snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
चतुर्मुखो भस्मधरः स्मशाननिलयः सदा । गोत्रारिर्विश्वनिलयस्तथा च क्रतुदूषणः ॥ ७ ॥
वरो वरेण्यो वरदो देवदेवो महेश्वरः । आदित्यदेहसंभूतः स ते शांतिं करोतु वै ॥ ८ ॥
अरुण उवाच । पद्मरागप्रभा देवी चतुर्वदनपंकजा । अक्षमालार्पितकरा कमंडलुधरा शुभा ॥ १ ॥
ब्रह्माणी सौम्यवदना आदित्याराधने रता । शांतिं करोतु सुप्रीता आशीर्वादपरा खग ॥ २ ॥
महाश्वेतेति विख्याता आदि त्यदयिता सदा । हिमकुंदेंदुसदृशा महावृषभवाहिनी ॥ ३ ॥
त्रिशूलहस्तावरणा विश्रुताभरणा सती । चतुर्भुजा चतुर्वक्त्रा त्रिनेत्रा पापनाशिनी । वृषध्वजार्चनरता रुद्राणी शांतिदा भवेत् ॥ ४ ॥
मयूरवाहना देवी सिंदूरारुणविग्रहा । शक्तिहस्ता महाकाया सर्वालंकारभूषिता ॥ ५ ॥
सूर्यभक्ता महावीर्या सूर्यार्चनरता सदा । कौमारी वरदा देवी शांतिमाशु करोतु ते ॥ ६ ॥
गदाचक्रधरा श्यामा पीतांबरधरा खग । चतुर्भुजा हि सा देवी वैष्णवी सुरपूजिता ॥ ७ ॥
सूर्यार्चनपरा नित्यं सूर्यैकगतमानसा । शांतिं करोतु ते नित्यं सर्वासुरविमर्दिनी ॥ ८ ॥
ऐरावतगजारूढा वज्रहस्ता महा बला । सर्वत्रलोचना देवी वर्णतः कर्बुरारुणा ॥ ९ ॥
सिद्धगंधर्वनमिता सर्वालंकारभूषिता । इंद्राणी ते सदा देवी शांतिमाशु करोतु वै ॥ १० ॥
वराहघोणा विकटा वराहवरवाहिनी । श्यामावदाता या देवी शंखचक्रगदाधरा ॥ ११ ॥
तेजयंतीति निमिषान्पूजयंती सदा रविम् । वाराही वरदा देवी तव शांतिं करोतु वै ॥ १२ ॥
अर्धकोशा कटीक्षामा निर्मांसा स्नायुबंधनात् । करालवना घोरा खड्गघंटोद्गता सती ॥ १३ ॥
कपालमालिनी क्रूरा खट्वांगवरधारिणी । आरक्ता पिंगनयना गजचर्मावगुंठिता ॥ १४ ॥
गोश्रुताभरणा देवी प्रेतस्थाननिवासिनी । शिवारूपेण घोरेण शिवरूपभयंकरी । चामुंडा चंडरूपेण सदा शांतिं करोतु ते ॥ १५ ॥
चंडमुंडकरा देवी मुंडदेहगता सती । कपालमालिनी क्रूरा खद्वांगवरधा रिणी ॥ १६ ॥
आकाशमातरो देव्यस्तथान्या लोकमातरः । भूतानां मातरः सर्वास्तथान्याः पितृमातरः ॥ १७ ॥
वृद्धिश्राद्धेषु पूज्यंते यास्तु देव्यो मनीषिभिः । मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे इति मातृमुखास्तथा ॥ १८ ॥
पितामही तु तन्माता वृद्धा या च पितामही । इत्येतास्तु पितामह्यः शांतिं ते पितृमातरः ॥ १९ ॥
सर्वा मातृमहादेव्यः स्वायुधाव्यग्रपाणयः । जगद्व्याप्य प्रतिष्ठंत्यो बलिकामा महोदयाः ॥ २० ॥
शांतिं कुर्वंतु ता नित्यमादित्याराधने रताः । शांतेन चेतसा शांत्यः शांतये तव शांतिदा ॥ २१ ॥
सर्वावयवमुख्येन गात्रेण च सुमध्यमा । पीतश्यामाति सौम्येन स्निग्धवर्णेन शोभना ॥ २२ ॥
ललाटतिलकोपेता चंद्ररेखार्धधारिणी । चित्रांबरधरा देवी सर्वाभरणभूषिता ॥ २३ ॥
वरा स्त्रीमयरूपाणां शोभा गुणसुसम्पदा । भावनामात्रसंतुष्टा उमा देवी वरप्रदा ॥ २४ ॥
साक्षादागत्य रूपेण शांतेनामिततेजसा । शांतिं करोतु ते प्रीता आदित्या राधने रता ॥ २५ ॥
अरुण उवाच । अबलो बालरूपेण खट्वांगशिखिवाहनः । पूर्वेण वदनः श्रीमांस्त्रिशिखः शक्तिसंयुतः ॥ १ ॥
कृत्तिकायाश्च रुद्रस्य चांगोद्भूतः सुरार्चितः । कार्तिकेयो महातेजा आदित्यवरदर्पितः । शांतिं करोतु ते नित्यं बलं सौख्यं च तेजसा ॥ २ ॥
आत्रेयीबलवान्देव आरोग्यं च खगाधिप । श्वेतवस्त्रपरीधानस्त्र्यक्षः कनकसुप्रभः ॥ ३ ॥
शूलहस्तो महाप्राज्ञो नदीशो रविभावितः । शांतिं करोतु ते शान्तो धर्मे च मतिमुत्तमाम् ॥ ४ ॥
धर्मेतरावुभौ नित्यमचलः संप्रयच्छतु । महोदरो महाकायः स्निग्धांजनसमप्रभः ॥ ५ ॥
एकदंष्ट्रोत्कटो देवो गजवक्त्रो महाबलः । नागयज्ञोपवीतेन नानाभरणभूषितः ॥ ६ ॥
सर्वार्थसंपदोद्धारो गणाध्यक्षो वरप्रदः । भीमस्य तनयो देवो नायकोथ विनायकः । करोतु ते महाशांतिं भास्करार्चनतत्परः ॥ ७ ॥
इंद्रनीलनिभस्त्र्यक्षो दीप्तशूलायुधोद्यतः । रक्तांबरधरः श्रीमान्कृष्णांगो नागभूषणः ॥ ८ ॥
पापापनोदमतुलमलक्ष्यो मलनाशनः । करोतु ते महाशांतिं प्रीतः प्रीतेन चेतसा ॥ ९ ॥
वरांबरधरा कन्या नानालंकारभूषिता । त्रिदशानां च जननी पुण्या लोकनमस्कृता ॥ १० ॥
सर्वसिद्धिकरा देवी प्रसादपरमास्पदा । शांतिं करोतु ते माता भुवनस्य खगाधिप ॥ ११ ॥
स्निग्धश्यामेन वर्णेन महामहिषमर्दनी । धनुश्चक्रप्रहरणा खङ्गपट्टिशधारिणी ॥ १२ ॥
आतर्जन्यायतकरा सर्वोपद्रवनाशिनी । शांतिं करोतु ते दुर्गा भवानी च शिवा तथा ॥ १३ ॥
अतिसूक्ष्मो ह्यतिक्रोधस्त्र्यक्षो भृंगिरिटिर्महान् । सूर्यात्मको महावीरः सूर्यैकगतमानसः । सूर्यभक्तिकरो नित्यं शिवं ते संप्रयच्छतु ॥ १४ ॥
प्रचंडगणसैन्येशो महाघंटाक्षधारकः । अक्षमालार्पितकरश्चाक्षचंडेश्वरो वरः ॥ १५ ॥
चंडपापहरो नित्यं ब्रह्महत्या विनाशनः । शांतिं करोतु ते नित्यमादित्याराधने रतः । करोति च महायोगी कल्याणानां परंपराम् ॥ १६ ॥
आकाशमातरो दिव्यास्तथान्या देवमातरः । सूर्यायणपरा देव्यो जगद्व्याप्य व्यवस्थिताः । शांतिं कुर्वंतु मे नित्यं मातरः सुरपूजिताः ॥ १७ ॥
ये रुद्रा रौद्रकर्माणो रौद्र स्थाननिवासिनः । मातरो रुद्ररूपाश्च गणानामधिपाश्च ये ॥ १८ ॥
विघ्नभूतास्तथा चान्ये दिग्विदिक्षु समाश्रिताः । सर्वे ते प्रीतमनसः प्रतिगृह्णंतु मे बलिम् । सिद्धिं कुर्वंतु ते नित्यं भयेभ्यः पांतु सर्वतः ॥ १९ ॥
ऐंद्रादयो गणा ये तु वज्रहस्ता महाबलाः । हिमकुन्देंदुसदृशा नीलकृष्णांगलोहिताः ॥ २० ॥
दिव्यांतरिक्षा भौमाश्च पातालतलवासिनः । ऐंद्राः शांतिं प्रकुर्वंतु भद्राणि च पुनः पुनः ॥ २१ ॥
आग्नेय्यां ये भृताः सर्वे ध्रुवहत्यानुषंगिणः । सूर्यानुरक्ता रक्ताभा जपासुमनिभास्तथा ॥ २२ ॥
विरक्तलोहिता दिव्या आग्नेय्यां भास्करादयः । आदित्याराधनपरा आदित्यगतमानसाः ॥ २३ ॥
शांतिं कुर्वंतु ते नित्यं प्रयच्छंतु बलिं मम । भयाऽदित्यसमा ये तु सततं दण्डपाणयः । आदित्याराधनपराः कं प्रयच्छंतु ते सदा ॥ २४ ॥
ऐशान्यां संस्थिता ये तु प्रशांताः शूलपाणयः । भस्मोद्धूलितदेहाश्च नीलकण्ठा विलोहिताः ॥ २५ ॥
दिव्यांतरिक्षा भौमाश्च पातालतलवासिनः । सूर्यपूजाकरा नित्यं पूजयित्वांशुमालिनम् ॥ २६ ॥
ततः सुप्रीतमनसो लोकपालैः सम न्विताः । शांतिं कुर्वंतु मे नित्यं कं प्रयच्छंतु पूजिताः ॥ २७ ॥
अमरावती पुरी नाम पूर्वभागे व्यवस्थिता । विद्याधरगणाकीर्णा सिद्धगन्धर्वसे विता ॥ २८ ॥
रत्नप्राकाररुचिरा महारत्नोपशोभिता । तत्र देवपतिः श्रीमान्वज्रपाणिर्महाबलः । गोपतिर्गोसहस्रेण शोभमानेन शोभते ॥ २९ ॥
ऐरावतगजारूढो गैरिकाभो महाद्युतिः । देवेंद्रः सततं हृष्ट आदित्याराधने रतः ॥ ३० ॥
सूर्यज्ञानैकपरमः सूर्यभक्तिसमन्वितः । सूर्यप्रणामः परमां शांतिं तेऽद्य प्रयच्छतु ॥ ३१ ॥
आग्नेयदिग्विभागे तु पुरी तेजस्वती शुभा । नानादेवगणाकीर्णा नानारत्नोपशोभिता ॥ ३२ ॥
तत्र ज्वाला समाकीर्णो दीप्तांगारसमद्युतिः । पुरगो दहनो देवो ज्वलनः पापनाशनः ॥ ३३ ॥
आदित्याराधनरत आदित्यगतमानसः । शांतिं करोतु ते देवस्तथा पापपरिक्षयम् ॥ ३४ ॥
वैवस्वती पुरी रम्या दक्षिणेन महात्मनः । सुरासुरशताकीर्णा नानारत्नोपशोभिता ॥ ३५ ॥
तत्र कुन्देंदुसंकाशो हरिपिंगललोचनः । महामहिषमारूढः कृष्णस्रग्वस्त्रभूषणः ॥ ३६ ॥
अन्तकोऽथ महातेजाः सूर्यधर्मपरायणः । आदित्याराधनपरः क्षेमारोग्ये ददातु ते ॥ ३७ ॥
नैर्ऋते दिग्विभागे तु पुरी कृष्णेति विश्रुता । मोहरक्षोगणाशौचपिशाचप्रेतसंकुला ॥ ३८ ॥
तत्र कुन्दनिभो देवो रक्तस्रग्वस्त्र भूषणः । खड्गपाणिर्महातेजाः करालवदनोज्ज्वलः ॥ ३९ ॥
रक्षेंद्रो वसते नित्यमादित्याराधने रतः । करोतु मे सदा शांतिं धनं धान्यं प्रय च्छतु ॥ ४० ॥
पश्चिमे तु दिशो भागे पुरी शुद्धवती सदा । नानाभोगिसमाकीर्णा नानाकिन्नरसेविता ॥ ४१ ॥
तत्र कुन्देदुसंकाशो हरिपिंगल लोचनः । शांतिं करोतु मे प्रीतः शांतः शांतेन चेतसा ॥ ४२ ॥
यशोवती पुरी रम्या ऐशानीं दिशमाश्रिता । नानागणसमाकीर्णा नानाकृत शुभालया । तेजःप्राकारपर्यंता अनौपम्या सदोज्वला ॥ ४३ ॥
तत्र कुंदेंदुसंकाशश्चांबुजाक्षो विभूषितः । त्रिनेत्रः शांतरूपात्मा अक्षमाला धराधरः । ईशानः परमो देवः सदा शांतिं प्रयच्छतु ॥ ४४ ॥
भूलोके तु भुवर्लोके निवसंति च ये सदा । देवादेवाः शुभायुक्ताः शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ ४५ ॥
महर्लोके जनोलोके परलोके गताश्च ये । ते सर्वे मुदिता देवाः शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ ४६ ॥
सरस्वती सूर्यभक्ता शांतिदा विदधातु मे । चारुचामीकरस्था या सरोजकरपल्लवा । सूर्यभक्त्याश्रिता देवी विभूतिं ते प्रयच्छतु ॥ ४७ ॥
हरेण सुविचित्रेण भास्वत्कनकमेखला । अपराजिता सूर्यभक्ता करोतु विजयं तव ॥ ४८ ॥
अरुण उवाच । कृत्तिका परमा देवी रोहिणी च वरानना । श्रीमन्मृगशिरो भद्रा आर्द्रा चाप्यपरोज्ज्वला ॥ १ ॥
पुनर्वसुस्तथा पुष्य आश्लेषा च तथाधिप । सूर्यार्चनरता नित्यं सूर्यभावानुभाविताः ॥ २ ॥
अर्चयंति सदा देवमादित्यं सुरते सदा । नक्षत्रमातरो ह्येताः प्रभामालाविभूषिताः ॥ ३ ॥
मघा सर्वगुणोपेता पूर्वा चैव तु फाल्गुनी । स्वाती विशाखा वरदा दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥ ४ ॥
अर्चयंति सदा देवमादित्यं सुरपूजितम् । तवापि शांतिकं द्योतं कुर्वंतु गगनोदिताः ॥ ५ ॥
अनुराधा तथा ज्येष्ठा मूलं सूर्यपुरःसरा । पूर्वाषाढा महावीर्या आषाढा चोत्तरा तथा ॥ ६ ॥
अभिजिन्नाम नक्षत्रं श्रवणं च बहुश्रुतम् । एताः पश्चिमतो दीप्ता राजंते चानु मूर्तयः ॥ ७ ॥
भास्करं पूजयंत्येताः सर्वकालं सुभाविताः । शांतिं कुर्वंतु ते नित्यं विभूतिं च महर्द्धिकाम् ॥ ८ ॥
धनिष्ठा शतभिषा तु पूर्वभाद्रपदा तथा ॥ ९ ॥
उत्तरा भाद्ररेवत्यौ चाश्विनी च महामते । भरणी च महादेवी नित्यमुत्तरतः स्थिताः ॥ १० ॥
सूर्यार्चनरता नित्यमादित्यगतमा नसाः । शांतिं कुर्वतु ते नित्यं विभूतिं च महर्द्धिकाम् ॥ ११ ॥
मेषो मृगाधिपः सिंहो धनुर्दीप्तिमतां वरः । पूर्वेण भासयंत्येते सूर्ययोगपराः शुभाः । शांतिं कुर्वंतु ते नित्यं भक्त्या सूर्यपदांबुजे ॥ १२ ॥
वृषः कन्या च परमा मकरश्चापि बुद्धिमान् । एते दक्षिणभागे तु पूजयंति रविं सदा । भक्त्या परमया नित्यं शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ १३ ॥
मिथुनं च तुला कुंभः पश्चिमे च व्यवस्थिताः । जपंत्येते सदाकालमादित्यं ग्रहनाय कम् ॥ १४ ॥
शांतिं कुर्वंतु ते नित्यं खखोल्काज्ञानतत्पराः । सतपोदत्तपुष्पाभ्यां ये स्मृता सततं बुधैः ॥ १५ ॥
ऋषयः सप्त विख्याता ध्रुवांताः प्ररमोज्ज्वलाः । भानुप्रसादात्संपन्नाः शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ १६ ॥
कश्यपो गालवो गार्ग्यो विश्वामित्रो महामुनिः । मुनिर्दक्षो वशिष्ठश्च मार्कण्डः पुलहः क्रतुः ॥ १७ ॥
नारदो भृगुरात्रेयो भारद्वाजश्च वै मुनिः । वाल्मीकिः कौशिको वात्स्यः शाकल्योऽथ पुनर्वसुः ॥ १८ ॥
शालंकायन इत्येते ऋषयोऽथ महातपाः । सूर्यध्यानैकपरमाः शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ १९ ॥
मुनिकन्या महाभागा ऋषिकन्याः कुमारिकाः । सूर्यार्चनरता नित्यं शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ २० ॥
सिद्धाः समृद्धतपसो ये चान्ये वै महातपाः । विद्याधरा महात्मानो गरुडश्च त्वया सह ॥ २१ ॥
आदित्यपरमा ह्येते आदित्याराधने रताः । सिद्धिं ते संप्रयच्छंतु आशीर्वादपरायणाः ॥ २२ ॥
नमुचिर्दैत्यराजेद्रः शंकुकर्णो महाबलः । महानाथोऽथ विख्यातो दैत्यः परमवीर्यवान् ॥ २३ ॥
ग्रहाधिपस्य देवस्य नित्यं पूजापरायणाः । बलं वीर्यं च ते ऋद्धिमारोग्यं च ब्रुवंतु ते ॥ २४ ॥
महाढ्यो यो हयग्रीवः प्रह्लादः प्रभयान्वितः । तानैकाग्निमुखो दैत्यः कालनेमिर्महाबलः ॥ २५ ॥
एते दैत्या महात्मानः सूर्यभावेन भाविताः ॥ । तुष्टिं बलं तथाऽरोग्यं प्रयच्छंतु सुरारयः ॥ २६ ॥
वैरोचनो हिरण्याक्षस्तुर्वसुश्च सुलोचनः । मुचकुंदो मुकुंदश्च दैत्यो रैवतकस्तथा ॥ २७ ॥
भावेन परमेणेमं यजंते सततं रविम् । सततं च शुभात्मानः पुष्टिं कुर्वंतु ते सदा ॥ २८ ॥
दैत्यपतयो महाभागा दैत्यानां कन्यकाः शुभाः । कुमारा ये च दैत्यानां शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ २९ ॥
आरक्तेन शरीरण रक्तांतायतलोचनाः । महाभागाः कृताटोपाः शंखाद्याः कृतलक्षणाः ॥ ३० ॥
अनंतो नागराजेंद्र आदित्याराधने रतः । महापापविषं हत्वा शांतिमाशु करोतु ते ॥ ३१ ॥
अतिपीतेन देहेन विस्फुरद्भोगसंपदा । तेजसा चातिदीप्तेन कृतस्वस्तिकलांछनः ॥ ३२ ॥
नागराट् तक्षकः श्रीमान्नामकोट्या समन्वितः । करोतु ते महाशांतिं सर्वदोषविषापहाम् ॥ ३३ ॥
अतिकृष्णेन वर्णेन स्फुटाधिकटमस्तकः । कंठरेखात्रयोपेतो घोरदंष्ट्रायुधोद्यतः ॥ ३४ ॥
कर्कोटको महानागो विषदर्पबलान्वितः । विषशस्त्राग्निसंतापं हत्वा शांतिं करोतु ते ॥ ३५ ॥
पद्मवर्णः पद्मकान्तिः फुल्लपद्मायतेक्षणः । ख्यातः पद्मो महानागो नित्यं भास्करपूजकः ॥ ३६ ॥
स ते शांति शुभं शीघ्रमचलं संप्रयच्छतु । श्यामेन देहभारेण श्रीमत्कमललोचनः ॥ ३७ ॥
विषदर्पबलोन्मत्तो ग्रीवायां रेखयान्वितः । शंखपालश्रिया दीप्तः सूर्यपादाब्जपूजकः ॥ ३८ ॥
महाविषं गरश्रेष्ठं हत्वा शांतिं करोतु ते । अतिगौरेण देहेन चंद्रार्धकृतशेखरः ॥ ३९ ॥
दीपभागे कृताटोपशुभलक्षणलक्षितः । कुलिको नाम नागेन्द्रो नित्यं सूर्यपरायणः । अपहृत्य विषं घोरं करोतु तव शांतिकम् ॥ ४० ॥
अंतरिक्षे च ये नागा ये नागाः स्वर्गसंस्थिताः । गिरिकंदरदुर्गेषु ये नागा भुवि संस्थिताः ॥ ४१ ॥
पाताले ये स्थिता नागाः सर्वे यत्र समाहिताः । सूर्यपादा र्चनासक्ताः शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ ४२ ॥
नागिन्यो नागकन्याश्च तथा नागकुमारकाः । सूर्यभक्ताः सुमनसः शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ ४३ ॥
य इदं नामसंस्थानं कीर्तयेच्छृणुयात्तथा । न तं सर्पा विहिंसति न विषं क्रमते सदा ॥ ४४ ॥
गंगा पुण्या महादेवी यमुना नर्मदा नदी । गौतमी चापि कावेरी वरुणा देविका तथा ॥ १ ॥
सर्वग्रहपतिं देवं लोकेशं लोकनायकम् । पूजयंति सदा नद्यः सूर्यसद्भावभाविताः । शांतिं कुर्वंतु ते नित्यं सूर्यध्यानैकमानसाः ॥ २ ॥
निरंजना नाम नदी शोणश्चापि महानदः । मंदाकिनी च परमा तथा सन्निहिता शुभा ॥ ३ ॥
एताश्चान्याश्च बहवो भुवि दिव्यंतरिक्षके । सूर्यार्चनरता नद्यः कुर्वंतु तव शांतिकम् ॥ ४ ॥
महावैश्रवणो देवो यक्षराजो महर्षिकः । यक्षकोटिपरीवारो यक्षसंख्येयसंयुतः ॥ ५ ॥
महाविभवसंपन्नः सूर्यपादार्चने रतः । सूर्यध्यानैकपरमः सूर्यभावेन भावितः ॥ ६ ॥
शांतिं करोतु ते प्रीतः पद्मपत्रायतेक्षणः । माणिभद्रो महायक्षो मणिरत्नविभूषितः ॥ ७ ॥
मनोहरेण हारेण कंठलग्नेन राजते । यक्षिणीयक्षकन्याभिः परिवारितविग्रहः । सूर्यार्चनसमासक्तः करोतु तव शांतिकम् ॥ ८ ॥
सुचिरो नाम यक्षेंद्रो मणिकुडल भूषितः । ललाटे हेमपटलप्रबद्धेन विराजते ॥ ९ ॥
बहुयक्षसमाकीर्णो यक्षैर्नमितविग्रहः । सूर्यपूजापरो युक्तः करोतु तव शांतिकम् ॥ १० ॥
पांचिको नाम यक्षेंद्रः कंठाभरणभूषितः । कुक्कुटेन विचित्रेण बहुरत्नान्वितेन तु ॥ ११ ॥
यक्षवृन्दसमाकीर्णो यक्षकोटिसमन्वितः । सूर्यार्चनकरः श्रीमान्करोतु तव शांतिकम् ॥ १२ ॥
धृतराष्ट्रो महातेजा नानायक्षाधिपः खग । दिव्यपट्टः शुक्लच्छत्रो मणिकांचनभूषितः ॥ १३ ॥
सूर्यभक्तः सूर्यरतः सूर्यपूजापरायणः । सूर्यप्रसादसंपन्नः करोतु तव शांतिकम् ॥ १४ ॥
विरूपाक्षश्च यक्षेंद्रः श्वेतवासा महाद्युतिः । नानाकांचनमालाभिरुपशोभितकंधरः ॥ १५ ॥
सूर्यपूजापरो भक्तः कंजाक्षः कंजसन्निभः । तेजसादित्यसंकाशः करोतु तव शांतिकम् ॥ १६ ॥
अंतीरक्षगता यक्षा ये यक्षाः स्वर्गगामिनः । नानारूपधरा यक्षाः सूर्यभक्ता दृढव्रताः ॥ १७ ॥
तद्भक्तास्तद्गमनसः सूर्यपूजासमुत्सुकाः । शांतिं कुर्वंतु ते हृष्टाः शांताः शांतिपरायणाः ॥ १८ ॥
यक्षिण्यो विविधाकारास्तथा यक्षकुमारकाः । यक्षकन्या महाभागाः सूर्याराधनतत्पराः ॥ १९ ॥
शांतिं स्वस्त्ययनं क्षेमं बलं कल्याणमुत्तमम् । सिद्धिं चाशु प्रयच्छंतु नित्यं च सुसमाहिताः ॥ २० ॥
पर्वताः सर्वतः सर्वे वृक्षाश्चैव महर्द्धिकाः । सूर्यभक्ताः सदा सर्वे शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ २१ ॥
सागराः सर्वतः सर्वे गृहारण्यानि कृत्स्नशः । सूर्यस्याराधनपराः कुर्वंतु तव शांतिकम् ॥ २२ ॥
राक्षसाः सर्वतः सर्वे घोररूपा महाबलाः । स्थलजा राक्षसा ये तु अंतरिक्षगताश्च ये ॥ २३ ॥
पाताले राक्षसा ये तु नित्यं सूर्यार्चने रताः । शांतिं कुर्वंतु ते सर्वे तेजसा नित्यदीपिताः ॥ २४ ॥
प्रेताः प्रेतगणाः सर्वे ये प्रेताः सर्वतोमुखाः । अतिदीप्ताश्च ये प्रेता ये प्रेता रुधिराशनाः ॥ २५ ॥
अंतरिक्षे च ये प्रेतास्तथा ये स्वर्गवासिनः । पाताले भूतले वापि ये प्रेताः कामरूपिणः ॥ २६ ॥
एकचक्रो रथो यस्य यस्तु देवो वृषध्वजः । तेजसा तस्य देवस्य शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ २७ ॥
ये पिशाचा महावीर्या वृद्धिमंतो महाबलाः । नानारूपधराः सर्वे सर्वे च गुणवत्तराः ॥ २८ ॥
अंतरिक्षे पिशाचा ये स्वर्गे ये च महाबलाः । पाताले भूतले ये च बहुरूपा मनोजवाः ॥ २९ ॥
यस्याहं सारथिर्वीर यस्य त्वं तुरगः सदा । तेजसा तस्य देवस्य शांतिं कुर्वंतु तेऽञ्जसा ॥ ३० ॥
अपस्मारग्रहाः सर्वे सर्वे चापि ज्वरग्रहाः । ये च स्वर्गस्थिताः सर्वे भूमिगा ये ग्रहोत्तमाः ॥ ३१ ॥
पाताले तु ग्रहा ये च ये ग्रहाः सर्वतो गताः । दक्षिणे किरणे यस्य सूर्यस्य च स्थितो हरिः ॥ ३२ ॥
हरो यस्य सदा वामे ललाटे कंजजः स्थितः । तेजसा तस्य देवस्य शांतिं कुर्वंतु ते सदा ॥ ३३ ॥
इति देवादयः सर्वे सूर्ययज्ञविधायिनः । कुर्वंतु जगतः शांतिं सूर्यभक्तेषु सर्वदा ॥ ३४ ॥
जयः सूर्याय देवाय तमोहंत्रे विवस्वते । जयप्रदाय सूर्याय भास्कराय नमोस्तु ते ॥ ३५ ॥
ग्रहोत्तमाय देवाय जयः कल्याणकारिणे । जयः पद्मविकाशाय बुधरूपाय ते नमः ॥ ३६ ॥
जयः दीप्तिविधानाय जयः शांतिविधायिने । तमोघ्नाय जयायैव अजिताय नमोनमः ॥ ३७ ॥
जयार्क जयदीप्तीश सहस्रकिरणोज्ज्वल । जय निर्मितलोकस्त्वमजिताय नमोनमः ॥ ३८ ॥
गायत्रीदेहरूपाय सावित्रीदयिताय च । धराधराय सूर्याय मार्तंडाय नमोनमः ॥ ३९ ॥
सुमंतुरुवाच । एवं हि कुर्वतः शांतिमरुणस्य महीपते । श्रेयसे वैनतेयस्य गरुडस्य महात्मनः ॥ ४० ॥
एतस्मिन्नेव काले तु सुपर्णः पत्रवानभूत् । तेजसा बुधसंकाशो वलेन हरिणा समः ॥ ४१ ॥
संपूर्णावयवो राजन्यथापूर्वं तथाभवत् । प्रसादाद्देवदेवस्य भास्करस्य महात्मनः ॥ ४२ ॥
एवमन्येऽपि राजेंद्र मानवा ये च रोगिणः । अस्मित्कृतेऽग्निकार्ये तु विरुजास्ते भवंति हि । तस्माद्यत्नेन कर्तव्यमग्निकार्यं विधानतः ॥ ४३ ॥
करणीयं च राजेंद्र मानवैश्च प्ररोगिभिः । अस्मिन्कृते अग्निकाये विरुजास्ते भवंति हि ॥ ४४ ॥
ग्रहो पघाते दुर्भिक्ष उत्पातेषु च कृत्स्नशः । अवर्षमाणे पर्जन्ये लक्षहोमसमन्वितः ॥ ४५ ॥
पूजयित्वा प्रसूक्तं तु ध्यात्वा वीरं प्रयत्नतः । वारुणैश्च तथा सूक्तैर्होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ४६ ॥
चेतसा सुप्रसन्नेन सर्पिषा मधुना सह । तिलैर्यवैश्च सहितैः पायसं मधुना तथा ॥ ४७ ॥
इदं च शांतिकं कुर्याद्बलिं दयात्प्रयत्नतः । एवं कृते श्रियं देवा वर्षंते कामना नृणाम् ॥ ४८ ॥
इत्येवं शांतिकाध्यायं यः पठेच्छृणुयादपि । विधिना सर्वलोकस्तु ध्यायमानो दिवाकरम् ॥ ४९ ॥
स विजित्य रणे शत्रुं मानं च परमं लभेत् । अक्षयं मोदते कालमतिरस्कृतशासनः ॥ ५० ॥
व्याधिभिर्नाभिभूयेत पुत्रपौत्रैः प्रतिष्ठितः । भवेदादित्यसदृशस्तेजसा प्रभया तथा ॥ ५१ ॥
यानुद्दिश्य पठेद्वीर वाचको मानवो भुवि । न पीड्यते च तै रोगैर्वातपित्तकफात्मकैः ॥ ५२ ॥
नाकाले मरणं तस्य न सर्पैश्चापि दश्यते । न विषं क्रमते देहे न जडांध्यं न मूकता ॥ ५३ ॥
न चोत्पत्ति भयं तस्य नाभिचारकजं भवेत् । ये रोगा ये महोत्पाता येऽहयश्च महाविषाः । ते सर्वे प्रशमं यांति श्रवणादस्य भारत ॥ ५४ ॥
यत्पुण्यं सर्व तीर्थानां गंगादीनां विशेषतः । तत्पुण्यं कोटिगुणितं प्राप्नोति श्रवणादिभिः ॥ ५५ ॥
दशानां राजसूयानामन्येषां च विशेषतः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ ५६ ॥
गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । शरणागतदीनार्तमित्रविश्रभघातकः ॥ ५७ ॥
दुष्टः पापसमाचारः पितृहा मातृहा तथा । श्रवणादस्य पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ५८ ॥
इतिहासमिमं पुण्यमग्निकार्यमनुत्तमम् । न दद्यात्कस्यचिद्वीर मूर्खस्य कलुषात्मनः ॥ ५९ ॥
सूर्यभक्ते सदा देयं सूर्येण कथितं पुरा । अरुणस्य महाबाहो गरुडस्यारुणेन च ॥ ६० ॥
गरुडेन पुरा प्रोक्तं भोजकानां महात्मनाम् । सूर्यशर्मसुखादीनां शाकद्वीपे महीपते ॥ ६१ ॥
तैश्चापि कथितं पुण्यं मुनेर्व्यासस्य धीमतः । तेनापि कथितं पुण्यं सर्वपापभयापहम् ॥ ६२ ॥
शतानीक उवाच । पंचप्रकारं धर्मं मे वद स्मार्तं यथाक्रमम् । कौतुकं पृच्छ ते ब्रह्मन्समासव्यासयोगतः ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । पंचधा वर्णितं धर्मं शृणु राजन्समासतः । यथोक्तं भास्करेणेह अरुणस्य महात्मनः ॥ २ ॥
सहस्रकिरणं भानुमुदयस्थं दिवाकरम् । प्रणम्य शिरसा देवमुवाच गरुडाग्रजः ॥ ३ ॥
भगवन्देवदेवेश सहस्रकिरणोज्ज्वल । स्मृतिधर्मान्यथातत्त्वं वक्तुमर्हसि पृच्छतः ॥ ४ ॥
एवं पृष्टस्तु भगवानरुणेन खगाधिपः । उवाच परया प्रीत्या पूजयित्वा महीपते ॥ ५ ॥
भास्कर उवाच । स्मृतिधर्मं वेदमूलं शृणु त्वं गरुडाग्रज । पूर्वानुभूतं यद्ध्यानमथ तत्स्मरणं स्मृतिः ॥ ६ ॥
धर्मः क्रियात्मा निर्दिष्टः श्रेयोभ्युदयलक्षणः । स च पञ्चविधः प्रोक्तो वेदमूलः सनातनः ॥ ७ ॥
अस्य शब्दस्यानुष्ठानात्स्वर्गो मोक्षश्च जायते । इह लोके सुखैश्वर्यमलं यच्च खगाधिप ॥ ८ ॥
अनूरुरुवाच । कथं पंचविधो ह्येष प्रोक्तो धर्मः सनातनः । कस्य भेदास्तु ते पंच ब्रूहि मे देवसत्तम ॥ ९ ॥
भास्कर उवाच । वेदधर्मः स्मृतस्त्वेक आश्रमाणां स तत्परः । वर्णाश्रमस्तृतीयस्तु गुणनैमित्तिको यथा ॥ १० ॥
वर्णत्वमेकमाश्रित्य अधिकारे प्रवर्तते । सवर्णाश्रमदंडस्तु भिक्षा दंडादिको यथा ॥ ११ ॥
वर्णाश्रमाश्रमत्वं च योधिकृत्य प्रवर्तते । स वर्णाश्रमधर्मस्तु दंडाद्या मेखला यथा ॥ १२ ॥
यो गुणेन प्रवर्तेत स गुणो धर्म उच्यते । यथा मूर्धाभिषिक्तस्य प्रजानां पालनं परम् ॥ १३ ॥
निमित्तमेकमाश्रित्य यो धर्मः संप्रवर्तते । नैमित्तिकः स विज्ञेयो जातिद्रव्यगुणाश्रयः ॥ १४ ॥
एष तु द्विविधः प्रोक्तः समासादविशेषतः । नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा ॥ १५ ॥
स चतुर्धा निरूप्यस्तु स्वरूपफलसाधनैः । प्रमाणतस्तु प्रत्येकसमस्तैश्च यथाक्रमम् ॥ १६ ॥
श्रुत्या सह विरोधे तु बाध्यते विषयं विना । व्यवस्थया विरोधेन कार्यो यत्नः परीक्ष्यते ॥ १७ ॥
स्मृत्या सह विरोधेन चार्थशास्त्रस्य साधनम् । परस्परविरोधे तु अर्थशास्त्रस्य साधनम् ॥ १८ ॥
अदृष्टार्थे विकल्पस्तु व्यवस्थासंभवे सति । स्मृतिशास्त्रविकल्पस्तु आकांक्षापूरणे सति ॥ १९ ॥
वेदमूले स्थितं त्वेतदनुष्ठानं क्रिया सती । एवं शक्यविधानं तु न्यायो ह्येवं व्यवस्थितः ॥ २० ॥
निषेधविधिरूपं तु द्विधा शास्त्रं खगाधिप । एकरूपं वदंत्यन्ये बहुरूपमथा परे ॥ २१ ॥
पंचप्रकाराः स्मृतय एवं शिष्यव्यवस्थिताः । त्रिधा चतुर्धा द्वेधा वा एकधा बहुधा खग ॥ २२ ॥
दृष्टार्था तु स्मृतिः काचिददृष्टार्था तथापरा । अनुवादस्मृतिस्त्वन्या दृष्टादृष्टा तु पंचमी । सर्वा एता वेदमूलाः स्मृता वै ऋषिभिः स्वयम् ॥ २३ ॥
अरुण उवाच । या एता भवता प्रोक्ताः स्मृतयः पर्वगोपने । एतासां लक्षणं ब्रूहि समासादेव सत्तम ॥ २४ ॥
दृष्टार्था का मता देव अदृष्टार्था च का भवेत् । दृष्टादृष्टस्वरूपा का न्यायमूला च का भवेत् । अनुवादस्मृतिः का स्यादृष्टादृष्टा तु का भवेत् ॥ २५ ॥
एवमुक्तो महातेजा भास्करो वारितस्करः । उवाच तं खगं वीरं प्रणतं विनयान्वितम् ॥ २६ ॥
आदित्य उवाच । षड्गुणस्य स्वरूपं तु प्रयोगा त्कार्यगौरवात् । समयानामुपायानां योगो व्याससमासतः ॥ २७ ॥
अध्यक्षाणां च निक्षेपः करणानां निरूपणम् । दृष्टार्थेयं स्मृतिः प्रोक्ता ऋषिभिर्गरुडाग्रज ॥ २८ ॥
संध्योपास्तिस्तथा कार्या शुनो मांसं न भक्षयेत् । अदृष्टार्था स्मृतिः प्रोक्ता मनुना विनतात्मज ॥ २९ ॥
पालाशं धारयेद्दंडमुभयार्था विदुर्बुधाः । विरोधे तु विकल्पः स्याद्यागो होमस्ततो यथा ॥ ३० ॥
श्रुतौ दृष्टं यथा कार्यं स्मृतो तत्तादृशं यदि । उक्तानुवादिनी सा तु पारिव्राज्यं तथा गृहात् ॥ ३१ ॥
उक्तो धर्मश्च संक्षेपात्परिभाषा च तद्गता । तत्साधनं च देशादि इत्थमित्यब्रवीद्रविः ॥ ३२ ॥
ब्रह्मावर्तः परो देश ऋषिशस्तस्त्वनंतरः । मध्यदेशस्ततोऽप्यन्य आर्यावर्तस्त्वनंतरः ॥ ३३ ॥
कृष्णसारस्तु विचरेन्मृगो यत्र स्वभावतः । यज्ञियः स तु देशः स्यान्म्लेच्छदेशस्ततः परः ॥ ३४ ॥
ब्रह्मादीनां च देवानां ब्राह्मणादेस्तथैव च । भूतग्रामस्य कृत्स्नस्य त्रयं कृत्स्नस्य खेचर ॥ ३५ ॥
साधनत्वं मनुः प्राह वेदमूलं सनातनम् । प्रकाशयज्ञसंसिद्ध्यै यदशब्दस्य एव तु ॥ ३६ ॥
उपलभ्य यथातत्त्वं स च दर्शितवानृषिः । सम्यक्संसाधनं धर्मः कर्तव्यस्त्वधिकारिणा ॥ ३७ ॥
निष्कामेन सदा वीर काम्यं रूपान्वितेन च । आचारयुक्तः श्रद्धालुर्वेदज्ञोऽध्यात्मचिंतकः । कर्मणां फलमाप्नोति न्यायार्जितधनश्च यः ॥ ३८ ॥
अरुण उवाच । ब्रह्मावर्तादिदेशानां समस्तानां विभावसो । विभागं ब्रूहि देवेंद्र संमानय ग्रहाधिप ॥ ३९ ॥
आदित्य उवाच । सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदंतरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥ ४० ॥
हिमवद्विंध्यधरयोर्यदंतरमुदाहृतम् । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः । आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् ॥ ४१ ॥
तयोरेवांतरं गिर्योरार्यावर्तं विदुर्बुधाः ॥ आर्यावर्त । एतान्विज्ञाय सद्देशान्त्संश्रयेत प्रयत्नतः ॥ ४२ ॥
शूद्रस्तु यस्मिंस्तस्मिन्वा निवसेद्वृत्तिकर्शितः । एषा धर्मस्य वै ज्योतिः समासात्कथिता तव ॥ ४३ ॥
आदित्य उवाच । उक्तं धर्मस्य रूपं तु साधिकारं सनातनम् । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्ममाश्रमिणां खग ॥ १ ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वनस्थो भिक्षुरेव च । चत्वार आश्रमाः प्रोक्ता एक एव चतुर्विधः ॥ २ ॥
गायत्रो ब्रह्मचारी तु प्राजापत्यो द्वितीयकः । देवव्रतस्तृतीयस्तु नैष्ठिकस्तु चतुर्थकः ॥ ३ ॥
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सवेदाः समधर्मकाः । अतः परं प्रवक्ष्यामि संस्कारं धर्मसिद्धये ॥ ४ ॥
गर्भाधानमृतौ कार्यं हृष्टयोस्तु समन्त्रकम् । कार्यं पुंसवनं मातुस्तृतीये मासि संयुतैः ॥ ५ ॥
सीमन्तः सप्तमे गर्भे षष्ठे वा सप्तमेऽपि वा । पात्रसंस्कारका इष्टा गर्भाधानादयस्त्रयः ॥ ६ ॥
जातकर्मादयः सर्वे संस्काराः पुरुषस्य तु । जातस्य प्राशनं यत्र स्वर्णा दीनां समन्त्रकम् ॥ ७ ॥
जातकर्मेति तत्प्रोक्तं गुह्यं नाम तदैव तु । प्रकाशो नाम कर्तव्यं दिने त्वेकादशेर्थवत् ॥ ८ ॥
धर्मशास्त्रादिसंयुक्तं षष्ठेऽन्नप्राशनं खग । प्रथमेऽब्दे तृतीये वा चूडाकर्म विधीयते ॥ ९ ॥
अष्टमे दशमे वापि ब्राह्मणस्योपनायनम् । पुरुषस्य तथा चान्यजातीयानां विशेषतः ॥ १० ॥
एकादशे द्वादशे वा कार्य क्षत्रियवैश्ययोः । वेदसंस्कारकं वच्मि मन्यन्ते त्वौपनायनम् ॥ ११ ॥
पुरुषस्य तथा चान्य उभयोश्च ब्रवीम्यहम् । सावित्रं वैदिकं चैव महानाम्नीमहाव्रतम् ॥ १२ ॥
तथौपनिषदं चाब्दं गोदानं च सुवर्णकम् । व्रतानि ग्रहणार्थानि वेदस्येति मनोर्मतम् ॥ १३ ॥
वेदैकदेशपाठस्य उक्तं गृह्ये प्रपञ्चकम् । उक्ता गुरोस्तु शुश्रूषा दृष्टादृष्टार्थसाधनम् ॥ १४ ॥
उभयोर्वा तथा चान्या यथान्यायं यथाश्रुतम् । गुरोरप्येव तं विद्यात्तद्ध्यानं त्रिविधं स्मृतम् ॥ १५ ॥
तोषः परस्परस्येति एतावान्धर्मसंग्रहः । कृत्स्नो वेदोऽधिगंतव्यः स्वधर्ममनुतिष्ठता ॥ १६ ॥
ज्ञात्वा वेदं ब्रह्मचारी ग्रंथार्थान्यान्यथाविधि । नैष्ठिकश्च विधानं तु यावत्क्लीबं विधीयते । विद्यान्तेऽभीष्टदानं च अनुज्ञातो गृही भवेत् ॥ १७ ॥
निष्कासनं गुरुगृहाद्गृहस्थस्य यथाभवेत् । नैष्ठिकश्च तथा स्नानं कुर्यात्सम्यग्यथाविधि ॥ १८ ॥
उद्वहेद्वै ततो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् । अविप्लुतब्रह्मचर्यश्चाधिकारी खगोत्तम ॥ १९ ॥
स्वतन्त्रमन्ये चेच्छन्ति ह्यधिकारं द्विजोत्तमाः । सप्तमीं पञ्चमीं चैव कन्यकां पितृमातृतः ॥ २० ॥
उद्वहेत द्विजो भार्यामसमानार्षगोत्रजाम् । संख्याविधिविवाहेषु गोत्रार्थं विधिवर्जितम् ॥ २१ ॥
विकल्पेनैव मन्तव्यमृषीणां विविधा श्रुतिः । अष्टौ विवाहा वर्णानां संस्काराख्या इति श्रुतिः ॥ २२ ॥
यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रय च्छति । तस्य कुर्यान्नृपो दंडं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥ २३ ॥
पितुर्गृहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतंति पितरस्तस्य कन्या च वृषली भवेत् ॥ २४ ॥
यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । अश्राद्धेयमपाङ्क्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम् ॥ २५ ॥
सर्वदोषान्हि विख्याप्य स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । उभयोरपि विख्याप्य ततः संबन्धमाचरेत् ॥ २६ ॥
गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका स्मृता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा तु रजस्वला ॥ २७ ॥
अनूरुरुवाच । गौरी तु का मता कन्या रोहिणी च जगत्पते । रजस्वला नग्निका च देवकन्या च का भवेत् ॥ २८ ॥
भास्कर उवाच । असंप्राप्तरजा गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यञ्जनयुता कन्या कुचहीना च नग्निका ॥ २९ ॥
सप्तवर्षा भवेद्गौरी दशवर्षा तु नग्निका । द्वादशे तु भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥ ३० ॥
व्यञ्जनेन समोपेतां सोमो भुङ्क्ते हि कन्यकाम् ॥ तु.ऋग्वेद ॥ १०८५४० ॥
पयोधरेषु गंधर्वा रजस्यग्निः प्रकीर्तितः ॥ ३१ ॥
हिनस्ति व्यञ्जनैः पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरैः । गतिमिष्टां तथा लोकान्हन्यात्तु रजसा पितुः ॥ ३२ ॥
तस्मादव्यञ्जनोपेतामरजस्कपयोधराम् । नान्योपभुक्तां सोमाद्यैर्दद्याद्दुहितरं पिता ॥ ३३ ॥
अन्नं तस्य न भोक्तव्यं वृथा पाको हि स स्मृतः । वृथा पाकस्य भुक्त्वान्नं प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ ३४ ॥
प्राणायामं त्रिरभ्यस्य घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति । विवाहयेदेकगोत्रां समानप्रवरां खग । कृत्वा तस्यां समुत्सर्गमतिकृच्छ्रो विशोधनम् ॥ ३५ ॥
उद्वाहयेत्सगोत्रां च तनयां मातुलस्य च । ऋषिभिश्चैव तुल्यो यो द्विजश्चांद्रायणं चरेत् ॥ ३६ ॥
असपिण्डा तु या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥ ३७ ॥
अरुण उवाच । दारकर्म किमुक्तं वै यदुक्तं भवता इदम् । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥ ३८ ॥
आदित्य उवाच । अग्निहोत्रादि यत्कर्म वैदिकं विनतात्मज । तदुक्तं दारकर्मेति द्वाभ्यां योगात्तु मैथुने ॥ ३९ ॥
नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकांगीं न रोगिणीम् । नालोमिकां नातिलोमां न चाकूटां न पिङ्गलाम् ॥ ४० ॥
ऋक्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्यपर्वतनामिकाम् । न यक्षाहिप्रेष्यनाम्नीं चातिभीषणनामिकाम् ॥ ४१ ॥
यस्यास्तु न भवेद्भ्राता न विज्ञायेत वै पिता । नोपगच्छेद्धि तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशंकया ॥ ४२ ॥
हंसस्वरामेकवर्णां मधुपिंगललोचनाम् । तादृशीं वरयेत्कन्यां गृहार्थी खगसत्तम ॥ ४३ ॥
दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥ ४४ ॥
परिवित्तिः परिवेत्ता च यया स परिविद्यते । सर्वे ते नरकं यांति दातृयाजकपंचमाः ॥ ४५ ॥
क्लीबे देशांतरस्थे वा पतिते व्रजिते तथा । योगशास्त्राभियुक्ते च न दोषः परिवेदने ॥ ४६ ॥
खंजवामनकुब्जेषु गद्गदेषु जडेषु च । जात्यंधे बधिरे मूके न दोषः परिवेदने ॥ ४७ ॥
न श्राद्धं तु कनिष्ठस्य विकुलाय च कन्यका । वरश्च कुलशीलाभ्यां न शुद्ध्येत कदाचन । न मंत्राः कारणं तत्र न च कन्या वृता भवेत् ॥ ४८ ॥
उद्वाहिता तु याकन्या न च प्राप्ता तु मैथुनम् । पुनरभ्येति भर्तारं यथा कन्या तथैव सा ॥ ४९ ॥
समाक्षिप्य मतां कन्यां पिता त्वक्षतयोनिकाम् । कुलशीलवते दद्यान्न स्याद्दोषः खगाधिप ॥ ५० ॥
अनूरुरुवाच । एतेऽष्टौ प्रभवाः प्रोक्ता विवाहा ये जगत्पते । लक्षणं ब्रूहि चैतेषां समासात्तिमिरापह ॥ ५१ ॥
आदित्य उवाच । शुभां लक्षणसंपन्नां कुलशीलगुणान्विताम् । अलंकृत्यार्हते दानं विवाहो ब्राह्म उच्यते ॥ ५२ ॥
सह धर्मक्रियाहेतोर्दानं समयबंधनात् । अलंकृत्यैव कन्यायाः प्राजापत्यः स उच्यते ॥ ५३ ॥
प्रदानं यत्र कन्यायाः सहगोमिथुनेन तु । सवर्णायाः सगोत्रायास्तमार्षमृषयो विदुः ॥ ५४ ॥
अंतर्वेद्यां समानीय कन्यां कनकमंडिताम् । ऋत्विजे चैव यद्दानं विवाहो दैवसंज्ञकः ॥ ५५ ॥
एते विवाहाश्चत्वारो धर्मकामार्थदायकाः । अशुल्का ब्रह्मणा प्रोक्तास्तारयंति कुलद्वयम् ॥ ५६ ॥
चतुर्ष्वेतेषु दत्तायामुत्पन्नो यः सुतः स्त्रियाम् । दातुः प्रतिग्रहीतुश्च पुनात्यासप्तमान्पितॄन् ॥ ५७ ॥
विविक्ते स्वयमन्योऽन्यं स्त्रीपुंसोर्यः समागमः । प्रीतिहेतुः स गांधर्वो विवाहः पंचमो मतः ॥ ५८ ॥
हत्वा च्छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशंतीं रुदतीं गृहात् । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसोद्वाह उच्यते ॥ ५९ ॥
शुल्कं प्रदाय कन्याया हरणं व्यसनादपि । प्रसाद हेतुरुक्तोयमासुरः सप्तमस्तथा ॥ ६० ॥
सुप्तां मत्तां प्रमत्तां वा रहो यत्रोपगच्छति । स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचश्चाष्टमोधमः ॥ ६१ ॥
एतान्सशुल्कान्सामान्यान्विवाहांश्चतुरो विदुः । केवलं क्षत्रियस्यैव वीर्यं छित्त्वा हि राक्षसः ॥ ६२ ॥
प्राप्ते पूर्वविवाहे तु विधिर्वैवाहिकः शिवः । कर्तव्यस्तु त्रिभिर्वर्णैः समयेनाग्निसाक्षिकः ॥ ६३ ॥
दोषवत्याः प्रदाने तु दातुः षण्णवतिर्दमः । स्यात्तु शुल्कप्रदाने च कन्यायाश्चापवर्जने ॥ ६४ ॥
मोक्षोपवर्तनं द्वेषः स्त्रीधनस्य निवर्तनम् । आकांक्षा तीर्थसंरोधस्त्यागहेतुश्च वक्ष्यते ॥ ६५ ॥
परस्परस्य संबंधान्मोक्षः स्त्रीपुंसयोः स्मृतः । न स्यादन्यतरः प्रीतो रोषात्सांप्रतिकादपि ॥ ६६ ॥
बाधते चेत्पतिर्भार्यां स तु द्वेष इति स्मृतः । वृत्तिराभरणं शुल्कं लाभश्च स्त्रीधनं भवेत् ॥ ६७ ॥
भोक्तृस्तु स्वयमेवेदं प्रतिज्ञाहननं भवेत् । वृथा मोक्षेण भोगेन स्त्रियै दद्यात्सवृद्धिकम् ॥ ६८ ॥
आपत्तिसमये जाते स्त्रीधनं भोक्तुमर्हति । आकांक्षेताष्टवर्षाणि भर्तापि प्रसवं स्त्रियाः ॥ ६९ ॥
जायन्ते यदि नो पुत्रास्तस्यां यत्ने महत्यपि । ततो विंदेत पुत्रार्थी धर्मतः कुलजां स्त्रियम् ॥ ७० ॥
पुत्रलाभात्परं लोके नास्ति हि प्रसवार्थिनः । एतां शुल्कस्य तां भुक्त्वा अन्यां लब्धुं यदीच्छति । समस्तास्तोषयित्वार्थैः सूर्योढां परमां वरेत् ॥ ७१ ॥
एका शूद्रस्य वैश्यस्य द्वे तिस्रः क्षत्रियस्य तु । चतस्रो ब्राह्मणस्य स्युर्भार्या राज्ञो यथेष्टतः ॥ ७२ ॥
अतीर्थगमनात्पुंसस्तीर्थे संगाहनात्स्त्रियाः । उभयोर्धर्मलोपः स्यात्स्वेष्वेव तु विशेषतः ॥ ७३ ॥
यौगपद्ये तु तीर्थानां विवाहक्रमशो व्रजेत् । तत्साम्यं जीवपुत्रा वा ग्रहणक्रमशोपि वा ॥ ७४ ॥
ब्राह्मादिभिर्विवाहैस्तु संस्कृतौ तौ खगाधिप । अष्टौ विवाहा वर्णानां वैनतेय उशंति वै ॥ ७५ ॥
ब्राह्मो दैवस्तथार्षश्च प्राजापत्यः खगा धिप । गांधर्वश्चासुरो रक्षः पैशाचस्त्वष्टमोऽधमः ॥ ७६ ॥
प्रशस्ताः क्षत्रियादीनां विप्रादीनां तु मानतः । प्रतिग्रहादयो बद्धा विवाहा ब्राह्मणस्य तु ॥ ७७ ॥
क्षत्रियस्यापि देया तु प्रतिग्रहविवर्जिता । प्रवृत्तिं केचिदिच्छंति दानमित्यपरे स्त्रियाः । पावनं पुरुषाणां तु विवाहं परिचक्षते ॥ ७८ ॥
भास्कर उवाच । कुर्यात्पंचमहायज्ञानधिकारो द्विजस्य सः । भूतपित्रमरब्रह्ममनुष्याणां यथाविधि ॥ १ ॥
सदा सदान कृत्यानां फलार्थमपरे स्थिताः । नित्यानित्य मिति प्राहुरनुषंगात्फलं परे ॥ २ ॥
अतिथेः परितोषाय परिचर्या विधीयते । अदृष्टनियमादृष्टमारोग्यान्तं च वर्जनम् ॥ ३ ॥
तिस्रोष्टकास्तु कर्तव्या मध्यावर्ती चतुर्थिका । शाकपायसपूपैस्तु मांसेन तु चतुर्थिका ॥ ४ ॥
प्रतिपदि क्रियते यत्तु चतुष्पार्वणमुच्यते । स्वगृह्योक्तविधानेन तत्तु पक्षादि कीर्त्यते ॥ ५ ॥
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिंडनम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं गोष्ठशुद्ध्यर्थमुत्तमम् । कर्मांगं नवमं प्रोक्तं वैदिकं दशमं स्मृतम् ॥ ६ ॥
अनूरुरुवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं श्राद्धं द्वादशधा विभो । तस्य सर्वस्य मा ब्रूहि लक्षणं वै पृथक्पृथक् ॥ ७ ॥
नित्यं किमुच्यते श्राद्धं किं वा नैमित्तिकं भवेत् । काम्यादि देवदेवेश एतेषां लक्षणं वद ॥ ८ ॥
आदित्य उवाच । अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तन्नित्यं खग कीर्तितम् । वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु ॥ ९ ॥
एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते । तत्सदैव प्रकर्तव्यमयुग्मान्भोजयेद्द्विजान् ॥ १० ॥
कामयुक्तं हि तत्काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । पार्वणेन विधानेन तदप्युक्तं खगाधिप ॥ ११ ॥
वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धिश्राद्धं तदुच्यते । सर्वं प्रदक्षिणं कार्यं पूर्वाह्णे तूपवीतिना ॥ १२ ॥
गंधोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम् । अर्घार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रमोचयेत् ॥ १३ ॥
ये समाना इति द्वाभ्यामेतज्ज्ञेयं सपिंडनम् । नित्येन तुल्यं शेषं स्यादेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ॥ १४ ॥
दर्शे वै क्रियते यत्तु तत्पार्वणमुदाहृतम् । पर्वणि क्रियते यच्च तत्पार्वणमिति स्थितिः । गोभ्यश्च क्रियते श्राद्धं तद्गोष्ठश्राद्धमुच्यते ॥ १५ ॥
बहूनां विदुषां संपत्सुखार्थं पितृतृप्तये । क्रियते शुद्धये यद्वै ब्राह्मणानां च भोजनम् । शुद्यर्थमिति तत्प्रोक्तं वैनतेय मनीषिभिः ॥ १६ ॥
निषेककाले सोमे च सीमतोन्नयने तथा । ज्ञेयं पुंसवनं श्राद्धं तच्च कर्मांगमेव च ॥ १७ ॥
क्रियते देवमुद्दिश्य सप्तम्यादिषु यत्नतः । गच्छेद्देशांतरे यस्तु श्राद्धं कुर्यात्तु सर्पिषा । तद्यत्नार्थमिति प्रोक्तं प्रदिशेच्च न संशयः ॥ १८ ॥
शरीरोपचये श्राद्धमश्ववृद्ध्यर्थमेव च । पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयमौपचारिकमुच्यते ॥ १९ ॥
सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं मतम् । कियते यत्खगश्रेष्ठ मृतेहनि बुधैः सह ॥ २० ॥
मृतेऽहनि पुनर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् । मातुश्च खगशार्दूल वत्सरांते मृतेऽहनि ॥ २१ ॥
नाहं तस्य खगश्रेष्ठ पूजां गृह्णामि नो हरिः । न ब्रह्मा न च वै रुद्रो न चान्ये देवतागणाः ॥ २२ ॥
तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं वर्षेवर्षे मृतेऽहनि । नरेण खगशार्दूल भोजकेन विशेषतः ॥ २३ ॥
भोजको यस्तु वै श्राद्धं न करोति खगाधिप । मातापितृभ्यां सततं वर्षेवर्षे मृतेऽहनि ॥ २७ ॥
स याति नरकं घोरं तामिस्रं नाम नामतः । ततो भवति दुष्टात्मा नगरे सूकरः खग ॥ २५ ॥
अनूरुरुवाच । न जानाति दिनं यस्तु न मासं विबुधाधिप । मृतौ यत्र महाप्राज्ञ पितरौ स कथं नरः । श्राद्धं करोतु वै ताभ्यां विधिवद्वत्सरात्मकम् ॥ २६ ॥
आदित्य उवाच । न जानाति नरो यस्तु मृतानां विनतात्मज । मासं दिनं मृतानां तु पितॄणां खगसत्तम ॥ २७ ॥
यथा कुर्यात्खगश्रेष्ठ शृणु कृत्स्नं समासतः । मृताहं यो न जानाति मानवो विनतात्मज ॥ २८ ॥
तेन कार्यममायां च श्राद्धं सांवत्सरं खग । मासे मार्गशिरे वीर माघे वा विधिवत्खग ॥ २९ ॥
विशेषतो भोजनेन यो मां पूज्यते सदा । प्रीतये मम वै तेन संपूज्याः पितरः सदा ॥ ३० ॥
ममेष्टाः पितरो नित्यं गावो विप्राश्च सुव्रत । तस्माच्च ते सदा पूज्या मद्भक्तेन विशेषतः ॥ ३१ ॥
प्रख्याते प्रत्ययेनैव प्रश्नपूर्वं प्रतिग्रहः । यजनेऽध्यापने वादे षड्विधो वेदविक्रयः ॥ १ ॥
वेद विक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया चावर्जितं धनम् । न देयं पितृदेवेभ्यो यच्च क्लीबात्खगाधिप ॥ २ ॥
अनुयोगेन यो दद्याद्ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्वं नरकं याति ब्राह्मणास्तदनंतरम् ॥ ३ ॥
वेदाक्षराणि यावंति नियुज्यन्तेर्थकारणात् । तावत्यो भ्रूणहत्या वै वेदविक्रयमाप्नुयात् ॥ ४ ॥
वैश्वदेवेन यो हीन आदित्यस्य च कर्मणः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदाश्च ब्राह्मणाः ॥ ५ ॥
येषामध्ययनं नास्ति ये च केचिदनग्नयः । कुलं वाऽश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः ॥ ६ ॥
अकृत्वा वैश्वदेवं तु यो भुङ्क्ते सोऽबुधः खग । वृथा तेनान्नपाकेन यमयोनिं व्रजेत्तु सः ॥ ७ ॥
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पंडित एव च । वैश्वदेवे तु संप्राप्ते सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ ८ ॥
नैकग्रामीणमतिथिं विप्रसांगतिकं तथा । अचिंत्योभ्यागतो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ ९ ॥
अचिंत्यः स तु वै नाम्ना वैश्वदेव उपागतः । अतिथिं तं विजानीयान्न पुनः पूर्वमागतः ॥ १० ॥
यावच्च प्राप्नुयादन्नं कृताशीः स्नातको द्विजः । तस्यान्नस्य चतुर्भागं हंतकारं विदुः खग ॥ ११ ॥
ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षा चतुष्कालं चतुर्गुणम् । पुष्कलानि च चत्वारि हंतकारो विधीयते ॥ १२ ॥
आरूढो नैष्ठिकं धर्मं यस्तु प्रच्यवते पुनः । चांद्रायणं चरेन्मासमिति विद्धि खगाधिप ॥ १३ ॥
आरूढपतितापत्या ब्राह्मणो वृषलेन च । द्वावेतौ विद्धि चांडालौ वेदित्राद्यश्च जायते ॥ १४ ॥
ब्राह्मणी कुलटा नित्यं स्वकं त्यक्त्वा पतिं खग । अन्यस्य विशते गेहे ब्राह्मणस्य खगाधिप ॥ १५ ॥
उत्पद्यते तु यस्तस्या ब्राह्मणेन महामते । स चांडालो महान्प्रोक्तो महाचांडाल इत्युत ॥ १६ ॥
यस्तु प्रव्रजितो भूत्वा पुनः सेवति मैथुनम् । षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते क्रिमिः । पंचगव्येन शुद्धिः स्यादित्याह मम देहकृत् ॥ १७ ॥
अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं वृषलेन निमंत्रितम् । तथैव वृषलस्यान्नं ब्राह्मणेन निमंत्रितम् ॥ १८ ॥
ब्राह्मणान्नं ददच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददत् । उभावेतावभोज्यान्नौ भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ १९ ॥
उपनिक्षेपधर्मेण शूद्रान्नं च पचेद्द्विजः । अभोज्यं तद्भवेदन्नं स च विप्रः पुरोहितः ॥ २० ॥
शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कं शूद्रेण सह वासनम् । शूद्राज्ज्ञानागमः कश्चिज्वलंतमपि पातयेत् ॥ २१ ॥
शूद्रान्नोपहता विप्रा विह्वला रतिलालसाः । कुपिताः किं करिष्यंति निर्विषा इव पन्नगाः ॥ २२ ॥
हस्तदत्तास्तु ये स्नेहाल्लवणव्यंजनादयः । दातारं नाधितिष्ठंति भोक्ता भुंक्ते तु किल्बिषम् ॥ २३ ॥
आयसेन तु पात्रेण यदन्नमुपदीयते । भोक्ता विष्ठाशनं भुंक्ते दाता तु नरकं व्रजेत् ॥ २४ ॥
अंगुल्या दंतकाष्ठं यत्प्रत्यक्षलवणं च यत् । मृत्तिकाभक्षणं चैव तुल्यं गोमांसभक्षणैः ॥ २५ ॥
मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो द्विजः । तस्माच्छुष्कमथार्द्रं वा भक्षयेद्दंतधावनम् ॥ २६ ॥
पुष्पालंकारवस्त्राणि गंध माल्यानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यंति दंतधावनमंजनम् ॥ २७ ॥
गृहांते वसते मूर्खो दूरे चास्य गुणान्वितः । गुणन्विते च दातव्यं नास्ति मूर्खव्य तिक्रमः ॥ २८ ॥
ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति विप्रे वेदविवर्जिते । ज्वलंतमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥ २९ ॥
सन्निकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत् । भोजनेनैव दानेन दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ ३० ॥
अनूरुरुवाच । एवमेव जगन्नाथ देवदेव जगत्पते । किं तु यत्ते पुरा देव श्रुतं वाक्यं महात्मनः ॥ ३१ ॥
गदतो नारदस्यैव शृणु त्वं विबुधाधिप । गदतो मे सुरश्रेष्ठ धर्म्यमर्थं सुखावहम् ॥ ३२ ॥
सत्यनिष्ठं द्विजं यस्तु शुक्लजातिं प्रियंवदम् । मूर्खं पाखंडिनं वापि वृत्तिहीनमथापि वा ॥ ३३ ॥
अतिक्रम्य नरो घोरं नरकं पातयेत्खग । सप्त परान्सप्त पूर्वान्पुरुषानात्मना सह ॥ ३४ ॥
तस्मान्नातिक्रमेद्राजा ब्राह्मणं प्रातिवेशिकम् । संबन्धतस्तथासन्नं दौहित्रं विद्यते तथा ॥ ३५ ॥
भागिनेयं विशेषेण तथा बंधुं ग्रहाधिप । नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्सुमूर्खानपि गोपते । अतिक्रम्य महद्रौद्रं रौरवं नरकं व्रजेत् ॥ ३६ ॥
आदित्य उवाच । एवमेतन्न संदेहो यथा वदसि खेचर । ममाप्यवगतं वीर ब्राह्मणं न परीक्षयेत् ॥ ३७ ॥
सर्वदेवमयं विप्रं सर्वलोकमयं तथा । तस्मात्संपूजयेदेनं न गुणांस्तस्य चिंतयेत् ॥ ३८ ॥
केवलं चिंतयेज्जातिं न गुणान्विनतात्मज । तस्मादामंत्रयेत्पूर्वमासन्नं ब्राह्मणं बुधः ॥ ३९ ॥
यस्त्वासन्नमतिक्रम्य ब्राह्मणं पतितादृते । दूरस्थान्पूजयेन्मूढो गुणाढ्यान्नरकं व्रजेत् ॥ ४० ॥
देवकर्मविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च । देवद्रव्यं द्विजान्नं च ब्रह्मस्वं ब्राह्मणार्जितम् । वियोन्यां क्षिपते यस्तु वियोनिमधिगच्छति ॥ ४१ ॥
मा ददस्वेति यो ब्रूयाद्गवाग्निब्राह्मणेषु वै । तिर्यग्योनिशतं गत्वा चांडा लेष्वभिजायते ॥ ४२ ॥
यत्तु वाचा प्रतिज्ञातं कर्मणा नोपपादितम् । तदृणं धर्मसंयुक्तमिह लोके परत्र च ॥ ४३ ॥
वेदविद्याव्रतस्नाते श्रोत्रिये गृहमागते । क्रीडंत्योषधयः सर्वा यास्यामः परमां गतिम् ॥ ४४ ॥
मधु मांसं सुरां सोमं लाक्षाद्यं लवणं तथा । विक्रीयान्यतमं तेषां द्विजश्चांद्रायणं चरेत् ॥ ४५ ॥
गुडं तिलं तथा नीलं केशान्गोधूमकान्यवान् । विक्रीय ब्राह्मणो गां च कृच्छ्रं सांतपनं चरेत् ॥ ४६ ॥
औष्ट्रमाविकदुग्धं च अन्नं मृतकसूतके । चौरस्यान्नं मृतश्राद्धे भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ४७ ॥
गवां शृंगोदके स्नातो महानद्याश्च संगमे । समुद्रदर्शनाद्वापि शुना दष्टः शुचिर्भवेत् ॥ ४८ ॥
वेदविद्याव्रतस्नातः शुना दष्टो द्विजः खग । हिरण्योदकमिश्रं तु घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ ४९ ॥
तिष्ठन्वाप्यथ वा गच्छञ्छुना दष्टो द्विजः खग । वज्रं प्राश्य शुचिः स्याद्वै यथाह भगवान्मनुः ॥ ५० ॥
व्रतिनश्चापि दष्टस्य त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् । सघृतं च ततो भुक्त्वा व्रतशेषं समाचरेत् ॥ ५१ ॥
ब्राह्मणी तु शुना दष्टा सोमे दृष्टं समाचरेत् । यदा न दृश्यते सोमः प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ ५२ ॥
यां दिशं व्रजते सोमस्तां दिशं चावलोकयेत् । सोममार्गेण सा पूर्वा पञ्चपूतेन शुध्यति ॥ ५३ ॥
ब्राह्मणस्य ब्रह्मद्वारे पूय शोणितसंभवे । क्रिमिभिर्दश्यते यश्च निष्कृतिं तस्य वच्मि ते ॥ ५४ ॥
गवां तत्र पुरीषेण त्रिकालं स्नानमाचरेत् । दधि क्षीरं घृतं पीत्वा कृमिदष्टो विशुध्यति ॥ ५५ ॥
अथ नाभ्याः प्रदष्टस्य आपादाद्विनतात्मज । एतद्विनिर्दिशेत्प्राज्ञः प्रायश्चित्तं खगाधिप ॥ ५६ ॥
नाभिकण्ठांतरे वीर यदा चोत्पद्यते कृमिः । षड्रात्रं तु तदा प्रोक्तं प्रायश्चित्तं मनीषिभिः ॥ ५७ ॥
यदा दशंति शिरसि कृमयो विनतात्मज । कृच्छ्रं तदा चरेत्प्राज्ञः शुद्धये कश्यपात्मज ॥ ५८ ॥
मृतान्नं मधु मांसं च यस्तु भुञ्जीत ब्राह्मणः । स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहं चोदके वसेत् ॥ ५९ ॥
आदित्य उवाच । रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीत राक्षसी कीर्तिता हि सा । सन्ध्ययोरुभयोर्वीर सूर्ये चैव तिरोहिते ॥ १ ॥
अकृत्वा मातृयज्ञं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् । तातस्य क्रोधसंयुक्तां हिंसामिच्छंति दारुणाम् ॥ २ ॥
अनूरुरुवाच । मातृश्राद्धं कथं कार्यं काश्च ता मातरः स्मृताः । नांदीमुखाश्च पितरः कथं पूजामवाप्नुयुः ॥ ३ ॥
आदित्य उवाच । हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि मातृश्राद्धविधिं खग । शृणु त्वं खगशार्दूल गदतो मम कृत्स्नशः ॥ ४ ॥
पूर्वाह्णे भोजयेद्विप्रानष्टौ सर्वान्प्रदक्षिणान् । तथान्यं नवमं विप्रं चतुरश्च खगाधिप ॥ ५ ॥
ऋजून्वै कृतपान्दत्त्वा सत्येन विधिवत्खग । कृत्वा यवैस्तिलार्थं तु दधिमिश्रं क्रमेण च ॥ ६ ॥
गन्धपुष्पादिकं सर्वं कुर्याद्विप्रप्रदक्षिणम् । ब्राह्मणेभ्यस्ततो दद्यान्मधुरं भोजनं खग ॥ ७ ॥
गुडमिश्रं खगश्रेष्ठ सवस्त्रमोदनं परम् । रसानां मोदकांश्चैव न च तान्कटुकांस्तथा ॥ ८ ॥
एवं भुक्तेषु विप्रेषु दद्यात्पिंडा न्समाहितः । दध्यक्षतविमिश्रांस्तु बदरैश्च खगाधिप ॥ ९ ॥
कृत्वा तु मंडपं वीर चतुरस्रं प्रदक्षिणम् । पूर्वाग्रांश्च कुशान्दत्त्वा पुष्पाणां प्रकरं तथा ॥ १० ॥
सव्येन पाणिना वीर विधिवत्खगसत्तम । मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे निर्वपेत्पूर्वतोमुखः ॥ ११ ॥
पितुर्मात्रे तु तन्मात्रे निर्वपेद्विधिव त्खग । वृद्धायै प्रपितामह्यै तथान्यं निर्वपेद्बुधः ॥ १२ ॥
एवमुद्दिश्य वै मातॄः षट् पिंडान्निर्वपेत्खग । अष्टाशयेद्द्विजान्वीर मातृश्राद्धे खगा धिप । नवमं सर्वदैवत्यं भोजयेद्विधिवत्खग ॥ १३ ॥
नांदीमुखांस्तानुद्दिश्य पितॄन्पंच द्विजोत्तमान् । भोजयेद्विधिच्छ्राद्धे वृद्धिश्राद्धे प्रदक्षिणम् ॥ १४ ॥
इत्थं श्राद्धद्वयं कुयाद्वृद्धौ कश्यपनंदन । तथान्यमपि ते वच्मि परं श्राद्धविधिं तव ॥ १५ ॥
अथैवं भोजयेच्छ्राद्धे तत्पूर्वं तु प्रवर्तयेत् । अन्यथा तत्र लुंपंति सदेवासुरमानुषाः ॥ १६ ॥
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् । यो ह्यग्निः स द्विजो वीन्द मंत्रदर्शिभिरुच्यते ॥ १७ ॥
पूर्व पात्रे यदन्नं च यच्चान्नमुपकल्पितम् । तेनैव सह भोक्तव्यं पृथग्भावो न विद्यते ॥ १८ ॥
द्वौ दैवेऽथर्वणौ विप्रौ प्राङ्मुखावुपवेशयेत् । पित्र्ये त्रीनुदगास्यांश्च वृद्धौ चाध्वर्युसंगमान् ॥ १९ ॥
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतुपास्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसंति शौचमक्रोधमत्वरम् ॥ २० ॥
दौहित्रं खंडमित्युक्तं ललाटाय प्रजापते । तत्र शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम् ॥ २१ ॥
सव्यादंसात्परिभ्रष्टं नाभिदेशे व्यवस्थितम् । एकवस्त्रं तु तं विद्याद्दैवे पित्र्ये च वर्जयेत् ॥ २२ ॥
पितृदेवमनुष्याणां पूजनं भोजनं तथा । नोत्तरीयं विना कार्यं कृतं स्यान्निष्फलं यतः ॥ २३ ॥
परिधानकृते स्कंधे गृहस्थो योऽर्चयेत्पितॄन् । न स तत्फलमाप्नोति यथा योगपटावृतः ॥ २४ ॥
वनस्थानां खगश्रेष्ठ यतीनां च महामते । सिद्धये कर्मणां वीर योगपट्टकमुच्यते ॥ २५ ॥
हस्तौ प्रक्षाल्य गंडूषं यः पिबेदविचक्षणः । स तु दैवं च पित्र्यं च आत्मानं चोपघा तयेत् ॥ २६ ॥
भोजनेष्वेव तिष्ठंति स्वस्ति कुर्वंति ये द्विजाः । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितॄणां नोपतिष्ठते ॥ २७ ॥
दातारो नोभिवर्धंता वेदाः संत तिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयं च नोऽस्त्विति ॥ २८ ॥
भास्कर उवाच । श्रावण्यां तु बलिः कार्यः सर्पाणां मंत्रपूर्वकः । शयनारोहणे चैव कार्ये सुखमभीप्सता ॥ १ ॥
कार्यः प्रत्यवरोहस्तु मार्गशीर्ष्यां न संशयः । फलं विना त्वनुष्ठानं नित्यानामिष्यते स्फुटम् ॥ २ ॥
काम्यानां सफलार्थं तु दोषप्राप्त्यर्थमेव च । नैमित्तिकानां करणं त्रिविधं कर्मणां फलम् ॥ ३ ॥
फलं केचिदुपात्तस्य दुरितस्य प्रचक्षते । अनुत्पत्तिं तथा चान्ये प्रत्येत्याभ्युपमंत्र्य च ॥ ४ ॥
नित्यक्रियं तथा चान्ये अनुषंगात्फलं श्रुतिः । अग्न्याधेयं तथा दर्शं पौर्णमासं द्वितीयकम् ॥ ५ ॥
चातुर्मास्यमग्निहोत्रं पशुबंधो निरूढकाः । सौत्रामणी संस्थाः स्युर्हविषः श्रुतिनोदिताः ॥ ६ ॥
अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः संषोडशी तथा । वाजपेयातिरात्रश्च आप्योर्यामः श्रुतौ श्रुतः ॥ ७ ॥
दया स्यात्सर्वभूतेषु अनसूयाथ मंगलम् । क्षांतिर्दया त्वनायासः शौचमस्पृहता व्रतम् ॥ ८ ॥
सम्यगुक्तास्तु संस्कारा ब्रह्मप्राप्तिनिमित्तकाः । अनंतरं प्रवक्ष्यामि विप्राणां वृत्तयः शुभाः ॥ ९ ॥
ऋतामृते च विप्राणामृतं प्रमृतमेव च । प्रतिग्रहवणिज्यादि श्रेयसी नोत्तरोत्तरा ॥ १० ॥
आजीविकावृत्तयस्तु इत्याद्याः संप्रवर्तिताः । तासां कयापि जीवेत्तु अनुतिष्ठेद्यथाविधि ॥ ११ ॥
नित्यं शुचिः सुगंधश्च स्नानशीलः प्रियंवदः । पूज्यश्च पूजयेद्देवान्कार्याणि स्वयमाचरेत् ॥ १२ ॥
नेक्षेतार्कं न नग्नां स्त्रीं न च संस्पृष्ट मैथुनम् । नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा नाशुची रात्रितारकाः ॥ १३ ॥
शास्त्रोक्ता यंत्रणा या तु नानुक्तानि व्रतानि च । स्वर्गार्थं साधयेत्तैश्च शक्तिमान्मनसा तथा ॥ १४ ॥
नित्यानि केचिदिच्छंति काम्यानि च तथापरे । काम्याप्रवृत्तौ संगे च प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १५ ॥
व्रतानि मनसा त्विष्टसंकल्प इति मानसः । अंतरानुफलं यत्तदृषिवादाः प्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥
अनध्यायं स्वयं सम्यग्वर्जयेत्फलसाधनम् । आत्मा शुद्धस्तथा देशो ह्यसुहारः प्रजापदः ॥ १७ ॥
अशुभानि निमित्तानि उत्पातो विकृतं तथा । पर्वाणि मनसोऽशुद्धिरनध्याय इति स्मृतः ॥ १८ ॥
अनध्यायाश्च दृष्टार्था अदृष्टार्थास्तथापरे । वेदाध्ययनमेवेति त्रिधा मद्ध्यानदर्शनम् ॥ १९ ॥
अभक्ष्यं सर्ववर्णानां शावाशौचं खगाधिप । द्रव्यशुद्धिस्तथैव स्यादन्यथा त्वसमंजसम् ॥ २० ॥
जातिदुष्टं क्रियादुष्टं कालदुष्टं विभूषितम् । संसर्गाश्रयदुष्टं च सहृल्लेखं स्वभावतः ॥ २१ ॥
लशुनं गृंजनं चैव पलांडुं कवकानि च । वार्ताकं नालिकेरं तु मूलकं जातिदुष्टकम् ॥ २२ ॥
नो भुञ्जीत क्रियादुष्टं दुष्टं च पतितैः पृथक् । कालदुष्टं तु विज्ञेयं हानिदं चिरसंस्थितम् ॥ २३ ॥
दधिभक्ष्यविकाराश्च मधुवर्ज्यास्तदिष्यते ॥ २४ ॥
सुरालशुनसंस्पृष्टं पेयूषादिसमन्वितम् । संसर्गदुष्टमेतद्धि शुनोच्छिष्टं खगेश्वर ॥ २५ ॥
शूद्रसक्तं खंडसक्तं ज्ञेयमाश्रयदूषितम् । विचिकित्सा तु हृदये भक्ष्ये यस्मिन्त्सुजायते ॥ २६ ॥
सहृल्लेखं तु तज्ज्ञेयं पुरीषं तु स्वभावतः । रसदुष्टे विकारोऽपि रसस्येति प्रदर्शितः ॥ २७ ॥
पायसं क्षीरपाकादि तस्मिन्नेव दिने तथा । यथाशास्त्रं खगश्रेष्ठ भक्ष्याभक्ष्ये निरूपयेत् ॥ २८ ॥
प्राणात्यये प्रोक्षितं च श्राद्धे च द्विजकाम्यया । पितॄन्देवांश्चार्पयित्वा भुंजन्मांसं न दोषभाक् ॥ २९ ॥
प्रेताशुद्धिः सपिंडानां तस्मिन्नेव मृते सति । दशाहं द्वादशाहं वा पक्षं मासं त्वशुद्धता ॥ ३० ॥
दशाहादित्रिके भागे वर्णशो न भवंति हि । दशाहेन तु भोज्याः स्युः सूतकाशौचयोस्तथा ॥ ३१ ॥
ऊर्ध्वं दशाहादेकाहश्रवणे सति जायते । संवत्सरे व्यतीते तु स्नानादेव विशुध्यति ॥ ३२ ॥
समानोदकता प्रोक्ता जन्मनाम्नोरपर्यये । सपिंडाः सप्तपुरुषाः श्रुतावेतन्निदर्शनम् ॥ ३३ ॥
आ दंतजन्मनः सद्य आचूडान्नैष्ठिकी स्मृता । त्रिरात्रमाव्रतादेशात्सपिंडेषु मृतेषु च ॥ ३४ ॥
तेषामपि तदेकं स्याद्वयोवस्थाप्यपेक्ष्यते । समानोदकात्त्रिरात्रेण शुध्येद्वै मृत्युजन्मनोः ॥ ३५ ॥
गर्भस्रावे त्रिरात्रेण उदक्या शुध्यते तथा । अनंतजन्म मरणे तच्छेषेण विशुध्यति ॥ ३६ ॥
द्विजानां त्वेवमेव स्यात्पित्रर्थं मातुरेव वा । अग्निहोत्रार्थं विज्ञेयं सद्यः शौचमिति स्थितिः ॥ ३७ ॥
असपिंडे तु निर्हारात्त्रिरात्रमपि मानवः । तस्यैवानुगतौ ज्ञेयं सद्यः शौचं खगाधिप ॥ ३८ ॥
शुध्येद्द्विजो दशाहेन जन्महानौ द्वियोनिषु । षङ्भिस्त्रिभिरहै केन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥ ३९ ॥
उक्तशौचं यथान्यायं शारीरं तत्त्वदर्शिभिः । द्रव्यशुद्धिविधानं तु यथावदभिधीयते ॥ ४० ॥
तैजसी मार्तिकी वीर वारिशुद्धिः स्मृता तथा । निर्लेपक्षालनेनैव स्पर्शे तु प्रोक्षणेन वै ॥ ४१ ॥
अशुद्धं नैव किंचिद्धि द्रव्यमस्तीति खेचर । वचनाच्छुद्ध्यशुद्धी तु द्रव्याणामिह खेचर ॥ ४२ ॥
स्नानं शौचं च कर्तव्यं द्रव्यशौचादनंतरम् । प्रातःस्नानं तु नित्यं स्याद्ग्रहणे काम्यमेव च ॥ ४३ ॥
नैमित्तिकं क्षुराशौचं तेन पापाद्विशुध्यति । उक्तं तु शौचं विज्ञेयं दोषक्षयकरं खग ॥ ४४ ॥
कर्मांगं चेति विज्ञेयं षट्प्रकारा समासतः । एवमाचमनं विद्याद्विशिष्टं तु द्विजन्मनाम् ॥ ४५ ॥
तदा मृतानां तद्वत्स्यादन्येषां तु यथासुखम् । कन्यानिवृत्तिं पुत्रैस्तु यथान्यायं समाचरेत् ॥ ४६ ॥
कलाशिल्पानिसर्वाणि गृह्रीयात्परितुष्टये ॥ ४७ ॥
शुश्रूषेत पतिं भार्या परितोषं यथा व्रजेत् । गुरूणां परितोषश्च धर्मः स्त्रीणां सनातनः ॥ ४८ ॥
वृद्धाऽपुत्रा यदि मृता तदभावे नृपस्य तु । मृतापत्याप्यगर्भा च वृद्धापत्या पतिव्रता ॥ ४९ ॥
कुर्यादनिर्वृतं भर्तुर्गते सन्निहितेपि वा । एतां धर्म समां निष्ठां भर्तृलोकमवाप्नुयात् ॥ ५० ॥
स्त्री धर्मचारिणी साध्वी मृता दाह्या तथाग्निभिः । विपरीताददाह्या तु पुनर्दारक्रिया तथा ॥ ५१ ॥
स्त्रीणां नियोगो विहितो मरणाद्ब्रह्मचारकम् । प्राप्तव्यश्च यथाधर्मो दृष्टादृष्टफलप्रदः ॥ ५२ ॥
तस्माद्धर्मं सदा कुर्यात्कुर्वती स्वर्गमाप्नुयात् ॥ ५३ ॥
अनूरुरुवाच । कानि पुण्यानि कृत्वेह स्वर्गं गच्छंति मानवाः । मनुष्यलोके संभूताः स्वर्लोके गामिनः परम् ॥ १ ॥
कर्मयज्ञस्तपोयज्ञः स्वाध्यायो ध्याननिर्मितः । ज्ञानयज्ञश्च पंचैते महायज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ २ ॥
एतेषामेव यज्ञानामुत्तमः कतमः स्मृतः । एतद्यज्ञफलानां च किं फलं का गतिर्भवेत् ॥ ३ ॥
धर्माधर्मप्रभेदाश्च कियन्तः परिकीर्तिताः । तत्साधनानि कतिधा गतयश्च यथा वद ॥ ४ ॥
खग नारकिणां पुंसामागतानां पुनः क्षितौ । कानि चिह्नानि जायन्ते मुक्तशेषेण कर्मणा ॥ ५ ॥
महाभवार्णवाद्घोराद्धर्माधर्माभिसंकुलात् । गर्भादिदुःखफेनाढ्यान्मुच्यंते देहिनः कथम् ॥ ६ ॥
इत्युक्तो भगवान्भानुः सर्वप्रश्नार्थमादरात् ॥ ७ ॥
प्रत्युवाच महातेजाः समासव्यासयोगतः ॥ ७ ॥
आदित्य उवाच । स्वर्गापवर्गफलदं नरकार्णवतारणम् । धर्मं पापहरं पुण्यं शृणु शूर प्रभाषतः ॥ ८ ॥
श्रद्धापूर्वः सदा धर्मः श्रद्धामध्यांतसंस्थितः । श्रद्धानिष्ठप्रतिष्ठश्च धर्मः श्रद्धा प्रकीर्तिता ॥ ९ ॥
श्रुतिमंत्ररसाः सूक्ष्माः प्रधानपुरुषेश्वरः । श्रद्धामात्रेण गृह्यंते न परेण च चक्षुषा ॥ १० ॥
कायक्लेशैर्न बहुभिर्न चैवार्थस्य राशिभिः । धर्मः संप्राप्यते सूक्ष्मः श्रद्धाहीनैः सुरैरपि ॥ ११ ॥
श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा यज्ञाहुतं तपः । श्रद्धा मोक्षश्च स्वर्गश्च श्रद्धा सर्वमिदं जगत् ॥ १२ ॥
सर्वस्वं जीवितं वापि दद्यादश्रद्धया च यः । नाप्नुयात्स फलं किंचित्तस्माच्छ्रद्धापरो भवेत् ॥ १३ ॥
एवं श्रद्धामयाः सर्वे मम धर्माः प्रकीर्तिताः । पूज्यस्तु श्रद्धया पुंसा ध्येयः पूज्यश्च श्रद्धया ॥ १४ ॥
अधिकारस्य प्राप्त्यर्थं महासारविमुक्तिदम् । अज्ञादुक्तं ससंदिग्धं वाक्यमेतन्ममाद्भुतम् ॥ १५ ॥
नानासिद्धिकरं दिव्यं लोकचित्तानुरंजनम् । सुनिश्चितार्थगंभीरं वाक्यं मम मनोरमम् ॥ १६ ॥
मन्मानससमुद्रो हि द्विपदोयं विदुर्बुधाः । स खषोल्केति विख्यातः सशिवं मंडलं खग ॥ १७ ॥
देवत्रयगुणातीतः सर्वज्ञः सर्ववित्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितः स परमो मम ॥ १८ ॥
यथानादिप्रवृत्तोयं घोरः संसारसागरः । खषोल्कोपि तथानादिः संसारार्णवशोधनः ॥ १९ ॥
व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्र तिपक्षस्वभावतः । मोक्षिणां मुक्तिहेतुश्च सिद्धः सर्वार्थसाधकः ॥ २० ॥
ममाभिधानमन्त्रोयमभिधेयः सदा स्मृतः । अभिधानाभिधेयोहं मन्त्रसिद्धोऽस्मि खेचर ॥ २१ ॥
वेदो मनोगमे चात्र षडक्षरमंत्रस्थितः । यद्वा मुक्तोऽक्षरैकेन लोके पञ्चाक्षरः स्मृतः ॥ २२ ॥
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्यों नमः खषोल्केति मन्त्रोऽयं हृदि संस्थितः ॥ २३ ॥
तेनाधीतं श्रुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । येनों नमः खषोल्केति मम वाक्यं षडक्षरम् ॥ २४ ॥
विधिवाक्यमिदं सर्वं नार्थवादं वचो मम । एतत्ते वक्ष्यतेऽशेषं मम वाक्यार्थमुत्तमम् । पृच्छस्वेमं प्रणम्याशु वैनतेय महामते ॥ २५ ॥
सुमन्तुरुवाच । श्रुत्वा तु वचनं भानोर्वैनतेयो महाबलः । सप्ताश्वतिलकं भक्त्या प्रणम्योवाच भारत ॥ २६ ॥
अनूरुरुवाच । ब्रूहि मां देवशार्दूल यत्पृच्छामि महामते । कीदृग्वाक्यमिदं भानोर्वाक्यार्थं ब्रूहि च प्रभो ॥ २७ ॥
सप्ताश्वतिलक उवाच । विमुक्ताशेषदोषेण सर्वज्ञेन भगेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः ॥ २८ ॥
यस्मान्मार्तंड नामासौ कथ्यते च मनीषिभिः । यथार्थं पुण्यमाप्नोति पतत्यश्रद्धया त्वधः ॥ २९ ॥
सौरवाक्यप्रवक्तारं सूरवत्पूजयेद्गुरुम् । संसारार्णव निर्मग्नं यः समुद्धरते जनम् ॥ ३० ॥
सौरधर्माम्बुहस्तेन कस्तेन सदृशो गुरुः । अज्ञानवह्निसंतप्तं निर्वापयति यः शनैः । ज्ञानामृतेन वै भक्ता कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ३१ ॥
नैव राज्येन महता न चैवार्थस्य राशिभिः । प्राप्तमज्ञानशमनं परलोके सुखावहम् ॥ ३२ ॥
स्वर्गापवर्ग सिद्ध्यर्थं भाषितं यत्तु शोभनम् । वाक्यं ते देवदेवेन तद्विज्ञेयं सुभाषितम् ॥ ३३ ॥
रागद्वेषाक्षमाक्रोधकामतृष्णानुसारिणाम् । वाक्यं निरय हेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते ॥ ३४ ॥
संस्कृतेनापि किं तेन मृदुलालापसंगिना । अविद्यारामवाक्येन संसारक्लेशहेतुना ॥ ३५ ॥
यच्छ्रुत्वा जायते पुण्यं रागादीनां च संक्षयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमतिशोभनम् ॥ ३६ ॥
स्मृतयो भारतं वेदाः शास्त्राणि सुमहांति च । स्वायुषः क्षपणायैव धमोऽर्थसमग्रन्थितः ॥ ३७ ॥
पुत्रदारादिसंसारे नराणां मूढचेतसाम् । संसारविदुषां शास्त्रमनादि मुखनिर्गतम् ॥ ३८ ॥
इदं श्रेष्ठमिदं ज्ञेयं सर्वं त्वं ज्ञातुमिच्छसि । अपि वर्षसहस्रायुः शास्त्रान्तं नाधिगच्छति ॥ ३९ ॥
विज्ञायाक्षरतन्मात्रं जीवितं चातिवंचनम् । विहाय सर्वशास्त्राणि परलोकं समाचरेत् ॥ ४० ॥
पण्डितेनापि किं तेन समर्थेन च देहिनाम् । यः पुण्यभारमुद्वोढुमशक्तः पारलौकिकम् ॥ ४१ ॥
पण्डितोऽपि स मूर्खः स्याच्छक्तियुक्तोऽप्यशक्तिकः । यः सौरज्ञानमाहात्म्यमुच्चारयितुमक्षमः ॥ ४२ ॥
तस्मात्स पंडितः शक्तः स तपस्वी जितेन्द्रियः । यः सौरज्ञानसद्भावमालोचयितुमुद्यतः ॥ ४३ ॥
यः प्रदद्यान्नृपः कृत्स्नां क्ष्मां धनं कांचनं तथा । सर्वमन्यायतः पृछेन्न तस्योपदिशेद्गुरुः ॥ ४४ ॥
यः शृणोति रवेर्धर्मं न्यायतः स च वक्ति च । ततो गच्छति सुस्थानं नरकं तद्विपर्यये ॥ ४५ ॥
दत्तगोदोहसंभूतः षडक्षरविधानतः । रविः संपूजितः शीघ्रं नराणां तुल्यता भृशम् ॥ ४६ ॥
सुरासुरैर्मथ्यमानात्क्षीरोदात्सागरात्पुरा । पञ्च गावः समुत्पन्नाः सर्वलो कस्य मातरः ॥ ४७ ॥
नंदा सुभद्रा सुरभी सुमना शोभनावती । गावः सूर्यसमा भासा उत्पन्नाः कृतिमागताः ॥ ४८ ॥
सर्वलोकोपकारार्थं देवानां तर्पणाय च । मामाश्रित्य स्थिता गावः स्नानार्थं भास्करस्य तु ॥ ४९ ॥
तासामंगानि पुण्यानि षड्रसाः खगसत्तम । खगादिषु च सर्वेषु स्थिराणीत्युपधारय ॥ ५० ॥
गोमयं रोचनं मूत्रं क्षीरं दधि घृतं गवाम् । षडंगानि पवित्राणि सर्वसिद्धिकराणि च ॥ ५१ ॥
गोमयादुत्थितः श्रीमान्बिल्ववृक्षोऽर्कवल्लभः । तत्रास्ते पद्महस्ता श्रीर्वृक्षस्तेन च स स्मृतः ॥ ५२ ॥
पंकान्युत्पलपद्मानि पुनर्जातानि गोमयात् । गोरोचनं च मंगल्य पवित्रं सर्वकामदम् ॥ ५३ ॥
गोमूत्राद्गुग्गुलुर्जातः सुगंधिः प्रियदर्शनः । आहारः सर्वदेवानां भास्करस्य विशेषतः ॥ ५४ ॥