snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
बाह्यालम्बनसापेक्षास्तमजं जगतः पतिम् । इज्यापूजानमस्कारशुश्रूषाभिरहर्निशम् ॥ १३ ॥
व्रतोपवासैर्विविधैर्ब्राह्मणानां च तर्पणं । तैस्तैश्चाभिमतैः कामैर्ये च चेतसि तुष्टिदाः ॥ १४ ॥
अपरिच्छेद्यमाहात्म्यमाराधयत भास्करम् । तन्निष्ठास्तद्गतधियस्तत्कर्माणस्तदाश्रयाः ॥ १५ ॥
तद्दृष्टयस्तन्मनसः सर्वस्मिन्त्स१ इति स्थिताः । समस्तान्यथ कर्माणि तत्र सर्वात्मनात्मनि ॥ १६ ॥
संन्यसध्वं स वः कर्त्ता समस्तावरणक्षयम् । एतत्तदक्षरं ब्रह्म प्रधानपुरुषावुभौ ॥ १७ ॥
२ यतो यस्मिन्यथा चोभौ सर्वय्यापिन्यवस्थितौ । परः पराणां परमः सैकः सुमनसां परः ॥ १८ ॥
यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं ३ यच्चेदं यच्च नेङ्गति । मोक्षकारणमव्यक्तमचिन्त्यमपरिग्रहम् । समाराध्य जगन्नाथं क्रियायोगेन मुच्यते ॥ १९ ॥
इति ते ब्रह्मणः श्रुत्वा रहस्यमृषिसत्तमाः ॥ २० ॥
नराणामुपकाराय योगशास्त्राणि चक्रिरे । क्रियायोगपराणीह मुक्तिकारीण्यनेकशः ॥ २१ ॥
आराध्यते जगन्नाथस्तदनुष्ठानतत्परैः । परमात्मा स मार्तण्डः सर्वेशः सर्वभावनः ॥ २२ ॥
यान्युक्तानि पुरा तेन ब्रह्मणा कुरुनन्दन । तानि ते कुरुशार्दूल सर्वपापहराण्यहम् ॥ २३ ॥
वक्ष्यामि श्रूयतामद्य रहस्यमिदमुत्तमम् । संसारार्णवमग्नानां विषयाक्रांतचेतसाम् ॥ २४ ॥
हंसपोतं विना नान्यत्किंचिदस्ति परायणम् । उत्तिष्ठंश्चिंतय रविं व्रजंश्चिंतय गोपतिम् ॥ २५ ॥
भुञ्जंश्चिंतय मार्तंडं स्वपांश्चिंतय भास्करम् । एवमेकाग्रचित्तस्त्वं संश्रितः सततं रविम् ॥ २६ ॥
जन्ममृत्युमहाग्राहं संसाराम्भस्तरिष्यसि ॥ २७ ॥
ग्रहेशमीशं वरदं पुराणं जगद्विधातारमजं च नित्यम् । समाश्रिता ये रविमीशितारं तेषां भवो नास्ति विमुक्तिभाजाम् ॥ २८ ॥
सुमन्तुरुवाच । अथान्यं सरहस्यं तु संवादं वच्मि तेऽखिलम् । सूर्यस्य दिण्डिना सार्धं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १ ॥
ब्रह्महत्याभिभूतस्तु परा दिंडिर्महातपाः । आराधनाय देवस्य स्तोत्रं चक्रे महात्मनः ॥ २ ॥
श्रुत्वा तस्यार्थतः स्तोत्रं तुतोष भगवान्रविः । उवाच देवदेवस्तं दिण्डिनं गणनायकम् ॥ ३ ॥
आदित्य उवाच । हंत दिण्डे प्रसन्नोऽस्मि भक्त्या स्तोत्रेण तेऽनघ ॥ १ ॥
वरं वृणीष्व धर्मज्ञ यत्ते मनसि वर्तते ॥ ४ ॥
दिण्डिरुवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यत्प्राप्तोऽसि ममान्तिकम् । त्वद्दर्शनमपुण्यानां स्वप्नेष्वपि च दुर्लभम् ॥ ५ ॥
यथैषा ब्रह्महत्या मे आगता लोकगर्हिता । भवाञ्जानाति सर्वेशो हदिस्थः सर्वदेहिनाम् ॥ ६ ॥
त्वत्प्रसादान्ममेशान३ नाशमाशु प्रयातु वै । तथा च दुरितं सर्वं यच्चान्यल्लोकगर्हितम् ॥ ७ ॥
यद्यदिच्छाम्यहं तत्तत्सर्वमस्तु दिवस्पते । एतेनैवानुमानेन प्रसन्नो भगवन्निति ॥ ८ ॥
ज्ञातं मया हि मार्तण्डे नाप्रसन्ने विभूतयः । एवं सर्वसुखाह्लादमध्यस्थोऽपि हि भानुमान् ॥ ९ ॥
त्वं मामगाधे संसारे मग्नमुद्धर्तुमर्हसि । सुखानि तानि चैवान्ते तेषां दुःखं न तत्सुखम् ॥ १० ॥
यदा तु दुःखमागामि किं४ वा कस्यैव भक्षणात् । तत्प्रसादं कुरु विभो जगतां त्वं जगत्पते ॥ ११ ॥
ज्ञानदानेन येनैवमुत्तरेयं भवार्णवम् । इत्युक्तस्तेन मार्तण्डः कथयामास योगवित् ॥ १२ ॥
योगं निर्बीजमत्यन्तं दुःखसंयोगभेषजम् । श्रुत्वा योगं तु तं दिण्डिर्निर्बीजं निष्कलं बभौ ॥ १३ ॥
प्रणिपत्य महातेजा इदं वचनमब्रवीत् । देवदेव त्वया योगो यः प्रोक्तो ध्वान्तनाशन । नैष प्राप्यो मया नान्यैर्मानवैरजितेन्द्रियैः ॥ १४ ॥
विषया दुर्जयाः पुंभिरिन्द्रियाकर्षिणः सदा । इन्द्रियाणां जयो युक्तः कः शक्तानां करिष्यति ॥ १५ ॥
अहंममेतिविख्यातिर्दुर्जयं चञ्चलं मनः । रागादयस्तथा त्यक्तुं शक्या जन्मान्तरैर्यदि२ ॥ १६ ॥
सोऽहमिच्छामि देवेश त्वत्प्रसादादनिर्जितैः । रागादिभिरमर्त्यत्वं प्रापुः प्रक्षीणकल्मषाः ॥ १७ ॥
आदित्य उवाच । यद्येवं मुक्तिकामस्त्वं गणनाथ शृणुष्व तम् । क्रियायोगं समस्तानां क्लेशानां हानिकारकम्३ ॥ १८. ॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ १९ ॥
मद्भावना मद्यजना मद्भक्ता मत्परायणाः । मम पूजाकराश्चैव मयि यान्ति लयं नराः ॥ २० ॥
सर्वभूतेषु मां पश्यन्ममवस्थितमीश्वरम् ॥ ४ ॥
कर्त्तासि केन चैव त्वमेवं दोषान्प्रहास्यसि५ ॥ २१ ॥
जङ्गमाजङ्गमे ज्ञाते मय्यासक्ते समन्ततः । रागलोभादिनाशेन भवित्री कृतकृत्यता ॥ २२ ॥
भक्त्यातिप्रणयस्यापि चञ्चलत्वान्मनो यदि । मय्यावेशं दधद् भूयः कुरु मद्रूपिणीं तनुम् ॥ २३ ॥
सुवर्णरजताद्यैस्त्वं शैलमृद्दारुलेखनम् । पूजोपहारैर्विविधैः सम्पूजय त्रिलोचनम् ॥ २४ ॥
तस्याश्रितं समाविश्य सर्वभावेन सर्वदा । पूजिता सैव ते भक्त्या ध्याता चैवोपकारिणी ॥ २५ ॥
गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुञ्जस्तामेवाग्रे च पृष्ठतः । उपर्यधस्तथा पार्श्वे चिन्तयंस्तन्मयश्च वै ॥ २६ ॥
स्नानैस्तीर्थोदकैर्हद्यैः १ पुष्पैर्गन्धानुलेपनैः । वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैर्गीतवाद्यैर्मनोरमैः ॥ २७ ॥
यच्च यच्च तवेष्टं वै किञ्चिद्भोज्यादिकं तव । भक्तिनम्रो गणश्रेष्ठ प्रीणयस्व कृतिं२ मम ॥ २८ ॥
रागेणाकृष्यते तात गन्धर्वाभिमुखं यदि । मयि बुद्धिं समावेश्य गायेथा याः कथा मम ॥ २९ ॥
कथया रमते चेतो यदि तद्भवतो मम । श्रोतव्याः प्रीतियोगेन मत्स्वरूपोदयाः कथाः ॥ ३० ॥
एवं समर्पितमनाश्चेतसो येऽथ आश्रयाः । हेयास्तान्निखिलान्दिण्डे परित्यज्य सुखी भव ॥ ३१ ॥
अक्षीणरागद्वेषोऽपि मत्प्रियः परमः परम् । पदमाप्नोषि मा भैषीर्मय्यर्पितमना भव ॥ ३२ ॥
मयि संन्यस्य सर्वं त्वमात्मानं यत्नवान्भव । मदर्थं कुरु कर्माणि मा च धर्मव्यतिक्रमम् ॥ ३३ ॥
एवं व्यपोह्य हत्यास्त्वं ब्रह्मण मोक्ष्यसे भवात् । एतेनैवोपदेशेन व्याख्यातमखिलं तव ॥ ३४ ॥
क्रियायोगं समास्थाय मदर्पितमना भव ॥ ३५ ॥
दिण्डिरुवाच । मद्धिताय जगन्नाथ क्रियायोगामृतं मम । विस्तरेण समाख्याहि प्रसन्नस्त्वं हि दुःखहा ॥ ३६ ॥
त्वामृते न हि तद्वक्तुं समर्थोऽन्यो१ जगद्गुरो । गुह्यमेतत्पवित्रं च तदाचक्ष्व प्रसीद मे ॥ ३७ ॥
आदित्य उवाच । आख्यास्यते तदखिलं निर्विकल्पं गणाधिप । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवः सर्वलोकप्रदीपकः ॥ ३८ ॥
स च दिण्डिर्महातेजा जगामाशु नभोगतिम् ॥ ३९ ॥
सुमन्तुरुवाच । प्रणम्य शिरसा देवं सुरज्येष्ठं चतुर्मुखम् । उवाच स महातेजा दिण्डिर्लोकेशमादरात् ॥ १ ॥
देवदेवेन भवतादिष्टोऽस्मि च महात्मना । क्रियायोगामृतं२ सर्वमाख्यास्यति भवान्किल ॥ २ ॥
स त्वां पृच्छाम्यहं ब्रह्मन्क्रियायोगं निरन्तरम् । सन्तोषयितुमीशेहं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ब्रह्मोवाच । एह्येहि मत्सकाशं च मत्समीपे गणाधिप । ब्रह्महत्या प्रणष्टा ते दर्शनादेव तस्य तु ॥ ४ ॥
अनुग्राह्योऽसि भूतेश भास्करस्यामितौजसः । आराधनाय भूतेश यदीशे प्रवणं मनः ॥ ५ ॥
यदि देवपतिं भानुमाराधयितुमिच्छसि । भगवन्तमनाद्यन्तं भव दीक्षागुणान्वितः ॥ ६ ॥
न ह्यदीक्षान्वितैर्भानुर्ज्ञातु स्तोतुं च तत्त्वतः । द्रष्टुं वा शक्यते मूढैः प्रवेष्टुं कुत एव हि ॥ ७ ॥
जन्मभिर्बहुभिः पूता नरास्तद्गतचेतसः । भवन्ति भगवन्सौरास्तदा दीक्षागुणान्विताः ॥ ८ ॥
अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये । नाक्षीणे जायते पुंसां मार्तण्डाभिमुखी मतिः ॥ ९ ॥
प्रद्वेषं याति मार्तण्डे द्विजान्वेदांश्च निन्दति । यो नरस्तं विजानीयात्पापबीजसमुद्भवम् १ ॥ १० ॥
पाखण्डेषु रतिः पुंसां हेतुवादानुकूलता । जायते विष्णुमायाम्भः पतितानां दुरात्मनाम् ॥ ११ ॥
यदा पापक्षयः पुंसां तदा वेदद्विजादिषु । रवौ च देवदेवेशे श्रद्धां भवति निश्चला ॥ १२ ॥
यदा स्वल्पावशेषस्तु नराणां पापसञ्चयः । तदा दीक्षागुणान्सर्वे भजन्ते नात्र संशयः ॥ १३ ॥
भ्रमतामत्र संसारे नराणां पापदुर्गमे । हस्तावलम्बदोप्येको भक्तिप्रीतो दिवाकरः ॥ १४ ॥
सर्वभागवतो भूत्वा सर्वपापहरं रविम् । आराधयेह तं भक्त्या प्रीतिमेष्यति भास्करः ॥ १५ ॥
दिण्डिरुवाच । किं लक्षणा नरा दीक्षामर्हन्ति पद्मसम्भव । यच्च दीक्षान्वितैः कार्यं तन्मे कथय पद्मज ॥ १६ ॥
ब्रह्मोवाच । कर्मणा मनसा वाचा प्राणिनां यो न हिंसकः । भावभक्तश्च मार्तण्डे तस्य दीक्षा गुणान्विता ॥ १७ ॥
ब्राह्मणांश्चैव देवांश्च नित्यमेव नमस्यति । न च द्रोग्धा१ परं वादे स मार्तण्डं समर्चति ॥ १८ ॥
सर्वान्देवान् रविं वेत्ति सर्वलोकांश्च भास्करम् । तेभ्यश्च नान्यमात्मानं स नरः सौरतां व्रजेत् ॥ १९ ॥
देवं मनुष्यमन्यं वा पशुपक्षिपिपीलिकान् । तरुपाषाणकाष्ठानि भूम्यंभो गगनं दिशः ॥ २० ॥
आत्मानं चापि देवेशाद्व्यतिरिक्तं दिवाकरात् । यो न जानाति यतिषु स वै दीक्षागुणान्भजेत् ॥ २१ ॥
भावं न कुरुते यस्तु सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा स तु दीक्षां समर्हति ॥ २२ ॥
सुतप्तेनेह तपसा यथैर्वा बहुदक्षिणैः । तां गतिं न नरा यान्ति यां गताः सूर्यमाश्रिताः ॥ २३ ॥
येन सर्वात्मना भानौ भक्त्या भावो निवेशितः । गणेश्वर कृतार्थत्वाच्छ्लाघ्यः सौरः स मानवः ॥ २४ ॥
अपि नः स कुले धन्यो जायते कुलपावनः । भगवान्भक्तिभावेन येन भानुरुपासितः ॥ २५ ॥
यः कारयतिदेवार्चां हृदयालम्बनं रवेः । स नरो भानुसालोक्यमाप्नोति धुतकल्मषः ॥ २६ ॥
यस्तु देवालयं भानोर्भक्त्या कारयति ध्रुवम् । स सप्त पुरुषाँल्लोकं भानोर्नयति मानवः ॥ २७ ॥
यावन्त्याब्दानि देवार्चा रवेस्तिष्ठति मन्दिरे । तावद्वर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते ॥ २८ ॥
देवार्चा लक्षणोपेता तद्गृहे सन्ततो विधिः । निष्कामं च मनो यस्य स यात्यक्षरसाम्यताम् ॥ २९ ॥
पुष्पाणि च सुगन्धीनि मनोज्ञानि च यः पुमान् । प्रयच्छति सहस्रांशोः सदा प्रयतमानसः ॥ ३० ॥
धूपांश्च तांस्तान्विविधान्गन्धाढ्यं चानुलेपनम् । नरः सोऽनुदिनं यज्ञं करोत्याराधनं रवेः ॥ ३१ ॥
यज्ञेशो भगवान्पूषा सदा क्रतुभिरिज्यते । बहूपकरणा यज्ञा नानासम्भारविस्तराः ॥ ३२ ॥
न ते दिण्डिन्नवाप्यन्ते मनुष्यैरल्पसञ्चयैः । भक्त्या तु पुरुषैः पूजा कृता दूर्वाङ्कुरैरपि । भानोर्ददाति हि फलं सर्वयज्ञैः सुदुर्लभम् ॥ ३३ ॥
यानि पुष्पाणि हृद्यानि धूपगन्धानुलेपनम् । दयितं भूषणं यच्च प्रीतये चैव वाससी ॥ ३४ ॥
यानि चाभ्यवहार्याणि भक्षााणि च फलानि वै । प्रयच्छ तानि मार्तण्डे भवेथाश्चैव तन्मनाः ॥ ३५ ॥
आद्यं तं भुवनाधारं यथाशक्त्या प्रसादय । आराध्य याति तं देवं तस्मिन्नेव नरो लयम् ॥ ३६ ॥
पुष्पैस्तीर्थोदकैर्गन्धैर्मधुना सर्पिषा तथा । क्षीरेण स्नापयेद्भानुं ग्रहेशं गोपतिं खगम् ॥ ३७ ॥
दधिक्षीरह्रदान्पुण्यांस्ततो लोकान्मधुच्युतः । प्रयास्यति गणश्रेष्ठ निर्वृत्तिं च विलक्षणाम् ॥ ३८ ॥
स्तोत्रैर्गीतैस्तथा वाद्यैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः । मनसश्चैव योगेन आराधय दिवाकरम् ॥ ३९ ॥
आराध्य तं जगन्नाथं मया सर्गः प्रवर्तितः । विष्णुश्च पालयेल्लोकांस्तमाराध्य दिवाकरम् ॥ ४० ॥
रुद्रश्च प्राप्तवान्देवीं भवानीं तत्प्रसादतः । दीप्यन्ते ऋषयश्चापि तमाराध्य दिवाकरम् ॥ ४१ ॥
स त्वमेभिः प्रकारैस्तमुपवासैश्च भास्करम् । तोषयाब्दं हि तुष्टोऽसौ भानुर्द्वंद्वप्रशान्तिदः ॥ ४२ ॥
दिण्डिरुवाच । उपवासैः सुरश्रेष्ठ कथं तुष्यति भास्करः । परिहारांस्तथाचक्ष्व ये त्याज्याश्चोपवासिभिः ॥ १ ॥
यद्यत्कार्यं यथा चैव भास्कराराधने नरै । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ २ ॥
ब्रह्मोवाच । स्मृतः सम्पूजितो धूपपुष्पान्नैर्भानुरादरात् । भोगिनामुपकाराय किं पुनश्चोपवासिनाम् ॥ ३ ॥
उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः ॥ ४ ॥
एकरात्रं द्विरात्रं वा त्रिरात्रं नक्तमेव च । उपवासी रविं यस्तु भक्त्या ध्यायति मानवः ॥ ५ ॥
तन्नामजापी तत्कर्मरतस्तद्गतमानसः । निष्कामः पुरुषो दिण्डे स ब्रह्म परमाप्नुयात् ॥ ६ ॥
यं च काममभिध्याय मास्करार्पितमानसः । उपोषति तमाप्नोति प्रसन्ने खगमेऽखिलम् ॥ ७ ॥
दिण्डिरुवाच । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः स्त्रीभिश्च कञ्जज । संसारगर्ते पङ्कस्थे सुगतिः प्राप्यते कथम् ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच । अनाराध्य जगन्नाथं गोपतिं ध्वान्तनाशनम् । निर्व्यलीकेन चित्तेन कः प्रयास्यति सद्गतिम् ॥ ९ ॥
विषयग्राहि वै यस्य न चित्तं भास्करार्पितम् । स कथं पापपङ्काक्तो नरो यास्यति सद्गतिम् ॥ १० ॥
यदि संसारदुःखार्तः सुगतिं गन्तुमिच्छसि । तदाराधय सर्वेशं भास्करं ज्योतिषां पतिम् ॥ ११ ॥
पुष्पैः सुगन्धैर्हद्यैश्च धूपैः सागरुचन्दनैः । वासोभिर्भूषणैर्भक्ष्यैरुपवासपरायणः ॥ १२ ॥
यदि संसारनिर्वेदादभिवाच्छसि सद्गतिम् । तदाराधय मार्तण्डं भक्तिप्रवणचेतसा ॥ १३ ॥
पुष्पाणि यदि ते न स्नुः शस्तपादपपल्लवैः । दूर्वाङ्करैरपि दिण्डे तदभावेऽर्चयार्यमम् ॥ १४ ॥
पुष्पपत्राम्बुभिर्धूपैर्यथाविभवमात्मनः । पूजितस्तुष्टिमतुलां भक्त्या यात्येकचेतसा ॥ १५ ॥
यः सदायतने भानोः कुरुते मार्जनक्रियाम् । स यात्युत्तमके स्थाने सर्वपापं व्यपोहति ॥ १६ ॥
यावत्यः पांसुकणिका मार्ज्यन्ते भास्करालये । दिनानि दिवि तावन्ति तिष्ठत्यर्कसमो नरः ॥ १७ ॥
अहन्यहनि यत्पापं कुरुते गणनायक । गोचर्ममात्रं सम्मार्ज्य हन्ति तद्भास्करालये ॥ १८ ॥
यश्चानुलेपनं कुर्याद्भानोरायतने नरः । सोऽपि लोकं समासाद्य हंसेन सह मोदते ॥ १९ ॥
मृदा धातुविकारैर्वा वर्णकैर्गोमयेन वा । उपलेपनकृद्याति मत्पुरं यानमास्थितः ॥ २० ॥
उदकाभ्युक्षणं भानोर्यः करोति सदा गृहे । सोऽपि गच्छति यत्रास्ते भगवान्यादसां पतिः ॥ २१ ॥
पुष्पप्रकरमत्यर्थं सुगन्धं भास्करालये । अनुलिप्ते नरो दत्त्वा न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥
विमानमतिशोभाढ्यं सर्वर्तुसुखभूषितम् । समाप्नोति नरो दत्त्वा दीपकं भास्करालये ॥ २३ ॥
यस्तु संवत्सरं पूर्णं तिलपात्रप्रदो नरः । ध्वजं च भास्करे दद्यात्सममत्र फलं लभेत् ॥ २४ ॥
विधूतो हन्ति वातेन दातुरज्ञानतः कृतम् । पापं कर्तुर्गृहे भानोर्दिवा रात्रौ नराधिप ॥ २५ ॥
गीतवाद्यादिभिर्भानुं य उपास्ते तमोपहम् । गन्धर्वैर्नृत्यगीतैः स विमानस्थो निषेव्यते ॥ २६ ॥
जातिस्मरत्वं मेधां च तथैवोपरमे स्मृतिम् । प्राप्नोति गणाशार्दूल कृत्वा पुस्तकवाचनम् ॥ २७ ॥
एवं खगेश्वरो भक्त्या येन भानुरुपासितः । स प्राप्नोति गतिं श्लाध्यां यां यामिच्छति चेतसा ॥ २८ ॥
देवत्वं मनुजैः कैश्चिद्गन्धर्वत्वं तथा परैः । विद्याधरत्वमपरैः संराध्येह दिवाकरम् ॥ २९ ॥
शक्रः १ क्रतुशतेनेशमाराध्य ज्योतिषां पतिम् । देवेन्द्रत्वं गतस्तस्मान्नान्यः२ पूज्यतमः क्वचित् ॥ ३० ॥
ब्रह्मचारिगृहस्थानां वनस्थानां गणाधिप । नान्यः पूज्यस्तथा स्त्रीणामृते देवं दिवाकरम् ॥ ३१ ॥
मध्ये परिव्राजकानां सहस्रांशुं महात्मनाम् । मोक्षद्वारं विशन्तीह तं रविं विजितात्मनाम् ॥ ३२ ॥
एवं सर्वाश्रमाणां हि सहस्रांशुः परायणम् । सर्वेषां चैव वर्णानां ग्रहेशो वै गतिः परा ॥ ३३ ॥
शृणुष्व गदतः काम्यानुपवासांस्तथापरान् । शृणु दिण्डे महापुण्यफलकां सप्तमीं पराम् ॥ ३४ ॥
आदित्याराधनायैनां सर्वपापहरां शिवाम् । यामुपोष्य नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ३५ ॥
तथा लोकमवाप्नोति सूर्यस्यामिततेजसः । अथ भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे समागते ॥ ३६ ॥
सोपोष्या प्रथमं तात विधानं शृणु तत्र वै । अयाचितं चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यामेकभोजनम् ॥ ३७ ॥
उपवासपरः षष्ठ्यां जितक्रोधो जितेन्द्रियः । अर्चयित्वा दिनकरं गन्धधूपनिवेदनैः ॥ ३८ ॥
पुरतः स्थण्डिले रात्रौ स्वप्याद्देवस्य पुत्रक । प्रध्यायन्मनसा देवं सर्वभूतार्तिनाशनम् ॥ ३९ ॥
सर्वदोषप्रशमनं सर्वपातकनाशनम् । विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ ४० ॥
पूजयित्वा दिनकरं पुष्पधूपविलेपनैः । नैवेद्यं तात देवस्य फलानि कथयन्ति४ हि ॥ ४१ ॥
खर्जूरनालिकेराणि तथा आम्रफलानि तु । मातुलिङ्गफलान्येव कथितानि मनीषिभिः ॥ ४२ ॥
एतैश्च भोजयेद्विप्रानात्मना च प्रभक्षयेत् । तथैषां चाप्यभावेन शृणु चान्यानि सुव्रत ॥ ४३ ॥
शालिगोधूमपिष्टानि कारयेद्गणनायक । गुडगर्भकृतानीह घृतपाकेन पावयेत् ॥ ४४ ॥
चातुर्यावकमिश्राणि आदित्याय निवेदयेत् । अग्निकार्यमथो कृत्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ४५ ॥
इत्थं द्वादश वै मासान्कार्यं व्रतमनुत्तमम् । मासि मासि फलाहारः फलदायी फलार्चनः ॥ ४६ ॥
वर्षान्ते त्वथ कुर्वीत शक्त्या ब्राह्मणभोजनम् । स्नानप्राशनयोश्चापि विधानं शृणु सुव्रत ॥ ४७ ॥
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । तिलसर्षपयोः कल्कं श्वेता मृच्चापि सुव्रत ॥ ४८ ॥
दूर्वाकल्कं घृतं चापि गोशृंगक्षालितं जलम् । जातिगुल्मविनिर्यासः प्रशस्तः स्नानकर्मणि ॥ ४९ ॥
प्राशने चाप्यथैतानि सर्वपापहराणि वै । आदौ कृत्वा भाद्रपदं यथा संख्यं विदुर्बुधाः ॥ ५० ॥
इत्थं वर्षान्तमासाद्य भोजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिव्यान्भोगान्महादेव ततस्तेभ्यो निवेदयेत् ॥ ५१ ॥
फलानि तात१ हैमानि यथा शक्त्या गणाधिप । सवत्सामथ वा धेनुं भूमिं सस्यान्वितामथ ॥ ५२ ॥
प्रासादमथ वा भौमं सर्वधान्यसमन्वितम् । दद्यात्छुक्लानि२ वस्त्राणि ताम्रपात्रं ३ सविद्रुमम् ॥ ५३ ॥
शक्तियुक्तस्य चैतानि दरिद्रस्य तु मे शृणु । फलानि पिष्टकान्येषां तिलचूर्णान्वितानि तु ॥ ५४ ॥
भोजयित्वा द्विजान्दद्याद्राजतानि४ फलानि तु । धातुरक्तं वस्त्रयुगममाचार्याय निवेदयेत् ॥ ५५ ॥
सहिरण्यं महादेव पञ्चरत्नसमन्वितम् । इत्थं समाप्यते तात पारणं वार्षिकान्तिकम् ॥ ५६ ॥
इत्येषा वै पुण्यतमा सप्तमी दुरितापहा । यामुपोष्य नराः सर्वे यान्ति सूर्यसलोकताम् ॥ ५७ ॥
१ पूज्यमानः सदा देवैर्गन्धर्वाप्सरसां गणैः । अनया मानवो नित्यं पूजयेद्भास्करं सदा ॥ ५८ ॥
दारिद्यदुःखदुरितैर्मुक्तो याति दिवाकरम् । ब्राह्मणो मोक्षमायाति क्षत्रियश्चेन्द्रतां व्रजेत् ॥ ५९ ॥
वैश्यो धनदसालोक्यं शूद्रोः विप्रत्वमाप्नुयात् । अपुत्रो लभते पुत्रं दुर्भगा सुभगा भवेत् ॥ ६० ॥
यामुपोष्य च नारीमां सप्तमीं लोकपूजिताम् । विधवा वा सती भक्त्या अनया पूजयेद्रविम् ॥ ६१ ॥
नान्यजन्मनि वैधव्यं नारी प्राप्नोति मानद । चिन्तामणिसमा ह्येषा विज्ञेया फलसप्तमी ॥ ६२ ॥
पठतां शृण्वतां दिण्डे सर्वकामप्रदा स्मृता ॥ ६३ ॥
ब्रह्मोवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि रहस्यां नाम सप्तमीम् । सप्तमी कृतमात्रेयं नरांस्तारयते भवात् ॥ १ ॥
सप्तापरान्सप्त पूर्वान्पितॄंश्चापि न संशयः । रोगांश्छिनत्ति दुश्छेद्यान्दुर्जयाञ्जयते ह्यरीन् ॥ २ ॥
अर्थान्प्राप्नोति दुष्प्रापान्यः कुर्यान्नाम सप्तमीम् । कन्यार्थी लभते कन्यां धनार्थी लभते धनम् ॥ ३ ॥
पुत्रार्थी लभते पुत्रान्धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् । समयान्पालयन्सर्वान्कुर्याच्चेमां विचक्षणः ॥ ४ ॥
समयाञ्छृणु भूतेश श्रेयसे गदतो मम । आदित्यभक्तः पुरुषः सप्तम्यां गणनायक ॥ ५ ॥
मैत्रीं सर्वत्र वै कुर्याद्भास्करं वापि चिंतयेत् । सप्तम्यां न स्पृशेत्तैलं नीलं वस्त्रं न धारयेत् । न चाप्यामालकैः स्नानं न कुर्यात्कलहं क्वचित् ॥ ६ ॥
दिण्डिरुवाच । किमर्थं न स्पशेत्तैलं सप्तम्यां पद्मसंभव ॥ ७ ॥
कश्च दोषो भवेद्देव नीलवस्त्रस्य धारणात् । ब्रह्मोवाच । शृणु दिण्डे महाबाहो नीलवस्त्रस्य धारणे ॥ ८ ॥
दूषणं गणशार्दूल गदतो मम कृत्स्नशः । पालनं विक्रयश्चैव सद्वृत्तिरुपजीवनम् ॥ ९ ॥
पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छैर्विशुद्ध्यति । नीलीरक्तेन वस्त्रेण यत्कर्म कुरुते द्विजः ॥ १० ॥
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा तस्य महायज्ञा नीलसूत्रस्य धारणात् ॥ ११ ॥
नीलीरक्तं यदा वस्त्रं विप्रस्त्वङ्गेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ १२ ॥
रोमकूपे यदा गच्छेद्रक्तं नीलस्य१ कस्यचित् । पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति ॥ १३ ॥
नीलीमध्यं यदा गच्छेत्प्रमादाद्ब्राह्मणः क्वचित् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ १४ ॥
नीलीदारु यदा भिंद्याद्ब्राह्मणानां शरीरके । शोणितं दृश्यते यत्र द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १५ ॥
कुर्यादज्ञानतो यस्तु नीलेर्वा दन्तधावनम् । कृत्वा कृच्छ्रद्वयं दिण्डे विशुद्धः स्यान्न संशयः ॥ १६ ॥
वापयेद्यत्र नीलीं तु भवेत्तत्राशुचिर्मही । प्रमाणद्वादशाब्दानि तत ऊर्ध्वं शुचिर्भवेत्३ ॥ १७ ॥
सप्तम्यां स्पृशतस्तैलमिष्टा भार्या विनश्यति । इत्येष नीलीतैलस्य दोषस्ते कथितो मया ॥ १८ ॥
न चैव खादेन्मांसानि मद्यानि न पिबेद्बुधः । न द्रोहं कस्यचित्कुर्यान्न पारुष्यं समाचरेत् ॥ १९ ॥
नावभाषेत चाण्डालं स्त्रियं नैव रजस्वलाम् । न वापि संस्पृशेद्धीनं मृतकं नावलोकयेत् ॥ २० ॥
नास्फोटयेन्नातिहसेद्गायेच्चापि न गीतकम् । न नृत्येदतिरागेण न च वाद्यानि वादयेत् ॥ २१ ॥
न शयीत स्त्रिया सार्धं न सेवेत दुरोदरम् । न रुद्यादश्रुपातेन न च वाच्यं च शौकिकम् ॥ २२ ॥
आकृषेन्न शिरोयूका न वृथावादमाचरेत् । परस्यानिष्टकथनमतिशोकं च वर्जयेत् ॥ २३ ॥
न कञ्चित्ताडयेज्जन्तुं न कुर्यादतिभोजनम् । न चैव हि दिवा स्वप्नं दम्भं शाठ्यं च वर्जयेत् ॥ २४ ॥
रथ्यायामटनं वापि यत्नतः परिवर्जयेत् । अथापरो विधिश्चात्र श्रूयतां त्रिपुरान्तक ॥ २५ ॥
चैत्रात्प्रभृति कर्तव्या सर्वदा नाम सप्तमी । धातेति चैत्रमासे तु पूजनीयो दिवाकरः ॥ २६ ॥
अर्यमेति च वैशाखे ज्येष्ठे मित्रः प्रकीर्तितः । आषाढे वरुणो ज्ञेय इन्द्रो नभसि कथ्यते ॥ २७ ॥
विवस्वांश्च नभस्येऽथ पर्जन्योश्वयुजि स्मृतः । पूषा कार्त्तिकमासे तु मार्गशीर्षेषुरुच्यते ॥ २८ ॥
भगः पौषे भवेत्पूज्यस्त्वष्टा माघे तु शस्यते । विष्णुश्च फाल्गुने मासि पूज्यो वन्द्यश्च भास्करः ॥ २९ ॥
सप्तम्यां चैव सप्तम्यां भोजयेद्भोजकान्बुधः ॥ १ ॥
सघृतं भोजनं देयं भोजयित्वा विधानतः ॥ ३० ॥
भोजकायैव विप्राय दक्षिणां स्वर्णमाषकम् । सघृतं भोजनं देयं रक्तवस्त्राणि चैव हि ॥ ३१ ॥
अभावे भोजकानां तु दक्षिणीया द्विजोत्तमाः । तथैव भोजनीयाश्च श्रद्धया परया विभो ॥ ३२ ॥
विशेषतो वाचकश्च बाह्मणः कल्पवित्सदा । इत्येषा कथिता तुभ्यं सप्तमी गणनायक ॥ ३३ ॥
श्रुता सती पापहरा सूर्यलोकप्रदायिनी ॥ ३४ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा जगामादर्शनं विभोः ॥ ३ ॥
सूर्यमाराधयद्दिण्डी४ सूर्यस्यानुचरोऽभवत् ॥ १ ॥
शतानीक उवाच । भूयः कथय विप्रेन्द्र माहात्म्यं भास्करस्य मे । शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिरमृतस्येव सुव्रत ॥ २ ॥
सुमन्तुरुवाच । शृणुष्वावहितो राजन्सम्वादं द्विजशङ्खयोः । यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो१ नृप ॥ ३ ॥
आसीनमाश्रमे शंखं द्विजो द्रष्टुं जगाम ह । फलभारानतच्छाये वृक्षवृन्दसमाकुले ॥ ४ ॥
परस्परमृगशृङ्गकण्डूयितमृगावृते । बर्हिर्वनाम्बरानीततीर्थकन्दोपभोगिनि ॥ ५ ॥
प्रभूतकुसुमामोदषट्पदोद्गीतशालिनी । सिद्धदेवर्षिगन्धर्वतीर्थसेवितवारिणि ॥ ६ ॥
मुण्डैश्च जटिलैश्चैव तापसैरुपशोभिते । आश्रमे तं मुनिश्रेष्ठं शंखाह्वं सुखमास्थितम् ॥ ७ ॥
स्तोत्रैः स्तोतुं सहस्रांशुं तद्भक्तं तत्परायणम् । ततः संहत्य सहसा तं भोजककुमारकाः ॥ ८ ॥
विनीता उपसंगम्य यथावदभिवाद्य च । आसनेषूपविष्टास्त उपविष्टमथाब्रुवन् ॥ ९ ॥
भगवन्त्सर्ववेदेषु२ च्छिंधि नः संशयो महान् । विनयेनोपपन्नानां कुमाराणां ततो मुनिः ॥ १० ॥
अनादींश्चतुरो वेदानुवाच प्रीतमानसः । तेषां तु पठतामेव आश्रमं तु यदृच्छया ॥ ११ ॥
मुनिश्रेष्ठोऽथ तं देशमाजगाम द्विजो नृप । यथावदर्चितस्तेन शङ्खेनामिततेजसा ॥ १२ ॥
वन्दितश्च कुमारैस्तैरभवत्प्रीतमानसः । अथैतानब्रवीच्छंखस्तान्भोजककुमारकान् ॥ १३ ॥
शिष्टागमादनध्यायः स च जातो विरम्यताम् । यथाज्ञापयसीत्याहुः कुमारास्ते ऋषिं ततः ॥ १४ ॥
प्रपच्छ सिद्धिदश्चैतान्के ह्येते किं पठन्ति च । शङ्खोवाच महाराज कुमारा भोजकात्मजाः ॥ १५ ॥
ससूत्रकल्पांश्चतुरो विप्र वेदानधीयते । तथैव सप्तमीकल्पे परिचर्यां च भास्वतः ॥ १६ ॥
अग्निकार्यविधानं च प्रतिष्ठाकल्पमादितः । अध्यङ्गलक्षणं १ ब्रह्मन् रथयात्राविधिं तथा ॥ १७ ॥
द्विज उवाच । कथं क्रियेत सप्तम्यां कभ्रार्चनविधिक्रमः । गन्धपुष्पप्रदीपानां किं फलं रविमन्दिरे ॥ १८ ॥
केन तुष्यति दानेन व्रतेन नियमेन च । धूपपुष्पोपहारादि किं च देयं विवस्वते ॥ १९ ॥
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि तपोधन । विशेषतस्तु माहात्म्यं ब्रूहि मां भास्करस्य हि ॥ २० ॥
शङ्ख उवाच । इममर्थं वशिष्ठेन पृष्टः साम्बो यथा पुरा । स चोवाच वशिष्ठाय तदहं कथयामि ते ॥ २१ ॥
अत्राश्रमे पुण्यतमे तीर्थानामुत्तमे प्रभुः । ववन्दे नियतात्मानं वशिष्ठं मुनिसत्तमम् ॥ २२ ॥
विनयेनोपसंगम्य ववन्दे चरणौ मुनेः । कृतप्रणामं साम्बं तु भक्तिप्रह्वीकृताननम् ॥ २३ ॥
विलोक्य परमप्रीतो मुनिः पप्रच्छ तं तदा । सर्वतः स्फुटितं गात्रं कुष्ठेन महता तव ॥ २४ ॥
घोररूपेण तीव्रेण कथं तद्विगतं तव ॥ १ ॥
कथं च लक्ष्मीरधिका रूपं चातिमनोहरम् ॥ २५ ॥
तेजस्वितातिमहती तथैव२ सुकुमारता ॥ २६ ॥
साम्ब उवाच । स्तुतो नामसहस्रेण लोकनाथो दिवाकरः । दर्शनं च गतः साक्षाद्दत्तवांश्च वरान्मम ॥ २७ ॥
वशिष्ठ उवाच । कथमाराधितः सूर्यस्त्वया यादवनंदन । कैश्च व्रततपोदानैर्दर्शनं भगवान्गतः ॥ २८ ॥
साम्ब उवाच । शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्सर्वमेव मया यथा । तोषितो भगवान्सूर्यो विधिना येन सुव्रत ॥ २९ ॥
मोहान्मयोपहसितो३ दुर्वासाः कोपनो मुनिः । ततोऽहं तस्य शापेन महाकुष्ठमवाप्तवान् ॥ ३० ॥
ततोऽहं पितरं गत्वा कुष्ठयोगाभिपीडितः । लज्जमानोऽतिगर्वेण इदं वाक्यमथाब्रवम् ॥ ३१ ॥
तात सीदति मे गात्रं स्वरश्च परिहीयते । घोररूपो महाव्याधिर्वपुरेष जिघांसति ॥ ३२ ॥
अशेषव्याधिराज्ञाहं पीडितः क्रूरकर्मणा । वैद्यैरोषधिभिश्चैव न शान्तिर्मम विद्यते ॥ ३३ ॥
सोऽहं त्वया ह्यनुज्ञातस्त्यक्तुमिच्छामि जीवितम् । यदि वाहमनुग्राह्यस्ततोऽनुज्ञातुमर्हसि ॥ ३४ ॥
इत्युक्तवाक्यः स पिता षुत्रशोकाभिपीडितः । पिता क्षणं ततो ध्यात्वा मामेवं वाक्यमुक्तवान् ॥ ३५ ॥
धैर्यमाश्रयतां१ पुत्र मा शोके च मनः कृथाः । हन्ति शोकार्दितं व्याधिः शुष्कं तृणमिवानलः ॥ ३६ ॥
देवताराधनपरो भव पुत्रक मा शुचः । इत्युक्ते च मया प्रोक्तो देवमाराधयामि कम् ॥ ३७ ॥
कमाराध्य विमुच्येऽहं तात रोगैः समन्ततः । इत्येवमुक्तो भगवान्मामुवाच पिता मम ॥ ३८ ॥
इममर्थं पुरा पृष्टः पद्मयोनिः सनातनः । याज्ञवल्क्येन ऋषिणा योगीशेन महात्मना२ ॥ ३९ ॥
यदुवाच महातेजास्तस्मै स यदुनन्दन । तच्छृणुष्व शुचिर्भूत्वा आत्मनः श्रेयसे सुत ॥ ४० ॥
सुरज्येष्ठं सुखासीनं पद्मयोनिं प्रजापतिम् । याज्ञवल्क्यो महातेजाः पर्यपृच्छत्पितामहम् ॥ ४१ ॥
भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि किंचिदात्ममनोगतम् । समाराध्य विभो देवं नरो मुच्येत वै भवात् ॥ ४२ ॥
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः । य इच्छेन्मोक्षमास्थातुं देवतां कां यजेत सः ॥ ४३ ॥
कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैः श्रेयसं सुखम् । स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते पुनः ॥ ४४ ॥
देवातानां तु को देवः पितॄणां चैव कः पिता । तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ ४५ ॥
केन सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् । प्रलयो च कमभ्येति तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ४६ ॥
ब्रह्मोवाच । साधु पृष्टोऽस्मि भवता तुष्टश्चास्मि महामते । प्रणम्य शिरसा देवं पुण्योत्तरमनुत्तमम् ॥ ४७ ॥
कथयिष्ये द्विजश्रेष्ठ शृणुष्वैकमनाधुना । आत्मनः श्रेयसे विप्र शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ ४८ ॥
उद्यन्य एष कुरुते जगद्वितिमिरं करैः । नातः परतरो देवः किमन्यत्कथयामि ते ॥ ४९ ॥
अनादि निधनो ह्येषः पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः । दीपयत्येव लोकांस्त्रीन्रवी रश्मिभिरुल्बणैः ॥ ५० ॥
सर्वदेवात्मको ह्येष तपसा चांशुतापनः । सर्वस्य जगतो नाथः कर्मसाक्षी शुभाशुभे ॥ ५१ ॥
क्षपयत्येष भूतानि तथा विसृजते पुनः । एष भाति तपत्येष वर्धते च गभस्तिभिः ॥ ५२ ॥
एष धाता विधाता च पूषा१ प्रकृतिभावन । न ह्येष क्षयमायाति नित्यमक्षयमण्डलः ॥ ५३ ॥
पितॄणां हि पिता देवतानां च देवता । ध्रुवं स्थानं स्मृतं ह्येष आधारो जगतस्तथा ॥ ५४ ॥
सर्वकाले जगत्कृत्स्नमादित्यात्संप्रसूयते । प्रलये च तमभ्येति आदित्यं दीप्ततेजसम् ॥ ५५ ॥
योगिनश्चात्र संलीनास्त्यक्त्वा गृहकलेवरम् । वायुभूता विशन्त्यस्मिंस्तेजोराशौ दिवाकरे ॥ ५६ ॥
तस्य रश्मिसहस्राणि शाखा इव विहंगमाः । वसन्त्याश्रित्य मुनयः संसिद्धा दैवतैः सह ॥ ५७ ॥
जनकादयो गृहस्थास्तु राजानो योगधर्मिणः । वालखिल्यादयश्चैव मुनयो ब्रह्मचारिणः ॥ ५८ ॥
व्यासादयो वनस्थाश्च भिक्षुः पञ्चशिखस्तथा । सर्वे३ ते योगमास्थाय प्रविष्टाः सूर्यमण्डलम् ॥ ५९ ॥
शुको व्यासात्मजः श्रीमान्योगधर्ममवाप्य तु । आदित्यकिरणान्पीत्वा न पुनर्भवमान्तवान् ॥ ६० ॥
शब्दमात्राः श्रुतिसुखा ब्रह्मविष्णुशिवादयः । प्रत्यक्षोऽयं स्मृतो देवः सूर्यस्तिमिरनाशनः ॥ ६१ ॥
तस्मादन्यव्रते भक्तिर्न कार्या शुभमिच्छता । हृष्टेन साध्यते यस्माददृष्टं नित्यमेव हि । त्वयातः सततं विप्र अर्चनीयो दिवाकरः ॥ ६२ ॥
याज्ञवल्क्य उवाच । अहो य एष कथितो भवता भास्करो मम । देवता सर्वदेवानां नैतन्मिथ्या प्रजायते ॥ ६३ ॥
तस्य देवस्य माहात्म्यं श्रुतं सुबहुशो मया । देवर्षिसिद्धमनुजैः स्तुतस्येह महात्मनः ॥ ६४ ॥
कः स्तौति दैवतमजं यस्यैतत्सचराचरम् । अक्षयस्याप्रमेयस्य किरणोद्गमनाद्भवेत् ॥ ६५ ॥
दक्षिणात्किरणाद्यस्य सम्भूतो भगवान्हरिः । वामाद्भवांस्तथा जातः किरणात्किल कञ्जज ॥ ६६ ॥
लालाटाद्यस्य रुद्रस्तु का तुल्या तेन देवता । तस्य देवस्य कः शक्तः प्रवक्तुं गुणविस्तरम् ॥ ६७ ॥
सोऽहमिच्छामि देवस्य तस्य सर्वात्मनः प्रभो । श्रोतुमाराधनं येन निस्तरेयं भवार्णकम् ॥ ६८ ॥
केनोपायेन मन्त्रैर्वा रहस्यैः परिचर्यया । दानैर्व्रतोपवासैर्वा होमैर्जप्यैरथापि वा ॥ ६९ ॥
आराधितः समस्तानां क्लेशानां हानिदो रविः । शक्यः समाराधयितुं कथं शंस प्रजापते ॥ ७० ॥
धर्मार्थकामसम्प्राप्तौ पुरुषाणां विचेष्टताम् ॥ १ ॥
जन्मन्यवितथा सैका क्रिया यार्कं समाश्रिता ॥ ७१ ॥
दुर्गसंसारकांतारमपारमभिधावताम् । एकः सूर्यनमस्कारो मुक्तिमार्गस्य देशकः२ ॥ ७२ ॥
सोऽहमिच्छामि तं देवं सप्तलोकपरायणम् । कालायनमशेषस्य१ जगतो हद्यवस्थितम् ॥ ७३ ॥
आराधयितुं गोपालं ग्रहेशममितौजसम् । शङ्करं जगतो दीपं स्मृतमात्राघनाशनम् ॥ ७४ ॥
तमनाद्यं सुरश्रेष्ठं प्रसादयितुमिच्छतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ७५ ॥
तस्यैतद्वचनं श्रुत्या भक्तिमुद्वहतो रवौ । जगाम परितोषं स पद्मयोनिर्महातपाः ॥ ७६ ॥
ब्रह्मोवाच । यत्पृच्छसि द्विजश्रेष्ठ सूर्यस्याराधनं प्रति । व्रतोपवासजप्यादि तदिहैकमनाः शृणु ॥ ७७ ॥
अनादि यत्परं ब्रह्म सर्वहेयविवर्जितम् । व्याप्य यत्सर्वभूतेषु स्थितं सदसतः परम् ॥ ७८ ॥
प्रधानपुंसोरनयोर्यतः क्षोभः प्रवर्तते । नित्ययोर्व्यापिनोश्चैव जगदादौ महात्मनोः ॥ ७९ ॥
तत्क्षोभकत्वाद् ब्रह्मांडं सृष्टेर्हेतुर्निरञ्जनः । अहेतुरपि सर्वात्मा जायते परमेश्वरः ॥ ८० ॥
प्रधानपुरुषत्वं च तथैवेश्वरलीलया । समुपैति ततश्चैवं ब्रह्मत्वं छन्दतः प्रभुः ॥ ८१ ॥
ततः स्थितौ पालयिता विष्णुत्वं जगतः क्षये । रुद्रत्वं च जगन्नाथः स्वेच्छया कुरुते रविः ॥ ८२ ॥
तमेकमक्षरं धाम सर्वदेवनमस्कृतम् । भेदाभेदस्वरूपं तं प्रणिपत्य दिवाकरम् । ३ वर्णयिष्येऽखिलं विप्र तस्यैवाराधनं रवेः ॥ ८३ ॥
गुह्यं चापि तथा तस्य भास्करस्य शृणुष्व वै । तुष्टेन हि पुरा मह्यं कथितं भास्करेण तु ॥ ८४ ॥
ब्रह्मोवाच । प्रभाते संस्तुतो देवो मूर्तिहेतोर्मया पुरा । यजन्तं चापरं देवं भक्तिनम्रं महामतिः ॥ १ ॥
प्रत्यक्षत्वमथो गत्वा रहस्यं प्रोक्तवान्मम । अहं च कृतवान्प्रश्नं दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो रविम् ॥ २ ॥
वेदेषु१ च पुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे । त्वमजः शाश्वतो धाता महाभूतमनुत्तमम्२ ॥ ३ ॥
प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् । चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥ ४ ॥
यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमाश्रिताः । पिता माता हि सर्वस्य दैवतं त्वं हिं शाश्वतम् ॥ ५ ॥
यजसे चैव कं देवमेव चापि न विद्महे । कथ्यतां मम देवेश परं कौतूहलं हि मे ॥ ६ ॥
इत्थं मयोक्तो भगवानिदं वचनमब्रवीत् । अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् ॥ ७ ॥
तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामीह यथातथम् । यतः सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् ॥ ८ ॥
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् । स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते ॥ ९ ॥
त्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कथ्यते । हिरण्यगर्भो भगवान्सैव४ बुद्धिरिति स्मृतः ॥ १० ॥
महानिति च योगेषु प्रधानश्चेति कथ्यते । सांख्ये५ च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुभिः सदा ॥ ११ ॥
विश्वगो विश्वभूतश्च विश्वात्मा विश्वसम्भवः ॥ १ ॥
धृतं चैवात्मकं येन इदं त्रैलोक्यमात्मना ॥ १२ ॥
अशरीरः शरीरेषु लिप्यते न च कर्मभिः । ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञकाः ॥ १३ ॥
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ२ न करोति न लिप्यते । सगुणो निर्गुणो विष्णुर्ज्ञानगम्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ १४ ॥
सर्वतः पाणिपादोऽसौ सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतियुक्तोऽसौ सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १५ ॥
विश्वमूर्धा४ विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः । एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ १६ ॥
क्षेत्राण्यस्य शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् । तानि वेत्ति स योगात्मा अतः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तके पुरे शेते तेनाऽसौ पुरुषः स्मृतः ॥ १७ ॥
विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र विद्यते । तस्मात्स बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १८ ॥
महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्येष सनातनः । स तु वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ॥ १९ ॥
आकाशात्पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा । भूमे रसविशेषेण तथा गुणवशात्तु सः ॥ २० ॥
एक एव यथा वायुर्देहे तिष्ठति पञ्चधा । एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः ॥ २१ ॥
स्थानान्तरविशेषेण यथाग्निर्लभते पराम् । संज्ञां दावाग्रिकाद्येषु तथा देवो ह्यसौ स्मृतः ॥ २२ ॥
यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रसूयते । तथा रूपसहस्राणि स एवैकः प्रसूयते ॥ २३ ॥
स यदा बुध्यतेत्मानं तदा भवति केवलः । एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं स्यात्प्रवर्तने ॥ २४ ॥
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् । ऋते१ तमेकमीशानं पुरुषं बीजसंज्ञितम् ॥ २५ ॥
अक्षयश्चाप्रमेयध्र सवर्गभ्र स उच्यते । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं सर्वकारणम् ॥ २६ ॥
अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरुच्यते । तां योनिं ब्रह्मणो विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः ॥ २७ ॥
नास्ति तस्मात्परो ह्यन्यः स पिता स प्रजापतिः । आत्मा मम स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयाम्यहम् ॥ २८ ॥
स्वर्गताश्चापि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनः । ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टाः परां गतिम् ॥ २९ ॥
तं देवाश्चासुराश्चैव नानामतसमाश्रिताः ॥ ३ ॥
भक्त्या सम्पूजयन्त्याद्यं गतिं चैषां ददाति सः ॥ ३० ॥
स हि सर्वगतश्चैव निर्गुणश्चापि कथ्यते । एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयामि सनातनम् । भास्करं देवदेवेशं सर्वभूतेशमच्युतम् ॥ ३१ ॥
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवान्पुरा पृष्टो मया देवो दिवाकरः । पूजय त्वं महात्मानं तपन्तं विपुलं तपः ॥ ३२ ॥
ब्रह्मोवाच । वच्मि ते परमं देवं सर्वदेवैश्च पूजितम् । आराधयन्ति यं देवं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ १ ॥
पद्माकृतिं सदा ब्रह्मा नलिनैर्गुग्गुलेन तु । व्योमरूपं सदा देवं महादेवोर्चते रविम् ॥ २ ॥
जातिपुष्पैर्द्विजश्रेष्ठ धूपेन विजयेन तु । वृषणं सिह्लकं विप्र श्रीखण्डमगरुस्तथा ॥ ३ ॥
कर्पूरं च तथा मुस्ता शर्करा सत्वचा द्विज । इत्येष विजयो धूपः स्वयं देवेन निर्मितः ॥ ४ ॥
केशवश्चक्ररूपं तु सदा सम्पूजयेद्रविम् । नीलोत्पलदलश्यामो नीलोत्पलकदम्बकैः ॥ ५ ॥
धूपेनागुरुसंज्ञेन भक्तिश्रद्धासमन्वितः । मया स पृष्टो देवेशस्तस्यैवाराधनाय वै ॥ ६ ॥
कानि पुष्पाणि चेष्टानि सदा भास्करपूजने । तेन चोक्तानि पुष्पाणि स्वयं तानि निबोध मे ॥ ७ ॥
मल्लिकायास्तु कुसुमैर्भोगवाञ्जायते नरः । सौभाग्यं पुण्डरीकैश्च भजत्येव च शाश्वतम् ॥ ८ ॥
१ गन्धकुटजकैः पुष्पैः परमैश्वर्यमश्नुते । भवत्यक्षयमत्यन्तं नित्यमर्चयतो रविम् ॥ ९ ॥
मन्दारपुष्पैः पूजा तु सर्वकुष्ठविनाशिनी ॥ २ ॥
बिल्वपत्रैश्च कुसुमैर्महतीं श्रियमश्नुते ॥ १० ॥
अर्कस्रजा भवत्यर्थं सर्वकामफलप्रदः । प्रदद्यादूपिणीं कन्यामर्चितो बकुलस्रजा ॥ ११ ॥
किंशुकैरर्चितो देवो न पीडयति भास्करः । पूजितोऽगस्त्यकुसुमैरानुकूल्यं प्रयच्छति ॥ १२ ॥
करवीरैस्तु विप्रेन्द्र सूर्यस्यानुचरो भवेत् । तथा १ मुद्गरपुष्पैश्च समभ्यर्च्य दिवाकरम् ॥ १३ ॥
हंसयुक्तेन यानेन रवेः सालोक्यतां व्रजेत् । शतपुष्पसहस्रैस्तु पूषसालोक्यतां व्रजेत् । बकपुष्पैर्द्विजश्रेष्ठ याति भानुसलोकताम् ॥ १४ ॥
चतुःसमेन गन्धेन समभ्यर्च्य दिवाकरम् । पञ्चभूतालयस्थानमाप्नुयान्नात्र संशयः ॥ १५ ॥
देवागारं तु सम्मार्ज्य भक्त्या यस्तु प्रलेपयेत् । स रोगान्मुच्यते क्षिप्रं द्रव्यलाभं च विन्दति ॥ १६ ॥
तस्य चायतनं भक्त्या गैरिकेणोपलेपयेत् । प्राप्नुयान्महतीं लक्ष्मीं रोगैश्चापि प्रमुच्यते ॥ १७ ॥
अष्टादशेह कुष्ठानि ये चान्ये व्याधयो नृणाम् । प्रलयं यान्ति ते सर्वे मृदा यद्युपलेपयेत् ॥ १८ ॥
विलेपनानां सर्वेषां रक्तचन्दनमुत्तमम् । पुष्पाणां करवीराणि प्रशस्तानि प्रचक्षते ॥ १९ ॥
नातः परतरं किंचिद्भास्वतस्तुष्टिकारकम् । किं तस्य न भवेल्लोके यस्त्वेभिः स्वर्चयेद्रविम् ॥ २० ॥
करवीरैः पूजयेद्यो भास्करं श्रद्धयान्वितः । सर्वकामसमृद्धोऽसौ सूर्यकाममवाप्नुयात् ॥ २१ ॥
विलेप्यायतनं३ यस्तु कुर्यान्मण्डलकं शुभम् । स सूर्यलोकमासाद्य मोदते शाश्वतीः समाः ॥ २२ ॥
एकेनास्य भवेदर्थो द्वाभ्यामारोग्यमश्नुते । त्रिभिः सन्तत्यविच्छिन्ना चतुर्भिर्भार्गवीं४ लभेत् ॥ २३ ॥
पञ्चभिर्विपुलं धान्यं षड्भिरायुर्बलं यशः । सप्तमण्डलकारी स्यान्मंडलाधिपतिर्नर ॥ २४ ॥
आयुर्धनसुतैर्युक्तः सूर्यलोके महीयते । घृतप्रदीपदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः ॥ २५ ॥
कटुतैलप्रदानेन स शत्रूञ्जयते नरः । तिलतैलप्रदानेन सूर्यलोके महीयते ॥ २६ ॥
मधूकतैलदानेन सौभाग्यं परमं व्रजेत् । संपूज्य विधिवद्देवं पुष्पधूपादिभिर्बुधः ॥ २७ ॥
यथाशक्त्या ततः पश्चान्नैवेद्यं भक्तितो न्यसेत् । पुष्पाणां प्रवरा जाती धूपानां विजयः परः ॥ २८ ॥
गन्धानां कुङ्कुमं श्रेष्ठं लेपानां रक्तचन्दनम् । दीपदाने घृतं श्रेष्ठं नैवेद्ये मोदकः परः ॥ २९ ॥
एतैस्तुष्यति देवेशः सान्निध्यं चाधिगच्छति । एवं संपूज्य विधिवत्कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥
प्रणम्य शिरसा देवं देवदेवं दिवाकरम् । सुखासीनस्ततः पश्येद्रवेरभिमुखे स्थितः ॥ ३१ ॥
एकं सिद्धार्थकं कृत्वा हस्ते पानीयसंयुतम् । कामं यथेष्टं हृदये कृत्वा तं वाञ्छितं नरः ॥ ३२ ॥
पिबेत्सतोयं तं विप्र अस्पृष्टं दशनैः सकृत् । द्वितीयायां तु सप्तम्यां द्वौ गृहीत्वा तु सुव्रत ॥ ३३ ॥
तृतीयायां तु सप्तम्यां ग्रहीतव्यास्त्रयोऽपि च । ज्ञेयाश्चतुर्थ्यां चत्वारः पञ्चम्यां पञ्च एव हि ॥ ३४ ॥
षट् पिबेच्चापि षष्ठ्यां तु इतीयं वैदिकी श्रुतिः । सप्तम्यां सप्तमायां तु सप्त चैव पिबेन्नरः ॥ ३५ ॥
आदौ प्रभृति विज्ञेयो मन्त्रोऽयमभिमन्त्रणे । सिद्धार्थकस्त्वं हि लोके सर्वत्र श्रूयसे यथा । तथा मामपि सिद्धार्थमर्थतः कुरुतां रविः ॥ ३६ ॥
ततो हविरुपस्पृश्य जपं कुर्याद्यथेप्सितम् । हुताशनं च जुहुयाद्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३७ ॥
एवमेव पराः कार्या सप्तम्यः सप्त सर्वदा । एकात्प्रभृति कार्या सा सर्वदोदकसप्तमी ॥ ३८ ॥
एकं तोयेन सहितं द्वौ चापि घृतसंयुतौ । त्रींस्तथा मधुना सार्धं दध्ना चतुर एव च ॥ ३९ ॥
युक्तान्नपयसा पञ्च षट् च गोमयसंयुतान् । पञ्चगव्येन वै सप्त पिबेत्सिद्धार्थकान्द्विज ॥ ४० ॥
अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्सर्षपसप्तमीम् । बहुपुत्रो बहुधनः सिद्धार्थश्चापि सर्वदा ॥ ४१ ॥
इह लोके नरो विप्र प्रेत्ययाति विभावसुम् । तस्मात्सम्पूजयेद्देवं विधिनानेन भास्करम् ॥ ४२ ॥
ब्रह्मोवाच । सप्तम्यामुषितो विप्रः स्वप्नदर्शनमुच्यते । स्वप्ने दृष्टे च सप्तम्यां पुरुषो नियतव्रतः ॥ १ ॥
समाप्य विधिवत्सर्वं जपहोमादिकं क्रमात् । पूजयित्वा दिनेशं तु यथाविभवमात्मनः ॥ २ ॥
ततः शयीत शयने देवदेवं विचिन्तयन् । सम्प्रसुप्तो यदा पश्येदुदयन्तं दिवाकरम् ॥ ३ ॥
शक्रध्वजं तथा चन्द्रं तस्य सर्वाः समृद्धयः । दृश्यं जनं तथा शक्तिं१ स्रग्विगोवेणुनिस्वनाः ॥ ४ ॥
श्वेताब्जचामरादर्शकनकासिसुतोद्भवम् । रुधिरस्य स्रुतिं सेकं पानं चैश्वर्यकारकम् ॥ ५ ॥
श्वेतायाः पञ्चपूताया दर्शनं वृद्धिकारकम् । प्रजापतेर्घृताक्तस्य दर्शनं पुत्रदं स्मृतम् ॥ ६ ॥
शस्तवृक्षाभिरोहश्च क्षिप्रमैश्वर्यकारकः । दोहनं महिषीसिंहीगोधेनूनां स्वके मुखे ॥ ७ ॥
धनुषां च शराणां च नाभौ च द्रुतनिर्गतिः । अभिहन्यात्स्वयं खादेत्सिंहान्गा भुजगांस्तथा ॥ ८ ॥
स्वांगशीर्षं२ हुतवहे तस्य श्रीरग्रतः स्थिता । राजते हैमने पात्रे यो भुंक्ते पायसं द्विजः ॥ ९ ॥
पद्मपत्रे यथा विप्रस्तस्य जन्तोर्बलं भवेत् । द्यूते वादेऽथ वा युद्धे विजयो हि सुखावहः ॥ १० ॥
अग्नेस्तु ग्रसनं विप्र आग्रेयं वृद्धिकारकम् । गात्रस्य ज्वलनं विप्र शिरोवेधश्च भूतये ॥ ११ ॥
माल्याम्बराणां४ युक्तानां शस्तानां शुक्लपक्षिणाम् । सदा लाभं प्रशंसन्ति तथा विष्ठानुलेपनम् ॥ १२ ॥
स्वाङ्गस्य कर्तने क्षेपे रथयाने प्रजागमः । नानाशिरोबाहुता च हस्तानां कुरुते श्रियम् ॥ १३ ॥
अगम्यागमनं चैव शोकमध्ययनं तथा । देवद्विजजनाचार्यगुरुवृद्धतपस्विनः ॥ १४ ॥
यद्यद्वदन्ति तत्सर्वं सत्यमेव हि निर्दिशेत् । प्रशस्तदर्शनं चैव अभिषेको नृपश्रियाः ॥ १५ ॥
स्याद्राज्यं शिरश्छेदेन बहुधा स्फुटितेन तु । रुदितं हर्षसम्प्राप्त्यै राज्यं निगडबन्धने ॥ १६ ॥
तुरङ्गं वृषभं पद्मं राजानां श्वेतकुञ्जरम् । महदैश्वर्यमाप्नोति योभीकश्चाधिरोहति ॥ १७ ॥
ग्रसमानो ग्रहांस्तारा महीं च परिवर्तयन् । उन्मूलयन्पर्वतांश्च राज्यलाभमवाप्नुयात् ॥ १८ ॥
देहान्निष्क्रान्तिरन्त्राणां तैर्वा वृक्षस्य वेष्टनम् । पातः समुद्रसरितामैश्वर्याणि सुखानि च ॥ १९ ॥
उदधिं सरितं वापि तीर्त्वा पारं प्रयाति च । अद्रिं लङ्घयतेश्चापि भवन्त्यर्थजयायुषः ॥ २० ॥
उज्ज्वला स्त्री विशेदङ्कमाशीर्वादपराः स्त्रियः । भवत्यर्थागमः शीघ्रं कृमिभिर्यदि भक्ष्यते ॥ २१ ॥
स्वप्ने स्वप्न इति ज्ञातं दृष्टप्रकथनं तथा । मङ्गलानां च सर्वेषां शुभं दर्शनमेव च ॥ २२ ॥
संयोगश्चैव मङ्गल्यैरारोग्यधनकारकः । ऐश्वर्यराज्यलाभाय यस्मिन्स्वप्न उदाहृतः ॥ २३ ॥
तैर्दृष्टै रोगिणो रोगान्मुच्यन्ते नात्र संशयः । न स्वप्नं शोभनं दृष्ट्वा स्वप्यात्प्रातश्च कीर्तयेत् । राजभोजकविप्रेभ्यः शुचिभ्यश्च शुचिर्नरः ॥ २४ ॥
ब्रह्मोवाच । ततो मध्याह्नसमये स्नातः प्रयतमानसः । तथैव देवान्विधिवत्पूजयित्वा यथासुखम्१ ॥ १ ॥
सम्यक्कृतजपो मौनी नरो हुतहुताशनः । निष्क्रम्य देवायतनाद्भोजकान्भोजयेत्ततः १ ॥ २ ॥
तथा पुराणविदुष इतिहासविदो द्विजान् । तथा वेदविदश्चैव दिव्यान्भौमांश्च सुव्रत ॥ ३ ॥
रक्तानि वस्त्राणि तथा च गावः सुगन्धमाल्यादि हविष्यमन्नम् । पयस्विनी चाप्यथ भोजकाय देया तथान्यत्प्रियमात्मनो यत् ॥ ४ ॥
भवेदलाभो यदि भोजकानां विप्रास्तदार्हन्ति जयोपजीविनः । ये मन्त्रविद्ब्राह्मणपाठकाश्च ये येऽपि सामाध्ययनेषु युक्ताः ॥ ५ ॥
प्रथमं भोजका भोज्याः पुराणविदुषैः२ सह । तेषामृते मन्त्रविदस्तथा वेदविदो द्विजाः ॥ ६ ॥
कृत्वैवं सप्तमी सप्त नरो भक्त्या समन्वितः । श्रद्दधानोऽनसूयश्च अनन्तं प्राप्नुयात्सुखम् ३ ॥ ७ ॥
दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं लभेत् । तत्फलं सप्तमी२ सप्त कृत्वा प्राप्नोति मानवः ॥ ८ ॥
दुष्प्रापं नास्ति तल्लोके अनया यन्न लभ्यते । न च रोगोस्त्यसौ लोके अनया यो न शाम्यति ॥ ९ ॥
कुष्ठानि चापि सर्वाणि दुरुच्छेद्यान्यपि ध्रुवम् । अपयान्ति यथा नागा गरुडस्य भयार्दिताः ॥ १० ॥
व्रतनियमतपोभिः सप्तमीः सप्तएवं विधिवदिह हि कृत्वा मानवो धर्मशीलः । श्रुतधनसुतभाग्यारोग्यपुण्यैरुपेतो व्रजति तदनुलोकं शाश्वतं तिग्मरश्मेः ॥ ११ ॥
इमं विधिं द्विजश्रेष्ठ श्रुत्वा कृत्वा च मानवः । सहस्ररश्मिं स विशेषान्नात्र कार्या विचारणा ॥ १२ ॥
सुरैर्वा मुनिभिर्वापि पुराणज्ञैरिदं श्रुतम् । सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति दिवाकरम् ॥ १३ ॥
इदमाख्यानमार्षेयं यन्मयाभिहितं तव । सूर्यभक्ताय दातव्यं नेतराय १ कदाचन ॥ १४ ॥
यश्चैतच्छ्रावयेन्नित्यं यश्चैतच्छृणुयान्नरः । स सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन्नात्र संशयः ॥ १५ ॥
मुच्येदार्तस्तथा रोगाच्छ्रुत्वेमामादितः कथाम् । जिज्ञासुर्लभते कामान्भक्तः सूर्यगतिं लभेत् ॥ १६ ॥
क्षेमेण गच्छतेऽध्वानं यस्त्विदं पठतेध्वनि । यो यं प्रार्थयते कामं स तं प्राप्नोति च ध्रुवम् ॥ १७ ॥
एकान्तभावोपगत एकान्ते सुसमाहितः । प्राप्यैतत्परमं गुह्यं भूत्वा सूर्यव्रतो नरः ॥ १८ ॥
प्राप्नोति परमं स्थानं भास्करस्य महात्मनः । लग्नगर्भा प्रमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् ॥ १९ ॥
वन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमन्वितम् । एवमेतन्ममाख्यातं भास्करेणामितौजसा । मयापि तव माख्यातं भक्त्या भानोरिदं द्विज ॥ २० ॥
पूजनीयस्त्वया भानुः सर्वपापोपशान्तये । स हि धाता४ विधाता च सर्वस्य जगतो गुरुः ॥ २१ ॥
उद्यन्यः कुरुते नित्यं जगद्वितिमिरं करैः । द्वादशात्मा स देवेशः प्रीयतां तेऽदितेः सुतः ॥ २२ ॥
ब्रह्मोवाच । नामभिः संस्तुतो देवो यैरर्कः परितुष्यति । तानि ते कीर्तयाम्येष यथावदनुपूर्वशः ॥ १ ॥
नमः सूर्याय नित्याय रवये कार्यभानवे । भास्कराय मतङ्गाय मार्तण्डाय विवस्वते ॥ २ ॥
आदित्यायादिदेवाय नमस्ते रश्मिमालिने । दिवाकराय दीप्ताय अग्नये मिहिराय च ॥ ३ ॥
प्रभाकराय मित्राय नमस्तेऽदितिसम्भव । नमो गोपतये नित्यं१ दिशां च पतये नमः ॥ ४ ॥
नमो धात्रे विधात्रे च अर्यम्णे वरुणाय च । पूष्णे भगाय मित्राय पर्जन्यायांशवे नमः ॥ ५ ॥
नमो हितकृते नित्यं धर्माय तपनाय च । हरये२ हरिताश्वाय विश्वस्य पतये नमः ॥ ६ ॥
विष्णवे ब्रह्मणे नित्यं त्र्यम्बकाय तथात्मने । नमस्ते सप्तलोकेश नमस्ते सप्तसप्तये ॥ ७ ॥
एकस्मै हि नमस्तुभ्यमेकचक्ररथाय च । ज्योतिषां पतये नित्यं सर्वप्राणभृते नमः ॥ ८ ॥
हिताय सर्वभूतानां शिवायार्तिहराय च । नमः पद्मप्रबोधाय नमो वेदादिमूर्तये ॥ ९ ॥
काधिजाय४ नमस्तुभ्यं नमस्तारासुताय च । भीमजाय नमस्तुभ्यं पावकाय च वै नमः ॥ १० ॥
धिषणाय५ नमोनित्यं नमः कृष्णाय नित्यदा । नमोऽस्त्वदितिपुत्राय नमो लक्ष्याय नित्यशः ॥ ११ ॥
एतान्यादित्यनामानि मया प्रोक्तानि वै पुरा । आराधनाय देवस्य सर्वकामेन सुव्रत ॥ १२ ॥
सायं प्रातः शुचिर्भूत्वा यः पठेत्सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यखिलान्कामान्यथाहं प्राप्तवान्पुरा ॥ १३ ॥
प्रसादात्तस्य देवस्य भास्करस्य महात्मनः । श्रीकामः श्रियमाप्नोति धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् ॥ १४ ॥
आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् । राज्यार्थी राज्यमाप्नोति कामार्थी काममाप्नुयात् ॥ १५ ॥
एतज्जप्यं रहस्यं च संध्योपासनमेव च । एतेन जपमात्रेण नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ १६ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्थं ब्रह्मवचो योगी श्रुत्वा राजन्दिवाकरम् । व्योमरूपं समाराध्य गतः सूर्यसलोकताम् ॥ १ ॥
तथा त्वमपि राजेन्द्र पूजयित्वा विभावसुम् । गमिष्यसि परं स्थानं देवानामपि दुर्लभम् ॥ २ ॥
शतानीक उवाच । आद्यं स्थानं रवेः कुत्र जम्बूद्वीपे महामुने । यत्र पूजां विधानोक्तां प्रतिगृह्णात्यसौ रविः ॥ ३ ॥
सुमन्तुरुवाच । स्थानानि त्रीणि देवस्य द्वीपेऽस्मिन्भास्करस्य१ तु । पूर्वमिन्द्रवनं नाम तथा मुण्डीरमुच्यते ॥ ४ ॥
कालप्रियं३ तृतीयं तु त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तथान्यदपि ते वच्मि यत्पुरा ब्रह्मणोदितम् ॥ ५ ॥
चन्द्रभागातटे नाम्ना पुरं यत्साम्बसंज्ञितम् ॥ ४ ॥
द्वीपेस्मिञ्छाश्वतं स्थानं यत्र सूर्यस्य नित्यता ॥ ६ ॥
प्रीत्या साम्बस्य तत्रर्को जनस्यानुग्रहाय च । तत्र द्वादशभागेन मित्रो मैत्रेण चक्षुषा ॥ ७ ॥
अवलोकञ्जगत्सर्वं श्रेयोऽर्थं तिष्ठते सदा । प्रयुक्तां विधिवत्पूजां गृह्णाति भगवान्स्वयम् ॥ ८ ॥
शतानीक उवाच । कोऽयं साम्बः सुतः कस्य कस्य प्रीतो दिवाकर । यस्य चायं सहस्रांशुर्वरदः पुण्यकर्मणः७ ॥ ९ ॥
सुमन्तुरुवाच । य एते द्वादशादित्या विराजन्ते महाबलाः । तेषां यो विष्णुसंज्ञस्तु सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १० ॥
इहासौ वासुदेवत्वमवाप भगवान्विभुः । तस्मात्साम्बः सुतो जज्ञे जाम्बवत्यां महाबलः ॥ ११ ॥
स तु पित्रा भृशं शप्तः कुष्ठरोगमवाप्तवान् । तेनायं स्थापितः सूर्यः स्वानाम्ना च पुरं कृतम् ॥ १२ ॥
शतानीक उवाच । शस्तः कस्मिन्निमित्तेऽसौ पित्रा चैवात्मसम्भवः ॥ ८ ॥
नाल्पं हि कारणं विप्र येनासौ शप्तवान्सुतम् ॥ १३ ॥
सुमन्तुरुवाच । शृणुष्वावहितो राजंस्तस्य यच्छापकारणम् । दुर्वासा नाम भगवान्रुद्रस्यांशसमुद्भवः ॥ १४ ॥
अटमानः स भगवांस्त्रील्लोकान्प्रचचार ह । अथ प्राप्तो द्वारवतीं मधुसंज्ञोचितां पुरा ॥ १५ ॥
तमागतमृषिं दृष्ट्वा साम्बो रूपेण गर्वितः । पिङ्गाक्षं१ क्षुधितं रूक्षं विरूपं सुकृशं तथा ॥ १६ ॥
अनुकारास्पदं चक्रे दर्शने गमने तथा । दृष्ट्वा तस्य मुखं साम्बो वक्र चक्रे तथात्मनः ॥ १७ ॥
मुखं कुरुकुलश्रेष्ठ गर्वितो यौवनेन तु । अथ क्रुद्धो महातेजा दुर्वासा ऋषिसत्तमः ॥ १८ ॥
साम्बं चोवाच भगवान्विधुन्वन्मुखमात्मनः । यस्माद्विरूपं मां दृष्ट्वा स्वात्मरूपेण गर्वितः ॥ १९ ॥
गमने दर्शने मह्यमनुकारं समाचरः । तस्मात्तु कुष्ठरोगित्वमचिरात्त्वं गमिष्यसि ॥ २० ॥
सुमन्तुरुवाच । एतस्मिन्नेव काले तु नारदो भगवानृषिः । ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १ ॥
सर्वलोकचरः सोऽथ अटमानः समन्ततः । वासुदेवं स वै द्रष्टुं नित्यं द्वारवतीं पुरीम् ॥ २ ॥
आयाति ऋषिभिः सार्धं क्रोधनो मुनिसत्तमः । अथागच्छति तस्मिंस्तु सर्वे यदुकुमारकाः ॥ ३ ॥
प्रद्युम्नप्रभृतयो ये प्रह्वाश्चावनताः स्थिताः । अभिवाद्यार्घ्यपाद्याभ्यां पूजां चक्रुः समन्ततः ॥ ४ ॥
साम्बस्त्ववश्यभावित्वात्तस्य शापस्य कारणम् । अवज्ञां कुरूते नित्यं नारदस्य महात्मनः ॥ ५ ॥
रतः क्रीडासु वै नित्यं रूपयौवनगर्वितः । अविनीतं तु तं दृष्ट्वा चिन्तयामास नारदः ॥ ६ ॥
अस्याहमविनीतस्य करिष्ये विनयं शुभम् । एवं सञ्चिन्तयित्या तु वासुदेवमथाब्रवीत् ॥ ७ ॥
इमाः षोडशसाहस्र्यः स्त्रियो यादवसत्तम । सर्वासां हि सदा साम्बे भावो देव समाश्रितः ॥ ८ ॥
रूपेणाप्रतिमः साम्बो लोकेस्मिन्सचराचरे । सदा हीच्छन्ति १ तास्तस्य दर्शनं चापि हि स्त्रियः ॥ ९ ॥
श्रुत्वैवं नारदाद्वाक्यं चिन्तयामास केशवः । यदेतन्नारदेनोक्तमन्यदत्र तु किं भवेत् ॥ १० ॥
वचनं श्रूयते लोके चापल्यं स्त्रीषु विद्यते । श्लोकौ चेमौ पुरा गीतौ चित्तज्ञैर्योषितां द्विजैः ॥ ११ ॥
पौंश्चल्याच्चलचित्तत्वान्नैःस्नेह्याच्च स्वभावतः । रक्षिताः सर्वतो ह्येता विकुर्वन्ति हि भर्तृषु ॥ १२ ॥
नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि निश्चयः । सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ १३ ॥
मनसा चिन्तयन्नेव कृष्णो नारदमब्रवीत् । न ह्यहं श्रद्दधाम्येतद्यदेतद्भाषितं त्वया ॥ १४ ॥
ब्रुवाणमेवं देवं तु नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥
तथाहं तत्करिष्यामि यथा श्रद्धास्यते भवान् ॥ १५ ॥
एवमुक्त्वा ययौ स्वर्गं नारदस्तु यथागतः । ततः कतिपयाहोभिर्द्वारकां पुनरभ्यगात् ॥ १६ ॥
तस्मिन्नहनि देवोऽपि सहान्तःपुरिकैर्जनैः । अनुभूय जलक्रीडां पानमासेवते रहः ॥ १७ ॥
३ रम्यरैवतकोद्याने नानाद्रुमविभूषिते । सर्वर्तुकुसुमैर्नित्यं वासिते सर्वकानने ॥ १८ ॥
नानाजलजफुल्लाभिर्दीर्घिकाभिरलङ्कृते । हंससारससंघुष्टे चक्रवाकोपशोभिते ॥ १९ ॥
तस्मिन्स रमते देवः स्त्रीभिः परिवृतस्तदा । हारनूपुरकेयूररशनाद्यैर्विभूषणैः ॥ २० ॥
भूषितानां वरस्त्रीणां चार्वङ्गीनां विशेषतः । ताभिः सम्पीयते पानं शुभगन्धान्वितं शुभम् ॥ २१ ॥
एतस्मिन्नन्तरे बुद्ध्वा मद्यपानात्ततः स्त्रियः । उवाच नारदः साम्बं साम्बोत्तिष्ठ कुमारक ॥ २२ ॥
त्वां समाह्वायते देवो न युक्तं स्थातुमत्र ते । तद्वाक्यार्थमबुद्धैव नारदेनाथ चोदितः ॥ २३ ॥
गत्वा तु सत्वरं साम्बः प्रणाममकरोत्प्रभोः ॥ ४ ॥
साष्टाङ्गं च हरेः साम्बो विधिवद्वल्लभस्य च ॥ २४ ॥
एतस्मिन्नन्तरे तत्र यास्तु वै स्वल्पसात्त्विकाः । तं दृष्ट्वा सुन्दरं साम्बं सर्वाश्चुक्षुभिरे स्त्रियः ॥ २५ ॥
न स दृष्टः पुरा याभिरन्तःपुरनिवासिभिः । मद्यदोषात्ततस्तासां स्मृतिलोपात्तथा नृप ॥ २६ ॥
स्वभावतोल्पसत्त्वानां जघनानि विसुस्रुवुः । श्रूयते चाप्ययं श्लोकः पुराणप्रथितः क्षितौ ॥ २७ ॥
ब्रह्मचर्येऽपि वर्तन्त्याः साध्व्या ह्यपि च श्रूयते । हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः संक्लिद्यते स्त्रियाः ॥ २८ ॥
लोकेऽपि दृश्यते ह्येतन्मद्यस्यात्यर्थसेवनात् । लज्जां मुञ्चन्ति निःशङ्का ह्रीमत्यो ह्यपि हि स्त्रियः ॥ २९ ॥
समांसैर्भोजनैः स्निग्धैः यानैः सीधुसुरासवैः । गन्धैर्मनोज्ञैर्वस्त्रैश्च२ कामः स्त्रीषु विजृम्भते ॥ ३० ॥
३ सीधुप्रयुक्तं शुक्रेण सततं साधु हीच्छता । मद्यं . न पेयमत्यर्थ पुरुषेण विपश्चिता ॥ ३१ ॥
नारदोप्यथ तं साम्बं प्रेषयित्वा त्वरान्वितः । आजगामाथ तत्रैव साम्बस्यानुपदेन तु ॥ ३२ ॥
आयान्तं ताश्च तं दृष्ट्वा प्रियं सौमनसमृषिम् । सहसैवोत्थिताः सर्वाः स्त्रियस्तं मदविह्वलाः ॥ ३३ ॥
तासामथोत्थितानां तु वासुदेवस्य पश्यतः । भित्त्वा वासांसि शुभ्राणि पत्रेषु पतितानि तु ॥ ३४ ॥
ता दृष्ट्वा तु हरिः क्रुद्धः सर्वास्ता शप्तवान्स्त्रियः । यस्माद्गतानि चेतांसि मां मुक्त्वान्यत्र च स्त्रियः ॥ ३५ ॥
४ तस्मात्पतिकृताँल्लोकानायुषोंन्ते न यास्यथ । पतिलोकपरिभ्रष्टाः स्वर्गमार्गात्तथैव च ॥ ३६ ॥
भूत्वा चाशरणा यूयं दस्युहस्तं गमिष्यथ ॥ ३७ ॥
सुमन्तुरुवाच । शापदोषात्ततस्तस्मात्ताः स्त्रियः स्वर्गते हरौ । हृताः पाञ्जनदैश्चौरैरर्जुनस्य तु पश्यतः । अल्पसत्त्वास्तु यास्त्वासन्गतास्ता दूषणं स्त्रियः ॥ ३८ ॥
रुक्मिणी सत्यभामा च तथा जाम्बवती प्रिया । नैता गता दस्युहस्तं स्वेन सत्त्वेन रक्षिताः ॥ ३९ ॥
शप्त्वैव ताः स्त्रियः कृष्णः साम्बमप्यशपत्ततः । यस्मादतीव ते कान्तं रूपं दृष्ट्वा इमाः स्त्रियः ॥ ४० ॥
क्षुब्धाः सर्वा यतस्तस्मात्कुष्ठरोगमवाप्नुहि । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा साम्बः कृष्णस्य भारत ॥ ४१ ॥
उवाच प्रहसन्राजन्संस्मरन्नृषिभाषितम् । अनिमित्तमहं तात भावदोषविवर्जितः । शप्तो न मेऽत्र वै क्रुद्धो दुर्वासा अन्यथा वदेत् ॥ ४२ ॥
सुमन्तुरुवाच । अस्मिच्छप्तेऽनिमित्तेऽसौ पित्रा जाम्बवतीसुतः । प्राप्तवान्कुष्ठरोगित्वं विरूपत्वं च भारत ॥ ४३ ॥
साम्बेन पुनरप्येव दुर्वासाः कोपितो मुनिः । तच्छापान्मुसलं जातं कुलं येनास्य घातितम् ॥ ४४ ॥
श्रुत्वा ह्यविनयाद्दोषान्साम्बेनाप्तान्क्षमाधिप । नित्यं भाव्यं विनीतेन गुरुदेवद्विजातिषु ॥ ४५ ॥
प्रियं च वाक्यं वक्तव्यं सर्वप्रीतिकरं विभो । किं त्वया न श्रुतौ श्लोकौ यावुक्तौ वेधसा पुरा । १ शृण्वतो देवदेवस्य व्योमकेशस्य भारत ॥ ४६ ॥
यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी । स्वदारतुष्टः परदारवर्जितो न तस्य लोके भयमस्ति किञ्चित् ॥ ४७ ॥
न तथा शीतलसलिलं न चन्दनरसो न शीतला छाया । प्रह्लादयति च पुरुषं यथा मधुरभाषिणी वाणी ॥ ४८ ॥
ततः शापाभिभूतेन सम्यगाराध्य भास्करम् । साम्बेनाप्तं तथारोग्यं रूपं१ च परमं पुनः ॥ ४९ ॥
रूपमाप्य तथाऽरोग्यं भास्कराद्धरिसूनुना । निवेशितो रविर्भक्त्या स्वनाम्ना क्ष्माधिपेश्वर ॥ ५० ॥
शतानीक उवाच । स्थापितो यदि साम्बेन सूर्यश्चन्द्रसरित्तटे । तस्मान्नद्यमिदं स्थानं यथैतद्भाषते भवान् ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । आद्यं स्थानमिदं भानोः पश्चात्साम्बेन भारत । विस्तरेणास्य चाद्यस्य कथ्यमानं निबोध मे ॥ २ ॥
अत्राद्यो लोकनाथोऽसौ रश्मिमाली जगत्पतिः । मित्रत्वे च स्थितो देवस्तपस्तेपे पुरा नृप ॥ ३ ॥
अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षय एव च । सृष्ट्वा प्रजापतीन्ब्रह्मा सृष्ट्वा च विविधाः प्रजाः ॥ ४ ॥
ससर्ज मुखतो देवं पूर्वमम्बुजसन्निभम् । कञ्जजस्तं ततो देवं वक्षस्तो निर्ममे नृप ॥ ५ ॥
ललाटात्कुरुशार्दूल नीरजाक्षं दिगम्बरम् ॥ १ ॥
ऋभवः पादतः सर्वे सृष्टास्तेन महात्मना ॥ ६ ॥
ततः शतसहस्रांशुरव्यक्तः पुरुषः स्वयम् । कृत्वा द्वादशधात्मानमदित्यामुदपद्यत ॥ ७ ॥
इन्द्रो धाता च पर्जन्यः पूषा त्वष्टार्यमा भगः । विवस्वानंशुर्विष्णुश्च वरुणो मित्र एव च ॥ ८ ॥
एभिर्द्वादशभिस्तेन आदित्येन महात्मना । कृत्स्नं जगदिदं व्याप्तं मूर्तिभिस्तु नराधिप ॥ ९ ॥
तस्य या प्रथमा मूर्तिरादित्यस्येन्द्रसंज्ञिता । स्थिता सा देवराजत्वे दानवासुरनाशिनी ॥ १० ॥
द्वितीया चास्य या मूर्तिर्नाम्ना धातेति कीर्तिता । स्थिता प्रजापतित्वे सा विधात्री सृजते प्रजाः ॥ ११ ॥
तृतीया तस्य या मूर्तिः पर्जन्य इति विश्रुता । करेष्वेव स्थिता सा तु वर्षत्यमृतमेव हि ॥ १२ ॥
चतुर्थी तस्य या मूर्तिर्नाम्ना पूषेति विश्रुता ॥ २ ॥
मन्त्रेष्ववस्थिता सा तु प्रजाः पुष्णाति भारत ॥ १३ ॥
मूर्तिर्या पञ्चमी तस्य नाम्ना त्वष्टेति विश्रुता । वनस्पतिषु सा नित्यमोषधीषु च वै स्थिता ॥ १४ ॥
षष्ठी मूर्तिस्तु या तस्य अर्यमेति च विश्रुता । प्रजासम्वरणार्थं सा पुरेष्वेव स्थिता सदा ॥ १५ ॥
भानोर्या सप्तमी मूर्तिर्नाम्ना भग इति स्मृता । भूमौ व्यवस्थिता सा तु क्ष्माधरेषु च भारत ॥ १६ ॥
अष्टमी चास्य या मूर्तिर्विवस्वानिति संज्ञिता । अग्नौ व्यवस्थिता सा तु ४ पचतेऽन्नं शरीरिणाम् ॥ १७ ॥
नवमी चित्रभानोर्या मूर्तिरञ्शुरिति स्मृता । वीर चन्द्रे स्थिता सा तु आप्याययति वै जगत् ॥ १८ ॥
मूर्तिर्या दशमी तस्य विष्णुरित्यभिधीयते । प्रादुर्भवति सा नित्यं गीर्वाणारिविनाशिनी ॥ १९ ॥
मूर्तिस्त्वेकादशी या तु भानोर्वरुणसंज्ञिता । जीवाययति सा कृत्स्नं जगद्धि समुपाश्रिता ॥ २० ॥
अपां स्थानं समुद्रस्तु वरुणोऽत्र प्रतिष्ठितः । तस्माद्वै प्रोच्यते वीर सागरो वरुणालयः ॥ २१ ॥
मूर्तिर्या द्वादशी भानोर्नामतो मित्रसंज्ञिता । लोकानां सा हितार्थं तु स्थिता चन्द्रसरित्तटे ॥ २२ ॥
वायुभक्षा तपस्तेपे युक्ता मैत्रेण चक्षुषा । अनुगृह्णन्सदा भक्तान्वरैर्नानाविधैः सदा ॥ २३ ॥
एवमाद्यमिदं स्थानं पुण्यं मित्रपदं स्मृतम् । तत्र मित्रः स्थितो यस्मात्तस्मान्मित्रपदं स्मृतम् ॥ २४ ॥
तयाराध्य महाबाहो साम्बेनामिततेजसा । तत्प्रसादात्तदादेशात्प्रतिष्ठा तस्य वै कृता ॥ २५ ॥
आभिर्द्वादशभिस्तेन भास्करेण महात्मना । कृत्स्नं जगदिदं व्याप्तं मूर्तिभिस्तु नराधिप ॥ २६ ॥
तस्माद्वन्द्यो नमस्यश्च द्वादशस्वपि मूर्तिषु । ये नमस्यन्ति चादित्यं नरा भक्तिसमन्विताः ॥ २७ ॥
ते यास्यन्ति परं स्थान १ तिष्ठेद्यत्राम्बुजेश्वरः । इत्येवं द्वादशात्मानमादित्यं पूजयेत्तु यः ॥ २८ ॥
स मुक्तः सर्वपापेभ्यो याति हेलिसलोकताम् ॥ २९ ॥
शतानीक उवाच । कथं साम्बः प्रपन्नोऽर्कं केन वा प्रतिपादितः । उग्रं शापं च तं प्राप्य पितरं स किमुक्तवान् ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । उक्तमेव पुरा वीर यथा शप्तः स यादवः । पित्रा साम्बो महाराज हरिणाम्बुजधारिणा ॥ २ ॥
अथ शापाभिभूतस्तु साम्बः पितरमब्रवीत् । १ विनयावनतो भूत्वा प्राञ्जलिः शिरसा गतः ॥ ३ ॥
किं मयापकृतं देव येन शप्तोस्म्यहं त्वया । अहं त्वदाज्ञया देव त्वरमाणोत्र आगतः ॥ ४ ॥
कस्मान्निपातितः शापो मयि तेऽनपकारिणि । न वै जानाम्यहं किञ्चित्प्रसीद जगतः पते ॥ ५ ॥
शापं नियच्छ मे देव प्रसादं कुरु मे प्रभो । कश्मलेनाभिभूतोऽहं येन मुच्येय किल्बिषात् ॥ ६ ॥
तमुवाच ततः कृष्णः साम्बं बुद्ध्वा ह्यनागसम् । नाहं पुत्र पुनः शक्तो रोगस्यास्य व्यपोहने ॥ ७ ॥
अस्यायं जगतो नाथो द्वादशात्मा दिवाकरः ॥ ३ ॥
सहस्ररश्मिरादित्यः शक्तः पुत्र व्यपोहितुम् ॥ ८ ॥
ज्ञातं मयाधुना चैव यथा त्वं नारदेन तु । रोषाद्विसर्जितः पुत्र मत्सकाशं महात्मना ॥ ९ ॥
तस्मात्तमेव पृच्छ त्वं प्रसाद्य ऋषिसत्तमम् । आख्यास्यति स ते देवं शापं यस्तेऽपनेष्यति ॥ १० ॥
अथैतत्स पितुर्वाक्यं श्रुत्वा जाम्बवतीसुतः । दीनः १ शोकपरीतात्मा ततः सञ्चिन्त्य भारत ॥ ११ ॥
द्वारवत्यां स्थितं विष्णुं कदाचिद्द्रष्टुमागतम् । विनयादुपसङ्गम्य साम्बः पप्रच्छ नारदम् ॥ १२ ॥
भगवन्वेधसः पुत्र सर्वलोकज्ञ सुव्रत । प्रसादं कुरु मे विप्र प्रणतस्य महामते ॥ १३ ॥
ये मे नीरुजं कायं कश्मलं च प्रणश्यति । तं योगं इहि मे विप्र प्रणतस्यास्य सुव्रत ॥ १४ ॥
नारद उवाच । यः स्तुत्यः सर्वदेवानां नमस्यः पूज्य एव च । पूजयित्वाशु तं देवं ततो व्याधिं प्रहास्यसि ॥ १५ ॥
साम्ब उवाच । कः स्तुत्यः सर्वदेवानां नमस्यः पूज्य एव च । कः सर्वगश्च सर्वत्र शरणं यं वज्राम्यहम् ॥ १६ ॥
पितृशापानलेनाहं दह्यमानो महामुने । शान्त्यर्थमस्य कं देवं शरणं च व्रजाम्यहम् ॥ १७ ॥
एतच्छ्रुत्वा तु साम्बस्य वचनं करुणावहम् । हित्वा तु ४ कामजं वीर नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥ १८ ॥
स्तुत्यो वन्द्यश्च पूज्यश्च नमस्य ईड्य एव च । भास्करो यदुशार्दूल ब्रह्मादीनां सदानघ ॥ १९ ॥
नारद उवाच । कदाचित्पर्यटँल्लोकान्सूर्यलोकमहं गतः । तत्र दृष्टो मया सूर्यः सर्वदेवगणैर्वृतः ॥ १ ॥
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नागैर्यक्षैश्च राक्षसैः । तत्र गायन्ति गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसस्तथा ॥ २ ॥