snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
यद्बीजं जगतः किंचित्तज्ज्ञेयं क्षीरसंभवम् । दध्नः सर्वाणि जातानि मांगल्यान्यर्थसिद्धये ॥ ५५ ॥
घृतादमृतमुत्पन्नममराणामतिप्रियम् । तस्माद्धृतेन पयसा दध्ना यः स्नापयेद्रविम् ॥ ५६ ॥
तदंते चोष्णतोयेन कषायैश्च निरूपयेत् । स्नाप्य शीतांबुना पश्चाद्भानुं रोचनयालभेत् ॥ ५७ ॥
पूजयेद्बिल्वपत्रैश्च पद्मैर्नीलोत्पलैस्तथा । अर्घ्यं दद्यात्ततः पश्चात्सवज्रं गुग्गुलं खग ॥ ५८ ॥
पायसं दधिभक्तं च वज्रं च मधुना सह । निवेदयेच्च सद्भक्त्या भक्ष्याणि विविधानि च ॥ ५९ ॥
कृत्वा प्रदक्षिणं पश्चात्प्रणिपत्य क्षमापयेत् । अनेन विधिना भानुं षडंगेन दिवस्पतिम् ॥ ६० ॥
इह लोके परे चैव सर्वान्कामान्स गच्छति । षडंगविधिना तं चापूज्यैवं सुमना रविम् ॥ ६१ ॥
स्वर्गं नयेत्सधीमांस्तु कुलानामेकविंशतिम् । स्वर्गे स्थाप्य स्वयं गच्छेज्ज्यौतिषं नाम तत्पदम् ॥ ६२ ॥
अंशेन भोजका वीर देवकार्ये नियोजिताः । प्रयांति स्वामिना सार्धं श्रीमद्भानुं परं महः ॥ ६३ ॥
भुक्त्वा भोगांस्तु विपुलान्भोजको भोगसंमितः । कालात्पुनरिहायातः पृथिव्यामेकराड्भवेत् ॥ ६४ ॥
पुष्पं पत्रं फलं तोयं यद्गतं भास्करार्चने । सौरा गावश्च गच्छंति सूर्यलोकं न संशयः ॥ ६५ ॥
यः पिबेद्भोजने धेनोरदत्ता भानवे पयः । स गच्छेन्नरकं घोरमकुर्वंस्तर्पणं रवेः ॥ ६६ ॥
एककालं पिबेत्क्षीरं धेनूनां भास्करस्य तु । अनेन स्नापयेद्देवं क्षीरेण खगसत्तम ॥ ६७ ॥
प्रत्यूषे यद्भवेत्क्षीरं धेनूनां भास्करस्य तु । स्नापयेत्तेन वै भानुं कृत्स्नेन गरुडाग्रज ॥ ६८ ॥
यस्तु लोको भजेत्सर्व न देवाय निवेदयेत् । यावन्तो रोमकूपाश्च गवां देहे खगाधिप । तावद्वर्षसहस्राणि नरके पच्यते खग ॥ ६९ ॥
पूजितं पूज्यमानं वा यः कश्चिच्छृणुयाद्रविम् । श्रुत्वानुमोदते यस्तु स यज्ञफलमश्नुते ॥ ७० ॥
भास्करं पृजितं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । हर्षात्प्रणम्य वै भानुं तस्य लोके महीयते ॥ ७१ ॥
पूज्यमानं रविं भक्त्या यः पश्येन्मानवः खग । सोऽपि यज्ञफलं कृत्स्नं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥ ७२ ॥
श्रुत्वानुमोदते यस्तु पूज्यमानं दिवाकरम् । तत्सर्वं फलमाप्नोति प्रसादाद्भास्करस्य तु ॥ ७३ ॥
एकजन्मानुगं दानं भक्त्या यच्च निवेदितम् । जपयज्ञाद्वियुक्तेभ्यः सहस्रभविकं स्मृतम् । आभूतसंप्लव स्थायि प्रदानं जपजीविनाम् ॥ ७४ ॥
अत्यल्पमपि यद्दत्तं वाचकाय खगाधिप । तन्महाप्रलयं यावद्दातुर्भोगाय कल्पते ॥ ७५ ॥
न दानमल्पं बहुधा किंचिदस्ति विजानताम् । देशकालविधिश्रद्धापात्रयुक्तं तदक्षयम् ॥ ७६ ॥
पात्रे देशे च काले च विधिना श्रद्धया च यत् । दत्तं हुतं कृतं चैव तदनंतफलं भवेत् ॥ ७७ ॥
तिलार्धमपि यद्वीर दीयते श्रद्धया द्विज । सत्पात्रे विधिवद्भक्त्या तद्भवेत्सर्वकामिकम् ॥ ७८ ॥
यत्स्नातं ज्ञानसलिलैः शीलभस्मप्रमार्जितम् ॥ स्नान । तत्पात्रं सर्वपात्रेभ्य उत्तमं परिकीर्तितम् ॥ ७९ ॥
जपो दमो यमः पुंसां त्राता संसाग्सागरात् । अज्ञानां पापनेत्राणां तत्पात्रं परमं स्मृतम् ॥ ८० ॥
ज्ञानप्लवेन चोपेतं शास्त्रं पापमहार्णवात् । अज्ञान्संतारयेन्नूनं किं शिला तारयेच्छिलाम् ॥ ८१ ॥
द्विजानां वेदविदुषां कटिसंभोगि यत्फलम् । हंतकारप्रदानेन तत्फलं जपजीविने ॥ ८२ ॥
जीवो यस्यैत्य गृहे च भुङ्क्ते सत्कृतिसत्कृतः । कुलमुत्तारयेत्तस्य नरकार्णवसंस्थितम् ॥ ८३ ॥
यज्ञाग्निहोमतीर्थेषु यत्फलं परिकीर्तितम् । जपिनामन्नदानेन तत्समग्रं फल लभेत् ॥ ८४ ॥
भोजिने शांतचित्ताय परिध्यानरताय च । श्रद्धयान्नं सकृद्दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ८५ ॥
जपकाञ्छांतिसंयुक्तानादित्यार्पितचेतसः । भोजयित्वा सकृद्भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ८६ ॥
ध्यायमानो रवेः सूक्तं भोजयेत्सततं च यः । ततः साक्षादनेनैव तद्भुक्तमशन भवेत् ॥ ८७ ॥
पितॄनुदिश्य यः श्राद्धे भोजयेद्भोजकं नरः । स स्थानं समवाप्नोति भानवीयमसंशयः ॥ ८८ ॥
भोजकसत्कारवर्णनम् । &ltpoem>॥ सप्ताश्व उवाच । सूर्याय सर्वपाकान्नं निवेद्याग्नौ च होमयेत् । हुत्वाग्नौ प्रक्षिपेद्वीर बलिं दिक्षु समंततः ॥ १ ॥
सूर्याग्निगुरुविप्राणां सर्वपाकान्नमन्वहम् । योऽनिवेद्यात्मना भुंक्ते स भुंक्ते किल्बिषं नरः ॥ २ ॥
कृषिपाल्ये च वाणिज्ये क्रोधसत्यक्षयादिभिः । पुंसां पापानि वर्धंते सूनादोषैश्च पंचभिः ॥ ३ ॥
कंडनी पेषणी चुल्ली उदकुंभः प्रमार्जनी । पंच सूना गृहस्थस्य तेन स्वर्गं न गच्छति ॥ ४ ॥
सूर्याग्निगुरुपूजाभिः पापैरेतैर्न लिप्यते । अन्यैश्च पातकैघोरैस्तस्मात्संपूजयेत्सदा ॥ ५ ॥
सूर्याग्निगुरुनैवेद्यं यावत्स्यादन्नसंख्यया । तावद्वर्षसहस्राणि दाता सूर्यपुरे वसेत् ॥ ६ ॥
घृतपूपयुतैः सिक्तैः पुण्यं दशगुणोत्तरम् । अवदंशगुणैर्युक्तं पुण्यं शतगुणं खग ॥ ७ ॥
षष्टिकौदननैवेद्यं सहस्रगुणितं फलम् । सुगंधशालिनैवेद्यं विज्ञेयमयुतोत्तरम् ॥ ८ ॥
भक्ष्यान्नपानदानानि तत्फलानि तथातथा । यद्वा तद्वा सदा देयं सूर्याग्निगुरुसाधुषु । भक्ष्यं निवेद्य पूर्वोक्तमक्षयं लभते फलम् ॥ ९ ॥
एवं यः कुरुते भक्तिं देव देवे दिवाकरे । स पितॄन्सर्वपापेभ्यः समुद्धृत्य दिवं नयेत् ॥ १० ॥
गंगास्नानमिदं पुण्यं दर्शनात्प्राप्नुयाद्रवेः । सर्वतीर्थाभिषेकं च प्रणामाद्विंदते खग ॥ ११ ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यः प्रणम्य शिरसा रविम् । शुश्रूषेत च संध्यायां सूर्यलोके महीयते ॥ १२ ॥
युगपत्पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णु महेश्वराः । पितरः सर्वदेवाश्च भवेयुः पूजिता रवौ ॥ १३ ॥
तुष्यंति पितरस्तस्य सुकृष्टेनेव कर्षुकाः । यः श्राद्धे भोजयेद्भक्त्या ब्राह्मणं जपजीविनम् ॥ १४ ॥
अपि नः स कुले कंचिदुद्धरेत्किं खगेश्वर । यः संपूज्य रविं श्राद्धे भोजयेज्जपजीविनम् ॥ १५ ॥
तृप्यंति पितरस्तस्य गायंति च पितामहाः । अद्य नः स कुले प्राज्ञो वाचकं भोजयिष्यति ॥ १६ ॥
पुराणविदमायांतं दृष्ट्वैव सह संस्थिताः । क्रीडंत्योषधयः सर्वा यास्यामः स्वर्गमक्षयम् ॥ १७ ॥
अनुग्रहाय लोकानां श्रद्धायाश्च परीक्षणे । चरंत्यतिथिरूपेण पितरो देवतास्तथा ॥ १८ ॥
तस्मादतिथिमायांतमग्रे गच्छेत्कृतांजलिः । स्वागतासनपाद्यार्घ्यस्नानान्नशयनादिभिः ॥ १९ ॥
रूपान्वितं विरूपं वा मलिनं मलिनांबरम् । वेलायामतिथिं प्राप्तं पंडितो न विचारयेत् ॥ २० ॥
भोजकानां शरीरेषु नित्यं सन्निहितो रविः । ये भोजकास्त्यजंत्यन्ये सर्वपापेष्ववस्थिताः । अधोमुखोर्द्ध्वपादास्ते पतंति नरकाग्निषु ॥ २१ ॥
कृमिभिर्भिन्नवदनास्तप्यमानाश्च वह्निना । पीड्यंते चायुधै र्घोंरैर्यावदिंद्राश्चतुर्दश ॥ २२ ॥
ये चापवादं शृण्वंति विमूढा ब्राह्मणेषु वै । ते विशेषेण पच्यंते नरकेषु मदिच्छया ॥ २३ ॥
सर्वेषामेव पात्राणां सत्पात्रं जापकः परः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेत्सुसमाहितः ॥ २४ ॥
सौरधर्मेषु सप्ताश्वसंवादः । &ltpoem>॥ सप्ताश्वतिलक उवाच । आमपात्ररसा यद्वन्नश्यंते नश्यभाजने । जपोपेक्षे तथा दानं सह पात्रेण नश्यति । सद्बीजमूषरे यद्वत्समुप्तं निष्फलं भवेत् ॥ १ ॥
भस्मनीव हुतं हव्यं यथा होतुश्च निष्फलम् । जपेन रहिते विप्रे तथा दानं निरर्थकम् ॥ २ ॥
यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । ब्राह्मणस्य तथा जन्म जपहीनस्य निष्फलम् ॥ ३ ॥
लोहोडुपेन प्रतरन्निमज्जत्युदके यथा । दाता दाता ग्रहीता च पतत्यंधे तमस्यथ ॥ ४ ॥
कारुण्यात्सर्वभूतेषु श्रद्धया यत्प्रदीयते । दानं तद्वै खग ज्ञेयं सार्वकामिकमुत्तमम् ॥ ५ ॥
दीनांधकृपणानां च बालवृद्धातुरेषु च । यद्दीयते खगश्रेष्ठ तस्यानन्तफलं भवेत् ॥ ६ ॥
न हि स्वार्थं समुद्दिश्य प्रतिगृह्णंति साधवः । दातुरेवोपकाराय जगृहुः श्रवणादयः ॥ ७ ॥
दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थी ददस्व मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही ॥ ८ ॥
देहीति सुवदन्नर्थी धनं बोधयतीव सः । यन्मया कृतमर्थित्वं प्रगेऽदानफलं हि तत् ॥ ९ ॥
बोधयंति न याचन्ते देहीति कृपणा जनाः । अवस्थेयमदानस्य यद्याचामो गृहेगृहे ॥ १० ॥
आयात्यर्थी गृहं यस्तु कस्तं न प्रतिपूजयेत् । कोयमर्थी न पूज्यः स्याद्याचमानो दिनेदिने ॥ ११ ॥
यद्बलादप्यनिच्छंतं योजयंति नराश्रयान् । अहन्यहनि याचंते दातुस्ते दर्शयंति हि ॥ १२ ॥
एकस्तिष्ठति चाधस्तादन्यश्चोपरि तिष्ठति । दातृयाचकयोर्भेदः कराभ्यामेव सूचितः ॥ १३ ॥
यः प्राप्तायार्थिने दानं त्यक्त्वा पात्र मुदीक्षते । सर्वकर्मसु युक्तत्वान्न दाता पारमार्थिकः ॥ १४ ॥
यद्यर्थिनो नरा न स्युर्दानधर्मः कथं भवेत् । तदर्थिषु भवेद्दानं स्वागतं स्वागतं प्रियम् ॥ १५ ॥
पादोदकमनुव्रज्यात्स्वर्गसोपानसप्तकम् । चिंताचिंतानुरूपेण कदा कस्य विनष्यति ॥ १६ ॥
ग्रासादर्धमपि ग्रासं युक्तं दातुं सदार्थिनाम् । दानं प्रियविनिर्मुक्तं नष्टमाहुर्मनीषिणः ॥ १७ ॥
तस्मात्सत्कृत्य दातव्यमनंतफलमिच्छता । प्रेत्याख्यानमपि श्रेयः प्रियानुनयपेश लम् ॥ १८ ॥
न तद्दानमसत्कारपारुष्यमलिनीकृतम् । वरं न दत्तमर्थिभ्यः संक्रुद्धेनांतरात्मना ॥ १९ ॥
न तद्धनं न च प्रीतिर्न धर्मः प्रियवर्जितः । दानप्रदाननियमयज्ञध्यानं हुतं तपः । यत्नेनापि कृतं सर्वं क्रोधोऽस्य निष्फलं खग ॥ २० ॥
यः श्रद्धयार्चितं दद्यात्प्रति गृह्णाति चार्चितम् । तावुभौ गच्छतः स्वर्गं नरक तद्विपर्ययात् ॥ २१ ॥
औदार्यं स्वागतं मैत्री ह्यनुकंपा च मत्सरः । पंचभिस्तु गुरौ दानं दातुर्दाने महाफलम् ॥ २२ ॥
वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रयागं पुष्कराणि च । गातटं समुद्रश्च नैमिषारण्यमेव च ॥ २३ ॥
मूलस्थानं महापुण्यं पुंडीरस्वामिकं तथा । कालप्रियं खगश्रेष्ठ क्षीरिकावास एव च ॥ २४ ॥
इत्येते कीर्तिता देशाः सुरसिद्धनिषेविताः । सर्वे सूर्याश्रमाः पुण्याः सर्वा नद्यः सपर्वताः । गोसिद्धमुनि वासाश्च देशाः पुण्याः प्रकीर्तिताः ॥ २५ ॥
सूर्यायतनसंस्थानां यद्यदल्पं तु दीयते । तदनंतफलं ज्ञेयं वचः क्षेत्रानुभावतः ॥ ३६ ॥
ग्रहणं चंद्रसूर्याभ्यामुत्तरायणमुत्तमम् । विषुवं सव्यतीपातं षडशीतिमुखं तथा ॥ २७ ॥
दिनच्छिद्राणि संक्रांतिः पुण्यं विषुपदं खग । इति कालः समा ख्यातः पुंसां पुण्यविवर्धनः ॥ २८ ॥
भक्तिभावः परा प्रीतिर्धर्मो धर्मैकभावनः । प्रतिपत्तिरिति ज्ञेयं श्रद्धापर्यायपंचकम् ॥ २९ ॥
श्रद्धया विधिवत्पात्रे प्रतिपादितमुत्तमम् । तस्माच्छ्रद्धां समास्थाय देयमक्षयमिच्छता ॥ ३० ॥
यद्दानं श्रद्धया पात्रे विधिवत्प्रतिपादितम् । तदनंतफलं ज्ञेय मपि वा भारमात्रकम् ॥ ३१ ॥
आर्तेषु दीनेषु गुणान्वितेषु यः श्रद्धया स्वल्पमपि प्रदद्यात् । स सर्वकामान्समुपैति लोकाञ्च्छ्रद्धैव दानं प्रवदंति तज्ज्ञाः ॥ ३२ ॥
श्रद्धा दानं परं ज्ञेयं श्रद्धा एव तपः परम् । श्रद्धां यज्ञमुशन्तीह श्रद्धा परमुपोषितम् ॥ ३३ ॥
अथाहिंसा क्षमा सत्यं ह्रीः श्रद्धेंद्रियसंयमः । दानमिष्टं तपो ध्यानं दशकं धर्मसाधनम् ॥ ३४ ॥
हंतव्यस्तैः समस्तैर्वा सूर्यधर्मैरनुष्ठितैः । सूर्यौकसां च संप्राप्तेर्गतिरेका प्रकीर्तिता ॥ ३५ ॥
यथा भूः सर्वभूतानां शांतिरतिशयः स्मृतः । कुर्यात्पुण्यं महत्तस्मान्मम लोकेप्सया सुधी ॥ ३६ ॥
परस्त्रीद्रव्यसंकल्पं यः सापेक्षं करोति च । गुरुमार्तमशक्तं वा विदेशे प्रस्थितं तथा । अरिभिः परिभूतं च संत्यजेच्चैव पापकृत् ॥ ३७ ॥
तद्भार्यामित्रपुत्रेषु यश्चावज्ञां करोति च । इत्येतत्पातकं ज्ञेयं गुरुनिंदासमं भवेत् ॥ ३८ ॥
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिनस्त्वेते तत्संयोगी च पञ्चमः ॥ ३९ ॥
क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणस्य वदेत यः । प्राणांतिकं महादोषं ब्रह्महा स उदाहृतः ॥ ४० ॥
ब्राह्मणं च समाहूय याचमानमकिंचनम् । यन्नास्तीति च यो ब्रूयात्स चाण्डालं उदाहृतः ॥ ४१ ॥
देवद्विजगवां भूमिं पूर्वदत्तां हरेत यः । प्रनष्टामपि काले तु तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ ४२ ॥
अधीत्य यो रवेर्ज्ञानं परित्यजति मंदधीः । सुरापेन समं ज्ञेयं तस्य पापं च सुव्रत ॥ ४३ ॥
अग्निहोत्रपरित्यागः पंचयज्ञियकर्मणाम् । मातापितृपरित्यागः कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ॥ ४४ ॥
अप्रियं सूर्यभक्तानामभक्ष्यस्य च भक्षणम् । एवं निरपराधानां प्राणिनां च प्रमारणम् ॥ ४५ ॥
सर्वाधिपत्यमेतेषां नास्ति देवपुरोत्तमे । आत्मलोकाधिपत्यं तु यच्छेत्सर्वजत्पतिः ॥ ४६ ॥
केचिदत्रैव मुच्यन्ते ज्ञानयोगपरा नराः । आवर्तंते पुनश्चान्ये संसारे भोगतत्पराः ॥ ४७ ॥
तस्माद्विमोक्षमन्विच्छन्भोगासक्तिं विवर्जयेत् । विरक्तः शांतचित्तात्मा सौरलोकमवाप्नुयात् ॥ ४८ ॥
यच्चाप्यसक्तहृदया जपन्तीमं प्रसंगतः । तेषामपि वदत्येकः स्वानुभावानुरूपतः ॥ ४९ ॥
तन्नार्चयन्ति ये भानुं सकृदुच्छिष्टदेहिनः । तेषां पिशाचलोके तु भोगान्भानुः प्रयच्छति ॥ ५० ॥
द्विर्जपंति च ये भानुं क्रूराः संक्रुद्धलोचनाः । रक्षोलोके रविस्तेषां महाभाग्यं प्रयच्छति ॥ ५१ ॥
त्रिरर्चयन्ति ये भानुं मद्यमांसरता नराः । ऋषिलोके रविस्तेषां भोगान्दिव्यान्प्रयच्छति ॥ ५२ ॥
ये नृत्यगीतं कुर्वंति त्रिश्चतुर्धा यदृच्छया । सूर्यस्याग्रे तु ते यांति गंधर्वभवनं खग ॥ ५३ ॥
लोकाः ख्यातिं समुद्दिश्य पूजयंति च गोपतिम् । तेषां शक्रालये भानुः कामान्त्सर्वान्प्रयच्छति ॥ ५४ ॥
कामासक्तेन चित्तेन यः षडर्चयते रविम् । प्राजापत्ये रविस्तस्य लोके भोगान्प्रयच्छति ॥ ५५ ॥
नवकृत्वोर्चयेद्यस्तु चित्रभानुं खगाधिप । स याति विष्णुसालोक्यं विष्णुना सह मोदते ॥ ५६ ॥
तस्मादपि परं स्थानं यद्भूतानां मनोहरम् । अप्रमेयगुणैदिव्यैर्विमानैः सार्वकामिकैः ॥ ५७ ॥
असंख्यैर्वस्तुभिर्व्याप्तं गैरिकै रक्तचित्रकैः । नानागृहसमाकीर्णैः सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ ५८ ॥
तत्स्थानं ते प्रगच्छंति अर्चयन्ति च ये द्विजान् । तत्र लोके खगश्रेष्ठ वसंति विहरंति च । तस्मादपि परं स्थानं ज्योतिष्कं सौरमुच्यते ॥ ५९ ॥
एवं सूर्यानुभावेन निकृष्टेनापि कर्मणा । नरैः स्थानान्यवाप्यन्ते श्रद्धाभावानुरूपतः ॥ ६० ॥
सौरधर्मेषु सूर्यानूरुसंवादवर्णनम् । &ltpoem>॥ सप्ताश्वतिलक उवाच । तारारूपविमानानामिमाः संति च कोटयः । यः कुर्यात्तु नमस्कारं तस्यैव च फलं भवेत् ॥ १ ॥
इत्येता गतयः प्रोक्ता महत्यः सौरधर्मिणाम् । तस्मात्सौरः सदा धर्मः कर्तव्यः सुखमिच्छता ॥ २ ॥
इदानीं पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः । ते समासेन कथ्यन्ते मनोवाक्कायसाधनैः ॥ ३ ॥
गवां मार्गे वने चाग्नेः पुरे ग्रामे समर्पणम् । इत्येतानीह पापानि सुरापानसमानि च ॥ ४ ॥
वने सर्वस्य हरणं नरस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूसमीपजातानामोषधीनां च खेचर ॥ ५ ॥
चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीपट्टवाससाम् । हस्तन्यासाप हरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ॥ ६ ॥
कन्यानां वरयोग्यानामाकर्षणमसंगतः । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च ॥ ७ ॥
कुमारीसाहसं घोरमंत्यजस्त्रीनिषेवणम् । सवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम् ॥ ८ ॥
महापातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि ब्रूमहे चोपपातकम् ॥ ९ ॥
द्विजायार्थं परिश्रुत्य न प्रयच्छति यो द्विज । सद्भार्याणां च संत्यागः साधुबन्धुतपस्विनाम् ॥ १० ॥
गोभू हिरण्यवस्त्राणामपहारः प्रयत्नतः । ईश्वरार्पितबुद्धीनां पीडनं सुमहत्कृतम् ॥ ११ ॥
यः पीडामाश्रमस्थान आचरेदल्पिकामपि । तद्भूत्युपरिभूतस्य पशुधान्यधनस्य च ॥ १२ ॥
कूपधान्यपशुस्तेयमयाज्यानां च याजनम् । यज्ञारामतडागानां दारापत्यस्य विक्रयः ॥ १३ ॥
तीर्थ यात्रोपवासानां व्रते च जपकर्मणि । स्त्रीधनान्युपकर्षंति ये जनाः पापकर्मणा ॥ १४ ॥
अरक्षणं च नारीणां मद्यपस्त्रीनिषेवणम् । ऋषीणामप्रदानं च धान्यवृद्ध्युपसेवनम् ॥ १५ ॥
देवाग्निसाधुसाध्वीनां निन्दा गोब्राह्मणस्य च । प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राजमाण्डलिकानपि ॥ १६ ॥
उत्सन्नपितृदेवाश्च स्वकर्मत्यागिनश्च ये । दुःशीला नास्तिकाः पापाः सदसच्छून्यवादिनः ॥ १७ ॥
एवं कामे प्रवृत्ते तु वियोनौ पशुयोनिषु । रजस्वलास्वयोनौ तु मैथुनं यः समाचरेत् ॥ १८ ॥
स्त्रीपुत्रमित्रसंप्रीते रारामोच्छेदकाश्च ये । जनस्याप्रियवक्तारो जनाभिप्रायभेदिनः ॥ १९ ॥
भेत्ता तडागवप्राणां संक्रमाणां रसस्य च । एकपंक्तिस्थितानां च पंक्तिभेदं करोति यः ॥ २० ॥
इत्येतैस्तु नराः पापैरुपपातकिनः स्मृताः ॥ २१ ॥
सप्ताश्वतिलकारुणसंवादम् । &ltpoem>॥ सप्ताश्वतिलक उवाच । ये गोब्राह्मणसस्यानां साधूनां तु तपस्विनाम् । दूषकाश्चैव वर्तंते नरा नरकगामिनः ॥ १ ॥
परिश्रमेण तप्यन्ते येऽपरे तस्य सूचकाः । परदाररतानां च कन्याया दूषकाश्च ये ॥ २ ॥
गोष्ठाग्निजलरम्यासु तरुच्छायानगेषु च । त्यजंति ये पुरीषाणि आरामा यतनेषु च ॥ ३ ॥
मद्यपानरता नित्यं गीतवाद्यरता नराः । कामक्रोधमदाविष्टा रंध्रान्वेषणतत्पराः ॥ ४ ॥
पाखण्डमतसंयुक्ता वृथा संलाप कौतुकाः । ये मार्गानुपरुधंति परसीमां हरंति च ॥ ५ ॥
कूटशासनकर्तारः कूटकर्मकृतो नराः । धनुषः शिल्पिशस्त्राणां यः कर्ता यश्च विक्रयी ॥ ६ ॥
निर्दयोतीवभृत्येषु पशूनां दमकश्च यः । मिथ्या प्रवदतो वाचमाकर्णयति यः शनैः । स्वामिमित्रगुरुद्रोही मायावी चपलः शठः ॥ ७ ॥
ये भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकुशातुरान् । भृत्यानतिथिबन्धूंश्च त्यजंति च बुभुक्षितान् ॥ ८ ॥
यः स्वयं पक्वमश्नाति विप्रायान्नं न यच्छति । वृथा पाकः स विज्ञेयो ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥ ९ ॥
नियमं स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । प्रव्रज्यावसिता ये च रहस्यानां तु भेदकाः ॥ १० ॥
ये ताडयंति गां मूढास्त्रासयंति मुहुर्मुहुः । दुर्बलं न च पुष्णंति प्रनष्टान्नान्विषंति च ॥ ११ ॥
पीडयंत्यतिभारेण अक्षयं वाहयंति च । वृषाणां वृषणानन्ये पापिष्ठा गालयंति हि । वाहयंति च गां वंध्यां ते पापिष्ठा नराधमाः ॥ १२ ॥
अनर्थविकलं हीनं बालवृद्धकृशानुगम् । नानुकंपंति ये मूढास्ते यांति नरकं नराः ॥ १३ ॥
अजाविका माहिषिकाः सवित्रीवृषलीपतिः । क्षत्रविट्शूद्रवृद्धाश्च स्वधर्मविहताः सदा ॥ १४ ॥
शिल्पिनः कारुका वेश्याः क्षेमकारनृपध्वजाः । नर्तक्यो ज्योतिषि हताः सर्वे नरकगामिनः ॥ १५ ॥
घृत तैलानुपानानि मधुमांसरसासवम् । गुडेक्षुक्षीरशाकान्हि दधिमूलफलानि च ॥ १६ ॥
तृणानि काष्ठं पुष्पाणि बीजौषधिमनुत्तमाम् । उपानच्छत्र शकटमासनं शयनं मृदः ॥ १७ ॥
ताम्रं सीसं त्रपुं कांस्यं शंखाद्यं च जलोद्भवम् । वार्क्षं वा वैणवं वापि गृहोपकरणानि च ॥ १८ ॥
और्णकार्पासकौशेयभंगपट्टोद्भवानि च । स्थूलसूक्ष्माणि संमूढा ये च लोका हरंति वै ॥ १९ ॥
एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च । नरकेषु ध्रुवं गच्छेद्यौ हरेत पुमान्बलात् ॥ २० ॥
यद्वा तद्वा तु पारोक्ष्यमपि सर्षपमात्रकम् । अपहृत्य नरो याति नरकं नात्र संशयः ॥ २१ ॥
एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रांतेः समनंतरम् । शरीरयातनार्थं तत्पूर्वकायमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥
यमलोके व्रजेदेवं शरीरेण यमाज्ञया । यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानः सुदुःखितः ॥ २३ ॥
देवमानुषजीवानामधर्मनिरतात्मनाम् । धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः ॥ २४ ॥
विनयाभावयुक्तानां प्रमादा त्स्वलितात्मनाम् । प्रायश्चित्तैर्बहुविधैः पातकं नष्टतामियात् ॥ २५ ॥
पारदारिकचोराणामन्यायव्यवहारिणाम् । शास्ता क्षितिपतिः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् ॥ २६ ॥
तस्मात्कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् । नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि ॥ २७ ॥
यः करोति शुभं कर्म कारयेदनुमोदयेत् । कायेन मनसा वाचा स विंदेतोत्तमं सुखम् ॥ २८ ॥
इति संक्षेपतः प्रोक्ता पापभेदात्त्रिधा गतिः । तथान्या गतयश्चित्राः कथ्यंते कर्मभेदतः ॥ २९ ॥
सप्ताश्वतिलकानूरुसंवादवर्णनम् । &ltpoem>सप्ताश्वतिलक उवाच । संत्रासजननं घोरं पापानां पापकारिणाम् ॥ । गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः ॥ १ ॥
स्त्रीपुनपुंसकैर्वृद्धैर्गंतव्यं सर्वजंतुषु । शुभाशुभफलं तत्र भोक्तव्यं देहिभिस्तथा ॥ २ ॥
चित्रगुप्तादिभिः सर्वैर्धर्मस्थैः सत्यवादिभि । प्रोक्तं वै धर्मराजस्य निकटे यच्छुभाशुभम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचारितम् ॥ ३ ॥
तत्र ये शुभकर्माणः सौम्य चित्ता दयान्विताः । ते नरा यांति सौम्येन यथा यमनिकेतनम् ॥ ४ ॥
यः प्रदद्याद्द्विजेंद्राणामुपानत्काष्ठछत्रकम् । स च धर्मेण महता सुखं याति यमालयम् ॥ ५ ॥
सोपानत्को नरो यस्तु देवायतनमाविशेत् । विशेषतो गर्भगृहं स संत्रासमुपाश्नुते ॥ ६ ॥
सोपानत्कानि दानानि तथान्नं तु विशेषतः । एवं दानविशेषेण धर्मराजपुरं नरः । यस्माद्याति सुखेनैव तस्माद्धर्मं समाचरेत् ॥ ७ ॥
ये पुनः क्रूरकर्माणो नराः पापरताः खग । ते घोरेण तथा यांति दक्षिणेन यमालयम् ॥ ८ ॥
षडशीतिसहस्राणि योजनानामशीति च । वैवस्वतपुरं ज्ञेयं नानारूपमिति स्थितम् ॥ ९ ॥
समीपस्थमिवाभाति नराणां शुभचारिणाम् । पापानामतिदूरस्थं तथा रौद्रेण गच्छताम् ॥ १० ॥
तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्करानिचितेन च । क्षुरधारातिनिस्त्रिंशैः पाषाणैश्चिंतितेन च ॥ ११ ॥
क्वचिदर्केण महता दुरंतैश्चैव खातकैः । लोहशंकुभिराच्छिन्नास्तथा खड्गैः समन्विताः ॥ ३२ ॥
ततः पतद्भिर्विमलैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः । प्रेतप्राकारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः ॥ १३ ॥
क्वचिद्विषमगर्ताभिः क्वचिल्लोष्ठैः सपिच्छलैः । सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः ॥ १४ ॥
अनेकशाखारचितैर्व्याप्तैर्वंशवनैः क्वचित् । कष्टेन तमसः मार्ग अना लंबे सुदारुणि ॥ १५ ॥
अथ शृंगाटकैर्व्याप्तैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः । क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन तु ॥ १६ ॥
क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतं प्रवेशयेत् । क्वचिद्दुष्टांबुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना ॥ १७ ॥
क्वचित्सिंहैः क्वचिद्व्याघ्रैर्दंशैः कीटैश्च दारुणैः । क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचि द्वाजगरैः पुनः ॥ १८ ॥
मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सपेंर्विषोल्बणैः । महागजेंद्रयूनैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः ॥ १९ ॥
पंथानमुल्लिखद्भिश्च तीक्ष्ण शृंगैर्महावृषैः । महाशृंगैश्च महिषैरुष्ट्रैर्मत्तैर्मदातुरैः ॥ २० ॥
डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः । व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि ॥ २१ ॥
महापाशविमिश्रेण महाचंडेन वायुना । महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः ॥ २२ ॥
क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दीर्यमाणा व्रजंति हि । पतद्भिर्वज्रसंघातैरुल्कापातैश्च दारुणैः ॥ २३ ॥
प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमाना व्रजंति हि । महांधकारशुक्रेण पीड्यमाना व्रजंति हि ॥ २४ ॥
महामेघरवैर्घोरैर्वित्रास्यंते मुहुर्मुहुः । तीक्ष्णपाषाणयुक्तेन पूर्यमाणाः समन्ततः ॥ २५ ॥
महाक्षुरांबुधाराभिः सेव्यमाना व्रजंति हि । महामेघरवैर्घोरै र्वित्रास्यन्ते मुहुर्मुहुः ॥ २६ ॥
भृशं शीतेन तीक्ष्णेन रूक्षेण मारुतेन च । इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च ॥ २७ ॥
निरालंबेन दुर्गेण निर्जनेन समंततः । अविश्रामेण महता विगतापायदुर्धरैः ॥ २८ ॥
नीयंते देहिनः सर्वे ये मूढाः पापकारिणः । इति ज्ञात्वा नरः कुर्यात्पुण्यं पापं च वर्जयेत् । पुण्येन याति देवत्वं पापेन नरकं व्रजेत् ॥ २९ ॥
यैर्मनागपि देवेशो मनसा पूजितो रविः । ते कदापि न पश्यंति यमस्य वदनं खग ॥ ३० ॥
किं तु पापैर्महाघोरैः किञ्चित्कालं तवाज्ञया । भवंति प्रेतराजानस्ततो यांति रवेः पुरम् ॥ ३१ ॥
ये पुनः सर्वभावेन भजन्ते भुवि भास्क रम् । न ते लिम्पंति पापेन पद्मपत्रमिवांभसा ॥ ३२ ॥
तस्मात्प्रकुर्याद्भक्तिं वै भास्करे सततं नरः । श्रद्धया पूजयेद्भानुं य इच्छेद्विपुलं धनम् ॥ ३३ ॥
दन्तकाष्ठविधिवर्णनम् । &ltpoem>॥ सप्ताश्वतिलक उवाच । अयने विषुवे वारे संक्रांतौ ग्रहणे तथा । पूजयेत्सततं भानुं सप्तम्यां तु विशेषतः ॥ १ ॥
वैनतेय निबोध त्वं विधानं सप्तमीव्रते । एतद्धि परमं गुह्यं रवेराराधनं परम् ॥ २ ॥
सिद्धार्थकैस्तु प्रथमा द्वितीया चार्कसंपुटैः । तृतीया मरिचैः कार्या चतुर्थी तिल सप्तमी ॥ ३ ॥
सप्तमी चौदनैर्वीर सप्तमी परिकीर्तिता । इत्येताः सप्त सप्तम्यः कर्तव्या भूतिमिच्छता ॥ ४ ॥
तथा चानुक्रमे तासां लक्षणं कथया म्यहम् । माघे वा मार्गशीर्षे वा कार्या शुक्ला तु सप्तमी ॥ ५ ॥
आर्तस्य तु न नियमः पक्षमासकृतो भवेत् । अर्धप्रहरशेषे तु कुर्याद्वै दंतधाव नम् ॥ ६ ॥
पञ्चम्यां तत्र ये वृक्षाः कामितास्तान्वदाम्यहम् । मधूके पुत्रलाभः स्याद्दुःखहा मार्कवो भवेत् ॥ ७ ॥
बदर्या च बृहत्या च क्षिप्रं रोगात्प्रमुच्यते । ऐश्वर्यं च भवेद्बिल्वैः खदिरेण च संचयः ॥ ८ ॥
शत्रुक्षयः कदंबेषु अर्थलाभोतिमुक्तके । गुरुतां याति सर्वत्र आटरूषकसंभवैः ॥ ९ ॥
ज्ञातिप्रधानतां याति अश्वत्थो यच्छते यशः । करवीरात्परिज्ञानमचलं स्यान्न संशयः ॥ १० ॥
श्रियं प्राप्नोति विपुलां शिरीषस्य निवे शने । प्रियंगुं सेव्यमानस्य सौभाग्यं परमं भवेत् ॥ ११ ॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं सुखासीनोथ वाग्यतः । कामं यथेष्टहृदये कृत्वा समभि मंत्र्य च । मंत्रेणानेन मतिमानश्नीयाद्दन्तधावनम् ॥ १२ ॥
वरं दत्त्वाभिजानासि कामदं च वनस्पते । सिद्धिं प्रयच्छ मे नित्यं दंतकाष्ठ नमोऽस्तु ते ॥ १३ ॥
त्रीन्वारान्परिजप्यैवं भक्षयेद्दंतधावनम् । पश्चात्प्रक्षाल्य काष्ठं तु शुचौ देशे विनिक्षिपेत् ॥ १४ ॥
ऊर्ध्वे निपतिते सिद्धिस्तथा चाभि मुखे स्थिते । अतोन्यथा तु पतिते आनीय पुनरुत्सृजेत् ॥ १५ ॥
पराङ्मुखं यदि भवेत्त्रीन्वारान्दंतधावनम् । असिद्धां तु विजानीयान्न ग्राह्या सा तु सप्तमी ॥ १६ ॥
ब्रह्मचारी तु तां रात्रिं स्वप्यान्मंगलसेवया । बिभ्रद्वासोनुपहतं शुचिराचारसंयुतः ॥ १७ ॥
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रात रुत्थाय वै खग । प्रक्षालयेन्मुखं धीमानश्नीयाद्दन्तधावनम् ॥ १८ ॥
उपविश्य शुचिर्भूत्वा प्रणम्य शिरसा रविम् । जपं यथेष्टं कृत्वा तु जुहुयाच्च हुताशने ॥ १९ ॥
ततोपराह्नसमये स्नात्वा मृद्गोमयांबुभिः । विधिवन्नियमं कृत्वा मौनी शुक्लांबरः शुचिः ॥ २० ॥
पूजयित्वा विधिं भक्त्या देवदेवं दिवाकरम् । स्वप्याद्देवस्य पुरतो गायत्रीजपतत्परः ॥ २१ ॥
सूर्यारुणसंवादे स्वप्नवर्णनम् । &ltpoem>॥ सप्ताश्वतिलक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि यैर्यैर्य त्फलमश्नुते । स्वप्ने दृष्टे तु सप्तम्यां पुरुषो नियतव्रतः ॥ १ ॥
समाप्य विधिवत्सर्वां जपहोमादिकां क्रियाम् । भूमौ शय्यां समास्थाय देवदेवं विचिन्तयेत् ॥ २ ॥
हन्त सुप्तो यदि नरः पश्येत्स्वप्ने दिवाकरम् । शक्रध्वजं वा चन्द्रं वा तस्य सर्वाः समृद्धयः ॥ ३ ॥
भृंगारचमरादर्शकनकाभरणानि च । रुधिरस्य स्रुतिः केशपातं ऐश्वर्यकारकः । स्वप्ने वृक्षाधिरोहे तु क्षिप्रमैश्वर्यमाहवे ॥ ४ ॥
दोहनं महिषीसिंहीगोधेनूनां करे स्वके । बन्धश्चासां राज्यलाभो नाभेः स्पर्शे तु दुर्मतिः ॥ ५ ॥
अविं हत्वा स्वयं खादेत्सिंहमंबुजमेव च । स्वांगमस्थि हुताशं च सुरापानं खगाधिप ॥ ६ ॥
हैमे वा राजते वापि यो भुंक्ते पायसं नरः । पात्रे तु पद्मपत्रे वा तस्यैश्वर्यं समं भवेत् ॥ ७ ॥
द्यूते च वाथ वा युद्धे विजयो हि सुखावहः । गात्रस्य स्वस्य ज्वलनं शिरोबन्धश्च भूतये ॥ ८ ॥
माल्यांबराणां शुक्लानां हयानां पशुपक्षिणाम् । सदा लाभं प्रशंसंति विष्ठानां चानुलेपनम् ॥ ९ ॥
हययाने भवेत्क्षिप्रं रथयाने प्रजागमः । नानाशिरोबाहुता च गृहस्थां कुरुते श्रियम् ॥ १० ॥
अगम्यागमनं धन्यं वेदाध्ययनमुत्तमम् । देवद्विजश्रेष्ठवीरगुरुवृद्धतपस्विनः ॥ ११ ॥
यद्वदंति नरं स्वप्ने सत्यमेवेति तद्विदुः । प्रशस्तं दर्शनं चैषामाशीर्वादः खगाधिप ॥ १२ ॥
राज्यं स्यात्स्वशिरश्छेदे धनं बहुवधे भवेत् । रुदिते भक्ष्यसंप्राप्ती राज्यं निगडबन्धने ॥ १३ ॥
पर्वतं तुरगं सिंहं वृषभं गजमेव हि । महदैश्वर्यमाप्नोति यो विक्रम्याधिरोहति ॥ १४ ॥
आगृह्णानो ग्रहांस्तारा मरीचिं परिवर्तयन् । उन्मूलयति पर्वतांश्च राजा भवति भूतले ॥ १५ ॥
देहान्निष्कांतिरंत्राणां सर्वेषां च खगाधिप । पानं समुद्रसरितामैश्वर्यसुखकारकम् ॥ १६ ॥
बलं चांबुनिधिं वापि तीर्थपारं प्रयाति यः । तस्यापत्यं भवेद्वीर अचलं च खगाधिप ॥ १७ ॥
भवत्यर्थागमः शीघ्रं कृमिर्वा यदि भक्षयेत् ॥ । अंगानां च सुरूपाणां लाभो दर्शनमेव च । संयोगश्चैव मांगल्यैरारोग्यं धनमेव च ॥ १८ ॥
ऐश्वर्यं राज्यलाभश्च यस्मिन्स्वप्न उदाहृतः । सप्त स्यान्नात्र संदेहश्चतुर्भिः श्रुत उत्तमः ॥ १९ ॥
पंचभिः पुत्रबाहुल्यं षड्भिरायुः सुतान्धनम् । सप्तभिर्विविधान्कामानष्टभिर्विविधं यशः ॥ २० ॥
सूर्यारुणसंवादे स्वप्नवर्णनम् । &ltpoem>॥ अनूरुरुवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि सप्तमीनां परं विधिम् । सर्वासामनुरूपाणां कथयस्व महामुने ॥ १ ॥
सप्ताश्वतिलक उवाच । शृणु वीर खगश्रेष्ठ सप्तमीनां परं विधिम् । कीर्तयिष्यामि ते सर्वं यथावत्परिपृच्छते ॥ २ ॥
तुल्यं किल खगश्रेष्ठ यथाख्यातं विवस्वता । शुक्लपक्षे रविदिने प्रवृत्ते चोत्तरायणे ॥ ३ ॥
पुत्रदारधनक्षेत्रे गृह्णीयात्सप्तमीव्रतम् । ऋषिभिर्ज्ञानसंपन्नैः सर्वकामफल प्रदैः ॥ ४ ॥
सप्तम्यः सप्तआख्यातास्तासां नामानि मे शृणु । अर्कसंपुटकैरेका द्वितीया मरिचैस्तथा ॥ ५ ॥
तृतीया निंबपत्रैश्च चतुर्थी फल सप्तमी । सप्तमी कामिका नाम्ना विधिमासां निबोध मे ॥ ६ ॥
पंचम्यामेकभक्तं तु कुर्यान्नियतमानसः । अल्पाहारं न कुर्वीत मैथुनं दूरतस्त्यजे त् ॥ ७ ॥
वर्जयेन्मधु मांसं च अत्यम्लं च खगाधिप । प्रभाते चैव षष्ठ्यां तु एकैकपर्णसंपुटे ॥ ८ ॥
घृतशाल्योदनं कृत्वा भक्षयेत्तु विधानतः । अन्यदन्नमभुंजानः सप्तम्यां भोजनं भवेत् ॥ ९ ॥
एकैकवृद्धाभियुक्तैर्यो वसेत्तु खगेश्वर । अन्यत्र मरिचं भक्षेन्निंबपत्राण्यतः परम् ॥ १० ॥
एवं लब्धफलानीह पक्षयोरुभयोरपि । अन्नादै रहितो यत्नादनोदन इति स्मृतः ॥ ११ ॥
आचरेद्विधिवद्भक्त्या पूजयित्वा विभावसुम् । अहोरात्रं वायुभक्षः कुर्याद्विजयसप्तमीम् ॥ १२ ॥
एकैकं सप्त सप्तमीरत्रैव विधिवच्चरेत् । प्रालेख्य तासां नामानि पत्रकेषु पृथक्पृथक् ॥ १३ ॥
तानि सर्वाणि नामानि विलेख्य सुसमाहितः । श्वेतचंदनदिग्धांगे माल्यदामोपशोभिते ॥ १४ ॥
सप्तधान्यहिरण्याढ्ये शशिकुन्देंदुसन्निभे ॥ १३ ॥
अश्वत्थाशोकपत्राढ्ये दध्योदनसमन्विते ॥ १५ ॥
तदर्थं पूजयेद्भक्त्या तैस्तैर्दृष्टैर्न संशयः । दृष्ट्वा तु शोभनं स्वप्नं न भूयः शयनं स्वपेत् ॥ १६ ॥
प्रातश्च की र्तयेत्स्वप्ने यथादृष्टं खगाधिप । प्राज्ञभोजकविप्रेभ्यः सुहृद्भ्यश्च खगाधिप ॥ १७ ॥
ततो मध्याह्नसमये स्नातः प्रयतमानसः । तं चैव देवं विधिवत्पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ १८ ॥
सम्यक्कृतजपो मौनी नरो हुतहुताशनः । निष्क्रम्य देवायतनाद्भोजकाय निवेदयेत् ॥ १९ ॥
भवेदलाभो यदि भोजकानां विप्रास्तमर्हंति पुराणविज्ञाः । ये मंत्रवेदावयवेषु निश्चिता विभुं समभ्यर्च्य दिवं व्रजेयुः ॥ २० ॥
कृत्वैवं सप्तमी सप्त नरो भक्ति समन्वितः । श्रद्दधानोपि सूर्यस्य स कथं नाप्नुयात्फलम् ॥ २१ ॥
दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तत्फलं सप्तमी सप्त कृत्वा भक्त्या लभेत ना ॥ २२ ॥
दुष्पापं नास्ति तद्वीर सप्तम्यां यन्न दह्यते । न च रोगोऽस्त्यसौ लोके य एताभिर्न शाम्यति ॥ २३ ॥
कुष्ठानि यानि रौद्राणि दुश्छेद्यानि भिषग्जनैः । नीयन्ते तानि सर्वाणि गरुडेनेव पन्नगाः ॥ २४ ॥
सकलविबुधमान्यं स्वप्रकाशं जनानामभिमतफलदाने दीक्षितं तं सुपूज्यम् । सुतधनकुलभोगैः सौख्यपुण्यैरुपेतो व्रजति च सुतनुं कां शाश्वता तिग्मरश्मेः ॥ २५ ॥
सप्ताश्ववतिलक उवाच । अतीत्य भुक्तं पुरुषः सप्तम्यां गरुडाग्रज । मैत्रीं विदध्यात्सर्वत्र जीवहिंसां विवर्जयेत् ॥ १ ॥
सप्तम्यां न स्पृशेत्तैलं नीलं वस्त्रं न धारयेत् । न शयीत स्त्रिया सार्धं न सेवेत दुरोदरम् ॥ २ ॥
न रुद्यादश्रुपातेन न वा ध्यायेत्पिशाचकान् । नाकृषेच्छिरसो यूका न वृथावादमाचरेत् । परस्यानिष्टकथनमतिवादं च वर्जयेत् ॥ ३ ॥
न कंचित्ताडयेज्जंतुं न विशेत कदाचन । ब्रह्महत्यामवाप्नोति विशमानो रवेर्गृहम् ॥ ४ ॥
इत्येते समयाः प्रोक्ताः सौराणां गरुडाग्रज । भोजकानां विशेषेण पुरा मे भानुनानघ ॥ ५ ॥
भोजकः खगशार्दूल यो लोभाद्द्रव्यमुत्सृजेत् । वृद्ध्यै तु सततं वीर स गच्छेन्नरकं धुवम् ॥ ६ ॥
विशेषे चाल्पकशते कामयाने खगाधिप । प्रयुज्यमानो भोजकस्तु पंचकेन शतेन वै ॥ ७ ॥
प्रायश्चित्ती भवेद्वीर न चार्हः पूजने रवेः । कृत्वा सांतपनं कृच्छ्रं तत्रः संपूजयेद्रविम् ॥ ८ ॥
नान्यदेवप्रतिष्ठा तु कर्तव्या भोजकेन तु । कृत्वा तु तां खगश्रेष्ठ प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ ९ ॥
तस्मात्तु तां न कुर्याद्वै भोजकः खगसत्तम । मुक्त्वा तु भास्करं देवं नान्यं देवं निवेदयेत् ॥ १० ॥
कृत्वाधिवेशं देवानां ब्रह्मादीनां खगाधिप । भोजको न स्पृशेद्भानुं कुर्यात्कृच्छ्रं च शुद्धये ॥ ११ ॥
कृत्वा तु कृच्छ्रं विधि वच्छुद्धेर्हेतुं खगाधिप । ततः पूजयितुं भानुमधिकारी भवेन्नरः ॥ १२ ॥
न विज्ञातं प्रदातव्यं न म्लानं न च दूषितम् । न च पर्युषितं माल्यं दातव्यमृद्धिमिच्छता ॥ १३ ॥
देवमुल्लोचयेद्यस्तु स खलः पुष्पलोभतः । पुष्पाणि च सुगंधीनि भोजको नेतराणि च ॥ १४ ॥
ब्रह्महत्यामवाप्नोति भोजको लोभमोहितः । महारौरवमासाद्य पच्यते शाश्वतीः समाः ॥ १५ ॥
हंत ते कीर्तयिष्यामि धूपदानविधिं परम् । प्रदाने देवदेवस्य येन धूपेन यत्फलम् ॥ १६ ॥
सदा चंदनधूपेन सान्निध्यं कुरुते रविः । प्रदद्यान्मानसे चैव यद्यदिच्छति मानवः ॥ १७ ॥
तथैवागुरुधूपेन वरं दद्या दभीप्सितम् । आरोग्यं वा स्त्रियं प्रेप्सुर्नित्यदा गुग्गुलं दहेत् ॥ १८ ॥
मंगलं धूपदानेन सदा यच्छति भानुमान् । आरोग्यं च स्त्रियं दद्या त्सौख्यं च परमं भवेत् ॥ १९ ॥
सदा कुंकुमधूपेन सौभाग्यं लभते नरः । श्रीवासकस्य धूपेन वाणिज्यं सफलं भवेत् ॥ २० ॥
रसं सर्वरसोपेतं ददतोर्थागमो ध्रुवम् । देवदारुं च दहतो भवत्यन्नमथाक्षयम् ॥ २१ ॥
विलेपनं कुंकुमेन सर्वकामफलप्रदम् । इह लोके सुखी भूत्वा दाता स्वर्गम वाप्नुयात् ॥ २२ ॥
चंदनस्य प्रदानेन श्रियमायुश्च विंदति । रक्तचंदनदानेन सर्वं दद्याद्दिवाकरः ॥ २३ ॥
अपि रोगशतैर्ग्रस्तैः क्षिप्रारोग्यमवा प्नुयात् । वर्तिगंधैश्च सौगंध्यं परमं विंदते नरः ॥ २४ ॥
कस्तूरिकालेपनकैरैश्वर्यमतुलं लभेत् । कर्पूरसंयुतैर्गंधैः क्ष्माधिपाधिपतिर्भवेत् ॥ २५ ॥
चतुःसमेन गंधेन किं तुल्यं प्राप्नुयान्नरः । देवागारं तु तन्मन्ये भक्त्या य उपलेपयेत् ॥ २६ ॥
स रोगान्मुच्यते क्षिप्रं पुरुषो भोगवान्भवेत् । अष्टादशेह कुष्ठानि ये चान्ये व्याधयो नृणाम् । प्रलयं यांति ते सर्वे मृदा यद्युपलेपयेत् ॥ २७ ॥
प्रलेपनानां सर्वेषां रक्तचंदनमुत्तमम् । नातः परतरं किंचिद्भानोस्तुष्टिकरं परम् ॥ २८ ॥
किं तस्य न भवेल्लोको यो ह्यनेन प्रलेपयेत् । सर्वकामसमृद्धोऽसौ सूर्यलोके महीयते ॥ २९ ॥
उपलिप्य रवेर्गेहं कुर्याद्वै मंडलं पुनः । एकेनाथ समाप्नोति भाग्यमारोग्यमुत्तमम् ॥ ३० ॥
त्रिभिः सप्तभिरच्छिन्ना बालो वान्योपि यो नरः । तेन प्रदापयेद्देवान्कुर्यात्तान्न निवारयेत् । अनेन विधिना कुर्याद्यावतीः सप्त सप्तमी ॥ ३१ ॥
एता वै सप्त सप्तम्यो यथा प्रोक्ता विवस्वता । कुर्वीत यो नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३२ ॥
अर्कसंपुटकैर्वित्तं मरिचैः प्रियसंगमम् । निंबपत्रै रोगनाशं फलैः पुत्रान्यथेप्सितान् । धनं धान्यं सुवर्णं च ततो दद्याद्विवस्वते ॥ ३३ ॥
जयं प्राप्नोति विपुलं कृत्वा सर्वत्र खेचर । सर्वान्कामान्कामिकस्तु प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥ ३४ ॥
नरो वा यदि वा नारी यथोक्तं सप्तमीव्रतम् । यः करोति खगश्रेष्ठ स याति परमं पदम् ॥ ३५ ॥
न तेषां त्रिषु लोकेषु किंचिदस्तीति दुर्लभम् । ये भक्त्या लोकनाथस्य व्रतिनः संयतेन्द्रियाः ॥ ३६ ॥
सर्वयज्ञफलं तेषां यथा वेदोदितं भवेत् । ब्रह्मेंद्रविष्णवस्तेन पूजिता नात्र संशयः ॥ ३७ ॥
नांधो न कुष्ठी न क्लीबो न व्यंगो न च निर्धनः । कदापि च भवेत्कश्चिद्यश्चरेत्सप्तमीव्रतम् ॥ ३८ ॥
पुत्रार्थी श्रुतिसंपन्नाल्लँभेत्पुत्राश्चिरायुषः । न तेषां त्रिषु लोकेषु किंचिदस्तीति दुर्लभम् । भोगार्थी लभते भोगान्व्रतेनानेन सुव्रत ॥ ३९ ॥
क्रोधात्प्रमादाल्लोभाच्च व्रतभंगो यदा भवेत् । प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत् ॥ ४० ॥
सप्तैव यावत्सप्तम्यः संप्राप्ता गुरुणा खग । तासु भास्करमभ्यर्च्य माल्यधूपादिभिर्नरः । भोजयित्वा द्विजाञ्छक्त्या प्राप्नुयात्स्वर्गमक्षयम् ॥ ४१ ॥
सप्तम्यां विप्रमुख्येभ्यो योऽन्नं दद्यात्खगेश्वर । तदक्षयं भवेत्तस्य स च सूर्यगृहं व्रजेत् ॥ ४२ ॥
इति ते कीर्तितं वीर सप्तमीव्रतमुत्तमम् । भूय एवाभिधास्यामि शृणु मे वदतोनघ ॥ ४३ ॥
येन व्रतप्रभावेण कामिकं फलमश्नुते । सप्तमीं खगशार्दूल शुक्लां द्वादशनामिकाम् ॥ ४४ ॥
गोमूत्रगोमयाहारः षड्वृताहार एव च । अथ वा यावकाहारः शीर्णपर्णाशनोपि वा ॥ ४५ ॥
क्षीराशी चैकभक्तं वा सिक्थाहारोथ वा पुनः । जलाहारोथ वा विद्वान्पूजयेत दिवाकरम् ॥ ४६ ॥
पुष्पोपहारैर्विविधैः पद्मसौगंधिकोत्पलैः । नानाप्रकारैर्गंधैश्च धूपैर्गुग्गुलुचंदनैः ॥ ४७ ॥
कृशरैः पायसान्नैर्वा विविधैश्च विभूषणैः । अर्चयित्वा द्विजश्रेष्ठ भक्ष्यवस्त्रादिभूषणैः ॥ ४८ ॥
सर्वपक्षफलं प्राप्य सूर्यलोकं ततो व्रजेत् । तपसोंते ततो वीर कुले महति जायते ॥ ४९ ॥
यथाक्रमं प्रयत्नेन नामानि परिकीर्तयेत् । माघे च फाल्गुने मासि चैत्रे च गरुडाग्रज ॥ ५० ॥
वैशाखे त्वथ ज्येष्ठे तु आषाढे श्रावणे तथा । मासि भाद्रपदे वीर तथा चाश्वयुजे खग ॥ ५१ ॥
मार्गशीर्षे तथा पौषे पूजयेत्सततं रविम् । विभावसुं विवस्वंतं भास्करं पक्षिसत्तम ॥ ५२ ॥
विकर्तनं पतंगं च सहस्रांशुं खगाधिप । एतानि देवनामानि मासेष्वेतेषु खेचर ॥ ५३ ॥
पूजयेद्देवदेवेशं देवानामपि दुर्लभम् । एवं क्रमेण तीक्ष्णांशुं नामभिः परिपूजयेत् ॥ ५४ ॥
इत्येवं ते समाख्यातं मया गुह्यमिदं खग । अभक्ताय न दातव्यं नाशिष्याय कथंचन ॥ ५५ ॥
न च पापकृते वीर दातव्यं विनतात्मज । व्याधेस्तु नाशनार्थाय देयं विप्राय सुव्रत ॥ ५६ ॥
दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति श्रुत्वा च विधिवत्खग ॥ ५७ ॥
सप्ताश्वतिलक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि पुष्पधूपादिकामिकम् । येन येन तु दानेन तत्तत्फलमवाप्नुयात् ॥ १ ॥
मालतीकुसुमैः पूजा भवेत्सान्निध्यकारिका । आरोग्यं करवीरैस्तु भवत्यर्थश्च शाश्वतः ॥ २ ॥
ऐश्वर्यमतुलं चैव यशश्च विपुलं तथा । मल्लिकायाश्च कुसुमैर्भगवत्सम्मुखो भवेत् ॥ ३ ॥
सौभाग्यं पुंडरीकैस्तु परमैश्वर्यमाप्नुयात् । कमलोत्पलकुंदैस्तु यशो विद्या बलं भवेत् ॥ ४ ॥
नानाविधैः सुकुसुमैः क्षिप्रं रोगात्प्रमुच्यते । भवत्यक्षयमन्नं च नित्यम र्चयतो रविम् ॥ ५ ॥
मंदारकुसुमैः पूजा सर्वकुष्ठनिवारिणी । बिल्वस्य पत्रकुसुमैर्महतीं श्रियमाप्नुयात् ॥ ६ ॥
अर्कस्रजा भवत्यर्कः सर्वदा वरदः प्रभुः । प्रदद्याद्रूपिणीं कन्यामर्चितो बकुलस्रजा ॥ ७ ॥
किंशुकैः पूजितो देवो न पीडयति भास्कर । अगत्स्यकुसुमैः सिद्धिं सानुकूल्यं प्रयच्छति ॥ ८ ॥
स्वयं रूपवतीं दद्यात्पूजितश्चंपकस्रजा । निरुद्वेगो भवेन्नित्यं पूजितः पुष्पमालया ॥ ९ ॥
अशोककुसुमैर्देवमर्चयेद्यो दिवाकरम् । आम्रातकस्य कुसुमं निर्माल्यमिव दृश्यते ॥ १० ॥
अप्रत्यग्नं बहिर्यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् । नवभिस्त्वचलां कीर्तिं दशभिः सुखमुत्तमम् ॥ ११ ॥
भोगानेकादशेनेह प्राप्नुयान्नात्र संशयः । द्वादशेनाचलं राज्यं द्वादशाख्यमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
प्रथमं पूजयेद्भक्त्या भूरूपं प्रणमेत्सदा । भुवर्नमो द्वितीयं च तृतीयं स्वर्नमेन्नरः ॥ १३ ॥
महर्नमश्चतुर्थं तु पंचमं तु जनो नमः । तपो नमस्तथा षष्ठं नमः सत्यं तु सप्तमम् ॥ १४ ॥
अष्टमं भूर्भुवश्चेति नवमं खगसत्तम । दशमं षडतो वीर नमोल्काय तथा परम् ॥ १५ ॥
द्वादशं तु खषोल्केति ॐ नमः पूजयेत्खग । एवं मंडलकारी तु क्रमादेवं फलं लभेत् ॥ १६ ॥
घृतदीपप्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः । कटुतैलस्य दीपेन शत्रूणां संश्रयो भवेत् । मधूकानां तु तैलेन सौभाग्यं परमं लभेत् ॥ १७ ॥
संपूज्य विधिवद्देवं पुष्पधूपादिभिर्नरः । यथाशक्त्या ततः पश्चान्नैवेद्यं तु प्रकल्पयेत् ॥ १८ ॥
पुष्पाणां प्रवरा जाती धूपानां चैव चन्दनम् । गंधानां कुंकुमं श्रेष्ठं मोदकाश्च निवेदने ॥ १९ ॥
एतैस्तुष्यति देवेशः सान्निध्यं चाधिगच्छति । ददाति प्रवरानिष्टान्दातुश्च स्वर्गतिं तथा ॥ २० ॥
एवं संपूज्य विधिवत्कृत्वा चापि प्रदक्षिणाम् । प्रणम्य शिरसा देवं भास्करं तिमिरापहम् । आरुह्य सुविमानं स याति भानोः सलोकताम् ॥ २१ ॥
पुनः संपूज्य देवेशं जपं कुर्याद्यथेष्टकम् । हुताशने च जुहुयाद्विधिदृष्टेन कर्मणा । एवमेकैकशः कार्याः सप्तम्यः सप्त सर्वदा ॥ २२ ॥
उदकप्रसृतिं पीत्वा क्रियते या तु सप्तमी । सा ज्ञेया सुखदा वीर सदैवोदकसप्तमी ॥ २३ ॥
या काचित्सप्तमी नोक्ता तां ते वक्ष्यामि मर्वदा । वराटिका क्रमेणाप्तं यत्किंचित्प्रतिभक्षयेत् ॥ २४ ॥
अनेन देयमूल्येन यल्लब्धं तत्प्रभक्षयेत । अभक्ष्यं चापि भक्ष्यं वा नात्र कार्या विचारणा ॥ २५ ॥
शतानीक उवाच । किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् । स्तुवन्तः कं कमर्चतः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥ १ ॥
को धर्मः सर्वधर्माणां कश्च पूज्यो मतस्तव । ब्रह्मादयः कमर्चंति कश्चादिस्त्रिदिवौकसाम् ॥ २ ॥
सुमन्तुरुवाच । अत्राहं ते प्रवक्ष्यामि संवादं पापनाशनम् । भीष्मस्य नरशार्दूल व्यासस्य च महात्मनः ॥ ३ ॥
सुखासीनं महाव्यासं गंगाकूले द्विजोत्तम । तं दृष्ट्वा सुमहातेजा ज्वलंतमिव पावकम् ॥ ४ ॥
साक्षान्नारायणं देवं तेजसादित्यसन्निभम् । प्रणम्य शिरसा वीर सर्वशास्त्रालयं परम् ॥ ५ ॥
महाभारतकर्तारं वेदार्थनिकषं परम् । आचार्यं परमर्षीणां राजर्षीणां च भारत ॥ ६ ॥
कर्तारं कुरुवंशस्य दैवतं परमं मम । पप्रच्छ कुरुशार्दूलो द्विजभक्त्या समन्वितः ॥ ७ ॥
देवदेवस्य माहात्म्यं चित्तस्थं भास्करस्य तु । स महात्मा महातेजा भीष्मः पूर्वं मुनिं तथा ॥ ८ ॥
भीष्म उवाच । भगवन्द्विजशार्दूल पाराशर्य महामते । ममाख्यातं त्वया सर्वं वाङ्मयं सचराचरम् ॥ ९ ॥
भास्करस्य मुनिश्रेष्ठ संशयोद्यापि वर्तते । आदौ तस्य नमस्कारमन्येषां तदनंतरम् ॥ १० ॥
ब्रह्मादीनां तु रुद्राद्यैर्ब्रूहि तत्त्वेन हेतुना । क एष भास्करो ब्रह्मन्कुतो जातः क उच्यते ॥ ११ ॥
कीर्तयस्व यथान्यायं कौतुकं हि परं मम । कुशलो हि भवांल्लोके तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १२ ॥
व्यास उवाच । अहो तव महत्कष्टं प्रमूढोसि न संशयः । स्तुवंतश्च तमर्चाभिः सिद्धा ब्रह्मादयः सुराः ॥ १३ ॥
सर्वेषामेव देवानामादिरादित्य उच्यते । स हंति तिमिरं सर्वं दिग्विदिक्षु व्यवस्थितम् ॥ १४ ॥
स धर्मः सर्वधर्माणां स च पूज्यतमो मतः । ब्रह्मादयस्तमर्चंति स चादिस्त्रिदिवौकसाम् ॥ १५ ॥
अदितिः कश्यपसती आदित्यस्तेन चोच्यते । आदिकर्ताथ वा यस्मा त्तस्मादादित्य उच्यते ॥ १६ ॥
तस्मादेतज्जगत्सर्वमादित्यात्संप्रवर्तते । सदेवासुरगंधर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ॥ १७ ॥
रुद्रोपेंद्रौ तथेंद्रश्च ब्रह्मा दक्षोथ कश्यपः । आदित्यदेवताः सर्वे तथान्ये देवदानवाः ॥ १८ ॥
मुखाद्भूतो विरिंचिस्तु रुद्रो वक्षस्थलात्ततः । उपेंद्रो दक्षिणाद्धस्ताद्धाता वामकरात्तथा ॥ १९ ॥
वामपादतलाद्दक्षो दक्षिणात्कश्यपस्तथा । इत्युत्पन्नास्तथा चान्ये देवासुरनराः खगाः । तेनासौ देव आदित्यः सर्वदेवेषु पूजितः ॥ २० ॥
भीष्म उवाच । यदीत्थं गीयते वीर दिग्विदिक्षु स भास्करः । यदि तस्य प्रभावोयं पाराशर्य जगत्पतेः ॥ २१ ॥
स किमर्थं त्रिसंध्यं तु राक्षसैः परिभूयते । द्विजैः संरक्ष्यते भूयश्चक्रवद्भ्रमते पुनः । राहुणा गृह्यतेऽग्राह्यस्तत्किमर्थं द्विजोत्तम ॥ २२ ॥
व्यास उवाच । पिशाचोरगरक्षांसि डाकिनीदानवांस्तथा । दक्षिणाग्निर्दहेत्क्रोधात्तमाक्रामति भास्करः ॥ २३ ॥
त्रिसंध्यं तु त्रयो देवाः सान्निध्यं रविमंडले । मुहूर्तस्य प्रभावोयमसाध्ये दृष्टके तथा ॥ २४ ॥
तमेकमेवमुद्दिश्य लोके धर्मः प्रवर्तते । नमस्कृते स्तुते तस्मिन्सर्वे देवा नमस्कृताः ॥ २५ ॥
त्रिसन्ध्यं वसुधादेवैर्भास्करस्त्रिः प्रणम्यते । राहुरादित्यबिंबस्य स्थितोधस्तान्न संशयः ॥ २६ ॥
अमृतार्थी विमानस्थो यावत्संस्रवतेऽमृतम् । विमानांतरितं बिंबमादिशेद्ग्रहणं ततः ॥ २७ ॥
न कश्चिद्धर्षितुं शक्त आदित्यो दहते ध्रुवम् । दिवारात्रिमुहूर्तानां ज्ञानायाक्रमते रविः ॥ २८ ॥
नादित्येन विना रात्रिर्न दिनं न च तर्पणम् । नाधर्म्मो नाथ वा धर्म्मस्तेन दृष्टं चराचरम् ॥ २९ ॥
आदित्यः पाति वै सर्वमादित्यः सृजते सदा । एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं भवता मम ॥ ३० ॥
भीष्म उवाच । स आदित्यो भवेद्येन अचिरात्तु वरप्रदः । तदहंश्रोतुमिच्छामि विप्र मां ब्रूहि तत्त्वतः ॥ १ ॥
व्यास उवाच । पूजया जपहोमेन ध्यानधारणया सह । सकलं मण्डलं कृत्वा तद्दीक्षा समयं तथा ॥ २ ॥
लब्ध्वा राधयते यस्तु भक्त्या तद्गतमानसः । तस्य भानुर्भवेद्वीर अचिरात्तु वरप्रदः ॥ ३ ॥
बलसिद्धिं महद्वीर्यं प्रतापं च स्वकायनम् । धनं धान्यं सुवर्णं च रूपं सौभाग्यसंपदम् ॥ ४ ॥
आरोग्यमायुः कीर्तिं च यशः पुत्रांश्च मानद । ददते नात्र संदेहो यस्य तुष्टो दिवाकरः ॥ ५ ॥
धर्ममर्थं तथा कामं विद्यां मोक्षश्रियं तथा । ददते भास्करस्तुष्टो नराणां नात्र संशयः ॥ ६ ॥
सौरेण विधिना तात पूजयित्वा दिवाकरम् । सर्वान्कामानवाप्नोति तथादित्यालयं नृप ॥ ७ ॥
भीष्म उवाच । सौरस्नानविधिं ब्रूहि सरहस्यं महामते । येन स्नातोऽमलो याति नरः पूज यितुं रविम् ॥ ८ ॥
व्यास उवाच । हंत ते संप्रवक्ष्यामि स्नानं पापप्रणाशनम् । शुचौ मनोरमे स्थाने संगृह्यास्त्रेण मृत्तिकाम् ॥ ९ ॥
संधिसंघो हकारस्तु टरेफोफसमन्विते । अनेनास्त्रेण संगृह्य ततः स्नानं समाचरेत् ॥ १० ॥
मलस्नानं ततः पश्चाच्छेषार्धेन तु कारयेत् । भागत्रयं तु सार्धं तु तृणपाषाणवर्जितम् ॥ ११ ॥
एकमस्त्रेण चालभ्य तथान्यं भास्करेण तु । अंगं चैव तृतीयेन अभिमंत्र्य सकृत्सकृत् ॥ १२ ॥
जप्त्वास्त्रेण क्षिपेद्दिक्षु निर्विघ्नं तु जलं भवेत् । सूर्यतीर्थे द्वितीयेन अभिमंत्र्य सकृत्सकृत् ॥ १३ ॥
गु ण्डयित्वा ततः स्नायादिति तीर्थेषु मानवः । तूर्यशंखनिनादेन ध्यात्वा देवं दिवाकरम् ॥ १४ ॥
स्नात्वा राजोपचारेण पुनराचम्य यत्नतः । स्नानं कृत्वा ततो भीष्म मंत्रराजेन संयुतम् ॥ १५ ॥
हरेफौ बिंदुयुक्तश्च तथान्यो दीर्घया सह । मात्रया रेफसंयुक्तो हकारो बिंदुना सह ॥ १६ ॥
सकारः सविसर्गस्तु मंत्रराजोऽयमुच्यते । ततस्तु तर्पयेन्मंत्रान्सर्वांस्तांस्तु कराग्रजैः ॥ १७ ॥
पर्वणामूर्ध्वतो देवाः सव्येन मुनयस्तथा । पितरश्चापसव्येन तद्बीजेन प्रतर्पयेत् ॥ १८ ॥
यद्गीतं प्रवरं लोके अक्षराणां मनीषिभिः । तद्बिंदुसहितं प्रोक्तं हृद्बीजं नात्र संशयः ॥ १९ ॥
कृत्वा वामकरे हस्ताद्ध्यात्वा प्राज्ञो विधानवित् । एवं स्नात्वा विधानेन संध्यां वन्देद्विधानतः ॥ २० ॥
ततो विद्वान्क्षिपेत्पश्चाद्भास्करायोदकांजलिम् । जपेच्च त्र्यक्षरं मंत्रं षण्मुखं वा यदिच्छया ॥ २१ ॥
मंत्रराजेति यः पूर्वं तवाख्यातो मया नृप । पश्चात्तीर्थे तु मंत्रांस्तु संहृत्य हृदयं न्यसेत् ॥ २२ ॥
मंत्रैरात्मानमेकत्र कृत्वा ह्यर्घ्यं प्रदापयेत् । रक्तचन्दनगंधैस्तु शुचिस्नातो महीतले ॥ २३ ॥
कृत्वा मण्डलकं वित्तमेकचित्तो व्यवस्थितः । गृहीत्वा करवीराणि संस्थाप्य ताम्रभाजने ॥ २४ ॥
तिलतंडुलसयुक्तं कुशगन्धोदकेन तु । रक्तचन्दनधूपेन युक्तमर्घ्यं प्रसाध्य तत् ॥ २५ ॥
कृत्वा शिरसि तत्पात्रं जानुभ्यामवनिं गतः । पूर्वमंत्रेण संयुक्तमर्घ्यं दद्यात्तु भानवे ॥ २६ ॥
मुच्यते सर्वपापैस्तु यो ह्येवं विनिवेदयेत् । यद्युगादिसहस्रेण व्यतीपातशतेन च ॥ २७ ॥
अयनानां सहस्रेण चन्द्रस्य ग्रहणे तथा । गवां शतसहस्रेण यत्फलं ज्येष्ठपुष्करे । दत्ते कुरुकुलश्रेष्ठ तदर्घ्येण फलं लभेत् ॥ २८ ॥
दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि भक्त्या संवत्सरेण तु । फलमर्घ्येण वै वीर लभते नात्र संशयः ॥ २९ ॥
यः पुनर्दीक्षितो विद्वान्विधिनार्घ्यं निवेदयेत् । नासावुत्पद्यते भूमौ स लयं याति भास्करे ॥ ३० ॥
इह जन्मनि सौभाग्यमायुरागेग्यसंपदाम् । अचिराद्भवते वीर स भार्यासुखभाजनम् ॥ ३१ ॥
एष स्नानविधिः प्रोक्तो मया संक्षेपतस्तव । हिताय मानवेंद्राणां सर्वपापप्रणाशनः ॥ ३२ ॥
भीष्म उवाच । कथितस्ते स्नानविधिर्ब्रह्मन्वै पापहारकः । सम्यग्ब्रह्मर्चनविधिं पूजयिष्यामि येन वै ॥ १ ॥
व्यास उवाच । हंत ते संप्रवक्ष्यामि विधिमादित्यपूजने । विविक्ते विजय स्थाने सुप्रसन्ने सुशोभने ॥ २ ॥
पूजयेद्भास्करं मन्त्री सरलीकृतविग्रहः । भद्रासनसमारूढः प्राङ्मुखः साधकोत्तमः ॥ ३ ॥
अस्त्रबीजेन मंत्रेण नरः स्वांगानि विन्यसेत् । अंगुष्ठमादितः कृत्वा कनिष्ठान्तं सुविन्यसेत् ॥ ४ ॥
हृदयादीन्फडन्तांस्तान्विन्यसेत्क्रमतः सदा । नेत्रपाणितले वीर न्यस्य अर्घ्यादि मंत्रवित् ॥ ५ ॥
यवर्गे यचतुर्थं तु कर्णबिंदुसमन्वितम् । नेत्रबीजमिति प्रोक्तं ज्योतीरूपं न संशयः ॥ ६ ॥
पश्चात्तु त्र्यक्षरं सूर्यं कवचं विन्यसेद्बुधः । कथितं तन्मया वीर मंत्रराजेति पृच्छतः ॥ ७ ॥
प्राणायामं ततः कुर्यात्प्रथमं बीजमुद्गिरन् । शेषक्रमेण हुत्वायं विरजे भीष्मशक्तितः ॥ ८ ॥
त्रिभिरेव ततो घोरैरात्मशुद्धिः कृता भवेत् । इति संशोध्य चात्मानं सूर्यं सर्वांतिकं न्यसेत् ॥ ९ ॥
हृदये हृदयं न्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत् । एकविंशतिमातृकाया अक्षरं यत्प्रकीर्तितम् ॥ १० ॥
हृद्बीजमिति विख्यातं ब्रह्मस्थानमनौपमम् । शिरसार्कस्य पूजा तु लोकेर्कः प्रतिकथ्यते ॥ ११ ॥
शिखायां तु शिखां न्यस्येच्छरीरे कवचं न्यसेत् । नेत्रयोर्विन्यसेन्नेत्रं करयोरस्त्रमेव च ॥ १२ ॥
महाव्याहृतयो राजंस्तथारज्वालिनी शिखा । हकारश्च रकारश्च कुकारो बिंदुना सह ॥ १३ ॥
एतेषां समयाश्चैव कवचं परिकथ्यते । नेत्रयोर्विन्यसेन्नेत्रं करयोर स्त्रमेव च ॥ १४ ॥
एवमंगानि विन्यस्य नासौ केनापि बाद्ध्यते । शत्रवो मित्रतां यांति अलाभे लाभमाप्नुयात् ॥ १५ ॥
आत्मानं भास्करं ज्ञात्वा यथोक्तं तत्त्वदर्शिभिः । ततस्तु पूजयेद्भानुं स्थंडिले विधिवत्पुनः ॥ १६ ॥
कृत्वा तु दक्षिणे पार्श्वे दिव्यपुष्पकरंडकम् । कृत्वा सुशोभिते वामे ताम्रपूर्णेन वारिणा ॥ १७ ॥
अस्त्रेण क्षालितां पूर्णां शेषं मंत्रैर्जलैस्तथा । अभिमंत्र्य ततः स्थाप्य कवचेनावगुंठिताम् ॥ १८ ॥
स्थंडिले चैव द्रव्याणि पूजार्थं कल्पितानि तु । सर्वाणि प्रोक्षयेद्विद्वानर्घ्यपात्रं जलेन तु । ततो मंत्रं जपेत्पश्चादेकचित्तेन मंत्रवित् ॥ १९ ॥
भीष्म उवाच । पुराणसहितैर्मंत्रैर्यो विधिः कथितो बुधैः ॥ २० ॥
स मया विदितः कृत्स्नः कथितो नैकशो द्विजैः । वेदोक्तैर्विविधैर्मंत्रैर्यथा संपूज्यते रविः ॥ २१ ॥
तथा मे ब्रूहि सकलं वैदिकं विधिसत्तमम् ॥ २२ ॥
व्यास उवाच । अथ त्वां कथयिष्येहं संवादं धर्मवर्द्धनम् । सुरज्येष्ठस्य देवस्य केशवस्य च भारत ॥ १ ॥
मनोवत्यां सुरज्येष्ठं सुखासीनं चतुर्मुखम् । प्रणम्य शिरसा विष्णुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥
विष्णुरुवाच । भगवन्देवदेवेश सुरज्येष्ठ चतुर्मुख । आराधनविधिं ब्रूहि भास्करस्य महात्मनः ॥ ३ ॥
कथमाराधयेद्भानुं मंडलस्थं दिवस्पतिम् । ब्रूहि मेऽत्र गणं देवं येनाहं पूजये विभुम् ॥ ४ ॥
साधुसाधु महाबाहो साधु पृष्टोऽ स्मि भूधर । शृणु चैकमना देव भास्कराराधने विधिम् ॥ ५ ॥
खषोल्कं निर्मलं देवं पूजयित्वा विभावसुम् । पूर्वे मध्ये तथाग्नेय्यां विरूपाक्षे प्रभं जने ॥ ६ ॥
क्रमेण यावदीशानीं हृदि बीजेन विन्यसेत् । खषोल्कासनमेतत्तु विन्यस्तं मानवोत्तमैः ॥ ७ ॥
ततस्तस्योपरिष्टात्तु हृदयेन तु कंचु कम् । सप्तावरणसंयुक्तमष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ ८ ॥
केसरालंबदेवत्वं पंचवर्णं महाद्भुतम् । परीक्षाभूमिविधिवच्छास्त्रोक्तविधिना कृतम् ॥ ९ ॥
दीप्तादि पूर्वादारभ्य यावदीशानगोचरम् । न्यसेच्छक्त्यष्टकं मंत्री मध्यतः सर्वतोमुखीम् ॥ १० ॥
दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा । अमोघा विद्युता चैव नवमी सर्वतोमुखी ॥ ११ ॥
तत आवाहयेद्भानुं स्थापयेत्कर्णिकोपरि । उपस्थानं तु वै कृत्वा मंत्रेणानेन सुव्रत ॥ १२ ॥
उदुत्यं जातवेदसमिति मंत्रः प्रकीर्तितः । अग्निं दूतेन मंत्रेण अनेन विश्वसुव्रत ॥ १३ ॥
आकृष्णेन रजसा मंत्रेणानेन चार्चयेत् । हंसःशुचिषदिति च मंत्रेणार्कं प्रपूजयेत् ॥ १४ ॥
अपप्तेतारकं देवीदीप्तानेन प्रपूजयेत् । अदृश्रमस्यकेतवः सूक्ष्मां देवीं समर्चयेत् ॥ १५ ॥
तरणिर्विश्वदर्शेति अनेन सततं जयम् । प्रत्यङ्देवानां विशेति भद्रां देवीं समर्चयेत् ॥ १६ ॥
विभूतिमर्चयेन्नित्यं येनापावकचक्षसा । विद्यामेषीति मंत्रेण ह्यनेन विमलां सदा ॥ १७ ॥
अमोघां पूजयेन्नित्यं मंत्रेणानेन सुव्रत । नवमीं पूजयेद्देवीं सततं सर्वतोमुखीम् ॥ १८ ॥
मंत्रेणानेन कृष्णस्य उद्वयंतमितीह च । उद्यन्नद्यमित्रहोमं प्रथममक्षरं व्रजेत् ॥ १९ ॥
द्वितीयं पूजयेत्कृष्णं शुक्लेषु हरिमाहवे । उदगादयमादित्यो अनेनापि तृतीयकम् ॥ २० ॥
तत्सवितुर्वरेण्येति चतुर्थं परिकीर्तितम् । महितोमहितोयेति पंचर्चं परिकीर्तयेत् ॥ २१ ॥
हिरण्यगर्भः समवर्तता षष्ठं बीजं प्रकीर्तितम् । सविता पश्चातात्पुरस्तात्सप्तमं देवसत्तम ॥ २२ ॥
एवं बीजानि विन्यस्य आदित्यं स्थापयेद्द्विजः । आदित्यं स्थापयेद्ध्याने सर्वेषां पूजयेद्बुधः ॥ २३ ॥
बाह्यतो देवशार्दूल इन्द्रादीनां समंततः । रक्तवर्णं महातेजं सितपद्मोपरि स्थितम् ॥ २४ ॥
सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । द्विभुजं चैकचक्रं च सौम्यं पद्मधनुष्करम् ॥ २५ ॥
वर्तुलं तेन बिंबेन मध्यस्थमतितेजसम् । आदित्यस्य त्विदं रूपं सर्वलोकेषु पूजितम् ॥ २६ ॥
ध्यात्वा संपूजयेन्नित्यं स्थंडिलं मंडलाश्रितम् ॥ २७ ॥
विष्णुरुवाच । मण्डलस्थं सुरश्रेष्ठ विधिना येन भास्करम् । पूजयेन्मानवो भक्त्या स विधिः कथ्यतां मम ॥ १ ॥
पूजयेद्विधिना येन भास्करं पद्मसंभवम् । मूर्तिस्थं सर्वगं देवं पूजितं ससुरासुरैः ॥ २ ॥
ब्रह्मोवाच । साधु कृष्ण महाबाहो साधु पृष्टोऽस्मि सुव्रत । शृणु चैकमनाः पूर्वं मूर्तिस्थं येन पूजयेत् ॥ ३ ॥
इषे त्वेति च मन्त्रेण उत्तमांगं सदार्चयेत् । अग्निमीळेति मन्त्रेण पूजयेद्दक्षिणे करे ॥ ४ ॥
अग्न आयाहि मन्त्रेण पादौ देवस्य पूजयेत् । आजिघ्रेति च मंत्रेण पूजयेत्पुष्पमालया ॥ ५ ॥
योगयोगति मंत्रेण मुक्तपुष्पांजलिं क्षिपेत् । समुद्रं गच्छ यत्प्रोक्तमनेन स्नापयेद्रविम् ॥ ६ ॥
इमं मे गंगेति यत्प्रोक्तमनेनापि च भूधर । समुद्रज्येति मन्त्रेण कषायैः परिरूपयेत् ॥ ७ ॥
स्नापयेत्पयसा कृष्ण आप्यायस्वेति मन्त्रतः । दधिक्राव्णेति वै दध्ना स्नापयेद्दधिवद्रविम् ॥ ८ ॥
तेजोऽसि शुक्रमिति च घृतेन स्नपनं परम् । या औषधीति मंत्रेण स्नानमोषधिभिः स्मृतम् ॥ ९ ॥
उद्वर्तयेत्ततो द्विपदाभिः सुराधिप । मानस्तोकेति मन्त्रेण युगपत्स्नानमाचरेत् ॥ १० ॥
विष्णोरराटमन्त्रेण स्नापयेद्गन्धवारिणा । सौवर्णेन तु मंत्रेण अर्घ्यं पाद्यं निवेदयेत् ॥ ११ ॥
इदं विष्णुर्विचक्रमे मंत्रेणार्घ्यं प्रदापयेत् । वेदोऽसीति हि मंत्रेण उपवीतं प्रदापयेत् ॥ १२ ॥
बृहस्पतेति मन्त्रेण दद्याद्वस्त्राणि भानवे । येन श्रियं प्रकुर्वाणां पुष्पमालां प्रयोजयेत् ॥ १३ ॥
धूरसीति च मन्त्रेण धूपं दद्यात्सगुग्गुलम् । समिद्धोंऽजनमंत्रेण अंजनं तु प्रयच्छति ॥ १४ ॥
युञ्जानीति च मंत्रेण भानुं रोचनयार्चयेत् । आरक्तकं च वै कुर्याद्दीर्घायुष्ट्वाय वै बुधः ॥ १५ ॥
सहस्रशीर्षा पुरुषो रविं सरसि पूजयेत् । संभावयेति मंत्रेण पद्मनेत्रे परामृशेत् ॥ १६ ॥
विश्वतश्चक्षुरित्येवं भानोर्देहं समालभेत् । श्रीश्च ते लक्ष्मीश्चेति मंत्रेणानेन पूजयेत् ॥ १७ ॥
विष्णुरुवाच । व्योमपूजाविधिं ब्रूहि समासाच्चतुरानन । अष्टशृंगं कथं व्योम पूजयेद्भास्करस्य तु ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच । व्योमपूजाविधिं कृष्ण निबोध गदतो मम । अष्टशृंगं यथा व्योम पूजयंति मनीषिणः ॥ २ ॥
सौवर्णं राजतं ताम्रं कृत्वा चाश्ममयं तथा । अष्टशृंगं महाबाहो अनेन विधिनार्चयेत् ॥ ३ ॥
प्रथमं पूजयेद्भानुं मध्ये मंत्रेण सुव्रत । महिषा वो महायेति नानापुष्पकदंबकैः ॥ ४ ॥
त्रातारमिंद्रं मंत्रेण सर्वशृंगं सदार्चयेत् । उदीरतामवर इत्यथ वानेन पूजयेत् ॥ ५ ॥
आयं गौरिति मन्त्रेण नैर्ऋ तं शृंगमर्चयेत् । रक्षोहणं वाजिनं वा पूजयेदसुरांतकम् ॥ ६ ॥
इन्द्रसोमांतपतये ह्यथ वानेन पूजयेत् । अभित्वा शूर नो नुम ऐशानं शृंगमर्चयेत् ॥ ७ ॥
एवं भानुं च परितः पूजयंति सदाच्युत । येनेदं भूतमिति वै अथ वानेन पूजयेत ॥ ८ ॥
नमोऽस्तु सर्वपापेभ्यो व्योमपीठं सदार्चयेत् । ते नराः सततं कामान्प्राप्नुवंति न संशयः ॥ ९ ॥
त्वमेको रुद्राणां वसूनां पूर्वाह्णे तेन पूजयेत् । तद्विष्णोः परमं पदं हंसः शुचिषदिति वै अपराह्ने सदार्चयेत् ॥ १० ॥
एवं भानुं ग्रहैः सार्धं पूजयंति सदस्पते । ते सर्वान्विविधान्कामान्प्राप्नुवंति न संशयः ॥ ११ ॥
विमले वाससी दत्त्वा गुरवे सपवित्रके । उपानहौ तथा कृष्ण सौवर्णमंगुलीयकम् ॥ १२ ॥
गन्धपुष्पाणि चित्राणि भक्ष्यभोज्यान्यनेकशः । अनेन विधिना यस्तु सोपवासोर्चयेद्रविम् । बहुपुत्रो बहुधनः स नरो भव्यवान्भवेत् ॥ १३ ॥
उत्तरे चायने यस्तु सोपवासोर्चयेद्रविम् । सोश्वमेधफलं विंद्याद्बहुपुत्रश्च जायते ॥ १४ ॥
कृत्वोपवासं विषुवे यस्तु पूजयते रविम् । बहुपुत्रो बहुधनो कीर्तिमांश्चापि जायते ॥ १५ ॥
कृत्वोपवासं ग्रहणे विधिवच्चंद्रसूर्ययोः । पूजयेद्भास्करं भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ १६ ॥
इति ते कथितो विष्णो भास्कराराधने विधिः । यं श्रुत्वा पुरुषो भक्त्या मम लोके महीयते ॥ १७ ॥
पुनरेत्य महीं कृष्ण राजा भवति भूतले । बहु पुत्रो बहुधनः समरेष्वपराजितः ॥ १८ ॥
सुमन्तुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विधिं परमपूजितम् । रत्नव्योमप्रतिष्ठायां यथा भानुं प्रपूजयेत् ॥ १ ॥
अर्चयित्वा तु प्रकृतिं गंधपुष्पाक्षतैर्विभो । सहोदकेनांजलिना सहपुष्पाक्षतेन वा ॥ २ ॥
आवाहयेन्महादेवं खषोल्कं भास्करं विभुम् । मन्त्रेण कुरुशार्दूल प्रत्यक्षकिरणाय वै ॥ ३ ॥
ॐ खषोल्कमावाहयामि ॐ भूर्भुवः स्वरों आदित्याराधने मन्त्रः ॥ ४ ॥
अभिमन्त्र्य भुवे मात्रं सावित्र्या च ऋचा विभो । आपो हिष्ठेति या प्रोक्ता वृथा सूर्यस्य सर्वदा ॥ ५ ॥
यथान्यायं तु संक्षाल्य पूरयेच्चान्यतो यतः । हिरण्यगर्भः समवर्ततेत्यनया क्षालयेद्बुधः ॥ ६ ॥
सविता पश्चातात्सविता ह्यनया पूरयेद्बुधः । इत्येवं पूरयित्वा तु वारि पुष्पाक्षतैर्बुधः ॥ ७ ॥
पात्रमौदुम्बरं गृह्य कृत्स्नं सूर्यस्य दर्शयेत् । उदुत्यं जातवेदसमनया व्योम्नि निक्षिपेत् ॥ ८ ॥
हंसः शुचिषदिति पाद्यं दद्याद्विचक्षणः । निर्वापयेच्च पयसा खषोल्कं स्नापयेत्ततः ॥ ९ ॥
अग्निस्तु सप्तभिर्वीर कीर्तितास्ताश्च कृत्स्नशः । आपो हिष्ठेति च क्रमात्तिसृभिः कुरुनंदन ॥ १० ॥
हिरण्यवर्णेति क्रमाच्चतुर्भिश्च नराधिप । अभिमंत्र्योदकमृग्भिस्तिसृभि र्निक्षिपेन्नृप ॥ ११ ॥
भानोः प्रदक्षिणं कृत्वा कृणुष्वपाज इत्यपि । त्य मूषु वाजिनं गिरः प्रथमा परिकीर्तिता ॥ १२ ॥
पतिमिंद्रस्तवाचाम द्वितीया परिकीर्तिता । पतिमिंद्रस्तु शुद्धो न आगहि तृतीया परिकीर्तिता ॥ १३ ॥
सिध्ये वृत्राणि जिघ्ने शगंधैर्भानुं प्रपूजयेत् । अस्य वामस्येत्यनया अक्षतैः पूजयेद्रविम् ॥ १४ ॥
सप्त युंजंति रथमनया पूजयेद्रविम् । पुष्पैर्भरतशार्दूल सततं तमनाशनम् ॥ १५ ॥
को ददर्श प्रथम मनया धूपमादिशेत् । पाकः पृच्छाम्यनया चंदनं प्रतिपादयेत् ॥ १६ ॥
उद्दीप्यस्येत्यनया दीपं दद्याद्विभावसोः । अर्चित्वा कुंकुमं चैव शीर्षं क्षीरं तु मंडलम् ॥ १७ ॥
युक्ता मातासीत्यनया नैवेद्यं प्रतिपादयेत् । गौरीर्मिमायेति दद्यात्तथा शुक्ले च वाससी ॥ १८ ॥
तस्याः समुद्रेत्यनया उपवीतं निवेदयेत् । इति संपूज्य देवेशं ततः कुर्यात्परां स्तुतिम् ॥ १९ ॥
ऋग्भिर्वै पंचभिस्तात शृणु चैकमनादृतः । उक्षाणं पृश्निरिति च प्रथमा परिकीर्तिता ॥ २० ॥
चत्वारि वागिति भवेद्द्वितीया परिकीर्तिता । इंद्रं मित्रं तृतीया तु वराधिक्ये प्रकीर्तिता ॥ २१ ॥
कृष्णं नियानं हि तथा चतुर्थी परिकीर्तिता । यो रत्नवाहीत्यनया किरीटं योजयेद्रवौ ॥ २२ ॥
गतेहनामित्यनया अव्यंगं भास्करं न्यसेत् । इयमददाद्रभसमृणच्युतमिति ऋगादितः ॥ २३ ॥
कृत्वा पूजां ततश्चर्ग्भिरष्टाभिरिति चाच्युत । देवस्य शक्तयोऽष्टौ च पूजयेद्विधिवत्क्रमात् ॥ २४ ॥
इत्येष ते मयाख्यातः प्रतिमापूजने विधिः । यः पुरोक्तो महाबाहो ब्रह्मणा विष्णवे तथा ॥ २५ ॥
अनेन विधिना यस्तु सततं पूजयेद्रविम् । स प्राप्नोत्यखिलान्कामानिह लोके परत्र च ॥ २६ ॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धनार्थी लभते धनम् । कन्यार्थी लभते कन्यां वेदार्थी वेदविद्भवेत् ॥ २७ ॥
निष्कामः पूजयेद्यस्तु स मोक्षं प्राप्नुयान्नरः । अनेन विधिना पूज्य गतः सिद्धिं स वैष्णवः ॥ २८ ॥
ब्रह्मादयस्तथा देवं पूजयित्वा विभावसुम् । अनेन विधिना पूज्य संतः सिद्धिं परां गताः ॥ २९ ॥
व्यास उवाच । पुनर्निबोध मे भीष्म गदतः परमं विधिम् । येन पूजयते नित्यं महादेवं दिवा करम् ॥ १ ॥
प्रभूतं निर्मलं तेज आराध्य परमं सुखम् । पूर्वमंतस्तथाग्नेय्यां नैर्ऋत्यां पवनालये ॥ २ ॥
क्रमेण यावदीशानं हृदि बीजं च विन्यसेत् । भास्करासनमेतत्तु न्यस्तव्यं तत्त्वदर्शिभिः ॥ ३ ॥
उपरिष्टात्ततस्तस्य हृदयेन तु पंकजम् । अष्टपत्रं केशरालं पंचवर्णसकेशरम् ॥ ४ ॥
दीप्तादि पूर्वमारभ्य आमहादेवगोचरम् । शक्त्यष्टकं न्यसेन्मंत्रैरादितः सर्वतोमुखीम् ॥ ५ ॥
अबीजैः केसराग्रेषु क्रमेणैव च पूजयेत् । ततस्त्वावाहयेद्भानुं स्थापयेत्कर्णिकोपरि ॥ ६ ॥