snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
चतुर्गुणा भवेद्राजन्या नित्या दक्षिणा विभो । समाप्ते पर्वणि विभो इत्याह भगवाञ्छिवः ॥ १६८ ॥
इत्येष कथितो राजन्पुराणश्रवणे विधिः । यतश्च विधिहीनं तु न कर्मफलमुद्यते ॥ १६९ ॥
स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवाभिपूजनम् । विधिपूर्वं स्मृतं ज्ञेयं यथेह कुरुनदन ॥ १७० ॥
फलदं नृपशार्दूल पुराणश्रवणं तथा । यथायं कथितं तुभ्यं विधिना श्रवणं मया ॥ १७१ ॥
यथोक्तं तु यथा जीवं यथोक्तं ब्रह्मवादिना । स ब्राह्मणो महाराज सर्वलोकेषु पूजितः ॥ १७२ ॥
यथाश्रुतं महाबाहो तथेदं कथितं तव । भास्करस्य तु माहात्म्यं माहात्म्यं वाचकस्य तु ॥ १७३ ॥
तथा च सप्तमीकल्पः सर्वपापभयापहः । अनेन विधिना यस्तु पूजयेत्सततं नरः ॥ १७४ ॥
भगलोकं समासाद्य त्रिषु लोकेषु गीयते । ततोऽर्कलोकमासाद्य गच्छेच्चित्रशिखंडिनः ॥ १७५ ॥
तस्मादपि महाबाहो गच्छेल्लोकं दिवाकरम् । अर्कलोके ततो यातस्ततो गोलोकमश्नुते ॥ १७६ ॥
ऋतस्य च ततो गच्छेत्कंजजस्य ततः परम् । दशानां राजसूयानामग्निष्टोमशतस्य च ॥ १७७ ॥
श्रवणात्फलमाप्नोति पितामहवचो यथा ॥ १७८ ॥
श्रीगणेशाय नमः । ॐ नमः कमलदलनयनाभिरामाय । श्रीरामचंद्राय । स्वच्छं चंद्रावदातं कविकरमकरक्षोभसंजातफेनं बक्षोद्भूतिप्रसूक्तैर्व्रतनियमपरैः सेवितं विप्रमुख्यैः । ॐकारालंकृतेन त्रिभुवनगुरुणा ब्रह्मणा दृष्टपूतं संभोगाभोगगम्यं जनकलुषहरं पौष्करं वः पुनातु ॥ १ ॥
जयति भुवनदीपो भास्करो लोककर्ता जयति च शितिदेहः शार्ङ्गधन्वा मुरारिः । जयति च शशिमौली रुद्रनामाभिधेयो जयति सकलमौलिर्भानु मांश्चित्रभानुः ॥ २ ॥
नमस्कृत्याप्रमेयाय देवाय ब्रह्मरूपिणे । पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मयोगिना ॥ ३ ॥
पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रौमहर्षणिम् । वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद ॥ ४ ॥
मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः । प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्॥ । सूत उवाच । नमस्कृत्य जगद्योनिं ब्रह्मरूपधरं हरिम् । वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम् ॥ ६ ॥
यच्छ्रुत्वा पापकर्माणि स गच्छेत्परमां गतिम् । पुण्यं पवित्रमायुष्यमिदानीं शृणुत द्विजाः ॥ ७ ॥
भविष्यपुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः । मध्यपर्व ह्यथो वक्ष्ये प्रतिष्ठादिविनिर्णयम् ॥ ८ ॥
धर्मप्रशंसनं चात्र ब्राह्मणादिप्रशंसनम् । आपद्धर्मस्य कथनं विद्यामाहात्म्यवर्धनम् ॥ ९ ॥
प्रतिमाकरणं चैव स्थापनाचित्रलक्षणम् । कालव्यवस्थासर्गादिप्रतिसर्गादिलक्षणम् ॥ १० ॥
पुराणलक्षणं चैव भूगोलस्य च निर्णयम् । निरूपणं तिथीनां च श्राद्धसंकल्पमन्तरम् ॥ ११ ॥
मुमूर्षोरपि यत्कर्म दानमाहात्म्यमेव च । भूतं भव्यं भविष्यं च युगधर्मानुशासनम् ॥ १२ ॥
उच्चावचावधानं च प्रायश्चित्तादिकं च यत् । षष्ट्याधिकाष्टसाहस्रनवश्लोकशतोद्भवम् ॥ १३ ॥
पंचतंत्रसमायुक्तं प्रतितंत्रे च विंशतिः । पंचोत्तरं तथाध्यायाः पुराणेऽस्मिन्द्विजोत्तमाः ॥ १४ ॥
त्रयाणामाश्रमाणां च गृहस्थो योनिरुच्यते । अन्येऽपि सूपजीवन्ति तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी ॥ १५ ॥
एकाश्रमं गृहस्थस्य त्रयाणां मूर्तिदर्शनम् । तस्माद्गार्हस्थमेवैकं विज्ञेयं धर्मशासनम् ॥ १६ ॥
परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ । सर्वलोकविरुद्धं च धर्ममप्याचरेन्न तु ॥ १७ ॥
तडागस्य च सान्निध्ये तडागं परिवर्जयेत् । प्रपास्थाने प्रपा वर्ज्या मठस्थाने मठं त्यजेत् ॥ १८ ॥
धर्मात्संजायते ह्यर्थो धर्मात्कामोऽभिजायते । धर्मादेवापवर्गोऽयं तस्माद्धर्मं समाश्रयेत् ॥ १९ ॥
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गस्त्रिगुणो मतः । सत्त्वं रजस्तमश्चेति तस्माद्धर्मं समाश्रयेत् ॥ २० ॥
ऊर्ध्वं गच्छंति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठंति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छंति तामसाः ॥ २१ ॥
यस्मिन्धर्मः समायुक्तो ह्यर्थकामौ व्यवस्थितौ । इह लोके सुखी भूत्वा प्रेत्यानंत्याय कल्पते ॥ २२ ॥
तस्मादर्थं च कामं च युक्त्वा धर्मं समाश्रयेत् । धर्मात्संजायते कामो धर्मादर्थोभिजायते ॥ २३ ॥
एवं धर्मस्य मध्येऽयं चतुर्वर्गः प्रदर्शितः । एवं च धर्मकामार्थं मोक्षस्यापि च मानवः । माहात्म्यं वानुतिष्ठेच्च स चानंत्याय कल्पते ॥ २४ ॥
तस्मादर्थं च कामं च मुक्त्वा धर्मं समाचरेत् । धर्मात्संजायते सर्वमित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ २५ ॥
धर्मेण धार्यते सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । अनादिनिधना शक्तिर्नैषा ब्राह्मी द्विजोत्तम ॥ २६ ॥
कर्मणा प्राप्यते धर्मो ज्ञानेन च न संशयः । तस्माज्ज्ञानेन सहितं कर्मयोगं समाचरेत् ॥ २७ ॥
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म वैदिकम् । ज्ञानपूर्वा निवृत्तिः स्यात्प्रवृत्तिर्वर्ततेऽन्यथा ॥ २८ ॥
निवृत्तिं सेवमानस्तु याति तत्परमं पदम् । तस्मान्निवृत्तं संसेव्यमन्यथा संसरेत्पुनः ॥ २९ ॥
शमो दमो दया दानमलोभस्त्याग एव च । आर्जवं चानसूया च तीर्थानुसरणं तथा ॥ ३० ॥
सत्यं संतोष आस्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः । देवताभ्यर्चनं पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ३१ ॥
अहिंसा सत्यवादित्वमपैशुन्यं सुकल्पता । शौचाचारश्चानुकंपा सर्ववर्णेऽब्रवीन्मुनिः ॥ ३२ ॥
श्रद्धापूर्वाः स्मृता धर्माः श्रद्धामध्ये तु संस्थिताः । श्रद्धानिष्ठाः प्रतिष्ठाश्च धर्माः श्रद्धेव कीर्तिताः ॥ ३३ ॥
प्राजापत्यं ब्राह्मणानां श्रुतं स्थानं क्रियावताम् । स्थानमैन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ॥ ३४ ॥
वैश्यानाममृतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तताम् । गांधर्वं शूद्रजीवानां परिचारेण वर्तताम् ॥ ३५ ॥
अष्टाशीति सहस्राणां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं स्थानं तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् ॥ ३६ ॥
सप्तर्षीणां तु यत्स्थानं श्रुतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां स्थानमुक्तं स्वयंभुवा ॥ ३७ ॥
यतीनां यतचित्तानां तदेव वनवासिनाम् । हिरण्यगर्भं यत्स्थानं तस्मान्नावर्तते पुनः ॥ ३८ ॥
योगिनाममृतं स्थानं व्योमाख्यं परमाकरम् । आनंदमैश्वरं नाम सा काष्ठा परमा गतिः ॥ ३९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
सूत उवाच । इदानीं विस्तरं चैव विभागं रूपमैश्वरम् । वक्ष्ये कल्पानुसारेण मन्वतरशतानुगम् ॥ १ ॥
आसीत्तमोमयं सर्वमप्रज्ञातमलक्षणम् । तत्र चैको महानासीद्रुद्रः परमकारणम् ॥ २ ॥
आत्मना स्वयमात्मानं सञ्चित्य भगवान्विभुः । मनः संसृजते पूर्वमहंकारं च पृष्ठतः ॥ ३ ॥
अहंकारात्प्रजानाति महाभूतानि पञ्च च । अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चैव षोडश ॥ ४ ॥
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च । प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ तथैव च ॥ ५ ॥
सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणाः प्रोक्तास्तु ते त्रयः । तस्माद्भागवतो ब्रह्मा तस्माद्विष्णुरजायत ॥ ६ ॥
ब्रह्मविष्णुमोहनार्थं ततः शंभुस्तु तेजसा । अशरीरो वासुदेवो ह्यनुत्पत्तिरयोनिजः ॥ ७ ॥
व्यामोहयित्वा तत्सर्वं तेजसाऽमोहयज्जगत् । तस्मात्परतरं नास्ति तस्मात्परतरं न हि ॥ ८ ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च द्वावेतावुद्भूतौ भगवत्सुतौ । कल्पेकल्पे तु तत्सर्वं सृजतेऽसौ जनं जगत् ॥ ९ ॥
उपसंहरते चैव नानाभूतानि सर्वशः । द्वासप्ततियुगान्येव मन्वन्तर इति स्मृतः ॥ १० ॥
चतुर्दश तु तान्येवं कल्प इत्यभिधीयते । दिनैकं ब्रह्मणः प्रोक्तं निशि कल्पस्तथोच्यते ॥ ११ ॥
एवं मासश्च वर्षश्च तथा चाष्टशतं द्विजाः । एवं बुद्धीन्द्रियस्यास्य विष्णोश्च निमिषः स्मृतः ॥ १२ ॥
ब्रह्मादिस्तंबपर्यंतं निमेषश्च ध्रुवस्य वै । निमेषजीवनं सर्वं सर्वलोकचराचरम् ॥ १३ ॥
भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च प्रकीर्तितः । जनस्तपश्च सत्यं च ब्रह्मलोकश्च सप्तमः ॥ १४ ॥
पातालं वितलं तद्धि अतलं तलमेव च । पञ्चमं विद्धि सुतलं सप्तमं च रसातलम् ॥ १५ ॥
एतेषु सप्तविख्याता अधःपातालवासिनः । तेषामादौ च मध्ये च अंते रुद्रः प्रकीर्तितः ॥ १६ ॥
ग्रसते जायते लोकान्क्रीडार्थं तु महेश्वरः । ब्रह्मलोकपरीप्सूनां गतिरूर्ध्वं प्रकीर्तिता ॥ १७ ॥
पृथिवीं चांतरिक्षं च दिशश्च विदिशस्तथा । समुद्राणां गिरीणां च अधस्तिर्यक्प्रसंख्यया ॥ १८ ॥
समुद्राणां च विस्तारं प्रमाणं च ततः शृणु । स्थावराणां च शैलानां देवानां च दिवौकसाम् ॥ १९ ॥
चतुष्पदानां द्विपदां तथा धर्मैकभाषिणाम् । सहस्रगुणमाख्यातं स्थावराणां प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥
सहस्रगुणशीलाश्च इत्याह भगवान्मुनिः । ऋषिस्तु प्रथमं कुर्वन्प्रकृतिं नाम नामतः ॥ २१ ॥
तस्या ब्रह्मा प्रकृत्यास्तु उत्पन्नः सह विष्णुना । तस्माद्बुद्ध्या प्रकुरुते सृष्टिं नैमित्तिकीं द्विजाः ॥ २२ ॥
तस्मात्स्वयंभुवो ब्रह्मा ब्राह्मणान्समकल्पयत् । पादहीनान्क्षत्रियांश्च तस्माद्धीनांस्तु वैश्यकान् ॥ २३ ॥
चतुर्थ पादहीनांश्च आचारेषु बहिष्कृतान् । पृथिवीं चांतरिक्षं च दिशश्चैवाप्यकल्पयत् ॥ २४ ॥
लोकालोकस्य संस्था च द्वीपानामुदधेस्तथा । सरितां सागराणां च तीर्थान्यायतनानि च ॥ २५ ॥
मेघस्तनितनिर्घोषरोहितेंद्रधनूंषि च । उल्कानिर्घातकेतूंश्च ज्योतींष्यायतनानि च ॥ २६ ॥
उत्पन्नं तस्य देहेषु भूयः कालेन पीडयेत् ॥ २७ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
सूत उवाच । ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकः कोटियोजनविस्तरः । कल्पाभिकरणे तत्र संस्थिता द्विजपुङ्गवाः ॥ १ ॥
जनलोको महर्लोकात्तथा कोटिद्वयात्मकः । सनंदनादयस्तत्र संस्थिता ब्रह्मणः सुताः ॥ २ ॥
जनलोकात्तपोलोकः कोटित्रयसमन्वितः । विराजंते तु देवा वै स्थिता दाह विवर्जिताः ॥ ३ ॥
प्राजापत्यात्तु भूर्लोकः कोटिषट्केन संयुतः । सनत्कुमारकस्तत्र ब्रह्मलोकस्तु स स्मृतः ॥ ४ ॥
तत्र लोके गुरुर्ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः । आस्ते यद्योगिभिः पीत्वा योगं मृत्योः परं गतम् ॥ ५ ॥
गायंति यतयो गाथा ह्यास्तिका ब्रह्मवादिनः । योगिनस्तापसाः सिद्धा जापकाः परमेष्ठिनम् ॥ ६ ॥
द्वारं तु योगिनामेकं गच्छतां परमं पदम् । तत्र गत्वा न शोचंति स विष्णुः स च शंकरः ॥ ७ ॥
सूर्यकोटिप्रतीकाशं पुरं तस्य दुरासदम् । न मे वर्णयितुं शक्यं ज्वालामालासमाकुलम् ॥ ८ ॥
तत्र नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः पुरे । शेषे तस्य हरिः श्रीमान्मायासहचरः परः ॥ ९ ॥
स विष्णुर्लोककथितः पुनरावृत्तिवर्जितः । प्रयांति च महात्मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम् ॥ १० ॥
ऊर्ध्वं ब्रह्मासनात्पूर्वं परं ज्योतिर्मयं शुभम् । वह्निना उपरि क्षिप्तं तत्रास्ते भगवान्भवः ॥ ११ ॥
देव्या सह महादेवश्चिन्त्यमानो मनीषिभिः । योगिभिः शतसाहस्रैर्वृतैकत्वैश्च संवृतः ॥ १२ ॥
तत्र ते यांति नियता द्विजा वै ब्रह्मवादिनः । महादेवपरेशानास्तापसा ब्रह्मवादिनः ॥ १३ ॥
निर्ममा निरहंकाराः कामक्रोधविवर्जिताः । द्रक्ष्यंति ब्रह्मणा युक्ता रुद्रलोकः स वै स्मृतः ॥ १४ ॥
एते सप्त महर्लोकाः पृथिव्यां परिकीर्तिताः । महीतलादयश्चाधः पातालाः संति वै द्विजाः ॥ १५ ॥
महातलं हैमतलं सर्ववर्णोपशोभितम् । प्रासादैर्विविधैः शुभ्रैर्देवतायतनैर्युतम् ॥ १६ ॥
अनंतेन समायुक्तं मुचुकुन्देन धीमता । नृपेण बलिना चैव पातालं स्वर्गवासिना ॥ १७ ॥
शैलं रसातलं विप्राः शांकरं हि रसातलम् । पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विद्रुमप्रभम् ॥ १८ ॥
सितं हि वितलं प्रोक्तं तलं चैव सितेतरम् । सुवर्णेन मुनिश्रेष्ठास्तथा वासुकिना शुभम् ॥ १९ ॥
रसातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम् । वैनतेयादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः ॥ २० ॥
शंकुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकम् । तथान्यैर्विवि धैर्नागैस्तलं चैव सुशोभनम् ॥ २१ ॥
तेषामधस्तान्नरका रौरवाद्याश्च कोटयः । पापिनस्तेषु पात्यंते न तेऽवनमितुं क्षमाः ॥ २२ ॥
पाताला नामधश्चांते शेषाख्या वैष्णवी तनुः । कालाग्निरुद्रयोगात्मा नारसिंहोऽपि माधवः ॥ २३ ॥
योऽनंतः पठ्यते देवो नागरूपी जनार्दनः । तदाधारमिदं सर्वं सकलाग्निमुपाश्रितम् ॥ २४ ॥
तमाविश्य महायोगी कालस्तद्वदनानलः । विषज्वालासमोऽनंतो जगत्संहरति स्वयम् ॥ २५ ॥
तामसी शांभवी मूर्तिः कालात्मा परमेश्वरः । स एव गर्भमाश्रित्य प्रकाशयति नित्यशः ॥ २६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पाताल वर्णनंनाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
सूत उवाच । एतद्ब्रह्मांडमाख्यातं चतुर्विधमिदं महत् । अतः परं प्रवक्ष्यामि भूर्लोकस्य विनिर्णयम् ॥ १ ॥
तद्द्वीपप्रधानो जंबूः प्लक्षः शाल्मल एव च । कुशः क्रौंचश्च शाकश्च पुष्करश्चैव सप्तमः ॥ २ ॥
एते सप्त महाद्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः । द्वीपाद्द्वीपो महानुक्तः सागरादपि सागरः ॥ ३ ॥
क्षीरोदेक्षुरसोदोऽथ क्षारोदश्च घृतोदकः । दध्योदः क्षीरसलिलो जलोदश्चेति सागराः ॥ ४ ॥
पंचाशत्कोटिविस्तीर्णा समुद्रवलया स्मृता । द्वीपैश्च सप्तभिर्युक्ता योजनानां समानतः ॥ ५ ॥
जंबूद्वीपः समस्तानां द्वीपानां मध्यतः शुभः । तस्य मध्ये महामेरुर्विश्रुतः कनकप्रभः ॥ ६ ॥
चतुराशीतिसाहस्रयोजनैरस्य चोच्छ्रयः । प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विष्कृतः ॥ ७ ॥
मूले षोडशसाहस्रं विस्तारस्तस्य सर्वतः । भूप्रमुख्यश्च शैलोऽसौ कलिकात्वेन संस्थितः ॥ ८ ॥
हिमवान्हिमकूटश्च निषधस्त स्य दक्षिणे । नीलः श्वेतश्च शृंगी च उत्तरे वर्षपर्वतः ॥ ९ ॥
लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास्तथापरे । सहस्रद्वितयं दीर्घास्तावद्विस्तारिणश्च ते ॥ १० ॥
भारतं दक्षिणं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् । हरिवर्षं तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विजाः ॥ ११ ॥
चंपकं चोत्तरं वर्षं तथैवाश्वहिरण्मयम् । उत्तराः कुरवश्चैव यथैते भारतास्तथा ॥ १२ ॥
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां द्विजसत्तमाः । इलावृतश्च तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः ॥ १३ ॥
मेरोश्चतुर्दिशस्तत्र नवसाहस्रविष्कृतम् । इलावृतं महाभागाश्चत्वारस्तत्र पर्वताः ॥ १४ ॥
विष्कंभा रचिता मेरोर्योजनायुतमुच्छ्रिताः । पूर्वेण मंदरो नाम दक्षिणे गंधमादनः ॥ १५ ॥
विपुलः पश्चिमे भागे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः । कदंबेष्वेषु नद्यश्च पिप्पलो वट एव च ॥ १६ ॥
जंबूद्वीपस्य सा जंबूर्नामहेतोर्महर्षयः । महागजप्रमाणानि जंबून्यस्य फलानि च ॥ १७ ॥
पतंति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वशः । रसेन चैव प्रख्याता तस्य जंबूनदी इति ॥ १८ ॥
सरित्तु वर्तते सापि पीयते तत्र वासिभिः । न खेदो न च दौर्गंध्यं न जरा नेंद्रियक्षयः । उत्पन्नाः स्वच्छमनसो नरास्तत्र भवन्ति वै ॥ १९ ॥
तीरसूत्रं समं प्राप्य वायुना च विशोषितम् । जांबूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम् ॥ २० ॥
भद्राश्वः पार्श्वतो मेरोः केतुमालश्च पश्चिमे । वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठास्तयोर्मध्ये इलावृतम् ॥ २१ ॥
मेरोरुपरि विप्रेंद्रा ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् । तदूर्ध्वे वासवस्थानं तदूर्ध्वे शंकरस्य च ॥ २२ ॥
तदूर्ध्वं वैष्णवो लोको दुगार्लोकस्तदूर्ध्वतः । ज्योतिर्मयं परं स्थानं निराकारं हिरण्मयम् ॥ २३ ॥
भक्तस्थानं तदूर्ध्वं च देवो हि भगवान्रविः । ज्योतिश्चक्रस्थितः शुद्धो निश्चलः परमेश्वरः । राशिचक्रे च भ्रमति मेरोरुपरि सत्तमाः ॥ २४ ॥
बिंबषट्केद्रिनाभौ च रथचक्रं दिवानिशम् । वातरज्जुनिबंधेन ध्रुवाधारे प्रतिष्ठितम् ॥ २५ ॥
दिक्पालाद्या ग्रहास्तत्र दक्षिणादुत्तरायणम् । प्रतिमासं गतः पंथा ह्रासवृद्धिदिनक्षयः ॥ २६ ॥
रविणा लंघितो मासश्चांद्रः ख्यातो मलिम्लुचः । द्वादशे भगवत्सूर्ये प्रत्यहं भक्तसेवके ॥ २७ ॥
कृत्वा त्रिषु त्वहोरात्रं तारामयगतं विभुम् । यामेयामे चोदयश्च देशेदेशे च शर्वरी ॥ २८ ॥
दिवा चरति यः सूर्यो रात्रौ चरति चन्द्रमाः । नक्षत्राणि दिवा रात्रौ सूर्यचक्रे प्रतिष्ठितम् ॥ २९ ॥
देशान्नं चावगमनं यत्र तस्मादिवाभवत् । यत्र चंद्रक्षयो भवति यत्र सूर्यः प्रवर्तते ॥ ३० ॥
रात्रिंदिवं विजानीयाज्ज्योतिश्चक्रे प्रतिष्ठितम् । उदयास्तमनं नास्ति नक्षत्राणां विशेषतः ॥ ३१ ॥
यन्नक्षत्रे च यो देशः स तेषामुदयः स्मृतः । तत्रास्तो जीवशुक्राणां सूर्यादीनां च सर्वशः ॥ ३२ ॥
तदा काले नियोक्तव्या भार्गवास्तादिकी क्रिया । सूर्यः सोमो बुधश्चंद्रो भार्गवश्चैव शीघ्रकः ॥ ३३ ॥
दक्षिणायनमास्थाय यदा चरति रश्मिमान् । तदा सर्वग्रहाणां स सूर्योधस्तात्प्रसर्पति ॥ ३४ ॥
विस्तीर्णमंडलं कृत्वा तस्योर्ध्वे चरते शशी । नक्षत्रमंडलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति ॥ ३५ ॥
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः । चन्द्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं चंद्रादूर्ध्वं शनैश्चरः ॥ ३६ ॥
तस्माच्छनैश्चरादूर्ध्वं ततः सप्तर्षिमंडलम् । ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः ॥ ३७ ॥
कालचक्रमये चक्रे सूर्यो भवति सर्वदा । राश्यर्दे्धेषु गतिर्यत्र तिथीनां च तिथौ स्मृता ॥ ३८ ॥
स्तंभते चरते शीघ्रं ह्रासे चापि दिनक्षयः । पादास्तं चापि शुक्रस्य महास्तं तत्र दृश्यते ॥ ३९ ॥
पादास्ते पक्षमात्रं स्यान्महास्ते याममात्रकम् । चक्रे पक्षार्धमासः स्यादतिचारोऽष्टवासरान् ॥ ४० ॥
न गण्यते देशभेदे नक्षत्रेण च गण्यते । बाल वृद्धस्तु शुक्रस्य देशस्थे वा गणस्य च ॥ ४१ ॥
बाल्यवार्द्ध्ये क्षत्रियस्य न गण्येते सदा बुधैः । पादादूर्ध्वं महास्तस्य वैश्यस्य द्विजस त्तमाः ॥ ४२ ॥
शेषार्धं भार्गवास्तस्य शूद्राणामथ गर्हितम् । अभिचारे च चक्रे च न शूद्रस्य विधीयते ॥ ४३ ॥
वर्जयेद्वासरान्सप्त इति चाथर्वणी श्रुतिः ॥ ४४ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे ज्योतिश्चक्रे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
सूत उवाच । त्रयाणामेव वर्णानां जन्मतो ब्राह्मणः प्रभुः । संसृष्टा ब्राह्मणाः पूर्वं तपस्तप्त्वा द्विजोत्तमाः ॥ १ ॥
हव्यानामिह कव्यानां सर्वस्यापि च गुप्तये । अश्नंति च मुखेनास्य हव्यानि त्रिदिवौकसः ॥ २ ॥
कव्यानि चैव पितरः किं भूतमधिकं ततः । जन्मना चोत्तमोऽयं च सर्वार्चा ब्राह्मणोऽर्हति ॥ ३ ॥
स्वकीयं ब्राह्मणो भुंक्ते विदधाति द्विजोत्तमाः । त्रयाणामिह वर्णानां भावाभावाय वै द्विजः ॥ ४ ॥
भवेद्विप्रो न संदेहस्तुष्टो भावाय वै भवेत् । अभावाय भवेत्क्रुद्धस्तस्मात्पूज्यः सदा हि सः ॥ ५ ॥
गर्भाधानादयश्चेह संस्कारा यस्य सत्तमाः । चत्वारिंशत्तथा चाष्टौ निर्वृत्ताः शास्त्रतो द्विजाः । स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणत्वेन संयुतः ॥ ६ ॥
संस्कारपूतः प्रथमो वेदपूतो द्वितीयकः । विद्यापूतस्तृतीयः स्यात्तीर्थपूतस्त्वनंतरम् ॥ ७ ॥
क्षेत्रपूतं प्रविज्ञाय विपूतं पूजयेद्द्विजाः । स्वर्गापवर्गफलदमन्यथा श्रमतामियात ॥ ८ ॥
पूतानां परमः पूतो गुरूणां परमो गुरुः । सर्वसत्त्वान्विता विप्रो निर्मितो ब्रह्मणा पुरा ॥ ९ ॥
पूजयित्वा द्विजान्देवाः स्वर्गं भुञ्जंति चाक्षयम् । मनुष्याश्चापि देवत्वं स्वंस्वं राज्यं गतेन सः ॥ १० ॥
यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य विष्णुः प्रसीदति । तस्माद्ब्राह्मणपूजायां विष्णुस्तुष्यति तत्क्षणात् ॥ ११ ॥
यस्माद्विष्णुमुखाद्विप्रः समुद्भूतः पुरा द्विजाः । वेदास्तत्रैव संजाताः सृष्टिसंहारहेतवः ॥ १२ ॥
तस्माद्विप्रमुखे वेदाश्चार्पिताः पुरुषेण हि । पूजार्थं ब्रह्मलोकानां सर्वज्ञानार्थतो ध्रुवम् ॥ १३ ॥
पितृयज्ञविवाहेषु वह्निकार्येषु शांतिषु । प्रशस्ता ब्राह्मणा नित्यं सर्वस्वस्त्ययनेषु च ॥ १४ ॥
देवा भुञ्जंति हव्यानि बलिं प्रेतादयोऽसुराः । पितरो हव्यकव्यानि विप्रस्यैव मुखाद् ध्रुवम् ॥ १५ ॥
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च यो ददयाद्यज्ञकर्मसु । दानं होमं बलिं चैव विना विप्रेण निष्फलम् ॥ १६ ॥
विना विप्रं च यो धर्मः प्रयासफलमात्रकः । भुञ्जते चासुरास्तत्र प्रेता भूताश्च राक्षसाः ॥ १७ ॥
तस्माद्ब्राह्मणमाहूय तस्य पूजां च कारयेत् । काले देशे च पात्रे च लक्षकोटिगुणं भवेत् ॥ १८ ॥
श्रद्धया च द्विजं दृष्ट्वा प्रकुर्यादभिवादनम् । दीर्घायुस्तस्य वाक्येन चिरंजीवी भवेन्नरः ॥ १९ ॥
अनभिवादिनां विप्रे द्वेषादश्रद्धयापि च ॥ । आयुः क्षीणं भवेत्पुंसां भूमिनाशश्च दुर्गतिः ॥ २० ॥
आयुर्वृद्धिर्यशोर्वृद्धिर्वृद्धिर्विद्याधनस्य च । पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठान्भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥ २१ ॥
न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रप्रतिगर्जितानि । स्वाहास्वधास्वस्तिविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि ॥ २२ ॥
षद्विंशतिदोषमाहुर्नरा नरकभीरवः । विमुच्यैव वसेत्तीर्थे ग्रामे वा पत्तने वने ॥ २३ ॥
ते स्वर्गे पितृलोके च ब्रह्मलोकेष्ववस्थिताः ॥ २४ ॥
अन्यथा न वसेद्वासस्तस्मात्स्तेयी न पालयेत् । अधर्मो विषमश्चैव पशुश्च पिशुनस्तथा ॥ २५ ॥
पापिष्ठो नष्टकष्टौ च रुष्टो दुष्टश्च मुक्तकः ॥ । हृष्टः कुण्ठश्च अन्धश्च काणश्चैव तथापरः ॥ २६ ॥
चण्डः खण्डश्च वक्ता च दत्तस्यापहरस्तथा । नीचः खलश्च वाचालः कदर्यश्चपल स्तथा ॥ २७ ॥
मलीमसश्च ते दोषाः षड्विंशतिरमी मताः । एतेषां चापि विप्रेन्द्राः पञ्चाशीतिर्निगद्यते ॥ २८ ॥
शृणुध्वं द्विजशार्दूलाः शास्त्रेस्मिन्ब्रुवतः क्रमात् । अधमोऽत्र त्रिधाविद्याद्विषमः स्याद्विधोचितः ॥ २९ ॥
पशुश्चतुर्विधश्चैव कृपणोपि हि वै द्विधा । द्विधाथापि च पापिष्ठो नष्टः सप्तविधः स्मृतः ॥ ३० ॥
कष्टः स्यात्पञ्चधा ज्ञेयो रुष्टोपि स्याद्द्विधा द्द्विजाः । दुष्टः स्यात्षड्विधो ज्ञेयः पुष्टश्चैव भवेद्द्विधा ॥ ३१ ॥
हृष्टश्चाष्टविधः प्रोक्तः कुण्ठश्चैव त्रिधोदितः । अन्धः काणश्च तौ द्वौ द्वौ स्याद्वै च सगुणोऽगुणः ॥ ३२ ॥
द्वौ चण्डौ चपलश्चैकावण्डचण्डो द्विगुर्भवेत् । दण्डपण्डौ तथा ज्ञेयौ खलनीचौ चतुर्द्वयम् ॥ ३३ ॥
वाचालश्च कदर्यश्च क्रमात्त्रिभिरुदाहृतः । कदर्यश्चपलश्चैव तथा ज्ञेयो मलीमसः ॥ ३४ ॥
द्वावेकौ चतुरश्चैव स्तेयी चैकविधो भवेत् । पृथग्लक्षणमेतेषां शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ॥ ३५ ॥
सम्यग्यस्य परिज्ञानं नरो देवत्वमाप्नुयात् । उपानच्छत्रधारी च गुरुदेवाग्रतश्चरन् ॥ ३६ ॥
उच्चासनं गुरोरग्रे तीर्थयात्रां करोति यः । यानमारुह्य विप्रेन्द्राः सोप्येकत्राधमो मतः ॥ ३७ ॥
निमज्ज्य तीर्थे विधिवद्ग्राम्यधर्मेण वर्तयन् । द्वितीयश्चाधमः प्रोक्तो निंदितः परिकीर्तितः ॥ ३८ ॥
वाचैव मधुरा श्लक्ष्णा हृदि हालाहलं विषम् । वदत्यन्यत्करोत्यन्यद्द्वावेतौ विषमौ स्मृता ॥ ३९ ॥
मोक्षचिन्तामतिक्रम्य योऽन्यचिन्तापरिश्रमः । हरिसेवा विहीनो यः स पशुर्योनितः पशुः ॥ ४० ॥
प्रयागे विद्यमानेऽपि योऽन्यत्र स्नानमाचरेत् । दृष्टं देवं परित्यज्य अदृष्टं भजते तु यः ॥ ४१ ॥
आयुषस्तु क्षयार्थाय शास्त्रेयमृषिसंमतः । योगाभ्यासं ततो हित्वा तृतीयश्चाधमः पशुः ॥ ४२ ॥
बहूनि पुस्तकानीह शास्त्राणि विविधानि च । तस्य सारं न जानाति स एव जंबुकः पशुः ॥ ४३ ॥
बलेन च्छलछद्मेन उपायेन प्रबंधनम् । सोऽपि स्यात्पिशुनः ख्यातः प्रणयाद्वा द्वितीयकः ॥ ४४ ॥
मधुरान्नं प्रतिष्ठाप्य दैवे पित्र्ये च कर्मणि । म्लानं चापि च तिक्तान्नं यः प्रयच्छति दुर्मतिः ॥ ४५ ॥
कृपणः स तु विज्ञेयो न स्वर्गी न च मोक्षभाक् । कुदाता च मुदा हीनः सक्रोधस्तु यजेत यः ॥ ४६ ॥
स एव कृपणः ख्यातः सर्वधर्मबहिष्कृतः । अदोषेण शुभत्यागी शुभकार्योपविक्रयी ॥ ४७ ॥
पितृमातृगुरुत्यागी शौचाचारविवर्जितः । पित्रोरग्रे समश्नाति स पापिष्ठतमः स्मृतः ॥ ४८ ॥
जीवत्पितृपरित्यक्तं सुतं सेवन्न वा क्वचित् । द्वितीयस्तु स पापिष्ठो होमलोपी तृतीयकः ॥ ४९ ॥
साध्वाचारं च प्रच्छाय सेवनं चापि दर्शयेत् । स नष्ट इति विज्ञेयः क्रयक्रीतं च मैथुनम् ॥ ५० ॥
जीवेद्देवलवृत्तिर्यः भार्याविपणजीवकः । कन्याशुल्केन जीवेद्वा स्त्रीधनेन च वा क्वचित् ॥ ५१ ॥
षडेव नष्टाः शास्त्रे च न स्वर्गमोक्षभागिनः । सदा क्रुद्धं मनो यस्य हीनं दृष्ट्वा प्रकोपवान् ॥ ५२ ॥
भ्रुकुटीकुटिलः क्रुद्धो रुष्टः पंचविधोदितः । अकार्ये भ्रमते नित्यं धर्मार्थे न व्यवस्थितः ॥ ५३ ॥
निद्रालुर्व्यसनासक्तो मद्यपः स्र्त्रीनिषेवकः । दुष्टैः सह सदालापः स दुष्टः सप्तधा स्मृतः ॥ ५४ ॥
एकाकी मिष्टमश्नाति वंचकः साधुनिंदकः । यथा सूकरः पुष्टः स्यात्तथा पुष्टः प्रकीर्तितः ॥ ९५ ॥
निगमागमतंत्राणि नाध्यापयति यो द्विजः । न शृणोति च पापात्मा स दुष्ट इति चोच्यते ॥ ५६ ॥
श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां नयने द्वे विनिर्मिते । एकेन विकलः काणो द्वाभ्यामंधः प्रकीर्तितः ॥ ५७ ॥
विवादः सोदरैः सार्द्धं पित्रोरप्रियकृद्वदेत् । द्विजाधमः स विज्ञेयः स चंडः शास्त्रनिंदितः ॥ ५८ ॥
पिशुनो राजगामी च शूद्रसेवक एव च । शूद्रांगनागमो विप्रः स चंडश्च द्विजाधमः ॥ ५९ ॥
पक्वान्नं शूद्रगेहे च यो भुंक्ते सकृदेव वा । पंचरात्रं शूद्रगेहे निवासी चंड उच्यते ॥ ६० ॥
अष्टकुष्ठान्वितः कुष्ठी त्रिकुष्ठी शास्त्रनिन्दितः । एतैः सह सदालापः स भवेत्तत्समोऽधमः ॥ ६१ ॥
कीटवद्भ्रमणं यस्य कुव्यापारी कुपंडितः । अज्ञानाच्च वदेद्धर्ममग्रवृत्तिः प्रधावति ॥ ६२ ॥
अविमुक्तं परित्यज्य योऽन्यदेशे वसेच्चिरम् । स द्विधा शूकरपशुर्निंदितः सिद्धसंमतः ॥ ६३ ॥
कपोलेन हि संयुक्तो भ्रुकुटीकुटिलाननः । नृपवद्दंडयेद्यस्तु स दंडः समुदाहृतः ॥ ६४ ॥
ब्रह्मस्वहरणं कृत्वा नृपदेव स्वमेव च । धनेन तेन इतरं देवं वा ब्राह्मणानपि ॥ ६५ ॥
संतर्पयति योऽश्नाति यः प्रयच्छति वा क्वचित् । स खरश्च पशुश्रेष्ठः सर्ववेदेषु निंदितः ॥ ६६ ॥
अक्षराभ्यासनिरतः पठत्येव न बुध्यते । पदशास्त्रपरित्यक्तः स पशुः स्यान्न संशयः ॥ ६७ ॥
वदत्यन्यत्करोत्यन्यद्गुरुदेवाग्रतो यतः । स नीच इति विज्ञेयो ह्यनाचारस्तथापरः ॥ ६८ ॥
षड्गुणालंकृतेः साधोर्दोषान्मृगयते खलः । वने पुष्पफलाकीर्णे शलभः कंटकानिव ॥ ६९ ॥
दैवेन च विहीनो यः कुसंभाषां वदेत्तु यः । स वाचाल इति ख्यातो यो ह्यपत्रपतायुतः ॥ ७० ॥
चांडालैः सह आलापः पक्षिणां पोषणे रतः । मार्जारैश्चापि संभुंक्ते यत्कृत्यं मकर्टोदितम् ॥ ७१ ॥
तृणच्छेदी लोष्टमदी वृथा मांसाशनश्च यः । चपलः स तु विज्ञेयः परभार्यारतस्तथा ॥ ७२ ॥
स्नेहोद्वर्तनहीनो यो गंधचंदनवर्जितः । नित्यक्रिया अकुर्वाणो नित्यं स च मलीमसः ॥ ७३ ॥
अन्यायेन गृहं विंदेदन्यायेन गृहान्धनम् ॥ । शास्त्रादन्यद्गृह मंत्रं स स्तेयी ब्रह्मघातकः ॥ ७४ ॥
देवपुस्तकरत्नानि मणिमुक्ताश्वमेव च । गोभूमिस्वर्णहरणः स स्तेयीति निगद्यते ॥ ७५ ॥
देवोऽपि भावयेत्पश्चान्मानुषोऽपि न संशयः । अन्योन्यभावना कार्या स स्तेयी यो न भावयेत् ॥ ७६ ॥
गुरोः प्रसादाज्जयति पित्रोश्चापि प्रसादतः । करोति च यथार्हं च स च स्वर्गे महीयते ॥ ७७ ॥
न पोषयति दुष्टात्मा स स्तेयी चापरः स्मृतः ॥ ७८ ॥
उपकारिजनं प्राप्य न करोति परिष्क्रियाम् । स तप्तनरके शेते शोणिते च पतत्यधः ॥ ७९ ॥
सर्वेषां च सवर्णानां धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः । पृथिवीपालको राजा धर्मचक्षुरुदाहृतः ॥ ८० ॥
प्रजापतेर्मुखोद्भूतो होरातंत्रे यथोदितम् । तद्विदो गणनाभिज्ञा अन्यविप्राः प्रचक्षते ॥ ८१ ॥
गंगाहीनो हतो देशो विप्रहीना यथा क्रिया । होराज्ञप्तिविहीनो यो देशोऽसौ विप्लवप्लवः ॥ ८२ ॥
अप्रदीपा यथा रात्रिरनादित्यं यथा नभः । तथाऽसांवत्सरो राजा भ्रमत्यंध इवाध्वनि ॥ ८३ ॥
स्थापयेद्धर्मतो विप्रं भावयेत्कर्मवृद्धये । श्मश्रुयुक्तो द्विजः पूज्यः सूर्यो विप्रस्तु श्मश्रुलः ॥ ८४ ॥
प्रत्यक्प्रदर्शनात्पुण्यं त्रिदिनं कल्मषापहम् । दर्शने व्रात्यविप्रस्य सूर्यं दृष्ट्वा विशुध्यति ॥ ८५ ॥
न व्रात्यत्वं सूर्यविप्रे पूजयेद्यज्ञसिद्धये । ज्योतिर्वेदस्याधिकारः सूर्यविप्रस्य वै द्विजाः ॥ ८६ ॥
जातिभेदाश्च चत्वारो भोजकः कथकस्तथा । शिवविप्रः सूर्यविप्रश्चतुर्थः परिपठ्यते ॥ ८७ ॥
कथको मध्यमस्तेषां सूर्यविप्रस्तथोत्तमः । शिवलिंगार्चनरतः शिवविप्रस्तु निंदितः ॥ ८८ ॥
सूर्यविप्रस्य विप्रस्य वैद्यस्य च नृपस्य च । प्रवासयेदक्षतेन सपुत्रपशुबांधवः । अवध्यः सर्वलोकेषु राजा राज्येन पालयेत् ॥ ८९ ॥
वसुभिर्वस्त्रगंधाद्यैर्माल्यैश्च विविधैरपि । देशचक्रविदः पूज्या होराचक्रविदः पराः ॥ ९० ॥
सूर्यचक्रविदः पूज्या नावमन्येत्कथंचन । सिद्धवृद्धिं च धनर्द्धिं च य इच्छेदायुषा समम् । गणविप्रसमः पूज्यो दैवज्ञः समुदाहृतः ॥ ९१ ॥
जाते बाले निरूप्ये च लग्नग्रहनिरूपणम् । संस्थानं सूर्यविप्रो यः सूर्यविप्रस्य सत्तमाः । द्विमात्रिकां समभ्यस्य सर्ववेदफलं लभेत् ॥ ९२ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
सूत उवाच । चतुर्णामपि वर्णानां नान्यो बंधुः प्रचक्षते । ऋते पितुर्द्विजश्रेष्ठा इतीयं नैगमी स्मृतिः ॥ १ ॥
त्रयोऽपि गुरवः श्रेष्ठास्ताभ्यां माता परो गुरुः । ये सोदरा ज्येष्ठश्रेष्ठा उत्तरोत्तरतो गुरुः ॥ २ ॥
द्वादश्यां तु आमवास्यामथ वा रविसंक्रमे । वासांसि दक्षिणा देया मणिमुक्ता यथारुचि ॥ ३ ॥
अयने विषुवे चैव चंद्रसूर्यग्रहे तथा । प्राप्ते चापरपक्षे तु भोजयेच्चापि शक्तितः ॥ ४ ॥
पश्चात्प्रवंदयेत्पादौ मंत्रेणानेन सत्तमाः । विधिवद्वंदनादेव सर्वतीर्थफलं लभेत् ॥ ५ ॥
स्वर्गापवर्गप्रदमेकमाद्यं ब्रह्मस्वरूपं पितरं नमामि । यतो जगत्पश्यति चारुरूपं तं तर्पयामः सलिलैस्तिलैर्युतैः ॥ ६ ॥
पितरो जनयंतीह पितरः पालयंति च । पितरो ब्रह्मरूपा हि तेभ्यो नित्यं नमोनमः ॥ ७ ॥
यस्माद्विजयते लोकस्तस्माद्धर्मः प्रवर्तते ॥ । नमस्तुभ्यं पितः साक्षाद्ब्रह्मरूप नमोऽस्तु ते ॥ ८ ॥
या कुक्षिविवरे कृत्वा स्वयं रक्षति सर्वतः । नमामि जननीं देवीं परां प्रकृतिरूपिणीम् ॥ ९ ॥
कृच्छ्रेण महता देव्या धारितोऽहं यथोदरे । त्वत्प्रसादाज्जगद्दृष्टं मातर्नित्यं नमोऽस्तु ते ॥ १० ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि सागरादीनि सर्वशः । वसंति यत्र तां नौमि मातरं भूतिहेतवे ॥ ११ ॥
गुरुदेवप्रसादेन लब्धा विद्या यशस्करी । शिवरूप नमस्तस्मै संसारार्णवसेतवे ॥ १२ ॥
वेद वेदांगशास्त्राणां तत्त्वं यत्र प्रतिष्ठितम् । आधारः सर्वभूतानामग्रजन्मन्नमोऽस्तु ते ॥ १३ ॥
ब्राह्मणो जगतां तीर्थं पावनं परमं यतः । भूदेव हर मे पापं विष्णुरूपिन्नमोऽस्तु ते ॥ १४ ॥
पितामहं च प्रणमेत्सर्वादौ मातरं गुरुम् । मातामहं च तदनु आचार्यमथ ऋत्विजम् ॥ १५ ॥
मातृमंत्रैश्च प्रथमं प्रणमेद्भक्तिभावतः । यथाग्रजस्तथा ज्येष्ठः पितृव्योऽपि द्विजोत्तमाः ॥ १६ ॥
दृष्टादृष्टे च स गुरुर्गुरुर्माता तथा गुरुः । दृष्टादृष्टस्तृतीयः स्यात्सूर्योऽग्निश्चंद्र एव च ॥ १७ ॥
मंत्रदाता गुरुः ख्यातस्सप्तमः परिकीर्तितः । कभोजनगुरुः श्रेष्ठः स्वर्गापवर्गहेतुकः ॥ १८ ॥
दृष्टदेवं च यो हित्वा अदृष्टं च निषेवते । पापात्मा परमः सैकस्तिर्यग्योनिं च गच्छति ॥ १९ ॥
यथा पिता ज्येष्ठपिता कनीयांश्च तथा द्विजाः । ज्येष्ठो भ्राता पितृतुल्यो मान्यः सत्कारभाग्यतः ॥ २० ॥
आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः । माता स्यान्पृथिवीमूर्तिर्भ्रातरो मूर्तिरात्मनः ॥ २१ ॥
पिता मेरुर्व शिष्ठः स्याद्धर्ममूर्तिः सनातनः । स चापि दृष्टदेवः स्यात्तदाज्ञां परिपालयेत् ॥ २२ ॥
पितामहं च पित्रग्रे हव्यकव्यैश्च तर्पयेत् । स याति ब्रह्मणः स्थानं यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ २३ ॥
तस्य पादोदकस्नानाद्गंगा नार्हति केवलम् । तथावलोकनात्तस्य ज्योतिर्लिंगशतैश्च किम् ॥ २४ ॥
द्वात्रिं शत्कुंडकशिलास्पर्शने यादृशं फलम् । तादृशं कोटिगुणितं पितामहप्रदक्षिणे ॥ २५ ॥
शतमातृवरिष्ठाश्च पितामह्याश्च पोषणे । गुणास्तद्दर्शने विप्राः संसारे न पुनर्विशेत् ॥ २६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे गुरुगुणवर्णनं नाम षष्ठोध्यायः ॥ ६ ॥
सूत उवाच । समाख्यामीह विप्रेंद्रा इतिहासं पुरातनम् । श्रवणेपि च धर्मात्मञ्छ्रूयतां यन्मया पुरा ॥ १ ॥
पृष्टोवोचन्महातेजा विरिंचो भगवान्प्रभुः । हंत ते कथयाम्येष पुराणश्रवणे विधिम् ॥ २ ॥
इतिहासपुराणानि श्रुत्वा भक्त्या द्विजोत्तमाः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्रह्महत्याशतं च यत् ॥ ३ ॥
सायं प्रातस्तथा रात्रौ शुचिर्भूत्वा शृणोति यः । तस्य विष्णुस्तथा ब्रह्मा तुष्यते शंकरस्तथा ॥ ४ ॥
प्रत्यूषे भगवान्ब्रह्मा दिनांते तुष्यते हरिः । महादेवस्तथा रात्रौ शृण्वतां पठतां नृणाम् ॥ ५ ॥
शुक्लवस्त्रधरश्चैव चैलाजिनकुशोत्तरः । प्रदक्षिणत्रयं कुर्याद्या तस्मिन्देवता गुरौ ॥ ६ ॥
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं स्वासनं भजते ततः । दिक्पतिभ्यो नमस्कृत्य ऊँकाराधिष्ठितानपि ॥ ७ ॥
पुस्तकं धर्मशास्त्रस्य धर्माधिष्ठानशाश्वतम् । आगमानां शिवो देवस्तंत्रादीनां च शारदा ॥ ८ ॥
जामलानां गणपतिर्डामराणां शतक्रतुः । नारायणो भारतस्य तथा रामायणस्य च ॥ ९ ॥
वासुदेवो भवेद्देवः सप्तानां शृणु सत्तम । आदित्यो वासुदेवश्च माधवो रामकेशवौ ॥ १० ॥
वनमाली महादेवः सप्तानां सप्तपर्वसु । विष्णुधर्मादिकानां च शिवो ज्ञेयः सनातनः । अथ चादिपुराणस्य विरिंचिः परिकीर्तितः ॥ ११ ॥
शुद्धौदनं यवक्षीरं पायसं कृशरं तथा । कृशरान्नं च वा दद्यात्क्रमाद्बलिगणं विदुः ॥ १२ ॥
शालिभक्तं सगोधूमं तिलाक्षतविमिश्रितम् । गव्यं च सफलं चैव देयश्चैभ्यस्त्वयं बलिः ॥ १३ ॥
पृथक्पृथक्चैव कांस्ये विन्यसेद्दिक्षु मध्यतः । पठेच्चापि विधानेन स यागः षण्मयः परः ॥ १४ ॥
शीतोदकं मधु क्षीरं सितेक्ष्वोश्च रसो गुडः । सगर्भश्च परो ज्ञेयः षण्मयश्चापरो बलिः ॥ १५ ॥
शालितंडुलप्रस्थं तु तदर्धं वा तदर्धकम् । क्षीरेणापि च संभक्तं यवक्षीरमिदं स्मृतम् ॥ १६ ॥
क्षीरं भागाष्टकं ग्राह्यं सप्तभागेन संस्थितम् । हैमंतिकं सिताख्यं च तांडुलं प्रपचेच्चरुम् ॥ १७ ॥
अशीतिपलमानेन सिद्धमासादयेत्ततः । भागार्धेन ददेत्पश्चान्माक्षिकं वा सितामपि ॥ १८ ॥
गुडमिश्रेण यो दद्यात्संपर्को जायते क्वचित् । संपृक्तं माक्षिकेणापि दद्यादिक्षुरसं बुधः । गृहीत्वा याचकः शुद्धः शृणुत द्विजसत्तमाः ॥ १९ ॥
शृणुते वाधीयानो यो दद्याद्धस्ते च पुस्तकम् । समुत्थाय च गृह्णीयात्प्रणम्य विनिवेदयेत् ॥ २० ॥
पूर्वस्थः श्रावको विप्रो विख्यातस्तस्यदक्षिणे । पश्चिमाशामुखेनैव तर्जन्यांगुष्ठया सह ॥ २१ ॥
प्रस्तरेणापि हस्तेन विन्यासः पंडितैः सदा । इतोन्यथा न कर्तव्यः कृत्वा न्यासमथाप्नुयात् ॥ २२ ॥
असकृद्विन्यसेद्विप्राः पावमानीं जले जपेत् । वेदांतागमवेदांतविधिरेष स्मृतो बुधैः ॥ २३ ॥
यमदिक्संमुखे श्रोता वाचकश्चोत्तरामुखः । पुराणभारताख्यान एष वै कथितो विधिः ॥ २४ ॥
वैपरीत्येन विधिना विज्ञेयो द्विजसत्तमाः । रामायणे धर्मशास्त्रे हरिवंशे च सत्तमाः ॥ २५ ॥
इतोऽन्यथा यातुधानाः प्रलुंपंति फलं यतः । तस्माद्विधिविधानेन शृणुयादथ वा पठेत् ॥ २६ ॥
श्रुत्वा प्रति पुण्यविद्यां योऽश्नीयान्मांसमेव तु । स याति गार्दभीं योनिं यदि मैथुनिनः क्वचित् ॥ २७ ॥
यदि देवालये तीर्थे वाचयेच्छृणुयादथ । यस्य देवगृहे तस्य तस्य तीर्थस्य वर्णनम् ॥ २८ ॥
माहात्म्यश्रवणादेव गोदानस्य फलं लभेत् । महागुरोश्च माहात्म्यं पित्रोरग्रे न च स्मरेत् । पितुर्माहात्म्यं यत्पुत्रैर्वाच्यं संसदि पर्वणि ॥ २९ ॥
वासुदेवामतश्चापि रुद्रमाहात्म्यवर्णनम् । रुद्राग्रे वासुदेवस्य कीर्तनं पुण्यवर्धनम् ॥ ३० ॥
दुर्गाग्रे शिवसूर्यस्य वैष्णवाख्यानमेव च । यः करोति विमूढात्मा गार्दभीं योनिमाविशेत् ॥ ३१ ॥
गुरोरनुज्ञया पित्रोः प्रकुर्यादभिवादनम् । अनुज्ञया तथा पित्रोर्हरेः कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ ३२ ॥
न विष्णुर्न च ब्रह्मा च न च रुद्रः शचीपतिः । सर्ववेदेन तत्तुल्यं सर्वधर्मपरायणम् ॥ ३३ ॥
सर्वज्ञानमयं चैव सर्वज्ञेन च तत्समम् । तस्माद्द्विजन्मन्पित्रोर्हि सेवनाद्ब्रह्मशाश्वतम् ॥ ३४ ॥
गुरुभ्यो वंदनं व्यर्थ पितरं यो न तर्पयेत् । जीवन्न तर्पयेन्मुख्यं गंगायां मरणेपि च । उभयोस्तर्पणं नास्ति जीवन्नपि न जीवति ॥ ३५ ॥
पुराणश्रवणं पुण्यं शून्यं भागवतं यदि । व्यर्थं भागवतं विप्रा नारसिंहविहीनकम् ॥ ३६ ॥
आदिपर्वणि हीने तु भारताख्यं न धारयेत् । विनाश्वमेधिकं विप्रा विना यज्ञाननं विना ॥ ३७ ॥
दानकर्मविहीनं च मोक्षधर्मं न धारयेत । भारतं च दिवारोहधारणादौ वरं व्रजेत् ॥ ३८ ॥
वायुपुराणमश्रुत्वा शास्त्रं च यौगिकं विना । वायुहीनं देहिकुलं वृथा तस्य न धारकम् ॥ ३९ ॥
तथा वायुपुराणं यद्विहीनं श्रव्यमन्यकम् । यथा सुन्दरकांडेन आरण्यं च न धारयेत ॥ ४० ॥
लंकां विना चादिकांडं तल्लिखित्वा न धारयेत् । पाराशरं विना व्यासं याज्ञवक्त्यं विना मखम् ॥ ४१ ॥
दक्षं विना न शंखं च शंखहीनं बृहस्पतिम् । वह्नीयं श्रवणाद्येन न च युक्तिमथापयेत् ॥ ४२ ॥
संस्थापनादेव विना न च किमपि राक्षसैः । न ददेत्प्रार्थकादिभ्यो न विक्रीयेत्कथंचन ॥ ४३ ॥
न हरेत्पुस्तकं चापि न हरेदक्षराणि षट् । ब्रह्माक्षरस्य हरणाद्रौरवान्न निवर्तते ॥ ४४ ॥
आद्याक्षरस्य हरणात्ताम्रकुष्ठी भवेदिह । मुखवृत्तस्य हरणाद्यावदाचंद्रतारकम् ॥ ४५ ॥
कुवले असिपत्रे च पततीह न संशयः । स्वाक्षरस्य हरणे स्वमातृहरणेऽपि यत् ॥ ४६ ॥
तस्मात्पुस्तकमात्रं यो हरेन्नरकमाप्नुयात् । यद्भारतं यत्पुराणं स्तोत्ररूपाणि तानि च ॥ ४७ ॥
तानि वेदागमादीनि पुस्तकेष्वपि वाचयेत् । वेदानां पुस्तकं यत्र लिखित्वा तन्न वाचयेत् ॥ ४८ ॥
तथा तन्त्रोदितान्मंत्राँल्लिखित्वा तन्न वाचयेत् । पुस्तकं निगमानां च मन्त्रव्याख्यानसंग्रहम् ॥ ४९ ॥
स्फुटं कृत्वा पुरः स्थाप्य यावत्कालं प्रवर्तते । तावत्स नरके घोरे प्रेतत्वं जन्मजन्मनि ॥ ५० ॥
न वाचयेच्च व्याख्याता वाचकोऽपि प्रवाचयेत् । पौष्करे च श्लोक पादमाश्वमेधं पदेपदे ॥ ५१ ॥
वेदार्थं वाचयेद्यस्माद्विपरीतोऽपवाचकः । तावुभौ पतितौ ज्ञेयौ पावमानीशतं जपेत् ॥ ५२ ॥
आदिमध्यावसाने च मन्त्रे च प्रणवं दिशेत् । बलिभिर्गंधपुष्पैश्च पुस्तकं देवनिर्मितम् ॥ ५३ ॥
त्रिदेवं पुस्तकं विद्यात्सूत्रं वासुकिरुच्यते । अमानकरणे दोषस्तस्मात्तच्च न हापयेत् ॥ ५४ ॥
पत्राणि भगवान्ब्रह्मा ऊर्ध्वदीर्घाणि यानि च । जनार्दनश्चाक्षराणि मात्रा प्रकृतिरव्यया ॥ ५५ ॥
लिपी भंगी महेशः स्यात्तस्या मात्रा सरस्वती । एकरेखा च एकात्मा पादाच्च पादविच्युतिः ॥ ५६ ॥
चतुष्पादांतरे युग्मं मध्यमोंऽते युगं युगम् । विपत्करं युग्मपंक्तावयुग्मे स्वर्गसाधनम् ॥ ५७ ॥
भारते चेतिहासे च पुराणे द्विजसत्तमाः । अयुग्मपंक्तौ स्वर्गः स्याद्युग्मे नरकमाविशेत् ॥ ५८ ॥
वक्तृनामाक्षरैर्युक्तं पंक्तिभेदेन सत्तमाः । उपन्यस्तस्य यन्नाम तत्कलौ मात्रया सह ॥ ५९ ॥
आत्मसंशुद्धिसंशुद्ध्या धारयेद्धर्म संहिताम् । इतोऽन्यथा भवेद्दोषस्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ ६० ॥
रिपुः सूर्यस्तयारामो यक्षोऽनंतः सरस्वती । ब्राह्मी च यक्षिणी चैव गायत्री नवमी स्मृता ॥ ६१ ॥
विष्ण्वन्ते च भवेन्मुक्तिः सूर्यांऽते पादविच्युतिः । रिपुंकरं भवेत्तस्य यक्षे दुर्गतिमादिशेत् ॥ ६२ ॥
अनंते विपुला कीर्तिः सरस्वत्यां धनागमः । ब्राह्म्या ब्रह्मत्वमाप्नोति यक्षिण्या यक्षमन्दिरम् ॥ ६३ ॥
मुक्तिमाप्नोति गायत्र्या इति पंक्तिफलोदयः । चतुर्धा प्रतिभक्तिः स्यात्पुस्तकं धर्मनिर्मितम् ॥ ६४ ॥
ब्रह्मेन्द्रवैष्णवं शैवं शाक्तिकं च महेश्वरी । ब्रह्मरूपं चेतिहासमैंद्रं रामायणात्मकम् ॥ ६५ ॥
वैष्णवं परमं दैवं यच्छैवं तल्ललाटकम् । पावकोऽस्य तथा मूले मध्ये भागे शतक्रतुः ॥ ६६ ॥
अग्रे स्थिता ग्रहाः सर्वे दिशामीशास्तथा द्विजाः । मेरुः सुमेरुरुद्दिष्टः संगवान्काम उच्यते ॥ ६७ ॥
द्वावापृथिव्यौ पातालं तस्यांतः समुदाहृतम् । पौराणिककथायुक्तपुस्तको देवपूजितः ॥ ६८ ॥
न शस्यः पूजनीयश्च गृहे स्थाप्येत मानवः । यो यस्मै शूद्रो विप्राय वृत्तिं दद्याच्च मानवः ॥ ६९ ॥
स याति ब्रह्मसदनं मणिवर्त्मादिकुट्टिमम् । न शस्यः पूजनीयश्च गृहे स्थाप्येत मानवः ॥ ७० ॥
पत्राणामग्रभागे तु वेधं कुर्यात्सुवर्तुलम् । श्रवणात्तत्र मात्रेण तत्र पद्मं च वर्तुलम् ॥ ७१ ॥
संहितागमतन्त्रेषु प्रतिवेधे च संकुलम् । प्रकुर्याच्चित्ततापेन ततः शक्रपुरं व्रजेत् ॥ ७२ ॥
मध्यं तस्य हरेदायुः पार्श्ववेधः शिवं हरेत् । युग्मवेधे जयं दद्यादेकवेधे बलिर्भवेत् ॥ ७३ ॥
परमं प्रकृतेर्गुह्यं स्थानं देवैर्विनिर्मितम् । पूरयेत्ताम्रलिंगेन अथ रैत्यमयेन वा ॥ ७४ ॥
अशक्तो बिल्वकाष्ठस्य तथा श्रीपर्णिकस्य च । न काष्ठस्य नवं शस्यं न लौहं योजयेत्क्वचित् ॥ ७५ ॥
प्रागारंभश्लोकशतं धर्मशास्त्रस्य वै लिखेत् । संहितायां पुराणायां युग्मकल्पं तदर्धकम् ॥ ७६ ॥
ब्रह्मचर्येण विलिखेन्न मोहाद्ब्रह्मणः क्वचित् । तथापि चाखिलव्यास लेखनात्संततिक्षयः ॥ ७७ ॥
अनामात्वे हेमयुतां बलाकं चित्तमेव च । न लिखेत्खिलभागं च हरिवंशस्य सत्तमाः ॥ ७८ ॥
गारुडस्य च स्कान्दस्य न लिखेन्मध्यतन्त्रकम् । लेखनं हरिवंशस्य व्रतस्थो नियमैर्युतः ॥ ७९ ॥
गृहस्थो न लिखेद्ग्रंथं लिखेच्च मथुरां विना । लेखने पारिजातस्य मत्स्य मांसाशिनं लिखेत् ॥ ८० ॥
वाल्मीकिसंहितायाश्च लेखने च तथा क्वचित् । स्तोत्रमात्रं लिखेद्विप्रा अव्रती न लिखेत्क्वचित् ॥ ८१ ॥
अब्राह्मणेन लिखितं निष्फलं परिकीर्तितम् ॥ ८२ ॥
पतितैरपि पाखंडैर्न स्त्री विलिखति क्वचित् । दुर्विचारो दुष्टभार्यो दुर्मतिश्चापि लेखकः । न लिखेद्धर्मशास्त्रं च पुराणं स्तोत्रसंहितम् ॥ ८३ ॥
तच्च प्राप्नुवन्कर्तव्यं सुवर्णरजतस्य च । कज्जलैर्मलिनं कुर्यान्मन्त्री निर्यासमंत्रितैः ॥ ८४ ॥
जीवन्त्याश्च रसैर्युक्तैर्मणिकर्दमलोलुपैः । वंगुन्यान्मुख्यायुतैर्वापि पीतयोगैरथापि वा ॥ ८५ ॥
कृष्णे वायुप्रदं विद्यात्पीते वायुक्षयो भवेत् । रक्ते पुष्टिमवाप्नोति कृष्णे च संपदागमः ॥ ८६ ॥
इतिहासपुराणानां विलिखेद्यन्मुखाच्छृणु । वायव्यादिमुखेनैव काष्ठवेदं च संलिखेत् ॥ ८७ ॥
पूर्वामुखे चार्थहानिरुत्तरे च मुखे श्रियः । मरणं दक्षिणास्ये तु पश्चिमास्ये धनक्षयः ॥ ८८ ॥
पितृमेधे भुवः कंपे न लिखेज्जन्मवासरे । अशौचे मृतके सूतावमायां रविसंक्रमे ॥ ८९ ॥
अत्र लेखाद्दरिद्रः स्यात्तथा पुत्रविनाशनम् । बलधर्मं क्षयं चैव तस्माद्यत्नेन वर्जयेत् ॥ ९० ॥
पितृश्राद्धदिने लेखः कुलक्षयकरो भवेत् । एकरात्रं भुवः कंपे तस्मिँल्लेखे धनक्षयः ॥ ९१ ॥
अशोचेऽपि दरिद्रः स्याज्जन्माहे चायुषः क्षयः । लिपिच्छंदः पदज्ञश्च युवा धीमाञ्जितासनः ॥ ९२ ॥
द्रुतलेखी च तेजस्वी यो लेखयति लेखकः । असंवलितभावेन ऊर्ध्वोर्ध्वे स्यात्समाक्षरम् ॥ ९३ ॥
लिपियुक्तः समायुक्तः एवागमलेखकः । नांदीनागरकैर्वर्णैः शुद्धनागरकैरपि ॥ ९४ ॥
कामरूपाक्षरैर्वापि यावच्च संहितागणः । अचेतनेन लिखितं यावत्कालं प्रवर्तते ॥ ९५ ॥
यावदक्षरसंस्थानं तावत्स्वर्गे महीयते । अनुक्तो वाचयेद्यस्तु धर्मशास्त्रस्य वेतनम् ॥ ९६ ॥
लिखित्वा यस्तु पापात्मा यावदक्षर संख्यया । तावत्कालं तु नरके पच्यते नात्र संशयः ॥ ९७ ॥
कुटुंबभरणार्थं तु गृह्णीयाद्वापि वेतनम् । न जीवति स दुष्टात्मा धनवस्त्रफलान्वितः ॥ ९८ ॥
पतितैरंत्यजैर्म्लेच्छै रोगी कुष्ठी क्षयी तथा । रोगी शिलीपदैश्चैव मूकोऽपि धर्मसंहतः ॥ ९९ ॥
एतैर्विलिखितं यच्च धारयेन्न गृहाश्रमी । अनायुष्यकरं यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ १०० ॥
हीनांगा प्रतिमा चैव पुस्तकं मानहीनकम् । न कलौ धारयेद्देह अनायुष्यकरं भवेत् ॥ १०१ ॥
द्वात्रिंशदगुलैर्युक्तं कर्तव्यं पुस्तकोत्तमम् । स वै नारायणः ख्यातो धारणाच्च कुतोऽप्यलम् ॥ १०२ ॥
चतुविशांगुलं यच्च तद्वै स्वधनमुच्यते । शंकरः स तु विज्ञेयो धर्मकामफलप्रदः ॥ १०३ ॥
अष्टांगुलं भवेद्यच्च तत्कनिष्ठमिहोच्यते । तस्माद्ब्रह्ममयं ज्ञेयं त्रिवर्ग फलदायकम् ॥ १०४ ॥
ताडिता जलपत्रे च अथ वा चागुरुत्वचि । एत्याः पत्रकृते मानं भूर्जे मानं न विद्यते ॥ १०५ ॥
द्वादशांगुलकं यच्च भूर्जतैडादिनिर्मितम् । अंगुलानां प्रमाणं यत्तेनापि ज्ञानपुस्तकम् ॥ १०६ ॥
हस्तसंस्थापिते तस्य तेनायुष्यकरं भवेत् । धर्मशास्त्रस्य साहस्रे धर्मशास्त्रस्य वेतनम् ॥ १०७ ॥
स्वर्गमार्गस्य गमने भारते च तदर्धकम् । हरिवंशे स्वर्णमाने कृते मूल्यसहस्रके ॥ १०८ ॥
युगेयुगे पादहीनं धर्मं कुर्याद्यथारुचि । प्रणम्य शिरसा सर्वान्व्यासादीन्संहिताश्रुतान् ॥ १०९ ॥
जैमिनिं च ततो व्यासं शंकरं च तथा हरिम् ॥ । नमस्कारमथैषां तु आदिमध्यावसानके ॥ ११० ॥
ततः प्रवाचयेद्विप्रो धर्मशास्त्रार्थकोविदः । अलक्षितमनास्तद्वद्यद्रूपं स्पष्टमुच्चरन् ॥ १११ ॥
असंयुक्ताक्षरपदं स्पष्टभागसमन्वितम् । सप्तस्वरसमायुक्तं सप्तनादविभूषितम् ॥ ११२ ॥
सामगाथाः समाश्रित्य रागयुक्तांतरं पठेत् । मणिवारो धनं यत्स्याद्गौरांधां संतिकस्तथा ॥ ११३ ॥
श्रीरागश्चैव हिल्लोलरागो वाजाविकस्तथा । एवं प्रक्रममाणेन शृणुयाद्धर्मसंहिताः ॥ ११४ ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चापि विशेषतः । अश्वमेधमवाप्नोति सर्वान्कामानवाप्नुयात् । पापैः प्रमुच्यते सर्वैर्महापुण्यं च विंदति ॥ ११५ ॥
शूद्राणां पुरतो वैश्यो वैश्यानां क्षत्रियः परः । क्षत्रियांते तथा विप्राः शृणुयुश्चाग्रतः सदा ॥ ११६ ॥
न शूद्रः कथयेद्धर्मांस्तपअध्यापने तथा । नैहिकत्वं परत्वं च न शुभं न परां गतिम् ॥ ११७ ॥
शूद्रेणाधिगतं नास्ति विशेषाच्छब्दलक्षणम् । यद्द्विजस्य कृतो दासो ब्रह्मणाऽव्यक्तयोनिना ॥ ११८ ॥
श्वशृगालखरीक्षीरमपेयं हि यथा भवेत् । एवं शूद्रमुखाद्धर्मा न ग्राह्याः शब्दसंस्कृताः ॥ ११९ ॥
अमेध्यं शुध्यते तोयैः शूद्रः श्रोता हि शुध्यति । एवं शूद्रोऽप्यशुचिः स्याद्यदि व्याकरणार्थवित् ॥ १२० ॥
यः शूद्र उद्दिशेद्धर्मं तथा चागमवैदिकम् । स वै वध्यो नरेंद्रेण जिह्वां चक्रेण छेदयेत् ॥ १२१ ॥
बुध्यमानः सदा ह्यर्थं ग्रंथार्थं कृत्स्नमेव च । य एवं कथयेत्सम्यक्स विप्रो व्यास उच्यते ॥ १२२ ॥
वसेत्स पत्तने ग्रामे पुण्ये देशे स कीर्तितः । ते धन्यास्ते कृतात्मानस्ते कृतार्था न संशयः । वसंति पत्तने तस्मिन्व्याख्याता यत्र संवसेत् ॥ १२३ ॥
यथार्कहीनं दिवसश्चंद्रहीना यथा निशा । न रराज सभा तद्वद्व्यासेन रहिता द्विजाः ॥ १२४ ॥
यद्गृहे नैव शिशवो न रराज गृहं क्वचित् । यथैकतो ग्रहाः सर्वे एकतस्तु दिवाकरः । तथैव सोदर गेहे दृष्ट्वा पुष्करदर्शनम् ॥ १२५ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
सूत उवाच । शृणुध्वं विप्रसंघाताः पुराणं देवसंमतम् । यच्छ्रुत्वा मुच्यते पापात्पुरुषो ब्रह्महत्यया ॥ १ ॥
तृतीयं शैवमाख्यातं ततो भागवतं परम् । पंचमं च तथा मात्स्यं भविष्यं षष्ठमुच्यते ॥ २ ॥
असामर्थ्ये च मात्स्योक्तं वैष्णवं च भविष्यकम् । भारते चापि पर्वं च शांतिभैष्मीयकं तथा ॥ ३ ॥
पराशरमतं गृह्यं गोभिलोक्तानि यानि च । कात्यायनोक्तमपरमभ्यसेन्निगमादितः ॥ ४ ॥
अंतरेणागते मर्त्ये शास्त्रं नाध्यापयेत्क्वचित् । एकरात्रं गते मर्त्ये त्रिरात्रमजमेषयोः ॥ ५ ॥
मंडूके पंचरात्रं तु सर्पे रात्रिचतुष्टयम् । संवत्सरं तु तुरगे गजे द्वादशवत्सरान् ॥ ६ ॥
मासमेकं खरे काके स्थानत्यागान्न कुत्रचित् । केरवे वा रवे चैव अहोरात्रं प्रचक्षते ॥ ७ ॥
त्रिरात्रमपि मार्जारे नकुले मूषके खरे । हंसे दिनमनध्यायं क्षुद्रजंतौ न दूषणम् ॥ ८ ॥
अध्यापयेद्गुरोः पुत्रं ज्ञानिनं धार्मिकं शुचिम् । भक्तं शांतं वैष्णवं च जितक्रोधं जितेंद्रियम् ॥ ९ ॥
अध्यात्माध्यापयेदेभ्यः शठं पापहरं द्विषम् । अन्यायेनैव यच्छतमभयं दांभिकं द्विषम् ॥ १० ॥
निरर्थकं मंथरं च विशुश्रूषुमयाजकम् । षण्डं चैवानृजुं क्रुद्धं कृपणं व्यसनार्थिनम् ॥ ११ ॥
निंदकं चाविधिज्ञं च दूरतः परिवर्जयेत् । अप्रच्छन्ननतं ब्रूयात्पुत्रपौत्रादिकादृते ॥ १२ ॥
विद्यया सह मर्तव्यं न दद्याच्च पृथग्जने । अतो विद्या वदत्येवं पाठयंतं द्विजोत्तमम् ॥ १३ ॥
मा दद्याद्भक्तिहीनाय दुर्जनाय दुरात्मने । अप्रमादाय विप्राय शुचये ब्रह्मचारिणे ॥ १४ ॥
सार्थकाय विधिज्ञाय साधवे देहि सत्तम । दद्याद्यदि निषिद्धाय विद्याधनमनुत्तमम् ॥ १५ ॥
तयोरेकतरो गच्छेदचिरेण यमक्षयम् । अन्यायेन ग्रहं विद्यामन्यं पाठयते सुखात् ॥ १६ ॥
स याति नरकं घोरं विद्यावर्ज्यः स उच्यते । आध्यात्मिकं वैदिकं चालौकिकं वाथ यो वदेत् ॥ १७ ॥
मानमादौ प्रणम्याथ ततोऽधीयीत सुव्रतः । कर्मकांडं ज्योतिषस्य तद्विना न समभ्यसेत् ॥ १८ ॥
चूतभोगसमभ्यासाद्दरिद्रश्चाभिजायते । वादभागसमभ्यासाद्धननाशाय जायते ॥ १९ ॥
निधिभागसमभ्यासाज्जायते नारके कुले । यान्यनुक्तानि शास्त्राणि माननीयानि यानि च ॥ २० ॥
म्लेच्छोक्तानि महिम्नानि नाभ्यसेद्दूरतस्त्यजेत् । लोकानां ज्ञानवृद्ध्यर्थं यः कुर्याद्धर्मसंग्रहम् ॥ २१ ॥
प्रवर्तयित्वा स गुरुर्भवेज्जानप्रदः पिता । ज्ञानदाता च लोकानां तेषु धर्मः प्रवर्तते ॥ २२ ॥
निगमानां ज्योतिषाणां वेदानां नाटकस्य च । व्याख्यानसंग्रहं कृत्वा कलौ नाशमवाप्नुयात् ॥ २३ ॥
वेदानां धर्भशास्त्राणां पुराणानां तथैव च । मीमांसाज्योतिषां चैव नाटकानां विरंचिनी ॥ २४ ॥
भागावसाने कथितः पुराणाध्याय एव च । पुष्पकश्च परिच्छेदः खंडश्च प्रतिखंडकः ॥ २५ ॥
व्यवहारश्चार्थशास्त्रमश्वशास्त्रस्य चैव हि । यस्य भागावसाने तु प्रयोक्तव्यः स एव हि ॥ २६ ॥
तत्संग्रहेपि कविना नियोक्तव्यः स एव हि । यस्य नात्रोपदेशे तु प्रवर्तयति संग्रहः ॥ २७ ॥
तत्तदक्षरसख्यानां ब्रह्मलोकान्न तच्च्युतिः । न संग्रहस्तंत्रमंत्रे वेदमंत्रे च वर्जयेत् ॥ २८ ॥
मोहात्कृत्वा होमधेनुं दत्त्वा शुद्धिर्भविष्यति । कृत्वा चाख्यायिकाग्रंथस्वरूपान्स दिवं व्रजेत् ॥ २९ ॥
धर्मशास्त्रस्य गम्यस्य व्यवहारस्य चैव हि । कलौ यः संग्रहं कुर्यात्प्रसुप्ते चैव केशवे ॥ ३० ॥
यावत्प्रवर्तते लोकस्तावत्स्वर्गे महीयते । सिंहे पौषे च चैत्रे च न कुर्यात्संग्रहं क्वचित् ॥ ३१ ॥
प्रातःकाले न कुर्वीत् तथा मध्यंदिने द्विजाः । पक्षांते भूभिदाहे च भुवः कंपे दिनक्षये ॥ ३२ ॥
मलमासे विशेषेण सन्ध्ययोश्च विवर्जने । अमेध्याक्तं च पत्रं च लिप्यक्षरविभूषितम् ॥ ३३ ॥
पूतं स्यात्तत्क्षणाद्विप्राश्चतुः पंचाक्षरेण वा । नारसिंहस्य विन्यासे पूतो भवति तत्क्षणात् ॥ ३४ ॥
मायाविभवविन्यस्ते महापापकलेवरे । मुहूर्तार्धेन पूतत्वं प्रभोर्यांति परां गतिम् ॥ ३५ ॥
स्त्रियो वा निंदितो वापि म्लेच्छो याति परां गतिम् । यो मूढो मन्यते दोषं तस्य शौचं समाचरेत् । स गर्दभीं खरीं योनिं प्रविशेन्नात्र संशयः ॥ ३६ ॥
एकमेवात्मकं ब्रह्म तत्प्रकृत्यात्मकं द्वयम् । नवात्मको भैरवश्च दशमश्च जनार्दनः ॥ ३७ ॥
रुद्र एकादशश्चैव अर्कार्कश्चापि द्वादशः । त्रयोविंशे च भूतात्मा षड्विंशे मनुरीरितः ॥ ३८ ॥
तिथ्यात्मकं पंचदशे षोडशाख्या कलापरा । वातात्मकः सप्तदशो मन्त्रः समनुवर्तते ॥ ३९ ॥
अष्टादशाक्षरो मंत्रः पुराणात्मक एव च । ऊनविंशश्चंद्रमाः स्याद्विंशो नारायणो वपुः ॥ ४० ॥
ज्योतिर्मयश्चैकविंशो द्वाविंशे केशवार्चनम् । नक्षत्राणि त्रयोविंशे चतुर्विंशे च तानकम् ॥ ४१ ॥
पंचविंशे च तीर्थानि षड्विंशे च त्रियंबकः । अष्टाविंशे धनेशश्च ऊनत्रिंशे सरस्वती ॥ ४२ ॥
त्रिंशद्योगे शिवः प्रोक्तः पातालमेकत्रिंशके । अहोरात्रश्च द्वात्रिंशे चतुस्त्रिंशे च जाह्नवी ॥ ४३ ॥
पंचत्रिंशे तदंतः स्याच्छते पूर्णे दिवाकरः । सहस्रे च शिवो ज्ञेयश्चायुते मेरुरुच्यते ॥ ४४ ॥
लक्षे ब्रह्मा तथा कोट्यां देवो नारायणः परः । पुंप्रकृत्यात्मकं चान्यच्छारदालिपिमातृका ॥ ४५ ॥
शुद्धब्रह्ममयं नित्यं ज्ञानरूपं परं महत् । यस्मिन्न व्यसनादेव शुचौ चाप्यशुचिस्थले । क्षणे ब्रह्ममयं याति इत्याह भगवान्मनुः ॥ ४६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागेंऽकमाहात्म्यकथनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
सूत उवाच । अंतर्वेदिं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणोक्तं युगांतरे । बहिर्वेदं तथैवोक्तं शस्तं स्याद्द्वापरे कलौ ॥ १ ॥
ज्ञानसाध्यं तु यत्कर्म अंतर्वेदीति कथ्यते । देवतास्थापनं पूजा बहिवेंदिरुदाहृता ॥ २ ॥
प्रपापूर्तादिकं चैव ब्राह्मणानां च तोषणम् । गुरुभ्यः परिचर्या च बहिर्वेदी द्विधा मता ॥ ३ ॥
अकामेन कृतं कर्म कर्म च व्यसनादिकम् । अंतर्वेदी तदेवोक्तं बहिर्वेदी विपर्ययः ॥ ४ ॥
धर्मस्य कारणं राजा धर्ममेतद्भवेन्नृपः । तस्मान्नृपं समाश्रित्य बहिर्वेदी ततो भवेत् ॥ ५ ॥
सप्ताशीतिर्बहिर्वेदी सारमेषां तृतीयकम् । देवतास्थापनं चैव प्रासादकरणं तथा ॥ ६ ॥
तडागकरणं चैव तृतीयं न चतुर्थकम् । पंचमं पितृपूजा च गुरुपूजापुरःसरा ॥ ७ ॥
अधिवासः प्रतिष्ठा च देवतानामविक्रिया । प्रतिमाकरणं चैव वृक्षाणामथ रोपणम् ॥ ८ ॥
त्रिविधा सा विनिर्दिष्टा उत्तमा चाथ मध्यमा । कनिष्ठा शेषकल्पश्च सर्वकार्येष्वयं विधिः ॥ ९ ॥
त्रिधा भवति सर्वत्र प्रतिष्ठादिविधिर्मतः । पूजाहोमादिभिर्दानैर्मानतश्च त्रिभागतः ॥ १० ॥
त्र्यहसाध्यविधानेन अष्टाविंशतिदेवताः । त्रिधा भवति सर्वत्र प्रतिष्ठादिविधिर्मतः ॥ ११ ॥
प्रत्यहं पूजयेत्तत्र जापकास्तत्र षोडश । उत्तमोऽसौ विधिः कृत्स्नो ह्यश्वमेधफलप्रदः ॥ १२ ॥
चत्वारो याजकास्तत्र त्रयोविंशतिदेवताः । ब्रहदिक्पाल वारुण्यं पृथिवी च शिवस्तथा ॥ १३ ॥
एकाहेनैव पूजा च मध्यमः कथितो विधिः । गणेशग्रहदिक्पालान्वरुणं च शिवं तथा ॥ १४ ॥
संपूज्य पूज्यते यत्र कनिष्ठोऽसौ विधिः स्मृतः । एकवृक्षश्चैकरूपैः प्रतिमाक्षुद्रदेवताः ॥ १५ ॥
नलिनीदीर्घिकागर्तवापीमलप्रपादिकम् । एषां संस्कारकार्येषु प्रतिमानां परिष्क्रिया ॥ १६ ॥
अग्निकार्यं ततः कृत्वा न कुर्याद्विधिविस्तरम् । गणेशग्रहदिक्पालान्पूजयेदुपचारतः ॥ १७ ॥
वाप्यादेः पुष्करिण्याश्च क्षिपेद्गंगाजलं ततः । उलूखलद्वयेनापि जीर्णानां तु कदाचन ॥ १८ ॥
सेतुप्रासादवापीनां प्रतिष्ठां नैव कारयेत् । प्रासादः सेतवश्चैव तडागाद्यास्तथैव च ॥ १९ ॥
त्रिभिर्वर्णैः प्रतिष्ठार्हा जीर्णानां तु समुद्गताः । मुनयो मानमिच्छंति अमानं न हि दृश्यते ॥ २० ॥
तस्मान्मानं प्रवक्ष्यामि यन्मानं यादृशं फलम् । षष्टिहस्तप्रमाणेन तदुक्तं वारणोदितम् ॥ २१ ॥
एकषष्टिहस्तमितं प्रासादं चोत्तमं विदुः । मध्यं तदर्धं विज्ञेयं कनिष्ठं तत्परं स्मृतम् ॥ २२ ॥
अथ वा देवमानेन कर्तव्यं भूतिमिच्छता । यस्तडागं नवं कृत्वा जीर्णं वा नवतां नयेत् ॥ २३ ॥
सर्वं कुलं समुद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते । वापीकूपतडागाश्च उद्यानप्रवहास्तथा ॥ २४ ॥
पुनः पुनश्च संस्कार्यो लभते मौक्तिकं फलम् । गुणानां च प्रमाणेन प्रतिमानं विभागतः ॥ २५ ॥
द्विशतेन शतेनापि प्रासादस्यैष निश्चयः । सहस्रहस्तविस्तारं दैर्घ्येणाष्टाधिकं भवेत् ॥ २६ ॥
तडागं तं विजानीयात्प्रथमं मानमीरितम् । मध्यं चतुःशतेनापि प्रस्तावे दशहीनकम् ॥ २७ ॥
कनिष्ठं त्रिशतं चैव प्रस्थे स्याद्विंशहीनकम् । तदर्धेन कलौ ज्ञेयं तदर्धेन तदर्धकम् ॥ २८ ॥
तडागमानं विज्ञेयं त्रिवर्गफलदायकम् । अथ पुष्करिणीपक्षे द्वे शते मानमुत्तमम् ॥ २९ ॥
तडागे द्विगुणा नेमी मानार्धे गर्तमीरितम् । तत्क्षेत्रं वारुणं स्थानं त्र्युदितं तद्बहिः स्मृतम् ॥ ३० ॥
चतुर्थं चैव गांधर्वं पैशाचं पंचमं विदुः । यक्षस्थानमिता भागे एवं सर्वक्रमाणि हि ॥ ३१ ॥
अशीतिहस्तमानेन नलिन्या मणिरुच्यते । पञ्चहीनं च प्रस्तावे एवं मानविदो विदुः ॥ ३२ ॥
षष्टिहस्तेन नलिनी प्रस्तावे तुर्यहीनकम् । चतुःषष्टिहस्तमिता दीर्घिका च प्रकीर्तिता ॥ ३३ ॥
तुर्यहीनं च प्रस्तावे गर्ते मानं न विद्यते ॥ ३४ ॥
अग्नौ रोगो बंधुनाशश्च याम्यां मृत्युश्चोग्रः प्राप्यते राक्षसे च । भीतिश्चोग्रा प्राप्यते वायवीये तस्मादेता वर्जनीयाः प्रयत्नात् ॥ ३५ ॥
विप्रादीनां देवतानां समाजे मेरुस्थाने यत्र तत्रैव कुर्यात् । नद्यास्तीरे वर्जयेद्वा स्मशाने तडागाद्वै आश्रमादीञ्जनानाम् ॥ ३६ ॥
यदा प्रतिष्ठां न करोति मूढः प्रासादवाप्यादिषु पापचेताः । भयं समाप्नोति च पापमुग्रं पदेऽहिना वै वधभागितां व्रजेत् ॥ ३७ ॥
यदा तु दीर्घासरसीतडागप्रासादकूपादिषु निर्मितानि । कुर्वंति चान्यानि यदा मखानि भवंति नैवास्य फलप्रदानि ॥ ३८ ॥
यदप्रतिष्ठेषु निपानकेषु प्रासादकूपेषु वनादिकेषु । प्रतिष्ठिते यत्फलमाप्नुवंति फलं तदाल्पाल्पकमाहुरस्य ॥ ३९ ॥
तस्मात्प्रतिष्ठां विधिना जलादेः कुर्याद्यथेष्टं प्रयतो मनुष्यः । पुण्यार्जनेनैव धनेन काले स्ववित्तसाध्येन शुभाशयेन ॥ ४० ॥
प्रसादे मृन्मयं पुण्यं मयैतत्कथितं द्विजाः । तस्माच्चतुर्गुणं प्रोक्तं तृणकाष्ठमये तथा ॥ ४१ ॥
तृणमये शतमयं तदर्धं नववल्कले । तस्माद्दशगुणं प्रोक्तं कृते दारुमये भवेत् ॥ ४२ ॥
ततो दशगुणं प्रोक्तमिष्टिकारचिते शुभे । तस्माच्छतगुणं शैले सहस्रं ताम्ररौप्यके ॥ ४३ ॥
ततश्च शतसाहस्रं सौवर्णे द्विजसत्तमाः । अनंतफलमाप्नोति रत्नादि रचिते तथा ॥ ४४ ॥
यदतीतं भविष्यच्च कुलानामयुतं नरः । विष्णुलोकं नयत्याशु कारयित्वा हरेर्गृहम् ॥ ४५ ॥
कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं कारयित्वा हरेर्गृहम् । अर्धं च वैष्णवं लोकं मोक्षं च लभते क्रमात् ॥ ४६ ॥
हस्तानां पोडशैर्यावत्प्रस्थे स्यात्करहीनकम् । तृणवंशमये मानं मध्यं चार्ककरं भवेत् ॥ ४७ ॥
कनिष्ठं तारहस्तं स्यादुत्तमं पंचविंशतिः । सर्वोत्तमं च द्वात्रिंशच्चतुष्कोणे महाफलम् ॥ ४८ ॥
पुरद्वारं च कर्तव्यं चतुरस्रं समं भवेत् । अष्टकोणं न कर्तव्यं त्रिपुरं च कलौ युगे ॥ ४९ ॥
सुरवेश्मनि यावंतो द्विजेन्द्राः परमाणवः । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५० ॥
कर्तुर्दशगुणं प्रोक्तमापानपरिपालकः । पतितान्युद्धरेद्यस्तु स सर्वं फलमश्नुते ॥ ५१ ॥
पतितं पतमानं च तथार्द्धस्फुटितं तथा । समुद्धृत्य हरेर्वेश्म द्विगुणं फलमाप्नुयात् ॥ ५२ ॥
पतितस्य तु यः कर्ता पतमानस्य रक्षिता । विष्णोरधितलस्यैव मानवः स्वर्गभाग्भवेत् ॥ ५३ ॥
यः कुर्याद्विष्णुप्रासादं ज्योतिर्लिंगस्य वा क्वचित् । सूर्यस्यापि विरिंचेश्च दुर्गायाः श्रीधरस्य च ॥ ५४ ॥
स्वयं स्वकुलमुद्धृत्य कल्पकोटिं वसेद्दिवि । स्वर्गाद्भ्रष्टो भवेद्राजा धनी पूज्यतमोपि वा ॥ ५५ ॥
देवीलिंगेषु योनौ वा कृत्वा देवकुलं नरः । स्मरत्वं प्राप्नुयाल्लोके पूजितो दिवि सर्वदा ॥ ५६ ॥
प्रावृट्काले स्थितं तोयमग्निष्टोमफलं लभेत् । शरत्कालस्थितं तोयं यज्ञतोयाद्विशिष्यते ॥ ५७ ॥
निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठति वापिनः । स्वर्गं गच्छेत्स नरकं न कदाचिदवाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
एकाहं तु स्थितं तोयं पृथिव्यां द्विजसत्तमाः । कुलानि तारयेत्तस्य सप्त सप्त पराणि च ॥ ५९ ॥
पूर्वं पितृकुले सप्त तद्वन्मातृकुले द्विजाः । चतुर्दशमिदं ज्ञेयं शतलेखं ततः शृणु ॥ ६० ॥
पितुरूर्ध्वं कुलं विंशं मातुरूर्ध्व कुलं तथा । तद्वत्परं विजानीयाद्भार्यायाः पंच एव च ॥ ६१ ॥
पंच वै मातृतश्चास्य पितुर्मातामहे कुले । पंच पंच विजानीयान्मातुर्मातामहस्य च ॥ ६२ ॥
गुरोः पितृकुले पंच तस्य मातृकुले तथा । आचार्यस्य कुले द्वंद्वं दशराजकुलस्य च ॥ ६३ ॥
राज्ञो मातामहकुले पंच चैव प्रकीर्तिताः । एकोत्तरं शतकुलं परिसंख्यातमेव च ॥ ६४ ॥
आत्मना सह विप्रेंद्रा उद्धारः संमतः स्मृतः । कुर्याद्देवार्चनं तीर्थे स्वविमुक्ते दशार्णवे ॥ ६५ ॥
समुद्धरेत्कुलशतं शृणु विंशकुलं द्विज । पंच पंच च पित्रोश्च पितुर्मातामहस्य च ॥ ६६ ॥
मातुर्मातामहस्यैव जातिं द्वंद्वमुदाहृतम् । गुरोः संतानके द्वंद्वं तद्वद्यादवसात्त्वतौ ॥ ६७ ॥
परपक्षस्य चैकं स्यादेकविंशं कुलं क्रमात् । पानीयमेतत्सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६८ ॥
पानीयेन विना वृत्तिर्लोके नास्तीति कर्हिचित् । वारस्वस्थं पुष्पखंडं तोये पतति यावति ॥ ६९ ॥
तावत्कालं वसेत्स्वर्गे चान्ते ब्रह्मत्वमाप्नुयात् । तस्मात्तोयोपरि गृहं प्रसादोपरि वर्जयेत् ॥ ७० ॥
सूर्यरश्मियुतं यद्वै तत्तोयं तु विनिंदतम् । चंद्ररश्मिविहीनं यन्नामृतत्वाय कल्पते ॥ ७१ ॥
तस्माद्दशगुणं कुंडे तस्माद्दशगुणं ह्रदे । देवानां स्थापनं कुर्यादविमुक्तफलं शुभम् ॥ ७२ ॥
सुस्थितं दुःस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् । चालनाद्रौरवं याति न स्वर्गं न च स्वर्गभाक् ॥ ७३ ॥
उच्छन्नगरग्रामे स्थानत्यागे च विप्लवे । पुनः संसारधर्मेण स्थापयेदविचारयन् ॥ ७४ ॥
बाहुदंतादिप्रतिमा विष्णोश्चान्यस्य सत्तमाः । न चालयेत्स्थापिते च विप्रवृक्षं न चालयेत् ॥ ४ ॥
केशवं हरिवृक्षं च मधूकं किंशुकं तथा । नाकाले स्थापयेज्जातु चालनाद्ब्रह्महा भवेत ॥ ७६ ॥
देवालयस्य पुरतः कुर्यात्पुष्करिणी द्विजाः । ब्राह्मणानां समाजे च राजद्वारे चतुष्पथे ॥ ७७ ॥
देवाथें ब्राह्मणार्थे च मुखं कुर्याच्च सर्वतः । पश्चिमे पुष्टिकामं तु उत्तरे सर्वकामदम् ॥ ७८ ॥
याम्ये स्वार्थं न कुर्वीत कोणे तु नरकं भवेत् । मुखं प्रकल्पयेन्मध्ये केचिदुत्तरलंघनम् ॥ ७९ ॥
कुर्याद्दक्षिणपूर्वे तु अर्कहस्तप्रमाणतः । तडागे तु फलाहस्तं हस्तिकं ह्रासयेत्क्रमात् ॥ ८० ॥
तृप्ये हस्तं नलिन्यादावतो हीनं न कारयेत् । गर्ततृणं कलाहस्तं तडागेऽत्र प्रचक्ष्यते ॥ ८१ ॥
हीने हीनतरं कुर्याद्धस्तमानेन ह्रासयेत् । यूपस्तथा खादिर एव कार्यः श्रैपर्णिको धात्रिसमुद्भवश्च । मानस्तथा षोडशहस्तसम्मितो रत्नात्सगण्डीयुगकामयोजितैः ॥ ८२ ॥
आनाहभग्ने च भवेच्च तस्य विंशां गुलो द्विगुणो मध्यगश्च । मध्येंऽगुलैश्च हीनः कार्यः शुभदः सर्वदा स्यात् ॥ ८३ ॥
एवंविधश्चैव तडागयूपो मध्ये तथा षोडशहस्तसंमितः । कूपे च यूपोप्यथ हस्तमात्रस्ततश्चतुर्हस्तमितः प्रकीर्तितः ॥ ८४ ॥
आरामयोगेऽप्यथ मण्डपे च कार्यश्चतुर्हस्तमितोऽथ यूपः । संपूर्णमाने कथितं प्रमाणं हीने तु हीनं प्रवदंति तज्ज्ञाः । हस्तद्वयं प्रापितव्यं तडागे हस्तः सार्धः पुष्करिण्यां प्ररोपः ॥ ८५ ॥
प्रादेशं वै हस्तमानं कूपयूपस्य रोपतः । न कुर्याज्जलमग्नं च यूपं सर्वत्र सत्तमाः ॥ ८६ ॥
तडागे चापि आरामे स्थापयेच्च जलोपरि । हस्तमर्धं तदर्धं स्यान्मानेनानेन दापयेत् । वाप्यां गर्ते पुष्करिण्यां प्रकुर्याज्जलसंमितम् ॥ ८७ ॥
यावत्प्रतोलीगतरेणुसंगसंख्यागणो नो जरतामुपैति । तावत्सुरेशः सुरलोकवासी प्रासादकृज्जातु न जायते हि ॥ ८८ ॥