snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
दैवज्ञव्यासरूपाय वेदवेदांगवादिने । एवं यः कुरुते भक्त्या ह्यगस्त्यप्रतिपूजनम् । फलमेकं तथा धान्यं कोपं वासं परित्यजेत् ॥ ७४ ॥
संपूर्णे च ततो वर्षे पुनर न्यदुपक्रमेत् । दत्त्वार्घ्यं सप्तवर्षाणि क्रमेणानेन पांडव । पुमान्फलमवाप्नोति तदेकाग्रमनाः शृणु ॥ ७५ ॥
ब्राह्मणश्चतुरो वेदान्सर्वशास्त्रविशारदः । क्षत्रियः पृथिवीं सर्वां प्राप्नोत्यर्णवमेखलाम् ॥ ७६ ॥
वैश्योऽप्यायुष्यमाप्नोति गोधनं चापि नंदति । शूद्राणां धनमारोग्यं सन्मानश्चाधिको भवेत् ॥ ७७ ॥
स्त्रीणां पुत्राः प्रजायंते सौभाग्यं वृद्धिऋद्धिमत् । विधवानां महापुण्यं वर्धते पांडुनन्दन ॥ ७८ ॥
कन्या भर्तारमाप्नोति व्याधेर्मुच्येत दुःखितः ॥ ७९ ॥
येषु देशेष्वगस्त्यर्षेः पूजनं क्रियते जनैः । तेषु देशेषु पर्जन्यः कामवर्षी प्रजायते ॥ ८० ॥
ईतयः प्रशमं यांति नश्यंति व्याध यस्तथा । पठंति ये त्वगस्त्यर्षेः ख्यानं शृण्वंति चापरे ॥ ८१ ॥
ते सर्वे पापनिर्मुक्ताश्चिरं स्थित्वा महीतले । हंसयुक्तविमानेन स्वर्गं यांति नरोत्तम ॥ ८२ ॥
मर्त्यो यदीच्छति गृहं परमर्द्धियुक्तं भोगशरीरमरुजं पशुपुत्रपुष्टिम् । तत्सर्ववल्लभमुनेरुदये महार्घ्यं यच्छेन्महार्घफलवस्त्रधनैः सहान्यैः ॥ ८३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पार्थ पार्थिव दिव्यस्त्रीमुखपंकजसेंदवे । शृणुष्वाभिनवस्येंदोरुदयेऽर्घ्यविधिं परम् ॥ १ ॥
रविर्द्वादशभिर्भागैर्वारुण्यां दृश्यते यदि । प्रदोषसमये पार्थ अर्घ्यं दद्यात्तदा विभोः ॥ २ ॥
द्वितीयायां सिते पक्षे संध्याकाले ह्युपस्थिते । संस्थाप्याभिनवं चन्द्रं स भूम्यां दृश्यते यदि ॥ ३ ॥
गोमयं मंडलं कृत्वा चंदनेन सुशोभितम् । रोहिण्या सहितं देवं कुमुदामोदसंभवम् ॥ ४ ॥
पुष्पचन्दनधूपैश्च दीपाक्षतजलैः शुभैः । दूर्वांकुरै रत्नवरैर्दध्ना वस्त्रैश्च पांडुरैः ॥ ५ ॥
मंत्रेणानेन राजेन्द्र क्षत्रियः सपुरोहितः । नवोनवोऽसि मासांते जायमानः पुन. पुनः । आप्यायस्व समेत्वेवं सोमराज नमोनमः ॥ ६ ॥
अनेनविधिनाचार्यं सर्वकामफलप्रदम् । यः प्रयच्छति कौंतेय मासिमासि समाहितः ॥ ७ ॥
स कीर्त्या यशसा कांत्या धन्यश्च भुवि मानवः । पुत्रपौत्रैः परिवृतो गोधान्यधनसंकुलः ॥ ८ ॥
स्थित्वा वर्षशतं मर्त्ये ततः सोमपुरं व्रजेत् । तत्रास्ते दिव्यवपुषा भोगान्भुञ्जन्नृपोत्तम । वरस्त्रीभिः सहात्यर्थं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ९ ॥
धर्मं समृद्धिमतुलां यदि वाञ्छसि त्वं मासानुमासमिह मद्वचनं कुरुष्व । सोमस्य सोमकुलनंदन धूपपुष्पैरर्घं प्रयच्छ नतजानु नवोदितस्य ॥ १० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथातः शृणु भूपाल प्रतिशुक्रप्रशांतये । यात्रारंभे प्रयाणे च तथा शुक्रोदयेष्विह ॥ १ ॥
शुक्रपूजा प्रकर्तव्या तां निशामय सारतः । राजते वाऽथ सौवर्णे कांस्यपात्रेऽथ वा पुनः ॥ २ ॥
शुक्लपुष्पांबरयुते सिततंडुलपूरिते । निधाय राजतं शुक्रं शुचि मुक्ताफलान्वितम् ॥ ३ ॥
सह तेन सवत्साङ्गां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । नमस्ते सर्वदेवेश नमस्ते भृगुनन्दन । कवे सर्वार्थसिद्ध्यर्थं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते ॥ ४ ॥
दत्त्वैवमर्घ्यं कौन्तेय प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ ५ ॥
यावच्छुक्रस्य न कृता पूजा सोहालकैः शुभै । वटकैः पूरिकाभिश्च गोधूमैश्चणकैरपि । तावन्न दानं दातव्यं स्त्रीभिः कामार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
एवं तस्योदये कुर्वन्यात्रादिषु च भारत । सर्वसस्यागमं चैव सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ७ ॥
तद्वद्वाचस्पतेः पूजां प्रवक्ष्यामि युधिष्ठिर । सौवर्णपात्रे सौवर्णममरेशपुरोहितम् । पीतपुष्पांबरयुतं कृत्वा स्नात्वाथ सर्षपैः ॥ ८ ॥
पालाशाश्वत्थभंगेन पञ्चगव्यजलेन च । पीतांगरागवसनं घृतहोमं तु कारयेत ॥ ९ ॥
प्रणम्य च गवा सार्द्धं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ १० ॥
नमस्तेऽङ्गिरसां नाथ वाक्पतेथ बृहस्पते । क्रूरग्रहैः पीडितानाममृताय भवस्व नः ॥ ११ ॥
एवं सुरगुरुं पूज्य प्रणिपत्य क्षमापयेत् । संक्रातावुदये चास्ते सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ १२ ॥
अथ वा मौक्तिकान्येव सुवृत्तानि बृहंति च । भार्गवांगिरसौ चिंत्य तान्येव प्रतिपादयेत् ॥ १३ ॥
भक्त्या मौक्तिकदानेन दत्तेन कुरुनन्दन । विरूपता दृशोः पुंसां यात्रास्वभ्युदयेषु च । कुर्वन्बृहस्पतेः पूजां न कदाचित्प्रजायते ॥ १४ ॥
ये भार्गवोदयमवाप्य सवस्त्रपुष्पां कुर्वंत्यनन्य मनसोऽङ्गिरसे च पूजाम् । तेषां गृहे प्रविशतां प्रतिशुक्रजातं विघ्नं न संभवति भारत पुण्यभाजाम् ॥ १५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु भारत वक्ष्यामि पञ्चाशीतिव्रतानि च । नोक्तानि यानि कस्यापि मुनिभिर्धर्मदर्शिभिः ॥ १ ॥
भविष्यमत्स्यमार्तंडपुराणेषु च वर्णितम् । वाराहं चैव संगृह्य कथ्यंते तानि पांडव ॥ २ ॥
यदभीष्टं सुमित्राय शिष्याय च सुताय च । न कथ्यते धर्मजातं किं तेनोदरवर्तिना ॥ ३ ॥
श्रुतिस्मृतिपुराणेभ्यो यन्मया ह्यवधारितम् । तत्ते वच्मि कुरुश्रेष्ठ कस्यान्यस्योपदिश्यते ॥ ४ ॥
स्नात्वा प्रभातसंध्यायामुपगृह्य च पिप्पलम् । तिलपात्राणि यो दद्यान्न स शोचेत तत्कृते ॥ ५ ॥
व्रतानामुत्तमं ह्येतत्सर्वपापप्रणाशनम् । पात्रव्रतमिति ख्यातं नाख्यातं कस्यचिन्मया ॥ ६ ॥
सुशुद्धस्य सुवर्णस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति । पुण्येऽह्नि विप्रकथिते प्रीत्या पीतयुगान्वितम् ॥ ७ ॥
व्रतं वाचस्पतेरेतद्बलबुद्धिप्रदायकम् । वृत्रघ्नस्य पुराख्यातं गुरुणा सर्वकामदम् ॥ ८ ॥
लवणं कटुतिक्तं च जीरकं मरिचानि च । हिंगुशुंठिसमायुक्तं सर्वं परिचयं तथा ॥ ९ ॥
चतुर्थ्या मेकभक्ताशी सकृद्दत्त्वा कुटुंबिने । गृहेषु सप्तसु सदा शिलायुक्तानि भारत ॥ १० ॥
एतच्छिलाव्रतं नाम लक्ष्मीलोकप्रदायकम् । कर्तव्यमिह यत्नेन मुखपाटवकारकम् ॥ ११ ॥
नक्तमन्नं चरित्वा तु गवा सार्द्धं कुटुंबिने । हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद्विप्राय वाससी ॥ १२ ॥
प्रणम्य भक्त्या देवेशौ प्रीयेतां शिवकेशवौ । एतदेवव्रतं नाम महापातकनाशनम् ॥ १३ ॥
कृत्वैकभुक्तं वर्षांते शक्त्या हैमवृषान्विताम् । धेनुं तिलमयीं दद्यात्सर्वो पस्करणैर्युताम् ॥ १४ ॥
एतद्रुद्रव्रतं नाम पापशोकप्रणाशनम् । यः करोति पुमान्राजन्स पदं याति शांकरम् ॥ १५ ॥
सर्वौषध्युदकस्नातः पञ्चम्यां पूज्य पंचकम् । सप्तोपस्करदानं च यः करोति गृहाश्रमी ॥ १६ ॥
गृहाद्युलूखलं शूर्पः शिला स्थाली च पञ्चमी । उदकुंभश्च चुल्ली च एतेषामनुकिञ्चन ॥ १७ ॥
एतानि गृहिणां गेहे प्रस्थाप्य पुरुषोत्तमम् । उपस्करोति या नारी न सीदति कदाचन ॥ १८ ॥
एतद्गृहव्रतं नाम सर्व सौख्यप्रदायकम् । अत्रिणा ह्यनसूयायाः कथितं पाण्डुनन्दन ॥ १९ ॥
यस्तु नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम् । ददाति श्रद्धयोपेतो ब्राह्मणाय कुटुंबिने ॥ २० ॥
स वैष्णवं पदं याति लीलाव्रतमिदं स्मृतम् । आषाढादिचतुर्मासमभ्यंगं वर्जयेन्नरः ॥ २१ ॥
पारिते च पुनर्दद्यात्तिलतैलघटं नवम् । भोजनं पायसाज्यं च स याति भवनं हरेः ॥ २२ ॥
लोकप्रीतिकरं चैतत्प्रीतिव्रतमिहोच्यते । वर्जयित्वा मधौ यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् ॥ २३ ॥
दद्याद्वस्त्रयुगं सूक्ष्मं रसपात्रैश्च संयुतम् । संपूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति ॥ २४ ॥
एतद्गौरीव्रतं नाम भवानीलोक दायकम् । पुरुषो यस्त्रयोदश्यां कृत्वा नक्तमथो पुनः ॥ २५ ॥
संवत्सरांते तस्मिन्वा दिवसे विघ्नवर्जितम् । अशोककांचनं दद्यात्सद्वस्त्रयुगसंश्रितम् ॥ २६ ॥
विप्राय वसुसंयुक्तं प्रद्युम्नः प्रीयतामिति । कल्पं विष्णुपदे स्थित्वा विशोकः स्यात्पुनर्नृप ॥ २७ ॥
एतत्कामव्रतंनाम सर्वशोकविनाशनम् । आषाढादिचतुर्मासं वर्जयेन्नखकर्तनम् ॥ २८ ॥
वृंताकभक्षणं चैव मधुसर्पिर्घटान्वितम् । कार्तिक्यां तु पुनर्हैमं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ २९ ॥
रुद्रलोकमवाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् । एवं पञ्चदशीं स्मृत्वा एकभक्तेन मानवः ॥ ३० ॥
संपूज्य पूर्णिमां देवीं लिखित्वा चन्दनादिना । ततः पञ्चघटान्पूर्णान्पयोदधिघृतेन च । मधुना सितखण्डेन ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ ३१ ॥
मनोरथान्पूरयस्व संपूर्णान्पूर्णिमा ह्यसि । पञ्चकुम्भप्रदानेन भूतानां तुष्टिरस्तु मे । द्विजानेवं नमस्कृत्य सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ३२ ॥
एतत्पंचघटं नाम व्रतं पुष्टिप्रदायकम्॥ । वर्जयेद्यस्तु पुष्पाणि हेमंतशिशिराव्रतम् ॥ ३३ ॥
पुष्पत्रयं च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्याथ काञ्चनम् । दद्याद्वै कालवेलायां प्रीयेतां शिवकेशवौ ॥ ३४ ॥
शिरःसौगन्धजननं सदानन्दकरं नृणाम् । कृत्वा परपदं याति सौगन्ध्यव्रतमुत्तमम् ॥ ३५ ॥
फाल्गुनादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् । समाप्ते शयनं दयाद्गृहे चोपस्करान्वितम् ॥ ३६ ॥
संपूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति । गौरीलोके वसेत्कल्पं सौभाग्यव्रतमुत्त मम् ॥ ३७ ॥
संध्यामौनं नरः कृत्वा समाप्ते घृतकुंभदः । वस्त्रयुग्मं च घंटां च ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ३८ ॥
सारस्वतं पदं याति पुनरावृत्ति दुर्लभम् । एतत्सारस्वतं नाम रूपविद्याप्रदायकम् ॥ ३९ ॥
लक्ष्मीमध्येऽथ पञ्चम्यामुपवासी भवेन्नरः । समाप्ते हेमकमलं दद्याद्धेनुसमन्वितम् ॥ ४० ॥
स वैष्णवं पदं याति लक्ष्मीः स्याज्जन्मजन्मनि । एतल्लक्ष्मीव्रतं नाम दुःखशोकविनाशनम् ॥ ४१ ॥
या तु नारी पिबेत्तोयं जलधारां प्रपातयेत् । समाप्तघृतसंपूर्णां दद्याद्वद्वंतिकां नवाम् ॥ ४२ ॥
एतद्धाराव्रतं नाम सर्वरोगहरं परम् । कांतिसौभाग्यजननं सपत्नीदर्पनाशनम् ॥ ४३ ॥
गौरीसमन्वितं रुद्रं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । राज्ञीसमन्वितं सूर्यं प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ॥ ४४ ॥
धूपाक्षेपेणसहितां सुघंटां पात्रसंयुताम् । यो ददाति द्विजेन्द्राणां पुष्पैरभ्यर्च्य पांडुरैः ॥ ४५ ॥
दक्षिणासहितां कृत्वा प्रणम्य च विसर्जयेत् । एतद्देवव्रतं नाम दिव्यदेहप्रदायकम् ॥ ४६ ॥
कृत्वोपलेपनं शंभोरग्रतः केशवस्य च । यावद्व्रतं समाप्यैतद्धेनुं च सजलान्विताम् ॥ ४७ ॥
जन्मायुतं स राजा स्यात्ततः शिवपुरं वसेत् । एतच्छ्रुत्वा व्रतं नाम बहुकल्याणकारकम् ॥ ४८ ॥
अश्वत्थं भास्करं गंगां प्रणम्यैव च वाग्यतः । एकभुक्तं नरः कुर्यादष्ट चैकं विमत्सरः ॥ ४९ ॥
व्रतांते विप्रमिथुनं पूज्य धेनुत्रयान्वितम् । वृक्षं हिरण्मयं दद्यात्सोश्वमेधफलं लभेत् ॥ ५० ॥
दिवि दिव्यविमानस्थः सेव्यतेऽप्सरसां गणैः॥ । एतत्कीर्तिव्रतं नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम् ॥ ५१ ॥
घृतेन स्नपनं कृत्वा शंभोर्वा केशवस्य च । ब्राह्मणो भास्करस्यापि गौर्या लंबोदरस्य वा ॥ ५२ ॥
अक्षतैस्तु समं कुर्यात्पद्मं गोमयमण्डले । समाप्य हेमकमलं तिलधेनुसमन्वितम् ॥ ५३ ॥
शुद्धमष्टाङ्गुलं दयाच्छिवलोके महीयते । सामगायनतश्चैतत्सामव्रतमिहोच्यते ॥ ५४ ॥
नवम्यामेकभुक्तं तु कृत्वा कन्याश्च शक्तितः । भोजयित्वा समादद्याद्धैमकंचुकवाससी ॥ ५५ ॥
हैमं च सिंहं विप्राय दत्त्वा शिवपुरं व्रजेत् । भवार्बुदं सुरूपश्च शत्रुभिश्चापराजितः ॥ ५६ ॥
एतद्वीरव्रतं नाम नारीणां च सुखप्रदम् । यावत्समारभेद्यस्तु पञ्चदश्यां पयोव्रतः ॥ ५७ ॥
समाप्ते श्रद्धया दयद्गाश्च पञ्च पयस्विनीः । वासांसि च पिशंगानि जलकुंभयुतानि च ॥ ५८ ॥
स याति वैष्णवं लोकं पितॄणां तारयेच्छतम् । कल्पांते राजराजः स्यात्पितृव्रतमिदं स्मृतम् ॥ ५९ ॥
तांबूलं समये नित्यं गौरीपुत्रं ददाति या । पूगचूर्णसमायुक्तं नारी वा पुरुषोऽपि वा ॥ ६० ॥
वर्षस्यांते तु सौवर्णं कारयित्वा फलान्वितम् । मुक्ताफलमयं चूर्णत्रितयं या प्रयच्छति ॥ ६१ ॥
न सा प्राप्नोति दौर्भाग्यं न दौर्गन्ध्यं मुखस्य च । एतत्पत्रव्रतं नाम सौगन्ध्यजननं परम् ॥ ६२ ॥
चैत्रादिचतुरो मासाञ्जलं कुर्यादयाचितम् । ज्येष्ठाषाढे च वा मासं पक्षं वा पांडुनंदन ॥ ६३ ॥
व्रतांते मणिकं दद्यादन्नवस्त्रसमन्वितम् । घृतेन सहितं तद्वत्सप्तधान्यसमन्वितम् ॥ ६४ ॥
तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते । कल्पांते राजराजः स्याद्वारिव्रतमिहोच्यते ॥ ६५ ॥
पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा विष्णोः शिवस्य च । वत्सरांते पुनर्दद्याद्धेनुं पञ्चामृतैर्युताम् ॥ ६६ ॥
विप्राय कनकं शंखं स पदं याति शांकरम् । राजा भवति कल्पांते वृत्तिव्रतमिहोच्यते ॥ ६७ ॥
यो हिंसां वर्जयित्वा तु मासं संवत्सरं तथा । व्रतांते हेमहरिणं कृत्वा शक्त्या विचक्षणः ॥ ६८ ॥
तद्वत्सवत्सां गां दद्यात्सोऽश्वमेधफलं लभेत् । अहिंसाव्रतमित्येतत्सर्वशांतिप्रदं नृणाम् ॥ ६९ ॥
माघमास्युषसि स्नानं कृत्वा दांपत्यमर्चयेत् । भोजयित्वा यथाशक्त्या माल्यवस्त्रविभूषणैः ॥ ७० ॥
सौभाग्यं महदाप्नोति शरीरारोग्यमुत्तमम् । सूर्यलोके वसेत्कल्पं सूर्यव्रतमिदं स्मृतम् ॥ ७१ ॥
आषाढादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन्नरः । विप्राय भोजनं दद्यात्कार्तिक्यां गोप्रदो भवेत् ॥ ७२ ॥
घृतकुंभं ततो दत्त्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् । वैष्णवव्रतमित्युक्तं विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥
अयनादयनं यावद्वर्जयेन्मधुसर्पिषी । तदंते पुण्यदानानि घृतधेन्वा सहैव तु ॥ ७४ ॥
दत्त्वा शिवपदं याति दत्त्वा तु घृतपायसम् । एतच्छीलव्रतं नाम शीलारोग्यफलप्रदम् ॥ ७५ ॥
संध्यादीपप्रदो यस्तु मांसं तैलं विवर्जयेत् । समाप्ते दीपकं दद्याच्चक्रशूले च काञ्चने ॥ ७६ ॥
वस्त्रयुग्मं च विप्राय स तेजस्वी भवेद्दृढम् । एतद्दीपव्रतं नाम सदा कांतिप्रदायकम् ॥ ७७ ॥
एकभक्तेन सप्ताहं गौरीं वा यस्तु पूजयेत् । संपूज्य पार्वतीं भक्त्या गन्धपुष्पविलेपनैः ॥ ७८ ॥
ततः सुवासिनीभ्यां तु कुंकुमेन विलेपयेत् । पुष्पैर्विलेपयेच्चैनां कर्पूरागरुचन्दनैः ॥ ७९ ॥
तांबूलं शोभनं दत्त्वा नारिकेलफलं तथा । प्रीयतां कुमुदा देवी प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ ८० ॥
एकैकां पूजयेद्देवीं सप्ताहं यावदेव तु । पुनस्तु सप्तमे पूर्णे ताः सप्तैव निमंत्रयेत् ॥ ८१ ॥
षड्रसं भोजयित्वा तु यथाशक्त्या विभूषणैः । भूषयित्वा माल्यवस्त्रैः कर्णवेष्टांगुलीयकैः ॥ ८२ ॥
कुमुदा माधवी गौरी भवानी पार्वती उमा । काली च दर्पणं हस्ते प्रत्येकं विनिवेदयेत् ॥ ८३ ॥
ब्राह्मणं पृजयित्वैकं वाच्यः संपमन्नमस्तु ते । सप्तसुन्दरकं नाम व्रतं चैतद्युधिष्ठिर ॥ ८४ ॥
करोति सुन्दरं देहं सौभाग्यं यच्छते परम् । वर्जयेच्चैव मासे तु यस्तु गन्धानुलेपनम् ॥ ८५ ॥
शुक्तिं गंधभृतां दत्त्वा विप्राय सितवाससी । शक्त्या च दक्षिणां दद्यात्सर्वान्कामान्समश्नुते ॥ ८६ ॥
वारुणं च पदं याति तदेतद्वरुणव्रतम् । वैशाखमासे लवणं वर्जयित्वा यतव्रतः ॥ ८७ ॥
मासांतेऽथ ततो दद्यात्सवत्सां गां द्विजातये । स्थित्वा विष्णुपदे कल्पं ततो राजा भवेदिह ॥ ८८ ॥
एतत्कांतिव्रतं नाम कांतिकीर्तिप्रदायकम् । ब्रह्माण्डं कांचनं कृत्वा तिलद्रोणोपरि स्थितम् ॥ ८९ ॥
त्र्यहं तिलव्रती भूत्वा वह्निं संतर्पयेद्द्विजम् । संपूज्य विप्रदांपत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः ॥ ९० ॥
शक्तितस्त्रिपलादूर्ध्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति । पुण्येऽह्नि दद्यात्स परं ब्रह्म यात्यपुनर्भवम् ॥ ९१ ॥
एतद्ब्रह्मव्रतं नाम निर्वाणफलदं नृणाम् ॥ ९२ ॥
यश्चोभयमुखीं दद्यात्प्रभूतकनकान्विताम् । दिनं पयोव्रतं तिष्ठेत्स याति परमं पदम् ॥ ९३ ॥
त्र्यहं पयोव्रतः स्थित्वा काञ्चनं कल्पपादपम् । पलादूर्ध्वं यथा शक्त्या तंडुलं रूपसंयुतम् ॥ ९४ ॥
छादितं वरवासोभिः पुष्पमालाविभूषितम् ॥ । दत्त्वा स्वर्गे वसेत्कल्पं कल्पव्रतमिदं स्मृतम् ॥ ९५ ॥
यस्तु वत्सतरीं भव्यां कण्ठाभरणभूषिताम् । सुपर्याणां सुखस्पृष्टां खलीनालंकृता ननाम् ॥ ९६ ॥
मोदकोदकपात्रेण तांबूलेन समन्विताम् । स्थगितां स्थापयेत्पृष्ठे शृंगाग्रेषु हिमान्विताम् ॥ ९७ ॥
ईदृग्विधां व्यतीपाते ग्रहणे चायनद्वये । अयाचितेन च स्थित्वा ततो दद्याद्द्विजातये ॥ ९८ ॥
एतद्वारव्रतं नाम मार्गखेदविनाशनम् । परलोकार्द्धगमने क्लांतिश्रमहरं परम् ॥ ९९ ॥
नक्ताशी त्वष्टमीषु स्याद्वत्सरांतेऽष्टगोप्रदः । पौरंदरं पदं याति सुगतिव्रतमुच्यते ॥ १०० ॥
यश्चेन्धनप्रदो राजन्हेमंतशिशिर व्रतम् । घृतधेनुं प्रयच्छेत परं ब्रह्म स गच्छति ॥ १०१ ॥
शरीरारोग्यजननं द्युतिकांतिप्रदायकम् । वैश्वानरव्रतं नाम सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १०२ ॥
एकादश्यां तु नक्ताशी यश्चक्रं विनिवेदयेत् । तद्वच्छंखं तु सौवर्णं चैत्रे चित्रासु पांडव ॥ १०३ ॥
य एतत्कुरुते भक्त्या स विष्णोः पदमाप्नुयात् । एतद्विष्णुव्रतं नाम कल्पादौ राज्यलाभकृत् ॥ १०४ ॥
पयोव्रतस्तु पञ्चम्यां व्रतांते गोयुगप्रदः । लक्ष्मीलोके वसेत्कल्पमेतद्देवीव्रतं स्मृतम् ॥ १०५ ॥
सप्तम्यां नक्तभुग्दद्यात्समाप्ते गां पयस्विनीम् । सोऽर्कलोकमवाप्नोति भानुव्रतमिहोच्यते ॥ १०६ ॥
चतुर्थ्यां नक्तभुग्दद्यादष्ट गा होमचारणम् । व्रतं वैनायकं नाम सर्वविघ्नविनाशनम् ॥ १०७ ॥
महाफलानि यस्त्यक्त्वा चातुर्मासं द्विजातये । हैमानि कार्त्तिके दद्याद्गोयुगेन समं नरः ॥ १०८ ॥
सितं वस्त्रयुगं नाम संपूर्णाद्यघटानि च । एतत्फलव्रतं नाम फलावाप्तिकरं सदा ॥ १०९ ॥
यश्चोपवासी सप्तम्यां समांते हेमपङ्कजम् । धेनूश्च शक्तितो दद्यात्सवत्साः कांस्यदोहनाः ॥ ११० ॥
भक्त्या राजेन्द्र विप्राय वाचकाय निवेदयेत् । एतत्सौरव्रतं नाम सूर्यलोकप्रदायकम् ॥ १११ ॥
द्वादश द्वादशीर्यस्तु नाम प्राशनसंयुतः । समुपोष्य समांते तु सवस्त्राः सोदका घटाः ॥ ११२ ॥
द्वादशात्र प्रदेयाश्च सर्वकामप्रसिद्धये । गोविन्दव्रतमित्येतद्गोविन्दपददायकम् ॥ ११३ ॥
कार्त्तिक्यां यो वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत् । स गोलोकमवाप्नोति वृषव्रतमिदं स्मृतम् ॥ ११४ ॥
व्रतांते गौः प्रदातव्या भोजनं शक्तितः परम् । विप्राणामत्र कथितं प्राजापत्यमिदं व्रतम् ॥ ११५ ॥
चतुर्दश्यां तु नक्ताशी समांते गोयुगप्रदः । शैवं पदमवाप्नोति ज्ञेयं च त्र्यंबकव्रतम् ॥ ११६ ॥
सप्तरात्रोषितो दद्याद्घृतकुंभं द्विजातये । ब्रह्मव्रतमिदं प्राहुर्ब्रह्मलोकप्रदायकम् ॥ ११७ ॥
मासांते च स गां दद्याद्धेनुमंते पयस्विनीम् । शक्रलोके वसेत्कल्पं शक्रव्रतमिदं स्मृतम् ॥ ११८ ॥
कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां नराधिप । सोपवासः पञ्चगव्यं पिबेद्रात्रौ विचक्षणः ॥ ११९ ॥
कपिलायास्तु गोमूत्रं कृष्णाया गोमयं तथा । सितधेन्वास्तथा क्षीरं रक्तायास्तु तथा दधि ॥ १२० ॥
गृहीत्वा कर्बुरायास्तु घृतमेकत्र मेलयेत् । वेदोक्तमन्त्रै राजेन्द्र कुशोदकसमन्वितम् ॥ १२१ ॥
ततः प्रभातसमये स्नात्वा संतर्प्य देवताः । ब्राह्मणान्वाचयित्वा तु भुञ्जीयाद्वाग्यतः शुचिः ॥ १२२ ॥
ब्रह्मकूर्चव्रतं ह्येतत्सर्वपापप्रणाशनम् । यद्बाल्ये यच्च कौमारे वार्धक्ये चापि यत्कृतम् । ब्रह्मकूर्चोपवासेन तत्सर्वं नश्यति क्षणात् ॥ १२३ ॥
अनग्निपक्वमश्नाति तृतीयायां तु यो नरः । गां दत्त्वा शिवमभ्येति पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ १२४ ॥
एतद्दृषिव्रतं नाम सर्वमाङ्गल्यकारकम् । हैमं पलद्वयादूर्ध्वं रथमश्वयुगान्वितम् ॥ १२५ ॥
तिलप्रस्थोपरि गतं सितमाल्ययुगान्वितम् । दत्त्वा कृतोपवासस्तु दिवि कल्पशतं वसेत् । तदंते राजराजः स्यादग्निव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १२६ ॥
कृत्वा पलद्वयादूर्ध्वं शय्याभ्यां संयुतं नरः । हैमं रथवरं श्रेष्ठं सर्वोपस्करसंयुतम् ॥ १२७ ॥
सत्यलोके वसेत्कल्पं सहस्रमथ भूपतिः । भवेदुपोषितो दत्त्वा करिव्रतमिदं शुभम् ॥ १२८ ॥
मुखवासं परित्यज्य समांते गोप्रदो भवेत् । यक्षाधिपं समाप्नोति सुमुख व्रतमुच्यते ॥ १२९ ॥
निशि कृत्वा जले वासं प्रभाते गोप्रदो भवेत् । रुणं लोकमाप्नोति वरुणव्रतमुच्यते ॥ १३० ॥
चान्द्रायणं च यः कुर्याद्धैमं चन्द्रं निवेदयेत् । चन्द्रव्रतमिदं प्रोक्तं चन्द्रलोकप्रदायकम् ॥ १३१ ॥
ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेमधेनुप्रदो दिवम् । अथाष्टमीचतुर्दश्यौ रुद्रव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १३२ ॥
अनुलेपनं यः कुर्यात्तृतीयायां शिवालये । स स्वर्गं धेनुदो याति भवानी व्रतमुच्यते ॥ १३३ ॥
माघे निश्यार्द्रवासाः स्यात्सप्तम्यां गोप्रदो भवेत । दिवि कल्पं वसित्वेह राजा स्यात्तापनं व्रतम् ॥ १३४ ॥
दत्त्वा कृतोपवासस्तु दिवि कल्पशतं वसेत् । तदंते राजराजः स्यादश्वव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १३५ ॥
तद्वत्कल्पद्वयादूर्ध्वं करिभ्यां संयुतं नरः । हैमं रथं नरश्रेष्ठ सर्वोपस्करणान्वितम् ॥ १३६ ॥
त्रिरात्रोपोषितो दद्यात्फाल्गुन्यां भवनं शुभम् । आदित्यलोकमाप्नोति पूजितः स सुरासुरैः ॥ १३७ ॥
सुरलोकमवाप्नोति धाम व्रतसमन्वितम् । त्रिसंध्यं पूज्य दांपत्यमुपवासी विभूषणैः ॥ १३८ ॥
पौर्णमास्यामवाप्नोति मोक्षमिन्दुव्रतादिह ॥ १३९ ॥
दत्त्वा सितद्वितीयायामिंदोर्लवणभोजनम् । कांस्यं सवस्त्रं राजेन्द्र दक्षिणासहितं तथा ॥ १४० ॥
समांते गोप्रदो याति विप्राय शिवमंदिरम् । कल्पांते राजराजः स्यात्सोमव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १४१ ॥
प्रतिपद्येकभक्ताशी समांते कपिलाप्रदः । वैश्वानरपुरं याति आग्नेयव्रतमुच्यते ॥ १४२ ॥
एकादश्यां माघमासे चतुर्दश्यष्टमीषु च । एकभक्तेन यो दद्याद्बालकान्यजिनानि च ॥ १४३ ॥
उपानहौ कंबलांश्च चैत्रे छत्रादिकं ततः । करपत्रादिकं चापि यथा शक्त्या विचक्षणः ॥ १४४ ॥
ब्राह्मणानां महाराज सोऽश्वमेधफलं लभेत् । एतत्सौख्यव्रतं नाम सर्वसौख्यप्रदायकम् ॥ १४५ ॥
दशम्यामेकभक्ताशी समांते दशधेनुदः । दिशश्च काञ्चनीर्दद्यान्नारीरूपा युधिष्ठिर ॥ १४६ ॥
तिलद्रोणोपरिगतो ब्रह्मांडाधिपतिर्भवेत् । एतद्विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम् ॥ १४७ ॥
संपूज्य सितसप्तम्यां भानुधान्यानि सप्त यः । ददाति नक्तभुग्राजँल्लवणेन समं द्विजे ॥ १४८ ॥
स तारयति सप्ताष्टौ कुलान्यात्मानमेव च । एतद्धान्यव्रतं नाम धनधान्यप्रदायकम् ॥ १४९ ॥
मासोपवासी यो दद्याद्धेनुं विप्राय शोभनाम् । स वैष्णवं पदं याति भीमव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १५० ॥
पक्षोपवासी यो दद्याद्विप्राय कपिलाद्वयम् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति पूजितः सुरसत्तमैः ॥ १५१ ॥
दद्यात्त्रिंशत्पलादूर्ध्वं महीं कृत्वा तु कांचनीम् । कुलाचलाद्रिसहितां तिलवस्त्रसमन्विताम् ॥ १५२ ॥
तिलद्रोणोपरि गतां ब्राह्मणाय कुटुंबिने । दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद्रुद्रलोके महीयते ॥ १५३ ॥
एतन्महीव्रतं प्रोक्तं सप्तकल्पानुवर्तकम् । माघमासेऽथ चैत्रे वा गुडधेनुप्रदो भवेत् ॥ १५४ ॥
गुडव्रतस्तृतीयायां सर्वोपस्करणैर्युतः । गौरीलोकमवाप्नोति पूज्यतेऽप्सरसां गणैः ॥ १५५ ॥
उमाव्रतमिदं प्रोक्तं सततानन्ददायकम् । वत्सरं त्वेकभक्ताशी सभक्ष्यजलकुंभदः ॥ १५६ ॥
शिवलोके वसेत्कल्पं प्राप्तिव्रतमिदं स्मृतम् । कार्त्तिकादितृतीयायां प्राश्य गोमूत्रयावकम् ॥ १५७ ॥
गौरीलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह । एतद्रुद्रव्रतं नाम महाकल्याणकारकम् ॥ १५८ ॥
चैत्री त्रिरात्रं नक्ताशी नद्यां स्नात्वा ददाति यः । अजाः पयस्विनीः पञ्च ब्राह्मणाय कुटुंबिने ॥ १५९ ॥
न जायते पुनरसौ जीवलोके कदाचन । एतद्बस्तव्रतं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ १६० ॥
कन्यादानं तु यः कुर्यादुद्वाहं कारयेच्च यः । एकविंशतिकुलोपेतो ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ १६१ ॥
कन्यादानात्परं दानं न चास्त्यभ्यधिकं क्वचित् । ये करिष्यंति नृपते तेषां लोकोऽक्षयो दिवि ॥ १६२ ॥
तिलपिष्टमयं कृत्वा गजं हेमविभूषितम् । कुर्यात्कुशमयं तद्वदारोहकसमन्वितम् ॥ १६३ ॥
नक्षत्रमालासहितं चामरापीडधारिणम् । दशनाप्रबद्धनेत्ररक्तवस्त्रयुगान्वितम् ॥ १६४ ॥
ताम्रपात्र्यां कुण्डकं वा कृतं दत्त्वाग्रमोदकम् । प्रदद्याद्द्विजदांपत्यं पूज्य माल्यविभूषणैः ॥ १६५ ॥
कंठप्रमाणमाविश्य जलं मलविवर्जितः । कांतारकारिणा ह्येतत्कथितं तु युधिष्ठिर ॥ १६६ ॥
कांतारकारिदुर्गेषु वारयत्यपि दुष्कृतीन् । इह लोके परे चैव नात्र कार्या विचारणा ॥ १६७ ॥
ये कुर्वंति दिने पुण्ये व्रतं पौरंदरं नराः । तेषां पौरंदरो लोको भवेदाभूतसंप्लवम् ॥ १६८ ॥
पयोव्रतस्तु पञ्चम्यां दत्त्वा नागं द्विजातये । सौवर्णं सर्पजनितं भयं तेभ्यो न जायते ॥ १६९ ॥
सिताष्टम्यां सोपवासो वृषभं यः प्रयच्छति । सितवस्त्रसमाच्छन्नं घण्टाभरणभूषितम् ॥ १७० ॥
शिवलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह । वृषव्रतमिदं प्रोक्तं सर्वधर्मप्रदायकम् ॥ १७१ ॥
उत्तरे त्वयने प्राप्ते घृतप्रस्थेन यो हरिम् । स्नापयित्वा ब्राह्मणाय वडवां यः प्रयच्छति ॥ १७२ ॥
स सर्वकामसंयुक्तः पुत्रभ्रातृसमन्वितः । सूर्यलोके वसेद्राजन्राज्ञीव्रतमिहोच्यते ॥ १७३ ॥
सकृन्नवम्यां भक्तेन पूजयेद्विन्ध्यवासिनीम् । पुष्पर्धूपैस्ततो दद्यात्पञ्जरं शुकशोभितम् ॥ १७४ ॥
हैमं विप्राय शांताय स वाग्मी जायते नरः । एतदाग्नेयमित्युक्तं व्रतमग्निपदप्रदम् ॥ १७५ ॥
द्वादश्यां गुह्यकानां च पललैक्षवसंयुतम् । विप्राय भोजनं दत्त्वा यः स याति हरेः पदम् ॥ १७६ ॥
विष्कम्भादिषु योगेषु एकमुक्तरतो नरः । एतदाग्नेयमित्युक्तं व्रतमग्निपदप्रदम् ॥ १७७ ॥
यो ददाति क्रमादेषु घृततैलफलैक्षवम् । यवगोधूमचणकान्निष्पावाञ्छालितंडुलान् ॥ १७८ ॥
लवणं दधि दुग्धं च वस्त्रं कनकमेव च । कंबलं गां वृषं छत्रमुपानद्युगलं तथा ॥ १७९ ॥
कर्पूरं कुंकुमं चैव चंदनं कुसुमानि च । लोहं कनक ताम्रं च रौप्यं चेति युधिष्ठिर ॥ १८० ॥
स्नातः स्वशक्त्या विधिवत्सर्वपापैः प्रमुच्यते । न वियोगमवाप्नोति योगव्रतमिदं स्मृतम् ॥ १८१ ॥
कार्तिक्यां नक्तभुग्दद्यान्मेषं मार्गशिरे वृषम् । पौषमाघादिमासेषु सौवर्णीः सर्व एव हि ॥ १८२ ॥
क्रमेण राशयः सर्वा वस्त्रमाल्यैर्विभूषिताः । पौर्णमास्यां पौर्णमास्यां कौंतेय बहुदक्षिणाम् ॥ १८३ ॥
एतद्राशिव्रतं नाम सर्वोपद्रवनाशनम् । सर्वाशापूरकं तद्वत्सोमलोकप्रदायकम् ॥ १८४ ॥
पञ्चाशीतिर्व्रतानां ते कथिता पांडुनंदन । यां श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा मातृहा तथा ॥ १८५ ॥
मुच्यते तत्क्षणादेव पातकैः सोपपातकैः ॥ १८६ ॥
पंचाधिका तव मया कथिता व्रतानां राजन्नशीतिरतिसौख्यधनप्रदानाम् । एतां समाचरति यः शृणुयात्पठेद्वा हस्ताग्र लग्न इव तस्य सुरेशलोकः ॥ १८७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कृतं ब्रह्मयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्रियं युगम् । वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम् ॥ १ ॥
कलौ राजन्मनुष्याणां शैथिल्यं स्नानकर्मणि । तथापि माघव्याजेन कथयिष्यामि ते शृणु ॥ २ ॥
यस्य हस्तौ च पादौ च वाङ्मनस्तु सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३ ॥
अश्रद्दधानः पापात्मा नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः । हेतुनिष्ठाश्च पञ्चैते न तीर्थफलभागिनः ॥ ४ ॥
प्रयागं पुष्करं प्राप्य कुरुक्षेत्रमथापि वा । यत्र वा तत्र वा स्नायान्माघे नित्यमिति श्रुतिः ॥ ५ ॥
त्रिरात्रफलदा नद्यो याः काश्चिदसमुद्रगाः । समुद्रगास्तु पक्षस्य मासस्य सरितां पतिः ॥ ६ ॥
उषःसमीपे यः स्नानं संध्यायामुदिते रवौ । प्राजापत्येन तत्तुल्यं महापातकनाशनम् ॥ ७ ॥
प्रातरुत्थाय यो विप्रः प्रातःस्नायी सदा भवेत् । स सर्वपापनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥
वृथा चोष्णोदकस्नानं वृथा जाप्यमवैदिकम् । अश्रोत्रिये वृथा श्राद्धं वृथा भुक्तमसाक्षिकम् ॥ ९ ॥
स्नानं चतुर्विधं प्रोक्तं स्नानविद्भिर्युधिष्ठिर । वायव्यं वारुणं ब्राह्मं दिव्यं चेति पृथक्शृणु ॥ १० ॥
वायव्यं गोरजः स्नानं वारुणं सागरादिषु । ब्राह्मं ब्राह्मणमंत्रोक्तं दिव्यं मेघांबुभास्करम् । सर्वेषामेव स्नानां विशिष्टं तत्र वारुणम् ॥ ११ ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । एते सर्वे प्रशंसंति सर्वदा माघमज्जनम् ॥ १२ ॥
बालास्तरुणका वृद्धा नरनारीनपुंसकाः । स्नात्वा माघे शुभे तीर्थे प्राप्नुवंतीप्सितं फलम् ॥ १३ ॥
ब्रह्मक्षत्रविशां चैव मन्त्रवत्स्नानमिष्यते । तूष्णीमेव हि शूद्रस्य स्त्रीणां च कुरुनंदन ॥ १४ ॥
माघमासे रटंत्यापः किञ्चिदभ्युदिते रवौ । ब्रह्मघ्रं वा सुरापं वा कंपं तंतं पुनीमहे ॥ १५ ॥
प्रासादा यत्र सौवर्णाः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः । दधिकुल्यवहा यत्र नद्यः पायसकर्दमाः । तत्र ते यांति मज्जंति ये माघे भास्करोदये ॥ १६ ॥
यतिवत्पथि गच्छेत मौनी पैशुन्यवर्जितः । यदीच्छेद्विपुलान्भोगांश्चन्द्रसूर्योपमान्गृहान् ॥ १७ ॥
पौषफाल्गुनयोर्मध्ये प्रातःस्नायी भवेन्नरः । पौर्णमास्या ह्यमावास्याः प्रारभ्य स्नानमाचरेत् ॥ १८ ॥
त्रिंशद्दिनानि पुण्याणि मकरस्थे दिवाकरे । तत्र उत्थाय नियमं गृह्णीयाद्विधिपूर्वकम् ॥ १९ ॥
माघमासमिमं पूर्णं स्थाप्येहं देवमाधवम् । तीर्थं शीतजले नित्यमिति संकल्प्य चेतसा ॥ २० ॥
अप्रावृतशरीरस्तु यः कष्टं स्नानमाचरेत् । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्तोति मा नवः ॥ २१ ॥
तत्र स्नात्वा शुभे तीर्थे दत्त्वा शिरसि वै मृदम् । वेदोक्तविधिना राजन्सूर्यस्यार्घं निवेदयेत् ॥ २२ ॥
पितॄन्संतर्प्य तत्रस्थो ह्यवतीर्य ततो जलात् । इष्टदेवं नमस्कृत्य पूजयेत्पुरुषोत्तमम् ॥ २३ ॥
शङ्खचक्रधरं देवं माधवं नाम पूजयेत् । वह्निं हुत्वा विधानेन ततस्त्वेकाशनो भवेत् ॥ २४ ॥
भूशय्याब्रह्मचर्येण शक्तः स्नानं समाचरेत् । अशक्तस्य धनाढ्यस्य स्वेच्छा सा तत्र कथ्यते ॥ २५ ॥
अवश्यमपि कर्तव्यं माघे स्नानमिति श्रुतिः । ईश्वरेण यथाकामं बलं धर्मोऽनुवर्तते ॥ २६ ॥
तिलस्नायी तिलोद्वर्ती तिलभोक्ता तिलोदकी । तिलहोता च दाता च षट्तिलो नावसीदति ॥ २७ ॥
तैलस्यामलकानां च तीर्थे देयानि नित्यशः । तथा प्रज्वालयेद्वह्निं निवातार्थं द्विजन्मनाम् ॥ २८ ॥
एवं स्नानावसाने तु भोज्यं देयमवारितम् । भोजयेद्द्विजदांपत्यं भूषयेद्वस्त्रभूषणैः ॥ २९ ॥
कंबलाजिनरत्नानि वासांसि विविधानि च । चोलकानि च दिव्यानि प्रच्छादनपटीस्तथा ॥ ३० ॥
उपानहौ तथा गुप्तं मोदकैः पापमोचकैः । अनेन विधिना दद्यान्माधवः प्रीयतामिति ॥ ३१ ॥
अगम्यागमनस्तेयपापेभ्यश्च परिग्रहात् । रहस्याचरिताद्वापि मुच्यते स्नानमाचरेत् ॥ ३२ ॥
पितृभिः पितामहैः सार्द्धं तथैव प्रपितामहैः । मातामातामहैः सार्द्धं वृद्धमातामहैस्तथा ॥ ३३ ॥
एकविंशकुलैः सार्द्धं भोगान्भुक्त्वा यथेप्सितान् । माघमास्युषसि स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ३४ ॥
यो माघमास्युषसि सूर्य्यकराभिताम्रे स्नानं समाचरति चारुनदीप्रवाहे । उद्धृत्य सप्तपुरुषान्पितृमातृतश्च स्वर्गं प्रयात्यमलदेहधरो नरोऽसौ ॥ ३५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । नैर्मल्यं भावशुद्धिश्च विना स्नानं न युज्यते । तस्मात्कायविशुद्ध्यर्थं स्नानमादौ विधीयते ॥ १ ॥
अनुद्धतैरुद्धतैर्वा जलैः स्नानं समाचरेत् । तीर्थं प्रकल्पयेद्विद्वान्मूलमंत्रेण मंत्रवित् ॥ २ ॥
नमो नारायणायेति मूलमन्त्र उदाहृतः । दर्भपाणिस्तु विधिना स्वाचान्तः प्रयतः सुधीः ॥ ३ ॥
चतुर्हस्तसमायुक्तं चतुरस्रं समंततः । प्रकल्प्यावाहयेद्गङ्गामेभिर्मंत्रैर्विचक्षणः ॥ ४ ॥
ॐ विष्णुपादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुदेवता । पाहि नस्त्वेनसस्तस्मादाजन्ममरणांतिकात् ॥ ५ ॥
तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च तीर्थानां वायुरब्रवीत् । दिवि भुव्यंतरिक्षे च तानि ते सन्ति जाह्नवि ॥ ६ ॥
नंदिनीत्येव ते नाम देवेषु नलिनीति च । क्षमा पृथ्वी च विहगा विश्वकाया शिवा स्मृता ॥ ७ ॥
विद्याधरा सुप्रसन्ना तथा लोक प्रसादिनी । क्षेम्या तथा जाह्नवी च शांता शांतिप्रदायिनी ॥ ८ ॥
एतानि पुण्यनामानि स्नानकाले प्रकीर्तयेत् । भवेत्संनिहिता तत्र गङ्गा त्रिपथगामिनी ॥ ९ ॥
सप्तवाराभिजप्तेन करसंपुटयोजितम् । मूार्ध्नि कुर्याज्जलं भूप त्रिचतुःपञ्चसप्तधा ॥ १० ॥
स्नानं कुर्यान्मृदा तद्वदा मंत्र्य च विधानतः ॥ ११ ॥
अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे सर्वं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥ १२ ॥
उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना । नमस्ते सर्वलोकानामसुधारिणि सुव्रते ॥ १३ ॥
एवं स्नात्वा ततः पश्चादाचम्य च विधानतः । उत्थाय वाससी शुक्ले सूक्ष्मे तु परिधाय वै ॥ १४ ॥
ततस्तु तर्पणं कुर्यात्त्रैलोक्याप्यायनाय तु । देवा यक्षास्तथा नागा गन्धर्वाप्सरसां गणाः । क्रूराः सर्वाः सुपर्णाश्च तरक्षा विहगाः खगाः ॥ १५ ॥
विद्याधरा जलधरास्तथैवाकाशगामिनः । निराधाराश्च ये जीवाः पापकर्मरताश्च ये ॥ १६ ॥
तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया । कृतोपवीतो देवेभ्यो निवीती च भवेत्ततः ॥ १७ ॥
मनुष्यांस्तर्पयेद्भक्त्या ब्रह्मपुत्रानृषींस्तथा । सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ॥ १८ ॥
कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पञ्चशिखस्तथा । सर्वे ते तृप्तिमायांतु मद्दत्तेनांबुना सदा ॥ १९ ॥
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रचेतसं वशिष्ठं च भृगुं नारदमेव च ॥ २० ॥
देवब्रह्मऋषीन्सर्वांस्तर्पयेताक्षतोदकैः । अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जानु च भूतले ॥ २१ ॥
अग्निष्वात्ता बर्हिषदो हविष्मंतस्तथोष्मपाः । सुकलितास्तथा भौमा आज्यपाः सोमपास्तथा ॥ २२ ॥
तर्पयेच्च पितॄन्भक्त्या सतिलोदकचन्दनैः । दर्भपाणिस्तु विधिवत्तर्पयेन्नामगोत्रतः ॥ २३ ॥
पित्रादीन्नामगोत्रेण तथा मातामहानपि । संतर्प्य विधिवद्भक्त्या इमं मंत्रमुदीरयेत् ॥ २४ ॥
येऽबान्धवा बान्धवा वा येऽन्यजन्मनि बान्धवाः । ते तृप्तिमखिला यांतु यश्चास्मत्तोऽभिवाञ्छति ॥ २५ ॥
ततश्चाचम्य विधिवदालिखेत्पद्ममग्रतः । अक्षतैः सह पुष्पञ्च सतिलारुणचन्दनैः ॥ २६ ॥
अर्घं दद्यात्प्रयत्नेन सूर्यनामानुकीर्तनैः । नमस्ते विश्वरूपाय नमो विष्णुसखाय वै ॥ २७ ॥
सहस्ररश्मये नित्यं नमस्ते सर्वतेजसे । नमस्ते सर्ववपुषे नमस्ते सर्वशक्तये ॥ २८ ॥
जगत्स्वामिन्नमस्तेऽस्तु दिव्यचंदनभूषित । पद्मनाभ नमस्तेऽस्तु कुण्डलांगदधारिणे ॥ २९ ॥
नमस्ते सर्वलोकेश सर्वासुरनमस्कृत । सुकृतं दुष्कृतं चैव सम्यग्जानासि सर्वदा ॥ ३० ॥
सत्यदेव नमस्तेस्तु सर्वदेव नमोऽस्तु ते । दिवाकर नमस्तेऽस्तु त्रयीमय नमोऽस्तु ते ॥ ३१ ॥
एवं सूर्यं नमस्कृत्य त्रिःकृत्वा च प्रदक्षिणाम् । द्विजं गां काञ्चनं स्पृष्ट्वा ततो विष्णुगृहं व्रजेत् ॥ ३२ ॥
स्नानं खलु प्रतिदिनं कथितं मुनीन्द्रैः पापापहं मलहरं सुखदं सदैव । तस्मान्नदीष्वथ गृहेष्वथ वा तडागे कर्तव्यमेतदिह धर्मधिया नरेण ॥ ३३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । रुद्रस्नानविधानं मे कथयस्व जनार्दन । सर्वदुष्टोपशमनं सर्वशांतिप्रदं नृणाम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । देवसेनापतिं स्कन्दं रुद्रपुत्रं दुरासदम् । अगस्त्यो मुनिशार्दूलः सुखासीनमुवाच ह ॥ २ ॥
सर्वज्ञोऽसि कुमार त्वं प्रसादाच्छङ्करस्य वै । स्नानं रुद्रविधानेन ब्रूहि कस्य कथं भवेत् ॥ ३ ॥
रुद्र उवाच । मृतप्रजा तु या नारी दुर्भगा सुतवर्जिता । या सुते दुहितां वंध्या स्नानमासां विधीयते ॥ ४ ॥
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यामुपवासपरायणा । ऋतौ शुद्धे चतुर्थेह्नि प्राप्ते सूर्यदिनेऽथ वा ॥ ५ ॥
नद्योस्तु सङ्गमे कुर्यान्महानद्योर्विशेषतः । शिवालयेऽथ वा गोष्ठे विविक्ते वा गृहाङ्गणे ॥ ६ ॥
आहिताग्निं द्विजं शांतं धर्मज्ञं सत्यशीलिनम् । स्नानार्थं प्रार्थयेद्देवं निपुणं रौद्रकर्मणि ॥ ७ ॥
ततस्तु मंडपं कुर्याच्चतुरस्रमुदग्गतम् । बद्धचन्दनमालं तु गोमये नोपलेपितम् ॥ ८ ॥
तन्मध्ये श्वेतरजसा संपूर्णं पद्ममालिखेत् । मध्ये तस्य महादेवं स्थापयेत्कर्णिकोपरि ॥ ९ ॥
दद्याद्दलेषु शक्त्यादींश्चतुर्थविधिपूर्वकम् । इन्द्रादिलोकपालांश्च दलेष्वन्येषु विन्यसेत् ॥ १० ॥
देवीं विनायकं चैव स्थापयेत्तस्य पार्श्वतः । दत्त्वार्घं गन्धपुष्पं च धूपदीपं गुडौदनम् ॥ ११ ॥
भक्ष्यान्नानाविधान्दद्यात्फलानि विविधानि च । चतुष्कोणेषु भृंगारमश्वत्थदलभूषितम् ॥ १२ ॥
एकैकं विन्यसेद्ब्रह्मन्सर्वौषधिसमन्वितम् । चतुर्दिशं मंडपस्य दद्याद्भूतबलिं ततः ॥ १३ ॥
आग्नेय्यां दिशि कर्तव्यं मंडपस्य समीपतः । अग्निकार्यं शुभे कुण्डे पुष्पपत्रैरलंकृते ॥ १४ ॥
लवणं सर्षपैर्युक्तं घृतेन मधुना सह । मानस्तोकेन जुहुयात्कृतहोमे नवग्रहे ॥ १५ ॥
द्वितीयमग्निकार्यस्य कर्तारं ब्राह्मणं कुरु । रुद्रजापकमाचार्यं सितचन्दनचर्चितम् ॥ १६ ॥
सितवस्त्रपरीधानं सितमालाधरं शुभम् । शोभितं कंकणैः कंठ्यैः कर्णवेष्टांगुलीयकैः ॥ १७ ॥
मंडल स्य समीपस्थो जपेद्रुद्रान्विमत्सरः । यावदेकादश गताः पुनरेव जपेत्तु तान् ॥ १८ ॥
देवमंडलवत्कार्यं द्वितीयं मंडलं शुभम् । तस्य मध्ये तु सा नारी श्वेतपुष्पैरलंकृता ॥ १९ ॥
श्वेतवस्त्रैश्च संछन्ना श्वेतगंधानुलेपिता । सुखासनोपविष्टायामाचार्यो रुद्रचिंतकः ॥ २० ॥
अभिषिंचेत्ततश्चैव नामर्कपत्रपुटांबुना । चतुःषष्टिविधेनैव रुद्रेणैकादशेन तु ॥ २१ ॥
शतानि सप्तपर्णानां चतुर्भिरधिकानि तु । अच्छिद्राणां मनूनां च स्नानार्थं विनियोजयेत् ॥ २२ ॥
अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात्संगमाद्ह्रदात् । वेश्यागणाद्राजगृहाद्गोष्ठादानीय वै मृदः ॥ २३ ॥
सर्वौषधिं रोचनां च नदीतीर्थोदकानि च । एतान्संक्षिप्य कलशे शिवसंज्ञे सुपूजिते ॥ २४ ॥
आपादतलकेशं च कुक्षी चैव विशेषतः । सर्वांगं लेपयेन्नार्याः सुशीला काचिदङ्गना ॥ २५ ॥
रुद्राभिजप्तेन ततः स्नापयेत्कलशेन ताम् । तोयपूर्णाष्टकलशैरश्वत्थदलपूरितैः ॥ २६ ॥
सर्वतोदिक्स्थितैः पश्चात्स्नापयेत्सफलाक्षतैः । एवं स्नाता स्नापकाय दद्याद्गां कांचनं तथा ॥ २७ ॥
हेतुरप्यत्र निर्दिष्टा दक्षिणा गौः पयस्विनी । ब्राह्मणानामथान्येषां स्वशक्त्या पांडुनंदन ॥ २८ ॥
गोवत्सकाञ्चनादीनि दत्त्वा सर्वं क्षमापयेत् । कृतेनानेन राजेन्द्र रुद्रस्नानेन भामिनी ॥ २९ ॥
सुभगा सुखसंयुक्ता बहुपुत्रा च जायते । सर्वेष्वपि हि मासेषु ब्राह्मणाभिमते शुभम् ॥ ३० ॥
तस्मादवश्यं कर्तव्यं पुत्रश्रीसुखमिच्छता ॥ ३१ ॥
या स्नानमाचरति रुद्रमिति प्रसिद्धं श्रद्धान्विता द्विजवरानुमताऽनताङ्गी । दोषान्निहत्य सकलान्स्वशरीरभागाद्भर्तुः प्रिया भवति भारत जीववत्सा ॥ ३२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । चन्द्रादित्योपरागेषु यत्स्नानमभिधीयते । तदहं श्रोतुमिच्छामि द्रव्यमन्नं प्रधानतः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । यस्य राशिं समासाद्य भवेद्ग्रहणसंप्लवः । तस्य स्नानं प्रवक्ष्यामि मंत्रौषधिसमन्वितम् ॥ २ ॥
चन्द्रोपरागं संप्राप्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् । संपूज्य चतुरो विप्रान्गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ ३ ॥
पूर्वमेवोपरागस्य समानीयौषधादिकम् । स्थापयेच्चतुरः कुम्भानग्रतः सागरानिति ॥ ४ ॥
गजाश्वरथ्यावल्मीकसङ्गमाद्ध्रदगोकुलात् । राजद्वारप्रदेशात्तु मृदमानीय प्रक्षिपेत् ॥ ५ ॥
पंचगव्यं च कुंभेषु पंचरत्नानि चैव हि । रोचना पद्मशंखौ च पञ्चभङ्गसमन्वितौ ॥ ६ ॥
स्फटिकं चन्दनं श्वेतं तीर्थवारिससर्षपम् । गजदंतं कुंकुमं च तथैवोशीरगुग्गुलम् । एतत्सर्वं विनिक्षिप्य कुम्भेष्वावाहयेत्सुरान् ॥ ७ ॥
सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा ह्रदाः । आयांतु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः ॥ ८ ॥
योऽसौ वज्रधरो देव आदित्यानां प्रभुर्मतः । सहस्रनयनश्चेन्द्रः पीडां मेऽत्र व्यपोहतु ॥ ९ ॥
रक्षोगणाधिपः साक्षात्प्रलयानिलसप्रभः । खड्गव्यग्रोऽति भीमश्च रक्षःपीडां व्यपोहतु ॥ १० ॥
योऽसौ बिन्दुकरो बिन्दुः पिनाकी वृषवाहनः । चन्द्रोपरागपापानि स नाशयतु शङ्करः ॥ ११ ॥
त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मार्कविष्णुयुक्तानि तानि पापं दहंतु वै ॥ १२ ॥
एवमामंत्रितैः कुम्भैरंभोयुक्तैर्युगान्वितैः । ऋग्यजुः साममंत्रैश्च शुक्लमाल्यानुलेपनैः । पूजयेद्वस्त्रगोदानैर्ब्राह्मणानिष्टदेवताः ॥ १३ ॥
एतानेव ततो मंत्रान्संलिख्य कनकान्वितान् । यजमानस्य शिरसि उद्धार्यास्ते नरोत्तम ॥ १४ ॥
कलशान्द्रव्यसंयुक्तान्प्राप्ते ग्रहणपर्वणि । चन्द्रग्रहे निवृत्ते तु कृतगोदानमङ्गलः ॥ १५ ॥
कृतस्नानः श्वेतपट्टं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । अनेन विधिना यस्तु सग्रहं स्नानमाचरेत् ॥ १६ ॥
न तस्य ग्रहपीडा स्यान्न च बंधुजनक्षयः । परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥ १७ ॥
सूर्यग्रहे सूर्यनाम सदा मंत्रेषु कीर्तयेत् । द्रव्यैस्तैरेव कथितं स्नानं कुरुकुलोद्वह ॥ १८ ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रलोके महीयते ॥ १९ ॥
चन्द्रग्रहे नृप रविग्रहणे जपन्मां मंत्रैरिमैः समभिमंत्र्य शुभोदकुंभात् । स्नानं करोति नियमेन नरश्च यश्च पीडा न तं ग्रहकृता च पुनर्दुनोति ॥ २० ॥
युधिष्ठिर उवाच । गृहस्थो मरणे प्राप्ते कथं त्यजति जीवितम् । एतन्मे ब्रूहि गोविन्द परं कौतूहलं हि मे ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । नान्यदुष्कृष्टमुद्दिष्टं तज्ज्ञैरनशनात्परम् । तस्याहं लक्षणं वक्ष्ये यज्जप्यं च मुमूर्षता ॥ २ ॥
यादृग्रूपश्च भगवांश्चिंतनीयो जनार्दनः । आसन्नमात्मनः कालं ज्ञात्वा प्राज्ञो युधिष्ठिर ॥ ३ ॥
निर्धूतमलदोषश्च स्नातो नियतमानसः । समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः ॥ ४ ॥
प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्गंधैर्धूपैस्तु पूजयेत् । दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो विकलादिभ्य एव च । समर्प्य ब्राह्मणेभ्यश्च देवार्चाद्युपयोगि च ॥ ५ ॥
बंधु पुत्रकलत्रेषु क्षेत्रधान्यधनादिषु । मित्रवर्गे च राजेन्द्र ममत्वं विनिवर्तयेत् ॥ ६ ॥
मित्राण्यमित्रान्मध्यस्थान्परान्स्वांश्च पुनः पुनः । अत्यर्थमपकारेण नोपकारेण चिन्तयेत् ॥ ७ ॥
ततश्च प्रयतः कुर्यादुत्सर्गं सर्वकर्मणाम् । शुभाशुभानां राजेन्द्र वाक्यं चेदमुदीरयेत् ॥ ८ ॥
परित्यजाम्यहं भोगांस्त्यजामि सुहृदोऽखिलान् । भोजनं हि मयोत्सृष्टमुत्सृष्टमनुलेपनम् ॥ ९ ॥
स्रग्भूषणादिकं गेयं दानमासनमेव च । होमादयः परार्था ये ये च नित्यक्रमागताः ॥ १० ॥
नैमित्तिकास्तथा काम्याः श्राद्धधर्मादयोज्झिताः । त्यक्ताश्चाश्रमिका धर्मा वर्णधर्मास्तथोज्झिताः ॥ ११ ॥
पद्भ्यां कराभ्यां विहरन्कुर्वाणः कर्म चोद्वहन् । न पापं कस्यचिन्न्याय्याः प्राणिनः संतु निर्भयाः ॥ १२ ॥
नभसि प्राणिनो ये च ये जले ये च भूतले । क्षितेर्विवरगा ये च ये च पाषाणसंपुटे ॥ १३ ॥
धान्यादिषु च वस्त्रेषु शयनेष्वासनेषु च । ते स्वयं तु विबुध्यंते दत्तं तेभ्योऽभयं मया ॥ १४ ॥
न मेऽस्ति बांधवः कश्चिद्विष्णुं मुक्त्वा जगद्गुरुम् । मित्रपक्षे च मे विष्णुरधश्चोर्ध्वं तथा पुनः ॥ १५ ॥
पार्श्वतो मूर्ध्नि हृदये बाहुभ्यां चैव चक्षुषोः । श्रोत्रादिषु च सर्वेषु मम विष्णुः प्रतिष्ठितः ॥ १६ ॥
इति सर्वं समुत्सृज्य धृत्वा सर्वेशमच्युतम् । वासुदेवेत्यविरतं नाम देवस्य कीर्तयेत् ॥ १७ ॥
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु शेते वै प्राक्छिरास्तथा । उदक्छिरा वा राजेंद्र चिंतयञ्जगतः पतिम् ॥ १८ ॥
विष्णुं जिष्णुं हृषीकेशं केशवं मधुसूदनम् । नारायणं नरं शौरिं वासुदेवं जनार्दनम् ॥ १९ ॥
वाराहं यज्ञपुरुषं पुंडरीकाक्षमच्युतम् । वामनं श्रीधरं कृष्णं नृसिंहमपराजितम् ॥ २० ॥
पद्मनाभमजं श्रीशं दामोदरमधोक्षजम् । सर्वेश्वरेश्वरं शुद्धमनंतं विश्वरूपिणम् ॥ २१ ॥
चक्रिणं गदिनं शांतं शंखिनं गरुडध्वजम् । किरीटकौस्तुभधरं प्रणमाम्यहमव्ययम् ॥ २२ ॥
अहमस्मि जगन्नाथ मयि वासं कुरु द्रुतम् । आवयोरंतरं मास्तु समीराकाशयोरिव ॥ २३ ॥
अयं विष्णुरयं शौरिरयं कृष्णः पुरो मम । नीलोत्पलदलश्यामः पद्मपत्रायतेक्षणः ॥ २४ ॥
एष पश्यतु मामीशः पश्याम्यहमधोक्षजम् । इत्थं जपेदेकमनाः स्मरन्सर्वेश्वरं हरिम् ॥ २५ ॥
आसीत सुखदुःखेषु समो मित्राहितेषु च । ॐ नमो वासुदेवाय इत्येतत्सततं जपेत् ॥ २६ ॥
यथायथा भवेत्कामस्तथा तन्नामकीर्तयेत् । ध्यायेच्च देवदेवेशं विष्णो रूपं मनोरमम् ॥ २७ ॥
प्रसन्ननेत्रभ्रूचक्रशंखचक्रगदाधरम् । श्रीवक्षसं सुमनसं चतुर्वक्त्रं किरीटिनम् ॥ २८ ॥
पीतांबरधरं कृष्णं चारुकेयूरधारिणम् । चिंतयेत्तु सदारूपं मनः कृत्वैकनिश्चयम् ॥ २९ ॥
यादृशे वा मनः स्थैर्यं रूपे बध्नाति चक्रिणः । तदेव चिंतयेद्रूपं वासुदेवेति कीर्तयेत् ॥ ३० ॥
इत्थं जपन्स्मरन्नित्यं स्वरूपं परमात्मनः । अप्राणपरमोदारस्तच्चित्तस्तत्परायणः ॥ ३१ ॥
सर्वपातकयुक्तोऽपि पुरुषः पुरुषर्षभ । प्रयाति देवदेवेशे लयमीड्यतमेच्युते ॥ ३२ ॥
यथाग्निस्तृण जातानि दहत्यनिलसंगतः । तथानशनसंकल्पः पुंसां पापमसंशयम् ॥ ३३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । उत्क्रांतिकाले भूतानां मुह्यंति चित्तवृत्तयः । जराव्याधिविहीनानां किमुत व्याधिदोषिणाम् ॥ ३४ ॥
अत्यंतवयसा दग्धो व्याधिना चोपपीडितः । यदि स्थातुं न शक्नोति क्षितिस्थो दर्भसंस्तरे ॥ ३५ ॥
किमप्यन्योप्युपायोऽस्ति न वानशनकर्मणि । वैकल्यं येन नाप्नोति तन्मे ब्रूहि जनार्दन ॥ ३६ ॥
त्वयोक्तं भगवन्ध्यानं तद्ब्रूहि मम तत्त्वतः । ध्यानस्वरूपमखिलं कथयस्व जनार्दन ॥ ३७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । नात्र भूमिर्न च कुशाः स्वास्तराश्च न कारणम् । चित्तस्यालं वनीभूतो विष्णुरेवात्र कारणम् ॥ ३८ ॥
तिष्ठन्भुञ्जन्स्वपन्गच्छंस्तथा धावन्नितस्ततः । उत्क्रांतिकाले गोविन्दं संस्मरंस्तन्मयो भवेत् ॥ ३९ ॥
यं यञ्चापि स्मरन्भावं त्यजन्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ४० ॥
तस्मात्प्रधानमंत्रोक्तं वासुदेवस्य चिन्तनम् । यद्यत्पृष्टं त्वया ध्यानं तदेव कथयामि ते ॥ ४१ ॥
पुरा मे कथितं पार्थ मार्कंडेयेन धीमता ॥ ४२ ॥
राज्योपभोगशयनासनवाहनेषु स्त्रीगंधमाल्यमणिवस्त्रविभूषणेषु । इच्छाभिलाषमतिमात्रमुदेति मोहाद्ध्यानं तदात्तमिति संप्रवदंति तज्ज्ञाः ॥ ४३ ॥
संछेदनैर्दहनताडनपीडनैश्च गात्रप्रहारदमनैर्विनिकर्तनैश्च । यस्येह चेतसि हि याति न चानुकंपा ध्यानं तु रौद्रमिति तत्प्रवदंति तज्ज्ञाः ॥ ४४ ॥
सूत्रार्थमार्गणमहाव्रतभावनाभिर्बंधप्रमोक्षगतिरागतिहेतु चिन्ता । पञ्चेन्द्रियाद्युपशमश्च शमश्च भूतेर्ध्यानं तु धर्म्यमिति तत्प्रवदंति संतः ॥ ४५ ॥
यस्येन्द्रियाणि विषयैर्न विवर्जितानि सङ्कल्पनात्मज विकल्पविकारयोगैः । तत्वेकनिष्ठहृदयो निभृतांतरात्मा ध्यानं तु शुक्लमिति तत्प्रवदंति सिद्धाः ॥ ४६ ॥
आद्ये तिर्यगधोगतिश्च नियतं ध्याने तु रौद्रे सदा धर्म्ये देवगतिः शुभं फलमहोशुक्ले च जन्मक्षयः । तस्माज्जन्मरुजापहे हिततरे संसारनिर्वाहके ध्याने शुक्लतरे रजःप्रमथने कुर्यात्प्रयत्नं बुधः ॥ ४७ ॥
समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले दशैकमग्नौ पवने च षोडश । गवां गृहे षष्टिरशीतिराहवे अनाशने भारत चाक्षया गतिः ॥ ४८ ॥
युधिष्ठिर उवाच । तडागोत्सर्जने देव विधिं विधिविदां वर । कथयस्व महाभाग मम देवकिनंदन ॥ १ ॥
वापीकूपोदकानाञ्च के मंत्राः परिकीर्तिताः । के ऋत्विजोत्र के यूपाः कर्तव्याः कुण्डमण्डपे ॥ २ ॥
दानं किमत्र निर्दिष्टं बलयः के प्रकीर्तिताः । कस्मिन्काले कथं कुर्यादित्येतत्सकलं वद ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । साधुसाधु महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि । तडागवापीकूपानामुत्सर्गं कथयामि ते ॥ ४ ॥
निष्पन्ने बद्धपालीके सर्वोद्भेदविवर्जिते । सोपानपंक्तिसहिते पाषाणैः सर्वतश्चिते ॥ ५ ॥
तस्मिन्सलिलसंपूर्णे कार्तिके वा विशेषतः । तडागस्य विधिः कार्यः स्थिरनक्षत्रयोगतः ॥ ६ ॥
मुनयः केचिदिच्छंति व्यतीते चोत्तरायणे । न कालनियमो ह्यत्र प्रमाणं सलिलं यतः ॥ ७ ॥
तडागपालशीर्षे तु मंडलं कारयेच्छुभम् । दशद्वादशहस्तं च चतुर्द्वारं सुविस्तृतम् ॥ ८ ॥
तोरणानि तु चत्वारि चतुर्दिक्षु विचक्षणैः । अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटशाखामयानि च ॥ ९ ॥
नानावर्णास्तु परितः पताकाः परिकल्पयेत् । मध्ये महाध्वजः कार्यः पञ्चवर्णः सुशोभनः ॥ १० ॥
चतुर्हस्ता भवेद्वेदी मध्ये पञ्चकराथ वा । यजमानप्रमाणेन मध्ये यूपेन शोभिता ॥ ११ ॥
कदंबाश्वत्थपालाशवैकंकतमयः शुभः । ब्राह्मणस्यास्य निर्दिष्टो यूपः श्रुतिविचक्षणैः ॥ १२ ॥
न्यग्रोधबिल्वजः प्रोक्तः क्षत्रियाणां च खादिरः । वैश्यस्योदुंबरमयो मध्वर्जुनसमुद्भवः ॥ १३ ॥
बिभीतकोदुंबरजः शाकशाल्मलिसंभवः । शूद्रस्य यूपो निर्दिष्टः सारदारुमयोऽथ वा ॥ १४ ॥
लोकपालाष्टकं तत्र रजसा च विलेखयेत् । ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च कमला चाम्बिका तथा ॥ १५ ॥
सावित्री सहिता कार्या पुष्पधूपैरथार्चयेत् । कुर्यात्कुंडानि चत्वारि चतुर्दिक्षु विचक्षणः ॥ १६ ॥
मेखलात्रययुक्तानि हस्तमात्राणि सर्वतः । हेमालंकारिणः कार्या होतारः षोडशाष्ट वा ॥ १७ ॥
अहतांबरसंवीताः स्रक्चन्दनविभूषिताः । स्थापकाश्चात्र विहिता वेदवेदाङ्गपारगाः ॥ १८ ॥
इतिहासपुराणज्ञाः प्रियवाचोऽनसूयकाः । मृन्मयानि च पात्राणि ताम्राणि स्रुक्स्रुवं तथा ॥ १९ ॥
व्यंजनानि च कार्याणि होमार्थं समिधस्तिलाः । ग्रहयज्ञविधानेन होमः कार्यो विजानता ॥ २० ॥
वेद्याधिवासितानां च सुराणां होम इष्यते । वारुणैस्तु तथा मंत्रैर्होतव्यं पुष्टिवर्द्धनम् ॥ २१ ॥
इन्द्रादिलोकपालानां पूर्वादिक्रमयोगतः । बलिं दद्याच्च तल्लिङ्गैर्मन्त्रैस्सर्वार्थसिद्धये ॥ २२ ॥
द्वारेषु कलशान्दद्यात्सहिरण्यान्सपल्लवान् । अश्वत्थपल्लवैः कार्याः शुभाश्चन्दनमालिकाः ॥ २३ ॥
सौवर्णं कारयेत्कूर्मं ताम्रेण मकरं तथा । रजतेन तथा मत्स्यं त्रपुणा दर्दुरं तथा ॥ २४ ॥
शिशुमारजलौकाञ्च रजतेनैव कारयेत् । सर्वानपि यथास्थानं ताम्रपात्र्यां निधापयेत् ॥ २५ ॥
एषा प्रतिष्ठा नामेति मन्त्रेणामंत्रयेच्च तान् । यूपप्रतिष्ठा कर्तव्या वेदोक्तविधिना ततः ॥ २६ ॥
कुंकुमेन समालभ्य पुष्पैर्धूपैः समर्चयेत् । वस्त्रयुग्मेन संपूज्य नैवेद्यादि यथाक्रमम् ॥ २७ ॥
ततो द्विजातिप्रवरः श्रपयित्वा चरुं नवम् । ततश्चाग्न्याहुतीर्दद्याद्भूर्भुवःस्वरिति क्रमात् ॥ २८ ॥
ततश्चावाहयेद्देवं वरुणं सरितां पतिम् । वादित्रघोषैगीतैश्च गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥ २९ ॥
श्वेतेनैव तु वस्त्रेण शिरोवेष्टं तु कारयेत् । आदाय ताम्रपात्रीं तु ब्रह्मघोषपुरःसरः ॥ ३० ॥
अप्रमाणं जलं गत्वा वरुणाय निवेदयेत् । त्वं वरुण इति मंत्रेण जल मध्ये प्रवाहयेत् ॥ ३१ ॥
यच्चान्यद्वस्त्रबीजानि तत्सर्वं मज्जयेज्जले । तारयेच्च ततो धेनुं दक्षिणाया उदग्व्रजेत् ॥ ३२ ॥
गोशिरोवेष्टनं कुर्यात्सति वस्त्रे तु बुद्धिमान् । लांगलस्याग्रमादाय अवतीर्य ततो जलम् ॥ ३३ ॥
ज्ञातिभिः सहितः कर्ता सभार्यश्चावगाहयेत् । ततोऽवतीर्य सलिलाद्दत्त्वा गां ब्राह्मणाय ताम् । शक्त्या च दक्षिणां दद्यादेवं विप्रान्विसर्जयेत् ॥ ३४ ॥
सामान्यं सर्वभूतेभ्यो मया दत्तमिदं जलम् । एवं जलाञ्जलिं क्षिप्त्वा पूजयेज्जलमातरः ॥ ३५ ॥
तोष्याः कर्मकराः सर्वे कुद्दालानि च पूजयेत् । अवारितं तु दातव्यं मन्त्रपूर्वं दिनत्रयम् ॥ ३६ ॥
एकाहं च यथाशक्त्या वित्तशाठ्यं न कारयेत् । गोसहस्रं तदर्धं वा तस्यार्धमथवापि वा ॥ ३७ ॥
शतमर्धशतं वापि पञ्चविंशतिमेव च । तासामभावे गां दद्यात्सवत्सां कांस्यदोहनाम् ॥ ३८ ॥
एष राजंस्तडागस्य विधिस्ते परिकीर्तितः । वापीकूपविधानं च कथयामि तथा परम् ॥ ३९ ॥
कुण्डमण्डपसंभारभूषणाच्छादनादिकम् । तडागविधिवत्कुर्याद्यूपगोतरणादिकम् ॥ ४० ॥
अकालमूलान्कलशान्वापीकोणेषु दापयेत् । तीर्थोदकसमायुक्तान्सितचन्दनचर्चितान् ॥ ४१ ॥
सितवासोयुगच्छन्नान्समाल्यान्रत्नगर्भिणः । श्रपयित्वा चरुं तत्र यावन्मात्रो यथाविधि ॥ ४२ ॥
चतस्र आहुतीर्दद्याद्भूर्भुवः स्वरिति क्रमात् । ग्रहहोमं प्रकुर्वीत शांतिपुष्टिविवर्द्धनम् ॥ ४३ ॥
वरुणाय बलिं दद्याल्लोकपालेभ्य एव च । वारुणानि च सूक्तानि पठेयुर्द्धिजसत्तमाः ॥ ४४ ॥
वेदीमध्ये मंडलं च पद्ममत्र प्रशस्यते । तन्मध्ये पूजये च्छंभुं ब्रह्माणं केशवं तथा ॥ ४५ ॥
मत्स्यकमठमण्डूकान्वेद्या मध्येऽधिवासयेत् । मित्रमित्रोऽसि भूतानां धनदो धनकांक्षिणाम् ॥ ४६ ॥
वैद्यो रोगाभिभूतानां शरण्यः शरणार्थिनाम् । अनेनैव हि मंत्रेण वरुणाय विसर्जयेत् ॥ ४७ ॥
आदौ चावाहयेद्देवमनेनैव विशेषतः । नमस्ते विश्वगुप्ताय नमो विष्णो अपांपते ॥ ४८ ॥
सान्निध्यं कुरु देवेश समुद्रे यद्वदत्र वै । ततस्तु दक्षिणा देया ब्राह्मणानां नराधिप ॥ ४९ ॥
गौः स्थापकाय दातव्या भोजनं चानिवारितम् । सर्वेषामेव दातव्यमेष पौराणिको विधिः ॥ ५० ॥
शराया आगतं तोयं सामुद्रं प्रथमं स्मृतम् । निपाने वा तडागे वा संस्थितं तद्भवेच्छुचि ॥ ५१ ॥
वापीकूपतडागे वा स्थितं तु प्रथमं जलम् । अपेयं तु भवेत्सर्वं तज्जलं सूतिकासमम् ॥ ५२ ॥
समुद्रोऽपि हि कौंतेय देवयोनिरपांपतिः । कुशाग्रेणापि रभसा न स्पृष्टव्यस्त्वसंस्कृतः ॥ ५३ ॥
अग्निश्च तेजो मृडयाथ देहे रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवन्पांडव सत्यवाक्यं ततोवगाहेत पतिं नदीनाम् ॥ ५४ ॥
वैष्णवे मासि संप्राप्ते नक्षत्रे वारुणे तथा । अर्घ्यं प्रदद्याद्भक्त्या तु तस्मिन्काले महोदधेः ॥ ५५ ॥
स्नात्वा तु विधिवन्मंत्रैः सागरे तु समाहितः । फलमूलाक्षतैर्भक्ष्यैस्तथार्घ्यं संप्रकल्पयेत् ॥ ५६ ॥
अपि जन्मसहस्रं तु यत्पापं कुरुते नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्नात्वा तु लवणांभसि ॥ ५७ ॥
विधिज्ञेन तु कर्तव्यं ब्राह्मणेन यथाविधि । कर्ता कारयिता चैव उभौ तु स्वर्गगामिनौ ॥ ५८ ॥
विधिं त्वेनमजानानो यः कुर्यादर्थमोहितः । कर्ता कारयिता चैव उभौ नरकगामिनौ ॥ ५९ ॥
यो न कारयते शांतिं तडागाद्येषु कर्मसु । तस्य तन्निष्फलं सर्वमुप्तं बीजमिवोषरे ॥ ६० ॥
सर्वरत्नमयं दिव्यं चन्द्रार्कसदृशप्रभम् । विमानं तेजसा युक्तमारोहेत्पुण्यकर्मकृत् ॥ ६१ ॥
कश्चित्पिबति तत्तोयं निपानस्थं ततोऽञ्जलिम् । ब्राह्मणो वा यतिर्गौर्वा येन कर्ता न सीदति ॥ ६२ ॥
उत्सृष्टे कृतकृत्यस्तु सुहृत्कुर्यान्महोत्सवम् । महाभोज्यं महोत्सर्गं यजमानो दिनाष्टकम् ॥ ६३ ॥
कारकाः कर्मणो वापि सूत्रधारादयो नराः । इष्टापूर्तेन धर्मेण तेऽपि स्वर्गं प्रयांति हि ॥ ६४ ॥
खन्यमाने महीभागे प्राणिनो ये क्षयं गताः । चित्रे वा देवकूटार्थे ते सर्वे त्रिदिवं गताः ॥ ६५ ॥
धेनोस्तु रोमकूपाणि यावन्तीह नरोत्तम । तावद्वर्षसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च ॥ ६६ ॥
कोटिर्युगसहस्राणां स्वर्गे तिष्ठेत्तडागकृत् । चेत्तस्यपितरः केचिन्नरकं समुपागताः ॥ ६७ ॥
तांस्तु तारयते सर्वानात्मानं च महीपते । आस्फोटयंति पितरो वल्गंति प्रपितामहाः ॥ ६८ ॥
अपि नः स कुले जातो यस्तडागं करिष्यति । सर्वस्वेनापि कौंतेय भूमिष्ठमुदकं कुरु ॥ ६९ ॥
कुलानि तारयेत्सप्त यत्र गौर्वितृषी भवेत् । एवं वर्षशतेनापि कृत्तिका विहरीवने ॥ ७० ॥
मासं चेतागृहे कोटिक्षणध्वंसिधनस्य हि । तडागं देवभवनं वापीवृक्षोघनच्छदः ॥ ७१ ॥
चतुर्थकं फलं प्राप्तं कारितेऽस्मिंश्चतुष्टये । यथा मातुः समाचष्टे पुत्रः शीलं स्वकैर्गुणैः ॥ ७२ ॥
तथा स्वादेन च जलं कर्तुः सर्वं शुभाशुभम् । अतः शुभागतं द्रव्यं तडागादिषु लापयेत् ॥ ७३ ॥
धन्यस्य पांथाः संप्राप्य तडागं वृक्षमंडितम् । पीत्वापः पादपतले विश्रमंति रमंति च ॥ ७४ ॥
मारुतोद्भूतवीच्यग्रैः करैः कमलमंडितम् । अभ्यागताय सुधिया तडागाद्यं प्रकल्पितम् ॥ ७५ ॥
सामान्यं सर्वभूतेभ्यो येन भूमिगतं जलम् । तारितं कारितं तेन सुपुत्रेण कुलद्वयम् ॥ ७६ ॥
मूर्तं स्वभावतः सिद्धमिष्टं मन्त्रप्रदर्शितम् । इष्टापूर्ते कृते राजन्कृतकृत्यः पुमान्भवेत् ॥ ७७ ॥
उन्नता वाथ निम्ना वा कीर्तिर्येन प्रकाशिता । तेन त्रैलोक्य चन्द्रेण जननी पार्थ पुत्रिणी ॥ ७८ ॥
त्रितयं निघ्नतां नेयं त्रितयं चोन्नतिं पराम् । तडागमथ यो भूमौ देव देवालयंकृती ॥ ७९ ॥
यः कारयति लोकेऽस्मिन्कीर्तिस्तस्यामला भवेत् । स जीवति स एवैकः स भवेदजरामरः ॥ ८० ॥
उपेतानामपि दिवं स निबन्धविधायिनाम् । आस्त एव निरातंकं तस्य कीर्तिमयं वपुः ॥ ८१ ॥
तावत्स्वर्गे स रमते यावत्कीर्तिरनश्वरा । तावत्त्विलायामध्यास्ते सुकृती वैबुधं पदम् ॥ ८२ ॥
हंसास्यक्षिप्तनील्यग्रं पद्मिनीखण्डमण्डितम् । पीयमानं महाग्रामैर्धन्याः पश्यंति स्वं सरः ॥ ८३ ॥
घटैरञ्जलिभिर्वक्त्रैर्यस्य वाटीपुटैर्जलम् । पिबंति जंतवः सर्वे किमन्यत्तस्य वर्ण्यते ॥ ८४ ॥
तडागं नगरोपांते धन्यस्य किल जायते । उभयोरर्थसंसिद्धिर्दृष्टा कर्तुर्जनस्य च ॥ ८५ ॥
येषां देवकुलं तत्तु निष्पद्येत सरस्तटे । अभीष्टदेवतायुक्तं तेषां पार्थ किमुच्यते ॥ ८६ ॥
न भवंतीष्टिका यावद्द्रोणी वा भूमिसन्निभा । स्वर्गे महीयते तावत्कारको देववेश्मनः ॥ ८७ ॥
भोग्यस्थाने कृतः कूपः सुस्वादुसलिलस्तथा । दृढरज्जुसमायुक्तः पुनात्यासप्तमं कुलम् ॥ ८८ ॥
यस्य स्वादुजलं कूपे पिबंति सततं जनाः । किं तेन न कृतं पुण्यं सवसत्त्वोपकारिणा ॥ ८९ ॥
यः प्रासादान्रचयति शुभान्देवतानां तडागे कीर्तिस्तस्य भ्रमति विपुला वंशमार्गानुयाता । दिव्यान्भोगान्भजति च सदा कारकश्चाप्रमेयान्भुक्त्वा सौख्यं पुनरपि च भवेच्चक्रवर्ती पृथिव्याम् ॥ ९० ॥
तेषां तडागानि बहूदकानि कूपाश्च यूपाश्च प्रतिश्रयाश्च । अन्नप्रदानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचनी भवंति ॥ ९१ ॥
युधिष्ठिर उवाच । वृक्षारोपणमाहात्म्यं वद देवकिनन्दन । उद्यापनविधिं चैव सरहस्यं समासतः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । वरं भूमिरुहाः पञ्च नगकाष्ठरुहा दश । पत्रैः पुष्पैः फलैर्मूलैः कुर्वंति पितृतर्पणम् ॥ २ ॥
बहुभिर्मृतकिञ्जातैः पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः । वरमेके पथितरुर्यत्र विश्रमते जनः ॥ ३ ॥
प्राणिनः प्रीणयंति स्म च्छायावल्कलपल्लवैः । घनच्छदाः सुतरवः पुष्पैर्देवान्फलैः पितॄन् ॥ ४ ॥
पुष्पपत्रफलच्छायामूलवल्कलदारुभिः । धन्या महीरुहा येषां विफला यांति नार्थिनः ॥ ५ ॥
पुत्राः संवत्सरस्यांते श्राद्धं कुर्वंति वा न वा । प्रत्यहं पादपाः पुष्टिं श्रेयोऽर्थं जनयंति हि ॥ ६ ॥
न तत्करोत्यग्निहोत्रं सुखं यद्योषितः सुतः । यत्करोति घनच्छायः पादपः पथि रोपितः ॥ ७ ॥
सच्छाया च सपुष्पा च सफला वृक्षवाटिका । कुलयोषेव भवति भर्तृलोकद्वयानुगा ॥ ८ ॥
अशोकफलावकरा तिलकालंकृतानना । सर्वोपभोग वेश्येव वाटिका रसिका सदा ॥ ९ ॥
सदा स तीर्थी भवति सदा दानं प्रयच्छति । सदा यज्ञं स यजते यो रोपयति पादपम् ॥ १० ॥
अश्वत्थमेकं पिचुमंदमेकं न्यग्रोधमेकं दश चिञ्चिणीकान् । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च पञ्चाम्रवापी नरकं न पश्येत् ॥ ११ ॥
पुष्पोपगंधाढ्यफलोपगन्धं यः पादपं स्पर्शयते द्विजाय । स स्त्रीसमृद्धं वहुरत्नपूर्णं लभेद्विमानप्रतिमं गृहं वै ॥ १२ ॥
प्रतिश्रयाश्रान्त समाश्रयत्वात्समीहितं तत्र फलं बुभुक्षोः । अपत्यमेकं परलोकहेतोर्विमृश्यतां किं तरवो न रोपिताः ॥ १३ ॥
न खानिताः पुष्करिण्यो रोपिता न महीरुहाः । मातुर्यौवनचौरेण तेन जातेन किं कृतम् ॥ १४ ॥
छायामन्यस्य कुर्वंति तिष्ठंति स्वयमातपे । फलंति च परार्थेषु न स्वार्थेषु महाद्रुमाः ॥ १५ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि वृक्षस्योद्यापने विधिम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वकीर्तिविवर्द्धनम् ॥ १६ ॥
अपुत्रया पुरा पार्थ पार्वत्या मन्दराचले । अशोकः शोकशमनः पुत्रत्वे परिकल्पितः ॥ १७ ॥
जातकर्मादिकास्तस्य याः क्रियाः किल बुद्धिमन् । चरकात्रिपुराणोक्तास्ताः शृणुष्व युधिष्ठिर ॥ १८ ॥
ततो मूले घनदलो वल्गुच्छायांगपल्लवः । शीतवातातपसहः संस्कार्यस्तरुणस्तरुः ॥ १९ ॥
स्त्रीनामकंटकीकुब्जकीटवृश्चिककोटरः । नोद्याप्यः पादपः पार्थ शिष्टानां यो न संमतः ॥ २० ॥
आलवाले सुविहिते शुभे बद्धचतुष्किके । शोधयित्वा तमुद्देशं सुगुप्तं कारयेत्ततः ॥ २१ ॥
सदैवोद्यापनं पार्थ पादपानां प्रशस्यते । शुभेऽह्नि विप्रकथिते ग्रहनक्षत्रसंयुते ॥ २२ ॥
पताकालंकृतं वृक्षं पूर्वेद्युरधिवासयेत् । रक्तवस्त्रैः समाच्छाद्य रक्तसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ २३ ॥
पिष्टातकेनावकिरेत्सर्वौषध्या च पादपम् । स्थापयेत्पूर्णकलशांश्चतुर्दिक्षु विचक्षणः ॥ २४ ॥
पल्लवालंकृतमुखान्सितचन्दनचर्चितान् । सितवासोयुगच्छन्नान्सकलान्रत्नगर्भिणः ॥ २५ ॥
पताकालंकृताः सर्वे कार्यास्तत्सन्निधौ द्रुमाः । मूलविन्यस्तकलशा रक्तसूत्रावगुण्ठिताः ॥ २६ ॥
रक्तपीतसिताच्छादैश्चर्चिताः सुमनोहरैः । कलधौतमयान्यत्र फलानि दश पंच वा ॥ २७ ॥
ताम्रपात्र्यां सबीजानि सरलान्यधिवासयेत् । तूर्यमङ्गलघोषेण चतुर्दिक्षु क्षिपेद्बलिम् ॥ २८ ॥
इन्द्रादिलोकपालेभ्यो भूतेभ्यो मंत्रविद्गुरुः । ततः प्रभाते विमले कुंडं कृत्वा समेखलम् ॥ २९ ॥
ग्रहयज्ञविधानेन शांतिकर्म समारभेत् । सुवर्णालंकृतान्कृत्वा ब्राह्मणान्वेदपारगान् ॥ ३० ॥
चतुरोऽष्टौ यथाशक्त्या वासोभिरभिपूजयेत् । तिलाज्येन च होमः स्यात्तुष्टिपुष्टिकरः सदा ॥ ३१ ॥
मातरं स्थापयित्वाग्रे पूजयेत्कुसुमाक्षतैः । श्रपयित्वा चरुं सम्यक्पायसाद्यपरिप्लुतम् ॥ ३२ ॥
होमादौ जातकर्मादि गोदानं यावदेव तु । पादपं स्नापयित्वा तु समंत्रैस्तीर्थवारिभिः ॥ ३३ ॥
जातकं नामकरणमन्नप्राशनमेव च । सुवर्णसूच्या कुर्वीत कर्णवेधं विधानवित् ॥ ३४ ॥
जातरूपक्षुरेणात्र चूडाकार्या यथाक्रमम् । बध्नीयान्मेखलां मौञ्जीं वासश्च परिधापयेत् ॥ ३५ ॥
यजमानस्ततः स्नातः शुक्लांबरधरः शुचिः । पुष्पाञ्जलिः समभ्येत्य मंत्रमेतमुदीरयेत् ॥ ३६ ॥
ये शाखिनः शिखरिणां शिरसा विभूषा ये नन्दनादिषु वनेषु कृतप्रतिष्ठाः । ये कामदाः सुरनरोरगकिन्नराणां ते मे नतस्य दुरितार्तिहरा भवंतु ॥ ३७ ॥
एतैर्द्विजैर्विधिवरप्रहुतो हुताशः पश्यत्यसावहिमदीधितिरंबरस्थः । त्वं वृक्ष पुत्रपरिकल्पनया वृतोऽसि कार्यं सदैव भवता मम पुत्रकार्यम् ॥ ३८ ॥
इत्येवमुक्त्वा तं वृक्षं लालयित्वा पुनःपुनः । घृतपात्रे स्ववदनं दृष्ट्वाशिषमुदीरयेत् ॥ ३९ ॥
अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादभिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ ४० ॥
ब्राह्मणानां ततो देया दक्षिणा हृष्टमानसैः । स्थापकाय शुभां धेनुं दत्त्वा कुर्यान्महोत्सवम् ॥ ४१ ॥
दीनानाथजनानां च भोजनं चानिवारितम् । इतरेषां प्रदातव्यं संतुष्टेन सुरासवम् ॥ ४२ ॥
ज्ञातिबन्धुजनैः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत कामतः । प्रेष्याः कर्मकराः सर्वे पूजनीयाः स्वशक्तितः ॥ ४३ ॥
य एवं कुरुते पार्थ वृक्षाणां महदुत्सवम् । सर्वकामानवाप्नोति इहलोके परत्र च ॥ ४४ ॥
पुत्रैर्विना शुभगतिर्न भवेन्नराणां दुष्पुत्रकैरिति तथोभयलोकनाशः । एतद्विचार्य सुधिया परिपाल्य वृक्षान्पुत्राः पुराणविधिना परिकल्पनीया ॥ ४५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । ये मानवास्त्रिदशमूर्तिनिकेतनानि कुर्वंति साधुजनदृष्टिमनोहराणि । तेषां मृतेऽथ परमार्थमये शरीरे लोके परिभ्रमति कीर्तिमयं शरीरम् ॥ १ ॥
यः कारयेद्द्वारसिताभ्रगौरमुत्तुंगसौधधवलायतनं सुराणाम् । चंद्रावदातभवने दिवि लब्धसौख्यो राज्यश्रियं स भुवि बोधयुतामुपैति ॥ २ ॥
ये कारयंति सुरसद्मसु देवतानामर्चाः सुवर्णरजतायसशैलताम्राः । सामंतमौलिमणिरश्मिसममर्चितास्ते सिंहासनेऽङ्गदकिरीटभृतोऽवभांति ॥ ३ ॥