snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
यैरयं शान्तहृदयैः सूर्यभक्तैर्भगार्थिभिः । संसेव्यते परो धर्मस्ते सौरा नात्र संशयः ॥ १७ ॥
एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव च । ये स्मरन्ति रविं भक्त्या सकृदेवापि भारत । सर्वपापैर्विमुच्यन्ते सप्तजन्मकृतैरपि ॥ १८ ॥
स्तुवन्ति ये सदा भानुं न ते प्रकृतिमानुषाः । स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टास्ते ज्ञेया भास्करा भुवि ॥ १९ ॥
नानर्कः स्मरतेऽर्कं वै नानर्कोऽर्कं समर्चयेत् । नानर्कः कीर्तयेदर्कं नानर्कोऽर्कमवाप्नुयात् ॥ २० ॥
सौरधर्मस्य सारोऽयं सूर्यभक्तिः सुनिश्चला । षोडशाङ्गा च सा प्रोक्ता रविणेह दिवौकसाम् ॥ २१ ॥
प्रातः स्नानं जपो होमस्तथा देवार्चनं नृप । द्विजानां पूजनं भक्त्या पूजा गोश्वत्थयोस्तथा ॥ २२ ॥
इतिहासपुराणेभ्यो भक्तिश्रद्धापुरस्कृतम् । श्रवणं राजशार्दूल वेदाभ्यासस्तथैव च ॥ २३ ॥
मद्भक्त्या जनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चयेद्भक्त्या ममाग्रे वाचकं परम् ॥ २४ ॥
पुस्तकस्य सदा श्रेष्ठ ममातीव प्रियं सुराः । मत्कथाश्रवणं नित्यं स्वरनेत्राङ्गविक्रिया ॥ २५ ॥
ममानुस्मरणं नित्यं भक्त्या श्रद्धापुरस्कृतम् । षोडशाड्गा भक्तिरियं यस्मिन्म्लेच्छेऽपि वर्तते । विप्रेन्द्रः स मुनिः श्रीमान्सजात्यः स च पण्डितः ॥ २६ ॥
न मे पृथक्चतुर्वेदा मद्भक्तः श्वपचोऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम् ॥ २७ ॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ २८ ॥
यो मां सर्वगतं पश्येत्सर्वं च मयि संस्थितम् । तस्याहमास्थितो नित्यं स च नित्यं मयि स्थितः ॥ २९ ॥
अष्टादशार्धकक्षायाः परं चाष्टभिरुद्भवैः । रोधयित्वा महाबाहो तथा ज्ञानतरेण तु ॥ ३० ॥
दुर्गपालं विजित्याशु भास्करार्धं तु दुर्जयम् । जित्वा च पुरराजानां महातेजमनौपमम् ॥ ३१ ॥
मनसाचलया भक्त्या यो मां ध्यायति मानवः । अहं तमेव चिंतामि आत्मवत्सततं नरम् ॥ ३२ ॥
सुमन्तुरुवाच । सूरे च दुर्लभा भक्तिर्दुर्लभं सुरपूजनम् । सूराय दुर्लभं दानं सूरहोमश्च दुर्लभः ॥ १ ॥
सुदुर्लभं रवेर्ज्ञानं तदभ्यासोऽपि दुर्लभ । सुदुर्लभतरं ज्ञेयं खषोल्कज्ञानमुत्तमम् ॥ २ ॥
सुदुर्लभतरं ज्ञानं सदा वै भास्करस्य तु । प्रदक्षिणां चक्रतुर्वै पादौ भक्त्याऽर्कमन्दिरे ॥ ३ ॥
तौ करौ श्लाघ्यतां प्राप्तौ यौ पूजां चक्रतू रवेः । सैवैका रसना धन्या स्तोत्रं या कुरुते रवेः ॥ ४ ॥
तन्मनः पुण्यतां प्राप्तं यद्धित्वा विषयं नृप । निश्चला च रवेर्लीला निर्भीका क्रोधवर्जिता ॥ ५ ॥
शतानीक उवाच । सूर्यार्चनविधिं कुर्वञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । त्वत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ कौतूहलमतीव मे ॥ ६ ॥
यत्पुण्यं स्थापिते सूर्ये कृते सूर्यालये च यत् । सम्मार्जने च यत्पुण्यं यत्पुण्यमुपलेपने ॥ ७ ॥
स्थाने कृते च यत्पुण्यं तथा नीराजने कृते । नीलौषधिप्रवापेन नृत्यमङ्गलवादितैः ॥ ८ ॥
अर्घ्यदानेन यत्पुण्यं तोयस्नानेन यद्भवेत् । पञ्चामृतमयस्नाने दधिस्नाने च यत्फलम् ॥ ९ ॥
चक्राभ्यङ्गे च यत्प्रोक्तं वज्रस्नाने च यत्फलम् । मधुस्नाने पयःस्नाने स्नान इक्षुरसस्य तु ॥ १० ॥
उद्वर्तनं शुचिस्थाने कुशपुष्पोदकेन तु । सुवर्णरत्नतोयैश्च गन्धचन्दनवारिभिः ॥ ११ ॥
कर्पूरागुरुतोयेन स्वच्छतो येन यत्फलम् । विलेपनैश्च गन्धाढ्यैर्विलेपनफलं लभेत् ॥ १२ ॥
तालपत्रप्रदाने तु प्रदाने चामरस्य तु । रक्तपुष्पार्चने यच्च दामभिः पूजनेन च ॥ १३ ॥
सुमानां मण्डपे यच्च पुष्पमालावलम्बनात् । पूजाभक्तिविशेषैश्च गृहमालावलम्बने ॥ १४ ॥
पुष्पदानविशेषेण धूपदीपैश्च यत्फलम् । वस्त्रालङ्कारदाने तु पुण्यश्रवणकीर्तने ॥ १५ ॥
ब्रह्मश्रवस्य दाने तु अव्यङ्गस्य च गोपते । मगानां मत्प्रसादेन अभिवादनपूजने ॥ १६ ॥
व्योमपूजाफलं यच्च अरुणस्य च पूजनम् । तथान्यदपि यत्प्रोक्तमज्ञानाद्ब्राह्मणोत्तम ॥ १७ ॥
तत्सर्वं ब्रूहि मे ब्रह्मन्भक्तानामनुकम्पया ॥ १८ ॥
सुमन्तुरुवाच । सुमतिश्च रवेर्भक्तः पाण्डवेय महामते । अतस्ते निखिलं वच्मि शृणुष्वैकमना नृप ॥ १ ॥
कल्पादौ सृजतो वीर ब्रह्मणो विविधाः प्रजाः । अहंकारो महानासीन्नास्ति लोके मदुत्तमः ॥ २ ॥
तथा पालयतो वीर केशवस्य धरापते । तथा संहरतो जज्ञेऽहङ्कारस्त्र्यम्बकस्य च ॥ ३ ॥
चिंतयन्तोथ ते देवाः केशवश्च नराधिप । मिथस्ते स्पर्धया युक्ताः परस्परविरोधिनः ॥ ४ ॥
विवादस्तु महानासीत्कञ्जाम्बुनगौकसाम् । परस्परं महाबाहो मनसाश्रित्य केवलम् ॥ ५ ॥
अहं कर्ता विकर्ताऽहं पालकोऽहं जगत्प्रभुः । इत्याह भगवान्ब्रह्मा कृष्णभीमौ समर्चितौ ॥ ६ ॥
तथैत्य शंकरः क्रुद्धः कः शक्तो मदृते भुवि । संहर्तुं जगदेतद्धि स्रष्टुं पालयितुं तथा ॥ ७ ॥
नारायणोऽप्येवमेव मनाक् क्रोधसमन्वितः । न वा शक्तो जगत्स्रष्टुं संहर्तुं रक्षितुं तथा ॥ ८ ॥
एवं तेषां प्रवदतां क्रुद्धानां च परस्परम् । समाविशत्तदाऽज्ञानं तमो मोहात्मकं विभो ॥ ९ ॥
तेन क्रान्तधियः सर्वे न पश्यन्ति परस्परम् । अत्यर्थं मोहमापन्ना न जानन्तीह किञ्चन ॥ १० ॥
अपश्यन्तो मिथस्ते तु निषण्णाः क्ष्मातले विभो । आरमन्ति हि ये चान्ये ते दिवाकरमास्थिताः ॥ ११ ॥
तमसा मोहिताः सर्वे निद्रावत्क्रान्तचेतसः । मनाग्ज्ञानेन चाक्रान्ताः किं कुर्यामेति मोहिताः ॥ १२ ॥
अथ भूताधिपो देवो गोश्रुताभरणोज्ज्वलः । चन्द्रार्धकृतशोभस्तु शीतलांशुविशोधितः ॥ १३ ॥
आर्तिमेत्य परां वीर मोहितस्तमसा विभो । अपश्यन्नब्रवीद्देवं माधवं भूधरं हरिम् ॥ १४ ॥
महादेव उवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो क्व गतस्त्वं महामते । ब्रह्मा च क्व गतो वीर नाहं पश्यामि वां क्वचित् ॥ १५ ॥
मोहेन महताहं वै तमसा च विमोहितः । किं करोमि क्व गच्छामि क्व चाहमधुना स्थितः ॥ १६ ॥
क्ष्माधरं पृथिवीं वृक्षान् देवगन्धर्वदानवान् । विपुलं सागरं सिन्धून्नहि पश्यामि किञ्चन ॥ १७ ॥
केनोपायेन पश्येयं जगत्स्थावरजङ्गमम् । ब्रूहि मे देवशार्दूल व्रीडा मेऽतीव जायते ॥ १८ ॥
शङ्करस्य वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् । शोकगद्गदया वाचा तमसा मोहितो नृप ॥ १९ ॥
विष्णुरुवाच । भीम भीम न जानेऽहं क्व भवान्वर्ततेऽधुना । ममापि मोहितं चेतस्तमसातीव शङ्कर ॥ २० ॥
क्व गच्छामि क्व तिष्ठामि कथं तत्स्वस्थतां व्रजेत् । तमसा पूरितं सर्वं जगद्धि परमेश्वर ॥ २१ ॥
यद्यसौ दृश्यते देवः सुरज्येष्ठोऽम्बुजोद्भवः । पृच्छावस्तं महात्मानं यदि ते रोचते हर ॥ २२ ॥
हित्वा दर्पमहङ्कारं सममास्थाय केवलम् । पद्माननं पद्मयोनिं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥ २३ ॥
इत्येवं गदतो वाक्यं विष्णोरमिततेजसः । श्रुत्वोवाच विभुर्ब्रह्मा गङ्गाधरमहीधरौ ॥ २४ ॥
कृष्ण कृष्ण महाबाहो भीम भीम महामते । क्व भवन्तौ ब्रूत किं च किं युवामूचथुर्मिथः ॥ २५ ॥
ममातीव मनोबुद्धी तमसा वशमागते । न शृणोमि न पश्यामि निद्रामोहवशं गतः ॥ २६ ॥
अहो बत जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । तमसा व्याष्टतं देवौ न जाने क्व गतं महः ॥ २७ ॥
अथ तेषां प्रवदतां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । दर्पक्रोधभयार्तानां तमसाक्रान्तचेतसाम् ॥ २८ ॥
तेषां दर्पापहाराय प्रबोधार्थं च गोपतेः । तेजोरूपं समुद्भूतमष्टशृङ्गमनौपमम् ॥ २९ ॥
अलक्ष्यं पापतमसा महद्व्योम नराधिप । ज्वालामालावृतं वीर बहुरूपं च भासते ॥ ३० ॥
शतयोजनविस्तीर्णं गतमूर्ध्वं भ्रमत्तथा । गोमध्यतो महाराज कर्णिकेवाम्बुजस्य तु ॥ ३१ ॥
प्रकाशं तेजसा तस्य जगत्सर्वमिदं नृप । पुरेष्वन्तर्यथा वीर अम्बुजस्यार्चिभिः सदा ॥ ३२ ॥
दृष्ट्वा परस्परं सर्वे हुङ्कारादिविकारिणः । तेजसा मोहितास्तस्य जगत्सर्वमिदं नृप ॥ ३३ ॥
तेजसा मोहितं तस्य महद्व्योम नराधिप । ततो विस्मयमासीनः दृष्टगोपतयो नृप ॥ ३४ ॥
पश्यमाना महो व्योम्नि मिथो वचनमब्रुवन् । अहो तेजः समुद्धूतमस्माकं श्रेयसे नृप ॥ ३५ ॥
प्रकाशाय च लोकानां सर्वे पश्याम किं न्विदम् । ज्ञानायोर्ध्वं गतो ब्रह्मा चाधस्तात्त्रिपुरान्तक ॥ ३६ ॥
तिर्यग्जगाम देवेशश्चक्राम्बुजगदाधरः । अलब्ध्वा तस्य ते सर्वे प्रमाणं गैरिकाधिपाः ॥ ३७ ॥
विस्मयोत्फुल्लनयना समागम्य परस्परम् । सर्वे कञ्जादिका देवा इदं वचनमब्रुवन् ॥ ३८ ॥
कोऽयं किमात्मकश्चायं किमिदं तेजसां निधिः । अहोऽस्य दर्शनात्सर्वे सञ्जाता ज्ञानिनो वयम् ॥ ३९ ॥
तस्मात्सर्वे प्रणम्यैनं स्तुवीमोऽद्भुतदर्शनम् । कृताञ्जलिपुटाः सर्वे चास्तुवंस्त्रिदिवौकसः ॥ ४० ॥
स्तुवतामप्यथैतेषां सहस्रकिरणो रविः । आत्मानं दर्शयामास कृपया परया वृतः ॥ ४१ ॥
ज्ञात्वा भक्तिं महाबाहो ब्रह्मादीनां महोपमाम् । अथ ते व्योम्नि देवेशं ददृशुः परमेश्वरम् ॥ ४२ ॥
खषोल्कलोकनाथेशं सहस्रकिरणोज्ज्वलम् । कृत्तिकाभिरसंस्पृष्टं यद्वा तत्कार्तिकास्थितम् ॥ ४३ ॥
दुर्जयं कृत्तिकानां तु तथैकेन विवर्जितम् । तथा हस्तविहीनं च सप्तर्षिरहितं तथा ॥ ४४ ॥
वर्षाब्दरहितं देवं सप्तस्वरविवर्जितम् । सकलं निष्कलं चैव सदैकाकाररूपिणम् ॥ ४५ ॥
तद्दृष्ट्वानेकशिरसमनेकचरणं तथा । अनेकोदरबाह्वंसमनेकाभरणान्वितम् ॥ ४६ ॥
अनेकाननमक्षीबं सहस्राक्षमनौपमम् । अनेकवर्णरूपं च अनेकमुकुटोज्ज्वलम् ॥ ४७ ॥
दृष्ट्वैवं देवदेवस्य रूपं भानोर्महात्मनः । विस्मयोत्फुल्लनयनास्तुष्टवुस्ते दिवाकरम् ॥ ४८ ॥
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्रह्मा स्तोतुं प्रचक्रमे । प्रणम्य शिरसा भानुमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४९ ॥
ब्रह्मोवाच । नमस्ते देवदेवेश सहस्रकिरणोज्ज्वल । लोकदीप नमस्तेऽस्तु नमस्ते कोणवल्लभ ॥ ५० ॥
भास्कराय नमो नित्यं खषोल्काय नमोनमः । विष्णवे कालचक्राय सोमायामिततेजसे ॥ ५१ ॥
नमस्ते पञ्चकालाय इन्द्राय वसुरेतसे । खगाय लोकनाथाय एकचक्ररथाय च ॥ ५२ ॥
जगद्धिताय देवाय शिवायामिततेजसे । तमोघ्नाय सुरूपाय तेजसां निधये नमः ॥ ५३ ॥
अर्थाय कामरूपाय धर्मायामिततेजसे । मोक्षाय मोक्षरूपाय सूर्याय च नमोनमः ॥ ५४ ॥
क्रोधलोभविहीनाय लोकानां स्थितिहेतवे । शुभाय शुभरूपाय शुभदाय शुभात्मने ॥ ५५ ॥
शान्ताय शान्तरूपाय शान्तयेऽस्मासु वै नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय ब्राह्मणाय नमोनमः ॥ ५६ ॥
ब्रह्मदेवाय ब्रह्मरूपाय ब्रह्मणे परमात्मने । ब्रह्मणे च प्रसादं वै कुरु देव जगत्पते ॥ ५७ ॥
एवं स्तुत्वा रविं ब्रह्मा श्रद्धया परया विभो । तूष्णीमासीन्महाभाग प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ५८ ॥
ब्रह्मणोऽनन्तरं रुद्रः स्तोत्रं चक्रे विभावसोः । त्रिपुरारिर्महातेजाः प्रणम्य शिरसा रविम् ॥ ५९ ॥
महादेव उवाच । जय भाव जयाजेय जय हंस दिवाकर । जय शम्भो महाबाहो खग गोचर भूधर ॥ ६० ॥
जय लोकप्रदीपेन जय भानो जगत्पते । जय काल जयानन्त संवत्सर शुभानन ॥ ६१ ॥
जय देवादितेः पुत्र कश्यपानन्दवर्धन । तमोघ्न जय सप्तेश जय सप्ताश्ववाहन ॥ ६२ ॥
महेश जय कान्तीश जय कालेश शङ्कर । अर्थकामेश धर्मेश जय मोक्षेश शर्मद ॥ ६३ ॥
जय वेदाङ्गरूपाय ग्रहरूपाय वै नमः । सत्याय सत्यरूपाय सुरूपाय शुभाय च ॥ ६४ ॥
क्रोधलोभविनाशाय कामनाशाय वै जय । कल्माषपक्षिरूपाय यतिरूपाय शम्भवे ॥ ६५ ॥
विश्वाय विश्वरूपाय विश्वकर्माय वै जय । जयोङ्कार वषट्कार स्वाहाकार स्वधामय ॥ ६६ ॥
जयाश्वमेधरूपाय चाग्निरूपार्यमाय च । संसारार्णवपीताय मोक्षद्वारप्रदाय च ॥ ६७ ॥
संसारार्णवमग्नस्य मम देव जगत्पते । हस्तावलम्बनो देव भव त्वं गोपतेऽद्भुत ॥ ६८ ॥
ईशोऽप्येवमहीनाङ्गं स्तुत्वा भानुं प्रयत्नतः । विरराम महाराज प्रणम्य शिरसा रविम् ॥ ६९ ॥
अथ विष्णुर्महातेजाः कृताञ्जलिपुटो रविम् । उवाच राजशार्दूल भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ॥ ७० ॥
विष्णुरुवाच । नमामि देवदेवेशं भूतभावनमव्ययम् । दिवाकरं रविं भानुं मार्तण्डं भास्करं भगम् ॥ ७१ ॥
इन्द्रं विष्णुं हरिं हंसमर्कं लोकगुरुं विभुम् । त्रिनेत्रं त्र्यक्षरं त्र्यङ्गं त्रिमूर्तिं त्रिगतिं शुभम् ॥ ७२ ॥
षण्मुखाय नमो नित्यं त्रिनेत्राय नमोनमः । चतुर्विंशतिपादाय नमो द्वादशपाणये ॥ ७३ ॥
नमस्ते भूतपतये लोकानां पतये नमः । देवानां पतये नित्यं वर्णानां पतये नमः ॥ ७४ ॥
त्वं ब्रह्मा त्वं जगन्नाथो रुद्रस्त्वं च प्रजापतिः । त्वं सोमस्त्वं तथादित्यस्त्वमोंकारक एव हि ॥ ७५ ॥
बृहस्पतिर्बुधस्त्वं हि त्वं शुक्रस्त्वं विभावसुः । यमस्त्वं वरुणस्त्वं हि नमस्ते कश्यपात्मज ॥ ७६ ॥
त्वया ततमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । त्वत्त एव समुत्पन्नं सदेवासुरमानुषम् ॥ ७७ ॥
ब्रह्मा चाहं च रुद्रश्च समुत्पन्ना जगत्पते । कल्पादौ तु पुरा देव स्थितये जगतोऽनघ ॥ ७८ ॥
नमस्ते वेदरूपाय अहोरूपाय वै नमः । नमस्ते ज्ञानरूपाय यज्ञाय च नमोनमः ॥ ७९ ॥
प्रसीदास्मासु देवेश भूतेश किरणोज्ज्वल । संसारार्णवमग्नानां प्रसादं कुरु गोपते ॥ ८० ॥
वेदान्ताय नमो नित्यं नमो यज्ञकलाय च । सुमन्तुरुवाच । स्तुत्वैवं भास्करं भक्त्या विष्णुर्भरतसत्तम । प्रदध्यौ नृपशार्दूल रविं तद्गतमानसः ॥ ८१ ॥
एवं ते नरशार्दूल देवा ब्रह्मादयोऽनघ । स्तुवन्ति तं महात्मानं सहस्रकिरणं रविम् ॥ ८२ ॥
इत्येवं स्तुवतां तेषां रविं भक्त्या महात्मनाम् । अथ तुष्टो रविस्तेषां ब्रह्मदीनां जगत्पतिः ॥ ८३ ॥
विज्ञाय भक्तिं परमां श्रद्धां च परमां विभुः । उवाच स महातेजाः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । ग्रहेशो व्योम चारूढस्तेजसा प्रज्वलन्दिशः । ब्रह्माणं विष्णुमीशानमामन्त्र्यैतान्विशांपते ॥ ८५ ॥
दृष्ट्वा तान्प्रणतान्त्सर्वाञ्छिरोभिरवनिं गतान् । तुष्टोऽस्मि ते सुरज्येष्ठ चतुर्मुख जगत्पते । वरं वरय भद्रं ते मनसा त्वं यदिच्छसि ॥ ८६ ॥
कृत्वा तु वचनं भानोर्ब्रह्मा लोकगुरुर्नृप । जगाम शिरसा भूमावुवाच स कृताञ्जलिः ॥ ८७ ॥
ब्रह्मोवाच । कृतकृत्योऽस्मि देवेश पूतश्चास्मि खगाधिप । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि गतोऽस्मि परमां गतिम् ॥ ८८ ॥
सहस्रकिरणैर्यन्मे भवान्दर्शनमागतः ॥ ८९ ॥
अपश्यतश्च देवेश मूढमासीन्मनो मम । भगवन्सम्प्रसीद त्वं ममोपरि विभावसो ॥ ९० ॥
प्रयच्छ त्वं बलं भक्तिमात्मनो मम गोपते । गत्वा शिरोभिरवनिमष्टाङ्गैः पतितस्य च । भक्त्या विज्ञप्तिमाकर्ण्य प्रसादं कुरु गोपते ॥ ९१ ॥
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा पूषा देवो जगत्पतिः । तथेत्याह महाराज विराट प्रश्रयान्वितम् ॥ ९२ ॥
ब्रह्मणे च वरं दत्त्वा राजन्देवो दिवाकरः । उवाच त्र्यम्बकं देवं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ९३ ॥
वरं वरय भूतेश भूभृज्जादयितानघ । यमिच्छसि महादेव ददेऽहं तदशेषतः ॥ ९४ ॥
भास्करस्य वचः श्रुत्वा ईश्वरस्त्रिपुरान्तक । गत्वा तु शिरसा भूमौ प्रणम्योवाच भास्करम् ॥ ९५ ॥
महादेव उवाच । पुण्योऽहं पुण्यकर्माहं नास्ति धन्यतरो मम । गतोऽहं परमां सिद्धिं गतश्च परमां गतिम् ॥ ९६ ॥
नाप्राप्यमस्ति देवेश नासाध्यं मम किंचन । यस्य मे भगवान्देवः प्रसादप्रवणः स्थितः ॥ ९७ ॥
त्वया ततमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । त्वत्त एव समुत्पन्नं लयं च त्वयि यास्यति ॥ ९८ ॥
यदि तुष्टो मम विभो अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि । अचलां देहि मे भक्तिमात्मनश्चरणं नय ॥ ९९ ॥
व्योमकेशवचः श्रुत्वा पूषा देवो दिवाकरः । तथेत्याह हरं वीर ततो हरिमुवाच ॥ १०० ॥
नारायण महाबाहो वरं वरय गोधर । परितुष्टोऽस्मि ते देव यमिच्छसि महाबल ॥ १०१ ॥
श्रुत्वा तु भास्करवचः कीलालजनको हरिः । उवाच परया भक्त्या नत्वा च शिरसा रविम् ॥ १०२ ॥
नारायण उवाच । जय देव जगन्नाथ जय देव गुरो रवे । प्रसीद मम देवेश भक्तिं यच्छात्मनो रवे ॥ १०३ ॥
येनाहं सर्वदेवानामुत्तमः स्यां जगत्पते । अजेयश्च तथा देव दैत्यदानवरक्षसाम् ॥ १०४ ॥
त्वद्भक्त्या बृंहितबलस्तेजसा महतान्वितः । ततो मया महत्कर्म कर्तव्यं तव शासनात् ॥ १०५ ॥
प्रजानां पालनं देव देवानां च ग्रहाधिप । वर्णानामाश्रमाणां च वर्णधर्मस्य वा विभो ॥ १०६ ॥
दुष्टदैत्यविनाशाय लोकानां पालनाय च । सृष्टोऽहं भवता पूर्वं कल्पादौ च कृतोऽनघ ॥ १०७ ॥
यस्य रुष्टो भवान्स्याद्वै कथञ्चित्पुरुषस्य तु । व्याधिर्दुःखं मनोरोगं दारिद्र्यं सन्ततिक्षयः ॥ १०८ ॥
तस्यैतानि भवन्तीह आधयो विविधास्तथा । तस्मात्त्वं च ततो देव संस्तव्यः सततं बुधैः ॥ १०९ ॥
एवं त्वां गोपते देव भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । अहमर्चितुमिच्छामि तस्मान्मयि कृपां कुरु ॥ ११० ॥
सुमन्तुरुवाच । श्रुत्वा तु वचनं भानुर्विष्णोरमिततेजसः । उवाच कुरुशार्दूल आदित्यः कृपयान्वितः ॥ १ ॥
आदित्य उवाच । कृष्ण कृष्ण महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यदर्थं प्रार्थितः कृष्ण तत्सर्वं ते भविष्यति ॥ २ ॥
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अजेयस्त्वं महाबाहो भविष्यसि न संशयः ॥ ३ ॥
जगत्पालयितुं सर्वं समर्थश्च भविष्यसि । अचला तव भक्तिश्च भविष्यति ममोपरि ॥ ४ ॥
ब्रह्मापि सततं शक्तो जगत्स्रष्टुं भविष्यति । संहर्तुं शङ्करश्चापि मत्प्रसादाद्भविष्यति ॥ ५ ॥
भवन्तो मत्प्रसादेन ज्ञानिनामुत्तमं पदम् । गमिष्यन्ति न सन्देहो मत्पूजाप्रसादतः ॥ ६ ॥
रवेर्वचनमाकर्ण्य गोश्रुताभरणो विभो । उवाच गोपतिर्गोगो गोपतिं गोवृषध्वजः ॥ ७ ॥
त्वामाराध्य भविष्यामो वयं सर्वे सुरोत्तमाः । कथमाराधयामो हि भवन्तं श्रद्धयान्विताः । श्रेयसे सततं देव ब्रूहि नस्तत्त्वमात्मनः ॥ ८ ॥
भवतो हि न पश्यामो मूर्तिं परमपूजिताम् । पश्यामः केवलं तेजो ह्यब्धेस्तोयमिवोज्झितम् ॥ ९ ॥
ज्वालामालाकुलं सर्वमनेकाकृति चाद्भुतम् । न चाकारविहीनं तु चेतसो लम्बनं भवेत् ॥ १० ॥
आलम्बनादृते देव न चित्तरमणं क्वचित् । चेतसोऽरमणे भक्तिर्न पुंसां जायते क्वचित् ॥ ११ ॥
भक्तिं विना पूजयितुं न शक्यन्ते दिवौकसः । त्वत्पूजने हि प्राप्यन्ते देव धर्मादयो नरैः ॥ १२ ॥
तस्माद्दर्शय तां मूर्तिमात्मनो या परा मता । येन त्वां पूजयित्वा तु वयं सिद्धा भवामहे ॥ १३ ॥
सूर्य उवाच । साधु साधु महादेव साधु पृष्टोऽस्मि सुव्रत । शृणु चैकमनाः कृत्स्नं गदतो मम मानद ॥ १४ ॥
चतुर्मूर्तिरहं देव जगद्व्याप्य व्यवस्थितः । श्रेयसे सर्वलोकानामादिमध्यान्तकृत्सदा ॥ १५ ॥
एका मे राजसी मूर्तिर्ब्रह्मेति परिकीर्तिता । सृष्टिं करोति सा नित्यं कल्पादौ जगतां विभो ॥ १६ ॥
द्वितीया सात्त्विकी प्रोक्ता या परा परिकीर्तिता । जगत्सा पालयेन्नित्यं दुष्टदैत्यविनाशिनी ॥ १७ ॥
तृतीया तामसी ज्ञेया ईशेति षरिकीर्तिता । त्रैलोक्यं संहरेत्सा तु कल्पान्ते शूलपाणिनी ॥ १८ ॥
चतुर्थी तु गुणैर्हीना सत्यादिभिरनुत्तमा । सा चाशक्या क्वचिद्द्रष्टुं स्थिता सा चाभवत्सदा ॥ १९ ॥
तया ततमिदं सर्वं यच्चोद्गीथं तु मे गतिः । निष्कला सकला सा तु सुरूपा रूपवर्जिता ॥ २० ॥
अन्तर्गता च लोकानां न च कर्मफलं गता । तिष्ठमानाप्यलिप्ता सा पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ २१ ॥
अनष्टा च सदा षड्भिः सप्तातीत्य व्यवस्थिता । चतुस्तना च सा षड्भ्यस्तुरीयाख्या सुपूजिता ॥ २२ ॥
न सा स्प्रष्टुं त्वया शक्या हरिणा ब्रह्मणा न च । मामनाराध्य भूतेश व्योमरूपं कदाचन ॥ २३ ॥
यदेतद्भवतां देव प्रबोधार्थमुपस्थितम् । अहंकारविमूढानां तमसा च त्रिलोचन ॥ २४ ॥
प्रकाशाय च लोकानां ज्वालामालासमाकुलम् । कर्णिकेव स्थितं देव भूपद्मस्याखिलस्य च ॥ २५ ॥
यस्य संदर्शनादेव यूयं सर्वे प्रबोधिताः । प्रकाशमभवद्वापि जगत्सर्वमथार्चिभिः ॥ २६ ॥
तस्मादाराधयस्वैनमस्पृष्टं गमनोपमम् । मन्मूर्तिं येन तां दिव्यां द्रक्ष्यसि त्वं त्रिलोचन ॥ २७ ॥
यत्त्वाद्यमीश्वरं जज्ञे तद्व्योम परिकीर्तितम् । कल्पान्ते ह्यत्र वै व्योम्नि लीयन्ते सर्वदेवताः ॥ २८ ॥
दक्षिणे लीयते ब्रह्मा वामे तस्य जनार्दनः । त्वं सदा कचदेशे तु लीयसे त्रिपुरान्तक ॥ २९ ॥
गायत्री लीयते तस्य हृदये लोकमातरः । लीयन्ते मूर्द्ध्नि वै वेदः सषडङ्गपदक्रमः ॥ ३० ॥
जठरे लीयते सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । पुनरुत्पद्यते ह्यस्माद्ब्रह्माद्यं सचराचरम् ॥ ३१ ॥
आकाशं व्योम इत्याहुः पृथिवी निक्षुभा मता । भूतश्रेयोहऽमाकाशो निक्षुभा दयिता मम ॥ ३२ ॥
मया निक्षुभया सर्वं जगद्व्याप्तं त्रिलोचन । तस्मादाराधय व्योम त्वं ब्रह्मा केशवस्तथा ॥ ३३ ॥
तन्मे रूपं महद्व्योम पूजयित्वा त्रिलोचन । दिव्यं वर्षसहस्रं हि गिरौ त्वं गन्धमादने । ततो यास्यसि संसिद्धिं षडङ्गां परमां शुभाम् ॥ ३४ ॥
कलापग्राममाश्रित्य शङ्खचक्रगदाधरः । आराधयतु मां भक्त्या व्योमरूपं जनार्दनः ॥ ३५ ॥
अन्तरिक्षगतं तीर्थं पुष्करं लोकपावनम् । तत्र गत्वा विरिञ्चो मे व्योमरूपं सदार्चतु ॥ ३६ ॥
एवं मां सततं यूयं समाराध्य जगत्पतिम् । समानां च सुदिव्यानां सहस्रत्रयमादरात् ॥ ३७ ॥
ततो द्रक्ष्यथ मे मूर्तिं परमां यां विदुर्बुधाः । कदम्बगोलकाकारां रश्मिमालाकुलां पराम् ॥ ३८ ॥
अथ नारायणो देवः प्रणम्य शिरसा रविम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३९ ॥
विष्णुरुवाच । यदि ते परमं रूपं मतं व्योम ह्यनौपमम् । तमाराध्य वयं सर्वे यास्यामः सिद्धिमुत्तमाम् ॥ ४० ॥
कीदृग्व्योम त्वहं ब्रह्मा हरश्च त्रिपुरान्तकः । आराधयामहे देव भक्त्या श्रेयोऽर्थमात्मनः ॥ ४१ ॥
येन सिद्धिं गमिष्यामस्तमाराध्य दिवाकरम् । तस्मान्नो लक्षणं ब्रूहि व्योम्नः परमपूजित ॥ ४२ ॥
आदित्य उवाच । साधुसाधु सुरश्रेष्ठ साधु पृष्टोऽस्मि भूधर । शृणुष्वैकमनाः कृष्ण गदतो निखिलं मम ॥ १ ॥
आराधयत्वयं देवो मम रूमनौपमम् । चतुष्कोणं परं व्योम अद्भुतं गैरिकोज्ज्वलम् ॥ २ ॥
त्वामाराध्य च चक्रांकं शंकरो वृत्तमादरात् । शब्दादौ सततं ब्रह्म सगरादौ त्रिलोचनः ॥ ३ ॥
मध्याह्ने त्वं सदा देव भक्त्या मामर्चयस्व वै । यथेष्टमृभवः सर्वे भक्त्या मां पूजयंतु वै ॥ ४ ॥
ततो ब्रह्मादयो देवाः श्रुत्वा वाक्यं विभावसोः । प्रणम्य शिरसा सर्वं इदं वचनमब्रुवन् ॥ ५ ॥
धन्या देव वयं सर्वे कृतकृत्यास्तथैव च । अस्माभिर्भगवान्पृष्ट स्तेजसा प्रज्वलंति च ॥ ६ ॥
संभूता ज्ञानिनः सर्वे भवतो दर्शनाद्वयम् । तमोमोहात्तथा तंद्रा सर्वमेकपदे गतम् ॥ ७ ॥
वयं त्वन्मूर्तयः सर्वे तेजसा तव संवृताः । उत्पत्तिस्थितिनाशाय लोकानां तव शासनात् ॥ ८ ॥
स्थिताः सर्वे सुरज्येष्ठ लोकपालाश्च कृत्स्नशः । अधुना साध यामेह व्योम्नः पूजां व्रजामहे ॥ ९ ॥
इत्थं तेषां वचः श्रुत्वा भास्करो वारितस्करः । उवाच ब्रह्मविष्ण्वीशान्सामपूर्वमिदं वचः ॥ १० ॥
आदित्य उवाच । एवमेतन्न संदेहो यदा वदथ सुव्रताः । यूयं मन्मूर्तयः सर्वे युष्माकमहमेव हि ॥ ११ ॥
यदेतद्दर्शनं देवाः प्रमाण च यदुत्तमम् । ज्वालामालाकुलं शुभ्रं शांडिलेयमिवोज्झितम् ॥ १२ ॥
युष्माकं देवशार्दूलास्तन्निबोधत कारणम् । अहंकारविमूढानां मिथः कलहिनां तथा ॥ १३ ॥
प्रबोधार्थं हि युष्माकं तमसो नाशनाय च । प्रवर्तनाय सर्वेषां कर्मणां च प्रदर्शितम् ॥ १४ ॥
तस्मादेवं विदित्वा तु नाहंकारः कदाचन । कर्तव्यो भूतिमिच्छद्भिः सततं देवसत्तमाः ॥ १५ ॥
मानं दर्पमहंकारं पूर्वं त्यक्त्वा सुदूरतः । आराधयत मां भक्त्या सततं श्रद्धयान्विताः ॥ १६ ॥
ततो द्रक्ष्यथ मे रूपं सकलं निष्कलं च यत् । यस्य संदर्शनादेव सर्वे सिद्धिमवाप्स्यथ ॥ १७ ॥
एवमुक्त्वा महाराज सहस्रकिरणो विभुः । जगामादर्शनं तेषां पश्यतामेव भारत ॥ १८ ॥
अथ ते विस्मिताः सर्वे ब्रह्मविष्णुपिनाकिनः । तेजसा तस्य देवस्य भास्करस्य महौजसः ॥ १९ ॥
परस्परमथोचुस्ते विस्मयेन तदा नृप । अहो महात्माऽयं देवोऽदितिपुत्रो दिवस्पतिः ॥ २० ॥
बृहद्भानुर्महातेजा लोकदीपो विभावसुः । येन सर्वे वयं त्राता निघ्नता विपुलं तमः ॥ २१ ॥
आराधयामस्तं सर्वे गत्वा स्थानानि कृत्स्नशः । येन सर्वे वयं तस्य प्रसादात्सिद्धिमाप्नुमः ॥ २२ ॥
तद्व्योम पूजयित्वा तु परया श्रद्धया विभोः । आमंत्र्य ते मिथः सर्वे गताः पूजार्थमादरात् ॥ २३ ॥
जगाम पुष्करं ब्रह्मा शालग्रामं जनार्दनः । वृषभध्वजो गतो वीर पर्वतं गंधमादनम् ॥ २४ ॥
त्यक्त्वा मानमहंकारं कुर्वंतस्तप उत्तमम् । आराधयंति तं देवं भास्करं वारितस्करम् ॥ २५ ॥
व्योम्नि कृत्वा चतुष्कोणं ब्रह्मा नित्यमपूजयत् । चक्रांकितं हरिर्नित्यं सम्यग्व्योमं त्वपूजयत् ॥ २६ ॥
हरोऽपि सततं वीर तेजसा वह्निसन्निभम् । अपूजयत्सदा वृत्तं व्योमं भक्त्या समन्वितः ॥ २७ ॥
दिव्यवर्षसहस्रांते पूजयंतो दिवाकरम् । गंधमाल्योपहारैस्तु नृत्यगीतप्रवादितैः ॥ २८ ॥
अतोषयन्महात्मानं कुर्वाणास्तप उत्तमम् । भक्त्याचलेन मनसा विवस्वंतमनुत्तमम् ॥ २९ ॥
अथ तेषां महाराज प्रसन्नो भुवनाधिपः । दर्शयामास लोकात्मा युगपद्वै विभावसुः ॥ ३० ॥
कृष्णात्मा च महातेजाश्चतुर्धा योगतोनघ । गत्वैकेन सुरश्रेष्ठं सोब्रवीत्परमं वचः ॥ ३१ ॥
अन्येन शंकरं मन्ये अन्येन गरुडध्वजम् । स तताप तथान्येन रथारूढो दिवं सदा ॥ ३२ ॥
एवं योगबलाद्भानुः कृतवान्महदद्भुतम् । उग्रे तपसि वर्तंतं दृष्ट्वा चैनं चतुर्मुखम् ॥ ३३ ॥
पूजयन्तं महद्व्योम भूगतैर्मुखपङ्कजैः । उवाच तं महाराज भास्करश्चतुराननम् ॥ ३४ ॥
पश्यपश्य सुरश्रेष्ठ वरदं मामुपागतम् । श्रुत्वैवं वचनं भानोर्विरिंचस्तमथैक्षत ॥ ३५ ॥
दृष्ट्वा जगाम प्रणतो ह्यवनिं मुखपंकजैः । हर्षादुत्फुल्लनयनः पुनरुत्थाय भास्करम् । उवाच परमं वाक्यं कृतांजलिपुटः स्थितः ॥ ३६ ॥
ब्रह्मोवाच । नमस्ते देवदेवेश नमस्ते तिमिरापह । नमस्ते भूत भव्येश भूतादे भूतभावन ॥ ३७ ॥
प्रसादं कुरु मे देव प्रसन्नोऽथ दिवाकरः । गतिरन्या न मे देव विद्यते त्वदृते विभो ॥ ३८ ॥
आदित्य उवाच । एवमेव यथात्थ त्वं नास्ति तत्र विचारणा । त्वं मे प्रथमजः पुत्रः संभूतः कारणात्पुरा ॥ ३९ ॥
वरं वरय भद्रं ते वरदोस्मि तवाग्रतः । यमिच्छसि सुरज्येष्ठ मा त्वं शंकां कुरु प्रभो ॥ ४० ॥
ब्रह्मोवाच । यदि मे भगवांस्तुष्टो ददाति वरमुत्तमम् । कर्तुं शक्नोमि सृष्टिं च प्रसादात्तव गोपते । कृताकृता हि मे देव सृष्टिर्नेह प्रसिध्यति ॥ ४१ ॥
आदित्य उवाच । न पुत्रत्वमहं प्राप्तस्तव देव चतुर्मुख । तवान्वये गमिष्यामि पुत्रत्वं हि मरीचये ॥ ४२ ॥
ततो यास्यति ते सिद्धिं कृत्स्ना सृष्टिश्चतुर्मुख । भवितैवं न सन्देहो मत्प्रसादा ज्जगत्पते ॥ ४३ ॥
एवमुक्तो विरिंचिस्तु रविणा पृथिवीपते । तं वै व्योढं विवस्त्रंतं लोकनाथं जगत्पतिम् ॥ ४४ ॥
पुनराह सुरज्येष्ठः प्रणम्य शिरसा रविम् । क्व मे वासो जगन्नाथ भविष्यति दिवस्पते ॥ ४५ ॥
आदित्य उवाच । यन्मे रूपं महद्व्योम पृष्ठशृंगमनुत्तमम् । तत्र देवकदंबैस्तु भवान्नित्यं निवत्स्यति ॥ ४६ ॥
इन्द्रः पूर्वदिशो भागे आग्नेय्यां शांडिलीसुतः । दक्षिणस्यां यमो नित्यं नैर्ऋत्यामथ निर्ऋतिः ॥ ४७ ॥
पश्चिमायां तु वरुणो वायव्यां तु सदागतिः । उत्तरे तु दिशो भागे निवसेद्धनदस्ततः ॥ ४८ ॥
ऐशान्यां शंकरो देवो मध्ये त्वं विष्णुना सह । श्रुत्वैत्वं वचनं भानोर्वेधाः प्रीत्या तमब्रवीत् ॥ ४९ ॥
कृतकृत्यं तथात्मानं मन्यते च नराधिप । चकार च तथा सर्वं भास्क रोक्तमशेषतः ॥ ५० ॥
स च सिद्धिं गतो वीर प्रसादाद्भास्करस्य तु । आदित्योपि वरं दत्त्वा ब्रह्मण्यो ब्रह्मणेऽनघ ॥ ५१ ॥
जगाम सह देवेन पर्वतं गन्धमादनम् । ददर्श तत्र भूतेशं तपस्तीव्रं समाश्रितम् ॥ ५२ ॥
कपर्दिनं शूलधरं चन्द्रार्ककृतशेखरम् । पूजयंतं परं व्योम सुव्रतं तेज सान्वितम् ॥ ५३ ॥
गन्धमाल्योपहारैश्च नृत्यगीतप्रवादितैः । मुखवाद्यैश्च बहुभिः प्रणवस्तोत्रगीतिभिः ॥ । संपूज्यैव महद्व्योम जगाम शिरसा महीम् ॥ ५४ ॥
दृष्ट्वैवं पूजयन्तं च भास्करस्त्रिपुरांतकम् । तुष्टोवोचन्महातेजा गोश्रुताभरणं हरम् ॥ ५९ ॥
भीम तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं मत्तो वृणुष्व वै । तवांतिकमहं प्राप्तो वरदो भूभृदालय ॥ ५६ ॥
श्रुत्वैवं वचनं भानोर्महादेवो महीपते । ददर्श लोकनाथं तं प्रज्वलंतमनुत्तमम् । उवाच प्रणतो भूत्वा अष्टांगैर्भूतलं गतः ॥ ५७ ॥
नमोनमस्ते देवेश प्रभाकर दिवाकर । शुभालय शुभाधार विकर्तन शुभानन ॥ ५८ ॥
प्रसादं कुरु देवेश प्रसन्नस्त्वं विकर्तन । संसारार्णवमग्नस्य भव पोतो जगत्पते ॥ ५९ ॥
तवांगसंभवो देव पुत्रोहं वल्लभस्तव । यत्करोति महादेव पिता पुत्रस्य तत्कुरु ॥ ६० ॥
आदित्य उवाच । एवमेतन्न सन्देहो यथा वदसि शंकर । ललाटात्त्वं समुत्पन्नः पुत्रः पुत्रवतां वर ॥ ६१ ॥
वरं वरय भद्रं ते मनना त्वं यमिच्छसि । दुर्देयं चापि ते दास्ये त्रिपुरान्तक सुन्दर ॥ ६२ ॥
महादेव उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव अनुग्राह्योस्मि ते यदि । प्रयच्छ मे वरं भानो देहि भक्तिं ममाचलाम् ॥ ६३ ॥
देवदानवगंधर्वयक्षरक्षोगणांस्तथा । निर्जित्याहं यथा देव युगान्ते संहरे प्रजाम् ॥ ६४ ॥
तथा प्रयच्छ मे देव स्थानं च परमं विभो । येनाहं हेतिसर्वं च जये देव जगत्प्रभो ॥ ६५ ॥
आदित्य उवाच । देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगान् । हरिष्यसि जगच्चापि युगान्ते त्रिपुरान्तक ॥ ६६ ॥
यदेतत्पूजितं नित्यं मद्रूपं व्योम चोत्त मम् । एतत्त्रिशूलं परमं तव शस्त्रं भविष्यति । ईशाने च तथा भागे व्योम्नो वासो भविष्यति ॥ ६७ ॥
महादेव उवाच । एवं भवतु मे देव यः प्रसादस्त्वया कृतः । कृतकृत्योऽस्मि देवेश यन्मे देवो वरप्रदः ॥ ६८ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्थं दत्त्वा वरं भानुरीश्वराय विशां पते । शालग्रामं जगामाशु वरं दातुं हरेर्नृप ॥ १ ॥
ददर्श स हरिं तत्र तपन्तं परमं तपः । कृष्णाजिनधरं शान्तं प्रज्वलन्तं स्वतेजसा ॥ २ ॥
पूजयन्तं महद्व्योम चक्राकारमनौपमम् । गन्धमाल्योपहारैश्च नृत्यगीतप्रवादितैः ॥ ३ ॥
एवं संपूज्य तद्व्योम भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । जगाम शिरसा भूमिं हृदि ध्यायन्दिवाकरम् ॥ ४ ॥
विष्णुं तं प्रणतं दृष्ट्वा तुष्टो देवो विभावसुः । उवाच विष्णुमामंत्र्य पश्य मामागतं हरे ॥ ५ ॥
तद्वाक्यं केशवः श्रुत्वा शिरसा च महीं गतः । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते गगनेचर ॥ ६ ॥
जगत्पते नमस्तेऽस्तु ग्रहाणां पतये नमः । दारिद्र्यव्याधिदुःखघ्न नमस्ते भवनाशन ॥ ७ ॥
आदित्यार्क रवे भानो भग पूर्ण दिवाकर । नमस्ते सर्वतत्त्वज्ञ सर्वपापवितर्जित ॥ ८ ॥
प्रसीद मे जगन्नाथ हंसानघ दिवस्पते । संसारार्णवमग्नानां त्राहि देव वृषध्वज ॥ ९ ॥
पुत्रोऽहं तव देवेश द्वितीयो ब्राह्मणोऽनघ । पितेव पुत्रस्य रवे देहि कामाञ्जगत्पते ॥ १० ॥
विष्णोर्वचनमाकर्ण्य हर्षं प्राप्य दिवाकरः । उवाच कुरुशार्दूल हर्षगद्गदया गिरा ॥ ११ ॥
साधु कृष्ण महाबाहो तुष्टोहं तव केशव । निशम्य ते परां भक्तिं श्रद्धां च पुरुषोत्तम ॥ १२ ॥
वरं वरय तस्मात्त्वं वत्स यं मनसेच्छसि । वरदोऽ हमनुप्राप्तो भक्त्याक्रांतस्तवानघ ॥ १३ ॥
निशम्य वचनं भानोर्विष्णुर्भक्त्या समन्वितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥
कृतकृत्योऽस्मि देवेश नास्ति धन्यतरो मम । यस्य मे भगवंस्तुष्टो वरदस्त्वं गतः स्वयम् ॥ १५ ॥
यदि तुष्टो मम विभुर्भक्त्या क्रीतो मया यदि । प्रयच्छ त्वचलां भक्तिं यथा शत्रुं पराजये । तथा मम वरं देहि सर्वाराति विनाशनम् ॥ १६ ॥
मम स्थानं च परमं सर्वलोकनमस्कृतम् । लोकानां पालने युक्तिं बलं वीर्यं यशः सुखम् ॥ १७ ॥
एवमुक्तो रविर्भक्त्या विष्णुना वाक्यमुत्तमम् । उवाच कुरुशार्दूल गजत्सन्नादयन्निव ॥ १८ ॥
साधु साधु महाबाहो ब्रह्मणस्त्वं जघन्यजः । हरस्य अग्रजश्चापि सर्वदेवनमस्कृतः ॥ १९ ॥
भक्तश्चापि ममात्यंतं ब्रह्मण्यश्च सदानघ । तस्मात्तवाचला भक्तिर्भविष्यति ममोपरि ॥ २० ॥
एतदेव महद्व्योम चक्रं ते प्रभविष्यति । सर्वायुधवरं वीर सर्वारातिविनाशनम् । तथा स्थानं च परमं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ २१ ॥
इत्थं भानोर्वरं प्राप्य हरिर्देवो जगत्पतिः । महाप्रसादमित्युक्त्वा जगाम शिरसा महीम् ॥ २२ ॥
भास्करोऽपि वरं दत्त्वा केशवायामितौजसे । जगामाशु महाराज स्वपुरं विबुधाधिपः ॥ २३ ॥
लोकानां पालने शक्तिं बलं वीर्यं यशः सुखम् । दत्त्वा कृष्णाय देवेशस्तथान्यदपि कांक्षितम् ॥ २४ ॥
एवं ब्रह्मादयो देवाः पूजयित्वा दिवाकरम् । शक्तिमंतो बभूवुस्ते सर्गादीनां प्रवर्तने ॥ २५ ॥
इति ते कथितं पुण्यमाख्यानं पापनाशनम् । त्रिदैवत्यमुपाख्यानं त्रैसुरं लोकपूजितम् ॥ २६ ॥
स्तोत्रत्रयसमायुक्तं धर्मकामार्थसाधनम् । धर्म्यं स्वर्ग्यं तथा पुण्यमारोग्यधनधान्यदम् ॥ २७ ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं पठेत्स्तोत्रत्रयं च यः । सोऽग्नेयं यानमारूढो याति भानोः पर पदम् ॥ २८ ॥
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमश्नुते । विद्यार्थी लभते विद्यां प्रसादाद्भास्करस्य तु ॥ २९ ॥
तेजसा रविसंकाशः प्रभया पृश्निसन्निभः । मोदते सुचिरं कालं ज्ञानिनामुत्तमो भवेत् ॥ ३० ॥
शतानीक उवाच । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन्यद्वरं ब्रह्मणे रविः । दत्तवांस्तव पुत्रत्वमन्वये कश्यपस्य तु ॥ १ ॥
यास्यामि द्विजशार्दूल प्रपन्नतिमिरापहः । एतन्मे महदाश्चर्यं शंस भूमिं कथं व्रजेत् ॥ २ ॥
देवादीनां प्रणेता यो यो भुवि प्रसवो विभुः । स कथं भूतले व्योम जन्मभावं गमिष्यति ॥ ३ ॥
किमर्थं दिव्यमात्मानं जन्मने स नियोक्ष्यति । यश्चक्रं वर्तयत्येको ब्रह्मादीनां मनोरमम् ॥ ४ ॥
स जन्मनि कथं पुण्यां बुद्धिं चक्रे विदांवर । गोपायनं यत्कुरुते जगतः सर्वलौकिकम् ॥ ५ ॥
गोभिः पालयते कृत्स्नमात्मनो यः स्वयं रविः ॥ । महाभूतानि भूतात्मा यश्चकार दधार च ॥ ६ ॥
अगर्भः स कथं गर्भमुदरे याचते विभुः । येन गोभिः समाक्रांता विप्र लोकाश्चतुर्दश ॥ ७ ॥
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिवर्गप्रवरास्त्रयः । योऽन्तकाले जगत्पीत्वा कृत्वा वज्रमयं वपुः ॥ ८ ॥
लोकमेकार्णवं चक्रे दृश्यते स्वेन कर्मणा । यः पुराणे पुराणात्मा तेजसां रूपमास्थितः ॥ ९ ॥
अपि सृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ यः ससर्ज वसुंधराम् । चकार च पुरा यश्च त्रैलोक्यमिदमव्ययः ॥ १० ॥
ददौ कृत्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः । यः स्थितो ह्यनलं पीत्वा संवत्सरमयश्च यः । पातालस्थोर्णवरसं मध्यतोयमयं हविः ॥ ११ ॥
सहस्रशिरसं देवं सहस्राक्षं सहस्रशः । सहस्रचरणं ब्रह्मन्यमाहुर्वै युगे युगे ॥ १२ ॥
मुखाद्यस्य समुत्पन्नो वेधा लोकपितामहः । हरिश्च वक्षसो यस्य ललाटाद्यस्य शंकरः ॥ १३ ॥
येन ते निहता दैत्या मंदेहा नाम नामतः । ब्रह्मादीनां दुराधर्षो यः सदा विघ्ननाशनः ॥ १४ ॥
सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः । एकचक्ररथारूढो गरुडाग्रजसारथिः ॥ १५ ॥
करांते यो जगत्सर्वं सह दानवराक्षसम् । प्रकाशतममस्पृष्टं वपुर्यस्य सदा द्विज ॥ १६ ॥
पूर्वा दिशं गतो नित्यमुदयाचलमक्रमम् । नाशयेद्यस्तु सततं तमो लोकस्य शांतये ॥ १७ ॥
नाशयित्वा तमो यस्तु क्रियाः सर्वाः प्रवर्तयेत् । योक्त्राणि दक्षिणादीक्ष्य मुसलोलूखलानि च ॥ १८ ॥
गार्हपत्येन विधिना तद्वद्धार्येण कर्मणा । अग्निमाहवनीं चैव वेदिं चैव कुशं स्रुचम् । प्रोक्षणीयव्रतं चैव अवभृथं तथैव च ॥ १९ ॥
सर्वानिमांश्च यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मुखे । हव्यादांश्च सुरान्यज्ञे कव्यादांश्च पितॄनपि ॥ २० ॥
भागार्थे मधुधानाय चक्रे यो यज्ञकर्मणि । पूषणं च सुतं सोमं पवित्रामरणीमपि ॥ २१ ॥
यज्ञानि च द्रव्याणि यज्ञांश्चापि सऋत्विजः । सदस्यान्यजमानांश्च मेधाविनस्तथोत्तमान् ॥ २२ ॥
विबभाज पुरा सर्वं पारमेष्ठयेन कर्मणा । युगानुरूपो यः कृत्वा लोकाननुवरं क्रमात् ॥ २३ ॥
क्षणान्कलाश्च काष्ठाश्च कालवैकल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासाः पक्षाः संवत्सरास्तथा ॥ २४ ॥
ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं विविधं नृषु । आयुः क्षेत्राण्यपचयोपचयांश्चैव योऽकरोत् ॥ २५ ॥
सृष्टा लोकास्त्रयोनंता येन ज्ञानेन वर्त्मना । सर्व भूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतात्मना सदा ॥ २६ ॥
प्रणामत्रयपूर्वेण योगेन रमते च यः । यो गतागतिपोतेन त्रातास्ति जगदीश्वरः ॥ २७ ॥
यो गतिर्वृषयुक्तानां गतिर्योऽपापकर्मणाम् । चातुर्वर्ण्यप्रभावश्च वपुर्होत्रस्य रक्षिता ॥ २८ ॥
धातुवैद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः । दिगंबरानुभूतश्च वायुर्वायुविभावनः ॥ २९ ॥
अग्नीषोमात्मकं ज्योतिर्योगीशः क्षणदांतकः । यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः ॥ ३० ॥
यं परं परमं प्राहुः परमात्मानमच्युतम् । ब्रह्मादिभिः स्तुतो देवो यश्च दैत्यांतकृद्विभुः ॥ ३१ ॥
युगांतेष्वतंको यस्तु यश्च लोकांतकोत्तमः । सेतुर्यो लोकसेतूनां मध्ये यो मध्यकर्मणाम् ॥ ३२ ॥
वेत्ता यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभविष्णुनाम् । सौम्यभूतस्तु सौम्यानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् ॥ ३३ ॥
मानुषाणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि ॥ ३४ ॥
विग्रहो विग्रहाणां च गतिर्गतिमतामपि । आकाशप्रसवो वायुर्वायुः प्राणो हुताशनः । देवाहुतिप्रदानोद्यत्प्राणाग्निस्तमनाशनः ॥ ३५ ॥
रसाद्धि शोणितं भवति शोणितान्मांसमुच्यते । मांसान्मज्जावसोर्जन्म मज्जनोस्थीनि जन्मतः ॥ ३६ ॥
अस्थिमज्ज्ञः समभवत्ततो वै शुक्रमादिशेत् । शुक्राद्गर्भः समभवद्रसमूलेन कर्मणा । तत्रापः प्रथमो भागः स सौम्यो राशिरुच्यते ॥ ३७ ॥
ततः क्ष्मासंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते । शुक्रं सोमात्मकं विद्यादात्मरूपं यदात्मकम् ॥ ३८ ॥
भवो रसात्मकस्तेषां वीर्यं च शशिपावकम् । कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् ॥ ३९ ॥
कफस्य पृथिवी स्थानं पित्तं नाभौ प्रतिष्ठितम् । देवस्य मध्यहृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम् । नाभिकोष्ठांतरस्थं तु तत्र देवो दिवाकरः ॥ ४० ॥
मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते । पित्तमग्निः स्मृतो यस्मादग्नीषोमात्मकं जगत् ॥ ४१ ॥
एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्धितेंऽबुदसन्निभे । वायुः प्रवेशं संचक्रे संगतः परमात्मना ॥ ४२ ॥
ततोंऽगानि विसृजते बिभर्ति परिवर्तयन् । प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ॥ ४३ ॥
प्राणोस्य प्रथमं स्थानं वर्धयन्परिवर्तते । अपानं पश्चिमे काय उदानोर्ध्वं शरीरगः । व्यानोऽथ व्यापको देहे समानः सन्निवर्तते ॥ ४४ ॥
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतींद्रियगोचरा । पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिश्च पंचमः ॥ ४५ ॥
तस्येंद्रियाणि पिष्टानि स्वंस्वं योगं प्रचक्रमुः । पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम् ॥ ४६ ॥
निद्रा ह्याकाशयोनिश्च जलाश्रये प्रवर्तते । ज्योतिश्चक्षुषि तज्जन्म तदंशस्तामसः स्मृतः ॥ ४७ ॥
ग्रामाश्च विषयाश्चैव यस्य वीर्यं प्रवर्तितम् । एवं यः सृजते लोकान्सदेवासुरमानवान् ॥ ४८ ॥
स कथं देवदेवेशो गर्भमेष्यति चांशुमान् । यथोदरमदित्यास्तु यः स्वयं चाविशत्पुरा ॥ ४९ ॥
एवं मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे विस्मयो महान् । कथं रविर्ययौ गर्भभावं द्विजवरेति मे ॥ ५० ॥
आश्चर्यं परमं पृच्छे त्वामहं भास्करस्य वै । भानोरुत्पत्तिमाश्चर्यं हृदि मे परिवर्तते ॥ ५१ ॥
एतदाश्चर्यमाख्यानं कथयस्व महामुने । समाख्याहि बलं वीर्य भानोरमिततेजसः ॥ ५२ ॥
सुमंतुरुवाच । प्रश्नभारो महांस्तात त्वयोक्तो रश्मिमालिनि । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां भानवं यशः ॥ १ ॥
भानोः प्रभावश्रवणे यस्य ते मतिरुत्थिता । हंत भानोः प्रवृत्तिं च शृणु दिव्यां मयेरिताम् ॥ २ ॥
सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रकिरणं च यम् । सहस्रशिरसं देवं सहस्रकरम व्ययम् ॥ ३ ॥
सहस्रजिह्वं भास्वंतं सहस्रमुकुटं प्रभुम् । सहस्रदं सहस्रारिं सहस्रभुजमव्ययम् ॥ ४ ॥
सवनं भवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि समतीतानि वेददीक्षी चरुं शुभम् ॥ ५ ॥
श्रोत्रियं शूर्पमुसलं प्रोक्षणं दक्षिणायनम् । अध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यं सदनं तथा ॥ ६ ॥
यूपं समित्स्रुवं दर्वीं मुसलोलूखलानि च । प्राग्वंशं जयभूतिं च होतारं चयनं च यत् ॥ ७ ॥
रहस्यानि प्रमाणानि स्थावराणि चराणि च । प्रतिष्ठितानि दार्ढ्यं च स्थंडिलानि कुशांस्तथा ॥ ८ ॥
मंत्रयज्ञवहं वह्निभागं भार्गवमेव च । अग्रेभुजी सोमभुजां यश्च त्रिषु उदाहृतः ॥ ९ ॥
आयुर्वेदविदो विप्रा यजंते शाश्वतं विभुम् । तस्य भानोः सुरेशस्य वीर चंदनमालिनः ॥ १० ॥
प्राहुर्भावसहस्राणि समतीतान्यनेकशः । भूयश्चैव भविष्यंति विनश्यंति दिनेदिने ॥ ११ ॥
यत्पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यां कथां शुभाम् । यदर्थं भगवान्भानुः कश्यपस्य सुतोऽभवत् ॥ १२ ॥
तामहं त्वं प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वमशेषतः । हितार्थं सर्वमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च ॥ १३ ॥
बहुशः सर्वभूतात्मा स्वयं समभिजायते । तथा समभवद्देवः कश्यपस्यादितेः सुतः ॥ १४ ॥
तुष्टो दत्त्वा वरं वीर विरञ्चस्य महात्मनः । यं यं जनयते पुत्रमदितिः कश्यपाद्विभोः ॥ १५ ॥
स स याति विनाशं वै तत्क्षणादेव भारत । दृष्ट्वा सुतान्नश्यमानान्पुत्रशोकान्विता ऽदितिः ॥ १६ ॥
जगाम कश्यपाभ्याशे शोकव्याकुलितेक्षणा । सापश्यत्तं च मारीचं मुनिं दीप्तं तपोनिधिम् ॥ १७ ॥
आद्यं देवगुरुं विप्रं दिव्यं त्रिषवणांबुभिः । तेजसा वह्निसंकाशं सौरं वृकसमप्रभम् ॥ १८ ॥
न्यस्तदण्डश्रिया युक्तं बद्धकृष्णाजिनांबरम् । वल्कलाजिनसंवीतं प्रदीप्तं ब्रह्मवर्चसम् ॥ १९ ॥
हुताशमिव दीव्यन्तं तपन्तमिव भास्करम् । अथादितिश्च दृष्ट्वैवं भर्तारममितौजसम् ॥ २० ॥
शोकगद्गदया वाचा इदं वचनमब्रवीत् । किमर्थं भगवान्देवो निरुद्योगस्तु तिष्ठति ॥ २१ ॥
जातोजातो हि मे पुत्रः सद्य एव विनश्यति । श्रुत्वा तु वचनं तस्याः कश्यपो मुनिसत्तमः ॥ २२ ॥
चकार गमने बुद्धिं ब्रह्मलोकं प्रति प्रभो । स गत्वा ब्रह्मभवनं नानाभावसमन्वितम् ॥ २३ ॥
तद्वाक्य मुक्तं तं सर्वं यदुक्तं तस्य जायया । कश्यपस्य वचः श्रुत्वा कञ्जजो वाक्यमब्रवीत् ॥ २४ ॥
पुत्र गच्छाम सदनं भानोः परमदुर्लभम् । इत्युक्त्वा यानमारुह्य आग्नेयं पद्मलोचनः ॥ २५ ॥
वेधा जगाम भवनमादित्यस्य महात्मनः । अदितिः कश्यपो ब्रह्मा जग्मुर्विपुलमाश्रिताः ॥ २६ ॥
ते मुहूर्तेन संप्राप्ताः सूर्यलोकं सुवर्चसम् । दिव्यकामगमैर्यानैर्यथार्हं कुरुनन्दन ॥ २७ ॥
आदित्यं प्रष्टुमिच्छंति तेजसां राशिमुत्तमम् । गच्छन्तस्ते च विस्तीर्णामादित्यस्य परां सभाम् ॥ २८ ॥
षट्पदोद्गीतनिनदां साभगैस्तु समीरिताम् । क्रतवो बह्वृचमुखाः प्रोक्ताः पुण्यवदक्षराः ॥ २९ ॥
तुष्टुवुः पुरुषव्याघ्रं विततेषु च कर्मसु । यज्ञसन्धौ वेदविदां पदक्रमविदां तथा ॥ ३० ॥
घोषेण परमर्षीणां सर्वं तत्र निनादितम् । यज्ञसंस्तवविद्भिश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः ॥ ३१ ॥
अष्टादशपुराणज्ञैः सर्वविद्याविशारदैः । मीमांसाहेतुवादज्ञैः सर्ववादविशारदैः ॥ ३२ ॥
लोकायतिकमुख्यैश्च तुष्टुवुः सूर्यमीरितम् । तत्रतत्र च विप्रेन्द्रान् नियताञ्छंसितव्रतान् ॥ ३३ ॥
जपहोमपरान्योग्यान्ददृशुः कश्यपादयः । तस्यां सभायामास्ते स रश्मिमाली दिवाकरः ॥ ३४ ॥
सुरासुरगुरुः श्रीमाञ्छुशुभे वीर मायया । उपासते च तत्रैव प्रजानां पतिमीश्वरम् ॥ ३५ ॥
दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिश्च द्विजोत्तमः । भृगुरत्रिर्वशिष्ठश्च गौतमो नारदस्तथा ॥ ३६ ॥
दिव्या आत्मांतरिक्षं च वायुस्तेजोबलं मही । शब्दः स्पर्शः स्वरूपं च रसगन्धौ तथैव च ॥ ३७ ॥
प्रकृतिश्च विकाराश्च यच्चान्यत्कारणं महत् । सांगोपागाश्च चत्वारो वेदा लोकपते तथा ॥ ३८ ॥
लवाश्च ऋतवश्चैव संकल्पप्रणवास्तथा । एते चान्ये च बहवो भानुमंतमुपासते ॥ ३९ ॥
अर्थो धर्मश्च कामश्च मोक्षश्च सविशेषतः । द्वेषो हर्षश्च मोहश्च मत्सरो मान एव च ॥ ४० ॥
वृको विष्णुसुतः पुत्रः पुष्पजो धिषणस्तथा । माहेश्वरस्तथा सौरो विटपो विकचस्तथा ॥ ४१ ॥
मारुतो विश्वकर्मा च अश्वि नावन्यवाहनौ । एवमुक्तः सुवचनैर्भानुना प्रभविष्णुना ॥ ४२ ॥
जगाम कश्यपो वीर सहादित्या स्वमाश्रमम् । अदितिर्देवमाता च तं गर्भं निदधे स्वयम् ॥ ४३ ॥
भूतात्मानं महात्मानं दिव्यं वर्षसहस्रकम् । पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रवृत्तो गर्भ उत्तमः ॥ ४४ ॥
सुराणां शरणं देवश्चासुराणां विनाशनः । गर्भस्थेन तु तेनैव परित्रातः सुतस्तथा ॥ ४५ ॥
आददानस्तु तेजांसि त्रैलोक्यस्य नराधिप । तस्मिञ्जाते तु देवेशे त्रैलोक्यस्य सुखावहे ॥ ४६ ॥
प्रहत्य दैत्यसंघांश्च सुराणां नादवर्धने । अभवत्परमानन्दः सर्वेषां तत्र तस्थुषाम् ॥ ४७ ॥
सुमंतुरुवाच । दक्षः प्रजापतिश्चैव नमस्कारं चकार ह । विद्योतमानो वपुषा सर्वाभरणभूषितः ॥ १ ॥
उपातिष्ठत देवेशं भानुं चर्षिगणैः सह । ततो गंधर्वमुख्येषु प्रणदत्सु विहा यसि । बहुभिः सह गंधर्वैः प्रगायत्सु महीपते ॥ २ ॥
एवं ते देवगंधर्वा उपागायंत भक्तितः । उत्पन्नं द्वादशात्मानं भास्करं वारितस्करम् ॥ ३ ॥
इन्द्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा च सविता तथा । भर्गोंऽशुमानर्यमार्कः पृश्निर्मार्तंड एव च । इत्येकादश एवैते द्वादशो विष्णुरुच्यते ॥ ४ ॥
एवं द्वादशधा जातमंशुमंतं महाद्भुतम् । स्तुवन्ति देवताः सर्वे गताश्च तरसा महीम् ॥ ५ ॥
मृगव्याधश्च शर्वश्च मृगांकांको महायशाः । अजैकपादहिर्बुध्न्यः पतिः काचः परंतपः ॥ ६ ॥
दमनश्चेश्वरश्चैव कपाली च विशांपते । स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्राश्चैतेऽवतस्थिरे ॥ ७ ॥
अश्विनौ वसवश्चाष्टौ गरुडश्च महाबलः । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च तस्थुः प्रांजलयो नृप ॥ ८ ॥
नागराजो महाराज वासुकिः प्रांजलिः स्थितः । अन्ये च बहवो नागा राक्षसाश्च महाबलाः ॥ ९ ॥
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः । अरुणश्चारुणिश्चैव तत्र प्रांजलयः स्थिताः ॥ १० ॥
पितामहश्च भगवान्स्वयमागम्य लोककृत् । प्राह देवगुरुः श्रीमान्त्सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः ॥ ११ ॥
यस्मात्प्रेक्षयते सर्वं प्रभविष्णुः सनातनः । तस्माल्लोकेश्वरः श्रीमान्विवस्वांश्च भवत्विति ॥ १२ ॥
देवदानवयक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । यस्मादयमादिदेवस्तस्मादादित्य एव हि ॥ १३ ॥
एवमुक्त्वा तु भगवान्सार्धं देवर्षिभिः प्रभुः । नमस्कृत्वा सुसंपूज्य ययौ तत्सदनं प्रति ॥ १४ ॥
या गतिर्यज्ञशीलानां या गतिः पुण्यकर्मणाम् । या गतिः सिद्धयोगानां या गतिश्च महात्मनाम् ॥ १५ ॥
यस्याष्टगुणमैश्वर्यं समभूद्देवसत्तमम् । यं प्राप्य शाश्वतं विप्रा नावर्तंते भवार्णवे ॥ १६ ॥
वालखिल्यादयो ये च सर्वाश्रमनिवासिनः । सेवंते यं यतात्मानो दुश्चरं व्रतमास्थिताः ॥ १७ ॥
योऽनंत इव नागेषु यस्य ते सर्वयोगिनः । सहस्रमूर्धा रक्ताक्षः शेषादिभिरनुत्तमैः ॥ १६ ॥
यो यज्ञ इति विप्रेंद्रैरर्च्यते सुखमीप्सुभिः । सर्वे च यं यतप्राणा ध्यायन्ति ब्रह्मरूपिणम् ॥ १९ ॥
यं वेदविदो गायंति वेत्तारं यज्ञदायि नम् । तं पुत्रं द्वादशात्मानं कश्यपः प्राप्य सत्तमम् ॥ २० ॥
मुदं लेभे सहादित्या सुखं च परमं विभो । लोकश्च मुमुदे सर्वो राक्षसा भयमाप्नु वन् ॥ २१ ॥
मधुपिंगलो महाबाहुः कंबुग्रीवो हसन्निव । इंगुदीबद्धमुकुटो दिशः प्रज्वलयन्निव ॥ २२ ॥
स उवाच महातेजाः कश्यपं चर्षिसत्त मम् । एषोहं तव पुत्रत्वं गतो गर्भस्य सिद्धये ॥ २३ ॥
दत्त्वा वरं पुरा विप्र विरंचस्य महात्मनः । तस्मात्त्वमृषिशार्दूल कुरु सृष्टिमनौपमाम् ॥ २४ ॥
एवमाराध्य देवेशं ब्रह्मा सृष्टिमवाप्तवान् । आराध्य कश्यपश्चापि भास्करं सुतमाप्तवान् ॥ २५ ॥
शतानीक उवाच । अहो देवस्य चरितं भास्करस्य त्वयोदितम् । ब्रह्मादयोऽपि यं नित्यं पूजयंति विधानतः ॥ १ ॥
ब्रह्मा विष्णुः सुरा ब्रह्मंस्तमाराध्य दिवाकरम् । ददृशुस्तस्य किंभूतं रूपं यत्तन्महाद्भुतम् ॥ २ ॥
सुमंतुरुवाच । आराध्य देवमीशानं भास्करं सूतिवाचकम् । कविष्णू कुरुशार्दूल जग्मतुस्तौ हिमाचलम् ॥ ३ ॥
गोपतेरंतिकं वीर प्रहृष्टौ विभुदर्शने । कुंदेंदुसंनिभं द्रष्टुं कंजजश्चाच्युतश्च तौ ॥ ४ ॥
ददृशतुर्महात्मानं चंद्रार्धकृतशेखरम् । पूजयंतं विवस्वंतं भास्करं वीरवन्नृप ॥ ५ ॥
आर्च्योचतुर्महात्मानं कविष्णू तं त्रिलोचनम् । भोभो भीम सुरश्रेष्ठ पश्यावामिह चागतौ ॥ ६ ॥
श्रुत्वोवाच तयोर्वाक्यं कंजजस्याच्युतस्य च । प्रणम्य शिरसा भूमौ कृत्वा पूजां विधानतः ॥ ७ ॥
उवाच मधुरं वाक्यं शिक्षाक्षरसमन्वितम् । हर्ष गद्गदया वाचा दिशः सन्नादयन्निव ॥ ८ ॥
किमाराध्य रविं प्राप्तौ सर्वदेववरं विभुम् । कथ्यतां निखिलं देवौ परमं कौतुकं मम ॥ ९ ॥
दृष्टवंतौ परं किंचिद्रूपं देवस्य शंकरम् । अव्ययस्याप्रमेयस्य भानोरमिततेजसः ॥ १० ॥
निशम्य वचनं वीर शंकरस्य महात्मनः । ऊचतुस्तौ महात्मानौ कविष्णू देवसत्तमौ ॥ ११ ॥
न तत्पश्यावहे रूपं यत्तत्परममद्भुतम् । आराधयितुमेवापि ह्यागतौ तेंतिकं च तम् ॥ १२ ॥
तस्मादाराधयामो हि एकीभूय विभावसुम् । गत्वोदयगिरिं पुण्यं पर्वतं कनकोज्ज्वलम् ॥ १३ ॥
श्रुत्वा तु वचनं वीर कंजजाच्युतयोर्हरः । तथेत्याह महाबाहो हर्षादुत्फुल्ललोचनः ॥ १४ ॥
अथ ते राजशार्दूल विविगोगतयो नृप । जग्मुस्तं पर्वतश्रेष्ठमुदयाचलमाशु वै ॥ १५ ॥
तमासाद्य नगं पुण्यं शृंगैस्त्रिभिरलंकृतम् । नाना धातुपिनद्धाङ्गं नानाधातुविभूषितम् ॥ १६ ॥
आराधनाय विधिवद्यत्नं चक्रुर्विभावसोः । स्तुवन्तस्ते समर्चंतो ध्यायंतश्च विभावसुम् ॥ १७ ॥
दिव्यवर्षसहस्रांते तपंतः संस्थिता नगे । पद्मासनगतो ब्रह्मा ध्यायमानो दिवाकरम् ॥ १८ ॥
स्थाणुवत्संस्थितो भूमावूर्ध्वबाहुस्त्रिलोचनः । पंचाग्निं भजमानस्तु स्थितो विष्णुरवाक्छिराः ॥ १९ ॥
एवं वर्षसहस्रांते तपश्चक्रुः सुदारुणम् । आराधयंतो विधिवद्गोपतिं पुत्रमालिनम् ॥ २० ॥
अथ ब्रह्मेशविष्णूनां कुर्वतां तप उत्तमम् । तुतोष भगवान्भानुरुवाच च महीपते ॥ २१ ॥
ब्रह्मञ्छंभो हरे ब्रूत मत्तः किमभिवांछथ । तुष्टोहं भवतां दातु मिहायातो वरं स्वयम् ॥ २२ ॥
सुमंतुरुवाच । निशम्य वचनं भानोः शांतं हृद्यं मनोरमम् । प्रणम्य शिरसा केशा इदं वचमब्रुवन् ॥ २३ ॥
कृतकृत्या वयं सर्वे प्रसादात्तव गोपते । त्वामाराध्य पुरा देव त्वत्तः प्राप्य वरं शुभम् ॥ २४ ॥
उत्पत्तिस्थितिनाशानां वयं सर्वे दिवाकर । संभूयेह समर्था वै त्वत्प्रसादान्न संशयः ॥ २५ ॥
किं त्वेकं देवदेवेश वरमिच्छामहे विभो । यत्ते परमकं रूपं दुर्लभं दुर्दृशं तथा ॥ २६ ॥
तस्मादस्माज्जगन्नाथ रूपं दर्शय तेऽच्युतम् । सर्वदेवमयं यत्ते यत्त्वयोक्तं पुरानघ ॥ २७ ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मविष्ण्वीशभाषितम् । दर्शयामास तद्रूपमद्भुतं लोकपूजितम् ॥ २८ ॥
अनेकवक्त्रशिरसमनेकाद्भुतदर्शनम् । सर्वदेवमयं दिव्यं सर्वलोकमयं तथा ॥ २९ ॥
भूः पादौ द्यौः शिरश्चापि तत्राग्नी लोचने मते । पादांगुल्यः पिशाचाश्च हस्तांगुल्यश्च गुह्यकाः ॥ ३० ॥
विश्वे देवाः स्मृतास्तस्य जंघासंघाः सुरोत्तमाः । यक्षाः कुक्षिषु संलीनाः केशाश्चाप्सरसां गणाः ॥ ३१ ॥
दृष्टिधृष्ट्यश्च विपुलाः केशा वीरांशवः स्मृताः । तारका रोमरूपाणि रोमाणि च महर्षयः ॥ ३२ ॥
बाहवो विदिशस्तस्य दिशः श्रोत्रे नराधिप । अश्विनौ श्रवणे चास्य नासा वायुर्महाबलः ॥ ३३ ॥
प्रसादश्च क्षमा चैव मनो धर्मस्तथैव च । सत्यमस्याभवद्वाणी जिह्वा देवी सरस्वती ॥ ३४ ॥
ग्रीवादितिर्महादेवी तालू रुद्रश्च वीर्यवान् । द्वारं स्वर्गस्य नाभिर्वै मित्रस्त्वष्टा पिचंडकः ॥ ३५ ॥
मुखं वैश्वानरश्चास्य वृषणौ च भगस्तदा । हृदयं भगवान्ब्रह्मा ह्युदरं कश्यपो मुनिः ॥ ३६ ॥
पृष्ठेऽस्य वसवो देवा मरुतः सर्वसंधिषु । सर्वच्छंदांसि दशना ज्योतींषि विमला प्रभा ॥ ३७ ॥
प्राणो रुद्रो महादेवः कुक्षौ चास्य महार्णवाः । उदरे चास्य गंधर्वा भुजगाश्च महाबलाः ॥ ३८ ॥
लक्ष्मीर्मेधा धृतिः कांतिः सर्वा विद्याश्च वै कटौ । ललाटमस्य परमं वयःस्थानं परात्मनः ॥ ३९ ॥
सर्वज्योतींषि जानीहि तपश्चक्रश्च देव राट् । तदेतदादिदेवस्य तनौ ह्याहुर्महात्मनः ॥ ४० ॥
स्तनौ कुक्षौ च वेदाश्च तेष्टौ चास्य मखाः स्मृताः । यष्टव्यपशुबंधाश्च द्विजानां वेष्टि तानि च ॥ ४१ ॥
सर्वदेवमयं दृष्ट्वा रूपमर्कस्य ते नृप । ब्रह्मा हरो हरिर्देवाः परं विस्मयमागताः ॥ ४२ ॥
प्रणम्य शिरसा देवं वेपमाना धरां गताः । भयगद्गदया वाचा इदं वचनमब्रुवन् ॥ ४३ ॥
समीक्ष्य रूपं ते देव भीमं ज्वालासमाकुलम् । अनेकमुखबाहूरुचरणं चकिता वयम् ॥ ४४ ॥
दिग्ज्ञानं हृतमस्माकं तत्प्रसीद जगत्पते । उपसंहर विश्वात्मन्द्रष्टुं शक्ता न ते वयम् ॥ ४५ ॥
इति तेषां वचः श्रुत्वा देवदेवो दिवाकरः । प्रसन्नो भगवानाह वचस्तान्प्रहसन्निदम् ॥ ४६ ॥
आदित्य उवाच । यदेतत्परमं पुण्यमद्भुतं लोकभावनम् । दृष्टं भवद्भिर्देवेंद्रा मम सर्वजगन्मयम् ॥ ४७ ॥
एतन्मया प्रसन्नेन युष्माकं श्रेयसेऽनघाः । दर्शितं पूजितेनेह योगिनां यन्महालयम् ॥ ४८ ॥
ब्रह्मेशाच्युता उचुः । एवमेतन्न संदेहो यथात्थ त्वं दिवस्पते । योगिनामपि देवेश दर्शनं ह्यस्य दुर्लभम् ॥ ४९ ॥
त्वामाराध्य जगन्नाथं नाप्राप्यमिह विद्यते । तस्मात्पूज्यतमो लोके नान्यो देवेषु विद्यते ॥ ५० ॥
एवमुक्त्वाऽदितेः पुत्रो जगामादर्शनं रविः । ब्रह्मादयोपि ते हर्षं प्रापुर्देवस्य दर्शनात् ॥ ५१ ॥
एवं ब्रह्मादयो देवाः पूजयित्वा दिवाकरम् । गतास्ते परमां सिद्धिं गंधर्वा ऋषयस्तथा ॥ ५२ ॥
शतानीक उवाच । एवमेतद्यथात्थ त्वं भास्करो दैवतं परम् । नास्त्यादित्यसमो देवो नास्त्यादित्यसमा गतिः ॥ १ ॥
आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः । भवत्यस्माज्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ २ ॥
रुद्रेंद्रोपेंद्रकेंद्राणां विप्रेंद्र त्रिदिवौकसाम् । द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्ना तेजो यत्सार्वलौकिकम् ॥ ३ ॥
सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः । सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् ॥ ४ ॥
ततः संजायते सर्वं तत्रैव प्रविलीयते । भावाभावौ हि लोकनामादित्यान्निःसृतौ पुरा ॥ ५ ॥
जगज्ज्येष्ठो ग्रहो विप्र प्रदीप्तः प्रभवो रविः । तत्र गच्छंति निधनं जायंते च पुनः पुनः ॥ ६ ॥
क्षणा मुहूर्ता दिवसा रात्रिपक्षाश्च कृत्स्नशः । मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवश्च युगानि च ॥ ७ ॥
स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः । प्रभासयति विप्रेंद्र त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ८ ॥
तस्मादस्य द्विजश्रेष्ठ पूजने यत्फलं भवेत् । तन्मे ब्रूहि प्रयत्नेन प्रसादप्रवणो भव ॥ ९ ॥
सुमंतुरुवाच । भानुं प्रतिष्ठाप्य नरः सर्वदेवमयं विभुम् । प्राप्नोत्यमरतां वीर तेजसा रविसन्निभः ॥ १ ॥
यो भानुं द्वेष्टि संमोहात्सर्वदेवनम स्कृतम् । नरो नरकगामी स्यात्तस्यसंभाषणादपि ॥ २ ॥
भानुमिष्टं प्रतिष्ठाप्य सर्वयत्नैर्विधानतः । यत्पुण्यफलमाप्नोति तदेकाग्रमनाः शृणु ॥ ३ ॥
सर्वयज्ञतपोदानतीर्थदेवेषु यत्फलम् । तत्फलं कोटिगुणितं स्थाप्य भानुं लभेन्नरः ॥ ४ ॥
यो भानुं स्थापयेद्भक्त्या विधिपूर्वं नराधिप । सर्वांगमुदितं पुण्यं लभेत्कोटिगुणं नरः ॥ ५ ॥
मातृजान्पितृजांश्चैव यत्र चोद्वहते स्त्रियम् । कुलत्रयं समुद्धृत्य शक्रलोके महीयते ॥ ६ ॥
भुक्त्वा विपुलान्भोगान्प्रलये समुपस्थिते । ज्ञानयोगं समासाद्य तत्रैव प्रविमुच्यते ॥ ७ ॥
अथ वा राज्यमाकांक्षेज्जायते संभवांतरे । सप्तद्वीमसमुद्रायाः क्षितेरधिपतिर्भवेत् ॥ ८ ॥
यत्कृत्वा पार्थिवं ब्योम्नि अर्चयेत्सर्वदेवकम् । समूलमखिलं तेन त्रैलोक्यं पूजितं भवेत् ॥ ९ ॥
इहैव धनवाञ्च्छ्रीमा न्सोंतेऽर्कत्वमवाप्नुयात् । त्रिसंध्यं कीर्तयेद्व्योम कृत्वा बिंबेन पार्थिवम् ॥ १० ॥
शतैकादशकं यावत्तस्य पुण्यफलं शृणु । अनेन सह देहेन भानुः संतिष्ठते क्षितौ ॥ ११ ॥
पापहा सर्वमर्त्यानां दर्शनात्स्पर्शनादपि । उद्धारयेच्च संस्थाप्य कुलानामेकविंशतिम् ॥ १२ ॥
गीर्वाणैः सहितो नित्यं मोदते दिवि सूरवत् । योऽपि पिष्टमयं व्योम सर्वगंधोपशोभितम् ॥ १३ ॥
कुसुमैः सुसुगंधैश्च फलैश्च विविधैर्नृप । भक्ष्यलेह्यरसैश्चैव कृतदीपैरलंकृतैः ॥ १४ ॥
नानारसमायुक्तं नानागंधसमन्वितम् । तस्य दक्षिणपार्श्वे तु विन्यसेदगुरुं बुधः ॥ १५ ॥
दद्याद्वै पश्चिमे भागे श्रीखंडं चंदनं शुभम् । उत्तरे चंदनं दद्याद्रक्तं दद्याच्च पूर्वतः ॥ १६ ॥
एवं वित्तानुसारेण कृत्वा विभवविस्तरम् । कृष्णपक्षे तु सप्तम्यां भास्क रस्य निवेदयेत् ॥ १७ ॥
सकृदेव तु यः कुर्याद्व्योम भरतसत्तम । यत्फलं हि भवेत्तस्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ १८ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वदुःखविवर्जितः । निष्कलः सर्वगो भूत्वा प्रविशेत्परमव्ययम् । तेजसा रविसंकाशः प्रभयार्कसमप्रभः ॥ १९ ॥
पांसुना क्रीडमानो यः कुर्याद्व्योम ह्यकार्यतः । स राजन्भवते राजा पर्वतेषु समंततः ॥ २० ॥
सर्वेषामेव पात्राणां परं पात्रं विभावसुः । एतत्संतारयेद्यस्मादतीव नरकार्णवात् ॥ २१ ॥
तस्य पात्रस्य माहात्म्यं ध्रुवमक्षयमादिशेत् । तस्मात्तस्मै सदा देयमप्रमेयफलार्थिभिः ॥ २२ ॥
रवौ दत्तं हुतं जप्तं बलिं पूजां निवेदयेत् । अनंतफलमादिष्टं ब्रह्मादिसुरसत्तमैः ॥ २३ ॥
भक्त्या वित्तानुसारेण यः कुर्यादालयं रवेः । सोग्नेयं यानमारुह्य मोदते सह भानुना ॥ २४ ॥
महाविभवसारोपि यः कुर्याद्भक्तिवर्जितम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः ॥ २५ ॥
वित्तशाठ्येन यः कुर्याद्वित्तवानपि मानवः । न स फलमवाप्नोति प्रलोभाक्रांतमानसः ॥ २६ ॥
तस्मात्त्रिभागं वित्तस्य जीवनाय प्रकल्पयेत् । भागद्वयं च धर्मार्थे अनित्यं जीवनं यतः ॥ २७ ॥
भक्त्या प्रचोदितं कुर्यादल्पवित्तोऽपि यो नरः । महाविभवसारोऽपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः ॥ २८ ॥
सर्वस्वमपि यो दद्यादर्के भक्तिविवर्जितः । न तेन धर्मभागी स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम् ॥ २९ ॥
न तपोभिर्विभोरुग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेदेकं पुरं दिव्यमर्के भक्तियुतो नृप ॥ ३० ॥
रुचिरं शुभशैलोत्थं कुर्यायस्तु रवेर्गृहम् । त्रिसप्तकुलसंयुक्तः सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
यन्मया कोटिगुणितं कृतं स्यादिष्टकाम्यया । द्विपरार्धगुणं पुण्यं शैलजेऽपि विदुर्बुधाः ॥ ३२ ॥
मृच्छैलेन समं ज्ञेयं पुण्यमाढ्यदरिद्रयोः । यत्र तत्र गतः कुर्याद्भक्त्या पुण्यं भगालयम् ॥ ३३ ॥
शैलोत्थमिष्टकाभिर्वा दृढं दारुमयं शुभम् । स गच्छेत्परमं स्थानं भानोरमिततेजसः । गैरिकं यानमारुह्य यः कुर्याद्धृतभूषणः ॥ ३४ ॥
क्रीडमानोऽपि यः कुर्याद्बालभावेऽर्कमंदिरम् । सोऽर्कलोकमवाप्नोति विमानवरमास्थितः ॥ ३५ ॥
पुष्पमालाकुलं दिव्यं धूपगंधादिवासितम् । अप्सरोगणसंकीर्णं सर्वकाममुखप्रदम् ॥ ३६ ॥
तत्र रूढो महाराज वत्सरं वृन्दमुत्तमम् । उषित्वा भास्करपुरे पूज्यमानस्तु दैवतैः ॥ ३७ ॥
क्रमादागत्य लोकेऽस्मिन्राजा भवति धार्मिकः । धर्मार्थकामसंपन्नो यशसा च नराधिप ॥ ३८ ॥
पश्यन्परिहरञ्जंतून्मार्जन्या मृदुसूक्ष्मया । शनैः संमार्जनं कुर्याच्चांद्रायणफलं भवेत् ॥ ३९ ॥
पुत्रार्थं देहजीर्णाया वन्ध्यायाश्च विशेषतः । रोगार्तानां च भूतानामारोग्यार्थं प्रपूजयेत् ॥ ४० ॥
गृहीत्वा गोमयं स्वच्छं स्थाने च पतितं शुभे । उपर्युपरि संत्यज्य प्रत्यग्रं जन्तुवर्जितम् ॥ ४१ ॥
वस्त्रपूतगोमयेन यः कुर्यादुपलेपनम् । पश्येत्तु सुखिताञ्जंतूंश्चांद्रायणशतं लभेत् ॥ ४२ ॥
यः कुर्यात्सर्वकार्याणि वस्त्रपूतेन वारिणा । स मुनिः स महासाधुः स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ ४३ ॥
क्षरंति सर्वदानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः । अक्षरं तु महादानं सुखदं सर्वदेहिनाम् ॥ ४४ ॥
नैरंतर्येण यः कुर्यात्पक्षं संमार्जनार्चनम् । वर्षमेकं शतं दिव्यं सुरलोके महीयते ॥ ४५ ॥
तस्यांते च चतुर्वेद सुरूपः प्रियदर्शनः । आद्यः सर्वगुणोपेतो राजा भवति धार्मिकः ॥ ४६ ॥
संपर्केणापि यः कुर्यान्नरः कर्म भगालये । सोपि सौमनसं गत्वा पुरं क्रीडति नित्यशः ॥ ४७ ॥
तावद्भ्रमंति संसारे दुःखशोकपरिप्लुताः । न भजंति रविं भक्त्या यावत्सर्वेऽपि देहिनः ॥ ४८ ॥
समासक्तं तथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्यर्को न भवद्देवः को मुञ्चेदेव बन्धनात् ॥ ४९ ॥
यः कुर्यात्कुट्टिमां भूमिं दर्पणोदरसन्निभाम् । नानावर्णविचित्रां च विचित्र कुसुमोज्ज्वलाम् ॥ ५० ॥
क्वचित्कलशविन्यस्तां पंकजैरुपशोभिताम् । रम्यां मनोरमां सौम्यामर्कायतनसंसदि ॥ ५१ ॥
यावद्दंडा भवेद्भूमिः समंताच्च सुशोभना । तावद्युगसहस्राणि सूरलोके महीयते ॥ ५२ ॥
कारयेच्चित्रशास्त्रज्ञैश्चित्रकर्मार्कमंदिरे । विचित्रं यानमारुह्य चित्रभानोर्गृहं व्रजेत् ॥ ५३ ॥
यावत्स देवरूपाणि ग्रहरूपाणि लेखयेत् । तावद्युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५४ ॥
भवेद्भूमिः समंताच्च यः कुर्यादर्कमंदि रम् । आरामावसथादीनां लभेदामूल्यकं फलम् ॥ ५५ ॥
सुमन्तुरुवाच । भास्करस्य महाबाहो भानोरमिततेजसः । स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंग लम् ॥ १ ॥
पद्मस्वस्तिकशंखं तु श्रीवत्सं द्विजसत्तम । हेमरूपादिपात्रेषु कल्पितं गोमयादिभिः ॥ २ ॥
नानावर्णकसंयुक्तैरक्षतैस्तिलतंदुलैः । स्वच्छैश्च दधिसंमिश्रैर्यथाशोभं प्रपूरितैः ॥ ३ ॥
द्रव्यपीठप्रदीपाश्च भूताश्वत्थादिपल्लवैः । औषधीभिश्च मेध्याभिः सर्वबीजैर्यवादिभिः ॥ ४ ॥
सप्तम्यादिषु सर्वेषु षष्ठ्यादिषु विशेषतः । शंखभेर्यादिभिः कुर्याद्वाद्यघोषं सुशोभनम् ॥ ५ ॥
त्रिसन्ध्यं वेदनिर्घोषं कुर्वीत फलमुत्तमम् । कुर्यान्नीराजनं चैव शंखवादित्रमंगलैः ॥ ६ ॥
यावन्नीराजनं कुर्यात्पर्वाणि विधिवद्रवौ । तावद्युगसहस्राणि सूरलोके महीयते ॥ ७ ॥
कपिलापञ्चगव्येन कुशवारियुतेन वै । स्नापयेन्मन्त्रपूतेन ब्रह्मस्नानं हि तत्स्मृतम् ॥ ८ ॥
यस्त्वेकमपि सर्वेब्दे ब्रह्मस्नानं प्रयच्छति । स मुक्तः सर्वपापैस्तु सूर्यलोके महीयते ॥ ९ ॥
कपिलापञ्चगव्येन दधिक्षीरयुतेन च । स्नानं दशगुणं ज्ञेयं महत्पुण्यं नराधिप ॥ १० ॥
ऋभवो वीरमुद्दिश्य देहशुद्धिं च शाश्वतीम् । कपिलामाहरेन्नित्यं मुनिदेवाग्निनिर्मिताम् ॥ ११ ॥
कापिलं यः पिबेच्छूद्रो देवकार्यार्थनिर्मितम् । स पच्यते महाघोरे सुचिरं नरकार्णवे ॥ १२ ॥
वर्षकोटिसहस्रेण यत्पापं समुपार्जितम् । घृताभ्यंगेन सूर्यस्य दहेत्सर्वं न संशयः ॥ १३ ॥
कल्पकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् । वज्रस्नानेन तत्सर्वं दहत्यग्निरिवेंधनम् ॥ १४ ॥
सप्तम्यां च कृतस्नानो यजेत्सूर्यं सकृन्नरः । कुलान्युद्धृत्य सप्तेह सूर्यलोके महीयते । वसुहेमादियुक्तं च क्षीरस्नानस्य तत्समम् ॥ १५ ॥
सकृदाढकेन पयसा यो भानुं स्नाप येन्नरः । राजतेन विमानेन सोऽर्कलोके महीयते ॥ १६ ॥
स्नाप्य दध्ना सकृद्भानुं स त्रिलोके महीयते । मधुना स्नपयित्वा तं शुक्रलोके मही यते ॥ १७ ॥
उद्धृत्य शालिपिष्टेन वायुलोकेषु पूज्यते । स्नानमिक्षुरसेनेह यः सूर्ये सकृदाचरेत् । स गोपतिपुरं गच्छेत्सर्वकामसमन्वितः ॥ १८ ॥
फलोदकेन यो भानुं सकृत्स्नापयते नरः । उत्सृज्य पापकलिलं पितृलोके महीयते ॥ १९ ॥
श्रीखंडवारिणा स्नाप्य सकृद्भानुं नरा धिप । चंद्रांशुनिर्मलः श्रीमांश्चरेदात्रेयमंदिरे ॥ २० ॥