snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णेऽस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रास्वप्नं पुरा कृतम् ॥ २१ ॥
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनि सहस्राणि मया दृष्टानि तानि वै ॥ २२ ॥
अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । एतच्छ्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संश्रयः ॥ २३ ॥
गर्भस्थश्चिंतये देवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्ये चतुरो वेदान्संसारविनिवर्तकान् ॥ २४ ॥
एवं स गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयन् ॥ २५ ॥
यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखे तिष्ठति चेष्टितः ॥ २६ ॥
पतितः सागरे यद्वद्दुःखैरास्ते समाकुल । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलः पुमान् ॥ २७ ॥
लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । तथा स पच्यते जंतुर्गर्भस्थः पीडितोदरः ॥ २८ ॥
सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरंतरम् । यद्दुःखमुपजायेत तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् ॥ २९ ॥
गर्भवासात्परो वासः कष्टो नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखवद्राजन्सुघोरो ह्यतिसङ्कटः ॥ ३० ॥
इत्येतद्गर्भदुःख हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषात्मामगर्भानुरूपतः ॥ ३४ ॥
गर्भात्कोटिगुणं दुःखं योनियंत्रप्रपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः ॥ ३२ ॥
शरवत्पीड्यमानस्य यंत्रेणेव समंततः । शिरसि ताड्यमानस्य पापमुद्गरकेण च ॥ ३३ ॥
गर्भान्निष्कम्पमाणस्य प्रबलैः सूतिमारुतैः । जायते सुमहद्दुःखं परित्राणमविंदतः ॥ ३४ ॥
यंत्रेण पीडिता यद्वन्निःसाराः स्युस्तिलेक्षवः । तथा शरीरं निःसारं योनियंत्रप्रपीडितम् ॥ ३५ ॥
अस्थिमज्जात्वचामांसस्नायुबंधेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदा युक्तं विण्मूत्रद्रवलेपनम् ॥ ३६ ॥
केशलोमतृणाच्छन्नं रोगायतनमातुरम् । वदनैकमहद्द्वारं दंतोष्ठकविभूषितम् ॥ ३७ ॥
ओष्ठद्वयकपाटं च दन्तजिह्वार्गलान्वितम् । नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् ॥ ३८ ॥
जराशोकसमाविष्टं कालचक्रानले स्थितम् । कामक्रोधसमाक्रांतं व्यसनैश्चोपमर्दितम् ॥ ३९ ॥
भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम् । संवर्तितांगप्रत्यंगं जरायुपरिवेष्टितम् ॥ ४० ॥
संकटेनाविविक्तेन योनिद्वारेण निर्गतम् । विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं पत्केशाच्च समुद्भवम् ॥ ४१ ॥
इति देहगृहं प्रोक्तं नित्यस्यानित्यमा त्मनः । अविशुद्धं विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् ॥ ४२ ॥
शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते यतः । नित्यं विण्मूत्रपूर्णश्च तेनायमशुचिः स्मृतः ॥ ४३ ॥
यथांतर्विष्ठया पूर्णः शुचिः स्यान्न बहिर्घटः । यत्नतः शोध्यमानोऽपि देहोऽयमशुचिस्तथा ॥ ४४ ॥
संप्राप्यात्र पवित्राणि पंचग व्यहवींषि च । अशुचित्वं क्षणाच्चापि किमन्यद्वस्तुबिंदवः ॥ ४५ ॥
देहः संशोध्यमानोऽपि पञ्चगव्यकुशांबुभिः । घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति ॥ ४६ ॥
स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव । कफमूत्रपुरीषाद्यैः स देहः शुद्ध्यते कथम् ॥ ४७ ॥
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विट्पूर्णः स्यंदते किल ॥ ४८ ॥
कायः सुगंधधूपाद्यैर्यत्नेनापि तु संस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपु च्छमिव नामितम् ॥ ४९ ॥
यथा जात्यैव कृष्णो हि न शुक्लः स्यादुपायतः । संशोध्यमानाऽपि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला ॥ ५० ॥
जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम् । न विरज्जति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् ॥ ५१ ॥
अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत् । जिघ्रन्पश्यन्स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते ॥ ५२ ॥
एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि ध्रुवम् । त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसंनिभम् ॥ ५३ ॥
गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति । संमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रप्रपीडनात् ॥ ५४ ॥
बाह्येन वायुना चास्य मोहसंज्ञेन देहिनः । स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरः समुपजायते ॥ ५५ ॥
तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः ॥ ५६ ॥
स्मृतिभ्रंशात्तु तस्येह पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि ॥ ५७ ॥
रक्तो मूढस्य लोकोऽयमकार्ये संप्रवर्तते । न चात्मानं विजानाति न परं विन्दते च सः ॥ ५८ ॥
न श्रूयते परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे ॥ ५९ ॥
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागलोभवशानुगः ॥ ६० ॥
गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दुःखमथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् ॥ ६१ ॥
ये संत्यस्मिन्परे ज्ञाने सर्वकामार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महद्भुतम् ॥ ६२ ॥
अव्यक्तेंद्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति कर्तुं वक्तुं च सत्क्रियाम् ॥ ६३ ॥
दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि ॥ ६४ ॥
तृड्बुभुक्षापरीतांगः कश्चित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणमपि मोहाद्बालः समाचरेत् ॥ ६५ ॥
कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनात् । अक्षराध्ययनात्पुंसां दुःखं स्याद्गुरुशासनात् ॥ ६६ ॥
प्रसन्नेंद्रियवृत्तिश्च कामरागप्रपीडनात् । रोगोद्धतस्य सततं कुतः सौख्यं च यौवने ॥ ६७ ॥
ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । नेत्रस्य कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् ॥ ६८ ॥
न रात्रौ विंदते निद्रां कोपाग्निपरिपीडितः । दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया ॥ ६९ ॥
स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः । न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः ॥ ७० ॥
क्रिमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनः कामिनस्तथा । कण्डूयनाग्नितापेन यद्भवेत्स्त्रीषु तद्धि तत् ॥ ७१ ॥
यादृशं विंदते सौख्यं गंडान्वयविनिर्गमे । तादृशं स्त्रीषु मंतव्यं नाधिकं तासु विद्यते ॥ ७२ ॥
गंडस्य वेदना यद्वत्स्फुटितस्य निवर्तते । तद्वत्स्त्रीष्वपि मंतव्यं न सौख्यं परमार्थतः ॥ ७३ ॥
विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् । तादृशं तेषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा ॥ ७४ ॥
नारीष्वशुचिभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । नाणुमात्रकमप्येवं सुखमस्ति विचारतः ॥ ७५ ॥
सन्मानमपमानेन वियोगेन सुसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं किं सौख्यमनुपद्रवम् ॥ ७६ ॥
वलीपलितखालित्यैः शिथिलीकृतविग्रहम् । सर्वक्रियास्वशक्तं च जरया जर्जरीकृतम् ॥ ७७ ॥
स्त्रीपुंसयोर्न्नवं रूपं तदान्योन्यं प्रियं पुरा । तदेव जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम् ॥ ७८ ॥
अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितः । यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ७९ ॥
जराभिभूतः पुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते ॥ ८० ॥
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च न जरी यतः । शक्तः साधयितुं तस्माच्छरीरमिदमात्मनः ॥ ८१ ॥
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः ॥ ८२ ॥
वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पञ्जरस्य च । रोगैर्नानाविधैर्यानि देहदुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् ॥ ८३ ॥
एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागन्तवः स्मृताः ॥ ८४ ॥
ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति ॥ ८५ ॥
यदि चापि न मृत्युः स्याद्विषमद्यादशंकितः । न संति पुरुषे तस्मादपमृत्युविभीतयः ॥ ८६ ॥
विविधा व्याधयः शस्त्रं सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि जंगमाद्यानि मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् ॥ ८७ ॥
पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वन्तरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति प्राप्तमृत्युं च देहिनम् ॥ ८८ ॥
नौषधं न तपो दानं न मंत्रा न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ॥ ८९ ॥
रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः । कालमृत्युरपि प्राज्ञैस्तीर्यते नालसैर्न्नरैः ॥ ९० ॥
नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम् । नास्ति मृत्युसमस्त्रासः सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ ९१ ॥
सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यध नानि च । अबद्धानि च वैराणि मृत्युः सर्वाणि कृन्तति ॥ ९२ ॥
हे जनाः किं न पश्यध्वं सहस्रस्यापि मध्यतः । जनाः शतायुषः पञ्च भवंति न भवंति च ॥ ९३ ॥
अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः । परमायुषं स्थितं षष्टिस्तच्चैवानिश्चितं पुनः ॥ ९४ ॥
यस्य यावद्भवेदायुर्देहिनां पूर्वकर्मभिः । तस्यार्द्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी ॥ ९५ ॥
बालभावेन मोहेन वार्द्धक्ये जरया तथा । वर्षाणां विंशतिर्यांति धर्मकामार्थवर्जिता ॥ ९६ ॥
आगंतुकेर्भयैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा । भक्ष्यतेऽर्द्धं च तत्रापि यच्छेषं तच्च जीवति ॥ ९७ ॥
जीवितांते च मरणं महाघोरमवाप्नुयात् । जायते जन्मकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः ॥ ९८ ॥
देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंक्षयात् । मरणं तद्विनिर्दिष्टं नान्यथा परमार्थतः ॥ ९९ ॥
महातपप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु । यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् ॥ १०० ॥
हा तात मातः कांतेति रुदन्नेवं हि दुःखितः । मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जनः ॥ १०१ ॥
बांधवैः संपरिष्वक्तः प्रियैः स परिवारितः । निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यति ॥ १०२ ॥
क्रन्दते चैव खट्वायां परिवर्तन्मुहुर्मुहुः । संमूढः क्षिपतेऽत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः ॥ १०३ ॥
खट्वातो कांक्षते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम् । विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः ॥ १०४ ॥
याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः । चिंतयानश्च वित्तानि कस्यैतानि मृते मयि ॥ १०५ ॥
पञ्चावटान्खन्यमानः कालपाशेन कर्षितः । म्रियते पश्यतामेव जनानां घुर्घुरस्वनः ॥ १०६ ॥
जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात् । संप्राप्योत्तरकालं हि देहं त्यजति पौर्वकम् ॥ १०७ ॥
मरणात्प्रार्थनादुःखमधिकं हि विवे किनः । क्षणिकं मरणादुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् ॥ १०८ ॥
जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः । अधिकः कोऽपरस्तस्माद्यो न या स्यति लाघवम् ॥ १०९ ॥
ज्ञातं मयेदमधुना मतं भवति यद्गुरु । न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् ॥ ११० ॥
आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम् । निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा ॥ १११ ॥
वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु । नरा न भावयंत्यज्ञा न विरज्यति तेन ते ॥ ११२ ॥
अत्याहारान्महद्दुःखमनाहारान्महत्तमम् । तुलितं जीवितं कष्टं मन्येऽप्येवं कुतः सुखम् ॥ ११३ ॥
बुभुक्षा सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः । स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति ॥ ११४ ॥
क्षुद्व्याधिवेदनातुल्या निःशेषबलकर्तनी । तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न हि ॥ ११५ ॥
तद्रसोपि हि कामाद्वा जिह्वाग्रे परिवर्तते । तत्क्षणाद्वार्द्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते ॥ ११६ ॥
इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमौषधवत्स्मृतम् । न तत्सुखाय मन्तव्यं परमार्थेन पंडितैः ॥ ११७ ॥
मृतोपमो यश्चेक्षेत सर्वकार्यविवर्जितः । तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसाच्छादितात्मनः ॥ ११८ ॥
प्रबोधेऽपि कुतः सौख्यं कार्यैरुपहतात्मनः । कृषिगोरक्षवाणिज्यसेवाध्वादिपरिश्रमैः ॥ ११९ ॥
प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने तु बुभुक्षया । तृप्ताः कामेन बाध्यन्ते जंतवोऽपि विनिद्रया ॥ १२० ॥
अर्थस्योपार्जने दुःखमर्जितस्यापि रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखमर्थेभ्यश्च कुतः सुखम् ॥ १२१ ॥
चौरेभ्यः सलिलादग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृता मिव ॥ १२२ ॥
खे यातं पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् ॥ १२३ ॥
विमोहयति संपत्सु तापयंति विपत्तिषु । खेदयंत्यर्जनाकाले कदा ह्यर्थाः सुखावहाः ॥ १२४ ॥
यथार्थपतिरुद्विग्नो यश्च सर्वार्थनिःस्पृहः । यतश्चार्थपतिर्दुःखी सुखी सर्वार्थनिःस्पृहः ॥ १२५ ॥
शीतेन दुःखं हेमंते ग्रीष्मे तापेन दारुणम् । वर्षासु वातवर्षाभ्यां कालेऽप्येवं कुतः सुखम् ॥ १२६ ॥
विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः । प्रसवेऽपत्यदोषैश्च दुःखं दुःखादिकर्मभिः ॥ १२७ ॥
दन्ताक्षिरौगैः पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम् । गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना वृषाः क्वापि पलायिताः ॥ १२८ ॥
अमी प्राघूर्णकाः प्राप्ता भक्तच्छेदे च मे गृहे । बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् ॥ १२९ ॥
प्रदानकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत् । इति चिन्ताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुबिनाम् ॥ १३० ॥
कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशम् ॥ १३१ ॥
राज्येपि च महद्दुःखं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम् ॥ १३२ ॥
सजातीयाद्वधः प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम् ॥ १३३ ॥
नाप्रधृष्यबलः कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः ॥ १३४ ॥
आ जन्मनः प्रभृति दुःख मयं शरीरं कर्मात्मकं तव मया कथितं नरेन्द्र । दानोपवासनियमैश्च कृतैस्तदेव सर्वोपभोगसुखभाग्भवतीह पुंसाम् ॥ १३५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अधोधः पतनं पुंसामधःकर्म प्रकीर्तितम् । नरकार्णवघोरेषु यातना पापमुच्यते ॥ १ ॥
अधर्मभेदा विज्ञेयाश्चित्तवृत्तिप्रभेदतः । स्थूलाः सूक्ष्माः सुसूक्ष्माश्च कोटि भेदैरनेकधा ॥ २ ॥
तत्र ये पापनिचयाः स्थूला नरकहेतवः । ते समासेन कथ्यंते मनोवाक्कायसाधनाः ॥ ३ ॥
परस्त्रीष्वथ संकल्पश्चेतसानिष्टचिंतनम् । अकार्याभिनिवेशश्च चतुर्धा कर्म मानसम् ॥ ४ ॥
अनिबद्धप्रलापित्वमसत्यं चाप्रियं च यत् । परापवादपैशुन्यं चतुर्धा कर्म वाचिकम् ॥ ५ ॥
अभक्ष्यभक्षणं हिंसा मिथ्या कामस्य सेवनम् । परस्वानामुपादानं चतुर्द्धा कर्म कायिकम् ॥ ६ ॥
इत्येतद्द्वादशविधं कर्म प्रोक्तं ससाधनम् । तेषां भेदं पुनर्वच्मि येषां फलमनंतकम् । ७ । ये द्विषंति महादेवं संसारार्णवतारणम् । समस्तपातकोपेतास्ते यान्ति नरकाग्निषु ॥ ८ ॥
ब्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिनश्चैते तत्संसर्गी च पंचमः ॥ ९ ॥
क्रोधाद्द्वेषाद्भयाल्लोभाद्ब्राह्मणं विशसंति ये । प्राणांतिको महादोषो ब्रह्मघ्नास्ते प्रकीर्तिताः ॥ १० ॥
ब्राह्मणं च समाहूय याचमानमकिञ्चनम् । पश्चान्नास्तीति तं ब्रूयात्स चैवं ब्रह्महा स्मृतः ॥ ११ ॥
यस्तु विद्याभिमानेन नित्यं जयति वै द्विजान् । समासीनः सभामध्ये ब्रह्महा सोऽपि कीर्तितः ॥ १२ ॥
मिथ्यागुणैः स्वमात्मानं नयत्युत्कर्षणं बलात् । गुरूणां च विरुद्धो यः स चैव ब्रह्महा स्मृतः । क्षुत्तृट्संतप्तदेहानां द्विजानां भोक्तुमिच्छताम् । समाचरति यो विघ्नं तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ १४ ॥
पिशुनः सर्वलोकानां छिद्रान्वेषणतत्परः । उद्वेगजननः क्रूरः स चैव ब्रह्महा स्मृतः ॥ १५ ॥
गवां तृष्णाभिभूतानां जलार्थमुपसर्पताम् । समाचरति यो विघ्नं स चैव ब्रह्महा स्मृतः ॥ १६ ॥
परदोषमभिज्ञाय नृपकर्णे करोति यः । पापीयान्पिशुनः क्षुद्रः स चैव ब्रह्महा स्मृतः ॥ १७ ॥
देवद्विजगवां भूमिं पूर्वभुक्ता हरेत्तु यः । प्रनष्टामपि कालेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ १८ ॥
द्विजवित्तापहरणे न्यायतः समुपार्जिते । ब्रह्महत्या समं ज्ञेयं पातकं नात्र संशयः ॥ १९ ॥
अग्निहोत्रपरित्यागो यस्तु याज्ञिककर्मणाम् । मातापितृपरित्यागः कूटसाक्ष्यं सुहृद्वधः ॥ २० ॥
गवां मार्गे वने चाग्निं पुरे ग्रामे च दीपयेत् । इति पापानि घोराणि सुरापानसमानि तु ॥ २१ ॥
हीनस्वहरणे चापि नरस्त्रीगजवाजिनाम् । गोभूरजतरत्नानामौषधीनां रजस्य च ॥ २२ ॥
चंदनागरुकर्पूरकस्तूरीखण्डवाससाम् । हस्ते न्यस्यापहरणं रुक्मस्तेयसमं स्मृतम् ॥ २३ ॥
कन्यानां वरयोग्यानामदानं सदृशे वरे । पुत्रमित्रकलत्रेषु गमनं भगिनीषु च ॥ २४ ॥
कुमारीसाहसं घोरमन्त्यजस्त्रीनिषेवणम् । अवर्णायाश्च गमनं गुरुतल्पसमं स्मृतम् ॥ २५ ॥
महापातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि तद्वदाम्युपपातकम् ॥ २६ ॥
द्विजार्थं च प्रतिज्ञाय न प्रयच्छति यः पुनः । तस्मान्नरपते विघ्नतुल्यं तदुपपातकम् ॥ २७ ॥
द्विजद्रव्यापहरणं मर्यादाया व्यतिक्रमः । अतिकोपश्च मानश्च दांभिकत्वं कृतघ्नता ॥ २८ ॥
अत्यंतविषयासक्तिः कार्पण्यं श्रेष्ठमत्सरः । परदारापहरणं साधुकन्याविदूषणम् ॥ २९ ॥
परिवित्तिः परीवेत्ता यया च परिविद्यते । तयोर्द्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम् ॥ ३० ॥
पुत्रमित्रकलत्राणामभावे स्वामिनस्तथा । शिष्टानां चैव संन्यासः सहजानां तपस्विनाम् ॥ ३१ ॥
भंगश्च धर्मकृत्यानां सहायानां विनाशनम् । पीडामाश्रमसंस्थानान्नाचरेत्त्वल्पिकामपि ॥ ३२ ॥
स्वभृत्यपरिवर्गस्य पशुधान्यधनस्य च । कुप्यधान्यपशुस्तेयमयाच्यानां च याचनम् ॥ ३३ ॥
गवां क्षत्रियवेश्यानां स्त्रीशूद्राणां विशेषतः । यज्ञारामतडागानां दारापत्यस्य विक्रयः । तीर्थयात्रोपवासानां व्रतायतनकर्मणाम् ॥ ३४ ॥
स्त्रीधनान्युपजीवंति स्त्रीभिरत्यंतनिर्जिताः । अरक्षणं च नारीणां मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ॥ ३५ ॥
ऋणानामप्रदानं च धान्यवृद्ध्युपजीविनाम् । निंदिताच्च धनादानमपण्यानां च विक्रयः ॥ ३६ ॥
विषमारणमंत्राणां प्रयोगो मूलकर्मणाम् । उच्चाटनाविचारश्च गरविद्वेषणक्रिया ॥ ३७ ॥
जिह्वासमुपभोगार्थं यस्यारम्भः स्वकर्मसु । मूल्येनाध्यापयेद्यश्च मूल्येनाधीयते च ये ॥ ३८ ॥
व्रात्यता व्रतसंत्यागः सर्वाहारनिषेवणम् । असद्दाराभिगमनं शुष्कतर्कावलंबनम् ॥ ३९ ॥
देवाग्निसाधुसाध्वीनां निंदा गोब्राह्मणस्य च । प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा राज्ञां मण्डलिकामपि । दुःशीला नास्तिकाः पापाः सर्वशून्यस्य वादिनः ॥ ४० ॥
पर्वकाले दिवा चैव वियोनौ पशुयोनिषु । रजस्वलानां योनौ च मैथुनं च समाचरेत् ॥ ४१ ॥
स्त्रीपुत्रमित्रसंप्रीते ग्रासान्नच्छेदकाश्च ये । जनस्या प्रियवक्तारो धूर्ताः समयभेदिनः ॥ ४२ ॥
भेत्ता तडागचक्राणां संक्रमाणां रथस्य च । एकपंक्तिस्थितानां च पाकभेदं करोति यः ॥ ४३ ॥
इत्येतैस्ते नराः पापैरुपपातकिनः स्मृताः । युक्तास्तदूनकैः क्षुद्रैः पापैः पापतराः स्मृताः ॥ ४४ ॥
ये गोब्राह्मणकन्यानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् । अंतरं यांति कार्येषु ते नरा नारकाः स्मृताः ॥ ४५ ॥
परश्रिया ये तप्यंते ये परद्रव्यसूचकाः । परव्यापारनिरताः परस्त्रीनरदूषकाः ॥ ४६ ॥
द्विजाय दुःखं यः कुर्यात्प्रकारैर्बहुभिः सदा । सेवते यो द्विजः शूद्रां सुरां जिघ्रति कामतः ॥ ४७ ॥
ये पानाभिरताः क्रूरा ये च हिंसाप्रिया नराः । वित्तार्थं ये च कुर्वंति दानयज्ञादिकां क्रियाम् ॥ ४८ ॥
गोष्ठाग्निजलरथ्यासु तरुच्छायामठेषु च । त्यजंत्यमेध्यं पुरुषा आरामायतनेषु च ॥ ४९ ॥
मद्यपानरता नित्यं गानवाद्यरता नराः । केलीकलाभुजंगाश्च रंध्रान्वेषणतत्पराः ॥ ५० ॥
वंशेषु काशकाष्ठैश्च शुभैः शंकुभिरेव वा । ये मार्गान्समुपघ्नंति परस्त्रीराहरंति च ॥ ५१ ॥
कूटशासनहर्तारः कूटकर्मक्रियारताः । कूटयुद्धाश्च शस्त्रेण कूटसंव्यवहारिणः ॥ ५२ ॥
धनुषां शल्यशस्त्राणां यः कर्ता यश्च विक्रयी । निर्दयोऽतीव भृत्येषु पशूनां दमकश्च यः ॥ ५३ ॥
मिथ्या प्रवदतो वाक्यमाकर्णयति यः शनैः । स्वामिमित्रगुरुद्रोही मायावी चपलः शठः ॥ ५४ ॥
ये भार्यापुत्रमित्राणि बालवृद्धकृशातुरान् । भृत्यानतिथिबन्धूंश्च प्रबाधन्ते बुभुक्षया ॥ ५५ ॥
यः स्वयं मिष्टमश्नाति विप्रायान्यत्प्रयच्छति । वृथापाकः स विज्ञेयो ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥ ५६ ॥
नियमान्स्वयमादाय ये त्यजंत्यजितेंद्रियाः । प्रव्रज्यावासिनो ये च रहस्यानां च भेदकाः ॥ ५७ ॥
ताडयंति च वेगाद्ये शपंति च मुहुर्मुहुः । दुर्बलांश्च न पुष्णंति पुनस्तान्वाहयंति च ॥ ५६ ॥
पीडयंत्यतिभारेण सक्षतान्वाहयंति च । सार्द्धयामादुपरितः संयुक्तेषु च भुंजते ॥ ५९ ॥
ये भग्नक्षतरोगार्तान्स्वगोरूपान्बुभुक्षया । न पालयंति यत्नेन ते गोप्ता नारका नराः ॥ ६० ॥
वृषाणां वृषणान्येव पापिष्ठा गालयंति ये । वाहयंति च गां वध्यां ते महानारकाः स्मृताः ॥ ६१ ॥
आश्रमं समनुप्राप्तं क्षुत्तृष्णाश्रमपीडितम् । येऽतिथिं नाभिमन्यंते ते वै निरयगामिनः ॥ ६२ ॥
अनाथं विकलं दीनं बालं वृद्धं कृशातुरम् । नानुकंपंति ये मूढास्ते यान्ति निरयार्णवम् ॥ ६३ ॥
अजाविको माहिषिकः सामुद्रो वृषलीपतिः । शूद्रविट्क्षत्रवृत्तिश्च नारकी स्याद्द्विजाधमः ॥ ६४ ॥
शिल्पिनः कारुका वैद्या हेमकारा नटा द्विजाः । कृतकौक्षेय सयुक्तास्तथान्ये नारकाः स्मृताः ॥ ६५ ॥
यश्चोदितमतिक्रम्य स्वेच्छया वा हरेत्करम् । नरके तु स पच्येत यश्च दंडरुचिर्भवेत् ॥ ६६ ॥
उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैश्च प्रपीड्यते । यस्य राज्ञः प्रजा रुष्टा पच्यते नरकेषु सः ॥ ६७ ॥
ये द्विजाः प्रतिगृह्णंति नृपस्यान्यायवर्तिनः । प्रयांति तेपि घोराणि नरकाणि न संशयः ॥ ६८ ॥
पारदारिकचौराणां यत्पापं पार्थिवस्य तत् । भवेदरक्षतस्तस्माद्घोरस्तस्य प्रतिग्रहः ॥ ६९ ॥
अचौरं चौरवत्पश्येच्चोरं वाऽचौररूपवत् । अविचार्य नृपस्तस्माद्धातयन्नरकं व्रजेत् ॥ ७० ॥
घृततैलान्नपानानि मधुमांससुरासवम् । गुडेक्षुक्षारशाकानि दधिमूलफलानि च ॥ ७१ ॥
तृणं काष्ठं पुष्पपत्रमौषधं कांस्यभाजनम् । उपानच्छत्रशकटमासनं शयनांबरम् ॥ ७२ ॥
ताम्रं सीसं त्रपुं काचं शंखाद्यं च जलोद्भवम् । वार्क्षं वा वैणवाद्यं वा गृहेषूपस्कराणि च ॥ ७३ ॥
ऊर्णाकार्पासकौशेयभंगपट्टोद्भवानि च । स्थूलसूक्ष्माणि वस्त्राणि ये च लोभाद्धरंति च ॥ ७४ ॥
एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च । नरकाणि ध्रुवं यांति नरा वा नात्र संशयः ॥ ७५ ॥
यद्वा तद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम् । अपहृत्य नरो याति नरकं नात्र संशयः ॥ ७६ ॥
एवमाद्यै्र्नरः पापैरुत्क्रांतेः समनंतरम् । शरीरं यातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात् ॥ ७७ ॥
यमलोकं व्रजेत्तेन शरीरेण यमाज्ञया । यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानः सुदुःखितः ॥ ७८ ॥
तिर्यङ्मानुषदेहानामधर्मनिरतात्मनाम् । धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः ॥ ७९ ॥
विनयाचारयुक्तानां प्रमादात्स्खलितात्मनाम् । प्रायश्चित्तेर्गुरुः शास्ता न च तैर्दृश्यते यमः ॥ ८० ॥
पारदारिकचौराणामन्यायव्यवहारिणाम् । नृपतिः शासकस्तेषां प्रच्छन्नानां च धर्मराट् ॥ ८१ ॥
तस्मात्कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् । नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ८२ ॥
यः करोति स्वयं कर्म कारयेद्वापि मोद येत् । कायेन मनसा वाचा तस्य चाधोगतिः फलम् ॥ ८३ ॥
इति संक्षेपतः प्रोक्ताः पापभेदाः ससाधनाः । कथ्यते गतयश्चित्रा नराणां पापकर्मणाम् ॥ ८४ ॥
वाक्कायचित्तजनितैर्बहुभेदभिन्नैः कृत्यैः शुभाशुभफलोदयहेतुभूतैः ॥ भास्वत्सुरेशभुवनं नरकाननेकान्संप्राप्नुवंति मनुजा मनुजेंद्रचन्द्र ॥ ८५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथैभिः पातकैर्यांति यमलोकं चतुर्विधैः । संत्रासजननं घोरं विवशाः सर्वदेहिनः ॥ १ ॥
गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः । पुंस्त्रीनपुंसकैर्वृद्धैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुभिः ॥ २ ॥
शुभाशुभफलं तत्र देहिनां प्रविचार्यते । चित्रगुप्तादिभिः सभ्यैर्मध्यस्थैः सर्वदर्शिभिः ॥ ३ ॥
न तेऽत्र प्राणिनः संति ये न यांति यमक्षयम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विधारितम् ॥ ४ ॥
तत्र ये शुभकर्माणः सौम्यचित्ता दयान्विताः ॥ । ते नरा यांति सौम्येन पथा यमनिकेतनम् ॥ ५ ॥
यः प्रदद्याद्द्विजेन्द्राणामुपानत्काष्ठपादुकाम् । स वराश्वेन महता सुखं याति यमालयम् ॥ ६ ॥
छत्रदानेन गच्छंति यथा छत्रेण देहिनः । दिव्यवस्त्रपरीधाना यांति वस्त्रप्रदायिनः ॥ ७ ॥
शिबिकाश्वप्रदानेन ततस्तेन सुखं व्रजेत् । शय्यासन प्रदानेन सुखं यांति यमाश्रयम् ॥ ८ ॥
आरामकर्ता छायासु शीतलासु सुखं व्रजेत् । यांति पुष्पकयानेन पुष्पारामप्रदायिनः ॥ ९ ॥
देवायतनकर्ता च यतीनामाश्रमस्य च । अनाथमंडपानां च क्रीडन्याति गृहोत्तमैः ॥ १० ॥
देवाग्निगुरुविप्राणां मातापित्रोश्च पूजकाः । पूज्यमाना नरा यांति कामिकेन पथा सुखम् ॥ ११ ॥
द्योतयंतो दिशः सर्वा यांति दीपप्रदायिनः । प्रतिश्रयप्रदानेन सुखं यांति गृहं स्वयम् ॥ १२ ॥
सर्व कामसमृद्धेन पथा गच्छंति गोप्रदाः । ये न पापानि कुर्वंति ते तृप्ता यांति नान्यथा ॥ १३ ॥
आर्तौषधप्रदातारः सुखं यांति निराकुलाः । विश्राम्यमाणा गच्छंति गुरुशुश्रूषणे रताः ॥ १४ ॥
पादशौचप्रदानेन शीतलेन पथा व्रजेत् । पादाभ्यंगं च यः कुर्यादश्वपृष्ठेन स व्रजेत् ॥ १५ ॥
हेमरत्नप्रदानेन याति दुर्गाणि निस्तरन् । यानवाहनदानेन नरयानेन गच्छति ॥ १६ ॥
सर्वकामसमृद्धात्मा भूमिदानेन गच्छति । अन्नपानप्रदानेन पिबन्खादंश्च गच्छति ॥ १७ ॥
इत्येवमादिभिर्दानैः सुखं यांति यमक्षयम् । स्वर्गेपि विपुलान्भोगान्प्राप्नुवंति नरोत्तम ॥ १८ ॥
सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् । सद्यः प्रीतिकरं दिव्यं बलबुद्धिविवर्द्धनम् ॥ १९ ॥
त्रयाणामपि लोकानां जीवितं ह्युदकं स्मृतम् । पवित्रममृतं दिव्यं शुद्धं सर्वरसायनम् ॥ २० ॥
अन्नं पानं च गोवस्त्रभूशय्याच्छत्रमासनम् । परलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः ॥ २१ ॥
अन्नदानं विशेषेण धर्म राजपुरे नराः । यस्माद्यांति सुखेनैव तस्माद्धर्मं समाचरेत् ॥ २२ ॥
ये पुनः क्रूरकर्माणः पापा दानविवर्जिताः । ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन स्वमालयम् ॥ २३ ॥
षडशीतिसहस्राणि योजनानामतीत्य यत् । वैवस्वतपुरं ज्ञेयं नानारूपव्यवस्थितम् ॥ २४ ॥
समीपस्थमिवाभाति नराणां शुभकर्मणाम् । पापानामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम् ॥ २५ ॥
तीव्रकंटकयुक्तेन शर्करानिचितेन च । क्षुरधारानिभैस्तीव्रैः पाषाणैर्निचितेन च ॥ २६ ॥
क्वचित्पंकेन महता दुरुत्तारैश्च खातकैः । लोहसूचीनिभैर्दर्भैः संछन्नेन पथा क्वचित् ॥ २७ ॥
तटप्रपातविष्टंभैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः । प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः ॥ २८ ॥
क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैः सुपिच्छिलैः । प्रतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः ॥ २९ ॥
अनेकतापैर्विततैर्व्याप्तं वंशवनं क्वचित् । क्वचिद्वालुकया व्याप्तं कष्टेनैव प्रवेशनम् ॥ ३० ॥
क्वचिदुष्णांबुना व्याप्तं क्वचित्कारीषवह्निना । क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याप्तं दंशैः कीटैश्च दारुणैः ॥ ३१ ॥
क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैः पुनः । मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः ॥ ३२ ॥
मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः । पंथानमुल्लिखद्भिश्च तीक्ष्णशृंगैर्महावृषैः ॥ ३३ ॥
महाविषाणैर्महिषैरुष्ट्रैर्मत्तैश्च खादकैः । डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः ॥ ३४ ॥
व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति च । महाधूलीविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना ॥ ३५ ॥
महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः । क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दीर्यमाणा व्रजंति च ॥ ३६ ॥
महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वशः । पतद्भिर्वज्रसंघातैरुल्कापातैश्च दारुणैः ॥ ३७ ॥
प्रतप्तागारवर्षेण दह्यमाना व्रजंति च । तप्तेन पांशुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च ॥ ३८ ॥
महामेघरवैर्घोरैर्वित्रास्यंते मुहुर्मुहुः । निशितायुधवर्षेण चूर्यमाणा नरैर्वृताः । महाक्षाराम्बुधाराभिः सिच्यमाना द्रवंति च ॥ ३९ ॥
महाशीतेन मरुता तीक्ष्णेन परुषेण च । समंतात्पीड्यमानास्ते शुष्यंते संकुचंति च ॥ ४० ॥
इत्थं मार्गेण रौद्रेण पांथैर्वि रहितेन च । निरालंबेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः ॥ ४१ ॥
अविश्रामेण महता निर्गतापाश्रयेण च । तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुःखाश्रयेण च ॥ ४२ ॥
नीयंते देहिनः सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः । यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात् ॥ ४३ ॥
एकाकिनः पराधीना मित्रबंधुविवर्जिताः । शोचंतः स्वानि कर्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः ॥ ४४ ॥
प्रेतभूता विवस्त्राश्च शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः । कृशाङ्गा भीतभीताश्च दह्यमानाः क्षुधाग्निना ॥ ४५ ॥
बद्धाः शृंखलया केचिदुत्तानाः पादयोर्नराः । आकृष्यंते घृष्यमाणा यमदूतैर्बलोत्कटैः ॥ ४६ ॥
पुनश्चाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणाः सुदुःखिताः । केशपाशनिबद्धाश्च कृष्यंते रज्जुभिर्नराः ॥ ४७ ॥
ललाटे चांकुशैस्तीक्ष्णैर्भिन्नाः कृष्यंति देहिनः । उत्ताना रटमानाश्च क्वचिदंगारवर्त्मना ॥ ४८ ॥
पाश्चाद्बाह्वंसबद्धाश्च जठरे च प्रपीडिताः । पूरिताः शृंखलाभिश्च हस्तयोश्च प्रकीलिताः ॥ ४९ ॥
ग्रीवायामर्द्धचन्द्रेण क्षिप्यमाणा इतस्ततः । शिश्ने च वृषणे बद्ध्वा नीयंते चर्मरज्जुना ॥ ५० ॥
विभिन्ना उदरे चान्ये तप्तशृंखलया नराः । कृष्यंते कर्णयोश्चान्ये भिन्नाश्च चिबुकोपरि ॥ ५१ ॥
छिन्नाग्रपादहस्ताश्च छिन्नकर्णौष्ठनासिकाः । संछिन्नशिश्नवृषणाश्छिन्नभिन्नांगसंधयः ॥ ५२ ॥
प्रतुद्यमानाः कुंतैश्च सायकैश्च ततस्ततः । भिद्यमानाः प्रधावंति क्रन्दमाना निराश्रयाः ॥ ५३ ॥
मुद्गरैर्ल्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः । कशैश्च विविधैघोरैर्ज्वलिताग्निसमप्रभैः ॥ ५४ ॥
भिंदिपालैर्विभिद्यंते स्रवंतः पूयशोणितम् । मांसे क्षताश्च कृमिभिर्नीयंते विवशा नराः ॥ ५५ ॥
याचमानाश्च सलिलमन्नं चापि बुभुक्षिताः । छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ता बहुवायुना ॥ ५६ ॥
दानहीनाः प्रयांत्येवं यावंतो विमुखा नराः । गृहीतदानपाथेयाः सुखं यांति यमालयम् ॥ ५७ ॥
एवं पथातिकष्टेन प्राप्ता यमपुरं तदा । प्रज्ञापितास्तदा दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः ॥ ५८ ॥
तत्र ये शुभकर्माणस्तांश्च संमानयेद्यमः । स्वागतासनदानेन पाद्यार्घेण प्रियेण च ॥ ५९ ॥
धन्या यूयं महात्मान आत्मनो हितकारिणः । येन दिव्यसुखार्थाय भवद्भिः सुकृतं कृतम् ॥ ६० ॥
इदं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् । स्वर्गं गच्छध्वमतुलं सर्वकामसमन्वितम् ॥ ६१ ॥
ततो भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् । यत्किञ्चिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ ॥ ६२ ॥
ते चापि धर्मराजानं नराः पुण्यानुभावतः । पश्यंति सौम्यवदनं पितृभूतमिवात्मनः ॥ ६३ ॥
ये पुनः पापकर्माणस्ते पश्यंति भयानकम् । पापाविशुद्धनयना विपरीतात्मबुद्धयः ॥ ६४ ॥
दंष्ट्राकरालवदनं भ्रुकुटीकुटिलेक्षणम् । ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुप्रस्फुरदधरोत्तरम् ॥ ६५ ॥
अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम् । सवार्युधोद्यतकरं ब्रह्मदण्डेन तर्जकम् ॥ ६६ ॥
महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम् । रक्तमाल्याम्बरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् ॥ ६७ ॥
प्रलयांबुदनिर्घोषं पिबंतमिव सागरम् । ग्रसंतमिव लोकानामुद्गिरंतमिवानलम् ॥ ६८ ॥
मृत्युश्च तत्समीपस्थः कालानलसमप्रभः । कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः ॥ ६९ ॥
मारी चोग्रा महामारी कालरात्रिः सुदारुणा । विविधा व्याधयः कष्टा नानारूपभयावहाः ॥ ७० ॥
शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिधारिणः । वज्रदण्डधरा रौद्राः क्षुद्रतूणीधनुर्धराः ॥ ७१ ॥
असंख्याता महावीर्याः क्रूराश्चाञ्जनसंप्रभाः । सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः ॥ ७२ ॥
अनेन परिवारेण महाघोरेण संवृतम् । यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम् । निर्भर्त्सयतं चात्यन्तं यमं सदुपकारिणम् ॥ ७३ ॥
चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्मवाक्यैः प्रबोधयन् । भोभो दुष्कृतकर्माणः परद्रव्यापहारिणः । गर्विता रूपवीर्येण परदारविमर्दकाः ॥ ७४ ॥
यत्स्वयं क्रियते कर्म तत्स्वयं भुज्यते पुनः । तत्किमात्मोपघातार्थं भवद्भिर्दुष्कृतं कृतम् ॥ ७५ ॥
इदानीं किं प्रतप्यध्वं पीड्यमानाः स्वकर्मभिः । भुञ्जध्वं स्वानि कर्माणि नात्र दोषोऽस्ति कस्यचित् ॥ ७६ ॥
एते च पृथिवीपालाः संप्राप्ता मत्समीपतः । स्वकीयैः कर्मभिर्घोरैर्दुष्प्रज्ञा बलगर्विताः ॥ ७७ ॥
भोभो नृपा दुराचाराः प्रजाविध्वंसकारिणः । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते किं दुष्कृतं कृतम् ॥ ७८ ॥
राज्यलोभेन मोहाद्वा बलादन्यायतः प्रजाः । यत्पीडिताः फलं तस्य भुंजध्वमधुना नृपाः ॥ ७९ ॥
कृतं राज्यं कलत्रं च यदर्थमशुभं कृतम् । तत्सर्वं संपरित्यज्य यूयमेकाकिनः स्थिताः ॥ ८० ॥
पश्याम तद्बलं तुभ्यं येन विध्वंसिताः प्रजाः । यमदूतैस्ताड्यमाना अधुना कीदृशं भवेत् ॥ ८१ ॥
एवं बहुविधैर्वाक्यैरुपालब्धा यमेन ते । शोचंतः स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठंति पार्थिव ॥ ८२ ॥
इति धर्मं समादिश्य नृपाणां धर्मराट् पुनः । तत्पापपंकशुद्ध्यर्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ८३ ॥
भोभोश्चण्ड महाचण्ड गृहीत्वा नृपतीनिमान् । विशोधयध्वं पापेभ्यः क्रमेण नरकाग्निषु ॥ ८४ ॥
ततः शीघ्रं समुत्थाय नृपान्संगृह्य पादयोः । भ्रामयित्वातिवेगेन विक्षिप्योर्ध्वं विगृह्य च ॥ ८५ ॥
सर्वप्राणेन महता सुतप्ते तु शिलातले । आ स्फालयंति तरसा वज्रेणेव महाद्रुमम् ॥ ८६ ॥
ततः स रक्तस्रोतोभिः स्रवते जर्जरीकृतः । स निःसंज्ञस्तदा देही निश्चेष्टः संप्रजायते ॥ ८७ ॥
ततः स वायुना स्पृष्टः शनैरुजीवते पुनः । ततः पापविशुद्ध्यर्थं क्षिप्यते नरकार्णवे ॥ ८८ ॥
अष्टाविंशतिरेवाधः क्षितेर्नरककोटयः । सप्तमस्य तलस्यांते घोरे तमसि संस्थिताः ॥ ८९ ॥
रौरवप्रभृतीनां च नरकाणां शतं स्मृतम् । चत्वारिंशत्समधिकं महानरकमंडलम् ॥ ९० ॥
येषु पापाः प्रपच्यंते नराः कर्मानुरूपतः । यातनाभिर्विचित्राभिराकर्मप्रक्षयाद्भृशम् ॥ ९१ ॥
आ मलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धास्यंति धातवः । तथा पापक्षयात्पापाश्शोध्यंते नरकाग्निषु ॥ ९२ ॥
सुगाढहस्तया बाढं तप्तशृंखलया नराः । महावृक्षाग्रशाखायां लंब्यंते यमकिंकरैः ॥ ९३ ॥
ततस्ते सर्पयंत्रेण क्षिप्ता दोल्यंति किंकरैः । दोल्यंतश्चातिवेगेन निःसंज्ञा यांति योजनम् ॥ ९४ ॥
अंतरिक्षस्थितानां च लोहभारशतं ततः । पादयोर्बध्यते तेषां यमदूतैर्महाबलैः ॥ ९५ ॥
तेन भारेण महता भृशमातर्द्दिता नराः । ध्यायंतः स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठेति विह्वलाः ॥ ९६ ॥
ज्वालाभिरग्निवर्णाभिर्ल्लोहदंडैः सकंटकैः । हन्यंते किंकरैर्घोरैः समंतात्पापकारिणः ॥ ९७ ॥
ततः क्षारेण दीप्तेन वह्नेरपि विशेषतः । समंततः प्रलिप्यंते क्षतांगा जर्जरीकृताः ॥ ९८ ॥
पुनर्विदार्य चांगेषु शिरसःप्रभृति क्रमात् । वृन्ताकवत्प्रपच्यंते तप्ततैलकटाहके ॥ ९९ ॥
विष्ठापूर्णे ततः कूपे कृमीणां निचये ततः । मेदस्त्वक्पूयपूर्णायां वाप्यां क्षिप्यंति ते पुनः ॥ १०० ॥
भक्ष्यंते क्रिमिभिस्तीक्ष्णैर्लोहतुण्डैश्च वायसैः । श्वभिर्दंशैर्वृकैर्घोरैर्व्याघ्रैरप्यथ वानरैः ॥ १०१ ॥
पच्यंते मांसवच्चापि प्रदीप्तांगारराशिषु । प्रोताः शूलेषु तीक्ष्णेषु नराः पापेन कर्मणा ॥ १०२ ॥
तिलपिंडैरिवाक्रम्य घोरैः कर्मभिरात्मनः । तिलवत्सम्प्रपीडयन्ते चक्राख्ये नरके तथा ॥ १०३ ॥
भिद्यंते चापि तल्पेषु लोहभ्राष्ट्रेष्वनेकधा । तैलपूर्णकटाहेषु सुतप्तेषु पुनःपुनः ॥ १०४ ॥
बहुशः पीड्यते जिह्वा याऽसत्यप्रियवादिनी । संदंशेन सुतप्तेन प्रपीड्यन्ते च पादयोः ॥ १॥ ५ ॥
मिथ्यागमप्रवक्तुश्च द्विजिह्वस्य च निर्गता । जिह्वार्द्धक्रोशविस्तीर्णा हलैस्तीक्ष्णैश्च बाध्यते ॥ १०६ ॥
निर्भर्त्सयंति ये क्रूरा मातरं पितरं गुरुम् । तेषां वक्ष उलूकाभिर्मुखमापूर्य सेव्यते ॥ १०७ ॥
ततः क्षारेण दीप्तेन ताम्रेण तु पुनःपुनः । हतेनापूर्यतेऽत्यर्थं तप्ततैलैश्च तन्मुखम् ॥ १०८ ॥
इतस्ततः पुनर्वक्त्रं भृशमापूर्य हन्यते । विष्ठाभिः कृमिभिश्चापि सुवर्णहरणैर्नरः ॥ १०९ ॥
परिष्वजति चात्युग्रां प्रदीप्तां लोहशाल्मलीम् । हन्यते पृष्ठदेशे च पुनस्तीक्ष्णैर्महाघनैः ॥ ११० ॥
दंतुरेणातिकूटेन क्रकचेन बलीयसा । शिरः प्रभृति पादांतं घोरैः कर्मभिरात्मजैः । खाद्यते स्वानि मांसानि पायते शोणितं स्वकम् ॥ १११ ॥
अन्नं पानं न दत्तं यैर्मूढैर्नाप्यनुमोदितम् । इक्षुवत्ते प्रपीड्यन्ते जर्जरीकृतमस्तकाः ॥ ११२ ॥
असितालवने घोरे च्छिद्यंते खंडखंडशः । सूचीभिर्भिन्नसर्वांगास्तप्तशूलप्ररोपिताः । संबाध्यमाना विवशाः क्लिश्यंते न म्रियंति वै ॥ ११३ ॥
देहादुत्साद्यमांसानि भिद्यंतेऽस्थीनि मुद्गरैः । दृष्टिराकृष्यते तूर्णं यमदूतैर्बलोत्कटैः ॥ ११४ ॥
निरस्तास्ते निरुच्छ्वासास्तिष्ठंति नरके ध्रुवम् । उच्छ्वसंति सदा श्वासैर्वालुकावदनावृताः ॥ ११५ ॥
रौरवे रोदमानाश्च पीड्यन्ते विविधैः शरैः । महारौरवपीडाभिर्महतीभिस्तदंतिके ॥ ११६ ॥
पदोरास्ये गुदे चैव पार्श्वे चोरसि मस्तके । निखन्यंते घनैस्तीक्ष्णैः सुतप्तैर्लोहशंकुभिः ॥ ११७ ॥
सुतप्तवालुकायां च प्रलुठ्यन्ते पुनःपुनः । जतुपंके भृशं तप्ते क्षिप्रा क्रन्दंति विस्तरम् ॥ ११८ ॥
तेनतेनैव रूपेण हसन्ते पारदारिकम् । गाढमालिङ्ग्यते नारीं ज्वलंतीं लोहनिर्मिताम् ॥ ११९ ॥
पूर्वाकारं च पुरुषं प्रज्वलंतं समंततः । दुश्चारिणीः स्त्रियो गाढमालिंगंति वदंति च ॥ १२० ॥
किं प्रधावसि वेगेन ते न मोक्षोऽस्ति सांप्रतम् । लंघितस्ते यथा भर्ता पापं भुंक्ष्व तथाधुना ॥ १२१ ॥
लोहकुम्भे तथा क्षिप्ताः सविधानैः शनैःशनैः । मृद्वग्निनाथ पच्यंते स्वपापैरेव मानवाः ॥ १२२ ॥
क्वणंत्युदूखले सास्राः प्रक्षिप्यंते शिलासु च । क्षिप्यंते चांधकूपेषु दश्यंते भ्रमरैर्भृशम् ॥ १२३ ॥
कृमिभिर्भिन्नसर्वांगाः शतशो जर्जरीकृताः । सुतीक्ष्णक्षारकूपेपु क्षिप्यंते तदनंतरम् ॥ १२४ ॥
महाज्वाले च नरके पापाः फूत्कारयंति च । इतस्ततश्च धावंति दह्यमानास्तदर्च्चिषा ॥ १२५ ॥
पृष्ठे चानीय जंघे द्वे विन्यस्ते स्कन्धयोः स्थिते । तयोर्मध्येन चाकृष्य बाहुपृष्ठेन गाढतः । बद्ध्वा परस्परं सर्वं सुदृढं गाढरज्जुभि ॥ १२६ ॥
पीडयंति सुसंरब्धा भ्रमरास्तीक्ष्णलोहजाः । मानिनां क्रोधिनां चैव पुरा पापस्य संशयात् ॥ १२७ ॥
पापानां नरके पुंसां घृष्यते चंदनं यथा । शरीराभ्यंतरगतं तरुणानां च दारुणम् ॥ १२८ ॥
पिंडबंधो स्मृतो याम्यो महाज्वालेषु यातनाः । रज्जुभिर्वेष्टितांगाश्च प्रलिप्ताः कर्दमेन च । करीषरूक्षवह्नौ च पच्यंते न म्रियंति च ॥ १२९ ॥
सुतीक्ष्णक्षारतोयेन शर्करासु शिलासु च । आ पापसंक्षयात्पापा घृष्यंते चंदनं यथा ॥ १३० ॥
शरीराभ्यन्तरगतैः प्रभूतैः कृमिभिर्नराः । भक्ष्यंते तीक्ष्णवदनैरादेहप्रक्षयाट् भृशम् ॥ १३१ ॥
कृमीणां निचये क्षिप्ताः पूतिमांसस्य राशिषु । तिष्ठन्त्युद्विग्नहृदयाः पर्वताभ्यां च पीडिताः ॥ १३२ ॥
सुतप्तवज्रलेपेन शरीरमनुलिप्यते । अधोमुखोर्ध्वपादाश्च धृतास्तप्यंति वह्निषु ॥ १३३ ॥
वदनांते प्रविन्यस्तं सुतप्तायोमयं गुडम् । ते खादंति पराधीना हन्यमानास्तु मुद्गरैः ॥ १३४ ॥
ये शिवायतनारामवापीकूपमठांग णात् । अभिद्रवंति पापिष्ठा नरास्तत्र वसंति च ॥ १३५ ॥
व्यायामोद्वर्तनाभ्यंगस्नानमापानभोजनम् । क्रीडनं मैथुनं द्यूतमाच रंति रमंति च ॥ १३६ ॥
ते बाधैर्विविधैर्घोरैरिक्षुयन्त्रादिपीडनैः । निरयाग्निषु पच्यंते यावदाचन्द्रतारकम् ॥ १३७ ॥
ये शृण्वंति गुरोर्निंदां तेषां कर्णः प्रपूर्य्यते । अग्निवर्णैरयःकीलैस्तप्तताम्रादिभिर्द्रुतैः ॥ १३८ ॥
त्रपुसीसारकूटाद्यैः क्षारेण जतुना पुनः । क्रमादापूर्यते कर्णो नरकेषु च यातनाः । अनुक्रमेण सर्वेषु भवंत्येताः समंततः ॥ १३९ ॥
सर्वेंद्रियाणामप्येवं क्रमात्पापेन यातनाः । भवंति घोराः प्रत्येकं शरीरे तत्कृतेन च ॥ १४० ॥
स्पर्शलोभेन ये मूढाः संस्पृशंति परस्त्रियम् । तेषां त्वगग्निवर्णाभिः सूचीभिः पूर्यते भृशम् ॥ १४१ ॥
ततः क्षारादिभिः सर्वैः शरीरमनुलिप्यते । यातना च महाकष्टा सर्वेषु नरकेषु च ॥ १४२ ॥
गुरोः कुर्वंति भ्रुकुटिं क्रूरं चक्षुश्च ये नराः । परदारांश्च पश्यंति लुब्धाः स्निग्धेन चक्षुषा ॥ १४३ ॥
सूचीभिरग्निवर्णाभिस्तेषां नेत्रं प्रपूर्यते । क्षाराद्यैश्च क्रमात्सर्वैर्देहे सर्वाश्च यातनाः ॥ १४४ ॥
देवाग्निगुरुविप्राणां येऽनिवेद्य प्रभुंजते । लोहकीलशतैस्तप्तैस्तज्जिह्वास्यं प्रपूर्यते ॥ १४५ ॥
ततः क्षारेण दीप्तेन तैलताम्रादिभिः क्रमात् ॥ । शरीरे च महाघोराश्चित्रा नरकयातनाः ॥ १४६ ॥
ये शिवारामपुष्पाणि लोभात्संगृह्य पाणिना । जिघ्रंति मूढमनसः शिरसा धारयंति च ॥ १४७ ॥
आपूर्यते शिरस्तेषां सुतप्तैर्लोहशंकुभिः । नासिका चातिबहुशस्ततः क्षारादिभिः पुनः ॥ १४८ ॥
ये निंदंति महात्मानमाचार्यं धर्मदेशिकम् । शिवभक्तांश्च ये मूढाः शिवधर्मं च शाश्वतम् ॥ १४९ ॥
तेषामुरसि कंठे च जिह्वायां दंतसंधिषु । तालुकोष्ठे च नासायां मूर्ध्नि सर्वांगसं धिषु ॥ १५० ॥
अग्निवर्णाः सुतप्ताश्च त्रिशिखा लोहशंकवः । आखन्यंते सुबहुशः स्थानेष्वेतेषु मुद्गरैः ॥ १५१ ॥
ततः क्षारेण तप्तेन ताम्रेण त्रपुणा पुनः । तप्ततैलादिभिः सर्वैरापूर्यंते समंततः ॥ १५२ ॥
क्षारताम्रादिभिर्दीप्तैर्दह्यंते बहुशः पुनः । नरकेषु च सर्वेषु विचित्रा देहया तनाः ॥ १५३ ॥
भवंति बहुशः कष्टाः पाणिपादसमुद्भवाः । शिवायतनपर्यंते शिवारामे च कुत्रचित् ॥ १५४ ॥
समुत्सृजंति ये पापाः पुरीषं मूत्रमेव वा । तेषां लिंगं सवृषणं चूर्ण्यते लोहमुद्गरैः ॥ १५५ ॥
सूचीभिरग्निवर्णाभिस्ततश्चापूर्यते पुनः । लोहदण्डश्च सुमहानग्निवर्णः सकंटकः । आखन्यते गुदे तेषां यावन्मूर्ध्नि विनिर्गतः ॥ १५६ ॥
ततः क्षारेण महता ताम्रेण त्रपुणा पुनः । द्रुतेनापूर्यते गाढं गुदं शिश्नं हि देहिनाम् ॥ १५७ ॥
मनः सर्वेन्द्रियाणां च यस्मादुक्तं प्रवर्त्तकम् । तस्मादिन्द्रियदुःखेन जायते तत्सुदुःखितम् ॥ १५८ ॥
धने सत्यपि ये दानं न प्रयच्छंति तृष्णया ॥ । अतिथिं चावमन्यंते कालप्राप्तं गृहाश्रमे ॥ १५९ ॥
ते लोहतोरणे बद्धा हस्तपादावताडिताः । विदारितांगाः शुष्यंते तिष्ठंत्यब्दशतं नराः ॥ १६० ॥
हस्तपादललाटेषु कीलिता लोहशंकुभिः । नित्यं च नीवृतं वक्त्रं कीलकद्वयनाडितम् ॥ १६१ ॥
कृमिभिः प्राणिभिश्चोग्रैर्लोहदंडैश्च वायसैः । उपद्रवैर्बहुविधैः सर्पैर्मुखरकैस्ततः ॥ १६२ ॥
आपीड्यंते जिह्वामूले निबध्य शृंखलाः पुनः । तिष्ठंति लंबमानाश्च लोहभारप्रपीडिताः ॥ १६३ ॥
स्निग्धे च वृषणे नद्धे लोहभारद्वयं पुनः । तिष्ठते लंबमानं च बहुभारचतुर्गुणम् ॥ १६४ ॥
ततः स्वमांसमुत्कृत्य तिलमात्रप्रमाणतः । भोजनं दीयते तेषां सूच्यग्रेण सशोणितम् ॥ १६५ ॥
यदा निर्मांसतां प्राप्ताः कालेन महता पुनः । ततः क्षारेण दीप्तेन वपुस्तेषां प्रलिप्यते ॥ १६६ ॥
सिच्यंते वर्षधाराभिः शोष्यंते वायुना पुनः । सिच्यंते तप्ततैलेन प्रतप्तेन समंततः ॥ १६७ ॥
पश्चात्ते वह्निना भूयो दूरस्थेन शनैः शनैः । निःशेषयातनाभिश्च पीड्यंते क्रमशः पुनः ॥ १६८ ॥
भृशं बुभुक्षया पीडा मूर्च्छयातिपिपासया । अत्युष्णेनातिशीतेन पापानां समरेण च ॥ १६९ ॥
एवमादिमहाघोरा यातनाः पापकारिणः । एकैके नरके चैव शतशोथ सहस्रशः ॥ १७० ॥
प्रत्येकं यातनाश्चित्राः सर्वेषु नरकेषु च । कष्टं वर्षशतेनापि सोढुं सर्वैश्च नारके ॥ १७१ ॥
एते च विविधैर्घोरैर्यात्यमानाश्च कर्मभिः । म्रियन्ते नैव पापिष्ठा विविधाः पापकारिणः ॥ १७२ ॥
महाघोराभिघोराख्या कालाग्निसदृशोपमाः । श्रुतैरेतैर्महारौद्रैर्म्रियन्ते मृदुचेतसः ॥ १७३ ॥
ततस्तेनात्र कथिताः पापा गच्छंति तान्स्वयम् । पुत्रमित्रकलत्रार्थं यदा पुण्यं त्वपाकृतम् ॥ १७४ ॥
एकाकी दह्यते तेन न च पश्यति तानि सः । आत्मना च कृतं पापं भोक्तव्यं ध्रुवमात्मना ॥ १७५ ॥
तत्किमन्योपघातार्थं मूढ पापं कृतं त्वया । एवं दूतैरुपालब्धास्ते पृच्छंति ततः पुनः ॥ १७६ ॥
कियंतं केन पापेन कालमत्रायते नरः । देवद्रव्यविनाशेन गुरुद्रोहादिकर्मभिः । पापात्सर्वेषु पच्यंते नरकेष्वामहाक्षयात् ॥ ३७७ ॥
महापातकिनश्चापि सर्वेषु नरकेष्विह । आचंद्रतारकं यावत्पीड्यंते विविधैर्वधैः ॥ १७८ ॥
महापातकिनश्चान्ये नरकार्णवकोटिषु । चतुर्दशसु पच्यंते कलार्धं विविधैर्वधैः ॥ १७९ ॥
उपपातकिनश्चापि तदर्थं यांति मानवाः । शेषपापैस्तदर्धं तु कालं चापि तथाविधम् ॥ १८० ॥
तस्मात्पापं न कुर्वीत चंचले जीविते सति । पापेन हि ध्रुवं यांति नरकेषु नराः स्वयम् ॥ १८१ ॥
यः करोति नरः पापं तस्यात्मा ध्रुवमप्रियः । पापस्येह फलं दुःखं तद्भोक्तव्यमिहात्मना ॥ १८२ ॥
कथं ते पापनिरता नरा रात्रिषु शेरते । मरणांतरिता येषां नारकी तीव्रयातना ॥ १८३ ॥
एवं क्लिष्टविशुद्धाश्च सावशेषेण कर्मणा । ततः क्षितिं समासाद्य जायन्ते देहिनः पुन । स्थावरा विविधाकारास्तृणगुल्मादिभेदतः ॥ १८४ ॥
तत्रानुभूय दुःखानि जायंते कीटयोनिषु । निष्क्रांताः कीटयोनिभ्यो जायन्ते पक्षिणस्ततः ॥ १८५ ॥
संश्लिष्टाः पक्षिभावेन भवंति मृगजादिषु । मार्गं दुःखमतिक्रम्य जायंते पशुयोनिषु ॥ १८६ ॥
क्रमाद्गोयोनिमासाद्य जायन्ते मानवाः पुनः । एवं योनिषु सर्वासु परिक्रम्य क्रमेण तु । कालांतरवशाद्यांति मानुष्यमतिदुर्लभम् ॥ १८७ ॥
व्युत्क्रमेणापि मानुष्यं प्राप्यते पुण्यगोचरात् । विचित्रा गतयः प्रोक्ताः कर्मणां गुरुलाघवात् ॥ १८८ ॥
मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । द्वयोर्न साधयत्येकं स मृतस्तप्यते चिरम् ॥ १८९ ॥
देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम् । तत्संप्राप्य कथाः कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा ॥ १९० ॥
स्वर्गापवर्गलाभाय यदि नास्ति समुद्यतः । स्वर्गस्य मूलं मानुष्यं तद्यत्नादनुपालयेत् ॥ १९१ ॥
धर्ममूलेन मानुष्यं लब्ध्वा सर्वार्थसाधकम् । यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्षस्व यत्नतः ॥ १९२ ॥
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं यः संप्राप्यातिदुर्ल्लभम् । न करोत्यात्मनः श्रेयः कोन्यस्तस्मादचेतनः ॥ १९३ ॥
सर्वेषामेव देशानां मध्यदेशः परः स्मृतः । अतः स्वर्गश्च मोक्षश्च यशः संप्राप्यते नरैः ॥ १९४ ॥
एतस्मिन्भारते पुण्ये प्राप्य मानुष्यमध्रुवम् । यःकुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा रक्षितः स्वयम् । यः कुर्यान्नात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचितः स्वयम् ॥ १९५ ॥
भोगभूमिः स्मृतः स्वर्गः कर्मभूमिरियं मता । इह यत्क्रियते कर्म स्वर्गे तदुपभुज्यते ॥ १९६ ॥
यावत्स्वास्थ्यं शरीरस्य तावद्धर्मं समाचर । अस्वस्थश्चातियत्नेन न किञ्चित्कर्तुमुत्स हेत् ॥ १९७ ॥
अध्रुवेण शरीरेण ह्यध्रुवं यः प्रसाधयेत् । ध्रुवं तस्य परिभ्रष्टमध्रुवं नष्टमेव च ॥ १९८ ॥
आयुषः खंडखडानि निपतंति तवा ग्रतः । अहोरात्रापदेशेन किमर्थं नावबुध्यसे ॥ १९९ ॥
यदा न ज्ञायते मृत्युः कदा कस्य भविष्यति । आकस्मिके हि मरणे धृतिं विंदेत कस्तदा ॥ २०० ॥
परित्यज्य यदा सर्वमेकाकी यास्यसि धुवम् । न ददासि तदा कस्मात्पाथेयार्थमिदं धनम् ॥ २०१ ॥
गृहीतदानपाथेया सुखं यांति महाध्वनि । अन्यथा क्लिश्यते जंतुः पाथेयरहितः पथि ॥ २०२ ॥
येषां द्विजेन्द्रवाहित्री पूर्णभांडा तु गच्छति । स्वर्गदेशस्य पुर तस्तेषां लाभः पदेपदे ॥ २०३ ॥
इति ज्ञात्वा नरः पुण्यं कुर्यात्पापं विवर्जयेत् । पुण्येन याति देवत्वमपुण्यान्नरकं व्रजेत् ॥ २०४ ॥
ये मनागपि देवेशं प्रपन्नाः शरणं शिवम् । तेपि घोरं न पश्यंति यमस्य वदनं नराः ॥ २०५ ॥
किं तु पापैर्महाघोरैः किञ्चित्कालं शिवाज्ञया । भवंति प्रेत राजानस्ततो यांति शिवालयम् ॥ २०६ ॥
ये पुनः सर्वभावेन प्रतिपन्ना महेश्वरम् । न ते लिप्यंति पापेन पद्मपत्रमिवांभसा ॥ २०७ ॥
तस्मा द्विवर्धयेद्भक्तिमीश्वरे सततं बुधः । तन्माहात्म्यविचारेण भवदोषविरागतः ॥ २०८ ॥
पापानि पंच परमार्थतयैव पार्थ दुःखप्रदानि सुचिरं पितृ राजलोके । अन्यानि यानि चिरकालभयानकानि वक्तुं न यांति किल तानि परिस्फुटानि ॥ २०९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । यदेतत्ते समाख्यातं गंभीरं नरकार्णवम । व्रतोपवासनियमप्लवेनोत्तीर्यते सुखम् ॥ १ ॥
दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं विद्युत्पतनचञ्चलम् । तथात्मानं समादध्याद्भ्रश्यते न पुनर्यथा ॥ २ ॥
दान व्रतमयी कीर्तिर्यस्य स्यादिह देहिनः । परलोकेऽपि स तया ज्ञायते ज्ञातिवर्द्धनः ॥ ३ ॥
ज्ञायते नेह नामुत्र व्रतस्वाध्यायवर्जितः । पुरुषः पुरुषव्याघ्र तस्माद्व्रतपरो भवेत् ॥ ४ ॥
अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । सिद्धेन सह संवादमवंत्यां ब्राह्मणस्य हि ॥ ५ ॥
योगर्द्धिसिद्ध्या संसिद्धः कश्चित्सिद्धो महीतलम् । चचार विकृतं कृत्वा वपुः परमभीषणम् ॥ ६ ॥
निगीर्णदंतो लंबोष्ठः पिंगाक्षस्तनुमूर्द्धजः । त्रुटितैक कर्णो दुर्वणः शीर्णवस्त्रो महोदरः ॥ ७ ॥
चिपिटाक्षः स्फुटितपाज्जंघाढ्यः कृशकूर्परः । दिशः पश्यति संहृष्टो बभ्रामोद्भ्रांतचित्तवत् ॥ ८ ॥
मूलजालिकविप्रेण दृष्टः पृष्टश्च को भवान् । कदा स्वर्गात्समायातः केन कार्येण मे वद ॥ ९ ॥
कच्चिद्दृष्टा त्वया रंभा भाभासितदिगंतरा । चित्तसंमोहनकरी देवानामेकसुन्दरी ॥ १० ॥
गत्वा मद्वचनाद्वाच्या निर्वाच्या दोषदर्शिभिः । आवंत्यस्त्वां कुशलिनीं पृच्छति स्म द्विजो त्तमः ॥ ११ ॥
सिद्धः प्रसिद्धं तं विप्रं प्राहेदं विस्मयान्वितः । कथं त्वयाहं विज्ञातः स्वर्गादभ्यागतः स्फुटम् ॥ १२ ॥
ब्राह्मणस्तमथोवाच विज्ञातोऽसि मया यथा । तथा तेऽहं प्रवक्ष्यामि क्षीणाघौघावधारय ॥ १३ ॥
गात्रत्रयं विरूपं स्याद्द्वितीयं वा स्वरूपतः । दृष्ट्वा सर्वांग वैरूप्यं विज्ञातोऽसि ततो मया ॥ १४ ॥
दुर्ल्लंघ्या प्रकृतिः साक्षादनुभूतकरी भवेत् । प्रकृतेरन्यथाभावः सर्वथा लक्ष्यते जनैः ॥ १५ ॥
विप्रस्यैवं वचः श्रुत्वा जगामादर्शनं शनैः । पुनः कैश्चिदहोरात्रैराजगाम स तां पुरीम् ॥ १६ ॥
मूलजालकविप्रेण पृष्टः प्राहामरावतीम् । गतोऽहं पृष्टवांस्तत्र रंभां विभ्रमकारिणीम् ॥ १७ ॥
शक्रस्यावसरे वृत्ते व्रजन्त्याः स्वगृहं मया । त्वत्संदेशः समाख्यातः सावदत्को न वेद्मि तम् ॥ १८ ॥
विद्यया कलया चापि पौरुषेण व्रतेन च । तपसा वा पुमान्मर्त्यो दिवि विज्ञायते चिरम् ॥ १९ ॥
ब्राह्मणस्तमथोवाच मुग्धा दग्धाग्निसंभवा । न भक्षयामि शकटं व्रतेनैतेन वेत्ति माम् ॥ २० ॥
तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा स सिद्धः सुविशुद्धधीः । प्रहस्यामंत्र्य तं विप्रं जगामादर्शनं पुनः ॥ २१ ॥
कदाचिच्च रता तेन स्वर्गमार्गं यदृच्छया । दृष्ट्वा रंभां द्विजप्रोक्तं सर्वमेव निवेदितम् ॥ २२ ॥
रंभोवाच । को न जानामि तं विप्रं शकटव्रतचारिणम् । मूलजालैर्वर्तयंतं महाकालवनाश्रयम् ॥ २३ ॥
दर्शनादथ संभाषादुपकारात्सहासनात् । चतुर्धा स्नेहनिर्बंधो नृणां संजायतेऽधिकः ॥ २४ ॥
न दर्शनं न संभाषा कदाचित्सह तेन मे । नामश्रवणमात्रेण स्नेहः संदर्शितो महान् ॥ २५ ॥
इत्येवमुक्त्वा रंभोरू रंभा जंभारिणोंतिकम् । विस्मयोत्फुल्लनयना जगाम गजगामिनी ॥ २६ ॥
गत्वा निवेदयामास स्नेहव्रतविचेष्टितम् । पुरतो रुद्धहृदया ब्राह्मणस्य च धीमतः ॥ २७ ॥
शक्रः प्रोवाच चार्वंगीं गीर्वाणहृदयंगमाम् । किमानयामि तं विप्रं समीपं तव सुव्रतम् ॥ २८ ॥
दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यस्रगुनुलेपनम् । विमानवरमारोप्य दर्शयामास तं पुनः ॥ २९ ॥
तत्रस्थः स द्विजो भोगीविभुनक्ति सह रंभया । शकटव्रतमाहात्म्यमित्येतत्ते मयोदितम् ॥ ३० ॥
राज्यश्रियं जगति सर्वजनोपभोग्यामाप्नोति शक्रशिवकेशवयोर्निवासम् । नाप्राप्यमस्ति भुवने सुदृढव्रतानां तस्मात्सदा व्रतपरेण नरेण भाव्यम् ॥ ३१ ॥
युधिष्ठिर उवाच । ब्रह्मेश केशवादीनां गौर्या गणपतेस्तथा । दुर्गासूर्याग्निसोमानां व्रतानि मधुसूदन ॥ १ ॥
शास्त्रांतरेषु दृष्टानि तव बुद्धिगतानि च । तानि सर्वाणि मे देव वद देवकिरनन्दन ॥ २ ॥
प्रतिपत्क्रमयोगेन विहिता यस्य या तिथिः । देवस्य तस्यां यत्कार्यं तदशेषेण कीर्तय ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । वसंते किंशुकाशोकशोभने प्रतिपत्तिथिः । शुक्ला तस्यां प्रकुर्वीत स्नानं नियमतत्परः ॥ ४ ॥
नारी नरो वा राजेन्द्र संतर्प्य पितृदेवताः । नद्यास्तीरे तडागे वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ ५ ॥
पिष्टातकेन विलिखेद्वत्सरं पुरुषाकृतिम् । ततश्चन्दनचूर्णेन पुष्पधूपादिनार्चयेत् ॥ ६ ॥
दीपैश्चापि सनैवेद्यैः पूजयेद्वत्सरं तदा । मासर्तुनामभिः पश्चान्नमस्कारांतयोजितैः । पूजयेद्ब्राह्मणान्विद्वान्मंत्रैर्वेदोदितैः शुभैः ॥ ७ ॥
संवत्सरोऽसि परिवत्सरोसीडा वत्सरोऽभित्सरोऽसि उषसस्ते कल्पंतामहोरात्रास्ते कल्पंतामर्धमासस्ते कल्पतां मासास्ते कल्पतामृतवस्ते कल्पन्तां संवत्सरस्ते कल्पताम् ॥ ८ ॥
एवमभ्यर्च्य वासोभिः पश्चात्तमभिवेष्टयेत् । कालोद्भवैर्मूलफलैनैर्वेद्यैर्मोदकादिभिः ॥ ९ ॥
ततस्तं प्रार्थयेत्पश्चात्पुरः स्थित्वा कृतांजलिः । भगवंस्त्वत्प्रसादेन वर्ष शुभदमस्तु मे ॥ १० ॥
एवमुक्त्वा यथाशक्ति दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् । ललाटपट्टे तिलकं कुयच्चांदनपङ्कजम् ॥ ११ ॥
ततः प्रभृत्यनुदिनं तिलकालंकृतं मुखम् । धार्यं संवत्सरं यावच्छशिनेव नभस्तलम् ॥ १२ ॥
एवं नरो वा नारी वा व्रतमेतत्समाचरेत् । सदैव पुरुष व्याघ्र भोगान्भुवि भुनक्त्यसौ ॥ १३ ॥
भूताः प्रेताः पिशाचाश्च दुर्वारा वैरिणो ग्रहाः । निरर्थका भवंत्येते तिलकं वीक्ष्य तत्क्षणात् ॥ १४ ॥
पूर्वमासीन्महीपालो नाम्ना शत्रुंजयो जयी । चित्रलेखेति तस्याभूद्भार्या चारित्रभूषणा ॥ १५ ॥
तया व्रतमिदं चैत्रे गृहीतं द्विजसन्निधौ । संवत्सरं पूजयित्वा धृत्वा हृदि जनार्दनम् ॥ १६ ॥
असूयुः क्षेप्तुकामो वा समागच्छति यः पुरः । प्रयाति प्रियकृत्तस्या दृष्ट्वा मुखमधोमुखः ॥ १७ ॥
सपत्नीदर्पापहरा वशीकृतमहीतला । भर्तुरिष्टा प्रहृष्टा च सुखमास्ते निराकुला ॥ १८ ॥
तावत्करेणाभिभूतो भर्ता पुत्रः सवेदनः । शिरोऽर्त्या नाशं प्रयातः सुहृदां दुःखदायकः ॥ १९ ॥
धर्मराजपुरं प्राप्तुं सर्वभूतापहारकः । तस्मिन्क्षणे महाराजः धर्मराजस्य किंकराः ॥ २० ॥
तस्य द्वारमनुप्राप्ताः प्रवेष्टुं गृहमञ्जसा । शत्रुंजयं समानेतुं कालमृत्युपुरःसराः ॥ २१ ॥
पार्श्वस्थितां चित्रलेखां तिलकालंकृताननाम् । दृष्ट्वा प्रनष्टसंकल्पाः परावृत्य गताः पुनः ॥ २२ ॥
गतेषु तेषु स नृपः पुत्रेण सह भारत । नीरुजो बुभुजे भोगान्पूर्वकर्मार्जिताञ्छुभान् ॥ २३ ॥
एतद्व्रतं महाभाग कीर्तितं ते महोदयम् । शंकरेण समाख्यातं मम पूर्वं युधिष्ठिर ॥ २४ ॥
एतत्त्रिलोकतिलकालकभूषणं ते ख्यातं व्रतं सकलदुःखहरं परं च । इत्थं समाचरति यः स सुखं विहृत्य मर्त्यः प्रयाति पदमापदि पद्मयोनेः ॥ २५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । आश्वयुच्छुक्लपक्षस्य प्रथमेऽह्नि दिनोदये । अशोकं पूजयेद्वृक्षं प्ररूढशुभपल्लवम् ॥ १ ॥
विरूढैः सप्तधान्यैश्च गुण कैर्मोदकैः शुभैः । फलैः कालोद्भवैर्दिव्यैर्न्नालिकेरैः सदाडिमैः ॥ २ ॥
पुष्पधूपादिना तद्वत्पूजयेत्तद्दिनेऽनघ । अशोकं पांडवश्रेष्ठ शोकं नाप्नोति कुत्रचित् ॥ ३ ॥
पितृभ्रातृपतिश्वश्रूश्वशुराणां तथैव च । अशोक शोकशमनो भव सर्वत्र नः कुले ॥ ४ ॥
इत्युच्चार्य ततो दद्यादर्घ्यं श्रद्धासमन्वि तम् । पताकाभिरलंकृत्य प्रच्छाद्य शुभवाससा ॥ ५ ॥
दमयन्ती यथा स्वाहा यथा वेदवती सती । तथाशोकव्रतादस्माज्जायते पतिवल्लभा ॥ ६ ॥
वने व्रजंत्या सद्धर्मः सीतया संप्रदर्शितः । दृष्ट्वाऽशोकं वने पार्थ पल्लवालंकृतांबरम् ॥ ७ ॥
कृत्वा समीपे भर्तारं देवरं च तिलाक्षतैः । दीपालंकृतनैवेद्यधूपसूत्रफलार्च्चनैः ॥ ८ ॥
अर्चयित्वा ह्यर्थितोऽसौ रक्ताशोको युधिष्ठिर । मैथिल्या प्राञ्जलिर्भूत्वा शृण्वतो राघवस्य च ॥ ९ ॥
चिरं जीवतु मे वृद्धः श्वशुरः कोशलेश्वरः । भर्ता मे देवराश्चैव जीवंतु भरतादयः । कौशल्यामपि जीवन्तीं पश्येयमिति मैथिली ॥ १० ॥
ययाचे तं महाभागा द्रुमं सत्योपयाचनम् । प्रदक्षिणमुपावृत्य ततस्ते प्रययुः पुनः ॥ ११ ॥
एवमन्यापि या नारी पूजयेद्भुवि तं नगम् । तिल तंडुलसंमिश्रैर्यवगोधूमसर्षपैः ॥ १२ ॥
क्षमाप्य वन्दयेन्मूलं पादपं रक्तपल्लवम् । मन्त्रेणानेन कौंतेय प्रणम्य स्त्री पतिव्रता ॥ १३ ॥
महावृक्ष महाशाख मकरध्वजमन्दिर । प्रार्थये त्वां महाभाग वनोपवनभूषण ॥ १४ ॥
एवमाभाष्य तं वृक्षं दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् । सखीभिः सहिता साध्वी ततः स्वभवनं व्रजेत् ॥ १५ ॥
याः शोकनाशनमशोकतरुं तरुण्यः संपूजयंति कुसुमाक्षतधूपदीपैः । ताः प्राप्य सौख्यमतुलं भुवि भर्तृ जातं गौरीपदं प्रमुदिताः पुनराप्नुवंति ॥ १६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्रथमेऽह्नि दिनोदये । देवोद्यानभवं हृद्यं करवीरं समर्चयेत ॥ १ ॥
रक्ततंतुपरीधानं गन्धधूपविलेपनैः । विरूढैः सप्तधान्यैश्च नारंगैर्बीजपूरकैः ॥ २ ॥
गुणकैर्घटकैर्दिव्यैर्नालिकेरैः सुशोभनैः । अभ्युक्ष्याक्षततोयेन मंत्रेणैवं क्षमापयेत् ॥ ३ ॥
करवीर विषावास नमस्ते भानुवल्लभ । मौलिमंडनसद्रत्न नमस्ते केशवेशयोः ॥ ४ ॥
आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च । हिरण्ययेन सविता रथेनादेवो याति भुवनानि पश्यन् ॥ ५ ॥
एवं भक्त्या समभ्यर्च्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् । प्रदक्षिणामथो कृत्वा ततः स्वभवनं व्रजेत् ॥ ६ ॥
एतद्व्रतं महाभाग सूर्याराधनकाम्यया । अनसूयया च क्षमया सावित्र्या सत्यभामया ॥ ७ ॥
दमयन्त्या सरस्वत्या गायत्र्या गंगया तथा । अन्याभिरपि नारीभिर्मर्त्यलोकेऽप्यनुष्ठितम् । करवीव्रतं पार्थ सर्वसौख्यफलप्रदम् ॥ ८ ॥
संपूज्य रत्नकुसुमांचितसर्वशाखं नीलैर्दलैस्तततनुं करवीरवृक्षम् । भुक्त्वा मनोऽभिलषितान्भुवि भव्यभोगानंते प्रयाति भवनं भरताग्र्य भानोः ॥ ९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । स्वभर्त्रा सह संबद्धमहास्नेहो यथा भवेत् । कुलस्त्रीणां तदाचक्ष्व व्रतं मम सुरोत्तम ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । यमुनायास्तटे पूर्वं मथुरास्ते पुरी शुभा । तस्यां शत्रुघ्ननाम्नाभूद्राजा रामप्रतिष्ठितः ॥ २ ॥
तस्य भार्या कीर्तिमाला नाम्नासीत्प्रथिता भुवि । तया प्रणम्य भगवान्वशिष्ठो मुनिपुंगवः ॥ ३ ॥
पृष्टः सुखं मुनिश्रेष्ठ कथं समुपजायते । ब्रूहि मे तिलसम्बन्धकारणं व्रतमुत्तमम् ॥ ४ ॥
एवमुक्तस्तया ज्ञानी वशिष्ठः कीर्तिमालया । ध्यात्वा मुहूर्तमाचख्यौ कोकिलाव्रतमुत्तमम् ॥ ५ ॥
श्रीवशिष्ठ उवाच । आषाढपूर्णिमायां तु संध्याकाले ह्युपस्थिते । संकल्पयेन्मासमेकं श्रावणे श्वःप्रभृत्यहम् ॥ ६ ॥
स्नानं करिष्ये नियता ब्रह्मचर्यस्थिता सती । भोक्ष्यामि नक्तं भूशय्यां करिष्ये प्राणिनां दयाम् ॥ ७ ॥
इति संकल्प्य पुरुषो नारी वा ब्राह्मणांतिके । प्राप्यानुज्ञां ततः प्रातः सर्वसामग्रिसंयुतः ॥ ८ ॥
पुरुषः प्रतिपत्कालाद्दन्तधावनपूर्वकम् । नद्यां गत्वा तथा वाप्यां तडागे गिरिनिर्झरे ॥ ९ ॥
स्नानं कुर्याद्व्रती पार्थ सुगन्धामलकैस्तिलैः । दिनाष्टकं तथा पश्चात्सर्वौषध्या पुनः पृथक् ॥ १० ॥
वचयाष्टौ पुनः पिष्ट्वा शिरोरुहविमर्दनम् । स्नात्वा ध्यात्वा रविं चैव वंदित्वा च पितॄनथ ॥ ११ ॥
तर्पयित्वा तिलापिष्टैः कोकिलां पक्षिरूपिणीम् । कलकण्ठीं शुभैः पुष्पैः पूजयेच्चंपकोद्भवैः ॥ १२ ॥
पत्रैर्वा धूपनैवेद्यदीपालक्तकचंदनैः । तिल तन्दुलदूर्वाग्रैः पूजयित्वा क्षमापयेत् । नित्यं तिलव्रती भक्तो मंत्रेणानेन पांडव ॥ १३ ॥
तिलसहे तिलसौख्ये तिलवर्णे तिलप्रिये । सौभाग्यं द्रव्यपुत्रांश्च देहि मे कोकिले नमः ॥ १४ ॥
इत्युच्चार्य ततः पश्चाद्गृहमभ्येत्य संयतः । कृत्वाहारं स्वपेत्पार्थ यावन्मासः समाप्नुते ॥ १५ ॥
मासांते ताम्रपात्र्यां तु कोकिलां तिलपिष्टजाम् । रत्ननेत्रां स्वर्णपक्षां ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ १६ ॥
वस्त्रैर्द्धनैर्गुडैर्युक्तां श्रावण्यां कुंडलेऽथ वा । श्वश्रूश्वशुरवर्गे वा दैवज्ञे वा पुरोहिते । व्यासे वा संप्रदातव्या व्रतिभिः शुभकाम्यया ॥ १७ ॥
एवं या कुरुते नारी कोकिलाव्रतमादरात् । सप्त जन्मानि सौभाग्यं सा प्राप्नोति सुविस्तरम् ॥ १८ ॥
निःसापत्न्यं पतिं भव्यं सस्नेहं प्राप्य भूतले । मृता गौरीपुरं याति विमानेनार्कवर्चसा ॥ १९ ॥
एतद्व्रतं वशिष्ठेन मुनिना कथितं पुरा । तथा चानुष्ठितं पार्थ समस्तं कीर्तिमालया ॥ २० ॥
तस्याश्च सर्वं संपन्नं वशिष्ठवचनादिह । पुत्रसौभाग्यसंमानं शत्रुघ्नस्य प्रसादजम् ॥ २१ ॥
एवं यान्यापि कौंतेय कोकिलाव्रतमादरात् । करिष्यति ध्रुवं तस्याः सौभाग्यं च भविष्यति ॥ २२ ॥
ये कोकिलां कलरवां कलकंठपीठां यच्छंति साज्यतिलपिष्टमयीं द्विजेभ्यः । ते नंदनादिषु वनेषु विहृत्य कामं मर्त्ये समेत्य मधुरध्वनयो भवंति ॥ २३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथ पापापहं वक्ष्ये बृहद्व्रतमनुत्तमम् । सुरासुरमुनीनां च दुर्ल्लभं विधिना शृणु ॥ १ ॥
पर्वण्याश्वयुजस्यांते पायसं घृत संयुतम् । नक्तं भुञ्जीत शुद्धात्मा ओदनं वैक्षवान्वितम् ॥ २ ॥
आचम्याथ शुचिर्भूत्वा बिल्वजं दंतधावनम् । भक्षयित्वा महादेवं प्रणम्येदमुदीरयेत् ॥ ३ ॥
अहं देवव्रतमिदं कर्तुमिच्छामि शाश्वतम् । तवाज्ञया महादेव यथा निर्वहते कुरु ॥ ४ ॥
इत्येवं नियमं कृत्वा यावद्वर्षाणि षोडश । तिथयः प्रतिपत्पूर्वां भजिष्यामीत्यनुक्रमात् ॥ ५ ॥
ततो मार्गशिरे मासि प्रतिपद्यपरेऽहनि । पृष्ट्वा गुरुं चोपवासं महादेवं स्मरन्मुहुः ॥ ६ ॥
स्नात्वा देवं समभ्यर्च्य रात्रौ प्रज्वाल्य दीपकान् । यमुनां च महादेवं नत्वा पश्चान्निमंत्रयेत् ॥ ७ ॥
महादेवरतान्विप्रान्सपत्नीकान्यतव्रतान् । षोडशाष्टौ तदर्धं वा एकं वा शक्त्यपेक्षया ॥ ८ ॥
आमंत्र्य स्वगृहं गत्वा महादेवं स्मरन्क्षितौ । शुचिवस्त्रास्तृतायां तु निराहारो निशि स्वपेत ॥ ९ ॥
भास्करोदयमासाद्य स्नात्वा चादाय दीपकान् । नैवेद्यं स्नपनं पुष्पं धूपं गच्छेष्छिवालये ॥ १० ॥
अभ्यंगयित्वा देवेशं कषायैश्च विरूक्षयेत् । स्नपयेत्पञ्चगव्येन पयसा तदनंतरम् ॥ ११ ॥
घृतेन मधुना दध्ना रसेन पयसा पुनः । तिलांबुना ततः स्नाप्य स्नापयेदुष्णवा रिणा ॥ १२ ॥
लेपयेत्सुघनं पश्चात्कर्पूरागरुचंदनैः । पुष्पैः संपूज्य दातव्यं हैमं शिरसि पंकजम् ॥ १३ ॥
वस्त्रयुग्मं पताकां च पञ्चवर्णं वितानकम् । धूपं दीपं च घंटाञ्च दद्याद्देवस्य शक्तितः ॥ १४ ॥
पश्चान्निवेद्य नैवेद्यं स्तुत्वा स्वभवनं व्रजेत् । सुसमिद्धं ततः कृत्वा पूजयेज्जातवेदसम् ॥ १५ ॥
व्रतिनश्च तथाचार्यं भोजयेन्मिथुनानि च । हेमवस्त्रादिदानेन यथाशक्ति क्षमापयेत् ॥ १६ ॥
एवं विसृज्य तान्सर्वान्सार्द्धं बंधुजनैः स्वयम् । आशयित्वा पञ्चगव्यं हृष्टो भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १७ ॥
एवमेव विधिं कृत्वा प्रारभेताधनो धनी । वित्तसामर्थ्यतश्चैव प्रतिमासं च कृत्स्नशः ॥ १८ ॥
वित्तहीनो यथा कश्चिच्छ्रद्धया च पुनःपुनः । पुष्पार्चनविधानेन सर्वमेतत्समाचरेत् ॥ १९ ॥