snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
ये मेरुमौलिसुरसंघकृताभिषेकाः पञ्चामृतैः सुरवरानभिषेचयंति । ते दिव्यकल्पमभिधार्य सुरेश्वरत्वं राज्याभिषेकमतुलं पुनराप्नुवंति ॥ ४ ॥
ये शैलराजमलयोद्भवचंदनेन सत्कुंकुमेन च सुराननुलेपयंति । ते दिव्यगन्धपटवाससुगंधिदेहा नंदंति नंदनवनेषु सहाप्सरोभिः ॥ ५ ॥
गंधाढ्यजातिकमलोत्पलदिव्यपुष्पैर्देवान्नवैरनुदिनं ननु येऽर्चयंति । पुष्पोत्तमैर्नरपतित्वमवाप्य तेऽपि यास्यंति कुंदधवलामचिरेण सिद्धिम् ॥ ६ ॥
आमोदिभिर्हिमतुरुष्कसुगन्धधूपैर्ये मानवाः सुरवरानपि धूपयंति । कर्पूरधारनिभगन्धवरा भिरामे स्वर्गे विमानवति ते भवने रमंते ॥ ७ ॥
दोधूयते कनकदंडविराजितैश्च सच्चामरैर्धवलकुण्डलसुन्दरीभिः । दिव्यांबरस्रगनुलेपनभूषि ताङ्गां कृत्वा सुरेशभवनांबरवस्त्रपूजाम् ॥ ८ ॥
देदीप्यते दिनकरोज्ज्वलपद्मरागरत्नप्रभाच्छुरितहेममये विमाने । दिव्यांगनापरिवृतो नयनाभिरामः प्रज्वाल्य दीपममलं भवने सुराणाम् ॥ ९ ॥
यो जागरं सुरवराभिमतो ददाति चैत्रोत्सवादिदिवसेष्वपि तूर्यनादैः । वीणासुवेणुमधुरस्वरभाषि णीभिः संगीयते च स कृशोदरकिन्नरीभिः ॥ १० ॥
कुर्वति ये सदुपलेनधातुरागसंमार्जनं सुरवरायतनेऽनुरक्ताः । मुक्ताकलापमपि कांचनभक्ति चित्रैर्वैडूर्यकृट्टिमतले दिवि ते वसंति ॥ ११ ॥
दद्याच्च यः परमभक्तियुतः सुराणां घण्टावितानवरचामरमातपत्रम् । केयूरहारमणिकुण्डलभूषि तोसौ रत्नाधिपो वसति भूतलचक्रवर्ती ॥ १२ ॥
अभ्यर्चयेत्प्रतिवचः कुसुमैर्विचित्रैर्देवाधिदेवपरिसंस्तुतपादपद्मान् । भक्त्या प्रहृष्टमनसः प्रणमंति देवांस्ते भूर्भुवः स्वर्महिमाप्तफला भवंति ॥ १३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । भगवन्केन तपसा व्रतेन नियमेन वा । दानेन केन वा लोके प्रोज्ज्वल्त्वं प्रजायते ॥ १ ॥
अतितेजो महद्दीप्तं दीप्तांशुकिरणोज्ज्वलम् । शरीरं जायते येन तन्मे वक्तुमथार्हसि ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । मथुरायां पुरा पार्थ पिङ्गलो नाम तापसः । आगतः स च मे पत्न्या जाम्बवत्या प्रपूजितः ॥ ३ ॥
प्रष्टश्च प्रश्रमेवैतं स चावोचद्यथातथम् । तयापि मे समाख्यातं तत्सर्वं ते वदाम्यहम् ॥ ४ ॥
यदायदा नृपश्रेष्ठ पुण्यकालः प्रपद्यते । संक्रातौ सूर्यग्रहणे चन्द्रपर्वणि वैधृतौ ॥ ५ ॥
उत्तरे त्वयने प्राप्ते दक्षिणे विषुवे तथा । एकादश्यां शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां दिनक्षये ॥ ६ ॥
सप्तम्यामथ वाष्टम्यां स्नात्वा व्रतपरो नरः । नारी वा भूमिदेवेभ्यः प्रयच्छेत्प्रयतांगणे । घृतकुंभेन दीपेन प्रज्वलंतं प्रदीपकम् ॥ ७ ॥
युधिष्टिर् उवाच । भूमिदेवा इति प्रोक्तं यत्त्वया मधुसूदन । किमेतत्कौतुकं मेऽस्ति संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ ८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुरा कृतयुगस्यादौ त्रिशंकुर्नाम पार्थिवः । स स्वर्गं गन्तुकामोऽभूच्छरीरेण नरोत्तम । ततश्चण्डालतां नीतो वशिष्ठेन महात्मना ॥ ९ ॥
त्रिशंकुः सर्वमाचख्यौ विश्वामित्राय धीमते । सोऽपि मन्युवशाद्यज्ञं चकाराहूय देवताः ॥ १० ॥
न ता हविः प्रत्यगृह्णंस्ततः क्रुद्धः कुशात्मजः । विश्वामित्रस्तु कोपेन चकारान्यान्सुरोत्तमान् ॥ ११ ॥
शृंगाटका न्नालिकेरान्पचनानानजौडकान् । मेधारथदवार्ताकतारिकूष्मण्डकोद्रवान् ॥ १२ ॥
उष्ट्रान्मनुजदेवांश्च क्रोधान्मुनिरवासृजत् । चकारान्यान्सप्त ऋषीन्प्रतिमासं सुरोत्तमान् ॥ १३ ॥
ततः शक्रः समागम्य विश्वामित्रं प्रसाद्य वै । सृष्टिं निवारयामास ये सृष्टास्ते तथापि च ॥ १४ ॥
मर्त्य लोके च ते सर्वे देवा देवकुलेष्वथ । मंत्रैर्निबद्धाः पिण्डीषु स्थिता मूर्तिभृतो यथा ॥ १५ ॥
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो ये चान्ये देवतागणाः । लोकानामुपकाराय मर्त्यलोकमुपागताः ॥ १६ ॥
प्रतिमासु स्थिताः शश्वद्भोगान्भुञ्जति शाश्वतान् । वरप्रदाश्च भक्तानामिति ते गुह्यमीरितम् ॥ १७ ॥
तेभ्यः पुरस्ताद्दातव्यो दीप्यमानः प्रदीपकः । सूर्याय रक्तवस्त्रेण पूर्णवर्तिं घृतैर्युताम् । चतुःप्रस्थैः प्रज्वलन्तीं मंत्रेणानेन दापयेत् ॥ १८ ॥
तद्वि ष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥ १९ ॥
पीतवस्त्रेण कृष्णाय श्वेतवस्त्रेण शूलिने । कौसुंभवस्त्रेणाढ्येन गौरीमुद्दिश्य दापयेत् ॥ २० ॥
लाक्षारक्तेन दुर्गायै पूर्णवर्ति प्रबोधयेत् । नीलवस्त्रेण कामाय गणनाथाय खादिरैः ॥ २१ ॥
नागेभ्यः कृष्णवस्त्रेण ग्रहेभ्य इषिका युधाम् । देवांगना पितृभ्यस्तु पितृवर्तिं प्रबोधयेत् ॥ २२ ॥
विशेषं शृणु सूर्याय पूर्णवर्तिर्निगद्यते । शिवायेश्वरवर्तीति भोगवर्तिर्जनार्दने ॥ २३ ॥
पद्मवर्तिर्विरिंचाय गौर्य्यै सौभाग्यवर्तिका । नागेभ्यो नागवर्तीति ग्रहवर्तिर्युधिष्ठिर ॥ २४ ॥
नेत्रपट्टेन मधुना घृतेन मधुकुंडके । अर्चिते चर्चिते चैव ललितायै प्रबोधयेत् ॥ २५ ॥
मंत्रेणानेन राजेन्द्र तन्निशामय वैदिकम् ॥ २६ ॥
१ अग्रे त्वां काम्यया गिरा तुभ्यं ता गिरसस्तु विश्वाः । सुक्षितयः पृथक्पृथक् ॥ २७ ॥
२ अग्ने कामाय जेगिरे अग्निप्रियेषु धामसु । कामो भूतस्य भव्यस्य सम्राडेको विराजति ताभ्यां नाम स्वाहा ॥ २८ ॥
एवमेतेन विधिना यः प्रयच्छति दीपकम् । विस्तीर्णे विपुले पात्रे घृतकुम्भे नियोजितम् ॥ २९ ॥
यांति ते ब्रह्मसदनं विमानेनार्कवर्चसा । तिष्ठंति द्योतमानास्ते यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ३० ॥
सदीपे तु यथा देशे चक्षूंषि बलवन्ति हि । तथा दीपस्य दातारो भवंति सफलेक्षणाः ॥ ३१ ॥
यथैवोर्ध्वं गतिर्नित्यं राजन्दीपशिखासु वै । दीपदातुस्तथैवोर्ध्वं गतिर्भवति शोभना ॥ ३२ ॥
घृतेन दीपो दातव्यो राजंस्तैलेन वा पुनः । वसामज्जादिभिर्देयो न तु दीपः कथञ्चन ॥ ३३ ॥
दीपस्तैलेन कर्तव्यो न तु कर्म विजानता । निर्वापणं च दीपस्य हिंसनं च विगर्हितम् ॥ ३४ ॥
यः कुर्यात्कर्मणा तेन स्यादसौ पुष्पितेक्षणः । दीपहर्ता भवत्यंधः काणो निर्वापको भवेत् ॥ ३५ ॥
पद्मसूत्रोद्भवां वर्तिं गंधतैलेन दीपिताम् । विरोगः सुभगश्चैव दत्त्वा भवति मानवः ॥ ३६ ॥
प्रज्वाल्य देवदेवस्य कर्पूरेण तु दीपकम् । अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३७ ॥
एतन्मयोक्तं तव दीपदानफलं समग्रं कुरुवंशचन्द्र । श्रुत्वा यथावत्सततं हि देया दीपास्त्वया विप्रसुरालयेषु ॥ ३८ ॥
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दीपदानाल्ललितया यदवाप्तं पुराऽनघ ॥ ३९ ॥
आसीच्चित्ररथोनाम विदर्भेषु महीपतिः । तस्य पुत्रशतं राज्ञो जज्ञे पञ्चदशोत्तरम् ॥ ४० ॥
एकैव कन्या तस्यासील्ललिता नाम नामतः । सर्वलक्षणसम्पन्ना रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ ४१ ॥
तां ददौ काशिराजाय चार्वंगीं चारुधर्मणे । शतान्यन्यानि भार्याणां त्रीण्यासंश्चारुधर्मणः ॥ ४२ ॥
तासां मध्येऽग्रमहिषी ललिता साप्यथाभवत् ॥ ४३ ॥
विष्णोरायतने सा तु सहस्रं परिदीपकान् । प्रज्वालयन्त्यनुदिनं दिवारात्रमनिर्वृतम् ॥ ४४ ॥
तामिस्रमाश्वयुक्पक्षं शुक्लपक्षं च कार्त्तिकम् । तस्याः प्रज्वलितो दीप उच्चस्थानकृतः शुभः ॥ ४५ ॥
तस्मिन्काले तथा नित्यं ब्राह्मणावसथे च सा । व्यग्रा भवति सायाह्ने दीपप्रेषणतत्परा ॥ ४६ ॥
चतुष्पथेषु रथ्यासु देवतायतनेषु च । चैत्यवृक्षेषु गोष्ठेषु पर्वतानां च मूर्द्धसु ॥ ४७ ॥
पुलिनेषु नदीनां च कूपमूलेषु पांडव । तां सपत्न्योऽथ संगम्य पप्रच्छुरिदमादृताः ॥ ४८ ॥
ललिते वद भद्रं ते ललितं वचनं तथा । न तथा बलिपुष्पेषु न तथा द्विजपूजने ॥ ४९ ॥
भवत्याः सुमहान्यत्नो दीपप्रज्वालने यथा । तदेतत्कथयास्माकं ललिते कौतुकं परम् ॥ ५० ॥
मन्यामहे त्वयावश्यं दीपदानफलं श्रुतम् । ललितोवाच । नाहं मत्सरिणी भद्रा न च रागादिदूषिता ॥ ५१ ॥
एकपत्याश्रिताः साध्व्यो भवत्यो मम मानदाः । अपृथग्धर्मचरणाः शृण्वन्तु गदितं मम ॥ ५२ ॥
मयैतद्दीपदानस्य यथेष्टं भुज्यते फलम् । हिरण्यदयिता भार्या शैलराजसुता वरा ॥ ५३ ॥
उमादेवीति मद्रेषु देविका सा सरिद्वरा । नराणामनुकम्पार्थं ब्रह्मणा ह्यवतारिता । श्रुता किं भवतीभिः सा देविका पापनाशिनी ॥ ५४ ॥
तस्यां स्नात्वा सकृन्नद्यां गाणपत्यमवाप्नुयात् । तस्यामथ नृसिंहाख्यं तीर्थं कल्मषनाशनम् । हरिणा नृसिंहवपुषा यत्र स्नानं कृतं पुरा ॥ ५५ ॥
सौवीरराजस्य पुरा मैत्रेयोभूत्पुरोहितः । तेन चायतनं विष्णोः कारितं देविकातटे ॥ ५६ ॥
अहन्यहनि शुश्रूषां पुष्पधूपानुलेपनैः । दीपदानादिभिश्चैव चक्रे तत्र स वै द्विजः ॥ ५७ ॥
कार्त्तिक्यां दीपकस्तत्र प्रदत्तस्तेन चैकदा । आसीन्निर्वाणभूयिष्ठो देवार्चासु रतो निशि ॥ ५८ ॥
देवतायतनेऽवात्सं तत्राहमपि मूषिका । प्रदीपवर्तिहरणे कृतबुद्धिर्वराननाः ॥ ५९ ॥
गृहीताथ मया वर्तिर्वृकदंशो ररास च । नष्टा चाहं ततस्तस्य मार्जारस्य भयातुरा ॥ ६० ॥
वक्त्रप्रांतेन पश्यंत्या स दीपः प्रेरितो मया । जज्वाल पूर्ववद्दीप्त्या तस्मिन्नायतने पुनः ॥ ६१ ॥
मृताहं च पुनर्जाता वैदर्भे राजकन्यका । जातिस्मरा महीपस्य महिषी चारुधर्मणः ॥ ६२ ॥
एष प्रभावो दीपस्य कार्त्तिके मासि शोभनः । दत्तस्यायतने विष्णो र्यस्येयं व्युष्टिरुत्तमा ॥ ६३ ॥
असंकल्पितमध्यस्य प्रेरणं यन्मया कृतम् । केशवे बालदीपस्य तस्येदं भुज्यते फलम् ॥ ६४ ॥
एतस्मात्कार णाद्दीपानहमेतानहर्निशम् । प्रयच्छामि हरेर्गेहे जातमस्य महाफलम् ॥ ६५ ॥
एवमुक्त्वा सपत्नीः सा दीपदानपरायणा । बभूव देवदेवस्य केशव स्य गृहे सदा ॥ ६६ ॥
ततः कालेन महता सह राज्ञा महात्मना । विष्णुलोकमनुप्राप्ता पंचत्वं प्राय मानदा ॥ ६७ ॥
तं लोकमासाद्य नृपेण सार्द्धं सा राजपत्नी कमलाभनेत्रा । रेमे महीपालमुदा समेता दीपप्रदानात्सकलार्तिहीना ॥ ६८ ॥
दीपप्रदानमपि पुण्यतरं वदंति विप्राग्निगोसुरकुलैकगृहांगणेषु । तद्दानदीप्तवपुषाथ पथोंधकारे गच्छन्नरः पतति न स्खलते कदाचित् ॥ ६९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कार्त्तिक्यामथ वा माघ्यामयमेव युधिष्ठिर ॥ १ ॥
चैत्र्यामथ तृतीयायां वैशाख्यां द्वादशेऽह्नि वा । खंडनीलं शंखपादं सपौंड्रं धौतपुष्पकम् ॥ २ ॥
गोभिश्चतुर्भिः सहितं सृजेच्चैव विधिं शृणु । यदुवाच पुरा गर्गो गोकुलेऽनघ पांडव ॥ ३ ॥
तत्तेहं च प्रवक्ष्यामि विधिं गर्गप्रचोदितम् । मातरं स्थापयित्वाग्रे पूजयेत्कुसुमाक्षतैः ॥ ४ ॥
मातृश्राद्धं ततः कुर्यात्सदाभ्युदयकारकम् । अकालमूलं कलशमश्वत्थदलशोभितम् ॥ ५ ॥
तत्र विद्वाञ्जपित्वा तु स्थापयेद्रुद्रदेवताम् । सुसमिद्धं ततः कृत्वा वह्निमंत्रपुरःसरम् ॥ ६ ॥
अथैनं जुहुयात्षड्भिः पृथगाहुतिसंज्ञितैः । पौष्यामंत्रैस्ततः पश्चाद्धुत्वा वह्निं यथाविधि ॥ ७ ॥
एकवर्णं द्विवर्णं वा रोहितं श्वेतमेव वा । जीवद्वत्सपयस्विन्याः ऽन्नं सर्वांगसुन्दरम् ॥ ८ ॥
चतस्रो वत्सतर्यश्च ताभिः सार्ध मलंकृतम् । तासां कर्णे जपेद्विप्रः पतिं वो बलिनं शुभम् ॥ ९ ॥
समितास्तेन सहिताः क्रीडध्वं हृष्टमानसाः । ततो वामे त्रिशूलं च दक्षिणे चक्रमालिखेत् ॥ १० ॥
अंकितं शंखचक्राभ्यां वर्षितं कुसुमादिना । पुष्पमालाकृतग्रीवं सितवस्त्रैश्च च्छादितम् ॥ ११ ॥
विमुंचेद्वत्सकाभिश्च नीलाभिर्बलिनं वृषम् । देवालये गोकुले वा नदीनां संगमेऽथ वा ॥ १२ ॥
इत्युक्ते गर्गमुनिना विधानं वृषमोक्षणे । स्वेच्छाविहारिणं दृप्तं गर्जंतं सुन्दरं गवाम् ॥ १३ ॥
ककुद्मिनं पतिं या धन्ये विमुञ्चन्ति गोवृषम् । फलं च तस्य वक्ष्यामि ब्रुवतां मे निबोध तत् ॥ १४ ॥
वृषोत्सर्गे पुनात्येव दशातीतान्दशापरान् । यत्किंचित्स्पृशते तोयं समुत्तीर्य जलान्महीम् ॥ १५ ॥
वृषोत्सृष्टं पितॄणां तु तदक्षयमुदाहृतम् । यैश्च यैश्च स्पृशेत्तोयं लांगूलादिभिरंततः ॥ १६ ॥
सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः । शृङ्गैः खुरैर्वा यद्भूमिमुल्लिखत्यनिशं वृषः ॥ १७ ॥
मधुकुल्याः पितुस्तस्य अक्षयास्ता भवंति वै । सहस्रतलमात्रेण तडागो न यथाश्रुति ॥ १८ ॥
पितॄणां या भवेत्तृप्तिस्तां वृषस्त्वतिरिच्यते । यो ददाति तिलैर्मिश्रांस्तिलान्वा श्राद्धकर्मणि । मधु वा नीलखंडं वा अक्षयं सर्वमेव तत् ॥ १९ ॥
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ २० ॥
न करोति वृषोत्सर्गं सुतीर्थे वा जलाञ्जलिम् । न प्रयच्छति यः पुत्रः पितुरुच्चार एव सः ॥ २१ ॥
यद्भूमिमालिखति शृङ्गखुरैः प्रहृष्टो यद्वा करोति प्रतिमल्लवृषान्निरीक्ष्य । खण्डं समस्तमपि तस्य विवाहकर्तुः संतोषमावहति शक्रसभागतस्य ॥ २२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं फाल्गुनस्यांते पौर्णमास्यां जनार्दन । उत्सवो जायते लोके ग्रामेग्रामे पुरे पुरे ॥ १ ॥
किमर्थं शिशवस्तस्यां गेहेगेहेऽतिवादिनः । होलिका दीप्यते कस्मात्फाल्गुनांते किमुच्यते ॥ २ ॥
अडाडेति च का संज्ञा शीतोष्णेति किमुच्यते । को ह्यस्यां पूज्यते देवः केनेयमवतारिता । किमस्यां क्रियते कृष्ण एतद्विस्तरतो वद ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । आसीत्कृतयुगे पार्थ रघुर्नाम नराधिपः । शूरः सर्वगुणोपतः प्रियवादी बहुश्रुतः ॥ ४ ॥
स सर्वां पृथिवीं जित्वा वशीकृत्य नराधिपान् । धर्मतः पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥ ५ ॥
न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं तथा । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिञ्छासति पार्थिव ॥ ६ ॥
तस्यैवं शासतो राज्यं क्षात्रधर्मरतस्य वै । पौराः सर्वे समागम्य पाहिपाहीत्यथाब्रुवन् ॥ ७ ॥
पौरा ऊचुः । अस्माकं हि गृहे काचिढ्ढौंढा नामेति राक्षसी । दिवा रात्रौ समागम्य बालान्पीडयते बलात् ॥ ८ ॥
रक्षया कंडकेनापि भेषजैर्वा नराधिप । मंत्रज्ञैः परमाचार्यैः सा नियंतुं न शक्यते ॥ ९ ॥
पौराणां वचनं श्रुत्वा रघुर्विस्मयमागतः । विस्मयाविष्टहृदयः पुरोहितमथाब्रवीत् ॥ १० ॥
रघुरुवाच । ढौंढेति राक्षसी केयं किंप्रभावा द्विजोत्तम । कथमेषा नियंतव्या मया दुष्कृतकारिणी ॥ ११ ॥
रक्षणात्प्रोच्यते राजा पृथिवीपालनात्पतिः । अरक्षमाणः पृथिवीं राजा भवति किल्बिषी ॥ १२ ॥
वशिष्ठ उवाच । शृणु राजन्परं गुह्यं यन्नाख्यातं मया क्वचित् । ढौंढा नामेति विख्याता राक्षसी मालिनः सुता ॥ १३ ॥
तया चाराधितः शंभुरुग्रेण तपसा पुरा । प्रीतस्तामाह भगवान्वरं वरय सुव्रते ॥ १४ ॥
यत्ते मनोभिलषितं तद्ददाम्यविचारितम् । ढौंढा प्राह महादेवं यदि तुष्टः स्वयं मम ॥ १५ ॥
न च वध्यां सुरादीनां मनुजानां च शंकर । मां कुरु त्वं त्रिलोकेश शस्त्रास्त्राणां तथैव च ॥ १६ ॥
शीतोष्णवर्षासमये दिवा रात्रौ बहिर्गृहे । अभयं सर्वदा मे स्यात्त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ १७ ॥
शंकर उवाच । एवमस्त्वित्यथोक्त्वा तां पुनः प्रोवाच शूलभृत् । उन्मत्तेभ्यः शिशुभ्यश्च भयं ते संभविष्यति । ऋतावृतौ महाभागे मा व्यथां हृदये कृथाः ॥ १८ ॥
एवं दत्वा वरं तस्यै भगवान्भगनेत्रहा । स्वप्ने लब्धो यथार्थार्थस्तत्रैवांतर्हितोऽभवत् ॥ १९ ॥
एवं लब्धवरा सा तु राक्षसी कामरूपिणी । नित्यं पीडयते बालान्संस्मृत्य हरभाषितम् ॥ २० ॥
अडाडयेति गृह्णाति सिद्धमंत्रं कुटुंबिनी । गृहेषु तेन सा लोके ह्यडाडेत्यभिधीयते ॥ २१ ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं ढौंढायाश्चरितं मया । सांप्रतं कथयिष्यामि येनोपायेन हन्यते ॥ २२ ॥
अद्य पञ्चदशी शुक्ला फाल्गुनस्य नराधिप । शीतकालो विनिष्क्रांतः प्रातर्ग्रीष्मो भविष्यति ॥ २३ ॥
अभयप्रदानं लोकानां दीयतां पुरुषोत्तम । यथाद्याशंकिता लोका रमंति च हसंति च ॥ २४ ॥
दारुजानि च खंडानि गृहीत्वा समरोत्सुकाः । योधा इव विनिर्यांतु शिशवः संप्रहर्षिताः ॥ २५ ॥
संचयं शुष्ककाष्ठानामुपलानां च कारयेत् । तत्राग्निं विधिवद्धुत्वा रक्षोघ्नैर्मन्त्रविस्तरैः ॥ २६ ॥
ततः किलकिलाशब्दैस्तालशब्दैर्मनोहरैः । तमग्निं त्रिः परिक्रम्य गायंतु च हसंतु च । जल्पंतु स्वेच्छया लोका निःशंका यस्य यन्मतम् ॥ २७ ॥
तेन शब्देन सा पापा होमेन च निरा कृता । अदृष्टघातैर्डिंभानां राक्षसी क्षयमेष्यति ॥ २८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । तस्यर्षेर्वचनं श्रुत्वा स नृपः पांडुनदन । सर्वं चकार विधिवदुक्तं तेन च धीमता ॥ २९ ॥
गता सा राक्षसी नाशं तेन चोग्रेण कर्मणा । ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्नडाडा ख्यातिमागता ॥ ३० ॥
सर्वदुष्टापहो होमः सर्वरोगोपशांतिदः । क्रियतेऽस्यां द्विजैः पार्थ तेन सा होलिका मता ॥ ३१ ॥
सर्वसारातिविश्वेयं पूर्वमासीद्युधिष्ठिर । सारत्वात्फल्गुरित्येषा परमानंददायिनी ॥ ३२ ॥
अस्यां निशागमे पार्थ संरक्ष्याः शिशवो गृहे । गोमयेनोपसंलिप्ते सचतुष्के गृहांगणे ॥ ३३ ॥
आकारयेच्छिशुप्रायान्खड्गव्यग्र करान्नरान् । ते काष्ठखण्डैः संस्पृश्य गीतैर्हास्यकरैः शिशून् । रक्षंति तेषां दातव्यं गुडं पक्वान्नमेव च ॥ ३४ ॥
एवं ढौंढितमात्रस्य स दोषः प्रशमं व्रजेत् । बालानां रक्षणं कार्यं तस्यात्तस्मिन्निशागमे ॥ ३५ ॥
युधिष्ठिर उवाच । प्रभाते किञ्जनैर्देव कर्तव्यं सुखमीप्सुभिः । प्रवृत्ते माधवे मासि प्रतिपद्भास्करोदये ॥ ३६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कृत्वा चावश्यकार्याणि संतर्प्य पितृदेवताः । वंदयेद्धोलिकाभूतिं सर्वदुष्टोपशांतये ॥ ३७ ॥
मंडिते चर्चिते चैव उपलिप्ते गृहाजिरे । चतुष्कं कारयेच्छ्रेष्ठं वर्णकैश्चाक्षतैः शुभैः ॥ ३८ ॥
तन्मध्ये स्थापयेत्पीठं शुक्लवस्त्रोत्तर च्छदम् । अग्रतः पूर्णकलशं स्थापयेत्पल्लवैर्युतम् ॥ ३९ ॥
साक्षतं सहिरण्यं च सितचन्दनचर्चितम् । कलशस्याग्रतो देया उपानहवरांशुकाः ॥ ४० ॥
आसने चोपविष्टस्य ब्रह्मघोषेण भारत । चर्चयेच्चन्दनं नारी अव्यंगांगा सुलक्षणा ॥ ४१ ॥
पद्मरागोत्तरपटा श्रेष्ठांशुकविभूषिता । वसुधारां शिरोग्रे च दधिदूर्वाक्षतान्विताम् ॥ ४२ ॥
चर्चापयित्वा श्रीखंडमायुरारोग्यवृद्धये । पश्चाच्च प्राशयेद्विद्वांश्चूतपुष्पं सचंदनम् ॥ ४३ ॥
मनोभवस्य सा पूजा ऋषिभिः संप्रदर्शिता । ये पिबंति वसंतादौ चूतपुष्पं सचन्दनम् ॥ ४४ ॥
सत्यं हृदिस्थकामस्य तत्पूर्तिर्जायतेञ्जसा । अनंतरं द्विजेन्द्राणां सूतमागधबंदिनाम् ॥ ४५ ॥
दद्याद्दानं यथाशक्त्या कामो मे प्रीयतामिति । ततो भोजनवेलायां शृतं यत्प्राक्तनेऽहनि ॥ ४६ ॥
प्राश्नीयात्प्रथमं चान्नं ततो भुञ्जीत कामतः । य एवं कुरुते पार्थ शास्त्रोक्तं फाल्गुनोत्सवम् ॥ ४७ ॥
अनायासेन सिध्यंति तस्य सर्वे मनोरथाः । आधयो व्याधयश्चैव यांति नाशं न संशयः ॥ ४८ ॥
पुत्रपौत्रसमायुक्तः सुखं तिष्ठति मानवः ॥ ४९ ॥
पुण्या पवित्रा जयदा सर्वविघ्रविनाशिनी । एषा ते कथिता पार्थ तिथीनामुत्तमा तिथिः ॥ ५० ॥
वृत्ते तुषारसमये सितपञ्चदश्यां प्रातर्वसन्तसमये समुपस्थिते च । संप्राश्य चूतकुसुमं सह चन्दनेन सत्यं हि पार्थ पुरुषः स सुखी समास्ते ॥ ५१ ॥
युधिष्ठिर उवाच । संत्यज्यालिकुलालीढकुसुमानि मृदून्यपि । दमनेन कथं लोकैः पूज्यंते नाकनायकाः ॥ १ ॥
दोलांदोलनमाहात्म्यं रथयात्रामहोत्सवम् । कथयस्वामलं प्राज्ञ यादवांभोजभास्कर ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पार्थार्थिजनसद्वृक्ष क्षांतिधाम धरापते । यदेतद्भवता पृष्टं तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ ३४ ॥
पुरा सुराणामावासे मंदरे चारुकंदरे । गन्धाधारी कुलालीढो जातो दमनकस्तरुः ॥ ४ ॥
तस्य गंधमनाघ्रेयमाघ्राय सुरयोषितः । मदनोन्मादवशगा गायंति च हसंति च ॥ ५ ॥
ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा प्राद्रवंत गृहान्प्रति । न वेदाध्ययने ध्याने रतिस्तेषां बभूव ह ॥ ६ ॥
अपराधाद्विघटितं यद्बभूव प्रिये परम् । मानसं मानिनीनां तु पुनर्गंधेन संधितम् ॥ ७ ॥
गंधेनाकुलितं लोकं दृष्ट्वा ब्रह्मा तमब्रवीत् । शमनिर्मितया वाचा रोषात्प्रस्फुरिताधरः ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच । जातस्त्वं लोकदमनान्नूनं दमनको मया । जगद्वा घूर्णसे कस्मात्कर्म नैतत्तवोचितम् ॥ ९ ॥
यत्संतस्त्वनुमन्यंते सर्वा तिशयवर्जितम् । तत्सेवेत नरः कर्म यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥ १० ॥
एकस्याप्यपकारं यः करोति स नराधमः । बहूनामपकाराय सप्रवृतः किमुच्यते ॥ ११ ॥
दृष्टार्थबाधकं कर्म न कर्तव्यं कथंचन । अदृष्टं प्रति संदेहः सोस्माभिरनुमीयते ॥ १२ ॥
ततः स्वयं प्रभजति दैवे पित्र्ये च कर्मणि । भोगार्थे च त्रिभुवननिरादेयो भविष्यति ॥ १३ ॥
दमनक उवाच । पुरुषादेवमारब्धं न क्रोधान्नार्थकार णात् । स्वभाव एष मे ब्रह्मंस्त्वया सृष्टः पुरा विभो ॥ १४ ॥
या यस्य जंतोः प्रकृतिः शुभा वा यदि वेतरा । स तस्यामेव रमते दुष्कृते सुकृते तथा ॥ १५ ॥
तत्स्वभावप्रवृत्तस्य यदि शापस्त्वया मम । प्रदत्तः किं करोम्येतन्न कृत्यमपराध्यति ।ऽ ॥ १६ ॥
युक्तियुक्तं वचः श्रुत्वा दमनेन समी रितम् । प्रीतात्मा पद्मजः प्राह करोमि तव सत्प्रियम् ॥ १७ ॥
वसंते सहकारोत्थमंजरीपिंजरे जने । पुष्पिताशोकशोभाढ्ये वने पुंस्कोकिला कुले ॥ १८ ॥
तस्मिन्काले सुरेशानां शिरांस्याक्रम्य लीलया । स्थास्यसि त्वं दिनं चैकं यद्यस्य विहितं हितम् ॥ १९ ॥
ये त्वामारोपयिष्यंति दानमानपुरस्सराः । सुराणां ते भविष्यंति सदैव सुखिनो नराः ॥ २० ॥
सर्वदैव शिवस्येष्टा पुण्या पापभयापहा । प्रसिद्धिं यास्यति मधौ दमनाख्या चतुर्दशी ॥ २१ ॥
एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा दमनो मंदरे गिरौ । उवास वासिताशेषभुवनो गंधसम्पदा ॥ २२ ॥
दिव्ये गिरौ गिरिसु तादयिताधिवासे रत्नांशुकच्छुरितकाञ्चनभूमिभागे । शापं वरं च हृदये विनिवेश्य शंभोस्तत्रास्थितो दमनको दमितांतरात्मा ॥ २३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । धर्मराज निबोधेदमांदोलकमहोत्सवम् । प्रवृत्तनरनारीकं पञ्चमोच्चारसुन्दरम् ॥ २४ ॥
सानंदं नंदनवने आर्द्रया सहितो यथा । विस्मयस्मेरनयनो बभ्रामोद्वांतसौरभः ॥ २५ ॥
उन्मादयन्वने पुण्ये विद्याधरगणान्बहून् । वसंतर्तौ नृत्यमानान्मुरासुरशतार्चितः ॥ २६ ॥
संतानपारिजातोत्थां बद्ध्वा स माधवीलताम् । कश्चिदांदोलनं चक्रे समालिंग्य घनस्तनीम् ॥ २७ ॥
गीतमांदोलकारूढस्तद्गायंत्यमर स्त्रियः । येन चोत्पादयंति स्म मन्मथस्यापि मन्मथम् ॥ २८ ॥
तं दृष्ट्वाष्टापदनिभा भवानी प्राह शंकरम् । कौतुकं मे समुत्पन्नं पश्येमाः शंकर प्रभो ॥ २९ ॥
आदोलकं मम कृते कारयस्व स्वलंकृतम् । त्वया सहांदोलयेयं यथा चैते त्रिलोचन ॥ ३० ॥
तद्गौरीवचनं रम्यं श्रुत्वा गोवृषभध्वजः । सद्दोलां कारयामास समाहूय महासुरान् ॥ ३१ ॥
स्तंभद्वयं रोपयित्वा इष्टापूर्तमयं दृढम् । सत्यं चैवोपरिततं श्रेष्ठं काष्ठमकल्पयत् ॥ ३२ ॥
वासुकिं दंडकस्थाने बद्ध्वा तांतवसप्रभम् । तत्फणामंतरापीठं कृतवान्मणिमंडितम् ॥ ३३ ॥
कृमिकार्पासकौशेयवस्त्रैः संवेष्टितं नवैः । स्रग्दामालंबितप्रांतमणिमौक्तिकशेखरम् ॥ ३४ ॥
रचयित्वा विचित्रां तां दोलां चैलाजिनोत्तराम् । स सिद्धां सिद्धगुरवे गौरवेण न्यवेदयत् ॥ ३५ ॥
तत्रारूढस्तु यावत्स सौम्यसोमविभूषणः । मंदरं दोलयामास पार्श्वस्थैः पार्षदैः सह ॥ ३६ ॥
वामपार्श्वे तु विजया दक्षिणेन जया भवेत् । चामराक्रांतबाहू ते तेनाश्लिष्टे न्यवीजताम् ॥ ३७ ॥
आदोलयंत्या पार्वत्या सहितं स गदाक्षरम् । येन देवासुरस्त्रैणमासीदानंदनिर्भरम् ॥ ३८ ॥
जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः । उच्छलत्तालवाद्यानि वादयंति स्म चारणाः ॥ ३९ ॥
चेलुः कुलाचलाः सर्वे चुक्षुभुः सप्त सागराः । ववुर्वाताः सनिर्घाता देवे दोलां समास्थिते ॥ ४० ॥
आलोक्य व्याकुलं लोकं देवाः शक्रपुरोगमाः । उपेत्य प्रणिपत्योचुः सर्वपापहरं परम् ॥ ४१ ॥
उपारमस्व भगवन्भवतः क्रीडयानया । जगद्व्यापद्यते देवे चलितः सागरश्च यत् ॥ ४२ ॥
गीर्वाणगीर्भिः संहृष्टः शंकरो लोकशंकरः । समुत्पपात दोलातः प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः ॥ ४३ ॥
उवाच वचनं पार्थ सुरसार्थस्य पश्यतः । सानुकंपं सुललितं विस्फुटार्थपदाक्षरम् ॥ ४४ ॥
श्रीमहादेव उवाच । अद्य प्रभृति ये दोलाक्रीडां पुष्करिणीतटे । वसंते कारयिष्यंति मंडिते त्रिदशांगणे ॥ ४५ ॥
नेत्रपट्टापटच्छन्नां पद्मरागविभूषि ताम् । आतपत्रेण संयुक्तां विन्यस्तकनकांडकाम् ॥ ४६ ॥
विचित्राभरणाभाभिराभासितदिगंतराम् । तारकाशांतचित्रांगपुष्पमालामनोर माम् ॥ ४७ ॥
मालां विद्याधराक्रातां प्रांतरोपितदर्पणाम् । छत्रचामरसंछन्नां यथा शक्त्याप्यलंकृताम् ॥ ४८ ॥
अग्निकार्यं ततः कृत्वा क्षिप्त्वा चैव दिशां बलिम् । तस्यामारोपयेद्देवमिष्टहृष्टजनावृतः ॥ ४९ ॥
मूलमंत्रेण देवानां प्रोक्तं दोलाधिरोहणम् । पार्श्वस्थो ब्राह्मणो विद्वान्पठेद्वा मंत्रमुत्तमम् ॥ ५० ॥
गंभीरांतरनिर्घोषैर्ललनानां च निस्वनैः । स्तुतिमंगलशब्दैश्च पुष्पधूपाधिवासिताम् ॥ ५१ ॥
एतस्मिन्नन्तरे नारीं दोहनाय निकुट्टकाम् । प्रवेशयेत्कुंकुमाढ्यां क्रीडावर्णप्रियैः सह ॥ ५२ ॥
सुवर्णशृंगिणा प्रोक्तं स्मितदंतांशुकर्बुरम् । लगमानं जलं चांगे कस्य न स्यात्सुखप्रदम् ॥ ५३ ॥
जलसंक्लिन्नवसनो रशनादाममंडितः । कम्बुग्रीवोल्लसन्सर्वो बभूव गणिकागणः ॥ ५४ ॥
कुंकुमक्षोदतांबूलपुष्प मालाकुलो जनः । तां विहाय जलक्रीडां नान्यस्यां विदधे मनः ॥ ५५ ॥
पीतशीतजलाघात ताडितोऽपि जनः सुखम् । मन्यते नियतः कोपि प्रभावोऽयमनंगजः ॥ ५६ ॥
एवं ये तु गमिष्यंति नरा वर्त्मतया गतम् । नीरुजस्ते भविष्यंति सुखिताः शरदां शतम् ॥ ५७ ॥
पुत्रपौत्रसमा युक्ता धनधान्यसमायुताः । विहृत्य सुखसंपत्तौ ततो यास्यंति मत्पुरम् ॥ ५८ ॥
प्राप्ते वसंतसमये सुरसत्तमानामान्दोलनं सुरवराननुकुर्वते ये । ते प्राप्नुवंति भुवि जन्मतरोः फलानि दुःखार्णवात्कुलशतान्यपि तारयंति ॥ ५९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । रथयात्राविधानं ते कथ यामि युधिष्ठिर । स्थिरो भूत्वा निबोधेदं त्वं हि मूर्तविदां वरः ॥ १ ॥
चैत्रे त्रिनेत्रसंभूतमलयाख्यमहागिरौ । प्रवहत्पवनध्वानप्रेंखोलितलताचये ॥ २ ॥
एतस्मिन्नेव काले तु भ्रममाणो यदृच्छया । नारदः शारदाकांताच्छिवलोके समाययौ ॥ ३ ॥
दृष्ट्वापूर्वं शिवं शांतं सुरेशैः सर्वतो वृतम् । प्रणम्योपाविशद्विप्रः पुरतः केशवेशयोः ॥ ४ ॥
तमुपासीनमालक्ष्य भगवान्भगनेत्रहा । पप्रच्छाच्छादितमनाः कुतश्चागम्यते पुनः ॥ ५ ॥
श्रीनारद उवाच । शिव कामं च तं विद्धि दग्धं मा विबुधोत्तम । वसंतो नाम कोऽप्येष कामस्य दयितः सखा ॥ ६ ॥
मलयानिलयुक्तेन तेन विश्वं वशीकृतम् । सहकारकरीन्द्रस्थं कृत्वा कोकिलडिंडिमम् ॥ ७ ॥
पोषयामास विजयं मन्मथस्य पुरेपुरे । शशांकशेखरः कोऽयं कोयं शंखगदाधरः ॥ ८ ॥
कोयं च डिम्बो वा ब्रह्मा कामस्त्रिजगतां प्रभुः । प्रायः क्रीडारतिर्लोको वसंतवचनात्पुनः ॥ ९ ॥
ऊर्ध्वबाहुस्तु नर्नर्ति तालदत्तपदक्रमः । व्यवसायं न गच्छंति ये संहृत्य वनांतरम् ॥ १० ॥
गायंतश्च परीहृष्टास्ते चाप्यायांति यांति च । गोप्यसीमांतरगताः क्षेत्रस्थानस्य रक्षिणः ॥ ११ ॥
तेऽपि गायंति नृत्यंति हसंति स्मरतारकाः । करस्य ताडनेऽत्यर्थं मुरजो धुर्धरायते ॥ १२ ॥
विटं पश्यंति कुलटाः प्रारब्धोचितपण्डिताः । सुमनांसि सुसंगीतनृत्यवाद्यसुवादितम् ॥ १३ ॥
एवमेतत्त्रिलोकेऽस्मिन्निति व्यवसितो जनः । ललल्लम्बस्तनीं दृष्ट्वा जरा योषापि नृत्यति ॥ १४ ॥
वसंतस्य प्रभावोऽयं कोऽप्यपूर्वो विजृंभते । सरांस्यद्भुतपद्मानि प्रफुल्ला पुष्पवाटिकाः ॥ १५ ॥
वृक्षाः पक्षिशताकीर्णा विजिघ्राणमुखाः सुराः । विकंपवसनावालः पवनस्त्रिगुणात्मकः ॥ १६ ॥
कृतः प्रत्यक्षसुमहान्वसंतो न जगत्त्रये । अवजल्पमुखा बाला वृद्धास्तु विकलद्विजाः ॥ १७ ॥
उभावपि प्रतप्येते पश्येदं कामचेष्टितम् । पक्षिणां पक्षनिक्षेपैर्नद्यस्तुंगतरंगकैः ॥ १८ ॥
पादपाः पल्लवशतैर्नृत्यंते च प्रहर्षिणः । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं नारदस्येन्दुशेखरः ॥ १९ ॥
कौतुकाकुलितः शीघ्रमारुरोह रथं स्वकम् । रथेन काञ्चनांगेन पतत्रिवरकेतनः ॥ २० ॥
प्रययौ पुण्डरीकाक्षः शंखचक्रगदाधरः । पारावतप्रतीकाशं चतुर्वेदमयं रथम् ॥ २१ ॥
आस्थाय प्रययौ हृष्टो ब्रह्मा ब्राह्मणसंस्तुतः । मुनिभिश्चाप्सरोभिश्च यक्षरक्षोमहोरगैः ॥ २२ ॥
वृतो रथेन प्रययौ भास्करो वारितस्करः । शैलजोरुपताकेन रथेनादित्यवर्चसा ॥ २३ ॥
कात्यायनी प्रचलिता पञ्चवक्त्रेण केतुना । लंबोदरः करशतगृहीतकनकोत्पलः ॥ २४ ॥
प्रयातः स्वरथारूढः कृतकर्णकुलाकुलः । एवं देवः परिवृतो भगवान्गोवृषध्वजः ॥ २५ ॥
रथारूढैरमूढात्मा मर्त्यलोकमवातरत् । यावत्पश्यति देवेशस्तावत्सर्वं तदक्षरम् ॥ २६ ॥
नारदेन यथैवोक्तस्तावत्सर्वं तदक्षरम् । नारदेन यथैवोक्तं जगदानन्दनिर्भरम् ॥ २७ ॥
देवैः सार्द्धं पशुपतिर्यावत्पश्यति विस्मितः । तावत्तस्यैव हि गणाः परब्रह्मसमंजसम् ॥ २८ ॥
गायंति केचित्सोत्कंठं लुठंत्यन्ये प्रहर्षिताः । वादयंत्यपरे तुष्टा जहसुः केचिदुल्बणम् ॥ २९ ॥
वादयंत्यन्यथा वाद्यं गायंत्यन्येन्यथा गणाः । अन्येन्यथा प्रनृत्यंति चित्रं चैत्रस्य चेष्टितम् ॥ ३० ॥
नीलोत्पलाभनयनैर्विलसत्प्रांततारकैः । क्रीडारतिभिरारब्धमालापैश्च सुरैरपि ॥ ३१ ॥
सुराणां क्षोभमालक्ष्य भगवान्गोवृषध्वजः । चिन्तयामास सुमहान्कार्ययोगो ह्युपस्थितः ॥ ३२ ॥
अनर्थमुत्थितं तद्वत्तद्विघाताय ये जनाः । नयंते येऽतिमूर्खत्वादापदोऽभिभवंति तान् ॥ ३३ ॥
वसंतः स्वामिभक्तत्वान्मान्यपुष्पाकरं यदा । उन्मादाढ्यजनो रक्ष्यः कार्यं कार्यद्वयं मम ॥ ३४ ॥
संचिंत्यैवं समानाय्य वसंतं प्राह शंकरः । समानीतो मासमेकं स्थातव्यं भवता त्विह ॥ ३५ ॥
सितपक्षः सहायोऽयं सर्वभूतसुखप्रदः । भवत्यतिमहानन्दो विशेषेण दिवौकसाम् ॥ ३६ ॥
यो यथा रथमारूढः समायातः समीक्षितुम् । वर्षेवर्षे स तेनैव संस्थानेनागमिष्यति ॥ ३७ ॥
कारयिष्यन्ति ये मर्त्या रथयात्रामहोत्सवम् । ते दिव्यभोगभोक्तारो भविष्यन्ति निरामयाः ॥ ३८ ॥
एवमाभाष्य भगवान्वसंतं च ततः सुरैः । संस्तुतोऽथ नतश्चापि स्वस्थानमगमत्ततः ॥ ३९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । रथः किमात्मकः कार्यः कार्या यात्रा कथं भवेत् । आरोपयेत्कथं देवान्रथे वद जगत्पते ॥ ४० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । सुविचित्रं चित्रतनुं श्रेष्ठकाष्ठमयं रथम् । सुदृढाक्षं दृढाबंधं सुचक्ररथकूबरम् ॥ ४१ ॥
अथ वा वंशविहितं नेत्रपट्टपटावृतम् । तारकाशतचित्रांशं पुष्पमालाविभूषितम् ॥ ४२ ॥
सितगोयुगसंयुक्तं पञ्चबाणपताकिनम् । छत्रचामरशोभाढ्यं स्थापयेद्भवनाङ्गणे ॥ ४३ ॥
वैश्वदेवं ततः कुर्याद्ग्रहयज्ञविधानतः । चतुश्चरणकैर्मंत्रैर्विप्र शान्तिकपौष्टिकैः ॥ ४४ ॥
आरोपयेद्रथे देवं मूलमंत्रेण मंत्रवित् । वेदोक्तैरथपौराणैर्गंधधूपाधिवासिते ॥ ४५ ॥
रथे तिष्ठन्नयति वाजिनः पुरो यत्रयत्र कामयते सुषारथिः । अभीषूणां महिमानं पनायत मनुः पश्चादनुयच्छन्ति रश्मयः । शंखदुंदुभिनिर्घोषैः काहलानां च निःस्वनैः । हस्तदीपैः प्रज्वलितैस्तालकोलाहा लेन च ॥ ४७ ॥
दोषासुखेन रमितं प्रेषणीयपुरःसरम् । महतोत्सवभारेण भ्रामयेत्परितो रथम् ॥ ४८ ॥
तांबूलानि रथे दद्यात्पुष्पमालायुतानि च । रथवोढ्रं प्रदद्यात्तु प्रेक्षकेभ्योऽप्यवारितम् ॥ ४९ ॥
यस्ययस्य गृहेभ्येति प्रेरितो रथिना रथः । तस्य तस्य भवेत्पूज्यः पुष्पधूपाक्षतादिभिः ॥ ५० ॥
इतरोऽपि भवेत्पूज्यः संप्राप्ते गृहिणां गृहे । किं पुनर्जगतां भर्ता सर्वलोकमहेश्वरः ॥ ५१ ॥
कदाचिदक्षभङ्गः स्याद्ध्वजभंगोऽथ वा भवेत् । भज्येत वा युगमध्ये नहनं त्रुट्यते यदि ॥ ५२ ॥
ब्राह्मणांस्तत्र संपूज्य होमः कार्यो विजानता । तिलैराज्येन पयसा येन संपद्यते सुखम् ॥ ५३ ॥
प्रेरणीप्रेक्षणीयैश्च भ्रामयित्वा रथोत्तमम् । स्थापयेन्नगरस्यांतस्तत्र कुर्यान्महोत्सवम् ॥ ५४ ॥
दोलाग्राहैश्चक्रदोलाभ्रमैर्डमरकैस्तथा । विद्याधरीणां चरितमितराभिः प्रकाश्यते ॥ ५५ ॥
एवं यः कुरुते पार्थ सुखदं तु रथोत्सवम् । तथैव पूजयेत्पार्थ उपवासपरो नरः ॥ ५६ ॥
सर्वव्याधिविहीनश्च सुखी स्याच्छरदां शतम् । यः कारयित्वा सौवर्णं रौप्यं वा रथमुत्तमम् ॥ ५७ ॥
वर्णकैश्चित्रितं दिव्यं दारुजं वा सुशोभनम् । स्वहस्तरचितं यश्च भास्कराय निवेदयेत् ॥ ५८ ॥
स मर्त्यलोके सुचिरात्सुखानि च समश्नुते । पूर्वोक्तविधिना भानुं भ्रामयित्वा रथे स्थितम् ॥ ५९ ॥
स्थापयेत्सर्वभागे तु गेयं वाद्यपुरःसरम् । दक्षिणे तु दिशो भागे द्वितीयेऽह्नि नयेद्रथम् ॥ ६० ॥
तत्रापि जागरं कुर्याद्वाद्यगीतसुमं गलैः । अपरायां तृतीयेऽह्नि स्थापयेद्रथमुत्तमम् ॥ ६१ ॥
प्रेक्षणीयविनोदेन तां रात्रिमतिवाहयेत् । स्थापयेदुत्तरस्यां तु चतुर्थे दिवसे रथम् ॥ ६२ ॥
महायात्रां प्रकुर्वीत तत्राप्यद्भुतचेष्टितम् । पंचमे दिवसे प्राप्ते नगरांतस्थितं रविम् ॥ ६३ ॥
पूजयित्वा विधानेन षष्ठेऽह्नि भवनं नयेत् । रथयात्राप्रसंगेन कथिता रथसप्तमी ॥ ६४ ॥
सर्वपापहरा पुण्या किञ्चिदन्यन्निबोध मे । गौरी पूज्या तृतीयायां चतुर्थ्यां विघ्ननायकः ॥ ६५ ॥
पञ्चम्यां पंकजकरां पूजयेद्वा सरस्वतीम् । षष्ठ्यां शक्तिधरं स्कन्दं सप्तम्यां तु दिवाकरम् ॥ ६६ ॥
अष्टम्यां च चतुर्दश्यां सम्पूज्यः शशिशेखरः । नवम्यां पूजयेच्चण्डीं चामुण्डां मुण्डमालिनीम् ॥ ६७ ॥
दशम्यामृषयः शांताः सर्वे व्यासपुरस्सराः । एकादश्यां चक्रपाणिं द्वादश्यां वा समर्चयेत् ॥ ६८ ॥
त्रयोदश्यां त्रिनेत्रोत्थवह्निना शांतविग्रहम् । साधारणी तु सर्वेषां पौर्णमासी तिथिः स्मृता ॥ ६९ ॥
आंदोलके मदनके रथयात्रासु चैव हि । व्युत्क्रमेणापि कर्तव्या तिथीनां कार्यगौरवात् । यात्रा वासंतिकी चेयं चित्तस्वास्थ्यकरी परा ॥ ७० ॥
सम्यक्सुधाधवलिते भवने सुराणामंतस्सुवस्त्रमणिमौक्तिकदानचित्रे । तांबूलकक्रमुकवारविलासिनीभिर्यात्रां विधाय भवतीह स भारतेशः ॥ ७१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । गौरीं विवाह्य जग्राह हरः पाशुपतं व्रतम् । उमापतिः पशुपतिर्ध्यानासक्तो बभूव ह ॥ १ ॥
ब्रह्मादिभिः समामंत्र्य विबुधैः पुत्रलब्धये । गौर्या मनोभिलषितपूरणाय प्रहर्षितैः ॥ २ ॥
प्रहितः क्षोभणार्थाय समर्थ इति मन्मथः । ततो मारः स्मरः कामोप्याजगाम तमाश्रमम् ॥ ३ ॥
रतिप्रीतिमदोन्मादवसंतश्रीसहायवान् । निधानवारुणीदर्पशृंगारैः परिवारितः ॥ ४ ॥
आम्राशोकवनोत्तंसो मालतीकृतशेखरः । वीणामृदंगसंगीतकोकिलाशृंगदूतकः ॥ ५ ॥
झल्लरीवाद्यसंघुष्टभांडागारिकलेखकः । पानमत्ताङ्गनारूढो हिन्दोलाश्चर्यमंत्रिमान् ॥ ६ ॥
दक्षिणानिलगंधाढ्यः कटाक्षेक्षितवर्षवान् । महाराजाधिराजो वा स्मरः प्राप्तो हरांतिकम् ॥ ७ ॥
स पुष्पचापमाकृष्य मदनोन्मादनं शरम् । चिक्षेप त्रिपुरघ्नाय समाधेर्भंगहेतवे ॥ ८ ॥
बुद्ध्वा तं तस्य संकल्पं रुद्रः क्रोधाज्ज्वलन्रुषा । ललाटाद्वह्निमसृजत्तृतीय नयनाद्धरः ॥ ९ ॥
कामो विलोकितस्तेन भस्मीभूतश्च तत्क्षणात् । दग्धं दृष्ट्वा स्मरं शोकाद्रतिप्रीती स्थिते सदा ॥ १० ॥
करुणं विलपंत्यौ ते सर्वमन्यद्दिशं गतम् । ततः शोकार्तहृदया गौरी रुद्रमुवाच ह ॥ ११ ॥
भगवन्नस्मदर्थे तं कामं निर्दग्धवानसि । तेनैते पश्य नार्यौ ते कामस्य रुदितः कथम् ॥ १२ ॥
कुरु प्रसादं देवेश रतिप्रीत्ये वृषध्वज । संजीवय स्मरं शंभो मूर्तिमंतं पुनः कुरु ॥ १३ ॥
तच्छ्रुत्वा तु महादेवो हृष्टः प्रोवाच पार्वतीम् । उपप्लुतं जगत्सर्वं मन्मथेन शरीरिणा ॥ १४ ॥
मया दग्धस्य कामस्य पुनरागमनं कुतः । किं तु ते मानयन्वाक्यं करोमि सफलं प्रिये ॥ १५ ॥
अस्मिन्वसंतसमये शुक्लपक्षे त्रयोदशी । अस्यां मनोभवो देवि भविष्यति शरीरवान् ॥ १६ ॥
एतेन बीजभूतेन जगद्वर्णिष्यतेऽखिलम् । एवं वरमिमं दत्त्वा मन्मथाय युधिष्ठिर ॥ १७ ॥
जगाम हिमवच्छृंगं कैलासं पार्वतीप्रियः । तदेतत्सर्वमाख्यातं स्मरस्य चरितं नृप ॥ १८ ॥
पूजाविधानमपरं कथयामि शृणुण्व तत् । अस्यां स्नात्वा त्रयोदश्यामशोकाख्यं नगं लिखेत् ॥ १९ ॥
सिन्दूरजनितैरंगैरतिप्रीति समन्वितम् । कामदेवं वसंतं च वाजिवक्त्रं झषध्वजम् ॥ २० ॥
सौवर्णं वा महाराज वार्क्षं चित्रमथापि वा । लीलाविलासगमनं गर्वितं साप्स रोगणम् ॥ २१ ॥
गन्धर्वगीतवादित्रप्रेक्षणीयसमाकुलम् । नंद्यावर्तिरतिक्रीडाप्रीतिविद्याधरैर्युतम् ॥ २२ ॥
मध्याह्ने भोजयेद्भक्त्या भक्ष्यैर्धूपैःस्रगंबरैः । मंत्रेणानेन कौंतेय नरो नार्या समन्वितः ॥ २३ ॥
नमो वामाय कामाय देवदेवाय मूर्तये । ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्राणां मनःक्षोभकराय वै ॥ २४ ॥
कृत्वैवमर्चयित्वा तु देवदेवमनोभवम् । ततस्तस्याग्रतो देया मोदका मुखमोदकाः ॥ २५ ॥
नानाप्रकारान्भक्ष्यांश्च कामो मे प्रीयतामिति । ततो विसर्जयेद्विप्रान्दत्त्वा युग्मं सदक्षिणम् ॥ २६ ॥
स्वपतिं पूजयेन्नारी वस्त्रमालाविभूषणैः । कामोऽयमिति संचिंत्य प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ २७ ॥
मन्मथायतने तस्मिन्यजमानः सुहृद्वृतः । रात्रौ जागरणं कुर्यात्सुखरात्रिर्यथा भवेत् ॥ २८ ॥
कर्पूरकुंकुमक्षोदगंधतांबूलसर्जनैः । नानाप्रकारैर्भक्ष्यैश्च कुर्याद्रात्रौ महोत्सवम् ॥ २९ ॥
दीपप्रज्वालनैर्नृत्यैः प्रेक्षणैः प्रेक्षणोत्सवैः । एवं यः कुरुते पार्थ वर्षेवर्षे महोत्सवम् ॥ ३० ॥
वसंतसमये प्राप्ते हृष्टस्तुष्टो नृपः पुरे । तस्य संवत्सरं यावल्लोको रोगैर्विमुच्यते ॥ ३१ ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं यशः श्रीः सौख्यमुत्तमम् । कामवर्षी च पर्जन्यस्तस्मिन्राष्ट्रे प्रजायते ॥ ३२ ॥
तुष्यते तु भृशं देवो द्वादशार्द्धार्द्धलोचनः । तथा कामश्च विष्णुश्च वसंतश्च प्रजापतिः ॥ ३३ ॥
चन्द्रसूर्यादिका सर्वे ग्रहा ब्रह्मर्षयस्तथा । सर्वेऽपि तस्य तुष्यंति यक्षगंधर्वदानवाः ॥ ३४ ॥
असुरा यातुधानाश्च सुपर्णाः पतगा नगाः । तुष्टाः प्रयच्छंति सुखं तस्य कर्तुर्न संशयः ॥ ३५ ॥
चैत्रोत्सवे सकललोकमनोनिवासं कामं वसंतमलयाद्रिमरुत्सहायम् । रत्या सहार्च्य पुरुषः प्रवरा च योषित्सौभाग्यरूपसुतसौख्ययुता सदा स्यात् ॥ ३६ ॥
युधिष्ठिर उवाच । भूतमातेति संहृष्टे ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । गायन्नृत्यन्हसँल्लोकः सर्वतः परिधावति ॥ १ ॥
उन्मत्तवत्प्रलपति क्षितौ पतति मत्तवत् । क्रुद्धवद्धावति पुरान्मत्तवत्कर्षते बहिः ॥ २ ॥
मुखांगभंगान्कुरुते लोके वातगृहीतवत् । भूतवद्भस्मगात्रं तु कर्दमानवगाहते ॥ ३ ॥
किमेष शास्त्रनिर्दिष्टो मार्गः किमुत लौकिकः । मुह्यते मे मनः कृष्ण त्वं तु वक्तुमिहार्हसि ॥ ४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु पार्थ प्रवक्ष्यामि यत्ते किञ्चिन्मनोगतम् । आस्तिकः श्रद्दधानश्च भवतीति मतिर्मम ॥ ५ ॥
पार्वत्या सहितः पार्थ मन्दरे चारुकन्दरे । क्रीडन्नास्ते मुदा युक्तो दिव्यक्रीडनकैर्हरः ॥ ६ ॥
हंसोन्नतगतिं चारुकुम्भभ्राजिकुचद्वयम् । सिञ्जत्सद्रशनां हृष्टां दृष्ट्वा गौरीं जगद्गुरुः ॥ ७ ॥
दग्धकामोऽपि च हरः संदीप्तमदनोऽभवत् । निःसृतां कामयामास महार्हशयने शिवः ॥ ८ ॥
रतस्थयोस्तयोर्जातं दिव्यवर्षशतं यदा । तदा देवीसमुच्छ्रायनिरोधान्निर्गता बहिः ॥ ९ ॥
मूत्रोदकात्समुत्तस्थौ नारी निर्दारितोदरा । कृष्णा करालवदना पिंगाक्षा मुक्तमूर्द्धजा ॥ १० ॥
कपालमालाभरणा बद्धपिंडोर्ध्वपिंडिका । खट्वाङ्गकं कालधरा मुद्राङ्कितकरा शिवा ॥ ११ ॥
व्याघ्रचर्मांबरधरा रणत्किंकिणिमेखला । डमड्डमड्डमरुका फूत्कारापूरितांबरा ॥ १२ ॥
तस्याः पार्श्वानुजाश्चान्या गीतवाद्यलयानुगाः । उत्तालतालमबला नृत्यंति च हसंति च ॥ १३ ॥
कपालखट्वाङ्गधरा गजचर्मावगुण्ठिताः । तथैव शंकराज्जातस्तद्रूपाभरणः पुमान् ॥ १४ ॥
अनुगम्यमानो बहुभिर्भूतैरतिभयंकरैः । सिंहशार्दूलवदनै रदनोल्लिखितांबरैः ॥ १५ ॥
एकीभूतैः क्षणेनैव तौ भवानीभवोद्भवौ । दृष्ट्वा हृष्टमना देवः प्राह देवीं सुविस्मिताम् ॥ १६ ॥
कल्याणि पश्य पश्यैतौ मत्त्वदङ्गसमुद्भवौ । बीभत्साद्भुतशृंगारवरायुधविधारिणौ ॥ १७ ॥
भ्रातृभांडौ यथा देवि तद्वदेतौ मतौ मम । नृनार्योरंतरं किञ्चित्सादृश्यात्प्रतिभासयेत् ॥ १८ ॥
भ्रातृभांडा भूतमाता तथैवोदकसेविका । संज्ञात्रयं तयोः कृत्वा ततः प्रादाद्वरं हरः ॥ १९ ॥
भुक्त्वार्होपगतां चैतां जरत्तरुतले स्थिताम् । सेवयिष्यंति ये भक्त्या जलसंपूर्णकंडुकैः ॥ २० ॥
चन्दनेन समालभ्य पुष्पधूपैरथार्च्य ताम् । भोजयेत्क्षिप्रया चैव कृशरापूपपायसैः ॥ २१ ॥
य एवं कुरुते देवि भक्तिभावेन भावितः । स पुत्रपशुवृद्धिं च शरीरारोग्यमाप्नुयात् ॥ २२ ॥
न शाकिन्यो गृहे तस्य न पिशाचा न राक्षसाः । पीडां कुर्वंति शिशवो यांति वृद्धिं निरामयाः ॥ २३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कदा पूजा प्रकर्तव्या भूतमातुः सुखार्थिभिः । पुरुषैः पुरुषव्याघ्र यत्तन्मे वक्तुमर्हसि ॥ २४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । सर्वत्रैषा भगवती बालानां हितकारिणी । नामभेदैः क्रियाभेदैः कालभेदैश्च पूज्यते ॥ २५ ॥
प्रतिपत्प्रभृति ज्येष्ठे यावत्पंचदशी तिथिः । तावत्पूजा प्रकर्तव्या प्रेरणैः प्रेक्षणीयकैः ॥ २६ ॥
विकर्मफलनिर्देशः पांडवानां विडंबनम् । प्रदृश्यंते हास्यपरैर्नरैरद्भुतचेष्टितैः ॥ २७ ॥
विश्वास्यधनलोभेन संध्यायां निहतः पथि । आरोहणं च शूलाग्रे न पश्यंतं हि पश्यति ॥ २८ ॥
दृष्टो भवद्भिः संहृष्टः परपारावमर्शकः । छित्त्वा स्वहस्तैर्यद्दत्तो विभुना मुख्यमोदकः ॥ २९ ॥
शीर्णसूक्ष्मेण पत्रेण बाला मालानुमोदिताः । मुष्कभुग्रासमारूढो मुखं कृत्वा च पश्चिमे ॥ ३० ॥
हे जनाः किं न पश्यध्वं स्वामिद्रोहकरं परम् । करपत्रैर्विदार्यंतमुच्छलच्छोणितच्छटम् ॥ ३१ ॥
चरैः किलासैः संप्राप्तः सर्वोद्वेगकरः परम् । दंडप्रहाराभिहतो नीयते दंडपाशिकैः ॥ ३२ ॥
प्रेक्षकैर्वेष्टितः स्तेनो रटत्येष विमोहितः । संयम्य नीयतेयं तु मूर्खः क्रौर्याविलेक्षणः ॥ ३३ ॥
सितकेशं सितश्मश्रुसितांबरधरं द्विजम् । वटचेष्टाचपेटाभिर्हन्यमानं न पश्यत ॥ ३४ ॥
गृहान्निष्क्रम्यतां रंडा वृद्धो भूत्वाप्यसौ स्त्रियाः । स्वस्या असौ न कुरुते मूढो भरणपोषणम् ॥ ३५ ॥
भैरवाभरणोत्ताला व्यालयज्ञोपवीतिनः । प्रदत्त्वाताण्डवपदान्पश्यध्वं ध्वांतदीपकान् ॥ ३६ ॥
निर्वेदकोऽस्य हृदये न किंचिदपि तिष्ठति । गृहीतं यदनेनेदं बालेनापि महाव्रतम् ॥ ३७ ॥
रक्तदृक्काककृष्णांगं शबरं किं न पश्यत । तरुकोटरांतरगतांश्छित्वा च शुकशावकान् ॥ ३८ ॥
बहुभिः कोष्ठकीकृत्य शरौघैः शकलीकृतम् । विमुक्तढक्काहंकारसुप्रहारं निरीक्षत ॥ ३९ ॥
इमां कृष्णार्द्धवदनां गृहीतां सिंदुरार्चिताम् । विमुक्तकेशां नृत्यंतीं पश्यध्वं योगिनीमिव ॥ ४० ॥
गंभीरतूर्यध्वनिना प्रबुद्धां वृत्ततांडवाम् । एवं प्रेक्षणकं कृत्वा नयेत्वृक्षतले च ताम् ॥ ४१ ॥
एवं कृते न दारिद्र्यं न च दुःखं भवेन्नृणाम् ॥ ४२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि बलिरक्षाविधिं नृप । तं शृण्वेकाग्रमनसा समासाद्गदितं मया ॥ १ ॥
पुरा देवासुरे युद्धे दानवा सुरनिर्जिताः । शुक्रं बलिं पुरः कृत्वा ययुः शुक्र उवाच तम् ॥ २ ॥
शक्र उवाच । न विषादस्त्वया कार्यः कार्याणां गतिरीदृशी । दैवाद्भवंति भूतानां काले जयपराजयाः ॥ ३ ॥
संधानं सह शक्रेण क्रियतामयनद्वयम । अजेयः सर्वशत्रूणां कृतः शच्या शचीपतिः ॥ ४ ॥
रक्षाबंधप्रभावेन दानवेन्द्रो जितो महान् । वर्षमेकं प्रतीक्षस्व ततः श्रेयो भविष्यति ॥ ५ ॥
भार्गवेणैवमुक्तास्ते दानवा विगतज्वराः । तस्थुः कालं प्रतीक्षन्तो यथोक्तं गुरुणा तथा ॥ ६ ॥
एष प्रभावो रक्षायाः कथितस्ते युधिष्ठिर । जयदः सुखदश्चैव पुत्रारोग्यधनप्रदः ॥ ७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । क्रियते केन विधिना रक्षाबंधः सुरोत्तम । कस्यां तिथौ कदा देव एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ८ ॥
यथा यथा हि भगवान्विचित्राणि प्रभाषते । तथा तथा न मे तृप्तिर्बह्वर्थाः शृण्वतः कथाः ॥ ९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । घनावृतेऽम्बरे पार्थ शाद्वले धरणीतले । संप्राप्ते श्रावणे चैव पौर्णमास्यां दिनोदये ॥ १० ॥
स्नानं कुर्वीत मतिमाञ्श्रुतिस्मृतिविधानत । ततो देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेत्परमांभसा ॥ ११ ॥
उपाकर्मादिवेदोक्तमृषीणां चैव तर्पणम् । कुर्युश्च ब्राह्मणाः श्राद्धं देवमुद्दिश्य शक्तितः ॥ १२ ॥
शूद्राणां मंत्रसहितं स्नानं दानं च शस्यते ॥ १३ ॥
ततोपराह्नसमये रक्षापोटलिकाः शुभाः । कारयेच्चाक्षतैः शस्तैः सिद्धार्थैर्हेमभूषिताः ॥ १४ ॥
वस्त्रैर्विचित्रैः कार्पासैः क्षौमैर्वा मलवर्जितैः । विचित्रतरैर्ग्रथिताः स्थापयेद्भा जनोपरि ॥ १५ ॥
कार्या गृहस्य रक्षा गोमयरहितैः सुवृत्तकुंडूकैः । दूर्वावर्णकसहितैः सकलदुष्कृतोपशांतये ॥ १६ ॥
उपलिप्तगृहमध्ये चतुष्कोपरि न्यसेच्छुभं पीठम् । तत्रोपविशेद्राजा सामात्यः सपुरोहितः ससुहृत् ॥ १७ ॥
वेश्याजनेनसहितो मंगलशब्दैः सुहसितैश्चिह्नैः । रक्षाबंधः कार्यः शांतिध्वनिना नरेन्द्रस्य ॥ १८ ॥
देवद्विजातिशस्ता सुस्त्रीरर्घ्यैः समर्चयेत्प्रथमम् । तदनु पुरोधा नृपतिं रक्षां बध्नीत मंत्रेण ॥ १९ ॥
येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन त्वामभिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल ॥ २० ॥
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्चान्यैश्च मानवैः । कर्तव्यो रक्षिकाबन्धो द्विजान्सम्पूज्य भक्तितः ॥ २१ ॥
अनेन विधिना यस्तु रक्षिकाबन्धमाचरेत् । स सर्वदोषरहितः सुखी सम्वत्सरं भवेत् ॥ २२ ॥
यः श्रावणे स्रवति शीतजले नरेन्द्र रक्षाविधानविधिमाचरते मनुष्यः । आस्ते सुखेन परमेण च सर्वमेकः पुत्रप्रपौत्रसहितः ससुहृद्वृतश्च ॥ २३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुण्या महानवम्यस्ति तिथीनां प्रवरा तिथिः । सानुष्ठेया सुरैः सर्वैः प्रजापालैर्विशेषतः ॥ १ ॥
भवानुत्थापयेत्पार्थ सम्वत्सरसुखाय वै । भूतप्रेतपिशाचानां प्रीत्यर्थं चोत्सवाय वा ॥ २ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कस्मात्कालात्प्रवृत्तेयं नवमी महशब्दयुक् । किमादावुपपन्नोऽस्ति भगवन्नवमीविधिः ॥ ३ ॥
यशोदागर्भसम्भूतेरुत यात्रा प्रवर्तते । उताहो पूर्वमेवासीत्कृतत्रेतायुगादिषु ॥ ४ ॥
यदस्यां प्राणिनः केचिन्मन्यन्ते घातयन्ति च । हतानां प्राणिनां तेषां का गतिः पारलौकिकी ॥ ५ ॥
स्वयं घ्नतां घातयतामनुमोदयतां तथा । एतन्मे संशयं पूर्वं वक्तुमर्हसि केशव ॥ ६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पार्थ या परमा शक्तिरनन्ता लोकविश्रुता । आद्या सर्वगता शुद्धा भावगम्या मनोहरा ॥ ७ ॥
आद्याष्टमी कलाकाली द्वितीया सर्वमङ्गला । माया कात्यायनी दुर्गा चामुण्डा शङ्करप्रिया ॥ ८ ॥
ध्यायन्ति यां योगरतां सा देवी परमेश्वरी । रूपभेदैर्नामभेदैर्भवानी पूज्यते शिवा ॥ ९ ॥
अष्टम्यां तु नवम्यां तु देवदानवराक्षसैः । गन्धर्वैरुरगैर्यज्ञैः पूज्यते किन्नरैर्नरैः ॥ १० ॥
अन्येष्वपि युगेष्वादौ सृष्टेः पूर्वं प्रदर्शिता । पूज्यतेयं पुरा देवी तेभ्यः पूर्वतरैः शुभैः ॥ ११ ॥
आश्वयुक्छुक्लपक्षे च याष्टमी मूलसंयुता । सा महानवमी नाम त्रैलोक्येऽपि सुदुर्लभा ॥ १२ ॥
कन्यागते सवितरि शुक्लपक्षेऽष्टमी तु या । मूलनक्षत्रसंयुक्ता सा महानवमी स्मृता ॥ १३ ॥
अष्टम्यां च नवम्यां च जगन्मातरमम्बिकाम् । पूजयित्याऽश्विने मासि विशोको जयति द्विषः ॥ १४ ॥
सन्तर्जयन्ती हुंकारैः खड्गादिभिरहर्निशम् । नवम्यां पूजिता देवी ददाति नवमं फलम् ॥ १५ ॥
सा पुण्या सा पवित्रा च सा धर्मसुखदायिनी । तस्मात्सदा पूजनीया चामुण्डामुण्डमालिनी ॥ १६ ॥
तस्यां यद्युपयुज्यन्ते प्राणिनो महिषादयः । सर्वे ते स्वर्गतिं यान्ति घ्नतां पापं न विद्यते ॥ १७ ॥
न तथा बलिदानेन पुष्पधूपविलेपनैः । यथा संतुष्यते लोके महिषैर्विन्ध्यवासिनी ॥ १८ ॥
उद्दिश्य दुर्गां हन्यन्ते विधानाद्येऽत्र जन्तवः । स्वर्गं ते यान्ति कौन्तेय घातयन्तोऽपि भक्तितः ॥ १९ ॥
भवानीप्राङ्गणे प्राणा येषां याता युधिष्ठिर । तेषां स्वर्गे ध्रुवं वासो वरास्तेऽप्सरसां प्रियाः ॥ २० ॥
मन्वन्तरेषु सर्वेषु कल्पेषु कुरुनन्दन । तेषु सर्वेषु चैवासीन्नवमीयं पुरार्चिता ॥ २१ ॥
प्रसिद्धानादिनिधना वर्षेवर्षे युधिष्ठिर । भूयोभूयोऽवतारैश्च भवानी पूज्यते सुरैः ॥ २२ ॥
अवतीर्णा भुवि सदा नित्यं दैत्यनिबर्हिणी । स्वर्गपातालमर्त्येषु करोति स्थितिपालनम् ॥ २३ ॥
पुनश्चैषा महादेवी यशोदा गर्भसंभवा । कंसासुरस्योत्तमाङ्गे पादं दत्त्वा गतायुषः ॥ २४ ॥
ततः प्रभृति लोकेषु यशोदानंददायिनीम् । विंध्याचले स्थापयित्वा पुनः पूजा प्रवर्तिता ॥ २५ ॥
पूर्वप्रवृद्धोऽपि पुनर्भगिन्या महिमा कृतः । भुवि सर्वोपकाराय सर्वोपद्रवशांतये ॥ २६ ॥
एवं विंध्योपवासिन्या नवरात्रोपवासिनः । एकरात्रेण नक्तेन स्वशक्त्याऽयाचितेन वा ॥ २७ ॥
यजनैर्याजनैर्देवाः स्थानेस्थाने पुरेपुरे । गृहेगृहे भक्तिपरे ग्रामेग्रामे वनेवने ॥ २८ ॥
स्नातैः प्रमुदितैर्हृष्टैर्ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्नृपैः । वैश्यैः शूद्रैर्भक्तिचित्रैर्म्लेच्छैरन्यैश्च मानवैः ॥ २९ ॥
स्त्रीभिश्च कुरुशार्दूल तद्विधानमिदं शृणु । जयाभिलाषी नृपतिः प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् ॥ ३० ॥
लोहाभिहारिकं कर्म कारयेद्यावदष्टमि । प्रागुदक्प्रवणे देशे पताकाभिरलंकृतम् ॥ ३१ ॥
मण्डपं कारयेद्दिव्यं नवसप्तकरं वरम् । आग्नेय्यां कारयेत्कुण्डं हस्तमात्रं सुशोभनम् ॥ ३२ ॥
मेखलात्रयसं युक्तं योन्यश्वत्थदलाभया । राजचिह्नानि सर्वाणि शस्त्राण्यस्त्राणि यानि च ॥ ३३ ॥
आनीय मण्डपे तानि सर्वाण्येवाधिवासयेत् । ततस्तु ब्राह्मणः स्नातः शुक्लांबरधरः शुचिः ॥ ३४ ॥
ॐकाररपूर्वकैर्मन्त्रैस्तल्लिंगैर्जुहुयाद् घृतम् । लोहनामाभवत्पूर्वं दानवस्तु महाबलः ॥ ३५ ॥
स देवैः समरे क्रुद्धैर्बहुधा शकलीकृतः । तदंगसम्भवं लोहं यत्सर्वं दृश्यते क्षितौ ॥ ३६ ॥
शस्त्रास्त्रमन्त्रैर्होतव्यं पायसं घृतसंयुतम् । हुतशेषं तुरंगाणां गजानामुपहारयेत् ॥ ३७ ॥
लोहाभिहारिकं कर्म तेनैतदृषिभिः स्मृतम् । बद्धप्रतिशरव्यं च गजाश्वसमलंकृतम् ॥ ३८ ॥
भ्रामयेन्नगरे नित्यं नंदिघोषपुरस्सरम् । प्रत्यहं नृपतिः स्नात्वा संपूज्य पितृदेवताः ॥ ३९ ॥
पूजयेद्राजचिह्नानि फलमाल्यानुलेपनैः । हुतशेषं प्रदातव्यमौपनायनिके द्विजे ॥ ४० ॥
तस्याभिहरणाद्राज्ञो विजयः समुदाहृतः । पूजामंत्रान्प्रवक्ष्यामि पुराणोक्तानहं तव ॥ ४१ ॥
यैः पूजिताः प्रयच्छन्ति कीर्तिमायुर् यशोबलम् । यथांबुदश्छादयति शिवायेमां वसुन्धराम् ॥ ४२ ॥
तथाच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये ॥ । गन्धर्व कुलजातस्त्वं मा भूयाः कुलदूषकः ॥ ४३ ॥
ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च । प्रभावाच्च हुताशस्य वर्द्धस्व त्वं तुरंगम ॥ ४४ ॥
तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा यथा । रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च ॥ ४५ ॥
स्मर त्वं राजपुत्रोऽसि कौस्तुभं च मणिं स्मर । यां गतिं ब्रह्महा गच्छेत्पितृहा मातृहा तथा ॥ ४६ ॥
भूम्यर्थेनृतवादी च क्षत्रियश्च पराङ्मुखः । सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पावकश्च न यत्र वै ॥ ४७ ॥
व्रजेच्च तां गतिं क्षिप्रं तच्च पापं भवेत्किल । विकृतिं यदि गच्छेस्त्वं युद्धेध्वनि तुरंगम । रिपून्विजित्य समरे सह भर्त्रा सुखी भव ॥ ४८ ॥
शक्रकेतो महावीर्य सुपर्णस्त्वय्युपस्थितः । पतत्रिराड्वैनतेयस्तथा नारायणध्वजः ॥ ४९ ॥
काश्यपेयोऽमृतो ज्ञेयो नागारिर्विष्णुवाहनः । अप्रमेयो दुराधर्षो देवशत्रुनिषूदनः ॥ ५० ॥
गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहितः स्थितः । शस्त्रवर्मायुधान्योधान्रक्षा स्मांश्च रिपून्दह ॥ ५१ ॥
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदंतोऽथ वामनः । सुप्रतीकोञ्जनो नील एतेऽष्टौ देवयोनयः ॥ ५२ ॥
एतेषां पुत्रपौत्राश्च बलान्यष्टौ समाश्रिताः । भद्रो मन्द्रो मृगश्चैव गजः संकीर्ण एव च । वनेवने प्रसूतास्ते करियोनिं महागजाः ॥ ५३ ॥
पांतु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः । भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयं प्रतिपालयन् ॥ ५४ ॥
अवापुर्हि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो व्रज । श्रीस्ते सोमाद्बलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवोनिलात् । स्थैर्यं मेरोर्जयं रुद्राद्यशो देवात्पुरंदरात् ॥ ५५ ॥
युद्धे रक्षंतु नागास्त्वां दिशश्च सह दैवतैः । अश्विनौ सह गंधर्वैः पांतु त्वां सर्वतः सदा ॥ ५६ ॥
हुतभुग्वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः । नागकिन्नरगन्धर्वयक्ष भूतगणाग्रहाः ॥ ५७ ॥
प्रमथाश्च सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिः सह । शक्रसेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितास्त्वयि ॥ ५८ ॥
प्रदहंतु रिपून्सर्वान्राजा विजयमृच्छतु । यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्दूषणानि समंततः ॥ ५९ ॥
एतानि परशत्रूणां हतानि तव तेजसा । कालनेमिवधे युद्धे युद्धे त्रिपुर घातने ॥ ६० ॥
हिरण्यकशिपोर्युद्धे युद्धे देवासुरे तथा । शोभितासि तथैवाद्य शोभमानास्तु भूपतेः ॥ ६१ ॥
नीलां श्वेतामिमां दृष्ट्वा नश्यंत्वद्य नृपारयः । व्याधिभिर्विविधैर्घोरैः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः ॥ ६२ ॥
सद्यः स्वस्था भवंति स्म त्वद्वातेनापमार्जिताः ॥ ६३ ॥
पूतना रेवती नाम्ना कालरात्रीति या स्मृता । दहंत्वाशु रिपून्सर्वान्पताके त्वामुपागताः ॥ ६४ ॥
असिश्च रिपुहा खड्गस्तीक्ष्णकर्मा दुरासदः । श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ॥ ६५ ॥
इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा । नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः ॥ ६६ ॥
हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः । पिता पितामहो देवस्त्वं मां पालय सर्वदा ॥ ६७ ॥
शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्म सर्वायसो ह्यसि । रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तव वर्मन्नमोऽस्तु ते ॥ ६८ ॥
दुन्दुभे त्वं सपत्नानां घोषाद्धृदयकम्पन । भव भूमिप सैन्यानां तथा विजयवर्द्धनः ॥ ६९ ॥
यथा जीमूतघोषेण हृष्यंति वरवारणाः । तथास्तु तव शब्देन हर्षोऽस्माकं मुदावहः ॥ ७० ॥
यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां त्रासोऽभिजायते । तथा च तव शब्देन त्रस्यंत्वस्मद्द्विषो रणे ॥ ७१ ॥
सर्वायुध महामात्र सर्वदेवारिसूदन । चाप मां सर्वदा रक्ष साकं सायकसत्तमैः ॥ ७२ ॥
पुण्यस्त्वं शङ्ख पुष्पाणां मङ्गलानां च मङ्गलम् । विष्णुना विधृतो नित्यं मनःशांतिप्रदो भव ॥ ७३ ॥
शशांककरसंकाश हिमडिंडीरपांडुर । प्रोत्सारयाशु दुरितं चामरामरवल्लभ ॥ ७४ ॥
सर्वायुधानां प्रथमा निर्मिताऽसि पिनाकिना । शूलायुधाद्विनिष्कृष्य कृत्वा मुष्टिपरिग्रहम् ॥ ७५ ॥
चंडिकायाः प्रदत्तासि सर्वदुष्टनिबर्हिणि । तथा विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता ॥ ७६ ॥
सर्व सत्त्वांगभूतासि सर्वाशुभनिवारिणि । छुरिके रक्ष मां नित्यं शान्तिं यच्छ नमोऽस्तु ते ॥ ७७ ॥
प्रोत्सारणाय दुष्टानां माधुसंग्रहणाय च । ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहारप्रसिद्धये ॥ ७८ ॥
यशो देहि सुखं देहि जयदो भव भूपतेः । ताडयाशु रिपून्सर्वान्हेमदंड नमोस्तु ते ॥ ७९ ॥
विजयो जयदो जेता रिपुघाती प्रियंकरः । दुःखहा धर्मदः शांतः सर्वारिष्टविनाशनः ॥ ८० ॥
एतेऽष्टौ संनिधौ यस्मात्तव सिंहा महाबला । तेन सिंहासनेति त्वं विप्रैर्वेदेषु गीयसे ॥ ८१ ॥
त्वयि स्थितः शिवः साक्षात्त्वयि शक्रसुरेश्वरः । त्वयि स्थितो हरिर्देवस्त्वदर्थं तप्यते तपः ॥ ८२ ॥
नमस्ते सर्वतोभद्र भद्रदो भव भूपतेः । त्रैलोक्यजयसर्वस्व सिंहासन नमोऽस्तु ते ॥ ८३ ॥
लोहाभिहारिकं कर्म कृत्वेदं मंत्रपूर्वकम् । फलनैवेद्यकुसुमैर्धूपदीपविलेपनैः ॥ ८४ ॥
अष्टम्यां धावनं कृत्वा पूर्वाह्ने स्नानमाचरेत् ॥ ८५ ॥
दुर्गां कांचनमूर्तिं रौप्यां वा पैत्तलीं वार्क्षी चैत्रीं ताम्रीं वाधिभवतः कृत्वा दारुविचित्रतोरणविन्यस्तां शोभने स्थाने पुरतो विन्यस्तदृष्टां विचित्रगृहमध्यगां स्नातां कुंकुमचंदनगंधैश्चतुःसमैश्चीरपट्टैश्चर्चितगात्रां देवीं कुसुमैरभ्यर्च्य तां बहुभिः पुष्यमाणकीर्तिस्तैर्द्वि जननैर्जनितपरितोषैर्दिवान्वितो नरेद्रः स्वयं प्रयच्छेत्पुरोहितैः सार्धं बिल्वपत्रेणार्चनेन मंत्रेणानेन भगवत्यै ॥ । जयंती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी । दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तु ते ॥ ८६ ॥
अमृतोद्भवः श्रीवृक्षो महादेवीप्रियः सदा । बिल्वपत्रं प्रयच्छामि पवित्रं ते सुरेश्वरि ॥ ८७ ॥
दुर्गा संपूजनीया च तद्दिनाद्द्रोणपुष्पया । सा चाभीष्टा सुरेशान्यास्तथा रूढव्रणायुतः ॥ ८८ ॥
ततः खड्गं नमस्कृत्य शत्रूणां मानमर्द्दनम् । इच्छेत्स्वविजयं राज्यं सुभिक्षं चात्मनो नृप ॥ ८९ ॥
पुनः पुनः प्रणम्याथ ध्यायेच्च हृदये शिवाम् । महिषघ्नीं बहुभुजां कुमारीं सिंहवाहिनीम् ॥ ९० ॥
दानवांस्तर्जयती च खड्गोद्धतकरां शुभाम् । घंटाक्षस्रग्धरां दुर्गां रणारंभे व्यवस्थिताम् ॥ ९१ ॥
ततो जयजयाकारैः स्तवं कुर्यादिमं ततः ॥ ९२ ॥
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥ ९३ ॥
कुंकुमेन समालब्धे चन्दनेन विलेपिते । बिल्वपत्रकृतामाले दुर्गेऽहं शरणं गतः ॥ ९४ ॥
कृत्वैवमर्च्चां कौरव्य अष्टम्यां जागरं निशि । नटनर्तनगीतैश्च कारयेत्तु महोत्सवम् ॥ ९५ ॥
एवं हृष्टैर्निशां नीत्वा प्रभाते चारुणोदये । पातयेन्महिषान्मेषानग्रतो नतकन्धरान् ॥ ९६ ॥
शतं चापि शतार्धं वा तदर्द्धं वा यथेच्छया । सुरासवभृतैः कुंभैस्तर्पयेत्परमेश्वरीम् ॥ ९७ ॥
कापालिकेभ्यस्तद्देयं दासीदासजनैस्तथा । विभज्य सर्वं कौंतेय सुहृत्संबंधिबंधुषु ॥ ९८ ॥
ततोपराह्णसमये नवम्यां स्यंदने स्थिताम् । भवानीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा ससैन्यवान् ॥ ९९ ॥
सहस्रैः पुरुषैर्वापि रथयुक्तैः सुशिक्षितैः । शनैः शनैरधिकया दीप्त्या प्रज्वलदीपकैः ॥ १०० ॥
आकृष्टखड्गैर्वीरैश्च धातुरक्तैर्गजैस्तथा । नदद्भिः शंखपटहैर्नृत्यद्भि र्वारयौवतैः । अलंकृताभिर्नारीभिर्बालकैः सुविभूषितैः ॥ १०१ ॥
भूतेभ्यस्तु बलिं दद्यान्मंत्रेणानेन सामिषम् । सरक्तं सजलं सान्नं गन्धपुष्पाक्ष तैर्युतम् ॥ १०२ ॥
त्रींस्त्रीन्वारांस्त्रिशूलेन दिग्विदिक्षु क्षिपेद्बलिम् । बलिं गृह्णन्त्विमं देवा आदित्या वसवस्तथा ॥ १०३ ॥
मरुतोऽथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णा पन्नगा ग्रहाः । असुरा यातुधानाश्च मातरश्च पिशाचकाः ॥ १०४ ॥
शाकिन्यो यक्षवेताला योगिन्यः पूतनाः शिवाः । जृंभकाः सिद्धगन्धर्वा व्याला विद्याधरा धराः ॥ १०५ ॥
दिक्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः । जगतां शांतिकर्तारो ब्रह्माद्याश्च महर्षयः ॥ १०६ ॥
सविघ्नं मम पापं ते शाम्यंतु परिपन्थिनः । सौम्या भवंतु तृप्ताश्च भूताः प्रेताः सुखावहाः ॥ १०७ ॥
इत्येवं भ्रामयेद्राष्ट्रे दुर्गां देवी रथे स्थिताम् । नरयानेन वा पार्थ ततोऽविघ्नं समापयेत् ॥ १०८ ॥
अथोत्पन्नेषु विप्रेषु भूतशांतिं समाचरेत् । येन विघ्ना न जायंते यात्रा संपूर्णतां व्रजेत् ॥ १०९ ॥
एवं ये कुर्वते यात्रां राजानोऽन्येऽपि मानवाः । महानवम्यां नंदायां पुत्रका हृष्टमानसाः ॥ ११० ॥
ते सर्वे पापनिर्मुक्ता यांति भागवतीं पुरीम् ॥ १११ ॥
न तेषां शावको नाग्निर्न चौरा न विनायकाः । विघ्नं कुर्वन्ति राजेन्द्र येषां तुष्टा महेश्वरी ॥ ११२ ॥
नीरुजः सुखिनो भोगभोक्तारो भयवर्जिताः । भवंति भक्ताः पुरुषाः भगवत्याः किमुच्यते ॥ ११३ ॥
इत्येष ते समाख्यातो दुर्गादेव्या महोत्सवः । पठतां शृण्वतां चैव सर्वाशुभविनाशनः ॥ ११४ ॥
शूलाग्रभिन्नमहिषासुरपृष्ठविष्टामृत्खातखड्गरुचिरांगदबाहुदण्डाम् । अभ्यर्च्य पंचवदनानुगतां नवम्यां दुर्गां सुदुर्गगहनानि तरंति मर्त्याः ॥ ११५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुरा देवासुरे युद्धे ब्रह्माद्यैरमरैर्नृप । विजयार्थं महेन्द्रस्य ध्वजयष्टिः प्रतिष्ठिता ॥ १ ॥
मेरोरुपरि संस्थाप्य सिद्धविद्याधरोरगैः । सा देवी ह्यर्चिता नित्यं भूषणैर्भूषिता स्वकैः ॥ २ ॥
स्वच्छत्रघंटापिटकैः किंकिणीबद्धबुद्बुदैः । तां दृष्ट्वा दानवा नष्टा भयादेव रणे हताः । गता रसातलं दैत्या देवाश्चापि दिवि स्थिताः ॥ ३ ॥
ततः प्रभृति तां दिव्यामिंद्रयष्टिं यजंति ते । देवाः सर्वे गणाः सर्वे हृष्टास्तुष्टा युधिष्ठिर ॥ ४ ॥
अतः स्वर्गं गतो राजा भूरिपुण्यवशाद्वसुः । इन्द्रलोके महाभागो वसुदेवैः सुपूजितः ॥ ५ ॥
तस्मै दता महेन्द्रेण वसुयष्टिः प्रगृह्यताम् । पूजयित्वा महाभाग सर्वदैत्यापनुत्तये ॥ ६ ॥
अवतार्य वर्षासमये सर्वैर्नृपतिभिः सह । मह्यां संपूजयामास चक्रे चेंद्रमहं वसुः ॥ ७ ॥
महेन मघवा प्रीतो ददौ पुण्यं वसोर्वरम् ॥ ८ ॥
येषु देशेषु मनुजा भक्तिभावपुरःसराः । पूजयिष्यंति वर्षान्ते मया दत्तं महाध्वजम् ॥ ९ ॥
तेषु देशेषु मुदिताः प्रजा रोगविवर्जिताः । प्रभूतान्ना धर्मयुक्ता वृषमेधा महोत्सवाः ॥ १० ॥
भविष्यंति सुवेषाश्च सुभाषाश्च सुभूषणाः ॥ ११ ॥
श्रुत्वैतद्वचनं राजा वसुर्वसुमतां वरः । विशेषेण ततश्चक्रे वर्षेवर्षे महोत्सवम् ॥ १२ ॥
श्रवणे स्थापयेद्यष्टिं स्नानवस्त्रैः प्रपूजिताम् । दैर्घ्येण विंशतिकरां सारदारुमयीं शुभाम् ॥ १३ ॥
इन्द्रस्थाने पुरोद्दिष्टे इन्द्रमातृकसंज्ञके । तस्मिन्यष्टिं नृपो भोक्ता स्वयं यत्नेन योजयेत् ॥ १४ ॥
वस्त्रैर्विचित्रैः संवीतां पिटिकालंकृतां तथा । पिटिकानां महाराज क्रमं च कथयामि ते ॥ १५ ॥
प्रथमं लोकपालाख्यं चतुरस्रं सकर्णिकम् । यमेन्द्रधनदैर्युक्तं वरुणेन समं ततः ॥ १६ ॥
वृत्तं खंडास्रकं रम्यं द्वितीयं रक्तचूर्णितम् । तृतीयं श्वेतकं चित्रमष्टास्र पिटकं शुभम् ॥ १७ ॥
चतुर्थमिन्द्रगोपालवृत्तं मातृसमावृतम् । पञ्चमं चाष्टकोणं तु शुक्लं धातुविचित्रितम् ॥ १८ ॥
कृष्णकर्णिकया षष्ठं वृत्तं बुद्बुद शोभितम् । सप्तमं चाष्टकोणं तु शुद्धं विद्याधरैर्युतम् ॥ १९ ॥
अष्टमं पिटकं वृत्तं वरत्रासूत्रवेष्टितम् । नवग्रहयुतं दीप्तं नवमं च सचंडिकम् ॥ २० ॥
ब्रह्मविष्ण्वीशसहितं दशमं शिवसंस्थितम् । कृष्णमेकादशं वृत्तं यमयुक्तं युधिष्ठिर ॥ २१ ॥
छात्रं द्वादशमं शुक्लं ध्वजदीर्घं त्रयोदशम् । सकुशं पुष्पस्रग्दामघंटाचामरचर्चितम् ॥ २२ ॥
बन्धयित्वा चन्द्रपादै रज्जुभिः स्थूणिकां नरैः । शनैरुत्थापयेत्पार्थ हुत्वा वैश्वानरं द्विजान् ॥ २३ ॥
दक्षिणाभिश्च संपूज्य गुडपायसपूपकैः । कुर्यान्महोत्सवं राजा दिनानि नव सप्त वा ॥ २४ ॥
प्रेक्षणीयैर्महादानैर्नटैगीतैः कथानकैः । चक्रदोलाधरोत्सर्गैः कर्केटैर्मल्लयोधनैः ॥ २५ ॥
वेश्यांगनानरैर्हृष्टैर्द्यूतक्रीडामहोत्सवैः । कर्पूरवस्त्रदानैश्च संमानैश्च परस्परम् ॥ २६ ॥
रात्रौ प्रजागरः कार्यो रक्षणाय प्रयत्नतः । काकोलूककपोतानां येन पातो न विद्यते ॥ २७ ॥
काकाद्भवति दुर्भिक्षं कौशिकान्म्रियते नृपः । कपोताच्च प्रजानाशस्ततो रक्षेत्सदोद्यतः ॥ २८ ॥
शैथिल्याद्गिरिभिच्छक्रः प्रमादान्नीयते यदि । तस्मिन्देशे समुत्थानमिन्द्रकेतोर्न कारयेत् ॥ २९ ॥
यावत्तु नीयते स्थानादन्यस्मादैंद्रतो ध्वजः ॥ ३० ॥
इंद्रध्वजसमुत्थानं प्रमादान्न कृतं यदि । ततो द्वादशमे वर्षे कर्तव्यं नांतरे पुनः ॥ ३१ ॥
कथंचिद्यदि विघ्नः स्याद्विपाकं मे निबोध वै । छत्रभंगे च्छत्रभंगो ध्वजे राष्ट्रं विनश्यति ॥ ३२ ॥
मस्तके मन्त्रविच्छेदो मुखे मुख्यबलक्षयः । बाहुदंडे वदेत्पीडां जठरे जाठरं भयम् ॥ ३३ ॥
वरत्रायां मित्रनाशः स्थूणिकासु पदातयः । क्षयं गच्छंति राजेन्द्र तस्माद्यत्नात्पुरंदरम् ॥ ३४ ॥