snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
उत्थाप्य पूजयेद्भक्त्या दिवारात्रमतंद्रितः । प्रमादात्पतिते भग्ने गते चेन्द्रध्वजे द्विधा ॥ ३५ ॥
सौवर्णं रौप्यकं कृत्वा पूर्णमुत्थापयेद्ध्वजम् । शांतिकं पौष्टिकं कृत्वा द्विजेभ्योन्नं प्रदापयेत् ॥ ३६ ॥
त्रपुसैः कर्कटीभिश्च नालिकेरैः कपित्थकैः । बीजपूरैः सनारंगैर्भक्ष्यान्नैर्विविधैस्तथा ॥ ३७ ॥
नैवेद्यादिभिरभ्यर्च्य मंत्रेणानेन तोषयेत् । वज्रहस्त सुरारिघ्न बहुनेत्र पुरंदर । क्षेमार्थं सर्वलोकस्य पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ३८ ॥
श्रवणाद्भरणीं यावत्पूजां कृत्वा विधानतः । रात्रौ विसर्जयेच्छक्रं मंत्रेणानेन पांडव ॥ ३९ ॥
सार्थं सुरासुरगणैः पुरंदरशतक्रतो । उपहारं गृहीत्वैनं महेन्द्रध्वज गम्यताम् ॥ ४० ॥
एवं यः कुरुते यात्रामिन्द्रकेतोर्युधिष्ठिर । पर्जन्यः कामवर्षी स्यात्तस्मिन्राष्ट्रे न संशयः ॥ ४१ ॥
ईतयो न प्रवर्तंते तस्मान्मृत्युकृतं भयम् । विजित्य शत्रून्समरे वशे कृत्वा महीतलम् । भुक्त्वा राज्यं चिरंकालमिन्द्रलोके महीयते ॥ ४२ ॥
राष्ट्रे पुरे च नगरे सुरराजकेतोर्यत्रोत्सवो नृपजनैः क्रियते समेत्य । दुष्टोपसर्गजनितं परचक्रजं वा तस्मिन्भयं भवति पार्थ न किञ्चिदेव ॥ ४३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुरा वामनरूपेण याचयित्वा धरामिमाम् । बलियज्ञे हरिः सर्वं क्रांतवान्विक्रमैस्त्रिभिः ॥ १ ॥
इन्द्राय दत्तवान्राज्यं बलिं पातालवासिनम् । कृत्वा दैत्यपतेर्वासमहोरात्रं पुनर्नृप ॥ २ ॥
एकमेव हि भोगार्थं बलिराज्येतिचिह्नितम् । सरहस्यं तदेतत्ते कथयामि नरोत्तम ॥ ३ ॥
कार्त्तिके कृष्णपक्षस्य पञ्चदश्यां निशागमे । यथेष्टचेष्टा दैत्यानां राज्यं तेषां महीतले ॥ ४ ॥
युधिष्ठिर उवाच । निश्शेषेण हृषीकेश कौमुदीं ब्रूहि मे प्रभो । किमर्थं दीयते दानं तस्यां का देवता भवेत् ॥ ५ ॥
किंस्वित्तस्यै भवेद्देयं केभ्यो देवं जनार्दन । प्रहर्षः कोऽत्र निर्दिष्टः क्रीडा कात्र प्रकीर्तिता ॥ ६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कार्त्तिके कृष्णपक्षे च चतुर्दश्यां दिनोदये । अवश्यमेव कर्तव्यं स्नानं नरकभीरुभिः ॥ ७ ॥
अपामार्गपल्लवान्वा भ्राभयेन्मस्तकोपरि । सीतालोष्टसमायुक्तसकंटकदलान्वितान् ॥ ८ ॥
हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणं पुनःपुनः । आपदं किल्बिषं चापि ममापहर सर्वशः । अपामार्ग नमस्तेस्तु शरीरं मम शोधय ॥ ९ ॥
ततश्च तर्पणं कार्यं धर्मराजस्य नामभिः । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ १० ॥
नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः । ततः प्रदोषसमये दीपान्दद्यान्मनोरमान् ॥ ११ ॥
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु मठेषु च । कूटागारेषु चैत्येषु सभासु च नदीषु च ॥ १२ ॥
प्राकारोद्यानवापीषु प्रतोलीनिष्कुटेषु च । सिद्धार्हबुद्धचामुंडाभैरवायतनेषु च । मंदुरासु विविक्तासु हस्तिशालासु चैव हि ॥ १३ ॥
एवं प्रभातसमयेऽमावास्यायां नराधिप । स्नात्वा देवान्पितॄन्भक्त्या संपूज्याथ प्रणम्य च ॥ १४ ॥
कृत्वा तु पार्वणं श्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः । भोज्यैर्नानाविधैर्विप्रान्भोजयित्वा क्षमाप्य च ॥ १५ ॥
ततोऽपराह्णसमये घोषयेन्नगरे नृपः । अद्य राज्यं बलेर्लोका यथेष्टं मोद्यतामिति ॥ १६ ॥
लोकश्चापि परे हृष्येत्सुधाधवलिताजिरे । वृक्षचन्दनमालाढ्यैश्चर्चिते च गृहेगृहे ॥ १७ ॥
द्यूतपानरतोदृप्तनरनारीमनोहरे । नृत्यवादित्रसंघुष्टे सम्प्रज्वलितदीपके ॥ १८ ॥
अन्योन्यप्रीतिसंहृष्टदत्तलाभेन वै जने । तांबूलहृष्ट वदने कुङ्कुमक्षोदचर्चिते ॥ १९ ॥
दुकूलपट्टनेपथ्ये स्वर्णमाणिक्यभूषिते । अद्भुतोद्भटशृंगारप्रदर्शितकुतूहले ॥ २० ॥
युवतीजनसंकीर्णवस्त्रोज्ज्वलविहारिणि । दीपमालाकुले रम्ये विध्वस्तध्वांतसञ्चये । प्रदोषे दोषरहिते शस्तदोषागमे शुभे ॥ २१ ॥
शशिपूर्णमुखाभिश्च कन्याभिः क्षिप्ततण्डुलम् । नीराजनं प्रकर्तव्यं वृक्षशाखासु दीपकैः ॥ २२ ॥
भ्राम्यमाणो नतो मूर्घ्नि मनुजानां जनाधिपः । वृक्षशाखांतदीपानां निरस्ताद्दर्शनाद्व्रजेत् । नीराजनं तु तेनेह प्रोच्यते विजयप्रदम् ॥ २३ ॥
तस्माज्जनेन कर्तव्यं रक्षोदोषभयापहम् । यात्राविहारसञ्चारे जयजीवेति वादिना ॥ २४ ॥
क्षुद्रोपसर्गरहिते राजचौरभयोज्झिते । मित्रस्वजनसम्बन्धिसुहत्प्रेमानुरंजिते ॥ २५ ॥
ततोऽर्द्धरात्रसमये स्वयं राजा व्रजेत्पुरम् । अवलोकयितुं रम्यं पद्भ्यामेव शनैःशनैः ॥ २६ ॥
महता तूर्यघोषेण ज्वलद्भिर्हस्तदीपकैः । कृतशोभां पुरीं पश्येत्कृतरक्षां स्वकैर्नरैः ॥ २७ ॥
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यमृद्धिं चैवात्मनः शुभाम् । बलिराज्यप्रमोदं च ततः स्वगृहमाव्रजेत् ॥ २८ ॥
एवं गते निशार्धे तु जने निद्रार्द्रलोचने । तावन्नगरनारीभिः शूर्पडिंडिमवादनैः । निष्क्राम्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहांगणात् ॥ २९ ॥
ततः प्रबुद्धे सकले जने जातमहोत्सवे । माल्यदीपकहस्ते च स्नेहनिर्भरलोचने ॥ ३० ॥
वेश्या विलासिनी सार्धं स्वस्ति मंगलकारिणी । गृहाद्गृहं व्रजन्ती च पादाभ्यंगप्रदायिनी ॥ ३१ ॥
पिष्टकोद्वर्तनपरे गुरुशुश्रूषणाकुले । द्विजाभिवादनपरे सुखराज्याभिवीक्षणे ॥ ३२ ॥
सुवासिनीभ्यो दाने च दीयमाने यदृच्छया । यथाप्रभातसमये राजार्हमानयेज्जनम् ॥ ३३ ॥
सद्भावेनैव सन्तोष्या देवाः सत्पुरुषा द्विजाः । इतरे चान्नपानेन वाक्प्रदानेन पंडिताः ॥ ३४ ॥
वस्त्रैस्तांबूलदानैश्च पुष्पकर्पूरकुंकुमैः । भक्ष्यैरुच्चावचैर्भोज्यैरन्तःपुरविलासिनीः ॥ ३५ ॥
ग्रामैर्विषयदानैश्च सामंतनृपतीन्धनैः । पदातीनङ्गसंलग्नान्ग्रैवेयकटकैः स्वकान् ॥ ३६ ॥
स्वयं राजा तोषयेत्स जनान्भृत्यान्पृथक्पृथक् । यथार्हं तोषयित्वा तु ततो मल्लनटान्भटान् ॥ ३७ ॥
वृषभान्महिषांश्चैव युध्यमानान्परैः सह । गजानश्वांश्च योधांश्च पदातीन्समलंकृतान् ॥ ३८ ॥
मंचारूढः स्वयं पश्येन्नटनर्तकचारणान् । क्रुद्धापयेदानयेच्च गोमहिष्यादिकं ततः ॥ ३९ ॥
दिष्ट्या कार्यं पयोज्योतिरुक्तिप्रत्युक्तिका वदेत् । ततोपराह्नसमये पूर्वस्यां दिशि भारत ॥ ४० ॥
मार्गपालीं प्रबध्नीयात्तुंगस्तंभेऽथ पादपे । कुशकाशमयीं दिव्यां संभवे बहुभिर्वृताम् ॥ ४१ ॥
पूजयित्वा गजान्वाजीन्सार्धे यामत्रये गते । गावो वृषाः समहिषा मंडिता घटिकोत्कटाः ॥ ४२ ॥
कृते होमे द्विजेन्द्रैस्तु गृह्णीयान्मार्गपालिकाम् । राष्ट्रभोज्येन धाराभिः सहस्रेण शतेन वा ॥ ४३ ॥
स्वशक्त्यपेक्षया वापि गृह्णीयाद्वामभोजनैः । मातुः कुलं पितृकुलमात्मानं सहबंधुभिः ॥ ४४ ॥
संतारयेत्स सकलं मार्गपालीं ददाति यः । नीराजनं च तत्रैव कार्यं राज्ञे जयप्रदम् ॥ ४५ ॥
मार्गपालीतलेनेत्थं हया गावो गजा वृषाः । राजानो राजपुत्राश्च ब्राह्मणा शूद्रजातयः ॥ ४६ ॥
मार्गपालीं समुल्लंघ्य नीरुजः स्यात्सुखी सदा । कृत्वैतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपतेर्बलेः ॥ ४७ ॥
पूजां कुर्यान्नरः साक्षाद्भूमौ मंडलके कृते । बलिमालिख्य दैत्येन्द्रं वर्णकैः पंचरंगकैः ॥ ४८ ॥
सर्वाभरणसंपूर्णं विंध्यावल्या सहासितम् । कूष्मांडबाणजंघोरुमुरदानवसंवृतम् ॥ ४९ ॥
संपूर्णहृष्टवदनं किरीटोत्कटकुण्डलम् । द्विभुजं दैत्यराजानं कारयित्वा नृपः स्वयम् ॥ ५० ॥
गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽर्चयेत् । भ्रातृमंत्रिजनैः सार्द्धं संतुष्टो वंदिभिः स्तुतः ॥ ५१ ॥
कमलैः कुमुदैः पुष्पैः कह्लारै रक्तकोत्पलैः । गन्धधूपान्ननैवेद्यैरक्षतैर्गुडपूपकैः ॥ ५२ ॥
मद्यमांससुरालेह्यदीपवर्त्युपहारकैः । मंत्रेणानेन राजेन्द्र समंत्री सपुरोहितः ॥ ५३ ॥
बलिराज नमस्तुभ्यं विरोचनसुत प्रभो । भविष्येन्द्रसुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ५४ ॥
एवं पूजां नृपः कृत्वा रात्रौ जागरणं ततः । कारयेत्प्रेक्षणीयादि नटक्षत्रकथानकैः ॥ ५५ ॥
लोकश्चापि गृहस्यांते शय्यायां शुक्लतंडुलैः । संस्थाप्य बलिराजानं फलैः पुष्पैश्च पूजयेत् ॥ ५६ ॥
बलिमुद्दिश्य दीयंते दानानि कुरुनन्दन । यानि तान्यक्षयाण्याहुर्मयैवं संप्रदर्शितम् ॥ ५७ ॥
यदस्यां दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तदक्षयं भवेत्सर्वं विष्णोः प्रीतिकरं परम् ॥ ५८ ॥
विष्णुना वसुधा लब्धा प्रीतेन बलये पुनः । उपकारकरो दत्तश्चासुराणां महोत्सवः ॥ ५९ ॥
ततः प्रभृति राजेन्द्र प्रवृत्ता कौमुदी पुनः । सर्वोपद्रवविद्रावि सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ ६० ॥
लोकशोकहरी काम्या धनपुष्टिसुखावहा । कुशब्देन मही ज्ञेया मुदी हर्षे ततः परम् ॥ ६१ ॥
धातुज्ञैर्नैगमज्ञैश्च तेनैषा कौमुदी स्मृता । कौ मोदन्ते जना यस्यां नानाभावैः परस्परा ॥ ६२ ॥
हृष्टास्तुष्टाः सुखायत्तास्तेनैषा कौमुदी स्मृता । कुमुदानि बलेर्यस्माद्दीयन्तेऽस्यां युधिष्ठिर ॥ ६३ ॥
अर्थार्थे पार्थ भूमौ च तेनैषा कौमुदी स्मृता । एकमेवमहोरात्रं वर्षे वर्षे विशांपते ॥ ६४ ॥
दत्तं दानवराजस्य आदर्शमिव भूतले । यः करोति नृपो राष्ट्रं तस्य व्याधिभयं कुतः ॥ ६५ ॥
कुत ईति भयं तत्र नास्ति मृत्युकृतं भयम् । सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सर्वसम्पद उत्तमाः ॥ ६६ ॥
नीरुजश्च जनाः सर्वे सर्वोपद्रववर्जिताः । कौमुदीकरणाद्राजन्भवतीह महीतले ॥ ६७ ॥
यो यादृशेन भावेन तिष्ठत्यस्यां युधिष्ठिर । हर्षदैन्यादिरूपेण तस्य वर्षं प्रयाति हि ॥ ६८ ॥
रुदिते रोदिति वर्षं हृष्टो वर्षं प्रहृष्यति । भुक्तौ भोक्ता भवेद्वर्षं स्वस्थः स्वस्थो भवेदिति ॥ ६९ ॥
तस्मात्प्रहृष्टैस्तुष्टैश्च कर्तव्या कौमुदी नरैः । वैष्णवी दानवी चेयं तिथिः पैत्री युधिष्ठिर ॥ ७० ॥
उपशमितमेघनादं प्रज्वलितदशाननं रमितरामम् । रामायणमिव सुभगं दीपदिनं हरतु वो दुरितम् ॥ ७१ ॥
कूष्माण्डादानरम्यं कुवलयखण्डैश्च धातुकाभद्रम् । शरदिव हरिगतनिद्रं दीपदिनं हरतु वो दुरितम् ॥ ७२ ॥
दीपोत्सवे जनितसर्वजनप्रमोदां कुर्वंति ये सुमनसो बलिराजपूजाम् । दानोपभोगसुखवृद्धिशताकुलानां हर्षेण वर्षमिह पार्थिव याति तेषाम् ॥ ७३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कथयस्व महाभाग सर्वज्ञो ह्यसि यादव । सर्वकामाप्तये कृत्यं कथं शांतिकपौष्टिकम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । श्रीकामः शान्तिकामो वा ग्रहयज्ञं समारभेत् । दृष्ट्यायुः पुष्टिकामो वा तथैवाभिचरन्पुनः ॥ २ ॥
सर्वशास्त्राण्यनुक्रम्य संक्षिप्य ग्रन्थविस्तरम् । ग्रहशांतिं प्रवक्ष्यामि पुराणश्रुतिभाषिताम् ॥ ३ ॥
पुण्येऽह्नि विप्रकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । ग्रहान्ग्रहाधिदेवांश्च स्थाप्य होमं समारभेत् ॥ ४ ॥
ग्रहयज्ञस्त्रिधा प्रोक्तः पुराणश्रुतिकोविदैः । प्रथमोऽयुतहोमः स्याल्लक्षहोमस्ततः परम् ॥ ५ ॥
तृतीयः कोटिहोमस्तु सर्वकामफलप्रदः । अयुतेनाहुतीनां च नवग्रहमखः स्मृतः ॥ ६ ॥
तस्य तावद्विधिं वक्ष्ये पुराणश्रुतिभाषितम् । गर्तस्योत्तरपूर्वेण वितस्तिद्वयविस्तृताम् ॥ ७ ॥
कुर्याद्विधानतो वेदिं वितस्त्युच्छ्रयसंयुताम् । संस्थापनाय देवानां चतुरस्रामुदक्प्लवाम् ॥ ८ ॥
अग्निप्रणयनं कृत्वा तस्यामावाहयेत्सुरान् । देवानां तत्र संस्थाप्या विंशतिर्द्वादशाधिका ॥ ९ ॥
सूर्यः सोमो महीपुत्रो बुधो जीवः सितोर्कजः । राहुः केतुरिति प्रोक्ता ग्रहालोकहितावहाः ॥ १० ॥
ताम्रकात्स्फटिकाद्रक्तचन्दनात्स्वर्णजावुभौ । रजतादायसाच्चैव ग्रहाः कार्याः क्रमादमी ॥ ११ ॥
मध्ये तु भास्करं विद्याल्लोहितं दक्षिणेन तु । उत्तरेण गुरुं विद्याद्बुधं पूर्वोत्तरेण तु ॥ १२ ॥
पूर्वेण भार्गवं विद्यात्सोमं दक्षिणपूर्वके । पश्चिमोत्तरतः केतुं स्थापयेच्छुक्लतंडुलैः ॥ १३ ॥
राजामात्यान्महाराज तंडुलैः स्थापयेदथ । भास्करस्येश्वरं विद्यादुमां च शशिनस्तथा ॥ १४ ॥
स्कन्दमङ्गारकस्यापि बुधस्य च तथा हरिम् । ब्रह्माणं च गुरोर्विद्याच्छुक्रस्यापि शचीपतिम् ॥ १५ ॥
शनैश्चरस्य तु यमं राहोः कालं तथैव च । केतोस्तु चित्रगुप्तं तु सर्वेषामेव देवताः ॥ १६ ॥
अग्निरापः क्षितिर्विष्णुरिन्द्रः सौवर्णदेवताः । प्रजापतिश्च सूर्यश्च ब्रह्मा प्रत्यधिदेवताः ॥ १७ ॥
विनायकं तथा दुर्गां वायुमाकाशमेव च । सावित्रीं च तथा लक्ष्मीमुमां च सहभर्तृकाम् ॥ १८ ॥
आवाहयेद्व्याहृतिभिस्तथैवाश्विकुमारकौ । संस्मरेद्रक्तमादित्यमंगारकसमन्वितम् ॥ १९ ॥
सोमशुक्रौ यथाश्वेतौ बुधजीवौ च पिङ्ग लौ । मंदराहू तथा कृष्णौ धूम्रं केतुगुणं विदुः ॥ २० ॥
ग्रहवर्णानि देयानि वासांसि कुसुमानि च । गंधाश्च बलयश्चैव धूपा गुग्गुलपूर्वकाः ॥ २१ ॥
गुडौदनं रवेर्दद्यात्सोमाय घृतपायसम् । अंगारकाय संयावं बुधाय क्षीरषष्टिकम् ॥ २२ ॥
दध्यन्नं गुरवे दद्याच्छक्राय तु घृतौदनम् । शनैश्चराय कृशरं मेषमांसं तु राहवे ॥ २३ ॥
चित्रौदनं केतवे च सर्वान्भक्ष्यैरथार्चयेत् । प्रागुत्तरेण तस्माच्च दध्यक्षतविभूषितम् ॥ २४ ॥
चूत पल्लवसंपन्नं फलवस्त्रयुगान्वितम् । पञ्चरत्नसमायुक्तं पञ्चभंगयुतं तथा ॥ २५ ॥
स्थापयेदव्रणं कुंभं वरुणं तत्र विन्यसेत् । गंगायाः सरितः सर्वाः समुद्राश्च सरांसि च ॥ २६ ॥
गजाश्वरथ्यावल्मीकात्संगमाद्धृदगोकुलात् । मृदमानीय राजेन्द्र सर्वौषधिजलान्विताम् ॥ २७ ॥
स्नानार्थं विन्यसेत्तत्र यजमानस्य धर्मवित् । सर्वे समुद्राः सरितः सरः प्रस्रवणानि च ॥ २८ ॥
आयांतु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः । एवमावाहयित्वा तान्सर्वान्नृपतिसत्तम ॥ २९ ॥
होमं समारभेत्सर्पिर्यवव्रीहितिलादिना । अर्कः पलाशखदिरौ ह्यपामार्गोऽथ पिप्पलः ॥ ३० ॥
उदुंबर शमीदूर्वाकुशाश्च समिधः क्रमात् । एकैकस्य चाष्टशतमष्टाविंशति वा पुनः ॥ ३१ ॥
होतव्या मधुसर्पिभ्यां दध्ना वा पायसेन वा । प्रादेशमात्रा ऋजवो विशाखा विफलाः शुभाः ॥ ३२ ॥
कल्प्यंते समिधः प्राज्ञैः सर्वकर्मसु सर्वदा । देवानामपि सर्वेषामुपांशु परमार्थवित् ॥ ३३ ॥
स्वेन स्वेनैव मंत्रेण होतव्याः समिधः पृथक् । आकृष्णेन इमं देवा अग्निर्मूर्द्धा दिवः क्रमात् ॥ ३४ ॥
उद्बुध्यस्वेति बोध्यश्च यथासंख्यमुदाहृताः । बृहस्पते अतियदस्तथैवान्नात्परिसुतः ॥ ३५ ॥
शन्नोदेवीति च कया केतुं कृण्वन्नितीति च । होतव्यं यद्वदाज्यं चरुं भक्ष्याणि वा पुनः ॥ ३६ ॥
मंत्रैर्दशाहुतीर्दत्त्वा होमो व्याहृतिभिस्ततः । उदङ्मुखाः प्राङ्मुखाश्च कुर्युर्ब्राह्मणपुंगवाः ॥ ३७ ॥
मंत्रवंतस्तु कर्तव्याश्चरवः प्रतिदैवतम् । अपो राजेति रुद्रस्य बलिहोमं समारभेत् ॥ ३८ ॥
आपो हिष्टेत्युमायास्तु श्येनेति स्वामिनस्तथा । विष्णोरिदं विष्णुरिति स्वमिच्छेति स्वयंभुवः ॥ ३९ ॥
इन्द्रादिदेवतानां तु इन्द्राय जुहुयात्पुनः । नवा यमस्यायं गौश्चेत्येवं होमः प्रकीर्तितः ॥ ४० ॥
कालस्य ब्रह्मजज्ञानमिति मंत्रः प्रशस्यते । चित्रगुप्तस्य वा जात पौराणिका विदुर्बुधाः ॥ ४१ ॥
अग्निं दूतं वृणीमहे इति वह्नेरुदाहृतः । इंद्रं यमं वरुणमित्ययं मंत्रः प्रकीर्तितः ॥ ४२ ॥
भूमेः पृथिव्यंतरिक्षमिति वेदेषु पठ्यते । सहस्रशीर्षा पुरुष इति विष्णोरुदाहृतः ॥ ४३ ॥
वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पातु ते सदा ॥ ४४ ॥
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधाः पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः । बुद्धिर्लज्जा शांतिपुष्टी कांतिस्तुष्टिश्च मातरः ॥ ४५ ॥
एतास्त्वामभिषिंचंतु धर्मपत्न्यः समागताः । आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवसितार्कजाः ॥ ४६ ॥
ग्रहास्त्वामभिषिंचंतु राहुः केतुश्च तर्पिताः । देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ ४७ ॥
ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च । देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसां गणाः ॥ ४८ ॥
अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाहनानि च । औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये ॥ ४९ ॥
सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः । एते त्वामभिषिंचंतु सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ५० ॥
ततः शुक्लांबरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः । सर्वगन्धसमायुक्तः स्नातः श्रद्धासमन्वितः ॥ ५१ ॥
यजमानः सपत्नीकान्सिद्धिदांस्तान्समाहितान् । दक्षिणाभिः प्रयत्नेन पूजयेद्गतविस्मयः ॥ ५२ ॥
सूर्याय कपिलां धेनुं दद्याच्छंखं तथेन्दवे । रक्तं धुरंधरं दद्याद्भौमाय ककुदाधिकम् ॥ ५३ ॥
बुधाय जातरूपं च गुरवे पीतवाससी । श्वेताश्वं दैत्यगुरवे कृष्णांगामर्कसूनवे ॥ ५४ ॥
आयसं राहवे दद्यात्केतवे च्छागमुत्तमम् । सुवर्णेन समा कार्या यजमानेन दक्षिणा ॥ ५५ ॥
सर्वेषामथवा दद्याद्गुरुर्वा येन तुष्यति । सुमंत्रेण प्रदातव्याः सर्वाः सर्वार्थदक्षिणाः ॥ ५६ ॥
कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणी । तीर्थदेवमयी यस्मादतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ ५७ ॥
पुण्यस्त्वं शंख पुण्यानां मङ्गलानां च मंगलम् । विष्णुना विधृतो नित्यमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ ५८ ॥
धर्म त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः । अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ ५९ ॥
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेम बीजं विभावसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ ६० ॥
पीतवस्त्रयुगं दद्याद्वासुदेवस्य वल्लभम् । प्रदानात्तस्य मे विष्णुरतः शांतिं प्रयच्छतु ॥ ६१ ॥
कपिलस्त्वश्वरूपेण यस्मादमृतसम्भवः । चन्द्रार्कवाहनो नित्यमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ ६२ ॥
यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनो वै कृष्णसंज्ञिता । सर्वपापहरा नित्यमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ ६३ ॥
यस्मादायस कर्माणि तवाधीनानि सर्वदा । लांगलान्यायुधादीनि तस्माच्छांतिं प्रयच्छ मे ॥ ६४ ॥
यस्मात्त्वं छाग यज्ञानामंगत्वेन व्यवस्थितः । योनिर्विभावसोर्नित्यमतः शांतिं प्रयच्छ मे ॥ ६५ ॥
गवामंगेषु तिष्ठंति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च ॥ ६६ ॥
यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च । शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनि जन्मनि ॥ ६७ ॥
यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवा व्यवस्थिताः । तथा शांतिं प्रयच्छंतु रत्नदानेन मे सुराः ॥ ६८ ॥
यथा भूमिप्रदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । दानान्यन्यानि मे शांतिं भूमि दानाद्भवत्यपि ॥ ६९ ॥
एवं संपूजयेद्भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः । वस्त्रकाञ्चनरत्नौघैर्माल्यगंधानुलेपनैः ॥ ७० ॥
ग्रहस्वरूपमतुलं कथ्यमानं निबोध मे । भक्तिभावप्रपन्नस्य कथ्यमानं विराजते । पद्मासनः पद्मकरः पद्मगर्भसमद्युतिः । सप्ताश्वः सप्तरज्जुश्च द्विभुजः स्यात्सदा रविः ॥ ७१ ॥
श्वेतः श्वेतांबरधरो दशाश्वः श्वेतभूषणः । गदापाणिर्द्विबाहुश्च कर्तव्यो वरदः शशी ॥ ७२ ॥
रक्तमाल्यांबरधरः कर्णिकारसमंद्युतिः । खड्गचर्मगदापाणिर्विधेयो भूमिनंदनः ॥ ७३ ॥
पीतमाल्यांबरधरः पीतगंधानुलेपनः । कांचने च रथे दिव्ये शोभमानो बुधः सदा ॥ ७४ ॥
देवदैत्यगुरू तद्वत्पीतश्वेतौ चतुर्भुजौ । दंडिनौ वरदौ कार्यौ साक्षसूत्रकमडलू ॥ ७५ ॥
इन्द्रनीलद्युतिः शूली वरदो गृध्रवाहनः । बाणबाणासनधरः कर्तव्योऽर्कसुतः सदा ॥ ७६ ॥
शार्दूलवदनः खड्गी वर्मी शूली वरप्रदः । नीलसिंहासनस्थश्च राहुरत्र प्रशस्यते ॥ ७७ ॥
धूम्रा द्विबाहवः सर्वे गदिनो विकृताननाः । गृध्रासनरता नित्यं केतवः स्युर्वरप्रदाः ॥ ७८ ॥
सर्वे किरीटिनः कार्या ग्रहा लोकहितावहाः । स्वांगुलेनोच्छ्रिताः सर्वे शतमष्टोत्तरं तदा ॥ ७९ ॥
ग्रहस्वरूपमेतत्ते व्याख्यातं पांडुनन्दन । एतज्ज्ञात्वा प्रयत्नेन पूजा कार्या विचक्षणैः ॥ ८० ॥
विधिना ग्रहपूजां योनेन त्वारभते नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ ८१ ॥
यस्तु पीडाकरो नित्यं माल्यवित्तस्य वा ग्रहः । तं तु यत्नेन संपूज्य शेषानप्यर्चयेद्बुधः ॥ ८२ ॥
ग्रहा गावो नरेन्द्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । पूजिताः पूजयंत्येते निर्दहंत्यवमानिताः ॥ ८३ ॥
तस्मान्न दक्षिणाहीनं कर्तव्यं भूतिमिच्छता । संपूर्णायां दक्षिणायां यस्मादेकोऽपि तुष्यति ॥ ८४ ॥
सदैवाऽयुतहोमोऽयं नवग्रहमखः स्मृतः ॥ ८५ ॥
विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मसु । निर्विघ्नार्थं महाराज तथोद्वेगाद्भुतेषु च ॥ ८६ ॥
कथितोऽयुतहोमोऽयं लक्षहोममतः शृणु । सर्वकामाप्तये यस्माल्लक्ष होमं विदुर्बुधाः ॥ ८७ ॥
पितॄणां वल्लभो यस्माद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । ग्रहताराबलं लब्ध्वा कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ॥ ८८ ॥
गृहस्योत्तरपूर्वेण मण्डपं कारयेद्बुधः । रुद्रायतनभूमौ वा चतुरस्रमुदङ्मुखम् ॥ ८९ ॥
दशहस्तमथाष्टौ वा हस्तान्कुर्याद्विधानतः । प्रागुदक्प्रवणां भूमिं कारयेद्यत्नतो नरः ॥ ९० ॥
प्रागुत्तरं समासाद्य प्रदेशं मंडपस्य तु । शोभनं कारयेत्कुण्डं यथावल्लक्षणान्वितम् ॥ ९१ ॥
मानहीनं चाप्रशस्तमनेकभयदं भवेत् । यस्मात्तस्मात्सुसंपूर्णं शांतिकुंडं विधीयते ॥ ९२ ॥
अस्माद्दशगुणः प्रोक्तो लक्षहोमे स्वयंभुवा । आहुतिभिः प्रयत्नेन दक्षिणाभिस्तथैव च ॥ ९३ ॥
द्विहस्तविस्तृतं तद्वच्चतुर्हस्तायतं पुनः । लक्षहोमे भवेत्कुण्डं योनिवक्त्रं त्रिमेखलम् ॥ ९४ ॥
संस्थापनाय देवानां वप्रत्रयसमावृतम् । द्विरंगुलोच्छ्रितो वप्रः प्रथमः समुदाहृतः ॥ ९५ ॥
अंगुलोच्छ्रयसंयुक्तं वप्रद्वयमथोपरि । द्व्यङ्गुलस्तत्र विस्तारः सर्वेषां कथ्यते बुधैः ॥ ९६ ॥
दशांगुलोच्छ्रिता भित्तिः स्थंडिलस्य तथोपरि । तस्मिन्नावाहयेद्देवान्पूर्ववत्पुष्पतण्डुलैः ॥ ९७ ॥
आदित्याभिमुखाः सर्वाः स्थाप्याः प्रत्यधिदेवताः । स्थापनीया मुनिश्रेष्ठा नांतरेण पराङ्मुखाः ॥ ९८ ॥
गरुत्मानधिकस्तत्र संपूज्यः श्रियमिच्छता । समपीनशरीरस्तु वाहनं परमेष्ठिनः ॥ ९९ ॥
विषपापहरो नित्यमतः शांतिं प्रयच्छ मे । पूर्ववत्कुंभमामंत्र्य तद्वद्धोमं समाचरेत् ॥ १०० ॥
सहस्राणां शतं हुत्वा समित्संख्यादिकं पुनः । औदुम्बरीमथार्द्रां च वक्रकोटरवर्जिताम् ॥ १०१ ॥
बाहुमात्रां स्रुचं कृत्वा ततः स्तंभद्वयोपरि । घृतधारां तथा सम्यगग्नेरुपरि पातयेत् ॥ १०२ ॥
पाठयेत्सूक्तमाग्नेयं वैष्णवं रौद्रमैंदवम् । महावैश्वानरं साम ज्येष्ठसाम च पाठयेत् ॥ १०३ ॥
स्नानं तु यजमानस्य पूर्ववन्मन्त्रवाचनम् । दातव्या यजमानेन पूर्ववद्दक्षिणा पृथक् ॥ १०४ ॥
कामक्रोधविहीनेन ऋत्विग्भ्यः शांतचेतसः । नवग्रह मखे विप्राश्चत्वारो वेदवेदिनः ॥ १०५ ॥
अथ वा ऋत्विजौ शांतौ द्वावेव त्वतिकोविदौ । कार्यावयुतहोमे तु न प्रसज्येत विस्तरे ॥ १०६ ॥
तद्वच्च दश चाष्टौ वा लक्षहोमेऽपि ऋत्विजः । कर्तव्याः शक्तितस्तद्वच्चत्वारो वा विमत्सराः ॥ १०७ ॥
नवग्रहमखे सर्वं लक्षहोमे दशोत्तरम् । दद्याच्च पांडवश्रेष्ठ भूषणान्यपि शक्तितः ॥ १०८ ॥
शयनानि च वस्त्राणि हैमानि कटकानि च । कर्णांगुलीपवित्राणि भक्तिमान्प्रतिपादयेत् ॥ १०९ ॥
न कुर्याद्दक्षिणाहीनं वित्तशाठ्येन मानवः । अददल्लोभमोहाभ्यां कुलक्षयमवाप्नुयात् ॥ ११० ॥
अन्नदानं यथा शक्त्या दातव्यं भूतिमिच्छता । अन्नहीनं व्रतं यस्माद्दुर्भिक्षफलदं भवेत् ॥ १११ ॥
राष्ट्रं हन्यादंगहीनो मंत्रहीनस्तु ऋत्विजः । अदक्षिणो यजमानं नास्ति यज्ञसमो रिपुः ॥ ११२ ॥
न चाप्यल्पधनः कुर्याल्लक्षहोमं नरः क्वचित् । तस्मात्पीडाकरो नित्यं य एव भवति ग्रहः ॥ ११३ ॥
तमेव पूजयेद्भक्त्या द्वौ वा त्रीन्वा यथाविधि । एकमप्यर्चयेद्भक्त्या ब्राह्मणं वेद पारगम् ॥ ११४ ॥
दक्षिणाभिः प्रयत्नेन बहू्न्वा बहुवित्तवान् । लक्षहोमस्तु कर्तव्यो यदि वित्तं गृहे गृहे ॥ ११५ ॥
यतः सर्वानवाप्नोति कुर्वन्कामान्विधानतः । पूज्यते शिवलोके च वस्वादित्यमरुद्गणैः ॥ ११६ ॥
यावत्कल्पशतान्यष्टावथ मोक्षमवाप्नुयात् । सकामो यस्त्विमं कुर्याल्लक्षहोमं यथाविधि ॥ ११७ ॥
स तं काममवाप्नोति पदं चानंत्यमश्नुते । पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् ॥ ११८ ॥
भार्यार्थी शोभनां भार्यां कुमारी च शुभं पतिम् । भ्रष्टराज्यस्तथा राज्यं श्रीकामः श्रियमाप्नुयात् ॥ ११९ ॥
यं यं प्रार्थयते कामं तं तमाप्नोति पुष्कलम् । निष्कामः कुरुते यस्तु परं ब्रह्म स गच्छति ॥ १२० ॥
शांतिं नवग्रहमयीं दुरितोपशांतिं राजन्करोति बहुना विधिवद्द्विजेन्द्रैः । क्षेमं सुभिक्षमतुलं कुलवृद्धिसंपत्तत्रास्ति यत्र कुरुते बत लक्षहोमम् ॥ १२१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । राजा संवरणः पूर्वं प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे । बभूव स महाभागः शास्त्रार्थकुशलो बली ॥ १ ॥
ब्रह्मण्यः पितृभक्तश्च देवब्राह्मणपूजकः । तस्याथ कुर्वतो राज्यं सम्यक्पालयतः प्रजाः ॥ २ ॥
आजगाम महायोगी सनको ब्रह्मणः सुतः । दत्त्वा तस्यासनं राजा प्रणम्य शिरसा तथा ॥ ३ ॥
पूजयित्वार्घ्यपाद्याद्यैरात्मानं विनिवेद्य च । इतिहासपुराणोक्ताश्चकार विविधाः कथाः ॥ ४ ॥
राजर्षीणां पुराणां च चरितानि यथार्थवित् । ततः कथांतरे राजा कार्यं मनसि संस्थितम् ॥ ५ ॥
हिताय पृथिवीशानां जगतश्चात्मनस्तथा । पप्रच्छ विनयोपेतो योगाचार्यं महामतिः ॥ ६ ॥
संवरण उवाच । भगवन्महदुत्पातसंभवे भूप्रकंपने । निर्घाते पांशुवर्षे च गृहभंगे तथैव च ॥ ७ ॥
जन्मनक्षत्रपीडासु अनावृष्टिभयेषु च । ज्वरेषु ग्रहपीडासु दुर्भिक्षे राष्ट्रविग्रहे ॥ ८ ॥
व्याधीनां संभवे जाते शरीरे चातिपीडिते । क्लेशे महति चोत्पन्ने किं कर्तव्यं नरोत्तमैः ॥ ९ ॥
स्वर्गस्य साधनं यच्च कीर्तिदं धनदं तथा । प्रब्रूहि मे द्विजश्रेष्ठ तथारोग्यप्रदं नृणाम् ॥ १० ॥
सनत्कुमार उवाच । शृणुराजन्प्रवक्ष्यामि शांतिकर्म ह्यनुत्तमम् । कोटिहोमाख्यमतुलं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ११ ॥
ब्रह्महत्यादिपापानि येन नश्यंति तत्क्षणात् । उत्पाता प्रशमं यांति महत्संपद्यते सुखम् ॥ १२ ॥
विधानं तस्य वक्ष्यामि शृणुष्वैकमना भव । देवागारे नदीतीरे वने वा भवनेऽपि वा ॥ १३ ॥
पर्वते वापि कुर्वीत य इच्छेत्क्षेममात्मनः । शुभनक्षत्रयोगे च वारे पूर्वगुणान्विते ॥ १४ ॥
यजमानस्यानुकूल्ये कोटिहोमं समाचरेत् । पूजयित्वा प्रयत्नेन ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥ १५ ॥
वस्त्रैर्विभूषणैश्चैव गंधमाल्यानुलेपनैः । प्रणम्य विधिवत्तस्मै आत्मानं विनिवेदयेत् ॥ १६ ॥
त्वं नो गतिः पिता माता त्वं गतिस्त्वं परायणः । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे सर्वं मे स्यान्मनोगतम् ॥ १७ ॥
आपद्विमोक्षाय च मे कुरु यज्ञमनुत्तमम् । कोटिहोमार्थमतुलं शांत्यर्थं सार्वकामिकम् ॥ १८ ॥
पुरोहितस्ततः प्राज्ञः शुक्लांबरधरः शुचिः । ब्राह्मणैर्वेदसंवृत्तैः पुण्यैर्युक्तः समाहितैः ॥ १९ ॥
भूमिभागे समे शुद्धे प्रागुदक्प्रवणे तथा । पुण्याहं वाचयेत्पूर्वं कृत्वा विप्रान्सुपूजितान् ॥ २० ॥
ततस्तु महितैर्विप्रः सूत्रयेन्मण्डपं शुभम् । उत्तमं शतहस्तं तु तदर्धेन तु मध्यमम् । जघन्यं तु तदर्धेन शक्तिकालाद्यपेक्षया ॥ २१ ॥
मध्ये तु मण्डपस्यापि कुंडं कुर्याद्विचक्षणः । अष्टहस्तप्रमाणेन आयामेन तथैव च ॥ २२ ॥
मेखलात्रितयं तस्य द्वादशांगुलविस्ततम् । तत्प्रमाणां तथा योनिं कुर्वीत सुसमाहितः ॥ २३ ॥
कुंडस्य पूर्वभागे तु वेदिं कुर्याद्विचक्षणः । चतुर्हस्तां समां चैव हस्तमात्रोच्छ्रितः नृप ॥ २४ ॥
स्थानं तत्सर्वभूतानां कुर्याद्यत्नेन बुद्धिमान् ॥ २५ ॥
उदलिप्य ततो भूमिं मंडपस्य समीपतः । विन्यसेत्कलशांस्तत्र जलपूर्णांश्चतुर्दश ॥ २६ ॥
अश्वत्थप्लक्षचूताद्यैः पल्लवैरुपशोभितान् । वितानमुपरिष्टाच्च मंडपस्य प्रकल्पयेत् ॥ २७ ॥
स्थापयेद्दिक्षु सर्वासु तोरणानि विचक्षणः । एवं संभृतसंभारैः पुरोधाः सुसमाहितः ॥ २८ ॥
पुण्याहजयघोषेण होमकर्म समारभेत् । स्थापयित्वा सुरान्वेद्यां वक्ष्यमाणानरिंदम ॥ २९ ॥
ब्राह्मणं पूर्वभागे तु मध्ये देवं जनार्दनम् । पश्चिमे तु तथा रुद्रं वसूनुत्तरतस्तथा ॥ ३० ॥
ऐशान्यां च ग्रहान्सर्वानाग्नेय्यां मरुतस्तथा । वायुं सौम्यां तथैशान्यां लोकपालान्क्रमेण तु ॥ ३१ ॥
एवं संस्थाप्य विबुधान्यथास्थानं नृपोत्तम । पूजयेद्विधिवद्वस्त्रगन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ ३२ ॥
वेदोक्तमंत्रैस्तल्लिङ्गैः पुराणोक्तैः पृथक्पृथक् । आदित्या वसवो रुद्रा लोकपालास्तथा ग्रहाः ॥ ३३ ॥
ब्रह्मा जनार्दनश्चैव शूलपाणिर्भगाक्षिहा । अत्र संनिहिताः सर्वे भवंतु सुखभागिनः ॥ ३४ ॥
पूजां गृह्णंतु सर्वेत्र मया भक्त्योपपादिताम् । कुर्वंतु च शुभं सर्वे यज्ञकर्म समाहिताः ॥ ३५ ॥
एवं संपूजयित्वा तान्देवान्यत्नेन शुद्धधीः । नैवेद्यैर्विविधैर्भक्ष्यैः फलैः पत्रैस्तथैव च ॥ ३६ ॥
ततस्तु तैर्द्विजैः सार्द्धं कुंडस्य विधिपूर्वकम् । कुर्यात्संस्कारकरणं यथोक्तं वेदचिन्तकैः ॥ ३७ ॥
ततः समाह्वयेद्वह्निं नाम्ना ख्यातं घृतार्चिषम् । नियोजयेद्द्विजांस्तत्र शतसंख्यान्नृपोत्तम । अलाभे तु बहूना च यथालाभं नियोजयेत् ॥ ३८ ॥
विद्यावृद्धान्वयोवृद्धान्गृहस्थान्संयतेन्द्रियान् । स्वकर्मनियताञ्ज्ञानशीलाञ्छान्तान्द्विजोत्तमान् ॥ ३९ ॥
चिंतयेत्तत्र देवेशं पंचास्यं नृप पावकम् । मुखानि तस्य चत्वारि सप्त जिह्वाश्च पार्थिव ॥ ४० ॥
एकजिह्वमथैकं तु तत्स्मृतं सर्वकामदम् । धूमायमाने मन वृथा होतव्यं ज्वलिते नले ॥ ४१ ॥
ऋग्भिः पूर्वामुखैर्होमो यजुर्भिश्चोत्तरामुखैः । सामभिः पश्चिमे कार्योऽथर्वभिर्दक्षिणामुखैः ॥ ४२ ॥
आघारावाज्य भागौ तु पूर्वं हुत्वा विचक्षणः । परितोथ परिस्तीर्णे कल्पितै च तथासने ॥ ४३ ॥
ब्रह्माणं पूर्वमप्येतत्सर्वं पश्चात्समाचरेत् । होमो व्याहृतिभिश्चैव सर्वस्तत्र विधीयते ॥ ४४ ॥
प्रणवादिभिस्तल्लिंगैः स्वाहाकारांतयोजितैः । जुहुयात्सर्वदेवानां वेद्यां ये चोपकल्पिताः ॥ ४५ ॥
एवं प्रकल्पये द्यज्ञं कोटिहोमाख्यमुत्तमम् । तिलाः कृष्णा घृताभ्यक्ताः किञ्चिद्यवसमन्विताः ॥ ४६ ॥
होतव्याः कोटिहोमे तु समिधश्च पलाशजाः । पूर्णे पूर्णेसहस्रे तु दद्यात्पूर्णाहुतिं शुभाम् । पञ्चमे तन्मुखे राजन्सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ४७ ॥
पूर्णाहुत्यः समाख्याताः कोटिहोमे नराधिप । सहस्राणि नृपश्रेष्ठ दश शास्त्रविशारदैः ॥ ४८ ॥
प्रारंभदिनमारभ्य ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः । भाव्यं सयजमानैस्तु अथवा सपुरोहितैः ॥ ४९ ॥
क्रोधलोभादयो दोषा वर्जनीयाः प्रयत्नतः । यजमानेन राजेन्द्र सवर्गकामानभीप्सिता ॥ ५० ॥
संवरण उवाच । बहुत्वात्कर्मणो ब्रह्मन्कोटि होमः सुदुष्करः । कालेन महता चैव शक्यः प्राप्तुं कथंचन ॥ ५१ ॥
नियमाद्ब्रह्मचर्याद्वा दुष्करो हीति मे मतिः । निरोधोऽत्र ब्राह्मणानां भृशय्यादिषु दुष्करः ॥ ५२ ॥
कार्याद्गुरुतया यस्मात्पर्वकालाद्यपेक्षया । एतद्विज्ञायते ब्रह्मन्यदि शास्त्रेषु कथ्यते । कोटिहोमस्य संक्षेपं वद मे ब्रह्म संभव ॥ ५३ ॥
सनत्कुमार उवाच । शताननो दशमुखो द्विमुखैकमुखस्तथा । चतुर्विधो महाराज कोटिहोमो विधीयते ॥ ५४ ॥
कार्यस्य गुरुतां ज्ञात्वा नैव कुर्यादपर्वणि । यथा संक्षेपतः कार्यः कोटिहोमस्तथा शृणु ॥ ५५ ॥
कृत्वा कुंडशतं दिव्यं यथोक्तं हस्त संमितम् । एकैकस्मिंस्ततः कुंडे शतं विप्रान्नियोजयेत् ॥ ५६ ॥
सद्यः पक्षे तु विप्राणां सहस्रं परिकीर्तितम् । एकस्थानप्रणीतेग्नौ सर्वतः परिभाविते ॥ ५७ ॥
होमं कुर्युर्द्विजाः सर्वे कुण्डे कुण्डे यथोदितम् । यथा कुंडबहुत्वेऽपि राजसूये महाक्रतौ ॥ ५८ ॥
न च वह्निबहुत्वं स्यात्तत्र यज्ञे विधीयते । तथा कुंडशतेऽप्यत्र घृतार्चिषि वितानिते ॥ ५९ ॥
एक एव भवेद्यज्ञः कोटिहोमो न संशयः । एवं यत्क्रियते क्षिप्रं व्याकुलैः कार्यगौरवात् । शताननः स विज्ञेयः कोटिहोमो न संशयः ॥ ६० ॥
स्वल्पैरहोभिः कार्यः स्याद्वर्षाकालादिकेऽपि वा । तदा दशगुणः कार्यः कोटिहोमो विजानता ॥ ६१ ॥
विप्राणां द्वे शते तत्र सुविभज्य नियोजयेत् । तेऽपि विज्ञानशीलाः स्युर्व्रतवंतो जितेन्द्रियाः ॥ ६२ ॥
भूप कुंडद्वयं कृत्वा विभज्य च विभावसुम् । होमं कुर्युर्द्विजा भूयः संस्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ६३ ॥
शतं तत्र नियोज्यं स्याद्विप्राणां प्रविभज्य वै । मासे वाथ द्विमासे वा यथाकाले ह्युपस्थिते ॥ ६४ ॥
एवं च द्विमुखं कार्यः कोटिहोमो विचक्षणैः ॥ ६५ ॥
यदा तु स्वेच्छया यज्ञं यजमानः समापयेत् । कालेन बहुधा राजंस्तदा चैकमुखो भवेत् ॥ ६६ ॥
एककुंडस्थितो वह्निरेकचित्तैः समाहितैः । यथालाभ स्थितैर्विप्रैर्ज्ञानशीलैर्विचक्षणैः ॥ ६७ ॥
न संख्यानियमश्चात्र ब्राह्मणानां नरोत्तम । न कालनियमश्चैव स्वेच्छायज्ञः स उच्यते ॥ ६८ ॥
आवृत्त्या सर्वकामस्य चातुर्मास्यानुकर्मवत् । तदप्रसक्तौ कर्तव्यो यज्ञोऽयं सार्वकालिकः ॥ ६९ ॥
अयमेकमुखो राजन्कालेन बहुना भवेत् । बहुविघ्नश्च कालेन तस्मात्संक्षेपमाचरेत् ॥ ७० ॥
यतो हि चित्तवित्ताद्यमायुश्चैवास्थिरं सदा । अतः संक्षेपतः कार्यं धर्मकार्यं प्रशस्यते ॥ ७१ ॥
ततः समाप्ते यज्ञे तु कारयेत्सुमहोत्सवम् । शंखतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषस्वनेन च ॥ ७२ ॥
ततस्तु दीक्षयेद्विन्प्रान्होतॄंश्च श्रद्धयान्वितः । निष्कैश्च कंकणैश्चैव कुण्डलैर्विविधैर्नृप ॥ ७३ ॥
गोशतं चैव दातव्यमश्वानां च शतं तदा । सहस्रं च सुवर्णस्य सर्वेषामपि दापयेत् ॥ ७४ ॥
ग्रामैर्गजै रथैरश्वैः पूजयेच्च पुरोहितम् । दीनान्धकृपणान्सर्वान्वस्त्राद्यैश्चापि पूजयेत् ॥ ७९ ॥
ततश्चावभृथं स्नायात्तैर्घटैः पूर्वकल्पितैः । लक्षहोमोक्तमंत्रेण सदा विजयकारिणा ॥ ७६ ॥
एवं समापयेद्यस्तु कोटिहोममखं शुभम् । तस्यारोग्यं वित्तपुत्रराष्ट्रवृद्धिस्तथैव च ॥ ७७ ॥
सर्वपापक्षयश्चैव जायते नृपसत्तम । अनावृष्टिभयं चैव उत्पातभयमेव च ॥ ७८ ॥
दुर्भिक्षं ग्रहपीडा च प्रशमं याति भूतले । एतत्पुण्यं पापहरं सर्वकामफलप्रदम् । सनत्कुमारमुनिना पार्थिवाय निवेदितुम् ॥ ७९ ॥
सर्वोपसर्गशमनं भवने वने वा ये कारयन्ति मनुजा नृपकोटिहोमम् । भोगानवाप्य मनसोभिमतान्प्रकामं ते यांति शक्रसदनं सुविशुद्धसत्त्वाः ॥ ८० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । महाशांतिं प्रवक्ष्यामि महादेवेन भाषिताम् । पार्थिवानां हितार्थाय महादुस्तरतारिणीम् ॥ १ ॥
नृपाभिषेके सा कार्या यात्राकाले नृपस्य तु । दुःस्वप्ने दुर्निमित्ते च ग्रहवैगुण्यसंभवे ॥ २ ॥
विद्युदुल्कानिपाते च जन्मर्क्षे ग्रहदैवते । केतूदयेऽथ संजाते निर्घाते क्षितिकम्पने ॥ ३ ॥
प्रसूतौ मूलगण्डान्ते यमलस्य तु संभवे । छत्राणां च ध्वजानां च स्वस्थानात्पतने भुवि । काकोलूककपोतानां प्रवेशे वेश्मनस्तथा ॥ ४ ॥
क्रूरग्रहाणां वक्रत्वे जन्मादिषु विशेषतः । जन्मनि द्वादशे चैव चतुर्थे वाष्टमे तथा ॥ ५ ॥
यदा स्युर्गुरुमन्दाऽराः सूर्यश्चैव विशेषतः । युद्धे ग्रहाणां सर्वेषां सूर्यशीतांशुकीलके ॥ ६ ॥
वस्त्रायुधगवाश्वेषु मणिकेशविनाशने । यद्यग्रे परिदृश्येत रात्राविंद्रधनुस्तथा ॥ ७ ॥
वेश्मनश्च तुलाभंगे गर्भेष्वश्वतरीषु च । रवीन्द्वोरुपरागेषु महाशांतिः प्रशस्यते ॥ ८ ॥
सर्वाणि दुर्निमित्तानि प्रशमं यान्ति सर्वथा । तां कुर्युर्ब्राह्मणाः पंच कुलशीलसमन्विताः ॥ ९ ॥
चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च द्विवेदाश्चापि पांडव । आथर्वणा विशेषेण बह्वृचा यजुसंयुताः ॥ १० ॥
शुचयः श्रुतसंपन्ना जपहोमपरायणाः । कृच्छ्रपाराकनक्ताद्यैः कृतकाय विशोधनाः ॥ ११ ॥
पूर्वमाराध्य मंत्रैस्तु प्रारभेत क्रियां ततः । दशद्वादशहस्तं वा मंडपं कारयेच्छुभम् ॥ १२ ॥
तन्मध्ये वेदिकां कुर्याच्चतुर्हस्त प्रमाणतः । आग्नेय्यां कारयेत्कुंडं हस्तमात्रं सुशोभनम् ॥ १३ ॥
मेखलात्रयसंयुक्तं योन्या चापि विभूषितम् । बद्धचन्दनमालं च तोरणालंकृतं तथा ॥ १४ ॥
गोमयेनोपलिप्ते च मंडपे तु द्विजातयः । शुक्लाम्बरधरः स्नाताः शुक्लमाल्यानुलेपनाः ॥ १५ ॥
ततश्च पञ्च कलशांस्तस्यां वेद्यां नियोजयेत् । आग्नेयादिषु कोणेषु पञ्चमं मध्यतस्तथा ॥ १६ ॥
अष्टास्रालंकृते पद्मे चूतपल्लवशोभिते । ब्रह्मकूर्चविधानेन पंचगव्यं तु कारयेत् ॥ १७ ॥
औषधीः पञ्चरत्नानि रोचनां चन्दनं तथा । सिद्धार्थकाञ्छमीदूर्वाः कुशान्व्रीहिर्यवांस्तथा ॥ १८ ॥
अपामार्गं फलवतीं न्यग्रोधोदुंबरौ तथा । प्लक्षाश्वत्थकपित्थांश्च प्रियंगुचूतपल्लवान् ॥ १९ ॥
हस्तिदंतमृदं चैव कोणकुम्भेषु निक्षिपेत् । पुण्यतीर्थोदकान्नं च धान्यं गव्यं च मध्यमे ॥ २० ॥
कूर्चं वाचमितीदं च वह्निकुम्भाभिमन्त्रणम् । आशुः शिशानो मन्त्रेण मन्त्रणं वायुगोचरे ॥ २१ ॥
ईशावास्यं चतुर्थस्य कुम्भस्य चाभिमंत्रणम् । मध्यमे जपितव्यास्तु रुद्रकुम्भे भवोद्भवाः ॥ २२ ॥
गंधपुष्पाक्षतैर्वस्त्रैर्नैवैद्यैर्घृतपाचितैः । फलैश्च नारिकेलाद्यैर्दीपकैः कुंभपूजनम् ॥ २३ ॥
स्वस्तिवाचनकं चैव कारयेत्तदनंतरम् । क्रमेणानेन शनकैरग्निकार्यं प्रयोजयेत् ॥ २४ ॥
अग्निं दूतमिति ह्यग्निं पूर्वमेव निधापयेत् । हिरण्यगर्भः समिति ब्रह्मासननियोजनम् ॥ २५ ॥
कपोतसुप्रणीतेन मंत्रेण विनिशेषयेत् । कृत्वा चावरणं वह्नेराज्यसंस्कारमेव च ॥ २६ ॥
अथ चासादयेद्द्रव्यं यथावत्सप्रयोजनम् । ततः पुरुषसूक्तेन पायसश्रपणं भवेत् ॥ २७ ॥
अभिघार्याथ संसिद्धं तथा संस्थापयेद्भुवि । अष्टादशप्रमाणेध्मान्दद्यादथ शमीमयान् ॥ २८ ॥
पालाशी समिधः सप्त तथा सप्तेति दापयेत् । आघारावाज्यभागौ तु हुत्वा पूर्वक्रमेण तु ॥ २९ ॥
जुहुयादाहुतीः सप्त जातवेदस इत्यृचा । स्थालीपाकस्य जुहुयात्पुनर्वै जातवेदसा ॥ ३० ॥
तरत्समंदी सूक्तेन चतस्रो जुहुयात्ततः । यमायेति च सप्तान्याः स्वाहांता जुहुयात्ततः ॥ ३१ ॥
इदं विष्णुस्ततः सप्त जुहुयादाहुतीर्नृप । नक्षत्रेभ्यस्ततः स्वाहा सप्तविंशद थाहुतीः ॥ ३२ ॥
यत्कर्मणैति जुहुयात्ततः स्विष्टकृतं पुनः । ग्रहहोमस्ततः कार्यस्तिलैराज्यपरिप्लुतैः ॥ ३३ ॥
प्रायश्चित्तं ततो हुत्वा होमकर्म समापयेत् । ततस्तु तूर्यनिर्घोषैः काहलाशंखनिःस्वनैः ॥ ३४ ॥
यजमानस्य कर्तव्यो ह्यभिषेको द्विजोत्तमैः । काश्मर्यवृक्षसंभूते भद्रे भद्रासने स्थितम् ॥ ३५ ॥
वेदिमध्यगतं कृत्वा दुर्निमित्तप्रशांतये । पंचभिः कलशैः पूर्णैर्मंत्रैरेभिर्यथाक्रमम् ॥ ३६ ॥
सहस्राक्षेण प्रथमं ततश्चैव शता युषा । सजोषसा च इन्द्रेति विश्वानीत्यृग्भिरेव च ॥ ३७ ॥
ऋतमस्त्विति च ततः स्नापयेयुः समाहिताः । ततो दिशां बलिं दद्याद्विचित्रान्न समायुतम् ॥ ३८ ॥
नमोस्तु सर्वभूतेभ्य इति मन्त्रमुदाहरन् । स्नातस्य ब्राह्मणाः सर्वे पठेयुः शांतिमुत्तमाम् ॥ ३९ ॥
शांतितोयेन धारां च पातयित्वा संमततः । पुण्याहवाचनं कृत्वा शांतिकर्म समापयेत् ॥ ४० ॥
क्षितिं हिरण्यं वासांसि शयनान्यासनानि च । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्याद्यथा शक्त्या विमत्सरः ॥ ४१ ॥
दीनानाथविशिष्टेभ्यः श्रोत्रियेभ्यश्च दापयेत् । भोजनं शोभनं दत्त्वा ततः सर्वं प्रसिद्ध्यति ॥ ४२ ॥
आयुश्च लभते दीर्घं शत्रून्विजयते क्षणात् । दुर्गाणि चास्य सिद्यन्ति पुत्रांश्च लभते शुभान् ॥ ४३ ॥
यथाशस्त्रप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत् । तथा दैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारणम् ॥ ४४ ॥
अहिंसकस्य दांतस्य धर्मार्जितधनस्य च । दयादाक्षिण्ययुक्तस्य सर्वे सानुग्रहा ग्रहाः ॥ ४५ ॥
अर्थान्समर्थयति वर्द्धयते च धर्मं कामं प्रसाधयति तस्य पिनष्टि पापम् । यः कारयेत्सकलदोषहरीं समर्थां शांतिं प्रशांतहृदयः पुरुषः सदैव ॥ ४६ ॥
युधिष्ठिर उवाच । शांतिं कथय देवेश गणनाथस्य मे विभो । यां कृत्वा सर्वदुर्गाणि तरते मानवोऽखिलः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शांतिं वक्ष्यामि राजेन्द्र गणनाथप्रियां पराम् । यस्या आचरणेनैव सर्वारिष्टक्षयो भवेत् ॥ २ ॥
विनायकं कर्माविघ्नसिद्ध्यर्थं विनिबोधत । स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुंडांश्च पश्यति ॥ ३ ॥
काषायवाससश्चैव क्रव्यादानधिरोहति । अपमूर्धैः शवे रुद्रैः सहैकत्र च तिष्ठति ॥ ४ ॥
व्रजन्नपि तथात्मानं मन्यतेनुगतं परैः । विमना विफलारंभः संसीदत्यनिमित्ततः ॥ ५ ॥
तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनंदनः । कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भिणी तथा ॥ ६ ॥
आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्यापनं तथा । वणिग्लाभं न चाप्नोति न कृषिं च कृषीवलः ॥ ७ ॥
स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् । गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितस्य तु ॥ ८ ॥
सुगन्धकुंकुमालिप्तशरीरशिरसस्तथा । भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्य द्विजाञ्छुभान् ॥ ९ ॥
अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्संगमाद्ध्रदात् । मृत्तिकां रोचनां गंधान्गुग्गुलं चाप्सु निक्षिपेत् ॥ १० ॥
यदा हृता ह्येकवणैर्मनुभिः कलशैर्ह्रदात् । चर्मण्यानडुहे रक्ते स्थाप्य भद्रासनं तथा ॥ ११ ॥
सहस्राक्षं शतधारमृषिणा वचनं कृतम् । तेन त्वामभिषिंचामि पावमान्यः पुनंतु ते ॥ १२ ॥
भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः । भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः ॥ १३ ॥
यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमंते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्घ्नन्तु ते सदा ॥ १४ ॥
स्नातस्य सार्षपं तैलं स्रुवेणौदुम्बरेण च । जुहुयान्मूर्द्धनि कुशान्सव्येन परिगृह्य च ॥ १५ ॥
मितश्च समितश्चैव तथा सालकटंकटौ । कूष्मांडो राजपुत्रश्च अंते स्वाहासमन्वितैः ॥ १६ ॥
नामभिर्बलिमंत्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः । दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वशः ॥ १७ ॥
कृता कृतांस्तंडुलांश्च पललौदनमेव च । मत्स्यान्पक्वांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु ॥ १८ ॥
पुष्पं चित्रं सुगन्धं च सुरां च त्रिविधामपि । मूलकं पूरि कापूपं तथैवोंडेरकस्रजम् ॥ १९ ॥
दूर्वां सर्वप्रपुष्पाणां दत्त्वार्घ्यं पूर्णमडलाम् । विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोंऽबिकाम् ॥ २० ॥
रूपं देहि यशो देहि भगं भवति देहि मे । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वकामांश्च देहि मे ॥ २१ ॥
ततः शुक्लांबरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । भोजयेद्ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि ॥ २२ ॥
एवं विनायकं पूज्य ग्रहांश्चैव विधानतः । कर्मणां फलमाप्नोति श्रियमाप्नोति चोत्तमाम् ॥ २३ ॥
आदित्यस्य तथा पूजां तिलकं स्वामिनस्तथा । महागणपतेश्चैव कुर्वन्सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ २४ ॥
श्वेतार्कस्य तु यो मूले महागणपतिः कृतः । सर्वलक्षणसंपूर्णः सोऽपि सिद्धिकरः स्मृतः ॥ २५ ॥
संजप्यते शुचौ देशे विघ्नं नात्र हि देहिनः । परमं पूजयेन्नित्यं गन्धमाल्यस्रगादिभिः ॥ २६ ॥
क्षीणभाग्योऽपि पुरुषः पूजितश्च नरेश्वरः । सर्वसिद्धिमवाप्नोति जयी भवति सर्वदा ॥ २७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अग्निहोत्रे सुखासीनं गर्गः पृच्छति कौशिकम् । बंधने संनिरोधेङ्गा व्याधीनां संप्रपीडने ॥ १ ॥
कथं मोक्षो भवेत्तस्य साध्यासाध्यं ब्रवीहि मे । गर्गेण कौशिकः पृष्ट इदं वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥
आधाने जन्मनक्षत्रे नैधनप्रत्ययेषु च । व्याधिरुत्पद्यते यस्य क्लेशाय मरणाय च ॥ ३ ॥
कृत्तिकासु यदा कश्चिद्व्याधिं संप्रतिपद्यते । नवरात्रं भवेत्पीडा त्रिरात्रं रोहिणीषु च ॥ ४ ॥
मृगशीर्षे पञ्चरात्रमार्द्रा प्राणवियोजिनी । पुनर्वसौ च पुष्ये च सप्तरात्रं विधीयते ॥ ५ ॥
नवरात्रं तथाश्लेषा श्मशानांतं मघासु च । द्वौ मासौ फाल्गुनी चैव उत्तरासु त्रिपक्षकम् ॥ ६ ॥
हस्ते च तनु दृश्येत चित्रायां त्वर्द्धमास कम् ॥ ७ ॥
मासद्वयं तथा स्वातौ विशाखा विंशतिर्दिनाः । मैत्रे चैव दशाहं तु ज्येष्ठा चैवार्द्धमासिका ॥ ८ ॥
मूलेन जायते मोक्षश्चाषाढासु त्रिपञ्चकम् । उत्तरादिनविंशत्या द्वौ मासौ श्रवणेन तु ॥ ९ ॥
धनिष्ठायामर्द्धमासं वारुणे तु दशाहकैः । नव भाद्रपदाऋक्ष उत्तरासु त्रिपंचकम् ॥ १० ॥
रेवती दशरात्रं तु अहोरात्रं तथाश्विनी । प्राणैर्वियोजयेन्नित्यं गर्ग नास्त्यत्र संशयः ॥ ११ ॥
कौशिकेन समादिष्टो नक्षत्रव्याधिसंभवः । दैवज्ञेनापि ज्ञातव्यं नक्षत्रमथ जन्मना ॥ १२ ॥
क्षीरवृक्षस्य समिधो जुहुयादश्वदैवते । तिलान्मधुप्लुतान्याम्ये यवमेवाग्निदैवते ॥ १३ ॥
प्राजापत्ये तु जुहुयाद्भोग्यबीजकरं बकम् । सौम्ये प्रियंगवो रौद्रे सर्पिर्मांससमन्वितम् ॥ १४ ॥
आदित्ये च प्रयत्नेन घृताक्ताः सिततंडुलाः । पयसा सर्पिषा साकं बृहस्पत्यधिदैवते ॥ १५ ॥
ग्राम्योषधैर्वटपत्रैः सर्पिः सर्पाधिदैवते । होमः प्रोक्तः प्रियंगूनां नक्षत्रे यामदैवते ॥ १६ ॥
सावित्रे दधिहोमोत्र त्वाष्ट्रं चित्रौदनं हविः ॥ १७ ॥
यवान्सहाज्येन हुनेद्रौद्रेऽग्नौ तु पयोदनम् । मैत्रेणाथ तु मंत्रेण मैत्रे कटकमिश्रितम् ॥ १८ ॥
नैर्ऋत्ये तिलहोमः स्यादव्यक्ते च हुताशने । अब्दैवत्ये शालिबीजैर्वैश्वदेवं तु कारयेत् ॥ १९ ॥
रक्ताश्च तंडुलाश्चैव होतव्या विष्णुदैवते । वारुणे पारिजातानां पुष्पाणां होम इष्यते ॥ २० ॥
अजैकपादे नक्षत्रे प्राजापत्येन तत्समम् । आहिर्बुध्न्ये तु नक्षत्रे वैश्वदेवं तु कारयेत् ॥ २१ ॥
रक्ताश्च तण्डुलाश्चैव होतव्या विष्णुदैवते । पौषे फलान्यखंडानि जुहुयादष्टोत्तरं शतम् ॥ २२ ॥
सावित्री होममेकं तु ब्रह्माभिहितवान्पुरा । सर्वज्वरप्रशमनं सद्यो ज्वरहरं परम् ॥ २३ ॥
श्रीवसिष्ठ उवाच । अथान्यदपि ते वच्मि व्रतं राजन्महाफलम् । अपराधशतं येन क्षयं याति शृणुष्व तत् ॥ १ ॥
इक्ष्वाकुरुवाच । किं व्रतं तन्ममाचक्ष्व कोऽपराधस्तु तं वद । कः पूज्यते च वै तस्मिन्कदा वा क्रियते नरैः ॥ २ ॥
श्रीवसिष्ठ उवाच । शृणु राजन्महाबाहो अपराधशतव्रतम् । येनानुष्ठितमात्रेण काममोक्षौ लभेत ना ॥ ३ ॥
प्रायश्चित्तान्यशेषाणि सर्वपापापनुत्तये । कृतान्यप्यकृतानि स्युरिति होवाच पद्मजः ॥ ४ ॥
पापं गुरुतरं चापि दह्यते तूलराशिवत् । अपराधशतं राजञ्शृणुष्व गदतो मम ॥ ५ ॥
न करोति नरो मोहाद्व्रतमेतद्दिनेदिने । अनाश्रमित्वं प्रथमोऽनग्निता व्रतहीनता ॥ ६ ॥
अदातृत्वमशौचं च निर्दयत्वं स्पृहालुता । अक्षांतिर्जनपीडा च मायित्वमप्यमंगलम् ॥ ७ ॥
क्षतव्रतत्वं नास्तिक्यं वेदनिंदा कठोरता । असत्यता हिंसकत्वं स्तैन्यमि न्द्रियविप्लवः ॥ ८ ॥
मनसोऽनिग्रहश्चैव क्रोध ईर्ष्याथ मत्सरः । दंभः शाठ्यं च धौर्त्यं च कटुकोक्तिः प्रमादता ॥ ९ ॥
भार्यामातृसुतादीनां त्यागश्चापूज्य पूजनम् । श्राद्धहानिर्जपत्यागः पंचयज्ञविवर्जनम् ॥ १० ॥
संध्यातर्पणहोमानां हानिरग्नेः प्रणाशनम् । अनृतौ मैथुनं पार्थ पर्वण्यपि च मैथुनम् ॥ ११ ॥
पैशुन्यं परदारेषु दानं वेश्याभिगामिता । अपात्रदानं चाल्पं च मूलिकाकुलिभक्षणम् ॥ १२ ॥
अंत्यजागमनं मातृत्यागः पितृविवर्जनम् । पित्रोरभक्तिर्वादश्च पुराणस्मृतिवर्जनम् ॥ १३ ॥
अभक्ष्यभोजनं चापि पतिद्रोहोऽविचारता । कृषिकर्मक्रियावाहं भार्यासंग्रहकारिता ॥ १४ ॥
इंद्रियाजयमायित्वं विद्याविस्मरणं तथा । शास्त्रत्याग ऋणं चित्रकर्म चानंगधावनम् ॥ १५ ॥
भार्यापुत्रसुतादीनां विक्रयः पशुमैथुनम् । इन्धनार्थं द्रुमच्छेदो बिले वार्यादिपूरणम् ॥ १६ ॥
तडागागमने वृत्तं विद्याविक्रयकारिता । वृत्तिलोपो महीपाल याचकत्वं कुमित्रता ॥ १७ ॥
स्त्रीवधो गोवधश्चैव पौरोहित्यं सुहृद्वधः । भ्रूणहत्या परान्नं च शूद्रान्नस्य निषेवणम् ॥ १८ ॥
शूद्रस्य चाग्निकर्मत्वमविधित्वं कुपुत्रता । विद्वद्भ्यो याचकत्वं हि वाचाटत्वं प्रतिग्रहः ॥ १९ ॥
श्रौतसंस्कार दीनत्वमार्तत्राणविवर्जनम् । ब्रह्महत्यासुरापानरुक्मस्तैन्यमतः परम् ॥ २० ॥
गुरुदाराभिगामित्वं संयोगश्चापि तैः सह । अपराधशतं त्वेतत्कथितं ते मयानघ ॥ २१ ॥
अन्येऽपि विविधाः संति प्रोक्ताः प्राधान्यतस्त्वमी । यदि वक्त्रसहस्राणि वक्त्रे जिह्वाशतानि च ॥ २२ ॥
तथाप्येते न शक्यंते वक्तुं यस्मादनंतकाः । अपराधसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च ॥ २३ ॥
नश्यंति तत्क्षणान्नूनं सत्येशस्यानुपूजनात् । पूज्ये भगवानत्र कृतकृत्ये पराजिते ॥ २४ ॥
ध्वजे सत्ये स्थितश्चायं लक्ष्म्या सह जगत्पतिः । वामदेवस्ततः पूर्वं नृसिंहो दक्षिणे स्थितः ॥ २५ ॥
कपिलः पश्चिमास्ये तु वाराहश्चोत्तरे स्थितः । ऊर्ध्ववक्त्रोऽच्युतो ज्ञेय एतद्वै ब्रह्मपंचकम् ॥ २६ ॥
तं सत्येशं स्थितं राजन्पूजयेच्च सदैव हि । क्षीरोदयार्धचन्द्रस्थपद्मकर्णिकसंस्थितम् ॥ २७ ॥
पद्मकौमोदकीशंखचक्रायुधविधारणम् । वामे चाधस्तथा दक्षे ऊर्ध्वे पश्चादधो नृप ॥ २८ ॥
पादाधस्ताद्विनिष्क्रांता गंगा पूता सदा नृभिः । शक्त्यष्टकं तथा चान्यत्तन्नामानि च मे शृणु ॥ २९ ॥
जया च विजया चैव जयंती पापनाशिनी । उन्मीलिनी वंजुली च त्रिस्पृशाथ विवर्द्धना ॥ ३० ॥
एताभिः शक्तिभिर्युक्तं लोकदिक्पालवर्जितम् । शुक्लांबरधरं सौम्यं प्रहृष्टवदनं शिवम् ॥ ३१ ॥
सर्वाभरणशोभाढ्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं हरिम् । पूजयेच्च प्रयत्नेन विधिना येन तं शृणु ॥ ३२ ॥
मार्गशीर्षादिमासेषु द्वादशस्वपि सर्वदा । द्वादश्यामप्यमायां वा अष्टम्यां च सितासिते ॥ ३३ ॥
कृतोपवासः शुद्धात्मा कुर्याद्व्रतमतंद्रितः । पक्षयोरुभयोरेवं पूजयेऽहं जनार्दनम् ॥ ३४ ॥
एवं तु नियमं कृत्वा दंतधावनपूर्वकम् । गच्छेत्ततस्तडागे वा पुष्करिण्यां गृहेऽपि वा ॥ ३५ ॥
स्नात्वा तु नैत्यकं कर्म कृत्वा नैमित्तिकं ततः । कुर्यात्सर्वं प्रयत्नेन यथावदनुपूर्वशः ॥ ३६ ॥
सौवर्णं कारयेद्देवं पूर्वोक्तं सत्यरूपिणम् । शक्त्यष्टकयुतं लक्ष्म्या युक्तं पद्मासनस्थया ॥ ३७ ॥
सुवर्णपलमानेन कार्यमेतत्सविस्तरम् । दुग्धकुंभोपरिष्टात्तु स्वर्णपद्मं प्रकल्पयेत् ॥ ३८ ॥
तत्कर्णिकागतं देवं शक्तिवृन्दसमन्वितम् । पूजयेद्विधिवत्पश्चाद्गुरुमंत्रप्रचोदितः ॥ ३९ ॥
शुद्धशुक्लांबरधरो मंत्रसंभारसंस्थितः । देवक्षीरसमुद्रेऽस्मिन्वृत्ते चन्द्रे च पुष्करे । तत्र त्वं सत्यया सार्द्धं सत्येश भव सन्निधौ ॥ ४० ॥
ॐ क्षीरसागरकल्लोले स्नाहि पापनिषूदन । अनेन भूतभव्येन दत्तेन जलबिन्दुना ॥ ४१ ॥
हरस्व सर्वं दुरितं मम नाथ जनार्दन । वस्त्रदानेन शुभ्रेण सत्येश कुरु मे शुभम् ॥ ४२ ॥
यज्ञे योगे तथा सांख्ये पवित्रस्त्वं सदोच्यसे । यज्ञोपवीतदानेन कुरु मां सर्वपावनम् ॥ ४३ ॥
विलिप्तं कर्मणा सर्वं सत्यं सत्यं न केनचित् । मम चन्दनलिप्तांगः सर्वलेपापहो भव ॥ ४४ ॥
सत्यनाथ नमस्तुभ्यं मूर्तामूर्तस्वरूपिणे । वासुदेव नृसिंहाख्य कपिलादिव्यभूधर ॥ ४५ ॥
वाराहाच्युत यज्ञेश लक्ष्मीकांत नृपेश्वर । पशुं पुत्रं च मे देहि पापशत्रो निरंजन ॥ ४६ ॥
संकर्षण महावीर्य सर्वेशामितविक्रम । अनिरुद्धेन्द्र गोविन्द धृतचक्र नमोऽस्तु ते ॥ ४७ ॥
कृष्णकृष्ण प्रभो रामराम कृष्ण विभो हरे । त्राहि मां सर्वदुःखेभ्यो रमया सह माधव ॥ ४८ ॥
पूजा चेयं मया दत्ता पितामहजगद्गुरो । गृहाण जगदीशान नारायण नमोऽस्तु ते ॥ ४९ ॥
धनं गुप्तं महीपाल सर्वपापापनुत्तये । एकस्यैव तु विप्रस्य यावद्वर्षं समर्पयेत् ॥ ५० ॥
दानं दद्यान्महाराज ह्यशक्तौ तदभावतः । पक्षेपक्षे प्रकर्तव्यं व्रतमेतन्महत्तरम् ॥ ५१ ॥
संवत्सरे ततः पूर्णे कुर्यादुद्यापनं बुधः । पूर्ववत्पूजयेदेवं बहुसंभारवि स्तरैः ॥ ५२ ॥
अनुज्ञां प्रार्थयेद्विप्रान्पापघ्वंसो ममास्तु वै । पापध्वंसोऽस्तु सततं तवेति च द्विजो वदेत् ॥ ५३ ॥
ततः सर्वं ब्राह्मणाय समर्प्य च क्षमापयेत् । अस्मिन्व्रते कृते राजन्भवेद्बहुफलोदयः ॥ ५४ ॥
यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं कोटिगुणितं व्रतस्यास्य निषेवणात् ॥ ५५ ॥
इहलोके धनं धान्यं पुत्रमित्रसुखादिकम् । प्राप्नोति पुरुषः सम्यग्विद्यारोग्यकलायुधम् ॥ ५६ ॥
धर्ममथ च कामं च मोक्षं च नृपसत्तम । लभते नात्र संदेहो ब्रह्मणो वचनं यथा ॥ ५७ ॥
यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते । यः कुर्यात्पुनरेतद्धि सोऽनन्तफलभाग्भवेत् ॥ ५८ ॥
अशक्तस्तु तथा शक्तो वित्तशाठ्यविवर्जितः । व्रतं कुर्वन्नरो भक्त्या लभते शाश्वतं पदम् ॥ ५९ ॥
कृते वै क्रियमाणे तु कर्ता फलमवाप्नुयात् । अपराधशताघौघं व्रतेनानेन नाशयेत् ॥ ६० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । श्वेतद्वीपे सुखासीनं देवदेवं जगत्प्रभुम् । वासुदेवं जगन्नाथं स्थितिसंयमकारकम् ॥ १ ॥
परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम् । आदिदेवं जगन्नाथं जगतः कारणात्म कम् ॥ २ ॥
प्रणिपत्य महादेवं चराचरगुरुं हरिम् । लक्ष्मीः प्रोवाच राजेन्द्र पादसंवाहने स्थिता ॥ ३ ॥
भगवन्देवदेवेश भक्तानामनुकम्पक । प्रष्टव्यं किञ्चिदिच्छामि प्रष्टुं प्रश्नविदां वर ॥ ४ ॥
प्रकुरुष्व महाभाग दयां कृत्वा ममोपरि । व्रतं किञ्चित्कथय मे रूपसौभाग्यदायकम् ॥ ५ ॥
उत्तमं सर्ववर्णानां व्रतानामपि चोत्तमम् । कृतेन येन देवेश सर्वतीर्थफलं भवेत् ॥ ६ ॥
विष्णुरुवाच । गृहस्थश्चाश्रमाणां च वर्णानां ब्राह्मणो यथा । यथा नदीषु सर्वासु जाह्नवी लोकविश्रुता ॥ ७ ॥
ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो देवानां विष्णुरुत्तमः । स्त्रीणां देवा यथा लक्ष्मीस्तथेदं व्रतमुत्तमम् ॥ ८ ॥
न गङ्गा न कुरुक्षेत्रं न काशी न च पुष्करम् । पावनानि महाभागे यथेदं व्रतमुत्तमम् ॥ ९ ॥
गौर्या देव्या कृतं पूर्वं शंकरेण महात्मना । रामेण सीतया सार्द्धं राज्यं प्राप्य कृतं पुरा ॥ १० ॥
दमयन्तीवियोगेन नलेन तु तथा कृतम् । कृष्णया सहितैः पार्थ पांडवैर्वन वासिभिः ॥ ११ ॥
कृतमेतद्व्रतं भद्रे स्वर्गमोक्षप्रदायकम् । रंभया मेनया वापि पौलोम्या सत्यभामया ॥ १२ ॥
शांडिल्या चाप्यरुन्धत्या उर्वश्या देवदत्तया । कृतं व्रतमिदं भद्रं सौभाग्यसुखकाम्यया ॥ १३ ॥
पाताले नागकन्याभिः कृतमेतत्सुशोभनम् । गायत्र्या च सरस्वत्या सावित्र्या ब्रह्मभार्यया ॥ १४ ॥
अन्याभिः सर्वनारीभिः सर्वकामफलेप्सुभिः । तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १५ ॥
वसुप्रीतिकरं रम्यं व्रतानां परमं शृणु । ब्रह्महा मुच्यते पापात्सुरापो वसुहारकः ॥ १६ ॥
गुरुभार्याभिगामी च ह्येतेषां संगमी च यः । मानकूटं तुलाकूटं कन्यावृत्तिर्गवां व्रती ॥ १७ ॥
अगम्यागमनो यस्तु मांसाशी वृषलीपतिः । कुण्डाग्निभोजी यस्तु स्याद्भूभिहर्ता तथैव च ॥ १८ ॥
एभिः सर्वैर्महापापैर्मुच्यते नात्र संशयः । एभिः स्यान्नरनारीभिः कर्तव्यं व्रतमुत्तमम् ॥ १९ ॥
अतस्तेऽहं विधिं वक्ष्ये विधानमवधारय । काञ्चनाख्या पुरी नाम व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ २० ॥
यः करोति नरो देवि नारी वा भक्तिसंयुता । तस्य पुत्राश्च पौत्राश्च जायते विपुलं धनम् ॥ २१ ॥
तस्मिन्मासे च कर्तव्यं व्रतमेतच्च सुन्दरि । तस्मिन्मासे च कर्तव्या काञ्चनाख्या पुरी शुभा ॥ २२ ॥
शुक्लकृष्णतृतीयायामेकादश्यां च पूर्णिमा । संक्रांतिर्वा महाभागे कुहूर्वा चाष्टमी तिथिः ॥ २३ ॥
पर्वस्वन्येषु सर्वेषु दातव्या काञ्चनी पुरी । व्रती स्नात्वा तु पूर्वाह्णे नद्यादौ विमले जले ॥ २४ ॥
मृत्तिकालंभनं कार्यं मंत्रेणानेन सुव्रते । उद्धृतासि यथापूर्वं विष्णुना क्रोडरूपिणा ॥ २५ ॥
लोकानामुपकारार्थं वन्दनात्सिद्धिकामदा । तस्मात्त्वं वंदिता पापं हर मेऽनेकजन्मजम् ॥ २६ ॥
आपस्तु विश्वयोनिर्हि विष्णुना निर्मिताः स्वयम् । सान्निध्यं तीर्थसहितं कर्तव्यं मम सांप्रतम् ॥ २७ ॥
अनेन विधिना स्नात्वा यजमानः समाहितः । गृहमागम्य शुद्धात्मा नालपन्पिशुनांस्त्व रात् ॥ २८ ॥
पाखंडिनो विकर्मस्थान्धूर्तांश्च कितवाच्छठान् । प्रक्षाल्य पाणिवदनं कुर्यात्त्वाचमनं ततः ॥ २९ ॥
उपवासस्य नियमं कुर्यान्नक्तस्य वा पुनः । शंखप्रवरमादाय हेमयुक्तं जलैर्भृतम् ॥ ३० ॥
द्वादशाक्षरमंत्रेण तज्जलं चाभिमंत्रयेत् । पिबेत्तोऽयं गृहे गत्वा हरिरित्यक्षरं जपेत् ॥ ३१ ॥
शमीवृक्षमया वेदी चतुःस्तंभसमन्विता । चतुर्हस्तप्रमाणेन कार्य्या चैव सुशोभना ॥ ३२ ॥
वस्त्रेणावेष्टिताः स्तम्भा वितानवर मण्डिताः । पुष्पमालान्विताः कार्या दिव्यधूपाधिवासिताः ॥ ३३ ॥
मध्ये तु मंडलं कार्यं पद्माख्यं वर्णकैः शुभैः । येन दृष्टेन देवेशि सर्वपाप क्षयो भवेत् । मंडलस्य तु मध्ये वै भद्रपीठं सुशोभनम् ॥ ३४ ॥
आसनं तत्र विन्यस्य कोमलं वस्त्रवेष्टितम् । तस्योपरि न्यसेद्देवं लक्ष्म्या युक्तं जनार्दनम् ॥ ३५ ॥
अग्रे तु कलशः कार्यो जलपूर्णः सुशोभनः । क्षीरसागरनामा स कल्पितव्यः प्रयत्नतः ॥ ३६ ॥
पञ्चरत्नसमायुक्तं वस्त्रेणावे ष्टयेद्धनम् । कुम्भं प्रपूर्णमुदकैस्तस्योपरि न्यसेद्बुधः ॥ ३७ ॥
तस्योपरिष्टात्संस्थाप्य कांचनाख्यां पुरीं शुभाम् । चतुष्पला ह्युत्तमा स्याद्द्विपला मध्यमा स्मृता ॥ ३८ ॥
सामान्यैकपला कार्या कलशैस्तु समन्विता । मोदकान्स्थापयेद्दिव्यान्समंतात्सुंदराकृतीन् ॥ ३९ ॥
तदग्रे कदलीस्तम्भैस्तोरणं परिकल्पयेत् । चातुश्चरणिकांस्तत्र विप्रानावाह्य सुंदरि ॥ ४० ॥
प्रतिष्ठां कारयेत्तस्य वेदमन्त्रैः सुशोभनैः । तस्या मध्ये न्यसेद्विष्णुं हैमं लक्ष्म्या समन्वितम् ॥ ४१ ॥
नेत्रे रत्नमये कार्ये दशना वज्रभूषिताः । मुक्ताफलमयं तस्य भूषणं परिकल्पयेत् ॥ ४२ ॥
अंगं स्वर्णमयं कार्यं शंखचक्रगदायुधम् । पञ्चामृतेन देवेशं स्नाप्य नारायणं विभुम् ॥ ४३ ॥
तमेव गंधपुष्पाद्यैर्मंत्रमुच्चार्य पूजयेत् । ब्राह्मणो वैदिकैर्मन्त्रैः पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ ४४ ॥
शेषा वर्णाः पुराणोक्तैस्ताञ्छृणुष्व मम प्रिये । वासुदेवाय पादौ तु गुल्फौ संकर्षणाय च ॥ ४५ ॥
त्रैलोक्यजनकायेति जानुनी पूजयेद्धरेः । त्रैलोक्यनाथाय गुह्ये ज्ञानमयाय वै कटिम् ॥ ४६ ॥
दामोदरायेत्युदरं हृदयं विश्वरूपिणे । नित्यं हि पूजयेद्देवि उरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४७ ॥
कण्ठं कौस्तुभनाथाय आस्यं यज्ञमुखाय च । दैत्यांतकारिणे बाहू स्वैर्नामैरायुधानि च ॥ ४८ ॥
शिरः सर्वात्मने देवि देवदेवस्य पूजयेत् । श्रियं प्रपूजयेद्देवीं देव्या मंत्रैः पृथग्विधैः ॥ ४९ ॥
इन्द्रादिलोकपालानां पूजा कार्या यथाक्रमम् । नवग्रहाणां होमश्च कर्तव्यो विघ्ननाशनः ॥ ५० ॥
पूजा गणपतेः कार्या तथा होमो विधानतः । अग्रे नैवद्यमतुलं दापयेद्धृतपाचितम् ॥ ५१ ॥
पायसं घृतपूरांश्च मोदकान्पूरिकास्तथा । सोहालिकादिनैवेद्यं फेणिकाः शर्करास्तथा ॥ ५२ ॥
देशकालोद्भवान्येव फलानि विनिवेदयेत् । दीपान्दश दिशो दद्यात्पार्थिवान्रक्तवर्तिकान् ॥ ५३ ॥
एतेन तु विशालाक्षि मूलमन्त्रेण दापयेत् । पुष्पमालान्वितान्कृत्वा चंदनेन विभूषितान् ॥ ५४ ॥
अभिमंत्र्य प्रयत्नेन विष्णुस्तबकवाचकैः । सहस्रशीर्षादिभिर्मंत्रैर्जपद्भिर्ब्राह्मणोत्तमैः ॥ ५५ ॥
षोडशाथ सपत्नीकान्पूजयेच्च यथाविधि । भूषयेच्च शुभैर्वस्त्रैस्तथालंकारणादिभिः ॥ ५६ ॥
विष्णुं मत्वा द्विजः पूज्यो लक्ष्मीं मत्वा च ब्राह्मणीम् । छत्रं चोपानहौ चैव अंगुल्याभरणं तथा ॥ ५७ ॥
फलानि सप्त धान्यानि भोजनं च यदीप्सितम् । दातव्यं च सभार्याय कृष्णो मे प्रीयतामिति ॥ ५८ ॥
शय्यां सोपस्करां चैव वस्त्रेणाच्छाद्य यत्नतः । तथा प्रकल्पयेद्वित्तशक्त्या च सुंदरी यथा ॥ ५९ ॥
व्रते पूर्णे च गौर्देया सर्वोपस्करसंयुता । पुरीं घटापयेत्पूर्वं वस्त्रेणाच्छाद्ययस्तः । यथा कुर्यात्प्रयासेन यथा कर्ता न पश्यति ॥ ६० ॥
दीपांस्तु दीपितांस्तत्र आनयेद्यज्ञमण्डपम् । श्वेतवस्त्रेण नेत्रे तु यजमानस्य च प्रिये ॥ ६१ ॥
श्रुतवाञ्छास्त्रवित्प्राज्ञः कृतसर्वाघसंक्षयः । आबध्य नेत्रे सुप्राज्ञ आचार्यस्तमिदं वदेत् ॥ ६२ ॥
सर्वकामप्रदां पश्य कांचनाख्यां पुरीमिमाम् । वरवस्त्रयुतां रम्यां दुःखदौर्भाग्यनाशिनीम् ॥ ६३ ॥
एवमुक्तो महाभाग पटमुन्मुच्य नेत्रयोः । पुष्पाञ्जलिं गुरौ क्षिप्त्वा स पश्येत्तां पुरीं शुभाम् ॥ ६४ ॥
दृष्ट्वा तां नगरीं देवि यजमानः समाहितः । सौवर्णं पात्रमादाय रौप्यं ताम्रमथापि वा ॥ ६५ ॥
अथ वा शंखमादाय पात्रालाभे तु सुन्दरि । पञ्चरत्नं क्षिपेत्पात्रे जलं गाङ्गं तथा फलम् ॥ ६६ ॥
सिद्धार्थमक्षताः पूर्वं रोचना दधि वा पुनः । ततश्चार्ध्यं प्रदातव्यं कृष्णाय प्रभविष्णवे ॥ ६७ ॥
लक्ष्मीनारायणौ देवौ सर्वकामफलप्रदौ । रुक्मपुर्याः प्रदानेन यच्छैतां वांछितं मम ॥ ६८ ॥
नारायण हृषीकेश ज्ञानज्ञेय निरंजन । लक्ष्मीकांत जगन्नाथ गृहाणार्घ्यं नमोस्तु ते ॥ ६९ ॥
एवमर्घ्यं ततो दत्त्वा विष्णवे प्रभविष्णवे । देव्यास्त्वर्घ्यं प्रदातव्यं भक्तियुक्ते न चेतसा ॥ ७० ॥
जानुभ्यामवनिं गत्वा मंत्रमेतमुदीरयेत् । ब्रह्मणा पूजिता देवी विष्णुना शंकरेण च ॥ ७१ ॥
पार्वत्या पूजिता लक्ष्मीः स्कंदवैश्रवणेन च । मया च पूजिता देवि धर्मस्य विजिगीषया ॥ ७२ ॥
सौभाग्यं देहि मे पुत्रान्धनं पौत्रांश्च पूजितान् । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं देवि सौख्यं प्रयच्छ मे ॥ ७३ ॥
य एवं पुरतो दत्त्वा पूर्वोक्तविधिना तव । रात्रौ जागरणं कुर्याद्भक्तियुक्तेन चेतसा ॥ ७४ ॥
गीतनृत्यविनोदेन उपाख्यानैश्च वैष्णवैः । येन केन विनोदेन निद्रा नैव प्रजायते ॥ ७५ ॥
उन्निद्रो जागृयाद्यस्तु शतयज्ञफलं लभेत् । प्रभाते विमले स्नात्वा संपूज्य पितृदेवताः ॥ ७६ ॥
ब्राह्मणांश्च सपत्नीकान्परिधाप्यानुभोजयेत् । दक्षिणाश्च यथाशक्त्या प्रदाय च क्षमापयेत् ॥ ७७ ॥
दीनांधबधिरान्पंगून्सर्वांस्तान्परितोषयेत् । पश्चात्पारणकं कार्यमुपवासी भवेद्यदि ॥ ७८ ॥
मधुरं पयसा युक्तं सुहृद्भिर्बांधवैः सह । एवमेतद्व्रतं कार्यमेकादश्यां शुचिस्मिते ॥ ७९ ॥
शुक्लायामथ कृष्णायां तृतीयायां तथा तिथौ । संक्रांतिवासरे वापि व्यतीपाते च वैधृतौ ॥ ८० ॥
यदा वा जायते वित्तं चित्तं च वरवर्णिनि । गौरानीय प्रदातव्या कृष्णो मे प्रीयतामिति ॥ ८१ ॥
एवं कृते च यत्पुण्यं तन्न शक्यं निवेदितुम् । अपि वर्षसहस्रेण कुललक्षशतैरपि ॥ ८२ ॥
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । ब्रह्मलोकं समासाद्य ब्रह्मणा प्रतिमोद्यते ॥ ८३ ॥
ब्रह्मकाद्रुद्रलोकं तत्परं विष्णुसंनिधौ । इन्द्रादिलोकपालानां व्रती लोकमवाप्नुयात् ॥ ८४ ॥
ततो भुक्त्वा शुचिः श्रीमान्भोगांस्त्रैलोक्यसुंदरि । चक्रवर्ती भवेद्भूमौ ब्रह्मण्यो वैष्णवस्तथा ॥ ८५ ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं वाचयमानं समंततः । कुलसप्तकमुद्धृत्य वैष्णवं लोकमाप्नुयात् ॥ ८६ ॥
त्वया कांचनपुर्याख्यं व्रतमेतत्कृतं पुरा । तेन पुण्येन लब्धोऽहं भर्ता त्रैलोक्यपूजितः ॥ ८७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मदेयां तु यः कन्यामलंकृत्य प्रयच्छति । सप्तपूर्वान्भविष्यांश्च स्वकुले सप्त मानवान् ॥ १ ॥
तेन कन्याप्रदानेन स तारयत्यसंशयम् । लोकानाप्नोति च तथा दक्षस्यैव प्रजापतेः ॥ २ ॥
प्राजापत्येन विधिना आत्मानं च समुद्धरेत् । महत्पुण्यमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३ ॥
भूगवाश्वप्रदानानि गजदानं तथैव च । दत्त्वा तु वर्णहीनाय घोरे तमसि मज्जति ॥ ४ ॥
बहुवर्षसहस्राणि पुरीषं काकमश्नुते । शुल्केन दत्त्वा कन्यां च घोरं नरकमाप्नुयात् ॥ ५ ॥
बहून्यब्दसहस्राणि तथा अशुचिभुङ्नरः । सवर्णां च सवर्णेभ्यो दद्यात्कन्यां यथाविधि ॥ ६ ॥
दत्त्वा चाधिकवर्णाय द्विगुणं निर्गुणं तथा । द्विजपुत्रमनाथं वा संस्कुर्याद्यश्च कर्मभिः ॥ ७ ॥
चूडोपनयाद्यैश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत् । अनाथां कन्यकां दत्त्वा नाकलोके महीयते ॥ ८ ॥
कन्यया सह दत्तं च सुवर्णं वह्निमूलकम् । सकलं द्विगुणं तस्य फलमुक्तं पुरातनैः ॥ ९ ॥
कन्यादानादवाप्नोति दक्षलोकं नरोत्तम । विष्णुपूजासमं पुण्यं तत्कन्यापूजया भवेत् ॥ १० ॥