snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
किं पुनर्मण्डलस्थं यो जपते परमार्थतः । विविधाः सिद्धयस्तस्य भवन्ति न तदद्भुतम् ॥ ३५ ॥
मण्डले च स्थितं देवं देहे चैनं व्यवस्थितम् । स्वबुद्ध्यैवमसम्मूढो यपश्यति स पश्यति ॥ ३६ ॥
ध्यात्वैवं १ पूजयेद्यस्तु जपेद्यो जुहुयाच्च यः । स सर्वान्प्राप्नुयात्कामान्गच्छेद्धर्मध्वजं तथा ॥ ३७ ॥
तस्मात्त्वमिह दुःखानामन्तं कर्तुं यदीच्छसि । इहामुत्र च भोगानां भुक्तिं मुक्तिं च शाश्वतीम् ॥ ३८ ॥
आराधयार्कमर्कस्थो मन्त्रैरिह तदात्मनि । अङ्गैर्वृतं वृते चैव स्थाने शास्त्रेण शोधिते ॥ ३९ ॥
कवचेन च सङ्गुस्ते सर्वतोऽस्त्रेण रक्षिते । एवं प्राप्स्यसि यत्नेन सर्वदा फलमीप्सितम् ॥ ४० ॥
दुःखमाध्यात्मिकं नेह तथा चैवाधिभौतिकम् । आधिदैविकमत्युग्रं न भविष्यति ते सदा ॥ ४१ ॥
न भयं विद्यते तेषां प्रपन्ना ये दिवाकरम् । इहामुत्र सुखं तेषामच्छिद्रं जायते सुखम् ॥ ४२ ॥
सूर्येणेदं ममोद्दिष्टं साक्षाद्यज्ज्ञानमुत्तमम् । आराधितेन विधिवत्कालेन बहुना तथा ॥ ४३ ॥
प्राप्यते परमं स्थानं यत्र धर्मध्वजः स्थितः । एतत्संक्षिप्तमुद्दिष्टं क्षिप्रसिद्धिकरं परम् । यथा नान्यदतोऽस्तीति स्वयं तूर्येण भाषितम् ॥ ४४ ॥
उपायोऽयं समाख्यातस्तव संक्षेपतस्त्विह । यस्मात्परतरो नास्ति हितोपायः शरीरिणाम् ॥ ४५ ॥
वासुदेव उवाच । अथार्चनविधिं वक्ष्ये धर्मकेतोरनुत्तमम् । सर्वकामप्रदं पुण्यं विघ्नघ्नं दुरितापहम् ॥ १ ॥
सूर्यमन्त्रैः पुरः स्नातो यजेत्तेनैव भास्करम् । यतस्ततः प्रवक्ष्यामि स्नानमादौ समासतः ॥ २ ॥
आचान्तस्तमुपालभ्य मुद्रया शुचिशुद्धया । कृत्वा नीराजनं पुत्र संशोध्य च जलं ततः ॥ ३ ॥
स्नानाद्धृदयपूतेन १ मन्त्रेण मत्कुलोद्वह । उत्थायाचम्य तेनैव वाससी परिधाय च ॥ ४ ॥
द्विराचम्याथ सम्प्रोक्ष्य तनुं सप्ताक्षरेण च । उत्थायाचम्य तेनैवं रवेः कृत्वार्घ्यमेव च ॥ ५ ॥
दत्त्वा तेन जपित्वा तं स्वकं ध्यात्वार्कवद्धृदि । गत्वा चायतनं शुभ्रमार्कमार्की तनुं यजेत् ॥ ६ ॥
पूरकं कुम्भकं कृत्वा रेचकं च समाहितः । कृत्वोङ्कारेण दोषांस्तु हन्यात्कायादिसम्भवान् ॥ ७ ॥
वायव्याग्नेयमाहेन्द्रवारुणीभिर्यथाक्रमम् । किल्विषं वारुणाद्भिश्च हन्यात्सिद्ध्यर्थमात्मनः ॥ ८ ॥
शोषणं दहनं स्तम्भं प्लावनं च यथाक्रमात् । वाय्वग्नीन्द्रजनाख्याभिर्धारणाभिः कृते सति ॥ ९ ॥
ध्यात्वा विशुद्धमात्मानं प्रणमेदर्कमास्थितम् । देहं तेनैव सञ्चिन्त्य पञ्चभूतमयं परम् ॥ १० ॥
सूक्ष्मं स्थूलं तथाक्षाणि स्वस्थानेषु प्रकम्य च । विन्यस्याङ्गानि खादीनि हृदाद्यानि हृद्यादिषु ॥ ११ ॥
खस्वाहा हदयं भानोः खमर्काय शिरस्तथा । उल्का स्वाहा शिखार्कस्य यै च हुं कवचं परम् । खां फडस्त्रं च संहाराश्चादितः प्रणवः कृतः ॥ १२ ॥
स पूर्वे प्रणवस्याथो मन्त्रकर्मप्रसिद्धये । एभिर्जलं त्रिधा जप्त्वा स्नानद्रव्याणि तेन च ॥ १३ ॥
सम्प्रोक्ष्य पूजयेत्सूर्यं गन्धपुष्पादिभिः शुभैः । ततो मूर्तिषु सर्वासु रात्रावग्नौ प्रपूजयेत् ॥ १४ ॥
प्राक्पश्चिमोदगभ्यग्रां प्रातः सायं निशासु वै । सप्ताक्षरेण तन्मन्त्रं ध्यात्वा च पद्मकर्णिकाम् ॥ १५ ॥
आदित्यमण्डलान्तस्थं तत्र देहं प्रकल्पयेत् । प्रभामण्डलमध्यस्थं ध्यात्वा देहं यथा पुरा । सर्वलक्षणसम्पूर्णं सहस्रकिरणोज्ज्वलम् ॥ १६ ॥
रक्तैर्गन्धैश्च पुष्पैश्च चरुभिर्बलिभिस्तथा । रक्तचन्दनमिश्रैर्वा वस्त्रैरावरणैः शुभैः ॥ १७ ॥
आवाहनादिकर्माणि रक्षां तु हृदयेन च । तच्चित्तश्च सदा कुर्याज्ज्ञात्वा कर्मक्रमं बुधः ॥ १८ ॥
कृत्वा चावाहनं मन्त्रैरेकत्र स्थापनं ततः । यावद्यागावसानं तु सान्निध्यं तत्र कल्प्य च ॥ १९ ॥
दत्त्वा पाद्यादिकां पूजां शक्त्या वार्घ्यं निवेद्य च । जपित्वा विधिवद्ध्यात्वा ततो देवीं विसर्जयेत् ॥ २० ॥
एष कर्म क्रमः प्रोक्तः सर्वेषां यजनक्रमात् । प्रवक्ष्यामि जपस्थानं पद्मेशावरणे तथा ॥ २१ ॥
आदित्यं कर्णिकासंस्थं दलेष्वङ्गानि पूर्वशः । सोमादीन्राहुपर्यंतान्ग्रहांश्चैवोदगादितः ॥ २२ ॥
मूर्तिमल्लोकपालांश्च क्रमादावरणेष्वथ । तदस्त्राणि च रक्षार्थं स्वमन्त्रैः पूजयेत्क्रमात् ॥ २३ ॥
प्रणवैश्चाभिधानैश्च चतुर्थ्यां ह्यभियोजितैः । सर्वेषां कथिता मन्त्रा मुद्राश्च कथयाम्यतः ॥ २४ ॥
व्योममुद्रा रतिः पद्मा महाश्वेतास्त्रमेव च । पञ्चमुद्राः समाख्याताः सर्वकर्मप्रसिद्धये ॥ २५ ॥
उत्तानौ तु करौ कृत्या अङ्गुल्यो ग्रथिताः क्रमात् । तर्जनीं यन्ति यावत्ताः समे वाधोमुखे स्थिते ॥ २६ ॥
तर्जन्यो १ मध्यमस्यैव ज्येष्ठाग्रे वानुगोपरि । मुद्रेयं सर्वमुद्राणां व्योम मुद्रेति कीर्तिता । सर्वकर्मसु योगोऽयं तथा स्थानं प्रकल्पते ॥ २७ ॥
पद्मवत्प्रसृताः सर्वा महाश्वेता रवेः स्मृता । जवसंनिहितो नित्यं रथारूढो रविः स्मृतः ॥ २८ ॥
हस्तावूर्ध्वमुखौ कृत्वा वामाङ्गुष्ठेन योजितौ । द्रव्याणां शोधने योज्या रक्षार्थं च विशेषतः ॥ २९ ॥
अनया मुद्रया सर्वं रक्षितं शोधितं भवेत् । अर्घ्यं दत्वा प्रयोक्तव्या पूजान्ते च विशेषतः ॥ ३० ॥
जपध्यानावसाने च यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः । अनेन विधिना नित्यं जपेदब्दमतन्द्रितः ॥ ३१ ॥
स लभेतेप्सितान्कामानिहामुत्र न संशयः । रोगार्तो मुच्यते रोगाद्धनहीनो धनं लभेत् ॥ ३२ ॥
राज्यभ्रष्टो लभेद्राज्यमपुत्रः पुत्रमाप्नुयात् । प्रज्ञामेधासमृद्धीश्च चिरं जीवति मानवः । सुरूपां लभते कन्यां कुलीना पुरुषो ध्रुवम् ॥ ३३ ॥
सौभाग्यं स्त्री कुलीनापि कन्या च पुरुषोत्तमम् । अविद्यो लभते विद्यामित्युक्तं भानुना पुरा ॥ ३४ ॥
नित्ययागः स्मृतो ह्येष धनधान्यसुखावहः । प्रजापशुविवृद्धिश्च निष्कामस्यापि जायते ॥ ३५ ॥
तदैकः स्तूयते स्वर्गे शब्द्यते च नरोत्तमः । भक्त्या तं पूजयेद्यस्तु नरः पुण्यतरः सदा ॥ ३६ ॥
इह वै कामिकं प्राप्य ततो गच्छेन्मनोः पदम् । द्विजस्तस्य प्रसादेन तेजसा बुधसन्निभः ॥ ३७ ॥
वासुदेव उवाच । नैमित्तिकं ततो वक्ष्ये यज्ज्ञात्वा च समासतः । सप्तम्यां ग्रहणे चैव संक्रान्तिषु विशेषतः ॥ १ ॥
शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां हविर्भुक्त्वैकदा दिवा । सम्यगाचम्य सन्ध्यायां वारुणं प्रणिपत्य च ॥ २ ॥
इन्द्रियाणि च संयम्य कृतं ध्यात्वा स्वपेदधः । दर्भशय्यागतो रात्रौ प्रातः स्नातः सुसंयतः ॥ ३ ॥
ततः सन्ध्यामुपास्याथ पूर्वोक्तं च मनुं जपेत् । जुहुयाच्च तदा वह्निं सूर्याग्नी परिकल्प्य च ॥ ४ ॥
सूर्याग्निकरणं वक्ष्ये तर्पणं च समासतः । अर्चनागारमुल्लिख्य प्रविश्यार्च्य जनैर्जनम् ॥ ५ ॥
प्रक्षिप्यास्तीर्य दर्भश्च पात्राद्यालभ्य च क्रमात् । पवित्रं द्विकुशं कृत्वा साग्रं प्रादेशसम्मितम् ॥ ६ ॥
तेन पात्राणि सम्प्रोक्ष्य संशोध्याध विलोक्य च । उदगग्रे स्थिते पात्रे प्रज्वाल्याथोल्मुकेन च ॥ ७ ॥
पर्यग्निकरणं कृत्वा तथाज्योत्यवनं त्रिधा । परिमृज्य स्रुवादींश्र दर्भैः सम्प्रोक्षयेत्ततः ॥ ८ ॥
जुहुयात्प्रोक्ष्य तान्वह्नौ तत्रार्कं पूर्ववद् व्रजेत् । अभूमौ स्थितपात्रेण विष्टरेण तु पाणिना । दानेन यदुशार्दूल नान्तरिक्षे स्थले क्वचित् ॥ ९ ॥
दक्षिणेन स्रुवं गृह्य जुहुयात्पावकं बुधः । हदयेन क्रियाः सर्वाः कर्तव्याः पूर्वचोदिताः ॥ १० ॥
अर्कादारभ्य संज्ञार्थं दद्यात्तूष्णीं हुतिं स्थितः । वरुणाय शतैर्माघे सप्तम्यां वरुणं यजेत् ॥ ११ ॥
यथाशक्त्या तु विप्रेभ्यः प्रदद्यात्खण्डवेष्टकान् । दद्याच्च दक्षिणां शक्त्या प्राप्नोति याचितं फलम् ॥ १२ ॥
एवं वै फाल्गुने सूर्यं चैत्रे वैशाख एव च । वैशाखे मासि धातारमिन्द्रं ज्येष्ठे यजेद्रविम् ॥ १३ ॥
आषाढे श्रावणे मासि नभं भाद्रपदे यमम् । तथाश्वयुजि पर्जन्यं त्वष्टारं कार्तिके यजेत् ॥ १४ ॥
मार्गशीर्षे च मित्रं च पौषे विष्णुं यजेद्यदि । संवत्सरेण यत्प्रोक्तं फलमिष्टं दिनेदिने । तत्सर्वमाप्नुयात्क्षिप्रं भक्त्या श्रद्धान्वितो व्रती ॥ १५ ॥
एवं संवत्सरे पूर्णे कृत्वा वै काञ्चनं रथम् । सप्तभिर्वाजिभिर्युक्तं नानारत्नोपशोभितम् ॥ १६ ॥
आदित्यप्रतिमां मध्ये शुद्धहेम्ना कृतां शुभाम् । रत्नैरलङ्कृतां कृत्वा हेमपद्मोपरिस्थिताम् ॥ १७ ॥
तस्मिन् रथवरे कृत्वा सारथिं चाग्रतः स्थितम् । वृतं द्वादशभिर्विप्रैः क्रमान्मासाधिपात्मभिः ॥ १८ ॥
मध्ये कृत्वा स्वमाचार्यं पूजयित्वा यथाश्रुतिः । सञ्चिन्त्यादित्यवर्णं वै वस्त्ररत्नादिनार्हयेत् ॥ १९ ॥
एवं मासाधिपान्विप्रान्सम्पूज्याथ निवेदयेत् । आचार्याय रथं छत्रं ग्रामं गाश्च महीं शुभाम् ॥ २० ॥
अश्वान्मासाधिपेभ्यस्तु द्वादशभ्यो निवेदयेत् । एवं भक्त्या यथाशक्त्या हेमरत्नादिभूषणम् ॥ २१ ॥
दत्त्वा तस्य नमस्कृत्य व्रतं पूर्णं निवेदयेत् । अत ऊर्ध्वं न दोषोऽत्र व्रतस्याकरणेष्वपि ॥ २२ ॥
एवमस्त्विति विप्रेन्द्रैः सहाचार्यः पुनः पुनः । बह्वीश्चैवाशिषो दत्त्वा प्रवदेत्प्रीयतामिति ॥ २३ ॥
आदित्यो येन कामेन त्वया आराधितो व्रतैः । तुभ्यं ददातु तं कामं सम्पूर्णं भवतु व्रतम् ॥ २४ ॥
आचार्यान्विप्ररूपैस्तु प्रविष्टो भास्करः स्वयम् । दास्यत्येव परं कर्तुमित्युक्तं भानुना स्वयम् ॥ २५ ॥
विप्रेभ्यो गुणवद्भ्यश्च निस्वेभ्यश्च विशेषतः । दीनान्धकृपणेभ्यश्च शक्त्या दत्त्वा च दक्षिणाम् । ब्राह्मणान्भोजयित्वा च व्रतमेतत्समापयेत् ॥ २६ ॥
कृत्वैवं सप्तमीमब्दं राजा भवति धार्मिकः । पुरुषः स्त्री भवेद्राज्ञां तादृशामथ वल्लभा ॥ २७ ॥
शतयोजनविस्तीर्णं निःसपत्नमकण्टकम् । निष्पन्नमण्डलं भुङ्क्ते साग्रं वर्षशतं सुखी ॥ २८ ॥
वित्तहीनोऽपि यो १ भक्त्या कृत्त्वा ताम्रमयं रथम् । दद्याद्व्रतावसाने तु कृत्वा सर्वं यथोदितम् । सोऽशीतियोजनं भुङ्क्ते विस्तीर्णं मण्डलं नृपः ॥ २९ ॥
एवं पिष्टमयं योऽपि वित्तहीनः करोति ना । आषष्टियोजनं भुङ्क्ते दीर्घायुर्नीरुजः सुखी । सूर्यलोके च कल्पान्तं यावत्स्थित्वेदमाप्नुयात् ॥ ३० ॥
मनसापि च यो भक्त्या यजेदर्कमतन्द्रितः । सर्वावस्थासु सोऽप्यत्र व्याधिभिर्मुच्यते भृशम् ॥ ३१ ॥
आपदो न स्पृशन्त्येनं नीहारा इव भास्करम् । किं पुनर्व्रतसम्पन्नं भक्तं १ मन्त्रैश्च रक्षितम् ॥ ३२ ॥
यत एवं ततो ज्ञात्वा विधानं कल्पचोदितम् । सुखेन फलसिद्ध्यर्थं कुर्यात्सर्वमशेषतः ॥ ३३ ॥
इत्येतत्कथितं साम्ब पुरा सूर्येण मे शुभम् । कल्पोऽयं प्रथमे कल्पे सर्वदा गोपितो मया ॥ ३४ ॥
अनेन विधिना वत्स विशुद्धेनान्तरात्मना । भानुमाराधयेत्क्षिप्रं यदीच्छेत्फलमुत्तमम् ॥ ३५ ॥
मयास्यैव प्रसादेन प्राप्ताः पुत्राः सहस्रशः । असुरा निर्जिताश्चैव सुराः सर्वे वशीकृताः ॥ ३६ ॥
त्वयाप्ययं गोपितव्यः कल्पः सूर्यस्य सम्मतः । प्रसादादस्य कल्पस्य सदा सन्निहितो रविः । चक्रेऽस्मिन्निर्जिता येन सुरा सुरनरोरगाः ॥ ३७ ॥
यदिनाधिष्ठितं चक्रमिदं सूर्यांशुभिः स्वयम् । सततं स्यात्प्रभायुक्तं कथमध्याहतं भवेत् ॥ ३८ ॥
अहमेतं जपन्नित्यं यजन्ध्यायंश्च शक्तितः । जातोऽस्मि सर्वकामानां पूज्यः श्रेष्ठश्च तेजसा ॥ ३९ ॥
त्वमभ्यस्यैव मनसा वाचा वा कर्मणापि वा । कुरु भक्तिमनेनैव विधिना फलसिद्धये ॥ ४० ॥
शृणुयाद्भक्तियुक्तो यो नरः श्रद्धासमन्वितः । विधानमादितः पुत्र सप्तमीं कुरुते च यः ॥ ४१ ॥
सेह १ प्राप्याऽखिलं काममारोग्यं च जयं तथा । भार्गव्या परया युक्तो गच्छेद्वैरोचनं सदः ॥ ४२ ॥
वासुदेव उवाच । माघस्य शुक्लपक्षे तु पञ्चम्यां मत्कुलोद्वह । एकभक्तं सदाख्यातं षष्ट्यां नक्तमुदाहृतम् ॥ १ ॥
सप्तम्यामुपवासं तु केचिदिच्छन्ति सुव्रत । षष्ठ्यां केचिद्वदन्तीह सप्तम्यां पारणं किल ॥ २ ॥
कृतोपवासः षष्ठ्यां तु पूजयेद्भास्करं बुधः । रक्तचन्दनमिश्रैस्तु करवीरैश्च सुव्रत ॥ ३ ॥
गुग्गुलेन महाबाहो संयावेन च सुव्रत । पूजयेद्देवदेवेशं शङ्करं २ भास्करं रविम् ॥ ४ ॥
एवं हि चतुरो मासान्माघादीन्पूजयेद्रविम् । आत्मनश्चापि शुध्यर्थं प्राशनं गोमयस्य च ॥ ५ ॥
स्नानं च गोमयेनेह कर्तव्यं चात्मशुद्धये । ब्राह्मणान्दिव्यभौमांश्च भोजयेच्चापि शक्तितः ॥ ६ ॥
ज्येष्ठादिष्वथ मासेषु श्वेतचन्दनमुच्यते । श्वेतानि चापि पुष्पाणि शुभगन्धान्वितानि वै ॥ ७ ॥
कृष्णागरुस्तथा धूपो नैवेद्यं पायसं स्मृतम् । तेनैव ब्राह्मणांस्तुष्टान्भोजयेच्च महामते ॥ ८ ॥
प्राशयेत्पञ्चगव्यं तु स्नानं तेनैव पुत्रक । कार्तिकादिषु मासेषु अगस्तिकुसुमैः स्मृतम् ॥ ९ ॥
पूजयेन्नरशार्दूल धूपैश्चैवापराजितैः । नैवेद्यं गुडपूपास्तु तथा चेक्षुरसं स्मृतम् ॥ १० ॥
तेनैव ब्राह्मणांस्तात भोजयस्व स्वशक्तितः । कुशोदकं प्राशयेथाः स्नानं च कुरु शुद्धये ॥ ११ ॥
तृतीये पारणास्यान्ते माघे मासि महामते । भोजनं तत्र दानं च द्विगुणं समुदाहृतम् ॥ १२ ॥
देवदेवस्य पूजा च कर्तव्या शक्तितो बुधैः । रथस्य चापि दानं तु रथयात्रा तु सुव्रत ॥ १३ ॥
व्रतस्य प्राप्तिहेतोर्वै कर्तव्या विभवे सति । दानं स्वर्णरथस्येह यथोक्तं विभवे सति । इत्येषा कथिता पुत्र रथाह्वा सप्तमी शुभा ॥ १४ ॥
महासप्तमी विख्याता महापुण्या महोदया । यामुपोष्य धनं पुत्रान्कीर्तिं विद्यामवाप्नुयात् ॥ १५ ॥
तथाखिलं कुवलयं चन्द्रेण च समोर्चिषा ॥ १६ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्युक्त्वा भगवान्देवः शङ्खचक्रगदाधरः । अन्तर्धानं गतो वीरं शाम्बस्येह प्रपश्यतः ॥ १ ॥
शाम्बोऽपि कृत्वा विधिवत्सप्तमीं रथसप्तमीम् । आधि भिर्व्याधिभिर्मुक्तो जगामाशु स्वमन्दिरम् ॥ २ ॥
शतानीक उवाच । रथयात्रा कथं कार्या रथः कार्यः रथं रवेः । केनेह मर्त्यलोकेषु रथयात्रा प्रवर्तिता ॥ ३ ॥
सुमन्तुरुवाच । इममर्थं पुरा पृष्टः पद्मयोनिः प्रजापतिः । रुद्रेण कुरुशार्दूल आसीनः काञ्चने गिरौ ॥ ४ ॥
पद्मासनं पद्मयोनिं सुखासीनं प्रजापतिम् । प्रणम्य शिरसा देवो रुद्रो वाचमुदैरयत् ॥ ५ ॥
श्रीरुद्र उवाच । य एष भगवान्देवो भास्करो लोकभास्करः । कथमेष भ्रमेद्देवो रथस्थो विमलः सदा ॥ ६ ॥
ब्रह्मोवाच । यथा दिवि भ्रमेत्तात रथारूढो रविः सदा । तथा ते वर्तयिष्येऽहं रथं चास्य त्रिलोचन ॥ ७ ॥
रथेन ह्येकचक्रेण पञ्चारेण त्रिणाभिना । हिरण्यमयेन कान्तेन अष्टबन्धैकनेमिना ॥ ८ ॥
चक्रेण भास्वता चैव दिवि सूर्यः प्रसर्पति । दशयोजनसाहस्रो विस्तारोऽप्यस्य कथ्यते ॥ ९ ॥
त्रिगुणा च रथोपस्थादीषा दण्डप्रमाणतः । युगमस्य तु विस्तीर्णमरुणो१ यत्र सारथिः ॥ १० ॥
प्रासङ्गः कांचनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः । छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः ॥ ११ ॥
येनासौ पर्यटेद्व्योम्नि भास्वता तु दिवस्पतिः । अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु ॥ १२ ॥
संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम् । १ नाभ्यस्तिस्रस्तु चक्रस्य त्रयः कालाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥
आराः पञ्चर्तवस्तस्य नेम्यः षडृतवः स्मृताः । रथवेदी स्मृते तस्य अयने दक्षिणोत्तरे ॥ १४ ॥
मुहूर्ता २ इषवस्तस्य शम्याश्चास्य कलाः स्मृताः । तस्य काष्ठाः स्मृताः कोणा अक्षदण्डः क्षणाः स्मृताः ॥ १५ ॥
निमेषाश्चास्य कर्षाः स्यादीषादण्डो लवाः स्मृताः । रात्रिर्वरूथो धर्मोऽस्य ध्वज ऊर्ध्वं प्रतिष्ठितः ॥ १६ ॥
युगाक्षिकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ । अश्वरूपाणि च्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुरम् ॥ १७ ॥
गायत्री चैव त्रिष्टुप् च जगत्यनुष्टुबेव च । पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव तु सप्तमी ॥ १८ ॥
चक्रमक्षनिबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः । सहचक्रो भ्रमत्यक्षः स चाक्षो भ्रमति ध्रुवे ॥ १९ ॥
अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवे स्थितः । एवमक्षवशात्तस्य ३ सन्निवेशो रथस्य तु ॥ २० ॥
तथा संयोगभावेन संसिद्धो भास्करो रथः । तेन चासौ रविर्देवो नभः संसर्पते सदा ॥ २१ ॥
युगाक्षकोटीसम्बद्धे द्वे रश्मी स्यन्दनस्य तु । ध्रुवे ते भ्रमतो रश्मी न चक्रयुगयोस्तु वै ॥ २२ ॥
भ्रमतो मण्डलान्यस्य रवेरस्य रथस्य तु । कुलालचक्रवद्याति मण्डलं सर्वतोदिशम् ॥ २३ ॥
युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु । ऋग्यजुर्भ्यां गृहीतेन विचक्राश्वेन वै ध्रुवे ॥ २४ ॥
ह्रसेते तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे । दक्षिणेऽथ समृद्धे तु भ्रमतो मण्डलानि तु ॥ २५ ॥
युगाक्षकोटी ते तस्य भ्रमेते स्यन्दनस्य तु । सक्तासक्तं च भ्रमते मण्डलं सर्वतोदिशम् ॥ २६ ॥
आकृष्येते ध्रुवेणेह समं तिष्ठति सुव्रत । तदा साभ्यन्तरं देवो भ्रमते मण्डलानि तु ॥ २७ ॥
ध्रुवेण मुच्यमाने तु पुना रश्मियुगेन वै । तथैव १ बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ॥ २८ ॥
अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरुभयोरपि । सरथोऽधिष्ठितो देवैर्विभ्रमेदृषिभिः सह ॥ २९ ॥
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सर्पग्रामणिराक्षसैः । एतैर्वसति वै सूर्ये मासौ द्वौ द्वौ क्रमेण तु ॥ ३० ॥
धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः । खण्डको वासुकिश्चैव सकर्णो रश्मिरेव च ॥ ३१ ॥
तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ । क्रतुस्थलाप्सरश्चैव या च सा पुञ्जिकस्थला ॥ ३२ ॥
ग्रामणीरथकृत्स्नश्च रथौजाश्वतरावुभौ । रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानौ च तावुभौ ॥ ३३ ॥
मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे । तथा ग्रीष्मौ तु द्वौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह ॥ ३४ ॥
ऋषिरत्रिर्वशिष्ठश्च तक्षकोऽनन्त एव च । मेनका सहजन्या च गंधर्वो च हहा हूहूः ॥ ३५ ॥
रथस्वनश्च ग्रामण्यौ रथचित्रश्च तावुभौ । पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानौ महाबलौ ॥ ३६ ॥
शुचिशुक्रौ तु द्वौ मासौ वसन्त्येते दिवाकरे । इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ॥ ३७ ॥
एलापर्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च पन्नगाः । प्रम्लोचा दुन्दुकाश्चैव गन्धर्वौ भानुदर्दुरौ ॥ ३८ ॥
यातुधानौ तथा सर्पस्तथा ब्राह्मश्च तावुभौ । एते नभो नभस्यौ च निवसन्ति दिवाकरे ॥ ३९ ॥
शरद्येते पुनः शुभ्रा निवसन्ति स्म देवताः । पर्जन्यश्चैव पूषा च भारद्वाजः सगौतमः ॥ ४० ॥
चित्रसेनश्च गन्धर्वस्तथा वसुरुचिश्च यः । विश्वाची च घृताची च ते उभे पुण्यलक्षणे ॥ ४१ ॥
नागस्त्वैरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः । सेनजिच्च सुषेणश्च सेनानीर्ग्रामणीस्तथा ॥ ४२ ॥
आपो वातश्च द्वावेतौ यातुधानौ प्रकीर्तितौ । वसन्त्येते तु वै सूर्ये इषोर्जौ कालपर्ययात् ॥ ४३ ॥
हेमंतिकौ तु द्वौ मासौ वसन्त्येते दिवाकरे । अंशौ भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च क्रतुस्तथा ॥ ४४ ॥
भुजङ्गश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा । आपो वातश्च द्वावेतौ यातुधानौ प्रकीर्तितौ ॥ ४५ ॥
चित्राङ्गदश्च गन्धर्वोरुणायुश्चैव तावुभौ । सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ॥ ४६ ॥
पूषा जिष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च । काद्रवेयौ महानागौ कम्बलाश्वतरावुभौ ॥ ४७ ॥
गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवार्चाश्च तावुभौ । तिलोत्तमा च रम्भा च सर्वलोके च विश्रुते ॥ ४८ ॥
१ ग्रामणीः सेनजिच्चैव सत्यजिच्च महातपाः । ब्रह्मोपेतश्च वै रक्षो यज्ञो यज्ञस्तथैव च । एते तपस्तपस्यै च निवसन्ति दिवाकरे ॥ ४९ ॥
अन्येऽपि ये मन्देहा राक्षसाधिपतयो देवदेवगुह्यतमस्य रक्षार्थं सकल देवैरस्मदादिभिः । सन्नियुक्तास्तान्भवते कथयामि ॥ ५० ॥
रुद्र उवाच । वद ब्रह्मन्कथां दिव्यां यामहं प्रष्टुमागतः । तामेव विस्तरेणैव कथयाशु मम प्रभो ॥ ५१ ॥
दिविष्ठं भास्करं दृष्ट्वा नमेत्केन विधानतः । किं फलं तस्य वा देव समाप्ते भवति कर्मणि ॥ ५२ ॥
ब्रह्मोवाच । शृणु रुद्र समासेन भास्करस्य नतिक्रियाम् । यां कृत्वा रोगदुःखार्ता मुच्यन्ते पापसञ्चयात् ॥ ५३ ॥
स्थण्डिले मण्डलं कृत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः । सद्यो गोमयलिप्ते च तत्रैवावाहयेद्रविम् ॥ ५४ ॥
पूजयित्वा गणेशादीन्वासुदेवं च सात्यकिम् । सत्यभामां तथा लक्ष्मीमुमां देवीं च शङ्करम् ॥ ५५ ॥
मण्डलस्य समीपस्थान्पूर्वोक्तान्वेदमन्त्रवित् । ततः प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्प्रणमेत्सकृत् ॥ ५६ ॥
शतं सहस्रमयुतं लक्षं वा निजपापतः । दृष्ट्वा शक्तिं प्रणम्याथ सदा संयतमानसः ॥ ५७ ॥
विप्राय दक्षिणां दद्यान्निरुच्छ्वासः समाहितः । रक्तिके च हिरण्यस्य शतमात्रे सहस्रके ॥ ५८ ॥
माषकाणां चतुष्कं चायुतं दशगुणं दिशेत् । दक्षे दशगुणं प्रोक्तं दद्याद्रोगविमुक्तये ॥ ५९ ॥
एवं कृते विरूपाक्ष सर्वरोगाद्विमुच्यते । इदं रहस्यं परमं शृणुयाद्यो हि मानवः ॥ ६० ॥
तस्य रोगा विनश्यन्ति मार्तण्डस्य प्रसादतः । अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि यच्चापृष्टमुमापते । तच्छृणुष्व मया प्रोक्तं रथयन्तृनियामकम् ॥ ६१ ॥
ब्रह्मोवाच । तत्रारुणो मया पूर्वं सारथ्ये सन्नियोजितः । इन्द्रेण माठरो नाम वायुना कल्मषेण तु ॥ १ ॥
वैनतेयेन तार्क्ष्योपरि विमलो नखतुण्डप्रहरणः पुरोगामी नियुक्त इति । कालेन दण्डो महादण्डायुधो भवता शेषा महागणाधिपः ॥ २ ॥
वैशाखेन राज्ञा वसुभिदायुधाङ्गारिकौ द्वौ अग्निना पिङ्गलः । संयन्ता महादण्डायुधो भवता शेषो महागणाधिपः ॥ ३ ॥
हस्तो यमेन पाशहस्तोम्बुपतिना समिन्धनः । अलकाधिपतिना विष्णुः ॥ ४ ॥
अश्विभ्यां कालोपकालौ वाक्षप्रधानकौ । नरनारायणाभ्यां क्षारौ धारौ धिषणकृष्णौ ॥ ५ ॥
वैराजशङ्खपालपर्जन्यरजसां दिशासु विदिशासु दिशां पालनं विश्वेदेवा ददुः ॥ ६ ॥
सप्तैता लोकमातरः सर्वमरुतोऽददन् । ओंकारो वषट्कारो वेदनिस्वनः पिनाकी विनायकः शेषोऽनन्तो वासुकिश्च नागसहस्रेणात्मतुल्येनादित्यस्य रथमनुयान्ति १ ॥ ७ ॥
गायत्री सावित्री रथे स्थिते उभे सन्ध्ये सदा सा देवता या रविमण्डलं नापैति ॥ २ ॥
भगवन्तं सहस्रकिरणमवलम्बितुम् ॥ ८ ॥
एतद्वै सर्वदैवत्यं मण्डलं ब्रह्मवादिनं ब्रह्मयज्ञवादिनीं यज्ञः । भगवद्भक्तानां परमादित्योयं विष्णुर्माहेश्वराणाम् ॥ ९ ॥
स्थानाभिमानिनो ह्येते सदा वै वृषभध्वज । सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसां तेज उत्तमम् ॥ १० ॥
ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ते ऋषयो रविम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ॥ ११ ॥
वियद्भ्रमणतो रक्षां कुर्वंति स्म इषुग्रहम् । सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधानास्तु यान्ति च ॥ १२ ॥
वालखिल्या १ नमन्त्येतं परिचार्योदयाद्रविम् । दिवस्पतिः स्वभूश्चोभौ अग्रगौ योजनस्य तु ॥ १३ ॥
भर्गोऽथ दक्षिणे पार्श्वे कञ्जजो वामतः स्थितः । सर्वे ते पृष्ठगा ज्ञेया ग्रहा लोकेषु पूजिताः ॥ १४ ॥
उपरागशिखी चोभावग्रतो नात्र संशयः । मनुष्यधर्मा दक्षिणत उत्तरेण प्रचेतसः ॥ १५ ॥
सम्भवन्ति तथा कृष्ण उभावेतौ सदाग्रगौ । वामेन वीतिहोत्रस्तु पृष्ठतस्तु हरिः सदा ॥ १६ ॥
रथपीठे क्षमा ज्ञेया अन्तराले नभस्तथा । आश्रित्य रथजां कान्तिं खं दिवः समयः स्थितः ॥ १७ ॥
ध्वजो दण्डश्च विज्ञेयो ध्वजाग्रे वृष एव च । ऋद्धिर्वृद्धिस्तथा श्रीश्च पताका पार्वतीप्रिय ॥ १८ ॥
ध्वजदण्डाग्रे गरुडस्तदग्रे वरुणालयः । मैनाकश्छत्रदण्डस्तु हिमवांश्छत्रमुच्यते ॥ १९ ॥
केचिदेवं वदन्तीह लोके चान्ये महामते । छत्रदण्डस्तथा क्लेशः क्लेशं छत्रं विदुर्बुधाः ॥ २० ॥
एतेषामेव देवानां यथा वीर्यं तथा तपः । यथायोगं तथा सत्त्वं यथा सत्त्वं तथा बलम् ॥ २१ ॥
तथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धः स्वतेजसा । एते तपन्ति वर्षन्ति यान्ति विश्वं सृजन्ति च ॥ २२ ॥
भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्ति च कीर्तिताः । एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ते सानुगा दिवि ॥ २३ ॥
तपन्तश्च जपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै द्विजाः । गोपायन्ति स्म भूतानि इह ते ह्यनुकम्पया ॥ २४ ॥
प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमेन सूक्तेन विवर्धयित्वा । शुक्लेन पूर्णा दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति ॥ २५ ॥
पीतं हि सोमं द्विकलावशेषं कृष्णे तु पक्षे रुचिभिर्ज्वलन्तम् । सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति ऊर्जाश्च सौम्याश्च तथैव कल्पाः ॥ २६ ॥
सूर्येण गोभिश्च समृद्धिताभिरद्भिः पुनश्चैव समुज्जिताभिः । तथौषधीभिः सततं पिबन्ति अत्यन्तपानेन क्षुधा जयन्ति ॥ २७ ॥
मासार्धतृप्तिस्तु मताभिरद्भिर्मासेन तृप्तिः स्वधया पितॄणाम् । अन्नेन शश्वद्विदधाति मर्त्यं त्वयं जगच्चैव बिभर्ति गोभिः ॥ २८ ॥
अहोरात्रं रथेनासावेकचक्रेण वै भ्रमन् । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सप्तभिश्च हयैः सह ॥ २९ ॥
छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तैर्यतश्चक्रं ततः स्थितैः । कामरूपैः सकृद्युक्तैरन्तरस्थैर्मनोजवैः ॥ ३० ॥
हरिभिरव्ययैर्वश्यै क्षुधाश्रमविवर्जितैः । द्व्यशीतिमण्डलशतमीहन्त्यब्देन वै हयाः ॥ ३१ ॥
बाह्यतोऽभ्यन्तरं चैव मण्डलं दिवसक्रमात् । कल्पादौ सम्प्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसम्प्लवम् ॥ ३२ ॥
आवृता बालखिल्यैस्तैर्भ्रमन्ति तान्यहानि तु । ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ ३३ ॥
सेव्यते नृत्यगीतैश्च गन्धर्वैरप्सरोगणैः । पतङ्गः पतगैरश्वैर्वसते भ्रमयन्दिवि ॥ ३४ ॥
वीथ्याग्र्यया विचरते नक्षत्राणि यथा शशी । मध्यगाश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः ॥ ३५ ॥
वैवस्वते संयमने उत्तिष्ठन्दृश्यते तदा । सुखायामर्धरात्रं तु विभायामस्तमेति च ॥ ३६ ॥
वैवस्वते संयमने मध्यमस्तु रविर्यदा । सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्दृश्यते तदा ॥ ३७ ॥
रात्र्यर्धं चामरावत्यामस्तमेति यमस्य वै । सोमपुर्यां विभायां तु मध्यगश्चार्यमा यदा ॥ ३८ ॥
माहेन्द्रस्यामरावत्यामुत्तिष्ठति दिवाकरः । अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च ॥ ३९ ॥
एवं चतुर्षु पार्श्वेषु मेरोः कुर्वन्प्रदक्षिणम् । उदयास्तमने चासावुत्तिष्ठति पुनः पुनः ॥ ४० ॥
पूर्वाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ पुनः । तपत्येकं तु मध्याह्ने ताभिरेव गभस्तिभिः ॥ ४१ ॥
उदितो वर्धमानाभिरामध्याह्नात्तपेद्रविः । ततः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं नियच्छति ॥ ४२ ॥
यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यः स तेषामुदयः स्मृतः । प्रणाशं गच्छते यत्र स तेषामस्तमुच्यते ॥ ४३ ॥
एवं पुष्करमध्येन तदा सर्पति भास्करः । त्रिंशद्भागं तु मेदिन्या मुहूर्तेन स गच्छति ॥ ४४ ॥
योजनाग्रेण सङ्ख्यां १ तु मुहूर्तस्य निबोध मे । पूर्णं शतसहस्राशं सहस्रं तु त्रिलोचन ॥ ४५ ॥
पञ्चाशच्च तथाल्पानि सहस्राण्यधिकानि तु । मौहूर्तिको गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते ॥ ४६ ॥
योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने । निमेषान्तरमात्रेण दिवि सूर्यः प्रसर्पति ॥ ४७ ॥
स शीघ्रमेव पर्येति भास्करोऽलातचक्रवत् । भ्रमन्वै भ्रममाणेषु ऋक्षेषु विचरत्यसौ ॥ ४८ ॥
इन्द्रः पूजयते सूर्यमुत्तिष्ठन्तं दिने दिने । मध्याह्ने च यमः पश्चादस्तं यान्तमपां पतिः ॥ ४९ ॥
सोमस्तथार्धरात्रे तु सदा पूजयते रविम् । विष्णुर्भवानहं रुद्रः पूजयाम निशाक्षये ॥ ५० ॥
एवमग्निर्निर्ऋतिश्च वायुरीशान एव च । पूजयन्ति क्रमेणैव भ्रममाणं दिवाकरम् । श्रेयोऽर्थं देवशार्दूल सर्वे ब्रह्मादयः सुराः ॥ ५१ ॥
रुद्र उवाच । अहो हंसस्य माहात्म्यं वर्णितं भवतेदृशम् । कथ्यतां पुनरेवेदं माहात्म्यं भास्करस्य तु ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच । आदित्यमन्त्रमखिलं त्रैलोक्यं सचराचरम् । भवत्यस्माज्जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ २ ॥
रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रत्रिदिवौकसाम् । महाद्युतिमतां कृत्स्नं तेजो यत्सार्वलौकिकम् ॥ ३ ॥
सर्वात्मा सर्वलोकेशो देवदेवः प्रजापतिः । सूर्य एष त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् ॥ ४ ॥
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठति । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ५ ॥
सूर्यात्प्रसूयते १ सर्वं तत्र चैव प्रलीयते । भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःसृतौ पुरा ॥ ६ ॥
एतत्तु ध्यानिनां ध्यानं मोक्षं चाप्येष मोक्षिणाम् । अत्र गच्छन्ति निर्वाणं जायन्तेऽस्मात्पुनः प्रजाः ॥ ७ ॥
क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च नित्यशः । मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवोऽथ युगानि च ॥ ८ ॥
सदादित्यादृते ह्येषा कालसङ्ख्या न विद्यते । कालादृते न नियमो २ नाग्निर्न हवनक्रिया ॥ ९ ॥
३ ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः । कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणाः ४ कुतः ॥ १० ॥
अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च । जगत्प्रतपनमृते भास्करं वारितस्करम् ॥ ११ ॥
नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिविश्यते । नावृष्ट्या विकृतिं धत्ते वारिणा दीप्यते रविः ॥ १२ ॥
वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः । श्वेतो वर्णेन वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः ॥ १३ ॥
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः । इति वर्णाः समाख्याताः शृणु वर्णफलं हर ॥ १४ ॥
कृष्णोभयाय जगतस्ताम्रः सेनापतिं विनाशयति । पीतो नरेन्द्रपुत्रं५ श्वेतस्तु पुरोहितं हन्ति ॥ १५ ॥
चित्रोऽथ वापि धूम्रो रवी रश्मिव्याकुलं करोत्युच्चैः । तस्करशस्त्रनिपातैर्यदि न सलिलमाशु पातयति ॥ १६ ॥
रुद्र उवाच । रथयात्रा कथं कार्या भास्करस्येह मानवैः । फलं च किं भवेत्तेषां यात्रां कुर्वन्ति ये रवेः १ ॥ १ ॥
विधिना केन कर्तव्या कस्मिन्काले सुरोत्तम । कथं च भ्रामयेद्देवं रथारूढं२ दिवाकरम् ॥ २ ॥
देवस्य ये रथं भक्त्या भ्रामयन्ति वहन्ति च । तेषां च किं फलं प्रोक्तं ये च नृत्यकरा नराः ॥ ३ ॥
भ्रमन्ति ये न च देवेन नृत्यगीतपरायणाः । प्रजागरं च कुर्वन्ति भक्त्या श्रद्धासमन्विताः ॥ ४ ॥
तेषां च किं फलं प्रोक्तं. रथं यच्छन्ति ३ ये रवेः । बलिं भक्तं च ये भक्त्या दिशन्त्याहि कभोजनम् ॥ ५ ॥
एतन्मे ब्रूहि निखिलं सुरज्येष्ठ सविस्तरम् । लोकानां श्रेयसे देव परं कौतूहलं हि मे ॥ ६ ॥
ब्रह्मोवाच । साधु पृष्टोऽस्मि भूतेश गणेशोऽसि त्रिलोचन । शृणुष्वैकमना वच्मि यथाप्रश्नं सविस्तरम् ॥ ७ ॥
देवस्य रथयात्रेयं भास्करस्य महात्मनः । इन्द्रोत्सवस्तथा रुद्र मया ह्येतौ प्रकीर्तितौ ॥ ८ ॥
मर्त्यलोके शान्तिहेतोर्लोकानां लोकपूजित । प्रवर्तितावुभौ यस्मिन्देशे देवमहोत्सवौ ॥ ९ ॥
न तत्रोपद्रवाः सन्ति राजतस्करसम्भवाः । तस्मात्कार्याविमौ भक्त्या दुर्भिक्षस्येह शान्तये ॥ १० ॥
शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां मासि भाद्रपदे हर । घृतेनाभ्यङ्गयेद्देवं पञ्चपूताङ्गजेन वै ॥ ११ ॥
अभ्यङ्गयेद्महेशं यः सर्षपैः श्रद्धयान्वितः । दिने दिने जगन्नाथं प्रविष्टं वर्णके रविम् ॥ १२ ॥
स गच्छेद्यानमारूढो गैरिकं किङ्किणीकृतम् । वैश्वानरपुरं दिव्यं गन्धर्वाप्सरशोभितम् ॥ १३ ॥
शाल्योदनं खण्डमिश्रं वज्रं वज्रसमन्वितम् । वर्णभक्तं प्रयच्छेद्यो भास्कराय दिने दिने ॥ १४ ॥
आरूढः स विमानं तु ज्वालामालाकुलं शुभम् । गच्छेन्मम पुरं देव स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १५ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भास्कराय नरः शिव । वर्णभक्तं प्रदातव्यं प्रविष्टस्येह वर्णकम् ॥ १६ ॥
घृतपूर्णं खण्डवेष्टं कासारं मोदकं पयः । दध्योदनं पायसं च संयावं गुडपूपकान् ॥ १७ ॥
ये प्रयच्छन्ति देवस्य भास्करस्येह वर्णकम् । ते गच्छन्ति न सन्देहो नरा वै मन्दिरं मम ॥ १८ ॥
अहन्यहनि यो भक्त्या भास्कराय प्रयच्छति । अभ्यङ्गाय घृतं देयं स याति परमां गतिम् ॥ १९ ॥
तथा यो वर्णभक्तं च अहन्यहनि भक्तितः । स प्राप्येह शुभान्कामान्गच्छेत्स भवसालयम् ॥ २० ॥
चूर्णमुद्वर्तनायेह यः प्रयच्छेच्छुभं रवेः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः ॥ २१ ॥
ततस्तं स्नापयेद्देवं पौषे मासि विधानतः । सप्तम्यां शुक्लपक्षस्य शृणुष्वैकमनास्तथा ॥ २२ ॥
तीर्थोदकमुपानीय अन्यद्वाथ जलं शुभम् । वेदोक्तेन विधानेन प्रतिमां स्थापयेद्बुधः ॥ २३ ॥
यजेद्धि तीर्थनामानि मनसा संस्मरन्बुधः । प्रयागं पुष्करं देवं कुरुक्षेत्रं च नैमिषम् ॥ २४ ॥
पृथूदकं चन्द्रभागां शौरं गोकर्णमेव च । ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं बिल्वकं नीलपर्वतम् ॥ २५ ॥
गङ्गाद्वारं तथा पुण्यं गङ्गासागरमेव च । कालप्रियं मित्रवनं शुण्डीरस्वामिनं तथा ॥ २६ ॥
चक्रतीर्थं तथा पुण्यं रामतीर्थं तथा शिवम् । वितस्ता हर्षपंथा वै तथा वै देविका स्मृता ॥ २७ ॥
गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा सनर्मदा । विपाशा यमुना तापी शिवा वेत्रवती तथा ॥ २८ ॥
गोदावरी पयोष्णी च कृष्णा वेण्या तथा नदी । शतरुद्रा पुष्करिणी कौशिकी सरयूस्तथा ॥ २९ ॥
तथान्ये सागराश्चैव सान्निध्यं कल्पयन्तु वै । तथाश्रमाः पुण्यतमा दिव्यान्यायतनानि च ॥ ३० ॥
एवं स्नानविधिं कृत्वा अर्चयित्वा प्रणम्य च । धूपमर्घ्यं प्रदत्त्वा तु प्रतिमामधिवासयेत् ॥ ३१ ॥
त्रिरात्रं सप्तरात्रं वा मासं मासार्धमेव च । स्थितं स्नानगृहे देवं पूजयेद्भक्तितो नरः ॥ ३२ ॥
चत्वरे लेपयेद्वेदिं चतुरस्रां शुभे कृताम् । चतुर्दिशं श्वेतकुम्भैर्वितानवरशोभिताम् ॥ ३३ ॥
कृष्णपक्षे तु माघस्य सप्तम्यां त्रिपुरांतक । कृत्वाग्निकार्यं विधिवत्कृत्वा ब्राह्मणभोजनम् ॥ ३४ ॥
शङ्खभेरीनिनादैस्तु ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः । पुण्याहघोषविविधैर्ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥ ३५ ॥
ततोऽस्य परया भक्त्या सूर्यस्य परमात्मनः । रथेन दर्शनीयेन किङ्किणीजालमालिना । सूर्यश्च भ्रामयेद्देवं महोत्सवपुरःसरम् ॥ ३६ ॥
शुक्लपक्षे तु माघस्य रथमारोपयेद्रविम् । कृत्वाग्निहोमं विधिवत्तथा ब्राह्मणभोजनम् ॥ ३७ ॥
प्रीणयित्वा जनं सर्वं दक्षिणाभोजनादिना । प्रपूज्य ब्राह्मणान्दिव्यान्भौमांश्चापि सुवाचकान् ॥ ३८ ॥
इतिहासपुराणाभ्यां वाचको ब्राह्मणोत्तमः । ततो देवश्च इष्टश्च सम्पूज्यो यत्नतस्तदा ॥ ३९ ॥
माघस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यामेकभक्तकम् । अयाचितं चतुर्थ्यां तु षष्ठ्यां नक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ४० ॥
सप्तम्यामुपवासं तु आश्रमाद्रोपयेद्रथम् । अग्निकार्यं तु वै कृत्वा रथस्य पुरतः शिव ॥ ४१ ॥
षष्ठ्यां च रात्रौ भूतेश रथस्येहाधिवासनम् । ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु दिव्यान्भौमांश्च वाचकान् ॥ ४२ ॥
रथमारोपयेद्देवं सप्तम्यां भूतभावनम् । सितायां माघमासे तु तस्य देवालयाग्रतः ॥ ४३ ॥
तत्रस्थस्यैव देवस्य कुर्याद्रात्रौ प्रजागरम् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्दीपवृक्षोपशोभितैः ॥ ४४ ॥
शंखतूर्यनिनादैश्च ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः । कुर्यात्प्रजागरं भक्त्या देवस्य पुरतो निशि ॥ ४५ ॥
ततोऽष्टम्यां च यत्नेन देवं रथगतं नयेत् । नगरस्योत्तरं द्वारं शङ्खभेरी निनादितम् ॥ ४६ ॥
ततः पूर्वं दक्षिणं च द्वारं चापि तथा परम् । एवं हि क्रियमाणायां यात्रायां वत्सरावधौ ॥ ४७ ॥
मानवाः सुखमेधन्ते राजा जयति चाहितान् । नीरुजश्च जनाः सर्वे गवां शान्तिर्भवेत्तथा ॥ ४८ ॥
कर्तारभ्रापि यात्रायाः स्यर्गभागो भवन्ति हि । वोढारश्च तथा वत्स सूर्यलोकं यजन्ति वै ॥ ४९ ॥
रुद्र उवाच । कथं सञ्चाल्यते ब्रह्मन्स्थापिता प्रतिभा सकृत् । एतन्मे वद देवेश सुमहान्संशयो हि मे ॥ ५० ॥
ब्रह्मोवाच । पूर्वमेव सहस्रांशोर्यानहेतोर्महात्मनः । संवत्सरस्यावयवैः १ कल्पितोऽस्य रथो मया ॥ ५१ ॥
सर्वेषां तु रथानां वै स रथः प्रथमः स्मृतः । तं दृष्ट्वा तु ततस्त्वन्ये स्यन्दना विश्वकर्मणा ॥ ५२ ॥
कल्पिताः सर्वदेवानां सोमादीनामनेकशः । विश्वकर्मकृतं प्राप्य रथं देवेन पुत्रक ॥ ५३ ॥
पूजार्थमात्मनो दत्तं मनवे सत्कुलोद्वह । मनुनेक्ष्वाकवे दत्तं मर्त्यैः सम्पूज्यतां रविः ॥ ५४ ॥
अतस्तु रथयानेन १ चालनं विहितं रवेः । तस्मान्न चालने दोषः सवितुश्चल एव सः ॥ ५५ ॥
यस्माद्रथेन पर्येति भास्करः पृथिवीमिमाम् । गच्छन्न दृश्यते चैतन्मण्डलं सवितुस्तथा ॥ ५६ ॥
अदृष्टं चलते यस्मात्तस्माद्वै पार्वतीप्रिय । तदेवं रथयात्रासु दृष्टं भानोर्मनीषिभिः ॥ ५७ ॥
अन्येषां चालनं नेष्टं देवानां पार्वतीप्रिय । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां स्थापितानां विधानतः ॥ ५८ ॥
तस्माद्रथेन देवस्य यात्रा कार्या विधानतः । प्रजानामिह शान्त्यर्थं प्रतिसंवत्सरं सदा ॥ ५९ ॥
काञ्चनो वाथ रौप्यो वा दृढदारुमयोऽपि वा । दृढाक्षयुगचक्रश्च रथः कार्यः सुयन्त्रितः ॥ ६० ॥
तस्मिन् रथवरे श्रेष्ठे कल्पिते सुमनोरमे । आरोप्य प्रतिमां यत्नाद्योजयेद्वाजिनः शुभान् ॥ ६१ ॥
हरिल्लक्षणसम्पन्नान्सुमुखान्वशवर्तिनः । कुङ्कुमेन समालब्धांश्चामरस्रग्विभूषितान् ॥ ६२ ॥
सदश्वान्योजयित्वा तु रथस्यार्घ्यं प्रदाय च । विबुधाम्पूजयित्या तु धूपमाल्यानुलेपनैः ॥ ६३ ॥
आहारैर्विविधैश्चापि भोजयित्वा द्विजोत्तमान् । दीनान्धकृपणादींश्च सर्वान्संतर्प्य शक्तितः२ ॥ ६४ ॥
न कञ्चिद्विमुखं कुर्यादुत्तमाधममध्यमम् । सूर्यक्रतौ तु वितते एवमाहुर्मनीषिणः ॥ ६५ ॥
यश्चिन्तयति भग्नाशः क्षुधावातप्रपीडितः । अदातुर्हि पितॄंस्तेन स्वर्गस्थानपि पातयेत् ॥ ६६ ॥
यज्ञश्च दक्षिणाहीनः सवितुर्न प्रशस्यते ॥ १ ॥
तस्मान्नानाविधैः कामैर्भक्ष्यलेह्यसमन्वितैः ॥ ६७ ॥
पूजयित्वा जनं सर्वमिममुच्चारयेन्मनुम् । बलिं गृह्णन्तु मे देवा आदित्या वसवस्तथा ॥ ६८ ॥
मरुतोथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः । असुरा यातुधानाश्च२ रथस्था यास्तु देवताः ॥ ६९ ॥
दिग्पाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः । जगतः स्वस्ति कुर्वंतु ये च दिव्या महर्षयः ॥ ७० ॥
मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः । सौम्या भवन्तु तृप्ताश्च देवा भूतगणास्तथा ॥ ७१ ॥
वामदेव्यैः पवित्रैश्च मानस्तोकरथन्तरैः । आकृष्णेन रजसा ऋचमेकामुदाहरेत् ॥ ७२ ॥
ततः पुण्याहशब्देन कृतवादित्रनिःस्वनैः । रथक्रमणकं कुर्याद्वर्त्मना सुसमेन तु । पुरुषैश्चापि वोढव्यः सूर्यभक्तिसमन्वितैः ॥ ७३ ॥
सुकृतैः च ३ प्रग्रहैर्दान्तैर्बलीवर्द्दैरथापि वा । यथा पर्यटनं च स्याद्विषमे पथि गच्छतः ॥ ७४ ॥
उपवासस्थितैर्विप्रैर्दिव्यैर्भौमैश्च सुव्रतैः । त्रिंशद्भिः षोडशैर्वापि प्रतिमां भास्करस्य तु ॥ ७५ ॥
स्थानात्प्रचाल्यं वै रुद्र रथमारोपयेच्छनैः । राज्ञी च निक्षुभा रुद्र भार्ये तस्य महात्मनः ॥ ७६ ॥
शनैरारोपयेद्रुद्र उभयोः पार्श्वयो रथे । निक्षुभां दक्षिणे पार्श्वे राज्ञीं चाप्युत्तरे तथा ॥ ७७ ॥
द्वावेव ब्राह्मणौ तस्मिन्दिव्यो भौमश्च पार्श्वयोः । ब्रह्मकल्पस्तथा भौमः कूबरस्योपरि स्थितः ॥ ७८ ॥
गरुडं पृष्ठतश्चास्य वल्गमानं प्रकल्पयेत् । आतपत्रं तथा श्वेतं स्वर्णदण्डमनौपमम् ॥ ७९ ॥
सुवर्णबिन्दुभिश्चित्रं मणिमुक्ताफलोज्ज्वलम् । ततस्त्विन्द्रधनुःप्रख्यं स्वर्णदण्डमथाव्रणम् ॥ ८० ॥
ध्वजं प्रकल्पयेत्तस्य पताकाभिरलङ्कृतम् । भूतेशनानावर्णाभिस्सप्तभिः कामनाशनः ॥ ८१ ॥
ध्वजोपरिचरं१ व्योम अरुणाधिष्ठितं भवेत् । रथतुण्डगतान्विप्रान्नयेद्रथवरं रवेः ॥ ८२ ॥
सारथ्यं रुद्र कुर्याद्वै श्रेयोऽर्थमात्मनः सदा । नारुहेत रथेऽश्रद्धो यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ८३ ॥
रथमारोहतस्तस्य क्षयं गच्छति सन्ततिः । स रथो देवदेवस्य वोढव्यो ब्राह्मणैः सदा ॥ ८४ ॥
क्षत्रियैश्चापि वैश्यैश्च न तु शूद्रैः कदाचन । ये त्वन्यदेवताभक्ता ये च मद्यप्रवर्तकाः ॥ ८५ ॥
नैतैः शूद्रैश्च वोढव्य इतरैस्तु सदोह्यते । उपवासव्रतोपेतैर्वोढव्यः पार्वतीप्रिय ॥ ८६ ॥
स्वस्थानाच्चलितो रुद्र पूर्वद्वारं व्रजेत३ वै । दिनमेकं वसेत्तत्र पूज्यमानो नृपेण वै ॥ ८७ ॥
नानाविधैः प्रेक्षणकैः पुराणश्रवणेन च । नानाविधैर्ब्रह्मघोषैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः ॥ ८८ ॥
स्थित्वा तु तत्राष्टम्यन्तं नवम्यां चलते पुनः । व्रजेत दक्षिणं द्वारं नगरस्य त्रिलोचन ॥ ८९ ॥
तत्रापि दिनमेकं तु तिष्ठन्तेन्धकसूदन । स्थितेऽत्र तैः पूज्यमानो यथा राज्ञा तथा नृपैः ॥ ९० ॥
तस्मादपि चलेद्भद्र द्वारं पश्चात्ततोत्तरम् । तत्रापि पूज्यः शूद्रैस्तु विधिवत्प्रियदर्शन ॥ ९१ ॥
तस्माच्च चलते रुद्र व्रजेन्मध्यं पुरस्य तु । तत्रस्थं पूजयन्ति स्म ब्राह्मणाः श्रद्धयान्विताः ॥ ९२ ॥
शंखवादित्रनिर्घोषैस्तथा प्रेक्षणकैर्वरैः । ब्रह्मघोषैश्च विविधैः समन्ताद्दीपकैः शुभैः ॥ ९३ ॥
नानाविधैर्वित्तदानैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः । दीनान्धकृपणानां च तर्पणैस्त्रिपुरान्तक ॥ ९४ ॥
पुरमध्यात्तु चलितस्तिष्ठेत्प्राप्य स्वमंदिरम् । इत्थं प्राप्य स्थितो देवः पुरतो मंदिरस्य तु ॥ ९५ ॥
तत्र स्थितः पूजनीयो भवेत्पौरेण कृत्स्नशः । पूज्यमानस्त्वहोरात्रं रथारूढस्तु तिष्ठति ॥ ९६ ॥
अपरे दिने व्रजेत्स्थानं तच्चिरन्तनमादरात् । त्रयोदश्यां व्यतीतायां चतुर्दश्यां त्रिलोचन ॥ ९७ ॥
सदैवं भ्रामयेद्देवं ग्रहेशं दुरितापहम् । परिवारयुतं रुद्र सानुगं परमेश्वरम् ॥ ९८ ॥
श्रीरुद्र उवाच । कथं प्रचालयेद्ब्रह्मन् रथस्थं तमनाशनम् । अनुगाश्च कथं चास्य के च ते अनुगा क्रमात् ॥ १ ॥
भूयोभूयः सुरश्रेष्ठ विस्तरान्मम श्रेयसे । १ वद सर्वं जगन्नाथ परं कौतूहलं हि मे ॥ २ ॥
ब्रह्मोवाच । शनैर्नयेद्रथं रुद्र वर्त्मना सु समेन तु । यथा पर्यटनं तु स्याद्विषमे पथि गच्छतः ॥ ३ ॥
प्रतीहाररथं पूर्वं नयेन्मार्गविशुद्धये । तस्मादनन्तरं रुद्र दण्डनायकमादरात् ॥ ४ ॥
पिङ्गलं च ततस्तस्य पृष्ठगं चादरान्नयेत् । रक्षको द्वारको यस्माद्रथारूढौ तु पृष्ठतः ॥ ५ ॥
रथारूढस्तथा दिण्डी देवस्य पुरतः स्थितः । तस्मादपि तथा रुद्र लेखको भास्करप्रियः ॥ ६ ॥
शनैःशनैर्नयेद्रुद्र रथं देवस्य यत्नतः । युगाक्षचक्रभङ्गो वा यथा न स्यात्त्रिलोचन ॥ ७ ॥
ईषाभङ्गे द्विजभयं भग्नेऽक्षे क्षत्रियक्षयः । तुलाभङ्गे तु वैश्यानां शय्याशूद्रक्षयो भवेत् ॥ ८ ॥
युगभङ्गे त्वनावृष्टिः पीठभङ्गे प्रजाभयम् । परचक्रागमं १ विद्याच्चक्रभङ्गे रथस्य तु ॥ ९ ॥
ध्वजस्य पतने चापि नृपभङ्गं विनिर्दिशेत् । २ व्यङ्गितप्रतिमायां तु राज्ञो मरणमादिशेत् ॥ १० ॥
छत्रभङ्गाद्भयं रुद्र युवराज्ञो विनिर्दिशेत् । उत्पन्नेष्वेवमाद्येषु उत्पातेष्वशुभेषु च ॥ ११ ॥
बलिकर्म पुनः कुर्याच्छांतिहोमं तथैव च । ब्राह्मणान्वाचयेद्भूयो दद्याद्दानानि चैव हि ॥ १२ ॥
पूर्वोत्तरे च दिग्भागे रथस्याग्निं प्रकल्पयेत् । समिद्भिस्तु घृताक्ताभिर्होमयेज्जातवेदसम् ॥ १३ ॥
स्वाहाकारान्वदन्सम्यग्दैवतेभ्यस्त्वनुक्रमात् । ग्रहेभ्यश्च प्रजाभ्यश्च नामान्युद्दिश्य होमयेत् ॥ १४ ॥
प्रथमं चाग्नये स्वाहा स्वाहा सोमाय चैव हि । स्वाहा प्रजापतये च देया आहुतयः क्रमात् ॥ १५ ॥
स्वस्त्यस्त्विह च विप्रेभ्यः स्वस्ति राज्ञे तथैव च । गोभ्यः स्वस्ति प्रजाभ्यश्च जगतः शान्तिरस्तु वै ॥ १६ ॥
शं नोऽस्तु द्विपदे नित्यं शान्तिरस्तु चतुष्पदे । शं प्रजाभ्यस्तथैवास्तु शं सदात्मनि चास्तु वै ॥ १७ ॥
भूः शान्तिरस्तु देवेश भुवः शान्तिस्तथैव च । स्वश्चैवास्तु तथा शान्तिः सर्वत्रास्तु तथा रवेः ॥ १८ ॥
त्वं देव जगतः स्रष्टा पोष्टा चैव त्वमेव हि । प्रजापाल ग्रहेशान शान्तिं कुरु दिवस्पते ॥ १९ ॥
इदमन्यच्च वक्ष्यामि शान्त्या परमकारणम् । यात्राकारणभूतस्य पुरुषस्य स्वजन्मनः ॥ २० ॥
दुःस्थान्ग्रहांश्च विज्ञाय ग्रहशान्तिं समाचरेत् । प्रादेशमात्राः कर्त्तव्याः समिधोऽथ प्रमाणतः ॥ २१ ॥
अर्कमय्यो रवेः कार्या पालाश्यः शशिनः स्मृताः । खादिर्यश्चैव भौमाय आपामार्ग्योऽब्जसूनवे ॥ २२ ॥
आश्वत्थ्यश्चाथ जीवाय औदुम्बर्यः सिताय च । असिताय शमीमय्यो दूर्वा कार्यस्तु राहवे ॥ २३ ॥
केतवे तु कुशाः कार्याः दक्षिणाश्चाप्यतः शृणु । सूर्याय शोभनां धेनुं शंखं दद्यादथेन्दवे ॥ २४ ॥
रक्तमनड्वाहं भौमाय काञ्चनं सोमसूनवे । जीवाय वाससी देये शुक्रायाश्वं सितं हर ॥ २५ ॥
शनैश्चराय गां नीलां राहवे भाण्डपायसम् । छागं तु केतवे दद्याच्छृण्वेषां भोजनान्यपि ॥ २६ ॥
गुडौदनं तु सूर्याय सोमाय घृतपायसम् । हविष्यमन्नं भौमाय क्षीरान्नं सोमसूनवे ॥ २७ ॥
दध्योदनं तु जीवाय शुक्रायाथ घृताशनम् । तिलपिष्टांश्च माषाश्च सूर्यपुत्राय दापयेत् ॥ २८ ॥
राहवे दापयेन्मांसं केतवे चित्रमोदनम् । सौवीरमारनालं च स्विन्नबीजं च काञ्जिकम् ॥ २९ ॥
यथा बाणप्रहाराणां वारणं कवचं स्मृतम् । तथा दैवोपघातानां शान्तिर्भवति वारणम् ॥ ३० ॥
अहिंसकस्य दान्तस्य धर्मार्जितधनस्य च । नित्यं च नियमस्थस्य सदा सानुग्रहा ग्रहाः ॥ ३१ ॥
ग्रहाः पूज्याः सदा रुद्र इच्छता विपुलं यशः । श्रीकामः शान्तिकामो वा ग्रहयज्ञं समाचरेत् ॥ ३२ ॥
वृष्ट्यायुःपुष्टिकामो वा तथैवाभिचरन्पुनः । यानपत्या भवेन्नारी दुष्प्रजाश्चापि या भवेत् ॥ ३३ ॥
बाला यस्याः प्रम्रियन्ते या च कन्याप्रजा भवेत् । राज्यभ्रष्टो नृपो यस्तु दीर्घरोगी च यो भवेत् ॥ ३४ ॥
ग्रहयज्ञः स्मृतस्तेषां मानवानां मनीषिभिः । तस्मादसौ सदा कार्यः श्रेयोऽर्थं जानता हर ॥ ३५ ॥
दत्तपुष्पः क्रूरदृक्च पुष्पजो धिषणस्तथा । सितासितौ तथा रुद्र उपरागः शिखी तथा ॥ ३६ ॥
एते ग्रहा महाबाहो विद्वद्भिः पूजिताः सदा । ताम्रकात्स्फाटिकाद्रक्तचन्दनात्स्वर्णकादपि ॥ ३७ ॥
राजतादायसात्सीसाद्ग्रहाः कार्याः२ प्रयत्नतः । स्वर्णे वाथ पटे लेख्या यथाशास्त्रं महेश्वर ॥ ३८ ॥
यथावर्णं प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च । गंधाश्च बलयश्चैव धूपो देयश्च गुग्गुलः ॥ ३९ ॥
कर्तव्या मन्त्र३ वंतश्च चरवः प्रतिदैवतम् । आकृष्णेन इमं देवा अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत् ॥ ४० ॥
उद्बुध्यस्व यथासंख्यमृच एताः प्रकीर्तिताः । बृहस्पते अतियदर्यस्तथैवान्नात्परिस्रुतः ॥ ४१ ॥
शं नो देवी तथा कांडात्केतुं कृण्वन्निमाः क्रमात् । पूर्वोक्ताः समिधस्त्वत्र यथाशास्त्रं प्रहोमयेत् ॥ ४२ ॥
एकैकस्याष्टशतकमष्टाविंशतिरेव वा । होतव्या मधुसर्पिभ्यां दध्ना चैव समन्विताः ॥ ४३ ॥
पूर्वोक्तभोजनं यद्धि ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । शक्तितो वा यथालाभं दक्षिणा तु१ विधानतः ॥ ४४ ॥
यश्च यस्य यदा दुःस्थः स तं यत्नेन पूजयेत् । मयैषा हि वरो दत्तः पूजिताः पूजयिष्यथ ॥ ४५ ॥
ग्रहाधीना नरेंद्राणामुच्छ्रयाः पतनानि च । भावाभावौ च जगतस्तस्मात्पूज्यतमा ग्रहाः ॥ ४६ ॥
ग्रहा गावो नरेन्द्राश्च गुरवो ब्राह्मणास्तथा । पूजितः पूजयन्त्येते निर्दहन्त्यपमानिताः ॥ ४७ ॥
यथा समुत्थितं यन्त्रं यन्त्रेणैव प्रहन्यते । तथा समुत्थितां पीडां ग्रहशान्त्या ३ प्रशामयेत् ॥ ४८ ॥
यज्वनां सत्यवाक्यानां तथा नित्योपवासिनाम् । जपहोमपराणां च सर्वं दुष्टं प्रशाम्यति ॥ ४९ ॥
एवं कृत्वा प्रजाशान्तिं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् । पुनः सज्जं रथं कृत्वा कुर्यात्प्रकमणं हर ॥ ५० ॥
मार्गं शेषं नयित्वा तु नयेद्देवालयं रविम् । पूजयित्वा ततः ४ पूर्वा याः प्रोक्ता रथदेवताः ॥ ५१ ॥
यथा पूज्या ग्रहाः सर्वे उत्पातेषु त्रिलोचन । रथदेवास्तथा५ पूज्या याः स्थिता रथमाश्रिताः ॥ ५२ ॥
ब्रह्मोवाच । क्षीरं यवागूर्ब्रह्मणे स्यात्परमान्नं त्रिलोचन । फलानि कार्तिकेयस्य दद्याद्भूतेशप्रीतये । विवस्वते मधु मांसं तथा मद्यं च सुव्रत ॥ १ ॥
पुरुहूताय भक्ष्याणि सानुगाय निवेदयेत् । हविरन्नमग्नये स्यादग्रान्नं विष्णवे तथा ॥ २ ॥
राक्षसेभ्यः समैरेयं दद्यान्मांसौदनं हर । संस्कृतं पिशितान्नं च रेवताय निवेदयेत् ॥ ३ ॥
तिलान्नं पितृराजाय दद्यात्त्रिपुरसूदन । आश्विनाभ्यामपूपांस्तु वसुभ्यो मांसमोदनम् ॥ ४ ॥
पितृभ्यः पायसं दद्याद्घृताक्तं मधुना सह । कात्यायन्यै यवागूं च श्रियै दद्यात्तथा दधि ॥ ५ ॥
सरस्वत्यै त्रिमधुरं वरुणायेक्षुरसौदनम् । १ खाडवान्नं धनपतावेवं मित्रे त्रिलोचन ॥ ६ ॥
सस्नेहेन तु तक्रेण मरुद्भ्यस्तर्पणं स्मृतम् । मांसान्नभक्तसूपांश्च मातृभ्यो वै निवेदयेत् ॥ ७ ॥
उल्लेपिकाश्च भूतेभ्यो जलं सूर्याय वै हर । दद्याद्गणाधिपतये मोदकांस्त्रिपुरान्तक ॥ ८ ॥
शष्कुल्यस्तु नैर्ऋताय देयाः स्युर्गणनायक । सर्वभक्ष्याणि विश्वेभ्यो दातव्यानि समन्ततः ॥ ९ ॥
क्षीरौदनमृषिभ्यस्तु क्षीरं नागेभ्य एव हि । सूर्यरथाय बलिं दद्यात्कुर्याद्वै सार्वभौतिकम् ॥ १० ॥
उद्वर्तनं सुरा मांसं तद्वाहेभ्यश्च भारत । आज्यं च ब्रह्मणे दद्यात्त्र्यम्बकाय तिलांस्तथा ॥ ११ ॥
स्वाहातनये वै लाजा दातव्यास्त्रिपुरान्तक । भास्कराय सदा दद्यात्कोविदारं त्रिलोचन ॥ १२ ॥
राजवृक्षं तथेन्द्राय हविष्यं पावकाय च । चक्रिणे सप्तधान्यं च गरुडे मत्स्यमोदनम् ॥ १३ ॥
यक्षेभ्यो विविधान्नानि निर्यासं रेवते त्यजेत् । वैकंकतस्रजो रुद्र यमाय परिकीर्तिताः ॥ १४ ॥
देयं स्यात्कर्णिकारं तु अश्विभ्यां वृषभध्वज । श्रियै पद्मानि देयानि चंडिकाय सुचंदनम् ॥ १५ ॥
नवनीतं सरस्वत्यै विनतायै तथामिषम् । पुष्पाण्यप्सरसां रुद्र मालत्याः परिकीर्त्तितम् ॥ १६ ॥
वरुणायाग्निमन्थं तु फलं मूलं निर्ऋतये । बिल्वं दद्यात्कुबेराय कपित्थं मरुतां तथा ॥ १७ ॥
गंधर्वेभ्यस्त्वारग्वधं दद्यात्त्रिपुरसूदन । वासवेभ्यस्तु कर्पूरं दद्याद्दारु गणाधिपे ॥ १८ ॥
पितृभ्यः पिण्डमूलानि भूतेभ्यश्च बिभीतकम् । गोभ्यो यवान्प्रदद्याद्वै मातृभ्यश्चाक्षतान्हर ॥ १९ ॥
गुग्गुलं विघ्नपतये विश्वेभ्यो देयमोदनम् । ऋषिभ्यो ब्रह्मवृक्षं तु नागेभ्यो विषमुत्तमम् ॥ २० ॥
भास्करस्येह देयानि सकलानि गणाधिप ॥ १ ॥
मधुसर्पिस्तथोक्तानि गैरिकस्य त्रिलोचन ॥ २१ ॥
न्यग्रोधं तस्य वाहेभ्यो भक्त्या रुद्र निवेदयेत् । सायं प्रातस्तु मध्याह्ने सदैकाग्रमना हर ॥ २२ ॥
सर्वेषां शक्तितो भक्त्या २ दहेद्धूपं विचक्षणः । मन्त्रतो देवशार्दूल यो यस्येह प्रकीर्तितः ॥ २३ ॥
शान्त्यर्थं ब्राह्मणेभ्यस्तु तिलान्दद्याद्विचक्षणः । वैश्वानरे वा जुहुयाद् घृतेन सहितान्हर ॥ २४ ॥
देवानाममृतं ह्येते पितॄणां हि स्वधामृतम् । शरणं ब्राह्मणानां च सदा ह्येतान्विदुर्बुधाः ॥ २५ ॥
कस्यपस्याङ्गजा ह्येते पवित्राश्च तथा हर । स्नाने दाने तथा होमे तर्पणेह्यशने पराः ॥ २६ ॥
इत्थं देवान्ग्रहांश्चैव पूजयित्वा प्रयत्नतः । अवतार्य रथाच्चैनं मण्डले स्थापयेत्पुनः ॥ २७ ॥
कृत्वा त्वारार्तिकं यत्नाद्दीपतोययवाक्षतैः ॥ १ ॥
कार्पासबीजलवणतुषैर्दुर्दृष्टिशान्तये ॥ २८ ॥
वेदीमारोपयेत्पश्चात्पत्नीभ्यां सह सुव्रत । तत्रस्थं पूजयेद्देवं दिनानि दश सुव्रत ॥ २९ ॥
दशाहिकेति विख्याता या पूजा भूतले हर । तया सम्पूयेद्देवं चतुर्थेऽह्नि तथा हर ॥ ३० ॥
चतुर्थेऽहनि कर्तव्यं यत्नाद्धि स्नपनं रवेः । अभ्यङ्गभोजनाद्यैस्तु पूजासत्कारमण्डलैः ॥ ३१ ॥
अनेन विधिना पूज्य दशाहानि दिवाकरम् । ततो नयेत्परं स्थानं यत्तत्पूर्वमथालयम् ॥ ३२ ॥
ब्रह्मोवाच । अनेन विधिना यस्तु कुर्याद्वा कारयेत वा । यात्रां भगवतो भक्त्या भास्करस्यामितौजसः ॥ १ ॥
स परार्धं तु वर्षाणां सूर्यलोके महीयते । कुले न जायते तस्य दरिद्रो व्याधितोऽपि वा ॥ २ ॥
अभ्यङ्गाय घृतं यस्तु भास्कराय प्रयच्छति । कृते तु वर्णतिलके स गच्छेत्सुरभी १ पुरम् ॥ ३ ॥
तीर्थोदकं तु यो भक्त्या गंगायाश्च तथोदकम् । स्नानार्थमानयेद्यस्तु भास्करस्य त्रिलोचन ॥ ४ ॥
भक्त्या वर्णत्रयं दद्याद्भास्करस्य त्रिलोचन । समाप्येहाखिलान्कामान्प्राप्नुयाद्वरुणालयम् ॥ ५ ॥
रक्तवर्णं तु यो दद्याद्धविष्यान्नं गुडौदनम् । स गच्छेद्दीप्तिमान्रुद्र सूर्यलोकं पुरं वरम् ॥ ६ ॥
गच्छेत्पुरवरे रुद्र यत्र देवः प्रजापतिः । स्नापयेद्यस्तु वा भक्त्या भास्करं पूजयेत्तथा ॥ ७ ॥
स गच्छेद्दीप्तिमान्रुद्र सूर्यलोकं न संशयः । २ रथमारोपयेद्यस्तु रथमार्गं प्रमार्जति ॥ ८ ॥
स याति वातसालोक्यं वाततुल्यपराक्रमः । रथस्य गच्छतो यस्तु मार्गे कुर्यात्सुमण्डलम् ॥ ९ ॥
स लोकं प्राप्नुयात्पुण्यं मारुतं नात्र संशयः । सूर्यस्य गच्छतो यस्तु मार्गं कुर्यात्सुमण्डलम् ॥ १० ॥
स लोकं प्राप्नुयात्पुण्यं यः कुर्यान्मार्गमादरात् । पुष्पप्रकरशोभाढ्यं ३ शुभतोरणमण्डितम् ॥ ११ ॥
शंखतूर्यनिनादाढ्यं तथा४ प्रेक्षणकान्वितम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो विभावसुः ॥ १२ ॥
देवेन सहितो यस्तु नृत्यन्गायंस्तथार्चयन् । कुर्यान्महोत्सवं भक्त्या स याति परमं पदम् ॥ १३ ॥
प्रजागरं यस्तु कुर्याद्देवे रथगते रवौ । स सुखी पुण्यवान्नित्यं मोदते शाश्वतीः समाः ॥ १४ ॥
भक्तदासादिकं १ सर्वं यो ददाति रवेर्नरः । सम्प्राप्येहाखिलान्कामान्सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ १५ ॥
रथारूढस्य सूर्यस्य भ्रमतो दर्शनं हर । दुर्लभं देवशार्दूल विशेषात्पुरतो व्रजन् ॥ १६ ॥
उत्तराभिमुखं यान्तं तथा वै दक्षिणामुखम् । धन्यः पश्यति देवेशं भास्करं भक्तवत्सलम् ॥ १७ ॥
अथ संवत्सरे प्राप्ये भानोर्यात्रादिने यदि । रथप्रकमणं तत्र न कथञ्चित्कृतं भवेत् ॥ १८ ॥
ततो वै द्वादशे वर्षे कर्तव्यं भूतिमिच्छता । इन्द्रध्वजस्य चाप्येवं यदि नोत्थापनं कृतम् ॥ १९ ॥
ततो वै द्वादशे वर्षे कर्तव्यं नान्तरा पुनः । यात्रायाश्चापि ये भङ्गं कुर्वन्ति वृषभध्वज ॥ २० ॥
मन्देहा नाम ते ज्ञेया राक्षसा नात्र संशयः । ये कुर्वन्ति तथा यात्रां नरा धर्मध्वजस्य तु ॥ २१ ॥
इन्द्रादिदेवास्ते ज्ञेया गताश्च परमं पदम् । पुनर्यात्राविधिं चेमं समासात्कथयामि ते ॥ २२ ॥
यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः । वर्तमाने तु वै माघे रथे २ देवगणाश्रिते ॥ २३ ॥
स तस्मिन्नेव मनसा स्थापनीयो रथोपरि । द्यौर्मही च द्विमूर्तिस्थे यथापूर्वं प्रतिष्ठिते ॥ २४ ॥
तथैव राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । एताभ्यामपि देवीभ्यां यथैव सवितुस्तथा ॥ २५ ॥
दिण्डिनः पिंगलादीनां पृथुः कार्यो रथक्रमः । मनसा चिन्तयेदन्यां यथास्थानेषु देवताम् ॥ २६ ॥
दिक्पालांल्लोकपालांश्च कल्पयेत्मनसैव तु । देवो वेदमयश्चायं सर्वदेवमयस्तथा ॥ २७ ॥
मंडलमृङ्मयं चैव छन्दांस्यास्यं प्रकीर्तितम् । गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगत्यनुष्टुबेव च ॥ २८ ॥
पंक्तिश्च बृहती चैव उष्णिगेव च सप्तमी । ततो देवमयात्वाच्च च्छन्दसां चैव कल्पनात् ॥ २९ ॥
ततो वेदमयात्वाच्च तरणिर्लोकपूजितः । १ रथप्रकमणात्सूर्यो वोढव्यो ब्रह्मवादिभिः ॥ ३० ॥
उपवासपरैर्युक्तैर्वेदवेदांगपारगैः । रथं तु नारुहेच्छूद्रो भास्करस्य त्रिलोचन ॥ ३१ ॥
आरुह्य तरणेर्यानं व्रजेच्छूद्रो ह्यधोगतिम् । यथोक्तकरणाद्रुद्र सदा शान्तिर्भवेन्नृणाम् ॥ ३२ ॥
नायकश्चापि सर्वेषां देवानां तु२ दिवाकरः । विन्यसेत्तु रथानां तु देवतायतनेषु च ॥ ३३ ॥
ततो धूपोपहारैस्तु पूजयेत्प्रथमं रविम् । दिग्देवानुचरांश्चैव पूजयेत्पूज्यते श्रिया ॥ ३४ ॥
अपूज्य प्रथमं सूर्यमपरान्यस्तु पूजयेत् । ३ तत्तद्भूतकृतं पाद्यं न प्रगृह्णन्ति देवताः ॥ ३५ ॥
यात्राकाले तु सम्प्राप्ते ४ सवितुर्दीक्षितां तनुम् । ये द्रक्ष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यन्त्यकल्मषाः ॥ ३६ ॥
पौर्णमास्याममायां च दर्शनं पुण्यदं स्मृतम् । सप्तम्यां च तथा षष्ठ्यां दिने तस्य रवेस्तथा ॥ ३७ ॥
आषाढी कार्त्तिकी माघी तिथ्यः पुण्यतमाः स्मृताः । महाभाग्यं तिथे पुण्यं यथा शास्त्रेषु गीयते ॥ ३८ ॥
कार्त्तिक्यां तु विशेषेण महाकार्तिक्युदाहृता । एवं कालसमायोगाद्यात्राकालो विशिष्यते ॥ ३९ ॥
दर्शनं च महापुण्यं सर्वपापहरं भवेत् । उपवासपरो यस्तु तस्मिन्काले यतव्रतः ॥ ४० ॥
पूजयेत्तु१ रविं भक्त्या स गच्छेत्परमां गतिम् । देवोऽयं यज्ञपुरुषो लोकानुग्रहकांक्षया ॥ ४१ ॥
प्रतिमावस्थितो भूत्वा पूजां गृह्णात्यनुग्रहात् । स्नानाद्दानाज्जपाद्धोमात्संयोगाद्देवकर्मणः ॥ ४२ ॥
कूर्चानां वपनाच्चैव दीक्षितः पुरुषो भवेत् । कचानां वापनं कार्यं सूर्यभक्तैः सदा नरैः ॥ ४३ ॥
सूर्यक्रतौ शुचिस्त्वेवं दीक्षितः पुरुषो भवेत् । चतुर्णामपि वर्णानां भक्त्या सूर्यस्य नित्यदा ॥ ४४ ॥
एवं येऽत्र करिष्यन्ति ते नरा नित्यदीक्षिताः । चीर्णव्रता महात्मानस्ते यास्यन्ति परां गतिम् ॥ ४५ ॥
इत्येषा कथिता रुद्र रथयात्रा दिवस्पतेः । यां श्रुत्वा वाचयित्वा सर्वरोगैर्विमुच्यते ॥ ४६ ॥
कृत्वा च विधिवद्भक्त्या याति सूर्यसदो नरः । रथाह्वा कथिता रुद्र समासात्सप्तमी शुभा ॥ ४७ ॥
भूयोऽपि श्रूयतां रुद्र सप्तमी गदतो मम ॥ ४८ ॥
ब्रह्मोवाच । माघे मासि तथा देव सिते पक्षे जितेन्द्रियः । षष्ठ्यामुपोषितो भूत्वा गन्धपुष्पोपहारतः ॥ १ ॥
पूजयित्वा दिनकरं रात्रौ तस्याग्रतः स्वपेत् । विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां भक्त्या भानुं समर्चयेत् ॥ २ ॥
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्वित्तशाठ्यं१ विवर्जयेत् । खण्डवेष्टैर्मोदकैश्च तथेक्षुगुडपूपकैः ॥ ३ ॥
अथ संवत्सरे पूर्णे सप्तम्यां कारयेद्बुधः । देवदेवस्य वै यात्रां पूर्वोक्तविधिना हर ॥ ४ ॥
कृष्णपक्षे तु यः कृत्वा रथमारोहितं रविम् । पश्येद्भक्त्या जगन्नाथं स याति परमां गतिम् ॥ ५ ॥
तृतीयायामैकभक्तं चतुर्थ्यां नक्तमुच्यते । पञ्चम्यामयाचितं स्यात्षष्ठ्यां चैवमुपोषणम् ॥ ६ ॥
सप्तम्यां पारणं कुर्याद्दृष्ट्वा देवं रथे स्थितम् । पूजयित्वा च विधिना शक्त्या भक्त्या त्रिलोचन ॥ ७ ॥
सौवर्णं तु रथं कृत्वा ताम्रपात्रोपरि स्थितम् । रथमध्ये न्यसेद्व्योम पूजितं मणिभिर्हर ॥ ८ ॥
पद्मरागं न्यसेन्मध्ये मौक्तिकं पूर्वतो न्यसेत् । इंद्रनीलमथो याम्यां वारुण्यां मरकतं हर ॥ ९ ॥
प्रवालमुत्तरे रुद्र सवज्रं विन्यसेद् बुधः । श्वेतं पीतासितं चापि रक्तं चान्धकसूदन ॥ १० ॥
एतानि तात वस्त्राणि दिक्षु सर्वासु विन्यसेत् । पताकाकारसंस्थानं घण्टाभरणभूषितम् ॥ ११ ॥
पुष्पैर्दामैरलंकृत्य रथं रुद्र समन्ततः । यथान्यायं पूजयित्वा भास्कराय निवेदयेत् ॥ १२ ॥
भोजयित्वाथ वा विप्रानाचार्याय निवेदयेत् । योऽधीते सप्तमीकल्पं सोपाख्यानं च भारत ॥ १३ ॥
आचार्यः स द्विजो ज्ञेयो वर्णानामनुपूर्वशः । सौराणां वैष्णवानां तु शैवानां पार्वतीप्रिय ॥ १४ ॥
अलाभे तु सुवर्णस्य रथं राजतमादिशेत् । तदलाभे ताम्रमयं रथं व्योम च कारयेत् ॥ १५ ॥
अभावे चापि ताम्रस्य रथः पिष्टमयः स्मृतः । सहिरण्यो १ महादेव ताम्रभाजनमाश्रितः ॥ १६ ॥
२ कौशेययुग्मसहितं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । पूर्वोक्ताय महादेव वाचकाय महात्मने ॥ १७ ॥
पञ्चरत्नसमायुक्तं गुभगन्धाधिवासितम् । स्वशक्त्या तु विरूपाक्ष वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥ १८ ॥
एषा पुण्या पापहरा रथाह्वा सप्तमी हर । कथिता ते मया रुद्र महतीयं प्रकीर्तिता ॥ १९ ॥
स्नानं दानमथो होमः पूजा ग्रहपतेर्हर । शतसाहस्रं भवेदस्यां कृतं भूधरविद्यते ॥ २० ॥
एवमेषा पुण्यतमा माघे प्रोक्ता तु सप्तमी । यामुपोष्य नरो भक्त्या सूर्यस्यानुचरो भवेत् ॥ २१ ॥
ब्राह्मणो याति देवत्वं क्षत्रियो विप्रतां व्रजेत् । वैश्यः क्षत्रियतां याति शूद्रो वैश्यत्वमेति च ॥ २२ ॥
विद्याविनयसम्पन्नं भर्त्तारं ३ कन्यका लभेत् । अपुत्रा स्त्री सुतं विन्देत्सौमाग्यं च गणाधिप ॥ २३ ॥
विधवा चाप्युपोष्येमां सप्तमीं त्रिपुरान्तक । नान्यजन्मसु वैधव्यं प्राप्नुयात्पार्वतीप्रिय ॥ २४ ॥
बहुपुत्रा बहुधना पत्युर्वल्लभतां व्रजेत् । यावद्वै सप्त जन्मानि स्त्रियस्तु पुरुषास्तथा ॥ २५ ॥
एवंविधा सप्तमी ते कथिता वृषभध्वज । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ २६ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्युक्त्वा स जगामाशु सुरज्येष्ठं त्रिलोचनम् । रथयात्रा महाबाहो सूर्यस्येत्यमितौजसः ॥ १ ॥
शतानीक उवाच । यमाराध्य जगन्नाथं मम पूर्वपितामहाः । तुष्ट्यर्थं ब्राह्मणानां तु अन्नमापुश्चतुर्विधम् ॥ २ ॥
तस्य देवस्य माहात्म्यं श्रुतं च बहुशो मया । देवर्षिसिद्धमनुजैः स्तुतस्य हि दिनेदिने ॥ २ ॥
कः स्तोतुमीशस्तमजं१ यस्यैतत्सचराचरम् । अव्ययस्याप्रमेयस्य विबुध्येतोदयाज्जगत् ॥ ४ ॥
कराभ्यां यस्य देवेशौ कविष्णू लोकपूजितौ । उत्पन्नौ द्विजशार्दूल ललाटात्त्रिपुरान्तकः ॥ ५ ॥
तस्य देवस्य कैः शक्या वक्तुं सर्वा विभूतयः । सोऽहमिच्छामि देवस्य तस्य सर्वात्मना द्विज ॥ ६ ॥
श्रोतुमाराधनं येन निस्तरेयं भवार्णवम् । केनोपायेन मन्त्रैर्वा रहस्यैः परिचर्यया ॥ ७ ॥
दानैर्वृतोपवासैर्वा होमैर्जाप्यैरथापि वा । आराधितः समस्तानां क्लेशानां हानिदो भवेत् ॥ ८ ॥
सैका विद्या हि विद्यानां यया तुष्यति सर्वकृत् । श्रुतानामपि तत्पुण्यं यत्र भानोः प्रकीर्तनम् ॥ ९ ॥
रहस्यानां रहस्यं तद्येन हंसः प्रसीदति । एकः श्रेष्ठतमो मंत्रस्तदेकं परमं व्रतम् ॥ १० ॥
उपोषितं च तच्छ्रेष्ठं येन भानुः प्रसीदति । सा चैका रसना धन्या मार्तण्डं स्तौति या सदा ॥ ११ ॥
तदेकं निर्मलं चित्तं १ यद्गतं सततं रवौ । श्लाघ्यानामपि तौ श्लाघ्याविह लोके परत्र च ॥ १२ ॥
यो सदा द्विजशार्दूल भानोः पूजाकरौ करौ । तदेकं केवलं धन्यं शरीरं सर्वजन्तुषु ॥ १३ ॥
यदेव पुलकोद्भासि भानोर्नामानुकीर्तने । सा जिह्वा कण्ठतालूकमथ वा प्रतिजिह्विका ॥ १४ ॥
अथ वा सापरो रोगो या न वक्ति रवेर्गुणम् । नवद्वाराणि सन्त्यस्मिन्पुरे पुरुषसत्तम ॥ १५ ॥
प्राकारैस्त्वावृते विष्वग्वृथा तानि विदुर्बुधाः । दत्त्वावधानं यच्छब्दे विनैव रविसंस्तुतिम् ॥ १६ ॥
श्रेयसां न हि. सम्प्राप्तौ पुरुषाणां विचेष्टितम् । जन्मन्यविफला सेवा कृता याश्रित्य भास्करम् ॥ १७ ॥
दुर्गसंसारकांतारमपारमभिधावताम् । एको भानुनमस्कारः संसारार्णवतारकः ॥ १८ ॥
रत्नानामाकरो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं नभः । तीर्थानामाश्रयो गंगा देवानामाश्रयो रविः ॥ १९ ॥
एवमादिगुणो भोगो भानोरमिततेजसः । श्रुतो मे बहुशः सिद्धैर्गीयमानैस्तथामरैः ॥ २० ॥
सोऽहमिच्छामि तं देवं सप्तलोकपरायणम् । दिवाकरमशेषस्य जगतो हृद्यवस्थितम् ॥ २१ ॥
आराधयितुमीशेशं भास्करं चामितौजसम् । मार्तण्डं भुवनाधारं स्मृतमात्राघदारिणम् ॥ २२ ॥
सुमन्तुरुवाच । तमेकमक्षरं धाम परं सदसतोर्महत् । भेदाभेदस्वरूपस्थं प्रणिपत्य रविं नृप ॥ १ ॥
प्रवक्ष्यामि यथापूर्वं विरिञ्चेन महात्मना । ऋषीणां कथितं पूर्वं तं निबोध नराधिप ॥ २ ॥
आराधनाय सवितुर्महात्मा पद्मसंभवः । योगं ब्रह्मपरं प्राह महर्षीणां यथा प्रभुः ॥ ३ ॥
समस्तवृत्तिसंरोधात्कैवल्यप्रतिपादकम् । तदा जगत्पतिर्ब्रह्मा प्रणिपत्य महर्षिभिः ॥ ४ ॥
सर्वैः किलोक्तो भगवानात्मयोनिः प्रजाहितम् । योयं योगो भगवता प्रोक्तो वृत्तिनिरोधजः ॥ ५ ॥
प्राप्तुं शक्यः स त्वनेकैर्जन्मभिर्जगतः पते । विषया दुर्जया नॄणामिन्द्रियाकर्षिणः प्रभो ॥ ६ ॥
वृत्तयश्चेतसश्चापि चञ्चलस्यापि दुर्धरा । रागादयः कथं जेतुं शक्या वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥
न योगयोग्यं भवति मन एभिरनिर्जितैः । अल्पायुषश्च पुरुषा ब्रह्मन्कृतयुगेप्यमी ॥ ८ ॥
त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे । भगवंस्त्वामुपासीनान्प्रसन्नो वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥
अनायासेन येनैव उत्तरेम भवार्णवम् । दुःखाम्बुमग्नाः पुरुषाः प्राप्य ब्रह्मन्महाप्लवम् ॥ १० ॥
उत्तरेम भवाम्भोधिं तथा त्वमनुचिंतय । एवमुक्तस्तदा ब्रह्माक्रियायोगं महात्मनाम् ॥ ११ ॥
तेषामृषीणामाचष्ट नराणां हितकाम्यया । आराधयत विश्वेशं दिवाकरमतन्द्रिताः ॥ १२ ॥