snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
सम्पूज्य स्वसुतां तस्मै विधिवत्प्रतिपाद्यते । ततोऽस्या लिप्सते नाम किमकार्यमतः परम् ॥ ४८ ॥
कन्यां प्रदाय यैर्वृत्तिरात्मनः परिकल्प्यते । दासभण्डनटादीनां मार्गोऽयं न महात्मनाम् ॥ ४९ ॥
तस्मात्स्त्रीबांधवा नित्यं प्रीतिमात्रैकसाधिनीम् । प्रतिपत्तिं समादद्युः सम्बन्धिभ्यः प्रसंगिनीम् ॥ ५० ॥
तस्या भर्तरि रक्षेत प्रीतिं लोके च वाच्यताम् । आत्मनोऽसत्प्रवादं च चेष्टेरन्साधुवृत्तयः ॥ ५१ ॥
एवं विज्ञाय सद्वृत्तं स्त्री वर्तेत तथा सदा । येन तत्परिवर्गस्य भवेद्भर्तुश्च सम्मता ॥ ५२ ॥
प्रियापि साधुवृत्तापि विख्याताभिजनापि च । जनापवादात्सम्प्राप सीतानर्थं सुदारुणम् ॥ ५३ ॥
सर्वस्यामिषभूतत्वाद्गुणदोषानभिज्ञतः । प्रायेणाविनयौचित्यात्स्त्रीणां वृत्तं हि दुष्करम् ॥ ५४ ॥
अगृह्यत्वान्मनोवृत्तेः प्रायः कपटदर्शनात् । निरङ्कुशत्वाल्लोकस्य निर्वाच्या विरलाः स्त्रियः ॥ ५५ ॥
दैवयोगादयोगत्वाद्व्यवहारानभिज्ञतः । वाच्यतापत्तयो दृष्टाः स्त्रीणां शुद्धेऽपि चेतसि ॥ ५६ ॥
तासां दैवप्रतीकारो नोपभोगादृते भवेत् । चारित्रं लोकवृत्तं च एतयोर्विदुरौषधम् ॥ ५७ ॥
हिंदोलकादिक्रीडायां प्रसक्तां तरुणीं निशि । रममाणां विटैः सार्धं विधवां स्वैरचारिणीम् ॥ ५८ ॥
वृद्धादिभार्यां १ सज्जायां यानगेयादिसंगिनीम् । कः श्रद्दध्यात्सतीत्येवं साध्वीमपि हि योषितम् ॥ ५९ ॥
यौ चासामिङ्गिताकारौ सन्दिग्धार्थप्रसाधकौ । तयोस्तत्त्वपरिज्ञानं विषयो योगिनां२ यदि ॥ ६० ॥
तस्माद्यथोक्तमाचारमनुतिष्ठेत्सुसंयता । मिथ्यालग्नोप्यसद्वादः कम्पयत्येव तत्कुलम् ॥ ६१ ॥
त्रिकुल्या वाच्यता रक्ष्या प्रतिष्ठाप्यथ सन्ततिः । भर्तुस्त्रिवर्गसिद्धिश्च साध्यं तत्कुलयोषिताम् ॥ ६२ ॥
पातयन्त्येव दौःशील्यादात्मानं सकुलत्रयम् । उद्धरन्ति तदैवैताः स्त्रियश्चारित्रभूषणाः ॥ ६३ ॥
भर्तृचित्तानुकूलत्वं यासां शीलमविच्युतम् ॥ ३ ॥
तासां रत्नसुवर्णादि भार एव न मण्डनम् ॥ ६४ ॥
लोकज्ञाने परा कोटिः पत्यौ भक्तिश्च शाश्वती । शुद्धान्वयानां नारीणां विद्यादेतत्कुलव्रतम् ॥ ६५ ॥
तस्माल्लोकश्च भर्ता च सम्यगाराधितो यया । धर्ममर्थं च कामं च सैवाप्नोति निरत्यया ॥ ६६ ॥
ब्रह्मोवाच । प्रेषिते मण्डनं स्त्रीणां पत्यौ मङ्गलमात्रकम् । निष्पादनं च यत्नेन तदारब्धस्य कर्मणः ॥ १ ॥
शय्यामुपार्जनमर्थानां व्ययानां परिहापणम् ॥ २ ॥
व्रतोपवासतात्पर्यं तद्वार्तापरिमार्गणम् । दैवज्ञेक्षणिकप्रश्नो देवानामुपयाचनम् ॥ ३ ॥
नित्यं तस्यागमाशंसा क्षेमार्थं देवपूजनम् । न चात्युज्ज्वलवेषत्वं न सदा तैलधारणम् ॥ ४ ॥
ज्ञातिवेश्म न गन्तव्यं सकामगमनेन १ च । गुरूणामाज्ञया यावद्भर्तुराप्तजनैः सह ॥ ५ ॥
तत्रापि न चिरं तिष्ठेत्स्नानादीन्वापि नाचरेत् । यावदर्थं क्षणं स्थित्वा ततः शीघ्रं समाचरेत् ॥ ६ ॥
आगते प्रकृतिस्थैव कृत्वा तात्कालिकं विधिम् । मुक्तप्रवासने पथ्ये स्नाते भुक्तवति प्रिये ॥ ७ ॥
आत्मानं समलङ्कृत्य सविशेषं मुदान्विता । देवपूजोपहारादीन्दद्यात्प्रागुपपादितान् ॥ ८ ॥
कनिष्ठामातृवज्ज्येष्ठां तदपत्यानि चात्मवत् । पश्येत्तत्परिवर्गं तु नित्यं स्वपरिवर्गवत् ॥ ९ ॥
तत्पुरोनासने तिष्ठेत्पतिं नामंत्रयेत च । तदभिप्रायतः कुर्यात्प्रवृत्तिं सर्वकर्मसु ॥ १० ॥
न संसृजेत तद्द्विष्टैः सख्यं कुर्वीत तत्प्रियैः । जनमाप्ततमं तस्य सदाभर्तुश्च मानयेत् ॥ ११ ॥
पैतृकात्समुपानीतं वसुसौगंधिकादिकम् । तस्मै निवेद्यात्मतया तदा तदुपयोजयेत् ॥ १२ ॥
सोपि तत्प्रीतये किंचिदादद्यादल्पमूल्यकम् । संगोप्य मातृवत्स्थेयं तत्तथैवोपयोजयेत् ॥ १३ ॥
तत्प्रीत्यर्थं गृहीतं यद्वैलक्ष्यादिनिवृत्तये । सविशेषं प्रसंगेन तस्यैतत्प्रतिपादयेत् १ ॥ १४ ॥
स्त्रीणां यदेतत्सापत्न्यं परं मात्सर्यकारणम् । तस्मात्तत्परिहर्तव्यं परमोदारचर्यया२ ॥ १५ ॥
तथा कल्पितनेपथ्या भर्तुः पर्यायवासरे । ह्रियमादयमानेव३ पतिं गच्छेद्विसर्जिता ॥ १६ ॥
गत्वा रहसि भर्तारं तत्कालोचितसंभ्रमैः । तद्भावानुगतैस्तैस्तैः सविशेषमुपाचरेत् ॥ १७ ॥
प्रतिबुध्य ततः काले सविशेषं त्रपान्विता । ज्येष्ठाय वसतिं गच्छेद्विशेषेण तथा पुनः ॥ १८ ॥
अप्रातिकूल्यं ज्येष्ठाया हितमन्यत्र योषितः । ततः शनैस्त्ववच्छिद्य पतिं स्ववशमानयेत् ॥ १९ ॥
बहिष्पाकादियोगेन चतुःषष्ट्या रहोगतम् । ज्येष्ठामतिशयानेव भर्तारमुपरञ्जयेत् ॥ २० ॥
प्रागल्भ्यं रहसि स्त्रीणां लज्जाधिक्यं ततोऽन्यदा । चित्तज्ञानानुवृत्तिश्च पत्यौ संसेवनं परम् ॥ २१ ॥
एवमाराध्य भर्तारं गृहमाक्रम्य च क्रमात् । गौरवं प्रतिपत्तिं वा ज्येष्ठादिषु न हापयेत् ॥ २२ ॥
गृहव्यापारदानेषु पतिं गुढं तधा वदेत् । अधिकुर्यादनिच्छन्ती ज्येष्ठैवेनां यथा बलात् ॥ २३ ॥
सापि विज्ञाय भर्तारं कनिष्ठाकृष्टमानसम् । विश्रामं प्रार्थयेदेनामधिकुर्यात्सुतामिव ॥ २४ ॥
मत्वा भर्तुरभिप्रेतं रक्षन्ती निजगौरवम् । कृतं भर्त्रनुकूलं स्यात्तदिष्टायानुमोदयेत् ॥ २५ ॥
स्थानिनो यदभिप्रेतं भृत्यैः किं क्रियतेऽन्यथा । क्लिश्यते तत्र मूढात्मा परतन्त्रो वृथा जनः ॥ २६ ॥
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मनोवाक्कायकर्मभिः । हितं स्वाम्यनुकूलत्वं नारीणां तु विशेषतः ॥ २७ ॥
सापि ज्येष्ठापतिं चैव गृहतन्त्रं च सर्वदा । समावर्ज्य १ गुणैर्धीरा प्रागवस्थां न विस्मरेत् ॥ २८ ॥
न सौभाग्यमदं कुर्यान्न चौद्धत्यादिविक्रियाम् । नितरामानतिं गच्छेत्सदानार्यभयादिव ॥ २९ ॥
यथा योग्यतया पत्यौ सौभाग्यमभिवर्धते । स्पर्धयेच्य कुलस्त्रीणां प्रश्रयोपाधिकं तथा ॥ ३० ॥
एवमाराध्य भर्तारं तत्कार्येष्वप्रमादिनी । पूज्यानां पूजने नित्यं भृत्यानां भरणेषु च ॥ ३१ ॥
गुणानामर्जने नित्यं शीलवत्परिरक्षणे । प्रेत्य चेह च निर्द्वन्द्वं सुखमाप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ३२ ॥
ब्रह्मोवाच । दुर्भगा च पुनर्नित्यमुपवासादितत्परा । बाह्येषु पतिकृत्येषु स्याद्विशेषाभियोगिनी ॥ १ ॥
न प्रशंसां सपत्नीषु निंदां चापि तथात्मनि । असूयां भर्तुरीर्ष्यां वा प्रणयं वापि दर्शयेत् ॥ २ ॥
मद्विधा या हि बह्वेतत्तच्चात्त्यंतिकमश्नुते । यदस्या युष्मतो यायाद्भार्याशब्दाभिधेयताम् ॥ ३ ॥
न च निर्भूषणा तिष्ठेन्न चाप्युद्धतभूषणा । नान्यदा गंधमाल्यादि ग्राह्यं पत्युपचारतः ॥ ४ ॥
तन्न्यूनं सर्वशो ग्राह्यं वल्लभाया विशेषतः । भूषणं गन्धमाल्यं तु तावत्कालमलक्षितम् ॥ ५ ॥
सम्बाधानां प्रदेशानां नित्यं स्वेदादिमार्जनम् । दन्तनासादिपङ्कानां विगन्धस्य च शोधनम् ॥ ६ ॥
निमित्तं भर्तुरेतासां यत्किंचिदभिलक्षयेत् । नानेन वा तयोर्यत्नं विदध्यादङ्गमार्जने ॥ ७ ॥
सर्वासां च सपत्नीनां सर्वत्रानुगता भवेत् । वैतसीं वृत्तिमास्थाय वल्लभाया विशेषतः ॥ ८ ॥
अन्यस्या यदनुष्ठेयं यन्न सीदेत्समर्पितम् । भर्तुश्चाविदितं यत्नात्तत्कुर्यादविरोधि चेत् ॥ ९ ॥
कोशवस्त्रान्नताम्बूलगन्धापानौषधादिकम् । तत्सर्वमनियुक्तानां दोषवत्वाद्विरुध्यते ॥ १० ॥
यत्तु मुक्तमनुष्ठेयं गहसम्मार्जनादिकम् । स्त्रीणामनधिकारेऽपि प्रायस्तद्विधिरुच्यते ॥ ११ ॥
अभ्यङ्गोद्वर्तनं स्नानं भोजनं मण्डनानि च । कुर्याद्भर्तुरपत्यानां धात्रीकर्माणि सादरम् ॥ १२ ॥
आत्मवत्तान्यपत्यानि साधयत्यनुयोगतः । स्वेनाप्यमीषां वित्तेन विदध्यान्मण्डनादिकम् ॥ १३ ॥
भोगः स्वयमपत्यैर्वा स्त्रीवित्तस्य पतिर्विधा । पूर्वे वयस्यभिनन्द्य पश्चिमे चोपयोजनम् ॥ १४ ॥
उभयोगस्तु वा मा वा कर्मजः पृथगेव सः । सद्वृत्ते त्वधिकां ख्यातिं कुर्वीत क्रियया पुनः ॥ १५ ॥
न कापि दुर्भगा नाम सुभगा नाम जातितः । व्यवहाराद्भवत्येष निर्देशो रिपुमित्रवत् ॥ १६ ॥
भर्तृचित्तापरिज्ञानादननुष्ठानतोऽपि वा । वृत्तैर्लोकविरुद्धैश्च यान्ति दुर्भगतां स्त्रियः ॥ १७ ॥
प्रानुकूल्यान्मनोवृत्तैः परोऽपि प्रियतां व्रजेत् । प्रातिकूल्यान्निजोप्याशु प्रियः प्रद्वेषतामियात् ॥ १८ ॥
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मनोवाक्कायकर्मभिः । प्रियं समाचरेन्नित्यं तच्चितानुविधायिनी ॥ १९ ॥
यामन्यां कामयेत्तासां तं तया संप्रयोजयेत् । कुपितां च प्रियां काञ्चिद्यत्नादस्मै प्रसादयेत् ॥ २० ॥
तत्पादपरिचर्यायां गोत्रसंवाहने १ तथा । पीडने शिरसश्चैव परं कौशलमभ्यसेत् ॥ २१ ॥
पीडनं मृदु मध्यं च गात्रावस्थाविशेषतः । मुखगात्रादिभिर्लिङ्गैः प्रयोज्यं तत्सुखावहम् ॥ २२ ॥
बाहूरुकटिपृष्ठेषु स्कंधे शिरसि पादयोः । गाढमर्दनमिच्छन्ति प्रायोन्यत्रापि मध्यमम् ॥ २३ ॥
निर्मांसेषु प्रदेशेषु नाभिमूलेषु मर्मसु । हृद्गण्डककपोलादाविच्छन्ति मृदुमर्दनम् ॥ २४ ॥
गाढं जाग्रदवस्थायामर्धसुप्तस्य मध्यमम् । किञ्चित्सपरिघातं च मृदुसुप्तस्य नेति वा ॥ २५ ॥
विरुद्धं सर्वगात्रेषु२ लोमवस्तु विशेषतः । उत्कण्डूयत्यु सोद्धर्षं स्नेहाक्तेषु च मर्द नम् ॥ २६ ॥
स्पर्शाद्रोमाञ्चजननं सनखच्छुरितं शनैः । पुलकोल्लेखनोपेतं शिरःकंडूश्च पार्श्वयोः ॥ २७ ॥
तेषु तेषु च गात्रेषु तत्प्रयोज्यं तथातथा । निद्रागमाय तत्काले रागसंधुक्षणाय च ॥ २८ ॥
तिष्ठतश्चोपविष्टस्य १ जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । संवाहनं प्रशंसंति यदत्यर्थं सुखावहम् ॥ २९ ॥
नैष्पन्द्यं पुलकोद्भेदो गात्राणामक्षिमीलनम् । तत्प्रदेशार्पणं किञ्चिद्बोधेद्विकृतिदर्शनम् ॥ ३० ॥
ऊरू मूलादिदेशे च तत्पाणिप्रतिपीडनम् । लक्षयेन्निपुणा२ यत्र तत्रैवाधिकमाचरेत् ॥ ३१ ॥
एवमेव यथोद्दिष्टं स्त्रीवृत्तं यानुतिष्ठति । पतिमाराध्य सम्पूर्ण त्रिवर्गं साधिगच्छति३ ॥ ३२ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा स्त्रीलक्षणमशेषतः । सद्वृत्तं च तथा स्त्रीणां जगाम स निजालयम् ॥ १ ॥
ऋषयश्च तथा जग्मुः स्वानि धिष्ण्यान्यशेषतः । स्त्रीलक्षणं तथा वृत्तं श्रुत्वा कृत्स्नं महीपते ॥ २ ॥
इत्थं लक्षणसम्पन्नां भार्यां प्राप्य महीपते । कर्तव्यं यद्गृहस्थेन तदिदानीं निबोध मे ॥ ३ ॥
बैवाहिकाग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि । पञ्चयज्ञविधानं तु पक्तिं कुर्यात्सदा गृही ॥ ४ ॥
पञ्च सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति । कण्डनी पेषणी चुल्ली उदकुम्भीः प्रमार्जनी ॥ ५ ॥
आसां क्रमेण सर्वासां विशुद्ध्यर्थं मनीषिभिः । पञ्चोद्दिष्टा महायज्ञाः प्रत्यहं गृहमेधिनाम् ॥ ६ ॥
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञश्च तर्पणम् । होमो दैवो बलिर्भौमस्तथान्योऽतिथिपूजनम् ॥ ७ ॥
पञ्चैतान्यो महायज्ञान्न हापयति शक्तितः । स गृहेऽपि वसन्नित्यं सूनोदोर्षैर्न लिप्यते ॥ ८ ॥
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः । न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न च जीवति ॥ ९ ॥
शतानीक उवाच । यस्य नास्ति गृहे त्वग्निः स मृतो नात्र संशयः । न स पूजयितुं शक्तो देवादीन्ब्राह्मणोत्तमः ॥ १० ॥
निरग्निकस्य विप्रस्य कथं देवादयो द्विज । प्रीताः स्युः शान्तये तस्य परं कौतूहलं मम ॥ ११ ॥
सुमन्तुरुवाच । साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र श्रूयतां परमं वचः । अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयोऽभिधीयते ॥ १२ ॥
व्रतोपवासनियमैर्नानादानैस्तथा १ नृप । देवादयो भवन्त्येव प्रीतास्तेषां न संशयः ॥ १३ ॥
विशेषादुपवासेन तिथौ किल महीपते । प्रीता देवादयस्तेषां भवन्ति कुरुनन्दन ॥ १४ ॥
शतानीक उवाच । भगवंस्त्वं तिथीन्ब्रूहि तिथीनां च विधिं हि मे । प्राशनं गृह्यधर्मांश्च उपवासविधीनपि ॥ १५ ॥
मुच्येम येन पापौघात्त्वत्प्रसाद्द्विजोत्तम । संसाराच्चापि विप्रेन्द्र श्रेयसे जगतस्तथा ॥ १६ ॥
सुमन्तुरुवाच । शृणु कौरव कर्माणि तिथिगुह्याश्रितानि तु । श्रुतानि घ्नन्ति पापानि उपोषितफलानि च ॥ १७ ॥
प्रतिपदि क्षीरप्राशनं द्वितीयायां लवणवर्जनम् । तृतीयायां तिलान्नं प्राश्नीयाच्चतुर्थ्यां क्षीराशनश्च पञ्चम्याम् । फलाशनः सदा षष्ठ्यां शाकाशनः सप्तम्यां बिल्वाहारोष्टम्यां तु ॥ १८ ॥
पिष्टाशनो नवम्यामनग्निपाकाहारो दशम्यामेकादश्यां घृताहारो द्वादश्यां पायसाहारः । त्रयोदश्यां गोमूत्राहारश्चतुर्दश्यां यवान्नाहारः ॥ १९ ॥
कुशोदकप्राशनः पौर्णमास्यां हविष्याहारोऽमावास्यायाम् । एष प्राशनविधिस्तिथीनामेव चानेन विधिना पक्षमेकं यो वर्तयति ॥ २० ॥
सोऽश्वमेधफलं दशगुणफलमवाप्नोति । स्वर्गे मन्वन्तराणि यावत्प्रतिवसति ॥ २१ ॥
उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैर्मासत्रयचतुष्टयम् । सोश्वमेधराजसूयानां शतगुणमवाप्नोति ॥ २२ ॥
स्वर्गे उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैश्चतुर्युगानां दशशतीर्यावत्प्रतिवसति । तथाष्टमासपारणे राजसूयाश्वमेधाभ्यां सहस्रगुणफलमवाप्नोति ॥ २३ ॥
स्वर्गे चतुर्दश मन्वतराणि यावत्प्रतिवसति । उपगीयमानोप्सरोगन्धर्वैर्य एवं नियममास्थाय वर्षमेकं वर्तयति ॥ २४ ॥
स सवितुर्लोके कालं मन्वन्तरं प्रतिवसति ॥ २५ ॥
य एवं नियमान्राजन्नाश्वयुजनवम्यां माघमासस्य सप्तम्यां वैशाखतृतीयायां कार्तिकपौर्णमास्यां तिथिव्रतानि गृदृणाति ब्रह्मचारी गृहस्थो वनस्थो नारी नरो वा शूद्रः प्रयतमानसः दीर्घायुष्यं सवितुः सालोक्यं व्रजति ॥ २६ ॥
यैश्चापि पुरा राजन्ननेन विधिना एतासु तिथिष्वन्यजन्मान्तरे उपवासविधिः कृतः दानानि दत्तानि विविधप्रकाराणि ब्राह्मणानां तपस्विजनेषु वा ॥ २७ ॥
त्रिरात्रोपवासिनां तीर्थयात्रातपोगुरुमातापितृशुश्रूशानिरतानां तेषां स्वर्गादिभोगवासनादिहागतानां फलनिष्पत्तिचिह्नानि मनुष्यलोके प्रत्यक्षत एव दृश्यन्ते ॥ २८ ॥
हस्त्यश्वयानयुग्यधनरत्नकनकहिरण्यकटककेयूरग्रैवेयककटिसूत्रकर्णालङ्कारमुकुटवरवस्त्रवरनारीवरविलेपनसुरूपगुणदीर्घायुषो विगताधिव्याधयो दानोपवासरतानां फलान्येतानि नृत्यगीतवादित्रमङ्गलपाठकशब्दैरिहाद्यापि पुण्यकृतो बोध्यमाना दृश्यन्त इति ॥ २९ ॥
तथाकृतोपवासा अपि हि दृश्यन्ते ॥ ३० ॥
तथा अदत्तदाना अकृतपुण्याश्च प्रत्यक्षत एव दृश्यन्ते ॥ ३१ ॥
तद्यथा काणकुष्ठिबधिरजडमूकव्यङ्गा रोगदारिद्र्योपसर्गव्याधिहतायुषश्च दृश्यंतेऽद्यापि मानवाः ॥ ३२ ॥
शतानीक उवाच । द्विजेन्द्र तिथयः प्रोक्ताः समासेन त्वया बुध । विस्तरेणैव मे भूयः प्रब्रूहि द्विजसत्तम ॥ ३३ ॥
रहस्यं यत्तिथीनां तु देवानां च विचेष्टितम् । यानीष्टानि च देवानां भोज्यानि नियमास्तथा ॥ ३४ ॥
तानि मे वद धर्मज्ञ येन पूतो भवेन्वहम् । निर्द्वन्द्वो हि यथा विप्र लभे यागफलानि तु ॥ ३५ ॥
सुमन्तुरुवाच । रहस्यं यत्तिथीनां च भोजनं फलमेव तु । यावच्च येन नियमो विशेषात्स्त्रीजनस्य च ॥ ३६ ॥
एतत्ते सर्वमाख्यामो रहस्यं तन्निबोध मे । यन्मया नोक्तपूर्वं हि कस्यचित्सुप्रियस्य हि ॥ ३७ ॥
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यस्य देवस्य या तिथिः । देवतानां रहस्यानि व्रतानि नियमास्तथा ॥ ३८ ॥
ताञ्छृणुष्व महाबाहो गदतो मम नारद । सृष्टिं पूर्वं वदिष्यामि संक्षेपेण तिथिं प्रति ॥ ३९ ॥
तमोभूतमिदं त्वासीदलभ्यमवितर्कितम् । जगद्ब्रह्मा समागत्यासृजदात्मानमात्मना ॥ ४० ॥
संभूतात्मैव आत्मासावण्डमध्याद्विनिःसृतः । आत्मनैवात्मनो ह्यण्डं सृष्ट्वा स विभुरादितः ॥ ४१ ॥
ब्रह्मा नारायणाख्योऽसौ सृष्टिं कर्तुं समुद्यतः । ताभ्यां सोण्डकपालाभ्यां दिवं भूमिं च निर्ममे ॥ ४२ ॥
दिशश्चैवोपदिशश्चैव देवादीन्दानवांस्तथा । तिथिं पूर्वामिमां राजंश्चकाराथ विभुः स्वयम् ॥ ४३ ॥
तिथीनां प्रवरा यस्माद्ब्रह्मणा समुदाहृता । प्रतिपादिता परे पूर्वे प्रतिपत्तेन तूच्यते ॥ ४४ ॥
अस्मात्पदात्तु तिथयो यस्मात्त्वन्याः प्रकीर्तिताः । अस्यान्ते कथयिष्यामि उपवासविधिं परम् ॥ ४५ ॥
कार्त्तिक्यां माघसप्तम्यां वैशाखस्य युगादिषु । नियमोपवासं प्रथमं ग्राहयेत विधानवित् १ ॥ ४६ ॥
यां तिथिं नियमं कर्तुं भक्त्या समनुगच्छति । तस्यां तिथौ विधानं यत्तन्निबोध जनाधिप ॥ ४७ ॥
यदा तु प्रतिपद्यां वै गृह्णीयान्नियमं नृप । चतुर्दश्यां कृताहारः संकल्पं परिकल्पयेत् ॥ ४८ ॥
अमावास्यां न भुञ्जीत त्रिकालं स्नानमाचरेत् । पवित्रो हि जपेन्नित्यं गायत्रीं शिरसा सह ॥ ४९ ॥
अर्चयित्वा प्रभाते तु गन्धमाल्यैर्द्विजोत्तमान् । शक्त्या क्षीरं प्रदद्यात्तु ब्रह्मा मे प्रीयतां प्रभुः ॥ ५० ॥
ततो भुञ्जीत गोक्षीरमनेन विधिना नृप । एष एव विधिर्दृष्टः सर्वासु तिथिषु नृप ॥ ५१ ॥
संवत्सरगते काले व्रतमेतत्समाप्यते । व्रतांते यत्फलं तस्य तन्निबोध नराधिप ॥ ५२ ॥
विमुक्तपापः शुद्धात्मा दिव्यदेहस्य देहिनः । ब्रह्मा ददाति संतुष्टो विमानमतितेजसम् । अव्याहतगतिं दिव्यं किन्नराप्सरसैर्युतम् ॥ ५३ ॥
रमित्वा सुचिरं तत्र दैवतैः सह देववत् । इह चागत्य विप्रत्वं दश जन्मान्यसौ लभेत् ॥ ५४ ॥
वेदवेदांगविद्यश्च दीर्घायुश्चैव सुप्रभः । भोगी धनपतिर्दाता जायतेऽसौ कृते युगे ॥ ५५ ॥
विश्वामित्रस्तु राजेन्द्र ब्राह्मणत्वजिगीषया । तपश्चचार विपुलं सन्तापाय दिवौकसाम् । ब्राह्मणत्वं न लेभेऽसौ लेभे विघ्नाननेकशः ॥ ५६ ॥
ततस्तु नियमात्तेषां तिथीनां प्रवरा तिथिः । उपोषिता बहुविधा ज्ञात्वा ब्रह्मप्रियां तिथिम् ॥ ५७ ॥
ततो ददौ ब्रह्मा विश्वामित्राय धीमते । इहैव तेन देहेन ब्राह्मणत्वं सुदुर्लभम् ॥ ५८ ॥
तिथीनां प्रवरा ह्येषा तिथीनामुत्तमा तिथिः । क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा ब्राह्मणत्वमवाप्नुयुः ॥ ५९ ॥
एवं तिथिरियं राजन्कामदा कञ्जजप्रिया । सरहस्या मया प्रोक्ता या नोक्ता यस्य कस्यचित् ॥ ६० ॥
हैहयैस्तालजङ्घैश्च तुरुष्कैर्यवनैः शकैः । उपोषिता इहात्रैव ब्राह्मणत्वमभीप्सुभिः १ ॥ ६१ ॥
इत्येषा परमा पुण्या शिवा पापहरा तथा । पठितोपासिता राजञ्छ्रद्धया च श्रुता १ तथा ॥ ६२ ॥
माहात्म्यं चापि योप्यस्याः शृणुयान्मानवो नृप । ऋद्धिं वृद्धिं तथा कीर्तिं शिवं चाप्य दिवं व्रजेत् ॥ ६३ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे शतार्द्धसाहस्र्यां संहितायां ब्राह्मे पर्वणि प्रतिपत्कल्पवर्णनं । नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
शतानीक उवाच । ब्रूहि मे विस्त राद्ब्रह्मन्प्रतिपत्कृत्यमादरात् । ब्रह्मपूजाविधानं च पूजने यच्च वै फलम् ॥ १ ॥
सुमंतुरुवाच । शृणुष्वैकमना राजन्कथयाम्येष शांतिदम् । पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे ॥ २ ॥
स्वयंभूरभवद्देवः सुरज्येष्ठश्चतुर्मुखः । ससर्ज लोकान्देवांश्च भूतानि विविधानि च ॥ ३ ॥
कायेन मनसा वाचा जंगमस्थावराणि च । पिता यः सर्वदेवानां भूतानां च पितामहः ॥ ४ ॥
तस्मादेष सदा पूज्यो यतो लोकगुरुः परः । सृजत्येष जगत्कृत्स्नं पाति संहरते तथा ॥ ५ ॥
रुद्रोऽस्य मनसो जातो विष्णुर्जातोऽस्य वक्षसः । मुखेभ्यश्चतुरो वेदा वेदांगानि च कृत्स्नशः ॥ ६ ॥
देवाप्सरसगंधर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः । पूजयंति सदा वीर विरिंचिं सुरनायकम् ॥ ७ ॥
सर्वो ब्रह्ममयो लोकः सर्वं ब्रह्मणि संस्थितम् । तस्मात्समर्चयेद्ब्रह्मन्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ८ ॥
यो न पूजयते भक्त्या सुरज्येष्ठं सुरेश्वरम् । न स नाकस्य राज्यस्य न च मोक्षस्य भाजनम् ॥ ९ ॥
यस्तु पूजयते भक्त्या विरिंचिं भुवनेश्वरम् । स नाकराज्यमोक्षेषु क्षिप्रं भवति भाजनम् ॥ १० ॥
तस्मात्सौम्यमना भूत्वा यावज्जीवं प्रतिज्ञया । अर्चयित्वा सदा देवमापन्नोपि नरो नृप ॥ ११ ॥
वरं देहपरित्यागो वरं नरकसम्भवः । न त्वेवापूज्य भुंजंति देवं वै पद्मसंभवम् ॥ १२ ॥
सदा पूजयते यस्तु वीर भक्त्या पितामहम् । मनुष्यचर्मणा नद्धः स वेधा नात्र संशयः ॥ १३ ॥
न हि वेधोऽर्चनात्किंचित्पुण्यमभ्यधिकं भवेत् । इति विज्ञाय यत्नेन पूजनी यः सदा विधिः ॥ १४ ॥
यो ब्रह्माणं द्वेष्टि मोहात्सर्वदेवनमस्कृतम् । नरो नरकगामी स्यात्तस्य संभाषणादपि ॥ १५ ॥
ब्रह्मणोर्चां प्रतिष्ठाप्य सर्वयत्नैर्विधानतः । यत्पुण्यं फलमाप्नोति तदेकाग्रमनाः शृणु ॥ १६ ॥
सर्वयज्ञतपोदानतीर्थवेदेषु यत्फलम् । तत्फलं कोटिगुणितं लभेद्वेधः प्रतिष्ठया ॥ १७ ॥
कञ्जजं स्थापयेद्यस्तु कृत्वा शालां मनोरमाम् । सर्वांगमोदित पुण्यं कोटिकोटिगुणं लभेत् ॥ १८ ॥
मातृजान्पितृजांश्चैव यां चैवोद्वहते स्त्रियम् । कुलैकविंशमुत्तार्य ब्रह्मलोके महीयते ॥ १९ ॥
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगान्प्रलये समुपस्थिते । ज्ञानयोगं समासाद्य स तत्रैव विमुच्यते ॥ २० ॥
अथ वा राज्यमाकांक्षेज्जायते संभवांतरे । सप्तद्वीपसमुद्रायाः क्षितेरधिपतिर्भवेत् ॥ २१ ॥
त्रिसंध्यं यो जपेद्ब्रह्म कृत्वाष्टदल पंकजम् । पौर्णमास्यां प्रतिपदि तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ २२ ॥
अनेनैव स देहेन ब्रह्मा संतिष्ठते क्षितौ । पापहा सर्वमर्त्यानां दर्शनात्स्पर्शनादपि ॥ २३ ॥
उद्धृत्य दिवि संस्थाप्य कुलानामेकविंशतिम् । तैः कुलैः सहितो नित्यं मोदते गोगतो नृप ॥ २४ ॥
अप्येकवारं यो भक्त्या पूजयेत्पद्म संभवम् । पद्मस्थं मूर्तिमंतं वा ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ २५ ॥
पुण्यक्षयात्क्षितिं प्राप्य भवेत्क्षितिपतिर्महान् । वेदवेदांगतत्त्वज्ञो ब्राह्मणश्चापि जायते ॥ २६ ॥
न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेद्ब्रह्मपुरं दिव्यं मुक्त्त्वा भक्तिपरात्मकान् ॥ २७ ॥
मृद्दार्वेष्टकशैलैर्वा यः कुर्याद्ब्रह्मणो गृहम् । त्रिःसप्तकुलसंयुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ २८ ॥
मृन्मयात्कोटिगुणितं फलं दार्विष्टकामये । इष्टकाद्विगुण पुण्यं कृते शैलमये गृहे ॥ २९ ॥
क्रीडमानोपि यः कुर्याच्छालां वै ब्रह्मणो नृप । ब्रह्मलोके स लभते विमानं सर्वकामिकम् ॥ ३० ॥
पुष्पमालापरिक्षिप्तं किंकिणीजालभूषितम् । दोलाविक्षेपसंपन्नं घंटाचामरभूषितम् ॥ ३१ ॥
मुक्तादामवितानेन शोभितं सूर्यसुप्रभम् । अप्सरोगणसंकीर्णं सर्वकामसुखप्रदम् ॥ ३२ ॥
तत्रोषित्वा महाभोगी क्रीडमानः सदा सुरैः । पुनरागत्य लोकेस्मिन्राजा भवति धार्मिकः ॥ ३३ ॥
पश्यन्परिहरञ्जन्तून्मृदुपूर्वं महीपते । शनैः संमार्जनं कुर्वंश्चान्द्रायणफलं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
वस्त्रपूतेन तोयेन यः कुर्यादुपलेपनम् । पश्यन्परिहरञ्जतूंश्चांद्रायणफलं लभेत् ॥ ३५ ॥
नैरंतर्येण यः कुर्यात्पक्षं संमार्जनार्चनम् । युगकोटिशतं साग्रं ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३६ ॥
तस्यांते स चतुर्वेदः सुरूपः प्रियदर्शनः । आढ्यः सर्वगुणोपेतो राजा भवति धार्मिकः ॥ ३७ ॥
कपटेनापि यः कुर्याद्ब्रह्मशालां सुमानद । संमार्जनादि वै कर्म सोऽपि प्राप्नोति तत्फलम् ॥ ३८ ॥
तावद्धमंति संसारे दुःखशोकभयप्लुताः । न भवंति सुरश्रेष्ठे यावद्रक्ता महीपते ॥ ३९ ॥
समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ४० ॥
खण्डस्फुटितसंस्कारं शालायां यः करोति वै । अरामावसथाद्येषु लभते मौक्तिकं फलम् ॥ ४१ ॥
नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति वेधःसमं तपः ॥ ४२ ॥
प्रतिपद्यादिसर्वेषु दिवसेषूत्सवेषु च । पर्वकालेषु पुण्ये पौर्णमास्यां विशेषतः ॥ ४३ ॥
शंखभेर्यादिनिर्घोषैर्महद्भिगेंयसंयुतैः । कुर्यान्नीराजनं देवे सुरज्येष्ठे चतुर्मुखे ॥ ४४ ॥
यावत्पर्वाणि विधिना कुर्या न्नीराजनं नृप । तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४५ ॥
स्नानकाले त्रिसंध्यं तु यः कुर्यान्नृत्यवादनम् । गीतं वा मुखवाद्यं वा तस्य पुण्य फलं शृणु ॥ ४६ ॥
यावन्त्यहानि कुरुते गेयनृत्यादिवादनम् । तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४७ ॥
कपिलापञ्चगव्येन कुशवारियुतेन च । स्नापयेन्मंत्रपूतेन ब्राह्मं स्नानं हि तत्स्मृतम् ॥ ४८ ॥
कपिलापंचगव्येन दधिक्षीरघृतेन च । स्नानं शतगुणं ज्ञेयमितरेषां नराधिप ॥ ४९ ॥
देवाग्निकार्यमुद्दिश्य कपिलामाहरेत्सदा । ब्रह्मक्षत्रविशश्चैव न शूद्रस्तु कदाचन ॥ ५० ॥
कापिलं यः पिबेच्छूद्रो देवकार्यार्थनिर्मितम् । स पच्येत महाघोरे सुचिरं नरकार्णवे ॥ ५१ ॥
वर्षकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् । सुरज्येष्ठघृताभ्यंगाद्दहेत्सर्वं न संशयः ॥ ५२ ॥
कल्पकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् । पितामहघृतस्नानं दहत्यग्निरिवेंधनम् ॥ ५३ ॥
घृतस्नानं प्रतिपदि सकृत्कृत्वा तु कांजजम् । कुलैकविंशमुत्तार्य विष्णुलोके मही यते ॥ ५४ ॥
अयुतं यो गवां दद्याद्भक्त्या वै वेदपारगे । वस्त्रहेमादियुक्तानां क्षीरस्नानेन यत्फलम् ॥ ५५ ॥
सकृदाज्येन पयसा स्नपयेत्तु यः । गांगेयेन स यानेन याति ब्रह्मसलोकताम् ॥ ५६ ॥
स्नाप्य दध्ना सकृद्वीर कञ्जजं विष्णुमाप्नुयात् । मधुना स्नपयित्वा तु वीरलोके महीयते ॥ ५७ ॥
स्नानमिक्षुरसेनेह यो विरिंचेः समाचरेत् । स याति लोकं सवितस्तु तेजसा भासयन्नभः ॥ ५८ ॥
शुद्धोदकेन यो भक्त्या स्नापयेत्पद्मसंभवम् । उत्सृज्य पापकलिलं स यात्येव सलोकताम् ॥ ५९ ॥
वस्त्रपूतेन तोयेन स्नपयेद्यः सकृद्विभुम् । स सर्वकालं तृप्तात्मा लोकवश्यत्वमा प्नुयात् ॥ ६० ॥
सर्वौषधीभिर्यो भक्त्या स्नपयेत्पद्मसंभवम् । कांचनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते ॥ ६१ ॥
गन्धचन्दनतोयेन स्नापयेद्योंबुजोद्भवम् । रुद्रलोकमवाप्नोति तेजसा हेमसन्निभः ॥ ६२ ॥
पाटलोत्पलपद्मानि करवीराणि सर्वदा । स्नानकाले प्रयोज्यानि स्थिराणि सुरभीणि च ॥ ६३ ॥
एषामेकतमं स्नानं भक्त्या कृत्वा तु वेधसि । विधूय पापकलिलं विधिलोके महीयते ॥ ६४ ॥
कर्पूरागरुतोयेन स्नपयेद्यस्तु कञ्जजम् । सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ॥ ६५ ॥
गायत्रीशतजप्तेन विमलेनांभसा विभुम् । स्नपयित्वा सकृद्भक्त्या ब्रह्मलोकमवा प्नुयात् ॥ ६६ ॥
विभुं शीतांबुना स्नाप्य धारोष्णपयसा ततः । ततः पश्चाद् घृतस्नानं कृत्वा पापैर्विमुच्यते ॥ ६७ ॥
एतत्स्नानत्रयं कृत्वा पूजयित्वा तु भक्तितः । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ६८ ॥
मृत्कुंभैस्ताम्रजैः कुंभैः स्नानं शतगुणं भवेत् । रौप्ये लक्षोत्तरं प्रोक्तं हैमैः कोटिगुणं भवेत् ॥ ६९ ॥
ब्रह्मणो दर्शनं पुण्यं दर्शनात्स्पर्शनं परम् । स्पर्शनादर्चनं श्रेष्ठं घृतस्नातमतः परम् ॥ ७० ॥
वाचिकं मानसं पापं घृतस्नानेन देहिनाम् । क्षिणुते पद्मजो यस्मात्तस्मात्स्नानं समाचरेत् ॥ ७१ ॥
स्नपयित्वार्चयेद्भक्त्या यथा तच्छृणु भारत । शुचिवस्त्रधरः स्नातः कृतन्यासश्च भारत ॥ ७२ ॥
चतुर्हस्तं लिखेत्पद्मं चतुर्भागविभागितम् । मध्ये तस्य लिखेच्चक्रं दलैर्द्वादशभिश्चितम् ॥ ७३ ॥
सरोजानि ततो न्यस्य अक्षराणि समन्ततः । अक्षरं विहितं चान्यत्पत्रभागे प्रकीर्तितम् ॥ ७४ ॥
नानावर्णकसंयोगाल्लिखेच्चैवानुपूर्वशः । कृष्णोत्कटं तु मध्यं स्यात्पीतरक्तं तथा परम् ॥ ७५ ॥
सितं शुद्धं तु कर्त्तव्यं मध्यभागे तु वर्तुलम् । प्रभाकुण्डलकैर्बाह्यैर्वेष्टयेच्चक्रनायकम् ॥ ७६ ॥
एवमालिख्य यत्नेन मूलमन्त्रं ततो न्यसेत् । मूर्ध्नः पादतलं यावत्प्रणवं विन्यसेद्बुधः ॥ ७७ ॥
नादरूपं न्यसेत्तावद्यावच्छब्दस्य शून्यता । तत्कारं विन्यसेन्मूर्ध्नि सकारं मुखमण्डले ॥ ७८ ॥
विकारं कण्ठदेशे तु तुकारं सर्वसंधिषु । वकारं हृदि मध्ये तु रेकारं पार्श्वयोर्द्वयोः ॥ ७९ ॥
णकारं दक्षिणे कुक्षौ यकारं वामसंज्ञके । भकारं कटिनाभिस्थं र्गोकारं जानुपर्वसु ॥ ८० ॥
देकारं जंघयोर्न्यस्य वकारं पादपद्मयोः । स्यकारमंगुष्ठयोर्न्यस्य धीकारं चोरसि न्यसेत् ॥ ८१ ॥
मकारं जानुदेशे तु हिकारं गुह्यमाश्रितम् । धिकारं हृदये न्यस्य योकारं चौष्ठयो र्न्यसेत् ॥ ८२ ॥
नकारं नासिकाग्रे तु प्रकारं नेत्रमाश्रितम् । चोकारं तु भुवोर्मध्ये दकारं प्राणमाश्रितम् ॥ ८३ ॥
याकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि तकारं केशमाश्रितम् । न्यासं कृत्वात्मनो देहे देवे कुर्यात्तथा नृप । सर्वोपचारसंपन्नं कृत्वा सम्यङ् निरीक्षयेत् ॥ ८४ ॥
कुंकुमागुरुकर्पूर चन्दनेन विमिश्रितम् । गन्धतोयमुपस्कृत्य गायत्र्या प्रणवेन च । प्रोक्षयेत्सर्वद्रव्याणि पश्चादर्चनमाचरेत् ॥ ८५ ॥
चक्रग्रन्थिषु सर्वासु प्रणवं विनिवेशयेत् । भूयः प्लुतं समुच्चार्य प्रणवं सर्वतोमुखम् ॥ ८६ ॥
विन्यसेत्पद्ममध्ये तु पीठनिष्पत्तिहेतवे । आसने पृथिवी ज्ञेया सर्वसत्त्वधरा मता ॥ ८७ ॥
ह्रस्वोंकारे मता सा तु दीर्घोंकारे तु देवराट् । प्लुतस्तु व्यापयेद्भावं मोक्षदं चामृतात्मकम् ॥ ८८ ॥
यत्नस्थो न निवर्तेत योगी प्राणपरायणः । आवाहनं ततः कुर्यादक्षरेण परेण तु ॥ ८९ ॥
आवाह्य तेजोरूपं तु न्यसेन्मन्त्रवरांस्ततः । ततो विभावयेद्देवं पद्मस्थं चतुराननम् ॥ ९० ॥
स्रष्टारं सर्वजगतां विष्णुरुद्रविधानगम् । संभाव्य गन्धपुष्पादि संभारान्क्रमात्सर्वान्प्रकल्पयेत् । गायत्रीमुच्चरन्मन्त्रं सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ ९२ ॥
पुष्पं धूपं तथा दीपं नैवेद्यं सुमनोहरम् । खंडलड्डुकश्रीवेष्टकासाराशोकवर्तिकाः ॥ ९३ ॥
स्वस्तिकोल्लोपिकादुग्धतिलावेष्टतिलाढिकाः । फलानि चैव पक्वानि लग्नखण्डगुडानि च ॥ ९४ ॥
अन्यांश्च विविधान्दद्यात्पूपानि विविधानि च । एवमादीनि सर्वाणि दापयेचछक्तितो नृप ॥ ९५ ॥
मूलमन्त्रेण देवस्य ततो देहं विभावयेत् । पूजयेच्चापि विधिना येन तं ते ब्रवीम्यहम् ॥ ९६ ॥
प्राणायामत्रयं कृत्वा देहसंशोधनाय वै । आवाहयेत्ततोनन्तं धारयन्तं वचः सदा ॥ ९७ ॥
ध्यात्वानन्तं ततो रुद्रं पद्मकिंजल्कमध्यगम् । ध्यायेद्विष्णुं ततो देवं न्यसेत्पद्मोदरोद्भवम् ॥ ९८ ॥
एवं त्रिदेवतारूढं पद्ममध्येंबुजोद्भवम् । पूजयेन्मूलमन्त्रेण पद्मोदरभवं नृप ॥ ९९ ॥
ऋग्वेदं तु यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत् । ज्ञानवैराग्यमैश्वर्यं धर्मं संपूजयेद्बुधः ॥ १०० ॥
ईशानादिक्रमाद्राजन्विदिशासु समंततः । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च ॥ १०१ ॥
ज्योतिषं च महाबाहो उपवेदाश्च कृत्स्नशः । इतिहासपुराणानि यथायोग्यं यथाक्रमम् ॥ १०२ ॥
शिक्षा कल्पो व्याकरणं देवस्य पुरतः सदा । कल्पादयस्ततश्चान्ये दिशासु विदिशासु च ॥ १०३ ॥
महाव्याहृतयः सर्वाः प्रणवेन समन्विताः । पूर्वादिक्रमयोगेन पूजयेद्विधिना नृप ॥ १०४ ॥
शक्तयो ब्रह्मणस्त्वेता लोकरूपा व्यवस्थिताः । पूजनीयाः प्रयत्नेन मंत्ररूपाः स्थिताः स्वयम् ॥ १०५ ॥
अरकांतरसंस्थांश्च षट् समुद्रान्समर्चयेत् । नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव राशयश्च विशेषतः । पूज्याः सर्वे यथान्यायं सुराग्रेषु व्यवस्थिताः ॥ १०६ ॥
नागाश्च गरुडश्चैव पूजनीयस्तथाग्रतः । देवता ऋषयश्चैव सहिताः कुलपर्वताः । तत्तेजोनिलयाः सर्वे पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ १०७ ॥
आचम्य विधिवत्पूर्वं मंत्रपूतेन वारिणा । हृदयादीन्न्यसेदंगान्हृदयादिषु कृत्स्नशः ॥ १०८ ॥
शिखा नेत्रं तथा चर्म अस्त्रं च भरतर्षभ । महेंद्रादिदिशश्चैताः पूजयेद्विधिवन्नृप ॥ १०९ ॥
हृदयं पुरतः पूज्यं शिरो देवस्य पृष्ठतः । पूर्वं संपूजयेद्देवं मूलमंत्रेण कृत्स्नशः ॥ ११० ॥
विसर्जयेद्दर्शयित्वा मुद्रां तु भरतर्षभ । अंकुशं नरशार्दूल ह्याह्वाने कंजमादिशेत् ॥ १११ ॥
यस्त्वेवं पूजयेद्देवं प्रतिपन्नित्यमेव च । उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम् ॥ ११२ ॥
सुमंतु रुवाच । आपो हिष्ठेति मंत्रोऽयं हृदयं परिकीर्तितम् । ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत् ॥ ११३ ॥
चित्रं देवानां मस्तमिति सर्वलोकेषु विश्रुतम् । वर्मणा ते च्छादयामि कवचं समुदाहृतम् ॥ ११४ ॥
भूर्भुवः स्वरिति तथा शिरसे परिकीर्तितम् । गायत्रीमूलतंत्रस्तु साधकः सर्वकर्मणाम् ॥ ११५ ॥
गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम् । प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत् ॥ ११६ ॥
आह्वाने पूजने वीर विसर्गे ब्रह्मणस्तथा । गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभाविनी ॥ ११७ ॥
गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु पूजयेद्यस्तु देवताम् । स गच्छेद्ब्रह्मणः स्थानं दुर्लभं यद्दुरा सदम् ॥ ११८ ॥
सुमन्तुरुवाच । पौर्णमास्युपवासं तु कृत्वा भक्त्या नराधिप । अनेन विधिना यस्तु विरिञ्चिं पूजयेन्नरः ॥ १ ॥
प्रतिपद्यां महाबाहो स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् । ऋग्भिर्विशेषतो १ देवी विरिञ्चेर्वास्तुदेवताः ॥ २ ॥
कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्तिता । यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम् ॥ ३ ॥
कार्तिके मासि राजेन्द्र पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् । मार्गेण चर्मणा सार्धं सावित्र्या च परन्तप ॥ ४ ॥
भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् । स्थापयेद् भ्रामयित्वा तु सलोकं नगरं नृप ॥ ५ ॥
ब्राह्मणं भोजयित्याग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च । आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिस्वनैः ॥ ६ ॥
रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः । ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम् ॥ ७ ॥
देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः ॥ ८ रथोपरि टिप्पणी । कृत्वा प्रजागरं ह्येवं प्रभाते ब्राह्मणं नृप । भोजयित्वा यथाशक्त्या भक्ष्यभोज्यैरनेकशः ॥ ९ ॥
पूजयित्वा जनं२ वीर वज्रेण विधिवन्नृप । बीजेन च महाबाहो पयसा पायसेन च ॥ १० ॥
ब्राह्मणान्वाचयित्वा च च्छांदेन विधिना नृप । कृत्वा पुण्याहशब्दं च रथं च भ्रामयेत्पुरे ॥ ११ ॥
चतुर्वेदविदैर्विप्रैर्भ्रामयेद्ब्रह्मणो रथम् । बह्वृचाथर्वणोच्चारैश्छन्दोगाध्वर्युभिस्तथा ॥ १२ ॥
भ्रामयेद्देवदेवस्य सुरज्येष्ठस्य तं रथम् । प्रदक्षिणं पुरं सर्वं मार्गेण सुसमेन तु ॥ १३ ॥
न वोढव्यो रथो वीर शूद्रेण शुभमिच्छता । नारुहेत रथं प्राज्ञो मुक्त्वैकं भोजकं नृप ॥ १४ ॥
ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेन्नृप । भोजको वामपार्श्वे तु पुरतः कञ्जजं न्यसेत् ॥ १५ ॥
एवं तूर्यनिनादैस्तु शंखशब्दैश्च पुष्कलैः । भ्रामयित्वा रथं राजन्पुरं सर्वं प्रदक्षिणम् । स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः ॥ १६ ॥
य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति । रथं चाकर्षते यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १७ ॥
कार्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् । शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १८ ॥
प्रतिपदि ब्राह्मणांश्चापि गुडमिश्रैः प्रदीपकैः । वासोभिरहतैश्चापि स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १९ ॥
गंधैपुष्पैर्नवैर्वस्त्रैरात्मानं १ पूजयेच्च यः । तस्यां प्रतिपदायां तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ २० ॥
महापुण्या तिथिरियं बलिराज्यप्रवर्तिनी । ब्रह्मणः सुप्रिया नित्यं बालेया परिकीर्तिता ॥ २१ ॥
ब्राह्मणान्पूजयित्वास्यामात्मानं च विशेषतः । स याति परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः ॥ २२ ॥
चैत्रे मासि महाबाहो पुण्या प्रतिपदा परा । तस्यां यः श्वपचं स्पृष्ट्वा स्नानं कुर्यान्नरोत्तम ॥ २३ ॥
न तस्य दुरितं किञ्चिन्नाधयो व्याधयो नृप । भवन्ति कुरुशार्दूल तस्मात्स्नानं प्रवर्तयेत् ॥ २४ ॥
दिव्यं नीराजनं तद्धि सर्वरोगविनाशनम् । गोमहिष्यादि यत्किंचित्तत्सर्वं भूषयेन्नृप ॥ २५ ॥
तैलशस्त्रादिभिर्वस्त्रस्तोरणाधस्ततो नयेत् । ब्राह्मणानां तथा भोज्यं कुर्यात्कुरुकुलोद्वह ॥ २६ ॥
तिस्रो ह्येताः पराः प्रोक्तास्तिथयः कुरुनन्दन । कार्त्तिकेश्वयुजे मासि चैत्रे मासे च भारत ॥ २७ ॥
स्नानं दानं शतगुणं कार्त्तिके या तिथिर्नृप । बलिराज्याप्तिसुखदा पांशुलाशुभनाशिनी ॥ २८ ॥
सुमन्तुरुवाच । द्वितीयायां तु राजेन्द्र अश्विनौ सोमपीतिनौ । च्यवनेन कृतौ यज्ञे मिषतो मघवस्य१ च ॥ १ ॥
शतानीक उवाच । कथमिन्द्रस्य मिषतः कृतौ तौ सोमपीतिनौ । च्यवनेन हि देवानां पश्यतां तद्वदस्व मे ॥ २ ॥
अहो महत्तपस्तस्य च्यवनस्य महात्मनः । यदिन्द्रस्य बलादेव देवत्वं प्रापितावुभौ ॥ ३ ॥
सुमन्तुरुवाच । पुरातनयुगे सन्धौ पश्चिमेऽथ नराधिप । च्यवनो योगमास्थाय गंगाकूलेऽवसच्चिरम् ॥ ४ ॥
तत्र शर्यातिरायातः स्नातुमन्तः१ पुरैः सह । स्नात्वाभ्यर्च्य२ पितॄन्देवान्गमनायोपचक्रमे ॥ ५ ॥
तत्र मूढं जनपदमपश्यत्पथि चेष्टनम् । विण्मूत्रोत्सर्गसंरुद्धं ज्योतिराक्षिप्तनिष्क्रियम् । भ्रमन्तं तत्रतत्रैव समीक्ष्य स बलं नृपः ॥ ६ ॥
उवाच३ दुर्मना राजा अमात्यान्स्वान्पुरोगमान् । च्यवनस्याश्रमोऽयं हि नापराद्धं तु केनचित् ॥ ७ ॥
न चोवाच यदा कश्चित्तस्य राज्ञस्तु पृच्छतः । तदा सुता सुकन्यास्य प्रोवाच पितरं वचः ॥ ८ ॥
मया दृष्टं तु यत्तात सखिभिः सह कौतुकम् । तत्ते वच्मि निबोध त्वं शृणु तात महाद्भुतम् ॥ ९ ॥
शिञ्जितारावबहुलाः काञ्चीनूपुरमेखलाः । गायन्त्यो विलपन्त्यश्च कीडन्त्यश्चात्र कानने ॥ १० ॥
कोकिलध्वनिमश्रौषं व्यक्ताव्यक्ताक्षरं कृशम् । सुकन्ये ह्येहिह्येहीति वल्मीकाद्वचमुद्गिरन् ॥ ११ ॥
तत्र गत्वाद्भुतं तात पश्यामः किल पावकौ । दीपाविवाचलशिखौ भूयः कन्या उवाच ह ॥ १२ ॥
मया च कौतुकात्तात किमेतदित्यबुद्धितः । सूदितौ दर्भसूच्यग्रैस्तत्तेजः समुपारमत् ॥ १३ ॥
तच्छ्रुत्वा नृपतिस्त्रस्तस्तूर्णं तद्वनमागमत् । यत्रास्ते भार्गवः कष्टं वल्मीकान्तर्गतो मुनिः ॥ १४ ॥
गत्वा स तत्र प्रोवाच प्रणिपत्य द्विजोत्तमम् । अपराद्धं मया १ देव तत्क्षमस्व नमोऽस्तु ते ॥ १५ ॥
स तं प्रोवाच नृपतिं मया ज्ञातं नराधिप । सुकन्यां मे प्रयच्छस्व निवेशार्थी२ ह्यहं नृप । अनुक्रमन्सुकन्यां तु दत्त्वा राजन्सुखी भव ॥ १६ ॥
इत्युक्तः प्रददौ राजा सुकन्यामविचारयन् । ततः स्वपुरमागम्य अवसत्सुचिरं सुखी ॥ १७ ॥
सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा सुप्रीताराधयत्तदा । राज्यश्रियं परित्यज्य वल्कलाजिनधारिणी ॥ १८ ॥
गते बहुतिथे काले वसन्ते समुपस्थिते । तपोद्योतितसर्वाङ्गीं रूपोदार्यगुणान्विताम् । स्नातां स्वभार्यां च्यवन उवाच मधुराक्षरम् ॥ १९ ॥
एह्येहि भद्रे भद्रं ते शयनीयं समाश्रय । अपत्यं जनयस्याद्य कुलद्वयविवर्धनम् ॥ २० ॥
एवमुक्ता तु सा कन्या प्राञ्जलिः पतिमब्रवीत् । ३ नार्हस्यद्य सुकल्याण सङ्गमं स्थण्डिलेऽसमे ॥ २१ ॥
मम प्रियं कुरुष्वाद्य ततो मामाह्वयस्व च । पितृगेहे यथातिष्ठं शयनीये सुसंस्कृते ॥ २२ ॥
बहुगैरिकवर्णाद्यैः श्वेतपीतारुणाकुले । वस्त्रालङ्कारगन्धाद्यैस्तथा त्वमपि तत्कुरु ॥ २३ ॥
आत्मानं वयसोपेतं रूपवन्तं सुवर्चसम् । वस्त्रालङ्कारगन्धाढ्यं पश्येयं येन सादरम् ॥ २४ ॥
सुकन्याया वचः श्रुत्वा च्यवनः प्राह दुर्मनाः । न मेऽस्ति वित्तं कल्याणि पितुस्तेऽस्ति यथा वने ॥ २५ ॥
स कथं भूषयाम्यद्य सुरूपश्च कथं वद । प्रोवाच सा पतिं भूयः प्रहसन्ती कृताञ्जलिः । वित्तं ददावैलविलो रूपं वैरोचनोऽददत् ॥ २६ ॥
च्यवनः प्राह भार्यां तां न करिष्ये तपोव्ययम् । एवमुक्त्वा तपश्चोग्रं तताप सुचिरं तदा ॥ २७ ॥
अथ तत्रागतौ वीरावश्विनौ कालपर्ययात् । दृष्टवन्तौ सुकन्यां तौ दीप्त्या वै देवतामिव ॥ २८ ॥
उपगम्योचतुस्तां तौ का त्वं सुन्दरि रूपिणी । किमर्थमिह एका त्वं तिष्ठसे कस्तवाश्रयः ॥ २९ ॥
सा तावुवाच तन्वङ्गी शर्यातिदुहिता ह्यहम् । भर्ता च च्यवनो मह्यं कौ च वां मे तथोच्यताम् ॥ ३० ॥
ऊचतुश्चाश्विनौ देवावावां विद्धि नृपात्मजे । किं करिष्यसि तेन त्वं जीर्णेन च कृशेन च । आवयोर्वृणु भर्तारमेकमेव यमिच्छसि ॥ ३१ ॥
सा त्वब्रवीच्च मा मैवं वक्तुमर्हौ दिवौकसौ । भर्तारमनुरक्ताङ्गी यथा स्वाहा विभावसोः ॥ ३२ ॥
अश्विनावूचतुः । आयातु च विशत्वद्य च्यवनो वैष्णवीजलम् । ततो नौ मध्यगं ह्येकं वृणीष्वान्यं यमिच्छति ॥ ३३ ॥
तावब्रूतां सुकन्यां तु गत्वा पृच्छ स्वकं पतिम् । तं च पृष्ट्वा पुनश्चात्रागच्छ नौ सन्निधौ पुनः ॥ ३४. ॥
आवामत्रैव तिष्ठावो यावदागमनं तव । सा गत्वा प्राह भर्तारमश्विनावेवसूचतुः १ ॥ ३५ ॥
रूपवन्तं च भर्तारं करिष्यावो यमिच्छसि । अथ मध्यगतं ह्येकं भर्तृत्वेन वरिष्यसि ॥ ३६ ॥
एवमस्त्विति तां प्राह भार्यां च्यवनस्त्वरन् । सा तं गृह्य जगामाशु यत्र तौ भिषजावुभौ ॥ ३७ ॥
सा तावुवाच च्यवनो यथोक्तं भवतोर्वचः । कुरुतं ह्यश्विनौ क्षिप्रं सुकन्या चेप्सितं२ वृणोत् ॥ ३८ ॥
तौ तं सङ्गृह्य गङ्गायां प्रविष्टौ मुनिना सह । मुहूर्तात्तु समुत्तिष्ठन्रूपतश्च श्रिया वृताः ॥ ३९ ॥
शोभन्ते स्म महाबाहौ कमुद्भिद्य तपोयुताः । कल्पादौ कलशे यद्वत्कञ्जाक्ष व्योम वेधसः । उदकादुत्थितास्तस्मात्सर्वे ते समरूपकाः ॥ ४० ॥
सुकन्या तु ततो दृष्ट्वा भर्त्तारं देवरूपिणम् । हर्षेण महताविष्टा न च तं वेद भारत ॥ ४१ ॥
समकायाः समवयः समरूपाः समश्रियः । वस्त्रालङ्कारसदृशान्दृष्ट्वा चिन्तां गता चिरम् ॥ ४२ ॥
सा चिन्तयित्वा सुचिरं वैद्यदेवावुवाच ह । बीभत्सोऽपि मया भर्ता परित्यक्तो न कर्हिचित् ॥ ४३ ॥
भवद्भिरात्मसंदृशं कथं१ त्यक्त्वा वृणे परम् । तस्मात्तमेव भर्तारं प्रयच्छध्वं दिवौकसः ॥ ४४ ॥
तया सबहुमानं तौ प्राञ्जल्या प्रार्थितौ तदा । देवचिह्नानि स्वान्येव धारयन्तौ सुपूजितौ ॥ ४५ ॥
सुकन्या निपुणं तौ तु सुनिरीक्ष्य च विह्वला । न रजो न निमेषो वै न स्पृशेते धरां पदे ॥ ४६ ॥
अयं च सरजा म्लानो भूमिमाश्रित्य तिष्ठति । निमेषं चैव तस्यैवं ज्ञात्वा वै च्यवनो वृतः ॥ ४७ ॥
च्यवने वृते सुकन्यया पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त अनेकशः ॥ ४८ ॥
ततस्तु च्यवनस्तुष्टो दिव्यरूपधरस्तदा । उवाच तौ तु सुप्रीत अश्विनौ किं करोमि वाम् ॥ ४९ ॥
भार्या दत्ता कृतं रूपं देवानामपि दुर्लभम् । उपकारं वरिष्ठं यो न करोत्युपकारिणः ॥ ५० ॥
एकविंशत्स गच्छेच्च नरकाणि क्रमेण वै । तस्मादहं वरिष्ठं वै करिष्येऽहममानुषम् ॥ ५१ ॥
उपकारं भवद्भ्यां तु प्रीतः कुर्यां सुनिश्चितम् । यज्ञभागफलं दद्यां यद्देवेष्वपि दुर्लभम् ॥ ५२ ॥
एवमुक्त्वा तु देवेशौ विससर्ज महामुनिः । आजगामाश्रमं पुण्यं सहभार्यो मुदान्वितः ॥ ५३ ॥
अथ शुश्राव शर्यातिश्च्यवनं देवरूपिणम् । जगाम च महातेजा द्रष्टुं मुनिवरं वशी ॥ ५४ ॥
तं दृष्ट्वा प्रणिपत्यादौ प्रतिपूज्य यथार्हतः । सुकन्यां तु ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिनन्द्य च ॥ ५५ ॥
सस्वजे मूर्ध्नि आघ्राय ततोत्सङ्गं १ समानयत् । सा तस्याः सस्वजे प्रेम्णा आनन्दाश्रुपरिप्लुता । संस्थाप्य तां मुदा युक्तो नृपतिः सह भार्यया ॥ ५६ ॥
भूयोऽब्रवीत्सुसंतुष्टं च्यवनस्तं नराधिपम् । संभारं कुरु यज्ञार्थं याजयिष्ये नराधिप ॥ ५७ ॥
एवमुक्तः स नृपतिः प्रणिपत्य महामुनिम् । जगाम स्वपुरं हृष्टो यज्ञार्थं यत्नमाचरत् ॥ ५८ ॥
सप्रेष्यान्प्रेषयन्क्षिप्रं यज्ञार्थे द्रव्यमाहरत् । मंत्रिपुरोहिताचार्यानानयामास सत्वरम् ॥ ५९ ॥
समानीतेषु सर्वेषु तेषु द्रव्येषु भारत । आजगाम विशुद्धात्मा च्यवनः सह भार्यया ॥ ६० ॥
सम्पूजितश्च शुश्राव महान्तं त्यागमौजसम् । अन्यैश्च बहुभिः सार्द्धमत्र्यङ्गिरसभार्गवैः ॥ ६१ ॥
प्रवर्तिते महायज्ञे यजमाने नृपोत्तमे । ऋत्विक्त्वकर्मनिरते हूयमाने हुताशने । आहूताः स्वागताः सर्वे भागार्थं त्रिदिवालयाः ॥ ६२ ॥
यज्ञभागे प्रवृत्ते तु शास्त्रोक्तेन विधानतः । आगतावश्विनौ तत्र आहूतो च्यवनेन तु ॥ ६३ ॥
आह्वाने क्रियमाणे तु अश्विभ्यां तु तदा नृप । प्रोवाचेन्द्रोऽथ च्यवनं नैतौ भागान्वितौ कुरु । देवानां भिषजावेतौ न भागार्हौ न दैवतौ ॥ ६४ ॥
च्यवनस्त्विंद्रमाहेदं देवौ ह्येतावुभावपि । ममोपकारिणावेतौ दद्मि भागं न संशयः ॥ ६५ ॥
ततो ह्युवाच सक्रोधः स शक्रश्च्यवनं रुषा । विप्रर्षे प्रहरिष्यामि यदि भागं प्रयच्छसि ॥ ६६ ॥
एवमुक्तस्तु विप्रर्षिर्न चोवाचापि किञ्चन । भागौ ददौ च सोऽश्विभ्यां स्रुवमुद्यम्य मन्त्रतः ॥ ६७ ॥
अथ उद्यम्य भिदुरं मोक्तुकामो दिवस्पतिः । स्तम्भितश्च्यवनेनाथ सवज्रः स नराधिप ॥ ६८ ॥
स स्तम्भयित्वात्विन्द्रं तु भागं दत्त्वाश्विनोर्वशी । समापयामास तदा यज्ञकर्म यथार्थवत् ॥ ६९ ॥
कञ्जजोऽथाजगामाशु आह च च्यवनं तदा । उत्तंभ्यतामयं लेखो भागश्चास्त्वश्विनोरिह ॥ ७० ॥
तथेन्द्रस्तमुवाचेदं च्यवनं प्रीतमानसः । जानामि शक्तिं तपसश्च्यवनेह तवोत्तमाम् ॥ ७१ ॥
ख्यापनार्थं हि तपसस्तव एतत्कृतं मया । अद्यप्रभृति भागोऽस्तु देवत्वं चाश्विनोस्तथा ॥ ७२ ॥
यस्त्विमां तपसः ख्यातिं त्वदीयां वै पठिष्यति । शृणुयाद्वापि शुद्धात्मा तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ ७३ ॥
विरोचनसदो गत्वा गत्वा पुष्पसदस्तथा । कालेऽथ वामदेवस्य मुञ्जकेशसदस्तथा । यौवनयुक्तः स क्रीडास्तिष्ठतीति न संशयः ॥ ७४ ॥
एवमुक्त्वा जगामाशु देवः स्वभवनं वशी । च्यवनोऽपि सभार्यो वै शयार्तिश्चाश्रमं गतः ॥ ७५ ॥
अथापश्यद्विमानाभं भवनं देवनिर्मितम् । शय्यासनवरैर्जुष्टं सर्वकामसमृद्धिमत् ॥ ७६ ॥
१ उद्यानवापिभिर्जुष्टं देवेन्द्रेण समाहृतम् । २ गोखण्डसन्निभं रेजे गृहं तद्भुवि दुर्लभम् ॥ ७७ ॥
सुभूषणानि दिव्यानि रत्नवन्ति महान्ति च । अरजान्सि च वस्त्राणि दिव्यप्रावरणानि च ॥ ७८ ॥
तत्सर्वमखिलं सह पत्न्या महामुनिः । मुदं परमिकां लेभे शक्रं च प्रशशंस ह ॥ ७९ ॥
एवमिष्टा तिथिरियं द्वितीया अश्विनोर्नृप । देवत्वं यज्ञभागं च सम्प्राप्ताविह भारत ॥ ८० ॥
उपोष्या विधिना येन तं शृणुष्व नराधिप । रूपं सुरूपं यो वाञ्छेद्द्वितीयायां नराधिप ॥ ८१ ॥
कार्तिके शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां नराधिप । पुष्पाहारो वर्षमेकं भवेत्स नियतात्मवान् ॥ ८२ ॥
कालप्राप्तानि यानि स्युर्हविष्यं कुसुमानि तु । भुञ्जीयात्तानि दत्त्वा तु ब्राह्मणेभ्यो नराधिप ॥ ८३ ॥
सौवर्णरौप्यपुष्पाणि अथ वा जलजानि १ च । व्रतान्ते तस्य सन्तुष्टौ देवौ त्रिभुवनेऽश्विनौ ॥ ८४ ॥
ददतुः कामगं दिव्यं विमानमतितेजसम् । सुचिरं दिवि नारीभिर्लोकेऽसौ रमतेऽश्विनोः ॥ ८५ ॥
इह चागत्य कल्पान्ते जातो विप्रः पुरस्कृतः । वेदवेदांगविदुषः सप्तजन्मान्तराण्यसौ ॥ ८६ ॥
जातो जातो भवेद्विद्वान्ब्राह्मणोऽसौ कृते युगे । दाता यज्ञपतिर्वाग्मी आधिव्याधिविवर्जितः ॥ ८७ ॥
पुत्रपौत्रैः परिवृतः सह पन्त्याऽवसच्चिरम् । मध्यदेशे सुनगरे २ धर्मिष्ठो राज्यभाग्भवेत् ॥ ८८ ॥
इत्येषा कथिता तुभ्यं द्वितीया पुष्पसंज्ञिता । फलसंज्ञा तथान्या स्यात्सुते वै मुञ्जकेशिनि ॥ ८९ ॥
सुष्ठु पुण्या पापहरा विष्टरश्रवसः प्रिया । अशून्यशयना लोके प्रख्याता कुरुनन्दन ॥ ९० ॥
तामुपोष्य नरो राजञ्छ्रद्धाभक्तिपुरस्कृतः । ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं वाथ भार्यया सह मोदते ॥ ९१ ॥
शतानीक उवाच । ब्रूहि मे द्विजशार्दूल द्वितीयां फलसंज्ञिताम् । यामुपोष्य नरो योषिद्वियोगं नेह गच्छति ॥ १ ॥
पत्न्या नरो मुनिश्रेष्ठ भार्या च पतिना १ सह । तामहं श्रोतुमिच्छामि विधवा स्त्री न जायते । उपोषितेन येनार्य पत्न्या च सहितो नरः ॥ २ ॥
तन्मे ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ श्रेयोऽर्थं नरयोषिताम् । येन मे कौतुकं ब्रह्मञ्छ्रुत्वापूर्वं प्रसर्पति ॥ ३ ॥
सुमन्तुरुवाच । अशून्यशयनां नाम द्वितीयां शृणु भारत । यामुपोष्य न वैधव्यं स्त्री प्रयाति नराधिप । पत्नीवियुक्तश्च नरो न कदाचित्प्रजायते ॥ ४ ॥
शेते जगत्पतिः कृष्णः श्रिया सार्धं यदा नृप । अशून्यशयना नाम तदा ग्राह्या हि सा तिथिः ॥ ५ ॥
कृष्णपक्षे द्वितीयायां श्रावणे मासि भारत । इदमुच्चारयेत्स्नातः प्रणम्य जगतः पतिम् । श्रीवत्सधारिणं देवं भक्त्याभ्यर्च्य श्रिया सह ॥ ६ ॥
श्रीवत्सधारिञ्छ्रीकान्त श्रीवत्स श्रीपतेऽव्यय । गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदम् ॥ ७ ॥
गावश्च मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु मे जनाः ॥ ८ ॥
जामयो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः । लक्ष्म्या वियुज्येऽहं देव न कदाचिद्यथा भवान् ॥ ९ ॥
तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे वियुज्यताम् । लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा ॥ १० ॥
शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा तु मधुसूदन । एवं प्रमाद्य पूजां च कृत्वा लक्ष्म्यास्तथा हरेः ॥ ११ ॥
फलानि दद्याच्छायायामभीष्टानि जगत्पतिम् । नक्तं १ प्रणम्यायतने हविर्भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १२ ॥
ब्राह्मणाय द्वितीयेऽह्नि शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ १३ ॥
शतानीक उवाच । कानि तानि अभीष्टानि केशवस्य फलानि तु । योज्यानि शयने विप्र देवदेवस्य कथ्यताम् ॥ १४ ॥
किं च दानं द्वितीयेऽह्नि दातव्यं ब्राह्मणस्य तु । भक्तैर्नरैर्द्विजश्रेष्ठ देवदेवस्य शक्तितः ॥ १५ ॥
सुमन्तुरुवाच । यानि तत्र महाबाहो काले सन्ति फलानि तु । मधुराणि सुतीव्राणि न चापि कटुकानि तु ॥ १६ ॥
दातव्यानि नृपश्रेष्ठ स्वशक्त्या शयने नृप । मधुराणि प्रदत्तानि नरो वल्लभतां यजेत् ॥ १७ ॥
योषिच्च कुरुशार्दूल भर्तुर्वल्लभतामियात् । तस्मात्कटुकतीव्राणि स्त्रीलिङ्गानि विवर्जयेत् ॥ १८ ॥
खर्जूरमातुलिङ्गानि श्वेतेन शिरसा सह । फलानि शयने राजन्यज्ञभागहरस्य तु ॥ १९ ॥
देयानि कुरुशार्दूल स्वशक्त्या मुञ्जकेशिने । एतान्येव तु विप्रस्य गाङ्गेयसहितानि तु ॥ २० ॥
द्वितीयेऽह्नि प्रदेयानि भक्त्या शक्त्या च भारत । वासोदानं तथा धान्यफलदानसमन्वितम् । गाङ्गेयस्य विशेषेण धान्यदानं प्रचक्षते ॥ २१ ॥
एवं करोति यः सम्यङ्नरो मासचतुष्टयम् । ततो जन्मत्रयं वीर गृहभङ्गो न जायते ॥ २२ ॥
अशून्यशयनश्चासौ धर्मकामार्थसाधनः । भवत्यव्याहतैश्वर्यः पुरुषो नात्र संशयः ॥ २३ ॥
१ नारी च राजन्धर्मज्ञा व्रतमेतद्यथाविधि । या करोति न सा शोच्या बन्धुवर्गस्य जायते ॥ २४ ॥
वैधव्यं दुर्भगत्वं च भर्तृत्यागं च सत्तम । नाप्नोति जन्म त्रियतमेतच्चीर्त्वा२ महाव्रतम् ॥ २५ ॥
अदत्त्वा कटुकानीह फलानि कुरुनन्दन । खर्जूरमातुलिङ्गानि बृहत्फलशिरांसि च ॥ २६ ॥
दत्त्वा द्विजेभ्यो राजेन्द्र मधुराणि पराणि च । तस्मात्स्वशक्त्या यत्तेन देयानि मधुराणि च ॥ २७ ॥
इत्येषा कथिता कृष्णद्वितीया तिथिरुत्तमा । यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं तथा व्रजेत् ॥ २८ ॥
शतानीक उवाच । भवता कथितेयं वै द्वितीया तिथिरुत्तमा । अश्विभ्यां द्विजशार्दूल कथमस्यां जनार्दनः ॥ २९ ॥
सम्पूज्यः फलसंज्ञायां कथितः पद्मया सह । तदत्र कौतुकं मह्यं सुमहज्जायते द्विज ॥ ३० ॥
सुमन्तुरुवाच । एवमेतन्न सन्देहो तथा वदसि भारत । अश्विनोर्वै तिथिरियं किं तु वाक्यं निबोध मे ॥ ३१ ॥
अशून्यशयना दत्ता १ विष्णोरमिततेजसः । अश्विभ्यां कुरु शार्दूल प्रीतये मुञ्जकेशिनः ॥ ३२ ॥
तावेव कुरुशार्दूल पूज्येतेऽत्र महीपते । नासत्यौ भगवान्विष्णुर्दत्तश्च श्रीर्विभाव्यते ॥ ३३ ॥
सुमन्तरुवाच । पतिव्रता पतिप्राणा पतिशुश्रूषणे रता । एवंविधापि या प्रोक्ता शुचिः संशोभना सती ॥ १ ॥
सोपवासा तृतीयां तु लवणं परिवर्जयेत् । सा गृह्णाति च वै भक्त्या व्रतमामरणान्तिकम् ॥ २ ॥
गौरी ददाति सन्तुष्टा रूपं सौभाग्यमेव च । लावण्यं ललितं हृद्यं श्लाघ्यं पुंसां मनोरमम् ॥ ३ ॥
पुंसो मनोरमा नारी भर्त्ता नार्या मनोरमः । गौरीव्रतेन भवति राजँल्लवणवर्जनात् ॥ ४ ॥
इदं व्रतं प्रति विभो धर्मराजस्य शृण्वतः । उमया च पुरा प्रोक्तं यद्वाक्यं तन्निबोध मे ॥ ५ ॥
मया व्रतमिदं सृष्टं सौभाग्यकरणं नृणाम् । मर्त्ये तु नियता नारी व्रतमेतच्चरिष्यति । सह भर्त्रा स मोदेत यथा भर्ता हरो मम ॥ ६ ॥
या च कन्या न भर्तारं विन्दते शोभना सती । सा त्विदं व्रतमुद्दिश्य भवेदक्षारभोजना । मच्चित्ता मन्मनाः कुर्यान्मद्भक्ता मत्परिग्रहा ॥ ७ ॥
गौरीं संस्थाप्य सौवर्णीं गन्धालङ्कारभूषिताम् । वस्त्रालङ्कारसंवीतां पुष्पमण्डलमण्डिताम् ॥ ८ ॥
लवणं गुडं घृतं तैलं देव्यै शक्त्या निवेदयेत् ॥ १ ॥
कटुखण्डं जीरकं च पत्रशाकं च भारत ॥ ९ ॥
गुडघृष्टांस्तथापूपान्खडवेष्टांस्तथा नृप । ब्राह्मणे व्रतसम्पन्ने प्रदद्यात्सुबहुश्रुते ॥ १० ॥
शुक्लपक्षे सदा देया यथा शक्त्या हिरण्मयी । धनहीने तु भक्त्या२ च मधुवृक्षमयी नृप ॥ ११ ॥
अर्च्या नित्यं संनिधानात्तत्र गौरी न संशयः । अक्षारलवणं रात्रौ भुंक्ते चैव सुवाग्यता ॥ १२ ॥
गौरी सन्निहिता नित्यं भूमौ प्रस्तरशायिनी ॥ ३ ॥
एवं नियमयुक्तस्य४ देव्या यत्समुदाहृतम् ॥ १३ ॥
तच्छृणुष्व महाबाहो कथ्यमानं महाफलम् । भर्तारं तु लभेत्कन्या यं वाच्छति मनोऽनुगम् ॥ १४ ॥
सुचिरं सह वै भर्त्रा क्रीडयित्वा५ इहैव सा । सन्ततिं च प्रतिष्ठाप्य सह तेनैव गच्छति ॥ १५ ॥
हेलिलोकं चन्द्रलोकं लोकं चित्रशिखण्डिनः । गत्वा याति सदो राजन्वामदेवस्य भारत ॥ १६ ॥
विधवा तु यदा राजन्देव्या व्रतपरायणा ॥ ६ ॥
भर्त्तारं नियता नित्यं सदार्चनपरायणा ॥ १७ ॥
इह चोत्सृज्य देहं स्वं दृष्ट्वा हरिपुरे प्रियम् । आक्षिप्य यमदूतेभ्यः सह भर्त्रा रमेद्दिवि ॥ १८ ॥
वर्षकोटिं दशगुणां रमित्वा सा इहागता । भर्त्रा सहैव पूर्वोक्तं लभते फलमीप्सितम् ॥ १९ ॥
इन्द्राण्यापि व्रतमिदं पुत्रार्थिन्या नराधिप । लब्धः पुत्रो व्रतस्यान्ते जयन्तो नाम नामतः ॥ २० ॥
अरुन्धत्या तथा चीर्णं वशिष्ठं प्रति कामतः । दृश्यते दिवि चाद्यापि वशिष्ठस्य समीपतः ॥ २१ ॥
रोहिण्या लवणत्यागात्सपन्नीगणमर्दनम् । लब्धं देव्याः प्रसादेन सौभाग्यमचलं दिवि ॥ २२ ॥
इत्येषा तिथिरित्येव तृतीया लोकपूजिता । सदा विशेषतः पुण्या वैशाखे मासि या भवेत् ॥ २३ ॥
पुण्या भाद्रपदे मासि माघेप्येवं न संशयः । माघे भाद्रपदे चापि स्त्रीणां धन्या१ प्रचक्षते ॥ २४ ॥
साधारणी तु वैशाखे सर्वलोकस्य भारत । माघमासे तृतीयायां गुडस्य लवणस्य च । दानं श्रेयस्करं राजन्स्त्रीणां२ च पुरुषस्य च ॥ २५ ॥
गुडेन तुष्यते दत्तो लवणेन तु विश्वभूः । गुडपूपास्तु दातव्या मासि भाद्रपदे तथा ॥ २६ ॥
तृतीयायां तु माघस्य वामदेवस्य प्रीतये । वारिदानं प्रशस्तं स्यान्मोदकानां च भारत ॥ २७ ॥
वैशाखे मासि राजेन्द्र तृतीया चन्दनस्य च । वारिणा तुष्यते वेधा मोदकैर्भीम एव हि । दानात्तु चन्दनस्येह कञ्जजो नात्र संशयः ॥ २८ ॥
यात्वेषा कुरुशार्दूल वैशाखे मासि वै तिथिः । तृतीया साऽक्षया लोके गीर्वाणैरभिनन्दिता ॥ २९ ॥
आगतेयं महाबाहो भूरि चन्द्रं वसुव्रता । कलधौतं तथान्नं च घृतं चापि विशेषतः । यद्यद्दत्तं त्वक्षयं स्यात्तेनेयमक्षया स्मृता ॥ ३० ॥
यत्किञ्चिद्दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । तत्सर्वमक्षयं स्याद्वै तेनेयमक्षया स्मृता ॥ ३१ ॥
योऽस्यां ददाति करकन्वारिबीजसमन्वितान् । स याति पुरुषो वीर लोकं वै हेममालिनः ॥ ३२ ॥
इत्येषा कथिता वीर तृतीया तिथिरुत्तमा । यामुपोष्य नरो राजन्नृद्धिं वृद्धिं श्रियं भजेत् ॥ ३३ ॥
सुमन्तुरुवाच । चतुर्थ्यां तु सदा राजन्निराहारव्रतान्वितः । दत्त्वा तिलान्नं विप्रस्य स्वयं भुंक्ते तिलौदनम् ॥ १ ॥
वर्षद्वये समाप्तिर्हि व्रतस्य तु यदा भवेत् । विनायकस्तस्य तुष्टो ददाति फलमीहितम्१ ॥ २ ॥
याति भाग्यनिवासं हि क्रीडते विभवैः सह । इह चागत्य पुण्यान्ते दिव्यो दिव्यवपुर्यशाः ॥ ३ ॥
मतिमान्धृतिमान्वाग्मी भाग्यवान्कामकारवान् ॥ २ ॥
असाध्यान्यपि साध्येह क्षणादेव महान्त्यपि ॥ ४ ॥
हन्त्यश्वरथसम्पन्नं षलीपुत्रसहायवान् । राजा भवति दीर्घायुः सप्तजन्मान्यसौ नृप । एतद्ददाति सन्तुष्टो विघ्नहन्ता४ विनायकः ॥ ५ ॥
शतानीक उवाच । विघ्नः कस्य कृतस्तेन येन विघ्नविनायकः । एतद्वदस्व विघ्नेश विघ्नकारणमद्य मे ॥ ६ ॥
सुमन्तुरुवाच । कौमारे लक्षणे पुंसां स्त्रीणां च सुकृते कृते । विघ्नं चकार विघ्नेशो गाङ्गेयस्य विनायकः ॥ ७ ॥
तं तु विघ्नं विदित्वासौ कार्त्तिकेयो रुषान्वितः । उत्कृष्य दन्तं तस्यास्याद्धन्तुं तं च समुद्यतः ॥ ८ ॥
निवार्यापृच्छद्देवेशो रोषः कार्यः कुतस्त्वया । तं चाचख्यौ स पित्रे वै कृतं पूरुषलक्षणम् । तत्र विघ्नकृते मह्यं योषिता न च लक्षणम् ॥ ९ ॥
अथोवाच महादेवः प्रहसन्त्स्वसुतं किल । मम किं लक्षणं पुत्र पश्यसे त्वं वदस्व मे ॥ १० ॥
स चोवाच करे तुभ्यं कपालं द्विजलक्षितम् । अविचारेण संस्थाप्यं कपाली तेन चोच्यते । स तल्लक्षणमादाय समुद्रे प्राक्षिपद्रुषा ॥ ११ ॥
अथ देवसमाजे वै प्रवृत्ते ब्रह्मरुद्रयोः । अहं ज्यायानहं ज्यायान्विवादोऽभूत्तयोर्द्वयोः । तव संभूत्यभिज्ञोऽस्ति मां तु वेद न कश्चन ॥ १२ ॥
एवं शिवेऽति ब्रुवति ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । मुक्ताट्टहासं प्रोवाच त्वामहं वेदिता भव ॥ १३ ॥
एवं ब्रुवन्तु रुद्रेण ब्राह्मं हयशिरो महत् । नखाग्रेण निकृत्तं च तस्यैव च करे स्थितम् ॥ १४ ॥
करस्थेनैव तेनासावागच्छद्यत्र वै हरिः । तपस्तेपे तदा मेरौ तत्रासौ भगवान्वशी ॥ १५ ॥
कृत्ते हयशिरे तस्मिन्स्थानात्तस्मात्तु ब्रह्मणः । रोषाद्विनिःसृतस्त्वन्यः पुरुषः श्वेतकुण्डली ॥ १६ ॥
कवची सशिरस्कश्च सशरः सशरासनः । अनिर्देश्यवपुः स्रग्वी किं करोमि स चाब्रवीत् ॥ १७ ॥
अथोवाच रुषा ब्रह्मा हन्यतां स सुदुर्मतिः । स तु मार्गेण रुद्रस्य आगच्छद्रोषतो द्रुतम् ॥ १८ ॥
रुद्रोऽपि विष्णुतेजोभिः प्रविष्टः स त्वधिष्ठितः । स प्रविश्य तदापश्यत्तपन्तं चोत्तमं तपः । हरो नारायणं देवं वैकुण्ठमपराजितम् ॥ १९ ॥
हरं दृष्ट्वाथ सम्प्राप्तं कार्यं चास्य विचिन्त्य च । उवाच शूलिनं देवो भिन्धि शूलेन मे भुजम् ॥ २० ॥
स बिभेद महातेजा भुजं शूलेन तं हरः ॥ २१ ॥
शूलभेदादसृक्चोर्ध्वं जगामावृत्य रोदसी । विनिवृत्य ततः पश्चात्कपाले निपपात ह ॥ २२ ॥
असृक्कपाले पतितं प्रदेशिन्या व्यवर्द्धयत् । यदा हि विनिवृत्तिः स्याद्देवस्य रुधिरं प्रति ॥ २३ ॥
तदा तु व्यसृजत्तोयं स कृत्वा वारुणीं तनुम् । तोये प्रवृत्तेऽसृग्भूते कपाले यत्र तच्छिरः ॥ २४ ॥
कपाले तु प्रदेशिन्या रुद्रोऽसौ रुधिरेऽसृजत् । आमुक्तकवचं रक्तं रक्तकुण्डलिनं नरम् ॥ २५ ॥
अथोवाच भवं देवं किं करोमीति मानद । असावपि ससर्जाथ श्वेतकुण्डलिनं नरम् ॥ २६ ॥
तावुभौ समयुध्येतां धनुष्प्रवरधारिणौ । यथा राजन्बलीयांसौ कुजकेतू युगात्यये ॥ २७ ॥
तयोस्तु युध्यतोरेवं संवर्तश्चाधिको गतः । न चादृश्यत विजय एकस्यापि तदा तयोः ॥ २८ ॥
अथान्तरिक्षे तौ दृष्ट्वा वागुवाचाशरीरिणी । अवतारोऽथ भविता युवयोर्हि मया सह ॥ २९ ॥
भारापनोदः कर्त्तव्यः पृथिव्यर्थे सुरैः सह । तदाश्चर्यो हि भविता देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ३० ॥
भूलोकभावं निर्धूय भूयो गन्ता सुरालयम् । एवमुक्त्वा तु वैकुण्ठो ददावेकं रवेस्तदा ॥ ३१ ॥
श्वेतकुण्डलिनं दृप्तं१ तं जग्राह रविर्मुदा । इन्द्रस्यापि ततः पश्चाद्रक्तकुण्डलिनं ददौ ॥ ३२ ॥
जग्राह च मुदा युक्त इन्द्रः स्वं च पुरं ययौ । गतौ रवीन्द्रौ प्रगृह्य पुरुषौ क्रोधसम्भवौ ॥ ३३ ॥
अथोवाच तदा रुद्रं देवः कमलसंस्थितः । गच्छ त्वमपि कापाले कपालव्रतचर्यया । अवतारो व्रतस्यास्य मर्त्यलोके भविष्यति ॥ ३४ ॥
ये च व्रतं त्वदीयं वै धारयिष्यन्ति मानवाः । न तेषां दुर्लभं किञ्चिद्भवितेह परत्र च ॥ ३५ ॥
एवं संलप्य बहुशः सुमुखं प्रतिनन्द्य च । आहूय च समुद्रं स प्रत्युवाचाविचारयन् ॥ ३६ ॥
कुरुष्वाभरणं२ स्त्रीणां लक्षणं यद्विलक्षणम् । कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ॥ ३७ ॥
स चाह मम नाम्नेदं भवेत्पुरुषलक्षणम् । देवेन तत्प्रतिज्ञातमेवमेतद्भविष्यति ॥ ३८ ॥
कार्त्तिकेयेन यत्प्रोक्तं तद्वदस्वाविचारयन् ॥ ३९ ॥
प्रयच्छास्य विषाणं वै निष्कृष्टं यत्त्वयाऽधुना । अवश्यमेव तद्भूतं भवितव्यं तु कस्यचित् ॥ ४० ॥
ऋते विनायकं तद्वै दैवयोगान्न कामतः । गृहाण एतत्सामुद्रं यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ ४१ ॥
स्त्रीपुंसोर्लक्षणं श्रेष्ठं सामुद्रमिति विश्रुतम । इमं च सविषाणं वै कुरु देवविनायकम ॥ ४२ ॥
अथोवाच च देवेशं बाहुलेयः समत्सरम् । विषाणं दद्मि चास्याहं तव वाक्यान्न संशयः ॥ ४३ ॥
यदा त्वयं विषाणं च मुक्त्वा तु विचरिष्यति । तदा विषाणमुक्तः सन्भस्म ऐतं करिष्यति ॥ ४४ ॥
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा विषाणं तत्करे ददौ । विनायकस्य देवेशः कार्तिकेयमते स्थितः ॥ ४५ ॥
सविषाणकरोऽद्यापि दृश्यते प्रतिमा नृप । भीमसूनोर्महाबाहोर्विघ्नं कर्त्तुं महात्मनः ॥ ४६ ॥
एतद्रहस्यं देवानां मया ते समुदाहृतम् । यत्र देवो न वै वेद देवानां भुवि दुर्लभम् ॥ ४७ ॥
मया प्रसन्नेन तव गुह्यमेतदुदाहृतम् । कथितं तिथिसंयोगे विनायककथामृतम् ॥ ४८ ॥
य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणान्वेदपारगान् । क्षत्रियांश्च स्ववृत्तिस्थान्विट्शूद्रांश्च गुणान्वितान् ॥ ४९ ॥
न तस्य दुर्लभं किञ्चिदिह चामुत्र विद्यते । न च दुर्गतिमाप्नोति न च याति पराभवम् ॥ ५० ॥
निर्विघ्नं सर्वकार्याणि साधयेन्नात्र संशयः । ऋद्धिं वृद्धिं श्रियं चापि विन्देत भरतोत्तम ॥ ५१ ॥
शतानीक उवाच । केनायं भीमजो विप्र प्रमथाधिपतिः कृतः । भर्तृत्वे चापि विघ्नानामधिकारी कथं बभौ ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । साधु पृष्टोऽस्मि राजेन्द्र यदयं विघ्नकारकः । यैर्वापि विघ्नकरणैर्निर्युक्तोऽपि विनायकः । तत्ते वच्मि महाबाहो शृणुष्वैकमनाधुना ॥ २ ॥
आद्ये कृतयुगे वीर प्रजासर्गमवाप ह । दृष्ट्वा कर्माणि सिद्धानि विना विघ्नेन भारत ॥ ३ ॥
अगतक्लेशां प्रजां दृष्ट्वा गर्वितां कृत्स्नशो नृप । बहुशश्चिन्तयित्या तु इदं कर्म महीपते ॥ ४ ॥
विनायकः समृद्ध्यर्थं प्रजानां विनियोजितः । गणानां चाधिपत्ये च भीमः कञ्जजसात्त्वतैः । ततोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोध मे ॥ ५ ॥
स्वप्नेवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डांश्च पश्यति । काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति ॥ ६ ॥
अन्त्यजैर्गर्दभैरुष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठते । व्रजमानस्तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः ॥ ७ ॥
विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः । करटारूढमात्मानमम्भसोन्तरगं तथा ॥ ८ ॥
पत्तिभिश्चावृतं यान्तं सङ्गमनान्तिकं नृप । पश्यते कुरुशार्दूल स्वप्नान्ते नात्र संशयः ॥ ९ ॥
चित्तं च विकृताकारं करवीरविभूषितम् । तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं पौर्वसंभवम् ॥ १० ॥
कुमारी न च भर्तारमपत्यं गर्भिणी तथा । आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च शिष्याश्चाध्ययनं तथा । वणिग्लाभं च नाप्नोति कृषिं चैव कृषीवलः ॥ ११ ॥
स्नपनं तस्य कर्तव्यं पुण्येऽहनि महीपते । गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितेन तु ॥ १२ ॥
शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु वासरे धिषणस्य च । तिष्ये च वीरनक्षत्रे तस्यैव पुरतो नृप ॥ १३ ॥
सर्वौषधैः सर्वगन्धैर्विलिप्तशिरसस्तथा । भद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्य द्विजाञ्छुभान् ॥ १४ ॥
व्योमकेशं तु सम्पूज्य पार्वतीं भीमजं तथा । कृष्णं सपितरं तात पवमानं सितं तथा ॥ १५ ॥
धिषणं चेन्दुपुत्रं च कोणं केतुं च ३ भारत । विधुन्तुदं बाहुलेयं नन्दकस्य च धारिणम् ॥ १६ ॥
अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्सङ्गमाद्ह्रदात् । मृत्तिकां रोचनां गन्धान्गुग्गुलं चाप्सु निक्षिपेत् ॥ १७ ॥
यदाहृतं ह्येकवर्णैश्चतुर्भिः कलशैर्ह्रदात् । चर्मण्यानडुहे रक्ते स्थाप्यं भद्रासनं तथा ॥ १८ ॥
सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः १ पावनं कृतम् । तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते ॥ १९ ॥