snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
विमानमाहृत्य मनोभिरामं सुराङ्गनागीतविलासहृद्यम् । प्राप्नोति लोकं त्रिदशोत्तमानां कन्याप्रदानान्न विचारणेति ॥ ११ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । ब्राह्मणा दैवतं भूमौ ब्राह्मणा दिवि दैवतम् । ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति नास्ति भूतं जगत्त्रये ॥ १ ॥
अदेवं दैवतं कुर्युः कुर्युर्देवमदैवतम् । ब्राह्मणा हि महाभागाः पूज्यंते सततं द्विजाः ॥ २ ॥
ब्राह्मणेभ्यः समुत्पन्ना देवाः पूर्वमिति स्मृतिः । ब्राह्मणेभ्यो जगत्सर्वं तस्मात्पूज्यतमा द्विजाः ॥ ३ ॥
येषामश्नंति वक्त्रेण देवताः पितरस्तथा । ऋषयश्च तथा नागाः किं भूतमधिकं ततः ॥ ४ ॥
यदैव मनुजो भक्त्या ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । तदैवाप्नोति धर्मज्ञ बहुजन्मनि जन्मनि ॥ ५ ॥
तालवृंतानिलेनैव श्रांतसंवाहनेन च । उत्सादनेन गात्राणां तथा व्यंजनकर्मणा ॥ ६ ॥
पादशौचप्रदानेन पादयोः सेचनेन च । परिचर्य यथा काममेकेनैव द्विजोत्तम ॥ ७ ॥
अनिष्ट्वापि समाप्नोति स्वर्गलोकं च शाश्वतम् । ब्राह्मणानां शुभं कृत्वा नाकलोके महीयते ॥ ८ ॥
यद्ब्राह्मणास्तुष्टिमन्तो वदंति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः । तद्वै शुभं तस्य नरस्य नूनं भवेदतस्तान्सततं निषेवेत् ॥ ९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । युष्मद्वाक्यामृतमिदं ह्यहं शृण्वञ्जनार्दन । न तृप्तिमधिगच्छामि जातं कौतूहलं हि मे ॥ १ ॥
गोपतिः किल गोविन्दस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । गोवृषस्य प्रदानेन त्रैलोक्यमभिनंदति ॥ २ ॥
तस्माद्गोवृषकल्पस्य विधानं कथयाच्युत ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । वृषदानफलं पुण्यं शृणुष्व कथयामि ते । पवित्रं पावनं चैव सर्वदानोत्तमं तथा ॥ ४ ॥
दशधेनुसमोऽनड्वानेकश्चैव धुरंधरः । दशधेनुप्रदानाद्धि स एवैको विशिष्यते ॥ ५ ॥
वोढा च चारुपृष्ठांगो ह्यरोगः पांडुनंदन । युवा भद्रः सुशी लश्च सर्वदोषविवर्जितः ॥ ६ ॥
धुरंधरः स्थापयते एक एव कुलं महत् । त्राता भवति संसारान्नात्र कार्या विचारणा ॥ ७ ॥
अलंकृत्य वृषं शांतं पुण्येह्नि समुपस्थिते । रौप्यलाड्गूलसंयुक्तं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ८ ॥
मंत्रेणानेन राजेन्द्र तं शृणुष्व वदामि ते । धर्मस्त्वं वृषरूपेण जग दानंदकारक ॥ ९ ॥
अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः पाहि सनातन । दत्वैवं दक्षिणायुक्तं प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ १० ॥
सप्तजन्मकृतं पापं वाङ्मनः कायकर्मजम् । तत्सर्वं विलयं याति गोदानसुकृतेन च ॥ ११ ॥
यानं वृषभसंयुक्तं दीप्यमानं सुशोभितम् । आरुह्य कामगं दिव्यं स्वर्लोकमधिरोहति ॥ १२ ॥
यावंति तस्य रोमाणि गोवृषस्य महीपते । तावद्वर्षसहस्राणि गवां लोके महीयते ॥ १३ ॥
गोलोकादवतीर्णस्तु इहलोके द्विजोत्तमः । यज्ञयाजी महातेजाः सर्वब्राह्मणपूजितः ॥ १४ ॥
तवोक्तं वै महाराज कस्य देयो वृषोत्तमः । तदप्यहं ते वक्ष्यामि पात्रं त्राणप्रदं नृणाम् ॥ १५ ॥
येषां सदा वै श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधे निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिता गृहस्थास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ १६ ॥
गात्रे दृढं भारसहं सुपुष्टं सुशृङ्गिणं सर्वगुणोपपन्नम् । दत्त्वर्षभं गोदशकेन तुल्यं सत्यं भवंति भुवि तत्फलभागिनस्ते ॥ १७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । श्रुतः पुराणविषयस्त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । संसारासारतां ज्ञात्वा श्रुतश्च व्रतविस्तरः ॥ १ ॥
भूयश्च श्रोतुमिच्छामि दानमाहात्म्यमुत्तमम् । किं दीयते कदा कृष्ण केनोपायेन शंस मे ॥ २ ॥
नहि दानात्परतरमन्यदस्तीति मे मतिः । धनं धनवतां किञ्चिदहार्यं राजतस्करैः ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अनिश्चितं निधानं यदप्रयुक्तं च वर्द्धते । अनीतं याति चाध्वानं धनं विप्रकरार्पितम् ॥ ४ ॥
किं कायेन सुपुष्टेन बलिना चिरजीविना । यन्नसत्त्वोपकाराय तज्जीवितमनर्थकम् ॥ ५ ॥
ग्रासादर्द्धमपि ग्रास मर्थिभ्यः किं न दीयते । इच्छानुरूपो विभवः कदा कस्य भविष्यति ॥ ६ ॥
एकस्मिन्नप्यतिक्रांते दिने दानविवर्जिते । दस्युभिर्मुषितश्चैव दिवारात्रौ च शोचति ॥ ७ ॥
यस्य त्रिवर्गशून्यानि दिनान्यायांति यांति च । सलोहकारभस्त्रेव श्वसन्नपि न जीवति ॥ ८ ॥
यैर्न दत्तं न च हुतं न तीर्थे मरणं कृतम् । हिरण्यमन्नमुदकं ब्राह्मणेभ्यो न चार्पितम् ॥ ९ ॥
दीना निरशना रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः । ते दृश्यंते महाराज जायमाना पुनः ॥ १० ॥
आयासशतलब्धस्य प्राणेभ्योपि गरीयसः । गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः ॥ ११ ॥
नोपभोगैः क्षयं यांति न प्रदानैः समृद्धयः । पूर्वार्जितानामन्यत्र सुकृतानां परिक्षयात् ॥ १२ ॥
अदृष्टपरतत्त्वोपि पात्रेभ्यो विसृजेद्धनम् । यस्मान्मृतस्य तन्नास्ति तस्मात्सांशयिकं वरम् ॥ १३ ॥
दानानि बहुरूपाणि कथयामि तवानघ । व्यासवाल्मीकिमन्वाद्यैः कथितानि पुरा मम ॥ १४ ॥
किञ्चिद्व्रतं यत्क्रियते पूज्यते च त्रिलोचनः । दीयते यच्च विप्रेभ्य एतज्जन्मतरोः फलम् ॥ १५ ॥
युधिष्ठिर उवाच । ब्राह्मणप्रीणनार्थाय केशवस्य शिवस्य च । यानि दानानि देयानि तान्याचक्ष्य यदूत्तम ॥ १६ ॥
येन चैव विधानेन दानं पुण्यसुखावहम् । एहिकामुष्मिकावाप्तिं करोति नहि हन्यते ॥ १७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । आसप्तमं पुनंत्येते दोहवाहनवेदनैः ॥ १८ ॥
गोदानमादौ वक्ष्यामि प्रत्यक्षक्रमयोगतः । येन चैव विधानेन अन्यूनाधिकविस्तरम् ॥ १९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । देयाः किंलक्षणा गावः काश्च राजन्विवर्जिताः । कीदृशाय प्रदातव्या न देयाः कीदृशाय वै ॥ २० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । तरुणी रूपसंपन्ना सुशीला च पयस्विनी । न्यायार्जिता सवत्सा च प्रदेया श्रोत्रियाय गौः ॥ २१ ॥
वृद्धा सरोगा हीनांगी वंध्या दुष्टा मृतप्रजा । दूरस्थाऽन्यायलब्धा च देया गौर्न कथंचन ॥ २२ ॥
सा दत्तैव हरेत्पापं श्रोत्रियायाहिताग्नये । अतिथिप्रियाय दांताय धेनुं दद्याद्गुणाधिके ॥ २३ ॥
अकुलीनाय मूर्खाय लुब्धाय पिशुनाय च । हव्यकव्यव्यपेताय न देया गौः कथंचन ॥ २४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुण्यं दिनमथासाद्य स्नात्वातर्प्य पितॄंस्तथा । घृतक्षीराभिषेकं च कृत्वा विष्णोः शिवस्य च ॥ २५ ॥
समभ्यर्च्य यथान्यायं पुष्पादिभिरनुक्रमात् । उदङ्मुखीं प्राङ्मुखीं वा गृष्टिं कृत्वा पयस्विनीम् ॥ २६ ॥
सवत्सां वस्त्रसंवीतां सितयज्ञोपवीतिनीम् । स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यदोहनकान्विताम् ॥ २७ ॥
शक्तितो दक्षिणायुक्तां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । पुच्छे कृष्णाजिनं देयं गां पुच्छे करिणं करे ॥ २८ ॥
अश्वं सदा सुकर्णे वा दासीं शिरसि दापयेत् । गावो ममाग्रतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः ॥ २९ ॥
गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम् । प्रदक्षिणां ततः कृत्वा धेनुं द्विजवराय ताम् ॥ ३० ॥
इमां च प्रतिगृह्णीष्व धेनुर्दत्ता मया तव । एवमुच्चार्य तं विप्रं देवेशं परिकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
अनुव्रजेच्च गच्छंतं पदान्यष्टौ नराधिप । अनेन विधिना धेनुं यो विप्राय प्रयच्छति ॥ ३२ ॥
सर्वकामसमृद्धात्मा स्वर्गलोकं स गच्छति । सप्त पूर्वान्सप्त परानात्मानं चैव मानवः ॥ ३३ ॥
सप्त जन्मकृतात्पापान्मोचयत्यवनीपते । पदे पदेऽश्वमेधस्य गोशतस्य च मानवः ॥ ३४ ॥
फलमाप्नोति राजेन्द्र दक्षायैवं जगौ हरिः । सर्वकामप्रदा सा स्यात्सर्वकालेषु पार्थिव ॥ ३५ ॥
भवत्यसौ पापहरा यावदिंद्राश्चतुर्दश । सर्वेषामेव पापानां कृतानामपि जानता ॥ ३६ ॥
प्रायश्चित्तमिदं प्रोक्तमनुतापोपबृंहितम् । सर्वेषामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् ॥ ३७ ॥
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्चान्यैश्च मानवैः । लोकाः कामगमा प्राप्ता दत्त्वैतद्विधिना नृप ॥ ३८ ॥
गोभ्योधिकं जगति नापरमस्तिकिञ्चिद्दानं पवित्रमिति शास्त्रविदो वदंति । तत्संपदः सुरसदश्च समीहमानैर्देयाः सदैव विधिना द्विजपुंगवाय ॥ ३९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि धेनूनां कल्पना नृप । विशेषविधिना याश्च देयाः कामानभीप्सुभिः ॥ १ ॥
कामं यद्दीयते दानं समग्रं तत्सुखावहम् । असमग्रं तु दोषाय भवतीह परत्र च ॥ २ ॥
तस्मान्न दक्षिणाहीनं विधानविकलं तथा । देयं दानं महाराज समग्रफलकाम्यया ॥ ३ ॥
अन्यथा दीयमानं तदहंकाराय केवलम् । प्रत्यक्षं चार्थहानिः स्यान्न वा तत्फलदं भवेत् ॥ ४ ॥
तिलधेनुं प्रवक्ष्यामि शृणु पार्थिवसत्तम । वाराहेण पुरा प्रोक्तां महापातकनाशिनीम् ॥ ५ ॥
यां दत्त्वा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा गुरुतल्पगः । अगारदाही गरदः सर्वपापरतोपि वा ॥ ६ ॥
महापातकयुक्तश्च संयुक्तश्चोपपातकैः । मुच्यते ह्यखिलैः पापैः स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ७ ॥
अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनसमावृते । धेनुं तिलमयीं कृत्वा दर्भानास्तीर्य सर्वतः ॥ ८ ॥
तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णास्तिला गोमूत्रवर्णकाः । तिलानां च विचित्राणां धेनुं सर्वां च कारयेत् ॥ ९ ॥
द्रोणस्य वत्सकं कुर्याच्चतुराढकिकां च गाम् । स्वर्णशृंगीं रौप्यखुरां गन्धवर्णवतीं तथा ॥ १० ॥
कार्या शर्करया जिह्वा गुडेनास्यं च कम्बलः । इक्षुपादां ताम्रपृष्ठीं शुक्तिमुक्ताफलेक्षणाम् ॥ ११ ॥
प्रशस्तपत्रश्रवणां फलदंतवतीं शुभाम् । स्रग्दामपुच्छां कुर्वीत नव नीतस्तनान्विताम् ॥ १२ ॥
सितवस्त्रशिरालम्बां सितसर्षपरोमिकाम् । फलैर्मनोहरैरन्नैर्मणिमुक्ताफलान्विताम् ॥ १३ ॥
ईदृक्संस्थानसम्पन्नां कृत्वा श्रद्धासमन्वितः । कांस्योपदोहनां दद्यात्पर्वकाले समागते ॥ १४ ॥
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या वै देवेष्ववस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ १५ ॥
ततः प्रदक्षिणां कृत्वा पूजयित्वा प्रणम्य च । सदक्षिणा मया तुभ्यं दत्तेत्युक्त्वा विसर्जयेत् ॥ १६ ॥
अनेन विधिना दत्त्वा तिलधेनुं नराधिप । सर्वपापविनिर्मुक्तो परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १७ ॥
यश्च गृह्णाति विधिवद्दीयमानां प्रमोदते । दीयमानां प्रशंसंति ये च संहृष्टमानसाः ॥ १८ ॥
तेपि दोषविनिर्मुक्ता ब्रह्मलोकं व्रजंति ते । प्रशांताय सुशीलाय वेदव्रतरताय च ॥ १९ ॥
धेनुं तिलमयीं दत्त्वा न शोचति कृताकृते । त्रिरात्रं यस्तिलाहारस्तिलधेनुप्रदो भवेत् ॥ २० ॥
एकाहमथ वा राजन्न युच्छेदन्तरात्मना । दानाद्विशुद्धिः पापस्य तस्य पुण्यवतो नृप ॥ २१ ॥
चान्द्रायणादभ्यधिकं कथितं तिलभक्षणम् । बालत्वे चैव यत्पापं यौवने वार्द्धके तथा ॥ २२ ॥
वाचा कृतं तु मनसा कर्मणा यच्च संचितम् । उदकष्ठीवने चैव नग्नस्नानेन यद्भवेत् ॥ २३ ॥
मुशलेनोद्यते नापि लंबिते ब्राह्मणे तथा । वृषलीगमने चैव गुरुदाराभिगामिनि ॥ २४ ॥
सुरापानेन यत्पापमभक्ष्यस्य च भक्षणात् । तत्सर्वं विलयं याति तिलधेनुप्रदायिनाम् ॥ २५ ॥
यममार्गे महाघोरे नदी वैतरणी स्मृता । वालुकायाः स्थलं चैव पच्यते यत्र पापिनः ॥ २६ ॥
यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयावहाः । निकृत्य पापिनां मांसं भक्षयंति बुभुक्षिताः ॥ २७ ॥
असिपत्रवनं चैव लोहकंटकशाल्मलीम् । एतान्सर्वानतिक्रम्य ततो यमपुरं व्रजेत् ॥ २८ ॥
विमाने कांचने दिव्ये मणिरत्नविभूषिते । तत्रारुह्य नरश्रेष्ठो गच्छते परमाङ्गतिम् ॥ २९ ॥
गुणहीने न दातव्या न दातव्या धनेश्वरे । कुण्डे गोले च लुब्धे च न च देया कदापि सा ॥ ३० ॥
एका एकस्य दातव्या मुनिभिः कथितं पुरा । अरण्ये नैमिषे पार्थ नारदेन निवेदितम् ॥ ३१ ॥
तत्तेहं संप्रवक्ष्यामि सम्यक्फलसहस्रदम् । इदं पुण्यं पवित्रं च माङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् ॥ ३२ ॥
विप्राणां श्रावयेच्छ्राद्धे अनन्तफलमश्नुते । बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः ॥ ३३ ॥
विभज्यमानान्येतानि दातारं पातयंत्यधः । सा तु विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ ३४ ॥
अस्या दानप्रभावेन विमानं सर्वकामिकम् । समारुह्य नरो याति यत्र देवो हरिः स्वयम् ॥ ३९ ॥
एषा चैव प्रदातव्या प्रयतेनान्तरात्मना । पौर्णमास्यां च माघस्य कार्तिक्यां चैव भारत ॥ ३६ ॥
चन्द्रसूर्योपरागे तु विषुवे अयने तथा । षडशीतिमुखे चैव व्यतीपाते तु सर्वदा ॥ ३७ ॥
वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वा गजच्छायासु चैव हि । एषा ते कथिता पार्थ तिलधेनुर्मयानघ ॥ ३८ ॥
यावंति धेनो रोमणि गात्रेषु नृपपुङ्गव । तावद्वर्षसहस्राणि तदा स्वर्गे महीयते ॥ ३९ ॥
यश्च गृह्णाति विधिवद्दीयमानां च पश्यति । अनुमोदयते चैव ते सर्वे स्वर्गगामिनः ॥ ४० ॥
धेनुं धनाधिपतयो मगधोद्भवेन मानेन ये तिलमयीं चतुराढकेन । कृत्वा यथोक्तरचनां कृतचारुवत्सां यच्छंति ते भुवि भवंति विमुक्तपापाः ॥ ४१ ॥
प्रतिगृह्णामि देवि त्वां कुटुंबभरणाय च । कामं देया दयास्मभ्यं धेनो त्वं सर्वदा ह्यसि ॥ ४२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । जलधेनुं प्रवक्ष्यामि प्रीयते दत्तया यया । देवदेवो हृषीकेशः पूजितः सर्वभावनः ॥ १ ॥
जलकुंभं नरव्याघ्र स्थापयित्वा सुपूजितम् । रत्नगर्भं तु तं कृत्वा ग्राम्यैर्धान्यै समन्वितम् ॥ २ ॥
सितवस्त्रयुगच्छन्नं दूर्वापल्लवशोभितम् । कुष्ठमांसीपुरोशीरवालकामलकीयुतम् ॥ ३ ॥
प्रियङ्गुपत्रसहितं सितयज्ञोपवीतिनम् । सोपानक्तं च सच्छत्रं दर्भविष्टरसंस्थितम् ॥ ४ ॥
चतुर्भिः संयुतं रौप्यं तिलपात्रैश्चतुर्दिशम् । स्थगितं दधिपात्रेण घृतक्षौद्रवता मुखम ॥ ५ ॥
सवत्सां च प्रतिष्ठाप्य गोमयेनोपशोभिताम् । स्रग्दामपुच्छीं कुर्वीत ताम्रदोहनकान्विताम् ॥ ६ ॥
ततः समभ्यर्च्य विभुं वासुदेवं सनातनम् । पुष्पधूपोपहारैश्च यथाविभवमात्मनः ॥ ७ ॥
संकल्प्य जलधेनुं च कुंभं तमभिमंत्र्य च । विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसोः । सोमशक्रार्कशक्तिर्या धेनुरूपेण सास्तु मे ॥ ८ ॥
एवमामंत्र्य विधिवत्सफलां वत्सकान्विताम् । भक्त्या संपूज्य गोविंदं जलशायिनमच्युतम् ॥ ९ ॥
सितवस्त्रधरः शांतो वीतरागो विमत्सरः । दद्याद्विप्राय राजेन्द्र प्रीत्यर्थं जलशायिनः ॥ १० ॥
शेषपर्यंकशयनः श्रीमाञ्छार्ङ्गविभूषितः । जलशायी जगद्योनिः प्रीयतां मम केशवः ॥ ११ ॥
इत्युच्चार्य जगन्नाथं विप्राय प्रति पाद्य ताम् । तद्दिनं गोव्रतस्तिष्ठेच्छ्रद्धया परया युतः ॥ १२ ॥
अनेन विधिना दत्त्वा जलधेनुं जनाधिप । सर्वभोगानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ १३ ॥
शरीरारोग्यमतुलं प्रशमः सर्वकालिकः । नृणां भवंति दत्तायां सर्वे कामा न संशयः ॥ १४ ॥
अत्रापि श्रूयते भूप मुद्गले न महात्मना । जातिस्मरेण यद्गीतमिहाभ्येत्य पुरा किल ॥ १५ ॥
स मुद्गलः पुरा विप्रो यमलोकगतो मुनिः । ददर्श यातनानेकाः पापकर्मकृतां नृणाम् ॥ १६ ॥
दीप्ताग्नितीक्ष्णयन्त्रस्थाः क्वाथतैलमयास्तथा । उष्णक्षारनदीपाता भैरवाः पुरुषर्षभ ॥ १७ ॥
व्रणक्षारनिपातोथ कुम्भीपाकमहालयाः । ता दृष्ट्वा यातना विप्रश्चकार परमां कृपाम् ॥ १८ ॥
आह्लादं ते तदा जग्मुः पापास्तदनुकंपया । तं दृष्ट्वा नारकाः केचित्स्थित्वा तदवलोकिनः ॥ १९ ॥
तदवस्थं विलोक्याथ मुनिर्नारकमण्डलम् । धर्मराजं स पप्रच्छ तेषां प्रशमकारणम् ॥ २० ॥
तस्मै चाचष्ट राजेन्द्र तदा वैवस्वतो यमः । आह्लादहेतुमधिकं नारकाणां नरोत्तम ॥ २१ ॥
दानानुभावात्सर्वेषां नारकाणां द्विजोत्तम । संप्रवृतोऽयमाह्लादः कारणं तच्छृणु ष्व मे ॥ २२ ॥
त्वयाभ्यर्च्य जगन्नाथं सर्वेशं जलशायिनम् । जलधेनुः पुरा दत्ता विधिवद्विजपुङ्गव ॥ २३ ॥
तस्मात्वज्जन्मनोऽतीते तृतीये द्विज जन्मनि । तस्य दानस्य ते व्युष्टिरियमाह्लाददायिनी ॥ २४ ॥
ये त्वां पश्यंति शृण्वंति ये च ध्यायंति मानवाः । शृणोषि यांश्च विप्रेन्द्र यांश्च ध्यायसि पश्यसि ॥ २५ ॥
निवृत्तिः परमा तेषां सर्वाह्लादप्रदायिनी । सद्यो भवति माऽत्र त्वं द्विजाते कुरु विस्मयम् ॥ २६ ॥
आह्लादहेतुजननं नास्ति विप्रेन्द्र तादृशम् । जलधेनुर्यथा नृणां जन्मान्येकोनविंशतिम् ॥ २७ ॥
न दोषो न ज्वरो नार्तिर्न क्लमो द्विज जायते । अपि जन्मसहस्रेऽपि जलधेनुप्रदायिनाम् ॥ २८ ॥
स त्वं गच्छ गृहीत्वार्धमस्मतो द्विजसत्तम । येषां समाश्रयः कृष्णे न नियम्या हि ते मया ॥ २९ ॥
कृष्णस्तु पूजितो यैस्तु ये कृष्णार्थमुपोषिताः । यैश्च नित्यं स्मृतः कृष्णो न ते मद्विषयोपगाः ॥ ३० ॥
नमः कृष्णाच्युतानंत वासुदेवेत्युदीरितम् । यैर्भा वभावितैर्विप्र न ते मद्विषयोपगाः ॥ ३१ ॥
दानं ददद्भिर्यैरुक्तमच्युतः प्रीयतामिति । श्रद्धापुरःसरैर्विप्र न ते मद्विषयोपगाः ॥ ३२ ॥
स एव नाथः सर्वस्य तन्नियोगकरा वयम् । जनसंयमनश्चाहमस्मत्संयमनो हरिः ॥ ३३ ॥
इत्थं निशम्य वचनं यमस्य वदतोऽखिलम् । ऊचुस्ते नारकाः सर्वे वह्निशस्त्रार्कभीरवः ॥ ३४ ॥
नमः कृष्णाय हरये विष्णवे जिष्णवे नमः । हृषीकेशाय केशाय जगद्धात्रेऽच्युताय च ॥ ३५ ॥
नमः पङ्कजनेत्राय नमः पङ्कजनाभये । जनार्दनाय श्रीशाय श्रीभर्त्रे पीतवाससे ॥ ३६ ॥
गोविंदाय नमो नित्यं नमश्चोदधिशायिने । नमः कमलनेत्राय नृसिंहाय निनादिने ॥ ३७ ॥
शार्ङ्गिणे शितखड्गाय शंखचक्रगदाभृते । नमो वामनरूपाय क्रांतलोकत्रयाय च ॥ ३८ ॥
वराहरूपाय तथा नमो यज्ञाङ्गधारिणे । व्याप्ताशेषदिगंतायानंताय परमात्मने ॥ ३९ ॥
वासुदेव नमस्तुभ्यं नमः कैटभसूदिने । केशवाय नमो राम नमस्तेस्तु महीधर ॥ ४० ॥
नमोऽस्तु वासुदेवाय ह्येवमुच्चारिते च तैः । शस्त्राणि कुंठतां जग्मुरनलश्चापि शीतताम् ॥ ४१ ॥
समभज्यंत वस्त्राणि समुत्पेतुरयोमुखाः । संशुष्का क्षारसरितः पतितः शाल्मलिद्रुमः ॥ ४२ ॥
प्रकाशस्तमसो जज्ञे नरकाद्भानुभिः सह । ववौ च युंजन्पवनोऽप्यसिपत्रवने ततः ॥ ४३ ॥
निरुत्साहा जडधियो बभूवुर्यमकिंकराः । जाता गङ्गाम्बुवाहिन्यः पूयशौणितनिम्नगाः ॥ ४४ ॥
दिव्यः सुगंधि पवनो मनःप्रीतिकरस्तथा । वेणुवीणास्वनयुताः शब्दाश्चासन्मनोरमाः ॥ ४५ ॥
तं तादृशमथालक्ष्य तदा वैवस्वतो यमः । क्षीणपापत्रयांस्तांस्तु पाद्यार्घ्यैः समपूजयत् ॥ ४६ ॥
पूजयित्वा च तानाह कृष्णाय स कृतांजलिः । समाहितमतिर्भूत्वा धर्मराजो नरेश्वर ॥ ४७ ॥
विष्णो देव जगद्धातर्जनार्दन जगत्पते । प्रणामं येऽपि कुर्वन्ति तेषामपि नमोनमः ॥ ४८ ॥
अच्युतायाप्रमेयाय मायावामनरूपिणे । प्रणामं येऽपि कुर्वन्ति तेषामपि नमो नमः ॥ ४९ ॥
नमस्ते वासुदेवाय धीमते पुण्यकीर्तये । प्रणामं ये च कुर्वंति तेषामपि नमो नमः ॥ ५० ॥
तस्य यज्ञवराहस्य विष्णोरमिततेजसः ॥ ५१ ॥
एवं स्तुत्वा हृषीकेशं धर्मराजस्य पश्यतः । विमानवरमारुह्य नारकास्त्रिदिवं ययुः ॥ ५२ ॥
मुद्गलोऽपि महाबुद्धिर्दृष्ट्वैतदखिलं नृप । जातिस्मरो भवद्विप्रः कण्वगोत्रे महामुनिः ॥ ५३ ॥
संस्मृत्य यमवाक्यानि विष्णोर्माहात्म्यमेव च । जलधेनोस्तु माहात्म्यं संस्मृत्येदमगायत ॥ ५४ ॥
अहो सुदुस्तरा विष्णोर्मायेयमतिगह्वरी । यया मोहितचित्तस्तु न वेत्ति परमेश्वरम् ॥ ५५ ॥
जीवो गच्छति कीटत्वं यूकामत्कुणयोनिताम् । तस्माद्द्रुमलतादीनां योनिं तस्माच्च पक्षिणाम् ॥ ५६ ॥
ततश्च पशुतां प्राप्य नरत्वमभिवांछति । ततो मनुष्यतां प्राप्य नरो योनिं कृतात्मनाम् । तां प्राप्य च श्रियं परां नरो मायाविमोहितः ॥ ५७ ॥
दुस्तरापि सुसाध्या सा माया कृष्णस्य मोहिनी । विद्यते सा मनोन्यस्ता मुधैव मधुसूदने ॥ ५८ ॥
अवाप्यैवं च गार्हस्थ्यमवाप्यैवं च तत्परम् । छिनत्ति वैष्णवीं मायां केशवार्पितमानसः ॥ ५९ ॥
अविरोधेन विषयान्भुञ्जन्विष्णुं समाश्रयेत् ॥ । भुक्त्वा नरस्तरत्येनां विष्णोर्मायां सुदुस्तराम् ॥ ६० ॥
ईदृग्बहुफला भक्तिः सर्वधातरि केशवे । मायया तस्य देवस्य तां न कुर्वंति मोहिताः ॥ ६१ ॥
मुधैवोक्तं सुधापानं मुधा तद्धि विचेष्टितम् । मुधैव जन्म तन्नष्टं यत्र नाराधितो हरिः ॥ ६२ ॥
आराधितो हि यः पुंसामैहिकामुष्मिकं फलम् । ददाति भगवान्देवः कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ६३ ॥
संवत्सरास्तथा मासा विफला दिवसाश्च ते । नराणां विषयांधानां यैस्तु नाराधितो हरिः ॥ ६४ ॥
यो न वित्तर्द्धिविभवैर्न वासोभिर्न भूषणैः । तुष्यते हृदयेनैव कस्तमीशं न पूजयेत् ॥ ६५ ॥
जलधेनोस्तु माहात्म्यं निशम्येदृग्विधं नराः । नात्र यच्छंति तेषां वै विवेकः कुत्र तिष्ठति ॥ ६६ ॥
कर्मभूमौ हि मानुष्यं जन्मनामयुतैरपि । स्वर्गापवर्गफलदं कदाचित्प्राप्यते नरैः ॥ ६७ ॥
संप्राप्य च न यैर्विष्णुस्तोषितो जलधेनुना । ते जना भ्रष्टजन्मानो वंचितास्तस्य मायया ॥ ६८ ॥
ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष दृष्टलोकद्वयोऽस्मि भोः । आराधयध्वं गोविन्दं जलधेनुं प्रयच्छत ॥ ६९ ॥
दुःसहो नारको वह्निरविषह्या च यातना । ज्ञातं मयैतदालंब्य कृष्णं भवति निश्चलः ॥ ७० ॥
आदेशिको देशिको हि यममार्गे सुदुस्तरे । विचिन्त्य तत्सत्यमेतन्मनः कृष्णे निवेश्यताम् ॥ ७१ ॥
इष्टेन किं क्रतुशतेन सुदुष्करेण क्लेशाधिकेन सुकृतैर्नियमैर्व्रतैश्च । दत्ता द्विजाय पितृराजगृहं गतस्य ह्येकाऽपि गौर्जलमयी सुखमातनोति ॥ ७२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । घृतधेनुं प्रवक्ष्यामि तां शृणुष्व नरोत्तम । दीयते येन विधिना यादृग्रूपां च कारयेत् ॥ १ ॥
गव्यस्य सर्पिषः कुम्भान्गंधमाल्यविभूषितान् । कांस्योपदोहसंयुक्तान्सितवस्त्रावगुण्ठितान् ॥ २ ॥
इक्षुयष्टिमयाः पादाः खुरा रौप्यमयास्तथा । सौवर्णे चाक्षिणी कार्ये शृंगे चागुरुकाष्ठके ॥ ३ ॥
सप्तधान्यमये पार्श्वे पटोर्णेन च कम्बलम् । कुर्यात्तुरुष्ककर्पूरैर्घ्राणं फलमयान्स्तनान् ॥ ४ ॥
तद्वच्छर्करया जिह्वां गुडक्षीरमयं मुखम् । क्षौमसूत्रेण लांगूलं रोमाणि सितसर्षपैः ॥ ५ ॥
ताम्रपात्रमयं पृष्ठं कुर्याच्छ्रद्धासमन्वितः । ईदृग्रूपां तु संकल्प्य घृतधेनुं नराधिप ॥ ६ ॥
तद्वत्कल्पनया धेनोर्वत्सं च परिकल्पयेत् । मंत्रेणानेन राजेन्द्र तां समभ्यर्च्य बुद्धिमान् ॥ ७ ॥
आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम् । आज्यं सुराणामाहारः सर्वमाज्ये प्रतिष्ठितम् ॥ ८ ॥
त्वं चैवाज्यमयी देवि कल्पितासि मया किल । सर्वपापापनोदाय सुखाय भव भामिनि ॥ ९ ॥
तं च विप्रं महाभाग मनसेव घृतार्चिषा । कल्पयित्वा ततस्तस्मै प्रयतः प्रतिपादयेत् ॥ १० ॥
दक्षिणासहिता धेनुः कल्पिताज्यमयी शुभा । एतां ममोपकाराय गृहाण त्वं द्विजोत्तम ॥ ११ ॥
इत्युदाहृत्य विप्राय तां गां तु प्रतिपादयेत् । दत्त्वैकरात्रं स्थित्वा च घृताहारो यतव्रतः ॥ १२ ॥
अनेन च विधानेन नवनीतमयी शुभा । दातव्या नृपते धेनुर्न्यूनाधिकविवर्जिता ॥ १३ ॥
शृणु पार्थ महाबाहो प्रदानफलमुत्तमम् । घृतक्षीरमहानद्यो यत्र पायसकर्दमाः ॥ १४ ॥
घृतधेनुप्रदा यांति तत्र कामैः सुपूरिताः । पितुरूर्ध्वं च ये सप्त पुरुषास्तस्य येऽप्यधः ॥ १५ ॥
तांस्तेषु नृप लोकेषु स नयत्यस्तकल्मषान् । सकामानामियं व्युष्टिः कथिता नृपसत्तम ॥ १६ ॥
निष्किल्विषं पदं यांति निष्कामा घृतधेनुदाः । घृतमग्निर्घृतं सोमस्तन्मयाः सर्वदेवताः ॥ १७ ॥
घृतं प्रयच्छतां भीता भवंत्यखिलदेवताः ॥ १८ ॥
मायाजलं सुतकलत्रमहोर्मिमालं लोभोग्रनक्रविषमं बहुपुण्यभाजः । लग्ना निमग्नवपुषो घृतधेनुपुच्छे संसारसागरमपारमहो तरंति ॥ १९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कृष्णकृष्ण महाबाहो सर्वशास्त्रविशारद । कथयस्वेह दानानामुत्तमं यत्प्रकीर्तितम् ॥ १ ॥
येन दत्तेन दानानि सर्वाण्येव भवंत्युत । सर्वकामसमृद्धिश्च सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ २ ॥
प्रायश्चित्तविशुद्धिश्च तन्मे कथय सुव्रत । श्रीकृष्ण उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि दानानामुत्तमोत्तमम् ॥ ३ ॥
ख्यातं लवणधेन्वाख्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् । यां दत्त्वा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा गुरुतल्पगः ॥ ४ ॥
विश्वासघाती क्रूरात्मा सर्वपापरतोऽपि वा । मुच्यते नात्र संदेहः शिवलोकं स गच्छति ॥ ५ ॥
सुभगो धनसंपन्नो दीर्घायुरपराजितः । जायते पुरुषो लोके सर्वकामसमन्वितः ॥ ६ ॥
विधिं वक्ष्यामि राजेन्द्र लवणस्येह कल्पनम् । गोमयेनोपलिप्तेन दर्भसंस्तरसंस्थितम् ॥ ७ ॥
आविकं चर्म विन्यस्य पूर्वाशाभिमुखं स्थितम् । वस्त्रेणाच्छादितं कृत्वा धेनुं कुर्वीत बुद्धिमान् ॥ ८ ॥
आढकेनैव कुर्वीत वहुवित्तोऽल्पवित्तवान् । स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरामिक्षुपादां फलस्तनीम् ॥ ९ ॥
कार्या शर्करया जिह्वा गन्धप्राणवती तथा । समुद्रोदरजे शुक्ती कर्णौ तस्याः प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥
कंबलं पट्टसूत्रेण ग्रीवायां घण्टिकां तथा । शृंगे चन्दनकाष्ठाभ्यां मौक्तिके चाक्षिणी उभे ॥ ११ ॥
कपोलौ सक्तुपिण्डाभ्यां यवानास्ये प्रदापयेत् । तिलान्पार्श्वे प्रकुर्वीत गोधूमाश्चैव भक्तितः ॥ १२ ॥
एवं वै सप्तधान्यानि यथालाभं प्रकल्पयेत् । पृष्ठे वै ताम्रपात्रं तु अपाने गुड पिंडिकाम् ॥ १३ ॥
लांगूले कंबलं दद्याद्द्राक्षां क्षीरप्रदेशतः । योनिप्रदेशे च मधु सर्ववस्तुफलान्वितम् ॥ १४ ॥
एवं सम्यक्परिस्थाप्य रसरस्यमयीं च गाम् । स्थापयेद्वत्समेकं च चतुर्भागेन मानवः ॥ १५ ॥
एवं धेनुं समभ्यर्च्य माल्यवस्त्रविभूषणैः । स्नात्वा देवार्चनं कृत्वा ब्राह्मणानभिपूज्य च । कृत्वा प्रदक्षिणां गां तु पुत्रभार्यासमन्वितः ॥ १६ ॥
ब्राह्मणाय सुशीलाय वृत्तयुक्ताय वै नृप । दद्यात्पर्वसु सर्वेषु मन्त्रपूर्वं सुभक्तितः ॥ १७ ॥
लवणे वै रसाः सर्वे लवणे सर्वदेवताः । सर्वदेवमये देवि लवणाख्ये नमोऽस्तु ते ॥ १८ ॥
एवमुच्चार्य मंत्रां ते विप्राय प्रतिपादयेत् । सम्यक्प्रदक्षिणां कृत्वा दक्षिणासहितां नृप ॥ १९ ॥
प्रदक्षिणा मही तेन कृता भवति भारत । सर्वदानानि दत्तानि सर्वक्रतुफलानि च ॥ २० ॥
सर्वे रसाः सर्वमन्नं सर्वं च सचराचरम् । सौभाग्यं परमा बुद्धिरारोग्यं सर्वसंपदः ॥ २१ ॥
भवति दत्त्वा नृणां तु रसधेनुं न संशयः । स्वर्गे च नियता वासो यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २२ ॥
पर्णौर्णकंबलगलां लवणाढकेन कृत्वा फलस्तनवतीमपि लावणाख्याम् । दत्त्वा द्विजाय विधिवद्रसधेनुमेनां लोकं गवां सकलसौख्ययुतो विशेत्सः ॥ २३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि राजन्काञ्चनधेनुकाम् । यां दत्त्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १ ॥
सुरापो ब्रह्महा गोघ्नो भीरुर्भग्नव्रतोऽपि वा । गुरुघाती स्वसृगामी परदाररतश्च यः ॥ २ ॥
मुच्यते पातकैः सर्वैर्दत्त्वा काञ्चनधेनुकाम् । संशुद्धस्य सुवर्णस्य पंचाशत्पलिकां शुभाम् ॥ ३ ॥
अर्द्धेन वा प्रकुर्वीत शक्त्या वा नृपसत्तम । उखां पश्चिमभागे तु दृष्टकुक्षिपयोधराम् ॥ ४ ॥
विभक्ताङ्गीं सुजघनां सुमनोहरकर्णिकाम् । सर्वरत्नविचित्राङ्गीं कारयेत्कपिलां शुभाम् ॥ ५ ॥
चतुर्थेन तु भागेन वत्सं तस्याः प्रकल्पयेत् । रौप्यघटां च दत्त्वा तु कौशेयपरिवारिताम् ॥ ६ ॥
ताम्रशृंगीं तथा कुर्याद्वैडूर्यमयकंबलाम् । मुक्ताफलमये नेत्रे वैद्रुमी रसना तथा ॥ ७ ॥
कृष्णाजिने गुडप्रस्थं तत्रस्थां कारयेच्छुभाम् । कुंभाष्टकसमोपेतां नाना फलसमन्विताम् ॥ ८ ॥
तथाष्टादश धान्यातपत्रोपानद्युगान्विताम् । भाजनं वसनं चैव ताम्रदोहनकं तथा ॥ ९ ॥
दीपकान्नादिलवणशर्कराधान्यकान्विताम् । प्रदद्याद्ब्राह्मणं पूज्य वस्त्रैराभरणैः शुभैः ॥ १० ॥
स्नातः प्रदक्षिणीकृत्य धेनुं सर्वाङ्गसंयुताम् । गुडधेनूक्तमंत्रैश्च आवाह्य प्रतिपूज्य च ॥ ११ ॥
त्वं सर्वदेवगणमन्दिरभूषणासि विश्वेश्वरत्रिपथगोदधिपर्वतानाम् । श्रद्धाम्बुतीक्ष्णशकलीकृतपातकौघः प्राप्नोति निर्वृतिमतीव परां नमामि ॥ १२ ॥
लोके यथेप्सितफलार्थविधायिनी त्वामासाद्य को हि भयभाग्भवतीह मर्त्यः । संसारदुःखशमनाय यतस्त्वकामास्त्वां कामधेनुमिति वेदविदो वदंति ॥ १३ ॥
एवमामन्त्र्य तां धेनुं विप्राय प्रतिपादयेत् । सदक्षिणोपस्करां च प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥ १४ ॥
दानकाले तु ये देवास्तीर्थानि मनवस्तथा । शरीरे निवसंत्यस्यास्ताञ्छृणुष्व नराधिप ॥ १५ ॥
नेत्रयोः सूर्यशशिनौ जिह्वायां तु सरस्वती । दंतेषु मरुतो देवाः कर्णयोश्च तथाश्विनौ ॥ १६ ॥
शृंगाग्रगौ सदा चास्या देवौ रुद्रपितामहौ । गंधर्वाप्सरसश्चैव ककुद्देशं प्रतिष्ठिताः । कुक्षौ समुद्राश्च त्वारो योनौ त्रिपथगामिनी ॥ १७ ॥
ऋषयो रोमकूपेषु अपाने वसुधा स्थिता । अन्त्रेषु नागा विज्ञेयाः पर्वताश्चास्थिषु स्थिताः ॥ १८ ॥
धर्मकामार्थमोक्षास्तु पादेषु परिसंस्थिताः । हुंकारे च चतुर्वेदाः कंठे रुद्राः प्रतिष्ठिताः ॥ १९ ॥
पृष्ठभागे स्थितो मेरुर्विष्णुः सर्वशरीरगः । एवं सर्वमयी देवी पावनी विश्वरूपिणी ॥ २० ॥
काञ्चनेन कृता धेनुः सर्वदेवमयी स्मृता । यो दद्यात्तादृशीं धेनुं सर्वदानप्रदो हि सः ॥ २१ ॥
कर्मभूमौ हि मर्त्यानां दानमेतत्सुदुर्लभम् । तस्माद्देयमिदं शक्त्या सर्वकल्मषनाशनम् ॥ २२ ॥
पावनं तारणं चैव कीर्तिदं शांतिदं तथा । वर्षकोटिशतं साग्रं स्वर्गलोके गतो नरः ॥ २३ ॥
नारी वा पूज्यते देवैर्विमानवरमास्थिता । गंधर्वैगीयमानस्तु पुष्पैर्मालाविभूषितैः ॥ २४ ॥
सर्वाभरणसंपन्नः सर्वद्वंद्वविवर्जितः । स्वर्गे स्थित्वा चिरं कालं ततो मर्त्येऽभिजायते ॥ २५ ॥
आधि व्याधि विनिर्मुक्तो रूपवान्प्रियदर्शनः । एवं नरो वा नारी वा दत्त्वा दानमिदं भुवि । सर्वान्कामानवाप्नोति जायमानः पुनः पुनः ॥ २६ ॥
आमन्त्र्य साधुकुलशीलगुणान्विताय विप्राय यः कनकधेनुमिमां प्रदद्यात् । प्राप्नोति सिद्धमुनिकिन्नरदेवजुष्टं कन्याशतैः परिवृतं पदमिन्दुमौलेः ॥ २७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि दानमन्यत्सुदुर्ल्लभम् । रत्नधेन्विति विख्यातं गोलोकफलदं नृणाम् ॥ १ ॥
पुण्यं दिनमथासाद्य गोमयेनोपलेपनम् । कृत्वा भूमौ महाराज तत्र धेनुं प्रकल्पयेत् ॥ २ ॥
धेनुं रत्नमयीं कुर्यात्तत्तत्संकल्पपूर्विकाम् । स्थापयेत्पद्मरागाणामेकाशीतिं मुखे बुधः ॥ ३ ॥
पुष्परागशतं धेनोः पादयोः परिकल्पयेत् । ललाटे हेमतिलकं मुक्ताफलशतं दृशोः ॥ ४ ॥
भ्रूयुगे विद्रुमशतं शुक्ती कर्णद्वये स्मृते । काञ्चनानि च शृङ्गाणि शिरोवज्रशतात्मकम् ॥ ५ ॥
ग्रीवायां नेत्रपुटके गोमेदकशतं तथा । इन्द्रनीलशतं पृष्ठे वैदूर्यशत पार्श्वके ॥ ६ ॥
स्फाटिकैरुदरं कार्यं सौगन्धिकशतं कटौ । खुरा हेममया कार्याः पुच्छं मुक्तावलीमयम् ॥ ७ ॥
सूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च घ्राणे कर्पूरचन्दनैः । कुंकुमेन च रोमाणि रौप्यं नाभिं च कारयेत् ॥ ८ ॥
गारुत्मतशतं तद्वदपाने परिकल्पयेत् । तथान्यानि च रत्नानि स्थापयेत्सर्वसंधिषु ॥ ९ ॥
कुर्याच्छर्करया जिह्वां गोमयं च गुडात्मकम् । गोमूत्रमाज्येन तथा दधिदुग्धस्वरूपतः ॥ १० ॥
पुच्छाग्रे चामरं दद्यात्स्तनयोस्ताम्रदोहनम् । कारयेदेवमेवं तु चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥ ११ ॥
नानाफलानि पार्श्वेषु कृत्वा पूजां प्रयत्नतः । गुडधेनुवदावाह्य इदं चोदाहरेत्ततः ॥ १२ ॥
त्वां सर्वदेवगणवासमिति स्तुवंति रुद्रेन्द्रचन्द्रकमलासनवासुदेवाः । तस्मात्समस्तभुवनत्रयदेहयुक्ता मां पाहि देवि भवसागर मग्नमासु ॥ १३ ॥
एवमामन्त्र्य तां धेनुं विप्राय प्रतिपादयेत् । संपूज्य वस्त्राभरणैर्विधिज्ञं वेदपारगम् ॥ १४ ॥
ततश्च दक्षिणां दत्त्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् । एवं यः कुरुते पार्थ तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १५ ॥
कल्पकोटिशतं साग्रं शिवलोके सुखं वसेत् । ततः काले बहुतिथे राजराजो भवेदिह ॥ १६ ॥
सर्वकामसमृद्धश्च शत्रुपक्षक्षयंकरः ॥ १७ ॥
इति सकलविधिज्ञो रत्नधेनुप्रदानं वितरति स विमानं प्राप्य देदीप्यमानम् । सकल कलुषमुक्तो बंधुभिः पुत्रपौत्रैः स हि मदनसरूपः स्थानमभ्येति शंभोः ॥ १८ ॥
युधिष्ठिर उवाच । प्रसूयमाना दातव्या धेनुर्ब्राह्मणपुङ्गवे । विधिना केन धर्मज्ञं दाने तस्याश्च किं फलम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । प्रसूयमानातिपुण्यैः प्राप्यते गौर्नृपोत्तम । प्राप्नुवंति नराः केचित्पुण्यसंभारविस्तराः ॥ २ ॥
यावत्पादौ योनिगतौ शिरश्चैव प्रदृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुंचति ॥ ३ ॥
गौर्यावद्द्विमुखी चैव यदा भवति भारत । तदासौ पृथिवी ज्ञेया सशैलवनकानना ॥ ४ ॥
दत्त्वोभयमुखीं राजन्यत्पुण्यं प्राप्यते नृभिः । न तद्वर्णयितुं याति मुखेनैकेन केनचित् ॥ ५ ॥
किमिष्टैर्बहुभिर्यज्ञैर्दानैर्दत्तैश्च सत्तम । प्रसूयमानां गामेकां देहि किं बहुना तव ॥ ६ ॥
एकैव पाति नरकात्सुखमेकैव कारयेत् । एकापि द्विमुखी दत्ता गौर्गौर्भवति भारत ॥ ७ ॥
स्वर्णशृंगीं रौप्यखुरां मुक्तालाङ्गूलभूषिताम् । कांस्योपदोहनां राजन्नलंकृत्य द्विजोत्तमे । प्रसूयमानां गां दत्त्वा महत्पुण्यफलं लभेत् ॥ ८ ॥
यावंति धेनुरोमाणि वत्सस्यापि नराधिप । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ९ ॥
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् । समुद्धरत्यसंदिग्धं नरकाद्भूरिदक्षिणः ॥ १० ॥
घृतक्षीरवहा नद्यो दधिपायसकर्दमाः । तत्र ते यांति यत्रास्ति द्रुमश्चेप्सितकामदः ॥ ११ ॥
यो ददाति सुवर्णेन बहुना सह भाविनीम् । गोलोकः सुलभस्तस्य ब्रह्मलोकश्च पार्थिव ॥ १२ ॥
न देया दुर्बला राजन्धेनुर्नैवाल्पदक्षिणा । काम्योऽयं विधिरुद्दिष्टः फलदो विधिना कृतः ॥ १३ ॥
स्त्रियश्च त चंद्रसमानवक्त्राः प्रतप्तजांबूनदतुल्यवर्णाः । महानितंबास्तनुवृत्तमध्याः सेवंत्यजस्रं नलिनाभनेत्राः ॥ १४ ॥
युधिष्ठिर उवाच । गोसहस्रविधानं च कथयस्व जनार्दन । कस्मिन्काले प्रदातव्यं कथं देयं च तद्भवेत् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । गावः पवित्रा लोकानां गाव एव परायणम् । ब्रह्मणा सृजता लोकान्वृत्तिहेतोः प्रजेश्वर । गावः प्रथमतः सृष्टास्त्रैलोक्य हितकाम्यया ॥ २ ॥
यासां मूत्रपुरीषेण देवतायतनान्यपि । शुचीनि समजायंत किंभूतमधिकं ततः ॥ ३ ॥
मूलं यज्ञस्य काम्यस्य सर्वदेवमयाः शुभाः । गोमये वसते लक्ष्मीः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ४ ॥
ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मंत्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठति ॥ ५ ॥
यासां पुत्रैर्धृता लोका धारिताः सर्वदेवताः । तासां दानविधानं च शृणु तत्पृथिवीपते ॥ ६ ॥
एकाऽपि गौर्गुणोपेता कृत्स्नं तारयते कुलम् । सुरूपा शीलसंपन्ना युवतिः सुपयस्विनी ॥ ७ ॥
सुवत्सा सुदुहा चैव पापरोगविवर्जिता । विधिवत्तादृशा दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम् ॥ ८ ॥
किं पुनर्दश यो दद्याच्छतं वा विधिपूर्वकम् । सहस्रं तु पुनर्दद्यात्तस्य वै किमिहोच्यते ॥ ९ ॥
गोसहस्रं पुरा दत्तं नहुषेण महीभृता । स गतो ब्रह्मणः स्थानं ययातिश्च महामतिः ॥ १० ॥
गंगातीरे महद्दत्तमदित्या पुत्रकाम्यया । लेभे पुत्रं त्रिलोकेशं नारायणमकल्मषम् ॥ ११ ॥
श्रूयते पितृभिर्गीता गाथास्ताः शृणु भूपते ॥ १२ ॥
यदि कश्चित्कुलेऽस्माकं गोसहस्रं प्रदापयेत् । यास्यामः परमां सिद्धिं कारितां पुण्यकर्मणा ॥ १३ ॥
दुहिता वा कुले काचिद्गोसहस्रप्रदायिनी । सोपानः सुगतिर्दत्तो भविष्यति न संशयः ॥ १४ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि यज्ञं वै सर्वकामिकम् । गोसहस्रं तदा दद्याच्छास्त्रोक्तविधिवन्नरः ॥ १५ ॥
तीर्थे गोष्ठे गृहे वापि मंडपं कारयेच्छुभम् । दशद्वादशहस्तं वा चतुर्वक्त्रं सतोरणम् ॥ १६ ॥
तन्मध्ये कारयेद्वेदिं चतुर्हस्तामनूपमाम् । हस्तमात्रप्रमाणेन हस्तेन समलंकृताम् ॥ १७ ॥
पूर्वोत्तरेऽथदिग्भागे ग्रहवेदिं प्रकल्पयेत् । ग्रहयज्ञविधानेन ग्रहांस्तत्र क्रमाद्यजेत् ॥ १८ ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च पूज्याः प्रथममेव हि । ऋत्विजः परिकर्तव्या षोडशाष्टौ च शोभनाः ॥ १९ ॥
चत्वारो वा महाराज उपाध्यायश्च पंचमः । सर्वाभरणसंपन्नाः कर्णवेष्टांगुलीयकैः ॥ २० ॥
शोभिताश्छत्रसंपन्नास्ताम्रपात्रद्वयान्विताः । ग्रहयज्ञोक्तविधिना होमं हव्यं समाचरेत् ॥ २१ ॥
वेद्याः पूर्वोत्तरे भागे शिवकुंडं नियोजयेत् । कुंभद्वयं च द्वारेषु पंचरत्नं सपल्लवम् ॥ २२ ॥
कार्यं कुरुकुलश्रेष्ठ ततो होमं समारभेत् । लोकपालबलिं दद्यात्तुलापुरुषदानवत् ॥ २३ ॥
गोसहस्राद्विनिष्कृष्य सवत्सं दशकं गवाम् । गोसहस्राद्बहिष्कुर्याद्वस्त्रमाल्यविभूषणम् । अतः प्रवेश्य दशकं वस्त्रैर्माल्यैश्च पूजयेत् ॥ २४ ॥
सुवर्णघंटिकायुक्तं ताम्रदोहनकान्वितम् । सुवर्णतिलकोपेतं खुरै रौप्यैरलंकृतैः । हेमरत्नमयैः शृंगैश्चामरैश्चोपशोभितम् ॥ २५ ॥
मुनयः केचिदिच्छन्ति कांचनं नंदिकेश्वरम् । लवणद्रोणशिखरे भक्त्या तमपि कारयेत् ॥ २६ ॥
एका प्रत्यक्षऋषभे केषांचिद्दानमिष्यते । ग्रहान्सुरांश्च संपूज्य माल्यवस्त्रफलाक्षतैः ॥ २७ ॥
पताकाभिरलंकृत्य देवतायतनानि च । गोशतेऽपि दशांशेन सर्वमेतत्प्रकल्पयेत् ॥ २८ ॥
यदि सर्वा न विद्यन्ते गावः सर्वगुणोत्तमाः । दशकं पूज्य यत्नेन इतरः परिकल्पयेत् ॥ २९ ॥
पुष्पकालमथो वाद्यगीतमंगलनिस्वनैः । सर्वौषध्युदकस्नातः स्नपितो द्विजपुंग वैः । इममुच्चारयेन्मंत्रं गृहीतकुसुमांजलिः ॥ ३० ॥
नमो वो विश्वमूर्तिभ्यो विश्वमातृभ्य एव च । लोकाधिवासिनीभ्यस्तु रोहिणीभ्यो नमो नमः ॥ ३१ ॥
गवामंगेषु तिष्ठन्ति भुवनान्येकविंशतिः । ब्रह्मादयस्तथा देवा रोहिण्यः पांतु मातरः ॥ ३२ ॥
गावो ममाग्रतः संतु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे सर्वतः संतु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ ३३ ॥
यस्मात्त्वं वृषरूपेण धर्मश्चैव सनातनः । अष्टमूर्त्तेरधिष्ठानमतः पाहि सनातनः ॥ ३४ ॥
इत्यामन्त्र्य ततो दयाद्गुरवे नंदिकेश्वरम् । सर्वोपस्करणोपेतं गोयुतं च विशेषतः ॥ ३५ ॥
गवां शतमथैकैकं तदर्धं चापि विंशतिः । दश पञ्चशतं दद्याद्बहुभ्यस्तदनुज्ञया ॥ ३६ ॥
नैका बहुभ्यो दातव्या दाता दोषकरो भवेत् । बह्व्यस्त्वेकस्य दातव्याः श्रीमदारोग्यवृद्धये ॥ ३७ ॥
पयोव्रतस्ततस्तिष्ठेदेकाहं गोसहस्रदः । तथैव ब्रह्मचारी स्याद्य इच्छेद्विपुलां श्रियम् ॥ ३८ ॥
न देया दुर्बला धेनुर्नाल्पक्षीरा न रोगिणी । न जीर्णा जीर्णवस्त्रा वा नापत्यगतचेतना ॥ ३९ ॥
अनेन विधिना यस्तु गोसहस्रप्रदो भवेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सिद्धचारणसेवितः ॥ ४० ॥
विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना । सर्वेषां लोकपालानां लोके संपूज्यते सुरैः ॥ ४१ ॥
सप्तावरान्सप्त परान्सप्त चैव परावरान् । पुरुषानुद्धरेद्दत्त्वा गोसहस्रं विधानतः ॥ ४२ ॥
स्वर्गलोकाच्च्युतो वाथ नारी वा सत्परायणा । सप्त जन्मानि राज्ञी स्यात्स्तूयमाना पुनःपुनः ॥ ४३ ॥
न त्वेवेदं दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषो विघिश्च । तस्मादेताः सर्वभूषासमेताः पात्रे काले क्षीरवत्यो विधानात् ॥ ४४ ॥
एकापि गौर्बहुगुणा गुणिने प्रदत्ता दातुः कुलं त्रिपुरुषं विधिवत्पुनाति । यः श्रद्धया वितरतीह गवां सहस्रं शक्यं फलं न नृपतेऽस्य मयाभिधातुम् ॥ ४५ ॥
युधिष्ठिर उवाच । युष्मद्वाक्यामृतमिदं शृण्वानाह जनार्दन । न तृप्तिमधिगच्छामि जातं कौतूहलं हि मे ॥ १ ॥
तद्गोवृषभदानस्य फलं मे कथायाच्युत । श्रीकृष्ण उवाच । वृषदानफलं पुण्यं शृणुष्व कथयामि ते ॥ ३ ॥
पवित्रं पावनं चैव सर्वदानोत्तमोत्तमम् । दशधेनुसमोऽनड्वानेकश्चैकधुरंधरः । दशधेनुप्रदानाद्धि स एवैको विशिष्यते ॥ ४ ॥
यो हृष्टश्चातिपुष्टांगो ह्यरोगः पांडुनन्दन । युवा भद्रः सुशीलश्च सर्वदोषविवर्जितः ॥ ५ ॥
धुरंधरः स्थापयते एक एव कुलं महत् । त्राता भवति संसारे नात्र कार्या विचारणा ॥ ६ ॥
अलंकृत्य वृषं शांतं पुण्यकाल उपस्थिते । रौप्यलांगूलसंयुक्तं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ७ ॥
मंत्रेणानेन राजेन्द्र तं शृणुष्व वदामि ते ॥ ८ ॥
धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः । अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः पाहि सनातन ॥ ९ ॥
दत्त्वैवं दक्षिणायुक्तं प्रणिपत्य विसर्जयेत् । सप्तजन्मकृतं पापं वाङ्मनः कायकर्मणाम् । तत्सर्वं विलयं याति गोदानसुकृतेन च ॥ १० ॥
यानं वृषभसंयुक्तं दीप्यमानं सुशोभनम् । आरुह्य कामगं दिव्यं स्वलोकमधिरोहति ॥ ११ ॥
यावंति तस्य रोमाणि गोवृषस्य महीपते । तावद्वर्षसहस्राणि गवां लोके महीयते ॥ १२ ॥
गोलोकादवतीर्णस्तु इह लोके द्विजो भवेत् । यज्ञयाजी महातेजाः सर्वब्राह्मणपूजितः ॥ १३ ॥
यथोक्तं ते महाराज कस्य देयो वृषोत्तमः । तदहं ते प्रवक्ष्यामि पात्रं त्राणपदं नृणाम् ॥ १४ ॥
ये क्षांतदांताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेंद्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिता गृहस्थास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः ॥ १५ ॥
ऊर्जस्विनं भरसहं दृढकंधरं च यच्छंति ये वृषमशेषगुणोपपन्नम् । दत्तेन यद्भवति गोदशकेन पुण्यं सत्यं भवंति भुवि तत्फलभागिनस्ते ॥ १६ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कपिलादानमाहात्म्यं कथयस्व जगत्पते । पुण्यं यत्सर्वदानानां सर्वपातकनाशनम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि विनताश्वेन यत्पुरा । कथितं कपिलादानं तच्छृणुष्व महामते ॥ २ ॥
विनताश्व उवाच । अतः परं महाराजोभयमुख्याः समासतः । विधानं यद्वराहेण धरण्यै कथितं पुरा ॥ ३ ॥
तदहं संप्रवक्ष्यामि नवपुण्यफलं च यत् । धरण्युवाच । यत्त्वया कपिला नाम पूर्वमुत्पाविता प्रभो ॥ ४ ॥
होमधेनुः सदा पुण्या धेनुर्यज्ञावतारभूः । सा कथं ब्राह्मणेभ्यो हि देया कस्मिन्दिनेऽपि च ॥ ५ ॥
कीदृशाय च विप्राय दातव्या पुण्यलक्षणा । कति वा कपिलाः प्रोक्ताः स्वयमेव स्वयंभुवा ॥ ६ ॥
तासां प्रयत्नाद्दानेन किं पुण्यं स्याच्च माधव । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरान्मधुसूदन ॥ ७ ॥
वराह उवाच । शृणुष्व भद्रे तत्त्वेन पवित्रं पापनाशनम् । कृत्वा यत्सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ८ ॥
कपिला अग्निहोत्रार्थं यज्ञार्थे च वरानने । उद्धृत्य सर्वतेजांसि ब्रह्मणा निर्मिता पुरा ॥ ९ ॥
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मंगलम् । पुण्यानां परमं पुण्यं कपिला च वरानने ॥ १० ॥
तपसस्तप एवाग्र्यं व्रतानामुत्तमं व्रतं । दानानामुत्तमं दानं विधिना ह्येतदक्षयम् ॥ ११ ॥
पृथिव्यां यानि तीर्थानि गुह्यान्यायतनानि च । पवित्राणि च पुण्यानि सर्वलोके वसुन्धरे ॥ १२ ॥
होतव्यान्यग्निहोत्राणि सायं प्रातर्द्विजातिभिः । कपिलाया घृतेनेह दश क्षीरेण वा पुनः ॥ १३ ॥
यजंते येऽग्निहोत्राणि अन्नैश्च विविधैः सदा । पूजयन्त्यतिथींश्चैव परां भक्तिमुपागताः ॥ १४ ॥
तेषां त्वादित्यवर्णैश्च विमानैर्जायते गतिः । सूर्यमण्डलमध्ये च ब्रह्मणा निर्मिता पुरा ॥ १५ ॥
कपिलायाः शिरो ग्रीवां सर्व तीर्थानि भामिनि । पितामहनियोगाच्च निवसंति हि नित्यशः ॥ १६ ॥
प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कपिला गलमस्तकात् । च्युतं तु भक्त्या पानीयं शिरसा धारयेन्नरः ॥ १७ ॥
स तेन पुण्येनोपेतस्तत्क्षणाद्गतकिल्विषः । विंशद्वर्षकृतं पापं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ॥ १८ ॥
कल्य उत्थाय यो मर्त्यः कुर्यात्तासां प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी स्याद्वसुन्धरे ॥ १९ ॥
प्रदक्षिणायां चैकायां कृतायां च वसुन्धरे । दशवर्षकृतं पापं नश्यते नात्र संशयः ॥ २० ॥
कपिलायास्तु मूत्रेण स्नायाद्वै यः शुचिव्रतः । स गङ्गाद्येषु तीर्थेषु स्नातो भवति मानवः ॥ २१ ॥
येन स्नानेन चैकेन भवमुक्तो भवेन्नरः । यावज्जीवकृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते ॥ २२ ॥
गोसहस्रं च यो दद्यादेकां वा कपिलां नरः । सममेतत्पुरा प्राह ब्रह्मलोके पितामहः ॥ २३ ॥
यश्चैकां कपिलां हन्यान्नरो रज्जुकरो यदि । गोसहस्रं हतं तेन भवतीह न संशयः ॥ २४ ॥
गवां स्थितिं कल्पयेत घृतं गव्यं न दूषयेत् । यावद्धि वर्द्धते गव्यं तावत्पापैस्तु पूयते ॥ २५ ॥
गवां कंडूयनं श्रेष्ठं तथा च प्रतिपालनम् । तुल्यं गोघृतदानस्य भयरोगादिपालनम् ॥ २६ ॥
तृणादिभक्षणार्थं च गवां दद्याद्धरादिकम् । स्वर्गवासफलं दिव्यं लभते मानवोत्तमः ॥ २७ ॥
दशेह कपिलाः प्रोक्ताः स्वयमेव स्वयंभुवा । यो दद्याच्छ्रोत्रियस्यैव स्वर्गं गत्वा स मानवः ॥ २८ ॥
विमानैर्विविधैर्दिव्यैर्दिव्यकन्याभिरर्चितः । सेव्यमानस्तु गंधर्वैर्दीप्यमाना यथाग्नयः ॥ २९ ॥
सुवर्णकपिला पूर्वा द्वितीया गौरपिङ्गला । आशा चैव तृतीया स्यादग्निज्वाला चतुर्थिका ॥ ३० ॥
पंचमी जुहुवर्णा स्यात्षष्ठी तु घृतपिङ्गला । सप्तमी श्वेतपिङ्गा स्यादष्टमी क्षीरपिङ्गला ॥ ३१ ॥
नवमी पाटला ज्ञेया दशमी पुष्पपिङ्गला । एता दश समाख्याताः कपिलाश्च वसुंधरे ॥ ३२ ॥
सर्वा ह्येता महाभागास्तारयंति न संशयः । संगमेषु प्रशस्ताश्च सर्वपापप्रणाशनाः ॥ ३३ ॥
एवमेतास्तु कपिलाः पापघ्न्यश्च वसुन्धरे । आशा चैव तु या प्रोक्ता अग्निगर्भानलप्रभा ॥ ३४ ॥
अग्निज्वालोज्ज्वलैः शृंगैः प्रदीप्तांगारलोचना । अग्निपुष्पा अग्निलोमा तथान्या चानलप्रभा ॥ ३५ ॥
तामाग्नेय्यां सदा दद्याद्ब्राह्मणायेतरैः सदा । गृहीत्वा कपिलां शूद्रः कामतस्तत्पयः पिबेत् ॥ ३६ ॥
पतितश्च भवेन्नित्यं चंडालसदृशः पुमान् । तस्मान्न प्रतिगृह्णीयाच्छबलां गां कथंचन ॥ ३७ ॥
द्वारांते परिहर्तव्या कपिला गौर्द्विजेतरैः । लोकेषु ते मृढतमाः कपिलाक्षीरभोजनाः ॥ ३८ ॥
असंभाष्याश्च पतिताः शूद्रास्ते पापकर्मिणः । पिबंति यावत्कपिलां तावत्तेषां पितामहाः । अमेध्यं भुञ्जतेऽतस्तां नोपजीवेद्द्विजेतरः ॥ ३९ ॥
तासां घृतं च क्षीरं वा नवनीतमथापि वा । उपजीवंति ये शूद्रास्ते प्रयांति यमालयम् ॥ ४० ॥
कपिलाजीविनः शूद्राः सर्वे गच्छंति रौरवम् । रौरवे भुञ्जते दुःखं वर्षकोटि शतोषिताः ॥ ४१ ॥
ततो विमुक्ताः कालेन जायंते श्वानयोनिषु । श्वानयोनेर्विमुक्तास्ते विष्ठायां कृमियोनिगाः ॥ ४२ ॥
विष्ठास्वेव च पापिष्ठा दुर्गंधेषु च नित्यशः । भूयोऽपि जायमानास्ते तत्रोत्तारो न विद्यते ॥ ४३ ॥
ब्राह्मणश्चैव यो देवि कुर्यात्तेषां प्रतिग्रहम् । ततः प्रभृत्यमेध्यायां पितरस्तस्य शेरते ॥ ४४ ॥
तं विप्रं नानुभाषेत न चाप्येकासने विशेत् । स नित्यं वर्जनीयो वै दूरात्तु ब्राह्मणाधमः ॥ ४५ ॥
यस्तेन सह भाषेत प्रायश्चित्ती भवे द्द्विजः । एकस्य गोप्रदानस्य सहस्रांशो न पूर्यते ॥ ४६ ॥
किमन्यैर्बहुभिर्दानैः कोटिसंख्यातविस्तरैः ॥ ४७ ॥
श्रोत्रियाय दरिद्राय सुवृत्तायाहिताग्नये । दत्त्वैकां कपिलां धेनुं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४८ ॥
मासे प्रसविनीं धेनुं दानार्थी प्रतिपालयेत् । आत्मार्थे न प्रपाल्या हि सदा नरकभीरुभिः ॥ ४९ ॥
कपिलाऽर्धप्रसूता च दातव्या हि द्विजन्मने । जायमानस्य वत्सस्य मुखं योन्यां प्रदृश्यते ॥ ५० ॥
तावत्सा पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुंचति ॥ ५१ ॥
धेनोर्यावंति रोमाणि सवत्साया वसुन्धरे । भूम्यां तु पांसवो यावद्यावन्नक्षत्रतारकाः ॥ ५२ ॥
तावद्वर्षसहस्राणि ब्रह्मेशादिभिरर्चितः । ब्रह्मलोके निवसति यश्चैककपिलाप्रदः ॥ ५३ ॥
सुवर्णशृङ्गीं यः कृत्वा खुरै रौप्यैः समर्चिताम् । ब्राह्मणस्य करे दत्त्वा सुवर्णं रौप्यमेव च ॥ ५४ ॥
कपिलायास्तदा पुत्रं ब्राह्मणस्य करे न्यसेत् । उदकं च करे दत्त्वा वाचयेत स्वशक्तितः ॥ ५५ ॥
सुवर्णैस्तु चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामथापि वा । एकहीना न दातव्या यदीच्छेच्छुभमात्मनः ॥ ५६ ॥
स समुद्रवनोपेता सशैलवनकानना । रत्नपूर्णा भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ ५७ ॥
पृथिवीदानतुल्येन दानेनैतेन वै नरः । तारितो याति पितृभिर्वैष्णवं यत्पदं परम् ॥ ५८ ॥
ब्रह्मस्वहरणो गोघ्नो भ्रूणहा ब्रह्मघातकः । पापकृच्चोभयमुखीं दद्यात्सत्कनकान्विताम् । तद्दिनं च पयोभोजी संयतश्चातिवाहयेत् ॥ ५९ ॥
गोमयेनोपलिप्याथ मण्डलं विधिपूर्वकम् । स्वशाखोक्तेन मंत्रेण होमयेत्तु विचक्षणः ॥ ६० ॥
व्याहृत्या होमयेत्पूर्वं पंचवारुणकं तथा । इरावती धेनुमती देवस्य त्वेति वा पुनः ॥ ६१ ॥
स्योना पृथिवि मंत्रेण गौर्वत्ससहिता नवा । निकामफलदा धेनुः सा स्यात्सुरभिनंदिनी ॥ ६२ ॥
या ते सरस्वती देवी विष्णुना च तथा मही । गौरी विष्णुपदं चोक्त्वा शांतिकर्मणि वाचयेत् ॥ ६३ ॥
यावद्वत्सस्यद्वौ पादौ शिरश्चैव प्रदृश्यते । तावद्वै पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति । तस्मिन्काले प्रदातव्या ब्राह्मणाय वसुंधरे ॥ ६४ ॥
सुवर्णशृंगीं रौप्यखुरां कास्यदोहां सताम्रकाम् । सवस्त्रघंटाभरणां गंधपुष्पैरलंकृताम् । वस्त्राक्षतैः समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय समर्पयेत् ॥ ६५ ॥
सुवर्णस्य सहस्रेण तदर्धेनापि भामिनि । तस्याप्यर्धेन शक्त्याऽथ तस्याप्यर्द्धेन वा पुनः ॥ ६६ ॥
यथा शक्त्या प्रदातव्या वित्तशाठ्यविवर्जितैः । करे दत्त्वा सुवर्णं च अथवा रूप्यमेव च । गृहाणेमां महाधेनुं भव भ्राता ममाशु वै । सर्वपापक्षयं कृत्वा सदा स्वस्तिकरो भव ॥ ६८ ॥
इरावती धेनुमती जाह्नवी तदनन्तरम् । प्रतिदास्यामि ते धेनुं कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ ६९ ॥
भवतात्स्वस्ति मे नित्यं सुखं चानुत्तमं तथा । दत्ता तु पृथिवी देवी त्वयेयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ७० ॥
कोऽदादिति च वै मंत्रो जपितव्यो द्विजेन च ॥ । विसृज्य ब्राह्मणं सोऽपि तां धेनुं स्वगृहं नयेत् ॥ ७१ ॥
एवं प्रसूयमानां गां यो ददाति वसुन्धरे । सा समुद्रवनोपेता सशैलवनकानना । रत्नपूर्णा भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ ७२ ॥
प्रतप्तजांबूनदतुल्यवर्णां महानितंबां तनुवृत्तमध्याम् । अर्द्धप्रसूतां द्विमुखीं सुशीलां सेवन्त्यजस्रं कपिलां हि देवाः ॥ ७३ ॥
प्रातरुत्थाय यो भक्त्या धेनुकल्पं नरो भुवि । जितेन्द्रियः शुचिर्भूत्वा पठेद्भक्त्या समन्वितः ॥ ७४ ॥
त्रिकालं पठते यस्तु पापं वर्षशतोद्भवम् । नश्यत्येकक्षणादेव वायुना पांसवो यथा ॥ ७५ ॥
श्राद्धकाले पठेद्यस्तु इदं पावनमुत्तमम् । तस्यान्नं संस्कृतं तद्वै पितरोऽश्नंति धीमतः ॥ ७६ ॥
अमावास्यां च यो विद्वान्द्विजानामग्रतः पठेत् । पितरस्तस्य तुष्यंति वर्षाणां शतमेव च ॥ ७७ ॥
यश्चैतत्छृणुयात्पुण्यं तद्गतेनांतरात्मना । संवत्सरकृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते ॥ ७८ ॥
इदं रहस्यं राजेन्द्र वराहमुखनिर्गतम् । धरण्यै कथितं पूर्वं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ७९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे कपिलादानमाहात्म्यवर्णनं नामैकषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । महिषीदानमाहात्म्यं कथयामि युधिष्ठिर । पुण्यं पापविनाशं च आयुष्यं सर्वकामदम् ॥ १ ॥
चन्द्रसूर्यग्रहे पुण्ये कार्त्तिक्यामयने तथा । शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां सूर्यसंक्रान्तिवासरे ॥ २ ॥
यदा वा जायते चित्तं वित्तं च कुरुनन्दन । तदैव देया महिषी संसारभयभीरुणा ॥ ३ ॥
सुपयोधरशोभाढ्या सुशृंगी सुखुरा तथा । प्रथमप्रसूता तरुणी सुशीला दोषवर्जिता ॥ ४ ॥
सुवर्णशृङ्गतिलका घंटाभरणभूषिता । रक्तवस्त्रावृता रम्या कांस्यदोहनकान्विता ॥ ५ ॥
पिण्याकपिटिकोपेता सहिरण्या च शक्तितः । सप्तधान्ययुता देया ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ ६ ॥
पुराणपाठके तद्वज्ज्योतिःशास्त्रविदे तथा । देया न वेदरहिते न च कुव्रतिने क्वचित् ॥ ७ ॥
द्रव्यैरेभिः समायुक्तां पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् । दद्यान्मंत्रेण राजेन्द्र पुराणपठितेन तु ॥ ८ ॥
इन्द्रादिलोकपालानां या राजमहिषी शुभा । महिषी दानमाहात्म्यात्सास्तु मे सर्वकामदा ॥ ९ ॥
धर्मराजस्य साहाय्ये यस्याः पुत्रः प्रतिष्ठितः । महिषासुरस्य जननी या सास्तु वरदा मम ॥ १० ॥
दद्यात्प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणे तां पयस्विनीम् । प्रतिग्रहः स्मृतस्तस्याः पृष्ठदेशे स्वयंभुवा ॥ ११ ॥
एवं दत्त्वा विधानेन ब्राह्मणस्य गृहं नयेत् । वस्त्रैराभरणैः पूज्य भक्त्या च कुरुनन्दन ॥ १२ ॥
संपादिता मया तुभ्यं संतुष्टो मे भव द्विज ॥ १३ ॥
अनेन विधिना दत्त्वा महिषीं द्विजपुङ्गवे । सर्वान्कामानवाप्नोति इह लोके परत्र च ॥ १४ ॥
या सा ददाति महिषीं सा राजमहिषी भवेत् । महाराजः पुमान्राजन्व्यासस्य वचनं यथा ॥ १५ ॥
यज्ञयाजी भवेद्विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत् । भवेद्वैश्यस्तु धनवाञ्छूद्रः सर्वार्थसंयुतः ॥ १६ ॥
तस्मान्नरेण दातव्या महिषी विभवे सति । पुत्रपौत्रप्रपौत्रार्थमात्मनः शुभमिच्छता ॥ १७ ॥
दशधेनुसमां राजन्महिषीं नारदोऽब्रवीत् । विंशतिगोसमां व्यासः सर्वदानोत्तमं रविः ॥ १८ ॥
सगरेण ककुत्स्थेन धुंधुमारेण गाधिना । दत्ताः संपूज्य विप्रेभ्यो महिष्यः सर्वकामदाः ॥ १९ ॥
महिषी दानमाहात्म्यं यः शृणोति सदा नरः । स सर्वपापनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥ २० ॥
दुग्धाधिकां हि महिषीं जलमेघवर्णां सपुष्टपट्टकवतीं जघनाभिरामाम् । दत्त्वा सुवर्णतिलकां द्विजपुंगवाय लोकद्वयं विजयते किमु तत्र चित्रम् ॥ २१ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे महिषीदानव्रतविधिवर्णनं नाम द्विषष्टयुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु पार्थ परं दानं सर्वकिल्बिषनाशनम् । यद्दत्त्वा त्रिविधं पापं सद्यो विलयमृच्छति ॥ १ ॥
सुवर्णरोमां सौवर्णीं प्रत्यक्षं वा सुशोभनाम् । सुवर्णतिलकोपेतां सर्वालंकारभूषिताम् ॥ २ ॥
कौशेयपरिधानां च दिव्यचंदनभूषिताम् । दिव्यपुष्पोपहारां च सर्वधातुरसैर्युताम् । सप्तधान्यसमायुक्तां फलपुष्पवतीं तथा ॥ ३ ॥
शतेन कारयेत्तां च सुवर्णस्य प्रयत्नतः । यथा शक्त्याथ वा कुर्याद्वित्तशाठ्यं न कारयेत ॥ ४ ॥
अयने विषुवे चैव ग्रहणे शशिसूर्ययोः । दुःस्वप्नदर्शने चैव जन्मर्क्षे पितृसंक्षये ॥ ५ ॥
यदा वा जायते वित्तं चित्तं श्रद्धासमन्वितम् । तदैव दानकालः स्याद्यतोऽनित्यं हि जीवितम् ॥ ६ ॥
दद्यात्तीर्थे गृहे वापि यत्र वा रमते मनः ॥ ७ ॥
तत्र संस्थाप्य देवेशमुमया सह शंकरम् । ब्रह्माणं सह गायत्र्या सश्रीकं श्रीधरं तथा ॥ ८ ॥
रत्या सह तथानंगं लोकपालान्ग्रहानपि । संपूज्य च विधानेन गंधपुष्पनिवेदनैः ॥ ९ ॥
तदग्रे कारयेद्धोमं तिलाज्येन महीपते । अलंकृत्य द्विजं शांतं वासोभिः प्रतिपूज्य च ॥ १० ॥
तल्लिङ्गमंत्रैर्होमश्च कर्तव्यो ज्वलितेऽनले । ततस्तां तिलकुंभस्थां लवणान्तमुपस्थिताम् ॥ ११ ॥
पूजयित्वा विधानेन मन्त्रमेतमुदीरयेत् । रोमत्वङ्मांसमज्जाद्यैः सर्वोपकरणैः सदा । जगतः संप्रवृद्धासि त्वामतः प्रार्थये स्थिताम् ॥ १२ ॥
वाङ्मनःकायजनितं यत्किञ्चिन्मम दुष्कृतम् । तत्सर्वं विलयं यातु तव दानात्प्रसेवितम् ॥ १३ ॥
एवमुच्चार्य तां दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । नाभिभाषेत तं दत्त्वा मुखं च नावलोकयेत् ॥ १४ ॥
दुष्टप्रतिग्रहहतो विप्रो भवति पातकी ॥ १५ ॥
नो दद्याद्दक्षिणाहीनां दातव्या सा विधानतः । दक्षिणाविधिना हीना दुःखशोकावहा भवेत् ॥ १६ ॥
पुरा दत्तमिदं दानं गौर्या शंकरकाम्यया । तेन शंभुः पतिर्लब्धः सर्वदेवनमस्कृतः ॥ १७ ॥
इन्द्राण्या स्वर्णरोमाणां शतं दत्तं विधानतः । सर्वदेवपतिं प्राप्य पतिं साद्यापि मोदते ॥ १५ ॥
नलेन दत्तमेतद्धि राज्यं कृत्वा दिवं गतः । रुक्मिण्याहं पतिर्लब्धः सौभाग्यमतुलं तथा ॥ १९ ॥
दानस्यास्य प्रभावेण पुत्रा बहुबलान्विताः । अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् ॥ २० ॥
दत्त्वा दानं शुभां कांतिं विपुलां च तथा श्रियम् । य इमं शृणुयान्नित्यं दानकल्पमनुत्तमम् । अहोरात्रकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ २१ ॥
मेषी विशेषकलुषापहरातिशस्ता दाने सदैव रसधातुयुता सधान्या । तामादरेण कुरुनन्दन देहि दत्त्वा येनास्तपापतिमिरः सवितेव भासि ॥ २२ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादेऽविदानव्रतविधिवर्णनंनाम त्रिषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । भूमिदानमतो वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् । ये प्रयच्छंति विप्रेभ्यो भूमिदानं सदक्षिणम् ॥ १ ॥
श्रोत्रियाय दरिद्राय अग्निहोत्ररताय च । स सर्वकामतृप्तात्मा सर्वरत्नैर्विभूषितः ॥ २ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो दीप्यमानो रविर्यथा । बालसूर्यप्रभाभासैर्वादित्रध्वजशोभितैः ॥ ३ ॥
विमानैर्भास्वरैर्दिव्यैर्विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ४ ॥
तत्र दिव्यांगनाभिश्च सेव्यमानो यथासुखम् । कामगः कामरूपी च क्रीडत्यानंदमक्षयम् ॥ ५ ॥
यावद्धारयते लोकान्भूरंकुरसमुद्भवा । तावद्भूमिप्रदः कामं विष्णुलोके महीयते ॥ ६ ॥
नहि भूमिप्रदानाद्वै दानमन्यद्विशिष्यते । दिशो दशानुगृह्णाति हर्ता ता दश हंति च ॥ ७ ॥
दानान्यन्यानि क्षीयंते कालेन पुरुषर्षभ । भूमिप्रदानपुण्यस्य क्षयो नैवोपपद्यते ॥ ८ ॥
सर्वपापानि क्षीयंते कालयोगक्रमेण तु । भूमिहर्तुश्च राजेंद्र दुःखस्यांतो न विद्यते ॥ ९ ॥
ब्राह्मणाय सुशीलाय भूमिं दत्त्वा तु यो नरः । न हि तामुपजीवेद्यः स महत्पुण्यमाप्नुयात् ॥ १० ॥
हलकृष्टां महीं कृत्वा सबीजां सस्यमालिनीम् । यावत्सूर्यकृता लोकस्तावत्स्वर्गे महीयते ॥ ११ ॥
धनं धान्यं हिरण्यं च रत्नान्याभरणानि च । सर्वदानानि राजेंद्र ददाति वसुधां ददत् ॥ १२ ॥
सागरान्सरितः शैलान्समानि विषमाणि च । सर्वगंधरसान्स्नेहान्ददाति वसुधां ददत् ॥ १३ ॥
ओषधीः क्षीरसंपन्ना नानापुष्पफलोपगाः । कमलोत्पलखंडांश्च ददाति वसुधां ददत् ॥ १४ ॥
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्ये यजंति सदक्षिणैः । प्राप्नुवंति च तत्पुण्यं भूमिदानाद्यदाप्यते ॥ १५ ॥
श्रोत्रियाय महीं दत्त्वा ये हरंति न मानवाः । तावत्तेषां भवेत्स्वर्गो यावल्लोका प्रतिष्ठिताः ॥ १६ ॥
सस्यपूर्णां महीं यस्तु श्रोत्रियाय प्रयच्छति । पितरस्तस्य तुष्यंति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ १७ ॥
यत्किंचित्कुरुते पापं पुरुषो वृत्तिकर्शितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ॥ १८ ॥
सुवर्णानां सहस्रेण यत्पुण्यं समुदाहृतम् । भूमि गोचर्ममात्रेण तत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥ १९ ॥
कपिलानां सहस्रेभ्यो यद्दत्तेऽन्नं नरोत्तम । भूमिगोचर्ममात्रेण तत्फलं लभते नरः ॥ २० ॥
मध्यमस्य मनुष्यस्य व्यासेन परिसंख्यया । त्रिंशद्दंडांश्च गोचर्म दत्त्वा स्वर्गे महीयते ॥ २१ ॥
बहुभिर्वसुधा भुक्ता राजभिः सगरादिभिः । यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम् ॥ २२ ॥
किंकरा मृत्युदंडाश्च असिपत्रवनादयः । घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पंति भूमिदम् ॥ २३ ॥
निरया रौरवाद्याश्च कुंभीपाकः सुदुःसहः । तथा च यातनाः कष्टा नोपसर्पंति भूमिदम् ॥ २४ ॥
चित्रगुप्तश्च कालश्च कृतांतो मृत्युरेव च । यमश्चापि स्वयं राजा संपूजयति भूमिदम् ॥ २५ ॥
रुद्रः प्रजापतिः शक्रो देवासुरगणास्तथा । अहं च परमप्रीत्या पूजयामीह भूमिदम् ॥ २६ ॥
षट्कर्मकृत्सुवृत्ताय कृशाय च प्रियार्थिने । भूमिर्देया नरव्याघ्र सन्निधिश्चाक्षयो भवेत् ॥ २७ ॥
सीदमानकुटुंबाय श्रोत्रियायाहिताग्नये । वृत्तस्थाय दरिद्राय भूमिर्देया नरेश्वर ॥ २८ ॥
यथा जनित्री क्षीरेण पुत्रं संवर्द्धयेत्सदा । तथा भूमिप्रदं भूमिः सर्वकामैस्तु तर्पति ॥ २९ ॥
यथा गौर्भरते वत्स क्षीरेण क्षीरमुत्सृजेत् । तथा सर्वरसोपेता भूमिर्भरति भूमिदम् ॥ ३० ॥
यथा बीजानि रोहंति जलसिक्तानि भूतले । तथा कामाः प्ररोहंति भूमिदस्य दिनेदिने ॥ ३१ ॥
यथोदयन्सहस्रांशुस्तमः सर्वं व्यपोहति । तथा भूमिप्रदानं तु सर्वपापं व्यपोहति ॥ ३२ ॥
पर दत्तां तु यो भूमिमुपहिंसेत्कदाचन । स बद्धो वारुणैः पाशैः क्षिप्यते पूयशोणिते ॥ ३३ ॥
स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् । स नरो नरके घोरे क्लिश्यत्याप्रलयांतिकम् ॥ ३४ ॥
रुदतां वृत्तिनाशेन ये पतंत्यश्रुबिंदवः । ताद्वर्षसहस्राणि नरके पच्यते तु सः ॥ ३५ ॥
ब्राह्मणानां हृते क्षेत्रे हर्तुस्त्रिपुरुषं कुलम् । दत्त्वा भूमिं तु विप्राय उपहिंसेद्यदा पुनः । अधोमुखश्च दुष्टात्मा कुंभीपाके स पच्यते ॥ ३६ ॥
दिव्यवर्षसहस्रांते कुंभीपाकाद्विनिःसृतः । इह लोके भवेच्छा वै सप्त जन्मानि पार्थिव ॥ ३७ ॥
स्वदत्तां परदत्तां वा यत्नाद्रक्षेद्युधिष्ठिर । महीं महीभृतां श्रेष्ठ दानाच्छ्रेयोनुपालनम् ॥ ३८ ॥
तोयहीनेष्वरण्येषु शुष्ककोटरवासिनः । कृष्णाह्वयोभिजायंते नरा ब्रह्मस्वहारिणः ॥ ३९ ॥
एवं दत्त्वा महीं राजन्प्रहृष्टेनांतरात्मना । सर्वान्कामानवाप्नोति मनसा चिंतितान्नरः ॥ ४० ॥
भूमिदानात्परं नास्ति सुखं वामुष्मिकं महत् । न चापि भूमिहरणादन्यत्पातकमुच्यते ॥ ४१ ॥
यच्छंति ये द्विजवराय महीं सुकृष्टां ते यांति शक्रसदनं सुविशुद्धदेहाः । ये लोपयंत्यतिबलादथ कामलोभात्ते रौरवातिगहनान्न समुत्तरंति ॥ ४२ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे भूमिदानमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुःषष्ट्यु त्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६४ ॥
युधिष्ठिर उवाच । भूमिदानं क्षत्रियाणां नान्येषामुपपद्यते । ते ह्युपार्जयितुं शक्ता दातुं पालयितुं यथा ॥ १ ॥
भूमिदानसमं किंचिदन्यत्कथय यादव । संप्राप्तवित्तैर्यच्छक्यं संसारभयभीरुभिः ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । सौवर्णां विधिवत्कृत्वा साद्रिद्रुमवतीं शुभाम् । महीं प्रयच्छ विप्राणां तत्तुल्या सा निगद्यते ॥ ३ ॥
शृणुष्वैकमना भूत्वा महादानं नरोत्तम । सविधानं प्रवक्ष्यामि फलं यत्नेन यद्भवेत् ॥ ४ ॥
चंद्रसूर्योपरागे च जन्मर्क्षे विषुवे तथा । युगादिषु च दातव्यमयने च विधानतः ॥ ५ ॥
अन्येष्वपि च कालेषु प्रशस्ते धनसंचये । पापक्षयाय दातव्यं यशोऽर्थे वा नरैर्भुवि ॥ ६ ॥
हेम्नः पलशतेनोक्ता तदर्धेनापि शक्तितः । कुर्यात्पंचपलादूर्ध्वमसमर्थोऽपि भक्तिमान् ॥ ७ ॥
कारयेत्पृथिवीं हैमीं जंबुद्वीपानुकारिणीम् । मर्यादापर्वतवतीं मध्ये मेरुसमन्विताम् ॥ ८ ॥
लोकपालाष्टकोपेतां ब्रह्मविश्वेशसंयुताम् । नानापर्वतपूर्णां च रत्नाभरणभूषिताम् ॥ ९ ॥
सर्वसस्यविचित्रांगीं सर्वगंधाधिवासिताम् । ईदृशीं तु महीं कृत्वा कारयेन्मंडपं ततः ॥ १० ॥
दशद्वादशहस्तं च चतुर्वक्त्र सतोरणम् । मध्ये च वेदिकां कुर्याद्धनुर्हस्तां प्रमाणतः ॥ ११ ॥
ऐशान्यां सुरसंस्थानमाग्नेय्यां कुंडमेव च । पताकाभिरलंकृत्य देवतायतनान्यथ ॥ १२ ॥
लोकपाला ग्रहाश्चैव पूज्या माल्यविलेपनैः । होमं कुर्युर्द्विजाः शांताश्चातुश्चरणिकाः शुभाः ॥ १३ ॥
सालंकारा सवस्त्राश्च माल्यचंदनभूषिताः । अग्निसंस्थापनं तत्र कृत्वा पूर्वं ततो महीम् ॥ १४ ॥
आनयेयुर्द्विजा राजन्ब्रह्मघोषपुरःसरम् । शंखतूर्यनिनादैश्च गेयमंगलनिस्वनैः ॥ १५ ॥
तिलैः प्रच्छादितां वेदिं कृत्वा तत्राधिवासयेत् । अथाष्टादशधान्यानि रसांश्च लवणादिकान् ॥ १६ ॥
तथाष्टौ पूर्णकलशान्समंतात्स्थापयेच्छुभान् । वितानकं च कौशेयं फलानि विविधानि च ॥ १७ ॥
अंशुकानि विचित्राणि श्रीखंडशकलानि च । इत्येवं रचयित्वा तामधिवासनपूर्वकम् ॥ १८ ॥
ततो होमावसानेषु निष्पन्ने सर्वशांतिके । शुक्लमाल्यांबरधरो यजमानः स्वयं ततः ॥ १९ ॥
कृत्वा प्रदक्षिणं पृथ्वीं गृहीत्वा कुसुमांजलिम् । पुण्यकालमथासाद्य मंत्रानेतानुदीरयेत् ॥ २० ॥
नमस्ते सर्वदेवानां त्वमेव भवनं यतः । धात्री त्वमसि भूतानामतः पाहि वसुंधरे ॥ २१ ॥
वसु धारयसे यस्मात्सर्वसौख्यप्रदायकम् । वसुंधरा ततो जाता तस्मात्पाहि भयादलम् ॥ २२ ॥
चतुर्मुखोऽपि नो गच्छेद्यस्मादंतं तवाचले । अनंतायै नमस्तुभ्यं पाहि संसारकर्दमात् ॥ २३ ॥
त्वमेव लक्ष्मीर्गोविदे शिवे गौरीति संस्थिता । गायत्री ब्रह्मणः पार्श्वे ज्योत्स्ना चंद्रे रवौ प्रभा ॥ २४ ॥
बुद्धिर्बृहस्पतौ ख्याता मेधा मुनिषु संस्थिता । विश्वं प्राप्य स्थिता यस्मात्ततो विश्वंभरा मता ॥ २५ ॥