snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
अलाभे त्वन्यगोत्राणां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत् । सर्वं चापि चरेद्ग्रामं पूर्वोक्तानामसम्भवे । अन्त्यवर्जं महाबाहो इत्याह भगवान्विभुः ॥ १५५ ॥
वाचं नियम्य प्रयतस्त्वग्निं शस्त्रं च वर्जयेत् । चातुर्वर्ण्यं चरेद्भैक्षमलाभे कुरुनन्दन ॥ १५६ ॥
आरादाहृत्य समिधः. सन्निदध्याद् गृहोपरि । सायंप्रातस्तु जुहुयात्ताभिरग्निमतन्द्रितः ॥ १५७ ॥
भैक्षाचरणमकृत्वा न तमग्निं समिध्य वै । अनातुरः सप्तरात्रमवकीर्णिव्रतं चरेत् ॥ १५८ ॥
वर्तनं चास्य भैक्षेण प्रवदन्ति मनीषिणः । तस्माद्भैक्षेण वै नित्यं नैकान्नादी भवेद्यती ॥ १५९ ॥
भैक्षेण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता । दैवत्ये व्रतवद्राजन्पित्र्ये कर्मण्यथर्षिवत् । काममभ्यर्थितोऽश्नीयाद्व्रतमस्य न लुप्यते ॥ १६० ॥
ब्राह्मणस्य महाबाहो कर्म यत्समुदाहृतम् । राजन्यवैश्ययोर्नैतत्पण्डितैः कुरुनन्दन ॥ १६१ ॥
चोदितोऽचोदितो १ वापि गुरुणा नित्यमेव हि । कुर्यादध्ययने योगमाचार्यस्य हितेषु च ॥ १६२ ॥
बुद्धीन्द्रियाणि मनसा शरीरं वाचमेव हि । नियम्य प्राञ्जलिस्तिष्ठेद्वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् ॥ १६३ ॥
नित्यमुद्धृतपाणिः स्यात्साध्वाचारस्तु संयतः । आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः ॥ १६४ ॥
वस्त्रवेषैस्तथान्नैस्तु हीनः स्याद्गुरुसन्निधौ । उत्तिष्ठेत्प्रथमं चास्य जघन्यं चापि संविशेत् ॥ १६५ ॥
प्रतिश्रवणसम्भाषे तल्पस्थो न समाचरेत् । न चासीनो न भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः ॥ १६६ ॥
आसीनस्य स्थितः कुर्यादभिगच्छंश्च तिष्ठतः । प्रत्युद्गन्ता तु व्रजतः पश्चाद्धावंश्च धावतः ॥ १६७ ॥
पराङ्मुखस्याभिमुखो दूरस्थस्यैत्य चान्तिकम् । नमस्कृत्य शयानस्य निदेशे तिष्ठेत्सर्वदा ॥ १६८ ॥
नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ । गुरोश्च चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत् ॥ १६९ ॥
नामोच्चारणमेवास्य परोक्षमपि सुव्रत । न चैनमनुकुर्वीत गतिभाषणचेष्टितैः ॥ १७० ॥
परीवादस्तथा निन्दा गुरोर्यत्र प्रवर्तते । कर्णौ तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः ॥ १७१ ॥
परीवादाद्रासभः स्यात्सारमेयस्तु निन्दकः । परिभोक्ता कृमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी ॥ १७२ ॥
दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः । यानासनगतो राजन्नवरुह्याभिवादयेत् ॥ १७३ ॥
प्रतिकूले समाने तु नासीत गुरुणा सह । अशृण्वंति गुरौ राजन्न किञ्चिदपि कीर्तयेत् ॥ १७४ ॥
गोश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च । आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलक नौषु च ॥ १७५ ॥
गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् । गुरुपुत्रेषु चार्येषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ॥ १७६ ॥
बालः समानजन्मा वा विशिष्टो यज्ञकर्मणि । अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति ॥ १७७ ॥
उत्सादनमथाङ्गानां स्नापनोच्छिष्टभोजने । पादयोर्नेजन राजन्गुरुपुत्रेषु वर्जयेत् ॥ १७८ ॥
गुरुवत्प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः । असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥ १७९ ॥
अभ्यञ्जनं स स्नपनं गात्रोत्सादनमेव च । गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम् ॥ १८० ॥
गुरुपत्नीं तु युवतीं नाभिवादेत पादयोः । पूर्णविंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता ॥ १८१ ॥
स्वभाव एव नारीणां नराणामिह दूषणम् । अतोर्थान्न प्रमाद्यन्ति प्रतिपाद्य विपश्चितः ॥ १८२ ॥
अविद्वांसमलं लोके विद्वांसमपि वा पुनः । प्रमदा ह्युत्पथं नेतुं कामक्रोधवशानुगम् ॥ १८३ ॥
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् । बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥ १८४ ॥
राजेन्द्र गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद्वन्दनं कुर्यादसावहमिति ब्रुवन् ॥ १८५ ॥
विप्रोऽस्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ १८६ ॥
यथा खनन्खनित्रेण जलमाप्नोति मानवः । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ॥ १८७ ॥
मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा स्याच्छिखी जटी । नैनं ग्रामेऽभिनिम्लोचेदर्को नाभ्युदियात्क्वचित् ॥ १८८ ॥
तं चेदभ्युदियात्सूर्यः शयानं कामकारतः । निम्लोचेद्वाप्यभिज्ञानाज्जपन्नुपवसेद्दिनम् ॥ १८९ ॥
सूर्येण ह्यभिनिर्मुक्तः शयानोभ्युदितश्च यः । प्रायश्चित्तमकुर्वाणो युक्तः स्यान्महतैनसा ॥ १९० ॥
उपस्पृश्य महाराज उभे सन्ध्ये समाहितः । शुचौ देशे जपञ्जप्यमुपासीत यथाविधि ॥ १९१ ॥
यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयः किञ्चित्समाचरेत् । तत्सर्वमाचरेद्युक्तो यत्र वा रमते मनः ॥ १९२ ॥
धर्मार्थावुच्यते श्रेयः कामार्थौ धर्ममेव च । अर्थ एवेह वा श्रेयस्त्रिवर्ग इति संस्थितिः ॥ १९३ ॥
पिता माता तथा भ्राता आचार्याः कुरुनन्दन । नार्तेनाप्यवमन्तव्या ब्राह्मणेन विशेषतः ॥ १९४ ॥
आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः । माताप्यथादितेर्मूर्तिर्भ्राता स्यान्मूर्तिरात्मनः ॥ १९५ ॥
यन्माता पितरौ क्लेशं सहेते सम्भवे नृणाम् । न तस्य निष्कृतिः शक्या कर्तुं वर्षशतैरपि ॥ १९६ ॥
तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यादाचार्यस्य च भारत । तेषु हि त्रिषु तुष्टेषु तपः सर्वं समाप्यते ॥ १९७ ॥
तेषां त्रयाणां शुश्रूषा परमं तप उच्यते । न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ॥ १९८ ॥
त एव हि त्रयो लोकास्त एव त्रय आश्रमाः ॥ १ ॥
त एव च त्रयो वेदास्त एवोक्तास्त्रयोऽग्नयः ॥ १९९ ॥
माता वै गार्हपत्याग्निः पिता वै दक्षिणः स्मृतः । गुरुराहवनीयश्च साग्नित्रेता गरीयसी ॥ २०० ॥
त्रिषु तुष्टेषु चैतेषु त्रींल्लोकाञ्जयते गृही । दीप्यमानः स्ववपुषा देववद्दिवि मोदते ॥ २०१ ॥
इमं लोकं पितृभक्त्या मातृभक्त्या तु मध्यमम् । गुरुशुश्रूषया चैव गच्छेच्छक्रसलोकताम् ॥ २०२ ॥
सर्वे तेनादृता धर्मा यस्यैते त्रय आदृताः । अनादृतास्तु येनैते सर्वास्तस्याफलाः ॥ २०३ ॥
यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यत्समाचरेत् । तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्यात्प्रियहिते रतः ॥ २०४ ॥
तेषामनुपरोधेन पार्थक्यं २ यद्यदाचरेत् । तत्तन्निवेदयेत्तेभ्यो मनोवचनकर्मभिः ॥ २०५ ॥
त्रिष्वेतेष्विति कृत्यं हि पुरुषस्य समाप्यते । एष धर्मः परः साक्षादुपधर्मोऽन्य उच्यते ॥ २०६ ॥
श्रद्धधानः शुभां विद्यामाददीतावरादपि । अन्त्यादपि परं धर्मं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि ॥ २०७ ॥
विषादप्यमृतं ग्राह्यं बालादपि सुभाषितम् । अमित्रादपि सद्वृत्तममेध्यादपि काञ्चनम् ॥ २०८ ॥
स्त्रियो रत्नं नयो विद्या धर्मः शौचं सुभाषितम् । विविधानि च शिल्पानि समादेयानि सर्वशः ॥ २०९ ॥
अब्राह्मणादध्ययनमापत्काले विधीयते । अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरोः ॥ २१० ॥
नाब्राह्मणे गुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत् । ब्राह्मणे चाननूचाने काञ्क्षन्गतिमनुत्तमाम् ॥ २११ ॥
यदि त्वात्यन्तिको वासो रोचते च गुरोः कुले । युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ॥ २१२ ॥
आ समाप्तेः शरीरस्य यस्तु शुश्रूषते गुरुम् । स गच्छत्यञ्जसा विप्रो ब्राह्मणः सद्य शाश्वतम् ॥ २१३ ॥
न पूर्वं गुरवे किञ्चिदुपकुर्वीत धर्मवित् । स्नानाय गुरुणाज्ञस्तः शक्त्या गुर्वर्थमाहरेत् ॥ २१४ ॥
क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमेव च । धान्यं वासांसि शाकं वा गुरवे प्रीतमाहरेत् ॥ २१५ ॥
स्वर्गते गां परित्यज्य गुरौ भरतसत्तम । गुणान्विते गुरुसुते गुरुदारेऽथ वा नृप । सपिण्डे वा गुरोश्चापि गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ॥ २१६ ॥
एतेष्वविद्यमानेषु स्थानासनविहारवान् । प्रयुञ्जानोऽग्निशुश्रूषां साधयेद्देहमात्सनः । वीरस्य कुर्वञ्छुश्रूषां याति वीरसलोकताम् ॥ २१७ ॥
चरत्येवं हि यो विप्रो ब्रह्मचर्यमविप्लुतः । स गत्वा ब्रह्मसदनं ब्रह्मणा सह मोदते ॥ २१८ ॥
इत्येष कथितो धर्मः प्रथमं ब्रह्मचारिणः । गृहस्थस्यापि राजेन्द्र शृणु धर्ममशेषतः ॥ २१९ ॥
काले प्राप्य व्रतं विप्र ऋतुयोगेन भारत । प्रपालयन्व्रतं याति ब्रह्मसालोक्यतां विभो ॥ २२० ॥
सदोपनयनं शस्तं वसन्ते ब्राह्मणस्य तु । क्षत्रियस्य ततो ग्रीष्मे प्रशस्तं मनुरब्रवीत् ॥ २२१ ॥
प्राप्ते शरदि वैश्यस्य सदोपनयनं परम् । इत्येष त्रिविधः कालः कथितो व्रतयोजने ॥ २२२ ॥
सुमन्तुरुवाच । षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव च ॥ १ ॥
वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि नृपोत्तम । अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममावसेत् ॥ २ ॥
तं प्रतीतं स्वधर्मेण ब्रह्मदायहरं पितुः । स्रग्विणं तल्प १ आसीनमर्हयेत्प्रथमं गवा ॥ ३ ॥
गुरुणा समनुज्ञातः समावृत्तौ यथाविधि । उद्वहेत द्विजो भार्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ॥ ४ ॥
शतानीक उवाच । लक्षणं द्विजशार्दूल स्त्रीणां वद महामुने । कीदृग्लक्षणसंयुक्ता १ कन्या स्यात्सुखदा नृप ॥ ५ ॥
सुमन्तुरुवाच । यदुक्तं ब्राह्मणा पूर्वं स्त्रीलक्षणमनुत्तमम् । श्रेयसे सर्वलोकानां शुभाशुभफलप्रदम् ॥ ६ ॥
तत्ते वच्मि महाबाहो शृणुष्वैकमना नृप । श्रुतेन येन जानीषे कन्यां शोभनलक्षणाम् ॥ ७ ॥
सुखासीनं सुरश्रेष्ठमभिगम्य महर्षयः । पप्रच्छुर्लक्षणं स्त्रीणां यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना ॥ ८ ॥
प्रणम्य शिरसा देवमिदं वचनमब्रुवन् । भगवन्ब्रूहि नः सर्वं स्त्रीणां लक्षणमुत्तमम् ॥ ९ ॥
श्रेयसे सर्वलोकानां शुभाशुभफलप्रदम् । प्रशस्तामप्रशास्तां च जानीमो येन कन्यकाम् ॥ १० ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विरिञ्चो वाक्यमब्रवीत् । शृणुध्वं द्विजशार्दूला वच्मि युष्मास्वशेषतः ॥ ११ ॥
प्रतिष्ठिततलौ सम्यग्रताम्भोजसमप्रभौ । ईदृशौ चरणौ धन्यौ योषितां भोगवर्धनौ ॥ १२ ॥
करालैरतिनिर्मासै रूक्षैरर्धशिरान्वितैः । दारिद्र्यं दुर्भगत्वं च प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥ १३ ॥
अङ्गुल्यः संहता वृत्ताः स्निग् धाः सूक्ष्मनखास्तथा । कुर्वन्त्यत्यन्तमैश्वर्यं राजभावं च योषितः ॥ १४ ॥
ह्रस्वाः सुजीवितं ह्रस्वा विरला वित्तहानये । दारिद्र्यं मूलमग्नासु प्रेष्यं च पृथुलासु च ॥ १५ ॥
परस्परसमारूढैस्तनुभिर्वृत्तपर्वभिः । बहूनपि पतीन्हत्वा दासी भवति वै द्विजाः ॥ १६ ॥
अङ्गुष्ठोन्नतपर्वाणस्तुङ्गाग्राः कोमलान्विताः । रत्नकाञ्चनलाभाय विपरीता विपत्तये ॥ १७ ॥
सुभगत्वं नखैः स्निग्धैराताम्रैश्च धनाद् यता । पुत्राः स्युरुन्नतैरेभिः सुसूक्ष्मैश्चापि राजता ॥ १८ ॥
पाण्डुरैः स्फुटितै रूक्षैर्नीलैर्धूम्रैस्तथा खरैः ॥ १ ॥
निःस्वता भवति स्त्रीणां पीतैश्चाभक्ष्यभक्षणम् ॥ १९ ॥
गुल्फाः स्निग्धाश्च वृत्ताश्च समारूढशिरास्तथा । यदि स्युर्नूपुरान्दध्युर्बान्धवाद्यैः समाप्नुयुः ॥ २० ॥
अशिरा शरकाण्डाभाः सुवृत्ताल्पतनूरुहाः । जङ्घा कुर्वन्ति सौभाग्यं यानं च गजवाजिभिः ॥ २१ ॥
क्लिश्यते रोमजङ्घा स्त्री भ्रमत्युद्धतपिण्डिका । काकजङ्घा पतिं हन्ति वाचाटा कपिला च याः ॥ २२ ॥
जानुभिश्चैव मार्जारसिंहजान्वनुकारिभिः । श्रियमाप्य सुभाग्यत्वं प्राप्नुवन्ति सुतांस्तथा ॥ २३ ॥
घटाभैरध्वगा नार्यो निर्मांसैः कुलटा स्त्रियः । शिरालैरपि हिंस्राः स्युर्विश्लिष्टैर्धनवर्जिताः ॥ २४ ॥
अत्यन्तकुटिलै रूक्षैः स्फुटिताग्रैर्गुडप्रभैः । अनेकजैस्तथा रोमैः केशैश्चापि तथाविधैः ॥ २५ ॥
अत्यन्तपिङ्गला नारी विषतुल्येति निश्चितम् । सप्ताहाभ्यन्तरे पापा पतिं हन्यान्न संशयः ॥ २६ ॥
हस्तिहस्तनिभैर्वृतै रम्भाभैः करभोपमैः । प्राप्नुवन्त्यूरुभिः शश्वत्स्त्रियः सुखमनङ्गजम् ॥ २७ ॥
दौर्भाग्यं बद्धमांसैश्च बन्धनं रोमशोरुभिः । तनुभिर्वधमित्याहुर्मध्यच्छिद्रेष्वनीशता ॥ २८ ॥
सन्ध्यावर्णं समं चारु सूक्ष्मरोमान्वितं पृथु । जघनं शस्यते स्त्रीणां रतिसौख्यकरं द्विज ॥ २९ ॥
अरोमको भगो यस्याः समः सुश्लिष्टसंस्थितः । अपि नीचकुलोत्पन्न राजपत्नी भवत्यसौ ॥ ३० ॥
अश्वत्थपत्रसदृशः कूर्मपृष्ठोन्नतस्तथा । शशिबिम्बनिभश्चापि तथैव कलशाकृतिः । भगः शस्ततमः स्त्रीणां रतिसौभाग्यवर्धनः ॥ ३१ ॥
तिलपुष्पनिभो यश्च यद्यग्रे खुरसन्निभः । द्वावप्येतौ परप्रेष्यं कुर्वाते च दरिद्रताम् ॥ ३२ ॥
उलूखलनिभैः शोकं मरणं विवृताननैः । विरूपैः पूतिनिर्मांसैर्गजसन्निभरोमभिः । दौःशील्यं दुर्भगत्वं च दारिद्र्यमधिगच्छति ॥ ३३ ॥
कपित्थफलसंकाशः पीनो वलिविवर्जितः । स्फीताः प्रशस्यते स्त्रीणां निन्दितभ्रान्यथा द्विजाः ॥ ३४ ॥
पयोधरभरानम्रप्रचलत्त्रिवलीगुरुः । मध्यः शुभावहः स्त्रीणां रोमराजीविभूषितः ॥ ३५ ॥
पणवाभैर्मृदङ्गाभैस्तथा मध्ये यवोपमैः । प्राप्नुवन्ति भयावासक्लेशदौःशील्यमीदृशैः ॥ ३६ ॥
अवक्रानुल्बणं पृष्ठमरोमशमगर्हितम् । नानास्तरणपर्यङ्करतिसौख्यकरं परम् ॥ ३७ ॥
कुब्जमद्रोणिकं पृष्ठं रोमशं यदि योषितः । स्वप्नान्तरे सुखं तस्या नास्ति हन्यात्पतिं च सा ॥ ३८ ॥
विपुलैः १ सुकुमारैश्च कुक्षिभिः सुबहुप्रजाः । मण्डूककुक्षिर्या नारी राजानं सा प्रसूयते ॥ ३९ ॥
उन्नतैर्बलिभिर्वध्याः सुवृत्तैः कुलटा स्त्रियः । २ जारकर्मरतास्ताः स्युः प्रव्रज्यां च समाप्नुयुः ॥ ४० ॥
उन्नता च नतैः क्षुद्रा विषमैर्विषमाशया । आयुरैश्वर्यसम्पन्ना वनिता हृदयैः समैः ॥ ४१ ॥
सुवृत्तमुन्नतं पीनमदूरोन्नतमायतम् । स्तनयुग्ममिदं शस्तमतोऽन्यदसुखावहम् ॥ ४२ ॥
उन्नतिः प्रथमे गर्भे द्वयोरेकस्य भूयसी । वामे तु जायते कन्या दक्षिणे तु भवेत्सुतः ॥ ४३ ॥
दीर्घे तु ३ चूचुके यस्याः सा स्त्री धूर्ता रतिप्रिया । सुवृत्ते तु पुनर्यस्या द्वेष्टि सा पुरुषं सदा ॥ ४४ ॥
स्तनैः सर्पफणाकारैः श्वजिह्वाकृतिभिस्तथा । दारिद्र्यमधिगच्छन्ति स्त्रियः पुरुषचेष्टिताः । अवष्टब्धघटीतुल्या भवन्ति हि तथा द्विजाः ॥ ४५ ॥
सुसमं मांसलं चारु शिरो रोमविवर्जितम् । वक्षो यस्या भवेन्नार्या भोगान्भुक्ते यथेप्सितान् ॥ ४६ ॥
हिंस्रा भवति वक्रेण दौःशील्यं रोमशेन तु । निर्मांसेन तु वैधव्यं विस्तीर्णे कलहप्रिया ॥ ४७ ॥
चतस्रो रक्तगम्भीरा रेखाः स्निग्धाः करे स्त्रियाः । यदि स्युः सुखमाप्नोति विच्छिन्नाभिरनीशता ॥ ४८ ॥
रेखाः कनिष्ठिकामूलाद्यस्याः प्राप्ताः प्रदेशिनीम् । शतमायुर्भवेत्तस्यास्त्रयाणामुन्नतौ क्रमात् ॥ ४९ ॥
संवृत्ताः समपर्वाणस्तीक्ष्णाग्राः कोमलत्वचः । समा ह्यंगुलयो यस्याः सा नारी भोगवर्धिनी ॥ ५० ॥
बन्धुजीवारुणैस्तुंगैर्नखैरैश्वर्यमाप्नुयात् । खरैर्वक्रैर्विवर्णाभैः श्वेतप्रीतैरनीशता ॥ ५१ ॥
रक्तैर्मृदुभिरैश्वर्यं निश्छिद्राङ्गुलिभिर्द्विजाः । स्फुटितैर्विषमै रूक्षैः क्लेशं पाणिभिराप्नुयुः ॥ ५२ ॥
समरेखा यवा यासाङ्गुष्ठाङ्गुलिपर्वसु । तासां हि विपुलं सौख्यं धनं धान्यं तथाऽक्षयम् ॥ ५३ ॥
मणिबन्धोऽव्यवच्छिन्नो रेखात्रयविभूषितः । ददाति न चिरादेव भोगमायुस्तथाक्षयम् ॥ ५४ ॥
श्रीवत्सध्वजपद्माक्षगजवाजिनिवेशनैः । चक्रस्वस्तिकवज्रासिपूर्णकुम्भनिभाङ्कुशैः ॥ ५५ ॥
प्रासादच्छत्रमुकुटैर्हारकेयूरकुण्डलैः । शङ्खतोरणनिर्व्यूहैर्हस्तन्यस्तैर्नृपस्त्रियः ॥ ५६ ॥
यस्याः पाणितले रक्ता यूपकुम्भाश्च कुण्डिकाः । दृश्यन्ते चरणे यस्या यज्ञपली भवत्यसौ ॥ ५७ ॥
वीथ्यापणतुलामानैस्तथा मुद्रादिभिः स्त्रियः । भवन्ति वणिजां पत्न्यो रत्नकाञ्चनशालिनाम् ॥ ५८ ॥
दात्रयोक्त्रयुगाबन्धफलोलूखललाङ्गलैः । भवन्ति धनधान्याढ्या कृषीवलजनाङ्गनाः ॥ ५९ ॥
अनुन्नतशिरासन्धि पीनं रोमविवर्जितम् । गोपुच्छाकृति नारीणां भुजयोर्युगुलं शुभम् ॥ ६० ॥
निगूढग्रन्थयो यस्याः कूर्परौ रोमवर्जितौ । बाहू वै ललितौ यस्याः प्रशस्तौ वृत्तकोमलौ ॥ ६१ ॥
उन्नतावनतौ चैव नातिस्थूलौ न रोमशौ । सुखदौ तु सदा स्त्रीणां सौभाग्यारोग्यवर्धनौ ॥ ६२ ॥
स्थूले स्कन्धे वहेद्भारं रोमशे व्याधिता भवेत् । वक्रस्कन्धे भवेद्वन्ध्या कुलटा चोन्नतानने ॥ ६३ ॥
स्पष्टं रेखात्रयं यस्या ग्रीवायां चतुरङ्गुलम् । मणिकाञ्चनमुक्ताढ्यं सा दधाति विभूषणम् ॥ ६४ ॥
अधना स्त्री कृशग्रीवा दीर्घग्रीवा च . बन्धकी । हस्वग्रीवा मृतापत्या स्थूलग्रीवा च दुःखिता ॥ ६५ ॥
अनुन्नता समांसा च समा यस्याः कृकाटिका । सुदीर्घमायुस्त्वस्यास्तु चिरं भर्ता च जीवति ॥ ६६ ॥
निर्मांसा बहुमांसा च शिराला रोमशा तथा । कुटिला विकटा चैव विस्तीर्णा न च शस्यते ॥ ६७ ॥
न स्थूलो न कृशोऽत्यर्थं न वक्रो न च रोमशः । हनुरेवंविधः श्रेयांस्ततोऽन्यो न प्रशस्यते ॥ ६८ ॥
चतुरस्रमुखी धूर्ता मण्डलास्या शिवा १ भवेत् । अप्रजा वाजिवक्रा स्त्री महावक्रा च दुर्भगा ॥ ६९ ॥
श्ववराहवृकोलूकमर्कटास्याश्च याः स्त्रियः । कूरास्ताः पापकर्मिण्यः प्रजाबान्धववर्जिताः ॥ ७० ॥
मालतीबकुलाम्भोजनीलोत्पलसुगन्धि यत् । वदनं मुच्यते नैतत्पानताम्बूलभोजनैः ॥ ७१ ॥
ताम्राभः किञ्चिदालम्भः स्थौल्यकार्श्यविवर्जितः । अधरो यदि तुङ्गश्च नारीणां भोजदः सदा ॥ ७२ ॥
स्थूले कलहशीला स्याद्विवर्णे चातिदुःखिता । उत्तरोष्ठेन तीक्ष्णेन वनिता चातिकोपना ॥ ७३ ॥
जिह्वा तनुतरा वक्रा ताम्रा दीर्घा च शस्यते । स्थूला ह्रस्वा विवर्णा या वक्रा भिन्ना च निन्दिता ॥ ७४ ॥
शङ्खकुन्देन्दुधवलं स्निग्धैस्तुङ्गैरसन्धिभिः । मिष्टान्नपानमाप्नोति दन्तैरेभिरनुन्नतैः ॥ ७५ ॥
सूक्ष्मैरतिकृशैर्ह्रस्वैः स्फुटितैर्विरलैस्तथा । रूक्षश्च दुःखिता नित्यं विकटैर्भामिनी भवेत् ॥ ७६ ॥
सुमृष्टदर्पणाम्भोजपूर्णबिम्बेन्दुसन्निभम् । वदनं वरनारीणामभीष्टफलदं स्मृतम् ॥ ७७ ॥
न स्थूला न कृशा वक्रा नातिदीर्घा समुन्नता । ईदृशी नासिका यस्याः सा धन्या तु शुभङ्करी ॥ ७८ ॥
उन्नता मृदुला या च रेखा शुद्धा न सङ्गन्ता । भ्रूर्वक्रतुल्या सूक्ष्मा च योषितां सा सुखावहा ॥ ७९ ॥
१ धनुस्तुल्याभिः सौभाग्यं वन्ध्या स्याद्दीर्घरोमभिः । पिङ्गलासङ्गता ह्रस्वा दारिद्र्याय न संशयः ॥ ८० ॥
नीलोत्पलदलप्रख्यैराताम्रैश्चारुपक्ष्मभिः । वनिता नयनैरेभिर्भोगसौभाग्यभागिनी ॥ ८१ ॥
खञ्जनाक्षी मृगाक्षी च वराहाक्षी वराङ्गना । यत्रयत्र समुत्पन्ना महान्तं भोगमश्नुते ॥ ८२ ॥
अगम्भीरैरसंश्लिष्टैर्बहुरेखाविभूषितैः । राजपन्त्यो भवन्तीह नयनैर्मधुपिङ्गलैः ॥ ८३ ॥
वायसाकृतिनेत्राणि दीर्घापाङ्गानि योषिताम् । अनाविलानि चारूणि भवन्ति हि विभूतये ॥ ८४ ॥
गम्भीरैः पिङ्गलैश्चैव दुःखिताः स्युश्चिरायुषः । वयोमध्ये त्यजेत्प्राणानुन्नताक्षी तु२ याङ्गना ॥ ८५ ॥
रक्ताक्षी विषमाक्षी च ३ धूम्राक्षी प्रेतलोचना । वर्जनीया सदा नारी श्वनेत्रा चैव दूरतः ॥ ८६ ॥
उद्भ्रान्तकैः करैश्चित्रैर्नयनस्त्वंगनास्त्विह । मद्यमांसप्रिया नित्यं चपलाश्चैव सर्वतः ॥ ८७ ॥
करालाकृतयः कर्णा नभःशब्दास्तु संस्थिताः । वहन्ति विकसत्कान्तिं हेमरत्नविभूषणम् ॥ ८८ ॥
खरोष्ट्रनकुलोलूककपिलश्रवणाः स्त्रियः । प्राप्नुवन्ति महद्दुःखं प्रायशः प्रव्रजन्ति च ॥ ८९ ॥
ईषदापाण्डुगण्डा या सुवृत्ता पर्वणि त्विह । प्रशस्ता निन्दिता त्वन्या रोमकूपकदूषिता ॥ ९० ॥
अर्धेन्दुप्रतिमाभोगमरोम तु समाहितम । भोगारोग्यकरं श्रेष्ठं ललाटं वरयोषिताम् ॥ ९१ ॥
द्विगुणं परिणाहेन ललाटं विहितं च यत् । शिरः प्रशस्तं नारीणामधन्या हस्तिमस्तका ॥ ९२ ॥
सूक्ष्माः कृष्णा मृदुस्निग्धाः कुञ्जिताग्राः शिरोरुहाः । भवन्ति श्रेयसे स्त्रीणामन्ये स्युः क्लेशशोकदाः ॥ ९३ ॥
हंसकोकिलवीणालिशिखिवेणुस्वराः स्त्रियः । प्राप्नुवन्ति बहून्भोगान्भृत्यानाज्ञापयन्ति च ॥ ९४ ॥
भिन्नकांस्यस्वरा नारी खरकाकस्वरा च या । रोगं व्याधिं भयं शोकं दारिद्र्यं चाधिगच्छति ॥ ९५ ॥
हंसगोवृषचक्राह्वमत्तमातङ्गगामिनी । स्वकुलं द्योतयेन्नारी महिषी पार्थिवस्य च ॥ ९६ ॥
श्वशृगालगतिर्निन्द्या या च वायसवद्व्रजेत् । दासी मृगगतिर्नारी द्रुतगामी च बन्धकी ॥ ९७ ॥
फलिनी रोचना हेमकुङ्कुमप्रभ एव च । वर्णः शुभकरः स्त्रीणां यश्च दूर्वाङ्कुरोपमः ॥ ९८ ॥
मृदूनि मृदुरोमाणि नात्यन्तस्वेदकानि च । सुरभीणि च गात्राणि यासां ताः पूजिताः स्त्रियः ॥ ९९ ॥
नोद्वहेत्कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गीं न रोगिणीम् । नालोमिकां नातिह्रस्वां न वाचाटां न पिङ्गलाम् ॥ १०० ॥
नर्क्षवृक्षनदीनाम्नीं नान्त्यपर्वतनामिकाम् । न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम् ॥ १०१ ॥
अव्यङ्गाङ्गीं सौम्यनाम्नीं हंसवारणगामिनीम् । तनुलोमकेशदशनां मृदङ्गीमुद्वहेत्स्त्रियम् ॥ १०२ ॥
महान्त्यपि समृद्धानि गोजाविधनधान्यतः । स्त्रीसम्बन्धे दशैतानि कुलानि परिवर्जयेत् ॥ १०३ ॥
हीनक्रियं निष्पुरुषं निश्छन्दोरोमशार्शसम् । क्षयामयाव्यपस्मारिश्वित्रकुष्ठिकुलानि च ॥ १०४ ॥
पादौ सुगुल्फौ प्रथमं प्रतिष्ठौ जङ्घे द्वितीयं च सुजानुचक्रे । मेढ्रोरुगुह्यं च ततस्तृतीयं नाभिः कटिश्चेति चतुर्थमाहुः ॥ १०५ ॥
उदरं कथयन्ति पञ्चमं हृदयं षष्ठमथ स्तनान्वितम् । अथ सप्तममंसजत्रुणी कथयन्त्यष्टममोष्ठकन्धरे ॥ १०६ ॥
नवमं नयने च सभ्रुणी सललाटं दशमं शिरस्तथा । अशुभेष्वशुभं दशाफलं चरणं चरणाद्यशुभेषु शोभनम् ॥ १०७ ॥
इदं महात्मा स महानुभावः शचीनिमित्तं गुरुरब्रवीद्द्विजाः । शक्रेण पृष्टः सविशेषमुत्तमं संलक्ष्यमुक्तं वरयोषलक्षणम् १ ॥ १०८ ॥
मत्सकाशात्पुनः श्रुत्वा लक्षणं पुरुषस्य च । यथाधुना भवद्भिस्तु श्रुतं मत्तो द्विजोत्तमाः ॥ १०९ ॥
लक्षणेभ्यः प्रशस्तं तु स्त्रीणां सद्वृत्तमुच्यते । सद्वृत्तमुक्त्वा या स्त्री सा प्रशस्ता न च लक्षणैः ॥ ११० ॥
ईदृग्लक्षणसम्पन्नां सुकन्यामुद्वहेत्तु यः । ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा कीर्तिस्तत्र तिष्ठति नित्यशः ॥ १११ ॥
शतानीकउवाच । सद्वृत्तं श्रोतुमिच्छामि देवस्त्रीणां सुविस्तरात् । उत्तमाधममध्यं च सम्बन्धे स्त्रीकृते यथा ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । शतानीक महाबाहो ब्रह्मलोके पितामहः । उक्त्वा स लक्षणं स्त्रीणां सद्वृत्तं चोक्तवान्पुनः १ ॥ २ ॥
यथोक्तं ब्रह्मणां तेषामृषीणां कुरुनन्दन । स प्रेयो वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥
शृणुध्वं द्विजशार्दूलाः स्त्रीणां सद्वृत्तमादितः । वक्ष्ये युष्मानशेषं वै लोकानुग्रहकाम्यया ॥ ४ ॥
त्रिवर्गप्राप्तये वक्ष्ये स्त्रीवृत्तं गृहमेधिनाम् । प्राग्विद्यादीनुपादाय तैरर्थांश्च यथाक्रमम् । विन्देत सदृशीं भार्यां शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ५ ॥
गृहाश्रमो हि निःस्वानां महत्येषा विडम्बना । तस्मात्पूर्वमुपादेयं वित्तमेव गृहैषिणा ॥ ६ ॥
वरं सोढा मनुष्येण तीव्रा नरकवेदना । न त्वेव च गृहे दृष्टं पुत्रदारक्षुधार्दितम् ॥ ७ ॥
असम्भवे शिशुं दृष्ट्वा रुदन्तं प्रार्थनापरम् । वज्रसारमयं मन्ये हदयं यन्न दीर्यते ॥ ८ ॥
साध्वीं भार्यां प्रियां दृष्ट्वा कुचैलां क्षुत्कृशीकृताम् । अस्य दुःखस्य तन्नास्ति सुखं यत्समतां व्रजेत् ॥ ९ ॥
रूक्षान्विवर्णान्क्षुधितान्भूमिप्रस्तरशायिनः । पुत्रदारान्निजान्दृष्ट्वा किमकार्यं भवेन्नृणाम् ॥ १० ॥
बाहूत्तरीयं क्षुत्क्षामं दृष्ट्वा दीनमुखं सुतम् । मृत्युरेवोत्सवः पुंसां व्यसनं जीवितं द्विजाः ॥ ११ ॥
परिसीदत्स्वपत्येषु दृष्ट्वा दीनमुखो प्रियाम् । वज्रकार्यशरीरास्ते ये न यान्ति सहस्रधा ॥ १२ ॥
तस्मादर्थविहीनस्य पुंसो दारपरिग्रहात् । कुतस्त्रिवर्ग संसिद्धिर्यातनैव हि तस्य सा ॥ १३ ॥
अभार्यस्याधिकारोऽस्ति न द्वितीयाश्रमे यथा । तद्वदर्थविहीनानां सर्वत्र नाधिकरिता ॥ १४ ॥
केचित्त्वपत्यमेवाहुस्त्रिवर्गावाप्तिसाधनम् । पुंसामर्थः कलत्रं च येऽन्ये नीतिविदो विदुः ॥ १५ ॥
धर्मोऽपि द्विविधो यस्मादिष्टापूर्तक्रियात्मकः । स च दारात्मकः सर्वं ज्ञेयमर्थैकसाधनम् ॥ १६ ॥
निजेनापि १ दरिद्रेण लोको लज्जति बन्धुना । परोऽपि हि मनुष्याणामैश्वर्यात्स्वजनायते ॥ १७ ॥
न दरिद्रं समीपेऽपि स्थितवन्तं प्रपश्यति । दूरस्थमपि वित्ताढ्यमादराद्भजते जनः ॥ १८ ॥
तस्मात्प्रयत्नतः पूर्वमर्थमेव प्रसाधयेत । स हि मूलं त्रिवर्गस्य गुणानां गौरवस्य च ॥ १९ ॥
सर्वेऽपि हि गुणा विद्याकुलशीलादयो नृणाम् । सन्ति तस्मिन्नसन्तोऽपि सन्ति सन्तोऽपि नासति ॥ २० ॥
शास्त्रं शिल्पं कलाः कर्म यच्चान्यदपि चेष्टितम् । साधनं सर्वमर्थानामर्था धर्मादिसाधनाः ॥ २१ ॥
साधनानां त्रिवर्गोऽस्ति तं विना केवलं नृणाम् । अजागलस्तनस्येव निधनायैव संभवः ॥ २२ ॥
प्राक्पुण्यैर्विपुला सम्पद्धर्मकामादिहेतुजा । भूयो धर्मेण सामुत्र तया३ ताविति ४ च क्रमः ॥ २३ ॥
एकचक्रकमेतद्धि प्रोक्तमन्योन्यहेतुकम् । पूर्वपश्चिमबाहुभ्यामुत्तराधरमध्यमाः ॥ २४ ॥
विज्ञाय मतिमानेवं यस्त्रिवर्गं निषेवते । संख्याशतसमायुक्तैरवाप्नोत्युत्तरोत्तरम् ॥ २५ ॥
नाभार्यस्याधिकारोऽस्ति त्रिवर्गे निर्धनस्य वा । ना भार्यायामतः पूर्वमर्थमैव प्रसाधयेत् ॥ २६ ॥
तस्मात्क्रमागतैरर्थेः स्वयं वाधिगतैर्युतः । क्रियायोग्यैः समर्थश्च कुर्याद्दारपरिग्रहम् ॥ २७ ॥
अनुरूपे कुले जातां श्रुतवित्तक्रियादिभिः । लभेतानिन्दितां कन्यां मनोज्ञां धर्मसाधनाम् ॥ २८ ॥
पुमानर्धपुमांस्तावद्यावद्भार्यां न विदन्ति । तस्माद्यथाक्रमं काले कुर्याद्दारपरिग्रहम् ॥ २९ ॥
एकचक्रो रथो यद्वदेकपक्षो यथा खगः । अभार्योऽपि १ नरस्तद्वदयोग्यः सर्वकर्मसु ॥ ३० ॥
पत्नीपरिग्रहाद्धर्मस्तथार्थो बहुलाभतः । सत्प्रीतियोगात्कामोऽपि त्रयमस्यां विदुर्बुधाः ॥ ३१ ॥
त्रिधा विवाहसम्बन्धो हीनतुल्याधिकैः सह । तुल्यैः सह समस्तेषामितरौ नीचमध्यमौ ॥ ३२ ॥
असमैर्निन्द्यते सद्भिरुत्तमैः परिभूयते । तुल्यैः प्रशस्यते यस्मात्तस्मात्साधुतमो मतः ॥ ३३ ॥
कृत्वैवाधिकसम्बन्धमपमानं समश्नुते । न चैषामानतिं गच्छेन्नैव नीचैः सहेष्यते२ ॥ ३४ ॥
उत्तमोऽपि च सम्बन्धो नीचैस्तत्समतां व्रजेत् । अतस्तं वर्जयेद्धीमान्निन्दितं सदृशोत्तमैः ॥ ३५ ॥
विजातीयैश्च सम्बन्धं सहेच्छन्ति न सूरयः । उभयोर्भ्रश्यते तेन यथा कोकिलया शुकः ॥ ३६ ॥
तद्भाति कुलबाह्यत्वादवश्यं चावमानतः । प्रतिपत्तेरशक्यत्वाच्चोत्तमोऽपि न शस्यते ॥ ३७ ॥
एकेऽपि परिहर्तव्या अन्ये परिहरन्त्युत । तस्माद्द्वावपि नैवेष्टौ सम्बन्धावधमोत्तमौ ॥ ३८ ॥
एकपात्रादिभिर्येषामुपचारैः परस्परम् । प्रत्यहं वर्धते स्नेहः सम्बन्धः सोऽभिधीयते ॥ ३९ ॥
यत्रावाहविवाहादावन्योऽन्याः प्रतिपत्तयः । स्पर्धयैव प्रवर्धन्ते तं सम्बन्धं विदुर्बुधाः ॥ ४० ॥
य्यसनेऽभ्युदये वापि येषां प्राणैर्धनैरपि । सहैकप्रतिपत्तित्वं सम्बन्धानां स उत्तमः ॥ ४१ ॥
स्नेहव्यक्तौ मनुष्याणां द्वावेव निकषोपलौ । तथा कृतज्ञतायां च व्यसनाभ्युदयागमौ ॥ ४२ ॥
स च स्नेहो नृणां प्रायः समेष्वेव१ हि दृश्यते । साम्यं चाप्युपगन्तव्यं वित्तशीलकुलादिभिः ॥ ४३ ॥
तस्माद्विवाहसम्बन्धं संख्यमेकान्तकारिणाम् । सदृशैरेव कुर्वीत नोत्तमेनाप्यनुत्तमैः२ ॥ ४४ ॥
ब्रह्मोवाच ॥ ३ ॥
असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने ॥ १ ॥
सहजो न भवेद्यस्या न च विज्ञायते पिता । नोपयच्छेत तां प्राज्ञः पुत्रिकाधर्मशङ्कया ॥ २ ॥
ब्राह्मणानां प्रशस्ता स्यात्सवर्णा दारकर्मणि । कामशस्तु प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशोऽवराः ॥ ३ ॥
क्षत्रस्यापि सवर्णा स्यात्प्रथमा द्विजसत्तमाः । द्वे चावरे तथा प्रोक्ते कामतस्तु न धर्मतः ॥ ४ ॥
वैश्यस्यैका वरा प्रोक्ता सवर्णा चैव धर्मतः । तथावरा कामतस्तु द्वितीया न तु धर्मतः ॥ ५ ॥
शूद्रैव भार्या शूद्रस्य धर्मतो मनुरब्रवीत् । चतुर्णामपि वर्णानां परिणेता द्विजोत्तमः ॥ ६ ॥
न ब्राह्मणक्षत्रिययोरापद्यपि हि तिष्ठतोः । कस्मिंश्चिदपि वृतान्ते शूद्रा भार्योपदिश्यते ॥ ७ ॥
हीनजातिस्त्रियं मोहादुद्वहन्तो द्विजातयः । कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शूद्रताम् ॥ ८ ॥
शूद्रमारोप्य वेद्यां तु पतितोत्रिर्बभूव ह । उतथ्यः पुत्रजननात्पतितत्वमवाप्तवान् ॥ ९ ॥
शूद्रस्य पुत्रमासाद्य शौनकः शूद्रतां गतः । भृग्वादयोप्येवमेव पतितत्वमवाप्नुयुः ॥ १० ॥
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥ ११ ॥
देवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । नादन्ति पितरो देवाः स च स्वर्गं न गच्छति ॥ १२ ॥
वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्य च । तस्यां चैव प्रसूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥ १३ ॥
चतुर्णामपि विप्रेन्द्राः प्रेत्येह च हिताहितम् । समासतो ब्रवीम्येष विवाहाष्टकमुत्तमम् ॥ १४ ॥
कालो दैवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ॥ १५ ॥
ये यस्य धर्मा वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ । शृणुध्वं तद्द्विजश्रेष्ठाः प्रसवे च गुणागुणम् ॥ १६ ॥
विप्रस्य १ चतुरः पूर्वान्क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विट्शूद्रयोस्तु त्रीनेव विद्याद्धर्मानराक्षसान् ॥ १७ ॥
चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान्प्रशस्तान्कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः ॥ १८ ॥
क्षत्रियाणां त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ२ स्मृताविह । पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्त्तव्यौ कथञ्चन ॥ १९ ॥
पृथक्पृथग्वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्वचोदितौ । गान्धर्वो राक्षसश्चैव धर्म्यौ क्षत्रस्य तौ स्मृतौ ॥ २० ॥
आच्छाद्य चार्चयित्वा तु श्रुतशीलवते स्वयम् । आहूय दानं कन्याया बाह्यो धर्मः प्रकीर्तितः ॥ २१ ॥
वितते चापि यज्ञे तु कर्म कुर्वति चार्त्विजि । अलङ्कृत्य सुतादानं दैवो धर्म उदाहृतः ॥ २२ ॥
एकं गोमिथुनं द्वे वा वरादादाय धर्मतः । कन्याप्रदानं विधिवदार्षीयो धर्म उच्यते ॥ २३ ॥
सहोभौ चरतं धर्ममिति वाचानुभाष्य तु । कन्याप्रदानमभ्यर्च प्राजापत्यविधिः स्मृतः ॥ २४ ॥
ज्ञातिभ्यो द्रविणं दत्त्वा कन्यायाश्चैव शक्तितः । कन्याप्रदानं स्वच्छन्दादासुरो धर्म उच्यते ॥ २५ ॥
इच्छयान्योऽन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स विधिर्ज्ञेयो मैथुन्यः कामसम्भवः ॥ २६ ॥
हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात् । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥ २७ ॥
सुप्तां मत्तां प्रमत्तां च रहो यत्रोपगच्छति । स पापिष्ठो विवाहानां पैशाचः कथितोऽष्टमः ॥ २८ ॥
जलपूर्वं द्विजाग्र्याणां कन्यादानं प्रशस्यते । इतरेषां तु वर्णानामितरेतरकाम्यया ॥ २९ ॥
यो यस्यैषां विवाहानां विभूनां कीर्तितो गुणः । तं निबोधत वै विप्राः सम्यक्तकीर्तयतो मम ॥ ३० ॥
कुलानि दश पूर्वाणि तथान्यानि दशैव तु । स हि तान्यात्मना चैवं मोचयत्येनसो ध्रुवम् ॥ ३१ ॥
ब्राह्मीपुत्रः सुकृतकृद्दैवोढाजं सुतं शृणु । दैवोढाजः सुतो विप्राः सप्त सप्त परावरान् । आर्षोढाजः सुतः स्त्रीणां पुरुषांस्तारयेद्द्विजाः ॥ ३२ ॥
ब्रह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः ॥ ३३ ॥
रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः । पुत्रवन्तोऽथ धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥ ३४ ॥
इतरेषु निबोधध्वं नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मद्विषः १ सुताः ॥ ३५ ॥
अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा । निन्दितैर्निंदिता नृणां तस्मान्निद्यान्विवर्जयेत् ॥ ३६ ॥
करग्रहणसंस्काराः सवर्णासु भवन्ति वै । असवर्णास्वयं ज्ञेया विधिरुद्वाहकर्मणि ॥ ३७ ॥
बाणः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया । वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्टवेदने ॥ ३८ ॥
न कन्यायाः पिता विद्वान्गृह्णीयाच्छुल्कमण्वपि । गृह्णन्हि शुल्कं लोभेन स्यान्नरोऽपत्यविक्रयी ॥ ३९ ॥
स्त्रीधनानि तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः । नारीयानानि वस्त्रं वा ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥ ४० ॥
आर्षे गोमिथुनं शुल्कं केचिदाहुर्मृषैव १ तत् । अल्पो वापि महान्वापि विक्रयस्तावदेव सः ॥ ४१ ॥
यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः । अर्हणं तत्कुमारीणामानृशंस्यं च केवलम् ॥ ४२ ॥
इत्थं दारान्समासाद्य देशमग्र्यं समावसेत् । ब्राह्मणो द्विजशार्दूल य इच्छेद्विपुलं यशः ॥ ४३ ॥
ऋषय ऊचुः । को देशः परमो ब्रह्मन्कश्च पुण्यो मतस्तव । प्रवसन्यत्र विप्रेन्द्र यशः प्राप्नोति कञ्जज ॥ ४४ ॥
ब्रह्मोवाच । न हीयते यत्र धर्मश्चतुष्पात्स कलो द्विजाः । स देशः परमो विप्राः स च पुण्यो मतो मम ॥ ४५ ॥
विद्वद्भिः सेवितो धर्मो यस्मिन्देशे प्रवर्तते । शास्त्रोक्तश्चापि विप्रेन्द्राः स देशः परमो मतः ॥ ४६ ॥
ऋषय ऊचू । विद्वद्भिः सेवितं धर्मं शास्त्रोक्तं च सुरोत्तम । वदास्मासु सुरश्रेष्ठ कौतुकं परमं हि नः ॥ ४७ ॥
ब्रह्मोवाच । विद्वद्भिः सेवितः सद्भिर्नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत ॥ ४८ ॥
कामात्मता न प्रशस्ता न वेहास्याप्यकामता । काम्यो हि वेदाधिगमः कर्मयोगश्च वैदिकः ॥ ४९ ॥
सङ्कल्पाज्जायते कामो यज्ञाद्यानि च सर्वशः । व्रताः नियमधर्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः ॥ ५० ॥
कामादृते क्रियाकारी दृश्यते नेह कर्हिचित् । यद्यद्धि कुरुते कश्चित्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ ५१ ॥
निगमो १ धर्ममूलं स्यात्स्मृतिशीले तथैव च । तथाचारश्च साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ ५२ ॥
सर्वं तु समवेक्षेत निश्चयं ज्ञानचक्षुषा । श्रुतिप्राधान्यतो विद्वान्स्वधर्मे निवसेत वै ॥ ५३ ॥
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन्सदा नरः । प्राप्य चेह परां कीर्तिं याति शक्रसलोकताम् ॥ ५४ ॥
श्रुतिस्तु वेदो ४ विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः । ते सर्वार्थेषु मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ ॥ ५५ ॥
योऽवमन्येत ते चोभे हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजः । स साधुभिर्बहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः ॥ ५६ ॥
वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः । एतच्चतुर्विधं विप्राः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ ५७ ॥
धर्मज्ञानं भवेद्विप्रा अर्थकामेष्वसज्जताम् । धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणान्नैगमं परम् ॥ ५८ ॥
निषेकादिश्मशानान्तो मन्त्रैर्यस्योदितो विधिः । अधिकारो भवेत्तस्य वेदेषु च जपेषु च ॥ ५९ ॥
सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ॥ १ ॥
तदेव निर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥ ६० ॥
यस्मिन् देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः । वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ ६१ ॥
कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पञ्चालाः शूरसेनयः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरम् ॥ ६२ ॥
एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षन्ति पृथिव्यां सर्वमानवाः ॥ ६३ ॥
हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्ये यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ ६४ ॥
आ समुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्रात्तु पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरार्यावर्त्तं विदुर्बुधाः ॥ ६५ ॥
अटते यत्र कृष्णा गौर्मृगो नित्यं स्वभावतः । स ज्ञेयो याज्ञिको देशो म्लेच्छदेशस्त्वतः परः ॥ ६६ ॥
एतान्नित्यं शुभान्देशान्संश्रयेत द्विजोत्तमः । यस्मिन्कस्मिंश्च निवसेत्पादजो२ वृत्तिकर्शितः ॥ ६७ ॥
प्रकीर्तितेयं धर्मस्य बुधैर्योनिर्द्विजोत्तमाः । सम्भवश्चास्य सर्वस्य समासान्न तु विस्तरात् ॥ ६८ ॥
ब्रह्मोवाच । कर्तव्यं यद्गृहस्थेन तदिदानीं निबोधत । गदतो द्विजशार्दूल विस्तराच्छास्त्रतस्तथा ॥ १ ॥
वैवाहिकेऽग्नौ कुर्वीत गृह्यं कर्म यथाविधि । शुभदेशाश्रयश्चैव पत्नी वैवाहिकी गृहे ॥ २ ॥
स्वाश्रयेण विना शक्यं न यस्माद्रक्षणादिकम् । वित्तानामिव दाराणामतस्तद्विधिरुच्यते ॥ ३ ॥
हेतवो हि त्रिवर्गस्य विपरीतास्तु१ मानद । अरक्षणाद्भवन्त्यस्मादमीषां रक्षणं मतम् ॥ ४ ॥
निसर्गात्पुंस्यसन्तोषाद्गुणदोषविमर्षतः । दुष्टानां चापि संसर्गाद्रक्ष्या एव च योषितः ॥ ५ ॥
पुरुषस्थानवेश्मानि त्रिविधं प्राहुराश्रयम् । वित्तानां रक्षणाद्यर्थमपूर्वाधिगमाय च ॥ ६ ॥
कुलीनो नीतिमान्प्राज्ञः सत्यसन्धो दृढव्रतः । विनीतो धार्मिकस्त्यागी२ विज्ञेयः पुरुषाश्रयः ॥ ७ ॥
नगरे खर्वटे खेटे ग्रामे चापि क्रमागते । यात्रावशाद्वा निवसेद्धार्मिकाद्यजनान्विते ॥ ८ ॥
गुरुणानुमतस्तत्र ग्रामण्यादिजनेन वा । प्रतिवेश्माद्यबाधेन शुद्धं कुर्यान्निवेशनम् ॥ ९ ॥
द्वारचत्वरशालानां १ सर्वकारुकवेश्मनाम् । द्यूतसूनासुरावेशनटराजानुजीविनाम् ॥ १० ॥
पाखण्डदेववीथीनां राजमार्गकुलस्य च । दूरात्सुगुप्तं कर्तव्या जीविका विभवोचिता ॥ ११ ॥
सापिधानैकनिष्काशं शुद्धपृष्टं समन्ततः । सद्वृत्ताप्तजनाकीर्णमदुष्टप्रातिवेशिकम् ॥ १२ ॥
प्रागुदक्प्रवणे देशे वास्तुविद्याविधानतः । प्रविभक्तक्रियाकाञ्क्षं सर्वर्तुकमनोहरम् ॥ १३ ॥
अर्चास्नानोदकागारगोष्ठागारमहानसैः । युक्तं गोवाजिशालाभिः सदासीभृत्यकाश्रयैः ॥ १४ ॥
बहिरन्तः पुरस्त्रीकं सर्वोपकरणैर्युतम् । विभक्तशयनोद्देशमाप्तवृद्धैरधिष्ठितम् ॥ १५ ॥
अरक्षणाद्धि दाराणां वर्णसङ्करजादयः । दृष्टा हि बहवो दोषास्तस्माद्रक्ष्याः सदा स्त्रियः ॥ १६ ॥
न ह्यासां प्रमदं दद्यान्न स्वातन्त्र्यं न विश्वसेत् । विश्वस्तवच्च चेष्टेत न्याय्यं भर्त्सनमाचरेत् ॥ १७ ॥
नाधिकारं क्वचिद्दद्यादृते पाकादिकर्मणः । स्त्रीणां ग्रामीणवत्ता हि भोगायालं सुशासिता ॥ १८ ॥
नित्यं तत्कर्मयोगेन ताः कर्तव्या निरन्तराः । इत्येवं सर्वदा व्याप्तेः स्यादविद्यनिराश्रया ॥ १९ ॥
दौर्गत्यमतिरूपं१ चाप्यसत्सङ्गः स्वतन्त्रता । पानाशनकथागोष्ठीप्रियत्वाकर्मशीलता२ ॥ २० ॥
कुहकेक्षणिकामुण्डाभिक्षुकीसूतिकादिभिः । गोप्रसङ्गैस्तथा३ सद्भिर्लिङ्गियाचकशिल्पिभिः ॥ २१ ॥
संवाहोद्यानयात्रासूद्यानेष्वामन्त्रणादिषु । प्रसङ्गस्तीर्थयात्रार्थं धर्मेषु प्रकटेषु च ॥ २२ ॥
विप्रयोगः सदा भर्त्रा तज्ज्ञातिकुलनिःस्वता । अमाधुर्यकदर्यत्वे भृशं पुंसां च वाच्यता ॥ २३ ॥
अतिक्रौर्यमतिक्षान्तिरत्यन्ताभीतिपातनम् । स्त्रीभिर्जितत्वमत्यर्थं सत्यं तास्ताः सदोषताः ॥ २४ ॥
स्त्रीणां४ पत्युरधीनत्वात्पुमानेव हि निन्द्यते । भर्तुरेव हि तज्जाड्यं यद्भृत्यानामयोग्यता ॥ २५ ॥
तस्माद्यथोदितास्वेता रक्ष्याः शासनताडनैः । ताडनैश्च यथाकालं यथावत्समुपाचरेत् ॥ २६ ॥
परिगृह्य बहून्दारानुपचारैः समो भवेत् । यथाक्रमोचितैः कर्म दानसत्कारवासनैः ॥ २७ ॥
प्रथमोऽभिजनो धर्मो योग्यत्वं च सुपुत्रता । पक्षे वित्तं विशेत्स्त्रीणां मानस्तत्कारणं तथा ॥ २८ ॥
तस्मान्मानो न कर्तव्यो हेयश्चापि न तत्कृतः । गुरुत्वे लाघवे वापि सतां कार्यं निबन्धनम् ॥ २९ ॥
आकस्मिके प्रयुञ्जानः प्रेक्षावान्मानलाघवे । स यत्किञ्चनकारित्वाच्चायमेवैति लाघवम् ॥ ३० ॥
यथा मानापमानौ हि प्रयुज्येतानिमित्ततः । तन्निमित्ता जनत्यागे प्रयतन्ते तदाश्रिताः ॥ ३१ ॥
एतदेव ह्यपत्यानां१ ज्ञेयं माननकारणम् । यत्स्वापत्यनिमित्तेषु२ प्रधाने कुलयोग्यते ॥ ३२ ॥
तत्संयोगात्सुखं पुंसां महद्दुःखं वियोगतः । तत्प्राप्तिः प्रति हातव्या स्वार्थायैव प्रियाण्यपि ॥ ३३ ॥
अतः स्वार्थैकनिष्ठोऽयं लोकः सर्वोऽवसीयते । तत्प्रसिद्धिर्भवेदस्तमानाद् भ्रान्तिविधायकः ॥ ३४ ॥
ततो दारादिका भृत्या नियन्तव्यास्तथा द्विजाः । यथेहामुत्र वा श्रेयः प्राप्नुयादुत्तरोत्तरम् ॥ ३५ ॥
स्त्रीणां धर्मार्थकामेषु नातिसन्धानमाचरेत् । तासां तेष्वभिसन्धानाद्भवेदात्माभिसंहितः ॥ ३६ ॥
जाया त्वर्धं शरीरस्य नृणां धर्मादिसाधने । नातस्तासु व्यथां काञ्चित्प्रतिकूलं समाचरेत् ॥ ३७ ॥
यज्ञोत्सवादौ नाकस्मात्काञ्चिदासां विशेषयेत् । वस्त्रताम्बूलदानादौ प्रतिपत्तौ समो भवेत् ॥ ३८ ॥
प्रियाप्रियत्वं भेदो हि कामतस्तु रहोगतः । उपचारैः पुनर्वाक्यैस्तुल्यवृत्तिः प्रशस्यते ॥ ३९ ॥
आर्तवे तु पुनः सर्वा उपगम्याः प्रिया इव । पूर्वाभिजातधर्मार्था पुत्रिणी चोत्तरोत्तरम् ॥ ४० ॥
उदग्गच्छेदनेनैव विधिना नित्यमार्तवे । तुल्यवृत्तिर्यथाकालं स्वं स्वं वासमखण्डयन् ॥ ४१ ॥
नित्यपर्यायवासानामपादानमसून्विदुः । ऋतुदुःखं प्रमोदश्च तथा पूर्वं समागतः ॥ ४२ ॥
अन्यया सह यद्दुःखं सदसद्वा रहोगतम् । उत्कण्ठितं वा यत्किञ्चित्सपत्नीषु न तद्वसेत् ॥ ४३ ॥
यत्किञ्चिदन्यसम्बद्धमन्यथा कथितं मिथः । तस्य कुर्यादनिर्वेदमात्मनैव विचिन्तयेत् ॥ ४४ ॥
अन्योऽन्यमत्सराख्यानैर्न ता वाचापि भर्त्सयेत् । गुणदोषौ च विज्ञाय स्वयं कुर्यान्न निष्कलौ ॥ ४५ ॥
वस्त्रालङ्कारभोज्यादौ तदपत्येष्वनुक्रमात् । मातृदोषाननादृत्य तुल्यदृष्टिः पिता भवेत् ॥ ४६ ॥
अन्यस्यान्यगतैर्दोषैर्दूषणं न हि नीतिमत् । यत्तु तेषामपत्यं तु तत्तुल्यमुभयोरपि ॥ ४७ ॥
प्रीतिं द्वेषमभिप्रायं शौचाशौचगतागमान् । बहिरन्तश्च जानीयाद्दास गूढचरैः सदा ॥ ४८ ॥
आत्मानमपि विज्ञाय चित्तवृत्तेरनीश्वरम् । विश्वसेत कथं स्त्रीषु सर्वाविनयधामसु ॥ ४९ ॥
वृद्धदास्यः क्रमायाता धात्र्यश्च परिचारिकाः । तन्मातृपितृकाद्याश्च षण्डवृद्धाश्चरा मताः ॥ ५० ॥
विविधैस्तत्कथाख्यानैस्तुल्यशीलदयान्वितैः । प्रविश्यान्तरभिप्रायं विद्यात्काले प्रयोजितैः ॥ ५१ ॥
तेषु तेषु कथार्थेषु कथ्यमानेषु लक्षयेत् । मुखाकारादिभिर्लिङ्गैरभिप्रायं मनोगतम् ॥ ५२ ॥
सीतारुन्धतिसम्बन्धैस्तथा शाकुन्तलादिभिः । सदसच्चरिताख्यानैर्भावं विद्यात्प्रवृत्तितः ॥ ५३ ॥
तद्दुष्टानामदुष्टेषु साधूनामितरेषु च । प्रीतिः कथाप्रबन्धेषु स्यात्सख्यं पुरुषेष्वितः ॥ ५४ ॥
एवमागमदुष्टाभ्यामनुमित्या च तत्त्वतः । स्त्रीणां विदित्वाभिप्रायं वर्तेताशु यथोचितम् ॥ ५५ ॥
स्त्रीभ्यो विप्रतिपन्नाभ्यः प्राणैरपि वियोजनम् । दृष्टं हि च यथा १ राज्ञामतो रक्षेत्प्रयत्नतः ॥ ५६ ॥
वेण्या गूढेन शस्त्रेण हतो राजा शुभध्वजः । मेखलामणिना देव्या सौवीरश्च नराधिपः ॥ ५७ ॥
भ्रात्रा देवीप्रयुक्तेन भद्रसेनो निपातितः । तथा पुत्रेण कारूषो घातितो दर्पणासिना ॥ ५८ ॥
द्वौ काशिराजौ वै वन्द्यौ चानन्दापुरयोषिता । विषं प्रयुज्य पञ्चत्वमानीतौ पूजितात्मकौ ॥ ५९ ॥
एवमादि महाभागा राजानो ब्राह्मणाश्च ह । स्त्रीभिर्यत्र निपात्यन्ते तत्रान्येष्विह का कथा ॥ ६० ॥
तस्मान्नित्याप्रमत्तेन जाया रक्ष्याश्च नित्यशः । यथावदुपचर्याश्च गुणदोषानुरूपतः ॥ ६१ ॥
वैषम्यादुपचाराणां विकारैश्चानिमित्तजैः । विशेषेण सपत्नीकैरकस्माच्चापि वेदनैः ॥ ६२ ॥
असम्भागे च वाग्दण्डपारुष्यादप्रसङ्गतः । प्रद्वेषो भर्तरि स्त्रीणां प्रकोपश्चापि जायते ॥ ६३ ॥
ततश्चायाति वार्धक्यमुद्वोढुश्चापि शत्रुताम् । तस्मान्न तान्प्रयुञ्जीत दोषान्दारविनाशकान् ॥ ६४ ॥
न चैताः स्वकुलाचारमधर्मं वापि चाञ्जसा । न गुणांश्चाप्युपेक्षन्ते प्रकृत्या किमु पीडिताः ॥ ६५ ॥
सतीत्वे प्रायशः स्त्रीणां प्रदृष्टं कारणत्रयम् । परपुंसामसम्प्रीतिः प्रिये प्रीतिः स्वरक्षणे ॥ ६६ ॥
तस्मात्सुरक्षिता नित्यमुपचारैर्यथोचितैः । सुभृता१ नित्यकर्माणः कर्तव्या योषितः सदा ॥ ६७ ॥
उत्तमां सामदानाभ्यां मध्यमाभ्यां तु मध्यमाम् । पश्चिमाभ्यामुभाम्यां च अधमां सम्प्रसाधयेत् ॥ ६८ ॥
भेददण्डौ प्रयुज्यापि प्रागपत्याद्यपेक्षया । तच्छिष्टानां तदा पश्चात्सामदानप्रसाधने ॥ ६९ ॥
यास्तु विध्वस्तचारित्रा भर्तुश्चाहितकारिकाः । त्याज्या एवं स्त्रियः सद्भिः२ कालकूटविषोपमाः ॥ ७० ॥
इष्टाः ३ कुलोद्गताः साध्व्यो विनीता भर्तृवत्सलाः । सर्वदा साधनीयास्ताः सम्प्रदायोत्तरोत्तरैः ४ ॥ ७१ ॥
एवमेव यथोद्दिष्टं स्त्रीवृत्तं योऽनुतिष्ठति । प्राप्नोत्येव स सम्पूर्णं त्रिवर्गं ५ लोकसम्भवम् ॥ ७२ ॥
ब्रह्मोवाच । एवं स्त्रीषु मनुष्याणां वृत्तिरुक्ता समासतः । साम्प्रतं च मनुष्येषु स्त्रीणां समुपदिश्यते ॥ १ ॥
सम्यगाराधनात्पुंसां रतिर्वृत्तिश्च योषितः । पुत्राः स्वर्गाद्यदृष्टं च तस्मादिष्टो हि तद्विधिः ॥ २ ॥
कर्तव्यं नाम यत्किञ्चित्सर्वं १ विधिमपेक्षते । व्यक्तिमायाति वैफल्यं तदेवारब्धमन्यथा ॥ ३ ॥
विध्यपेक्षीणि सर्वाणि कार्याण्यविफलान्यपि । हेतुभूतास्त्रिवर्गस्य महारम्भा विशेषतः ॥ ४ ॥
सर्वसाध्याविधिज्ञानमागमैकनिबन्धनम् । साध्यं दृष्टमदृष्टं च द्वयं विधिनिषेधयोः ॥ ५ ॥
शास्त्राधिकारो न स्त्रीणां न ग्रन्थानां च धारणे । तस्मादिहान्ये मन्यन्ते तच्छासनमनर्थकम् ॥ ६ ॥
आगमैकक्रियायोगे स्त्रीणामध्यधिकारिता । मृते भर्तरि साध्वी स्यादित्यादौ स्मृतिभाषितम् ॥ ७ ॥
तस्मात्कार्यमकार्यं वा विज्ञाय प्रभुरागमात् । गुणदोषेषु ताः सम्यक्छास्ति राजा प्रजा इव ॥ ८ ॥
सत्येव प्रमदाः काश्चिद्विशेषाधिगतागमाः । यत्तु शास्त्राधिकारित्वं वचनं स्यान्निरर्थकम् ॥ ९ ॥
केचिद्वेदविदो विप्राः कृत्यैर्वेषक्रियापराः । तथापि ४ जातिमात्रेण त एवात्राधिकारिणः ॥ १० ॥
क्रियन्ते वेदशास्त्रज्ञैः प्रयोगाः शास्त्रलौकिकाः । स्थितमेषामदूरेऽपि शास्त्रमेव निबन्धनम् ॥ ११ ॥
व्याधधीवरगोपालप्रभृतीनां च दृश्यते । विष्ट्यं गारकसौर्यादिदिनानां परिवर्जनम् ॥ १२ ॥
गम्यागम्यादिकार्येयं नियताचारसंस्थितिः । लोकानां शास्त्रवाक्यानां प्राणाः स्वेष्टनिबन्धनाः ॥ १३ ॥
तस्माच्चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां च सर्वशः । मुख्यगौणादिभेदानां ज्ञेया शास्त्राधिकारिता ॥ १४ ॥
पौर्वापर्यं तु विज्ञातुमशक्यं लोकशास्त्रयोः । तच्छास्त्रमेव मन्तव्यं यथा कर्मशरीरवत् ॥ १५ ॥
आगमे च पुराणे च द्विधैव नास्तिकग्रहम् । मार्गं महद्भिराचीर्णं प्रपद्येताविकल्पधीः ॥ १६ ॥
मूलं गृहस्थधर्माणां यस्मान्नार्यः पतिव्रताः । तस्मादासां प्रवक्ष्यामि भर्तुराराधने विधिम् ॥ १७ ॥
ब्रह्मोवाच । आराध्यानां हि सर्वेषामयमाराधने विधिः । चित्त१ ज्ञानानुवृत्तिश्च हितैषित्वं च सर्वदा ॥ १ ॥
कन्या पुनर्भूर्वेश्या च त्रिविधा एव योषितः । प्रिया मध्याप्रिया चैव योग्या मध्येतरा तथा ॥ २ ॥
समा श्रेष्ठा च नीचा च भूयोपि त्रिविधाः पुनः । पूर्ववत्परयोर्वृत्तिरिष्टानुक्त्या १ प्रियाप्रिये ॥ ३ ॥
अधमाप्रिययोरत्र पतिपत्न्यादिका मता । निषिद्धानां तु भक्ष्यादि तद्धि यत्नाद्विधीयते ॥ ४ ॥
एकद्वित्वबहुत्वाद्या२ ये भेदाः समुदाहृताः । ज्येष्ठादिवृत्ते वक्ष्यामस्तानशेषान्द्विजोत्तमाः ॥ ५ ॥
वृत्तं च द्विविधं स्त्रीणां बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । भर्तुरन्यजने बाह्यं तस्याः शारीरमान्तरम् ॥ ६ ॥
ज्ञातीतरविभागेन तद्बाह्यं द्विविधं पुनः । पूज्यं तुल्यं कनिष्ठं च तत्प्रत्येकं पुनस्त्रिधा ॥ ७ ॥
रहोरतं प्रकाशं च शारीरमपि तत्त्रिधा । भर्तुश्चित्तानुकूल्येन प्रयोक्तव्यं यथोचितम् ॥ ८ ॥
माता पिता स्वसा भ्राता पितृव्याचार्यमातुलाः । सभार्या ३ भगिनी भर्ता भर्तृमातृपितृष्वसा ॥ ९ ॥
धात्री वृद्धाङ्गनादिश्च यस्तत्रास्ता समो जनः । प्रथमोढा सपत्नी च स्त्रीणां मान्यतमो गणः ४ ॥ १० ॥
एषामेव त्वपत्यादिभगिनीभ्रातरस्तथा । कनिष्ठा भर्तुरित्यादिभार्याश्चाप्तसमो मतः ॥ ११ ॥
हीनोऽन्यः शासनीयस्तु तत्र तावन्न विद्यते । योग्यता सुतसौभाग्यैर्न यावत्स्यात्प्रतिष्ठिता ॥ १२ ॥
यत्रापि गुरु भर्तॄणामानुकूल्येन सर्वदा । वृत्तिः प्रशस्यते स्त्रीणां पूजाचाराविरोधिनी५ ॥ १३ ॥
देवरैः पतिमित्रैश्च परिहासक्रियोचितैः । विविक्तदेशावस्थानं वर्जयेदिति नर्म च ॥ १४ ॥
प्रायशो हि कुलस्त्रीणां शीलविध्वंसहेतवः । दुष्टयोगो रहो नित्यं स्वातन्त्र्यमतिनर्मता ॥ १५ ॥
दुष्टसङ्गे त्वरा स्त्रीणां युवभिर्नर्म नोचितम् । निर्भेषता स्वतन्त्राणां साफल्यं रहसि यजेत् ॥ १६ ॥
पुंसो दुष्टेङ्गिताकारान्दुष्टभावप्रयोजितान् । भ्रातृवत्पितृवच्चैतान्पश्यती परिवर्जयेत् ॥ १७ ॥
पुंसोऽ न्याग्रहमालापस्मितविप्रेक्षितानि च । करान्तरेण १ द्रव्याणां निबन्धं ग्रहणार्पणम् ॥ १८ ॥
द्वारप्रदेशावस्थानं राजमार्गावलोकनम् । प्रेक्षोद्यानादिशीलत्वं निरुष्याद्देशमालयम् ॥ १९ ॥
बहूनां दर्शने स्थानं दृष्टिवाक्कायचापलम् । ष्ठीवनत्वं ससीत्कारमुच्चैर्हसितजल्पितम् ॥ २० ॥
साङ्गत्यं लिङ्गिदुष्टस्त्रीभिघृणीक्षणिकादिभिः । मन्त्रमण्डलदीक्षायां सक्तिः संवसनेषु च ॥ २१ ॥
इत्येवमादिदुर्वृत्तं प्रायोदुष्टजनोचितम् । वर्जयेत्परिरक्षन्ती कुलत्रितयवाच्यताम् ॥ २२ ॥
ब्रह्मोवाच । या पतिं दैवतं पश्येन्मनोवाक्कायकर्मभिः । तच्छरीरार्धजातेव सर्वदा हितमाचरेत् ॥ १ ॥
तत्प्रियां प्रियवत्पश्येत्तद्द्वेष्या द्वेष्यवत्सदा । अधर्मानर्थयुक्तेभ्योऽयुक्ता चास्य निवर्तते ॥ २ ॥
प्रियं किमस्य किं पथ्यं साम्यं चास्य कथं भवेत् । ज्ञात्वैवं सर्वभृत्येषु न प्रमाद्येत वै द्विजाः ॥ ३ ॥
देवतापितृकार्येषु भर्तुः स्नानाशनादिषु । सत्कारेऽभ्यागतानां च यथौचित्यं न हापयेत् ॥ ४ ॥
वेश्मात्मा च शरीरं हि गृहिणीनां द्विधा कृतम् । संस्कर्तव्यं प्रयत्नेन प्रथमं पश्चिमादपि ॥ ५ ॥
कृत्वा वेश्म सुसंमृष्टं त्रिकालविहितार्चनम् । वृत्तकर्मोपभोगानां संस्कर्तव्यं यथोचितम् ॥ ६ ॥
प्रातर्मध्यापराह्णेषु बहिर्मध्यान्तरेषु च । गृहसम्मार्जनं कृत्वा निष्कारान्न निशि क्षिपेत् ॥ ७ ॥
गोमहिष्यादिशालानां तत्पुरीषादिमात्रकम् । व्यपनेयं तु यत्नेन सम्मार्जन्या प्रसाधनम् ॥ ८ ॥
दासकर्मकरादीनां बाह्याभ्यन्तरचारिणाम् । पोषणादिविधिं विद्यादनुष्ठानं च कर्मसु ॥ ९ ॥
शाकमूलफलादीनां वल्लीनामौषधस्य च । सङ्ग्रहः सर्वबीजानां यथाकालं यथाबलम् ॥ १० ॥
ताम्रकांस्यायसादीनां काष्ठवेणुमयस्य १ च । मृन्मयानां च भाण्डानां विविधानां च सङ्ग्रहम् ॥ ११ ॥
कुण्डकादिजलद्रोण्या कलशोदञ्चतालुकाः । शाकपात्राण्यनेकानि स्नेहानां गोरसस्य च ॥ १२ ॥
मुसलं कुण्डनीयं तु यन्त्रकं२ चूर्णचालनी । दोहन्यो नेत्रकं मन्था मण्डन्यः शृङ्खलानि च ॥ १३ ॥
संदंशः कुण्डिका शूलाः पट्टपिप्पलको दृषत् । डाविका हस्तको दर्वी भ्राष्टस्फुटलकानि च ॥ १४ ॥
तुलाप्रस्थादिमानानि मार्जन्यः पिटकानि च । सर्वमेतत्प्रकुर्वीत प्रयत्नेन च सर्वदा ॥ १५ ॥
हिंग्वादिकमथो जाजी पिपल्यो मारिचानि च । राजिका धान्यकं शुण्ठी त्रिचतुर्जातकानि च ॥ १६ ॥
लवणं क्षारवर्गाश्च सौवीरकपरूषकौ । द्विदलामलकं चिंचा सर्वाश्च स्नेहजातयः ॥ १७ ॥
शुष्ककाष्ठानि वल्लूरमरिष्टा पिष्टमाषयोः । विकाराः पयसश्चापि विविधाः कन्दजातयः ॥ १८ ॥
नित्यनैमित्तिकानां हि कार्याणामुपयोगतः । सर्वमित्यादि संग्राह्यं यथावद्विभवोचितम् ॥ १९ ॥
यत्कार्याणां समुत्पत्तावुपाहर्तुं न दृश्यते । तत्प्रागेव यथायोगं सङ्गृह्णीयात्प्रयत्नतः ॥ २० ॥
धान्यानां घृष्टपिष्टानां क्षुण्णोपहतयोरपि । भृशं शुष्कार्द्रसिद्धानां क्षयवृद्धी निरूपयेत् ॥ २१ ॥
ब्रह्मोवाच । व्रीहीणां कोद्रवाणां च सारधर्ममुदारकः ॥ १ ॥
कङ्गुकोद्रवयोर्ज्ञेयो वरटः पञ्चभागकः ॥ १ ॥
पञ्चभागान्प्रियङ्गूनां शालीनां च त्रयोऽष्ट च । चणकानां तृतीयांशः समक्षुण्णं त्रयं विदुः ॥ २ ॥
पानीययवगोधूमं२ पिष्टधान्यचतुष्टयम् । तुल्यमेवावगन्तव्यं मुद्गा माषास्तिला यवाः ॥ ३ ॥
पञ्चभागादिका घृष्टा गोधूमाः सक्तवस्तथा । कुल्माषाः पिष्टमांसं च सम्यगर्धादिकं भवेत् ॥ ४ ॥
सिद्धं तदेव द्विगुणं पुन्नाको यावकस्तथा । कङ्गुकोद्रवयोरन्नं चणकोदारकस्य च ॥ ५ ॥
द्विगुणं ४ चीनकानां च व्रीहीणां च चतुर्गुणम् । शालेः पञ्चगुणं विद्यात्पुराणे त्वतिरिच्यते ॥ ६ ॥
क्रियापाकविशेषास्तु वृद्धिरेवोपदिश्यते । निमित्तस्य वरान्नस्य तद्वृद्धिर्द्विगुणा भवेत् ॥ ७ ॥
तस्माद्भूयो विरूढस्य चतुर्भागो विवर्धते । लाजा धानाः कलायाश्च भृष्टाद्द्विगुणवृद्धयः ॥ ८ ॥
भ्रष्टव्यानामतोऽन्येषां पञ्चभागोऽधिको मतः । चापकानां च पिष्टानां पादहीनाः कलायजाः ॥ ९ ॥
मुद्गमाषमसूराणामर्धपादावरोभवेत् । क्लिन्नशुष्कवरान्नानां हानिर्वृद्धिर्विशिष्यते ॥ १० ॥
तयार्धेन तु शोध्यानामाढक्या मुद्गमाषयोः । मसूराणां च जानीयात्क्षयं पञ्चमभागकम् ॥ ११ ॥
षड्भागेनातसीतैलं सिद्धार्थककपित्थयोः । तथा निम्बकदम्बादौ १ विद्यात्पञ्चमभागकम् ॥ १२ ॥
तिलेङ्गुदीमधूकानां २ नक्तमालकुसुम्भयोः । जानीयात्पादकं तैलं खलमन्यत्प्रचक्षते ॥ १३ ॥
क्षेत्रकालक्रियादिभ्यः क्षयादेर्व्यभिचारतः । प्रत्यक्षीकृत्य तान्सम्यगनुमित्यावधारयेत् ॥ १४ ॥
क्षीरदोषे गवां ३ प्रस्थं महिषीणां च सर्पिषः । पादाधिकमजावीनामुत्पादं तद्विदो विदुः ॥ १५ ॥
सुभूमितृणकालेभ्यो वृद्धिर्वा क्षीरसर्पिषाम् । अतस्तेषां विधातव्यो ह्यर्थादेव ४ विनिश्चयः ॥ १६ ॥
प्रत्यक्षीकृत्य यत्नेन पक्षमासान्तरे तथा । पयोर्वृत्तैर्गवादीनां कुर्यात्सम्भवनिर्णयम् ॥ १७ ॥
कार्पास कृमिकोशौमौर्णक क्षौमादिकर्तनम् । कुणिपङ्ग्वन्धयोषाभिर्विधवाभिश्च कारयेत् ॥ १८ ॥
बालवृद्धान्धकार्पण्ये यत्कर्तव्यमवश्यतः । विनियोगं नयेत्सर्वं प्रियोपग्रहपूर्वकम् ॥ १९ ॥
कर्मणामन्तरालेषु प्रोषिते चापि भर्तरि । स्वयं वै तदनुष्ठेयं नित्यानां चाविरोधतः ॥ २० ॥
शूद्राणां स्थूलसूक्ष्मत्वं बहुत्वं च व्ययाव्ययौ । मत्वा विशेषं कुर्वीत चेतनप्रतिपत्तिषु ॥ २१ ॥
कारयेद्वस्त्रधान्यादि स्वाप्तवृद्धैरधिष्ठितम् ॥ १ ॥
शूद्राणां क्षयवृद्ध्यादि मन्तव्यं वेतनानि च ॥ २२ ॥
क्षौमकार्पासयोर्विद्यात्सूत्रं पञ्चमभागकम् । देशकालादिभागात्तु प्रत्यक्षादेव निर्णयः ॥ २३ ॥
अवघातेन तूलस्य क्षयो विंशतिभागकः । छन्नां व्याप्तां तु वातेन तद्वदूर्णां प्रचक्षते ॥ २४ ॥
पञ्चाशद्भागिकीं हानिं सूत्रे कुर्वीत लक्षणात् ॥ २ ॥
वृद्धिस्तु मण्डसम्पर्काद्दशकादशिका भवेत् ॥ २५ ॥
श्लक्ष्णमध्यमसूत्राणामर्धाधिकसमं भवेत् । स्थूलानां तु पुनर्मूल्यात्पादोनं बालचेतनम् ॥ २६ ॥
कर्मणो भूरिभेदत्वाद्देशकालप्रभेदतः । तद्विद्भ्य एव बोद्धव्यो बालचेतननिश्चयः ॥ २७ ॥
स्थूलं दिनत्रयं देयं मध्यमं च त्रिरात्रिकम् । सूक्ष्ममापक्षतो मृष्टं ४ मासात्तत्परिकर्मकम् । यदत्र क्षत्रवृद्ध्यादि तदुत्सर्गात्प्रदर्शितम् ॥ २८ ॥
कालकर्त्रादिभेदेन व्यभिचारोऽपि दृश्यते । शय्यासनान्यनेकानि कम्बलाश्चतुराश्रिकाः ॥ २९ ॥
कम्बुकाश्चावकोषाश्च मध्या रक्ताश्च भूरिशः । गुरुबालादिवृद्धानामभ्यागतजनस्य च ॥ ३० ॥
भोगायानुगतो भर्त्ता कुर्याद्विविधमात्रकम् । यदस्य श्वशुरादीनां कल्पितं शयनादिकम् ॥ ३१ ॥
भर्तुश्चैव विशेषण तदन्येन न कारयेत् । वस्त्रं माल्यमलङ्कारं विधृतं देवरादिभिः ॥ ३२ ॥
न धारयेन्न चैतेषामाक्रमेच्छयनानि वा । पिण्याकनककुट्टाश्च ३ कालरूक्षाणि यानि च ॥ ३३ ॥
हेयं पर्युषिताद्यन्नं गोभक्तेनोपयोजयेत् । कुलानां बहुधेनूनां गोध्यक्षव्रजजीविनाम् ॥ ३४ ॥
किलाटगविकादीनां भक्तार्थमुपयोजनम् । दध्नः समाहरेत्सर्पिर्दुहेद्वत्सान्न पीडयेत् ॥ ३५ ॥
वर्षाशरद्वसन्तेषु द्वौ कालावन्यदा सकृत् । तक्रं वाप्युपयुञ्जीत श्ववराहादिपोषणे ॥ ३६ ॥
पिण्याकक्लेदनार्थं वा विक्रेयं वा तदर्हयेत् । वृत्तिं धान्यहिरण्येन गोपादीनां प्रकल्पयेत् ॥ ३७ ॥
ते हि क्षीरव्रता लोभादुपहन्युस्तदन्वयान् । दोहकालं गवां दोग्धानीतिवर्तेत वै द्विजाः ॥ ३८ ॥
प्रसरोदकयोर्गोपा मन्थकस्य च मन्थकाः । मासमेकं यथा स्तन्यं मासमेकं स्तनद्वयम् ॥ ३९ ॥
सततं पाययेदूर्ध्वं स्तनमेकं स्तनद्वयम् । तिलपिष्टाभिः पिण्डाभिस्तृणेन लवणेन च । वारिणा च यथाकालं पुष्णीयादिति वत्सकान् ॥ ४० ॥
जरद्गुर्गर्भिणी धेनुर्वत्सा वत्सतरी तथा । पञ्चानां समभागेन घासं यूथे प्रकल्पयेत् ॥ ४१ ॥
एको गोपालकस्तस्य त्रयाणामथ वा द्वयम् । पञ्चानां वत्सकश्चैकः प्रवरास्तु पृथक्पृथक् ॥ ४२ ॥
गोचरस्यानयनार्थं व्यालानां त्रासनाय १ च । घण्टा कर्णेषु बध्नीयुः शोभारक्षार्थमेव च ॥ ४३ ॥
पशव्ये व्यालनिर्मुक्ते देशे भूरितृणोदके । अभूतदुष्टे वारण्ये सदा कुर्वीत गोकुलम् ॥ ४४ ॥
सगुप्तमटवीवासं नित्यं कुर्यादजाविकम् । ऊर्णां वर्षे द्विरादद्याच्चैत्राश्वयुजमासयोः ॥ ४५ ॥
यूथे मृषा दशैतासां चत्वारः पञ्च वा गवाम् । अश्वोष्ट्रमहिषाणां च यथा स्युः सुखसेविताः ॥ ५६ ॥
विद्यात्कृषीवलादीना योगं कृषिककर्मसु । भक्तवेतनलाभं च कर्मकालानुरूपतः ॥ ४७ ॥
क्षेत्रकेदारवाटेषु भृत्यानां कर्म कुर्वताम् । खलेषु च विजानीयात्क्रियायोगं प्रतिक्षणम् ॥ ४८ ॥
योग्यतातिशयं मत्वा कर्मयोगेषु कस्यचित् । ग्रासाच्छदशिरोभ्यङ्गैर्विशेषं तस्य कारयेत् ॥ ४९ ॥
पद्मशाकादिवापानां कन्दबीजादिजन्मनाम् । सङ्ग्रहः सर्वबीजानां काले वापः सुभूमिषु ॥ ५० ॥
जातानां रक्षणं सम्यग्रक्षितानां च संग्रहः । तेषां च संगृहीतानां यथावन्निवपक्रिया ॥ ५१ ॥
गृहमूलं स्त्रियश्चैव धान्यमूलो गृहाश्रमः । तस्माद्धान्येषु भक्तेषु न कुर्यान्मुक्तहस्तताम् ॥ ५२ ॥
धान्यं तु सञ्चितं नित्यं मितो भक्तपरिव्ययः । न चान्ते मुक्तहस्तत्वं गृहिणीनां प्रशस्यते ॥ ५३ ॥
अल्पमित्येव नावज्ञां चरेदन्नेषु वै द्विजाः । मधुवल्मीकयोर्वृद्धिं क्षयं दृष्ट्वांजनस्य च ॥ ५४ ॥
ये केचिदिह निर्दिष्टा व्यापाराः पुरुषोचिताः । दाम्पत्योरैक्यमास्थाय तद्धिदानप्रसङ्गतः ॥ ५५ ॥
सन्त्येव पुरुषा लोके स्त्रीप्रधानाः सहस्रशः । तेषु तासां प्रयोक्तृत्वाददोष इति गृह्यताम् ॥ ५६ ॥
एवं योग्यतया युक्ता सौभाग्येनोद्यमेन च । सम्यगाराध्य भर्तारं तत्रैनं वशमानयेत् ॥ ५७ ॥
ब्रह्मोवाच । प्रथमं प्रतिबुध्येत प्रवर्तेत स्वकर्मसु । पश्चाद्भृत्यजनस्यापि भुञ्जीत च शयीत च ॥ १ ॥
भर्त्रा विरहिता स्त्री च श्वशुराभ्यां विशेषतः । देहलीं नातिवर्तेत प्रतीकारे १ महत्यपि ॥ २ ॥
उत्थाय प्रथमं भर्तुरविज्ञाता न निष्क्रमेत् । क्षपायां सावशेषायां रात्रौ वा वासरादिषु ॥ ३ ॥
तद्वासभवनस्यैव शनैराहूय कार्मिकान् । स्वव्यापारेषु तान्सर्वांस्तत्रतत्र नियोजयेत् ॥ ४ ॥
विबुद्धस्य ततो भर्तुर्निर्वर्त्यावश्यकं विधिम् । गृहकार्याणि सर्वाणि विदधीताप्रमादतः ॥ ५ ॥
मुक्त्वावासकनेपथ्यं कर्मयोग्यं विधाय च । तत्कालोचितकर्तव्यमनुतिष्ठेद्यथाक्रमम् ॥ ६ ॥
महानसं सुसम्मृष्टं चुल्ल्यादिविहितार्चनम् । सर्वोपकरणोपेतमसम्बाधमनाविलम् ॥ ७ ॥
न चातिगुह्यं प्रकटं प्रविभक्तक्रियाश्रयम् । भर्तुराप्तजनाकीर्णं गूढं कक्षादिवर्जितम् ॥ ८ ॥
तत्र पाकादिभाण्डानि बहिरन्तश्च कारयेत् । निणिक्तमलपङ्कानि शुक्तिवल्कादिचूर्णकैः ॥ ९ ॥
निशि कुर्वीत धूमार्चिः शोधितानि दिवातपः । दधिपात्राणि कुर्वीत सदैवान्तरितानि च ॥ १० ॥
साधुकारितदुग्धेषु शोधितेषु दिवातपे । ईषद्गृह्योक्तपात्रेषु स्वच्छं येन भवेद्दधि ॥ ११ ॥
स्नेहगोरसपाकादि कृत्वा सुप्रत्ययेक्षितम् । कुर्यात्स्वयमधिष्ठाय भर्तुः पाकविधिक्रियाम् ॥ १२ ॥
किं प्रियं च किमाग्नेयं षड्रसाभ्यन्तरेषु च । किं पथ्यं किमपथ्यं च स्वास्थ्यं२ वास्य कथं भवेत् । इति यत्नाद्विजानीयादनुष्ठेयं च तत्तथा ॥ १३ ॥
नित्यानुरागं सत्कारमाहारं सुपरीक्षितम् । महानसादौ कुर्वीत जनमाप्तं क्रमागतम् ॥ १४ ॥
शत्रु दायादसम्बन्धं क्रुद्धभीतावमानितम् । अवाच्योपगृहीतं वा नैवमादीनि योजयेत् ॥ १५ ॥
पुनः पुनः प्रतिष्ठाप्य गुप्तं स्वयमधिष्ठितम् । भर्तुराहारपानादि विदध्यादप्रमादतः ॥ १६ ॥
पाकं निर्वर्त्य मात्राणां कृत्वा स्वेदप्रमार्जनम् । गन्धताम्बूलमाल्यादि किञ्चिदादाय मात्रया ॥ १७ ॥
यथौचित्यादितत्काले भर्तुर्विनयसम्भ्रमैः । तत्कालानुगतात्यर्थमाहारमुपपादयेत् ॥ १८ ॥
स्वभावामयकालानां वैपरीत्येन सर्वदा । सर्वमाहारपानादि प्रयोज्यं तद्विदो जगुः ॥ १९ ॥
हीनतुल्याधिकत्वेन भर्ता पश्यति यं यथा । तं तथैवाधिकं पश्येन्न्यायतः प्रतिपत्तिषु ॥ २० ॥
सापत्नकान्यपत्यानि पश्येत्स्वेभ्यो विशेषतः । भगिनीवत्सपत्नीश्च तद्वधून्निजबन्धुवत् ॥ २१ ॥
ग्रासाच्छादशिरोभ्यङ्गस्नानमण्डनकादिकम् । सपत्नीनामकृत्वा तु आत्मनोऽपि न कारयेत् ॥ २२ ॥
व्याधितानां चिकित्सार्थमौषधादिकमादरात् । विदध्यादात्मनस्तासां सर्वाश्रितजनस्य च ॥ २३ ॥
तच्छोके शुचमादद्यात्तत्तुष्टौ मुदमावहेत् । भृत्यबन्धुसपत्नीनां तुल्यदुःखसुखा भवेत् ॥ २४ ॥
लग्धावकाशा स्वप्याच्य निशि सुप्तोत्थिता क्रमात् । अन्यत्र व्ययकर्तारं पतिं रहसि बोधयेत् ॥ २५ ॥
यदवद्यं सपत्नीनां स्वयमस्मै न तद्वदेत् । दौःशील्यादि तु सापायं गूढमस्मै निवेदयेत् ॥ २६ ॥
दुर्भगामनपत्यां वा भर्त्रा चातितिरस्कृताम् ॥ १ ॥
अदुष्टां सम्यमाश्वास्य तेनैतामनुकूलयेत् ॥ २७ ॥
तथा वाग्दण्डपारुष्यैर्जनं भर्त्रा विपीडितम् । कुर्याद्विधेयमाश्वास्य न चेद्दोषाय तद्भवेत् ॥ २८ ॥
मत्वात्मनोनपत्यत्वं कालं चापि गतं बहुम् । सन्तानादिकमुद्दिश्य कार्यमात्मनिवेदनम् ॥ २९ ॥
यच्चान्यदपि जानीयात्किञ्चिदस्य चिकीर्षितम् । तत्किलाजानतीवास्य सिद्धमेव प्रदर्शयेत् ॥ ३० ॥
वैवाहिकं विधिं भर्तुः सर्वं कृत्वा ससम्भ्रमम् । परिणीता च तां पश्येन्नित्यं भगिनिकामिव ॥ ३१ ॥
पूजां सम्बन्धिवर्गस्य मङ्गलं मङ्गलानि च । कुर्यादभिनवोढायाः सुप्रहष्टेन चेतसा ॥ ३२ ॥
मातृवच्छिक्षयेदेनां गृहकृत्येष्वमत्सरा । प्रदेशिकविधिं वास्या विदध्याद्यत्नतः स्वयम् ॥ ३३ ॥
एवं भर्तुरभिप्राय सर्वमित्यादिकारयेत् । सुखार्थं वापि सन्त्यज्य स्त्रीणां भर्ताधिदेवता ॥ ३४ ॥
भर्ताधिदेवता नार्या वर्णा ब्राह्मदेवताः । ब्राह्मणा ह्यग्निदेवास्तु प्रजा राजन्यदेवताः ॥ ३५ ॥
तासां त्रिवर्गसंसिद्धौ प्रदिष्टं कारणद्वयम् । भर्तुर्यदनुकूलत्वं यच्च शीलमविप्लुतम् ॥ ३६ ॥
न तथा यौवनं लोके नापि रूपं न भूषणम् । यथा प्रियानुकूलत्वं सिद्धं शश्वदनौषधम् ॥ ३७ ॥
वयोरूपादिहारिण्यो दृश्यन्ते दुर्भगाः स्त्रियः । वल्लभा मन्दरूपाश्च बह्व्यो गलितयौवनाः ॥ ३८ ॥
तस्मात्प्रियत्वं लोकानां निदानं १ योग्यतापरम् । तां विनान्ये गुणा वन्ध्याः सर्वेऽनर्थकृतोऽपि वा ॥ ३९ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विदध्यादात्मयोग्यताम् । परचित्तज्ञता चास्या मूलं सर्वक्रियास्विह ॥ ४० ॥
बहिरागच्छतो ज्ञात्वा कालं संमृज्य भूमिकाम् । सज्जीकृतासना तिष्ठेत्तस्याज्ञां प्रतितत्परा ॥ ४१ ॥
स्वयं प्रक्षालयेत्पादावुत्थाप्य परिचारिकाम् । तालवृन्तादिकैः कुर्याच्छमस्वेदापनोदनम् ॥ ४२ ॥
आहारस्नानपानादौ सस्पृहं यत्र लक्षयेत् । तदिंगितज्ञा तत्त्वेन सिद्धमस्मै निवेदयेत् ॥ ४३ ॥
सपन्तीपतिबन्धूनां भर्तृचित्तानुकूल्यतः । प्रतिपत्तिं प्रयुञ्जीत स्वबन्धूनां न वै तथा ॥ ४४ ॥
तेषु चात्मनि च ज्ञात्वा भर्तृचित्तं प्रसादयेत् । प्रतिपत्तिं तथाप्येषां नाद्रियेत स्वबन्धुषु ॥ ४५ ॥
अपि भर्तुरभिप्रेतं नारी तत्कुलवासिनी । सत्कारैर्निजबन्धूनां तेन नोपैति वाच्यताम् ॥ ४६ ॥
पूज्य एव हि सम्बन्धः सर्वावस्थासु योषिताम् । कस्ततोऽप्युपकारांशं लिप्सेत कुलजः पुमान् ॥ ४७ ॥