snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
तेषां संस्कारयागेषु शान्तिकर्मक्रियासु च । आचार्यविहितः कल्पस्तस्माच्चक्ष इति स्मृतः ॥ ३ ॥
त्रिकुशं परिगृह्णाति ततश्च कुरुते दृढम् । ऋषिर्दक्षश्च जगती छन्दो विष्णुश्च देवता ॥ ४ ॥
कश्यपस्तृप्यतामिति भूरसीति च शोधनम् । ऋषिः सुवर्ण गायत्री जगती छन्द इष्यते । देवता च भवेत्सूर्यः पृथिवीशोधने न्यसेत् ॥ ५ ॥
ऐशान्यादिक्रमेणैव प्रादक्षिण्येन यत्नतः । यत्पवित्रेति मंत्रेण तर्जन्यंगुष्ठयोरपि ॥ ६ ॥
कुशगर्भत्रयेणापि भ्रामयेद्वलयाकृति । परिसमूहनमित्युक्तं स्नपनं शृणु सत्तम ॥ ७ ॥
ईशानादेश्च संस्कारं कुर्यात्परिसमूहनम् । प्रतिष्ठायां चरेत्यादिनैर्ऋत्यादिग्रहं मखे ॥ ८ ॥
परिसमूहनमैन्द्रस्य पर्वतोऽस्य ऋषिः स्मृतः । पंक्तिच्छन्दः समुद्दिष्टमिन्द्राणी चास्य देवता ॥ ९ ॥
गोमयं च त्रिगंधं च पंचमूर्तिकयापि च । कनिष्ठं गुह्यकं त्यक्त्वा देवतार्थे न लेपयेत् ॥ १० ॥
मानस्तोकेनेति ऋचा विश्वेदेवश्च पूज्यताम् । ऋषिः स्यात्काश्यपच्छन्दो विश्वदेवः प्रकीर्तितः ॥ ११ ॥
योजयेल्लेपयेद्विद्वान्घटमाबद्ध्य सत्तमाः । मध्यमातर्जनीभ्यां च कुशमारभ्य दक्षिणम् ॥ १२ ॥
चतुरस्त्रीकृते क्षेत्रं हस्तमानं तथाननम् । यज्वभिरिति मन्त्रेण सूर्यः प्रीणाति सत्तमाः ॥ १३ ॥
दक्षे सार्धांगुलं त्यक्त्वा पश्चिमेन परित्यजेत् । उत्तराग्रां लिखेद्रेखामन्यथाऽमंगलं भवेत् ॥ १४ ॥
आप्यायस्वेति मन्त्रस्य धन्वतरि ऋषिः स्मृतः । त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं सविता चात्र देवता ॥ १५ ॥
तल्लग्नं दक्षिणे चैकं पूर्वार्द्धद्वादशाङ्गुलम् । अन्यांगुलांतरं चैकं ततः सप्तांगुलं भवेत् ॥ १६ ॥
कुशमूलेन स्वर्णेन प्रतिष्ठायां च राजते । अंगुष्ठानामिकाभ्यां च संज्योतीति च संजपन् ॥ १७ ॥
संस्मरेन्मित्रा वरुणौ ऋषिरौतथ्यसंज्ञकः । पंक्तिश्छन्दः शिवो देवो रेखामथ च योजयेत् ॥ १८ ॥
तेनैवोर्द्ध्वकरौ कुर्याद्दक्षवामे सकृत्सकृत् । भास्वराय क्षिपेदग्नौ तत ऊर्ध्वं रणं स्मृतम् ॥ १९ ॥
सदसंपदृषिः कर्णो विराडिति उदाहृतः । छन्द इन्द्रो देवता च पृथिव्या देवता भवेत् ॥ २० ॥
कुशपुष्पोदकेनापि देवतीर्थेन सत्तमाः । पंचगव्येन मतिमान्पञ्चरत्नोदकेन च । पञ्चपल्लवतोयेन महायोगे विशेषतः ॥ २१ ॥
अथोनस्य च मन्त्रस्य वरिष्ठः परिकीर्तितः । छन्दोऽथ देवी गायत्री देवता गणनायकः ॥ २२ ॥
कीशादग्निं समादाय मे गृह्णामीति संपठन् । मे गृह्णामीति मंत्रस्य ऋषिर्गौतम ईरितः । छन्दोनुष्टुप्समाख्यातं वामदेवोऽथ देवता ॥ २३ ॥
क्रव्यादग्निं परित्यज्य क्रव्यादमग्निमीरयन् । मन्त्रेणानेन मतिमान्दक्षिणस्यां विनिक्षिपेत् ॥ २४ ॥
अस्य मन्त्रस्य हारीत ऋषिः स्याच्छन्द इष्यते । देवता वामदेवोऽपि दाहेपि विनियोजयेत् ॥ २५ ॥
आवाहनं ततः कुर्यात्संसरक्षेति संजपन् । संसरक्षेति मंत्रस्य ऋषिर्नील उदाहृतः । विराट् छन्दोऽथ विज्ञेयो देवता च शतक्रतुः ॥ २६ ॥
वैश्वानर इति ऋचा अग्निस्थापनमीरितम् । मंत्रमाचाति प्रीणाति ऋषिः स्यात्काश्यपः स्मृतः । अनुष्टुप् च भवेच्छन्दो देवता हव्यवाहनः ॥ २७ ॥
बध्नासीति च मंत्रेण अग्निं कुर्यात्प्रदक्षिणम् । ऋषिः स्वयंभूराख्यातो विराट्छन्द उदाहृतम् । देवता परमात्मा च नमस्कारेण योजयेत् ॥ २८ ॥
ततोग्निदक्षिणे भागे प्रागग्रकुशकुब्जके । द्विहस्ते भवतश्चैव हस्तपानासने अथ ॥ २९ ॥
ब्रह्मन्निहोपवेश्यतामिति ब्रह्माणं विनिवेशयेत् । ब्रह्मयज्ञानृचा दोग्ध्री धेनुरिति त्वृचा ॥ ३० ॥
द्वाभ्यामिति च मन्त्राभ्यामिति ब्रह्मप्रवेशनम् । शक्रोऽस्य त्रायतामेति शृणु ऋग्भ्यामृषीद्विजाः ॥ ३१ ॥
प्रजापतिर्ऋषिश्छन्दस्त्रिष्टुब्देवोऽथ शंकरः । नारदश्च ऋषिश्छन्दस्त्रिष्टुब्देवः शचीपतिः ॥ ३२ ॥
अग्नेरुत्तरभागे च हस्तमानांतरेपि च । प्रणीता स्थापनं कुर्याद्दिन एहीति संजपन् ॥ ३३ ॥
मन्त्रस्य च ऋषिश्छन्दो वामदेवः प्रकीर्तितः । जगती च भवेच्छन्दो देवता च शतक्रतुः ॥ ३४ ॥
श्रीपर्णीसहकारोत्थं वरुणस्य विशेषतः । षडंगुलेन विस्तारं विंशत्यंगुलकेन च ॥ ३५ ॥
दैर्घ्येण च चतुःख्यातकांगुलं च प्रमाणतः । द्व्यंगुले चरकाकायामासासन्देवकर्मणि ॥ ३६ ॥
अभिचारे भवेत्कांस्यं ताम्रं स्याच्छांतिकर्मणि । प्रतिष्ठायां मृन्मयं च अष्टांगुलमथापि वा ॥ ३७ ॥
द्वादशांगुलप्रस्तारं तैजसं मानवर्जितम् । इमं मे वरुणेनर्चा प्रणीतामथ पूरयेत् ॥ ३८ ॥
सागरा अथ प्रीयंतामित्थमाध्यानमाचरेत् । सकृदच्छिन्नदर्भेण दिग्विदिक्षु परिस्तरेत् ॥ ३९ ॥
नैर्ऋते दिक्षु सीतः स्याद्वैश्वदेवे तथैव च । कया नश्चित्र इत्यृचा नागः प्रीणाति सत्तमाः ॥ ४० ॥
अस्य मंत्रस्य च ऋषिर्भरद्वाज उदाहृतः । छन्दोऽनुष्टुब्देवता च ईशानः परिकीर्तितः ॥ ४१ ॥
प्रयोजनादिकं द्रव्यं तत आसादयेत्क्रमात् । दक्षिणादि उत्तरांतं धुवास इत्यृचापि च ॥ ४२ ॥
ऋषिः स्यान्नारदश्छन्दोनुष्टुप्चैवाथ देवता । शतक्रतुश्च प्रीणाति योजयेदथ सादरात् ॥ ४३ ॥
काष्ठं च पश्चिमे कुर्यात्प्रयच्छन्पश्चिमेन तु । पुरतोऽन्नं पञ्चव्रीहीस्तिलाश्च सहसर्षपान् ॥ ४४ ॥
दक्षिणे चैव आपूपं भृंगराजं तथैव च । फलपत्रे वामभागे पिष्टकं दधि दुग्धकम् ॥ ४५ ॥
पनसं नारिकेलं च मोदकं लड्डुकं तथा । प्रणीतां च दिग्विदिक्षु स्थापयेदविचारयन् ॥ ४६ ॥
प्रणीतां न स्पृशेज्जातु होमकाले कथंचन । स्नानकुंभं च भो विप्रा यावद्यागः प्रवर्तते ॥ ४७ ॥
उच्चीरकं मातुलिंगं दूर्वां धात्रीफलानि च । तुलसीमालतीजाती जलजानि विशेषतः ॥ ४८ ॥
ऐशान्यां स्थापयेत्सर्वं यच्च वै कंकतीमयम् । नैर्ऋत्येति विशेषोयं यच्च वैकंकती शमी ॥ ४९ ॥
यथायोगेन तत्सर्वं ग्राह्यं तत्पत्रमेव च । क्षीरपाके तु क्षीरांते चरुस्थालीमथानयेत् ॥ ५० ॥
पविवच्छेदनकुशैश्छिंद्यात्प्रादेशिकं पुनः । छित्त्वा पवित्रं प्रोक्षण्यां स्थापयेद्बलभिदाम्रकम् ॥ ५१ ॥
विष्णो रराटमंत्रेण छेदयेदग्रभागतः । पायसेन काठिनेन प्रमथ्नीयात्कदाचन ॥ ५२ ॥
न रसेन न कार्ष्णेन न दृढेन कदाचन । ताम्रेण भस्मना चाथ शुक्तिशंखेन वाग्यतः ॥ ५३ ॥
छेदयेत्पिञ्जुलीं चापि पवित्रमथ देशिकः । विष्णो रराटमंत्रस्य हारीतश्च ऋषिः स्मृतः ॥ ५४ ॥
पंक्तिश्छंदो भवेद्देवः संस्कारे विनियोजयेत् । प्रणीताभाजनं गृह्य प्रोक्षणीं पूरयेत्त्रिभिः ॥ ५५ ॥
कायतीर्थेन तत्कुर्याद्देवतीर्थेन चेत्यपि । वामहस्ततले पश्चात्स्थापयेत्प्रोक्षणीयकम् ॥ ५६ ॥
मध्यमामध्यमांगुष्ठ अपामार्गेण मंत्रिभिः । उत्तानं तत्पवित्रं च पवित्रं तेति संजपन् ॥ ५७ ॥
ऋषिः स्याद्गौतमश्छन्दो धर्मराजोऽथ देवता । अथ स्थापितद्रव्याणि प्रोक्षयेत्स्थापयेत्क्रमात् ॥ ५८ ॥
सकृद्द्रव्ये त्रिभिः काष्ठैस्त्रिवारं मंत्रपुष्पकैः । स्थिरस्थाने तु संप्राप्तप्रणीतायाश्च दक्षिणे ॥ ५९ ॥
प्रादेशांतरतश्चैव आज्यस्थालीमथार्पयेत् । अग्रतो मण्डलं कृत्वा वह्निं विप्रे तु स्थापयेत् ॥ ६० ॥
द्यूतं निःसारयेत्तत्तु निरूप्याशु क्रमेण तु । ईशानेति च मंत्रेण अधिश्रपणमीरितम् ॥ ६१ ॥
ऋषिर्नारायणश्छन्दः पंक्तिरीशोऽथ देवता । पर्यग्निकरणं कुर्यादादराद्द्वयमप्यथ ॥ ६२ ॥
अवेक्ष्य ईशमारभ्य दक्षिणावर्तकेन तु । कुलायनीति मंत्रेण ऋषिच्छन्दादिकं स्मरन् ॥ ६३ ॥
परिवेष्याज्यस्थालीं च त्रिः सकृद्वा समाहितः । पितरस्तृप्यतामिति संस्कारे मातरः स्मृताः ॥ ६४ ॥
ऋषिः स्याज्जमदग्निश्च गायत्री छन्द ईरितम् । देवता च पिनाकी स्यादग्निष्टोमे च योजयेत् ॥ ६५ ॥
घृतस्य च तथा त्वं नो ब्रह्मा वै तृप्यतामिति । षडंगुलं स्रुवं पश्चाद्गृहीत्वाग्नौ प्रतप्य च ॥ ६६ ॥
त्रिरात्रं तु महायोगे सकृदन्यत्र सत्तमाः । संमार्जयेत्कुशेनापि मूलादग्रं तु सेचयेत् ॥ ६७ ॥
अग्रान्मूलं पुनः कुर्यात्संपूज्य च पुनः पुनः । त्रिभिस्त्रिभिः प्रणीतोदे प्रोक्षयेत्तदनंतरम् ॥ ६८ ॥
भुवं पुनः प्रतप्याथ प्रोक्षण्युत्तरतो न्यसेत् । आज्यपात्रं पुरस्कृत्य पवित्रं च समाहरेत् ॥ ६९ ॥
अंगुष्ठे द्वे अनामे तु गृह्णीयात्तत्पवित्रकम् । अष्टांगुलं मध्यकृत्वो घृतं त्रिः पवनं चरेत् ॥ ७० ॥
पाताले त्रिस्तथाकाशे अवेक्ष्याज्यं ततस्त्रिभिः । प्रोक्षण्यां च तथा कुर्यादधः संप्रोक्ष्य देशिकः ॥ ७१ ॥
ततः पायसमादाय उत्थाय च समन्त्र कम् । तूष्णीं दद्यात्तथा चाग्नौ सन्निवेशेन तत्त्वतः ॥ ७२ ॥
सपवित्रं दक्षकरे गृहीत्वा प्रोक्षणीयकम् । अष्टांगुले मूलभागे तज्जलेन ईशादितः ॥ ७३ ॥
अग्निं पर्युक्षयेत्पश्चाद्दक्षिणावर्तकेन च । पवित्रं च प्रणीतायां निधाय प्रोक्षणीयकम् ॥ ७४ ॥
संयावार्थं च भो विप्रा अग्निवत्तत्र देशिकः । ध्यायेदग्निं रक्तवर्णं स्रुवहस्तं त्रिबाहुकम् ॥ ७५ ॥
कमंडलुं परे हस्ते ततो दक्षकरेण तु । स्रुवं गृहीत्वा जुहुयात्तूष्णीमेव समाहितः ॥ ७६ ॥
अंते च देवतोद्देशं प्राजापत्यं समीरयन् । प्रणवांतेन जुहुयात्सर्वत्र द्विजसत्तमाः ॥ ७७ ॥
वायुकोणं समारभ्य वह्निकोणान्तकेन तु । अच्छिन्नेन घृतेनैव इन्द्राय तदनंतरम् ॥ ७८ ॥
अग्नीषोमात्मकं चैव जुहुयाद्राक्षसादितः । ऐशानकोणपर्यंतं ततो नैमित्तिकं चरेत् ॥ ७९ ॥
पश्चात्स्विष्टं ततो दद्याद्दद्याच्च मतिभिस्तथा । वारुणं पञ्चकं चैव कृत्वा पूर्णां ततो लभेत् ॥ ८० ॥
उद्वाह इति मंत्र स्य अथर्वण ऋषिः स्मृतः । छंदो देवी च गायत्री देवतं चापि वारुणम् ॥ ८१ ॥
प्रकृते योजयेन्मन्त्री स्तुतौ चापि नियोजयेत् । त्वन्नोग्न इति मंत्रस्य ऋषिर्वाशिष्ठसंज्ञकः । छंदश्च बृहती ख्यातं तदेवाग्निः प्रकीर्तितः ॥ ८२ ॥
इडो गतमिति मन्त्रस्य ऋषिः को गुह्यसंज्ञकः । छन्दश्च जगती ख्यातं देवो विष्णुः प्रकीर्तितः ॥ ८३ ॥
उद्वर्तन इति मंत्रस्य ऋषिः को नु प्रकीर्तितः । छन्दो देवी च गायत्री वरुणश्चाधिदेवता ॥ ८४ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
सूत उवाच । मखे सर्वत्र ब्रह्माणमृत्विजं वरयेदथ । कुशकण्डीं स्वगृह्येन कृत्वाग्निं चार्चयेत्ततः ॥ १ ॥
आघाराज्यभागौ तु महाव्याहृतयस्त्रयः । सर्वं प्रायश्चित्तसंज्ञकं प्राजापत्यं च स्विष्टकृत् ॥ २ ॥
एतन्नित्यं हि सर्वत्र होमे कर्मणि निर्दिशेत् । प्राजापत्ये च इन्द्राय एतावाघारसंज्ञकौ ॥ ३ ॥
अग्नये चैव सोमाय आज्यभागौ प्रकीर्तितौ । भूर्भुवःस्वस्त्रयश्चैव महाव्याहृतयः स्मृताः ॥ ४ ॥
अयाश्चाग्ने इति तथा ये ते शतमनुत्तमम् । सर्वप्रायश्चित्तसंज्ञा एते वै पञ्च मंत्रकाः ॥ ५ ॥
प्राजापत्याहुतिश्चैका स्विष्टकृच्चापरा स्मृता । चतुर्दशैताः कृतयो होतव्या नित्यसंज्ञकाः ॥ ६ ॥
कृत्वा सकृद्देवतोद्देशं होमं पश्चात्समाचरेत् । सोमपा ये च गोयागे नरमेधाश्वमेधयोः ॥ ७ ॥
अन्यत्र विपरीतेन स्वाहांतेन हुनेद्बुधः । नैमित्तिकं विना नित्यं विफलं याति नान्यथा ॥ ८ ॥
नित्यं वर्ज्यं शतार्धेन वैश्वदेवे तथैव च । त्र्यहसाध्यादियागेषु यन्निदेशं शृणु द्विजाः ॥ ९ ॥
एकाहे वाघारारज्यौ कृत्वा नैमित्तिकीं कृतीः । समा स्विष्टकृतं विद्यादाकृत्याद्यास्ततः परम् ॥ १० ॥
विशेषतस्त्र्यहादौ तु अघारावाज्यपूर्वकम् । पश्चान्नैमित्तिकं कुर्यात्समाप्तिदिवसे प्यथ ॥ ११ ॥
आघाराराज्यपूर्वेण ततो नैमित्तिकं चरेत् । स्विष्टकृद्व्याहृतिश्चैव वारुणाद्यास्तथा हि षट् ॥ १२ ॥
द्विजातिः पतितो यत्र द्वित्रिकं च चतुश्चतुः । एकस्मिन्दिवसे कुर्यात्सोमयागे च शैशवे ॥ १३ ॥
द्विजातीनां विवाहे तु नैत्यिकं प्रथमं भवेत् । एकस्मिन्दिवसे कुर्यादग्निकार्यं पृथक्पृथक् ॥ १४ ॥
दद्यादेकं च नित्यं च पृथङ् नित्यं न चाचरेत् । द्विजातिः पतितो यत्र द्वित्रिकं च चतुश्चतुः ॥ १५ ॥
एकस्मिन्दिवसे कुर्यात्तत्रापि नैत्तिकं त्यजेत् । होमे ब्रह्मा स्तुते विष्णुः स्रुवे चैव महेश्वरः ॥ १६ ॥
अजस्यानियमे चेन्द्रोऽधिश्रयणं विवस्वतः । पर्यग्निकरणे चैव उद्वाहे मातरः स्मृताः ॥ १७ ॥
चन्द्रादित्यौ चोत्पवने वीक्षणे च दिशस्तथा । प्रोक्षण्यां स्थापने दुर्गा इमे लक्ष्मी प्रतिष्ठिता ॥ १८ ॥
होमं कुर्याद्द्विजश्रेष्ठा विधिं कुर्यात्समाहितः । एतेषु देवताः प्रोक्ता द्विजातीनां हिताय च ॥ १९ ॥
यजेत्सुपशुबद्धेषु संस्कारे चैव पर्वणि । देवताः सर्वा ज्ञातव्या एता यज्ञे समाहितैः ॥ २० ॥
अधिदैवेन जानीयात्करवल्यां पंचफलं यतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवतामथ विन्यसेत् ॥ २१ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
सूत उवाच । अथ वक्ष्यामि सच्चैषां देवानां ध्यानमुत्तमम् । अस्य यज्ञे परिज्ञानाज्जिह्वा सम्यक्फलप्रदा ॥ १ ॥
हिरण्यवर्णां प्रथमां वह्निजिह्वां महाद्युतिम् । कनकाढ्यकरां देवीं हिरण्याख्येष्टसिद्धये ॥ २ ॥
कनकां द्विभुजां शुक्लां हस्ताभ्यां दर्भसंयुताम् । कमंडलुं च बिभ्राणां नुमः साधकसिद्धिदाम् ॥ ३ ॥
उद्यदिन्दुनिभां रक्तां चतुर्भिर्भुजप ल्लवैः । शंखचक्राभयवरान्दधतीं प्रणमाम्यहम् ॥ ४ ॥
भिन्नांजनचयप्रख्यां स्वर्णकुंभं तु वामतः । दक्षिणेन वरारक्तां धारयंतीं नमाम्यहम् ॥ ९ ॥
सुप्रभामण्डलाभा च कराभ्यां तत्कृताञ्जलिः । पद्मासनस्था कौशेयवसना मे प्रसीदतु ॥ ६ ॥
जपाकुसुमसंकाशा बहुरूपा सखे मम । शुभदा स्याद्भुजैः शुभ्रा सहस्रं दधती परान् ॥ ७ ॥
नीलोत्पलनिभे देवि वह्निवर्णपराभवे । जपापुष्पधरे नित्यं सतीरूपे प्रसीद मे ॥ ८ ॥
मूलेन वीक्षयेत्स्थानं मंत्रेण खननं मतम् । त्रिसूत्रीकरणं कुर्याच्चतुःसूत्रं निपातयेत् ॥ ९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि द्वितीयभागे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
सूत उवाच । प्रतिष्ठायाः पूर्वदिने कुर्याद्देवाधिवासनम् । धान्यप्रतिष्ठां तस्यैव यूपं चापि यथाविधि ॥ १ ॥
रात्रौ मूलाग्रे च घटे स्थापयेद्गणनायकम् । संपूज्य च विधानेन दिगीशांश्च तथा ग्रहान् ॥ २ ॥
ब्रह्माणं च तडागेषु वरुणं शान्तियागके । सोमं च मंडले सूर्यं पादे विष्णुं तथैव च ॥ ३ ॥
शैवे शैवं तथा प्रोक्तं प्रपायामथ वारुणम् । आरामे चैव ब्रह्माणं पाद्याद्यैरपि चार्चयेत् ॥ ४ ॥
द्रुपदादीति मन्त्रेण स्नापयेत्प्रथमं बुधः । गायत्र्या च ततः पश्चाद्गन्धद्वारेति तैलकम् ॥ ५ ॥
सुनाभेति च मंत्रेण द्वाभ्यामेव विशिष्यते । श्रीश्च ते इति कुसुमं फलिनीति च वै फलम् ॥ ६ ॥
कांडादिति च मंत्रेण दद्याद्दूर्वाशतं ततः । सिंदोरिवेति सिंदूरं विश्वामिति च मार्जनम् ॥ ७ ॥
समिच्छेत्यञ्जनं दद्याद्दुःस्थं सुरासुरा जपन् । चन्दनं यज्वभिर्जप्त्वा मानस्तोकेति चन्दनम् ॥ ८ ॥
यूपे चैव विशेषोयमुत्तराग्रं प्रविन्यसेत् । अद्यैव तेन मंत्रेण स्थापयेदथ वारिणा ॥ ९ ॥
गायत्र्या प्रथमं चैव आपो हिष्ठेति वै जपन् । शन्नो देवीति द्रुपदां स्नापयेत्तदनन्तरम् ॥ १० ॥
अभिमन्त्र्याथ ब्रह्मेति त्रिरात्रं मंत्रमीरयन् । योगं योगदृढं जप्त्वा पवित्रं विन्यसेत्ततः ॥ ११ ॥
त्वं गन्धर्वेति मन्त्रेण तथा सुभाभ इत्यपि । द्वाभ्यां तैलगंधयुतं श्रीसूक्तेनापि पुष्पकम् ॥ १२ ॥
धूरसीति च तथा धूपमास्रज्योतिर्भिर्दीपकम् । अनुमीमहताति दद्याद्दूर्वाक्षतं ततः ॥ १३ ॥
विश्वामीति च निम्न्यंतकांडादिति तथाक्षतम् । सिंदोरिवेति सिन्दूरं समिधेति तथाञ्जनम् ॥ १४ ॥
पादोऽस्येत्यथ भुक्तं स्याद्याः फलिनीति पुनः फलम् । रूपं नेति दहेद्रूपं न सोचिति च पूजनम् ॥ १५ ॥
युवा सुवासेति वस्त्रं नागगन्धेति चन्दनम् । ततो यमगृहाद्बाह्ये मण्डपांतरमाश्रितः ॥ १६ ॥
सुनातीति वचो दद्यात्ततश्चावाहयेत्प्रभुम् । तत्राधिवासनं कुर्याद्रक्षयेच्च सुरक्षिभिः ॥ १७ ॥
आचार्यो यजमानश्च ऋत्विग्भोजनमाचरेत् । अक्षारलवणान्यासी दधि विश्वं तिलांस्त्यजेत् ॥ १८ ॥
आधारणं चाधिवासं वक्ष्ये तत्रानुसारतः । सुनातेति वचो दद्यात्तैलं चैव शिवे त्रिभिः ॥ १९ ॥
पञ्चभिर्ब्राह्मणैः सार्धं गन्धर्वा इति विस्मरन् । दद्याद्गन्धं तैलयुतं गन्धद्वारेत्यृचा पुनः ॥ २० ॥
याः फलिनीति च फलं पूगतानामवर्जनम् । कौशिकीरुत्तमोसीति दद्यात्खड्गं सुतीक्ष्णकम् ॥ २१ ॥
रूपेन वेति मन्त्रेण मुद्गरं च निवेदयेत् । श्रीश्च ते इति कुसुमं विश्वानीति च संपठन् ॥ २२ ॥
निर्मथनं ततः कार्यमिति साधारणो विधिः । ततोधिवासकल्पे तु प्रदेशे तु समाचरेत् ॥ २३ ॥
विनाधिवासनं विप्राः प्रतिष्ठानं समाचरेत् । न तत्फलमवाप्नोति विवाहे शरणं दिशेत् ॥ २४ ॥
ततः प्रयत्नतः कार्यं पूर्वाह्ने रात्रियोगतः । नित्ये नैमित्तिके काम्ये कारयेत्कुण्डमण्डपम् ॥ २५ ॥
स्थंडिले हस्त मात्रेण वालुकानिर्मितेऽपि च । त्रयोदशांगुले हस्ते द्विहस्ते चापि वर्द्धते ॥ २६ ॥
एकैकांगुलको विप्राः पीठे नास्ति विचारणा । नवपञ्चक कुण्डे च लक्षादावपि शंकया ॥ २७ ॥
ततो दशांगुले पक्षे दशांगं शृणुत द्विजाः । काष्ठं पत्त्रं च पुष्पं च मोदकं पिष्टकं तथा ॥ २८ ॥
अन्नं च परमान्नं च ह्यवेक्ष्यं तिलमेव च । एतद्वै गृहपक्षे च विष्णुपक्षे तिलादितः ॥ २९ ॥
शैवे यवादितः कार्या शाक्ते पुष्पादितो भवेत् । सूर्ये पक्षे पिष्टकादि गोपाले कृशरादितः ॥ ३० ॥
कृष्णे च करवीरादि श्रीफलानि च त्रैपुरे । सारस्वते च श्रीवृक्षे मोक्षकामे निगद्यते ॥ ३१ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
सूत उवाच । अष्टौ होतारो द्वारपालाथाष्टौ अष्टौ कार्या ब्राह्मणा याजकाश्च । सर्वे शुद्धा लक्षिता लक्षणाद्यैरेकः कार्यो जापकोस्मिन्महात्मा ॥ १ ॥
दिव्यैर्गंधैर्गंधमाल्यैः सुवर्णैस्तैलं कार्यं ब्राह्मणाः पञ्चविंशाः । आवाप्यैस्तु द्विगुणैर्वै बलीयो दिव्यैर्वस्त्रैरर्हणादक्षिणाभिः ॥ २ ॥
नार्हयित्वा यथोक्तेन कश्चित्पत्रं निवेशयेत् । अनर्हितेषु विप्रेषु न सम्यक्फलमाप्नुयात् ॥ ३ ॥
प्रतिष्ठादिषु सर्वेषु सम्यग्विप्रानथार्हयेत् । कुशद्विजं तु सर्वत्र अर्घ्यं विष्टरमात्रकम् ॥ ४ ॥
प्रदद्यादर्हणं सम्यक्पश्चात्पात्रं निवेदयेत् । विनार्हणं कृते तस्मिन्नरके परिपच्यते ॥ ५ ॥
प्रत्येकं ब्राह्मणा यज्ञे वेदमन्त्रेषु पारगाः । आचार्यो यदि कार्येषु वरयेद्दश गोव्रजान् ॥ ६ ॥
विशिष्टानामभावेऽपि कुर्यात्कुशमयान्द्विजान् । कुशप्रतिकृतौ चापि स्वगोत्रं स्वं द्विजं विना ॥ ७ ॥
न कुर्याच्चरणोद्देशं तथा प्रहरसंहतिम् । गोत्रादिकीर्तनांतेषु स्वनामोद्देशमीरयन् ॥ ८ ॥
तुलापुरुषदाने च तथा च हाटकाचले । कन्यादाने तथोत्सर्गे कीर्तयेत्प्रवरादिकम् ॥ ९ ॥
न पात्रं प्रतिकृत्यर्थं न चालं सोदकं तथा । मृतभार्य्यो ह्यभार्यश्च अपुत्रो मृतपुत्रकः ॥ १० ॥
शूद्रसंस्कारकश्चैव कृपणो गणयाजकः । प्रायश्चित्तगृहीतश्च राजयाजकपैशुनौ ॥ ११ ॥
शूद्रगेहनिवासी च शूद्रप्रेरक एव च । स्वल्पकण्ठो वामनश्च वृषलीपतिरेव च ॥ १२ ॥
बन्धुद्वेषी गुरुद्वेषी भार्याद्वेषी तथैव च । हीनांगश्चैव वृद्धांगो भग्नदंतश्च दांभिकः ॥ १३ ॥
प्रतिग्राही च कुनखः पारदारिक एव च । श्वित्री कुष्ठी कुलोद्भूतो निद्रालुर्व्यसनार्थकः ॥ १४ ॥
अदीक्षितः कदर्यश्च चंडरोगी गलद्व्रणः । महाव्रणी च उदरी यज्ञपात्रं न कारयेत् ॥ १५ ॥
वरणांते तु पात्राणां पूजामन्त्राञ्छृणु द्विज । प्रतिमन्त्रेण गन्धाद्यैरर्चयेन्मन्त्रवित्तमः ॥ १६ ॥
ब्रह्ममूर्तिस्त्वमाचार्यः संसारात्पाहि मां विभो । त्वत्प्रसादाद्गुरो यज्ञं प्राप्तोस्मि यन्मयेप्सितम् ॥ १७ ॥
चिरं मे शाश्वती कीर्तिर्यावल्लोकाश्चराचराः । प्रसीद त्वं महेशान प्रतिष्ठाकर्मसिद्धये ॥ १८ ॥
त्वमादिः सर्वभूतानां संसारार्णव तारकः । ज्ञानामृतप्रदाचार्यो यजुर्वेद नमोऽस्तु ते ॥ १९ ॥
ब्रह्मणैव समुद्भूत प्रकाशितदिगन्तर । शुद्धजांबूनदप्रख्य यजुर्वेद नमोऽस्तु ते ॥ २० ॥
प्रतप्तकनकाभास भासितद्युतिभूतल । मन्त्रप्रख्यानसंस्थान यजुर्वेद नमोऽस्तु ते ॥ २१ ॥
प्रफुल्लकनकाभास भास्वरासुरभूषित । प्रकीर्णमन्त्रसंभारविधिज्ञ प्रणतोऽस्मि ते ॥ २२ ॥
षडंगवेदवेदज्ञ ऋत्विङ्गमोक्षप्रदो भव । प्रविश्य मण्डलं विप्रा स्वस्थाने स्थापयेत्क्रमात् ॥ २३ ॥
वेद्याः पश्चिमभागे तु आचार्यं स्थापयेद्बुधः । कुण्डस्याग्रे तु ब्रह्माणं मण्डलस्यैव पश्चिमे ॥ २४ ॥
होतारं स्थापयेत्तत्र विधिज्ञमथ चोत्तरे । द्वौद्वौ कृत्वा ज्ञापकौ च खड्गधारकमेव च ॥ २५ ॥
द्वारिद्वारि प्रयत्नेन द्वारपालाननुक्रमात् । वक्ष्यमाणेन मंत्रेण प्रत्येकमथ स्थापयेत् ॥ २६ ॥
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैर्वाससो युगलेन तु । यज्ञे सवितते योऽसौ पूज्यते पुरुषः सदा ॥ २७ ॥
नारायणस्वरूपेण यज्ञं मे सफलं कुरु । यज्ञेषु साक्षी सर्वेषु यजुर्वेदार्थतत्त्ववित् ॥ २८ ॥
ऋग्वेदार्थस्य तत्त्वज्ञ इन्द्ररूप नमोऽस्तु ते । मखश्रेष्ठेषु सर्वेषु येन मंत्राः सुविस्तृताः ॥ ३९ ॥
यजुर्वेदार्थतत्त्वज्ञ ब्रह्मरूप नमोऽस्तु ते । मखश्रेष्ठेषु सर्वेषु एष एव विधिः स्मृतः ॥ ३० ॥
मांगल्यं कर्मणां नित्यं सर्वज्ञं ज्ञानरूपि णम् । सिद्धये मम यज्ञस्य नमामि शिवरूपिणम् ॥ ३१ ॥
पालय त्वं दिशः सर्वा विदिशश्च तथा इमम् । दिक्पालरूपिणं विप्रं यज्ञसिद्धौ नमा म्यहम् । न संकल्पं चरेद्यागं व्रतं देवार्चनं तथा ॥ ३२ ॥
संकल्पमूलः कामो वै यज्ञाः संकल्पसंभवाः । संकल्पेन विना विप्रा यत्किञ्चित्कुरुते नरः ॥ ३३ ॥
फलं चाल्पाल्पकं तस्य धर्मस्यार्द्धक्षयो भवेत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यागं संकल्पयेत्सुधीः ॥ ३४ ॥
कामात्परो नैव भवेन्निष्कामोऽपि न शोभनः । तस्मात्काममयं धर्मं विना मोक्षं न चाचरेत् ॥ ३५ ॥
संकल्पेन विना यस्तु धर्मं चरति मानवः । न तस्य फलमाप्नोति नित्यनैमित्तिकस्य च ॥ ३६ ॥
न कुर्यात्स्थापने चैव कुर्याद्वै मंडलांतरे । गृहीत्वौदुंबरं पात्रं वारिपूर्णं गुणान्वितम् ॥ ३७ ॥
जलाशयारामकूप संकल्पे पूर्वदिङ्मुखः । साधारणे चोत्तरास्यो ग्रहयज्ञे तु संमुखः ॥ ३८ ॥
महाव्रते प्रतिष्ठायां पात्रं ताम्रं हिरण्मयम् । राजताश्ममयं सांगं यद्यज्ञेषु प्रशस्यते ॥ ३९ ॥
यज्ञीयपात्रपुटकं हस्तस्थाने प्रकीर्तितम् । ऐश्यान्यां निक्षिपेत्तोयं प्रतिष्ठायां च पूर्वतः ॥ ४० ॥
आकाशे निक्षिपेद्यागे व्रते ईशेपि नित्यके । पितृमेधे च गोयागे नरमेधे च दक्षिणे ॥ ४१ ॥
शुक्तिकांस्यादिहस्तैश्च ताम्ररौप्यादिभिस्तथा । संकल्पो नैव कर्तव्यो मृन्मये च कदाचन ॥ ४२ ॥
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य यजेद्यज्ञेश्वरं स्मरेत् । गङ्गा चादित्यचंद्रौ च द्यौर्भूमी रात्रिवासरौ ॥ ४३ ॥
सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पंच च । एते शुभाशुभास्येह कर्मणो नव साक्षिणः ॥ ४४ ॥
इत्युच्चार्य न्यसेद्धर्मं ध्यात्वा पुष्पाञ्जलिं सृजेत् । अमृतं कृत्यपात्रे च ॐ तत्सदिति निर्दिशेत् ॥ ४५ ॥
धर्मः शुभ्रवपुः सितांबरधरः कार्योर्ध्वदेशे वृषो हस्ताभ्यामभयं वरं च सततं रूपं परं यो दधत् । सर्वप्राणिसुखावहः कृतधियां मोक्षैकहेतुः सदा सोयं पातु जगंति चैव सततं भूयात्सतां भूतये ॥ ४६ ॥
यज्ञसंबंधिविप्रांश्च एकाहेनैव योजयेत् । हविर्द्रव्याणि यानि स्युरष्टयागांतरेपि च ॥ ४७ ॥
पुनःपुनर्नियोज्यानि ब्राह्मणा हविरग्नयः ॥ ४८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागेसप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
सूत उवाच । माघादिमासेष्वपि षट्सु कार्या योगप्रतिष्ठा ऋषिभिः प्रणीता । देवादिसंस्थापनमा हुरत्र यावन्न सुप्तो मधुसूदनश्च ॥ १ ॥
वारे भृगोर्देवगुरोर्बुधस्य सोमस्य सर्वाः शुभदा भवंति । लग्ने शुभस्थे शुभवीक्षिते वा कार्या प्रतिष्ठा च जलाशयानाम् ॥ २ ॥
शुद्धा द्वितीया च तथा तृतीया त्रयोदशी चापि तथैव विप्राः । तथापि सप्तम्यपि पौर्णमासी दशम्यसौ चाप्यथ पंचमी च ॥ ३ ॥
प्राणप्रतिष्ठा च जलाशयादेरेताः प्रशस्तास्तिथयो भवंति । अप्राप्य चैतानि शुभानि यानि कार्या प्रतिष्ठा विषुवद्वये च ॥ ४ ॥
षडशीतिलोकाप्ययनद्वयेन युगादिके पुण्यादिने शुभे च । कार्या तडागादिजलाशयस्य प्राच्यां प्रतिष्ठा अथ चोत्तरे वा ॥ ५ ॥
सुचारु ईषत्प्रवणे च देशे सुवर्तुलः षोडशहस्तमंडपः । द्वारैश्चतुर्भिः प्रथितैरुपेतश्चतुर्मुखश्चापि भवेत्सुरेताः ॥ ६ ॥
पूर्वादिद्वारेषु चतुष्टयेषु प्लक्षादिभिस्तोरणकैः सुरेशः । प्लक्षस्तथोदुंबरपिप्पलौ च न्यग्रोधकं चापि यथाक्रमेण ॥ ७ ॥
ऊर्ध्वे च हस्तानमितानि यानि विचित्रमाल्यांबरभूषितानि । भूमौ यथा प्रीति च हस्तकानि भवंति चैतान्यपि तोरणानि ॥ ८ ॥
सर्वत्र यागेपि हि मंडपस्य कार्या ध्वजा दिक्षु विदिक्षु शुभ्राः । दिक्पालवर्णाभपताकयुक्ता मध्ये च वै नीलपताकयुक्ताः ॥ ९ ॥
ध्वजाश्च यस्मिन्दशहस्तसम्मितास्तस्मिन्पताका अपि पञ्चहस्ताः । अरत्निमात्रा यदि मूलभागे पंचांगु लाग्रे विनिबद्धगूढाः ॥ १० ॥
द्वारे च तस्मिंश्च निरूपिता वा रंभा सुपुष्पा सुखशाड्वलाश्च । वचाभिवृक्षोत्तरपंचहस्ताः सपंचशाखा अपि तोर णानि ॥ ११ ॥
मुंजोद्भवैर्बर्हिसमुद्भवैर्वा सुरंजितश्चेत्त्रितपद्मपल्लवैः । पुष्टद्वये सूत्रितं वेष्टयेच्च तथेक्षुकाण्डैरथ यागमण्डपम् ॥ १२ ॥
वेदिस्तथा मंडप मध्यभागे कार्या च कोणेस्थितुषादिहीना । हस्तोच्छ्रिता रेरववती सुरेखपरिष्कृता हस्तचतुष्टयेन ॥ १३ ॥
वेद्यां परित्यज्य दशांगुलानि ऐशान्यत स्त्रीणि तथा पराणि । कुंडाय दद्याच्चतुरस्रमेकमवस्थितं त्र्यंगुलमेखलोज्ज्वलम् ॥ १४ ॥
प्रासादे च तडागे च महारामे तथैव च । मंडलं सर्वतोभद्रं प्रयत्नेनैव कारयेत् ॥ १५ ॥
कुंडं चापि प्रकुर्वीत यथाभ्यन्तरमेखलम् । बहिर्योनिगतं श्वेतं निश्चित्रं समसूत्रकम् ॥ १६ ॥
कुंडानि कुर्यान्नव कुंडपक्षे वेद्यास्तथोच्चैरविदिक्षु चैव । सर्वाणि सर्वत्र च मेखलानि षडस्रपंचास्रसमेखलानि ॥ १७ ॥
अष्टास्रजान्यब्जत्रिकोणकानि तथार्द्धचन्द्रं चतुरस्रकं च । कुण्डस्य पूर्वोत्तरदिग्विभागे स्थाप्यो घटश्चन्दनचारुलिप्तः ॥ १८ ॥
माल्याम्बराच्छादितपूर्णपाथाः सवृत्तपत्रश्च सुवर्णगर्भः ॥ १९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
सूत उवाच । गतो यागगृहादन्यन्मण्डलांतरमाश्रितः । यजमानस्तथा नित्यं कर्म कृत्वा यथाविधि ॥ १ ॥
पंच देवान्नमस्कृत्य तथा यज्ञेश्वरं हरिम् । संकल्पं च ततः कृत्वा ब्राह्मणानामनुज्ञया ॥ २ ॥
एतस्मिन्पुण्यदेशे तु फलं गोत्रश्च वै यमः । वेदव्यासादिप्रणीतं यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ ३ ॥
यथायथा स्वतन्त्रोक्तं पुण्या रण्याभिधायकम् । जलाशयप्रतिष्ठायां करिष्ये विधिवद्द्विजाः ॥ ४ ॥
यथायथा च कल्पोक्तं यथाकुण्डं विधानतः । साधिवासं यथैवैकः पुण्यारण्यविधायकः ॥ ५ ॥
जलाशयप्रतिष्ठां च करिष्ये विधिवद्द्विजाः । संकल्पमेवं कृत्वा तु वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् ॥ ६ ॥
मातृयागं पुरस्कृत्य वृद्धिश्राद्धं समापयेत् ॥ ७ ॥
भेर्यादिघोषेण सुमंगलेन पद्यं लिखेदत्र सषोडशाक्षरम् । इन्द्रादिदिक्पालवरायुधानि समुल्लिखेदेव दिशि स्थितानि ॥ ८ ॥
ब्रह्मेशान्वरयेत्सर्वानाचार्यं तु विशेषतः । स्वर्णकुंडलयुग्मेन तथा ताम्रादिभाजनैः ॥ ९ ॥
नानारत्नैश्च वस्त्रैश्च आचार्यं वरयेद्बुधः । हेमालंकारयुग्मैश्च वासोभिर्विविधरैपि ॥ १० ॥
यथामानं यथाशक्ति यथाभिवृणुयाद्बुधः । रचिता यजमानेन ध्रुवं स्वस्त्यस्तु ते इति ॥ ११ ॥
ततः सर्वौषधीभिश्च यजमानः सपत्निकः । आपोहिष्ठेतिमन्त्रेण स्नापयामासुरप्रजाः ॥ १२ ॥
यवगोधूमनीवारतिलश्यामाकशालयः । प्रियंगुव्रीहयश्चाष्टौ सर्वौषधिगणः स्मृतः ॥ १३ ॥
ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । सर्वौषध्युदकस्नातः स्नापितो वेदपुङ्गवैः ॥ १४ ॥
ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः पुरोहितपुरःसरः । नानामंगलघोषेण भेरीपटहनिस्वनैः ॥ १५ ॥
यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः । पश्चिमं द्वारमासाद्य प्रविशेद् यागमण्डपम् ॥ १६ ॥
चरके पूजयेद्विघ्नं गंगां च यमुनां तथा । पार्श्वयोश्चार्धतो लक्ष्मीं प्रतिहारमनुक्रमात् ॥ १७ ॥
वेदिं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्याद्यथाविधि । उपविश्य ततस्तस्मिन्ब्राह्मणानुमते स्थितः ॥ १८ ॥
स्वस्ति वाच्यं ततः कृत्वा पंच देवान्प्रपूजयेत् । भूतोत्सादं ततः कृत्वा विकिरान्विकिरेद्भुवि ॥ १९ ॥
अपक्रामंतु ये भूता ये चास्मिन्विप्रकारकाः । यस्मान्नो नाम्नि वर्तंते यज्ञमात्रं प्रवर्तताम् ॥ २० ॥
पूजयेदासनं पश्चात्स्वकीयं पुष्पचंदनैः । नमोनंतासनायेति तथा पद्मासनाय च ॥ २१ ॥
विमलासनाय च नमो नमः सारासनाय च । योगासनाय च नमः पृथिव्यै नम इत्यपि ॥ २२ ॥
ततो भूमितले वामहस्तं दत्त्वा पठेन्नरः । पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता ॥ २३ ॥
त्वं च धारय मां नित्यं पवित्रमासनं कुरु । सूर्यायार्घ्यं ततो दत्त्वा गुरुं नत्वा कृताञ्जलिः ॥ २४ ॥
देवं हृत्पद्मके नीत्वा प्राणायामत्रयं चरेत् । ततोऽर्चयेद्विघ्नराजमैशान्यां च घटोपरि ॥ २५ ॥
गन्धपुष्पैस्तथा वस्त्रैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि । गणानां त्वेति मंत्रेण ब्रह्माणं तदनंतरम् ॥ २६ ॥
आब्रह्मन्निति ऋचा तद्विष्णोरिति संस्मरन् । वासुदेवं ततः पश्चाद्बलिभिर्गन्धचंदनैः ॥ २७ ॥
ततो देवशरीरं तु नवमासाद्य त्रिंशतम् । वेद्याश्च परितः सर्वान्स्वेस्वे स्थाने यथाक्रमम् ॥ २८ ॥
ततो राजाधिराजेन भूतशुद्धिं समाचरेत् । ततो बुद्बुदमध्ये तु श्वेतपद्मासनस्थितम् ॥ २९ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं शंखकुन्देन्दुसप्रभम् । किरीटकुण्डलयुतं सितं पंकजधारिणम् ॥ ३० ॥
शुक्लमाल्यांबरं शुक्लं शुक्लगंधानुलेपनम् । अहितुण्डासनस्थं च पाशहस्तं महाबलम् ॥ ३१ ॥
स्तूयमानं सुरगणैः सिद्धगंधर्वसेवितम् । सुचारुवदनं देवं पद्ममालोपशोभितम् ॥ ३२ ॥
राजीवलोचनं नित्यं नागलोकोपशोभितम् । मकरग्राहकूर्माद्यैर्नानाजलचरैर्वृतम् ॥ ३३ ॥
जलाशयगतं देवं चिंतयेज्जलशायिनम् । ततो न्यासं प्रकुर्वीत पचांगत्वावशोभितम् ॥ ३४ ॥
अर्घ्यपात्रं ततः कृत्वा त्रिभागजलपूरितम् । अष्टधा मूलमंत्रं च जप्त्वा तेनोदकेन च ॥ ३५ ॥
आसनं यागवस्तूनि प्रोक्षयेत्तेन वारिणा । अरुणाय विद्महे तमोघ्नाय च धीमहि ॥ ३६ ॥
तन्नो अरुणः प्रचोदयादिति स्नानं समाचरेत् । ततो गणेशमैशान्यामाग्नेय्यां गुरुपादुकाम् ॥ ३७ ॥
धर्माधर्मादिकान्सर्वान्त्सत्त्वादीनथ चार्चयेत् । सूर्यसोमजलादीनां मण्डलानि यथाक्रमम् ॥ ३८ ॥
मध्ये शक्तिं च क्षीरोदमनंतं पृथिवीं तथा । कूर्मं चाधारशक्तिं च सुमेरुं मन्दरं तथा ॥ ३९ ॥
पञ्चतत्त्वं समभ्यर्च्य सांगोपागमनंतरम् । ततः श्वेतं च कुसुमं साक्षतं योगमायया ॥ ४० ॥
गृहीत्वा पूर्ववद्देशे स्थापयेत्कलशोपरि । आवाहनं ततः कृत्वा मन्त्रेणानेन मंत्रवित् ॥ ४१ ॥
एह्येहि भगवन्वरुण एष यज्ञः प्रवर्तते । यज्ञभागं गृहाणेदं त्वामेवावाहयाम्यहम् ॥ ४२ ॥
एवमावाह्य लोकेशमष्टौ मुद्राः प्रदर्शयेत् । गायत्र्या स्नापयित्वा तु दद्यात्पाद्यादिकत्रयम् ॥ ४३ ॥
पुष्पाञ्जलिं ततो दत्त्वा मूलमंत्रेण देशिकः । पूर्वादिपत्रमूलेषु धर्मादीन्पूजयेद्बुधः ॥ ४४ ॥
सत्त्वाद्याः पूजयेत्तत्र तेषामेव वरांगनाः । ज्ञानं धर्मं च सोमं च रजः सत्त्वं तमस्तथा ॥ ४५ ॥
पूर्वादिपत्रमध्ये तु ग्रहानष्टौ प्रपूजयेत् । पत्राग्रे लोकपालानामग्न्या दीनायुधांस्तथा ॥ ४६ ॥
कर्णिकादक्षिणे पूर्वं वामे चापि शचीपतिम् । पूर्वपत्रे तु ब्रह्माणं पूजयेत्सितपङ्कजैः ॥ ४७ ॥
नैर्ऋत्ये वरुण स्याथ मध्येऽनंतं प्रपूजयेत् । पीठमन्त्रेषु पूर्वादिब्रह्माणं च शिवं तथा ॥ ४८ ॥
विष्णुं चापि गणेशं च पृथिवीं गंधचन्दनैः । जपेन्मन्त्रं साष्टशतं सहस्रं विजपेद्बुधः ॥ ४९ ॥
जानुभ्यामवनीं गत्वा विजयाख्यस्तवं पठेत् । ईशानादिपीठकोणेषु कमलामंबिकां तथा ॥ ५० ॥
नैर्ऋत्यां विश्वकर्माणं वायव्ये तु सरस्वतीम् । पूर्वादिद्वारदेशे तु मरुतं चावहादिकम् ॥ ५१ ॥
आवहं प्रवहं चैव तथैवोद्वहसंवहौ । विन्यसेत्पश्चिमे द्वारि निवहं च परीवहम् ॥ ५२ ॥
विन्यसेदुत्तरद्वारि मरुतं च पराभवम् । आग्नेयादिषु कोणेषु बहिष्पीठं ततो जयेत् ॥ ५३ ॥
पिशाचान्राक्षसान्भूतान्वेतालांश्च तथा क्रमात् । क्षोभकः कामरूपश्च सौभद्रो मरुतस्तथा ॥ ५४ ॥
गोमुखो नन्दभद्रश्च द्विजिह्वो मलिनस्तथा । हस्तिकर्णो विशालाख्यः सप्तरक्षोगणः स्मृतः ॥ ५५ ॥
भूमिदो वरदश्चैव जयंतः क्षोभकस्तथा । विवस्वंतः सुदंतश्च एते भूतगणाः स्मृताः ॥ ५६ ॥
अंगदो नीलकर्णोऽसौ वसंतो यावकस्तथा । घोररूपा महाकायः वेतालाश्च प्रकीर्तिताः ॥ ५७ ॥
गंधपुष्पाक्षतैर्भक्तं सर्वे देवा ग्रहादयः । ध्यानवर्णानुरूपेण पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥ ५८ ॥
ध्यायेदादित्यमारक्तं रक्तपद्मासनस्थितम् । रक्तांबरधरं रक्तं रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ ५९ ॥
यवविद्रुमसंकाशं सिंदूरारुणसप्रभम् । आकृष्णेनेति मंत्रेण स्थापयेत्कलशोपरि ॥ ६० ॥
इहागच्छेति चावाह्य पाद्यार्घ्यैश्च पृथग्विधैः । गंधपुष्पादिभिर्भक्त्या पूजयेत्तं यथाविधि ॥ ६१ ॥
बलिं च लोहितं दद्यात्पायसं दधिखंडकम् । घृतलिप्तं च शाल्यन्नं पताकां रक्तवर्णिकाम् ॥ ६२ ॥
श्वेतांबरधरं श्वेतं शुक्लगंधानु लेपनम् । द्विभुजं वरदं देवं गदाहस्तं महाबलम् ॥ ६३ ॥
नानाभरणसंपन्नं सिद्धगंधर्वसेवितम् । शुक्लपद्मासनस्थं चाश्वं दद्याच्छ्वेतभूषितम् ॥ ६४ ॥
इमं देवा इति मंत्रेण स्थापयेत्पूर्वदिग्दले । सितवस्त्रैश्च पुष्पैश्च शुक्लमाल्यानुलेपनैः ॥ ६५ ॥
पायसैः श्वेतबलिभिर्दधिभक्तं निवेदयेत् । धूपैः श्वेतपताकाभिर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥ ६६ ॥
रक्तमाल्यांबरं देवं रक्ताभरणभूषितम् । सुचारुनयनं रक्तं रक्तपद्मासनस्थितम् ॥ ६७ ॥
किरीटकुंडलधरं मेषकंठं चतुर्भुजम् । वरदं यज्ञनाशं च शूलशक्तिगदाधरम् ॥ ६८ ॥
सर्वकामप्रदं देवं सिद्धगंधर्वसेवितम् । चिंतयेत्परया भक्त्या मंगलं धरणीसुतम् ॥ ६९ ॥
अग्निमीळेतिमंत्रेण स्थापयेदग्निदिग्दले । पूजयेद्रक्तपुष्पैश्च रक्तमाल्यानुलेपनैः ॥ ७० ॥
धूपै रक्तपताकाभिर्गुडभक्तनिवे दनैः । अतसीपुष्पसंकाशं कर्णिकारसमप्रभम् ॥ ७१ ॥
रौहिणेयं महाकायं नीलनीरजलोचनम् । प्रशांतवदनं देवं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ॥ ७२ ॥
खङ्गचर्मधरं तद्वद्गदापरशुधारिणम् । पद्मासनगतं देवं पीतपद्मासनस्थितम् ॥ ७३ ॥
नानाभरणसंपूर्णं मृगेन्द्रवरवाहनम् । उद्बुध्यस्वेति मंत्रेण या म्यां तु स्थापयेद्बुधम् ॥ ७४ ॥
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैः पीतगंधानुलेपनैः । वस्त्रैः पीतपताकाभिर्बलिभिः कृशरान्वितैः ॥ ७५ ॥
पीतवर्णं गुरुं ध्यायेत्पीतपद्मासनस्थितम् । पीताभरणसंपन्नं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् ॥ ७६ ॥
वरदं दंडहस्तं च साक्षसूत्रकमंडलुम् । पूज्यमानं सुगंधर्वैः सेन्द्रैर्देवगणैरपि ॥ ७७ ॥
बृहस्पतय इति मंत्रेण नैर्ऋत्यां दिशि संस्थितम् । पीतचन्दनगंधैश्च पीतवस्त्रादिभूषणैः ॥ ७८ ॥
धूपैः पीतपताकाभिः पीतोदकनिवेदनैः । पूजयेत्परया भक्त्या पुरंदरपुरोहितम् ॥ ७९ ॥
ध्यायेच्छुक्रं भृगुसुतं श्वेतपद्मासनस्थितम् । चतुर्भुजं महाकायं वरदं दंडधारिणम् ॥ ८० ॥
महाबाहुं विशालाक्षं साक्षसूत्रकमंडलुम् । स्तूयमानं मुनिश्रेष्ठैः सेवितं दैत्यपुङ्गवैः ॥ ८१ ॥
सिंहासनगतं देवं नीलेन्दीवरलोचनम् । विलसत्पुण्डरीकस्य मालाभिरुपशोभितम् ॥ ८२ ॥
नानादैत्येन्द्रपुत्रांश्च पाठयन्तं मुहुर्मुहुः । नानाशस्त्रास्त्रचतुरं नानाशास्त्रविशारदम् ॥ ८३ ॥
एवं ध्यात्वा भृगुश्रेष्ठं जपन्नन्नात्परिस्रुतम् । मनसा भक्तियुक्तेन स्थापयेत्पश्चिमे दले ॥ ८४ ॥
सितचंदनवस्त्रैश्च धूपमाल्यानुलेपनैः । धूपैः श्वेतपताकाभिः सक्तुभिः क्षीरसंयुतैः ॥ ८५ ॥
पूजयेत्परया भक्त्या पुंडरीकाक्षतैरपि । ध्यायेत्सौरिं चतुर्बाहुं शूलहस्तं वरप्रदम् ॥ ८६ ॥
इन्द्रनीलनिभं श्यामं दिव्य बाणधनुर्धरम् । इन्दीवरासनस्थं च सरोजवरसप्रभम् ॥ ८७ ॥
नीलांबरधरं नीलपद्ममालोपशोभितम् । घोररूपं महाकायं छायाहृदयनन्दनम् ॥ ८८ ॥
शन्नोदेवीति मंत्रेण वायव्यां दिशि विन्यसेत् । कृष्णचंदनवस्त्रैश्च कृष्णमाल्यानुलेपनैः ॥ ८९ ॥
धूपैर्नीलपताकाभिर्बलिभिर्माषमिश्रितैः । धूम्रवर्णं सदा केतुं गदाहस्तं वरप्रदम् ॥ ९० ॥
द्विभुजं भीमकायं च धूम्राक्षं धूम्रवाससम् । केतुं कृण्वन्निति मन्त्रेण ऐशा न्यां स्थापयेद्दिशि ॥ ९१ ॥
धूम्रवर्णैश्च माल्यैश्च धूम्रगंधानुलेपनैः । धूम्रधूम्रपताकाभिर्बलिभिर्माषमिश्रितैः ॥ ९२ ॥
पूजयेत्परया भक्त्या केतुं सर्वार्थसिद्धिदम् । लोकपालानहं वक्ष्ये सर्वसिद्धिप्रदायकान् ॥ ९३ ॥
येषु पूजितमात्रेषु नालभ्यं विद्यते क्वचित् । देवराजं ततो ध्यायेत्पुष्पबाणचयप्रभम् । द्विभुजं पीतसंकाशं नीलेन्दीवरलोचनम् ॥ ९४ ॥
रक्तोत्पलधरं तद्वत्पीतवाससमन्वितम् । चामरासक्तहस्तैश्च कन्यारत्नैश्च शोभितम् ॥ ९५ ॥
इन्द्राणीं चिंतयेद्वामे उत्पलद्वयधारिणीम् । एवं संपूजयेद्भक्त्या सुरराजं जगत्प्रभुम् । त्रातारमिति मन्त्रेण स्थापयेत्कर्णिकोत्तरे ॥ ९६ ॥
पूजयेत्परया भक्त्या धृपगंधानुलेपनैः । नानाविधोपहारैश्च पताकाभिर्ध्वजैरपि ॥ ९७ ॥
बलिं क्षीरान्वितं दद्यान्मोदकं सितशर्कराम् । उत्तप्तस्वर्णसंकाशं वीतिहोत्रं चतुर्भुजम् ॥ ९८ ॥
अर्धचन्द्रसमस्थं च अजवाहनमुत्तमम् । ज्वालावितानसंरक्तं मूर्ध्नि सप्तशिखान्वितम् ॥ ९९ ॥
वरदं विभयं मालां दक्षे सूत्रं कमण्डलुम् । त्रिनेत्रं रक्तनयनं जटामुकुटमंडितम् ॥ १०० ॥
नानाभरणसंपन्नं सिद्धगन्धर्वसेवितम् । अग्निजिह्वेति मंत्रेण स्नापयेदग्निदिग्दले ॥ १०१ ॥
पूजयेद्रक्तपुष्पैश्च रक्तमाल्यानुलेपनैः । धूपै रक्तपताकाभिर्बलिभिः पायसैरपि ॥ १०२ ॥
नीलाञ्जनचयप्रख्यं नीलसिंहासनस्थितम् । महामहिषमारूढं दंडपाशधर विभुम् ॥ १०३ ॥
करालवदनं भीमं ज्वाला घूर्णितलोचनम् । घोरदंष्ट्राकरालैश्च किंकराणां गणैर्वृतम् । महिषं चिंतयेद्वामे चित्रगुप्तं च दक्षिणे ॥ १०४ ॥
अच्छीयस इति मंत्रेण स्थापयेद्यमदिग्दले । पूजयेत्परया भक्त्या धर्मराजं जगद्गुरुम् । राक्षसेन्द्रं महाकायं कृष्णवर्णं द्विबाहुकम् ॥ १०५ ॥
नानाभरणसंपन्नं खङ्गहस्तं महाब लम् । वरमुक्ताविमानस्थं घोररूपं जलेश्वरम् ॥ १०६ ॥
एष त इति मंत्रेण नैर्ऋत्यां स्थापयेद्दिशि । कृष्णचन्दनवस्त्रैश्च कृष्णमाल्यानुलेपनैः ॥ १०७ ॥
धूपैः कृष्णपताकाभिर्बलिभिर्माषमिश्रितैः । शुद्धस्फटिकसंकाशं शंखकुन्देन्दुसप्रभम् ॥ १०८ ॥
द्विभुजं पाशहस्तं च सुन्दराङ्गं वरप्रदम् । वरुणस्येति मंत्रेण स्थापयेत्पश्चिमे दले ॥ १०९ ॥
सितचन्दनधूपैश्च पताकाभिर्ध्वजैरपि ॥ ११० ॥
समीरणं कुञ्जरवर्णसन्निभं मृगाधिरूढं द्विभुजं द्विनेत्रम् । ध्वजांबरं चापि दधानमेकं नीलांबरं मेघगणैर्वृतं च ॥ १११ ॥
नीलचन्दनवस्त्रैश्च नीलमाल्यानुलेपनैः । पूजयेत्परया भक्त्या पताकाभिर्ध्वजैरपि ॥ ११२ ॥
धूपैर्नीलपताकाभिर्बलिभिः पायसैरपि ॥ ११३ ॥
ध्यायेद्द्विनेत्रं द्विभुजं धनेशं पीतांबरं वै नरवाहनं च । गदाधरं भक्तवरप्रदं च आवाहयेदुत्तरपद्मपत्रे ॥ ११४ ॥
गन्धचंदनवस्त्रैश्च पीतमाल्यानुलेपनैः ॥ ११५ ॥
धूपैः पीतपताकाभिर्बलिभिः पायसैरपि ॥ ११६ ॥
स्निग्धकर्पूरसंकाशं तुषारकिरणप्रभम् । त्रिशूलतुम्बुरुधरं तथाभयवरप्रदम् ॥ ११७ ॥
उत्तंगवृषभारूढं त्रिनेत्रं भस्मभूषितम् । कपालमालिनं तद्वत्खण्डेंदुकृतशेखरम् ॥ ११८ ॥
एवं ध्यात्वा महेशानं स्थापयेदीशदिग्दले ॥ ११९ ॥
पूजयेत्परया भक्त्या भक्ष्यभोज्यैरनेकशः ॥ १२० ॥
सितध्वजपताकाभिर्बलिभिः पायसादिभिः । त्वमीशान इति मंत्रेण ऋषिं छन्दः समीरयन् ॥ १२१ ॥
ब्रह्माणं रक्तगौरागं शोण पद्मसमप्रभम् । राजीवलोचनं तद्वत्पद्मगर्भसमप्रभम् ॥ १२२ ॥
पद्मासनस्थितं तद्वच्छ्वेतवस्त्रं चतुर्भुजम् । चतुर्मुखं सुरश्रेष्ठं मेघगम्भीरनिस्वनम् ॥ १२३ ॥
राजहंससमायुक्तं विमानवरसंस्थितम् । स्रुक्स्रुवौ दक्षिणे हस्ते वामे दंडं कमण्डलुम् ॥ १२४ ॥
कुर्वाणमिव लोकांस्त्रीन्सिद्धगन्धर्वसेवितम् । आज्यस्थालीं तथैवाग्रे कुशांश्च समिधं तथा ॥ १२५ ॥
वामपार्श्वे तु सावित्रीं दक्षिणे तु सरस्वतीम् । आब्रह्मन्निति मंत्रेण स्थापयेत्पूर्व दिग्दले ॥ १२६ ॥
नानाभक्ष्योपचारैश्च पूजयेद्गंधचन्दनैः । धूपैः श्वेतपताकाभिर्बलिभिश्चाज्यपायसैः ॥ १२७ ॥
अनन्तशुक्लवर्णाभं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् । शंखचक्रगदापद्मधारिणं जगदीश्वरम् ॥ १२८ ॥
आधारभूतं जगतां स्वर्णयज्ञोपवीतिनम् । नानाभरणसम्पन्नं फणाशतसमन्वितम् ॥ १२९ ॥
ॐ नमोस्त्विति मंत्रेण स्थापयेद्वरुणांतरे । पूजयेद्भक्ष्यभोज्यैश्च दीपगन्धानुलेपनैः ॥ १३० ॥
धूपैः श्वेतपताकाभिर्बलिभिश्चैव निर्मितैः । ततो मण्डलपूर्वे तु ब्रह्माणं पीतवाससम् ॥ ३४ ॥
चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं स्रुवहस्तं वरप्रदम् । बिभ्रतं च श्रुतं तद्वत्तथा दंडकमण्डलू ॥ १३२ ॥
आब्रह्मन्निति मन्त्रेण पूजयेद्गन्धचन्दनैः । दक्षिणे त्र्यंबकं ध्यायेच्छूलखट्वांधारिणम् ॥ १३३ ॥
वरदं डमरुधरं नागयज्ञोपवीतिनम् । निबद्ध जृटचन्द्रार्धं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ १३४ ॥
कपालमालिनं देवं भुजंगाभरणान्वितम् । त्रिनेत्रं कुन्दसंकाशं भूतप्रेतगणैर्वृतम् ॥ १३५ ॥
त्र्यंबकं चेति मन्त्रेण पूजयेन्मधुपायसैः । अतसीपुष्पसंकाशं हारकेयूरभूषितम् ॥ १३६ ॥
नानाभरणसंपन्नं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम् । दक्षिणे च गदां चक्रं वामे शंखं सपद्मकम् ॥ १३७ ॥
श्रिया दक्षिणतो वामे सरस्वत्या समन्वितम् । तद्विष्णोरिति मंत्रेण स्थापयेत्पश्चिमे ततः ॥ १३८ ॥
पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैः पायसेन घृतेन च । गणेशं तु चतुर्बाहुं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ १३९ ॥
गजेन्द्रवदनं देवं श्वेतवस्त्रं चतुर्भुजम् । परशुं लगुडं वामे दक्षिणे दंडमुत्पलम् ॥ १४० ॥
मूषकस्थं महाकायं शङ्खकुन्देंदुसप्रभम् । युक्तं बुद्धिकुबुद्धिभ्यामेकदंतं भयापहम् ॥ १४१ ॥
नानाभरणसंपन्नं सर्वापत्तिविनाशनम् । गणानां त्विति मन्त्रेण विन्यसेदुत्तरे ध्रुवम् ॥ १४२ ॥
उत्तप्तजांबूनदहेमसन्निभां लक्ष्मीं सरोजासनसंस्थितां शुभाम् । वामे सरोजं दधतीं तथैव हस्ते च दक्षे धृतचामरां च ॥ १४३ ॥
श्रीश्च तेति च मन्त्रेण ऐशान्यां मंडलाद्बहिः । स्थापयेत्पूजयेद्भक्त्या सितचन्दन पङ्कजैः ॥ १४४ ॥
मोदकं परमान्नं च यवक्षीरं निवेदयेत् ॥ १४५ ॥
ततो देवीमंबिकां दिव्यरूपां ब्रह्मेंद्राद्यैः स्तूयमानां त्रिनेत्राम् । सिंहेशस्थां तप्तजांबूनदाभां चन्द्रार्द्धेनाबद्धमौलिं जटाभिः ॥ १४६ ॥
दिव्यैर्वस्त्रैर्बाहुभिः साग्रलम्बैर्दिव्यैर्माल्यैर्भूषणैः स्वैरुपेताम् । ब्रह्मेंद्राद्यैर्दुर्जयां माहिषास्यं तीक्ष्णैरस्त्रैर्दानवं मर्दयंतीम् ॥ १४७ ॥
शूलं तीक्ष्णं बाणशक्ती च तीक्ष्णे खड्गं तीक्ष्णं बिभ्रतीं दक्षिणेन । चापं पाशं खेटकं चांकुशं च घण्टां वामे बिभ्रतीं वै कुठारम् ॥ १४८ ॥
शिरश्छेदादर्धजातं कबन्धं खड्गं तीक्ष्णं बिभ्रतीं दैत्यराजम् । नागैः पाशैर्वेष्टयित्वा समं ताच्छूलेनैनं निघ्नतीं देहमध्ये ॥ १४९ ॥
सेन्द्रैर्देवैः स्तूयमानां सुवेणीं गंधर्वाद्यैः सिद्धसंघैश्च सेव्याम् । नानावस्त्रैर्भूषणैर्दीप्यमानां ध्यायेद्देवीमंबिकामुज्वलंतीम् ॥ १५० ॥
वस्त्रैर्माल्यैर्यक्षधूपैर्वितानैर्भक्ष्यैर्भोज्यैर्मोदकैः पायसैश्च । मांसैः पिष्टैश्छागलाढ्यैरशेषैः पूज्या देवी चंडिकाऽभीष्टदा च ॥ १५१ ॥
श्यामां च पृथिवीं ध्यायेत्पंकजद्वयधारिणीम् ॥ १५२ ॥
मण्डूकस्थां द्विभुजां स्योना पृथिवीति चार्चयेत् । नैर्ऋत्यां विश्वकर्माणं द्विभुजं टंकधारिणम् ॥ १९३ ॥
उत्पलं दक्षिणे हस्ते पद्मस्थं पीतवाससम् । एवं ध्यात्वा ततो ब्रह्मन्निति मंत्रेण पूजयेत् ॥ १५४ ॥
स्वस्थां सरस्वतीं ध्यायेद्वरदाभयदायिनीम् । पीतवस्त्रां सुमुकुटां देवगन्धर्वसेविताम् ॥ १५५ ॥
यामधा इति मन्त्रेण पूजयेत्सितचंदनैः । बलिं श्वेत चरुं दद्यात्कृशरं यावकं तथा ॥ १५६ ॥
स्थापयेद्वामदिग्भागे कुंदपुष्पैः प्रपूजयेत् । पूर्वादिद्वारदेशे तु पूजयेच्च मरुद्गणैः ॥ १५७ ॥
अग्न्यादिषु च कोणेषु बहिर्भूतान्समाचरेत् । पिशाचा राक्षसा भूता वेतालकपिजातयः ॥ १५८ ॥
निर्णासाश्चैव ते सर्वे रौद्रा विकृतरूपिणः । ततो मण्डल मध्ये तु वारुणं पूर्ववर्त्मना ॥ १५९ ॥
पूरयेत्कलशे तत्र सुवर्णादिविनिर्मितम् । कूर्मं कूर्माकृतिं कुर्याच्छुद्धस्वर्णेन सत्तमाः ॥ १६० ॥
बृहत्पर्व प्रमाणेन राजतस्य च दुर्लभम् । पादं पादेन मानेन अंगुलं परिमण्डलम् ॥ १६१ ॥
प्रौष्ठीमत्स्यं तथा कुर्यात्कुलीरं ताम्रनिर्मितम् । तेनैकस्य विनिर्माणं द्व्यंगुलायामविस्तृतम् ॥ १६२ ॥
तथा मानेन मण्डूकं तां भूमिं मुनिसत्तमाः । शिशुमारं च वै सम्यक्तोलकद्वयनिर्मितम् ॥ १६३ ॥
अंगुलत्रयदीर्घं च यथा तस्याकृतिर्भवेत् । सितचन्दनवस्त्रैश्च पूजनीयाः समंततः ॥ १६४ ॥
यावकैश्च विशेषेण बहुमंत्रविशारदान् । बह्वृचौ पूर्वमत्स्यार्थे दक्षिणे तु यजुर्विदौ ॥ १६५ ॥
सासनौ पश्चिमे चाथ उत्तरेऽथर्वणौ स्मृतौ । जयध्वमिति तान्ब्रूयाद्धोतृकान्पुनरेव हि ॥ १६६ ॥
स्थापयित्वा पृथक्सूत्रे सर्पं च मातरुद्दीपमेव च । पञ्चांगं शिवसूक्तं च यथा विष्णोर्हरस्य च ॥ १६७ ॥
जयाग्रतः पुरुषसूक्तमद्भ्यः संभूतमेव च । आशुः शिशानमारभ्य वयं मोषांगरुद्रके ॥ १६८ ॥
यज्जाग्रतश्चाग्नेश्च विष्णोरराटमेव च । समस्ताध्यायरुद्रेण शतरुद्राख्यमीरितम् ॥ १६९ ॥
सूत उवाच । सप्ताग्निष्टोमको नाम द्युत्तमः कथितो विधिः । मध्यमे मध्यमफलं कनिष्ठे तु कनिष्ठकम् ॥ १ ॥
अधुना मध्यमं वक्ष्ये विधिं शास्त्रानुसारतः । यथाविभवयागेन यत्कर्तव्यं नरेण वै ॥ २ ॥
सद्योधिवासकल्पेन यूपादीनधिवास्य च । पूर्वस्मिन्नेव दिवसे दैवज्ञकथिते शुभे ॥ ३ ॥
मुहूर्ते कलशं स्थाप्य संगृह्य गणनायकम् । स्थापयेत्प्रथमं यूपमा पोहिष्ठेतिमन्त्रकैः ॥ ४ ॥
शन्नो देव्यास्ततः पश्चाद्गन्धद्वारेति गंधकम् । श्रीसूक्तेन ततो दद्यात्पुष्पं दूर्वाक्षतं ततः ॥ ५ ॥
काण्डादिति च मन्त्रेण ततो धूपं निवेदयेत् । ये गृह्णामीति च ऋचा पूजायां स्थापयेत्ततः ॥ ६ ॥
विवाहविधिना सर्वं कार्यं चैवाधिवासनम् ॥ ७ ॥
सर्वमेव प्रयुंजीत तडागादिषु पण्डितः । अधिवास्य तडागादीनाचार्यादींश्च सर्वशः ॥ ८ ॥
संगृह्य गंधपुष्पाद्यैर्धूपैर्दीपैः सुशोभनैः । ततः प्रभातसमये नित्यं निर्वर्त्य शास्त्रतः ॥ ९ ॥
वृद्धिश्राद्धं ततः कुर्यान्मातृपूजापुरःसरम् । अलंकृत्य यथाशक्ति आचार्यादींश्चरेद्बुधः ॥ १० ॥
शृणुयात्पश्चिमे भागे मंडपस्य समीपतः । मध्यदेशे समुद्भूतं यज्ञपात्रं प्रशस्यते ॥ ११ ॥
अथ वा तत्र देशीयं गुरुं वा श्रोत्रियोद्भवम् । यज्ञे प्रधानद्वितीयमृत्विगाचार्यमेव हि ॥ १२ ॥
वैतानकल्पे संपन्नं शक्तिकल्पपरायणम् । निगमज्ञानसंपन्नं यज्ञे पात्रं प्रशस्यते ॥ १३ ॥
पत्नीहीनमपुत्रं च श्यावदंतमदंतकम् । गणानां याजकं षंढं स्वगोत्रं परिवर्जयेत् ॥ १४ ॥
अप्रधानेषु यज्ञेषु दानयज्ञेषु सत्तमाः । नियोजयेत्स्वगोत्रं च होमे नस्ति विचारणा ॥ १५ ॥
कुशप्रतिकृतौ चापि ततः स्वर्गं स गच्छति । धनमादौ च संशोध्य ततो यज्ञं समाचरेत् ॥ १६ ॥
अयाज्ययाजनोद्भूतं पल्लवं व्यवहारके । कूटसाक्ष्येण पल्लवे स्थाप्यहारकमेव च ॥ १७ ॥
देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोहविक्रयणं धनम् । हविर्विक्रयणं कृत्वा पुत्रभार्या दिविक्रयी ॥ १८ ॥
निंदितानि पुराणेषु यत्कृतं तत्र तत्फलम् । यज्ञसद्मनि विप्रांश्च न श्राद्धान्भोजयेत्क्वचित् । न दद्यात्तस्य दानं च यावन्नैव समापयेत् ॥ १९ ॥
ब्रह्मन्नाचार्यमुख्योसि संसारात्त्राहि मां विभो । त्वत्प्रसादाद्गुरो यज्ञे प्राप्नुयां मानसेप्सितम् ॥ २० ॥
चिरं मे शाश्वती कीर्तिर्यावल्लोकाश्चराचराः । प्रसीद त्वं महेशान प्रतिष्ठाकर्मसिद्धये ॥ २१ ॥
त्वमादिः सर्वभूतानां संसारार्णवतारक । ज्ञानामृतप्रदाचार्य विष्णु रूप नमोऽस्तु ते ॥ २२ ॥
ब्रह्मासनसमुद्भूतं प्रकाशितदिगंतरम् । त्वं च जांबूनदप्रख्य यजुर्वेद नमोस्तु ते ॥ २३ ॥
प्रफुल्लकमलोद्भासि भास्वरांबरभूषित । प्रकीर्णशास्त्रसंभार विधिज्ञ प्रणतोस्मि ते ॥ २४ ॥
ज्वलद्वैश्वानरप्रख्य धूमश्यामालितानन । षडंगवेदतत्त्वज्ञ ऋत्विङ् मोक्षं समाचर ॥ २५ ॥
ततस्तूर्यादिघोषेण पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् । यजमानः सपत्नीकः प्रविशेद्यागमण्डपम् ॥ २६ ॥
स्वस्थाने स्थापयेद्विप्रान्मखे धर्मैर्यथाक्रमम् । पूजयेद्गन्धमाल्याद्यैर्गंधाद्यैः सुमनोहरैः ॥ २७ ॥
यज्ञे सुवितते योसौ पूज्यते पुरुषः सदा । नारायणस्वरूपोसौ यज्ञं मे सफलं कुरु ॥ २८ ॥
मखश्रेष्ठेषु सर्वेषु येन मंत्राः सुविस्तृताः । यजुर्वेदार्थतत्त्वज्ञ ब्रह्मरूप नमोस्तु ते ॥ २९ ॥
यज्ञेषु साक्षी सर्वेषु वेदवेदार्थतत्त्ववित् । ऋग्वेदज्ञ महाप्राज्ञ विश्वरूप नमोस्तु ते ॥ ३० ॥
मांगल्यं कर्मणां नित्यं शाश्वतं ब्रह्मरूपिणम् । सिद्धये मम यज्ञस्य नमामि शिवरूपिणम् ॥ ३१ ॥
पालयंति दिशः सर्वा विदिशश्च तथा इमाः । दिक्पालरूपिणं विप्रं यज्ञसिद्ध्यै नमाम्यहम् । पातयेद्दक्षिणं जानु विकिरान्विकिरेत्ततः ॥ ३२ ॥
त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मविष्णुशिवाः सर्वे रक्षां कुर्वंतु तानि वै ॥ ३३ ॥
वेद्यावेदीति मंत्रेण पठेद्वेदिं प्रणम्य च । संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैरिमं मंत्रमुदा हरेत् ॥ ३४ ॥
याजनं यजमानश्च श्रेयसा तत्र याजकः । इदमर्घ्यमिदं पाद्यं धूपोयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ३५ ॥
ऐशान्यां कलशे देवं संपूज्य गण नायकम् । ब्रह्माणं वासुदेवं च द्वितीयकलशे यजेत् ॥ ३६ ॥
मंडलं चैव विष्णुर्वै द्वारकारूपमास्थितः । तेन त्वां पूजयाम्यद्य स्वर्गप्राप्तिं कुरुष्व मे ॥ ३७ ॥
पूर्वादिदिक्षु कलशान्संस्थाप्य च त्रयंत्रयम् । अर्धपादसवर्णेन निर्मितं तारणं बुधः ॥ ३८ ॥
गंगामृत्तिकया युक्ते पल्लवे संनिवेदयेत् । मंदरं कल्पयित्वा तु गोपीनां च कुलेन वा ॥ ३९ ॥
कलशोपरि संस्थाप्य मंदरं संप्रपूजयेत् । स्योना पृथिवीति मंत्रेण गंधपुष्पैः पृथिग्विधैः ॥ ४० ॥
एवं दक्षिणदिग्भागे नवतोलकनिर्मितम् । प्रादेशमात्रलोहं तु रौप्येण गंधमादनम् । मृदा संघटनैः पश्चात्कदाचन ऋचा यजेत् ॥ ४१ ॥
कदाचनेति मंत्रस्य सूर्य ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता गंधमादनप्रीतये विनियोगः ॥ । उत्तरे तोरणतोद्रेरंगुष्ठद्वयमानके । तोलकद्वयमानेन यवानां पिष्टकोपरि ॥ ४२ ॥
पूजयेत्पार्श्वकलशे धात्रादीन्पूर्वदिक्क्रमात् । श्रीसूक्तेनैव मन्त्रेण यजेद्विजयसप्तकम् । पूजयेत्परया भक्त्या गंधपुष्पाक्षतादिना ॥ ४३ ॥
अंबाअंबिकेति मंत्रस्य नलिन ऋषिर्गायत्री छन्दः शंभुर्देवता जय प्रीतये विनियोगः । गायत्र्या पूजयेद्दक्षे पश्चिमं कलशद्वयम् ॥ ४४ ॥
भद्रं चैव सुभद्रं च प्रयतः संयजेद्बुधः ॥ ४५ ॥
भूतशुद्धिं ततः कृत्वा न्यासं कृत्वा विधानतः । विधायार्घ्यादिकं चैव धर्मादिमंडले यजेत् ॥ ४६ ॥
मध्ये आधारशक्त्यादीन्वरुणं मध्यतो यजेत् । पूर्वादिक्रमतश्चैव इन्द्रादीन्कुलदेवताः ॥ ४७ ॥
पार्श्वद्वये कर्णिकाया ब्रह्माणं चाप्यनन्तकम् । स्वैःस्वैर्मंत्रैर्यथोक्तैश्च बलिभिर्गन्धपुष्पकैः ॥ ४८ ॥
इन्द्राभिषेकमंत्रस्य वाद्यं गांधाररागकम् । अग्नेस्तेजोसीति वाद्यं रागं चैव वराटकम् ॥ ४९ ॥
घनकंटकमस्यापि वाच्यं रागं तु गुर्जरम् । रक्षोधिपस्य संग्रामं वैतालं वाद्यमुच्यते ॥ ५० ॥
नाटकाख्यं तथा रागं वरुणस्यापि मे शृणु । वाद्यं राज्याभिषेकाख्यं रागो वसंतसंज्ञकः ॥ ५१ ॥
ईशस्य नंदिघोषाख्यं वाद्यं रागोथ कामदः । सुवर्णं दुंदुभिर्वाद्यं ब्रह्मणः कथितो बुधैः ॥ ५२ ॥
रागो देवी वसंतश्च अनंतस्य निबोध मे । वाद्यं गांधारताराख्यं रागश्चाङ्गारवातकः ॥ ५३ ॥
सोमे घोषे भवेद्वाद्यं जलेशस्य महात्मनः । मालवाख्यो भवेद्रागः पत्राग्रेषु महानपि ॥ ५४ ॥
स्वैः स्वैर्धर्मैश्च संगृह्य दक्षिणे पृथिवीं यजेत् । स्योना पृथिवीति मंत्रेण उपचारैः पृथग्विधैः ॥ ५५ ॥
मण्डपस्योत्तरे भागे महादेवं प्रपूजयेत् । नमो वृक्षेभ्य इत्यादि नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः ॥ ५६ ॥
गंधपुष्पादिभिर्भक्त्या भूतानि परितो यजेत् ॥ ५७ ॥
वेतालाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च सरी सृपाः । अस्मात्प्रयांतु मे स्थानाद्ये चान्ये विघ्नकारकाः ॥ ५८ ॥
मधुयुक्तं पायसान्नं वरुणाय निवेदयेत् । पीतं चालोहितं कृष्णं शुद्धं कृष्णं च धूम्रकम् ॥ ५९ ॥
पीतं शुक्लं तथा चित्रं श्वेतमन्नं यथाक्रमम् । बलयस्तु दिगीशानां ग्रहाणामपि ताञ्छृणु ॥ ६० ॥
क्षीरौदनं ग्रहेशाय शुक्लान्नं शशिने स्मृतम् । लोहितान्नं च भौमाय बुधाय क्षीरषाष्टिकम् ॥ ६१ ॥
पीतमन्नं देवगुरोः शुक्रस्य सिततंदुलम् । मांसौदनं शनेर्ज्ञेयं राहोश्च कृष्ण भक्तकम् ॥ ६२ ॥
धूम्रवर्णं तु ताम्रं तु भौमस्य क्षीरषाष्टिकम् । पिष्टकान्नं शिवस्योक्तं भूतानां माषभक्तकम् ॥ ६३ ॥
एवं बलिं विधायाथ अग्रे कुंभं निवेशयेत् । प्रदेशद्व्यङ्गुलं नाम अष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ ६४ ॥
बह्वंगुलकं विन्यस्य विन्यस्य कलशोपरि । निशावांछ्तिसूत्रैश्च संवेष्ट्य पिहितं तथा ॥ ६५ ॥
शरावं च पुनर्दद्याद्वर्धनीं प्रतिपूजयेत् । अस्त्राय फडिति मंत्रेण ध्यात्वा देवं जलेश्वरम् ॥ ६६ ॥
सूक्तं यजेद्यथाशक्ति शतमष्टोत्तरं जपेत् । कुंडेषु विन्यसेन्नागानष्टौ पूर्वादिषु क्रमात् ॥ ६७ ॥
अनंतं पूजयेत्पूर्वं मानेनांगुलमात्रकम् । निर्मितं कांचनेनैव सप्तवर्तिकया सुधीः ॥ ६८ ॥
राजतं वासुकिं नागं यजेत्पत्रांतरे पुनः । पादमात्रेपि चांगुष्ठमात्रं ताम्रस्य भक्ष्यकम् ॥ ६९ ॥
पंचांगुलं तोलिकया लोहं कर्कोटकं पुनः । वर्तिकाभिः षोडशभिर्बृहत्पर्वप्रमाणकम् ॥ ७० ॥
शंखपालं कुशमयमर्धपादेन निर्मितम् । अंगुष्ठमात्रं रक्तेन नागं तालकमात्रकम् ॥ ७१ ॥
अंगुष्ठे तोलकं पश्चात्पद्मनागं पुनर्यजेत् । तोलकार्धप्रमाणेन अंगुलं परिमाणतः ॥ ७२ ॥
कुर्याच्छैलमयं सम्यग्यथावल्लक्षणान्वितम् । महापद्मस्य वै तस्य पूर्वमानेन निर्मितम् ॥ ७३ ॥
ध्यात्वानंतं चतुर्बाहुं शुक्लसप्तफणान्वितम् । दक्षिणोर्ध्वकरे शंखमधिचक्रं प्रतिष्ठितम् ॥ ७४ ॥
वामोर्ध्वे तु गदापद्मं मध्यस्थाने व्यवस्थितम् । सर्वालंकारसंयुक्तमेवं ध्यात्वा यथाविधि ॥ ७५ ॥
सहस्रशीर्षेति मंत्रेण पूजयित्वा बलिं हरेत् । लाजैश्च तिलसंमिश्रैः क्षीरयुक्तैः पृथग्विधैः ॥ ७६ ॥
चतुर्विधं तथा श्वेतं सर्वालंकारसंयुतम् । स्वकीयं प्रजपेत्तत्र आप्यायस्वेति वै ऋचा ॥ ७७ ॥
पिण्याकं नागजिह्वां च तथा सर्जरसं दधि । बलयस्तस्य निर्दिष्टास्तक्षकं लोहितं यजेत् ॥ ७८ ॥
पद्मं टंकं दधानं च भुजाभ्यां नागसत्तमम् । मनोन्ना इति मंत्रेण आज्यं सोमो बलिं हरेत् ॥ ७९ ॥
कर्कोटकं च द्विभुजं पीतवस्त्रधरं यजेत् । पञ्च नद्य इति ऋचा विष्णुक्रांता बलिर्भवेत् ॥ ८० ॥
पीतवस्त्रं च कुलिशं याजयेत्तु चतुर्भुजम् । भुजाभ्यामूर्ध्वभागे तु रक्तपद्मधरं हरिम् ॥ ८१ ॥
शर्करा कुष्ठकं चैव बलिस्तस्य प्रकी र्तितः । द्विभुजं शंखपालं च शंखाभं शंखधारिणम् ॥ ८२ ॥
पद्मासनस्थं पद्माभ्यां हस्ताभ्यां च वरं विभुम् । ध्रुवक्षितिध्रुवोसीति मंत्राभ्यां पूजयेत्पृथक् ॥ ८३ ॥
घटौदनं भृंगराजं पद्मं च वलयस्तयोः । स्वगृह्योक्तेन विधिना संस्थाप्याग्निं कुशंडिकाम् ॥ ८४ ॥
कृत्वा आज्यस्य संस्कारं वारुणं श्रपयेच्चरुम् । जुहुयादष्ट बिल्वानि दिगीशानां घृतेन वै ॥ ८५ ॥
एकैकामाहुतिं दद्याद्ग्रहाणां च त्रयंत्रयम् । सुसमिद्भिर्घृतमधु पयोभिर्मिश्रितैः पृथक् ॥ ८६ ॥
पलाशसमिधं पश्चात्प्रतिष्ठामाहुतित्रयम् । शिवस्य परमान्नेन जुहुयादष्टसंख्यया ॥ ८७ ॥
मध्वाज्यगुडमिश्राभिर्लाजाभिर्जुहुयात्पृथक् । लाजान्यथोक्तं वितरेदेकैकामाहुतिं क्रमात् ॥ ८८ ॥
स्थालीपाकस्य जुहुयादेकैकामाहुतिं पुनः । वरुणं च समुद्दिश्य रुद्रं सर्वं पृथक्पृथक् ॥ ८९ ॥
वास्तोष्पतय इति मंत्रेण पञ्चगव्यो भवेत्ततः । स्योनापृथिवीति मंत्रेण व्रीहिमृत्तिकया पुनः ॥ ९० ॥
वृषान्न इति मंत्रेण कया न इति वै पुनः । कुशमूलमृदा चैव चतुष्पथमृदा तथा ॥ ९१ ॥
इमा रुद्रेति मंत्रेण श्रीश्चेति ऋचा पुनः । पद्मखण्डस्य च मृदा स्नापयेत्सुसमाहितः ॥ ९२ ॥
तद्विष्णोरिति मंत्रेण तथा पुष्पोदकेन च । तीर्थोदकेन कृष्णेन त्रिरक्तेन त्रिशीतकैः ॥ ९३ ॥
पञ्चरक्तेन रक्तानां मृदा कैश्च कुशोदकैः । स्वर्णतोयैश्च कलशैरष्टोत्तरशतेन तु ॥ ९४ ॥
तैजसैर्मार्त्तिकैश्चापि अष्टाविंशतिभिस्तथा । यथाशक्ति तु संस्थाप्य कुंकुमैश्चन्दनैरपि ॥ ९५ ॥
अन्नं लिप्य ततो मृद्भिर्दद्याच्चैव यथाक्रमम् । सुरासुरेति च ऋचा वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ ९६ ॥
ध्वजं च धनुनागेति गंधद्वारेति गोमयम् । धूरसीति ततो धूपं होत्रे चाहुतिदीपकम् ॥ ९७ ॥
सिंधोसीति च सिंदूरं स्वभावे रक्तकं तथा । मालतीकुसुमैः कृत्यैर्नागान्संस्थापयेत्ततः ॥ ९८ ॥
धाराभिः शतपुष्पाभिर्गन्धतोयादिभिस्तथा । अथवाश्वत्थपत्रेषु वटपत्रेषु वा सुधीः ॥ ९९ ॥
रोचना कुंकुमैर्वापि संलिख्य तत्र पूजयेत् । प्रक्षिपेत्तत्र मुक्ता हि कलशेषु विनिक्षिपेत् ॥ १०० ॥
मंडपस्योत्तरेदेशे शय्यां निर्माय शोभनाम् । राजतं वारुणं तस्यां पादमात्रेण निर्मिताम् ॥ १०१ ॥
अंगुष्ठमात्रं संस्थाप्य ततः पुष्करिणीमपि । स्वर्णपादेन घटितां चतुरस्रां सुशोभनाम् ॥ १०२ ॥
अंगुष्ठमात्रं सम्पूज्य वरुणाय निवेदयेत् । यथाशक्ति ततो गां च संभवे पञ्चविंशतिः ॥ १०३ ॥
सुवर्णं राजतं चैव धान्यं वासो वराटकम् ॥ १०४ ॥
नागयष्टिं समादाय किंचिदुत्तरगां तथा ॥ १०५ ॥
ततोक्षताय भौमाय कृत्वा चाज्याहुतित्रयम् । लाजान्दधिसमायुक्तं घृतं मधु गुडं तथा ॥ १०६ ॥
क्षीरं च पिष्टकं चैव शष्कुलीगन्धपुष्पकम् । पंचामृतं पञ्चरत्नं गर्भे दद्यात्समाहितः ॥ १०७ ॥
आचार्यो यजमानेन सुसन्नद्धैश्च भृत्यकैः । गंगाजलेशयोर्मध्ये पंचघोषपुरःसरम् ॥ १०८ ॥
अवाप्य च ततो यष्टिं स्थिरो भवति वैरिवा । ध्रुवं ध्रुवेति मंत्रेण यष्टिमा मंत्रयेत्ततः ॥ १९१०३ ॥
यज्ञप्रियासि देवि त्वं सर्वविघ्नविनाशिनी । पाहि मां सर्वपापेभ्य आत्मना त्वं स्थिरीभव ॥ ११० ॥
इत्यामंत्र्य यजेच्चैव गायत्रीं च पठेत्ततः । वनस्पतेति विडवामिति मंत्रं जपेत्पुनः ॥ १११ ॥
पुनरागत्य तां वेदिं निर्मथ्य वरुणं प्रभुम् । तथा पुष्करिणीं चैव वर्धनीं कलशोदरैः ॥ ११२ ॥
अनिष्टं मार्जयेन्नागानुद्धृत्य कलशं तथा । पाषाणाभ्यंतरं कृत्वा गोमयैः परिलिप्य च ॥ ११३ ॥
वरुणं पुष्करिण्यां च जलमध्ये विनिक्षिपेत् । नमोस्त्विति च मन्त्रेण बलिं दद्याच्च पायसम् ॥ ११४ ॥
निर्मन्थेत्तत्र यो नागः स्थापयेत्तु यथाविधि । श्रावयेत्तमिमं मंत्रमत्र संनिहितो भव ॥ ११५ ॥
अत्र स्वामी भवान्नाग रक्षणीयस्त्वया जनः । गायत्रेण त्वा छंदसामीमन्त्रं संश्रावयेत्पुनः ॥ ११६ ॥
संपूज्य गंधपुष्पाद्यैः पुरतो निक्षिपेद्दिशि । पिधाय नागराजानमृचाभ्यां परिसूत्रकैः ॥ ११७ ॥
सन्निरुद्ध्याशु संस्थाप्य बलिं दद्या द्विधानतः । लाजौदनं मनस्तस्य यज्जाग्रत ऋचा जपेत् ॥ ११८ ॥
एवं भूरिति मंत्रै स्वैः स्वैरेव तु पृथग्विधैः । स्वासु दिक्षु च संस्थाप्य पूज येच्च प्रयत्नतः ॥ ११९ ॥
पूर्वभागे पुष्करिण्यां हरिताभं सवज्रकम् । हलग्रहीत मंत्रेण न्यस्य लाजाहुतिं कुले ॥ १२० ॥
त्रातारमिति मंत्रेण अग्नौ विन्यस्य मौक्तिकम् । मनःशिलां प्रवालं च अग्निमीडेति संपठेत् ॥ १२१ ॥
वैश्वानरेण मन्त्रेण पठल्लाँजाहुतिं पुनः । दद्याद्ये ते शतमन्त्रेण पश्चिमे काटिकं न्यसेत् ॥ १२२ ॥
शालिबीजेन सहितं कया न इति मंत्रकम् । वरुणस्यो इति मंत्रेण दद्यादष्टादशाहुतीः ॥ १२३ ॥
उत्तरे रोचनां कन्यां तथैव गौरसर्षपम् । कुंकुमेन समायुक्तं कुविदंडमृचा पठन् ॥ १२४ ॥
विन्यस्य तेन मंत्रेण प्रदद्यादाहुतिं पुनः । ऐशान्यां मंद्रकं रंगमी शावा इति संपठन् ॥ १२५ ॥
संस्थाप्याज्याहुतिं दद्यात्तमीशान ऋचा पुनः । आसद्यैर्मंत्रसंयुक्तैर्देवं नारायणं यजेत् ॥ १२६ ॥
वरुणात्मकं ततो ध्यात्वा ततो नीराजनं पठेत् । जानुभ्यामवनिं गत्वा पठेज्ज्ञानामृतं स्तवम् ॥ १२७ ॥
धर्मो वंशं ततः कुर्यादुत्सर्गांते विधीयते । ततो देवीं पुनः कृत्वा दत्त्वा पुष्पाञ्जलित्रयम् ॥ १२८ ॥
सर्वसत्त्वोपकाराय समुत्सृजेत्तु वै जनम् । उत्सृष्टं सर्वसत्त्वेभ्यो दृश्यते जलमूर्जितम् ॥ १२९ ॥
रमंतीं सर्वभूतानि स्नानपानावगाहनैः । वरुणं च ततो देवं पुष्करिण्यां च निक्षिपेत् ॥ १३० ॥
जले वरुणमन्त्रेण मत्स्यादीन्प्रक्षिपेत्ततः । पक्षिणश्च शुभांस्तत्र भेकं कूर्मं च कर्दमम् ॥ १३१ ॥
शैवालं प्रक्षिपेच्चैव दक्षिणां तदनंतरम् । सुवर्णं धान्यरत्नं च आचार्याय पृथग्ददेत् ॥ १३२ ॥
ऋत्विग्भ्यश्च पृथग्दद्याद्यथावित्तानुसारतः । ब्राह्मणेभ्यो गायनेभ्यो वसुभ्यश्च पृथक्पृथक् ॥ १३३ ॥
नित्यं समाप्य विधिवद्दद्यात्पूर्णाहुतिं पुनः । दद्यादर्घ्यं च सूर्याय हस्तास इति संजपन् ॥ १३४ ॥
ततः प्रदक्षिणावर्तं संवेष्ट्य क्षीरधारया । प्रासादपक्षे प्रासादमारामे अथ मंडपम् ॥ १३५ ॥
शताधिधारया शक्त्या त्रिवारं ब्राह्मणैः सह । विकीर्य लाजकुसुमं व्रीहीश्चैव कपर्दकान् ॥ १३६ ॥
तूर्यघोषेण महता ततो विप्रपुरःसरम् । यजमानः सपत्नीकः प्रविशेत्स्वगृहं पुनः ॥ १३७ ॥
ततो गृहार्चनं कृत्वा ब्राह्मणानथ भोजयेत् । कुमारीश्च कुमारांश्च दीनान्धकृपणानपि ॥ १३८ ॥
नारायणं ततो दद्याद्विप्रमुद्दिश्य भक्तितः ॥ १३९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभाग विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
सूत उवाच । आरामादौ विशेषो यो वक्ष्यतेऽत्र मयाधुना । मंडलं कारयित्वा तु चतुरस्रं समं शुभम् ॥ १ ॥
ऐशान्यां कलशे देवं तत्र नाथं प्रपूजयेत् । मध्यमे कलशे पूजा ग्रहाणां च ततः परम् ॥ २ ॥
स्वदिक्षु द्वारदेशे तु पश्चिमद्वारदेशयोः । ब्रह्माणं चाप्यनन्तं च मध्यतो वरुणं यजेत् ॥ ३ ॥
वरुणं चोदकुम्भस्थं भूतशाखासु शोभनम् । तेन चावाहयामि त्वां विभो स्वर्गाय वै भव ॥ ४ ॥
पूर्वगं मन्दरं स्थाप्य तोरणोपरि सत्तमाः । विष्वक्सेनं समभ्यर्च्य अर्चनं स्वर्गसंयुतम् ॥ ५ ॥
कर्णिकायां वासुदेवं शुद्धस्फटिकसन्निभम् । चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापद्मविभूषितम् ॥ ६ ॥
श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं मुकुटाद्यैरलंकृतम् । दक्षिणे कमला तस्य वामे पुष्टिव्यवस्थितिः ॥ ७ ॥
सिद्धकिन्नरयक्षाद्यैः स्तूयमानं सुरासुरैः । संपूज्य विधिवद्भक्त्या विष्णोरराट इत्यृचा ॥ ८ ॥
दले संकर्षणादींश्च विमलाद्याश्च नायिकाः । संपूज्य धूपदीपाद्यैरुपहारैरनुत्तमैः ॥ ९ ॥
घृतप्रदीपो देवस्य गुग्गुलुः सरलस्तथा । धूपो देवबलिः क्षीरं परमान्नं घृतप्लुतम् ॥ १० ॥