snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
किं वा वाच्यः पुष्करिण्या प्रभावः कर्ता यः स्याद्वारुणो ब्रह्मलोकात् । यावत्कालो बाहुमात्रोद्धता स्याद् दृष्टिःप्रोक्ता न निवर्तेत्कदाचित् ॥ ८९ ॥
लक्षैकमाराममयोत्तमः स्यान्मध्यं तदर्धं च कनिष्ठमानम् । तदर्धं वा प्रशस्तं तदनन्यं मुनयो वदंति । विनार्जुनैर्बदरैः शैलुकैश्च हीनं कुर्याच्छानलैः पातिलैश्च ॥ ९० ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पूर्तनिर्णयो नाम नवमोऽ ध्यायः ॥ ९ ॥
सूत उवाच । शोधयेत्प्रथमं भूमिं मितां कृत्वा ततो द्विजाः । दशहस्तेन दण्डेन पञ्चहस्तेन वा पुनः ॥ १ ॥
वाहयेत्सदा वृषभैस्तडागार्थेऽपि भूमिकाम् । देवागारस्य या भूमिः श्वेतैश्च वृषभैरपि ॥ २ ॥
या भूमिर्ग्रहयागार्थे तन्न वाहैरपि स्पृशेत् । आरामार्थे कृष्णवृषैः कृषार्थखननैरपि ॥ ३ ॥
वाहयेत्त्रिदिनं विप्राः पञ्चव्रीहींश्च वापयेत् । देवपक्षे सप्तगुण आरामकरणे गुणः ॥ ४ ॥
मुद्गमाषौ धान्य तिलाः श्यामाकश्चेति पञ्चमः । मसूरश्च कलायश्च सप्तव्रीहिगणः स्मृतः ॥ ५ ॥
सर्षपश्च कलायश्च मुद्गो माषश्चतुर्थकः । व्रीहित्रयं माषमुद्गौ श्यामाको महिषो गणः ॥ ६ ॥
सुवर्णमृत्तिका ग्राह्या वर्णानामनुपूर्वशः । बिल्ववृक्षैरियं कुर्याद्यूपशूनध्वजे दिने ॥ ७ ॥
अरत्निमात्रं विज्ञेयं प्रशस्तं यष्टिहस्तकम् । ऊर्णासूत्रमयीं मूर्तिं कृत्वा कुर्याच्चतुष्टयम् ॥ ८ ॥
क्षीरदारुगर्तयुतं द्वादशांगुलमेव च । ज्वालयेत्तिलतैलेन तथा केशरजेन वा ॥ ९ ॥
पूर्वदिक्प्रणवे सिद्धिः पश्चिमाशागतिः शुभा । मरणे दक्षिणायां च हानिः स्यादुत्तरे स्थिते ॥ १० ॥
कल्पे विपत्करं विद्यात्तथा चैव च दिग्गते । नारसिंहेन मनुना चाग्निं प्रज्वाल्य दापयेत् ॥ ११ ॥
मासे घटे तथा मासं कुर्याद्भूमिपरिग्रहम् । सूत्रयेत्कीलयेत्पश्चान्महामाने द्विजोत्तमाः ॥ १२ ॥
ततो वास्तुबलिं दद्यात्खनित्रं परिपूजयेत् । आब्रह्मन्निति मन्त्रेण खनयेन्मध्यदेशतः ॥ १३ ॥
आज्येन मधुयुक्तेन गात्रमेकं प्रलेपयेत् । स्वर्णतोयैस्तथा रत्नतोयैः स्नात्वा प्रलेपयेत् ॥ १४ ॥
ईशानाभिमुखेनैव कूपपक्षे विदुर्बुधाः । अकृत्वा वास्तुयागं च यस्तडागं समुत्सृजेत् ॥ १५ ॥
तस्य वैवस्वतो राजा धर्मस्यार्धं निकृन्तति । प्रासादे च तथारामे महाकूपे तथैव च ॥ १६ ॥
गृहारंभे च विप्रेंद्रा दद्याद्वास्तु बलिं ततः । शालैश्च खादिरैश्चैव पलाशैः केशरस्य च ॥ १७ ॥
बिल्वस्य बकुलस्यैव कलौ यूपः प्रशस्यते । शुना चक्रोदरकृतं तत्पार्श्वे तु ध्वजद्वयम् ॥ १८ ॥
सर्पाकारस्तडागे च कूपे कुम्भाकृतिर्भवेत् । आरामे पद्मपुष्पाभश्छत्रकारस्तु मंडले ॥ १९ ॥
कुर्याच्छुनाकृतिं सेतौ विष्णुगेहे गदाकृतिम् । अश्वाकारं चाश्वमेधे नरमेधे नराकृतिम् ॥ २० ॥
गोयागे च वृषाकारं गृहयागे ध्वजाकृतिम् । श्मशानगोप्रचारार्थं चैत्यवृक्षालयोत्तमाः ॥ २१ ॥
चक्राकारो लक्षहोमे कोटिहोमे हलाकृतिः । नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यते द्रुमरोपणे ॥ २२ ॥
एवं शस्योदितां भूमिं शुद्धां पूर्वप्लवान्विताम् । परिगृह्य यजेद्देवं वनपालं शिखिध्वजम् ॥ २३ ॥
सोमं च नागराजानं ततो बीजं सुशोधयेत् । आनयेद्धारयेत्पश्चाद्रौद्रतापेन तापयेत् ॥ २४ ॥
दिनद्वयांतरे चैव मंत्रैश्च परिमंत्रयेत् । गर्भाधानं ततः कुर्याद्विष्णुमंत्रं जपंस्त्रिधा ॥ २५ ॥
एवमस्येति मंत्रेण त्रिधा जप्त्वा विमार्जयेत् । देहि मेति च मंत्रेण संप्रोक्ष्य दशवारिणा ॥ २६ ॥
इत्यगृहीतमनुना पञ्चधा परिमंत्रितम् । त्र्यंबकेनेति मंत्रेण बीजमारोपयेत्ततः ॥ २७ ॥
भार्यामृतुमतीं स्नात्वा पञ्चमेऽहनि सत्तमाः । उत्संगे स्थापयित्वा च चुम्बयेन्मंत्रयेत्ततः ॥ २८ ॥
एवं वृक्षस्य संस्कारमध्येऽपि त्वनुगच्छति । तेन पुत्रत्वमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ २९ ॥
तुलस्या बीजमादाय वैष्णवर्क्षे द्विजोऽहनि । खानयेदपि गोमूत्रबिंदुतोयैः प्रसेचयेत् ॥ ३० ॥
एतां तु स्वर्गमाप्नोति सितकुंभे निपातयेत् । एकरात्रं परिस्थाप्य तत आरोपयेद्भुवि ॥ ३१ ॥
अविधौ कूपवाप्यादौ खनने सूयते क्वचित् । कुर्वंति सहकारादिरोपणं ये नराधमाः । लभंते न फलं तेषामिह चाभ्येत्यधोगतिम् ॥ ३२ ॥
नदीतीरे श्मशाने च स्वगृहस्य च दक्षिणे । तुलसीरोपणं कृत्वा याति कर्ता यमालयम् ॥ ३३ ॥
पत्रपुष्पफलानां च रजोरेणुसमागमाः । पोषयंति च पितरं प्रत्यहं प्रतिकर्मणि ॥ ३४ ॥
यस्तु वृक्षं प्रकुरुते छायापुष्पफलोपगम् । पथि देवालये चापि पापात्तारयते पितॄन् । कीर्तिश्च मानुषे लोके प्रत्यभ्येति शुभं फलम् ॥ ३५ ॥
अतीतानागताश्चातः पितॄन्स स्वर्गतो द्विजाः । तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षं प्ररोपयेत ॥ ३६ ॥
अपुत्रस्य हि पुत्रत्त्वं पादपा इह कुर्वते । यत्नेनापि च विप्रेंद्रा अश्वत्थारोपणं कुरु ॥ ३७ ॥
शतैः पुत्रसहस्राणामेक एव विशिष्यते । कामेन रोपयेद्विप्रा एकद्वित्रिप्रसंख्यया ॥ ३८ ॥
मुक्तिहेतुः सहस्राणां लक्षकोटीनि यानि च । धनी चाश्वत्थवृक्षे च अशोकः शोकनाशनः ॥ ३९ ॥
प्लक्षो भार्याप्रदश्चैव बिल्व आयुष्यदः स्मृतः । धनप्रदो जंबु वृक्षो ब्रह्मदः प्लक्षवृक्षकः ॥ ४० ॥
तिंदुकात्कुलवृद्धिः स्याद्दाडिमी कामिनीप्रदः । बकुलो वंजुलश्चैव पापहा बलबुद्धिदः ॥ ४१ ॥
स्वर्गप्रदा धातकी स्याद्वटो मोक्षप्रदायकः । सहकारः कामप्रदो गुवाकः सिद्धिमादिशेत् ॥ ४२ ॥
सर्वशस्यं बलबले मधुके चार्जुने तथा । कदंबे विपुला कीर्तिस्तिंतिडी धर्मदूषिकः ॥ ४३ ॥
जीवंत्या रोगशांतिः स्यात्केशरः शत्रुमर्दनः । धनप्रदश्चैव वटो वटः श्वेतवटस्तथा ॥ ४४ ॥
पनसे मंदबुद्धिः स्यात्कलि वृक्षः श्रियं हरेत् । कलिवृक्षं च शाखोट उदरावर्तकं तथा ॥ ४५ ॥
तथा च मर्कटीनीपरोपणात्संततिक्षयः । शिंशपां चार्जुनं चैव जयंती हय मारकान् । श्रीवृक्षं किंशुकं चैव रोपणात्स्वर्गमादिशेत् ॥ ४६ ॥
न पूर्वां रोपयेज्जातु समिधं कंटकीद्रुमम् । कुशं पद्मं जलजानां रोपणाद्दुर्गतिं व्रजेत् ॥ ४५ ॥
मंदारे कुलहानिः स्याच्छाल्मले शुकबुद्धिमान् । निंबे पशुविनाशः स्याच्छत्राके कुलपांसलः ॥ ४८ ॥
उत्पन्ने कुलपातः स्या त्पशोरेव क्षयो भवेत् । शत्रुवृद्धिः काकनादे बलपूगे हतश्रियः ॥ ४९ ॥
विना क्रतौ विरुद्धश्च न सिंहं द्विजसत्तमाः । क्रतौ हि स्याद्विरुद्धश्च प्राप्नुयान्नरकाकृतिम् ॥ ५० ॥
सहकारसहस्रात्तु वरिष्ठं धातकीद्वयम् । तस्माच्चैव सहस्राद्धि पाटलैका विशिष्यते ॥ ५१ ॥
पाटलानां शतात्पश्चादेकरक्तवटो भवेत् । वटानां द्विसहस्राच्च पंचकं नागकेशरम् ॥ ५२ ॥
तस्माद्वरिष्ठः श्रीवृक्षो जंबूवृक्षः प्रशस्यते । तस्माद्धिमवतो ज्ञेयः श्रीपर्णीवृक्ष उत्तमः ॥ ५३ ॥
तिंदुकस्य त्रयश्चैव जंबूवृक्षस्य पंचकम् । कदंबार्जुनवृक्षस्य नारिकेरस्य च त्रयम् । एवमुक्त्वा स धर्मात्मा कारयेत्कीदृशं बलम् ॥ ५४ ॥
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । स्वर्गभोगं समश्नाति विधिवद्द्रुमरोपणे ॥ ५५ ॥
जन्मत्रयादिकं पापं विनाश्य स्वर्गमादिशेत् । शतरोपी च ब्रह्मत्वं विष्णुत्वं च सहस्रके ॥ ५६ ॥
तुलसीरोपणाच्चैत्र आधिव्याधियुतो भवेत् । वैशाखे कीर्तिमाप्नोति ज्येष्ठे तु मरणं व्रजेत् ॥ ५७ ॥
आषाढे कीर्तिमाप्नोति श्रावणे परमां गतिम् । भाद्रे धनागमश्चैव आश्विने कार्तिके क्षयः । तुलसी त्रिविधा लोके कृते श्वेता प्रशस्यते ॥ ५८ ॥
किंचिच्छेदं च यः कुर्यादश्वत्थस्य वटस्य च । श्रीवृक्षस्य च विप्रेंद्राः स भवेद्ब्रह्मघातकः ॥ ५९ ॥
मूलच्छेदेन विप्रेंद्राः कुलपातो भवेदनु । वृक्षच्छेदी भवेन्मूक आधिव्याधिशतं भजेत् । सायं प्रातश्च घर्मांते शीतकाले दिनांतरे ॥ ६० ॥
फलमामकुलत्थश्च माषो मुद्गास्तिला यवाः । नृत्यगीतपयःकेशफलपुष्पप्रदो भवेत् ॥ ६१ ॥
अविकाकसकृच्चूर्णं यवचूर्णानि यानि च । गोमांसमुदकं चैव सप्तरात्रं निधापयेत् ॥ ६२ ॥
तमेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदम् । रोहिमत्स्यस्य पित्तानि धान्याकं तत्र स्थापयेत् ॥ ६३ ॥
तेनोदकादिसेकश्च कृतो वै वृद्धिमादिशेत् । तित्तिडीबीजमादाय इक्षुदंडेन मर्दयेत् ॥ ६४ ॥
तेनाशोके प्रसेकः स्यात्सहकारस्य वृद्धिमान् । नालिकेरोदकं चैव माक्षिकैः सह सेचयेत् ॥ ६५ ॥
दोहदं सर्ववृक्षाणां पूगादीनां विशेषतः । दशशिराबीजयुतादभिषेकाच्च जीवति ॥ ६६ ॥
प्राक्प्रसूतिर्गवादीनां छागादिमहिषस्य च । जरासु तोयं वृक्षाग्रे स्थापयेदविचारयन् ॥ ६७ ॥
परस्य सहकारस्य फलं स्यान्नात्र संशयः । मेषस्य च वितालस्य यवागूं च समाहरेत् ॥ ६८ ॥
तत्र मासैः सर्षपैश्च पूरयेन्मर्दयेत्ततः । गुवाकवृक्षकं देव घर्षयेन्मर्दयेत्त्रिभिः ॥ ६९ ॥
मृतोऽपि जीवयेच्छीघ्रं म्रियमाणोऽपि जीवति । निंबपत्रं योगपत्रं शतावरिपुनर्नवाम् ॥ ७० ॥
क्षीरिकाताम्रकैः पत्रैर्धूमं दद्याद्दिनत्रयम् । सहकारस्य मूलेन कीट रोधो न जायते ॥ ७१ ॥
ततः प्राधान्यतो वक्ष्ये द्रुमाणां दोहदोऽन्यथा । मत्स्योदकेन सिक्तेन आम्राणां वृद्धिरिष्यते ॥ ७२ ॥
पक्वाम्रं रुधिरं चैव दाडिमानां प्रशस्यते । यवोदकं सगोमांसं केतकीनां प्रशस्यते ॥ ७३ ॥
क्षीरके बलवृद्धिः स्यात्तिंदुकः करमर्दकः । मांसपूति रसामज्जा शोकताले गुवाकके ॥ ७४ ॥
सपूतिमांसं सघृतं नालिकेरस्य रोहितम् । मधुयष्ट्युदकैः सेकात्सामान्यं निहितं भवेत् ॥ ७५ ॥
कपित्थबिल्वयोः सेकं गुडतोयेन सेचयेत् । जातीनां मल्लिकानां च कुंदानां रंतिकस्य च ॥ ७६ ॥
गंधतोयसितकरं सर्पनिर्मोकधूपकम् । कूर्ममांसमन्नरसं विडंगस्य च पुष्पकम् ॥ ७७ ॥
रथ्यावृक्षे प्रतिष्ठाप्य फलवाञ्जायते ततः । वातसर्पस्य निर्मोकं तगराजगवस्य च ॥ ७८ ॥
दद्याद्धूपं धान्यमध्ये धान्यवृद्धिश्च जायते । मयूरपत्रमादायच्छागरोमाणि सप्त वै ॥ ७९ ॥
एरंडतैलयोगेन दद्याद्धूपं निशागमे । हिंगुकुसुमसंयोगान्मूषिकाणां परिन्यसेत् ॥ ८० ॥
करिविष्ठामृच्छविष्ठां कृत्तिकायां समाहरेत् । निशातोये प्रसेकः स्यात्तत्क्षात्रमूलकं हरेत् ॥ ८१ ॥
अश्वत्थमूले दशहस्तमात्रं क्षेत्रं पवित्रं पुरुषोत्तमस्य । अश्वत्थच्छायासलिलस्य मध्ये विशेषतो वै त्रिपथैव गंगा ॥ ८२ ॥
बाहुविंशांतरे रोपेत्सहकारं स धर्मवित् । कलाहस्तांतरं धात्री बकुलं वंजुलं तथा ॥ ८३ ॥
श्रैपर्णिकं च पुन्नागं श्रीवृक्षं द्विगुणं तरौ । हस्ते शैलमये चैव उत्तमं मानमीरितम् ॥ ८४ ॥
शैलेष्टकादिरचिते चतुर्हस्ते तु संमिते । वाप्यादीनां तु कूपानामेकवृक्षादिकस्य च ॥ ८५ ॥
श्रीविष्णोर्वृक्षपक्षे च वरुणेष्टं च कूपके । गणेशं पूजयेत्कुम्भं दिक्पालांश्च विशेषतः ॥ ८६ ॥
अग्निकार्यं विना कुर्यात्प्रकुर्याच्च सतां गतिम् । श्रुत्वा कृतिं विधानेन अन्येषां वा तथोद्भवम् ॥ ८७ ॥
अन्येषां चैव वृक्षे च तथा च तुलसीवने । कुम्भे वनस्पतिः स्थाप्यः पूजयेद्धोमयेत्ततः ॥ ८८ ॥
वृक्षान्वानेन संस्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् । शुच्यमानमिदं ज्ञेयमन्येषां वा तथोद्भवम् ॥ ८९ ॥
तुलस्याः सहकारस्य ब्रह्मवृक्षस्य चैव हि । अश्वत्थस्य वटस्यैव स्वर्णतामथ वेधयेत् ॥ ९० ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
सूत उवाच । अथ तंत्रविधिं वक्ष्ये पुराणेष्वपि गीयते । तन्त्रे चैव प्रतिष्ठां च कुर्यात्पुण्यतमेऽहनि ॥ १ ॥
शतवृक्षक्षुद्रवृक्षे दशद्वादश वृक्षके । दृष्टिमात्रांतरे सेतौ कूपयागे समुत्सृजेत् ॥ २ ॥
न कूपमुत्सृजेज्जातु वृक्षयागे कथंचन । तुलसीवनयागे तु न चान्यं यागमाचरेत् ॥ ३ ॥
तडागयागे सेत्वादीन्न चारामे कदाचन । न सेतुं देवयागे तु तडागं न समुत्सृजेत् ॥ ४ ॥
तंत्रे श्राद्धं पृथङ्नास्ति कर्तुर्भेदे पृथग्भवेत् । शिवलिंगस्थापनायां न चान्यद्देवस्थापनम् ॥ ५ ॥
स्वदेशे वर्जयेत्तं तं स्वतन्त्रेण विधीयते । विपरीते कृते चापि आयुःक्षय इति स्मृतिः ॥ ६ ॥
तडागे पुष्करिण्या वा आरामेऽपि द्विजोत्तमाः । मानहीने मानपूर्णे दशहस्ते न दूषणम् ॥ ७ ॥
द्विसहस्राधिकं यत्र तत्प्रतिष्ठां समाचरेत् । दश द्वादशवृक्षे च आरामे पूर्ववद्द्विजाः ॥ ८ ॥
प्रतिष्ठां बिल्ववृक्षे च अन्यथा कर्णवेधनम् । कुर्याद्दोहददानं च तत्र निर्मंथनादिकम् ॥ ९ ॥
अनंतरं प्रदातव्या लाजा मूर्ध्न्यक्षतादिकम् ॥ १० ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि पूर्वभागे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥
सूत उवाच । प्रतिमालक्षणं वक्ष्ये यथाशास्त्रमतं द्विजाः । प्रतिमां लक्षणैर्हीनां गृहीतां नैव पूजयेत् ॥ १ ॥
शैलजा दारुजा ताम्री मृद्भवा सर्वकामदा । एकहस्ता द्विहस्ता वा सार्धहस्ता तथापि वा ॥ २ ॥
प्रासादमानमथवा अथवा सर्वलक्षणम् । अष्टांगुलोत्सेधकं च न गेहेऽर्चयेत्कृती ॥ ३ ॥
देवागारस्य यद्द्वारं तस्मादष्टांगुलेन तु । त्रिभागपिंडिका कार्या द्वौ भागौ प्रतिमा भवेत् ॥ ४ ॥
अंगुलं वै भवेद्वृद्धिरशीतिश्चतुरुत्तरा । विस्तारमानतः कार्यं वदनं द्वादशांगुलम् ॥ ५ ॥
मुखत्रिभागे चिबुकं ललाटं नासिकां तथा । कर्णौ नासिकया ग्रीवातुल्यौ वा नियतौ तु यौ ॥ ६ ॥
नयने द्व्यंगुले स्यातां त्रिभागा तारका भवेत् । तृतीयतारकाभागे शुभदृष्टिं विचक्षणः ॥ ७ ॥
ललाटमस्तकग्रीवं कुर्यात्तत्सममेव तु । परिणाहस्तु शिरसो भवेद्द्वात्रिंशदंगुलः ॥ ८ ॥
तुल्यौ नासिकया ग्रीवा मुखेन हृदयांतरम् । अथ विस्तारपंक्तिस्तु ततोऽर्धं तु कटिः सदा ॥ ९ ॥
बाहू च बाहुतुल्यौ च ऊरू जंघे च जाघनम् । गुल्फावस्थ्नस्तु पादः स्याद्धाटितश्चतुरंगुलः । षडंगुलस्तु विस्तारस्तुल्यांगुष्ठोंऽगुलत्रयम् ॥ १० ॥
प्रदेशिनी च तत्तुल्या हीना शेषान्नखानखम् । चतुर्दशांगुलः पादस्यायामः परिकीर्तितः ॥ ११ ॥
एवं लक्षणसंयुक्ता सा पूज्या प्रतिमा शुभा । अधरोष्ठस्तथैवोरुभ्रूललाटमनीषिकम् ॥ १२ ॥
गंडं च नियतं मूर्तौ कुर्यादंगसमुन्नतेः । विशालनयनस्ताम्रपदो वायतलोचनः ॥ १३ ॥
सवितानल पत्रस्य चारुविद्याधरस्तथा । वत्सप्रोक्तोऽतिमुकुटः कटकांगदहारवान् ॥ १४ ॥
अभ्यंगपदबन्धादि सामान्येनोपशोभि च । सुप्रभामंडला चारु विचित्रमणिकुण्डला ॥ १५ ॥
कराभ्यां कांचनीं मालां प्रोद्वहंतीं शिरोरुहान् । एवं लक्षणसंपन्नां कारयेद्विहितप्रदाम् ॥ १६ ॥
सुस्निग्धां वरदां सौम्यां द्वितीयाश्रमिणामिमाम् । नवतालो भवेद्विष्णुर्वासुदेवस्त्रितालकः ॥ १७ ॥
नृसिंहः पञ्चतालः स्याद्धयग्रीवस्तु पंचमः । नारायणश्चाष्टतालो महेशः पञ्चतालकः ॥ १८ ॥
नवताला भवेद्दुर्गा लक्ष्मीश्चैव त्रितालिका । वाणीं त्रितालिकां विद्यात्सविता सप्ततालकः ॥ १९ ॥
दक्षिणे वासुदेवस्य करे चक्रं प्रतिष्ठितम् । शंखो भवेच्च तदधो वामार्धे तस्य वै गदा ॥ २० ॥
तदधश्च भवेत्पद्मं श्रीवत्सेनोपशोभितम् । सव्येऽर्धे तारकास्यं च त्रिनेत्रमुभयात्मकम् ॥ २१ ॥
पार्श्वे नलिनसिंहौ द्वौ सुभद्रां दक्षिणे न्यसेत् । रुक्मिणी वामभागे च तदधस्ताद्दिवींद्रकम् ॥ २२ ॥
कृतांजलिपुटस्थश्च नारदः कपिलस्तथा । धर्माधर्मावुभौ पार्श्वे कर्तव्यौ स्रग्विणां वरौ ॥ २३ ॥
यदुग्रं वासुदेवस्य तथा नारायणस्य च । वैपरीत्यं विजानीयान्माधवानां तथैव च ॥ २४ ॥
तीर्थे गिरौ तडागे च समीपे स्थापयेत्सुधीः । नगरग्राममध्ये वा ब्राह्मणानां च संसदि ॥ २५ ॥
अविमुक्ते विशेषण सिद्धक्षेत्रे दशार्णके । त्रीण्युत्तरसहस्राणि पंचपंचोत्तराणि षट् ॥ २६ ॥
कुलानि पूर्वं विप्रेंद्राः समुद्धरति नान्यथा । कलौ दारुमयः कार्यो ह्यशक्तो मृन्मयोथ वा ॥ २७ ॥
चंदनागुरुभिः कुर्याद्बिल्वश्रीपर्णिकस्य च । पद्मकाष्ठमयश्चैव वाममस्य तथैव हि ॥ २८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कुंडानामथ निर्णयम् । तस्योद्धारं च संस्कारं शृणुध्वं द्विजसत्तमाः ॥ १ ॥
चतुरस्रं च वृत्तं च पादार्धं चार्धचंद्रकम् । योन्याकारं चंद्रकं च अष्टार्धमथ पंचमम् ॥ २ ॥
सप्तार्धं च नवार्धं च कुंडं दशकमीरितम् । भूमिं संशोध्य विधिवत्तुषकेशादिवर्जिताम् ॥ ३ ॥
भ्रामयेच्चोर्ध्वतस्तस्या भस्मांगाराणि यत्नतः । अंकुरार्पणकं कुर्यात्सप्ताहादेव बुद्धिमान् ॥ ४ ॥
स्थानं विमर्दितं कुर्यात्खनित्वा सेचयेज्जलैः । पुष्टिहस्तोच्छ्रायमितं प्रकुर्यात्परिसूत्रयेत् ॥ ५ ॥
अर्कांगुलमितं सूत्रं चतुरस्रं प्रकल्पयेत् । अष्टादशांगके क्षेत्रे न्यसेदेकं बहिस्ततः ॥ ६ ॥
मापयेत्तेन मानेन त्रिवृत्तं कुंडमुज्ज्वलम् । पूर्ववद्विभजेत्क्षेत्रं भागैकं पुरतो न्यसेत् ॥ ७ ॥
वृत्तानि कालिकादीनि बहिस्त्रीणि विवर्जयेत् । पद्मकुंडमिदं प्रोक्तं विलोचनमनोहरम् ॥ ८ ॥
दशधा भेदयेत्क्षेत्रे उर्ध्वाधोर्ध्वांगुलद्वयम् । संपरिपातयेत्सूत्रं पाटयेत्तत्प्रमाणतः ॥ ९ ॥
पंचधा भेदिते क्षेत्रे कामं वा विभजेत्सुधीः । न्यसेत्पुरस्तादेवांगं कोणार्धार्धप्रमाणतः ॥ १० ॥
योनिस्थानं प्रतिष्ठाप्य अश्वत्थस्य दलाकृतिः । सूत्रद्वयं ततो दद्यात्कुंडं परिमितं भवेत् ॥ ११ ॥
चतुरस्रं समुद्धृत्य सूत्रं संकल्पयोगतः । दिशं प्रति यथान्यायं पातयेच्च द्विजोत्तमाः ॥ १२ ॥
शृंगाटकं युग्मपुटं षडस्रं कुंडत्रयं बुधाः । जलाशयारामकूपे नित्ये गृहमये यथा ॥ १३ ॥
चतुस्रं भवेत्कुंडं द्विजसंस्कारकर्मणि । देवप्रतिष्ठायागे च गृहवास्तौ चतुर्थकम् ॥ १४ ॥
वसुंधरायोगभेदे प्रपंचे वर्तमादिशेत् । सोमेऽष्टौ पंकजं प्रोक्तं नरमेधाश्वमेधयोः ॥ १५ ॥
अंकुरार्पणयागे च वैष्णवे यागकर्मणि । शिवदेव्योश्च जन्मादावष्टम्यां चार्धचंद्रकम् ॥ १६ ॥
मार्जारपौष्टिके वैरं रम्ये च शांतिके तथा । शांतिप्रतिष्ठायागे तु शाक्तानां काम्यकर्मणि ॥ १७ ॥
पुरश्चरणकाम्येषु ज्वरादीनां विमोक्षणे । एवंविधेषु कार्येषु योनिकुंडं प्रशस्यते ॥ १८ ॥
देवतातीर्थयात्रादौ महायुद्धप्रवेशने । सौरे शांते पौष्टिके च षट्पुरं कुंडमुत्तमम् ॥ १९ ॥
मारणोच्चाटने चैव तथा रोगोपशांतये । वैष्णवानां कोटिहोमे नृपाणामतिशोचने ॥ २० ॥
अष्टास्रमब्जकुंडं च सप्तास्रं निधिसाधने । राज्ञा साध्ये च पंचास्रं कन्याप्राप्तौ त्रिरस्रकम् ॥ २१ ॥
यावन्निम्नं भवेदेव विस्तारस्तावदेव तु । कुंडानुरूपतः कार्या मेखला सर्वतो बुधैः ॥ २२ ॥
अयुतादिषु होमेषु मेखलां योजयेत्सुधीः । निम्न प्रमाणे चात्रापि मूले सार्धांगुलं त्यजेत् ॥ २३ ॥
कोणवेदरसैर्मानं यथायोग्यमनुक्रमात् । मुष्टिहस्ते समुत्सेधो सार्धांगुलपरिष्कृतः ॥ २४ ॥
अरत्निमात्रे कुंडे तु त्रिश्चैकांगुलतः क्रमात् । एकहस्तमिते कुंडे वेदाग्निनयनांगुलाः ॥ २५ ॥
सप्तमेखलकं युक्तं लक्षहोमे न शस्यते । पंचमेखलकं वाथ लक्षकोट्यां च योजयेत् ॥ २६ ॥
एकांगुलादिमानेन नेमिं संवर्धयेत्सुधीः । चतुर्हस्तमिते कुंडे तावदेव गुणांगुलाः ॥ २७ ॥
वसुहस्ते भानुपंक्तिर्युग्महीनेऽपि ताः क्रमात् । सर्वाः समा ग्रहमखे मेखलाश्च सहस्रके ॥ २८ ॥
पार्श्वतो योजयेत्तत्र मेखलास्ता यथाक्रमम् ॥ । सार्धांगुलादिमानेन नेमिं संवर्धयेत्सुधीः ॥ २९ ॥
एकमेखलयागेन योजयेच्छक्तिभावतः । होमाधिक्ये बहुफलमन्यूनं नाधिकं भवेत् ॥ ३० ॥
कुंडस्य रूपं जानीयात्परमं प्रकृतेर्वपुः । ततो होमे शतगुणं स्थंडिले स्वल्पकं फलम् ॥ ३१ ॥
षटचतुर्धा गुणायामविस्तारोन्नतिशालिनी । एकांगुलं तु योन्यग्रं कुर्यादीषदधोमुखम् ॥ ३२ ॥
एकैकांगुलतो योनिं कुंडशून्येषु वर्धयेत् । सममध्ये मेखलायाः सपर्या या सुलक्षणा ॥ ३३ ॥
स्थापयेत्कुंडकोणेषु योनिं तां द्विजसत्तमाः । कुंडानां कल्पयेन्नाभिं स्फुटमंबुजसन्निभाम् ॥ ३४ ॥
तत्तु कुंडानुरूपं वा सुव्यक्तं सुमनोहरम् । योनिकुंडे योनिमब्जं कुंडे नाभिं च वर्जयेत् ॥ ३५ ॥
यावद्द्वयप्रमाणेन अर्धांगुलक्रमाद्बहिः । नाभिं प्रवर्धयेदेकं कुंडानां रूपतो यथा ॥ ३६ ॥
तत्र तत्र भवेत्कुंडं बिंबशून्यं न होमयेत् । शिवशक्तिसमायोगात्काम उत्पद्यते यतः ॥ ३७ ॥
अवटोपि उमादेवी बिंबः ख्यातः सदाशिवः । न कुर्यादेकया हीनं मरणं च समुद्दिशेत् ॥ ३८ ॥
त्रयोदशांगुलं हित्वा वह्निहस्तमथापि वा । महातीर्थे सिद्धक्षेत्रे यत्र शंभुगृहे कुले ॥ ३९ ॥
तस्य दक्षिणदिग्भागे अग्रतो मंडलं लिखेत् । तत्र पूजा प्रकर्तव्या पूर्वमानेन चाश्रयेत् ॥ ४० ॥
अर्कहस्तांतरे कुर्याच्छतोर्ध्वांते शतेन वा ॥ ४१ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
सूत उवाच । यस्य यज्ञस्य यन्मानं तत्तु तेनैव योजयेत् । अमानेन हतो यज्ञस्तस्मान्मानं न हापयेत् ॥ १ ॥
शतार्धं प्रथमं मानं शतसाहस्रमेव च । अयुतं च तथा लक्षं कोटिहोममतः परम् ॥ २ ॥
अतः परं तु विभवे राजा वान्यो द्धिजोत्तमाः । न स सिद्धिमवाप्नोति अयागफलभाग्भवेत् ॥ ३ ॥
विपाकं कर्मणां सर्वं नरः प्राप्नोति सर्वदा । शुभाशुभं ततो नित्यं प्राप्नोति मनुजः किल ॥ ४ ॥
युक्ताश्चापि ग्रहास्तत्र नित्यं शांतिकपौष्टिके । तस्मात्प्रयत्नतो भक्त्या नित्यं पूजा यथाविधि ॥ ५ ॥
अद्भुते च तथा शांतिं कुर्याद्भक्तिसमन्वितः । तस्माद्ग्रहाभिजनितं शुभाशुभफलं खलु ॥ ६ ॥
अद्भुतेषु च सर्वेषु अयुतं कारयेन्नरः । होमं यथाभिरुचितं पौष्टिके काम्यकर्मणि ॥ ७ ॥
लक्षहोमं कोटिहोमं राजा कुर्याद्यथाविधि । अन्यः शतादिकं कुर्यादयुतं विभवे सति ॥ ८ ॥
ग्रहाणां लक्षहोमस्तु कोटिहोमस्तथा कलौ । निधिहोमं चाभिचारं तन्न कुर्याद्गृहाश्रमी ॥ ९ ॥
यत्र यत्र जपः कार्यो होमो वा यत्र कुत्रचित् । मानं नैव च कर्तव्यं मानादौ चाष्टकं न्यसेत् ॥ १० ॥
युग्मसाध्यं न कर्तव्यं युग्मतो भयमादिशेत् । लक्षे सप्ततालसंख्या कोटिहोमे च विंशतिः ॥ ११ ॥
एकत्रिंशद्दिनैर्वापि न कुर्याद्व्यत्ययं क्वचित् । आरंभस्त्रिसहस्रः स्याद्द्वितीयेऽष्टसहस्रकः ॥ १२ ॥
तृतीये तु सहस्रं स्याद्ग्रहसाध्यः स्मृतो विधिः । पञ्चाहे च समारंभे सहस्रं जुहुयाद्बुधः ॥ १३ ॥
द्वितीयेऽह्नि द्विसाहस्रं तृतीये तु सहस्रकम् । गुणसाहस्रकं तुर्ये पञ्चाहे शेषमीरितम् ॥ १४ ॥
नवाहे कल्पयेल्लक्षमेकैकांगं दिने दिने । पंचमे च तथा षष्ठे कुले भागद्वयाधिकम् ॥ १५ ॥
कोटिहोमे च तिथ्यंगे शतभागेन कल्पयेत् । न न्यूनं नाधिकं कार्यमेतन्मानमुदाहृतम् ॥ १६ ॥
नित्यमेकं दिने दद्यात्पृथङ्नित्यं न चाचरेत् । स समाजे जपेन्नित्यं पञ्चतारेण स्विष्टकृत् ॥ १७ ॥
अयुते लक्षहोमे च कोटिहोमे च सर्वदा । प्रथमे दिवसे कुर्याद्देवतानां च स्थापनम् ॥ १८ ॥
महोत्सवे द्वितीये तु बलिदानं तथैव च । त्र्यहसाध्ये त्रिरात्रे च पूर्णं कृत्वा विसर्जयेत् ॥ १९ ॥
पञ्चाहे तु तृतीयेऽह्नि बलिदानं प्रशस्यते । सप्ताहे चाष्टदिवसे नवाहे पंचमेऽहनि ॥ २० ॥
पञ्चाहे द्वादशाहे तु द्वात्रिंशत्षोडशेऽहनि । इतोऽन्यथा न कुर्वीत नात्र यज्ञफलं लभेत् ॥ २१ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
सूत उवाच । कुण्डानामथ संस्कारे वक्ष्ये शास्त्रमतं यथा । असंस्कृते चार्थहानिस्तस्मात्संस्कृत्य होमयेत् ॥ १ ॥
अष्टादश स्युः संस्काराः कुण्डानां तत्र दर्शिताः । तारेणावेक्षयेत्स्थानं कुशतोयैः प्रसेचयेत् ॥ २ ॥
त्रिसूत्रीकरणं पश्चाद्वृत्तसूत्रं निपातयेत् । वारेण कीलकं दद्यान्नारसिंहेन कुड्मलम् ॥ ३ ॥
जिह्वां प्रकल्पयेत्पश्चात्तस्मादग्निं समाहरेत् । न च म्लेच्छगृहादग्निं न शूद्रनिलयात्क्वचित् ॥ ४ ॥
नदीपर्वतशालाभ्यः स्त्रीहस्तात्परिवर्जयेत् । संस्कृत्य परिगृह्णीयात्त्रिधा कृत्वा समुद्धरेत् ॥ ५ ॥
तमग्निं प्रतिगृह्णीयादात्मनोऽभिमुखं यथा । वह्निबीजेन मतिमाञ्छिवबीजेन प्रोक्षयेत् ॥ ६ ॥
वागीश्वरीमृतुस्नातां वागीश्वरसमागताम् । ध्यात्वा समीरणं दद्यात्काममुत्पद्यते ततः ॥ ७ ॥
कालबीजेन चैशान्यां योनावग्निं विनिक्षिपेत् । पश्चाद्देवस्य देव्याश्च दद्यादाचमनीयकम् ॥ ८ ॥
पितृपिङ्गल दहदह पंचयुग्ममुदीर्य च । सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मन्त्रोयं वह्निपूजने ॥ ९ ॥
वह्निबर्हिषि संयुक्ताः सादियांताः सबिंदवः । वह्निमन्त्राः समुद्दिष्टा द्विजानां मंत्र ईरितः ॥ १० ॥
जिह्वास्तास्त्रिविधाः प्रोक्ता यज्ञदत्तेन सत्तमाः । हिरण्यामाज्यहोमेषु होमयेत्संयतात्मकः ॥ ११ ॥
त्रिमध्वक्तैर्यत्र होमं कर्णिकायां च होमयेत् । कनकास्यात्तु कृष्णास्याद्धिर्ण्या शुभ्रता तथा ॥ १२ ॥
बहुरूपातिरूपा च सात्त्विका योगकर्मसु । विश्वमूर्तिं स्फुलिंगिन्यौ धूम्रवर्णा मनोजवा ॥ १३ ॥
लोहितास्यात्करालास्यात्कालीभासस्य इत्यपि । एताः सप्त नियुंजीत विज्ञेयाः क्रूरकर्मसु ॥ १४ ॥
समिद्भेदेषु या जिह्वास्तास्तु तेनैव योजयेत् । हिरण्यामाज्यहोमे होमयेत्संयतात्मकः ॥ १५ ॥
त्रिमध्वक्तैर्यथा होमं कर्णिकायां च होमयेत् । शुद्धक्षीरेण रक्तायां नैत्यिकेषु प्रभा स्मृता ॥ १६ ॥
बहुरूपा पुष्पहोमे कृष्णा चान्नेन पायसैः । इक्षुहोमे पद्मरागा सुवर्णा पद्महोमके ॥ ३१७ ॥
लोहिता पद्महोमे च श्वेता वै बिल्वपत्रके । धूमिनी तिलहोमे च काष्ठहोमे करालिका ॥ १८ ॥
लोहितास्या पितृहोमे ततो ज्ञेया मनोजवा । वैश्वानरं स्थितं होमे समिद्धोमेषु सत्तमाः ॥ १९ ॥
समानमाज्यहोमे च निषण्णं शेषवस्तुषु । आस्यात्तु जुहुयाद्वह्नौ पिपर्त्ति सर्वकर्मसु ॥ २० ॥
कर्णहोमे तु वै व्याधिर्नेत्रे तद्द्वयमीरितम् । नासिकायां मनःपीडा मस्तकेऽध्वा न संशयः ॥ २१ ॥
पुत्रं विपत्करं चैव तस्मात्तत्र न होमयेत् । साधारणमथो वक्ष्ये वह्नेर्जिह्वाश्च कीर्तिताः ॥ २२ ॥
प्रवक्ष्यामि विधिं कृत्स्नं यद्विशेषं पुनः शृणु । घृताहुतौ हिरण्याख्या गगना पाणिहोमतः ॥ २३ ॥
वक्रा ख्याता महाहोमे कृष्णाभा सा क्रतौ मता । सुप्रभा मोदकविधौ बहुरूपातिरूपिकाः ॥ २४ ॥
पुष्पपत्रविधौ होमे वह्नेर्जिह्वाः प्रकीर्तिताः । न वा संकल्पयेत्कुण्डे शूद्राकार विभेदतः ॥ २५ ॥
इन्द्रकोष्ठं मस्तकं स्यादीशाग्नेये च मस्तके । तत्काष्ठपार्श्वे द्वे नेत्रे द्वौ करौ च पदक्रमात् ॥ २६ ॥
अविशिष्टं भवेत्पुच्छं मध्ये चोदरसम्भवम् । उदरे होमयेत्पुष्टिमन्नं पायसकं च यत् ॥ २७ ॥
हुत्वा व्रीहिगणं तत्र कर्णे पुष्पाहुतिं हुनेत् । वामकर्णे वामनेत्रे हुनेदब्जादिकं बुधः ॥ २८ ॥
श्रवणे चैव नेत्रे च दक्षिणे चेक्षुखंडकम् । वामपादे वामकरे अभिचारेषु शस्यते ॥ २९ ॥
मारणे पुष्पदेशे तु न चान्यं होमयेत्क्वचित् । विपत्करं विजानीयाद्ध्वनिः सर्वविनाशकृत् ॥ ३० ॥
चन्दनागरुकर्पूरपाटलायूथिकानिभः । पावकस्य सुतो गंधः समंतात्सुमहोदयः ॥ ३१ ॥
प्रदक्षिणस्त्यक्तकल्पा छत्राका शिथिला शिखा । शुभदा यजमानस्य राज्यस्यापि विशेषतः ॥ ३२ ॥
छिन्नवृत्ताः शिखाः कुर्यान्मृत्युर्धनपरिक्षयः । निर्वाप्यं मरणं विद्यान्महाधूमाकुलेऽपि च ॥ ३३ ॥
एवंविधेषु दोषेषु प्रायश्चित्तं समाचरेत् । अष्टाविंशाहुतीस्त्यक्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ३४ ॥
मूलेनाज्येन जुहुयाज्जुहुयात्पञ्चविंशतिम् । महास्नानं प्रकर्तव्यं त्रिकालं हरिपूजनम् ॥ ३५ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
सूत् उवाच । नित्यं नैमित्तिकं चैव यागादौ च समाप्तके । होमावसाने प्रजपेदुपचारांश्च षोडश ॥ १ ॥
दद्यात्समीरणं पश्चात्पीठपूजां समाचरत् । गृहीत्वा रक्तपुष्पं च ध्यायेद्वह्निं यथाविधि ॥ २ ॥
इष्टं शक्तिस्वस्तिकाभीतिमुच्चैर्दीर्घैर्दोर्भिर्धारयन्तं वरांतम् । हेमाकल्पं पद्मसंस्थं त्रिनेत्रं ध्यायेद्वह्निं बद्धमौलिं जटाभिः ॥ ३ ॥
पूर्वादिद्वारदेशेषु कामदेवं शतक्रतुम् । वराहं षण्मुखं चैव गंधाद्यैः साधु पूजयेत् ॥ ४ ॥
आवाह्य स्थापयेत्पश्चादष्टौ मुद्राः प्रदर्शयेत् । दत्त्वासनं स्वागतं च दद्यात्पाद्यादिकत्रयम् ॥ ५ ॥
अतः पूर्वादिपात्रेषु यावता च हुताशनम् । सुवर्णवर्णममलं समिद्धं सर्वतोमुखम् ॥ ६ ॥
महोदरं महाजिह्वमाकाशत्वेन पूजयेत् । तारकादीन्समाप्ते च गन्धैः पुष्पैः पृथग्विधैः ॥ ७ ॥
तत्रैव जिह्वास्त्रिविधा ध्यायेन्मंत्रपुरःसराः । वक्ष्यमाणेन मंत्रेण उपचारैरनंतरम् ॥ ८ ॥
त्वमादिः सर्वभूतानां संसारार्णवतारकः । परमज्योतीरूपस्त्वमासनं सफली कुरु ॥ ९ ॥
दद्यादासनमेतेन पुष्पगुच्छत्रयेण तु । पुटांजलिं ततो बद्ध्वा पृच्छेत्कुशलपूर्वकम् ॥ १० ॥
वैश्वानर नमस्तेऽस्तु नमस्ते हव्यवाहन । स्वागतं तु सुरश्रेष्ठ शांतिं कुरु नमोऽस्तु ते ॥ ११ ॥
नमस्ते भगवन्देव आपोनारायणात्मक । सर्वलोकहितार्थाय पाद्यं च प्रतिगृह्यताम् ॥ १२ ॥
नारायणपरं धाम ज्योतीरूप सनातन । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥ १३ ॥
जगदादित्यरूपेण प्रकाशयति यः सदा । तस्मै प्रकाशरू पाय नमस्ते जातवेदसे ॥ १४ ॥
धनंजय नमस्तेऽस्तु सर्वपापप्रणाशन । स्नानीयं ते मया दत्तं सर्वकामार्थसिद्धये ॥ १५ ॥
हुताशन महाबाहो देवदेव सनातन । शरणं ते प्रयच्छामि देहि मे परमं पदम् ॥ १६ ॥
ज्योतिषां ज्योतीरूपस्त्वमनादिनिधनाच्युत । मया दत्तमलंकारमलंकुरु नमोस्तु ते ॥ १७ ॥
देवीदेवा मुदं यांति यस्य सम्यक्समागमात् । सर्वदोषोपशांत्यर्थ गन्धोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ १८ ॥
त्वं विष्णुस्त्वं हि ब्रह्मा च ज्योतिषां गतिरीश्वर । गृहाण पुष्पं देवेश सानुलेपं जगद्भवेत् ॥ १९ ॥
देवतानां पितॄणां च सुखमेकं सनातनम् । धूपोऽयं देवदेवेश गृह्यतां मे धनंजय ॥ २० ॥
त्वमेकः सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । परमात्मा पराकारः प्रदीपः प्रतिगृह्यताम् ॥ २१ ॥
नमोऽस्तु यज्ञपतये प्रभवे जातवेदसे । सर्वलोकहितार्थाय नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥ २२ ॥
हुताशन नमस्तुभ्यं नमस्ते रुक्मवाहन । लोकनाथ नमस्तेऽस्तु नमस्ते जातवेदसे ॥ २३ ॥
इत्यनेन तु मन्त्रेण दद्याद्दिव्येऽप्यधीतकम् । सर्वस्वं यज्ञसूत्रं च परमान्नं समाक्षिकम् ॥ २४ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
सूत उवाच । यज्ञभेदं त्रिभेदं च वक्ष्ये शास्त्रमतं यथा । यथावेदानुसारेण यथाग्रहण योजनम् ॥ १ ॥
शतार्धे वह्निरुद्दिष्टः शतार्धे काश्यपः स्मृतः । घृतप्रदीपके विष्णुस्तिलयागे वनस्पतिः ॥ २ ॥
सहस्रे ब्राह्मणो नाम अयुते हरिरुच्यते । लक्षहोमे तु वह्निः स्यात्कोटिहोमे हुताशनः ॥ ३ ॥
वरुणः शांतिके ज्ञेयो मारणे ह्यरुणः स्मृतः । नित्यहोमेऽनलो नाम प्रायश्चित्ते हुताशनः ॥ ४ ॥
लोहितश्चान्नयज्ञे यो ग्रहाणां प्रत्यनुक्रमात् । देवप्रतिष्ठायागे तु लोहितः परिकीर्तितः ॥ ५ ॥
प्रजापतिर्वास्तुयागे मंडपे चापि पद्मके । प्रपायां चैव नागाख्यो महादाने हविर्भुजः ॥ ६ ॥
गोदाने च भवेद्रुद्रः कन्यादाने तु गोऽजकः । तुलापुरुषदाने च धाताग्निः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥
वृषोत्सर्गे भवेत्सूर्योऽवसानांते रविः स्मृतः । पावको वैश्वदेवे च दीक्षापक्षे जनार्दनः ॥ ८ ॥
त्रासने च भवेत्कालः क्रव्यादः शरदाहने । पर्णदाहे यमो नाम ह्यस्थिदाहे शिखंडिकः ॥ ९ ॥
गर्भाधाने च मरुतः सीमंते पिंगलः स्मृतः । पुंसवे त्विंद्र आख्यातः प्रशस्तो यागकर्मणि ॥ १० ॥
नामसंस्थापने चैवमुपन्यस्ते च पार्थिवः । निष्क्रमे हाटकश्चैव प्राशने च शुचिस्तथा ॥ ११ ॥
षडाननश्च चूडायां व्रतादेशे समुद्भवः । वीतिहोत्रश्चोपनये समावर्ते धनंजयः ॥ १२ ॥
उदरे जठराग्निश्च समुद्रे वडवानलः । शिखायां च विभुर्ज्ञेयः स्वरस्याग्निः सरीसृपः ॥ १३ ॥
अश्वाग्निर्मंथरो नाम रथाग्निर्जातवेदसः । गजाग्निर्मंदरश्चैव सूर्याग्निर्विंध्यसंज्ञकः ॥ १४ ॥
तोयाग्निर्वरुणोनाम ब्राह्मणाग्निर्हविर्भुजः । पर्वताग्निः क्रतुभुजो दावाग्निः सूर्य उच्यते ॥ १५ ॥
दीपाग्निः पावको नाम गृह्याग्निर्धरणीपतिः । घृताग्निश्च नलो वायुः सूतिकाग्निश्च राक्षसः ॥ १६ ॥
सूत उवाच । अथातो होमद्रव्याणां प्रमाणमभिधीयते । प्रमाणे चाप्रमाणे च निष्फलं भवति धुवम् ॥ १ ॥
कर्षमात्रं घृतं होमे शुक्तिमात्रं पयः स्मृतम् । तत्समं पञ्चगव्यं च दधि दुग्धं तथा मधु ॥ २ ॥
मुष्टिमानेन पृथुका लाजाः स्युर्मुष्टिसंमिताः । शर्करा मुष्टिमात्रा च शर्करातोलकं विदुः ॥ ३ ॥
त्रितोलकं गुडं विद्यादिक्षुपर्ववि धिर्भवेत् । एकैकं पत्रपुष्पाणि शालूकस्य त्रिमुष्टिकम् ॥ ४ ॥
एकलग्ने न जुहुयान्न पृथग्जुहुयात्क्वचित् । सवृंतकं जपापुष्पं केशरं तत्सवृंतकम् ॥ ५ ॥
एकैकशश्च पद्मानां जलजानां तथैव च । जीवंत्याः फलमानेन पिष्टकानां प्रसंख्यया ॥ ६ ॥
वसंतकं धात्रिमाने मोदकस्य प्रमाणतः । एकैकशः फलानां च मातुलिंगत्रिखेडकम् ॥ ७ ॥
अष्टधा नालिकेरस्य पनसं दशधा भवेत् । पद्मबीजप्रमाणेन कूष्मांडं चाष्टधा भवेत् ॥ ८ ॥
उर्वारुकं चाष्टधा च गुडूची चतुरंगुलम् । पूगमानं च मांसस्य सगुडं तत्र दृश्यते ॥ ९ ॥
अन्यत्र बदरीमानं तिंदुकं च त्रिधा कृतम् । काष्ठं प्रादेशमात्रं स्याद्दूर्वा याश्च त्रिपत्रकम् ॥ १० ॥
भूर्जपत्रं च गृह्णीयाच्छमीं प्रादेशमात्रिकाम् । व्रीहयो मुष्टिमात्राः स्युः शुक्तिमानेन सर्षपाः ॥ ११ ॥
मरिचाः स्युर्विमा नेन मृणालं चाथ मूलकम् । सप्तखंडं च वार्ताकं त्रिपुष्टं च त्रिधोदितम् ॥ १२ ॥
चंदनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुंकुमानि च । तित्तिडीबीजमानेन समुद्दि ष्टानि देशिकैः ॥ १३ ॥
समिदाप्लवने त्र्यंगतिलानामपि मध्यतः । दशकं प्लावनेनैव सहस्राणां शतं विना ॥ १४ ॥
एवं व्रीहिप्लावने च काष्ठवदि क्षुदंडकम् । प्रोक्षणं मृदुपुष्पाणां लतादीनां तथैव च ॥ १५ ॥
पायसान्ने तथान्ने च मोदके पिष्टकेऽपि च । शाल्यासक्तेन जुहुयाद्व्यत्यये व्यत्ययं फलम् ॥ १६ ॥
बिल्वपत्रस्य प्लवनं दंडं हित्वा च प्लावयेत् । वृंतसंप्लावनादेव फलं हरति राक्षसः ॥ १७ ॥
बिल्वपत्रस्य पूर्वार्धप्राप्तमात्रेण योज येत् । पत्रत्रयं तथा होमे छिन्नेभिन्नेऽतिदूषणम् ॥ १८ ॥
न द्वित्रिप्लवनं कुर्यात्कृत्वा याति रसातलम् । तस्माच्च पुत्रशिष्याद्यैर्ब्राह्मणैस्तत्त्वकोविदैः ॥ १९ ॥
पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा पावयेच्च यथाक्रमात् । न न्यूनं नाधिकं कुर्याच्छांतिपक्ष उदङ्मुखः ॥ २० ॥
पायसान्यन्यदेवेषु यत्नेन परिव र्जयेत् । न चाग्नौ दापयेद्यत्नादेतेभ्यः प्रतिपादयेत् ॥ २१ ॥
कनिष्ठांगुलिमासाद्य प्रकुर्यात्पर्वभूषणम् । गुणदोरकमानेन तावद्धोमगतिर्बुधाः ॥ २२ ॥
अंगुलैर्द्वित्रिचतुरैः पत्रहोमाकृतिक्रमात् ॥ २३ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागेष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
सूत उवाच । श्रीपर्णी शिंशपा क्षीरी बिल्वः खदिर एव च । स्रुवे प्रशस्तास्तरवः सिद्धिदा यागकर्मणि ॥ १ ॥
प्रतिष्ठायां प्रशस्तास्तु धात्रीखदिरकेशराः । संस्कारे शशिभिन्नौ च धात्री धात्रा विनिर्मिता ॥ २ ॥
संप्राशे यः स्रुवः प्रोक्तः संस्कारे यज्ञसाधने । प्रतिष्ठायां तु कथितास्त दन्ये शास्त्रवेदिभिः ॥ ३ ॥
स्रुवं स्रुचमथो वक्ष्ये यदधीनश्च जायते । यज्ञे न सर्वकं धार्यमक्षरेण च व्यत्ययः ॥ ४ ॥
तस्यादौ च स्रुवं वक्ष्ये यच्च मानं यदास्पदम् । काष्ठं गृहीत्वा बिल्वस्य रिक्तादितिथिवर्जिते ॥ ५ ॥
समुपोष्य च रचयेदामिषाणि न च स्मरेत् । वर्जयेद्ग्राम्यधर्मं च निर्माणे स्रुक्स्रुवस्य वै ॥ ६ ॥
काष्ठं गृहीत्वा विभजेद्भागांस्त्रिंशत्तथा पुनः । विंशत्यंगुलमानं तु कुंडवेदिसमोदरम् ॥ ७ ॥
कटाहाकारनिम्नं च स्रुवं कुर्याद्विचक्षणः । धात्रीफलसमाकारं स्वधानिम्नं सुशोभनम् ॥ ८ ॥
वेदीं शूर्पाकृतिं कुर्यात्कुंडानि परिकल्पयेत् । हंसवत्त्रिगुणा वापि हस्तेनाऽनुमुखं लिखेत् ॥ ९ ॥
स्रुवं चतुर्विंशतिभिर्भागैश्च रचयेद्ध्रुवम् । द्वित्रिंशं स्यात्कुंडमानमदैवे तस्य कीर्तितम् ॥ १० ॥
चतुर्भिरंगैरानाहं कर्षाद्यग्रं ततः स्रुवम् । अंगद्वयेन विलिखेत्पंके मृगमदाकृतिम् ॥ ११ ॥
दंडमूलाश्रये दंडी भवेत्कंकणभूषितः । सौवर्णस्य च ताम्रस्य कार्या दर्वी प्रमाणतः ॥ १२ ॥
श्रैवर्णिकोद्भवं यच्च इंदुवृक्षसमुद्भवम् । क्षीरवृक्षसमुद्भूतं द्वादशांगुलसंमितम् ॥ १३ ॥
द्वयंगुलं मंडलं तस्य दर्वी सा यज्ञसाधने । चत्वारिंशत्तोलिकाभिरिति ताम्रमयस्य च ॥ १४ ॥
पंचांगुलं मंडलं च अष्टहस्तं च दंडकम् । अन्नादिपायसविधौ दर्वी यज्ञस्य साधने ॥ १५ ॥
दशतोलकमानेन सा च दर्वी उदाहृता । आज्यसंशोधनार्थं तु सा तु ताम्रमयस्य च ॥ १६ ॥
षोडशांगुलमानेन सर्वाभावे च पैप्पलीम् । आज्य स्थालीं घृतमयीं मृन्मयीं च समाश्रयेत् ॥ १७ ॥
अथ ताम्रमयी कार्या न च तां तत्र योजयेत् ॥ १८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि प्रथमभागे स्रुवदर्वीनिर्णयो नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
सूत उवाच । अथ पूर्णविधिं वक्ष्ये यथा चंद्रार्थवेदिनाम् । यस्य सम्यगनुष्ठानात्संपूर्णं स्यादिति स्थितिः ॥ १ ॥
होमपूर्तौ मोक्षकल्पः पूजांतेऽर्घ्यं विधीयते । अथ तस्यामपूर्णायां हतश्रीर्यज्ञभ्रंशता ॥ २ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्रुवाधो विन्यसेच्चरुम् । पूर्णं दत्त्वा सवित्रेऽर्घ्यं ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ३ ॥
गृहं प्रविश्य च ततः कुलपूजां समाचरेत् । सप्तते देहि मे पूर्णां पुनात्विति ऋचा क्रमात् ॥ ४ ॥
नियोजयेत्प्रतिष्ठायां नित्यनैमित्तिके शृणु । पुनात्विति ऋचा पूर्णा प्रथमा परिकीर्तिता ॥ ५ ॥
सप्ततेति द्वितीया स्याद्देहिमेति तृतीयिका । पूर्णा दर्वी चतुर्थी स्यात्कुलेवस्थाप्य देशिकः ॥ ६ ॥
उत्थाय दद्यात्पूर्णां तु नोपविश्य कदाचन । कनकायां च जिह्वायां रक्तायां ग्रहयागके ॥ ७ ॥
ग्रहहोमे शतांते च पूर्णा एका विधीयते । सहस्रांते युगं दद्यादयुतांते युगद्वयम् ॥ ८ ॥
सहस्रांते ददेदेकं पुष्पहोमे च सत्तमाः । पूर्णा त्वेकसहस्रं तु दद्याद्यज्ञफलेप्सया ॥ ९ ॥
मृदुपुष्पाकृतौ त्वेका केवले चेक्षुहोमके । शतं द्वे च शते चैव गर्भाधानान्नप्राशने ॥ १० ॥
सीमंतोन्नयने चैव प्रायश्चित्ताकृतीषु च । वैश्वदेवे च नित्ये च पूर्णा त्वेका विधीयते ॥ ११ ॥
एवं स्रुचौ समौ कृत्वा उपर्युपरि विन्यसेत् । यथा न व्ययते कृत्वा न कल्पयति यावता ॥ १२ ॥
ऋषिछंदादिकं श्रुत्वा प्रतिमंत्रस्य सत्तमाः । अन्यथाल्पाल्पकफलं तस्मात्संन्यस्य होमयेत् ॥ १३ ॥
सप्ततेति ब्राह्मणस्य ऋषिः कौंडिन्य ईरितः । जगती च भवेच्छंदो देवताग्निः प्रकीर्तितः ॥ १४ ॥
देहि मेति च मंत्रस्य प्रजापतिर्ऋषिः स्मृतः । अनुष्टुप् च भवेच्छंदो देवतास्य प्रजापतिः ॥ १५ ॥
पूर्णा दर्वीति मन्त्रस्य शतक्रतुर्ऋषिः स्मृतः । छंदोनुष्टुप्समाख्यातं वह्निश्चैवात्र देवता ॥ १६ ॥
पुनात्विति च मन्त्रस्य ऋषिः स्यात्पवनः स्मृतः । छंदोऽपि जगती ख्यातं देवताग्निश्च कीर्तितः ॥ १७ ॥
तुर्यपूर्णा यज्ञमध्ये नकुले द्विजसत्तमाः । न चाशिषं यज्ञमध्ये अभिषेकं च तर्पणम् ॥ १८ ॥
ऋत्विक्छंदः स्पृशन्सम्यग्दक्षिणांगमथापि वा । यजमानः सपत्नीको महोत्सवपुरःसरम् ॥ १९ ॥
विश्वामित्रोऽयुतं तत्र होमं कुर्याद्विचक्षणः । लवली बदरी शस्तं पिचुमंदकच्छत्रकम् ॥ २० ॥
नागरंगं धातकीं च पूर्णायां च विवर्जयेत् । जप्यहानिरसंख्याते होमभ्रंशश्च जायते ॥ २१ ॥
तस्मात्प्रागेव सतिलान्गणित्वा स्थापयेत्पृथक् । युगपद्गणयेद्वाथ न चांगेन कदाचन ॥ २२ ॥
धातक्याश्च फलैः संख्या कर्तव्या फलमिच्छता । बदर्याश्च लवल्याश्च फलैः सर्वार्थसिद्धये ॥ २३ ॥
नागरंगफलैरेव धातक्या बकुलैः फलैः । यज्ञहानिकरं यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ २४ ॥
कर्पूरचंदनैः कुर्याद्धोलिकां यज्ञसिद्धये । गंगामृत्तिकया युक्तः शुनिकामथ वा द्विजाः ॥ २५ ॥
रक्तगुंजाफलैः संख्यां पुष्टिकामेषु योजयेत् । वातार्धे च शते चैव सहस्रे च तथैव हि ॥ २६ ॥
होता स्यादयुतेनापि एकाहे वेदसंख्यया । ऋणसाध्ये भवेद्धोता त्रय एव द्विजोत्तमाः ॥ २७ ॥
लक्षहोमे तु होतारः षडेव परिकीर्तिताः । कोटिहोमे तु विप्राः स्युः प्रशस्ताः पंक्तिसंख्यया ॥ २८ ॥
नव पंच दशदशकं पंचविंशमथापि वा । कामक्रोध विहीनाः स्युर्ऋत्विजः शांतचेतसः ॥ २९ ॥
नवग्रहमखे विप्राश्चत्वारो वेदवेदिनः । अथवा ऋत्विजौ शांतौ द्वावेव परिकीर्तितौ ॥ ३० ॥
कार्यावयुतहोमे तु न प्रसज्येत विस्तरे । तद्वत्सदशधा चाष्टौ नवहोमे तु ऋत्विजः ॥ ३१ ॥
कर्तव्याः शक्तितस्तद्वच्चत्वारोऽपि विमत्सराः । तमेव पूजयेद्ब्रह्मा द्वौ वा त्रीन्वा यथाविधि ॥ ३२ ॥
एकमप्यर्चयेद्ब्रह्मा सहस्रे त्वेकब्राह्मणम् । दक्षिणाभिः प्रयत्नेन निर्वहेदल्पवित्तवान् ॥ ३३ ॥
लक्षहोमस्तु कर्तव्यो यदा वित्तं भवेत्तदा । यतः सर्वमवाप्नोति कुर्यात्कामविधानतः ॥ ३४ ॥
पूज्यते शिवलोके च वस्वादित्यमरुद्गणैः । यावत्कल्पशतान्यष्टावंते मोक्षमवाप्नुयात् ॥ ३५ ॥
अकामो यस्त्विमं कुर्याल्लक्षहोमं यथाविधि । शतकाममवाप्नोति पदं चानंत्यमश्नुते ॥ ३६ ॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् । भार्याथीं लभते भार्यां कुमारी च शुभं पतिम् ॥ ३७ ॥
भ्रष्टराज्यस्तथा राज्यं श्रीकामः श्रियमाप्नुयात् । यं यं कामयते कामं सर्वं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ ३८ ॥
निष्कामः कुरुते यस्तु परं ब्रह्माधिगच्छति । तस्माच्छतगुणः प्रोक्तः कोटिहोमः स्वयंभुवा ॥ ३९ ॥
आचार्य एव होता स्याद्ब्राह्मणानामसंभवे । न योजयेदेकमेव चायुते होमकर्मणि ॥ ४० ॥
दर्भासनेऽतो न कुशे तृणे पत्त्रे त्वचेऽपि च । पाषाणे मृत्तिकायां च न च वस्त्रासने क्वचित् ॥ ४१ ॥
तत्र दारुमयं कुर्यादागमं भजते द्विजः । दानं दद्याच्च होमांते पूर्णादौ च यथा भवेत् ॥ ४२ ॥
द्विजसंस्कारकार्येषु पूर्णादौ चापि दक्षिणा । मंत्रोपासनकार्येषु सोमयागाश्वमेधके ॥ ४३ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथमभागे विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
सूत उवाच । अथातो मंडलं वक्ष्ये पुराणेषु यथोदितम् । यदधीना भवेत्सिद्धिस्तस्मात्कुर्यात्समाहितः ॥ १ ॥
देवाः पद्मासनस्थाश्च भविष्यंति वसंति च । विनाब्जं नार्चयेद्देवीमर्चिते यक्षिणी हरेत् ॥ २ ॥
अतो मंडलविच्छेदं यस्माद्दशगुणं भवेत् । रजःसाध्ये शतगुणं केवले द्विगुणं फलम् ॥ ३ ॥
त्रिशतं वंदने साध्ये सहस्रं च रजोऽष्टकम् । रजोभिः षोडशैर्बिंबं शतंशतमनंतकम् ॥ ४ ॥
यन्त्रे मणौ शालग्रामे प्रतिमायां विशेषतः । महालये महायोनौ रक्तलिंगे च साधिकम् ॥ ५ ॥
रजोयुक्तं लिखेद्यस्तु पूजाकार्ये विभूतये । करणादिफलं यस्मात्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ ६ ॥
चतुरस्रं नवं व्यूहं क्रौंचप्राणं चतु र्विधम् । कामबीजं वज्रनाभं विघ्नराजं गजाह्वयम् ॥ ७ ॥
पारिजातं चंद्रबिंबं सूर्यकांतं च शेखरम् । शतपत्रं सहस्रारं नवनाभं च मुष्टिकम् ॥ ८ ॥
पंचाब्जं चैव मैनाकं कामराजं च पुष्करम् । अष्टास्रं चैव श्रीबिंबं षडस्रं त्र्यस्रमेव तु ॥ ९ ॥
चत्वारिंशत्तथा पंचस्वाधिकं परिसंख्यया । चतुरस्रं नवव्यूढं वैष्णवे यागकर्मणि ॥ १० ॥
प्रशस्तं चापि गोमेधे क्रौंचं घ्राणं चतुर्विधम् । सुभद्रं चाश्वमेधे च नरमेधे नरासनम् ॥ ११ ॥
सर्वत्र सर्वतोभद्रं चतुरस्रं सुभद्रकम् । कामराजं तथा त्र्यस्रमष्टास्रं च षडस्रकम् ॥ १२ ॥
शक्तानां कामपक्षे च पंचसिंहासनं महत् । ध्यानाचले मेरुपृष्ठं मणिमुक्ताचलेष्वपि ॥ १३ ॥
सहस्रं शतपत्रं च अन्नदाने तिलाचले । हरिवल्लभं राजसूये सोमयागेषु शस्यते ॥ १४ ॥
प्रतिष्ठायां सुभद्रं च सर्वतोभद्रमेव च । जलाशयप्रतिष्ठायां विघ्नराजं प्रशस्यते ॥ १५ ॥
घटप्रस्थापने चैव गजाह्वं तुरगासनम् । शतपत्रं लक्षहोमे अयुते चतुरस्रकम् ॥ १६ ॥
यस्य यज्ञस्य यद्बिंबं तत्तु तेनैव योजयेत् । इतोऽन्यथा भवेद्दोषो विपरीतेष्वधोगतिः ॥ १७ ॥
द्विहस्ता चतुरस्रा च वेदिका परिकीर्तिता । चतुरंगुलोच्छ्रायमिता षडंगुला ह्यथापि वा ॥ १८ ॥
षडंगुला नवव्यूहे वर्धयेद्यज्ञकोविदः । एकांगुलसमुत्सेधः कर्तव्यस्सुसमाहितैः ॥ १९ ॥
क्रौंचप्राणे तुर्यहस्तं मुष्टिहस्तं समुच्छ्रितम् । मध्यद्वये हीनकरं कनिष्ठं त्र्यंगुलाधिकम् ॥ २० ॥
कुर्याद्द्वित्रिक्रमाद्धीनमुच्छ्राये द्विजसत्तमाः । पारिजातं चंद्रबिंबं सूर्यकांतं च शेखरम् ॥ २१ ॥
ग्रहाणां पौष्टिके पक्षे बाह्यग्रामादिसाधने । नियोजयेत्तत्रतत्र वेदिकाचक्रकत्रयम् ॥ २२ ॥
प्रथमे मुष्टिहस्तः स्यात्संपूर्णे शेषमानकैः । नवलाभे च पंचाब्जं करत्रयमुदाहृतम् ॥ २३ ॥
शेषा चैव वरिष्ठा च लवली भित्ति वेदिका । विज्ञेया द्विजशार्दूला यथाकाम्येषु योजयेत् ॥ २४ ॥
अयथाव्यत्यये दोषस्तस्माद्यत्नेन साधयेत् । दशहस्ते चाष्टहस्ते अष्टहस्ते च षोडशम् ॥ २५ ॥
मुष्टिबाहुञ्च प्रादेशं वर्धयेत्षोडशांशके । हस्तोत्सेधं च कर्तव्यं हीने हीनं च ह्रासयेत् ॥ २६ ॥
दर्पणाकारकं कुर्याद्यागके शांति कर्मणि । हीनं कुर्यात्प्रयत्नेन वप्राकारं परिस्तवे ॥ २७ ॥
निशारणैर्गोमयैश्च वेदिकां च प्रलेपयेत् । स्वर्णरत्नमयैस्तोयैरभिषिच्य कुशोदकैः ॥ २८ ॥
हीनवीर्यगवानां च पुरीषं धेनुकं तथा । कपिलायाश्च यत्नेन कुंडमंडललेपने ॥ २९ ॥
वर्जयेत्सर्वयागेषु स्थंडिलेषु प्रयत्नतः । विना सूत्रैः कीलके न मंडले नैव सूत्रयेत् ॥ ३० ॥
तस्मात्प्रयत्नतः कार्यं यत्सूत्रं यच्च कीलकम् । अर्कहस्तमितं सूत्रं मृदु लाक्षामयं तथा ॥ ३१ ॥
पीतकार्यस्रजं चैव कीलकं स्वर्णनिर्मितम् । रौप्यताम्रमयं कुर्याद्वैष्णवे यागकर्मणि ॥ ३२ ॥
गणनायके सुप्रशस्तं शैषेपामार्गमेव च । ग्रहपक्षे तथेशस्य कच्छपस्य द्विजोत्तमाः ॥ ३३ ॥
षोडशे चार्कहस्ते च तत्र नेमियुतं भवेत् ॥ ३४ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि प्रथम भागे एकविंशतितमोऽध्यायः ॥ २१ ॥
सूत उवाच । अथोद्धारं प्रवक्ष्यामि चतुरस्रादिकस्य च । अर्कांगुलमितं क्षेत्रं चतुरस्रं प्रकल्पयेत् ॥ १ ॥
गुणांगुलं प्रतिदिशं वर्धयेत्सुविचक्षणः । चतुरस्रं समं कुयादिष्टेरष्टादशांगुलम् ॥ २ ॥
द्विहस्ते चैव सूत्राग्रे त्र्यंगुलानि समंततः । चतुरस्रीकृते पश्चाद्द्विहस्तमपि जायते ॥ ३ ॥
एवं पोडशहस्तांतं वर्धयेत्क्रमतः स्वयम् । हस्ते विनिर्णयं विप्रा रचयेन्मंडल सुधीः ॥ ४ ॥
द्वादशांगुलकल्पाभ्यां मधुहस्ते च मंडले । द्विहस्ते हस्तमात्रं स्याद्द्विहस्तं तु चतुष्करे ॥ ५ ॥
पद्ममानं चतुर्द्धा तु वृत्तं कुर्यात्समंततः । प्रथमे कर्णिका कार्य्या केशराणि द्वितीयके ॥ ६ ॥
तृतीये दलसंधींश्च दलाग्राणि चतुर्थके । कर्णिकां पीतवर्णेन शुद्धेन पंकजं लिखेत् ॥ ७ ॥
केशरास्त्रिविधाः प्रोक्ता मूलमध्याग्रदेशतः । मूले शुक्लारुणा मध्ये पीताश्चाग्रे प्रतिष्ठिताः ॥ ८ ॥
पात्रसंधिर्भवेच्छ्यामः कोणे रक्तेन रंजयेत् । देवास्त्राणि लिखेद्बाह्ये पुरमध्ये च कोणके ॥ ९ ॥
अष्टांगुलप्रमाणं यद्यथावर्णं विनादितः । शंभुर्गौरी तथा ब्रह्मा रामकृष्णेत्यनुक्रमात् ॥ १० ॥
सीमरेखांगुलोच्छ्रायं तत्तदर्धेन योजयेत् । शिवविष्ण्वोर्महायागे शंभुमारभ्य दापयेत् ॥ ११ ॥
प्रतिष्ठायां च रामांतं कृष्णांतं च जलाशये । दुर्गायागे च श्रीपक्षे ब्रह्मादीन्परिकल्पयेत् ॥ १२ ॥
ग्रहयागे च पीतादीन्कुर्याच्च न तदन्यथा । नवव्यूहमथो वक्ष्ये पुराणमतसम्मतम् ॥ १३ ॥
सर्वं च पूर्ववत्कार्यं पंकजं सुलिखेत्सुधीः । तावत्संख्याहरणयोर्वेष्टयेत्प्रक्रमादपि ॥ १४ ॥
शुक्लारुणैस्तथा पीतैः पीतारुणसितैरपि । पीतारुणसितैरेवं स्वभावे प्रतिभागके ॥ १५ ॥
कलायंत्रं तदंते च गुह्यपत्रा ग्रकेण तु । षोडशैर्विंशमाने तु सलिङ्गं चाष्टपत्रके ॥ १६ ॥
एवं मंडलमंत्राणां वर्जयेत्परमार्थतः । तद्वन्मूलेषु कोणेषु केशराणि प्रकल्पयेत् ॥ १७ ॥
दशदंडसमाकारं त्रिवर्णं प्रतिरंजितम् । अरं दद्याद्दशाग्रे तु सर्वांगुलप्रमाणतः ॥ १८ ॥
पीतेनारं च सर्वत्र तन्मध्ये शोणतुंडकम् । नवव्यूहमिदं प्रोक्तं धर्मकामार्थदायकम् ॥ १९ ॥
न शूद्रो मंडलं कुर्यान्न कुर्याद्ब्राह्मणब्रुवः । कुर्याच्च संगमे तीर्थे देवतायतनेषु च ॥ २० ॥
लिखित्वा नार्चयेद्य स्तु अग्निकार्यविहीनकः । अविद्धो जायते सोऽपि यतो जन्मनिजन्मनि ॥ २१ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
सूत उवाच । क्रौञ्चमानं प्रवक्ष्यामि यथावेदार्थवादिनाम् । संमतं सर्वतंत्रेषु गोपनीयं प्रयत्नतः ॥ १ ॥
आत्मनोऽरत्निमानेन द्विगुणं परिकल्पयेत् । मध्ये वृद्ध्या तु तत्सूत्रं भ्रामयेत्कीलकोपरि ॥ २ ॥
चतुष्टयं न्यसेद्वृत्तं मध्यमाधमभावतः । कर्णिका प्रथमे वृत्ते द्वितीये त्वथ केशरम् ॥ ३ ॥
तृतीये पद्मपत्राणि चतुर्थे षोडशच्छदाः । शोभोपशोभे कुर्याच्च चतुरस्रे समे शुभे ॥ ४ ॥
तद्दक्षिणाग्रं सुलिखेत्पार्श्वयोः पक्षकद्वयम् । तत्र पद्मयुगं कुर्यान्मध्ये चांगुलमंतरम् ॥ ५ ॥
शुक्लं पीतं तथा रक्तं कृष्णं लोहितसन्निभम् । संख्यातं ताम्रपर्णं च श्यामलं चाष्टकं रजः ॥ ६ ॥
शुक्लं तंडुलचूर्णोत्थं पीतं तु निशया स्मृतम् । रक्तं तु निशया योगाच्छंखचूर्णादिभावितम् ॥ ७ ॥
कृष्णं पुलकादिदग्धं रक्तं पीतास्ययोगतः । कुंकुमाभं पांडुरं च रक्तश्वेतैर्विनिर्मितम् ॥ ८ ॥
ताम्रवर्णं कुसुंभेन श्यामलं बिल्वपत्रजम् । यवगोधूमचूर्णादियोगेन तु रजः स्मृतम् ॥ ९ ॥
सर्वरेखासु विभजेच्छुक्लं मध्ये तु पीतकम् । कर्णिकायां केशरेषु शुभ्रमेव निपातयेत् ॥ १० ॥
पूर्वादिक्रमयोगेन शुक्लादीनि प्रयोज येत् । पत्रसंधौ तु विभजेद्रजः सेकांतरक्रमात् ॥ ११ ॥
ततः षोडशपत्रेषु पूर्वादिक्रमतो भवेत् । शुक्लं पीतं तथा ताम्रं ततः संख्यातमेव च ॥ १२ ॥
श्यामलं कुंकुमाभं च रक्तं शुक्लं च कृष्णकम् । पीतं ताम्रं च संख्यातं श्यामं कुंकुमरक्तकम् ॥ १३ ॥
एवं दद्याद्द्विजः पूर्वे ईशानांतं विभावयेत् । क्रौंचमूर्घ्नि भवेद्रक्तं चतुरंगुलमानतः ॥ १४ ॥
तुंडभागे भवेत्पीतं ग्रीवायां शुक्लमेव च । पुच्छे विंशतिपत्राणि आदौ पंच रजःक्रमात् ॥ १५ ॥
षडंगुलेष्वंडभागे पीतेन परिकल्पयेत् । ग्रीवायां शुक्लरजसा भावितायां विशेषतः ॥ १६ ॥
तत्र पीतादिकं लेख्यं पूर्वोक्तं च यथा भवेत् । शुक्लादिकं प्रदद्यानु पात्रेष्वेकैकशः पृथक् ॥ १७ ॥
चतुरंगुलके पादे जानोरूर्ध्वे तु पीतकम् । अधस्तात्तु भवेद्रक्तं तदेव चतुरंगुलम् ॥ १८ ॥
द्व्यंगुलेन भवेच्छ्याममंगुलीष्वपि विन्यसेत् । एवं पक्षद्वयेनापि लिखेच्छुक्लं विभावयेत् ॥ १९ ॥
पदे शुद्धं चांगुलीषु रक्तं श्यामेन भावयेत् । पूर्वपश्चिमदिग्भागे शुक्लं स्याद्वारदेशतः ॥ २० ॥
दक्षिणोत्तरतश्चैव रक्तवर्णं विनिर्दिशेत् । महाक्रौंचमिदं ज्ञेयं मध्यक्रौचमिदं शृणु ॥ २१ ॥
कनिष्ठं सर्वयज्ञेषु विद्यानां सप्तमुत्तमम् । अथापरं प्रवक्ष्यामि सर्वतंत्रमतं क्रमात् ॥ २२ ॥
रक्तपीतं रक्तपीतैः कुर्यात्पुच्छचतुष्टयम् । पूर्वादिक्रमयोगे तु पत्रांते धरणीतले ॥ २३ ॥
सुलिखेन्मूलसंलग्नं बहिष्कोणचतुष्टयम् । कनिष्ठेऽष्टकुलं कुर्यात्पुच्छं कुर्याच्चतुर्विधम् ॥ २४ ॥
त्रिवृत्तं वेष्टयेत्पश्चात्सितरक्तासितैः क्रमात् । दृष्टं जन्मशतोद्भूतं पापं नाशयते धुवम् ॥ २५ ॥
पीतं वा विलिखेद्विप्रा नश्यंति सकलापदः । अतश्चक्रं बहिश्चक्रं क्षेत्रे च प्रतिदर्शनम् ॥ २६ ॥
तस्य कल्पशतोद्भूतं पापं नाशयते धुवम् । मयूरं वृषभं चैव सिंहं क्रौंचं च वै कपिम् ॥ २७ ॥
प्रमादाद्वा गृहे क्षेत्रे वृक्षाग्रे चापि भो द्विजाः । उत्थाय वंदनं कुर्याद्ब्रह्महत्याशतं दहेत् ॥ २८ ॥
पोषणात्कीर्तिमाप्नोति दर्शनात्पापविच्युतिः । दर्शनाद्वर्धते लक्ष्मीरायुर्वृद्धिश्च जायते ॥ २९ ॥
मयूरो ब्रह्मणो मूर्तिर्वृषभश्च सदाशिवः॥ । सिंहे च संभवेद्दुर्गा वैष्णवो विधिरुच्यते ॥ ३० ॥
क्रौंचो नारायणो देवो व्याघ्रस्त्रिपुरसुंदरी । कालिका कृष्णव्याघ्रश्च लक्ष्मीश्चित्रकपोतकः ॥ ३१ ॥
स्नातः पश्यति प्रत्यह्नि ग्रहदोषो न जायते । तस्मात्प्रयत्नतो भूत्वा धारयेत्पोषयेद्गृहे ॥ ३२ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि मंडले मंडलेष्वपि । रजोद्रव्यप्रमाणं च यथोक्तं यत्नवर्जनम् ॥ ३३ ॥
तंडुलोत्थं यवोत्थं वा वर्ज्यं मकररोपणम् । यद्बाल्यश्रावणे जातं हिंगुलं गंधकं तथा ॥ ३४ ॥
हरितालं सुभद्रं च सदा विघ्नं विवर्जयेत् । हैमंतिकोद्भवं यच्च सितपाषाणमेव च ॥ ३५ ॥
कांचन्याश्च प्रभेदं यच्छस्तं शुक्लगुणं द्विजाः । शेफालिवृत्तं निशया अतसीकुसुमानि च ॥ ३६ ॥
किंशुकस्य च पुष्पाणि शस्तं पीतं गुणं भवेत् । नागजं गैरिकं चैव कुसुंभ कुसुमानि च ॥ ३७ ॥
कुशीतं गुडकं चैव मंजिष्ठां पंचरंगकम् । विजयापत्रकं चैव बिल्वपत्रं तथैव च ॥ ३८ ॥
पुनर्नवायाः पत्रं च केशरस्य बकस्य च । कृष्णपाषाणकं चैव कृष्णाभ्रं समयूथकम् ॥ ३९ ॥
नागपाषाणकं चैव पुन्नागं दग्धपंचकम् । शंखचूर्णं लोहविष्ठां नागविष्ठां च वर्जयेत् ॥ ४० ॥
कर्पूरं कुंकुमं चैव रोचनारोचनां श्रयेत् । यवशालीयकैर्भिन्नं शुक्लं च कारयेत्सुधीः ॥ ४१ ॥
लाक्षां च यदि गृह्णीयात्तद्भर्जित्वा प्रदापयेत् । आकाशं पृथिवीं चैव भौमं रामं तथा शनी ॥ ४२ ॥
धरणीं सदनस्थाने पञ्चधा विभजेद्बहिः । पद्ममुल्लिख्य प्रथमं कर्णिकां तदनन्तरम् ॥ ४३ ॥
तर्जन्यमध्या पूर्वोत्थं विभजेद्वा समाहितः । तर्जन्यंगुष्ठयोगैर्वा तृणमारभ्य यद्भवेत् ॥ ४४ ॥
तृणमारभ्य सामान्ये शक्तो वा मध्यमादितः । राक्षसादिप्रतिष्ठायां ग्रहपक्षेऽग्निमादितः ॥ ४५ ॥
अंगुल्यग्रे च विभजेत्सर्वकामार्थसिद्धये । प्रतिष्ठायां ग्रहमखे काम्येषु परिवर्जयेत् ॥ ४६ ॥
सुभद्रं मण्डलं वक्ष्ये शुभदं शुभमादिशेत् । अतः सुभद्रमुद्दिष्टं स्वर्गमोक्षप्रदायकम् ॥ ४७ ॥
सार्धहस्तेन मानेन कुर्यान्मंण्डलमुत्तमम् । चतुर्विशांगुलैः पूर्णं सर्वत्र हस्तमादिशेत् ॥ ४८ ॥
कर्तुर्मध्यसहस्रस्य मध्यमा मध्यपर्वणि । मध्यमा दीर्घमानेन मानांगुलमिति स्मृतम् ॥ ४९ ॥
रेखाद्वयांतरं यच्च मूलरेखां न चाश्रयेत् । वद्धांगुष्ठनखद्वंद्वं मानांगुलमथापि वा ॥ ५० ॥
मध्ये निबध्य शंकुं च मुष्टिबाहुप्रमाणतः । त्रिवृत्तं कारयेन्मध्ये ज्येष्ठोत्तरकनीयसम् ॥ ५१ ॥
प्रकल्प्य कर्णिकादीनि मध्ये चाष्टदलं लिखेत् । बहिश्चार्कदलं कुर्याद्वर्णानां क्रमकेण तु ॥ ५२ ॥
पंचमं श्वेतवर्णेन बहिः कुर्यात्त्रिवेष्टनम् । सितपीतारुणं कुर्यात्पश्चाद्वेदांगुलांतरे ॥ ५३ ॥
वेष्टयेच्छुक्लवर्णेन मध्ये कल्पलतां लिखेत् । सुभद्रं मण्डलात्पूर्वं सर्वतोभद्रकं शृणु ॥ ५४ ॥
सर्वकार्येषु यज्ञेषु सर्वकल्याणमाप्नुयात् । मंडलं सर्वतोभद्रं सर्वयज्ञेषु पुष्टिदम् ॥ ५५ ॥
साधकानां हितार्थाय ईश्वरेणैव भाषितम् । चतुर्विंशत्यंगुलेन हस्तः प्रथमतो भवेत् ॥ ५६ ॥
कोणे सूत्रद्वयं दद्यान्मध्ये सूत्रद्वयं पुनः । ततो मत्स्यान्विरचयेत्कर्णे सूत्राणि साधकः ॥ ५७ ॥
चतुः सूत्रं पातयेच्च पूर्वापरविभागतः । पुनर्दद्याच्चतुःसूत्रं कर्णसूत्रं पुनर्ददेत् ॥ ५८ ॥
शतद्वयपदं यावत्षट्पंचाशाधिकं तथा । पातयेच्च तथा सूत्रमेवं सप्तदशं भवेत् ॥ ५९ ॥
ऊर्ध्वपंक्त्या पदयुगं चाद्ये पदचतुष्टयम् । द्वारपार्श्वे भवेद्यावद्दंतपंक्त्या पदत्रयम् ॥ ६० ॥
रेखां सर्वत्र शुक्लेन रचयेद्यज्ञियोत्तमः । पङ्कजं शुक्लवर्णेन वैष्णवो यागकर्मणि ॥ ६१ ॥
शक्तियोगे भवेद्रक्तं शैवे पीतं विनिर्दिशेत् । प्रतिष्ठासु च सर्वासु शुक्लमेव प्रशस्यते ॥ ६२ ॥
पीतेन कर्णिका कार्या चतुर्भागेन मानतः । शुभं चकोरावस्थाने तापयित्वा विचक्षणः ॥ ६३ ॥
कर्णिकामूलमारभ्य रेखाः षोडश कल्पयेत् । रेखामूले भवेच्छुक्लं मध्ये रक्तं निपातयेत् ॥ ६४ ॥
अग्रे पीतं भवेदेवं कृत्वा पंकजवेष्टनम् । शुभ्रवर्णेन तद्दद्यात्पीतवर्णेन सर्वतः ॥ ६५ ॥
मध्ये रक्तं भवेत्तच्च एवं षोडशकल्पयेत् । कोणेषु रक्तं दद्याच्च पद्मं क्षेत्रेषु निर्दिशेत् ॥ ६६ ॥
शुक्लेन पीठगात्राणि पीठकोणे पदत्रये । पीतवर्णेन रचयेद्द्विधा पंक्तिद्वये तथा ॥ ६७ ॥
शुद्धेन रचयेत्पादौ पुनः पीतादिवर्णकैः । चित्रं सुशोभनं कार्यं तत्र कल्पलतां न्यसेत् ॥ ६८ ॥
मानं कल्पलतायास्तु द्व्यङ्गुलं परिकीर्तितम् । द्वेद्वे शस्तं च भ्रमणं शंखावर्तक्रमात्त्रयम् ॥ ६९ ॥
ग्रंथौग्रंथौ पुष्पफले नानावर्णेन भावयेत् । नानापशुगणैर्युक्तं नानापक्षिगणैर्युतम् ॥ ७० ॥
वैष्णवे गारुडं शस्तं शैवे कीशवृषं लिखेत् । शाक्ते व्याघ्रं तथैशे च शरभं हरिमालिखेत् ॥ ७१ ॥
शोभां पीतेन रचयेदुपशोभां च पीतकैः । कोणेषु कृष्णवर्णेन बहिः स्याद्वेष्टनत्रयम् ॥ ७२ ॥
शुक्लपीतारुणैः कार्यं मण्डलं स्यान्मनोरमम् । सर्वतोभद्रमपरं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ७३ ॥
सर्वज्ञानमयं शुद्धं धर्मकामार्थदायकम् । चतुरस्रं समं कृत्वा दिग्भ्यो द्वादशधा द्विजाः ॥ ७४ ॥
पातयेत्तत्र सूत्राणि कोष्ठानां दृश्यते शतम् । चतुश्चत्वारिंशदाद्यं पश्चात्षट्त्रिंशदंबुजम् ॥ ७५ ॥
कोष्ठं प्रकल्पयेत्पीठं पंक्त्या चैवात्र वीथिकाम् । द्वारशोभे यथापूर्वमुपशोभं च दृश्यते ॥ ७६ ॥
अवशिष्टैः पदैः कुर्यात्सद्भिस्तंत्राणि मन्त्रवित् । विदध्यात्पूर्ववच्छेषमेवं वा मण्डलं भवेत् ॥ ७७ ॥
पूर्वोक्तमण्डले विद्वन्धरणीसदनं बहिः । मध्ये कल्पलता कार्या बहिष्कोणेषु सत्तमाः ॥ ७८ ॥
गुलालीतूर्यवर्णेन महामत्त इति स्मृतः । शोभोपशोभे शोभाग्रां कुर्याद्वै मण्डलं भवेत् ॥ ७९ ॥
एतद्धि सर्वतोभद्रं राशियुक्तमतः परम् । शतपत्रं वज्रनाभं बिंबनाभं सहस्रकम् ॥ ८० ॥
गजाह्वं च गजाकारं मध्ये तु समलङ्कृतम् । चतुश्चन्द्रे चन्द्रबिम्बश्चन्द्रकांतमुदाहृतम् ॥ ८१ ॥
बहिर्द्वादशभिः सूर्यैः सूर्याक्रांतं प्रकीर्तितम् । शेखरी त्रिपुटं चैव शतपत्रं च प्रक्रमात् ॥ ८२ ॥
सहस्रमेव विप्रेन्द्राः पद्मान्ते यस्य स्वस्तिकम् । स्वस्तिकं तद्भवेद्विप्राः पुष्करं वज्रसंमतम् ॥ ८३ ॥
चिन्तामणिं कुंकुमांशं खातं च हरिवल्लभम् । पञ्चसिंहासनस्थं च पञ्चसिंहासनं विदुः ॥ ८४ ॥
तद्वद्वृषासनं ज्ञेयं शिखिरूपं शिखिध्वजम् । नारसिंहं पद्मगर्भं कपोतास्यं तथा भवेत् ॥ ८५ ॥
गारुडं मेरुगर्भं च नीलकण्ठं नराकृतिम् । शतक्रतुगजारूढं श्रीबिंबनवसूत्रकम् ॥ ८६ ॥
अष्टास्रमष्टकोणाद्यं बहिः पद्मवनं कृतम् । कामद्वयेन पुटितं सहस्रं पद्मवेष्टितम् ॥ ८७ ॥
त्र्यस्रगर्भं पङ्कजं च त्र्यस्रं तत्परिकीर्तितम् । अष्ट पत्राणि वै मेरुं सुमेरुं तद्विपर्यये ॥ ८८ ॥
महामहामेरुपृष्ठं शतत्रयच्छदैर्वृतम् । छिद्रव्यक्तिं प्रवक्ष्यामि यथा मानेन भो द्विजाः ॥ ८९ ॥
वसु ८ दिग् १० विंशकैश्चैव २० चत्वारिंशत् ४० शतार्धकम् ॥ ५० ॥
दंडिश्रवणसंपन्न ६० माकाशं वसुसंमितम् ॥ ९० ॥
शतविंशाधिकं चैव १२० दलानि तदनन्तरम् । शुक्लरक्तं चाष्टवणैर्बिंबोष्ठं परिपूरयेत् ॥ ९१ ॥
शुक्लेन पङ्कजं तत्र पश्चात्कुर्यात्त्रिवेष्टनम् । शतपत्रमथो वक्ष्ये बिम्बराजेति कथ्यते ॥ ९२ ॥
स्थंडिले कुशहस्ते च पूर्ववद्वेष्टयेत्क्रमात् । वसु ८ पञ्चकला १६ पञ्चविंशकं २५ तन्नपत्रकात् ॥ ९३ ॥
चत्वारिंशत्ततः पश्चा ४० दष्टोत्तरशतं १०८ भवेत् । शुक्लं शोणं तथा पीतं श्यामशुक्लैरनंतरम् ॥ ९४ ॥
विलोमे दलसन्धीनि शाक्ते शैवे तु षट्पुरम् । वेष्टयेत्पंचवर्णेन शुक्लादीनि समंततः ॥ ९५ ॥
रक्तपीतैः समास्तीर्य कोणाञ्छुक्लेन पूरयेत् । स्थंडिले तारहस्तेन अष्टहस्तं प्रकल्पयेत् ॥ ९६ ॥
मंडलं बिंबराजस्य अष्टोत्तरदलैर्वृतम् । वसुपञ्चशक्तिविंशच्चत्वारिंशच्छतार्द्धकम् ॥ ९७ ॥
त्र्यृतुपत्रं सुवृत्तं स्याद्वृत्तयुक्तं सबिल्वकम् । चत्वारिंशद्द्वयं चैव गगनेन समावृतम् ॥ ९८ ॥
शतं विंशाधिकशतं द्विशतं विंशमुत्तमम् । वेष्टनांसे च त्रिशतं प्रक्रमादथ वर्धयेत् ॥ ९९ ॥
लवल्याभमथो वक्ष्ये सार्द्धहस्तप्रमाणतः । नवविंशं कल्पयेत्तु चतुःसूत्राणि पातयेत् ॥ १०० ॥
दक्षिणोत्तरतश्चैव तद्वदेव विजानीहि । पीतेन रेतपुःटिता मध्ये शुक्लं विभाव्यते ॥ १०१ ॥
ग्रहपक्षेन्नपीतेन मध्ये रक्तं प्रतिष्ठितम् । सर्वा रेखाश्च शुक्लेन पौष्टिके पीतमादिशेत् ॥ १०२ ॥
सशांतिके न योक्तव्यं कामे रक्तं विनिर्दिशेत् । मध्ये तु पङ्कजं रक्तं युग्मे सोमस्य पङ्कजम् ॥ १०३ ॥
शुक्लवर्णेन तत्कुर्यात्पीतवर्णमुदस्य च । ऐशान्यां चोत्तरे भागे गुरोः पीतं तु पङ्कजम् ॥ १०४ ॥
पूर्वस्यां दिशि शुक्रस्य पङ्कजं शुभ्रवर्णकम् । वारुणे तु शनैः कृष्णं नैर्ऋत्यां धूम्रवर्णकम् ॥ १०५ ॥
राहोः प्रकल्पयेत्तच्च केतोरपि नियोजयेत् । वायव्यां दिशि संयोज्य पङ्कजं विलिखेत्ततः ॥ १०६ ॥
विलोमे दलसन्धीनि पूरयत्सुविचक्षणः । बहिः पञ्चरजैः कार्यं युवदुर्गविभूषितम् ॥ १०७ ॥
पूर्वपश्चिमदिग्भागे शुक्लं स्याद्द्वारदेशतः । दक्षिणोत्तरदिग्भागे रक्तमेव प्रशस्यते ॥ १०८ ॥
त्रिस्थाने सममध्ये च द्वादशांगुलप्रक्रमात् । द्विहस्तादावंगुलेन वर्द्धयेत्तद्विभागतः ॥ १०९ ॥
पञ्चाब्जमण्डलं ज्ञेयं चतुःस्वस्तिकभूषितम् ॥ ११० ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
सूत उवाच । न कुर्याद्दक्षिणाहीनं मानहीनं न कारयेत् । अमानेन हतो यज्ञस्तस्मान्मानं प्रशस्यते ॥ १ ॥
यस्य यज्ञस्य यन्मानं तत्तु तेनैव योजयेत् । अमानेन कृते सर्वे व्रजेयुर्नरकं पुनः ॥ २ ॥
आचार्यहोतृब्रह्माणो विधिज्ञः सहकर्तृकः । यस्य यज्ञे पापकश्च जातिहीनः प्रवेशयेत् ॥ ३ ॥
अशीतिभिर्वराटैश्च पण इत्यभिधीयते । तैस्तु षोडशभिर्ज्ञेयं पुराणं सप्तभिस्तु तैः ॥ ४ ॥
राजतैश्चाष्टभिः स्वर्णं यज्ञादौ दक्षिणा स्मृता । महारामे द्विसौवर्णं कूपे स्वर्णार्धमेव च ॥ ५ ॥
तुलस्यामलकीयागे सुवर्णैकं प्रचक्षते । यकृल्लोके च सौवर्णं लक्षे स्वर्णं चतुष्टयम् ॥ ६ ॥
नवमे कोटिहोमे च देवतानां च स्थापने । प्रासादस्य समुत्सर्गे अष्टादश सुवर्णकाः ॥ ७ ॥
तडागे पुष्करिण्यां च अर्धार्धं परि कीर्तितम् । महादाने च दीक्षायां वृषोत्सर्गे च सत्तमाः ॥ ८ ॥
जीवतश्च वृषोत्सर्गे गयाश्राद्धे तथैव च । अवित्तसाध्यमानेन यज्ञं कुर्यात्कलौयुगे ॥ ९ ॥
दंपत्योश्च वृषोत्सर्गे मानमेकमुदाहृतम् । बहुभिः कियमाणोपि याग एको महोत्तमैः ॥ १० ॥
राज्ञः करग्रहे चैव दीक्षायां दान कर्मणि । अशीतिरत्तिकं स्वर्णं श्रवणे भारतस्य च ॥ ११ ॥
ग्रहयागे प्रतिष्ठायां सुवर्णशतरत्तिकः । लक्षहोमे चायुते च कोट्यामेव विधीयते ॥ १२ ॥
देवानां ब्राह्मणानां च दानं यस्य प्रकल्पितम् । तस्यैव देयं तद्दानं सांगोपांगं सदक्षिणम् ॥ १३ ॥
नानास्य किञ्चिद्दातव्यं संगभंगो भवेद्यतः । गृही तु कृत्वा यद्दानं तदा तस्य ऋणी भवेत् ॥ १४ ॥
यज्ञेषु होमे यद्द्रव्यं काष्ठमाज्यादिकं च यत् । तन्नायकस्य पूजायां द्रव्यमाहुर्विनिर्मितम् ॥ १५ ॥
अनादिदेवतार्चायां पूजास्नानादिकर्मणि । यस्यार्हणादिकं द्रव्यं तस्य देवस्य तद्भवेत् ॥ १६ ॥