snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
तावप्युक्तौ सुमंतेन तस्यापि विनिवेदितम् । नावाभ्यां वीक्षितोनंतस्तच्छ्रुत्वा निषसाद ह ॥ ५४ ॥
तस्मिन्क्षणे मुनिवरे कौंडिन्ये ब्राह्मणोत्तमे । कृपयानंतदेवोपि प्रत्यक्षः समजायत ॥ ५५ ॥
वृद्धब्राह्मणरूपेण इत एहीत्युवाच तम् । प्रवेशयित्वा स्वगृहं गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥ ५६ ॥
तां पुरीं दर्शयामास दिव्यनारीनरैर्युताम् । तस्यां निविष्टमात्मानं वरसिंहासने नृप ॥ ५७ ॥
पार्श्वस्थशंखचक्रासिगदागरुडशोभितम् । दर्शयामास विप्राय पूर्वोक्तं विश्वरूपिणम् ॥ ५८ ॥
विभूतिभेदैश्चानन्तमनन्तं परमेश्वरम् । तं दृष्ट्वा तु द्विजोनन्तमुवाच परया मुदा ॥ ५९ ॥
पापोहं पापकर्माहं पापात्मा पापसम्भवः । पाहि मां पुण्डरीकाक्ष सर्वपापहरो भव ॥ ६० ॥
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । चूतवृक्षो वृषः कस्तु का गौः पुष्करिणीद्वयम् । गर्दभं कुञ्जरं चैव देव मे ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ६१ ॥
अनंत उवाच । चूतवृक्षो हि विप्रोसौ विद्वान्यो वेदगर्वितः । विद्यादानं नोपकुर्वञ्छिष्येभ्यस्तरुतां गतः ॥ ६२ ॥
सा गौर्वसुन्धरा दृष्टा निष्फला या त्वयेक्षिता । स हर्षो वृषभो दृष्टो लाभार्थं यस्त्वया वृतः ॥ ६३ ॥
धर्माधर्मव्यवस्थानं तच्च पुष्करिणीद्वयम् । खरः क्रोधस्त्वया दृष्टः कुंजरो धर्मदूषकः । ब्राह्मणोसावनंतोहं गुहासंसारगह्वरे ॥ ६४ ॥
इत्युक्तं ते मया सर्वं विप्र गच्छ पुनर्गृहम् ॥ ६५ ॥
चरानंतव्रतं तत्त्वं नव वर्षाणि पंच च । ततस्तुष्टः प्रदास्यामि नक्षत्रस्थानमुत्तमम् ॥ ६६ ॥
भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्सर्वान्कामान्यथेप्सितान् । पुत्रपौत्रैः परिवृतस्ततो मोक्षमवाप्स्यसि ॥ ६७ ॥
इति दत्त्वा वरं देवस्तत्रैवांतर्हितोऽभवत् । कौंडिन्योप्यागतो गेहं चचारानंतसद्व्रतम् ॥ ६८ ॥
शीलया सह धर्मात्मा भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् । अंते जगाम च स्वर्गं नक्षत्रं च पुनर्वसुम् । कल्पस्थानी च संभूतो दृश्यतेद्यापि स ज्वलन्॥ । अनंतव्रतधर्मेण सम्यक्चीणेंन कौरव ॥ ७० ॥
एतत्ते कथितं पार्थ व्रतानामुत्तमं व्रतम् । यत्कृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ७१ ॥
ये च शृण्वंति सततं वाच्यमानं नरोत्तम । ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यास्यंति परमां गतिम् ॥ ७२ ॥
संसारसागरगुहां सुसुखं विहर्तुं वांछंति ये कुरुकुलोद्भव शुद्धसत्त्वाः । संपूज्य ते त्रिभुवनेशमनंतदेवं बध्नंति दक्षिणकरे वरदोरकं मे ॥ ७३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । लोके प्रसिद्धाः श्रूयंते श्रावण्यो नाम देवताः । एताः काः किं च कुर्वंति धर्मं चासां ब्रवीहि मे ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । विद्यंते देवताः पुण्याः श्रावण्यो नाम पांडव । ब्रह्मणा प्रथमं सृष्टा नियोगश्च जने कृतः ॥ २ ॥
यो यद्वदति लोकेस्मिञ्छुभं वाप्यथ वाऽशुभम् । श्रावयंति हि तच्छीघ्रं ब्राह्मण्यः कर्मगोचरम् ॥ ३ ॥
जातास्त्रिलोके पूज्यास्तु नियमेन प्रजापते । दूराच्छ्रवणविज्ञानं दूराद्दर्शनगोचरम् ॥ ४ ॥
तासामस्तीह सा शक्तिरचिन्त्या तर्कहेतुभिः । नरैस्तुष्टैश्च यत्प्रोक्तं कार्याकार्यस्य कारणात् ॥ ५ ॥
तच्छृण्वंति यतः पार्थ नैका श्रावणिका मताः । यथा देवा यथा दैत्या यथा विद्याधरा नराः ॥ ६ ॥
यथा हि सिद्धगंधर्वा नागाः किंपुरुषाः खगाः । राक्षसाश्च पिशाचाश्च देवानामष्टयोनयः । तथैताः पुण्यनामानो वंद्याः श्रावणिकाः स्मृताः ॥ ७ ॥
ता समुद्दिश्य कर्तव्यस्तं नारीनरैरिह । किं तु तासां महोग्रं तु व्रतं संयमनं तदा ॥ ८ ॥
आघ्राय धूपं पक्वान्नं जलं चागन्ध मेव च । दातव्या पुनरन्यासां नारीणां भोज्यपारणा ॥ ९ ॥
अदत्त्वा यदि मृत्युः स्यादंतरालेपि पांडव । तदा लग्नग्रहैर्ग्रस्ता लग्ना ह्युपरिकारटम् । सफेनिलैर्मुखै रौद्रैर्भ्रियंते नीचदुःखिताः ॥ १० ॥
श्रूयंते हि पुरा पार्थ पृथिव्यां नहुषो नृपः । तस्य भार्या महादेवी जयश्रीर्नाम भारत ॥ ११ ॥
प्रत्यक्षरूपसंपन्ना दर्शनीयतरा शुभा । पीवरोरुस्तना श्यामा मृदुकुञ्चितमूर्द्धजा ॥ १२ ॥
शब्दगद्गदसंभाषा मत्तमातंगगामिनी । यथारूपा तथा शीला सती चेष्टा महीतले ॥ १३ ॥
सा कदाचिद्गता स्नातुं गंगायां चाश्रमे मुनेः । वशिष्ठस्य ददर्शाथ सतीं भार्यामरुंधतीम् ॥ १४ ॥
भोजयंती मुनीनां तु पत्नीर्नानान्नभोजनैः । तया च प्रणिपत्याथ पृष्टा देव्या महासती ॥ १५ ॥
पूज्यं भगवति ब्रूहि किमेतद्व्रतमुच्यते ॥ १६ ॥
अरुन्धत्युवाच । जयश्रिये शृणुष्व त्वं नाम्ना श्रावणिकाव्रतम् । एतद्भर्त्रा समाख्यातं वशिष्ठेन महर्षिणा ॥ १७ ॥
गूढं बह्मर्षिसर्वस्वं सुपतिव्रतकं शुभम् । गच्छ वा तिष्ठ वा राज्ञि तवातिध्यं करोम्यहम् ॥ १८ ॥
एवमुक्ता जयश्रीस्तु भोज्ये तस्मिन्यदृच्छया । बुभुजे सापि तत्रैव अरुंधत्या कृता दरा ॥ १९ ॥
भुक्त्वाचम्य जगामाथ स्वपुरं परमेश्वरम् । कालेन विस्मृतं तस्यास्तद्व्रतं तस्य भोजनम् ॥ २० ॥
ततस्तु समये पूर्णे म्रियमाणा महासती । जयश्रीर्घर्घरं गंतुं कुर्वाणा कंठगद्गदम् ॥ २१ ॥
फेनं लालाविलाद्वक्त्रादुद्गिरंती मुहुर्मुहुः । स्थिता पंचदशाहानि बीभत्सा दारुणानना ॥ २२ ॥
ततः षोडशके प्राप्ते दिने स्वयमरुंधती । प्रविश्याभ्यंतरं पूर्णं तां राज्ञीमवलोक्य च । नहुषाय समाचख्यौ यदुक्तं श्रावणी व्रते ॥ २३ ॥
तच्छुत्वा नहुषो राजा द्रुतं भोज्यं प्रचक्रमे । यथोक्तं तदरुंधत्या यच्च यावदभीप्सितम् ॥ २४ ॥
दत्वा च करकानष्टौ तामुद्दिश्य जयश्रियम् । क्षणाज्जगाम पञ्चत्वं करकाणां प्रदानतः ॥ २५ ॥
जगाम शक्रलोकं सा विमानेनार्कवर्चसा । दोधूयमाना चमरैः स्तूयमाना सुरा सुरैः ॥ २६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । मार्गशीर्षादिमासेषु द्वादशस्वपि पांडव । द्रव्यप्राप्तिश्च भक्तिश्च दानकाले प्रशस्यते ॥ २७ ॥
भुक्त्वा यज्ञे चतुर्दश्यामष्टम्यां वा युधिष्ठिर । व्रती स्नात्वा तु पूर्वाह्णे नद्यादौ विमले जले ॥ २८ ॥
आमंत्रयेद्दशैकैका नारीर्गौरीस्वरूपिणीः । यताचाराः सुवेषाश्च ब्राह्मणीर्वा स्वगोत्रजाः ॥ २९ ॥
द्वादश ब्राह्मणांस्तत्र वेदवेदांगपारगान् । मंत्रज्ञानितिहासज्ञानुपशांताञ्जितेन्द्रियान् ॥ ३० ॥
सर्वं दद्याद्विधानेन पादक्षालनपूर्वकम् । चंदनेन सुगन्धेन पुष्पधूपादिना तथा ॥ ३१ ॥
ग्रीवासूत्रकसिंदूरकुंकुमेन च भूषयेत् । तासामग्रे प्रदातव्या वर्द्धन्यो द्वादशैव तु ॥ ३२ ॥
अच्छिद्रा जलपूर्णास्तु सुवृत्ताः सूत्रवेष्टिताः । सोहालकादिभिश्च्छन्नाः पुष्पमालाविभूषिताः ॥ ३३ ॥
चंदनेन समालब्धाः सहिरण्याः पृथक्पृथक् । तन्मध्ये वर्द्धनीं चैकां स्वके शीर्षे निवेशयेत् ॥ ३४ ॥
स्थित्वा मण्डलके मध्ये यजमानः स्वयं तदा । यद्बाल्ये यच्च कौमारे वार्द्धके वापि यत्कृतम् । तत्सर्वं नाशमायातु पितृदेवर्षिणां नृणाम् ॥ ३५ ॥
इमा मे समयं स्वर्णं तारयस्व भवार्णवात् । अद्याहं गन्तुमिच्छामि विष्णोः पदमनुत्तमम् । एवमस्त्विति ता ब्रूयुः स्त्रियः सर्वा युधिष्ठिर ॥ ३६ ॥
ततो ब्राह्मणमाहूय यजमान इदं वदेत् । ब्रूहि ब्राह्मण यन्मे त्वमघं येन क्षयं व्रजेत् ॥ ३७ ॥
उत्तीर्य श्रावणं मासं समुत्तारय सांप्रतम् । उत्तारयेत मंत्रेण ब्राह्मणो वर्धनी च ताम् ॥ ३८ ॥
उपोष्य शिरसो देव्याः समुत्तीर्य रुहद्रुमान् । कटुकं निंबवृक्षं वा ततो मधुकमारुह । ततो गच्छ महादेवं श्रवणे श्रवणोत्तमे ॥ ३९ ॥
इति वर्धनिकोत्तारणमन्त्रः । एवं ताः समयं प्रोच्य दत्त्वाशीर्वचनानि च ॥ ४० ॥
तां वर्द्धनिकामेकान्ते विप्राय प्रतिपादयेत् । गृहीत्वा करकान्नार्य्यो व्रजेयुः स्वेषु वेश्मसु ॥ ४१ ॥
यजमानोऽपि यातासु यथेष्टं काममाचरेत् । एवमाचरते पार्थ श्रावणीव्रत मादरात् ॥ ४२ ॥
तस्य काले तु संप्राप्ते सुखं मृत्युः प्रजायते । निर्व्याधिर्नीरुजो भोगी स्थित्वास्थित्वा शतं सुखम् ॥ ४३ ॥
पुत्रपौत्रसमृद्ध्यादौ भुक्त्वा मर्त्यसुखानि च । रुद्रलोकमवाप्नोति सोमलोकं स गच्छति ॥ ४४ ॥
स्त्रीणां तुल्यं स हीनोऽपि व्रती व्रतफलं व्रजेत् । गौरीभोज्येषु दत्तेषु एकादशसु यत्फलम् ॥ ४५ ॥
तदेकेनापि लभते पार्थ श्रावणिकाव्रते । भक्त्या गच्छंति ते लोकान्विहृत्य सुखमादरात् ॥ ४६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे श्रवणिकाव्रतं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथ नक्तोपवासस्य विधानं शृणु पांडव । येन विज्ञातमात्रेण नरो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ १ ॥
येषु तेषु च मासेषु शुक्लपक्षे चतुर्दशीम् । ब्राह्मणं भोजयित्वा तु प्रारभेत ततो व्रतम् ॥ २ ॥
मासिमासि भवंति द्वावष्टम्यौ च चतुर्दशी । शिवार्चनरतो भूत्वा शिवध्यानैकमानसः । वसुधाभाजनं कृत्वा भुञ्जीयान्नक्तभोजनम् ॥ ३ ॥
उपवासात्परं भैक्ष्यं भैक्ष्यात्परमयाचितम् । अयाचितात्परं नक्तं तस्मान्नक्तेन भोजयेत् ॥ ४ ॥
देवैश्च भुक्तं पूर्वाह्णे मध्याह्ने मुनिभिस्तथा । अपराह्णे च पितृभिः सन्ध्यायां गुह्यकादिभिः ॥ ५ ॥
सर्वलोकानतिक्रम्य नक्तभोजी सदा भवेत् । हविष्य भोजनं स्नानं सत्यमाहारलाघवम् ॥ ६ ॥
अग्निकार्यो ह्यधःशय्यो नक्तभोजी सदा भवेत् । एवं संवत्सरस्यांते व्रतपूर्णस्य सर्पिषा । पूर्णकुम्भोपरिस्थाप्य पूजयेच्च सुशोभने ॥ ७ ॥
कपिलापञ्चगव्येन स्थापयेन्मृन्मयं शिवम् । फलं पुष्पं यवक्षीरं दधि दूर्वांकुरांस्तथा ॥ ८ ॥
तत्कुम्भानां जलोन्मिश्रमर्घमष्टांगमुच्यते । शिरसा धारयित्वा तु जानू कृत्वा महीतले ॥ ९ ॥
महादेवाय दातव्यं गन्धपुष्पं यथाक्रमम् । भक्ष्योदेनैर्बलिं कृत्वा प्रणम्य परमेश्वरीम् ॥ १० ॥
धेनुं वा दक्षिणां दद्याद्वृषं वापि धुरंधरम् । श्रोत्रियाय दरिद्राय कल्पव्रतविदाय च । यो ददाति शिवे भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ ११ ॥
विमानमर्कप्रतिमं हंसयुक्तमलंकृतम् । आरूढोऽप्सरसां गीतैर्याति रुद्रालये सुखम् ॥ १२ ॥
स्थित्वा रुद्रस्य भवने वर्षकोटिशतत्रयम् । इह लोके नृपश्रेष्ठ ग्रामलक्षेश्वरो भवेत् ॥ १३ ॥
यश्चाष्टमीषु च शिवासु चतुर्दशीषु नक्तं समाचरति शास्त्रविधान दृष्टम् । स्वर्गांगनाकलरवाकुलितं विमानमारुह्य याति स सुखेन सुरेशलोकम् ॥ १४ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणुष्वावहितो राजन्वक्ष्ये माहेश्वरं व्रतम् । त्रिषु लोकेषु विख्यातं नाम्ना शिवचतुर्दशी ॥ १ ॥
मार्गशीर्षत्रयोदश्यां सितायामेकभुङ्नरः । मासेष्वन्येषु वा राजन्पार्थ एवं न कारयेत् ॥ २ ॥
चतुर्दश्यां निराहारः समभ्यर्च्य महेश्वरम् । सौवर्णं वृषभं दत्त्वा भक्ष्यामि च परेऽहनि ॥ ३ ॥
एवं नियमकृत्सुप्त्वा प्रातरुत्थाय मानवः । कृतस्नानजपः पश्चादुमया सह शंकरम् । पूजयेत्कुसुमैः शुक्लैर्गंधधूपानुलेपनैः ॥ ४ ॥
पादौ नमः शिवायेति शिरः सर्वात्मने नमः । ललाटं तु त्रिनेत्राय नेत्राणि हरये नमः ॥ ५ ॥
मुखमिन्दुमुखायेति तथेशानाय चोदरम् । पार्श्वे चानंतधर्माय ज्ञानरूपाय वै कटिम् ॥ ६ ॥
ऊरू चानन्त्यवैराग्यं जानुनी चार्चयेद्बुधः । प्रधानाय नमो जंघे गुल्फौ व्योमात्मने नमः ॥ ७ ॥
व्योमव्योमात्मरूपाय पृष्ठमभ्यर्चयेन्नरः । नमः सृष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै पार्वतीं चापि पूजयेत् ॥ ८ ॥
ततश्च वृषभं हैममुदकुम्भसमन्वितम् । शुक्लमाल्यांबरयुतं पञ्चरत्नविभूषितम् ॥ ९ ॥
भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । प्रीयतां देवदेवोऽत्र सद्योजातः पिनाकधृक् ॥ १० ॥
पृषदाज्यं च संप्राश्य स्वप्याद्भूमावुदङ्मुखः । पञ्चदश्यां ततः प्रातः सर्वमेतत्समाचरेत् ॥ ११ ॥
तर्पयित्वा ततोन्नेन ब्राह्मणाञ्छक्तितः शुभान् । सुहृत्पदातिसहितः पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १२ ॥
ततः कृष्णचतुर्दश्यामेतत्सर्वं समाचरेत् । चतुर्दशीषु सर्वासु कुर्यात्पूर्ववदर्चनम् ॥ १३ ॥
ये च मासे विशेषाः स्युस्तान्निबोध क्रमादिह । मार्गशीर्षादिमासेषु स्वपन्नेतानुदीरयेत् ॥ १४ ॥
शंकराय नमस्तुभ्यं नमस्ते करवीरक । त्र्यंबकाय नमस्तुभ्यं महेश्वरमतः परम् ॥ १५ ॥
नमस्तेऽस्तु महादेव स्थाणवे च ततः परम् । नमः पशुपते नाथ नमस्ते शंभवे नमः ॥ १६ ॥
नमस्ते परमानंद नमः सोमार्द्धधारिणे । नमो भीमाय चोग्राय त्वामहं शरणं गतः ॥ १७ ॥
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । पंचगव्यं तथा बिल्वं यवागूक्षीरवारिजम् ॥ १८ ॥
तिलांश्च कृष्णान्विधिवत्प्राश्नीयात्समुदाहृतान् । प्रतिमासं चतुर्दश्यामेकैकं प्राशनं स्मृतम् ॥ १९ ॥
मंदारैर्मालतीभिश्च तथा धत्तूकैरपि । सिंदुवारैरशोकैश्च मल्लिकाकुब्जपाटलैः ॥ २० ॥
अर्कपुष्पैः कदंबैश्च शतपत्रैस्तथोत्पलैः । करवीरैश्च राजेन्द्र तथा पूज्यो महेश्वरः ॥ २१ ॥
एकैकेन चतुर्दश्यामर्चयेत्पार्वतीपतिम् । पुनश्च कार्त्तिके मासि संप्राप्ते तर्पयेद्द्विजान् ॥ २२ ॥
अन्नैर्नानाविधैर्भक्ष्यैर्वस्त्रैर्माल्यविभूषणैः । कृत्वा नीलं वृषोत्सर्गं श्रुत्युक्तविधिना नरः ॥ २३ ॥
उमामहेश्वरं हैमं वृषभं च गवा सह । मुक्ताफलाष्टकयुतं सितनेत्रपटावृतम् ॥ २४ ॥
सर्वोपस्करयुक्तायां शय्यायां विनिवेदयेत् । उदकुंभयुतं तद्वच्छालितंदुलसंयुतम् ॥ २५ ॥
स्थाप्य विप्राय शांताय वेदव्रतपराय च । ज्येष्ठसामविदे देयं न च कुर्वंति ते क्वचित् ॥ २६ ॥
अव्यंगाय च सौम्याय सदाकल्याणकारिणे । सपत्नीकाय संपूज्य माल्यवस्त्रविभूषणैः । न वित्तशाठ्यं कुर्वीत कुर्वंल्लोभात्पतत्यधः ॥ २७ ॥
अनेन विधिना यस्तु कुर्याच्छिवचतुर्दशीम् । सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ २८ ॥
ब्रह्महत्यादिकं पापं यदत्रामुत्र वा कृतम् । पितृभिर्मातृभिर्वापि तत्सर्वं नाशमाप्नुयात् ॥ २९ ॥
दीर्घायुरारोग्यकुलाभिवृद्धिरत्राक्षयान्यत्र चतुर्भुजत्वम् । गणाधिपत्यं दिवि कल्पकोटी स्वर्गे उषित्वा पदमेति शंभोः ॥ ३० ॥
न बृहस्पतिरप्यत्मन्नरस्य फलमिंद्रो न पितामहोऽपि वक्तुम् । न च सिद्धगुणोरऽप्यलं न वाहं यदि जिह्वायुतकोट्यपीह वक्त्रे ॥ ३१ ॥
भवत्यमरवल्लभः पठति यः स्मरेद्वा सदा शृणोत्यपि विमत्सरः सकलपापनिर्मोचनीम् । इमां शिवचतुर्दशीममरकामिनीकोटयः स्तुवंति दिवि नंदिता किमु समाचरेद्यः सदा ॥ ३२ ॥
या पार्थ नारी कुरुतेऽतिभक्त्या भर्त्तारमापृच्छ्य शुभं गुरुं वा । सापि प्रसादात्परमेश्वरस्य परं पदं याति पिनाकपाणेः ॥ ३३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । तथा सर्वफलत्यागमाहात्म्यं शृणु भारत । यदक्षयं परे लोके सर्वकामफलप्रदम् ॥ १ ॥
मार्गशीर्षे शुभे मासि चतुर्दश्यां धृतव्रतः । आरंभे शुक्लपक्षस्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ॥ २ ॥
अन्येष्वपि तु मासेषु अष्टम्यां नरसत्तम । सदक्षिणापायसेन शक्तितः पूजयेद्द्विजान् ॥ ३ ॥
अष्टादशानां धान्यानामन्यत्र फलमूलकम् । वर्जयेदब्दमेकं तु विधिनौषधकारकम् ॥ ४ ॥
ततः संवत्सरस्यांते चतुर्दश्यष्टमीषु च । अशक्तश्च व्रतं कर्तुं सहसैव प्रमुच्यते ॥ ५ ॥
सौवर्णं कारयेद्रुद्रं धर्मराजं तथैव च । कूष्माण्डं मातुलुंगं च वृंताकं पनसं तथा ॥ ६ ॥
आम्राम्रातकपित्थं च कलिंगं सेर्ववारुकम् । श्रीफलं सवटाश्वत्थं जंबीरं कदलीफलम् ॥ ७ ॥
बदरं दाडिमं शक्त्या कार्याण्येतानि षोडश । मूलकामलकं जंबूपुष्करं करमर्दकम् ॥ ८ ॥
उदुंबरं नालिकेरं द्राक्षा च बृहतीद्वयम् । कंकाली काकतुंडीरं करीरकुटजं शमी ॥ ९ ॥
रौप्याणि कारयेच्छक्त्या फलानीमानि षोडश । ताम्रं तालफलं कुर्यादगस्त्यफलमेव वा ॥ १० ॥
पिंडीरकं च खर्जूरं तथा सूरण कंदकम् । पनसं लकुचं चैव कर्कटं तिंतिडिं तथा ॥ ११ ॥
चित्रावल्लीफलं तद्वत्कूटशाल्मलिकाफलम् । मधूकं कारवेल्लं च वल्लीं गुदपटोल कम् ॥ १२ ॥
कारयेच्छक्तितो धीमान्फलान्येतानि षोडश । उदकुंभद्वयं कुर्यादान्योपरि सवाससम् । पक्षपात्रद्वयोपेतं यमरुद्रसमन्वितम् ॥ १३ ॥
धेन्वा सहैव शांताय विप्रायाथ कुटुंबिने । सपत्नीकाय संपूज्य पुण्येहनि निवेदयेत् ॥ १४ ॥
यथा फलेषु सर्वेषु वसंत्यमरकोटयः । तथा सर्वफलत्यागाच्छिवे भक्तिः सदास्तु मे ॥ १५ ॥
यथा शिवश्च धर्मश्च सदानन्तफलप्रदौ । तद्युक्तफलदानेन तौ स्यातां मे वरप्रदौ ॥ १६ ॥
यथा फलानां कामस्य शिवभक्तस्य सर्वदा । यथानंतफलावाप्तिरस्तु जन्मनिजन्मनि ॥ १७ ॥
यथा भेदं न पश्यामि शिवविष्ण्वर्कपद्मजाम् । तथा ममास्तु विश्वात्मा शङ्करः शंकरः सदा ॥ १८ ॥
इत्युच्चार्य च तत्सर्वमलंकृत्य विभूषणैः । शक्तश्चेच्छयनं दद्यात्सर्वोपस्करसंयुतम् । अशक्तस्तु फलान्येव यथोक्तानि विधानतः ॥ १९ ॥
तथोदकुंभसहितौ शिवधर्मौ च कांचनौ । विप्राय दत्त्वा भुञ्जीत तैलक्षारविवर्जितम् । अन्यानपि यथा शक्त्या भोजयेद्द्विजपुङ्गवान् ॥ २० ॥
न शक्नोति विहातुं चेत्सर्वाण्यपि फलान्युत । एकमेव परित्यज्य तदित्थं प्रतिपादयेत् ॥ २१ ॥
एतत्त्यागव्रतानां तु गवे वैष्णवयोगिनाम् । शस्तं सर्वफलत्यागं व्रतं वेदविदो विदुः । नारीभिश्च यथाशक्त्या कर्तव्यं राजसत्तम ॥ २२ ॥
नैतस्मादपरं किञ्चिदिह लोके परत्र च । व्रतमस्ति मुनिश्रेष्ठ यदन्नं तत्फलप्रदम् ॥ २३ ॥
सौवर्णरौप्यताम्रेषु यावंतः परमाणवः । भवंति चूर्यमाणेषु फलेषु नृपसत्तम । तावद्युगसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥ २४ ॥
एतत्समस्तकलुषापहरं जनानामाजीवनाय मनुजेश्वर सर्वदा स्यात् । जन्मान्तरेष्वपि न पुत्रकलत्रदुःखमाप्नोति धाम स पुरंदरजुष्टमेव ॥ २५ ॥
यो वा शृणोति पुरुषोल्पधनो नरो वा यो ब्राह्मणस्तु भवनेषु च धार्मिकाणाम् । पापैर्विमुक्तश्च परत्र पुरं मुरारेरानंदकृत्परमुपैति नरेन्द्र सोपि ॥ २६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पौर्णमासी महाराज सोमस्य दयिता तिथिः । पूर्णमासो भवेद्यस्यां पौर्णमासी ततः स्मृता ॥ १ ॥
पौर्णमास्यां च संजातः संग्रामो जयलक्षणः । सोमस्यारिबुधैः सार्द्धं सर्वसत्त्वभयंकरम् ॥ २ ॥
तारायां चन्द्रमाः सक्तस्तस्या भर्ता बृहस्पतिः । तयोरभून्महायुद्धं भार्याकृत्येषु वै पुरा ॥ ३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । तारा कस्य सुता कस्मात्स क्रुद्धः ससुरारिहा । सोमेन सह संग्रामं चक्रे चक्रगदाधर ॥ ४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । प्रजापतेरभूत्कन्या तारा वृत्रस्य चानुजा । तां बृहस्पतये प्रादात्पृथिव्यामेकसुंदरीम् ॥ ५ ॥
देवाचार्याय सा भार्या त्वनिर्देश्या तथाविधा । रूपेणाभ्यां रूपवती सा निर्धूय व्यवस्थिता ॥ ६ ॥
बृहस्पतिं पर्यचरद्यथा चान्याः स्त्रियः क्वचित् । तां ददर्शायतापांगीं तन्वंगीं चारुहासिनीम् ॥ ७ ॥
शीतांशुर्दर्शनादेव कामस्य वशमीयिवान् । आबभाषे च मधुरं तारे एह्येहि मा चिरम् ॥ ८ ॥
इंगिताकारकुशला तारा सोमस्य चेष्टितम् । बुद्ध्वा शुद्धिमथो तन्वी प्राहेदं मधुराक्षरम् ॥ ९ ॥
मुनेरंगिरसः पुत्रस्त्वं च सौम्योऽसि सोमराट् । अंगिरसो मुनेर्वीर स्नुषाहमुचितं न ते । सह सौम्येन यो योगस्तव सिद्धोऽ द्भुतो महान् ॥ १० ॥
अंगिरास्त्वां किल पुरा ससुरासुरराक्षसैः । राजत्वे स्थापयामास नैतत्स्मरसि किं विधो ॥ ११ ॥
कथमद्य निशानाथ ह्यनंगेनासि पीडितः । तस्माद्ब्रवीमि सिद्धिं ते रोचये घटितं कुरु । परवत्यस्मि भद्रं ते न गम्यास्मि बुधोत्तम ॥ १२ ॥
एवमुक्तस्तथा चासौ न चैतत्कृतवांस्ततः । गृहीत्वाकर्षयामास सोमोऽनंगवशीकृतः ॥ १३ ॥
बृहस्पतिस्तु तां ज्ञात्वा स तं सोममगर्हयत् । प्रेषयिष्यति मे भार्यां स्वयमेव ममांतिकम् ॥ १४ ॥
एवं चिरेण विज्ञाय बृहस्पतिरुदारधीः । नाससाद स्वकां भार्यां रोषात्प्रस्फुरिताधरः ॥ १५ ॥
आचख्यौ सर्वमिन्द्राय सोमस्येदं विचेष्टितम् । इंद्रः समाह्वयामास देवानृषिगणांस्तथा ॥ १६ ॥
न सोमो गणयामास ततोऽबुध्यत देवराट् । आकार्यं त्रिदशान्सर्वानाचख्यौ चन्द्रचेष्टितम् ॥ १७ ॥
तच्छ्रुत्वा देवगंधर्वाः क्रोधान्धाः क्षुब्धमानसाः । प्रगृहीतप्रहरणा रथानारुरुहुः स्वकान् ॥ १८ ॥
सोमोऽपि देवान्सोद्योगाञ्ज्ञात्वा सुकृतनिश्चयान् । दैत्यदानवरक्षांसि समानीय व्यवस्थितः ॥ १९ ॥
आरुह्य च रथश्रेष्ठं युद्धायैव मनो दधे । प्रवृत्तं सुमहद्युद्धं शरतोमरकंपनैः ॥ २० ॥
कौणपैः क्ष्मासुरैः शूलैर्देवदानवदारणम् । स तेषां सुमहद्युद्धं दत्त्वा तारागणाधिपः॥ । बभंज देवान्सेन्द्रांश्च हेमवृष्ट्या क्षपाकरः ॥ २१ ॥
स जित्वा देवगन्धर्वान्सोमो राजन्यसत्तम । श्रिया परमया युक्तो यथा नान्यो हविर्भुजाम् ॥ २२ ॥
देवाश्च निर्जितास्तेन सोमेनामिततेजसा । आजग्मुः शरणं देवं शरण्यं स्वर्गवासिनाम् ॥ २३ ॥
इन्द्रः सर्वं समाचख्यौ सोमस्येदृग्विचेष्टितम् । श्रुत्वा क्रुद्धो हृषीकेश आरुह्य गरुडं रुषा । गृहीत्वा चायुधं श्रेष्ठं युद्धायैव मनो दधे ॥ २४ ॥
प्रकर्तुं सुमहद्युद्धं चक्रशार्ङ्गगदा धरः । जगाम विबुधैः सार्धं सोमस्योपरि रोषितः ॥ २५ ॥
विष्णुं विदित्वा संप्राप्तं सोमो दैत्यगणैः सह । युद्धाय समरामर्षी स्थितः प्रध्माय वारिजम् ॥ २६ ॥
स जित्वा देवसंघातं सेंद्रं वायुपुरस्सरम् । विष्णुना सह संयुक्तः शस्त्रास्त्रैरसुभोजनैः ॥ २७ ॥
यदा नासावुपरमेद्युद्धाय सह विष्णुना । तदाऽददे रुषा विष्णुश्चकं क्रोधसमन्वितः ॥ २८ ॥
अथाह ब्रह्मा देवेशमजितं विष्णुमव्ययम् । योऽसौ मेघप्रपुष्टांगं यत्त्वां वच्मि निबोध तत् ॥ २९ ॥
नास्ति वध्यं त्रिभुवने चक्रस्यास्य तवानघ । सोमो द्विजाधिपत्ये च मया समभिषेचितः ॥ ३० ॥
तस्माद्यद्युज्यते देवकार्येऽस्मिंस्तद्विधीयताम् । अथाह भगवान्विष्णुः सुरब्रह्मर्षिसन्निधौ ॥ ३१ ॥
सिनीवाली कुहूर्नाम तस्यां नष्टः क्षपाकरः । विनष्टोऽपि पुनर्जन्म प्राप्स्यतीति न संशयः ॥ ३२ ॥
राकां चानुमतिं प्राप्य वृद्धिरस्य भविष्यति । आप्यायितश्च श्रुत्युक्तैः पितृपिण्डैः समंत्रकैः । ब्राह्मणैर्हव्यकव्यानि देवेभ्यः प्रापयिष्यति ॥ ३३ ॥
वृद्धिः कृष्णेन चैवास्य न च जातस्य भूयसी । एवमेव विधिर्दृष्टस्तस्याप्याय नमेव मे ॥ ३४ ॥
अमोघस्य न मोघत्वं भविष्यति कदाचन । शप्तश्च सोमो दक्षेण स चावश्यं भविष्यति ॥ ३५ ॥
सुदर्शनस्य च प्रीतिरेवमेव भविष्यति । एवमस्त्विति देवेश यद्भवान्प्रब्रवीति वै ॥ ३६ ॥
ब्रह्मा प्रोवाच सोमं तु विनीतवदुपस्थितम् । अर्पयस्व गुरोर्भार्यां न कार्यं पुनरीदृशम् ॥ ३७ ॥
स तथोक्तः समानीय ददौ तारां बृहस्पतेः । पुनरूचे शशी स्पष्टं शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् ॥ ३८ ॥
अस्यां गर्भो मदीयोऽयं यदपत्यं ममैव तत् । बृहस्पतिरथोवाच मया गर्भः समाहितः ॥ ३९ ॥
क्षेत्रे मदीये चोत्पन्नस्तस्मात्स मम पुत्रकः । उक्तं च वेदशास्त्रज्ञैर्षिभिर्द्धर्मदर्शिभिः ॥ ४० ॥
उप्तं वाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति । क्षेत्रिणस्तस्य तद्बीजं न बीजी फलभाग्भवेत् ॥ ४१ ॥
सम्यगुक्तं न भवता शशांकः प्राह तत्त्ववित् । माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । इति पौराणिकाः प्राहुर्मुनयो नयचक्षुषः ॥ ४२ ॥
विवदंतौ निवार्याथ ब्रह्मा प्रोवाच तां वधूम् । शनैरेकांतमानीय गर्भोयं कस्य शंस मे ॥ ४३ ॥
एवमुक्ता तु सा तारा ह्रिया नोवाच किंचन । उत्ससर्ज क्षणाद्गर्भं भाभासितसुरालयम् ॥ ४४ ॥
तमुवाच ततो ब्रह्मा पुत्र कस्य सुतो भवान् । सोमस्याहं सुतो ब्रह्मन्निति तथ्यं मयोदितम् ॥ ४५ ॥
बुधोऽयं विबुधाः प्राहुः सर्वज्ञानविदां वरः । गृहीत्वा पुत्रकं सोमो जगाम स्वं निवेशनम् ॥ ४६ ॥
गुरुर्गृहीत्वा स्वां भार्यां जगाम भवनं शनैः । सोमोऽपि तनयं लब्ध्वा हर्षव्याकुलमानसः ॥ ४७ ॥
पौर्णमासी समाख्याता प्राप्तपूर्णमनोरथा । प्राप्तः पुत्रो मया ह्यस्यां लब्धश्च वि जयस्तथा ॥ ४८ ॥
तस्मादेनामुपासिष्ये विधिना व्रततत्परः । एवमन्योऽपि पूर्णार्थः पूर्णांशः पूर्णलक्षणः ॥ ४९ ॥
यो मामक्यां तिथौ भक्त्या विधिवत्पूजयिष्यति । तस्य प्रसादाभिमुखः सर्वकामप्रदो ह्यहम् ॥ ५० ॥
एवमेषा तिथिः पार्थ सोमस्य दयिता शुभा । पौर्णमासी समाख्याता पूर्णो मासो भवेद्यथा ॥ ५१ ॥
तदस्यां स्रोतसि स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । आलिख्य मंडले सोमं नक्षत्रैः सहितं विभुम् ॥ ५२ ॥
पूजयेत्कुसुमैर्हृद्यैर्नैवेद्यैर्घृतपाचितैः । शुक्लाक्षतैः शुक्लवस्त्रैः पूजयित्वा क्षमापयेत् । शाकाहरणमुन्यन्नैर्नक्तं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ५३ ॥
वसंतबांधव विधो शीतांशो स्वस्ति नः कुरु । गगनार्णवमाणिक्य चन्द्र दाक्षायणीपते ॥ ५४ ॥
पक्षेपक्षे पौर्णमास्यां विधिरेष प्रकीर्तितः । कृष्णपक्षेऽपि यः कश्चिच्छ्रद्धावान्वै व्रती भवेत् ॥ ५५ ॥
तस्याप्येष विधिः प्रोक्तः सर्वसौख्यप्रदायकः । आमावास्या तिथिरियं पितॄणां दयिता सदा । अस्यां दत्तं तपस्तप्तं पितॄणामक्षयं भवेत् ॥ ५६ ॥
अमावास्या महाराज प्रयत्नैर्यैरुपोषिता । तैरक्षय्यं भवेद्दत्तं पितृभ्यस्तीर्थमुत्तमम् ॥ ५७ ॥
यः कश्चित्कुरुते तस्मिन्पितृपिण्डोदकक्रियाम् । स तारयति पुण्यात्मा पुरुषानेकविंशतिम् ॥ ५८ ॥
भवेयुरक्षयास्तस्य लोकाः पितृनिषेविताः । यदा तु इह कालांते तस्यात्रागमनं भवेत् ॥ ५९ ॥
ब्राह्मणः पितृभक्तश्च सर्वविद्याविशारदः । एवं जन्मनि राजेन्द्र भवेद्धनसमन्वितः ॥ ६० ॥
एवं संवत्सरस्यांते हैमं कृत्वा सुशोभनम् । सोमं नक्षत्रसहितं विप्राय प्रतिपादयेत् ॥ ६१ ॥
उपदेशं प्रयच्छेद्यस्तस्मै व्रतकृते नरः । संपूज्य वस्त्राभरणैर्मंत्रेणेत्थं निवेदयेत् । मासेमासे विधिरयं व्रतस्यास्य नराधिप ॥ ६२ ॥
यो न शक्नोति वा कर्तुं पक्षं वाथ निरंतरम् । स एकामप्युपोष्यैव कुर्यादुद्यापनं सुधीः ॥ ६३ ॥
यश्चैतत्कुरुते पार्थ पौर्णमासीव्रतं नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तश्चन्द्रवद्दिवि राजते ॥ ६४ ॥
पुत्रपौत्रधनोपेतो यज्वा दाता प्रियंवदः । संततिं विपुलां प्राप्य प्रयागे मरणं भजेत् ॥ ६५ ॥
ततश्चैवाक्षयाँल्लोकान्प्राप्नोति सुरसेवितान् । सेव्यमानः स गन्धर्वैः स्तूयमानः सुरासुरैः । आस्ते संपूर्णसर्वांगो यावत्कल्पायुतत्रयम् ॥ ६६ ॥
अभ्यर्चयंति सितपञ्चदशीषु सोमं कृष्णासु ये पितृगणं जलपिंडदानैः । तेषां गृहाणि धन धान्यसुतादिसंपत्पूर्णानि पार्थिव भवंति विधेर्विधानात् ॥ ६७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । संवत्सरे च याः काश्चित्तिथयः पुण्यलक्षणाः । ता मे वद यदुश्रेष्ठ स्नाने दाने महाफलाः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । वैशाखी कार्तिकी माघी तिथयोऽतीव पूजिताः । स्नानदानविहीनैस्ता न नेयाः पांडुनन्दन ॥ २ ॥
तीर्थस्नानं तदा शस्तं दानं वित्तानुरूपतः । वैशाख्यां पांडवश्रेष्ठ श्रेष्ठा द्योतनिका मता ॥ ३ ॥
कार्त्तिक्यां पुष्करारण्यं माघ्यां वाराणसी स्मृता । स्नानेनोदकदानेन तारयत्यपि दुष्कृतीन् ॥ ४ ॥
कुंभान्स्वछांभसः पूर्णान्सहिरण्यान्नसंयुतान् । वैशाख्यां ब्राह्मणो दत्त्वा न शोचति कृते व्रते ॥ ५ ॥
मधुरान्नरसैः पूर्णान्भाजनान्कनकोज्ज्वलान् । गोभूहिरण्यवासांसि विधिवत्प्रतिपादयेत् ॥ ६ ॥
माघ्यां मघासु च तथा संतर्प्य पितृदेवताः । तिलपात्राणि देयानि तिलांश्च पललौदनम् ॥ ७ ॥
कार्पासदानमत्रैव तिलदानं च शस्यते । कंबलाजिनरत्नानि मोचकौ पापमोचकौ ॥ ८ ॥
उपानद्दानमत्रैव कथितं सर्वकामदम् । यत्र वा तत्र वा स्नानं दानं वित्तानुरूपतः ॥ ९ ॥
कलिकालोद्भवं सर्वं शस्यते पांडुनन्दन । कार्तिक्यां तु वृषोत्सर्गो विवाहः पुण्यलक्षणः । कार्यं कुरुकुलश्रेष्ठ हरेर्नीराजनं तथा ॥ १० ॥
गजाश्वरथदानं च घृतधेन्वादयस्तथा । प्रदेयाः पुण्यकृद्भिश्च तास्ताः संकल्प्य देवताः ॥ ११ ॥
फलानि यानि विद्यंते सुगन्धिमधुराणि च । जातीफलं च कंकोलं लवंगं लवलीफलम् ॥ १२ ॥
खर्जूरीं नालिकेरांश्च कदल्याश्च फलानि च । दाडिमान्मातुलुंगांश्च कर्कोटांस्त्रपुसांस्तथा ॥ १३ ॥
वृंताकान्कारवेल्लांश्च बिंबान्कूष्मांडकर्बुरान् । अप्रदानेन येषां तु तिथयो यांति भारत । ते व्याधिता दरिद्राश्च जायंते भुवि मानवाः ॥ १४ ॥
न केवलं ब्राह्मणानां दानं सर्वस्य शस्यते । भगिनीभागिनेयानां मातुलानां पितृष्वसुः । दरिद्राणां च बंधूनां दानं कोटिगुणोत्त रम् ॥ १५ ॥
मित्रं कुलीनश्चापन्नो वधुर्दारिद्र्यदुःखितः । आशयाभ्यागतो दूरात्सोतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ १६ ॥
वनं प्रस्थापिते रामे ससीते सह लक्ष्मणे । मातामहकुलादेत्य विशुद्धेनांतरात्मना । सा सर्वेः श्रावितानेकैः कोशल्या भरतेन वै ॥ १७ ॥
यदा न प्रत्ययं याति कथंचित्कोशलात्मजा । तदा विशुद्धभावेन तिथयः श्राविताः पुनः ॥ १८ ॥
वैशाखी कार्तिकी माघी तिथयोमरपूजिताः । अप्रदानवतो यांति यस्यार्य्योनुमते गतः ॥ १९ ॥
एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या सहसा प्रत्ययं गता । अंकमानीय भरतं सांत्वयामास दुःखितम् ॥ २० ॥
एतत्तिथीनां माहात्म्यमाख्यातं बहुविस्तरम् । भूयस्तु किं प्रवक्ष्यामि तव राजन्महामते ॥ २१ ॥
वैशाखकार्तिकमघासहिताथ माघे या पूर्णिमा भवति पूर्णशशांकचिह्ना । तस्यां जलान्नकनकांबरमातपत्रं दत्त्वा प्रयाति पुरुषः पुरुहूतलोकम् ॥ २२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । पुनर्मे ब्रूहि देवेश त्वद्भक्त्या भावितात्मनः । कथ्यमानमिहेच्छामि शुभधर्मपदं महत् ॥ १ ॥
यत्राण्वपि नरैर्द्दत्तं जप्तं वा सुमहद्भवेत् ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु पांडव ते वच्मि रहस्यं देवनिर्मितम् । यन्मया कस्यचिन्नोक्तं सुप्रियस्यापि भारत ॥ ३ ॥
वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्तिकशुक्लपक्षे । नभस्य मासस्य तु कृष्णपक्षे त्रयोदशीं पञ्चदशीं च माघे ॥ ४ ॥
वैशाखस्य तृतीया तु समा कृतयुतेन तु । नवमी कार्तिके या तु त्रेतायुगसमागता ॥ ५ ॥
त्रयोदशी नभस्ये तु द्वापरेण समागता । माघे पञ्चदशी राजन्कलिकालादिरुच्यते ॥ ६ ॥
एताश्चतस्रो राजेन्द्र युगानां प्रभवाद्यथा । युगादयश्च कथ्यंते तथैता सर्वसूरिभिः ॥ ७ ॥
उपवासस्तपो दानं जपहोमक्रियास्तथा । यद्यत्तु क्रियते किंचित्सर्वंकोटिगुणं भवेत् ॥ ८ ॥
वैशाखस्य तृतीयायां श्रीसमेतं जगद्गुरुम् । नारायणं पूजयेथाः पुष्पधूपविलेपनैः । वस्त्रालंकारसंभारैनैवेद्यै र्विविधैस्तथा ॥ ९ ॥
ततस्तस्याग्रतो धेनुर्लवणस्याढकेन तु । कार्या कुरुकुलश्रेष्ठ चतुर्भागेण वत्सकः ॥ १० ॥
अविचर्मोपरि स्थाप्य कल्पयित्वा विधानतः । शास्त्रोक्तक्रमयोगेन ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ ११ ॥
श्रीधरः श्रीपतिः श्रीमाञ्छ्रीशः संप्रीयतामिति । अनेन विधिना दत्त्वा धेनुं विप्राय भारत । गोसहस्रं दशगुणं प्राप्नोतीह न संशयः ॥ १२ ॥
तथैव कार्तिके मासि नवम्यां नक्तभुङ्नरः । स्नात्वा नदीतडागेषु देवखातेषु वा पुनः ॥ १३ ॥
उमासहायं वरदं नीलकंठमथार्चयेत् । पुष्पधूपादिनैवेद्यैरनिंद्यैः शंकरं शिवम् ॥ १४ ॥
धेनुं तिलमयीं दद्यात्पुराणो क्तविधानतः । अष्टमूर्तिर्नीलकंठः प्रीयतामिति चिंतयेत् ॥ १५ ॥
यदत्र प्राप्यते पुण्यं पार्थ तत्केन वर्ण्यते । दत्त्वा तिलमयीं धेनुं शिवलोकमवाप्नुयात् ॥ १६ ॥
त्रयोदशी नभसि या कृष्णमस्यां समर्चयेत् । पितॄन्पायसदानेन मधुना च घृतेन तु । भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या वेदवेदाङ्गपारगान् ॥ १७ ॥
पितॄनुद्दिश्य दातव्या सवत्सा कांस्यदोहनी । प्रत्यक्षा गौर्महाराज तरुणी सुपयस्विनी ॥ १८ ॥
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । प्रीयतां गोप्रदानेन इति दत्त्वा विसर्जयेत् ॥ १९ ॥
कृतेनानेन राजेन्द्र यत्पुण्यं प्राप्यते नृभिः । तत्केन वर्णितुं याति वर्षकोटिशतैरपि ॥ २० ॥
पुत्रान्पौत्रान्प्रपौत्रांश्च धनं च महदीप्सितम् । इह चाप्नोति पुरुषः परत्र च शुभां गतिम् ॥ २१ ॥
पञ्चदश्यां च माघस्य पूजयित्वा पितामहम् । गायत्र्या सहितं देवं वेदवेदाङ्गभूषितम् ॥ २२ ॥
नवनीतमयीं धेनुं फलैर्नानाविधैर्युताम् । सहिरण्यां सवत्सां च ब्राह्मणाय निवेदयेत् । कीर्तयेत्प्रीयतामत्र पद्मयोनिः पितामहः ॥ २३ ॥
यत्स्वर्गे यच्च पाताले यच्च मर्त्ये सुदुर्लभम् । तदवाप्नोत्यसंदिग्धं पद्मयोनि प्रसादतः ॥ २४ ॥
यानि चान्यानि दानानि दत्तानि सुबहून्यपि । युगादिषु महाराज अक्षयानि भवंति हि ॥ २५ ॥
अल्पमल्पं हि यः कश्चित्प्रदद्यान्निर्द्धनोपि सन् । तदक्षयं भवेत्सर्वं युगादिषु न संशयः ॥ २६ ॥
वित्तानुसारं स्वं ज्ञात्वा वित्तवान्पार्थिवोपि वा । अनुसारेण वित्तस्य असाध्येन समाधिना ॥ २७ ॥
भूर्हिरण्यं गृहं वासः शयनान्यासनानि च । छत्रोपानत्सुयुग्मानि प्रदेयानि द्विजातिषु ॥ २८ ॥
एवं दत्त्वा यथाशक्त्या भोजयित्वा द्विजानपि । पश्चाद्भुञ्जीत सुमना वाग्यतः स्वजनैः सह ॥ २९ ॥
यत्किञ्चिन्मानसं पापं कायिकं वाचिकं तथा । तत्सर्वं नाशमायाति युगादितिथिपूजनात् ॥ ३० ॥
उद्गीयमानो गन्धर्वैः स्तूयमानः सुरासुरैः । रमते चाक्षयं कालं स्वर्गलोके न संशयः ॥ ३१ ॥
यद्दीयते किमपि कोटिगुणं तदाहुः स्नानं जपोनियममक्षयमेव सर्वम् । स्यादक्षयासु युगपूर्वतिथीषु राजन्व्यासादयो मुनिवराः समुदाहरंति ॥ ३२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । स्मरयामि हृषीकेश यन्नोक्तं भवता क्वचित् । तत्सावित्रीव्रतं ब्रूहि ममोपरि दयां कुरु ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कथयामि कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर । यथा चीर्णं व्रतवरं सावित्र्या राजकन्यया ॥ २ ॥
आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः । पार्थिवोश्वपतिर्नाम पौरजानपदप्रियः ॥ ३ ॥
क्षमावांश्च क्षितिपतिः सत्यवांश्च जितेन्द्रियः । स सभार्यो व्रतमिदं चचार नृपतिः स्वयम् ॥ ४ ॥
सावित्रीव्रतसिद्धं तत्सर्वकामप्रदायकम् । तस्य तुष्टाभवद्राजन्सावित्री ब्रह्मणः प्रिया ॥ ५ ॥
भूर्भुवःस्वरितीत्येषा साक्षान्मूर्तिमती स्थिता । कमंडलुधरा देवी प्रसन्नवदनेक्षणा ॥ ६ ॥
उवाच दुहिता ह्येका तव राजन्भविष्यति । इत्येवमुक्त्वा सावित्री जगामादर्शनं पुनः ॥ ७ ॥
कालेन सा तथा राजन्दुहिता देवरूपिणी । सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या जप्तया तदा ॥ ८ ॥
सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता । सा गृहवती सश्रीर्व्यवर्द्धत नृपात्मजा । सावित्री सुकुमाराङ्गी यौवनस्था बभूव ह ॥ ९ ॥
तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव । प्राप्तेव देवकन्येति दृष्ट्वा तामितरे जनाः ॥ १० ॥
सा तु पद्मपलाशाक्षी प्रज्वलंतीव तेजसा । चचार सा च सावित्रीव्रतं यद्भृगुणोदितम् ॥ ११ ॥
अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य सा । हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयित्वेंदुपर्वणि ॥ १२ ॥
तेभ्यः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य नृपात्मजा । साध्वी पतिव्रताभ्येत्य देवश्रीरिव रूपिणी ॥ १३ ॥
सोभिवाद्य पितुः पादौ शेषान्पूर्वं निवेद्य च । कृतांजलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता ॥ १४ ॥
तां दृष्ट्वा यौवनं प्राप्तां स्वच्छां तां देवरूपिणीम् । उवाच राजा संमंत्र्य स्मृत्यर्थं सह मंत्रिभिः ॥ १५ ॥
युक्तः प्रदानकालोऽस्यास्तेन कश्चिद्वृणोत्विमाम् । विचारयित्वा पश्यामि वरं तुल्यं महात्मनः ॥ १६ ॥
देवादीनां यथा वाच्यो न लब्धेयं तथा कुरु । बोद्धयमाना मया पुत्रि धर्मशास्त्रेषु गच्छ तम् ॥ १७ ॥
पितुर्गृहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । ब्रह्महत्या पितुस्तत्र सा कन्या वृषली स्मृता ॥ १८ ॥
अतोर्थं प्रेषयामीति कुरु पुत्रि स्वयंवरम् । वृद्धैरमात्यैः सहिता शीघ्रं गच्छ विधारय ॥ १९ ॥
एवमस्त्विति सावित्री प्रोक्ता तस्माद्विनिर्ययौ । तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम सा ॥ २० ॥
मान्यानामत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिषेचनम् । ततोभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रयाणि च ॥ २१ ॥
आजगाम पुनर्वेश्म सावित्री सह मंत्रिभिः । तत्रापश्यच्च देवर्षिं नारदं पुरतः पितुः ॥ २२ ॥
आसीनमासने विप्रं प्रणम्य स्मितभाषिणी । कथयामास तत्सर्वं यथा वृतं वनेऽभवत् ॥ २३ ॥
सावित्र्युवाच । आसीत्साल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । द्युमत्सेन इति ख्यातो देवदत्तो बभूव सः ॥ २४ ॥
नारद उवाच । अहो बत महत्कष्टं सावित्र्या नृपतेः कृतम् । बाल्यभावाद्यदनया न कृतः सत्यवान्नृपः ॥ २५ ॥
सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । उपेतोऽस्ति गुणैः सर्वैर्द्युमत्सेनसुतो बली ॥ २६ ॥
एको दोषोऽस्ति नान्योऽस्य सोऽद्यप्रभृति सत्यवाक् । संवत्सरेण हीनायुर्देह त्यागं करिष्यति ॥ २७ ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा तनयां प्राह पार्थिवः । पुत्रि सावित्रि गच्छ त्वमन्यं वरय सत्पतिम् । संवत्सरेण सोल्पायुर्देहत्यागं करिष्यति ॥ २८ ॥
सावित्र्युवाच । सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति पंडिताः । सकृत्प्रदीयते कन्या त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् ॥ २९ ॥
दीर्घायुरथ वाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा । सकृद्वृतोमया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ॥ ३० ॥
मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनः सदा ॥ ३१ ॥
नारद उवाच । यद्येतदिष्टं दुहितुस्ततः शीघ्रं विधीयताम् । अविघ्नमग्रे सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव ॥ ३२ ॥
एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः । राजा च दुहितुः सर्वं वैवाहिकमथाकरोत् । शुभे मुहूर्ते पार्श्वस्थैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ ३३ ॥
सावित्र्यपि वरं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम् । मुमुदेऽतीव तन्वंगी स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत् ॥ ३४ ॥
एवं तत्राश्रमे तेषां वसतां प्रीतिपूर्वकम् । कालस्तपस्यतां कश्चिदतिचक्राम भारत ॥ ३५ ॥
सावित्र्यास्तप्यमानायास्तिष्ठंत्याश्च दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते ॥ ३६ ॥
ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रांते कदाचन । सप्राप्तकालो म्रियेत इति संचिंत्य भामिनी । प्रोष्ठपदे सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे ॥ ३७ ॥
गणयन्ती च सावित्री नारदोक्तं वचो हृदि । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं विनाभवत् ॥ ३८ ॥
ततस्त्रिरात्रं निर्वर्त्य स्नात्वा संतर्प्य देवताः । चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिंत्य भामिनी । श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ ववंदे चारुहासिनी ॥ ३९ ॥
अथ प्रतस्थे परशुं गृहीत्वा सत्यवान्वनम् । सावित्र्यपि च भर्तारं गच्छतः पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ ४० ॥
ततोऽवदत्स भर्ता तां पृच्छस्व श्वशुरौ निजौ । तथेत्युक्त्वा हि पप्रच्छ नत्वा श्वश्रूपदानि सा ॥ ४१ ॥
श्वशुराववदतां च न गंतव्यं त्वयानघे । बाले त्वं परमं भीरुः कथं गच्छसि काननम् ॥ ४२ ॥
भूयो भावेन सा प्रोचे द्रष्टव्यं काननं मया । गच्छेति तां तदोचाते श्वशुरौ चारुहासिनीम् ॥ ४३ ॥
ततो गृहीत्वा तरसा फलपुष्पसमित्कुशान् । यथा शुष्काणि वादाय काष्ठभारमकल्पयत् ॥ ४४ ॥
अथ पाटयतः काष्ठं जाता शिरसि वेदना । व्यथा मां बाधते बाले स्वप्तुमिच्छामि सुंदरि ॥ ४९ ॥
विश्रमस्व महाबाहो सावित्री प्राह दुःखिता । पश्चादुपगमिष्यामि स्वाश्रमं श्रमनाशनम् ॥ ४६ ॥
यावदुत्संगके कृत्वा शिर आस्ते महीतले । तावद्ददर्श सावित्री पुरुषं कृष्णपिंगलम् । किरीटिनं पीतवस्त्रं साक्षात्सूर्यमिवोदितम् ॥ ४७ ॥
तमुवाचाथ सावित्री प्रणम्य मधुपिंगलम् । कस्त्वं देवोऽथ वा दैत्यो मां धर्षयितुमागतः ॥ ४८ ॥
न चाहं केनचिच्छक्या स्वधर्मादवरोपितुम् । स्प्रष्टुं वा पुरुषश्रेष्ठ दीप्ता वह्निशिखा यथा ॥ ४९ ॥
यम उवाच । यमः संयमनश्चास्मि सर्वलोकभयंकरः । क्षीणायुरेष ते भर्ता तं नयामि पतिव्रते । न शक्यः किंकरैर्नेतुमतोऽहं स्वयमागतः ॥ ५० ॥
एवमुक्त्वा सत्यवतः शरीरात्पाशसंचयैः । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् । अथ प्रयातुमारेभे पंथानं पितृसेवितम् ॥ ५१ ॥
सावित्र्यपि वरारोहा पृष्ठतोऽ नुजगाम ह । पतिव्रतां तथा श्रांतां तामुवाच यमस्तदा ॥ ५२ ॥
निवर्त गच्छ सावित्रि स्वगृहे त्वमिहागता । एष मार्गो विशालाक्षि न केनाप्यनुगम्यते ॥ ५३ ॥
सावित्र्युवाच । न श्रमो न च मे ग्लानिः कदाचिदपि जायते । भर्तारमनुगच्छंति यास्तासां न श्रमादयः ॥ ५४ ॥
सतां संतो गतिर्नान्या स्त्रीणां भर्ता सदा गतिः । वेदो वर्णाश्रमाणां च शिष्याणां च गतिर्गुरुः ॥ ५५ ॥
सर्वेषामेव जंतूनां स्थानमस्ति महीतलम् । भर्तार एव मनुजस्त्रीणां नान्यः समाश्रयः ॥ ५६ ॥
एवमन्यैश्च विविधैर्वाक्यैर्द्धर्मार्थसंहितैः । तुतोष सूर्यतनयः सावित्रीं चेद मब्रवीत् ॥ ५७ ॥
तुष्टोऽस्मि तव भद्रं ते वरं वरय भामिनि । सावित्र्यपि वरान्वव्रे विनयावनतानना ॥ ५८ ॥
चक्षुःप्राप्तिस्तथा राज्यं श्वसु रस्य महात्मनः । पितुः पुत्रशतं चैव पुत्राणां शतमात्मनः ॥ ५९ ॥
जीवितं च तथा भर्तुधर्मसिद्धिश्च शाश्वती । धर्मराजो वरान्दत्त्वा प्रेषयामास तां ततः ॥ ६० ॥
अथ भर्तारमासाद्य सावित्री हृष्टमानसा । जगाम साश्रमपदं सह भर्त्रा निराकुला ॥ ६१ ॥
भाद्रस्य पौर्णमास्यां तु यथा चीर्णं व्रतं त्विदम् । माहात्म्यमस्य नृपते कथितं सकलं मया ॥ ६२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तद्व्रतं देव सावित्र्या यदनुष्ठितम् । तस्मिन्भाद्रपदे मासि सिद्धान्नं तस्य कीदृशम् ॥ ६३ ॥
का देवता व्रते तस्मिन्ब्रूहि कामं प्रति प्रभो । सविस्तरं हृषीकेश ब्रूहि धर्मं सनातनम् ॥ ६४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ॥ । श्रूयतां पांडवश्रेष्ठ सावित्रीव्रतमादरात् । कथयामि कथं चीर्णं तया सत्या युधिष्ठिर ॥ ६५ ॥
त्रयोदश्यां भाद्रपदे दंतधावनपूर्वकम् । त्रिरात्रं नियमः कार्यं उपवासस्य भारत ॥ ६६ ॥
अशक्त्या तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याज्जितेन्द्रियः । अयाचितं चतुर्दश्यामुपवासेन पूर्णिमाम् ॥ ६७ ॥
नित्यं स्नात्वा महानद्यां तडागे चाथ निर्झरे । विशेषः पौर्णमास्यां तु स्नानं सर्षपमृज्जलैः ॥ ६८ ॥
गृहीत्वा तिलकान्पात्रे प्रस्थमात्रं युधिष्ठिर । अथ वा धान्यमादाय यवशालितिलादिकम् ॥ ६९ ॥
ततो वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् । सावित्रीप्रतिमां कृत्वा सर्वावयवशोभनाम् ॥ ७० ॥
सौवर्णी मृन्मयीं वापि स्वशक्त्या रौप्यनिर्मिताम् । रक्तवस्त्रयुगं दद्यात्सावित्र्यै ब्रह्मणे तथा ॥ ७१ ॥
सावित्रीं ब्रह्मणा सार्द्धमेवं भक्त्या प्रपूजयेत् । गंधैः सुगंधिपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः ॥ ७२ ॥
पूर्णैः कोशातकैर्भक्ष्यैः कूष्मांडैः कर्कटीफलैः । नालिकेरैश्च खर्जूरैः कपिस्थैर्दाडिमीफलैः ॥ ७३ ॥
जंबूजंबीरनारंगैः कर्कटैः पनसैस्तथा । जीरकैः कटुखंडैश्च गुडेन लवणेन च ॥ ७४ ॥
विरूढैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्रे प्रकल्पितैः । राजन्या सूत्रकंटैश्च शुभैः कुंकुमकेशरैः ॥ ७५ ॥
अवतारवतीत्येवं सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । तामर्चयेत मंत्रेण सावित्रीं ब्राह्मणः स्वयम् । इतरेषां पुराणोक्तमंत्रोऽत्र समुदाहृतः ॥ ७६ ॥
ॐकारपूर्वके देवि वीणापुस्तक धारिणि । वेदमातर्नमस्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे ॥ ७७ ॥
एवं संपूज्य विधिवज्जागरं कारयेत्ततः । गीतवादित्रशब्देन ह्यष्टतारीकदंबकैः ॥ ७८ ॥
नृत्यहासैर्नयेद्रात्रिं पृष्ठतश्च कथानकैः । सावित्र्याख्यानकं वापि वाचयेद्द्विजसत्तमम् । यावत्प्रभातसमयं गीत्या भावरसैः समम् ॥ ७९ ॥
ततः प्रभाते विमल उषःकाले ह्युपस्थिते । ब्राह्मणे वेदविदुषि सावित्रीं विनिवेदयेत् ॥ ८० ॥
यथा सावित्रकल्पज्ञे सावित्र्याख्यानवाचके । दैवज्ञ उंच्छवृत्तौ च दरिद्रे चाग्निहोत्रिणि ॥ ८१ ॥
मंत्रेणानेन कौंतेय प्रणम्य विधिपूर्वकम् । दर्भाक्षततिलैर्मिश्रा पूर्वाशाभिमुखास्थिता । सुधी विप्रवरो विप्र ॐकारस्वस्तिपूर्वके ॥ ८२ ॥
सावित्रीयं मया दत्ता सहिरण्या महासती । ब्रह्मणः प्रीणनार्थाय ब्राह्मण प्रतिगृह्यताम् ॥ ८३ ॥
एवं दत्त्वा द्विजेंद्राय सावित्रीं तां युधिष्ठिर । नैवेद्यादि च तत्सर्वं ब्राह्मणं स्वगृहं नयेत् । स्वयं दशपदं गच्छेत्स्ववेश्म पुनराविशेत् ॥ ८४ ॥
तत्र भुक्त्वा हविष्यान्नं ब्राह्मणैर्बांधवैः सह । विसर्जयेत्ततो विप्रान्सावित्री प्रीयतामिति ॥ ८५ ॥
पंचदश्यां तथा ज्येष्ठे वटके च महासती । त्रिरात्रोपोषिता नारी विधिनानेन पूजयेत् ॥ ८६ ॥
सार्द्धं सत्यवता साध्वी फलनैवेद्यदीपकैः । पट्टावलंबनं कृत्वा काष्ठभारं युधिष्ठिर ॥ ८७ ॥
रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतपुरस्सरैः । प्रभाते विधिना पूर्वं पूर्वोक्तेन नरोत्तमः । तत्सर्वं ब्राह्मणे दद्यात्प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥ ८८ ॥
एतत्तु ते व्रतमिदं कथितं विधिवन्मया । याश्चरिष्यंति लोकेस्मिन्पुत्रपौत्रसमन्विताः । भुक्त्वा भोगांश्चिरं भूमौ यास्यंति ब्रह्मणः पदम् ॥ ८९ ॥
एतत्पुण्यं पापहरं धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् । जपतां शृण्वतां चैव सावित्रीव्रतमादरात् ॥ ९० ॥
स्मृत्यर्थवेदजननीं सहशंभुजायां संपूजयेदिह त्रिरात्रकृतोपवासा । सावित्रिवत्पितृकुलं च तथा स्वभर्तुरुद्धारयेच्च विभुनक्ति चिरं सुखानि ॥ ९१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पूर्वमासीत्कृतयुगे क्षत्रिणी बहुपुत्रिणी । नाम्ना कलिंगभद्रेति रूपलावण्यसंयुता ॥ १ ॥
तुंगस्तनी पद्मनेत्रा हंसनागेन्द्रगामिनी । सौभाग्यगुणसंपूर्णा चंद्रबिंबनिभानना ॥ २ ॥
धनरत्नैश्च संपूर्णा मध्यदेशे वृषस्थले । राज्ञः पत्नी तु सा देवी दिलीपस्य महात्मनः । कलिङ्गभद्रा ललिता महादेवी गुणान्विता ॥ ३ ॥
महाप्रसादं मन्वाना बहुमानपुरस्सरम् । ब्राह्मणेभ्यश्च दानानि प्रयच्छति महासती ॥ ४ ॥
त्यागसंभोगसौभाग्ये द्वितीया नैव तादृशी । नारीणां तु नरश्रेष्ठ दिलीपस्य यथा विधा ॥ ५ ॥
यथा च कार्त्तिके मासि गृहीतं क्षत्त्रयाव्रतम् । षण्मासेन व्रतं यावदिदं संचिन्त्य चेतसि । पारितं च तया सर्वं किंचिन्मात्रं तु वर्तते ॥ ६ ॥
पारणेपारणे वापि पुराणज्ञे द्विजोत्तमे । उद्यापनं प्रयच्छंती कालं नयति सुन्दरी ॥ ७ ॥
कदाचिदर्धरात्रे तु सुप्ता भर्त्रा सहैव सा । दष्टा सर्पेण रौद्रेण जगाम निधनं क्षणात् ॥ ८ ॥
तेन दोषेण सा बाला अजायोनौ ह्यजायत । वनेचरी धर्मपरा पूर्वजातिस्मरा दृढा ॥ ९ ॥
पूर्वाभ्यासेन तेनैव गृहीतं कृत्तिकाव्रतम् । व्यस्ता यूथपरिभ्रष्टा उपवासपरिस्थिता ॥ १० ॥
परक्षेत्रेण गच्छंती अजा सस्यावमर्द्दनी । कार्त्तिक्यां गलके बद्ध्वा ग्राम्यकेण चिरागता ॥ ११ ॥
दृष्टात्रिणा महाभागा पूर्वजातिस्मरेण सा । कारणं बुध्य तां बुद्ध्वा सहकालिंदभद्रिकाम् ॥ १२ ॥
मोक्षिता बदरीबद्धा चरंती कृत्तिकाव्रतम् । गोपालबंधनात्साध्वी अनिर्वेदपरा तु सा ॥ १३ ॥
संप्राप्य बदरीपत्रं पीत्वा पुष्करिणी पयः । ममेत्युक्त्वा ह्यसंभ्रांता पारयामास तद्व्रतम् । तस्यै योगं ततो दत्त्वा जगामात्रिस्तपोवनम् ॥ १४ ॥
सापि योगेश्वरी भूत्वा निंदित्वा जन्म चात्मनः । तत्याज योगात्स्वान्प्राणान्प्रस्थिता गौतमस्य हि । ऋषेर्बभूव दुहिता ह्यहल्यागर्भसुन्दरी ॥ १५ ॥
योगलक्ष्मीति नाम्ना सा कन्या गुणगणैर्युता । विद्येव दत्ता सा पित्रा शांडिल्याय महर्षये । तपोधनाय दांताय नित्यं सहचरी बभौ ॥ १६ ॥
ब्राह्मलक्ष्म्या दीप्यमाना साक्षाद्वेदस्मृतिर्यथा । सरस्वती च स्वाहा च शची चारुन्धती यथा ॥ १७ ॥
गौरी राज्ञी तथा लक्ष्मीर्गायत्री चोत्तमा सती । महालक्ष्मीस्तथा राजञ्छाण्डिल्यस्य गृहे बभौ ॥ १८ ॥
पितृदेवमनुष्याणां नित्यं शुश्रूषणे रता । अथ तेनात्रिणा दृष्टा पुनर्गर्भवती गृहे ॥ १९ ॥
भक्त्या भिक्षां प्रयच्छंती ब्राह्मणानामनिंदिता । योगाद्विदित्वा तामूचे भगवान्पूर्ववच्छनैः ॥ २० ॥
योगलक्ष्मि महाभागे वर्तंते कति कृत्तिकाः । सापि जातिस्मरा प्राह भगवंतं महासती । षड्वर्तंते महायोगिन्नेका परवशे स्थिता ॥ २१ ॥
तच्छ्रुत्वास्यै भगवता सकारुण्येन चेतसा । दत्तं व्रतं तथा मन्त्रो येन स्वर्गं जगाम सा ॥ २२ ॥
इह भुक्त्वा चिरं भोगान्पुत्रपौत्रश्रिया वृता । ततः सा तत्पदं प्राप्ता पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं तद्व्रतं कृष्ण मंत्रश्चापि जनार्दन । विधानं कृत्तिकानां च तं च कालं वदस्व मे ॥ २४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कृत्तिकासु स्वयं सोमः कृत्तिकासु बृहस्पतिः । यदा स्यात्सोमवारेण सा महाकार्तिकी स्मृता ॥ २५ ॥
ईदृशी बहुभिर्वर्षैर्बहुपुण्यैश्च लभ्यते । तथा सा न वृथा नेया यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ २६ ॥
अन्यापि कार्तिकी पार्थ समुपोष्य विधानतः । तस्या विधानं राजेन्द्र शृणुष्वैकमना भव ॥ २७ ॥
कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य पूर्णमास्यां दिनोदये । नक्ताय नियमं कुर्याद्दन्तधावनपूर्वकम् ॥ २८ ॥
उपवासस्य वा शक्त्या ततः स्नात्वा जलाशये । कुरुक्षेत्रे प्रयागे वा पुष्करे नैमिषे तथा ॥ २९ ॥
शालग्रामे कुशावर्ते मूलस्थाने सकुन्तले । गोकर्णे वार्बुदे पुण्येऽथ वाप्यमरकंटके ॥ ३० ॥
पुरे वा नगरे वापि ग्रामे घोषेऽथ पत्तने । यत्र वा तत्र वा स्नायान्नरो योषिदथापि वा । देवर्षिपितृपूजां च कृत्वा होमं युधिष्ठिर ॥ ३१ ॥
ततोऽस्तसमये प्राप्ते पात्रं गव्यस्य सर्पिषः । क्षीरस्य वा सुसंपूर्णं कृत्वा गुडफलान्वितम् । षट्प्रमाणं यथा व्योम्नि कृत्तिकाशकटं न्यसेत् ॥ ३२ ॥
षट्कृत्तिकानां बिंबानि स्वर्णरौप्यमयानि च । रत्नगर्भाणि कुर्याच्च स्वशक्त्या पाण्डुनन्दन ॥ ३३ ॥
प्रथमा स्वर्णनिष्पन्ना द्वितीया रौप्यकीकृता । तृतीया रत्नघटिता चतुर्थी नवनीतजा ॥ ३४ ॥
पञ्चमी कणिकान्यूना षष्ठी पिष्टमयी कृता । षट् कृत्तिकाः कृतबिंबाः कृत्वालक्तकसूत्रिकाः ॥ ३५ ॥
रत्नगर्भाः कुंकुमाक्ताः पृष्ठतः स्तबकान्विताः । सिंदूरचन्दनाभ्यक्ता जातीपुष्पै सुपूजिताः । मंत्रेणानेन राजेन्द्र द्विजाय प्रतिपादयेत् ॥ ३६ ॥
ॐ सप्तर्षिदारा ह्यनलस्य वल्लभा या ब्रह्मणा रक्षितयेति युक्ताः । तुष्टाः कुमारस्य यथार्थमातरो ममापि सुप्रीततरा भवंतुस्वाहा ॥ ३७ ॥
एवमुच्चार्य विप्राय प्रदेयाः कृत्तिका नृप । ब्राह्मणोपि प्रतीच्छेत मंत्रेणानेव पांडव ॥ ३८ ॥
धर्मदाः कामकाः संतु इमा नक्षत्रमातरः । कृत्तिका दुर्गसंसारात्तारयंत्वावयोः कुलम् ॥ ३९ ॥
अनेन विधिना दत्त्वा दृष्ट्वा चैवांबरे स्थिताः । विसृज्य ब्राह्मणान्भक्त्या चानुव्रज्य पदानि षट् । निवर्त्य च कथार्थं तु शृणुयात्फलमाप्नुयात् ॥ ४० ॥
विमानेनार्कवर्णेन गत्वा नक्षत्रमंडलम् । दिव्येन वपुषा युक्तः स्रक्चंदनविभूषितः ॥ ४१ ॥
दिव्यनारीगणवृतः सुखं भुंक्ते ह्यनामयम् । दोधूयमानश्चमरै रत्नपंक्त्या विराजितः ॥ ४२ ॥
पारिजातकमंदारपुष्पभारोपशोभितः । कृतार्थः परिपूर्णाशस्तिष्ठेदाभूतसंप्लवम् ॥ ४३ ॥
ताराः कृत्वा व्रतांते वा गत्वा स्वर्गं सभर्तृका । रमते निर्भया साध्वी सर्वभोगसमन्विता ॥ ४४ ॥
यश्चैतच्कृणुयात्पार्थ भक्तियुक्तः समाधिना । नारी वा पुरुषो वापि मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ४५ ॥
सौवर्णरौप्यमणिगोनवनीतसिद्धाः षट् कृत्तिकाः कणिकपिष्टमयीश्च कृत्वा । पात्रे निधाय कुसुमाक्षतधूपदीपैः संपूज्य जन्मगहनं न विशंति मर्त्याः ॥ ४६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पञ्चदश्यां शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य नरोत्तम । पाखंडान्पतितांश्चैव तथैवान्त्यावसायिनः ॥ १ ॥
नास्तिकान्भिन्नवृत्तांश्च पापिनो नैव चालपेत् । नारायणे गतमनाः पुरुषो हि जितेन्द्रियः ॥ २ ॥
तिष्ठन्व्रजन्प्रस्खलन्वा भुंजानोपि जनार्दनम् । कीर्तयेच्च क्रियाकाले सप्तकृत्वो महीपते ॥ ३ ॥
लक्ष्म्या समन्वितं देवमर्चयेच्च जनार्दनम् । संध्याद्युपरमे चन्द्रस्वरूपं हरिमीश्वरम् । रात्रौ च लक्ष्मीं संचिन्त्य सम्यगर्घेण पूजयेत ॥ ४ ॥
श्रीनिशाकररूपस्त्वं वासुदेव जगत्पते । मनोभिलषितं देव पूरयस्व नमोनमः ॥ ५ ॥
मंत्रेणानेन दत्त्वार्घं देवदेवस्य भक्तितः । नक्तं भुञ्जीत न स्वैरं तैलक्षारविवर्जितम् ॥ ६ ॥
तथैव चैत्रे वैशाखे ज्येष्ठे च नृपसत्तम । अर्चयेच्च यथाप्रोक्तं मासिमासि च तद्दिने ॥ ७ ॥
निष्पादितं भवेदेकं पारणं पार्थ शक्तितः । द्वितीयं चापि वक्ष्यामि पारणं ते नरोत्तम ॥ ८ ॥
आषाढे श्रावणे मासि प्राप्ते भाद्रपदे तथा । तथैवाश्वयुजेभ्यर्च्य श्रीधरं प्रियया सह । अर्घं चन्द्रमसे दत्त्वा भुञ्जाताथ यथाविधि ॥ ९ ॥
द्वितीयमेतदाख्यातं तृतीयं पारणं शृणु । कार्तिकादिषु मासेषु तथैवाभ्यर्च्य केशवम् । भूत्या समन्वितं दद्याच्छशांकाय तथा निशि ॥ १० ॥
भुञ्जीत च यथाख्यातं तृतीयं पारणं शृणु । प्रतिपूज्य ततो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम् । प्रतिमासं च वक्ष्यामि प्राशनं कायशुद्धये ॥ ११ ॥
चतुरः प्रथमान्मासान्पञ्चगव्यमुदाहृतम् । कुशोदकं तथैवान्यदुक्तं मासचतुष्टयम् ॥ १२ ॥
सूर्यांशुतप्तं तद्वच्च जलं कायविशोधनम् । गीतवाद्यादिकं रात्रौ तथा कृष्णकथां शुभाम् । कारयेच्चैव देवस्य पारणेपारणे गते ॥ १३ ॥
जनार्दनं सपत्नीकमर्चयेत्प्रथमं ततः । सश्रीकं श्रीधरं तद्वत्तृतीये भूतिकेशवौ ॥ १४ ॥
प्रतिमासं तु नामानि कृष्णस्यैतानि भारत । कृतोपवासः सुस्नातः पूजयित्वा जनार्दनम् । उच्चारयन्नरो याति यथालोकं यथासुखम् ॥ १५ ॥
ततो विप्राय वै दद्यादुदकुंभं सदक्षिणम् । उपानद्वस्त्रयुग्मं च च्छत्रं कनकमेव च ॥ १६ ॥
यद्वै मासगतं नाम प्रीयतामिति कीर्तयेत् । केशवं मार्गशीर्षे तु पौषे नारायणं तथा ॥ १७ ॥
माधवं माघमासे तु गोविन्दमपि फाल्गुने । चैत्रमासे तथा विष्णुं वैशाखे मधुसूदनम् ॥ १८ ॥
ज्येष्ठे त्रिविक्रमो ज्ञेयस्तथाषाढे च वामनः । श्रीधरः श्रावणे तद्वद्धृषीकेशेति चापरम् ॥ १९ ॥
रामो भाद्रपदे मासि गीयते पुण्यकांक्षिभिः । पद्मनाभमाश्वयुजि दामोदरमतः परम् ॥ २० ॥
कार्तिके देवदेवेशं स्तुवंस्तरति दुर्गतिम् । एवं संवत्सरस्यांते प्रतिमासे क्रमोदितम् । यदि दातुं न शक्नोति दद्याच्चैवैकहेलया ॥ २१ ॥
विशेषश्चात्र कथितश्चन्द्रं कृत्वा हिरण्मयम् । पूजयित्वा फलैर्वस्त्रैर्ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ २२ ॥
स्तुवन्नेवं विधानेन पारणेऽभ्यर्चयेत्प्रभुम् । तावंति जन्मान्यसुखं नाप्नोतीष्टवियोगजम् ॥ २३ ॥
इहैव स्वस्थतां प्राप्य मरणे स्मरणं ततः । स्थानं तु मम संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ २४ ॥
ततो मानुष्यमासाद्य निरातंको गतज्वरः । धनधान्यवति स्फीते जन्म साधुकुलेर्हति ॥ २५ ॥
श्रीशर्वरी मधुनि हा भगवाञ्छशांकः संकल्प्य चन्दनतिलाक्षतपुष्पमिश्रम् । यच्छंति येऽर्घमनया नृप पूर्णिमायां नूनं भवंति परिपूर्णमनोरथास्ते ॥ २६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अशोकपूर्णिमां चान्यां शृणुष्व गदतो मम । यामुपोष्य नराः शोकं नाप्नुवंति कदाचन ॥ १ ॥
फाल्गुनामलपक्षस्य पौर्णमास्यां नरोत्तम । मृज्जलेन नरः स्नात्वा दत्त्वा शिरसि वै मृदम् । मृत्प्राशनं ततः कृत्वा कृत्वा च स्थंडिलं मृदा ॥ २ ॥
पुष्पैः पत्रैस्तथाभ्यर्च्य भूधरं नाम नामतः । धरणीं च तथा देवीमशोकेत्यभिकीर्तयेत् ॥ ३ ॥
यथा विशोकां धरणे कृतवांस्त्वां जनार्दनः । तथा मां सर्वशोकेभ्यो मोचयाशेषधारिणि ॥ ४ ॥
यथा समस्तभूतानामाधारत्त्वं व्यवस्थिता । तथा विशोकं कुरु मां सकलेच्छाविभूतिभिः ॥ ५ ॥
ध्यानमात्रे यथा विष्णोः स्वास्थ्यं जानासि मेदिनि । तथा मनः स्वस्थतां मे कुरु त्वं भूतधारिणि ॥ ६ ॥
एवं स्तुत्वा तथाभ्यर्च्य चन्द्रायार्घ्यं निवेद्य च । उपोषितव्यं नक्तं वा भोक्तव्यं तैलवर्जितम् ॥ ७ ॥
अनेनैव प्रकारेण चत्वारः फाल्गुनादयः । उपोष्या नृपते मासाः प्रथमं पारणं स्मृतम् ॥ ८ ॥
आषाढादिषु मासेषु तद्वत्स्नानं मृदंबुना । तथैव प्राशनं पूजा तद्वदिंदोस्तथार्हणम् ॥ ९ ॥
चतुर्ष्वन्येषु चैवोक्तं कार्तिकादिषु पारणम् । पारणत्रितये चैव चातुर्मासिकमुच्यते ॥ १० ॥
विशेषपूजा दानं च तथा जागरणं निशि । विशेषेणैव कर्तव्यं पारणेपारणे गते ॥ ११ ॥
प्रथमे धरणी नाम तुभ्यं मासचतुष्टयम् । द्वितीये मेदिनी वाच्या तृतीये च वसुन्धरा ॥ १२ ॥
पारणेपारणे पार्थ युग्मानेवार्च्चयेद्द्विजान् । धरणीं देव देवं च तत्तत्स्थानेन केशवम् ॥ १३ ॥
वस्त्राभावे च सूत्रेण पूजयेद्धरणीं तथा । घृताभावे तथा क्षीरं शस्तं वा सलिलं हरेः ॥ १४ ॥
एवं संवत्सरस्यांते गौः सवत्सा द्विजातये । प्रदेया धरणी देवी वस्त्रालंकारसंयुता ॥ १५ ॥
पातालसंस्थया देव्या चीर्णमेतन्महाव्रतम् । धरण्या केशव प्रीत्यै ततः प्राप्ता समुन्नतिः ॥ १६ ॥
देवेन चोक्ता धरणी वराहवपुषा पुरा । उपवासव्रतपरा समुद्धृत्य रसातलात् ॥ १७ ॥
व्रतेनानेन कल्याणि त्वयाहं परितोषितः । तस्मात्प्रसादमतुलं करोमि तव सुवते ॥ १८ ॥
यथैव कुरुषे भक्त्या पूजां मम सुशोभनाम् । तथैव तव कल्याणि प्रणतो यः करिष्यति ॥ १९ ॥
व्रतमेतदुपाश्रित्य पारणं च यथाविधि । सर्वबाधाविनिर्मुक्तो जन्मजन्मांतराण्यपि । विशोकः सर्वकल्याणभाजनं स्यान्न संशयः ॥ २० ॥
यथा त्वमेव वसुधे संप्राप्ता निर्वृतेः पदम् । तथा स परमँल्लोके सुखं प्राप्स्यति मानवः ॥ २१ ॥
एवमेतन्महापुण्यं सर्वपापप्रशांतिदम् । विशोकाख्यं व्रतवरं तत्कुरुष्व महाव्रतम् ॥ २२ ॥
सम्यग्विशोककरणी नृपपूर्णिमा ते ख्याता मया मनुमहेन्द्रसमानकीर्ते । एवं करोति कुरुपुंगव यः प्रयत्नाच्छोको न तस्य भवतीह कुलेपि पुंसः ॥ २३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । सर्वकामानवाप्नोति समाराध्य जनार्दनम् । प्रकारैर्बहुभिः कृष्ण यान्यानिच्छति चेतसा ॥ १ ॥
नृणां स्त्रीणां च सर्वेषां नान्यच्छोकस्य कारणम् । अपत्यादधिकं किंचिद्विद्यते ह्यत्र जन्मनि ॥ २ ॥
अपुत्रता महादुःखमतिदुःखं कुपुत्रता । सुपुत्रः सर्वसौख्यानां हेतुभूतो मतो मम ॥ ३ ॥
धन्यास्ते ये सुतं प्राप्ताः सर्वदुःखविवर्जितम् । शक्तं प्रशांतं बलिनं परां निर्वृतिमागतम् ॥ ४ ॥
स्वकर्माभिरतं नित्यं देवद्विजपरायणम् । शास्त्रज्ञं सर्वधर्मज्ञं दीनानाथानुकंपिनम् ॥ ५ ॥
विनिर्जितारिसर्वस्वं मनोहृदयनन्दनम् । देवानुकूलतायुक्तं युक्तं सम्यग्गुणेन च ॥ ६ ॥
मित्रस्वजनसन्मानलब्धं निर्वाणमुत्तमम् । यः प्राप्नोति सुतं तस्मान्नान्यो धन्यतरो भुवि ॥ ७ ॥
सोऽहमेवंविधं श्रोतुं कर्मेच्छामि महामते । येनेदृग्लक्षणः पुत्रः प्राप्यते भुवि मानवैः ॥ ८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । एवमेतन्महाभाग पुत्रापुत्रसमुद्भवम् । दुःखं प्रयात्युपशमं तनयान्नेह केनचित् ॥ ९ ॥
अत्रापि श्रूयतां वृत्तं यत्पूर्वमभवन्मुने । उत्पत्तौ कार्तवीर्यस्य हैहयस्य महात्मनः ॥ १० ॥
कृतवीर्यो महीपालो हैहयो नाम वै पुरा । तस्य शीलधना नाम बभूव वरवर्णिनी ॥ ११ ॥
पत्नी सहस्रप्रवरा महिषी शीलमण्डना । सा त्वपुत्रा महाभागा मैत्रेयीं पर्यपृच्छत ॥ १२ ॥
गुणवत्पुत्रलाभाय कृतासनपरिग्रहम् । तया पृष्टाथ सा सम्यङ्मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी ॥ १३ ॥
कथयामास परमं नाम्नानन्तव्रतं महत् । सर्वकामफलावाप्तिकारणं पापनाशनम् । तस्याः सुपुत्रलाभाय राजपुत्र्यास्तपस्विनी ॥ १४ ॥
मैत्रेय्युवाच । यो यमिच्छेन्नरः कामं नारी वा वरवर्णिनी ॥ १५ ॥
स तं समाराध्य विभुं समाप्नोति जनार्दनात् । मार्गशीर्षे मृगशिरो भीमो यस्मिन्दिनेऽभवत् ॥ १६ ॥
तस्मिन्संप्राश्य गोमूत्रं स्नातो नियतमानसः । पुष्पैर्धूपैस्तथा गन्धैरुपवासैश्च भक्तितः । वामपादमनंतस्य पूजयेद्वरवर्णिनि ॥ १७ ॥
अनंतः सर्वकामानामनंतं भगवान्फलम् । ददात्वनन्तं च पुनस्तदेवान्यत्र जन्मनि ॥ १८ ॥
अनंतपुण्योपचयमनन्तं तु महाव्रतम् । यथाभिलषितावाप्तिं कुरु मे पुरुषोत्तम ॥ १९ ॥
इत्युच्चार्याभिपूज्यैनं यथावद्विधिना नरः । समाहितमना भूत्वा प्रणिपातपुरस्सरम् ॥ २० ॥
विप्राय दक्षिणां दद्यादनंतः प्रीयतामिति । समुच्चार्य ततो नक्तं भुञ्जीततैलवर्जितम् ॥ २१ ॥
ततश्च पौषे पुष्यर्क्षे तथैव भगवत्कटिम् । वामामभ्यर्च्चयेद्भक्त्या गोमूत्रप्राशनं ततः ॥ २२ ॥
अनंतः सर्वकामाना मिति चोच्चारयेत्पुनः । भोजयेत तथा विप्रान्वाचयित्वा यथाविधि ॥ २३ ॥
माघे मघासु तद्वच्च बाहुं देवस्य पूजयेत् । स्कन्धौ च मम फाल्गुन्योः फाल्गुने मासि भामिनि ॥ २४ ॥
चतुर्ष्वेतेषु गोमूत्रं प्राशयेन्नृपनंदिनि । ब्राह्मणाय तथा दद्यात्तिलान्कनकमेव च ॥ २५ ॥
देवस्य दक्षिणं स्कन्धं चैत्रे चित्रासु पूजयेत् । तथैव प्राशनं चात्र पञ्चगव्यमुदाहृतम् । विप्रे प्रवाचके दद्याद्यवान्मासचतुष्टयम् ॥ २६ ॥
वैशाखे च विशाखासु बाहुं सम्पूज्य दक्षिणम् । तथैवोक्तान्यवान्दद्यान्नक्तं कुर्याद्भुजिक्रियाम् ॥ २७ ॥
ज्येष्ठासु कटिपूजां च ज्येष्ठमासि शुभव्रते । आषाढासु तथाषाढे कुर्यात्पादार्चनं शुभे ॥ २८ ॥
पादद्वयं तु श्रवणे श्रावणे मासि पूजयेत् । घृतं विप्राय दातव्यं प्राशनीयं यथाविधि ॥ २९ ॥
श्रावणादिषु मासेषु प्राशनं दानमेव च । एतदेवं समाख्यातं देवांस्तद्वच्च पूजयेत् ॥ ३० ॥
गुह्यं प्रोष्ठपदायोगे मासि भाद्रपदेऽर्चयेत् । तद्वदाश्वयुजे पूज्यं हृदयं चाश्विनीषु च ॥ ३१ ॥
कुर्यात्समाहितमनाः स्नानं प्राशनमर्चनम् । अनन्तशिरसः पूजां कार्त्तिके कृत्तिकासु च ॥ ३२ ॥
यस्मिन्यस्मिन्दिने पूजा तत्रतत्र तदा दिने । नामानंतस्य जप्तव्यं क्षुतप्रस्खलितादिषु ॥ ३३ ॥
घृतेनानंतमुद्दिश्य पूर्वं मासचतुष्टयम् । कुर्वीत होमं चैत्रादौ शालिना कुलनंदिनि ॥ ३४ ॥
क्षीरेण श्रावणादौ च होमो मासचतुष्टयम् । प्रशस्तं सर्वमासेषु हविष्यान्नेन भोजनम् ॥ ३५ ॥
एवं द्वादशभिर्मासैः पारणात्रितयं शुभे । व्रतावसाने चानन्तं सौवर्णं कारयेच्छुभम् ॥ ३६ ॥
राजतं मुसलं चैव हलं पार्श्वेषु विन्यसेत् । पुष्पधूपादिनैवेद्यैः पूजा कार्या यथाविधि ॥ ३७ ॥
ताम्रपीठोपरि हरेर्मन्त्रैरेभिर्यथाक्रमम् । नमोऽस्त्वनंताय शिरः पादौ सर्वात्मने नमः ॥ ३८ ॥
शेषाय जानुयुगलं कामायेति कटिं नमः । नमोस्तु वासुदेवाय पार्श्वं संपूजयेद्धरेः ॥ ३९ ॥
संकर्षणायेत्युदरं भुजं सर्वासुधारिणे । कण्ठं श्रीकण्ठनाथाय मुखमिंदुमुखाय च ॥ ४० ॥
हलं च मुसलं चैव स्वनाम्ना पूजयेद्बुधः । एवं सम्पूज्य गोविन्दं सितवस्त्रविभूषितम् ॥ ४१ ॥
छत्रोपानत्सुसंयुक्तं स्रग्दामालंकृतं तथा । नक्षत्रदेवताः पूज्या नक्षत्राणि च सर्वशः ॥ ४२ ॥
सोमो नक्षत्रराजश्च मासः संवत्सरं तथा । द्वादशात्र घटान्कुर्यात्स तोयांश्चान्नसंयुतान् ॥ ४३ ॥
एवं संपूज्य विधिवद्देवदेवं जनार्दनम् । ब्राह्मणं पूजयित्वा च वस्त्रैराभरणैस्तथा ॥ ४४ ॥
कर्णांगुलैः पवित्रैश्च शांतं दांतं जितेन्द्रियम् । पुराणज्ञं धर्मनित्यमव्यंगं सुप्रियंवदम् ॥ ४५ ॥
तस्मै देयं समस्तं तदनन्तः प्रीयतामिति । अन्येषां ब्राह्मणानां च देयं शक्त्या यथेप्सितम् ॥ ४६ ॥
अनेन विधिना पार्थ व्रतं चैतत्समाप्यते । पारिते च समाप्नोति सर्वानेव मनोरथान् ॥ ४७ ॥
पुत्रार्थिभिर्वित्तकामैर्भृत्यदारानभीप्सुभिः । प्रार्थयद्भिश्च मर्त्येऽस्मिन्नारोग्यफलसम्पदः ॥ ४८ ॥
एतद्व्रतं महाभागे पुण्यं स्वस्त्ययनप्रदम् । अनंतव्रतसंज्ञं वै सर्व पापप्रणाशनम् ॥ ४९ ॥
तत्कुरुष्वैव देवि त्वं व्रतं शीलधने परम् । वरिष्ठं सर्वलोकस्य यदि पुत्रमभीप्ससि ॥ ५० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । इति शीलधना श्रुत्वा मैत्रेयीवचनं शुभम् । चकारैतद्व्रतवरं सा विष्ण्वाहितमानसा ॥ ५१ ॥
पुत्रार्थिन्यास्ततस्तस्माद्व्रतेनानेन सुव्रत । विष्णुस्तुतोष तुष्टे च विष्णौ सा सुषुवे सुतम् ॥ ५२ ॥
तस्य वै जातमात्रस्य प्रववौ चानिलः शुभम् । नीरजस्कमभूद्व्योम मुदं प्रापाखिलं जगत् ॥ ५३ ॥
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । प्रजगुर्देवगंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ५४ ॥