snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
धृतिः क्षितिः क्षमा क्षोणी पृथिवी वसुधा मही । एताभिर्मूर्तिभिः पाहि देवि संसारसागरात् ॥ २६ ॥
एवमुच्चार्य तां देवीं ब्राह्मणेभ्यो निवेद येत् । धरार्द्धं वा चतुर्भागं गुरवे प्रतिपादयेत् ॥ २७ ॥
अनेन विधिना यस्तु दद्याद्देवीं धरां बुधः । पुण्यकाले च संप्राप्ते स पदं याति वैष्णवम् ॥ २८ ॥
यदि कर्तुं न शक्नोति पुण्येह्नि बहुविस्तरम् । संस्थाप्य शोभने स्थाने महीमेव प्रदापयेत् ॥ २९ ॥
विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजाल मालिना । नारायणपुरं गत्वा कल्पत्रयमथावसेत् ॥ ३० ॥
क्षीणपुण्य इहाभ्येत्य राजा भवति धार्मिकः । विजयी शत्रुदमनो बहुभृत्यपरिच्छदः ॥ ३१ ॥
शतकोट्यधिपः शूरश्चक्रवर्ती महाबलः । सप्त जन्मानि दानस्य माहात्म्याद्राज्यमाप्नुयात् ॥ ३२ ॥
द्वीपाविकर्षविषमां विधिवद्विधाय हैमीं महीं सुरमहीमिव विन्ध्यमध्याम् । लोकेशशंभुशिवकेशवसंयुतां च प्रायच्छ पार्थ तव किं बहुनोदितेन ॥ ३३ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे पृथिवीदानविधिवर्णनं नाम पंचषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि दानमत्यद्भुतं तव । येन दत्तेन राजेन्द्र सर्वदानप्रदो भवेत् ॥ १ ॥
सर्वपापप्रशमनं सर्वसौख्यप्रदायकम् । प्रयुक्तं हलपंक्त्या च सर्वदानफलप्रदम् ॥ २ ॥
पंक्तिर्दशहला प्रोक्ता हलं स्यात्तु चतुर्गवम् । सारदारुमयान्याहुर्हलानि दश पंडिताः ॥ ३ ॥
सौवर्णपट्टसंनद्ध रत्नवंति शुभानि च । यूनश्च बलिनो भव्यान्व्यंगहीनान्स्वलंकृतान् ॥ ४ ॥
वस्त्रकांचनपुष्पैश्च चंदनैर्दिग्धमस्तकान् । अभग्नान्योजयेत्तेषु लांगलेषु वृषाञ्छुभान् ॥ ५ ॥
योक्त्राणि युगलग्नानि सवृषाणि च कारयेत् । प्रतोदकीलकाबंधसर्वोपकरणान्विताम् ॥ ६ ॥
एवंविध हलैः कुर्यात्तं युक्तां हलपंक्तिकाम् । कर्कटं खेटकं चापि ग्रामं वा सस्यमालिनम् ॥ ७ ॥
निवर्तनशतं वापि तदर्द्धं वा प्रकल्पयेत् । एवंविधां पर्वकाले दद्यात्प्रयतमानसः ॥ ८ ॥
कार्तिक्यां चाथ वैशाख्यामुत्तरे वाऽयने तथा । जन्मर्क्षे ग्रहणे वापि विषुवे वा प्रदापयेत् ॥ ९ ॥
ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्व्यंगहीनानलंकृतान् । श्रोत्रियांश्च विनीतांश्च हलसंख्यान्निमंत्रयेत् ॥ १० ॥
दशहस्तप्रमाणेन मंडपं कारयेद्बुधः । पूर्वे द्विकुडमेकं वा हस्तमात्रं सुशोभनम् ॥ ११ ॥
तत्र व्याहृतिभिर्होमं कुर्युस्ते द्विजसत्तमाः । पर्जन्यादित्यरुद्रेभ्यः पायसेन यजेद्बुधः ॥ १२ ॥
पालाश्यः समिधस्तत्र साज्यं कृष्णास्तिलास्तथा । अधिवास्य च तां पंक्तिं धान्यमध्यगतां शुभाम् ॥ १३ ॥
ततः सर्वसमीपे तु स्नातः शुक्लांबरः शुचिः । हलपंक्तिं योजयित्वा यजमानः समाहितः ॥ १४ ॥
तूर्यशंखनिनादैश्च ब्रह्मघोषैः सुपुष्कलैः । इममुच्चारयेन्मंत्रं गृहीतकुसुमांजलिः ॥ १५ ॥
यस्माद्देवगणाः सर्वे हले तिष्ठंति सर्वदा । वृषस्कंधे संनिहितास्तस्माद्भक्तिः शिवेस्तु मे ॥ १६ ॥
यस्माच्च भूमिदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम् । दानान्यन्यानि मे भक्तिर्धर्मे चास्तु दृढा सदा ॥ १७ ॥
एवमुक्ते ततः पंक्तिं प्रेरयेयुर्द्विजोत्तमाः । बीजानि सर्वरत्नानि सुवर्णं रजतं तथा ॥ १८ ॥
स्वयं पश्चाद्धले लग्नो विप्रहस्तेषु निर्वपेत् । यायान्निवर्तनं यावत्ततस्तु विरमेद्बुधः ॥ १९ ॥
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा विप्राणां प्रतिपाद्य च । सदक्षिणां विधानेन प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ २० ॥
अनेन विधिना यस्तु दानमेतत्प्रयच्छति । एकविंशत्कुलोपेतः स्वर्गलोके महीयते ॥ २१ ॥
सप्तजन्मसु दारिद्र्यं दौर्भाग्यं व्याधयस्तथा । न पश्यति च भूमेस्तु तथैवाधिपतिर्भवेत् ॥ २२ ॥
दृष्ट्वा तद्दीयमानं तु दानमेतद्युधिष्ठिर । आजन्मनः कृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ २३ ॥
दानमेतत्प्रदत्तं हि दिलीपेन ययातिना । शिबिना निमिना चैव भरतेन च धीमता ॥ २४ ॥
तेऽद्यापि दिवि मोदंते दानस्यास्य प्रभावतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दानमेतन्नृपोत्तम ॥ २५ ॥
दातव्यं भक्तियुक्तेन स्त्रिया वा पुरुषेण वा । यदि पंक्तिर्न विद्येत पंच वा चतुरोऽथ वा ॥ २६ ॥
एकमप्युक्तविधिना हलं देयं विचक्षणैः ॥ २७ ॥
ये संति लांगलमुखोत्थरजोविकारा यावंति तद्गतधुरंधर रोमकाणि । तावंति शंकरपुरे त्रियुगानि तिष्ठेत्पंक्तिप्रदानमिह यत्कुरुते मनुष्यः ॥ २८ ॥
युक्तां वृषैरतिबलैर्हलपंक्तिमेतां पुण्येह्नि भक्तिसहितान्द्विजपुंगवेभ्यः । यच्छंति ये सुकृतिनो वसुधासमेतां ते भूभुजो भुवमुपेत्य भवंति भव्याः ॥ २९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्ण युधिष्ठिरसंवादे हलपंक्तिदानविधिवर्णनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६६ ॥
युधिष्ठिर उवाच । तन्मे कथय देवेश येन दत्तेन मानवः । बहुपुत्रो बहुधनो बहुभृत्यश्च जायते ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुरा भारत वंशेस्मिन्राजासीद्धव्यवाहनः॥ । पितृपैतामहं तेन प्राप्तं राज्य मकंटकम् ॥ २ ॥
न तस्य राज्ये विध्वंसो न वैरिजनितं भयम् । शरीरोत्थमहाव्याधिर्न चैवांतरदायकः ॥ ३ ॥
तस्यैवं कुर्वतो राज्यं पूर्वकर्मार्जिताशुभात् । नास्ति भृत्यो भारसहः सर्वराज्यधुरंधरः ॥ ४ ॥
न पुत्रः प्रियकृत्कश्चिन्न मंत्री मधुराक्षरः । न मित्रं कार्यकरणे समर्थो न सुहृत्तथा ॥ ५ ॥
न भोज्यसमये प्राप्ते भोजनं सार्वकामिकम् । न पूगफलसंयुक्तं तांबूलं वसनं न च ॥ ६ ॥
न धनं जनसंबन्धकारको रत्नसंचयः । तस्यैवं कुर्वतो राज्यमव्याहतमचेष्टितम् ॥ ७ ॥
अथैकस्मिन्दिने विप्रः पिप्पलादोऽतिविश्रुतः । आजगाम महायोगी राज्ञः पार्श्वं महाद्युतिः ॥ ८ ॥
तमागतं मुनिं दृष्ट्वा राजपत्नी शुभावती । पाद्यार्घ्यासनदानेन सर्वथा तमपूजयत् ॥ ९ ॥
ततः कथांते कस्मिंश्चित्तमुवाच शुभावती । भगवन्राज्यमेतन्नः सर्वबाधाविवर्जितम् ॥ १० ॥
कस्मान्न भृत्याः पुत्रा वा मंत्रिमित्रादिकं द्विज । भोगावाप्तिर्न च तथा सर्वलोकातिशायिनी ॥ ११ ॥
पिप्पलाद उवाच । यद्येन पूर्वविहितं तदसौ प्राकृते फलम् । कर्मभूमिरियं राज्ञि नातः शोचितुमर्हसि ॥ १२ ॥
न तत्कुर्वंति राजानो न दायादा न शत्रवः । न बांधवा न मित्राणि यद्येन न पुरा कृतम् ॥ १३ ॥
तस्माद्भवद्भियर्द्दत्तं प्राप्तं तद्राज्यमुत्तमम् । भृत्यमित्रादिसंबंधो न दत्तः प्राप्यते कुतः ॥ १४ ॥
शुभावत्युवाच । इदानीमेव विप्रर्षे कस्मात्तन्नोपदिश्यते । येन मे बहवः पुत्रा धनं भृत्या भवंति वै ॥ १५ ॥
मंत्रो वा सिद्धयोगो वा व्रतं दानमुपोषितम् । कथयस्वामलमते येन संपद्यते सुखम् ॥ १६ ॥
ततः स कथयामास पिप्पलादो द्विजोत्तमः । आपाकाख्यं महादानं सर्वसंपत्प्रदायकम् ॥ १७ ॥
श्रद्धया कुरुशार्दूल नारी वाप्यथ वा पुमान् । येन दत्तेन भाग्यानां बहूनां भाजनं भवेत् ॥ १८ ॥
तच्छ्रुत्वा स ददौ राजाऽपाकाख्यं दानमुत्तमम् । लेभे पुत्रान्पशून्भृत्यान्मंत्रिमित्रसुहृज्जनान् ॥ १९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । आपाकाख्यं महादानं कथयामि युधिष्ठिर । दत्तेन येन कामानां पुमान्भवति भाजनम् ॥ २० ॥
ग्रहताराबलं लब्ध्वा भार्गवं पूजयेच्छुभम् । वासोभिर्भूषणैश्चैव पुष्पैरगरुचंदनैः ॥ २१ ॥
कुर्यात्तथैव सम्मानं यथा तुष्टोऽभिजायते । कुरुष्व त्वं मे भांडानि गुरूणि च लघूनि च ॥ २२ ॥
मणिकादीनि शुभ्राणि स्थाल्यश्च सुमनोहराः । घटकाः करकाश्चैव गलंत्यः कुंडलानि च ॥ २३ ॥
शरावादीनि पात्राणि भांडमुच्चावचं बहु । संपादय महाभाग विश्वकर्मा त्वमेव हि ॥ २४ ॥
भार्गवोऽपि प्रयत्नेन नाना भांडान्वितं शुभम् । आपाकं कल्पयेद्दिव्यं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ २९ ॥
सहस्रमेकं भांडानां स्थापयित्वा विचक्षणः । संध्याकाले ज्वलित्वा तु दद्याच्चापि हुताशनम् ॥ २६ ॥
रात्रौ जागरणं कुर्याद्गीतमङ्गलनिस्वनैः । ततः प्रभाते विमले ज्ञात्वा निर्वापितं शनैः ॥ २७ ॥
रक्तवस्त्रैः समाच्छाद्य पुष्पमालाभिरर्चयेत् । यजमानस्ततः स्नात्वा शुक्लांबरधरः शुचिः ॥ २८ ॥
हेमरौप्याणि भांडानि ताम्रलोहमयानि च । परितः स्थापयित्वा च स्वशक्त्या तानि षोडश ॥ २९ ॥
पूजयित्वा प्रयत्नेन कृत्वा चारु प्रदक्षिणाम् । ब्राह्मणान्पूजयित्वा च भार्गवं पूज्य यत्नतः ॥ ३० ॥
नार्यश्चाविधवास्तत्र समानीय प्रपूज्य च । प्रदक्षिणं ततः कृत्वा मंत्रेणानेन पूजयेत् ॥ ३१ ॥
आपाकब्रह्मरूपोसि भांडानीमानि जंतवः । प्रदानात्ते प्रजापुष्टिः स्वर्गश्चास्तु ममाक्षयः ॥ ३२ ॥
भांडरूपाणि यान्यत्र कल्पितानि मया किल । भूत्वा सत्पात्ररूपाणि उपतिष्ठंतु तानि मे ॥ ३३ ॥
या च यद्भांडमादत्ते तस्यैतद्दापयेत्ततः । स्वेच्छया चैव गृह्णातु न निवार्यास्तु काश्चन ॥ ३४ ॥
अनेन विधिना यस्तु दानमेतत्प्रयच्छति । विश्वकर्मा भवेत्तुष्टस्तस्य जन्मत्रयं नृप ॥ ३५ ॥
नारी च दत्त्वा सौभाग्यमतुलं प्रतिपद्यते । गृहं सर्वगुणोपेतं भृत्यमित्रजनैर्वृतम् ॥ ३६ ॥
अवियोगं सदा भर्त्रा रूपं चानुत्तमं लभेत् । भूदानमेतन्निर्दिष्टं प्रकारेण तवानघ । भिद्यते बहुभिर्भेदैर्भूमिरेषा नरेश्वर ॥ ३७ ॥
निष्पाद्य भांडनिचयोच्चतरं प्रयत्नादापाकदानमिह या कुरुते वरस्त्री । सा पुत्रपौत्रपशुवृद्धिमुखानि भुक्त्वा प्रेत्य स्वभर्तृसहिता सुखिनी सदास्ते ॥ ३८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवाद आपाकदानविधिवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ ज्ञानविज्ञानपारग । गृहदानस्य माहात्म्यं विधिं वद विदांवर ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । न गार्हस्थयात्परो धर्मो नास्ति दानं गृहात्परम् । नानृतादधिकं पापं न पूज्यो ब्राह्मणात्परः ॥ २ ॥
धनधान्यसमायुक्तं कलत्रापत्यसंकुलम् ॥ ३ ॥
गोगजाश्वगणाकीर्णं गृहं स्वर्गाद्विशिष्यते । यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवंति जंतवः ॥ ४ ॥
एवं गृहस्थमाश्रित्य वर्तयंतीतराश्रमाः । धर्मश्चार्थश्च कामश्च मित्राणि प्रथितं यशः ॥ ५ ॥
प्राप्तकामैर्नरैः पार्थ सदा सेव्यो गृहाश्रमः । न गृहेण विना धर्मो नार्थकामौ सुखं न च ॥ ६ ॥
न लोक पंक्तिर्न यशः प्राप्यते त्रिदशैरपि । न तत्स्वर्गे नापवर्गे न तत्केनोपमीयते ॥ ७ ॥
प्रसार्य पादौ यद्रात्रौ स्वगृहे स्वपतां सुखम् । दिनानि नास्य गण्यंते नैनमाहुर्महाशनम् ॥ ८ ॥
अपि शाकं पचानस्य स्वगृहे परमं सुखम् । इति मत्वा महाराज कारयित्वा सुशोभनम् ॥ ९ ॥
भवनं ब्राह्मणे देयं भव्यभूतिमभीप्सता । कारयित्वा दृढस्तंभं शुभपक्वेष्टकामयम् ॥ १० ॥
शुभं कमठपृष्ठाभं भाभासितदिगंतरम् । सुधानुलिप्तं गुप्तं च सुखशालाविराजितम् ॥ ११ ॥
दद्यादनंतफलदं शैववैष्णवयोगिनाम् । प्रतिश्रये तु विस्तीर्णे कारिते सजले घने ॥ १२ ॥
दीनानाथजलार्थाय कृतं किं न कृतं भवेत् । कारयित्वा गृहान्पश्चादृत्विग्रुद्रार्कसंख्यया ॥ १३ ॥
कुढ्यस्तंभगवाक्षाढयान्विचित्रान्बहुभूमिकान् । सप्राकारप्रतोलीकान्कपाटार्गलयंत्रितान् ॥ १४ ॥
सुधाधवलितान्रम्यान्विस्तीर्णांगणवाटिकान् । प्रवेशनिर्गमयुतान्समासन्नजलाशयान् ॥ १५ ॥
लोहोपस्करसंपूर्णांस्ता म्रोपस्करसंयुतान् । स्वर्णोपस्करशोभाढ्यान्रौप्योपस्करसंकुलान् ॥ १६ ॥
रत्नोपस्करसंयुक्तान्कांस्योपस्करमंडितान् । आरकूटत्रपुसीसदा नोपस्करवर्जितान् ॥ १७ ॥
वंशोपस्करसंकीर्णान्काष्ठोपस्कर बृंहितान् । मृन्मयोपस्कराकीर्णान्वस्त्रोपकरणान्वितान् ॥ १८ ॥
धर्मोपस्करसंभारशणवल्कलराजितान् । राजितांस्तृणपाषाणैः सर्वोपस्करभूषितान् ॥ १९ ॥
सप्तधातुमयं भांडं यत्तद्रत्नसमुद्भवम् । चर्मकाष्ठमहाभांडं नववस्तुमयं तथा ॥ २० ॥
गोमहिष्यश्ववृषभप्रेष्यवेश्यागणान्वितान् । क्षेत्रारामजलासन्नान्काम्यान्हर्म्यवराञ्छुभान् ॥ २१ ॥
संपूर्णान्सर्वधान्यैस्तु घृततैलगुडादिभिः । तिलतंदुलशालीक्षुमुद्गगोधूमसर्षपैः ॥ २२ ॥
निष्पावाढक्यचणककुलत्थाणुमसूरकैः । कंगुमाषयवाद्याढ्याञ्छाकवृंताकपूरितान् ॥ २३ ॥
लवणार्द्रकखर्जूरद्राक्षाजीरकधान्यकैः । हिंगुकुंकुमकर्पूरस्नानद्रव्यैः सचंदनैः ॥ २४ ॥
धूपोपस्करपर्युप्ततूलीगण्डोपधानकैः । चुल्लीच्छेदनमंथानभद्रासनकगुच्छकैः ॥ २५ ॥
पिठरोलूखलस्थालीशूर्पदर्पणपत्रकैः । मुशलासिकृपाणीषुदंडकोदंडमुद्गरैः ॥ २६ ॥
गृहाटवाटकादर्वीदृषल्लोष्टकहस्तकैः । चात्रकांशुकलोहादि दीप्तमंथनिकादिभिः ॥ २७ ॥
कंडणी पेषणी चुल्ली उदकुम्भी प्रमार्जनी । मंजूषाकोष्ठकासंदी कंबलैस्तनुरांकवैः ॥ २८ ॥
इत्येवमादिभिः पूर्णान्गृहान्दद्याद्द्विजातिषु । कर्तुश्चंद्रबलोपेते स्थिरनक्षत्रसंयुते ॥ २९ ॥
शुभेऽह्नि विप्रकथिते दानकालः प्रशस्यते । एवं संभृतसंभारो यजमानः स्वयं द्विजान् ॥ ३० ॥
कुलशीलसमायुक्तान्गृहसंख्यान्निमंत्रयेत् । अधीतवेदाञ्छास्त्रज्ञान्पुराणस्मृतिपारगान् ॥ ३१ ॥
गृहस्थधर्मनिरताञ्छांतान्दांताञ्जितेंद्रियान् । अलंकृत्य सपत्नीकान्वासोभिरथ पूजयेत् ॥ ३२ ॥
सुगंधिस्रग्धरान्कृत्वा शांतिकर्मणि योजयेत् । गृहांगणे कारयित्वा कुंडमेकं समेखलम् ॥ ३३ ॥
ग्रहयज्ञः प्रकर्तव्यस्तुष्टिपुष्टिकरः सदा । राक्षोघ्नानि च सूक्तानि पठेयुर्ब्राह्मणास्ततः ॥ ३४ ॥
वास्तुपूजा प्रकर्तव्या दिक्षु भूतबलिं क्षिपेत् । ततः पुण्याहघोषेण ब्राह्मणांस्तेषु वेश्मसु ॥ ३५ ॥
प्रवेशयित्वा शय्यासु सभार्यानुपवेशयेत् । यजमानस्ततः प्राज्ञः शुक्लांबरधरः शुचिः ॥ ३६ ॥
यद्यस्य विहितं पूर्वं तत्तस्य प्रतिपादयेत् । इदं गृहं गृहाण त्वं सर्वोपस्करसंयुतम् ॥ ३७ ॥
तव विप्र प्रसादेन ममास्त्वभिमतं फलम् । एवमेकैकशो दत्त्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥ ३८ ॥
स्वस्तीति ब्राह्मणैर्वाच्यं कोदादिति च पूजितैः । गृहोपकरणैस्तुल्या दक्षिणा भवनं विना ॥ ३९ ॥
उपदेष्टारमापृच्छेत्तन्मूलत्वान्महर्षयः । स्वयं तान्पूजयित्वा तु ततः स्वभवनं व्रजेत् ॥ ४० ॥
दद्यादनेन विधिना गृहमेकं बहूनपि । न संख्यानियमः कार्यः शक्तिरत्र नियामिका ॥ ४१ ॥
शीतवातातपहरं दत्त्वा तृणकुटीरकम् । इष्टान्कामानवाप्नोति प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ ४२ ॥
किं पुनर्बहुनोक्तेन सर्वोपस्करभूषिताम् । अत्यंतसुखलुब्धेन दत्त्वा ब्रह्मपुरीं प्रियाम् ॥ ४३ ॥
गोभूहिरण्यदानानि यमाः सनियमास्तथा । गृहदानस्य कौंतेय कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ ४४ ॥
यः कारयेत्सुदृढहर्म्यवती महार्हा सत्सेवितां द्विजपुरीं सुजनोपभोग्याम् । दिव्याप्सरोभिरभि नंदितचित्तवृत्तिः प्राप्नोत्यसावनवमं पदमिंदुमौलेः ॥ ४५ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे गृहदानविधिवर्णनं नामाष्टषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अन्नदानस्य माहात्म्यं कथयामि तवानघ । यत्प्रोक्तमृषिभिः पूर्वं तदिहैकमनाः शृणु ॥ १ ॥
ददस्वान्नं ददस्वान्नं ददस्वान्नं युधिष्ठिर । सद्यस्तुष्टिकरं लोके किं दत्तेन परेण ते ॥ २ ॥
रामेण दशरथिना वनस्थेन निजानुजः । निर्वेदाद्यत्पुरा प्रोक्तस्तदहं प्रब्रवीमि ते ॥ ३ ॥
पृथिव्यामन्नपूर्णायां वयमन्नस्य कांक्षिणः । सौमित्रे नूनमस्माभिर्न ब्राह्मणमुखे हुतम् ॥ ४ ॥
यदुच्यते कर्मबीजं तस्यावश्यं फलं नरैः । प्राप्यते लक्ष्मणास्माभिर्नान्नं विप्रमुखे हुतम् ॥ ५ ॥
यत्र प्राप्यं तदप्राप्यं विद्यया पौरुषेण वा । सत्यो लोकप्रवादोऽयं नादत्तमुपतिष्ठति ॥ ६ ॥
भक्षोपयोगादन्नस्य दानं श्रेयस्करं परम् ॥ ७ ॥
प्रकारांतरभोज्यानि दानान्यन्यानि भारत । अन्नमेव परं दानं सत्यवाक्यं परं पदम् ॥ ८ ॥
बुद्धिश्चार्थात्परो लोभः सन्तोषः परमं सुखम् । स्नातानामनुलिप्तानां भूषितानां च भूषणैः ॥ ९ ॥
न सुखं न च सन्तोषो भवेदन्नादृते नृणाम् । श्वेतो नाम महीपालः सार्वभौमोऽभवत्पुरा ॥ १० ॥
तेनेष्टं बहुभिर्यज्ञैः संग्रामा बहवो जिताः । दानानि च प्रदत्तानि धर्मतः पालिता मही ॥ ११ ॥
भुक्ता भोगाः सुविपुला शत्रूणां मूर्धनि स्थितम् । वानप्रस्थेन विधिना त्यक्त्वा राजश्रियं नृप ॥ १२ ॥
स्वर्गं जगाम भुक्त्वा तु पूज्यमानो मरुद्गणैः । विमानमर्कप्रतिमं प्रतिपेदे मुदा युतः ॥ १३ ॥
तत्रास्ते रममाणोऽसौ साकं विद्याधरैः सुखम् । प्रसिद्धैः स्तूयते सिद्धैः सेव्यतेऽप्सरसां गणैः ॥ १४ ॥
गंधर्वैर्गीयते हृष्टैः शक्रेणाप्यनुगम्यते । दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्याभरणभूषितः ॥ १५ ॥
स च नित्यं वितानाग्र्यादवतीर्य महीतलम् । स्वमांसान्यत्ति कौंतेय पूर्वं त्यक्त्वा कलेवरम् ॥ १६ ॥
तच्छरीरं तथैवास्ते रक्षितं पूर्वकर्मभिः । स कदाचित्सुरेशानं ब्रह्माणं समुपस्थितः ॥ १७ ॥
प्रणम्य प्रांजलिर्भूत्वा निर्वेदादिदमब्रवीत् । भगवंस्त्वत्प्रसादेन प्राप्तं स्वर्गसुखं मया ॥ १८ ॥
सर्वेषामपि संपूज्यः सुराणां सुरपुंगव । किं तु क्षुद्बाधतेऽत्यर्थं स्वर्गस्थस्यापि मे प्रभो ॥ १९ ॥
यया मांसान्यहं स्वस्य भक्ष्ययाम्यशनं विना । ब्रह्मोवाच । श्वेताभिजनसंपन्न श्वेत शृणु वचो मम ॥ २० ॥
त्वयाधीतं हुतं दत्तं गुरवः परितोषिताः । नाशनं भवता दत्तं यद्द्विजेभ्यो नराधिप ॥ २१ ॥
अनन्नदानस्य फलं त्वयेदमुपभुज्यते । तर्ह्यन्नदानतो नान्यच्छरीरारोग्यकारकम् ॥ २२ ॥
नान्यदन्नादृते पुंसां किञ्चित्सञ्जीवनौषधम् । महीं गत्वा महाराज कुरुष्व वचनं मम ॥ २३ ॥
तपः स्वाध्यायसंपन्ने शास्त्रज्ञे संजितेन्द्रिये । येन संपद्यते तृप्तिरक्षया क्ष्मांपते तव ॥ २४ ॥
विरिंचेर्वचनाद्गत्वा त्वरायुक्तो महीतलम् । अगस्त्यं भोजयामास भक्त्या भरतसत्तम ॥ २५ ॥
भोजयित्वा ततः प्रादाद्दक्षिणां क्षीणकल्मषः । एकावलिं स्वकात्कण्ठात्समुत्तार्य समुज्ज्वलाम् ॥ २६ ॥
ततो दुन्दुभिघोषेण पूजितः सुरसत्तमैः । श्वेतस्तृप्तो गतः स्वर्गं दत्त्वान्नं दक्षिणायुतम् ॥ २७ ॥
पौलस्त्ये निहते पश्चाद्देवदानवसंकटे । रामायैकावलिं प्रादादगस्त्यः परया मुदा ॥ २८ ॥
एतदन्नस्य माहात्म्यं कथयाम्यपरं च ते । न चान्नादपरं किञ्चित्सत्यं तव मयोदितम् ॥ २९ ॥
अन्नं वै प्राणिनां प्राणा अन्नमोजो बलं सुखम् । एतस्मात्कारणात्सद्भिरन्नदः प्राणदः स्मृतः ॥ ३० ॥
सुदूरादाशया यस्य गृहं प्राप्ता बुभुक्षिताः । तृप्ताः प्रतिनिवर्तंते कोऽन्यस्तत्सदृशः पुमान् ॥ ३१ ॥
दीक्षितः कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः । दृष्टमात्रा पुनंत्येते तस्मात्पश्यंति नित्यशः ॥ ३२ ॥
एकस्याप्यतिथेरन्नं यः प्रदातुमशक्तिमान् । तस्याऽरम्भैः परिक्लेशैर्वसतः किं फलं गृहे ॥ ३३ ॥
शक्यते दुष्करेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् । न त्वाहारविहीनेन शक्यं वर्तयितुं चिरम् ॥ ३४ ॥
भुक्त्वा गृहे गृहस्थस्य मैथुनं यश्च सेवते । यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा इति प्राहुर्मनीषिणः ॥ ३५ ॥
दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति । यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति दुष्कृतम् ॥ ३६ ॥
वनस्पतिगते सोमे परान्नं यस्तु भुंजति । तस्य मासकृतं पुण्यं दातारमुपगच्छति ॥ ३७ ॥
कस्मान्न दीयते नित्यं कस्मादन्नं न दीयते । यस्येदृशी फलावाप्तिः कथिता पूर्वसूरिभिः ॥ ३८ ॥
भिक्षां वा पुष्कलां वापि हंतकारं द्विजातये । भोजनं वा यथालाभमदत्त्वाश्नाति किल्बिषम् ॥ ३९ ॥
येनायुतं सहस्रं वा भोजितं स्याद्द्विजन्मनाम् । तेन ब्रह्मगृहासन्नं नूनं बद्धं कुटीरकम् ॥ ४० ॥
वाराणस्यां पुरा पार्थ वणिगापणजीवनः । धनेश्वर इति ख्यातो देवब्राह्मणपूजकः ॥ ४१ ॥
तस्यापणैकदेशे तु मुक्त्वांडं पांडुरच्छवि । ससर्प सर्पस्तद्देशाद्वणिग्दृष्ट्वा विशंकितः ॥ ४२ ॥
तदंडं वणिजा तेन दृष्टं कारुण्यबुद्धिना । ततः प्रभृत्यनुदिनं ररक्ष च पुषोष च ॥ ४३ ॥
निर्जगाम दिनैः कैश्चिद्भित्वांडं सर्पपोतकः । तं वणिक्क्षीरपानाद्यैरुपचारैरवर्धयत् ॥ ४४ ॥
लिलिहे घृतभांडानि जिघ्रे च गंधसंचयान् । लुलोठ पांसुप्रकरे चचार वारिमध्यगः ॥ ४५ ॥
वणिजा रक्ष्यमाणः स स्नेहाच्चाहरहः पुनः । जगाम सुमहान्कालोऽभवदेष भयंकरः ॥ ४६ ॥
अथैकस्मिन्दिने गंगां गतः स्नातुं त्रिलोकगाम् । वणिगापणे पण्यविदं स्थापयित्वा सुतं मतम् ॥ ४७ ॥
व्यवहर्तुं समारब्धं वणिक्पुत्रेण धीमता । ददाति प्रतिगृह्णाति घृततैलयवैक्षवम् ॥ ४८ ॥
व्यवहाराकुलतया पादयोरंतरेण सः । सर्पश्चचाल चापल्याद्वणिग्विक्षेपमभ्यगात् ॥ ४९ ॥
जानन्नपि तद्वृत्तांतं निदाने नियतेर्वशात् । त्रासात्संतर्जयामास बलेन पदचारिणम् ॥ ५० ॥
स महीतः समुत्थाय मूर्द्धानमवरुह्य च । उवाच दारुणतरं वचनं पन्नगाधमः ॥ ५१ ॥
शरणागतं पोषितं च तव पित्रा प्रियंकरम् । कस्मान्मां हंसि दुष्टात्मन्कथं जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५२ ॥
अनंतरं कलकलः संजातो रोदतां नृणाम् । धनेश्वरसुतो दष्टः सर्पेणापि भृशाकुलः ॥ ५३ ॥
अच्युतानंत गोविंद कृष्णकृष्णेत्युदीरयन् । धनेश्वरोप्यनुप्राप्तः प्रोवाचाकुलया गिरा ॥ ५४ ॥
किं कृतं मम पुत्रेण तव पव्रग विप्रियम् । यदयं भवता मूर्ध्नि स्वभोगेनाभिवेष्टितः ॥ ५५ ॥
मूर्ख मित्रं सुसंबंधं हीनजातिजनो हि यः । यः करोत्यबुथोंगारान्स स्वहस्तेन कर्षति ॥ ५६ ॥
तमुवाच च सर्पोऽसौ वाष्पगद्गदया गिरा । निरपराधो भवतः पुत्रेणाहं समाहतः ॥ ५७ ॥
तदहं पश्यतस्तेऽद्य दशाम्येनं नराधिप । यथा न भूयो भूतानां भवेदस्मात्क्वचिद्भयम् ॥ ५८ ॥
धनेश्वर उवाच । उपकारं व्रतं भक्त्या स्नेहपारो न यस्य च । सतां मार्गमपाक्रम्य प्रयातः केन वार्यते ॥ ५९ ॥
क्षणमात्रं प्रतीक्षस्व यावदेव शिशुर्मम । और्ध्वदेहिककर्माणि करोति स्वयमात्मनः ॥ ६० ॥
एवमुक्ता गृहं गत्वा यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । सहस्रं भोजयामास घृतपायसभोजनैः ॥ ६१ ॥
समुत्थाय ततः सर्वे ब्राह्मणा हृष्टमानसाः । वणिक्पुत्रस्योत्तमांगे चिक्षिपुः कुसुमाक्षतान् ॥ ६२ ॥
वणिक्पुत्र चिरं जीव नश्यंतु तव शत्रवः । अभीष्टफलसंसिद्धिरस्तु ते ब्राह्मणाज्ञया ॥ ६३ ॥
ततः स दुष्टप्रकृतिर्विप्र वाग्वज्रताडितः । पन्नगो नगसंकाशः पपात च ममार च ॥ ६४ ॥
विपन्नं पन्नगं दृष्ट्वा त्रस्तचक्षुर्धनेश्वरः । आः किमेतदिति प्रोच्य विषादमगमत्परम् ॥ ६५ ॥
पोषितोऽयं मया बालः पालितो लालितस्तथा । ममापचारात्पंचत्वमापन्नः पवनाशनः ॥ ६६ ॥
उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरिष्यते ॥ ६७ ॥
इत्येवमवधार्यासौ दुःखसंतप्तमानसः । बुभुजे नाकुलतया न च सुष्वाप तां निशाम् ॥ ६८ ॥
ततः प्रभाते गंगायां स्नात्वा संतर्प्य देवताः । सहस्रं भोजयामास पुनरेव द्विजन्मनाम् ॥ ६९ ॥
तैर्भुक्तैरिष्टसंसिद्धैर्ब्राह्मणै रनुमोदितः । वणिक्प्राह ममाभीष्टं संजीवत्वेष पन्नगः ॥ ७० ॥
ततो द्विजवरोन्मुक्तैरंबुभिः परिषिंचितः । उदतिष्ठदहीनांगः सहसा हि महाकुलः ॥ ७१ ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे दृष्ट्वा तं पुरतः स्थितम् । प्रत्यग्रावयवं दृष्ट्वा सृक्किणीपरिलेलिहम् ॥ ७२ ॥
साधुवादो महाञ्जातः प्रशशंसुर्धनेश्वरम् । पुरीनिवासिनः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ ७३ ॥
सहस्रभोज्यमाहात्म्यं कथितं ते युधिष्ठिर । सम्यक्छ्रद्धाप्रयुक्तस्य किमन्यत्कथयामि ते ॥ ७५ ॥
यच्छंति येऽनुदिवसं द्विजपुंगवानामन्नं विशुद्धमनसो भृशमागतानाम् । मर्त्ये विहृत्य सुचिरं ससुहृज्जनास्ते प्रेत्य प्रयांति भवनं मुदिता मुरारेः ॥ ७७ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे अन्नदानमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १६९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । अन्नदानप्रसंगेन ममापि स्मृतिमागतम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि श्रुतं दृष्टं च यन्मया ॥ १ ॥
अक्षद्यूतेन भगवन्धनं राज्यं च नो हृतम् । आहूय निष्कृतिप्राज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः ॥ २ ॥
वनं प्रस्थापिताः सर्वे वल्कलाजिनवाससः । द्रौपद्या सहिताः कृष्ण कर्णदुर्यो धनादिभिः ॥ ३ ॥
ज्ञात्वा वनगतानस्मान्ब्राह्मणाः संजितेंद्रियाः । द्रष्टुमभ्याययुः सर्वे पौराश्चाप्यनुजग्मिरे ॥ ४ ॥
अस्मान्स्नेहात्क्लिश्यमाना दृष्ट्वा ब्राह्मणसत्तमाः । पौरान्कर्मकरांश्चैव निर्वेदादिदमब्रुवन् ॥ ५ ॥
जीवतो यस्य जीवंति विप्रा मित्राणि बांधवाः । जीवनं तस्य सफलमात्मार्थे को न जीवति ॥ ६ ॥
अभ्यागतं सुहृद्वर्गं कुटुंबमपहाय च । जीवन्नपि मृतः पापः केवलं स्वोदरंभरिः ॥ ७ ॥
इत्येवमवधार्याहं तानृषीन्पुनरब्रुवम् । भवंतः सर्व एवात्र त्रिकालज्ञा महर्षयः ॥ ८ ॥
समागता मत्प्रियार्थं ज्ञानविज्ञानपारगाः । ब्रूत कंचिदुपायं मे भवंतोभिजनं प्रति ॥ ९ ॥
भवद्भिः सहिताः सर्वे भृत्यैर्भ्रातृभिरेव च । निर्गच्छेयं वने शून्ये द्वादशेमाः समा यथा ॥ १० ॥
मामुवाचाथ मैत्रेयः शृणु कौंतेय मद्वचः । पूर्ववृत्तं प्रवक्ष्यामि दृष्टं दिव्येन चक्षुषा ॥ ११ ॥
आसीत्तपोवने काचिद्ब्राह्मणी ब्रह्मचारिणी । दुर्भगा दुर्गता दुःखादाराधयति सा द्विजान् ॥ १२ ॥
शौचेन तुष्टा मुनयः प्रश्रयेण दमेन च । प्रोचुर्वद विशालाक्षि किं कुर्मस्तव सुव्रते ॥ १३ ॥
सा तानुवाच किं तन्मे व्रतं दानमथापि वा । कथयध्वं भवेयं वै येन श्रीसुखभागिनी ॥ १४ ॥
आधारभूता भूतानां बह्वपत्या पतिप्रिया । स्पृहणीया त्रिजगतां त्रिवर्गफलभागिनी ॥ १५ ॥
वसिष्ठस्तामुवाचाथ शृणुष्व कथयामि ते । दानं मानकरं पुंसां सर्वकामप्रदायकम् ॥ १६ ॥
कृत्वा ताम्रमयीं स्थालीं पलानां पञ्चभिः शतैः । अशक्तस्तु तदर्द्धेन चतुर्थांशेन वा पुनः ॥ १७ ॥
सर्वशक्तिविहीनस्तु मृन्मयीमपि कारयेत् । सुगंभीरोदरदरीदृढदण्डकुटुंबकाम् ॥ १८ ॥
मुद्गतंदुलनिष्पन्नसुस्विन्नक्षिप्रपूरिताम् । उपदंशोदकयुतां घृतपात्रसमन्विताम् ॥ १९ ॥
धौतपार्श्वां धौतकर्णां चर्चितां चन्दनेन च । स्थाप्य मंडलके वस्त्रैः पुष्पधूपैरथार्चयेत् ॥ 4२० ॥
आदित्येऽहनि संक्रांतौ चतुर्दश्यष्टमीषु वा । एकादश्यां तृतीयायां विप्राय प्रतिपादयेत् ॥ २१ ॥
ज्वलज्ज्वलनपार्श्वस्थैस्तंडुलैः सजलैरपि । न भवेद्भोज्यसंसिद्धिर्भूतानां पिठरीं विना ॥ २२ ॥
त्वं सिद्धिः सिद्धिकामानां त्वं पुष्टिः पुष्टिमिच्छताम् । अतस्त्वां प्रणमाम्याशु सत्यं कुरु वचो मम ॥ २३ ॥
ज्ञातिबंधुसुहृद्वर्गे विप्रे प्रेष्यजने तथा । अभुक्तवति नाश्नीयात्तथा भव वरप्रदा ॥ २४ ॥
इत्युच्चार्य प्रदातव्या हंडिका द्विजपुंगवे । तुष्टिपुष्टिप्रदा पुंसां सर्वान्कामानभीप्सता ॥ २५ ॥
वसिष्ठवचनं श्रुत्वा सा चकार तथैव तु । प्रादात्स्थालीं ब्राह्मणाय बहूनां बहुदक्षिणाम् ॥ २६ ॥
सा चैषा द्रौपदी पार्थ भवद्भार्याऽभवत्प्रिया । तेन दानप्रभावेण भविताऽशून्यपाणिका ॥ २७ ॥
एषा सती शची स्वाहा सावित्री भूररुंधती । श्रीरेषा यत्र वसति न किंचित्तत्र दुर्लभम् ॥ २८ ॥
अनया या भृता स्थाली तया सर्वमिदं जगत् । भोजयिष्यसि कौंतेय किमतो ब्राह्मणा अमी ॥ २९ ॥
मैत्रेयात्तदुपश्रुत्य तत्र संहृष्टमानसः । पूर्वं भोजितवानस्मि बहुविप्रजना वने ॥ ३० ॥
अन्नदानप्रसंगेन स्थालीदानमिदं मया । कथितं पुण्डरीकाक्ष क्षंतव्यमनसूयया ॥ ३१ ॥
स्थालीं विशालवदनां च सतंडुलां च यच्छंति ये मधुरशुल्बमयीं द्विजेभ्यः । तेषां सुहृत्स्वजनविप्रजनेन भोज्यं संभुज्यमानमपि कृष्ण न याति नाशम् ॥ ३२ ॥
इति श्रीभविष्ये महा पुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे स्थालीदानविधिवर्णनं नाम सप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । दासीदानमहं तेऽद्य प्रवक्ष्याम्यरिसूदन । भक्त्या स्नेहाच्च भवतो यत्रोक्तं केनचित्क्वचित् ॥ १ ॥
चतुर्णामाश्रमाणां हि गृहस्थः श्रेष्ठ उच्यते । गृहस्थाच्च गृहं श्रेष्ठं गृहाच्छ्रेष्ठा वराः स्त्रियः ॥ २ ॥
पूर्णेंदुबिंबवदनाः पीनोन्नतपयोधराः । तद्गृहं यत्र दृश्यंते योषितः शीलमंडनाः ॥ ३ ॥
जामयो यत्र पूज्यंते रमन्ते तत्र देवताः । यत्रैतास्तु न पूज्यंते विनंक्ष्यत्याशु तद्गृहम् ॥ ४ ॥
जामयो यानि गेहानि शपंत्यप्रतिपूजिताः । तानि कृत्याहतानीव सद्यो यांति पराभवम् ॥ ५ ॥
अमृतस्येव कुण्डानि सुखानामिव राशयः । रतेरिव निधानानि योषितः केन निर्मिताः ॥ ६ ॥
श्यामा मंथरगामिन्यः पीनोन्नतपयोधराः । महिष्यो वरनार्यश्च न भवंति गृहेगृहे ॥ ७ ॥
अहिरण्यमदासीकमल्पान्नाज्यमगोरसम् । गृहं कृपणवृत्तीनां नरकस्यापरो विधिः ॥ ८ ॥
अदण्डपाशिकं ग्राममदासीकं च यद्गृहम् । अनाज्यं भोजनं यच्च वृथा तदिति मे मतिः ॥ ९ ॥
विभवाभरणा दास्यो यद्गृहं समुपासते । तत्रास्ते पंकजकरा लक्ष्मीः क्षीरोदवासिनी ॥ १० ॥
न यत्रास्ति गृहे शौचं न सुखं व्यवहारजम् । यत्र वा नास्ति दास्येका तत्सदैवानवस्थितम् ॥ ११ ॥
यत्र कर्मकरी नास्ति सर्वकर्मकरी सदा । न तच्छतं किंकराणां करोति शुभतामपि ॥ १२ ॥
यदेका कुरुते दासी गृहस्थेन भृता हि सा । बहुलोकाकुलो ग्रामो दासीदासाकुलं गृहम् ॥ १३ ॥
बुद्धिर्धर्माकुला यस्य तस्य चेतः किमाकुलम् । यत्र भार्यागृहे दक्षा दास्यकर्मण्यनुव्रताः ॥ १४ ॥
भृत्याः सदोद्यमपरास्त्रिवर्गस्तत्र दृश्यते । यद्यदिष्टतमं लोके तत्तद्देयमिति श्रुतिः ॥ १५ ॥
एतद्विचार्य हृदये देया दासी द्विजातये । स्थिरनक्षत्रसंयुक्ते सोमे सौम्यग्रहान्विते ॥ १६ ॥
दानकालं प्रशंसंति संतः पर्वणि वा पुनः । अलंकृत्य यथाशक्त्या वासोभिर्भूषणैस्तथा ॥ १७ ॥
ब्राह्मणाय प्रदातव्या मंत्रेणानेन कौरव । इयं दासी मया तुभ्यं भगवन्प्रतिपादिता ॥ १८ ॥
कर्मोपयोज्या भोज्या वा यथेष्टं भद्रमस्तु ते । दत्त्वा क्षमापयेत्पश्चाद्ब्राह्मणं कांचनेन तम् ॥ १९ ॥
अनुव्रज्य गृहद्वारं यावत्पश्चाद्विसर्जयेत् । अनेन विधिना दद्यादंकयित्वा सुरालये ॥ २० ॥
मखे चापि महाराज प्रसिद्धे वा प्रतिश्रये । सर्वकर्मकरी दत्त्वा तरुणीं रूपशालिनीम् ॥ २१ ॥
प्राप्यते यत्फलं पुंभिः पार्थ तत्केन वर्ण्यते ॥ २२ ॥
दासीं समीक्ष्य बहुशो गृहकर्मदक्षां यो ब्रह्मणाय कुलशीलवते ददाति । विद्याधराधिपशतैरपि पूजितोऽसौ लोकं त्रिलोकरमयाप्सरसां प्रयाति ॥ २३ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे दासीदानविधिवर्णनं नामैकसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥
युधिष्ठिर उवाच । प्रपादानस्य माहात्म्यं वद देवकिनंदन । कथं देया कदा देया दाने तस्याश्च किं फलम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अतीते फाल्गुने मासि प्राप्ते चैत्रे महोत्सवे । पुण्येऽह्नि विप्रकथिते ग्रहचंद्रबलान्विते ॥ २ ॥
मंडपं कारयेद्विद्वान्घनच्छायं मनोरमम् । पुरस्य मध्ये पथि वा कांतारे तोयवर्जिते ॥ ३ ॥
देवतायतने वापि चैत्यवृक्षतलेऽपि वा । सुशीतलं च रम्यं च विचित्रासनसंयुतम् ॥ ४ ॥
कारयेन्मंडपं भव्यं शीतवातसहं दृढम् । तन्मध्ये स्थापयेद्भक्त्या मणीन्कुंभांश्च शोभनान् ॥ ५ ॥
अकालमूलान्करकान्वस्त्रैरावेष्टितानथ । ब्राह्मणः शीलसंपन्नो वृत्तिं दत्त्वा यथोचिताम् ॥ ६ ॥
प्रपापालः प्रकर्तव्यो बहुपुत्रपरिच्छदः । पानीयपानेनाश्रांतान्यः कारयति मानवान् ॥ ७ ॥
एवंविधां प्रपां कृत्वा शुभेऽह्नि विधिपूर्वकम् । यथाशक्त्या नरश्रेष्ठ प्रारंभे भोजयेद्द्विजान् ॥ ८ ॥
ततश्चोत्सर्जयेद्विप्रान्मंत्रेणानेन मानवः । प्रपेयं सर्वसामान्या भूतेभ्यः प्रतिपादिता ॥ ९ ॥
अस्याः प्रदानात्पितरस्तृप्यंतु च पितामहाः । अनिवार्यं ततो देयं जलं मासचतुष्टयम् ॥ १० ॥
त्रिपक्षं वा महाराज जीवानां जीवनं परम् । गंधाढ्यं सुरसं शीतं शोभने भाजने स्थितम् ॥ ११ ॥
प्रदद्यादप्रतिहतं मुखं चानवलोकयन् । प्रत्यहं कारयेत्तस्यां शक्तितो द्विजभोजनम् ॥ १२ ॥
अनेन विधिना यस्तु ग्रीष्मोष्मशोषनाशनम् । पानीयमुत्तमं दद्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ १३ ॥
सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वदानेषु यत्फलम् । तत्पुण्यफलमाप्नोति सर्वदेवैः सुपूजितः ॥ १४ ॥
पूर्णचंद्रप्रतीकाशं विमानं सोधिरुह्य च । याति देवेन्द्रनगरे पूज्यमानोऽप्सरोगणैः ॥ १५ ॥
विंशत्कोट्यो हि वर्षाणां यक्षगन्धर्वसेवितः । पुण्यक्षयादिहागत्य चतुर्वेदी द्विजो भवेत् ॥ १६ ॥
ततः परं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् । प्रपादानासमर्थेन विशेषाद्धर्ममीप्सता ॥ १७४ ॥
प्रत्यहं धर्मघटकः कर्पटावेष्टिताननः । ब्राह्मणस्य गृहे नेयः शीतामलजलः शुचिः ॥ १८ ॥
तस्यैवोद्यापनं कार्यं मासिमासि नरोत्तम । मंडकावेष्टिकाभिश्च पक्वान्नैः सार्वकामिकैः ॥ १९ ॥
उद्दिश्य शंकरं विष्णुं ब्रह्माणं कुरुनन्दन । सलिलं प्रोक्षयित्वा तु मंत्रेणानेन मानवः ॥ २० ॥
एष धर्मघटो दत्तो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानात्सफला मम संतु मनोरथाः ॥ २३ ॥
अनेन विधिना यस्तु धर्मकुंभं प्रयच्छति । प्रपादानफलं सोऽपि प्राप्नोतीह न संशयः ॥ २२ ॥
धर्मकुंभप्रदानेऽपि यद्यशक्तः पुमान्भवेत् । तेनाश्वत्थतरोर्मूलं सेच्यं नित्यं जितात्मना ॥ २३ ॥
अश्वत्थरूपी भगवान्प्रीयतां मे जनार्दनः । इत्युच्चार्य नमस्कृत्य प्रत्यहं पापनाशनम् ॥ २४ ॥
यः करोति तरोर्मूले सेकं मासचतुष्टयम् । सोपि तत्फलमाप्नोति श्रुतिरेषा सनातनी ॥ २५ ॥
सुस्वादुशीतसलिला क्लमनाशिनी च प्रांते पुरस्य पथि पांथसमाजभूमौ । यस्य प्रपा भवति सर्वजनोपभोग्या धर्मोत्तरः स खलु जीवति जीवलोके ॥ २६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे प्रपादानविधिवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । अग्नीष्टिका कथं देया शिशिरे शीतभीरुभिः । सर्वसत्त्वोपकाराय करुणीकृतमानसैः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अग्नीष्टिकामहं पार्थ कथयामि निबोध ताम् । यथा येन विधानेन सर्वसत्वसुखप्रदाम् ॥ २ ॥
आदौ मार्गशिरे मासि शोभने दिवसे शुभाम् । अग्नीष्टिकां कारयित्वा सुखासनवतीं शुभाम् ॥ ३ ॥
देवांगणे पथे गेहे विस्तीर्णे चत्वरेथ वा । उभयोः संध्ययोः कृत्वा संशुष्कं काष्ठसंचयम् ॥ ४ ॥
ततः प्रज्वालयेदग्निं हुत्वा व्याहृतिभिः क्रमात् । अनेन विधिना हुत्वा प्रत्यहं ज्वालयेत्ततः ॥ ५ ॥
यदि कश्चित्क्षुधार्थी स्याद्भोज्यं तस्मै प्रकल्पयेत् । सुखासीनो जनस्तत्र विशीतो विज्वरस्तथा ॥ ६ ॥
यः करोति कथाः पार्थ न ताः शक्या मयोदितुम् । राजवार्ता जनवार्ता यदि कश्चिन्निजेच्छया ॥ ७ ॥
वदेल्लोकः सुखासीनो न केनापि निवार्यते । अनेन विधिना यस्तु दद्यादग्नीष्टिकां नरः ॥ ८ ॥
तस्य पुण्यफलं राज न्कथ्यमानं निबोध मे । विमाने चार्कसंकाशे समारूढो महाधने ॥ ९ ॥
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । हर्षितोऽत्यंतसुखितो ब्रह्मलोके महीयते ॥ १० ॥
इह लोकेवतीर्णश्च चतुर्वेदो द्विजो भवेत् । नीरुजः सत्रयाजी च अग्निवत्तेजसान्वितः ॥ ११ ॥
चैत्ये सुरांगणसभावसथे सुभव्यां येऽग्नीष्टिकां प्रचुरकाष्ठवतीं प्रदद्युः । हेमंतशैशिरऋतौ सुखदा जनानां कायाग्निदीपनमलं पुनराप्नुवंति ॥ १२ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे अग्नीष्टिकादानविधिवर्णनं नाम त्रिसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । बहुप्रदानं गोदानं त्वत्तो विद्वञ्छ्रुतं मया । भूमिदानस्य माहात्म्यं विधिश्चैवावधारितः ॥ १ ॥
सांप्रतं यदुशार्दूल विद्यादानस्य यो विधिः । तमहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व जनार्दन ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । विद्यादानविधिं वक्ष्ये याथातथ्येन तेऽधुना । यथा देयं फलं यच्च दत्तेन कुरुनंदन ॥ ३ ॥
शुभेऽह्नि विप्रकथिते गोमयेन सुशोभनम् । कारयेन्मंडलं दिव्यं चतुरस्रं समंततः ॥ ४ ॥
पुष्पप्रकरसंछन्नं स्वस्तिकादि विभूषितम् । पुस्तकं तत्र संस्थाप्य गंधपुष्पैः समर्चयेत् ॥ ५ ॥
सौवर्णीं लेखनी कार्या रौप्यं च मषिभाजनम् । लेखकं पूजयित्वा तु आरंभं कारयेत्सुधीः ॥ ६ ॥
विनीतश्चाप्रमत्तश्च ततः प्रभृति लेखकः । मात्रानुस्वारसंयुक्तं पदच्छेदसमन्वितम् ॥ ७ ॥
समानि समशीर्षाणि वर्तुलानि धनानि च । लेखयेदक्षराणीह तद्गतेनांतरात्मना ॥ ८ ॥
निष्पादयित्वा तच्छास्त्रं शैवं वाप्यथ वैष्णवम् । निष्पादिते ततः पूज्यो लेखको वस्त्रभूषणैः ॥ ९ ॥
संपूजयित्वा तच्छास्त्रं देयं गुणवते तदा । शास्त्रसद्भावविदुषे वाचके च प्रियंवदे ॥ १० ॥
वस्त्रयुग्मेन संवीतं पुस्तकं प्रतिपादयेत् । सामान्यं सर्वलोकानां स्थापयेदथ वा मठे ॥ ११ ॥
अनेन विधिना दत्त्वा यत्फलं प्राप्नुयान्नरः । तदहं ते प्रवक्ष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत् ॥ १२ ॥
यत्पुण्यं तीर्थयात्रायां यत्पुण्यं यज्वनां तथा । तत्पुण्यं कोटिगुणितं विद्यादानाल्लभेन्नरः ॥ १३ ॥
कपिलानां सहस्रेण सम्यग्दत्तेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति पुस्तकस्य प्रदायकः ॥ १४ ॥
पुराणं भारतं वापि रामायणमथापि वा । दत्त्वा यत्फलमाप्नोति पार्थ तत्केन वर्ण्यते ॥ १५ ॥
प्रातरुत्थाय यः शिष्यानध्यापयति यत्नतः । वेदशास्त्रं नृत्यगीतं कस्तेन सदृशः कृती ॥ १६ ॥
उपाध्यायस्य यो वृत्तिं दत्त्वाऽध्यापयते जनः । किं न दत्तं भवेत्तेन धर्मकामार्थदर्शिना ॥ १७ ॥
छात्राणां भोजनाभ्यंगं वस्त्रं भिक्षामथापि वा । दत्त्वा प्राप्नोति पुरुषः सर्वकामान्न संशयः ॥ १८ ॥
विवेको जीवितं दीर्घं धर्मकामार्थसंपदः । सर्वं तेन भवेद्दत्तं छात्राणां पोषणे कृते ॥ १९ ॥
शास्त्रं शस्त्रकलाशिल्पं यो यदिच्छेदुपार्जितुम् । तस्योपकारकरणे पार्थ कार्यं सदा मनः ॥ २० ॥
वाजपेयसहस्रस्य सम्यगिष्टस्य यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति विद्यादानान्न संशयः ॥ २१ ॥
शिवालये विष्णुगृहे सूर्यस्य भवनेऽथ वा । यः कारयति धर्मात्मा सदा पुस्तकवाचनम् ॥ २२ ॥
गोभूहिरण्यवासांसि शयनान्यासनानि च । प्रत्यहं तेन दत्तानि भवंति भरतर्षभ ॥ २३ ॥
धर्माधर्मं न जानाति विद्यया रहितः पुमान् । तस्मात्सदैव धर्मात्मा विद्यादानरतो भवेत् ॥ २४ ॥
त्रैलोक्यं चतुरो वर्णाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् । ब्रह्माद्या देवताः सर्वा विद्यादाने प्रतिष्ठिताः ॥ २५ ॥
चतुर्युगानि राजेंद्र एकसप्ततिसंख्यया । कल्पं विष्णुपुरे तिष्ठेत्पूज्यमानः सुरोत्तमैः ॥ २६ ॥
क्षितिं वोपेत्य कालांते राजा भवति धार्मिकः । हस्त्यश्वरथदानाढ्यो दाता भोक्ता विमत्सरी ॥ २७ ॥
रूपसौभाग्यसंपन्नो दीर्घायुर्नीरुजो भवेत् । पुत्रैः पौत्रे परिवृतो जीवेच्च शरदां शतम् ॥ २८ ॥
दानं विशेषफलदं जगतीह नान्याद्विद्यां विहाय वदनाब्जकृताधिवासाम् । गोभूहिरण्यगजवाजिरथादिसर्वं तां यच्छतां किमिह पार्थ भवेन्न दत्तम् ॥ २९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे विद्यादानविधिवर्णनं नाम चतुःसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुरा प्रियव्रतो राजा पुत्रः स्वायंभुवस्य तु । पालयामास वसुधां प्रजापतिरिवापरः ॥ १ ॥
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि पालयित्वा महीमिमाम् । सप्तद्वीपान्विभज्यासौ पुत्रेभ्यः प्रददौ विभुः ॥ २ ॥
राज्ये निक्षिप्य तनयान्सप्तद्वीपेषु सप्त सः । विषयानुपसंहृत्य जगाम तपसे वनम् ॥ ३ ॥
तपोवनगतं श्रुत्वा राजानं परमद्युतिम् । समाजग्मुर्महात्मान ऋषयस्तं दिदृक्षवः ॥ ४ ॥
तानागतानृषीन्दृष्ट्वा तपोनिर्धूतकल्मषान् । पूजयामास मेधावी विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ५ ॥
पाद्यार्घ्याचमनीयेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च । अथ तेषूपविष्टेषु ब्राह्मणेषु महात्मसु ॥ ६ ॥
आजगाम महातेजाः पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः । दीप्यमानो महातेजा द्वितीय इव भास्करः ॥ ७ ॥
तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे स च राजा महारथः । उत्तस्थुर्विस्मिताः सर्वे प्रोत्फुल्लन यनास्ततः ॥ ८ ॥
कृत्वा तु संविदं तेन यथायोग्यं विधानतः । विष्टरं च ददुस्तस्मै पाद्यार्घ्याचमनादिकम् ॥ ९ ॥
ततस्तु मुनयः सर्वे समा सीना यथासुखम् । चक्रुः कथा मुदायुक्ता वेदोक्तविविधाश्रयाः ॥ १० ॥
ततः कथांते कस्मिंश्चिन्मुनयस्ते सराजकाः । पप्रच्छुर्ब्रह्मतनयं लोकानां हितकाम्यया ॥ ११ ॥
ऋषय ऊचुः । भगवन्केन दानेन व्रतेन नियमेन वा । प्राप्यते सद्गतिः पुंभिः स्त्रीभिश्च मुनिसत्तम ॥ १२ ॥
इच्छामः श्रोतुमेतत्ते राजा चायं यतव्रतः । पुलस्त्य उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे रहस्यं पापनारानम् ॥ १३ ॥
उत्तमं सर्व दानानां समवायं वदामि वः । यद्दत्त्वा ब्रह्महा गोघ्नः पितृघ्नो गुरुतल्पगः ॥ १४ ॥
कृतघ्नः कूटसाक्षी च मुच्यते पातकान्नरः । सद्यो दिव्य तनुश्चैव जायते स्त्री तथैव च ॥ १५ ॥
कृच्छ्रचांद्रायणाद्यैश्च तुलापुरुषसंज्ञितैः । व्रतैश्च पाचयेद्देहमाकांक्षन्ब्रह्मणः पदम् ॥ १६ ॥
कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्रतानि मुनिसत्तमाः । ब्राह्मणानां वनस्थानां भिक्षो रंडाजनस्य च ॥ १७ ॥
कायक्लेशेन सिध्यंति गृहस्थेषु न तानि वै । महाधनाश्च ये लोका राजानो रत्नभागिनः ॥ १८ ॥
न तेषां कृच्छ्रसाध्योऽपि क्वचिद्धर्मः प्रशस्यते । यदेतद्द्रविणं नाम प्राणाश्चैते बहिश्चराः ॥ १९ ॥
तस्माद्बहिश्चरैः प्राणैरात्मा योज्यः सदा बुधैः । द्रव्याणामुत्तमं लोके कांचनं सार्वकामिकम् ॥ २० ॥
अपत्यं सुरमुख्यस्य ज्येष्ठं चैवं विभावसोः । तेन सार्द्धं य आत्मानं तोलयेत्प्रयतो बुधैः ॥ २१ ॥
विधूय सर्वपापानि सद्यो दिव्यतनुर्भवेत् । एतत्पुलस्त्यमुनिना ऋषीणां पार्थिवस्व च ॥ २२ ॥
समाख्यातं नृपश्रेष्ठ तेभ्यश्च तन्मया श्रुतम् । युधिष्ठिर उवाच । तुलापुरुषदानस्य विधानं परमेश्वर ॥ २३ ॥
कथयस्व महाभाग मम भक्तानुकंपया । श्रीकृष्ण उवाच । शृणुष्वावहितो राजन्विधानं गदतो मम ॥ २४ ॥
तुलापुरुषसंज्ञस्य दानस्येह नृपोत्तम । व्यतीपातेऽयने चैव कार्तिक्यां विषुवे तथा ॥ २५ ॥
चन्द्रसूर्यग्रहे यद्वा माघ्यां वा नृपसत्तम । जन्मर्क्षे ग्रहपीडासु तथा दुःस्वप्नदर्शने ॥ २६ ॥
यदा वा जायते वित्तं तदा देयमिदं भवेत् । अनित्यं जीवितं यस्माद्वपुश्चातीव चञ्चलम् ॥ २७ ॥
केशेषु च गृहीतः सन्मृत्युना धर्ममाचरेत् । तस्माद्यदैव जायेत श्रद्धा दानं प्रति प्रभो ॥ २८ ॥
तदैव दानकालः स्यात्कारणं हि यतो मम । तीर्थे वायतने गोष्ठेष्वथ वा भव नांगणे । मण्डपं कारयेद्विद्वांश्चतुर्भद्राननं बुधः ॥ २९ ॥
आर्द्रशाखान्वितं दिव्यं प्रागुदक्प्रवणं दृढम् । षोडशारत्निमात्रं च पताकाभिरलंकृ तम् ॥ ३० ॥
तन्मध्ये कारयेद्वेदिं हस्तमात्रोच्छ्रितां शुभाम् । चतुरस्रां समंताच्च सप्तहस्तां सुशोभनाम् ॥ ३१ ॥
तस्या मध्ये तुलां दिव्यां स्थाप येद्विधिपूर्वकम् । हस्तद्वयं च निखनेच्चतुर्हस्तोच्छ्रितां बुधः ॥ ३२ ॥
स्तंभद्वयं महाराज स्थापयेत्सुदृढं नवम् । चंदनः खदिरो बिल्वः शाकश्चैवेंगुद स्तथा ॥ ३३ ॥
तिंदुको देवदारुश्च श्रीपर्णश्चाष्टमः स्मृतः ॥ ३४ ॥
इत्यष्टौ वृक्षजातीयाः स्तंभास्ते परिकीर्तिताः । अन्यथापि भवेद्वृक्षः सारज्ञो याज्ञिकस्तथा ॥ ३५ ॥
सुनिश्चलं ततः कृत्वा तिर्यक्काष्ठमथोपरि । न्यसेत्तद्वृक्षजातीयं चतुर्हस्तं प्रमाणतः ॥ ३६ ॥
समानजातिं तु तुलां तन्मध्ये योजयेद्दृढम् । षण्णवत्यंगुला दिव्या समग्रा लोहपाशिका ॥ ३७ ॥
कृष्णलोहमयौ तस्यां कर्णौ चापि प्रकल्पयेत् । तुलापुरुषसंज्ञस्तु मध्ये कार्यः पुमान्भ वेत् ॥ ३८ ॥
एवंविधां तुलां कृत्वा नानारत्नैर्विभूषिताम् । चंदनेनानुलिप्तांगीं वस्त्रालंकारविग्रहाम् ॥ ३९ ॥
स्तंभौ च वस्त्रसंयुक्तौ पुष्पमालाव लंबिनौ । चंदनेनानुलिप्तांगौ नानात्नैरलंकृतौ ॥ ४० ॥
कुण्डानि चात्र चत्वारि योनियुक्तानि कारयेत् । हस्तमात्रप्रमाणानि मेखलात्रयवंति च ॥ ४१ ॥
पूर्वोत्तरे हस्तमिता वेदिः कार्या सुशोभना । लोकपालग्रहाणां च पूजा तत्र विधीयते ॥ ४२ ॥
अर्चार्चनं च तत्रैव विरिंच्यच्युतयो र्नृप । शंकरस्य भवेत्कार्यं माल्यवस्त्रफलाक्षतैः ॥ ४३ ॥
तोरणानि च कार्याणि क्षीरवृक्षोद्भवानि च । चतुर्द्वारेषु संस्थाप्याः कुम्भाः स्रक्पल्ल वाननाः ॥ ४४ ॥
पंचरत्नसमायुक्ताः सप्तधान्योपरिस्थिताः । ऋग्वेदपाठकौ द्वौ च पूर्वकुण्डे नियोजयेत् ॥ ४५ ॥
यजुर्वेदविदौ याम्ये पश्चिमे सामवेदिनौ । अथर्वणावुत्तरतो नवमो धर्मदेशकः ॥ ४६ ॥
अत्रैव केचिदिच्छंति ऋषयः षोडशर्त्विजः । ताम्रपात्रद्वयं देयमेकैकस्मै तथासनम् ॥ ४७ ॥
होमद्रव्याणि सर्वाणि तिलाज्यं समिधस्तथा । स्रुवाः स्रुचश्च शस्त्राणि विष्टरः कुसुमानि च ॥ ४८ ॥
लोकपालाः सुवर्णास्तु पताकाः परितः शुभाः । महाध्वजं च बध्नीयात्पंचवर्णं वितानकम् ॥ ४९ ॥
एतत्सर्वं समाहृत्य पुण्येऽहनि विचक्षणः । वर्द्धकिर्ब्राह्मणैः सार्द्धं सर्वशिल्पविशा रदः ॥ ५० ॥
संपूर्णं यजमानाय दर्शयेद्यज्ञमंडपम् । यजमानस्ततः प्राज्ञः शुक्लांबरधरः शुचिः ॥ ५१ ॥
शंखतूर्यनिनादेन वेदध्वनिरवेण च । प्रक्षिपेल्लोकपालानामेभिर्मंत्रैः शुभैर्बलिम् ॥ ५२ ॥
एह्येहि सर्वामरसिद्धसाध्यैरभिष्टुतो वज्रधरामरेश । संवीज्यमानोप्सरसां गणेन रक्षाध्वरं नो भगवन्नमस्ते ॥ ५३ ॥
एह्येहि सर्वामरहव्यवाह मुनिप्रवीरेरभिहृष्टमानसः । तेजोवता लोकगणेन सार्द्धं ममाध्वरं रक्ष कवे नमस्ते ॥ ५४ ॥
एह्येहि वैवस्वतधर्मराज सर्वामरैरर्चितदिव्यमूर्ते । शुभाशुभानंदकृतामधीश रक्षाध्वरं मे भगवन्नमस्ते ॥ ५५ ॥
ॐ यमाय नमः । एह्येहि रक्षोगणनायकस्त्वं विशालवेतालपिशाचसंघैः । ममाध्वरं पाहि पिशाचनाथ लोकेश्वरस्त्वं भगवन्नमस्ते ॥ ५६ ॥
ॐ निर्ऋतये नमः॥ । एह्येहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्जन्य सहाप्सरोभिः । विद्याधरेन्द्रामरगीयमान पाहि त्वमस्मान्भगवन्नमस्ते ॥ ५७ ॥
एह्येहि यज्ञेश्वर यज्ञरक्षां विधत्स्व नक्षत्रगणेन सार्द्धम् । सर्वौषधीभिः पितृभिः सहैव गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥ ५९ ॥
एह्येहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्रिशूलखट्वाङ्गधरेण सार्द्धम् । लोकेन भूतेश्वर यज्ञसिद्ध्यै गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते ॥ ६० ॥
एह्येहि पातालधराधरेन्द्र नागांगनाकिन्नरगीयमान । यक्षोरगेन्द्रामरलोकसंघैरनंत रक्षाध्वरमस्मदीयम् ॥ ६१ ॥
एह्येहि विश्वाधिपते मुनींद्र लोकेश सार्द्धं पितृदेवताभिः । विशाध्वरांतः सततं शिवाय पितामहस्त्वं सततं नमस्ते ॥ ६२ ॥
त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मविष्णुशिवैः सार्द्धं रक्षां कुर्वंतु तानि मे ॥ ६३ ॥
देवदानवगन्धर्वा यक्ष राक्षसपन्नगाः । ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च ॥ ६४ ॥
सर्वे ममाध्वरे रक्षां प्रकुर्वंतु मुदान्विताः । इत्यावाह्य सुरान्दद्यादृत्विग्भ्यः कण्ठ भूषणम् ॥ ६५ ॥
कुंडलानि च हैमानि सूत्राणि कटकानि च । तथांगुलिपवित्राणि वासांसि कुसुमानि च ॥ ६६ ॥
द्विगुणं गुरवे दद्याद्भूषणा च्छादनादिकम् । आघारावाज्यभागौ तु पूर्वं हुत्वा विचक्षणः ॥ ६७ ॥
प्रणवादिस्वनाम्ना च स्वाहांतो होम उच्यते । होमः सुराणां कर्तव्यो ये चैवात्र प्रतिष्ठिताः ॥ ६८ ॥
ग्रहाणां लोकपालानां शिवकेशवयोस्तथा । वनस्पतिभ्यो ब्रह्मणे होमः कार्यो यथेच्छया ॥ ५९ ॥
ततो मंगलशब्देन स्थापितो वेदमंगलैः । त्रिःप्रदक्षिणमावृत्य गृहीतकुसुमांजलिः ॥ ७० ॥
शुक्लमाल्यांबरो भूत्वा तां तुलामभिमंत्रयेत् । नमस्ते सर्वदेवानां शक्तिस्त्वं सत्यमास्थिता ॥ ७१ ॥
साक्षिभूता जगद्धात्रि निर्मिता विश्वयोनिना । एकतः सर्वसत्यानि तथानृतशतानि च ॥ ७२ ॥
धर्माधर्मभृतां मध्ये स्थापितासि जगद्धिते । त्वं तुले सर्वभूतानां प्रमाणमिह कीर्तिता ॥ ७३ ॥
मां तोलयंती संसारादुद्धरात्र नमोस्तुते । योऽसौ तत्त्वा धिपो देवः पुरुषः पचविंशकः ॥ ७४ ॥
स एकोऽधिष्ठितो देवि त्वयि तस्मान्नमो नमः । नमो नमस्ते गोविंद तुलापुरुषसंज्ञक ॥ ७५ ॥
त्वं हरे तारयस्वास्मानस्मात्संसारसागरात् । पुण्यकालमथासाद्य कृत्वैवमधिवासनम् ॥ ७६ ॥
प्रणम्य परया भक्त्या तां तुलामारुहेद्बुधः । स सङ्गचर्मकवची सर्वाभरणभूषितः ॥ ७७ ॥
धर्मराजमथादाय हेमसूर्येण संयुतम् । कराभ्यां बद्धमुष्टिभ्यामास्ते पश्यन्हरेर्मुखम् ॥ ७८ ॥
वामे यमं तथा गृह्य दक्षिणे च रविं तथा । ततोऽपरे तुलाभागे न्यसेयुर्द्विजपुंगवाः । साम्यादभ्यधिकं यावत्कांचनं चातिनिर्मलम् ॥ ७९ ॥
पुष्टिकामस्तु कुर्वीत भूमिसंस्थं नरेश्वर । क्षणमात्रं ततः स्थित्वा पुनरेतदुदीरयेत् ॥ ८० ॥
नमस्ते सर्वभूतानां साक्षिभूते सनातने । पितामहेन देवि त्वं निर्मिता परमेष्ठिना ॥ ८१ ॥
त्वयोद्धृतं जगत्सर्वं सह स्थावरजंगमम् । सर्वभूतात्मभूतस्थे नमस्ते विश्वधारिणि ॥ ८२ ॥
ततोऽवतीर्य गुरवे सर्वमर्द्धं निवेदयेत् । ऋत्विग्भ्योऽपरमर्द्धं च दद्यादुदकपूर्वकम् ॥ ८३ ॥
प्राप्य तेषामनुज्ञां वा तथान्येभ्योऽपि दापयेत् । दीनानाथ विशिष्टादीन्पूजयेद्ब्राह्मणैः सह ॥ ८४ ॥
न चिरं धारयेद्गेहे हेमसंप्रोक्षितं बुधः । तिष्ठद्भयावहं यस्मात्कष्टव्याधिकरं भवेत् ॥ ८५ ॥
रात्रिं परस्वीकर णाच्छ्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । अनेनैव विधानेन केचिद्रौप्यमयं तथा त ॥ ८६ ॥
कर्पूरेण तथेच्छंति केचिद्ब्राह्मणपुंगवाः । तथासिततृतीयायां नार्यः सौभाग्यवर्धिताः ॥ ८७ ॥
कुंकुमेन प्रयच्छंति लवणेन गुडेन च । तत्र मंत्रा न होमो वा एवमेव प्रदापयेत् ॥ ८८ ॥
विधिनानेन यो दद्या द्दानमेतत्समाहितः । तस्य पुण्यफलं राजञ्छृणुष्व गदतो मम ॥ ८९ ॥
विमानवरमास्थाय नारी वा पुरुषोऽपि वा । अप्सरोगणसंकीर्णं गंध र्वनगरोपमम् ॥ ९० ॥
नानावृक्षाकुलं रम्यं नानागंधाधिवासितम् । अनेकरत्नविद्धांगं मुक्तादामावलंबितम् ॥ ९१ ॥
शयनासनसंकीर्णं पताका भिरलंकृतम् । घंटाशतरवोद्धुष्टं चामरव्यजनान्वितम् ॥ ९२ ॥
सर्वर्तुसुखदं रम्यं सर्वदुःखविवर्जितम् । इत्थं विमानमारुह्य गच्छेत्सूर्यसलो कताम् ॥ ९३ ॥
मित्वा तत्र राजेंद्र कल्पमेकं निरामयः । विष्णुलोके तथा कल्पं शिवलोके तथैव च ॥ ९४ ॥
विश्वेषां चैव देवानां देव राज पुरे तथा । पुरे च धर्मराजस्य वरुणस्य तथैव च ॥ ९५ ॥
धनदस्य पुरे स्थित्वा कल्पकोटिशतं नरः । पुनर्मानुषमभ्येत्य राजा भवति धार्मिकः ॥ ९६ ॥
यज्वा दानपतिर्धीमाञ्छत्रुपक्षक्षयंकरः । यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या महादानानुकीर्तनम् ॥ ९७ ॥
सोऽपि मुच्येत पापेन त्रिविधेन न संशयः ॥ ९८ ॥
ब्रह्मेशकेशवपरोऽस्ति न पूजनीयो नैवाश्वमेधसदृशः क्रतुरस्ति कश्चित् । गंगासमं त्रिभुवनेऽपि न तीर्थमस्ति दानं तुलापुरुषतुल्यमिहास्ति नान्यत् ॥ ९९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे तुलापुरुषदानविधिवर्णनं नाम पंचसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १७५ ॥
युधिष्ठिर उवाच । भगवन्सर्वभूतेश सर्वभूतनमस्कृत । अनुग्रहाय लोकानां कथयस्व ममापरम् ॥ १ ॥
त्वत्तुल्यो जायते येन आयुषा यशसा श्रिया । तन्मे कथय देवेश दानं व्रतमथापि वा ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तव लोकहितेच्छया । येनोपायेन जायंते मत्तुल्या मानवा भुवि ॥ ३ ॥
न व्रतैनोपवासैश्च न तीर्थगमनैरपि । महापथादिमरणैर्न यज्ञैर्न श्रुतेन च ॥ ४ ॥
प्राप्यते मम लोकोऽयं दुष्प्राप्यस्त्रिदशैरपि । पार्थस्नेहान्महाभाग प्रवक्ष्यामि हितं तव ॥ ५ ॥ । गोब्राह्मणार्थे मरणं प्राप्तं येन सुमेधसा । प्रयागेऽनशनं वापि पूजितो वाथ शंकरः ॥ ५ ॥
प्रयाति ब्रह्मसालोक्यं श्रुतिरेषा सनातनी । येन मत्समतां याति तत्ते वक्ष्याम्यतः परम् ॥ ७ ॥
दानं हिरण्यगर्भाख्यं कथ्यमानं निबोध मे । अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णमिह पठ्यते ॥ ८ ॥
पवित्रं सर्वभूतानां पावनं परमं महत् । पर्यायनाम तस्योक्तं हिरण्यं सार्वलौकिकम् ॥ ९ ॥
तदपां गर्भमाविश्य पुनर्जातं तु भूतले । यश्च तद्ब्राह्मणे दद्यान्मत्तुल्यो जायते हि सः ॥ १० ॥
युधिष्ठिर उवाच । विधानं तस्य देवेश कथयस्व सनातन । यत्प्रमाणं यथाचैतद्दातव्यं परमेश्वर ॥ ११ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पर्वकाले प्रदातव्यं दानमेतन्महामते । अयने विषुवे चैव ग्रहणे शशिसूर्ययोः ॥ १२ ॥
व्यतीपातेऽथ कार्तिक्यां जन्मर्क्षे वा नरोत्तम । दुःस्वप्नदर्शने चैव ग्रहपीडासु चैव हि ॥ १३ ॥
प्रयागे नैमिषे चैव कुरुक्षेत्रे तथार्बुदे । गंगायां यमुनायां च सिंधुसागरसंगमे ॥ १४ ॥
पुण्यनद्यश्च दानेस्मिन्प्रशस्ताः स्युर्न संशयः । यत्र वा रोचते राजन्गृहे देवकुलेऽथवा ॥ १५ ॥
आरामे वा तडागे वा शुचौ देशे विधानतः । तत्र भूशोधनं कुर्यात्प्रागुदक्प्रवणं शुभम् ॥ १६ ॥
हस्ता द्वादश कर्तव्यं मंडपं तु सुशोभनम् । स्तंभैर्मनोहरैर्युक्त्यार्द्रशाखाभिरन्वितम् ॥ १७ ॥
तन्मध्ये वेदिकां कुर्यात्पंचहस्तामलकृताम् । वितानमुपरिष्टाच्च पुष्पमालावलंबितुम् ॥ १८ ॥
हिरण्यगर्भं तन्मध्ये प्रथमेऽहनि कल्पयेत् । तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि रूपं वै स्थंडिलोद्भवम् ॥ १९ ॥
शिल्पिनं पूजयेत्पूर्वं वासोभिर्भूषणैस्तथा । ब्राह्मणान्वाचयेत्पश्चात्ततः कर्म समारभेत् ॥ २० ॥
सुवर्णेन संशुद्धेन शक्तितः कारयेद्बुधः । अंगुलानि चतुःषष्टिर्दैर्घ्यं च परिकीर्तितम् ॥ २१ ॥
त्रिभागहीनं वदने मूले तस्यार्द्धविस्तरम् । वर्तुलं कर्णिकाकारं चारुग्रंथिविवर्जितम् ॥ २२ ॥
पिधानमुपरिष्टाच्च कर्तव्यं चांगुलाधिकम् । अस्त्राणि दश कुर्वीत नालं सूर्यं च कांचनम् ॥ २३ ॥
दात्रं सपट्टिकं चैव सर्वोपस्करणान्वितम् । सूचीक्षुरश्च हैमानि तत्सर्वं परिकल्पयेत् ॥ २४ ॥
पार्श्वतः स्थापयेत्तस्य हेमदंडकमंडलू । छत्रिकापादुकायुग्मं वज्रवैडूर्यमंडितम् ॥ २५ ॥
एवं लक्षणसंयुक्तं कृत्वा गर्भं विचक्षणः । ब्रह्मघोषेण महता शंखतूर्यरवेण च ॥ २६ ॥
हस्तिना शकटेनाथ राजन्ब्रह्मरथेन वा । आनयेन्मंडपं कृत्वा प्रदक्षिणमतंद्रितः ॥ २७ ॥
तिलद्रोणोपरिगतं वेदीमध्येऽधिवासयेत् । समालभ्य पुनः सर्वं कुंकुमेन सुगंधिना ॥ २८ ॥
कौशेयवाससी शुभ्रे ततस्तं परिधापयेत् । समंतात्पुष्पमालाभिः पूजयेद्भक्तितः सुधीः ॥ २९ ॥
धूपैः सुधूपितं कृत्वा मंत्रमेतमुदीरयेत् । भूर्लोकप्रमुखालोकास्तव गर्भे व्यवस्थिताः ॥ ३० ॥
ब्रह्मादयस्तथा देवा नमस्ते भुवनोद्भव । नमस्ते भुवनाधार नमस्ते भुवनेश्वर ॥ ३१ ॥
नमो हिरण्यगर्भाय गर्भे यस्य पितामहः । एवं संपूजयित्वा तु तौ रात्रिमधिवासयेत् ॥ ३२ ॥
वेद्याश्चतुर्दिशं चैव कुंडानि परिकल्पयेत् । चत्वारि चतुरस्राणि तेषु होमो विधीयते ॥ ३३ ॥
चतुश्चारणिकास्तत्र ब्राह्मणा मंत्रपारगाः । होमं कुर्युर्जितात्मानो मौनिनः सर्व एव ते ॥ ३४ ॥
सर्वाभरणसंपन्नाः सर्वे चाहतवाससः । ताम्रपात्रद्वयोपेता गंधपुष्पादिपूजिताः ॥ ३५ ॥
वेद्याः पूर्वोत्तरे भागे ग्रहवेदिं प्रकल्पयेत् । तत्र ग्रहांल्लोकपालान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ ३६ ॥
पूजयेत्स्वर्णघटितान्पुष्पधूपविलेपनैः । पताकाभिरलंकृत्य मंडपं तोरणैस्तथा ॥ ३७ ॥
कुंभद्वयं च द्वारेषु स्थापयेद्रत्नसंयुतम् । तुलापुरुषमंत्रैश्च लोकपालबलिं क्षिपेत् ॥ ३८ ॥
पालाश्यः समिधस्तत्र प्रशस्ता होमकर्मणि । चरुश्चैवेन्द्रदैवत्यस्तिला गव्यं घृतं तथा ॥ ३९ ॥
स्वलिंगैर्होमयेत्पूर्वं मंत्रैर्व्याहृतिभिः पुमान् । अयुते द्वे च होमस्य संख्यामाहुर्मनीषिणः ॥ ४० ॥
यजमानस्ततः स्नात्वा शुक्लांबरधरः शुचिः । भक्त्या हिरण्यगर्भं च पर्वकाले समर्चयेत् ॥ ४१ ॥
नमो हिरण्यगर्भाय विश्वगर्भाय वै नमः । चराचरस्य जगतो गृहभूताय ते नमः ॥ ४२ ॥
मात्राहं जनितः पूर्व मर्त्यधर्मासुरोत्तम । त्वद्गर्भसंभवादद्य दिव्यदेहो भवाम्यहम् ॥ ४३ ॥
इत्युच्चार्य स्वयं भक्त्या कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् । क्षीराज्यदधिसंपूर्णं तद्गर्भं प्रविशेद्बुधः ॥ ४४ ॥
सौवर्णं धर्मराजं तु सव्ये कृत्वा करे ततः । भास्करं दक्षिणे चैव मुष्टिं बद्ध्वा प्रयत्नतः ॥ ४५ ॥
जान्वोरंतरतश्चैव शिरः कृत्वा समाहितः । उच्छ्वासपंचक तिष्ठेच्चेतसा चिंतयञ्छिवम् ॥ ४६ ॥
गर्भाधानं पुंसवनं सीमंतोन्नयनं तथा । कुर्युर्हिरण्यगर्भस्य ततस्ते द्विजपुंगवाः ॥ ४७ ॥
जातकर्मादिकाः कुर्युः क्रियाः षोडश चापराः । तत उत्थाय निःसृत्य पुनः कुर्यात्प्रदक्षिणाम् ॥ ४८ ॥
तावन्मुखं न पश्येत कस्यचिन्नृपसत्तम । सौवर्णा पृथिवी यावन्न दृष्टा स्पष्टचक्षुषा ॥ ४९ ॥
ततः स्नानं प्रकुर्वीत ब्रह्मघोषपुरःसरम् । अष्टौ द्विजाः सुवर्णांगा सौवर्णैः कलशैः शुभैः ॥ ५० ॥
रौप्यैरौदुंबरैर्वापि मृण्मयैर्वा सुशोभनैः । दध्यक्षतविचित्रांगैराम्रपल्लवशोभितैः ॥ ५१ ॥
पुष्पैरावेष्टितग्रीवैरव्रणैः कलशैर्दृढैः । चतुष्कमध्ये संस्थाप्य पीठमव्रणमुत्तमम् ॥ ५२ ॥
तत्र स्थाप्य महाभाग यजमानं द्विजोत्तमाः । देवस्य त्वेति मंत्रेण कुर्युरस्याभिषेचनम् ॥ ५३ ॥
अद्य जातस्य तेंऽगानि अभिषेक्ष्यामहे वयम् । दिव्येनानेन वपुषा चिरंजीवमुखी भव ॥ ५४ ॥
एवं कृताभिषेकस्तु यजमानः समाहितः । दद्याद्धिरण्यगर्भं तं सोदकेनैव पाणिना ॥ ५५ ॥
तान्संपूज्य च भावेन बहुभ्यो वा तदाज्ञया । यज्ञोपकरणं सर्वं गुरवे विनिवेदयेत् ॥ ५६ ॥
पादुकोपानहौ चैव च्छत्रचामरभाजनम् । अन्येषां चैव विप्राणां ये च तत्र सभासदः ॥ ५७ ॥
तेषां चैव प्रदातव्यं दानं चात्र विशेषतः । दीनांधकृपणानां च दातव्यं सार्वकामिकम् ॥ ५८ ॥
अन्नसत्रं च कर्तव्यं यावद्दानपरिग्रहः । अनेन विधिना यस्तु दानमेतत्प्रयच्छति ॥ ५९ ॥
स कुलं तारयेत्सर्वं देवलोकं स गच्छति । विमानवरमारुह्य पञ्चयोजनविस्तृतम् ॥ ६० ॥
वापीकूपतडागाद्यैर्जलस्थानैरलंकृतम् । उद्यानशतसंस्थानं पद्माकरनिषेवितम् ॥ ६१ ॥
प्रासादशतसंकीर्णं वरस्त्रीशतसेवितम् । वीणावेणुमृदंगानां शब्दैरापूरितं महत् ॥ ६२ ॥
भूमयो यत्र राजेन्द्र दिव्या मणिमयाः शुभाः । वेदिकाभिर्विचित्राभिः शोभितं भास्करप्रभम् ॥ ६३ ॥
धृतं स्तम्भसहस्रेण सुकृतं विश्वकर्मणा । पताकाभिर्विचित्राभिर्वज्रैश्च समलंकृतम् ॥ ६४ ॥
तदारुह्य विमानाग्र्यं विद्याधरगणैर्युतम् । स याति लोकं शक्रस्य शक्रेण सह मोदते ॥ ६५ ॥
मन्वन्तरशते जाते कर्मभूमौ प्रजायते । जंबूद्वीपमशेषं तु भुंक्ते दिव्यपराक्रमः ॥ ६६ ॥
धार्मिकः सत्यशीलश्च ब्रह्मण्यो गुरुवत्सलः । दश जन्म्रान्यसौ राजा जायते रोगवर्जितः ॥ ६७ ॥
यस्त्विदं शृणुयाद्भक्त्या रहस्यं पापनाशनम् । सोऽपि वर्षशतं साग्रं सुरलोके महीयते ॥ ६८ ॥
गर्भं हिरण्यरचितं विधिवत्प्रविश्य संस्कारसंस्कृततनुः पुनरेव तस्मात् । निःसृत्य तद्द्विजवराय निवेद्य भक्त्या मार्तण्डवद्दिवि विराजति दिव्यदेहः ॥ ६९ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे हिरण्यगर्भदानविधिवर्णनं नाम षट्सप्तत्युत्तरशतत तमोऽध्यायः ॥ १७६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अगस्त्येन पुरा गीतो दानानां विधिरुत्तमः । शृणु त्वं राजशार्दूल कथ्यमानं मयाधुना ॥ १ ॥
येन दत्तेन राजेन्द्र सर्वं पापं व्यपोहति । मानसं वाचिकं वापि कायिकं च सुदुस्तरम् ॥ २ ॥
मंगल्यं मंगलं पुण्यं सर्वदानेषु चोत्तमम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं परलोकभयापहम् । ब्रह्मांडं कांचनं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ३ ॥
देवासुरमनुष्यैश्च गन्धर्वोरगराक्षसैः । संयुक्तं च नदीभिश्च समुद्रैः पर्वतैस्तथा । विमानशतकोटीभिर्भूषितं चाप्सरोवरैः ॥ ४ ॥
दिग्गजाष्टकसंयुक्तं मध्यस्थितचतुर्मुखम् । शिवाच्युतार्कशिखरमुमालक्ष्मीसमन्वितम् ॥ ५ ॥
तस्यांगे कल्पयेद्राजन्भुवनानि चतुर्दश । वितस्तेरंगुलशतं यावदायामविस्तरम् ॥ ६ ॥
कुर्याद्विंशत्पलादूर्ध्वमासहस्राच्च भक्तितः । शकलद्वयसंयुक्तं पुटाकारं सुसंहितम् ॥ ७ ॥
शिल्पिना विहितं यस्माद्ब्रह्मांडं सर्वकामदम् । अयने विषुवे चैव चंद्रादित्यग्रहे तथा ॥ ८ ॥
अन्येष्वपि तु कालेषु श्रद्धावित्तसमन्वितः । पुष्पमंडपिकां कृत्वा तत्र संस्थापयेद्बुधः ॥ ९ ॥
तिलद्रोणोपरिगतं कंकुमक्षोदचर्चितम् । वासो युग्मेन संछाद्य पुष्पगन्धाधिवासितम् ॥ १० ॥
तस्य दिक्षु च सर्वासु पूर्णकुम्भांश्च विन्यसेत् । अष्टादशैव चान्यानि द्रोणमात्राण्यथाहरेत् ॥ ११ ॥
गृहे वा मंडपे वापि स्थापयेत्तद्विचक्षणः । पादुकोपानहच्छत्रभाजनासनदर्पणैः ॥ १२ ॥
संयुक्तं कारयेत्तत्र पयस्विन्या तथैव च । कारयेत्कुण्डमेकं तु हस्तमात्रं विधानतः ॥ १३ ॥
चतुश्चारणिकास्तत्र होमं कुर्युर्द्विजोत्तमाः । सर्वाभरणसम्पन्ना सुस्नाताहतवाससः ॥ १४ ॥
प्रचरेयुर्द्विजास्तत्र उपाध्यायसमन्विताः । तथा पुरोहितश्चैव राज्ञा षष्ठो विधीयते ॥ १५ ॥
इतरेषां तु पञ्चैव कुर्युर्यज्ञमतंद्रिताः । ग्रहयज्ञविधानेन ग्रहाणां यज्ञ इष्यते ॥ १६ ॥
ब्रह्मविष्णुशिवानां च तन्नाम्ना जुहुयात्तिलान् । अयुतं होमयेत्पश्चान्महाव्याहृतिभिर्नृप ॥ १७ ॥
रुद्रजापस्तु कर्तव्यस्तस्यैवानंतरं द्विजैः । ततः सर्वसमाप्तौ तु स्नात्वा शुक्लांबरः शुचिः ॥ १८ ॥
ब्रह्मांडं पूजयेद्भक्त्या गृहीतकुसुमांजलिः । नमो जगत्प्रतिष्ठाय विश्वधाम्ने नमोऽस्तु ते ॥ १९ ॥
वाङ्मयांत निमग्नाय ब्रह्मांड शुभकृद्भव । ब्रह्मांडोदरवर्तीनि यानि सत्त्वानि कानिचित् ॥ २० ॥
तानि सर्वाणि मे तुष्टिं प्रयच्छत्वतुलां सदा । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च लोकपालास्तथा ग्रहाः ॥ २१ ॥
नक्षत्राणि तथा नागा ऋषयो मरुतस्तथा । सर्वे भवंतु संतुष्टाः सप्तजन्मांतराणि मे ॥ २२ ॥
इत्युच्चार्य ततो दद्याद्ब्रह्मांडं सर्वकामदम् । सदक्षिणं च तं कृत्वा वसु संपादयेद्द्विजान् ॥ २३ ॥
अनेन विधिना दत्त्वा यत्पुण्यं स्यान्नरोत्तम । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम ॥ २४ ॥
आसीदादियुगे राजा सुद्युम्नो नाम भारत । नागायुतबलः श्रीमान्बहुभृत्यपरिच्छदः ॥ २५ ॥
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि कृत्वा राज्यमकंटकम् । ततः संस्थाप्य तनयं राजा राज्ये वनं ययौ ॥ २६ ॥
प्रविश्य च वनं घोरं तपस्तीव्रं चचार ह । अध्यात्मगतितत्त्वज्ञः कर्मकांडं विसृज्य च ॥ २७ ॥
कालेन महता राजा दिष्टांतमगमत्पुरा । दिव्यं विमानमारुह्य नाना वाद्यरवाकुलम् ॥ २८ ॥
अतीत्य शक्रलोकादीन्ब्रह्मलोकमितो गतः । तस्यासनं दिदेशाथ ब्रह्मासुरगणैर्वृतः ॥ २९ ॥
दिव्यं कनकचित्रांगं रत्नालंकृतविग्रहम् । एवं लोकवरे तस्मिन्रममाणो नृपोत्तम ॥ ३० ॥
आस्ते चानुदिनं सोऽथ दिव्यभोगविवर्जितः । वसतस्तस्य राज्ञस्तु शरीरं परितप्यते ॥ ३१ ॥
बुभुक्षया नरश्रेष्ठ तथात्यंतपिपासया । स पीड्यमानो ब्रह्माणं कृतांजलिरभाषत ॥ ३२ ॥
भगवन्ब्रह्मलोकोऽयं सर्वदोषविवर्जितः । अत्र स्थितं च मां देव क्षुत्तृष्णा च प्रबाधते ॥ ३३ ॥
केन कर्म विपाकेन क्षुधा मे नापसर्पति । ब्रह्मलोके गतस्यापि संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ ३४ ॥
ब्रह्मोवाच । त्वया हि कुर्वता राज्यं पुष्टान्यंगानि पार्थिव । नैव दत्तं तु बहुलमात्मवादरतेन वै ॥ ३५ ॥
दानं बंधात्मकं मत्वा तस्माद्दत्तं त्वया न हि । ज्ञानाद्ब्रह्मपदं प्राप्तमदानात्क्षुत्प्रबाधते ॥ ३६ ॥
राजोवाच । भगवंस्तृषापनुत्तिः स्यात्कथं मे परमेश्वर । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३७ ॥
ब्रह्मोवाच । भूयो गत्वा महीं राजन्ब्रह्मांडं सार्वकामिकम् । प्रयच्छ द्विजमुख्यानां तेन तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥
इत्युक्तः सम्यगागत्य मर्त्यलोकं महीपतिः । ब्रह्मांडं तु विधानेन ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् ॥ ३९ ॥