूकीगर्भसम्भवः । बहवोऽन्येऽपि विप्रत्वं प्राप्ता ये पूर्ववद्द्विजाः ॥ २४ ॥
यच्चैतच्चारुचरितैरर्च्यमुच्चरितं वचः । तद्विचार्याचरन्नुच्चैराचारोपचितद्युतिः ॥ २५ ॥
हरिणीगर्भसम्भूत ऋष्यशृङ्गो महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥ २६ ॥
श्वपाकीगर्भसम्भूतः पिता व्यासस्य पार्थिव । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥ २७ ॥
उलूकीगर्भसम्भूतः कणादाख्यो महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥ २८ ॥
गणिकागर्भसम्भूतो वशिष्ठश्च महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥ २९ ॥
नाविकागर्भसम्भूतो मन्दपालो महामुनिः । तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥ ३० ॥
वेदतन्त्रजसंस्कारकलापनिपुणैरपि । विद्यातपोधनबलादुत्कृष्टं लभ्यते फलम् ॥ ३१ ॥
लब्धसंस्कारदेहाश्च महापातकिनो नराः । यस्मान्निवर्तते ब्रह्म तस्मात्साङ्केतिकं विदुः ॥ ३२ ॥
ब्रह्मोवाच । किं चान्यदपरं यूयं वेदमन्त्रविदो जनाः । प्रष्टव्याः कस्य संस्कारे विशेषमुपगच्छत ॥ १ ॥
किं देहस्योत येनासौ निसर्गमलिनः स्थितः । शुक्रशोणितसम्भूतः शमलोद्भवकीटवत् ॥ २ ॥
निषेकादिश्मशानान्तैर्विविधैर्विधिविस्तरैः । देहिनोऽतिशयं केचिदुपगच्छन्ति मानवाः ॥ ३ ॥
तेषां गूढमनः कायवाग्विदुष्टैः सुचेष्टितैः । असंयतमनुष्याणां पक्षोऽयं दूष्यते मया ॥ ४ ॥
वैदिकाखिलसंस्कारसारभूता द्विजातयः । सर्वकार्यकरान्सर्वान्वृषलानतिशेरते ॥ ५ ॥
चण्डकर्मा विकर्मस्थो ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्तेनो गोघ्नः सुरापाणः परस्त्रीरमणप्रियः ॥ ६ ॥
मिथ्यावादी मदोन्मत्तो नास्तिको वेदनिन्दकः । ग्रामयाजकनिर्ग्रन्थौ बहुदोषो दुरासदः ॥ ७ ॥
नि१ षिद्धाचारसंसेवी चोरश्चाटो मदोद्धतः । धूर्तो नटः शठः पापी सर्वाशी सर्वविक्रयी ॥ ८ ॥
वाङ्मनः कायजैर्दुष्टैर्हता ये ब्राह्मणाधमाः । ते न शुद्धिं व्रजन्तीह अपि यज्ञशतैरपि२ ॥ ९ ॥
शूद्राणां यान्यनिष्टानि सम्पद्यन्ते स्वभावतः । विप्राणामपि तान्येव निर्विघ्नानि भवन्ति न ॥ १० ॥
तस्मान्मन्त्रोग्निहोत्रं वा वेद्यां पशुवधोऽपि वा । हेतवो न हि विप्रत्वे शूद्रैः शक्या क्रिया यथा ॥ ११ ॥
ये चापि कर्मबन्धेन बद्धाः सीदन्ति जन्तवः । संसारानलसन्तापविक्लवीकृतमानसाः ॥ १२ ॥
ते जन्ममरणाटव्यां सुखामृतपिपासवः । कृपणस्याश्रयेऽटन्तो लभन्ते नैव निर्वृतिम् ॥ १३ ॥
चतुर्वर्णा नरा ये तु तत्तद्वीर्ये नराधमाः । तेषां सर्वात्मना सर्वैर्धर्मैः साङ्कर्यमीक्ष्यते ॥ १४ ॥
शूद्रविप्रादयो योनौ न भिद्यन्ते परस्परम् । सर्वधर्मसमानत्वात्संस्कारादि निरर्थकम् ॥ १५ ॥
तदनुष्ठानवैधर्म्यवियोगमरणादिभिः । असेव्यसेवनैरन्यैः शूद्रविप्रादयः समाः ॥ १६ ॥
बुद्ध्या शक्त्या स्वभावेन धर्मैर्जात्या१ दिभिः श्रिया । कर्तव्यैः पुण्यपापाभ्यां शनैः२ सर्वशरीरगैः ॥ १७ ॥
बन्धनै रोधनैर्नानायातनोपायपीडनैः । दण्डैरदण्डकरणैर्विषादपरिवेदनैः ॥ १८ ॥
सात्त्विकः प्रतिधर्माद्यै राजसैश्चित्रवेष्टितैः । तामसैस्तापमोहाद्यैर्दूयमानाः पुनः१ पुनः ॥ १९ ॥
श्लेश्ममारुतपित्ताद्यैर्महाबीभत्सदर्शनैः । क्वचिद्वृत्तिनिवृत्तिभ्याममृतानृतहिताहितैः ॥ २० ॥
अलङ्कारोपयोगेन मन्मथाद्यैर्विचेष्टितैः । धनलाभाशयानैकजन्तुसङ्घातपातनैः ॥ २१ ॥
अधिसिद्धिगतिं याति नानाविधमनोरथैः । आत्मस्नेहपरद्वेषस्वीकृतद्रवरक्षणैः ॥ २२ ॥
अतिक्षीबत्वसंक्षोभक्षुतक्षामक्षमामयैः । यातनोपायपैशुन्यशून्यत्वोपशमैस्तथा ॥ २३ ॥
अप्रशस्तैरनुष्ठानैः समीपस्थापदः समाः । हिंसकाः प्राणिनः पापवितथालापभाषिणः ॥ २४ ॥
साधूनांभाषकाः स्तेना निर्दयाः पारदारिकाः । नीचकर्मसमाचाराः सर्वभक्षाः पिशाचवत् ॥ २५ ॥
दुष्कुलीना दुराचारा नृपाणामुपजीविनः । विप्रकार्या विकर्मस्था धनिनो दुष्टचेतसः ॥ २६ ॥
लुब्धका हरिणान्हत्वा वासं कृत्वा यथा वने । तथा खादन्ति पिशुना बहवश्च३ क्रियावशात् ॥ २७ ॥
वेदवादमधीयानाः१ प्राणिघाताभिशंसिनः । पुष्णन्ति कपटैरर्थान्वेदविक्रयिणोऽधमाः ॥ २८ ॥
मायिनो मत्सरग्रस्ता लुब्धा मुग्धा मदोद्धताः । चाटाः कार्पटिकाः कूराः कदर्याः कलहप्रियाः ॥ २९ ॥
वाचाटदुष्टकुलटा अटन्तो भाटकैः सह । भण्डमान्या भटाटोपैः संक्रुद्धाः सुविलुण्ठकाः ॥ ३० ॥
पर्यटा भाटका जीवाः कण्ठकश्लोकभाषिणः । विक्रीणते ह्यविक्रेयमभक्ष्यद्रव्यभक्षिणः ॥ ३१ ॥
शूद्रकर्मानुतिष्ठन्तो निस्तपास्ते नराधमाः । सेवाध्यापनवाणिज्यकृष्याद्यारम्भलम्भिताः । गृह्णन्तः सम्पदो बाहयाद्द्रव्यधान्यधनादिकाः ॥ ३२ ॥
क्रोधादाभ्यन्तरान्दोषांस्तथा दुष्टमनोरथान् । अत्यजन्तो विशिष्टानां श्रेष्ठास्ते कचमर्दिनः ॥ ३३ ॥
नोपदेयानि वस्त्राणि नित्यमाददते द्विजाः । हापयन्ति न हेयानि कथं ते गुरवः क्षितौ ॥ ३४ ॥
दन्तिका दिण्डिका भण्डाश्चण्डाश्चण्डालचेष्टिता । वैतण्डकास्ते निघ्नन्ति यथा सिंहो मृगान्पशून् ॥ ३५ ॥
निर्ग्रन्थं मुनिमालोक्य मन्यमानाः समुन्नतम् । परिभूयावतिष्ठन्ते धिक्तान्रिक्तान्सवैरिणः ॥ ३६ ॥
तस्मात्संसारिकाः सत्त्वाश्चित्तक्लेशकलङ्किताः । दौःशील्यदौर्मनस्याद्यैस्तुल्यजातीयबन्धनात् ॥ ३७ ॥
शूद्रां प्ररोचते विप्रो रागिणीं मैथुनं प्रति । सा कामदुःखविगमे गर्भं धत्ते समागमे ॥ ३८ ॥
कामकामातुराभ्यस्तु रोचन्ते शूद्रमानवाः । मैथुनं प्रति ब्राह्मण्ये तेऽपि तासां सुखावहाः ॥ ३९ ॥
ये तु जात्यादिभिर्भिन्ना गवाश्वोष्ट्मतङ्गजाः । ते विजातिषु नो गर्भं कुर्वतेऽपि सुखार्थिनः ॥ ४० ॥
अनड्वानेव गोरेव कामं पुष्णाति सङ्गमे । घोटकाश्च रतिं सम्यक्कुर्वते वडवासु च ॥ ४१ ॥
पतिं करभमेवाप्य करभी रमते मुदा । गजमेव पतिं लब्ध्वा सुखं तिष्ठति हस्तिनी ॥ ४२ ॥
तिर्यग्जातिः स्त्रिया साकं कुर्वाणाऽपि हि मैथुनम् । न तस्याः कुरुते गर्भं नरो नापि सुखासिकाम् ॥ ४३ ॥
तिरश्चा सह कुर्वाणा मैथुनं मनुजाङ्गना । नाधत्ते तत्कृतं गर्भं न युक्तं मैथुनं तयोः ॥ ४४ ॥
नैवं कश्चिद्विभागोस्ति मैथुने स्त्रीमनुष्ययोः । येन संक्षीयते भेदः प्रस्फुटं द्विजशूद्रयोः ॥ ४५ ॥
वेदपाठच्छलेनायं न क्रियाभिः प्रपद्यते । बहुभिर्जडसङ्घातैरविशिष्टे पदेऽहनि ॥ ४६ ॥
देहे देहिनि चामुष्मिन्नशुचावनवस्थिते । रागद्वेषादिभिर्दोषैरधिकं परिपीडिते ॥ ४७ ॥
कुलालचक्रवद्भ्रान्तमानसे विषयार्णवे । घोरदुःखभयाक्रान्ते समाजेऽनीश्वरात्मनि ॥ ४८ ॥
जन्ममृत्युजराशोकानिष्टयोगाग्निपीडिते । हीनसत्त्वशरीरादौ न विशेषो विभाव्यते ॥ ४९ ॥
तस्मान्मनुष्यभेदोऽयं सङ्केतबलनिर्मितः । ब्राह्मण्यं ब्राह्मणासङ्गाद्ब्राह्मणी चोपसेवते ॥ ५० ॥
पतिं त्यक्त्वा मुखस्वादलालसैर्मदलालसैः । आसेव्यते विटं गत्वा बन्धकी चेटकैरपि ॥ ५१ ॥
ब्राह्मण्यात्प्रच्यवन्तेऽन्ये महापातकसेविताः । व्यलीककल्पनैवैषा तस्माज्जात्यादिकल्पना ॥ ५२ ॥
ब्रह्मोवाच । हेयोपादेयतत्त्वज्ञास्त्यक्तान्यायपथागमाः । जितेन्द्रियमनोवाचः सदाचारपरायणाः ॥ १ ॥
नियमाचारवृत्तस्था हितान्वेषणतत्पराः । संसाररक्षणोपायक्रियायुक्तमनोरथाः ॥ २ ॥
सम्यग्दर्शनसम्पन्नाः समाधिस्था हतक्रुधः । स्वाध्यायभक्तहृदयास्त्यक्तसङ्गा विमत्सराः ॥ ३ ॥
विशोका विमदाः शान्ता सर्वप्राणिहितैषिणः । सुखदुःखसमालोका विविक्तस्थानवासिनः ॥ ४ ॥
व्रतोपयुक्तसर्वाङ्गा धार्मिकाः पापभीरवः । निर्ममा निरहङ्कारा दानशूरा दयापराः ॥ ५ ॥
सत्यब्रह्मविदः शान्ता सर्वशास्त्रेषु निष्ठिताः । सर्वलोकहितोपायप्रवृत्तेन स्वयंभुवा ॥ ६ ॥
वागीश्वरेण देवेन नाभेयेन भवच्छिदा । ब्रह्मणा कृतमर्यादास्त एवं ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ ७ ॥
महातपोधनैरार्यैः सर्वसत्त्वाभयप्रदैः । सर्वलोकहितार्थाय निपुणं सुप्रतिष्ठितम् ॥ ८ ॥
वृहत्त्वाद्भगवान्ब्रह्मा नाभेयस्तस्य ये जनाः । भक्त्यासक्ताः प्रपन्नाश्च ब्राह्मणास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ९ ॥
क्षत्रियास्तु क्षतत्राणाद्वैश्या वार्ताप्रवेशनात् । ये तु श्रुतेर्द्रुतिं प्राप्ताः शूद्रास्तेनेह कीर्तिताः ॥ १० ॥
ये चाचाररताः प्राहुर्ब्राह्मण्यं ब्रह्मवादिनः । ते तु फलं प्रशंसन्ति यत्सदा मनसेप्सितम् ॥ ११ ॥
क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिर्घृणा । मार्दवार्जवसन्तोषानहङ्कारतपःशमाः ॥ १२ ॥
धर्मो ज्ञानमपैशुन्यं ब्रह्मचर्यममूढता । ध्यानमास्तिक्यमद्वेषो वैराग्यं च शमात्मता ॥ १३ ॥
पापभीरुत्वमस्तेयममात्सर्यमतृष्णता । नैःसङ्ग्यं गुरुशुश्रूषा मनोवाक्काय संयमः ॥ १४ ॥
य एवम्भूतमाचारमनुतिष्ठन्ति मानवाः । ब्राह्मण्यं पुष्कलं तेषां नित्यमेव प्रवर्धते ॥ १५ ॥
ते स्वमतास्वादलब्धवर्णाचारा महौजसः । सर्वशास्त्राविरोधेन पवित्रीकृतमानसाः ॥ १६ ॥
सज्जनाभिमताः प्राज्ञाः पुराणागमपण्डिताः । गीतगीतागमाचाराः स्मृतिकाराः पठन्ति च ॥ १७ ॥
मन्वन्तरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः । वर्णाश्रमाचारकृतं कर्म सिद्ध्यत्यनुत्तमम् ॥ १८ ॥
संसिद्धायां तु वार्तायां ततस्तेषां स्वयं प्रभुः । मर्यादां स्थापयामास यथारब्धं परस्परम् ॥ १९ ॥
ये वै परिगृहीतारस्तेषां सत्त्वबलाधिकाः । इतरेषां क्षतत्राणान्स्थापयामास क्षत्रियान् ॥ २० ॥
उपतिष्ठन्ति ये तान्वै याचन्तो नर्मदाः सदा । सत्यब्रह्म सदाभूतं वदन्तो ब्राह्मणास्तु ते ॥ २१ ॥
ये चान्येप्यबलास्तेषां वैश्यकर्मणि संस्थिताः । कीलानि नाशयन्ति स्म पृथिव्यां प्रागतन्द्रिताः । वैश्यानेव तु तानाह कीनाशान्वृत्तिमाश्रितान् ॥ २२ ॥
शोचन्तश्व द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये नराः । निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीत्तु सः ॥ २३ ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परस्परम् । कर्माणि प्रविभक्तानि स्यभावप्रभवैर्गुणैः ॥ २४ ॥
शमस्तपो दमः शौचं क्षांतिरार्जवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ २५ ॥
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ २६ ॥
कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ २७ ॥
योगस्तपो दया दानं सत्यं धर्मश्रुतिर्घृणा । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यमेतद्ब्राह्मणलक्षणम् ॥ २८ ॥
शिखा ज्ञानमयी यस्य पवित्रं च तपोमयम् । ब्राह्मण्यं पुष्कलं तस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ २९ ॥
यत्र वा तत्र वा वर्णे उत्तमाधममध्यमाः । निवृत्तः पापकर्मेभ्यो ब्राह्मणः स विधीयते ॥ ३० ॥
शूद्रोऽपि शीलसम्पन्नो ब्राह्मणादधिको भवेत् । ब्राह्मणो विगताचारः शूद्राद्धीनतरो भवेत् ॥ ३१ ॥
न सुरां सन्धयेद्यस्तु आपणेषु गृहेषु च । न विक्रीणाति च तथा सच्छूद्रो हि स उच्यते ॥ ३२ ॥
यद्येका स्फुटमेव जातिरपरा कृत्यात्परं भेदिनी । यद्वा व्याहृतिरेकतामधिगता यच्चान्यधर्मं ययौ । एकैकाखिलभावभेदनिधनोत्पत्तिस्थितिव्यापिनी । किं नासौ प्रतिपत्तिगोचरपथं यायाद्विभक्त्या नृणाम् ॥ ३३ ॥
ब्रह्मोवाच । इदं श्रुणु मयाख्यातं तर्कपूर्वमिदं वचः । युष्माकं संशये जाते कृते वै जातिकर्मणोः ॥ १ ॥
पुनर्वच्मि निबोधध्वं समासान्न तु विस्तरात् । संसिद्धिं यान्ति मनुजा जातिकर्मसमुच्चयात् ॥ २ ॥
सिद्धिं गच्छेद्यथा कार्यं दैवकर्मसमुच्चयात् । एवं संसिद्धिमायाति पुरुषो जातिकर्मणोः ॥ ३ ॥
इत्येवमुक्तवान्पूर्वं शिष्याणां बोधने पुरा । योगीश्वरो महातेजाः समासान्न तु विस्तरात् ॥ ४ ॥
सुमन्तुरुवाच । इति पृष्टः पुरा ब्रह्मा ऋषीन्प्रोवाच भारत । सवितर्कमिदं वाक्यं विप्रर्षे जातिकर्मणोः ॥ ५ ॥
तस्मात्त्वया महाबाहो न कार्यो विस्मयो नृप । कार्तिकेयं प्रति सदा देवानां दुर्विदा गतिः ॥ ६ ॥
सुमन्तुरुवाच । येयं भाद्रपदे मासि षष्ठी च भरतर्षभ । सुपुण्येयं पापहरा शिवा शान्ता गुहप्रिया ॥ १ ॥
स्नानदानादिकं सर्वं यस्यामक्षय्यमुच्यते । येऽस्यां पश्यन्ति गाङ्गेयं दक्षिणापथमाश्रितम् ॥ २ ॥
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यन्ते नात्र संशयः । तस्मादस्यां सदा पश्येत्कार्त्तिकेयं नृपोत्तम ॥ ३ ॥
पूजयन्ति गुहं येऽस्यां नरा भक्तिसमन्विताः । प्राप्येह ते सुखान्कामान्गच्छन्तीन्द्रसलोकताम् ॥ ४ ॥
यस्तु कारयते वेश्म सुदृढं सुप्रतिष्ठितम् । दार्वं शैलमयं चापि भक्तया श्रद्धासमन्वितः । गाङ्गेयं यानमारुह्य गच्छेद्गाङ्गेयसद्म वै ॥ ५ ॥
सम्मार्जनादि यः कर्म कुर्याद्गुहगृहे नरः । ध्वजस्यारोपणं राजन्स गच्छेद्रुद्रसद्म वै ॥ ६ ॥
चन्दनागरुकर्पूरैर्यश्च पूजयते गुहम् । गजाश्वरथयानाढ्यं सैनापत्यमवाप्नुते ॥ ७ ॥
राज्ञां पूज्यः सदा प्रोक्तः कार्तिकेयो महीपते । कार्त्तिकेयमृते नान्यं राज्ञां पूज्यं प्रचक्षते ॥ ८ ॥
सङ्ग्रामं गच्छमानो यः पूजयेत्कृत्तिकासुतम् । स शत्रुं जयते वीर यथेन्द्रो दानवान्रणे ॥ ९ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेच्छङ्कारात्मजम् । पूजमानस्तु तं भक्त्या चम्पकैर्विविधैर्नृप । मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तदा गच्छेच्छिवालयम् ॥ १० ॥
तैलं षष्ठ्यां न भुञ्जीत न दिवा कुरुनन्दन । यस्तु षष्ठ्यां नरो नक्तं कुर्याद्धि भरतर्षभ । सर्वपापैः स निर्मुक्तो गाङ्गेयस्य सदो व्रजेत् ॥ ११ ॥
त्रिकृत्वो दक्षिणामाशां गत्वा यः श्रद्धयान्वितः । पूजयेद्देवदेवेशं स गच्छेच्छान्तिमन्दिरम् ॥ १२ ॥
सुमन्तुरुवाच । सप्तम्यां सोपवासस्तु नक्ताहारोऽपि वा भवेत् । सप्तम्यां देवदेवेन लब्धं स्वं रूपमादरात् ॥ १ ॥
अण्डेन सह जातो वै अण्डस्थो बुद्धिमाप्तवान् । अण्डस्थस्यैव दक्षेण भार्यां दत्त्वा स्वकां सुताम् ॥ २ ॥
नाम्ना रूपेति रूपेण नान्या नारी तथा १ भवेत् । अण्डस्थ एव सुचिरं स्थितो मार्तण्ड इत्यतः ॥ ३ ॥
दक्षाज्ञया विश्वकर्मा वपुरस्य प्रकाशयन् । प्रकाशतस्ततो नाम तस्य जातं नराधिप । अण्डस्थस्यैव सञ्जातो यमुना यम एव च ॥ ४ ॥
दाक्षायणी तस्य भार्या वैराग्यात्तनुमध्यमा । चिन्तयामास सा देवी दुःखान्निर्वेदमागता ॥ ५ ॥
अहो तेजोमयं रूपं कान्तं कान्तस्य कान्तिमत् । न चास्य किञ्चित्पश्यामि अङ्गं तेजोविमोहितम् ॥ ६ ॥
शुभं कनकतुल्यं मे रूपं कान्तं सुकान्तिमत् । साम्प्रतं श्यामतां यातं दग्धमेतस्य तेजसा ॥ ७ ॥
तस्मात्तप्स्ये तपश्चाहं गत्वा वै उत्तरान्कुरून् । स्वां छायामत्र निक्षिप्य भयाच्छापस्य रूपिणी ॥ ८ ॥
निक्षिप्योवाच तां बालां मा चास्मै वै वदिष्यसि । एवं सा निश्चयं कृत्वा गता वै उत्तरान्कुरून् ॥ ९ ॥
स्वरूपं तत्र निक्षिप्य वडवारूपधारिणी । चचार सा मृगैः सार्धं बहून्वर्षगणान्नृप ॥ १० ॥
असावपि च मार्तण्डश्छायां भार्याममन्यत् । शनिं च तपतीं चैव द्वे अपत्ये च जज्ञिवान् ॥ ११ ॥
अथ च्छायात्मापत्यानि स्नेहेन परिपालयेत् । नातिस्नेहेन चापश्यद्यमुनां यममेव च ॥ १२ ॥
अथ ताभ्यां विवादोऽभूदादित्यदुहित्रोर्द्वयोः । ते उभे विवदन्त्यौ तु परस्परमसम्मतम् । यमुना तपती चोभे निम्नगे सम्बभूवतुः ॥ १३ ॥
यमोऽपि यमुनाभ्राता छायया ताडितो भृशम् । पादमुद्यम्य तस्या वै तस्थौ सम्मुख एव सः ॥ १४ ॥
छाया शशाप तं रोषाद्यस्मात्पादोद्यतो मम । तस्मात्ते कर्म बीभत्सं प्राणिनां प्राणहिंसनम् ॥ १५ ॥
भविष्यति चिरं मूढ आचन्द्रार्कं न संशयः । पादं च यदि भूमौ त्वमिमं संस्थापयिष्यसि ॥ १६ ॥
कृमयो भक्षयिष्यन्ति मच्छापकलुषीकृतम् ॥ १७ ॥
तेषां विवदमानानां मार्तण्डोऽभ्यागमत्ततः । यमोऽप्याह महात्मानं मार्तण्डं लोकपावनम् ॥ १८ ॥
तात नित्यमियं चापि क्रूरभावेन पश्यति । न चास्याः सुसमा दृष्टिरस्मास्वस्तीति लक्ष्यते ॥ १९ ॥
प्रोवाचाथ स तां छायां मार्तण्डो भृशकोपनः । १ समे अपत्ये किं मूढे समत्वं नानुपश्यसि ॥ २० ॥
यमः प्रोवाच पितरं नेयं माता पितर्मम । मातुश्छाया त्वियं पापा शप्तोऽहमनया पितः । यमुना तपती वृत्तं तत्सर्वं विन्यवेदयत् ॥ २१ ॥
अथ प्रोवाच मार्तण्डो मा ते पादो महीतले । मांसं रुधिरमादाय कृमयो यान्तु भूतलम् ॥ २२ ॥
यमुनायाश्च यत्तोयं गङ्गातुल्यं भविष्यति । नर्मदायास्तपत्याश्च समं पुण्येन वै द्विज ॥ २३ ॥
विन्ध्यस्य दक्षिणेनेह तपती प्रवहिष्यति । तत्सायुज्यतया साग्रं गङ्गा यास्यति शोभना ॥ २४ ॥
गङ्गामासाद्य यमुना गङ्गा सैव भविष्यति । सौरसौम्ये उभे पुण्ये सर्वपापप्रणाशने ॥ २५ ॥
१ सौरी च वैष्णवी चोभे महापापभयापहे । त्वं पुत्र लोकपालत्वं ब्रह्मणोऽज्ञां सभाजयन् । अद्यप्रभृति च्छायेयं स्वदेहस्था भविष्यति ॥ २६ ॥
एवं संस्थाप्य स्वां भार्यामपत्यानि तथैव च । आजगाम सकाशं वै दक्षस्याह च कारणम् ॥ २ ॥
दक्षो विज्ञाय तत्सर्वं मार्तण्डमिदमाह वै ॥ २७ ॥
रूपं न पश्यती तुभ्यं सा भार्या उत्तरान्गता ॥ २८ ॥
रूपं ते प्रकटिष्यामि यदि शक्ष्यसि वेदनाम् । असौ प्रोवाच शक्ष्येऽहं प्रकाशी कुरु मे वपुः ॥ २९ ॥
अथ सस्मार तक्षाणं स्मृत एवाजगाम सः । प्रोवाच दक्षस्तक्षाणं मार्तण्डं वै प्रकाशय ॥ ३० ॥
तक्षा प्रोवाच मार्तण्डं वेदना विसहिष्यसे । विसहिष्येथ प्रोवाच तक्षाणं दक्षचोदितः ॥ ३१ ॥
अथ तक्षा प्रकाशं वै तस्य रूपं विभावसौ । मुखादारभ्य पादान्तं ततक्षकरणैः स्वकैः । किरणैस्तुद्यमानेषु तस्याङ्गेषु पुनः पुनः । क्षणेक्षणे मूर्छयति मार्तण्डो वेदनातुरः ॥ ३२ ॥
तस्य शापभयात्तक्षा पादौ गुल्फादियावतः । चकाराथो निराकारा अङ्गुल्यो न प्रकाशयत् ॥ ३३ ॥
पर्याप्तं तक्षकर्मेदं वेदना मम बाधते । तक्षा प्रोवाच मार्तण्डं वेदनां जहि गोपते ॥ ३४ ॥
करवीरस्य पुष्पाणि रक्तचन्दनमेव च । करादारभ्य गात्राणि विलिम्पे देहजानि ते ॥ ३५ ॥
तत्तत्कृतं तथा तेन स रुजं त्यक्तवान्रविः । अतश्चेमानि चेष्टानि मार्तण्डस्येह भूपते ॥ ३६ ॥
करवीरस्य पुष्पाणि तथा वै रक्तचन्दनम् । इदमाह पुरा देवो ह्यनूरोरग्रतो नृप ॥ ३७ ॥
करवीरस्य पुष्पाणि रक्तचन्दनमेव हि । इतिहासपुराणाभ्यां सुपर्णगुग्गुलं तथा ॥ ३८ ॥
यः प्रयच्छति मे भक्त्या स मे प्राणान्प्रयच्छति । तस्मान्न देयमन्यन्मे भक्तियुक्तेन जानता ॥ ३९ ॥
मार्तण्डस्याण्डजं तेजो गृहीत्वा किल भारत । चकार वज्रमजरं १ शत्रुलेखादिनाशनम् ॥ ४० ॥
मार्तण्डः परितुष्टोऽभूल्लब्ध्वा रूपं गतव्यथः । जगाम स कुरून्वेगात्स्वभार्यादर्शनोत्सुकः ॥ ४१ ॥
मृगमध्यगतां दृष्ट्वा वडवारूपधारिणीम् । अश्वरूपं ततः कृत्वा स्वभार्यामधिरुह्य सः । अवासृजत्स्वकं तेजो वेगेनारुह्य सोऽश्ववत् ॥ ४२ ॥
परपुरुषाशङ्कया सा स्थिता देवस्य संमुखी । तेजो नासापुटाभ्यां तु युगपत्साक्षिपत्पुनः ॥ ४३ ॥
तत्र जातौ देवभिषजौ नासत्यावश्विनाविति । रेतसोऽन्ते तु रेवन्तो विरोचनसुतो महान् ॥ ४४ ॥
तपती शनिश्च सावर्णिश्छायापत्यानि वै विदुः । यमुना यमश्च पूर्वोक्तौ संज्ञा २ याश्च तथात्मजौ ॥ ४५ ॥
भार्या लब्धा वपुर्दिव्यं तथा पुत्राश्च भारत । सप्तम्यां देवदेवस्य सर्वमेवमिदं यतः । अनेन कारणेनेष्टा सदा देवस्य सप्तमी ॥ ४६ ॥
सप्तम्यां सोपवासस्तु रात्रौ भुञ्जीत यो नरः । कृत्वोपवासं षष्ठ्यां तु पञ्चम्यामेककालभुक् ॥ ४७ ॥
दत्त्वा सुसंस्कृतं शाकं भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । देवाय ब्राह्मणेभ्यश्च रात्रौ भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ४८ ॥
यावज्जीवं नरः कश्चिद्व्रतमेतच्चरेदिति । तस्य श्रीर्विजयश्चैव त्रिवर्गश्चापि वर्धते ॥ ४९ ॥
मृतश्च स्वर्गमायाति १ विमानवरमास्थितः । सूर्यलोके स रमते मन्वन्तरगणान्बहून् । इह चागत्य कालान्ते नृपः शान्ति समन्वितः ॥ ५० ॥
पुत्रपौत्रैः परिवृतो दाता स्यान्नृपतिश्चिरम् । भुनक्ति हि धरां राजन्विग्रहैश्चाजितः परै ॥ ५१ ॥
ये नरा राजशार्दूल शाकाहारेण सप्तमीम् । उपोष्य लब्धं तत्तीर्थं पित्र्यं वै राजसंज्ञिकम् ॥ ५२ ॥
कुरुणा तव पूर्वेण शाकाहारेण सप्तमीम् । धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं कृतं तस्य विवस्वता ॥ ५३ ॥
सप्तमी नवमी षष्ठी तृतीया पञ्चमी नृप । कामदास्तिथयो ह्येता इहैव नरयोषिताम् ॥ ५४ ॥
सप्तमी माघमासे तु नवम्याश्वयुजे मता । षष्ठी भाद्रपदे धन्या वैशाखे तु तृतीयिका ॥ ५५ ॥
पुण्या भाद्रपदे प्रोक्ता पञ्चमी नागपञ्चमी । इत्येतास्तेषु मासेषु विशेषास्तिथयः स्मृताः ॥ ५६ ॥
शाकं सुसत्कृतं कृत्वा यश्च भक्त्या समन्वितः । दत्त्वा विप्रे यथाशक्त्या पश्चाद्भुङ्क्ते निशि व्रती ॥ ५७ ॥
कार्तिके शुक्लपक्षस्य ग्राह्येयं कुरुनन्दन । चतुभिर्वापि मासैस्तु पारणं प्रथमं स्मृतम् ॥ ५८ ॥
अगस्त्यकुसुमैश्चात्र पूजा कार्या विभावसोः । विलेपनं कुङ्कुमं तु धूपश्चैवापराजितैः ॥ ५९ ॥
स्नानं च पञ्चगव्येन तमेव प्राशयेत्ततः । नैवेद्यं पायसं चात्र देवदेवस्य कीर्तितम् ॥ ६० ॥
तदेव देयं विप्राणां शाकं भक्ष्यमथात्मना । शुभशाकसमायुक्तं भक्ष्यपेयसमन्वितम् ॥ ६१ ॥
द्वितीये पारणे राजञ्छुभगन्धानि यानि वै । पुष्पाणि तानि देवस्य तथा श्वेतं च चन्दनम् ॥ ६२ ॥
अगुरुश्चापि धूपोऽत्र नैवेद्यं गुडपूपकाः । स्नानं कुशोदकेनात्र प्राशनं गोमयस्य तु ॥ ६३ ॥
तृतीये करवीराणि तथा रक्तं च चन्दनम् । धूपानां गुग्गुलश्चात्र प्रियो देवस्य सर्वदा ॥ ६४ ॥
शाल्योदनं तु नैवेद्यं दधिमिश्रं महामते । तमेव ब्राह्मणानां च भक्ष्यलेह्यसमन्वितम् । कालशाकेन च विभो युक्तं दद्याद्विचक्षणः ॥ ६५ ॥
गौरसर्षपकल्केन स्नानं चात्र विदुर्बुधाः । तस्यैव प्राशनं धन्यं सर्वपापहरं शुभम् ॥ ६६ ॥
तृतीये पारणस्यान्ते महद्ब्राह्मणभोजनम् । श्रवणं च पुराणस्य वाचनं चापि शस्यते ॥ ६७ ॥
दैवस्य पुरतस्तात ब्राह्मणानां तथाग्रतः । ब्राह्मणाद्वाचकाच्छ्राव्यं नान्यवर्णसमुद्भवात् । अथ तान्ब्राह्मणान्सर्वान्भक्त्या शक्त्या च पूजयेत् ॥ ६८ ॥
वाचकस्यामले राजन्वाससी सन्निवेदयेत् । वाचके पूजिते देवः सदा तुष्यति भास्करः ॥ ६९ ॥
करवीरं यथेष्टं तु तथा रक्तं च चन्दनम् । यथेष्टं गुग्गुलं तस्य यथेष्टं पायसं सदा ॥ ७० ॥
यथेष्टा मोदकास्तस्य यथा वै ताम्रभाजनम् । यथेष्टं च घृतं तस्य यथेष्टो वाचकः सदा । पुराणं च यथेष्टं वै सवितुः कुरुनन्दन ॥ ७१ ॥
इत्येषा सप्तमी पुण्या शाकाह्वा गोपतेः सदा । यामुपोष्य नरो भक्त्या भाग्यवांश्च१ प्रजायते ॥ ७२ ॥
शतानीक उवाच । विस्तराद्वद विप्रेन्द्र सप्तमीकल्पमुत्तमम् । महाभाग्यं च देवस्य भास्करस्य महात्मनः ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । अत्रैवाहुर्महात्मानः सम्वादं पुण्यमुत्तमम् । कृष्णेन सह सत्त्वेन स्वपुत्रेण महीपते ॥ २ ॥
भक्त्या प्रणम्य विधिवद्वासुदेवं जगद्गुरुम् । इहामुत्र हितं शांबः पप्रच्छ ज्ञानमुत्तमम् ॥ ३ ॥
जातो जन्तुः कथं दुःखैर्जन्मनीह न बाध्यते । प्राप्नोति विविधान्कामान्कथं च मधुसूदन ॥ ४ ॥
परत्र स्वर्गमाप्नोति सुखानि विविधानि च । अनुभूयोचितं कालं कथं मुक्तिमवाप्नुते ॥ ५ ॥
दृष्ट्वैवं मम निर्वेदो जातो व्याधिर्जनार्दन । दृष्ट्वेमं जीविताशापि रोचते न हि मे क्षणम् ॥ ६ ॥
किं त्वेवमकृतार्थोऽस्मि यन्मे प्राणा न यान्ति हि । संसारे न पतिष्यामि जराव्याधिसमन्विते ॥ ७ ॥
येनोपायेन तन्मेऽद्य प्रसादं कुरु सुव्रत । आधिव्याधिविनिर्मुक्तो यथाहं स्यां तथा वद ॥ ८ ॥
वासुदेव उवाच । देवतायाः प्रसादोऽन्यः सर्वस्य परमो मतः । उपायः शाश्वतो नित्य इति मे निश्चिता मतिः ॥ ९ ॥
अनुमानागमाद्यैश्च सम्यगुत्पादिता मया । कदाचिदन्यथा कर्तुं धीयते केनचित्क्वचित् ॥ १० ॥
प्रसादो जायते तस्य सम्यगाराधनक्रिया । यदा तां च समुद्दिश्य कृता तद्वेदिना तथा ॥ ११ ॥
विशिष्टा देवता सम्यग्विशिष्टेनैव देहिना । आराधिता विशिष्टं च ददाति फलमीहितम् ॥ १२ ॥
शाम्ब उवाच । अस्तित्वे न च सन्देहः केषाञ्चिद्देवतां प्रति । नास्तीति निश्चयोऽन्येषां विशिष्टास्त्वं कथाः कुरुः ॥ १३ ॥
वासुदेव उवाच । सिद्धं तु देवतास्तित्वमागमेषु बहुष्वथ । प्रमाणमागमो यस्य तस्यास्तित्वं च विद्यते ॥ १४ ॥
अनुमानेन वाप्यद्य तदस्तित्वं प्रसाध्यते । प्रमाणमस्ति यस्येदं सिद्धा यस्येह चास्तिता ॥ १५ ॥
प्रत्यक्षेणापि चास्तित्वं देवतायां प्रसाध्यते । तच्चावश्यं प्रमाणं च दृष्टं सर्वशरीरिणाम् ॥ १६ ॥
यदि नामा विविक्तास्तु तिर्यग्योनिगता अपि । नोत्पद्यते तथा ह्यस्ति व्यवहारो यथा स्थितः ॥ १७ ॥
शाम्ब उवाच । प्रत्येक्षेणोपलभ्यन्ते सम्यग्वै यदि देवताः । अनुमानागमाभ्यां च तदर्थं . न प्रयोजनम् ॥ १८ ॥
वासुदेव उवाच । प्रत्यक्षेणोपलभ्यन्ते न सर्वा देवताः क्वचित् । अनुमानागमैर्गम्याः सन्ति चान्याः सहस्रशः ॥ १९ ॥
शाम्ब उवाच । या चाक्षगोचरा काचिद्विशिष्टेष्टफलप्रदा । तामेवादौ ममाचक्ष्व कथयिष्यस्यथापराम् ॥ २० ॥
वासुदेव उवाच । प्रत्यक्षं देवता सूर्यो जगच्चक्षुर्दिवाकरः । तस्मादभ्यधिका काचिद्देवता नास्ति शाश्वती ॥ २१ ॥
यस्मादिदं जगज्जातं लयं यास्यति यत्र च । कृतादिलक्षणः कालः स्मृतः साक्षाद्दिवाकरः ॥ २२ ॥
ग्रहनक्षत्रयोगाश्च राशयः १ करणानि च । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ वायवोऽनलः ॥ २३ ॥
शक्रः प्रजापतिः सर्वे भूर्भुवःस्वस्तथैव च । लोकाः सर्वे नगा नागाः सरितः सागरास्तथा । भूतग्रामस्य सर्वस्य स्वयं हेतुर्दिवाकरः ॥ २४ ॥
अस्येच्छया जगत्सर्वमुत्पन्नं सचराचरम् । स्थितं प्रवर्तते चैव स्वार्थे चानुप्रवर्तते ॥ २५ ॥
प्रसादादस्य लोकोऽयं चेष्टमानः प्रदृश्यते । अस्मिन्नभ्युदिते सर्वमुदेदस्तमिते सति । अस्तं यातीत्यदृश्येन किमेतत्कथ्यते मया ॥ २६ ॥
तस्मादतः परं नास्ति न भूतं न भविष्यति । यो वै वेदेषु सर्वेषु परमात्मेति गीयते ॥ २७ ॥
इतिहासपुराणेषु अन्तरात्मेति गीयते । बाह्यात्मैति सुषुम्णास्थः स्वप्नस्थो जाग्रतः स्थितः ॥ २८ ॥
अस्तं यातीत्यदृष्टेन किमेतत्कथ्यते मया । तस्मादतः परं नास्ति न भूतं न भविष्यति ॥ २९ ॥
यन्न वाह इति ख्यातः प्रेरकः सर्वदेहिनाम् । नानेन रहितं किञ्चिद्भूतमस्ति चराचरम् ॥ ३० ॥
यो वेदैर्वेदविद्भिश्च विस्तरेणेह शक्यते । वक्तुं वर्षशतैर्नासौ शक्यः संक्षेपतो मया ॥ ३१ ॥
१ तस्माद्गुणाकरः ख्यातः सर्वत्रायं दिवाकरः । सर्वेशः सर्वकर्तायं सर्वभर्तायमव्ययः ॥ ३२ ॥
जाता मत्स्यादयः सम्यग्गतिमन्तो महेश्वरात् । मण्डलव्यतिरिक्तं च जानामि परमार्थतः ॥ ३३ ॥
तथास्य मण्डलं कृत्वा२ यो ह्येनमुपतिष्ठते । प्रातः सायं च मध्याह्ने स याति परमां गतिम् ॥ ३४ ॥