snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
त्वया दत्तो हि मे देव कलिः कलिविनाशन । नाधिकारं कृतं नाथ सत्यं सत्यप्रियक्षम ॥ २३ ॥
इति श्रुत्वा बलेर्वाक्यं भगवान्वामनो हरिः । स्वांशान्महीतले प्राप्तो दैत्यपक्षविवर्धनः ॥ २४ ॥
कामशर्मा तदा विप्रो यमुनातटसंस्थितः । हरिं तुष्टाव मनसा द्वादशाब्दं प्रयत्नतः ॥ २५ ॥
तदा तु वामनः श्रीमान्वचः प्राह द्विजोत्तमम् । वरं ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ यत्ते मनसि संस्थितम् । इति श्रुत्वा कामशर्मा तुष्टाव श्लक्ष्णया गिरा ॥ २६ ॥
कामशर्मोवाच । नमो देवाय महते सर्वपूज्याय ते नमः ॥ २७ ॥
धर्मप्रियाय धर्माय देवदैत्यकराय च । दैवाधीननृणां भर्त्रे कर्मकर्त्रे नमो नमः ॥ २८ ॥
दैवाधीनाश्च ते देवा दैवोल्लङ्घाश्च दानवाः । तेषां भर्त्ता क्रमाद्धर्ता तस्मै देवाय ते नमः ॥ २९ ॥
पुत्रो भव हरे स्वामिन्सफलं वाञ्छितं कुरु । इति श्रुत्वा हरिः साक्षाद्वामनो बलिरक्षकः ॥ ३० ॥
स्वपूर्वार्द्धाद्देवहूत्यां तत्पत्न्यां च समुद्भवः । द्विधा भूत्वा मही जातौ दिव्याङ्गौ दिव्यविग्रहौ ॥ ३१ ॥
भोगसिहः केलिसिंह देवपो दैत्यपो हरिः । जित्वा वात्योद्भवान्भूपात्कल्पक्षेत्रमुपस्थितः ॥ ३२ ॥
रहः क्रीडावती नाम नगरी मयनिर्मिता । तत्रोष्य बलवन्तौ तौ दधतुश्च कलेर्धुरम् ॥ ३३ ॥
पत्नीयं सर्वधर्माणां सारभूता सनातनी । पतिव्रतायां ये जाता नरा आर्याः सुरप्रियाः ॥ ३४ ॥
दूषितायां नरा जातास्ते सर्वे वर्णसङ्कराः । इति सञ्चिन्त्य भगवान्कृत्वा काममयं वपुः ॥ ३५ ॥
दिने दिने सहस्राणि योषितो बुभुजे हरिः । ताः सर्वा गर्भमाधाय यमौ सुषुविरे मुदा ॥ ३६ ॥
नार्या तया सहोदर्या रेमिरे ते सहोदराः । एवं च बहुधा सृष्टिस्तेषां जाता कलौ युगे ॥ ३७ ॥
पूर्वजातास्त्रिवर्णाश्च भक्षयित्वा दिनेदिने । कर्मभूम्यां ववृधिरे पक्षिणश्च यथा द्रुमे ॥ ३८ ॥
उभयाब्दसहस्रान्ते तैरन्नाः पूर्वमानवाः । तदा कलेश्च चरणो द्वितीयो भुवि चागमत् ॥ ३९ ॥
साम्प्रतं वर्तते वार्ता किन्नराणां च भूतले । द्विकिष्कुमात्राश्च नराः सार्द्धा दैत्यमयाः स्मृताः ॥ ४० ॥
यथा खगाः कर्महीनाश्चत्वारिंशाब्दजीविनः । भूमिगाश्च तथा ते वै भेदं तेष्वेषु नैव भोः ॥ ४१ ॥
दृश्यन्ते चाद्य युष्माभिर्भूतले किन्नरा नराः । द्वितीयचरणान्ते च भविष्यन्त्येवमेव हि ॥ ४२ ॥
न विवाहो न भूपश्च नोद्यमो न हि कर्मकृत् । भविता च तदा तेषां द्वितीयचरणान्तिके ॥ ४३ ॥
सपादलक्षाब्दमितमद्यप्रभृति भो द्विजाः । भोगकेल्यन्वयोद्भूता भविष्यन्ति महीतले ॥ ४४ ॥
अतो मया च सहिता भवन्तो मुनिसत्तमाः । कृष्णचैतन्यमागम्य गमिष्यामस्तदाज्ञया ॥ ४५ ॥
व्यास उवाच । इति श्रुत्वा तु मुनयो विशालापूर्निवासिनः । भो नमस्ते गमिष्यन्ति यज्ञांशं प्रति हर्षिताः ॥ ४६ ॥
नत्वा सर्वे मुनिश्रेष्ठा यज्ञांशं यज्ञरूपिणम् । वचनं च वदिष्यन्ति देह्याज्ञां भगवन्प्रभो ॥ ४७ ॥
इन्द्रलोके गमिष्यामो नाकमध्यं मनोहरम् । इति श्रुत्वा तु यज्ञांशः सर्वशिष्यसमन्वितः ॥ ४८ ॥
तैः सर्वैः सह स्वर्लोकं गमिष्यति सुरप्रियः । तदा कलिः समं दैत्यैर्भजिष्यति महीतलम् । किमन्यच्छ्रोतुमिच्छा ते हृषीकोत्तम तद्वद ॥ ४९ ॥
मनुरुवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि भोगकेलिचरित्रकम् । कलौ यथा भविष्यन्ति मनुजास्तत्तथा प्रभो ॥ ५० ॥
व्यास उवाच । भोगसिंहे केलिसिंहे वामनांशसमुद्भवे ॥ ५१ ॥
जित्वा दैत्यान्नरमयान्नरान्वात्योद्भवान्भुवि । वामनांशमुपागम्य हर्षिताः सम्बभूविरे ॥ ५२ ॥
तदा तु दुःखिता देवास्त्यक्त्वा मूर्तीः समन्ततः । कृष्णचैतन्यमागम्य नत्वोचुर्नतकन्धराः ॥ ५३ ॥
भगवंस्त्वत्प्रसादेन चरणं प्रथमं कलेः । भुक्ता तथा मही स्वामिञ्जित्वा वै दैत्यप्रपूजकान् ॥ ५४ ॥
किं कर्तव्यं च यज्ञांश नमस्ते करुणाकर । इति श्रुत्वा हरिः प्राह तदा शृणुध्वं सुरसत्तमाः ॥ ५५ ॥
अहं स्वर्गं गमिष्यामि भवद्भिः सह हर्षितः । अतो यूयं सुराः सर्वे देववंशान्नरान्सदा ॥ ५६ ॥
उत्थाप्य शीघ्रमागम्य गच्छध्वं च त्रिविष्टपम् । इति सूतेन कथिते मुनीन्प्रति सुमण्डलम् ॥ ५७ ॥
देवा विमानमादाय तत्र यास्यन्ति भो मनः । सूतादींश्च मुनीन्सर्वान्समारुह्य सुरास्तदा ॥ ५८ ॥
यज्ञांशं च गमिष्यन्ति नदीहोपवने तदा । अह्लादश्च तदा योगी गोरखाद्यास्तथैव च ॥ ५९ ॥
शङ्कराद्याश्च रुद्रांशा नृपो भर्तृहरिस्तदा । अन्ये तु योगनिष्ठाश्च गमिष्यन्ति हितप्रदाः ॥ ६० ॥
तैः सार्द्धं कृष्णचैतन्यो देवलोकं गमिष्यति । तदा तौ वामनांशौ च द्वितीयचरणे कलौ ॥ ६१ ॥
योगनिष्ठां समाधाय कल्पक्षेत्रे वसिष्यतः । तदैव सकला दैत्या हर्षितास्तैर्नृभिर्मुहुः ॥ ६२ ॥
विवरान्वर्द्धयिष्यन्ति पातालाद्यान्समन्ततः । कलेस्तुतीयचरणे सम्प्राप्ते किन्नराश्च ते ॥ ६३ ॥
शनैःशनैः क्षयं भूमौ गमिष्यन्ति समन्ततः । षड्विंशाब्दसहस्रे च तृतीयचरणे गते ॥ ६४ ॥
रुद्राज्ञया भृङ्गऋषिर्भूतपक्षो गमिष्यति । सौरभी नाम तत्पत्नी जनिष्यति महाबलान् ॥ ६५ ॥
कौलकल्पान्नरान्घोरान्सर्वकिन्नरभक्षकान् । षड्विंशाब्दवयस्तेषां भविष्यति तदा कलौ ॥ ६६ ॥
शरणं वामनांशं च गमिष्यन्ति सकिन्नराः । भोगसिहः केलिसिंहस्तैश्च सार्द्धं महद्रणम् ॥ ६७ ॥
करिष्यति दशाब्दं च पुनस्तैश्च पराजितौ । दैत्यैः सार्द्धं च पातालं वामनांशो गमिष्यतः ॥ ६८ ॥
भृङ्गसृष्टिर्महाघोरा भविष्यति तदा कलौ । मातृः स्वसुः सुतास्ते वै नराश्च पशुरूपिणः ॥ ६९ ॥
भुक्त्वा प्रीत्या च कामान्धा जनिष्यन्ति सुतान्बहून् । कलेस्तृतीयचरणे समाप्ते तास्तु सृष्टयः ॥ ७० ॥
तिर्य्यग्योनिधरा घोराः क्षयिष्यन्ति कलौ युगे । कलेश्चतुर्थचरणे सम्प्राप्ते तु तदा नराः ॥ ७१ ॥
विंशदब्दवयस्काश्च मरिष्यन्ति च नारकाः । यथा जलमनुष्याश्च यथैव वनजा नराः ॥ ७२ ॥
कन्दमूलफलाहारा भविष्यन्ति कलौ तदा । आलोका ये तु विख्यातास्तामिस्राद्या भयानकाः ॥ ७३ ॥
ते सर्वे पूर्णमेष्यन्ति कर्मभूमिभवैर्नरैः । यथा सत्यस्य प्रथमे चरणे सत्यलोककः ॥ ७४ ॥
द्वितीये च तपोलोके जनलोकस्तृतीयकः । चतुर्थे स्वर्गलोकश्च पूरितः कर्मभूमिजैः ॥ ७५ ॥
त्रेतायुगाद्यचरणे भुवर्लोकं भुवास्पदम् । स्वर्गलोकं यथा तैश्च मनुजैः पूरितं स्मृतम् ॥ ७६ ॥
द्वितीये ऋषिलोकं च तृतीये ग्रहविष्टपम् । चतुर्थे च भुवर्लोकं पूरितं कर्मजैर्नरैः ॥ ७७ ॥
द्वापराद्यपदे पूर्णे भवेद्द्वीपः स पुष्कर । द्वितीये शाल्मलः क्रौञ्चस्तृतीये द्वीपशेषकः ॥ ७८ ॥
जम्बूद्वीपश्चतुर्थे च चरणे मुनिभिः स्मृतः । कलेश्च चरणे चाद्येधश्चोर्ध्वं पूरितं जगत् ॥ ७९ ॥
द्वितीये सप्तपातालस्तृतीये भूतविष्टपम् । पूरितं मनुजैस्तत्र कर्मभूमिसमुद्भवैः ॥ ८० ॥
तदाद्यनारकास्सर्वे पूर्णमेष्यन्ति तैर्नरैः । इति ते कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽहं मनो त्वया ॥ ८१ ॥
व्यास उवाच । चतुर्थचरणे जातैर्मनुजैरेकविंशतिः । अजीर्णभूता नरका यास्यन्ति च यमालयम् ॥ १ ॥
नमस्ते धर्मराजाय नश्च तृप्तिकराय च । वचनं शृणु सर्वज्ञ नश्च जातमजीर्णकम् ॥ २ ॥
यथा भजाम प्रकृतिं तथा कुरु सुरोत्तम । इति श्रुत्वा धर्मराजश्चित्रगुप्तेन संयुतः ॥ ३ ॥
ब्रह्माणं च गमिष्यन्ति सन्ध्यायां च कलौ युगे । चतुरश्च यमान्दृष्ट्वा परमेष्ठी पितामहः ॥ ४ ॥
तदीरितं स्वयं ज्ञात्वा क्षीराब्धिं प्रति यास्यति । पूजयित्या जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् ॥ ५ ॥
साङ्ख्यशास्त्रमयैः स्तोत्रैः संस्तोष्यति परम् प्रभुम् ॥ ६ ॥
जय जय जय निर्गुण गुणधारिन्रगजगजीवतत्त्वशुभकारिन् । सारभूतसद्गुणमय तत्त्वैर्देवान्रचयति पाति गुणसत्त्वैः । तस्मै नमो नमो गुणराशे देववृन्दहृदि कृष्णविकाशे ॥ ७ ॥
रजोभूततत्त्वेभ्य उताशु विरचति भुवि च नरान्स्वयमाशु । पाति हन्ति यो देव उदारस्तस्य शिरसि संस्थितजगभारः । पाहि नाथ नो दैत्यविनाशिन्कालजनितलीलागुणभासिन् ॥ ८ ॥
तेषामिति वचनं प्रभुः श्रुत्वा ह्यवनिमिवाशु । यथा जनिष्यति स प्रभुस्तच्छृणु वै मन आशु ॥ ९ । नम्रीभूतान्तुरान्विष्णुर्नमोवाक्येन तान्प्रति । वदिष्यति वचो रम्यं लोकमङ्गलहेतवे ॥ १० ॥
भोः सुराः सम्भलग्रामे कश्यपोऽयं जनिष्यति । नाम्ना विष्णुयशाः ख्यातो विष्णुकीर्तिस्तु तत्प्रिया ॥ ११ ॥
कृष्णलीलामयं ग्रन्थं नरांस्ताञ्छ्रावयिष्यति । तदा ते नन्दिनो भूत्वा चैकीभूय समन्ततः ॥ १२ ॥
तं द्विजं विष्णुयशसं गृहीत्वा निगडैर्दृढैः । बद्ध्वा सर्वे सपत्नीकं कारागारे दृढायसे ॥ १३ ॥
करिष्यन्ति महाधूर्ता नारका इव दारुणाः । विष्णुकीर्त्या स भगवान्पूर्णो नारायणो हरिः ॥ १४ ॥
जनिष्यति महाविष्णुः सर्वलोकशिवङ्करः । निशीथे तमसोद्भूते मार्गकृष्णाष्टमीदिने ॥ १५ ॥
ब्रह्माण्डं मङ्गलं कुर्वन्सुराः प्रादुर्भविष्यति । ब्रह्म विष्णुर्हरश्चैव गणेशो वासवो गुरुः ॥ १६ ॥
वह्निः पितृपतिः पक्षो वरुणः सविभीषणः । चित्रो वायु्र्ध्रुवो विश्वे रविः सोमः कुजो बुधः ॥ १७ ॥
गुरुः शुक्रः शनिः राहुः केतुस्तत्र गमिष्यति । पद्यैकैकेन ते देवाः स्तोष्यन्ति परमेश्वरम् ॥ १८ ॥
महत्तमा मूर्तिमयी तवाजा तदास्य पूर्वाज्जनितोहऽमादौ । मया ततं विश्वमिदं सदैव यतो नमस्तत्पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥
अजस्य याम्याज्जनितोऽहमादौ विष्णुर्महाकल्पकरोऽधिकारी । स्वकीयनाम्ना तु मया ततं तद्विश्वे सदैवं च नमो नमस्ते ॥ २० ॥
अव्यक्तपाश्चात्यमुखात्सुजन्मा शिवोऽहमादौ सुरतत्त्वकारी । मया महाकल्पकरस्तृतीया त्वदाज्ञया देव नमो नमस्ते ॥ २१ ॥
प्रधानवक्त्रोत्तरतोऽहमादौ जातो गणेशः किल कल्पकर्ता । मया ततं विश्वमिदं सदैव तस्मै नमः कारुणिकोत्तमाय ॥ २२ ॥
अजार्द्धवक्त्राज्जनितोऽहमादौ मरुन्महाकल्पकरो महेन्द्रः । मया ततं विश्वमिदं स्वकल्पे यदाज्ञया देव नमो नमस्ते ॥ २३ ॥
प्रथानभालाक्षिसमुद्भवोऽहं वह्नेर्महाकल्पकरो गुहाख्यः । विनिर्मितं विश्वमिदं मया तद्यदाज्ञया नाथ नमो नमस्ते ॥ २४ ॥
अजामुखात्पूर्वगताच्च जातश्चादौ महाकल्पकरोऽहमग्निः । ब्रह्माण्डमेतच्च मया ततं वै ब्रह्माण्डकल्पाय नमो नमस्ते ॥ २५ ॥
अजाभुजाद्दक्षिणतोऽहमादौ जातो महाकल्पककरः सधर्मः । मया सदेवै रचितं समग्रं लिङ्गाख्यकल्पाय नमो नमस्ते ॥ २६ ॥
अजाभुजात्पश्चिमतोऽहमादौ जातो महाकल्पकरः स यज्ञः । मया ततं विश्वमिदं समग्रं मत्स्याख्यकल्पाय नमो नमस्ते ॥ २७ ॥
प्रधानबाहूत्तरतोऽहमादौ जातो महाकल्पकरः प्रचेताः । मया ततं नाथ तवाज्ञयेदं कर्माख्यकल्पाय नमो नमस्ते ॥ २८ ॥
ब्रह्माण्डतमसो जातस्त्वद्दासोऽहं विभीषणः । मया ततं त्रिलोकं च नमस्ते मनुरूपिणे ॥ २९ ॥
ब्रह्माण्डसद्गुणाज्जातश्चित्तोऽहं मनुकारकः । मया ततं च त्रैलोक्यं स्वायम्भुव नमोऽस्तु ते ॥ ३० ॥
ब्रह्माण्डरजसो जातो वायुर्मन्वन्तरं ततम् । मया स्वारोचिषं स्वामिन्नमस्ते मनुरूपिणे ॥ ३१ ॥
ब्रह्माण्डमनसो जातो ध्रुवोऽहं मनुकारकः । मयोत्तमं च रचितं नमस्तेऽस्तु तवाज्ञया ॥ ३२ ॥
ब्रह्माण्डश्रवणाज्जातो विश्वकर्माहमीश्वरः । मया ततं रैवतं च नमो देव तवाज्ञया ॥ ३३ ॥
ब्रह्माण्डदेहतो जातस्सूर्योऽहं चाक्षुषप्रदः । तवाज्ञया ततं विश्वं मनुरूपाय ते नमः ॥ ३४ ॥
ब्रह्माण्डनेत्रतो जातः सोमोऽहं तु मया ततम् । वैवस्वतान्तरं रम्यं नमस्ते मनुरूपिणे ॥ ३५ ॥
ब्रह्माण्डरसनाज्जातो मोहोऽहं मनुकारकः । नमस्ते मनुरूपाय मया सावर्णिकं ततम् ॥ ३६ ॥
ब्रह्माण्डघ्राणतो जातो बुधोऽहं नाथ किङ्करः । निर्मितं ब्रह्मसावर्णं मया तात नमो नमः ॥ ३७ ॥
ब्रह्माण्डवक्त्रतो जातो जीवोऽहं मनुकारकः । मया वै दक्षसावर्णं ततं तत्ते नमो नमः ॥ ३८ ॥
ब्रह्माण्डकरतो जातः शुक्रोहं तव किङ्करः । निर्मितं रुद्रसावर्णं मया तुभ्यं नमो नमः ॥ ३९ ॥
ब्रह्माण्डपदतो जातोमन्दोऽहं नाथ तेऽनुगः । ततं वै धर्मसावर्णं प्रभातेस्मै नमो नमः ॥ ४० ॥
ब्रह्माण्डलिङ्गतो जातो राहुश्चाहं तव प्रियः । मया भौमं कृतं नाथ नमस्ते मनुरूपिणे ॥ ४१ ॥
ब्रह्माण्डगुह्यतो जातः केतुश्चाहं तवानुगः । भौतं मन्वतरं सृष्टं तस्मै देवाय ते नमः ॥ ४२ ॥
व्यास उवाच । इति तेषां स्तवान्स्वामी श्रुत्वा देवान्वदिष्यति । वरं ब्रूहीति वचनं ततं प्रति मनुः क्रमात् ॥ ४३ ॥
इति कृत्वा तु ते देवा बालरूपं हरिं स्वयम् । नमस्कृत्य वदिष्यन्ति वाञ्छितं लोकहेतवे । केयं भवान्ब्रूहि लोकानां कल्पे कल्पे तमुद्भवम् । तथा मन्वन्तरे चैव श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ ४५ ॥
कल्क्युवाच । अष्टादश महाकल्पाः प्रकृतेश्च तनौ स्थिताः । आद्यो ब्रह्ममहाकल्पस्तत्र ब्रह्मा परः पुमान् ॥ ४६ ॥
तत्पूर्वार्द्धात्समुद्भूतास्त्रयस्त्रिंशच्च देवताः । परार्द्धाद्भगवान्ब्रह्मा योगिध्येयो निरञ्जनः ॥ ४७ ॥
तस्मिन्कल्पे तु या लीला ब्रह्मपौराणिकैः स्मृता । शतकोटिप्रविस्तारो ब्रह्मपौराणिकस्य वै ॥ ४८ ॥
पुराणपुरुषस्यान्ते महाकल्पः स्मृतो बुधैः । ब्रह्माण्डप्रलये कल्पो युगदैवसहस्रकः ॥ ४९ ॥
कल्पाश्चाष्टादश ख्यातास्तेषां नामानि मे शृणु । कूर्मकल्पो मत्स्य कल्पः श्वेतवाराहकल्पकः ॥ ५० ॥
नृसिंहकल्पश्च तथा तथा वामनकल्पकः । स्कन्दकल्पो रामकल्पः कल्पो भागवतस्तथा ॥ ५१ ॥
तथा मार्कण्डकल्पश्च तथा भविष्यकल्पकः । लिङ्गकल्पस्तथा ज्ञेयस्तथा ब्रह्माण्डकल्पकः ॥ ५२ ॥
अग्निकल्पो वायुकल्पः पद्मकल्पस्तथैव च । शिवकल्पो विष्णुकल्पो ब्रह्मकल्पस्तथा क्रमात् ॥ ५३ ॥
द्विसहस्रमितावर्तैरेषां कल्पो महान्स्मृतः । सहस्रयुगपर्यन्तं ब्रह्माण्डायुः प्रकीर्तितम् ॥ ५४ ॥
यन्नाम्ना च स्मृतः कल्पस्तस्माज्जातो विराडयम् । चतुर्दशमनूनां च मध्ये कल्पः स कालवान् ॥ ५५ ॥
स्वायंभुवांतरे यद्वै जांतंजातं चतुर्युगम् । तस्मिंश्चतुर्युगे सर्वे नृणामायुर्हरे शृणु ॥ ५६ ॥
लक्षाब्दं वै सत्ययुगे त्रेतायामयुताब्दकम् । द्वापरे च सहस्राब्दं कलौ चायुश्शताब्दकम् ॥ ५७ ॥
स्वारोचिषेऽन्तरे ऐव जातंजातं चतुर्युगम् । शृणु तत्र नृणामायुस्सत्येशीतिसहस्रकम् ॥ ५८ ॥
त्रेतायां च तदर्द्धाब्दं द्वापरे तु तदर्द्धकम् । कलौ द्विक सहस्राब्दं नृणामायुः प्रकीर्तितम् ॥ ५९ ॥
औत्तमस्यान्तरे चैव सत्ये षष्टिसहस्रकम् । त्रेतायां च तदर्द्धाब्दं द्वापरे तु तदर्द्धकम् ॥ ६० ॥
कलौ सार्द्धसहस्राब्दं नृणामायुः प्रकीर्तितम् । तामसान्तरके चैव षट्त्रिंशाब्दसहस्रकम् ॥ ६१ ॥
नृणामायुः सत्ययुगे त्रेतायां च तदर्द्धकम् । द्वापरे च तदर्द्धाब्दं कलौ वर्षसहस्रकम् ॥ ६२ ॥
रैवतान्तरके चैव सत्ये त्रिंशत्सहस्रकम् । त्रेतायां च तदर्द्धाब्दं द्वापरे च तदर्द्धकम् ॥ ६३ ॥
कलौ चाष्टशताब्दायुर्नृणां वेदैः प्रकीर्तितम् । चाक्षुषान्तरके चैव सत्ये तुर्यसहस्रकम् ॥ ६४ ॥
त्रेतायां त्रिसहस्राब्दं द्वापरे द्विसहस्रकम् । कलौ सहस्र वर्षान्तं नृणामायुः प्रकीर्तितम् ॥ ६५ ॥
वैवस्वतेन्तरे चैव सत्ये तुर्यसहस्रकम् । त्रेतायां त्रिशताब्दं च द्वापरे द्विशताब्दकम् ॥ ६६ ॥
कलौ शताब्दकं प्रोक्तमायुर्वेदैस्तथा नृणाम् । सावर्णिकेऽन्तरे देव नृणां विंशत्सहस्रकम् ॥ ६७ ॥
आयुः सत्ये तदर्द्धं तु त्रेतायां च प्रकीर्तितम् । द्वापरे च तदर्द्धाब्दं तदर्द्धाब्दं तु वै कलौ ॥ ६८ ॥
ब्रह्मसावर्णिके चैव सत्ये दशसहस्रकम् । त्रेतायां च तदर्द्धाब्दं द्वापरे तु तदर्द्धकम् ॥ ६९ ॥
कलौ चैव तदर्द्धाब्दं नृणामायुः प्रकीर्तितम् । दक्षसावर्णिके चैव तथाब्दायुश्चतुर्युगे ॥ ७० ॥
रुद्रसावर्णिके चैव सत्ये चाष्टसहस्रकम् । त्रेतायां तदर्द्धाब्दं द्वापरे च तदर्द्धकम् ॥ ७१ ॥
कलौ तदर्द्धकं ज्ञेयं नृणामायुः पुरातने । धर्मसावर्णिके चैव तथाब्दायुश्चतुर्युगे ॥ ७२ ॥
भौम मन्वंतरे चैव सत्ये तुर्यसहस्रकम् । त्रेतायां त्रिसहस्राब्दं द्वापरे च तदर्द्धकम् ॥ ७३ ॥
कलौ तदर्द्धकं ज्ञेयं नरायुश्चार्षसम्मतम् । भौतमन्वंतरे चैव सत्ये तुर्यशताब्दकम् ॥ ७४ ॥
त्रेतायां त्रिशताब्दं च द्वापरे तु तदर्द्धकम् । तदर्द्धकं कलौ घोरे नृणामायुः प्रकीर्तितम् ॥ ७५ ॥
मन्वंतरे तु यन्नाम्ना भूपाश्चासंश्चतुर्युगे । तन्नाम्ना च नृपा जातास्तेषां लीलाः पृथक्पृथक् ॥ ७६ ॥
एवमन्यत्र वै ज्ञेयं युगे तुर्ये मनौ मनौ । यो मनुस्तस्य वंशाश्च दिव्यैकयुगसप्ततौ ॥ ७७ ॥
युगांते कर्मभूमेश्च लयः कल्पः स वै स्मृतः । मन्वन्ते सर्वभूमेश्च प्रलयः स च कल्पकः ॥ ७८ ॥
पुराण पुरुषस्यैव दिनान्ते प्रलयो हि यः । मुख्यकल्पः स वै ज्ञेयः सर्वलोकविनाशकः ॥ ७९ ॥
षड्विंशत्कल्पसाहस्रैर्महाकल्पो हि यः स्मृतः । यदा पुराणपुरुषो मेषराशौ समास्थितः ॥ ८० ॥
तदा ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भूपं स्वायंभुवं गतः । यदा पुराणपुरुषो मकरे च समागतः ॥ ८१ ॥
स्वायंभुवमनोर्मध्ये वाराहोऽभूत्स वै भुवि । यदा पुराणपुरुषो गतः सिंहे स्वकेच्छया ॥ ८२ ॥
स्वारोचिषमनोरन्ते नृसिंहोऽभूत्स वै भुवि । यदा पुराणपुरुषो वृषराशौ समास्थितः ॥ ८३ ॥
तदौत्तममनोर्मध्ये रुद्रोऽभूत्सगणो भुवि । यदा पुराणपुरुषो मीनराशौ समास्थितः ॥ ८४ ॥
तामसान्तेऽभवन्मत्स्यः स वै भुवि सनातनः । यदा पुराणपुरुषो युग्मराशौ समास्थितः ॥ ८५ ॥
वैवस्वतमनोर्मध्ये कृष्णोभूद्भुवि स प्रभुः । यदा पुराणपुरुषः कर्कराशौ समास्थितः ॥ ८६ ॥
रैवतान्तेऽभवत्कूर्मः स वै भुवि सनातनः । यदा पुराणपुरुषः कन्याराशौ समास्थितः ॥ ८७ ॥
चाक्षुषान्ते जामदग्न्योऽभवद्रामः स वै भुवि । यदा पुराणपुरुषः प्राप्तोऽलौ च स्वकेच्छया ॥ ८८ ॥
वैवस्वतमनोरादौ वामनोऽभूत्स वै भुवि । यदा पुराणपुरुषस्तुलाराशौ समास्थितः ॥ ८९ ॥
वैवस्वतमनोर्मध्ये कल्की नाम्नाहमागतः । यदा पुराणपुरुषः कुम्भराशौ समास्थितः ॥ ९० ॥
सावर्णिकादौ भविता बुद्धो नाम्ना स वै भुवि । यदा पुराणपुरुषो धनुराशौ समास्थितः ॥ ९१ ॥
वैवस्वतमनोर्मध्ये रामो दाशरथिर्भुवि । यदा पुराणपुरुषो नक्रराशौ समास्थितः ॥ ९२ ॥
सर्वपूज्यावतारश्च न भवेद्वै कदाचन । अस्मिंश्चतुर्युगे देवाः पुराणपुरुषस्य हि ॥ ९३ ॥
त्रयोऽवताराः कथितास्तथा नान्यच्चतुर्युगे । त्रेतायाः प्रथमे पादे रामो दाशरथिः प्रभुः ॥ ९४ ॥
द्वापरस्य तथा कृष्णः शेषेण सह वै भुवि । कलेश्शेषे तथाहं वै द्वात्रिंशाब्दसहस्रके ॥ ९५ ॥
अतः खंडः पवित्रोऽयं नृणां पातकनाशनः । इमं चतुर्युगं खण्डं यः पठेच्छ्रावयेच्च यः ॥ ९६ ॥
जन्म प्रभृति पापानि तस्य नश्यंति नान्यथा । इति वः कथितं देवा महाकल्पचरित्रकम् ॥ ९७ ॥
द्वितीयो यो महाकल्पो विष्णुकल्पः स वै स्मृतः । तत्कथा पठिता देवा विष्णुपौराणिकैर्नरैः ॥ ९८ ॥
शतकोटिप्रविस्तारो विष्णुपौराणिकस्य वै । तत्रैव च महाकल्पो विष्णोर्नाभिसमुद्भवः ॥ ९९ ॥
पूर्वार्द्धाद्भगवान्ब्रह्मा . सर्वदेवसमन्वितः । परार्द्धाद्भगवान्विष्णुः पुराणपुरुषः स वै ॥ १०० ॥
तृतीयो यो महाकल्पः शिवकल्पः स वै स्मृतः । शिवपूर्वार्द्धतो जातो विष्णुस्तस्माद्विधिः स्वयम् ॥ १०१ ॥
शतकोटिप्रविस्तारः शिवपौराणिकैः स्मृतः । चतुर्थो यो महाकल्पः पद्म कल्पः स वै स्मृतः ॥ १०२ ॥
गणेशस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । गणेशादभवद्रुद्रो रुद्राद्विष्णुः सुरोत्तमः ॥ १०३ ॥
विष्णोर्नाभिसमुद्भूतः परमेष्ठी पितामहः । कल्पेकल्पे क्रमादादौ देवाश्चासन्समंततः ॥ १०४ ॥
पंचमो यो महाकल्पो वायुकल्पः स वै स्मृतः । महेंद्रस्तत्र भगवान्पुराण पुरुषासने ॥ १०५ ॥
महेन्द्रादभवत्प्राप्तो महेंद्रादिंद्रियाणि च । इन्द्रियेभ्यश्च तद्देवास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १०६ ॥
शनिर्बुधो रविः शुक्रो विश्व कर्मा बृहस्पतिः । इन्द्रो विष्णुस्तथा ब्रह्मा रुद्रः सोमः क्रमात्स्मृताः ॥ १०७ ॥
सृष्टिकर्ता स वै ब्रह्मा लिङ्गेन्द्रियसमुद्भवः । सृष्टिपाता स वै विष्णुरवतारिपदोद्भवः ॥ १०८ ॥
चतुर्विंशतितत्त्वेषु कल्पेकल्पे प्रभुर्गतः । सनत्कुमारो हंसश्च वाराहो नारदस्तथा ॥ १०९ ॥
नारायणौ च कपिलात्रेयौ यज्ञाश्वकण्टकौ । वृषभश्च पृथुर्मत्स्यः कूर्मो धन्वन्तरिस्तथा ॥ ११० ॥
मोहिनी च नृसिंहश्च वामनो भार्गवस्तथा । रामो व्यासो बलः कृष्णो बुद्धः कल्की स्वतत्त्वगः ॥ १११ ॥
गुह्यजन्मा महादेवः सृष्टिदैत्यविनाशकः । एवं जातास्त्रयो देवा महाकल्पे च पञ्चमे ॥ ११२ ॥
षष्ठो यस्तु महाकल्पो वह्निकल्पः स वै स्मृतः । स्कन्दस्तत्रैव भगवान्पुराणपुरुषासने ॥ ११३ ॥
पुरुषाव्ययतः स्कन्नः स्कन्दस्तस्मान्महार्चिमान् । सूर्यरूपा महार्चिर्या तस्यां जातो हरिः स्वयम् ॥ ११४ ॥
वह्निरूपा महार्चिर्या तस्यां जातः पितामहः । चन्द्ररूपा महार्चिर्या तस्यां जातः स वै हरः ॥ ११५ ॥
ऋषयो मुनयो वर्णा लोका जाताः पितामहात् । आदित्या विश्ववसवस्तुषिता भास्वरानिलाः ॥ ११६ ॥
महाराजिकसाध्याश्च देवा विष्णुसमुद्भवाः । यक्षराक्षसगन्धर्वाः पिशाचाः किन्नरादयः ॥ ११७ ॥
दैत्याश्च दानवा भूतास्तामसा रुद्रसम्भवाः । कल्पे कल्पे समुद्भूतमेवं ब्रह्माण्डगोचरे ॥ ११८ ॥
सप्तमो यो महाकल्पः स वै ब्रह्माण्डकल्पकः । पावकस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने ॥ ११९ ॥
अचिन्त्यतेजसस्तस्मात्पुरुषाद्वह्निरुद्भवः । ततो जातो महाब्धिश्च तस्माज्जातं विराण्मयम् ॥ १२० ॥
रोम्णि रोम्णि ततस्तस्य ब्रह्माण्डाः कोटिशोऽभवन् । ब्रह्माण्डादभवद्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ १२१ ॥
तस्माज्जातो विभुर्विष्णुस्तस्माज्जातो हरः स्वयम् । शतकोटिप्रविस्तारो ब्रह्माण्डाख्यपुराणके ॥ १२२ ॥
त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च दशबाहुर्भवस्य च । अष्टादशानां कल्पानां वायुर्वै वैदिकैः स्मृतः ॥ १२३ ॥
महाकल्पेऽभवन्सर्वे द्विसहस्राः क्षयं गताः । अष्टमो यो महाकल्पो लिङ्गकल्पः स वै स्मृतः ॥ १२४ ॥
तत्रैव भगवान्धर्मः पुराणपुरुषासने । अचिन्त्याव्यक्तरूपश्च जातो धर्मः सनातनः ॥ १२५ ॥
धर्मात्कामः समुद्भूतः कामाल्लिङ्गस्त्रिधाभवत् । पुंल्लिङ्गः क्लीबलिङ्गश्च स्त्रीलिङ्गश्च सुरोत्तम ॥ १२६ ॥
पुँल्लिङ्गादभवद्विष्णुः स्त्रीलिङ्गाच्च महेन्दिरा । क्लीबलिङ्गात्स वै शेषस्तस्योपरि स च स्थितः ॥ १२७ ॥
त्रिभ्यस्तमोमयेभ्यश्च जातमेकार्णवं जगत् । सुप्ते नारायणे देवे नाभेः पङ्कजमुत्तमम् ॥ १२८ ॥
जातं तस्मात्स वै ब्रह्मा तस्माज्जातो विराडयम् । शतकोटिप्रविस्तारैर्लिङ्गपौराणिकैः कथा ॥ १२९ ॥
गीता चैव विधेरग्रे तस्य सारोऽयमुत्तमः । नवमो यो महाकल्पो मत्स्यकल्पः स वै स्मृतः ॥ १३० ॥
कुबेरस्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने । अव्ययाच्च समुद्भूतो धूलिवृन्दो महांस्तथा ॥ १३१ ॥
रजोभूताच्च तस्माच्च कुबेरस्य समुद्भवः । कुबेरादुद्भवन्मत्स्यो वेदमूर्तिश्च सद्गुणः ॥ १३२ ॥
मत्स्योदरात्समुद्भूतो विष्णुर्नारायणो हरिः । विष्णोर्नाभेः समुद्भूतो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १३३ ॥
ब्रह्मणश्चोद्भवं दैवं दैवाद्देवा बभूविरे । चतुर्विंशतितत्त्वानि तैर्देवैर्जनितानि वै ॥ १३४ ॥
कल्पेकल्पे क्रमादेवं कल्पनामान्यकारयत् । मत्स्यकल्पे तु मत्स्यश्च महामत्स्यात्समुद्भवः ॥ १३५ ॥
तन्मत्स्याद्भगवान्विष्णुस्ततो ब्रह्मण उद्भवः । कूर्मकल्पे महामत्स्यात्कूर्मो जातः स कच्छपः ॥ १३६ ॥
कूर्माच्च भगवान्विष्णुस्ततो ब्रह्मा ततो विराट् । श्वेतवाराहकल्पे च वराहाद्विष्णुरुद्भवः ॥ १३७ ॥
विष्णोर्नाभेश्च स ब्रह्मा ततो जातो विराडयम् । एवं सर्वे च वै कल्पा ज्ञेयाः सर्वत्र वै बुधैः ॥ १३८ ॥
दशमो यो महाकल्पः कूर्मकल्पः स वै स्मृतः । अचेतास्तत्र भगवान्पुराणपुरुषासने ॥ १३९ ॥
प्रकृतेश्च परो यो वै तुरीयोऽव्यय एव च । शून्यभूतात्ततो जातः प्रचेता भगवान्स्वयम् ॥ १४० ॥
तस्माज्जातो महानब्धिस्तत्र सुष्वाप स प्रभुः । नारायण इति ख्यातः स वै जलपतिः स्वयम् ॥ १४१ ॥
तदर्द्धाच्च महाकूर्मस्ततः शेषो महानभूत् । त्रिधाऽभवत्स वै शेषो भूमा शेषश्च भौमनी ॥ १४२ ॥
भूमा स वै विराड् ज्ञेयः शेषोपरि स चास्थितः । भौमनी च महालक्ष्मीः सा भूम्नो हृदि संस्थिता ॥ १४३ ॥
भूम्नो जातः स वै ब्रह्मा सृष्टिस्थितिविनाशकः । त्रिधामूर्तिः स वै ब्रह्मा कल्पेकल्पे क्रमादयम् ॥ १४४ ॥
पटं सुषुप्तभूतं यत्पुराणपुरुषासनम् । यत्र गत्वेन्द्रियाण्येव तृप्तिं प्राप्य क्षयन्ति वै ॥ १४५ ॥
अहङ्कारस्तदागत्य चैतन्यं मनसि स्थितम् । वञ्चयित्वा पुनर्लोकं करोति स्म स्वलीलया ॥ १४६ ॥
तुरीयशक्तिर्या ज्ञेया महाकाली सनातनी । महाकल्पश्च तैः सर्वैस्तदङ्गं श्रुतिभिः स्मृतम् ॥ १४७ ॥
नमस्तस्यै महाकाल्यै मम मात्रे नमो नमः । यतः पुराणपुरुषा भवन्ति च लियन्ति च ॥ १४८ ॥
दशैव च महाकल्पा व्यतीता इह भोः सुराः । साम्प्रतं वर्तते यो वै महाकल्पो भविष्यकः ॥ १४९ ॥
तदुत्पत्तिं शृणुध्वं भो देवाः सर्पिगणा मम । अचिन्त्यमक्षरं यत्तु तुरीयं च सदा स्थितम् ॥ १५० ॥
यद्गत्वा न निवर्तन्ते नरास्तत्रैव तत्पदम् । अनेकसृष्टिरचनाः सन्ति तस्यैव लीलया ॥ १५१ ॥
तस्यान्तं न विदुर्देवाः कथं जानन्ति वै नराः । भूतो भूतो महाकल्पो दृष्टो वैदेस्तदीरितः ॥ १५२ ॥
भाव्या ये तु महाकल्पा न वै जानन्ति ते सदा । त्रयस्त्रिंशन्महाकल्पाः कैश्चिद्वेदैरुदीरिताः ॥ १५३ ॥
अष्टादश महाकल्पाः पृथङ् नाम्नोपवर्णिताः । एकादश महाकल्पाः कैश्चित्प्रोक्ताः पुरातनैः ॥ १५४ ॥
अतोऽहं निश्चयेनाद्य भाव्यकल्पेषु भोः सुराः । वेदानां वचनं सत्यं नान्यथा च भवेत्क्वचित् ॥ १५५ ॥
तदव्ययात्समुद्भूतो राधाकृष्णः सनातनः । एकीभूतं द्वयोरङ्गं राधाकृष्णो बुधैः स्मृतः ॥ १५६ ॥
सहस्रयुगपर्यन्तं यत्तेपे परमं तपः । तदा स च द्विधा जातो राधाकृष्णः पृथक्पृथक् ॥ १५७ ॥
सहस्रयुगपर्यन्तं तेपतुस्तौ परं तपः । तयोरङ्गात्समुद्भूता ज्योत्स्ना तमनाशिनी ॥ १५८ ॥
तज्योत्स्नाभिः समुद्भूतं दिव्यं वृन्दावनं शुभम् । एकविंशत्प्रकृतयो योजने योजने स्मृताः ॥ १५९ ॥
दिव्यं वृन्दावनं जातं चतुराशीतिसम्मिते । क्रोशायामं महारम्यं तल्लिङ्गं शृणु मे प्रभो ॥ १६० ॥
इन्द्रियप्रकृतीनां च दशानां ग्रामतद्दश ॥ १ ॥
गोकुलं वार्ष नान्दं भाण्डीरं माथुरं तथा ॥ १६१ ॥
व्रजं च यामुनं मान्यं श्रेयस्कं गोपिकं क्रमात् । मात्राभूतदशभ्यश्च प्रकृतिभ्यः समुद्भवम् ॥ १६२ ॥
तथा दशवनं रम्यं तेषां नामानि मे शृणु । वृन्दावनं गोपवनं बहुलावनमेव च ॥ १६३ ॥
मधुशृङ्गं कुञ्जवनं वनं दधिवनं तथा । रहः क्रीडावनं रम्यं वेणुपद्मवनं क्रमात् ॥ १६४ ॥
मनसः प्रकृतेर्जातो गिरिर्गोवर्द्धनो महान् । दिव्यं वृन्दावनं दृष्ट्वा परमानन्दमाप सः ॥ १६५ ॥
कृष्णादुदभवन्गोपास्तिस्रः कोट्यो गुणात्मकाः । श्रीदामाद्याः सात्विकाश्च राजसा अर्जुनादयः ॥ १६६ ॥
कंसाद्यास्तामसा जाता दिव्यलीलाप्रकारिणः । राधाङ्गादुद्भवा गोप्यस्तिस्रः कोट्यस्तथा क्रमात् ॥ १६७ ॥
ललिताद्याः सात्त्विकाश्च कुब्जाद्या राजसास्तथा । तामसाः पूतनाद्याश्च नानाहेलाचरित्रकाः ॥ १६८ ॥
सहस्रयुगपर्यन्तं तेषां लीला बभूव ह । ततस्तौ तान्समाहृत्य तेपतुश्च पुनस्तपः ॥ १६९ ॥
द्विधा जातः स वै कृष्णो राधा देवी तथा द्विधा । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ १७० ॥
पूर्वार्द्धात्स च वै जातः परार्द्धात्कृष्ण एव हि । एकशीर्षा त्रिनेत्रा च द्विपदी द्विसहस्रिका ॥ १७१ ॥
पूर्वार्धात्सा तु वै जाता राधा देवी परार्द्धतः । पुरुषः प्रकृतिश्चोभौ तेपतुः परमं तपः ॥ १७२ ॥
सहस्रयुगपर्य्यन्तं दिव्ये वृन्दावने शुभे । तपसा ववृधाते तौ नाम्नानन्तो ह्यनन्तकः ॥ १७३ ॥
एकीभूतौ तु तत्पश्चात्संस्थितौ मैथुनेच्छया । तदङ्करोमकूपेषु ब्रह्माण्डाः कोटिशोऽभवन् ॥ १७४ ॥
कोट्यर्द्धयोजनायामास्ते तु सर्वे पृथक्पृथक् । हृदि रोमसमुद्भूतो ब्रह्माण्डोऽयं च भोः सुराः ॥ १७५ ॥
ब्रह्माण्डादुद्भवो ब्रह्मा पद्मपुष्पे समास्थितः । स पद्मो योजनायामो भूमिमण्डलसंस्थितः ॥ १७६ ॥
यतो जातं विधेः पद्मं तद्वै पद्मसरोवरम् । प्रसिद्धं पुष्करक्षेत्रं तत्पद्मसरसं सुराः ॥ १७७ ॥
विस्मितः स तदा ब्रह्मा नररूपश्चतुर्मुखः । नाले नाले गतोसौ वै दिव्यं जातं शतं समाः ॥ १७८ ॥
नान्तं जगाम पद्मस्य पुनर्ब्रह्मा स चागतः । मायया मोहितस्तत्र रुरोद बहुधा तदा ॥ १७९ ॥
रोदनाद्रुद्र उत्पन्नः स च तत्क्षेमकारकः । किं रोदिषि महाभाग त्वदीशो हृदये तव ॥ १८० ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मा लोकपितामहः । समाधिभूतो हृदये चिरं तेपे स्वकेच्छया ॥ १८१ ॥
दिव्यवर्षशताब्दे तु प्रादुर्भूतो हरिः स्वयम् । वचनं प्राह भगवान्मेघगम्भीरया गिरा ॥ १८२ ॥
कर्मभूमिरियं ब्रह्मञ्जीवान्ता जीवकारिणी । सहस्रयोजनायां तु विश्वस्मिन्भूमिमण्डले ॥ १८३ ॥
हिमाद्रिरुत्तरे तस्याः पूर्वेऽब्धिश्च महोदधिः । रत्नाकरः पश्चिमेऽब्धिर्दक्षिणे वडवाब्धिकः ॥ १८४ ॥
अतः सर्वे भविष्यन्ति लोकाश्चोर्द्ध्वं तथा ह्यधः । कर्मभूमेर्मध्यभूतः पुष्करोऽयं सनातनः ॥ १८५ ॥
मत्तो वेदान्भवान्प्राप्य करिष्यति मखं शुभम् । यज्ञाद्देवा भविष्यन्ति त्रिधाभूता गुणत्रयात् ॥ १८६ ॥
सिद्धा विद्याधराश्चैव चारणाः सात्त्विकास्त्रिधा । गन्धर्वयक्षरक्षांसि राजसा गिरिसंस्थिताः ॥ १८७ ॥
पिशाचगुह्यका भूतास्तामसा गामिनो ह्यधः । तथा स्वधामया यज्ञास्त्रिधा पितृगणा विधे ॥ १८८ ॥
भविष्यन्ति सुरै रम्या विमानसदृशाश्च खे । खेचरा गौरवर्णाश्च श्यामास्ते सात्त्विकाः स्मृताः ॥ १८९ ॥
गिरिद्वीपमया रम्याः सरोरूपाश्च राजसाः । भूचरास्ते भविष्यन्ति त्रिधा पितृगणा विधे ॥ १९० ॥
बिलेतलमया ये तु नारका यातनामयाः । तामसास्ते भविष्यन्ति पितरोऽधोमहीतले ॥ १९१ ॥
व्ययभूताश्च ते लोका वृद्धा मध्याः क्षयाः क्रमात् । इयं भूमिर्महाभागा सर्वदा च सनातनी ॥ १९२ ॥
मेरुर्वै च नमेरुश्च द्वीपाश्चासंस्तथा न हि । इलावर्तादिखण्डाश्च सन्ति नैव क्वचित्क्वचित् ॥ १९३ ॥
ये तु तारामया लोका विमानसदृशा विधे । स्वेच्छया च करिष्यन्ति रक्षिता यज्ञकर्मणा ॥ १९४ ॥
यज्ञो नास्ति यदा भूमौ तदा ते भगणा विधे । विघ्नभूताश्चरिष्यन्ति नित्यवक्रातिचारिणः ॥ १९५ ॥
कर्मभूमिश्च गौर्ज्ञेया श्रुतिरूपा जगन्मयी । यस्तां पाति च भो ब्रह्मन्स गोप इति विश्रुतः ॥ १९६ ॥
गोपशक्तिः स वै गोपो गोपानामर्चको हरिः । कोटिकोटिसहस्राश्च सर्व गोपा हरेः कलाः ॥ १९७ ॥
तावन्तश्चैव ब्रह्माण्डा गोपनाम्ना प्रकीर्तिताः । कर्मभूमेस्तथोर्ध्वं च रविर्योजनलक्षकः ॥ १९८ ॥
ततश्शशी तथामानस्ततश्चोर्ध्वं भमण्डलम् । द्विलक्षयोजनगतस्ततो भौमस्तथाविधः ॥ १९९ ॥
भौमाद्बुधस्तथा ज्ञेयो बुधाच्च बृहतांपतिः । गुरोः शुक्रस्तथामानः शुक्रात्सौरिस्तथागतः ॥ २०० ॥
शनेराहुस्तथा ज्ञेयो राहोः केतुस्तथोर्ध्वगः । सप्तलक्षमितं ज्ञेयं केतोः सप्तर्षिमण्डलम् ॥ २०१ ॥
लक्षैकादशगाः सर्वे ततश्चोर्ध्वं ध्रुवास्पदम् । लक्षयोजनगं चैव ततश्चोर्ध्वं महत्पदम् ॥ २०२ ॥
लक्षयोजनगं ज्ञेयं ततश्चोर्ध्वं जनास्पदम् । लक्षयोजनगं ज्ञेयं तदूर्ध्वं तपसः स्थलम् ॥ २०३ ॥
एवं च कर्मभूमेश्च तपः कोट्यर्धयोजनम् । कर्मभूमेरधश्चैव पातालाः सप्त चान्तराः ॥ २०४ ॥
लक्षयोजनगा ज्ञेयास्ततश्चाधोगताश्च ये । नरकाश्च क्रमाज्जेया भूमेः कोट्यर्द्धयोजनाः ॥ २०५ ॥
कर्मभूमेरुत्तरे च खण्डान्यष्टौ ततः परम् । लवणाब्धिस्ततो द्वीपस्ततः क्षीराब्धिरेव हि । ततो द्वीपस्ततः सिन्धुस्ततो द्वीपस्ततोऽब्धिकः ॥ २०६ ॥
कोट्यर्द्धलक्षव्यानेन योजनेन विधे स्वयम् ॥ २०७ ॥
कर्मभूमेः स वै ज्ञेयो लोकालोका महाचलः । लोकालोको दक्षिणे च पश्चिमे च स वै गिरिः ॥ २०८ ॥
पूर्वे च कर्मभूमेश्च लोकालोकस्तथाविधः । एतेषां समुदायानां ब्रह्माण्डोऽयं प्रकीर्तितः ॥ २०९ ॥
त्वत्तो भविष्यति विधे कल्पपर्यन्तमेव हि । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ततो विष्णुस्त्रिधाभवत् ॥ २१० ॥
अद्य विष्णुः स वै कृष्ण इह विष्णुः स वै विराट् । इति विष्णुः स वै ज्ञेयः पुराणपुरुषोत्तमः ॥ २११ ॥
पुराणपुरुषो ज्ञेय आदिब्रह्मा चिरायुगः । दैवे युगसहस्रे द्वेऽहोरात्रं तस्य कीर्तितम् ॥ २१२ ॥
विष्णोस्तु रोमकूपेषु ब्रह्माण्डाः कोटिशोऽभवन् । अद्य विष्णुरहं ब्रह्मन्विघ्नहा तव भूतले ॥ २१३ ॥
इत्युक्तवान्तर्दधे विष्णुर्ब्रह्मा सृष्टिमचीकरत् । तेन प्रोक्तं यतो भाव्यं महाकल्पो हि स स्मृतः ॥ २१४ ॥
भविष्यो नाम विख्यातो द्विसहस्रभवायुषा । पूर्वार्द्धश्च कूपरार्द्धश्च पुराणपुरुषस्य हिः ॥ २१५ ॥
अष्टादशसहस्राणि कल्पाः पूर्वार्द्धके गताः । परार्द्धः साम्प्रतं ज्ञेयो जातं तस्य दिनद्वयम् ॥ २१६ ॥
अद्याहं कूर्मकश्चैव वाहने मत्स्यः प्रकीर्तितः । तृतीयः श्वेतवाराहो दिवसस्तस्य कल्पवान् ॥ २१७ ॥
तथा मध्याह्नकालो हि साम्प्रतं वर्तते सुराः । भविष्याख्ये महाकल्पे कथा भाविष्यकैर्जनैः ॥ २१८ ॥
कथिता ब्रह्मणश्चाग्रे शतकोटिप्रविस्तरैः । दशलक्षणसंयुक्तं शतकोटिप्रविस्तरम् ॥ २१९ ॥
महापुराण कथितं पुराणं पञ्चलक्षणम् । पद्यत्रिंशत्सहस्रं च कल्पे कल्पे प्रकीर्तितम् ॥ २२० ॥
कल्पनाम्ना पुराणं च महादेवेन निर्मितम् । अष्टादशपुराणानि निर्मितानि शिवात्मना ॥ २२१ ॥
द्वापरान्ते च भगवान्व्यासः सत्यवतीसुतः । तान्येव जनयामास लोकमङ्गलहेतवे ॥ २२२ ॥
व्यास उवाच । इति कल्किवचः श्रुत्वा ते देवा विस्मयान्विताः । नमस्कृत्य गमिष्यन्ति स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः ॥ २२३ ॥
व्यास उवाच । तदा स भगवान्कल्किः पुराणपुरुषोद्भवः । दिव्यं वाजिनमारुह्य खड्गी वर्मी च चर्मधृक् । म्लेच्छांस्तान्दैत्यभूतांश्च हत्वा योगं गमिष्यति ॥ १ ॥
षोडशाब्दसहस्राणि तद्योगाग्निप्रतापिता । भस्मभूता कर्मभूमिर्निर्जीवा भविता तदा ॥ २ ॥
ततोऽनुयोगं जनितो मेघो भूत्वा लयङ्करः । प्रलयाग्रेण सा भूमिर्जलमध्ये गमिष्यति ॥ ३ ॥
तदा कलियुगो घोरो बलिपार्श्वं गमिष्यति । गते कलियुगे घोरे कर्मभूमिं पुनर्हरिः । कृत्वा स्थलमयीं रम्यां यज्ञैर्देवान्यजिष्यति ॥ ४ ॥
यज्ञभागमुपादाय देवास्ते बलसंयुताः । वैवस्वतं मनुं गत्वा कथयिष्यन्ति कारणम् ॥ ५ ॥
कल्किनो वदनाज्जातो ब्राह्मणो वर्ण एव हि । बाह्वोः क्षत्रं विशो जान्वोः शूद्रो वर्णस्तदङ्घ्रयोः ॥ ६ ॥
गौरो रक्तस्तथा पीतः श्यामस्ते ब्राह्मणादयः । देव्याः शक्तिं समादाय जनिष्यन्ति सुतान्बहून् ॥ ७ ॥
एकविंशत्किष्कुमिता मनुजा धर्मरूपिणः । जातिधर्ममुपादाय यजिष्यंति सुरान्मुदा ॥ ८ ॥
तदा वैवस्वतो धीमान्नत्वा तं कल्किनं हरिम् । अयोध्यायां राजपदं करिष्यति तदाज्ञया ॥ ९ ॥
तच्छिक्षातो भवेत्पुत्रो यः स इक्ष्वाकुरेव हि । पितू राज्यं पुरस्कृत्य भूमौ दिव्यं शतं समाः । दिव्यवर्षशतायुश्च त्यक्त्वा देहं गमिष्यति ॥ १० ॥
यदा तु भगवान्कल्की ब्रह्मसूत्रं करिष्यति । तदा वेदाश्च चत्वारो मूर्तिमन्तश्च साङ्गःकाः । अष्टादशपुराणैश्च तत्रायास्यन्ति हर्षिताः ॥ ११ ॥
स्तोष्यन्ति कल्किनं देवं पुराणपुरुषांशकम् । कार्त्तिके शुक्लपक्षे च नवम्यां गुरुवासरे ॥ १२ ॥
यज्ञकुण्डाच्च पुरुषो भविष्यति महोत्तमः । नाम्ना सत्ययुगो ज्ञेयः सत्य मार्गप्रदर्शकः ॥ १३ ॥
दृष्टवा तं पुरुषं रम्यं तदा ब्रह्मादयः सुराः । तां तिथिं वर्णयिष्यन्ति कर्मक्षयकरीं मनोः ॥ १४ ॥
अस्यां तिथौ च मनुजो धातृवृक्षतटे मुदा । योऽर्चयिष्यति यान्देवान्देवास्ते तस्य वश्यगाः ॥ १५ ॥
अक्षया नवमी नाम युगादिनवमी हि सा । लोकमङ्गलदात्री च सर्वकिल्विषनाशिनी ॥ १६ ॥
धातृमूलतले चैव मालतीं तुलसीं मुदा । संस्थाप्य वेदविधिना शालग्रामं यजन्ति ये । जीवन्मुक्ताश्च ते ज्ञेया पितॄणां तृप्तिकारकाः ॥ १७ ॥
धातृवृक्षतले गत्वा यो वै श्राद्धं करिष्यति । गयाश्राद्धसहस्रस्य लप्स्यते च फलं परम् ॥ १८ ॥
यः करोति तथा होमं सहस्रमखसन्निभम् । मृतः स स्वर्गमाप्नोति सकुलः सपरिच्छदः ॥ १९ ॥
इत्युक्ते वचने तेषां कल्की देवो मुदान्वितः । तथास्त्वित्येव वचनं वदिष्यति सुरान्प्रति ॥ २० ॥
इत्युक्त्वा भगवान्कल्की पश्यतां देवरूपिणाम् । तत्रैवान्तर्गतो भूत्वा सुषुप्तश्च भविष्यति ॥ २१ ॥
गते तस्मिन्भगवति कर्मभूमिः सुदुःखिता । विरहाग्निमती भूत्वा बीजांस्तान्संक्षयिष्यति ॥ २२ ॥
तस्मिन्काले महादैत्याः पातालतलवासिनः । प्रह्लादं च पुरस्कृत्य गमिष्यन्ति सुरान्प्रति ॥ २३ ॥
खरोष्ट्रगृद्ध्रमहिषकाककर्कसमास्थिताः । सिंहव्याघ्रवृकारूढाः शृगालश्येनवाहनः ॥ २४ ॥
प्रासपट्टिशखड्गांश्च भुशुण्डीपरिघादिकान् । गृहीत्वा वेगवन्तस्ते गर्जिष्यन्ति पुनः पुनः ॥ २५ ॥
तदा शक्रादयो देवास्त्रयस्त्रिंशद्गणा मुदा । स्वायुधानि गृहीत्वाशु करिष्यन्ति रणं महत् ॥ २६ ॥
दिव्यवर्षमयं घोरं युद्धं तेषां भविष्यति । मृतान्मृतान्रणे दैत्यान्भार्गवो जीवयिष्यति ॥ २७ ॥
श्रमभूतास्तथा देवास्त्यक्त्वा युद्धं समन्ततः । क्षीराब्धिं च गमिष्यन्ति यत्र साक्षाद्हरिः स्वयम् ॥ २८ ॥
तेषां स्तुत्या स भगवान्देवमङ्गलहेतवे । स्वपूर्वार्द्ध स्वरूपं च करिष्यति सनातनः ॥ २९ ॥
स च हंसो हरिः साक्षाच्छतसूर्यसमप्रभः । शुक्रं प्रह्लादप्रमुखांस्तेजसा तापयिष्यति ॥ ३० ॥
तदा पराजिता दैत्यास्त्यक्त्वा गां दुःखिता भृशम् । वितले च गमिष्यन्ति महादेवेन रक्षिताः ॥ ३१ ॥
पुनस्ते सकला देवा निर्भया निरुपद्रवाः । वैवस्वतस्य तनयं चाभिषेक्ष्यन्ति भूपदे ॥ ३२ ॥
दिव्यवर्षशतायुश्च स इक्ष्वाकुर्भविष्यति । वर्षाणां च प्रमाणेन नृणामायुश्चतुश्शतम् ॥ ३३ ॥
इति ते कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽहं मनो त्वया । चतुर्युगानां चरितं नृपाणां च पृथक् पृथक् ॥ ३४ ॥
चतुष्पादा हि धर्मस्य ज्ञानं ध्यानं शमो दमः । आत्मज्ञानं स वै ज्ञानं ध्यानमध्यात्मचिन्तनम् । मनः स्थिरत्वं च शमो दमस्त्विन्द्रियनिग्रहः ॥ ३५ ॥
चतुर्लक्षाब्दकान्येव द्वात्रिंशच्च सहस्रकम् । तत्सङ्ख्यया हि धर्मस्य पादश्चैकः प्रकीर्तितः ॥ ३६ ॥
प्राह्णमध्याह्नसायाह्नं त्रिसन्ध्यं च भवेत्सदा । एकैकेन पदा तस्य विराजो भुवि वर्तते ॥ ३७ ॥
यदा धर्मो भवेद्वृद्धस्तदायुश्चैव वर्द्धते । सप्तश्लोकसहस्राणि खण्डेऽस्मिन्कथितानि हि । अतश्चोत्तरखण्डं हि वर्णयामि मनो शृणु ॥ ३८ ॥
श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । कल्याणानि ददातु वो गणपतिर्यस्मिन्नतुष्टे सति क्षोदीयस्यपि कर्मणि प्रभवितुं ब्रह्मापि जिह्मायते । भेजे यच्चरणारविन्दमसकृत्सौभाग्यभाग्योदयैस्तेनैषा जगति प्रसिद्धिमगमद्देवेन्द्रलक्ष्मी रपि ॥ १ ॥
शश्वत्पुण्यहिरण्यगर्भरसनासिंहासनाध्यासिनी सेयं वागधिदेवता वितरतु श्रेयांसि भूयांसि वः । यत्पादामलकोमलांगुलिनख ज्योत्स्नाभिरुद्वेल्लितः शब्दब्रह्मसुधांबुधिर्बुधमनस्युच्छ्रंखलं खेलति ॥ २ ॥
नमस्तस्मै विश्वोदयविलयरक्षाप्रकृतये शिवाय क्लेशौघच्छिदुरपद् पद्मप्रणतये । अमन्दस्वच्छन्दप्रथितपृथुलीलातनुभृते त्रिवेदीवाचामप्यपथनिजतत्त्वस्थितिकृते ॥ ३ ॥
यस्य गण्डतले भाति विमला षट्प दावली । अक्षमालेव विमला स नः पायाद्गणाधिपः ॥ ४ ॥
ॐ नमो वासुदेवाय सशार्ङ्गाय सकेतवे । सगदाय सचक्राय सशंखाय नमो नमः ॥ ५ ॥
नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । सवृषाय सशूलाय सकपालाय सेन्दवे ॥ ६ ॥
शिवं ध्यात्वा हरिं स्तुत्वा प्रणम्य परमे ष्ठिनम् । चित्रभानुं च भानुं च नत्वा ग्रन्थमुदीरयेत् ॥ ७ ॥
छत्राभिषिक्तं धर्मज्ञं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । द्रष्टुमभ्यागता हृष्टा व्यासाद्याः परम र्षयः ॥ ८ ॥
मार्कण्डेयः समाण्डव्यः शाण्डिल्यः शाकटायनः । गौतमो गालवो गार्ग्यः शातातपपराशरौ ॥ ९ ॥
जामदग्न्यो भरद्वाजो भृगु र्भागुरिरेव च । उत्तंकः शंखलिखितौ शौनकः शाकटायनिः ॥ १० ॥
पुलस्त्यः पुलहो दाल्भ्यो बृहदश्वः सलोमशः । नारदः पर्वतो जहुरपाव सुपरावसू ॥ ११ ॥
तानृषीनागतान्दृष्ट्वा वेदवेदाङ्गपारगान् । भक्तिमान्भ्रातृभिः सार्द्धं कृष्णधौम्यपुरःसरः ॥ १२ ॥
युधिष्ठिरः संप्रहृष्टः समुत्थायाभिवाद्य च । अर्घ्यमाचमनं पाद्यमासनानि स्वयं ददौ ॥ १३ ॥
उपविष्टेषु तेष्वेव तपस्विषु युधिष्ठिरः । विनयावनतो भूत्वा व्यासं वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥
भगवंस्त्वत्प्रसादेन प्राप्तं राज्यं महन्मया । विक्रम्य निहतः संख्ये सानुबन्धः सुयोधनः ॥ १५ ॥
सरोगस्य यथा भोगः प्राप्तोऽपि न सुखावहः । हत्वा ज्ञातींस्तथा राज्यं न सुखं प्रतिभाति मे ॥ १६ ॥
यत्सुखं पावनं प्रीतिर्वनमूलफलाशिनाम् । प्राप्य गां च हतारातिं न तदस्ति पितामह ॥ १७ ॥
यो नो बन्धुर्गुरुर्गोप्ता सदा शर्म च वर्म च । स मया राज्यलोभेन भीष्मः पापेन घातितः ॥ १८ ॥
अविवेकमहं धास्ये मनो मे पापपङ्किलम् । क्षालयित्वा तव गिरा बहुदर्शितवारिणा ॥ १९ ॥
संश्रुतानि पुराणानि वेदास्सांगा मया विभो । ममाद्य धर्मसर्वस्वं प्रज्ञादीपेन दर्शय ॥ २० ॥
एते सधर्मगोप्तारो मुनयः समुपागताः । पिबतो नेत्रभ्रमरैर्भवतो मुखपंकजम् ॥ २१ ॥
अर्थशास्त्राणि यावंति धर्मशास्त्राणि यानि वै । श्रुतानि सर्वशास्त्राणि भीष्माद्भागीरथीसुतात् ॥ २२ ॥
स्वर्गं गते शान्तनवे भवान्कृष्णोऽथ यादवः । सुहृत्त्वाद्बन्धुभावाच्च नान्यः शिक्षयिता मम ॥ २३ ॥
सत्यं सत्यवतीसूनुर्धर्मराजाय वक्ष्यति । विशेषधर्मानखिलान्मुनीनामविशेषतः ॥ २४ ॥
व्यास उवाच । यदाख्येयं तदाख्यातं मया भीष्मेण तेऽनघ । मार्कण्डेयेन धौम्येन लोमशेन महर्षिणा ॥ २५ ॥
धर्मज्ञो ह्यसि मेधावी गुणवान्प्रा ज्ञसत्तमः । न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्धर्माधर्मविनिश्चये ॥ २६ ॥
पार्श्वस्थिते हृषीकेशे केशवे केशिसूदने । कस्यचित्कथने जिह्वा तत्र संपरि वर्तते ॥ २७ ॥
कर्ता पालयिता हर्ता जगतां यो जगन्मयः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य धर्मान्वक्ष्यत्यसौ तव ॥ २८ ॥
समादिश्येति कर्तव्यं भगवान्बादरायणः । पूजितः पाण्डुतनयैर्जगाम स्वतपोवनम् ॥ २९ ॥
स्वाभाष्य भारतविधातरि संप्रयाते ते कौतुकाकुलधियो मुनयः प्रशान्ताः । किं पृच्छति क्षपितभारतलोकशोकः किं वक्ष्यतीह भगवान्यदुवंशवीरः ॥ ३० ॥
युधिष्ठिर उवाच । कस्य प्रतिष्ठा निर्दिष्टा को हेतुः किं परायणम् । कस्मिन्नैतल्लयं याति कस्मादु त्पद्यते जगत् ॥ १ ॥
कति द्वीपाः समुद्राश्च कियंतो हि कुलाचलाः । कियत्प्रमाणमवनेर्भुवनानि कियंति च ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पौराणश्चैव विषयो यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । श्रुतोऽनुभूतश्च मया संसारे सरता चिरम् ॥ ३ ॥
अजाय विश्वरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने । नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे ॥ ४ ॥
अत्र ते वर्णयिष्यामि शृणु पार्थ पुरातनम् । याज्ञवल्क्येन मुनिना भविष्यं भास्वतांपतिः । पृष्टो यदुत्तरं प्रादादृषिभ्यस्तन्मया श्रुतम् ॥ ५ ॥
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वाशुभविनाशनम् । भविष्योत्तरमेतत्ते कथयामि युधिष्ठिर ॥ ६ ॥
एकात्मकं त्रिदैवत्यं चतुःपंचसुलक्षणम् । गुणकालादिभेदेन सदसत्संप्रदर्शितम् ॥ ७ ॥
एक एव जगद्योनिः प्रतियोनिषु संस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ ८ ॥
ब्रह्मा विष्णुर्वृषांकश्च त्रयो देवाः सतां मताः । नामभेदैः क्रियाभेदैर्भिद्यंते नात्मना स्वयम् ॥ ९ ॥
प्रक्रिया चानुषंगश्च उपोद्धातस्तथैव च । उपसंहार इत्येतच्चतुष्पादं प्रकीर्तितम् ॥ १० ॥
तर्कश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पंचलक्षणम् ॥ ११ ॥
एष वक्तव्यविषयः सुमहान्प्रतिभाति मे । तथाप्युद्देशतो वच्मि सर्गं प्रति तवानघ ॥ १२ ॥
महदादिविशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् । पञ्चप्रमाणं षट्कक्षं पुरुषाधिष्ठितं जगत् ॥ १३ ॥
अव्यक्ताज्जायते बुद्धिर्महानिति च सा स्मृता । अहंकारस्तु महतस्त्रिगुणः स च पठ्यते ॥ १४ ॥
तन्मात्राणि च पञ्चाहुरहङ्काराच्च सात्त्विकात् । जातानि तेभ्यो भूतानि भूतेभ्यः सचराचरम् ॥ १५ ॥
जलमूर्तिमये विष्णौ नष्टे स्थावरजंगमे । भूतात्मकमभूदण्डं महत्तदुदकेशयम् ॥ १६ ॥
सृष्ट्यां शक्त्या च निर्भिन्नं तदण्डमभवद्द्विधा । भूकपालमथैकं तद्द्वि तीयमभवन्नभः ॥ १७ ॥
उल्बं तस्याभवन्मेरुर्जरायुः पर्वताः स्मृताः । नद्यो धमन्यः सञ्जाताः क्लेदः सर्वत्रगं पयः ॥ १८ ॥
योजनानां सहस्राणि षोडशाधः प्रतिष्ठित । उत्सेधे चतुराशीतिर्द्वात्रिंशदूर्ध्वविस्तृतः । भूमिपंकजविस्तीर्णा कर्णिका मेरुरुच्यते ॥ १९ ॥
आदित्यश्चादिदेवत्वात्तत्राभूत्त्रिगुणात्मकः । प्रातः प्रजापतिरसौ मध्याह्ने विष्णुरिष्यते । रुद्रोऽपराह्णसमये स एवैकस्त्रिधामतः ॥ २० ॥
प्रातः प्रजापतेर्जाता मुनयो नव मानवाः । मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । भृगुर्वशिष्ठ इत्यष्टौ नारदो नवमः स्मृतः ॥ २१ ॥
नव ब्रह्माण इत्येष पुराणे निश्चयः स्मृतः । अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षः संजज्ञे कमलोद्भवात् ॥ २२ ॥
वामा प्रसूतिरुदगादंगुष्ठात्तौ च दंपती । ताभ्यां जातास्तु तनया हर्यश्वास्ते विनाशिताः । सृष्टिं प्रति समुद्युक्ता नारदेन महात्मना ॥ २३ ॥
दक्षः क्षीणान्सुतान्वीक्ष्य जनयामास कन्यकाः । पञ्चाशद्दश विख्याताः सत्याया नामभिः स्मृताः ॥ २४ ॥
ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तर्विशतिमिंदवे ॥ २५ ॥
द्वे प्रादाद्बाहुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय चैव हि । रूपयौवनशालिन्यश्चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥ २६ ॥
एकां भृगोर्भवायैकां प्रादात्तेभ्यश्चराचरः । अभवत्पुरुषव्याघ्र भूतग्रामश्चतुर्विधः ॥ २७ ॥
वैराजमथ वैकुण्ठं केलासमिति नामतः । मेरोः शृंगत्रयं मूर्ध्नि ब्रह्मविष्णुशिवालयम् ॥ २८ ॥
प्राचीदिक्क्रमयोगेन तेषां पार्श्वे पुरः स्मृताः । इन्द्रादिलोकपालानां दिव्यैः स्वर्ल्लक्षणैर्युताः ॥ २९ ॥
हिमवान्हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च । नीलः श्वेतस्तथा शृंगी जम्बूद्वीपे कुलाचलाः । जम्बूद्वीपप्रमाणेन सहस्रगुणितं शतम् ॥ ३० ॥
भिद्यते नवधा सोऽपि वर्षभेदेन भारत । जम्बूशाककुशक्रौञ्चशाल्मगोमेद पुष्कराः । द्वीपाः सप्त समाख्याताः समुद्रे सप्तभिर्वृताः ॥ ३१ ॥
क्षारक्षीरेक्षुसुरया दध्ना चैव घृतेन च । स्वादूदकेन च भृतैर्द्विगुणैर्द्विगुणैस्त था ॥ ३२ ॥
भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्महर्ज्जन इत्यपि । तपः सत्यश्च कथिताः पार्थ सप्त सुरालयाः ॥ ३३ ॥
महातलो भूमितलः सुतलो वितल स्ततः । रसातलश्च विज्ञेयः सप्तमश्च तलातलः ॥ ३४ ॥
हिरण्याक्षप्रभृतयो दानवेन्द्रा महोरगाः । वसंत्येतेषु कौन्तेय सिद्धाश्च ऋषयश्च ये ॥ ३५ ॥
स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषोऽभवत् । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषेति षट् ॥ ३६ ॥
वैवस्वतोऽयमधुना वर्तते मनुरुत्तमः । यस्य पुत्रैः प्रपौत्रैश्च विभक्तेयं वसुन्धरा ॥ ३७ ॥
आदित्या वसवो रुद्रा एकादश तथाश्विनौ । उषस्त्रयः समाख्याता देव वैवस्वतेंऽतरे ॥ ३८ ॥
विप्रचित्तिहिरण्याख्यौ दैत्यदानवसत्तमौ । तयोर्वंशे तु बहवो दैत्यदानवसत्तमाः ॥ ३९ ॥
पञ्चाशद्गुणितकोटियोजनानां महत्तया । सप्तद्वीपसमुद्रायाः प्रमाणमवनेः स्मृतम् ॥ ४० ॥
पिण्डेन च सहस्राणि सप्ततिर्जलमध्यतः । गौरिवैषा सुमहती भ्राजते न च लीयते ॥ ४१ ॥
लोका लोकः परतरः पर्वतोऽग्रमहोच्छ्रयः । द्वैतमर्थं स नियतो योऽसौ रविरुचामपि ॥ ४२ ॥
नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको लयः ॥ । नित्यश्चतुर्थो विज्ञेयः कालो नित्यापहारकः ॥ ४३ ॥
उत्पद्यते स्वयं यस्मात्तत्तस्मिन्नेव लीयते । रक्षति च परे पुंसि भूतानामेव निश्चयः ॥ ४४ ॥
यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ ४५ ॥
प्रतिलीनेषु भूतेषु विबुद्धः सकलं जगत् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः ॥ ४६ ॥
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । ते तं विना प्रपद्यंते पुनस्तेष्वेव कर्म सु ॥ ४७ ॥
भूर्दशगुणेन पयसा संवृता तच्च तेजसा । तेजोऽनिलेन नभसा तद्गुणेनानिलो वृतः ॥ ४८ ॥
भूतादिना तथाकाशं भूतादिर्महतावृतः । महान्परिवृतस्तेन पुरुषेणाविनाशिना ॥ ४९ ॥
एवं विधानामण्डानां सहस्राणि शतानि च । उत्पन्नानि विनष्टानि भावितानि महात्मना ॥ ५० ॥
वैकुण्ठकोष्ठगतमेतदशेषतायां ख्यातं जगत्सुरनरोरगसिद्धनद्धम् । पश्यंति शुद्धमुनयो बहिरंतरे च माया चराचरगुरोरपरैव काचित् ॥ ५१ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कीदृशी कृष्ण सा माया विष्णोरमिततेजसः । यया व्यामोहितं यच्च जगदेतच्चराचरम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । येन द्वीपे पुरा विष्णुरास्ते चक्रगदाधरः । वासुदेवः सगरुडः सचक्रश्च श्रिया सह ॥ २ ॥
नीलोत्पलदलश्यामः कुंडलाभ्यां विभूषितः । भ्राजते मुकुटोद्द्योतकेयूरवनमालया ॥ ३ ॥
तस्य द्रष्टुमथाभ्यागान्नारदो मुनिसत्तमः । प्रणम्य स्तुतिभिर्द्देवं प्राहेदं विस्मयान्वितः ॥ ४ ॥
संशयं परिपृच्छामि भगवन्वक्तुमर्हसि । का माया कीदृशी माया किंरूपा च कुतस्तथा ॥ ५ ॥
तस्या दर्शय मे रूपं मायायाः पुरुषोत्तम । या च मोहयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६ ॥
आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सदेवासुरमानुषम् । वैकुंठं वासुदेवं च प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ७ ॥
एवमुक्तस्तु मुनिना देवदेवो जनार्दनः । प्रहस्योवाच देवर्षे न कार्यं मायया त्वया ॥ ८ ॥
भूयोऽपि मोहयामास सोमग्राहेण नारदम् । नारदोपि महाराज प्रोवाचेदं पुनः पुनः ॥ ९ ॥
मायां दर्शय मे देव नान्यदस्ति प्रयोजनम् । अथासौ विष्णुरुत्थाय श्वेतद्वीपं पुनर्ययौ ॥ १० ॥
अडुल्यग्रेण संगृह्य नारदं मुनि पुङ्गवम् । ततो मार्गगतश्चक्रे आत्मानं द्विजरूपिणम् ॥ ११ ॥
ऋग्वेदसदृशः साक्षाद्विष्णुर्ब्रह्मवदास्थितः । वृद्धद्विजोत्तमवपुः संशयो नाल्पको भवत् ॥ १२ ॥
शिखी कमंडलुधृतो मृगचर्मोपवीतकः । यज्ञशर्मेति संज्ञां च चक्रेऽसावात्मनः प्रभुः ॥ १३ ॥
कृत्वापि कुशतंत्वग्रपवित्रकृत लक्षणम् । आययौ स महीपृष्ठे जम्बूद्वीपं चचार ह ॥ १४ ॥
वैदिशं नाम नगरं वेत्रवत्यास्तटे शुभम् । तस्मिन्सदोद्यमपरो धनधान्यस मृद्धिमान् ॥ १५ ॥
गोमहिष्यजसंपूर्णं पाशुपाल्येन संस्थितः । हलकर्मवृषासक्तो वैश्यजातिरनिंदितः ॥ १६ ॥
गृहकर्मणि तन्निष्ठः सीरभद्र इति स्मृतः । तस्यांतिके हरिः साक्षान्नारदेन सहागतः ॥ १७ ॥
तेनाप्यासनसन्मानैः समर्थेन कृतादरौ । प्रोक्तं केनाथ किं तुभ्यं साध्यमन्नं न साध्यते ॥ १८ ॥
न वास्मदीयं युष्माकं रोचतेन्नं ततो हरिः । प्रहस्य प्रददौ तस्मै वरं द्विजवरो महत् ॥ १९ ॥
उन्नाम्य वक्त्रं चोवाच देवसंस्तुतया गिरा । संतु ते बहवः पुत्राः क्षेत्रव्यापारबुद्धयः ॥ २० ॥
पशुपाशगृहासक्ताः शतार्द्धबलवाहनाः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च कृषि वृद्धिप्रवर्द्धकाः ॥ २१ ॥
त्वञ्च वृत्तिशतैर्न्नित्यं वर्द्धस्व स्वजनावृतः । इत्युक्त्वा स जगन्नाथो वासुदेवः सनारदः ॥ २२ ॥
क्षेत्रे गोस्वामिनामानं द्विजं ददृशतुश्च तौ । दरिद्रं हलकर्मार्त्तं मेथ्याद्योपस्करार्दितम् ॥ २३ ॥
भागीरथ्यास्तटे रम्ये वेणिकाग्रामसन्निधौ । तृणगुल्मलताच्छन्नक्षेत्रे चिंताकुलो हि सः ॥ २४ ॥
ताभ्यां संप्रार्थितो विप्रो भोज्यं प्रादाच्च किंचन । सकाशं तव संप्राप्तौ दूरादतिथिधर्मिणौ ॥ २५ ॥
इत्युक्तोऽसौ द्विजश्रेष्ठो हलकर्म विधाय तत् । आजगाम गृहं तूर्णं ताभ्यां सह ससंभ्रमम् ॥ २६ ॥
चक्रे चैवादरं भक्त्या स्वयमासनसत्क्रियाम् । पादशौचं तथाभ्यंगं कृत्वात्र च सुसंस्कृतम् ॥ २७ ॥
सह पत्न्या सतनयो भोज्यं भुक्तिं चकार सः । भुक्तभोज्यौ च शर्वर्यां सुखं सुप्तौ निशात्यये ॥ २८ ॥
प्रयातौ ददतुः श्रेष्ठं वरं तस्मै द्विजातये । मा ते भवतु गोस्वामिन्कदाचिदपि कर्षणम् ॥ २९ ॥
मा धान्यं मखसंतान मत्प्रसादाद्विजोत्तम । इत्युक्त्वा जग्मतुस्तूर्णं पुनः पप्रच्छ नारदः ॥ ३० ॥
किमिदं वद देवेश शापरूपो वरस्त्वया । भद्र गोस्वामिने दत्तः किं च वैश्ये तथाविधः ॥ ३१ ॥
इत्युक्तः प्राह देवेशः शृणु नारद मद्वचः । परमार्थं प्रवक्ष्येऽहं तव संशयकर्तनम् ॥ ३२ ॥
संवत्सरेण यत्पापं मत्स्यघाती समाचरेत् । तदह्ने केन कुरुते लांगली नात्र संशयः ॥ ३३ ॥
अतोऽर्थं कृषिपाल्येन नरकं याति लांगली । तदभावान्न कल्पः स्यात्तेन मोक्षो मयि ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
मयि भुक्ते प्रसन्ने वा को विशेषोऽस्य नारद । यदि स्वर्गोऽथ वा मोक्षो न संपद्येत तद्वृथा ॥ ३५ ॥
इदानीं हलकालुष्यैः सीरभद्रो विचेष्टितैः । बहुपापप्रसंगेन घोरं नरकमेष्यति ॥ ३६ ॥
सपुत्रपौत्रसंतानो हृतोर्थस्तद्गृहे मया । न भुक्तं न च विश्रान्तं विश्रांतं द्विजवेश्मनि ॥ ३७ ॥
सोऽपि द्विजो मुनिश्रेष्ठ संसारादुत्तरिष्यति । इत्येवं संवदंतौ च जग्मतुर्मार्गमुत्तमम् ॥ ३८ ॥
कान्यकुब्जस्य सामीप्ये सरः श्रेष्ठमपश्यताम् । हंसकारण्ड वाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥ ३९ ॥
पद्मिनीजलकह्लाररक्तोत्पलसितोत्पलैः । छादितं पद्मिनीपत्रैर्मत्स्यैः कूर्मैर्ज्जलोद्भवैः ॥ ४० ॥
तटै रम्यैर्घनैर्वृक्षैः केतकीखण्डमंडितम् । केतकीकुसुमामोदैर्ल्लकुचैस्तटमंडितैः ॥ ४१ ॥
दात्यूहशिखिभारुण्डचकोराद्यैश्च संकुलम् । कुरवैश्चातकै रम्यं केकाकुलनिनादितम् ॥ ४२ ॥
जलकुक्कुटसंगीतं हंससारसशोभितम् । जीवंजीवकहारीतचकोरैरुपशोभितम् ॥ ४३ ॥
वशिष्ठस्य मुनेर्नाम्ना विख्यातं श्रीमहोदयम् । अस्मिन्नद्य प्रवेष्टव्यं महाजनविवेकिनाम् ॥ ४४ ॥
स्थातव्यं पुरतस्तेषां तस्मात्स्नानं समाचरेत् । इत्युक्त्वा केशवः पापं सस्नौ प्रागेव तज्जलैः ॥ ४५ ॥
यत्तीर्थलोकं विख्यातं स्नात्वा तीरं समाश्रितः । प्रहरे वासुदेवस्य नारदोऽपि मुदा युतः ॥ ४६ ॥
आचम्य सस्नौ तीर्थेन क्षणात्तीर्थमवाप्य च । यावदुत्तिष्ठते तोयात्स्नात्वा ऋषिरुदारधीः ॥ ४७ ॥
तावत्स्त्रीत्वं समापन्नो नारदः केन वर्ण्यते । यस्यास्तु विस्तृते नेत्रे वक्त्रं चन्द्रोपमं शुभम् ॥ ४८ ॥
स्मरपाशोपमौ कर्णौ कपोलौ कनकोज्ज्वलौ । नासिका तिलसूनेन कामचापोपमे भ्रुवौ ॥ ४९ ॥
दशना हीरकैस्तुल्या विद्रुमाभः शुभाधरः । मयूरस्य कलापेन तुल्य कचनिबंधनम् ॥ ५० ॥
शंखरेखात्रयेणैव कंठदेशो विराजते । माधवीलतया तुल्यौ मंजू तस्या भुजौ शुभौ ॥ ५१ ॥
युतौ रक्तोत्पलाभासौ पाणी रक्तनखांगुली । पीनावतुंगतनुधृत्कठिनौ कलशोपमौ ॥ ५२ ॥
स्तनावविरलौ स्निग्धौ चक्रवाकयुगोपमौ । स्वल्पकं मध्यदेशं तु मुष्टिग्राह्यमसंशयम् ॥ ५३ ॥
नाभिमंडलगांभीर्यं लावण्यं केन वर्ण्यते । वलित्रयेण विकृता रोमराजिर्विराजिता ॥ ५४ ॥
नयने च पुनस्तस्या मृग्या इव सुशोभने । नितंबो बिंबफलका मन्मथायतनं शुभम् ॥ ५५ ॥
रंभायुग्मोपमावूरू स्मरबाणनिबंधनौ । विपरीतरतायासखेदभारसहौ दृढौ ॥ ५६ ॥
नवकुन्दलतासारसरलं सनिबंधनम् । जंघायुगं महाराज गूढगुल्फ युगं तथा ॥ ५७ ॥
रक्तांगुलीलतातल्पनखचन्द्रकयाचितम् । चरणारविंदयुगलं सरक्तं सुप्रतिष्ठितम् ॥ ५८ ॥
सैवंविधा तदा नारी सर्वलक्षणपू जिता । बभूव क्षणमात्रेण जगद्व्यामोहकारिणी ॥ ५९ ॥
क्षीरोदमथनोत्तीर्णा लक्ष्मीमन्याभिवोच्छ्रिताम् । दृष्ट्वाप्यदर्शनं प्राप्तो मायया मधुसूदनः ॥ ६० ॥
संप्राप्यते च सा कालसंगराहारिणी यथा । आस्त एकाकिनी मुग्धा कुर्याद्दिगवलोकनम् ॥ ६१ ॥
अथाजगाम तं देशं नाम्ना तालध्वजो नृपः । सह सैन्यैः परिवृतः पुरंदर इवामरैः ॥ ६२ ॥
गजारूढैर्हयारूढै रथारूढैर्नरोत्तमैः । विमानयानयुग्मस्थैस्तथांतःपुरिकाजनैः ॥ ६३ ॥
ध्वजातपत्रकलिलैरनीकैः परिवारितः । तेन सा सहसा दृष्टा नारी कमललोचना ॥ ६४ ॥
बभूव क्षणमात्रेण कंदर्पशरपीडितः । केयं कस्य कुतः प्राप्ता किं देवी वाथ मानुषी ॥ ६५ ॥
अदृष्टरूपाप्सरसा काचिद्देवी समागता । अहोरूपं सुरूपाया गोचरे परितः पुमान् ॥ ६६ ॥
मुमूर्षुर्जायते मोहादनुदिग्धहतो यथा । इति संचिन्त्य हृदये राजा तालध्वजोऽन्तिके ॥ ६७ ॥
उवाच नारीं मुग्धां तां शृणु मद्वचनं शुभे । का त्वं कस्य कुतः प्राप्ता देशमेतं शुचिस्मिते ॥ ६८ ॥
इत्युक्ते साश्रु चार्वंगी प्राह मां विद्ध्ययोनिजाम् । पित्रा मात्रा विहीनां च तथाद्यापि कुमारिकाम् ॥ ६९ ॥
निराश्रयां विदित्वैनां ततो जातः स्मरार्दितः । आरोप्य हयपृष्ठे तां ततो राजागतो गृहम् ॥ ७० ॥
नीत्वा विवाहयामास शास्त्रोक्तविधिना ततः । रेमे प्रासादशृंगाग्रे पर्यंके सितया तया ॥ ७१ ॥
उद्यानभव्यभूमीषु नदीनां पुलिनेषु च । पर्वतानां नितंबेषु निर्झरेषु गुहासु च ॥ ७२ ॥
पद्मखंडेषु फुल्लेषु शोभितेषु सरस्सु च । प्रयागादिषु तीर्थेषु नदीनामाश्रमेषु च ॥ ७३ ॥
दिव्यावसथरम्येषु वेलाकूलेषु पार्थिवः । यावद्द्वादश वर्षाणि एकाहमपि भारत ॥ ७४ ॥
ततस्त्रयोदशे वर्षे तस्या गर्भोऽभवन्महान् । एतस्मिन्गर्भसंपूर्णे जातं दीर्घमलाबुकम् ॥ ७५ ॥
तद्भेदाहतकुंभेषु बीजप्रारोहणान्नराः । बभूवुर्द्धातुशून्या वै दिव्यदेहबलोत्कटाः ॥ ७६ ॥
पंचाशत्संख्यया जाता उपसर्गादिवर्जिताः । आरूढयौवनाः सर्वे सुताः संग्रामकोविदाः ॥ ७७ ॥
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बभूवुः सुरसत्तमाः । युयुधुः शरसंघातैश्चक्रशूलासिपट्टिशैः ॥ ७८ ॥
हयैरन्यैर्गजैरन्यैः क्रोधांधाः कौरवा इव । पांडवैः सह संग्रामे युयुधुः क्षयमंजसा ॥ ७९ ॥
सपदातिगजारोहाः सांतःपुरयुगेच्छया । विनेशुरब्धिमासाद्य सिंधूनां प्रवहा इव ॥ ८० ॥
सासिसबलविस्ताराः सदर्पाः समहोच्छ्रयाः । इन्द्रलोकोपमं सर्वं कुलं नष्टं क्षणं तदा ॥ ८१ ॥
संदृश्य नारदीयैषा विनष्टं स्वकुलं रणे । रुरोद स्नेहसंयुक्तै रसैः कलुषया गिरा ॥ ८२ ॥
हा दैव हा विधे पाप हा कृतान्त नमस्कृत । दर्शयित्वा विधानं मे पुनर्नेत्रे हृते त्वया ॥ ८३ ॥
इत्युक्त्वा स्वमुरोहस्तैर्जघान भृशदुःखिता । भूमौ मूर्च्छातुरा भूत्वा पुनः प्राप्ता विचेतनम् ॥ ८४ ॥
सोऽपि राजा विषण्णोऽसौ निर्विण्णः शोकसागरे । भूमौ निपतितो दुःखाद्रुरोद भृशदुःखितः ॥ ८५ ॥
विषण्णो मंत्रिभिः सार्धं वृद्धशोकेन संयुतः । एतस्मिन्नंतरे विष्णुराजगाम द्विजैः सह ॥ ८६ ॥
द्विजवेषपरिच्छन्न उपविष्टः सुखासने । ततः पुरस्सरो भूत्वा चक्रे धर्मार्थदर्शनम् ॥ ८७ ॥
किं रोदनेन बहुना युवयोः क्लेशकारिणा । श्रूयतां विष्णुमायैषा स्वप्नदृष्टधनोपमा ॥ ८८ ॥
शोभने यादृशः शोकः कृतः संसारसागरे । सर्वेषामेव भूतानां परिणामोयमीदृशः ॥ ८९ ॥
पुरंदरसहस्राणि चक्रवर्तिशतानि च । निर्वापितानि कालेन प्रदीप इव वायुना ॥ ९० ॥
येऽपि शोषयितुं शक्ताः समुद्रं ग्राहसंकुलम् ॥ ९९ ॥
कुर्युश्च करयुग्मेन चूर्णं मेरुं महीतले ॥ ९१ ॥
ऊद्धर्तुं धरणीसंज्ञां ग्रहीतुं चन्द्रभास्करौ । प्रविष्टास्ते तु कालेन कृतांतवदनं तदा ॥ ९२ ॥
दुर्गस्त्रिकूटः परिखाः समुद्रा रक्षांसि योधा धनदाच्च वित्तम् । मंत्रश्च यस्यौशनसा प्रणीतः स रावणो दैववशाद्विषण्णः ॥ ९३ ॥
संग्रामे गजतुरगसमाकुलेऽपि वादादग्नौ वा गतविवरे महोदधौ वा । सर्वैर्वा सह वसतामुदीर्णकोपैर्नाभाव्यो भवति कदाचिदेव नाशः ॥ ९४ ॥
पातालमाविशतु यातु सुरेन्द्रलोकमारोहतु क्षितिधराधिपतिं सुमेरुम् । मंत्रौषधिप्रहरणैश्च करोतु रक्षां यद्भावि तद्भवति नाथ विभावितोऽस्मि ॥ ९५ ॥
रोदिति कश्चिदथाश्रुधौताननगुरुतरशोकविह्वलः । प्रविकटचरणवानपि नृत्यति कश्चिद्धर्मादिविग्रहः ॥ ९६ ॥
गायति हृदयहारि सुखनिर्भरमायतविस्तृताऽधरोऽधिकम् । सार एष रंगोदरगतनटपटहाकाम एवायम् ॥ ९७ ॥
इत्येवं धर्ममुद्दिश्य विष्णुः संसारचेष्टितम् । तूष्णीं बभूवानुपदं ततस्ते द्विजपुङ्गवाः ॥ ९८ ॥
उत्तिष्ठ स्नाहि पुत्राणां प्रकुरुष्वौर्ध्वदेहिकम् । मा शोकं विष्णुमायैषा विष्णुना निर्मिता स्वयम् ॥ ९९ ॥
इत्युक्ता चारुसर्वांगी स बभूवाचलः पुमान् । स एष सदृशाकारो नारदस्तत्क्षणेऽभवत् ॥ १०० ॥
सोऽपि राजा ददर्शाथ तं समंत्रिपुरोहितः । सांतःपुरमिदं सर्वमिंद्रजालोपमं क्षणात् ॥ १०१ ॥
नारदं मुनिशार्दूलं जटाभारभयानकम् । गौरवर्णं ज्वलंतं च ब्राहम्या लक्ष्म्या विराजितम् ॥ १०२ ॥
शिखा कमण्डलुधरं वीणादण्डकरं तथा । ब्रह्मसूत्रेण शुभ्रेण कौपीनाच्छादनेन च । पादुकाभ्यां स्थितं तीरे सरसो ब्राह्मणासने ॥ १०३ ॥
संप्रगृह्य कराग्रेण जगामादर्शनं हरिः । अम्बरेण सुरैः सार्द्धं तस्माद्देशाद्युधिष्ठिर ॥ १०४ ॥
श्वेतद्वीपमथासाद्य प्राह देवो मुनिं नृप । देवर्षे यत्त्वया पृष्टं पूर्वं मायाकथां प्रति ॥ १०५ ॥
माया ययेदृशी माया यत्स्वरूपा यदात्मिका । सा ते माया मया ब्रह्मन्वैष्णवी संप्रदर्शिता ॥ १०६ ॥
एवमुक्त्वा मुनिवरं देवदेवो जनार्दनः । बभूवान्तर्हितस्सद्यो देवर्षेस्तस्य पश्यतः ॥ १०७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । देवत्वं मानुषत्वं च तिर्यक्त्वं केन कर्मणा । प्राप्नोति पुरुषः केन गर्भवासं सुदारुणम् ॥ १ ॥
गर्भस्थश्च किमश्नाति कथमुत्पद्यते पुनः । दत्तोत्थानादिकान्दोषान्कथं तरति दुस्तरान् ॥ २ ॥
बालभावे कथं पुष्टिः स्याद्युवा केन कर्मणा । कुलीनः केन भवति सुरूपः सुधनः कथम् ॥ ३ ॥
कथं दारानवाप्नोति गृहं सर्वगुणैर्युतम् । पंडितः पुत्रवांस्त्यागी स्यादा मयविवर्जितः ॥ ४ ॥
कथं सुखेन म्रियते कथं भुंक्ते शुभाशुभम् । सर्वमेवामलमते गहनं प्रतिभाति मे ॥ ५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शुभैर्देवत्वमाप्नोति मिश्रैर्मानुषतां व्रजेत् । अशुभैः कर्मभिर्ज्जंतुस्तिर्यग्योनिषु जायते ॥ ६ ॥
प्रमाणं श्रुतिरेवात्र धर्माधर्मविनिश्चये । पापं पापेन भवति पुण्यं पुण्येन कर्मणा ॥ ७ ॥
ऋतुकाले तदा भुक्तं निर्दोषं येन संस्थितम् । तदा तद्वायुना स्पृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् ॥ ८ ॥
विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः करणसंयुतः । भृत्यः प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्न्नियोजितः ॥ ९ ॥
तच्छुक्ररक्तमेकस्थमेकाहात्कललं भवेत् । पञ्चरात्रेण कललं बुहुदा कारतां व्रजेत् ॥ १० ॥
बुद्बुदं सप्तरात्रेण मांसपेशी भवेत्ततः । द्विसप्ताहाद्भवेत्पेशी रक्तमांसदृढांचितः ॥ ११ ॥
बीजस्येवांकुराः पेश्याः पञ्चविंश तिरात्रतः । भवंति मासमात्रेण पञ्चधा जायते पुनः ॥ १२ ॥
ग्रीवा शिरश्च स्कन्धश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम् । मासद्वयेन सर्वाणि क्रमशः संभवंति च ॥ १३ ॥
त्रिभिर्मासैः प्रजायंते सद्रव्यांकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिरंगुल्यः प्रजायंते यथाक्रमम् ॥ १४ ॥
मुखं नासा च कर्णौ च जायन्ते पञ्च मासकैः । दंतपंक्तिस्तथा गुह्यं जायंते च नखाः पुनः ॥ १५ ॥
कर्णौ च रंध्रसहितौ षण्मासाभ्यंतरेण तु । पायुर्मेढ्रमुपस्थश्च नाभिश्चाप्युप जायते ॥ १६ ॥
संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अङ्गप्रत्यंगसंपूर्णः शिरः केशसमन्वितः ॥ १७ ॥
विभक्तावयवः पुष्टः पुनर्मासाष्टकेन च । पंचात्मकसमायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति ॥ १८ ॥
मातुराहारवीर्येण षड्विधेन स तिष्ठति । रसेन प्रत्यहं बालो वर्धते भरतर्षभ ॥ १९ ॥
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमरिंदम । नाभिसूत्रनिबन्धेन वर्द्धते स दिनेदिने ॥ २० ॥