snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
एभिर्न्नामपदैः पूज्य नैवेद्यं विनिवेदयेत् । फलानि दक्षिणान्नानि चन्दनं मलयोद्भवम् ॥ १० ॥
पार्श्वस्थौ पूजयेच्छागकुक्कुटौ स्वामिवल्लभौ । सकलापं मयूरं च प्रत्यक्षां हिमजां तथा ॥ ११ ॥
कृत्तिकाकटकं पार्श्वे संपूज्य स्कन्दवल्लभम् । तेनैव नामभिर्होमः कार्यः साज्यैस्तिलैस्तथा ॥ १२ ॥
एवं निर्वर्त्य विधिवत्फलमेवं युधिष्ठिर । भक्षयित्वा स्वपेद्भूमौ स्वास्तृते दर्भसंस्तरे ॥ १३ ॥
नालिकेरं मातुलुंगं नारिंगं पनसं तथा । जंबीरं दाडिमं द्राक्षां हृद्यान्याम्रफलानि च ॥ १४ ॥
श्रीफलामलकं तद्वत्त्रपुसं कदलीफलम् । क्रमेण भक्षयेद्राजन्संयतो नियतव्रती । अलाभे कलकालौघफलमद्यादतंद्रितः ॥ १५ ॥
प्रत्यक्षो हेमघटितश्छागो वा कुक्कुटोऽथवा । प्रातर्दद्याद्द्विजायैतत्सेनानीः प्रीयतामिति ॥ १६ ॥
सेनायां स च संभूतः क्रौञ्चारिः षण्मुखो गुहः । गांगेयः कार्त्तिकेयश्च स्वामी बालग्रहाग्रणीः ॥ १७ ॥
छागप्रियश्शक्तिधरो द्वारो द्वादशमः स्मृतः । प्रीयतामिति सर्वेषु क्रमान्मासेषु कीर्तयेत् ॥ १८ ॥
ब्राह्मणान्भोजयित्वादौ पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः । एवं संवत्सरस्यान्ते कार्त्तिके मासि शोभने ॥ १९ ॥
कार्त्तिकेयं समभ्यर्च्य वासोभिर्भूषणैः सह । गांगेयः कार्तिकेयश्च सकृदेवैवमाचरेत् ॥ २० ॥
संवत्सरविधिं कृत्वा जपं होमपुरस्कृतम् । दद्याद्विप्राय राजेन्द्र वाचकाय विशेषतः ॥ २१ ॥
एते विप्राः स्मृता दिव्या भौमास्त्वन्ये द्विजातयः । पालितेऽस्मिन्व्रते पार्थ तीर्णः स्याद्भवसागरात् ॥ २२ ॥
एवं यः कुरुते भक्त्या नरो योषिदथापि वा । स प्राप्येह शुभं कामं गच्छतीन्द्रसलोकताम् ॥ २३ ॥
सदैव पूजनीयस्तु कार्तिकेयो महीपते । कार्त्तिकेयादृते नान्यो राज्ञां पूज्यः प्रवक्ष्यते ॥ २४ ॥
संग्रामं गच्छमानो यः पूजयेत्कृत्तिकासुतम् । स सर्वं जयते वीरो यथेन्द्रो दानवान्रणे ॥ २५ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेच्छंकरात्मजम् । पूज्यमानस्तु सद्भक्त्या सर्वान्कामान्प्रयच्छति ॥ २६ ॥
यस्तु षष्ठ्यां नरो नक्तं कुर्याद्भारतसत्तम । सर्वपापविनिर्मुक्तो गांगेयस्य सदा व्रजेत् ॥ २७ ॥
श्रुत्वैवं दक्षिणां मासं गत्वा श्रद्धासमन्वितः । पूजयेद् देवदेवेशं स गत्वा शिवमंदिरम् ॥ २८ ॥
स्कन्दं गुहं शरवणोद्भवमादिदेवं शम्भोः सुतं सदयितं गिरिराजपुत्र्याः । स्वर्गे निरर्गलसुखान्यनुभूयते न सेनापतिर्भवति राज्यधुरंधुरोऽसौ ॥ २९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । सप्तमी च यदा देव केन कालेन पूज्यते । किंफला नियमः कश्चिद्वद देवकिनन्दन ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदादित्यदिनं भवेत् । सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महा फलम् ॥ २ ॥
स्नानं दानं जपो होम उपवासस्तथैव च । सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् ॥ ३ ॥
प्रदक्षिणां यः कुरुते फलैः पुष्पै र्दिवाकरम् । स सर्वगुणसंपन्नं पुत्रं प्रानोत्यनुत्तमम् ॥ ४ ॥
प्रथमा नालिकेरैस्तु द्वितीया रक्तनागरैः । तृतीया मातुलुंगैश्च चतुर्थी कदलीफलैः ॥ ५ ॥
पञ्चमी वरकूष्माण्डैः षष्ठी पक्वैस्तु तेंदुकैः । वृन्ताकैः सप्तमी देया अष्टोत्तरशतेन च ॥ ६ ॥
मौक्तिकैः पद्मरागैश्च नीलैः कर्केतनैस्तथा । गोमेदैर्वज्रवैडूर्यैः शतेनाष्टाधिकेन तु ॥ ७ ॥
अक्षोटैर्बदरैर्बिल्वैः करमर्दैः सबर्बरैः । आम्राम्रातकजंबीरैर्जंबुकर्कोटिकाफलैः ॥ ८ ॥
पुष्पैर्धूपैः फलैः पत्रैर्मोदकैर्गुणकैः शुभैः । एभिर्विजयसप्तम्यां भानोः कुर्यात्प्रदक्षिणाम् ॥ ९ ॥
अन्यैः फलैश्च काम्यैश्च ऐक्षवैर्ग्रंथिवर्जितैः । रवेः प्रदक्षिणा देया फलेन फलमादिशेत् ॥ १० ॥
न विशेन्न च संजल्पेन्न च कश्चिद्वदेदपि । एकचित्ततया भानुश्चिन्तनाय प्रयच्छति ॥ ११ ॥
वसोर्धाराप्रदातव्या भानोर्गव्येन सर्पिषा । चन्द्रातपत्रं बध्नीयाज्जयं किंकिणिकायुतम् ॥ १२ ॥
कुंकुमेन समालभ्य पुष्पधूपैश्च पूजयेत् । शुभं निवेद्य नैवेद्यं ततः पश्चात्क्षमापयेत् ॥ १३ ॥
भानो भ्रास्करमार्तण्ड चण्डरश्मे दिवाकर । आरोग्यमायुर्विजयं पुत्रं देहि नमोऽस्तु ते ॥ १४ ॥
उपवासेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । कृता नियमयुक्तेन या त्वियं जयसप्तमी ॥ १५ ॥
रोगी विमुच्यते रोगाद्दरिद्रः श्रियमाप्नुयात् । अपुत्रो लभते पुत्रं विद्या विद्यार्थिनो भवेत् ॥ १६ ॥
शुक्लपक्षे यदा पार्थ सादित्यसप्तमी भवेत् । तदा नक्तेन मुद्गाशी क्षपयेत्सप्त सप्तमी ॥ १७ ॥
भूमौ पलाशपत्रेषु स्नात्वा हुत्वा यथाविधि । समाप्ते तु व्रते दद्यात्सौवर्णं मुद्गमिश्रितम् ॥ १८ ॥
मुद्गं श्रेष्ठाय विप्राय वाचकाय विशेषतः । सप्तम्यां सप्तिसंयुक्त आदित्येन नरोत्तम ॥ १९ ॥
उपोष्य विधिनानेन मन्त्रप्राशनपूजनेः । षडक्षरेण मन्त्रेण सर्वं कार्यं विजानता ॥ २० ॥
अर्चनं वह्निकार्यं च शतमष्टोत्तरं नरः । समाप्ते तु व्रते पश्चात्सुवर्णेन घटापितम् ॥ २१ ॥
सौवर्णं भास्करं पार्थ रुक्मपात्रगतं शुभम् । रक्तांबरं च काषायं गन्धं दद्यात्सदक्षिणम् ॥ २२ ॥
मन्त्रेणानेन विप्राय कर्मसिद्ध्यै द्विजातये । ॐ भास्कराय सुदेवाय नमस्तुभ्य यशस्कर ॥ २३ ॥
ममाद्य समीहितार्थप्रदो भव नमोनमः । दानानि च प्रदेयानि गृहाणि शयनानि च ॥ २४ ॥
श्राद्धानि पितृदेवानां शाश्वतीं तृप्तिमिच्छता । यात्रा प्रशस्ता यातॄणां राज्ञां च जयमिच्छताम् ॥ २५ ॥
विजयो जायतेऽवश्यं यतीनां च नृणां तदा । अतोर्थं विश्रुता लोके सदा विजयसप्तमी ॥ २६ ॥
एवमेषा तिथिः पार्थ इह कामप्रदा नृणाम् । परत्र सुखदा सौम्या सूर्यलोकप्रदायिनी ॥ २७ ॥
दाता भोगी च चतुरो दीर्घायुर्नीरुजः सुखी । इहागत्य भवेद्राजा हस्त्यश्वधनरत्नवान् ॥ २८ ॥
नारी वा कुरुते या तु सापि तत्पुण्यभागिनी । भवत्यत्र न संदेहः कार्यः पार्थ त्वया क्वचित् ॥ २९ ॥
स्वर्ग्या समीहितसुखार्थफलप्रदा च या मृग्यते मुनिवरैः प्रवरा तिथीनाम् । सा भानुपादकमलार्चनचिंतकानां पुंसां सदैव विजया विजयं ददाति ॥ ३० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अथान्यदपि ते वच्मि दानं श्रेयस्करं परम् । आदित्यमंडलं नाम सर्वाशुभविनाशनम् ॥ १ ॥
यवचूर्णेन शुभ्रेण कुर्याद्गोधूमजेन वा । सुपक्वं भानुबिंबाभं गुडगव्याज्यपूरितम् ॥ २ ॥
संपूज्य भास्करं भक्त्या तदग्रे मंडलं शुभम् । रक्तचन्दनजं कुर्यात्कुंकुमं वा विशेषतः ॥ ३ ॥
मण्डलं तत्र संस्थाप्य रक्तवस्त्रैः सुपूजितम् । ब्राह्मणाय प्रदातव्यं मंत्रेणानेन पांडव ॥ ४ ॥
आदित्यतेजसोत्पन्नं राजतं विधिनिर्मितम् । श्रेयसे मम विप्र त्वं प्रतिगृह्णेदमुत्तमम् ॥ ५ ॥
कामदं धनदं धर्म्यं पुत्रदं सुखदं तव । आदित्यप्रीतये दत्तं प्रतिगृह्णामि मंडलम् ॥ ६ ॥
एवं दत्त्वा नरो राजन्सूर्यवद्दिवि राजते । सर्वकामसमृद्धार्थो मंडलाधिपतिर्भवेत् ॥ ७ ॥
दातव्यं जयसप्तम्यां तदारभ्य दिनेदिने । भास्करस्य महाराज शक्त्या भावेन भावितः ॥ ८ ॥
गोधूमचूर्णजनितं यवचूर्णजं वा आदित्यमंडलमखण्डगुडाद्यपूर्णम् । कृत्वा द्विजाय विधिवत्प्रतिपादयेद्यो भूमौ भवत्यमितमंडलमंडितोऽसौ ॥ ९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । यामुपोष्य नरः कामान्प्राप्नोति मनसेप्सितान् । तामेकां वद मे देव सप्तमीं धनसौख्यदाम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । भानोर्दिने सिते पक्षे अतीते चोत्तरायणे । पुन्नामाह्वय नक्षत्रे गृह्णीयात्सप्तमीव्रतम् ॥ २ ॥
सव्रीहिकान्यवतिलान्सह माषमुद्गैर्गोधूममांसमधुमैथुनकांस्यपात्रम् । अभ्यंजनांजन शिलातलचूर्णितानि षष्ठ्यां परं परिहरेदहनि प्रसिद्ध्यै ॥ ३ ॥
देवान्मुनीन्पितृगणान्सजलाञ्जलीभिः संतर्प्य पूज्य गगनांगणहस्तभुक्तान् । हुत्वानले तिलयवान्बहुशो घृताक्तान्भूमौ स्वपेद्धृदि निधाय हि तं सवित्रम् ॥ ४ ॥
यानि त्रयोदश जनैरिह वर्जितानि द्रव्याणि तानि परिहृत्य परिद्विषष्ट्या । संप्राश्य वर्षमेकं प्राप्नोति भारत सुखं मनसेप्सितं च ॥ ५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । लोमशो नाम विप्रर्षिर्मथुरायां गतः पुरा । सोर्चितो वसुदेवेन देवक्या च युधिष्ठिर ॥ १ ॥
उपविष्टः कथाः पुण्याः कथयित्वा मनोहराः । ततः कथयितुं भूयः कथामेतां प्रच क्रमे ॥ २ ॥
कंसे हते मृताः पुत्राः पुत्रा जाताः पुन. पुनः । मृतवत्सा देवकि त्वं पुत्रदुःखेन दुःखिता ॥ ३ ॥
यथा चन्द्रमुखी दीप्तिर्बभूव मृतपुत्रिका । पश्चाच्चीर्णव्रता सैव बभूवाक्षतवत्सका । त्वमेव देवकि तथा भविष्यसि न संशयः ॥ ४ ॥
देवक्युवाच । का सा चन्द्रमुखी ब्रह्मन्बभूव बहु पुत्रिका ॥ ५ ॥
चरितं किं व्रतवरं बहुसंततिकारकम् । सतां सदर्थकरणं सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम् ॥ ६ ॥
लोमश उवाच । अयोध्यायां पुरा राजा नुहुषो नाम विश्रुतः । तस्य राज्ञो महादेवी नाम्ना चन्द्रमुखी पुरा ॥ ७ ॥
पुरोहितस्य तस्यैव पत्न्यासीन्मानमानिका । तयोरासीद्दृढा प्रीतिः स्पृहणीया परस्परम् ॥ ८ ॥
अथापि तेपि मित्रिण्यौ स्नानार्थं सरयूजले । प्राप्ते प्राप्ताश्च तत्रैव बह्व्यश्च नगराङ्गनाः ॥ ९ ॥
स्नात्वा तु मंडल चक्रुः स्वपतेर्व्यक्तरूपिणः । लेखयित्वा शिवं शांतमुमया सह शंकरम् ॥ १० ॥
गन्धपुष्पाक्षतैर्भक्त्या पूजयित्वा यथाविधि । प्रणम्य गंतुकामास्ताः पृष्टास्ताभ्यां नरस्त्रियः ॥ ११ ॥
ता ऊचुः शङ्करोऽस्माभिः पार्वत्या सह पूजितः । स्वर्णसूत्रमयस्तंतुः शिवायात्मा निवे दितः ॥ १२ ॥
धारामयमिदं तावद्यावत्प्राणावधारणम् । तासां तु वचनं श्रुत्वा मित्रिण्यौ तेऽपि भारत ॥ १३ ॥
तस्यैव समयं तत्र बद्ध्वा दोर्भ्यां तु दोरकैः । ततस्ताः स्वगृहाञ्जग्मुः स्वसखीभिः समावृताः ॥ १४ ॥
कालेन महता यातं तस्या वै तद्व्रत नृप । चंद्रवत्याः प्रमत्ताया विस्मृतः स तु दोरकः ॥ १५ ॥
मृता कैश्चिदहोरात्रैः सा बभूव प्लवङ्गमी । मानी च कुक्कुटी जाता प्रायः संनिकटञ्चरे ॥ १६ ॥
तथैव जाते मित्रिण्यौ पूर्वजातिस्मरे तथा । संभूय भूपसमयं प्राग्भूतं चक्रतुः पुनः ॥ १७ ॥
तद्दिने तत्र संप्राप्ते पुनः काले न ते मृते । तत्रैव मात्रके देशे जाते गोकुलसंयुते ॥ १८ ॥
राज्ञो जाया बभूवाथ पृध्वीनाथस्य वा पुनः । ईश्वरी नाम विख्याता राज्ञी राजेंद्रवल्लभा ॥ १९ ॥
अग्निमीला द्विजस्याभूद्भार्या भूषणनामिका । पुरोहितस्य कालेन कुक्कुटी बहुपुत्रिणी ॥ २० ॥
जातिस्मरा पद्महस्ता अष्टपुत्रा मृतप्रजा । पुनर्निरन्तरा प्रीतिर्बभूवाथ तयोर्नृप ॥ २१ ॥
तत्रेश्वरी पुत्रमेकं प्रसूता चैव रोगिणम् । नववर्षस्तु पञ्चत्वमगात्स च युधिष्ठिर ॥ २२ ॥
ततस्तां भूषणां द्रष्टुमथैषा पुत्रदुःखिता । सखीभावादतिस्नेहात्सर्वपुत्रसमन्विता । अमुक्ताभरणा नित्यं स्वभावेनैव भूषिता ॥ २३ ॥
तां दृष्ट्वा पुत्रिणीं भव्यां प्रजज्वालेश्वरी रुषा । ततो गृहं प्रेष्य च तां सखीं वै तीव्रमत्सरा ॥ २४ ॥
चिन्तयामास सा रात्र्यां तस्याः पुत्रवधं प्रति । हताहताश्च तत्पुत्रा पुनर्जीवन्त्यनामयाः ॥ २५ ॥
कदाचिदाहूय सखीं भूषणां पुरतः स्थिताम् । ईश्वरी प्राह किमिदं सखि पुण्यं त्वया कृतम् ॥ २६ ॥
येन ते निहताः पुत्राः पुनर्जीवन्ति नो भयम् । बहुपुत्रा जीववत्सा अमुक्ताभरणा कथम् । शोभसेऽभ्यधिकं भद्रे विद्युत्सौदामिनीव हि ॥ २७ ॥
भूषणोवाच । भद्रे भाद्रपदे मासि सप्तम्यां सलिलाशये । स्नात्वा शिवमंडलके लेखयित्वा सहांबिकम् ॥ २८ ॥
भक्त्या संपूज्य समयं कुर्याद्बद्ध्वा करे गुणम् । यावज्जीवं मया तावच्छिवस्यात्मा निवेदितः ॥ २९ ॥
इत्येवं समयं कृत्वा ततःप्रभृति दोरकम् । स्वर्णरौप्यमयं वापि करशाखासु धारयेत् ॥ ३० ॥
मंडकं वेष्टिकां दयाच्छ्वश्रूपक्षे द्विजे तु वा । स्वयं च ता न भोक्तव्या व्रतभंगभयात्सखि ॥ ३१ ॥
परितो मुद्रिका रौप्या सौवर्णीं च युधिष्ठिर । ताम्रपात्रोपरि स्थाप्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ३२ ॥
सोहालकानि कांसारं दद्याद्भुञ्जीत च स्वयम् । मण्डलं सद्म वित्तं च शिवं शक्तिसमन्वितम् ॥ ३३ ॥
सम्पूज्य सखि दुष्प्राप्यं त्रैलोक्येऽपि न विद्यते । तदेवं समयः पूर्वं त्वया सह मया कृतः ॥ ३४ ॥
स मया पालितो भक्त्या ततोऽहं सुस्थिता सखि । त्वया स भग्नः समयो दर्पात्त्यक्तः शरीरयोः ॥ ३५ ॥
तेन सन्ततिविच्छिन्ना राज्येपि सति दुःखिता । एष प्रभावः कथितो व्रतस्यास्य मया तव ॥ ३६ ॥
अर्द्धं तव प्रदास्यामि तस्य धर्मस्य सुव्रते । सखीभावात्प्रतीच्छ त्वं नात्र कार्या विचारणा ॥ ३७ ॥
इत्युक्त्वा प्रतिजग्राह व्रतदानफलं ततः । बभूव सुप्रजाः साध्वी मोक्षं प्राप सुरेश्वरी ॥ ३८ ॥
व्रतस्यास्य प्रभावेण सपुत्रा त्वं च देवकि । भविष्यसि त्रिलोकेशं पुत्रं च जनयिष्यसि ॥ ३९ ॥
इत्येवं कथयित्वास्यै लोमशो मुनिपुंगवः । जगाम नभसा पार्थ मयाऽप्येतत्तवोदितम् ॥ ४० ॥
ये चरिष्यंति मनुजा व्रतमेतद्युधिष्ठिर । कृकवाकुप्रसङ्गाख्यं देवक्या चरितं शुभम् ॥ ४१ ॥
तेषां सन्ततिविच्छेदो न कदाचिद्भविष्यति । स्त्रियश्च याश्चरिष्यंति व्रतमेतत्सुतप्रदम् । मर्त्यलोके सुखं स्थित्वा यास्यंति शिवमंदिरम् ॥ ४२ ॥
यः कुक्कुटीव्रतवरं प्लवगीसमेतं चक्रे चराचरगुरुं हृदये निधाय । तद्व्याकरोति कलुषौघविघातरक्षां सा स्त्री युवां भवति शोभनगीतवत्सा ॥ ४३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सप्तमीकल्पमुत्तमम् । माघमासात्समारभ्य शुक्लपक्षे युधिष्ठिर ॥ १ ॥
सप्तम्यां कुरु संकल्पमहोरात्रे व्रते नृप । वरुणेत्यर्चयित्वा तु ब्रह्मकूर्चं तु कारयेत् ॥ २ ॥
अष्टम्यां भोजयेद्विप्रांस्तिलपिष्टं गुडौदनम् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३ ॥
सप्तम्यां फाल्गुने मासि सूर्यमित्यभिपूजयेत् । वाजपेयस्य यज्ञस्य यथोक्तं लभते फलम् ॥ ४ ॥
सप्तम्यां चैत्रमासे तु वेदांशुमभिपूजयेत् । उक्थाध्वरसमं पुण्यं नरः प्राप्नोति भक्तिमान् ॥ ५ ॥
वैशाखस्य तु सप्तम्यां धातारमभिपूजयेत् । पशुबंध्वध्वरे पुण्यं सम्यक्प्राप्नोति मानवः ॥ ६ ॥
सप्तम्यां ज्येष्ठमासस्य इन्द्र इत्यभिपूजयेत् । वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति दुर्ल्लभम् ॥ ७ ॥
आषाढमासे सप्तम्यां पूजयित्वा दिवाकरम् । बहुवर्णस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ ८ ॥
सप्तम्यां श्रावणे मासि मातापि नाम पूजयेत् । सौत्रामणिफलं सम्यक्प्राप्नोति पुरुषः शुभम् ॥ ९ ॥
रविं प्रौष्ठपदे मासे सप्तम्यामर्चयेच्छुचिः । तुलापुरुषदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १० ॥
आश्वयुक्छुक्लसप्तम्यां सवितारं प्रपूज्य च । गोसहस्रप्रदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ११ ॥
कार्तिके शुक्लसप्तम्यां दिनेशं सप्तवाह नम् । योऽभ्यर्चयति पुण्यात्मा पौंडरीकं स विन्दति ॥ १२ ॥
भानुं मार्गसिते पक्षे पूजयित्वा विधानतः । राजसूयस्य यज्ञस्य फलं दशगुणं भजेत् ॥ १३ ॥
भास्करं पौषमासे तु पूजयित्वा यथाविधि । नरमेघस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम् ॥ १४ ॥
तदेव कृष्णसप्तम्यां नाम संपूजयेद्बुधः । सोपवासः प्रयत्नेन वर्षमेकं युधिष्ठिर । पश्चात्समाप्ते नियमे सूर्ययागं समाचरेत् ॥ १५ ॥
शुचिर्भूमौ समे देशे लेपयेद्रक्तच न्दनैः । एकहस्तं द्विहस्तं वा चतुर्हस्तमथापि वा ॥ १६ ॥
सिंदूरगैरिकाभ्यां च सूर्यमण्डलमालिखेत् । रक्तपुष्पैः सपद्मैश्च धूपैः कुन्दुरकादिभिः । सम्पूज्य दद्यान्नैवेद्यं विचित्रं घृतपाचितम् ॥ १७ ॥
पुरतः स्थापयेत्कुम्भान्सहिण्यान्नसंयुतान् । अग्निकार्यं ततः कुर्यात्समभ्युक्ष्य हुताशनम् ॥ १८ ॥
आकृष्णेनेति मंत्रेण समिद्भिश्चार्कसंभवैः । तिलैराज्यगुडोपेतेर्दद्याद्दशशताहुतीः ॥ १९ ॥
ततस्तु दक्षिणा देया ब्राह्मणानां युधिष्ठिर । भोजयित्वा रक्तवस्त्रैः शुक्लान्यपि पिधापयेत् ॥ २० ॥
द्वादशात्र प्रशंसंति गावो वस्त्रान्विताः शुभाः । छत्रोपानहयुग्मं च एकैकाय प्रदापयेत् । एवं विसृज्य तान्विप्रान्स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २१ ॥
य एवं कुरुते पार्थ सप्तमीव्रतमुत्तमम् । नीरुजो रूपवान्वाग्ग्मी दीर्घायुश्चैव जायते ॥ २२ ॥
सप्तम्यां सोपवासस्तु भानोः पश्यंति ये मुखम् । सर्वपापविनिर्मुक्ताः सूर्यलोकमवाप्नुयुः ॥ २३ ॥
व्रतमेतन्महाराज सर्वाशुभविनाशनम् । सर्वदुष्टप्रशमनं शरीरारोग्यकारकम् । सूर्यलोकप्रदं चांते प्राहैवं नारदो मुनिः ॥ २४ ॥
ये सप्तमीमुपवसंति सितासितां च नामाक्षरैरहिमदीधितिमर्चयंति । ते सर्वरोगरहिताः सुखिनः सदैव भूत्वा रवेरनुचराः सुचिरं भवंति ॥ २५ ॥
युधिष्ठिर उवाच । भगवन्दुर्गसंसारसागरोत्तारकारकम् । किञ्चिद्व्रतं समाचक्ष्व स्वर्गारोग्यसुखप्रदम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । यदा तु शुक्लसप्तम्यामादि त्यस्य दिनं भवेत् । तदा सा तु महापुण्या विजया तु निगद्यते ॥ २ ॥
प्रातर्गव्येन पयसा स्नानमस्यां समाचरेत् । शुक्लांबरधरः पद्ममक्षतैः परिक ल्पयेत् ॥ ३ ॥
प्राङ्मुखोष्टदलं मध्ये तद्विचित्रां च कर्णिकाम् । सर्वेष्वपि दलेष्वेव विन्यसेत्पूर्वतः क्रमात् ॥ ४ ॥
पूर्वेण तपनायेति मार्तण्डायेति वै नमः । याम्ये दिवाकरायेति विधात्रे नैर्ऋतेन च ॥ ५ ॥
पश्चिमे वरुणायेति भास्करायेति वानिले । सौम्ये च वरुणायेति रवयेत्यऽष्टमे दले ॥ ६ ॥
आदावंते च तन्मध्ये नमोऽस्तु परमात्मने । मंत्रैरेवं समभ्यर्च्य नमस्कारांतदीपितैः ॥ ७ ॥
शुक्लवस्त्रफलैर्भक्ष्यैर्धूपमाल्यानुलेपनैः । स्थंडिले पूजयेद्भक्त्या गुडेन लवणेन च ॥ ८ ॥
ततो व्याहृतिहोमेन विभज्य द्विजपुङ्गवान् । शक्तितस्तर्पयेद्भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः ॥ ९ ॥
तिलपात्रं हिरण्यं च गुरवे च निवेदयेत् । एवं नियमकृत्स्नात्वा प्रातरुत्थाय मानवः ॥ १० ॥
कृतस्नानजपो विप्रैः सहैव घृतपायसम् । भुक्त्वा च वेदविद्वद्भिर्बैडालव्रतव र्जितैः ॥ ११ ॥
एवं संवत्सरस्यांते कृत्वैतदखिलं नृप । उद्यापयेद्यथाशक्ति भास्करं संस्मरन्हृदि ॥ १२ ॥
घृतपात्रं सकरकं सोदकुम्भं निवेद येत् । वस्त्रालंकारसंयुक्तां सुवर्णास्यां पयस्विनीम् ॥ १३ ॥
एकामपि प्रदद्याद्गां वित्तहीनो विमत्सरः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत ततो मोहात्पत त्यधः ॥ १४ ॥
अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्कल्याणसप्तमीम् । शृणुयाद्वा पठेद्वापि सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ १५ ॥
यश्चाष्टपत्रकमलोदरकर्णिकायां संपूजयेत्कुसुमधूपविलेपनायैः । षष्ठ्याः परेहनि नवार्तिहरं दिनेशं कल्याणभाजनमसौ भवते हि जंतुः ॥ १६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शर्करासप्तमीं वक्ष्ये सर्वकल्मषनाशिनीम् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं ययानंतं प्रजायते ॥ १ ॥
माधवस्य सिते पक्षे सप्तम्यां श्रद्धयान्वितः । प्रातः स्नात्वा तिलैः शुद्धैः शुक्लमाल्यानुलेपनैः ॥ २ ॥
स्थंडिले पद्ममालिख्य कुंकुमेन सकर्णिकम् । तस्मिन्नमः सवित्रेति गन्धपुष्पं निवेदयेत् ॥ ३ ॥
स्थापयेदुदकुंभं च शर्करापात्रसंयुतम् । रक्तवस्त्रैः स्वलंकृत्य शुक्लमाल्यानुलेपनैः ॥ ४ ॥
सुवर्णाश्वसमायुक्तं मंत्रेणानेन पूजयेत् । विश्वेदेवमयो यस्माद्वेदवादीति पठ्यते ॥ ५ ॥
त्वमेवामृतसर्वस्वमतः पाहि सनातन । सौरसूक्तं जपंस्तिष्ठेत्पुराणश्रवणेन वा ॥ ६ ॥
अहोरात्रे गते पश्चादष्टम्यां कृतनित्यकः । सर्वं च वेदविदुषे ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ ७ ॥
भोजयेच्छक्तितो विप्राञ्छर्कराघृतपायसैः । भुञ्जीत तैललवणं स्वयमप्यथ वाग्यतः ॥ ८ ॥
अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् । वत्सरांते पुनर्दद्याद्ब्राह्मणाय समाहितः ॥ ९ ॥
शयनं वस्त्रसंवीतं शर्कराकलशान्वितम् ॥ । सर्वोपस्करसंयुक्तं तथैकां गां पयस्विनीम् ॥ १० ॥
गृहं च शक्तितो दद्यात्समस्तोपस्करान्वितम् । सहस्रेणापि निष्काणां कृत्वा दद्याच्छतेन वा ॥ ११ ॥
दशभिर्द्वित्रिभिर्निष्कैस्तदर्धेनापि भक्तितः । सुवर्णाश्वः प्रदातव्यः पूर्ववन्मंत्रवाचनम् ॥ १२ ॥
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत कुर्वन्दोषान्स मश्नुते । अमृतं पिबतो वक्त्रात्सूर्यस्यामृतबिन्दवः ॥ १३ ॥
निपेतुरेत उत्थाय शालिमुद्गेक्षवः स्मृताः । शर्करा च परं तस्मादिक्षुरसोद्भवा मता ॥ १४ ॥
इष्टा रवेरतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः । शर्करासप्तमी चैषा वाजिमेधफलप्रदा ॥ १५ ॥
सर्वे ह्युपशमं यांति पुनः संततिवर्द्धिनी । यः कुर्यात्परया भक्त्या स परं ब्रह्म गच्छति ॥ १६ ॥
कल्पमेकं वसेत्स्वर्गे ततो याति परं पदम् ॥ १७ ॥
इदमनघ शृणोति यः स्मरेद्वा परिपठतीह सुरेश्वरस्य लोके । मतिमपि च ददाति यो जनानाममरवधूजनकिन्नरैः स पूज्यः ॥ १८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अतःपरं प्रवक्ष्यामि तद्वत्कमलसप्तमीम् । यस्याः संकीर्तनादेव तुष्यतीह दिवाकरः ॥ १ ॥
वसंतेऽमलसप्तम्यां स्नातः सन्गौरसर्षपैः । तिलपात्रे च सौवर्णं निधाय कमलं शुभम् ॥ २ ॥
वस्त्रयुग्मवृतं कृत्वा गंधपुष्पैरथार्चयेत् । नमस्ते पद्महस्ताय नमस्ते विश्वधारिणे ॥ ३ ॥
दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते । ततो द्विकालवेलायामुदकुंभसमन्वितम् ॥ ४ ॥
विप्राय दद्यात्संपूज्य वस्त्रमाल्यविभूषणैः । अहोरात्रे गते पश्चादष्टम्यां भोजयेद्द्विजान् ॥ ५ ॥
यथाशक्त्याथ भुञ्जीत विमांसं तैलवर्जितम् । अनेन विधिना शुक्लसप्तम्यां मासिमासि च ॥ ६ ॥
सर्वं समाचरेद्भक्त्या वित्त शाठ्यविवर्जितः । व्रतांते शयनं दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् ॥ ७ ॥
गावं स दद्याच्छक्त्या तु सुवर्णाढ्यां पयस्विनीम् । भाजनासनदीपादीन्दद्यादिष्टानुपस्करान् ॥ ८ ॥
अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्कमलसप्तमीम् । लक्ष्मीमनन्तामभ्येत्य सूर्यलोके च मोदते ॥ ९ ॥
कल्पेकल्पे तथा लोकान्सप्त गत्वा पृथक्पृथक् । अप्सरोभिः परिवृतस्ततो याति पराङ्गतिम् ॥ १० ॥
यः पश्यतीदं शृणुयान्मुहूर्तं पठेच्च भक्त्या सुमतिं ददाति । सोऽप्यत्र लक्ष्मीमचलामवाप्य गन्धर्वविद्याधरलोकमेति ॥ ११ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अन्यामपि प्रवक्ष्यामि शोभनां शुभसप्तमीम् । यामुपोष्य नरो रोगाच्छोकदुःखात्प्रमुच्यते ॥ १ ॥
पुण्य आश्वयुजे मासि कृतस्नानः पयः शुचिः । वाचयेत ततो विप्रानारभेच्छुभसप्तमीम् ॥ २ ॥
कपिलां पूजयेद्भक्त्या गन्धमाल्यानुलेपनैः । नमामि सूर्यसंभूतामशेषभुवनालयाम् ॥ ३ ॥
त्वामहं शुभकल्याणशरीरां सर्वसिद्धये । अथाहृत्य तिलप्रस्थं ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥ ४ ॥
काञ्चनं वृषभं तद्वद्वस्त्रमाल्यगुडान्वितम् । दद्याद्विकालवेलायामर्यमा प्रीयतामिति ॥ ५ ॥
पञ्चगव्यं च संप्राश्य स्वप्याद्भूमौ विमत्सरः । ततः प्रभाते संजाते भक्त्या संतर्पयेद्द्विजान् ॥ ६ ॥
अनेन विधिना दद्यान्मासिमासि सदा नरः । वाससी वृषभं हैमं तद्वद्धेनोस्तु पूजनम् ॥ ७ ॥
संवत्सरांते शयनमिक्षुदण्डगुडान्वितम् । सोपधानकविश्रामं भाजनासनसंयुतम् ॥ ८ ॥
ताम्रपात्रं तिलप्रस्थं सौवर्णवृषसंयुतम् । दद्याद्वेदविदे सर्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति ॥ ९ ॥
अनेन विधिना राजन्कुर्याद्यः शुभसप्तमीम् । तस्य श्रीर्विमला कीर्तिर्भ वेजन्मनिजन्मनि ॥ १० ॥
अप्सरोगणगन्धर्वैः पूज्यमानः सुरालये । वसेद्गणाधिपो भूत्वा यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ११ ॥
स कल्पादवतीर्णस्तु सप्तद्वीपाधिपो भवेत् । ब्रह्महत्यासहस्रस्य भ्रूणहत्याशतस्य च ॥ १२ ॥
नाशङ्करोति पुण्येयं कृता वै शुभसप्तमी ॥ १३ ॥
इमां पठेद्यः शृणुया न्मुहूर्तं वीक्षेत संगादपि दीयमानम् । सोऽप्यत्र संबाध्य विमुक्तदेहः प्राप्नोति विद्याधरनायकत्वम् ॥ १८ ॥
युधिष्ठिर उवाच । किमुद्वेगाद्भवेत्कृत्यमलक्ष्मीः केन हन्यते । मृतवत्सादिकार्येषु दुःस्वप्ने च किमिष्यते ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुरा कृतानि पापानि फलंत्यत्र युधिष्ठिर । रोगर्दौर्गत्यरूपेण तथैवेष्टविघातनैः ॥ २ ॥
तद्विघाताय वक्ष्यामि सदा कल्याणसप्तमीम् । सप्तमीस्नपनं नाम व्याधिपीडाविनाशनम् ॥ ३ ॥
बालानां मरणं यत्र क्षीरपानं प्रशस्यते । तद्वद्वृद्धातुराणां च यौवने वापि वर्तताम् ॥ ४ ॥
शान्तये तत्र वक्ष्यामि मृतवत्सादिके च यत् । एतदेवाद्भुतोद्वेगचिंताविभ्रममानसम् ॥ ५ ॥
वराहकल्पे संप्राप्ते मनोर्वैवस्वतेंऽतरे । कृते युगे महाराज हैहयो रूपवर्द्धनः ॥ ६ ॥
आसीन्नृपोत्तमः पूर्वं कृतवीर्यः प्रतापवान् । स सप्तद्वीपमखिलं पालयामास भूतलम् ॥ ७ ॥
यावद्वर्षसहस्राणि सप्तसप्तति भारत । जातमात्रं च तस्याथ शुभं पुत्रशतं किल ॥ ८ ॥
यवनस्य तु शापेन विनाशमगमत्पुरा । कृतवीर्यः समाराध्य सहस्रांशुं दिवाकरम् ॥ ९ ॥
उपवासव्रतैर्दिव्यैर्वेदसूक्तैश्च भारत । दर्शयामास चात्मानं कृतवीर्यस्य भानुमत् ॥ १० ॥
कृतवीर्येण वै पृष्टः प्रोवाचेदं बृहस्पतिः । अतिक्लेशेन महता पुत्रस्तव नराधिप ॥ ११ ॥
भविष्यति चिरंजीवी किं तु कल्मषनाशनम् । सप्तमीस्नपनं वाप्यां कुरु पापविनष्टये ॥ १२ ॥
जातस्य मृतवत्सायाः सप्तमे मासि भूपते । गृहताराबलं लब्ध्वा कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् ॥ १३ ॥
बालस्य जन्मनक्षत्रं वर्जयेत्तां तिथिं बुधः । सद्वृद्धातुरगाणां तु कृतं स्यादिति तेषु च ॥ १४ ॥
गोमयेनोपलिप्तायां भूमावेकाग्रचित्तवान् । तंडुलै रक्तशालेयैर्वरुणाक्षीरसंयुतम् ॥ १५ ॥
निर्वपेत्सूर्यमुद्गाभ्यां मातृभ्योपि विधानतः । कीर्तयेत्सूर्यदैवत्यं सप्तार्चिषि घृताहुतीः ॥ १६ ॥
जुहुयाद्रुद्रसूक्तेन तद्वद्रुद्राय भारत । होतव्याः समिधश्चात्र तत्र वार्कपलाशजाः ॥ १७ ॥
यवकृष्णतिलैर्होमः कर्तव्योष्टशतं पुनः । हुत्वा स्नानं च कर्तव्यं मध्ये गांगेन धीमता ॥ १८ ॥
विप्रेण वेदविदुषा विधिवद्दर्भपाणिना । स्थापयित्वा चतुष्कोणे चतुष्कुंभान्प्रशोभनान् ॥ १९ ॥
पञ्चमं च पुनर्मध्ये चाक्षतेन विभूषितम् । स्थापयेद्दर्पणाक्रांतं सप्तर्षिणाभिमंत्रितम् ॥ २० ॥
सौरेण तीर्थतोयेन पूर्णचन्द्रमलान्वितम् । सर्वान्सर्वौषधियुतान्पञ्चभंगजलान्वितान् ॥ २१ ॥
पंचरत्नफलैर्युक्ताञ्छाखाभिरपि वेष्टितान् । गजाश्वरथ्याराजद्वार्वल्मीकाद्ध्रदगोकुलात् ॥ २२ ॥
सुशुद्धां मृदमानीय सर्वेष्वेव विनिक्षिपेत् । चतुर्ष्वपि च कुंभेषु रत्नगर्भेषु मध्यमम् ॥ २३ ॥
गृहीत्वा ब्राह्मणं चात्र सौरान्मन्त्रानुदीरयेत् । नारीभिः सप्तसंख्याभी रथाङ्गाङाभिरत्र च ॥ २४ ॥
भोजिताभिर्यथाशक्ति माल्यवस्त्रविभूषणैः । सविप्राभिश्च कर्तव्यं मृतवत्साभिषेचनम् ॥ २५ ॥
दीर्घायुरस्तु बालोऽयं जीवपुत्रा च भाविनी । आदित्यचन्द्रमासार्धं ग्रहनक्षत्रमण्डलम् ॥ २६ ॥
शक्रः सलोकपालो वै ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । एते चान्ये च वै देवाः सदा पांतु कुमारकम् ॥ २७ ॥
माशनिर्मा स हुतभुङ्मा च बालग्रहा क्वचित् । पीडां कुर्वंतु बालस्य मा मातृजनकस्य वै ॥ २८ ॥
ततः शुक्लाम्बरधराः कुमारं पतिसंयुताः । सप्तकं पूजयेद्भक्त्या पुष्पैर्गन्धैः फलैः शुभैः ॥ २९ ॥
काञ्चनीं च ततः कृत्वा तिलपात्रोपरि स्थिताम् । प्रतिमां धर्मराजस्य गुरवे विनिवेदयेत् ॥ ३० ॥
वस्त्रकाञ्चनरत्नौघैर्भक्ष्यैः सघृतपायसैः । पूजयेद्ब्राह्मणास्तद्वद्वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । भुक्त्वा च गुरुणा चेयमुच्चार्या मंत्रसंततिः ॥ ३१ ॥
दीर्घायुरस्तु बालोऽयं यावद्वर्षशतं सुखी । यत्किञ्चिदस्य दुरितं तत्क्षिप्तं वड वामुखे ॥ ३२ ॥
ब्रह्मा रुद्रो विष्णुः स्कन्दो वायुः शक्रो हुताशनः । रक्षंतु सर्वे दुष्टेभ्यो वरदा यांतु सर्वदा ॥ ३३ ॥
एवमादीनि चान्यानि वदतः पूजयेद्गुरून् । शक्तितः कपिलां दत्त्वा प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ ३४ ॥
चरुं च पुत्रसहिता प्रणम्य रविशंकरौ । हुतशेषं तदानीयादादित्याय नमोऽस्तु ते ॥ ३५ ॥
अयमेवाद्भुतं योगो ह्यद्भुतेषु च शस्यते । कर्तुर्जन्मनि वृक्षाणां देवान्त्संपूजयेत्तदा । शांत्यर्थं शुक्लसप्तम्यामेतत्कुर्वन्न सीदति ॥ ३६ ॥
पुण्यं पवित्रमायुष्यं सप्तमीस्नपनं रविः । कथयित्वा नरश्रेष्ठ तत्रैवांतरधीयत ॥ ३७ ॥
स चानेन विधानेन कार्तवीर्योऽर्जुनो नृपः । संवत्सराणामयुतं शशास पृथिवीमिमाम् ॥ ३८ ॥
आरोग्यं भास्कारादिच्छेद्धनमिच्छेद्धुताशनात् । शंकराज्ज्ञानमिच्छेत्तु गतिमिच्छेज्जनार्दनात् ॥ ३९ ॥
एतन्महापातकनाशनं स्यादप्यक्षयं वेदविदः पठंति । शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सिद्धिं मुनयो वदंति ॥ ४० ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराण उत्तरपर्वणि श्रीकृष्णयुधिष्ठिरसंवादे स्नपनसप्तमीव्रतवर्णनं नाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । अध्रुवेण शरीरेण सुपक्वेनापि किं फलम् । माघस्नानविहीनेन यत्त्यक्तं यदुनन्दन ॥ १ ॥
प्रातःस्नानासमर्थानां शरीरं पश्य देहिनाम् । किं तेन वद कर्तव्यं माघे संसारभीरुणा ॥ २ ॥
कायक्लेशसहा नार्यो न भवंति यदूत्तम । सौकुमार्यं शरीरस्य अचलत्वात्तथैव च ॥ ३ ॥
कथं च ताः सुरूपाः स्युः सुभगाः सुप्रजास्तथा । सुकृतस्येह पुण्यस्य सर्वमेतत्फलं यतः ॥ ४ ॥
अल्पायासेन सुमहद्येन पुण्यमवाप्यते । स्त्रीभिर्माघे मम ब्रूहि स्नानं तत्त्वं रमाधव ॥ ५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । श्रूयतां पांडवश्रेष्ठ रहस्यमृषिभाषितम् । यन्मया कस्यचिन्नोक्तमचलासप्तमीव्रतम् ॥ ६ ॥
वेश्या चेन्दुमती नाम रूपौदार्यगुणान्विता । आसीत्कुरुकुलश्रेष्ठ मगधस्य विलासिनी ॥ ७ ॥
तनुमध्या सुजघना पीनोन्नतपयोधरा । सम्यग्विभक्तावयवा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ ८ ॥
सौंदर्यं सौकुमार्यं च तस्याः कामेन गीयते । यस्याः संदर्शनादेव कामः कामातुरो भवेत् ॥ ९ ॥
मूर्तिः शशधरस्येव नयनानन्दकारिणी । वशीकरणविद्येव सर्वलोकमनोहरा ॥ १० ॥
एकस्मिन्दिवसे प्रातः सुमुखस्थितया तया । चिंतिता हृदये राजन्त्संसारस्यानवस्थितिः ॥ ११ ॥
सन्निमज्य जगदिदं विषये कायसागरे । जन्ममृत्युजराग्राहं न कश्चिदवबुद्ध्यते ॥ १३ ॥
अपाको भूतभाण्डानां धातृशिल्पिविनिर्मितम् । स्वकर्मेंधनसंवीतं पच्यते बालवह्निना ॥ १३ ॥
ये यांति दिवसाः पुंसां धर्मकामार्थवर्जिताः । न ते पुनरिहायांति हरभक्ता नरा यथा ॥ १४ ॥
स्नानं दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । यस्मिन्दिने न क्रियते वृथा स दिवसो नृणाम् ॥ १५ ॥
पुत्राणां दारगृहकसमासक्तं हि मानसम् । वृकीवोरणमासाद्य मृत्युर्द्वाराय गच्छति ॥ १६ ॥
इत्येवं चिंतयित्वा तु वेश्या चेन्दुमती ततः । वशिष्ठस्याश्रमं पुण्यं जगाम गजगामिनी ॥ १७ ॥
वशिष्ठमृषिमासीनं प्रणम्य विनयात्ततः । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ । इन्दुमत्युवाच । दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ १९ ॥
मया न दत्तं न हुतं नोपवासो व्रतं कृतम् । भक्त्या न पूजितः शम्भुः श्रितो नैको धनी नरः ॥ २० ॥
सांप्रतं वर्तमानाया व्रतं किंचिद्वदस्व मे । येन दुःखांबुपापौघादुत्तरामि भवार्णवात् ॥ २१ ॥
एतदस्याः सुबहुशः श्रुत्वा धर्मं परंतपः । वशिष्ठः कथयामास महाकारुणिको मुनिः ॥ २२ ॥
वशिष्ठ उवाच । माघस्य सितसप्तम्यां सर्वकामफलप्रदम् । तपःसौभाग्यजननं स्नानं तव वरानने ॥ २३ ॥
कृत्वा षष्ठ्यामेकभक्तं सप्तम्यां निश्चलं जलम् । रात्र्यंते चालयेथास्त्वं दत्त्वा शिरसि दीपकम् ॥ २४ ॥
माघस्य सितसप्तम्यामचलं चालितं मया । जलामलानां सर्वेषां कृतं न चलनं तथा ॥ २५ ॥
वशिष्ठवचनं श्रुत्वा तस्मिन्नहनि भूपते । सर्वं चकारेन्दुमती स्नानं दानं यथाविधि ॥ २६ ॥
त्र्यहस्नानप्रभावेण भुक्त्वा भोग्यान्यथेप्सितान् । इन्द्रलोकेप्सरःसंघे नायिकात्वमवाप सा ॥ २७ ॥
अचलासप्तमीस्नानं कथितं च विशांपते । सर्वपापप्रशमनं सुखसौभाग्यवर्द्धनम् ॥ २८ ॥
युधिष्ठिर उवाच । सप्तमीस्नानमाहात्म्यं श्रुतं न च विशेषतः । सांप्रतं श्रोतुमिच्छामि विधिमंत्रसमन्वितम् ॥ २९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । एकभक्तेन संतिष्ठेत्षष्ठ्यां संपूज्य भास्करम् । सप्तम्यां तु व्रजेत्प्रातः सुगंभीरं जलाशयम् ॥ ३० ॥
सरित्संगं तडागं च देवखातमथापि वा । सुखावगाहसलिलं दुष्टसत्त्वैरदूषितम् ॥ ३१ ॥
पशुभिः पक्षिभिश्चैव जलजैर्मत्स्यकच्छपैः । न जलं चाल्यते यावत्तावत्स्नानं समाचरेत् ॥ ३२ ॥
नमस्ते रुद्ररूपाय रसानां पतये नमः । वरुणाय नमस्तेऽस्तु हरिवास नमोऽस्तु ते ॥ ३३ ॥
यावज्जन्म कृतं पापं मया जन्मसु सप्तसु । तन्मे रोगं च शोकं च माकरी हंतु सप्तमी ॥ ३४ ॥
जननी सर्वभूतानां सप्तमी सप्तसप्तिके । सर्वव्याधिहरे देवि नमस्ते रविमंडले ॥ ३५ ॥
जलोपरितरं दीपं स्नात्वा संतर्प्य देवताः । चंदनेन लिखेत्पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ ३६ ॥
मध्ये शर्वं सपत्नीकं प्रणवेन तु पूजयेत् । भानुं शक्रे दले पूज्य रविं वैश्वानरे दले ॥ ३७ ॥
याम्ये विवस्वान्नैर्ऋत्ये भास्करस्येति पूजयेत् । पश्चिमे सविता पूज्यः पूज्योर्को वायुना जले ॥ ३८ ॥
सौम्ये सहस्रकिरणः शेषे सर्वात्मनेति च । पूज्याः प्रणवपूर्वास्तु नमस्कारांतयोजिताः ॥ ३९ ॥
पुष्पैः सुगन्धधूपैश्च वस्त्रेणाच्छाद्य भास्करम् । विसर्जयेत्ततः पश्चात्स्वस्थानं गम्यतामिति ॥ ४० ॥
ताम्रपात्रे सुविस्तीर्णे मृन्मये वा युधिष्ठिर । स्थापयेत्तिलचूर्णं च सघृतं सगुडं तथा ॥ ४१ ॥
काञ्चनं तालकं कृत्वा ह्यसिक्तस्तिलचूर्णकम् । संस्थाप्य रक्तवस्त्रैस्तु पुष्पैर्धूपैस्तथार्चयेत् ॥ ४२ ॥
ततस्तं ब्राह्मणे दद्याद्दत्त्वा मंत्रेण तालकम् । आदित्यस्य प्रसादेन प्रातः स्नानफलं भजेत् ॥ ४३ ॥
दुष्टदौर्भाग्यदुःखेभ्यो मया दत्तं तु तालकम् । ततस्तत्तालकं कृत्वा ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ ४४ ॥
सपुत्रपशुभृत्याय मेऽर्कोयं प्रीयतामिति । ततो व्रतोपदेष्टारं पूजयेद्वस्त्रगोतिलैः ॥ ४५ ॥
विप्रानन्यान्यथाशक्त्या पूजयित्वा गृहं व्रजेत् । एतत्ते कथितं कार्यं रूपसौभाग्यकारकम् ॥ ४६ ॥
अचलासप्तमीस्नानं सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४७ ॥
इति पठति य इत्थं यः शृणोति प्रसंगात्कलिकलुषहरं वै सप्त मीस्नानमेतत् । मतिमपि नयनानां यो ददाति प्रसंगात्सुरभवनगतोऽसौ पूज्यते देवसंघैः ॥ ४८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । बुधाष्टमीव्रतं भूयो ब्रवीमि शृणु पांडव । येन चीर्णेन नरकं नरः पश्यति न क्वचित् ॥ १ ॥
पुरा कृतयुगस्यादौ इलो राजा बभूव ह । बहुभृत्यसुहृन्मित्रमंत्रिभिः परिवारितः ॥ २ ॥
जगाम हिमवत्पार्श्वे महादेवेन वारितः । योऽन्यः प्रविशते भूमौ सा स्त्री भवति निश्चितम् ॥ ३ ॥
स राजा मृगसंगेन प्राविशत्तदुमावने । एकाकी तुरगोपेतः क्षणात्स्त्रीत्वं जगाम ह ॥ ४ ॥
सा बभ्राम वने शून्ये पीनोन्नतपयोधरा । कुतोऽहमागतेत्येवं न त्वबुध्यत किंचन ॥ ५ ॥
तां ददर्श बुधः सौम्यां रूपौदार्यगुणान्विताम् । अष्टम्यां बुधवारेण तस्यास्तुष्टो बुधो ग्रहः ॥ ६ ॥
दधौ गर्भं तदुदरे इलाया रूपतोषितः । पुत्रमुत्पादयामास योऽसौ ख्यातः पुरूरवाः ॥ ७ ॥
चंद्रवंशकरो राजा आद्यः सर्वमहीक्षिताम् । ततः प्रभृति पूज्येयमष्टमी बुधसंयुता ॥ ८ ॥
सर्वपापप्रशमनी सर्वोपद्रवनाशिनी । अथान्यदपि ते वच्मि धर्मराज कथानकम् ॥ ९ ॥
आसीद्राजा विदेहानां मिथिलायां स वैरिभिः । संग्रामे निहतो वीरस्तस्य भार्या दरिद्रिणी ॥ १० ॥
ऊर्मिला नाम बभ्राम महीं बालकसंयुता । अवंती विषयं प्राप्ता ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ ११ ॥
चकारोदरपूर्त्यर्थं नित्यं कंडनपेषणे । हृत्वा सा स्तोकगोधूमान्ददौ बालकयोस्तदा ॥ १२ ॥
कारुण्यान्मातृवात्सल्यात्क्षुधासंपीड्यमानयोः । कालेन बहुना साध्वी पञ्चत्वमगमच्छुभा ॥ १३ ॥
पुत्रस्तस्या विदेहायां गत्वा स्वपितुरासने । उपविष्टः सत्त्वयोगाद्बुभुजे गामनाकुलः ॥ १४ ॥
अन्विष्य धर्मराज्ञो वै सा कन्या मिथिवंशजा । विवाहिता हिता भर्तुः सा महानायिकाऽभवत् ॥ १५ ॥
श्यामला नाम चार्वंगी प्रसिद्धा श्रूयते श्रुतौ । तामुवाच वरारोहां धर्मराजः स्वयं प्रियाम् ॥ १६ ॥
वहस्व सर्वव्यापारं श्यामले त्वं गृहे मम । कुरु स्वजनभृत्यानां दानक्षेपं यथेप्सितम् ॥ १७ ॥
किं त्वेते पंजराः सप्त कीलकैरतियंत्रिताः । कदाचिदपि नोद्धाट्यास्त्वया वैदेहनंदिनि ॥ १८ ॥
एवमस्त्विति साप्युक्ता निजं कर्म चकार ह । कदाचिद्व्याकुलीभूते धर्मराजे विदेहजा । उद्धाटयित्वा प्रथमं ददर्श जननीं स्वकाम् ॥ १९ ॥
सा पच्यमाना क्रंदंती भीषणैर्यमकिंकरैः । हेलया क्षिप्यते बद्ध्वा तप्ततैले पुनःपुनः ॥ २० ॥
तथैव तालकं दत्त्वा व्रीडिता सा मनस्विनी । द्वितीये पंजरे तद्वत्सा तामेवं ददर्श ह ॥ २१ ॥
सुधावल्लिप्यमानां तां शिलातल्पेष्टकेन तु । तृतीयपञ्जरे तद्वत्तां ददर्श स्वमातरम् । क्रकचैः पाट्यते मूर्ध्नि घण्टायुक्तैः करोल्बणैः ॥ २२ ॥
चतुर्थे पञ्जरे स्थाने भीषणैर्दारुणाननैः । भक्ष्यमाणां श्वापदैश्च क्रंदंतीं तां पुनः पुनः ॥ २३ ॥
पञ्चमे निहिता भूमौ कण्ठे पादेन पीडिता । संदंशैर्वनघातैश्च विदीर्णा क्रियते रुषा ॥ २४ ॥
षष्ठे चेक्षुयन्त्रगतां मस्तके मुद्गराहताम् । संपीड्यमानामनिशं सुदृढामिक्षुखंडवत् ॥ २५ ॥
सप्तमे पञ्जरे चीर्णस्वनां पूतिकगंधिनीम् । दृष्ट्वा तथा गतां तां तु मातरं दुःखकर्षिता । श्यामला म्लानवदना किंचिन्नोवाच भामिनी ॥ २६ ॥
अथागतं यमं प्राह सरोषा श्यामला पतिम् । किं तवापहृतं राजन्मम मात्रा सुदारुणम् । येनेयं विविधैर्घातैर्वध्यते बहुधा त्वया ॥ २७ ॥
यमः प्राह प्रियां दृष्ट्वा भद्रे ह्युद्घाटितास्त्वया । एते पञ्जरकाः सप्त निषिद्धा त्वं मया पुरा ॥ २८ ॥
तव मात्रा सुतस्नेहाद्गोधूमा ये हृताः किल । किं न जानासि तद्भद्रे येन रुष्टा ममोपरि ॥ २९ ॥
ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम् । तदेव चौर्यरूपेण दहत्याचंद्रतारकम् ॥ ३० ॥
गोधूमास्त इमे भूताः कृमिरूपाः सुदारुणाः । ये पुरा ब्राह्मणगृहे हृतास्तव कृतेऽनया ॥ ३१ ॥
श्यामलोवाच । जानामि तदहं सर्वं यन्मे मात्रा कृतं पुरा । तथापि त्वां समासाद्य सा च जामातरं शुभम् । मुच्यते कृमिराशित्वाद्यथा तदधुना कुरु ॥ ३२ ॥
तच्छ्रुत्वा चिन्तयाविष्टश्चिरं स्थित्वा जगाद ताम् । धर्मराजः सहासीनां प्रियां प्राणधनेश्वरीम् ॥ ३३ ॥
इतश्च सप्तमेऽतीते जन्मनि ब्राह्मणी शुभा । आसीस्तस्मिंस्त्वया संगात्सखीनां पर्युपासिता । बुधाष्टमी सुसंपूर्णा यथोक्तफलदायिनी ॥ ३४ ॥
तत्फलं यद्ददास्यस्यै सत्यं कृत्वा ममाग्रतः । तेन मुच्येत ते माता नरकात्पापसंकटात् ॥ ३५ ॥
तच्छ्रुत्वा त्वरितं स्नात्वा ददौ पुण्यं स्वकं कृतम् । स्वमातुः श्यामला तुष्टा तेन मोक्षं जगाम सा ॥ ३५ ॥
ऊर्मिला रूपसंपन्ना दिव्यदेहधरा शुभा । विमानवरमारूढा दिव्यमाल्यांबरावृता ॥ ३६ ॥
भर्तुः समीपे स्वर्गस्था दृश्यतेऽद्यापि सा जनैः । बुधस्य पार्श्वे नभसि मिथिराजसमीपतः । विस्फुरंती महाराज बुधाष्टम्याः प्रभावतः ॥ ३७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । यद्येवं प्रवरा कृष्ण सा तिथिर्वै बुधाष्टमी । तस्या एव विधिं ब्रूहि यदि तुष्टोसि मे प्रभो ॥ ३८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु पांडव यत्नेन बुधाष्टम्या विधिं शुभम् । यदायदा सिताष्टम्यां बुधवारो भवेद्यदि । तदातदा च सा ग्राह्या एकभक्ताशनैर्नृभिः ॥ ३९ ॥
स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्ने गृहीत्वा कलशं नवम् । जलपूर्णं तु सद्रव्यं पूर्णपात्रसमन्वितम् ॥ ४० ॥
अष्टवारान्प्रकर्तव्या विधानैस्तु पृथक्पृथक् । प्रथमा मोदकैः कार्या द्वितीया फेणकैस्तथा ॥ ४१ ॥
तृतीया घृतपूपैश्च चतुर्थी वटकैर्नृप । पञ्चमी शुभ्रकारैश्च षष्ठी सोहालकैस्तथा ॥ ४२ ॥
अशोकवर्तिभिः शुभ्रैः सप्तमी खंडसंयुतैः । अष्टमी फलपुष्पैश्च केवलाखण्डफेणिकैः । एवं क्रमेण कर्तव्या सुहृत्स्वजनबांधवैः ॥ ४३ ॥
सह कृत्वा स्थितैर्भोज्यं भोक्तव्यं स्वस्थमानसैः । उपोष्याणामिदं श्रेष्ठं कथयद्भिः शनैःशनैः ॥ ४४ ॥
श्रुत्वाष्टमी बुधस्यापि माहात्म्यं भोजनं त्यजेत् । तावदेव न भोक्तव्यं कथा यावत्समाप्यते ॥ ४५ ॥
तथा भुक्त्वा बुधस्याग्रे आचम्य च पुनःपुनः । विप्राय वेदविदुषे तं ब्रुवन्प्रतिपादयेत् ॥ ४६ ॥
साक्षतं सहिरण्यं च जातरूपमयं शुभम् । अर्चितं विविधैः पुष्पैर्धूपदीपैः सुगंधिभिः ॥ ४७ ॥
पीतवस्त्रैः समाच्छन्नं बुधं सोमात्मजाकृतिम् । माषकेण सुवर्णेन तदर्धार्धेन वा पुनः ॥ ४८ ॥
ॐ बुधाय नमः । ॐ सोमात्मजाय नमः । ॐ दुर्बुद्धिनाशनाय नमः । ॐ सुबुद्धिप्रदाय नमः । ॐ ताराजाताय नमः । ॐ सौम्यग्रहाय नमः । ॐ सर्वसौख्यप्रदाय नमः ॥ एते पूजामन्त्राः । अष्टमी तु यदा पूर्णा तदा राजर्षिसत्तम । ब्राह्मणान्भोजयेदष्टौ गां दद्याच्च सवत्सिकाम् ॥ ४९ ॥
वस्त्रालंकरणैः सर्वैर्भूषणैर्विविधैरपि । सपत्नीकं समभ्यर्च्य कर्णमात्रांगुलीयकैः । मन्त्रेणानेन कौंतेय दद्यादेवं समाचरन् ॥ ५० ॥
बुधोऽयं प्रतिगृह्णातु द्रव्यस्थोऽयं बुधः स्वयम् । दीयते बुधराजाय तुष्यतां च बुधो मम ॥ ५१ ॥
बुधः सौम्यस्तारकेयो राजपुत्र इलापतिः । कुमारो द्विजराजस्य यः पुरूरवसः पिता ॥ ५२ ॥
दुर्बुद्धिबाधजनितं नाशयित्वा च मे बुधः । सौख्यं च सौमनस्यं च करोतु शशिनंदनः ॥ ५३ ॥
इत्युच्चार्य गृहीत्वा तु दद्यान्मंत्रपुरःसरम् । सप्तजन्मनि राजेन्द्र जातो जातिस्मरो भवेत् ॥ ५४ ॥
धनधान्यसमायुक्तः. पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनः । दीर्षायुर्विपुलान्भोगान्भुक्त्वा चैव महीतलं ॥ ५५ ॥
ततः सुतीर्थे मरणं ध्यात्वा नारायणं विभुम् । मृतोऽसौ स्वर्गमाप्नोति पुरन्दरसमो नरः ॥ ५६ ॥
वसते यावदासृष्टेः पुनराभूतसंप्लवम् । एवमेतन्मया ख्यातं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥ ५७ ॥
एषैवं च मयाख्याता गुह्या पार्थ बुधाष्टमी । यां श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५८ ॥
यश्चाष्टमीं बुधयुतां समवाप्य भक्त्या सम्पूजयेद्विधुसुतं कनपृष्ठसं स्थम् । पक्वान्नपात्रसहितैः सहिण्यवस्त्रैः पश्येदसौ यमपुरं न कदाचिदेव ॥ ५९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । जन्माष्टमीव्रतं ब्रूहि विस्तरेण ममाच्युत । कस्मिन्काले समुत्पन्नं किं पुण्यं को विधिः स्मृतः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । हते कंसासुरे दुष्टे मथुरायां युधिष्ठिर । देवकी मां परिष्वज्य कृत्वोत्संगे रुरोद ह ॥ २ ॥
तत्रैव रंगवाढेन मंचारूढजनोत्सवे । मल्लयुद्धे पुरावृत्ते समेते कुकुराऽन्धके ॥ ३ ॥
स्वजनैर्बंधुभिः स्निग्धैः सस्त्रीभिः समावृते । वसुदेवोऽपि तत्रैव वात्सल्यात्प्ररुरोद ह ॥ ४ ॥
समाकृष्य परिष्वज्य पुत्रपुत्रेत्युवाच ह । सगद्गदस्वरो दीनो वाष्पपर्याकुलेक्षणः ॥ ५ ॥
बलभद्रं च मां चैव परिष्वज्य मुदा पुनः । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं यत्सुजीवितम् ॥ ६ ॥
यदुभाभ्यां सुपु त्राभ्यां समुद्भूतः समागमः । एवं वर्षेण दांपत्ये हृष्टं पुष्टं तथा ह्यभूत् ॥ ७ ॥
प्रणिपत्य जनाः सर्वे बभूवुस्ते प्रहर्षिताः । एवं महोत्सवं दृष्ट्वा मामाह सकलो जनः ॥ ८ ॥
प्रसादः क्रियतां नाथ लोकस्यास्य प्रसादतः । यस्मिन्दिने जगन्नाथ देवकी त्वामजीजनत् ॥ ९ ॥
तद्दिने देहि वैकुंठं कुर्मस्तेत्र नमोनमः । सम्यग्भक्तिप्रपन्नानां प्रसादं कुरु केशव ॥ १० ॥
एवमुक्ते जनौघेन वसुदेवोऽतिविस्मितः । विलोक्य बलभद्रं च मां च कृत्वा रुरोद ह । एवमस्त्विति लोकानां कथयस्व यथा तथा ॥ ११ ॥
ततश्च पितुरादेशात्तथा जन्माष्टमीव्रतम् । मथुरायां जनौघाग्रे पार्थ सम्यक्प्रकाशितम् ॥ १२ ॥
पौरजना जन्मदिनं वर्षेवर्षे ममोदितम् । पुनर्जन्माष्टमीं लोके कुर्वंतु ब्राह्मणादयः । क्षत्रिया वैश्यजातीयाः शूद्रा येन्येऽपि धार्मिकाः ॥ १३ ॥
सिंहराशिगते सूर्ये गगने जलदाकुले । मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां कृष्णपक्षेऽर्धरात्रके । वृषराशिस्थिते चन्द्रे नक्षत्रे रोहिणीयुते ॥ १४ ॥
वसुदेवेन देवक्यामहं जातो जनाः स्वयम् । एवमेतत्समाख्यातं लोके जन्माष्टमीव्रतम् ॥ १५ ॥
भगवत्पार्श्वतो राजन्बहुरूपं महोत्सवम् । मथुरायास्ततः पश्चाल्लोके ख्यातिं गमिष्यति । शांतिरस्तु सुखं चास्तु लोकाः सन्तु निरामयाः ॥ १६ ॥
युधिष्ठिर उवाच । तत्कीदृशं व्रतं देव लोकैः सर्वैरनुष्ठितम् । जन्माष्टमीव्रतं नाम पवित्रं पुरुषोत्तम ॥ १७ ॥
येन त्वं तुष्टिमायासि लोकानां प्रभुर व्ययः । एतन्मे भगवन्ब्रूहि प्रसादान्मधुसूदन ॥ १८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पार्थ तद्दिवसे प्राप्ते दंतधावनपूर्वकम् । उपवासस्य नियमं गृह्णीयाद्भक्तिभावितः ॥ १९ ॥
एकेनैवोपवासेन कृतेन कुरुनंदन । सर्वजन्मकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ॥ २० ॥
उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह । उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः ॥ २१ ॥
ततः स्नात्वा च मध्याह्ने नद्यादौ विमले जले । देव्याः सुशोभनं कुर्याद्देवक्याः सूतिकागृहम् ॥ २२ ॥
पद्मरागैः पत्रनेत्रैर्मंडितं चर्चितं शुभैः । रम्यं तु वनमालाभी रक्षामणिविभूषितम् ॥ २३ ॥
सर्वं गोकुलवत्कार्यं गोपीजनसमाकुलम् । घण्टामर्दलसङ्गीतमाङ्गल्यकलशान्वितम् ॥ २४ ॥
यवार्धं स्वस्तिका कुड्यैः शंखवादित्रसंकुलम् । वद्ध्वासुरा लोहखड्गैः प्रियच्छागसमन्वितम् ॥ २५ ॥
धान्ये विन्यस्य मुसलं रक्षितं रक्षपालकैः । षष्ठ्या देव्या च संपूर्णैर्नैवेद्यैर्विविधैः कृतैः ॥ २६ ॥
एवमादि यथाशेषं कर्तव्यं सूतिकागृहम् । एतन्मध्ये प्रतिष्ठाप्या सा चाप्यष्टविधा स्मृता ॥ २७ ॥
कांचनी राजती ताम्री पैत्तली मृन्मयी तथा । दार्वी मणिमयी चैव कर्णिका लिखिताथ वा ॥ २८ ॥
सर्वलक्षणसम्पन्ना पर्यंके चार्द्धसुप्तिका । प्रतप्तकांचनाभासा मया सह तपस्विनी ॥ २९ ॥
प्रस्तुता च प्रसूता च तत्क्षणाच्च प्रहर्षिता । मां चापि बालकं सुप्तं पर्यंके स्तनपायिनम् ॥ ३० ॥
श्रीवत्सवक्षसं पूर्णं नीलोत्पलदल च्छविम् । यशोदा चापि तत्रैव प्रसूता वरकन्यकाम् ॥ ३१ ॥
तत्र देवगृहं नागा यक्षविद्याधरा नराः । प्रणताः पुष्पमालाग्रव्यग्रहस्ताः सुरासुराः ॥ ३२ ॥
संचरंत इवाकाशे प्राकारैरुदितोदितैः । वसुदेवोऽपि तत्रैव खड्गचर्मधरः स्थितः ॥ ३३ ॥
कश्यपो वसुदेवोयमदिति श्चापि देवकी । बलभद्रः शेषनागो यशोदादित्यजायत ॥ ३४ ॥
नन्दः प्रजापतिर्दक्षो गर्गश्चापि चतुर्मुखः । एषोवतारो राजेन्द्र कंसोऽयं कालनेमिजः ॥ ३५ ॥
तत्र कंसनियुक्ता ये दानवा विविधायुधाः । ते च प्राहारिकाः सर्वे सुप्ता निद्राविमोहिताः ॥ ३६ ॥
गोधेनुकुञ्जराश्चास्य दानवाः शस्त्रपाणयः । नृत्यंत्यप्सरसो हृष्टा गंधर्वा गीततत्पराः ॥ ३७ ॥
लेखनीयश्च तत्रैव कालियो यमुनाह्रदे । रम्यमेवं विधिं कृत्वा देवकीं नवसूतिकाम् ॥ ३८ ॥
तां पार्थ पूजयेद्भक्त्या गन्धपुष्पाक्षतैः फलैः । कूष्माण्डैर्नालिकेरैश्च खर्जूरैर्दाडिमीफलैः ॥ ३९ ॥
बीजपूरैः पूगफलैर्ल्लकुचैस्त्रपुसैस्तथा । कालदेशोद्भवैर्मुष्टैः पुष्पैश्चापि युधिष्ठिर ॥ ४० ॥
ध्यात्वावतारं प्रागुक्तं मंत्रेणानेन पूजयेत् ॥ ४१ ॥
गायद्भिः किन्नराद्यैः सततपरिवृता वेणुवीणानिनादैर्भृङ्गारादर्शकुम्भप्रमरकृतकरैः सेव्यमाना मुनीन्द्रैः । पर्यंके स्वास्तृते या मुदिततरमनाः पुत्रिणी सम्यगास्ते सा देवी देवमाता जयति सुवदना देवकी कांतरूपा ॥ ४२ ॥
पादावभ्यंजयंतीं श्रीर्देवक्याश्चरणांतिके । निषण्णा पङ्कजे पूज्या नमो देव्यै च मंत्रतः ॥ ४३ ॥
ॐ देवक्यै नमः ॥ ॐ वसुदेवाय नमः । ॐ बलभद्राय नमः ॥ ॐ श्रीकृष्णाय नमः । ॐ सुभद्रायै नमः ॥ ॐ नन्दाय नमः॥ ॐ यशोदायै नमः । एवमादीनि नामानि समुच्चार्य पृथक्पृथक् । पूजयेयुर्द्विजाः सर्वे स्त्रीशूद्राणाममंत्रकम् ॥ ४४ ॥
विध्यंतरमपीच्छंति केचिदत्र द्विजोत्तमाः । चन्द्रोदये शशाङ्काय अर्घ्यं दद्याद्धरिं स्मरेत् ॥ ४५ ॥
अनघं वामनं शौरिं वैकुंठं पुरुषोत्तमम् । वासुदेवं हृषीकेशं माधवं मधुसूदनम् ॥ ४६ ॥
वाराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंहं ब्राह्मणप्रियम् । दामोदरं पद्मनाभं केशवं गरुडध्वजम् ॥ ४७ ॥
गोविन्दमच्युतं कृष्णमनंतमपराजितम् । अधोक्षजं जगद्बीजं सर्गस्थित्यंतकारणम् ॥ ४८ ॥
अनादिनिधनं विष्णुं त्रैलोक्येशं त्रिविक्रमम् । नारायणं चतुर्बाहुं शंख चक्रगदाधरम् ॥ ४९ ॥
पीतांबरधरं नित्यं वनमालाविभूषितम् । श्रीवत्साङ्कं जगत्सेतुं श्रीधरं श्रीपतिं हरिम् ॥ ५० ॥
योगेश्वराय योगेशभवाय योगपतये गोविन्दाय नमोनमः । यज्ञेश्वराय यज्ञसंभवाय यज्ञपतये गोविन्दाय नमोनमः ॥ ५१ ॥
इत्यनुलेपनार्घ्याद्यर्चनधूपमंत्रः । विश्वाय विश्वेश्वराय विश्वसंभवाय विश्वपतये गोविन्दाय नमोनमः ॥ ५२ ॥
धर्मेश्वराय धर्मपतये धर्मसंभवाय गोविन्दाय नमोनमः ॥ ५३ ॥
क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिनेत्रसमुद्भव । गृहाणार्घ्यं शशांकेन्दो रोहिण्या सहितो मम ॥ ५४ ॥
स्थंडिले स्थापयेद्देवं सचन्द्रां रोहिणीं तथा । देवकीं वसुदेवं च यशोदां नन्दमेव च ॥ ५५ ॥
बलदेवं तथा पूज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । अर्द्धरात्रे वसोर्द्धारां पातयेद्गुडसर्पिषा ॥ ५६ ॥
ततो वर्द्धापनं षष्ठीनामादिकरणं मम । कर्तव्यं तत्क्षणाद्रात्रौ प्रभाते नवमीदिने ॥ ५७ ॥
यथा मम तथा कार्यो भगवत्या महोत्सवः । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ५८ ॥
हिरण्यं काञ्चनं गावो वासांसि कुसुमानि च । यद्यदिष्टतमं तत्तत्कृष्णो मे प्रीयतामिति ॥ ५९ ॥
यमेवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् । भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ ६० ॥
सुजन्मवासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । शान्तिरस्तु शिवं चास्तु इत्युक्त्वा तु विसर्जयेत् ॥ ६१ ॥
एवं यः कुरुते देव्या देवक्याः सुमहोत्सवम् । वर्षेवर्षे भगवतो मद्भक्तो धर्मनन्दन ॥ ६२ ॥
नरो वा यदि वा नारी यथोक्तफलमाप्नुयात् ॥ ६३ ॥
पुत्रसंतानमारोग्यं धनधान्यादिसद्गृहम् । शालीक्षुयवसंपूर्णमण्डलं सुमनोहरम् ॥ ६४ ॥
तस्मिन्राष्ट्रे प्रभुर्भुंक्ते दीर्घायुर्मनसेप्सितान् । परचक्रभयं नास्ति तस्मि न्राज्येऽपि पाण्डव ॥ ६५ ॥
पर्जन्यः कामवर्षी स्यादीतिभ्यो न भयं भवेत् । यस्मिन्गृहे पांडुपुत्र क्रियते देवकीव्रतम् ॥ ६६ ॥
न तत्र मृत निष्क्रांतिर्न गर्भपतनं तथा । न च व्याधिभयं तत्र भवेदिति मतिर्मम ॥ ६७ ॥
न वैद्यजनसंयोगो न चापि कलहो गृहे । संपर्केणापि यः कश्चित्कुर्याज्जन्माष्टमीव्रतम् । विष्णुलोकमवाप्नोति सोऽपि पार्थ न संशयः ॥ ६८ ॥
जन्माष्टमी जनमनोनयनाभिरामा पापापहा सपदि नंदितनंदगोपा । यो देवकीं सदयितां यजतीह तस्यां पुत्रानवाप्य समुपैति पदं स विष्णोः ॥ ६९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शुक्ले भाद्रपदस्यैव पक्षेऽष्टम्यां युधिष्ठिर । दूर्वाष्टमीव्रतं पुण्यं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः ॥ १ ॥
न तस्य क्षयमाप्नोति संतानं सप्तषौरुषम् । नंदते वर्द्धते नित्यं यथा पूर्वं तथा कुलम् ॥ २ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कुत एषा समुत्पन्ना दूर्वा कस्माच्चिरायुषा । कस्माच्च सा पवित्रा च लोकनाथ ब्रवीहि मे ॥ ३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । क्षीरोदसागरे पूर्वं मथ्यमानेऽमृतार्थिना । विष्णुना बाहुजंघाभ्यां यद्धृतो मन्दरो गिरिः ॥ ४ ॥
भ्रमितो वै स वेगेन रोमण्युद्धर्षितानि वै । तान्येतानि जलोर्मीभिरुत्क्षिप्तानि तदर्णवात् ॥ ५ ॥
अजायत शुभा दूर्वा रम्या हरितशाद्वला । एवमेषा समुत्पन्ना दूर्वा विधु तनूरुहा ॥ ६ ॥
तस्याश्चोपरि विन्यस्तं मथितामृतमुत्तमम् । देवदानवगन्धर्वैर्यक्षविद्याधरैस्तथा ॥ ७ ॥
तत्राप्यमृतकुंभस्य पेतुर्न्निष्यंदबिंदवः । तैरियं स्पृष्टमात्राभूद्दूर्वा रस्याऽजराऽमरा ॥ ८ ॥
वंद्या पवित्रा देवैस्तु वंदिताभ्यर्चिता पुरा । अष्टम्यां फलपुष्पैस्तु खर्जूरैर्न्नालिकेरकैः ॥ ९ ॥
द्राक्षाक्षोटकपित्थैश्च बर्बरैर्लकुचैस्तथा । नारिंगैर्जंबुकैराम्रैर्बीजपूरैश्च दाडिमैः ॥ १० ॥
दध्यक्षतैः सुपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः । मंत्रेणानेन राजेन्द्र शृणु ष्वावहितेन च ॥ ११ ॥
त्वं दूर्वेऽमृतजन्मासि वंदिता च सुरासुरैः । सौभाग्यं संततिं कृत्वा सर्वकार्यकरी भव ॥ १२ ॥
यथा शाखाप्रशाखाभिर्विस्तृतासि महीतले । तथा ममापि संतानं देहि त्वमजरामरे ॥ १३ ॥
एवमेषा पुरा पार्थ पूजिता त्रिदशोत्तमैः । तेषां पत्नीवधूभिश्च भगिनीभि स्तथैव च ॥ १४ ॥
पूजिताभ्यर्हिता वाचा गौर्या राजञ्छ्रिया तथा । मर्त्यलोके वेदवत्या दमयंत्यापि सीतया ॥ १५ ॥
सुकेश्या च घृताच्या च रंभया च सुकेशया । सहन्या कामकंदन्या मेनकोर्वशिकादिभिः ॥ १६ ॥
स्त्रीभिरेवार्चिता दूर्वा सौभाग्यसुखदायिनी । स्नाताभिः शुचि वस्त्राभिः सखीभिः ससुहृज्जनैः ॥ १७ ॥
दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः फलं दत्त्वार्चयेत्प्रभोः । तिलपिष्टकगोधूमसप्तधान्यानि पांडव ॥ १८ ॥
भक्षयित्वा सुहृन्मित्रसंबंधिस्वजने तथा । या नार्यो विचरिष्यंति व्रतमेतत्पुरातनम् ॥ १९ ॥
दूर्वाष्टमीति विख्यातं पुण्यं संतानकारकम् । ताः सर्वाः सुखसौभाग्यपुत्रपौत्रादिभिस्तथा ॥ २० ॥
मर्त्ये लोके चिरं स्थित्वा ततः स्वर्गं गताः पुनः । देवैरानंदितास्तत्र भर्तृभिः सह बांधवैः ॥ २१ ॥
वसंति रममाणस्ता यावदाभूतसंप्लवम् ॥ २२ ॥
मेघावृतेंबरतले हरिते वनांते या साष्टमी शुभफला सफला नभस्ये । दूर्वाफलाक्षततिलैः प्रतिपूज्य योषिद्दूर्वेव वृद्धिमुपयाति सुतैः सुहृद्भिः ॥ २३ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कृष्णाष्टमीव्रतं पार्थ शृणु पापभयापहम् । धर्मसंजननं लोके रुद्रप्रीतिकरं परम् ॥ १ ॥
मासि मार्गशिरे प्राप्ते दंतधावनपूर्वकम् । उपवासस्य नियमं कुर्यान्नक्तस्य वा पुनः ॥ २ ॥
अशक्तशक्तभेदेन गृहान्निष्क्रम्य बाह्यतः । कृष्णाष्टम्यां वर्षमेकं गुरुं पृष्ट्वा विचक्षणः ॥ ३ ॥
ब्रह्मचारी जितक्रोधः शिवार्चनजपे रतः । ततोऽपराह्णसमये स्नात्वा नद्यां विशुद्धधीः ॥ ४ ॥
शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य सुमनोभिः सुगंधिभिः । गुग्गुलुं च शुभं दग्ध्वा दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् ॥ ५ ॥
ततो देवस्य पुरतो होमं कुर्यात्तिलै र्गुरु । मार्गशीर्षे शुभे मासि शंकरायेति पूजयेत् ॥ ६ ॥
गोमूत्रप्राशनं कृत्वा स्वप्याद्भूमौ ततो निशि । अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः ॥ ७ ॥
एवं पुष्येपि संपूज्य शंभुं नाम महेश्वरम् । कृष्णाष्टम्यां घृतं प्राश्य वाजपेयफलं भजेत् ॥ ८ ॥
माघे माहेश्वरं नाम कृष्णाष्टम्यां प्रपूजयेत् । निशि पीत्वा गवां क्षीरं गोमेधाष्टकमाप्नुयात ॥ ९ ॥
फाल्गुने च महादेवं संपूज्य प्राशयेत्तिलान् । राजसूयस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं भजेत् ॥ १० ॥
चैत्रे च स्थाणुनामानं कृष्णाष्टम्यां शिवं यजेत् । यवाहारोश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नुयात् ॥ ११ ॥
वैशाखे शिवनामानमिष्ट्वा रात्रौ कुशोदकम् । पीत्वा पुरुषमेधस्य फलं दशगुणं भजेत् ॥ १२ ॥
ज्येष्ठे पशुपतिं पूज्य गवां शृङ्गोदकं पिबेत् । गवां लक्षप्रदानस्य नरः फलमवाप्नुयात् ॥ १३ ॥
आषाढे चोग्रनामानमिष्ट्वा संप्राश्य गोमयम् । वर्षाणां नियुतं साग्रं रुद्रलोके महीयते ॥ १४ ॥
श्रावणे शर्वनामानमिष्ट्वार्कं निशि भक्षयेत् । बहुस्वर्णस्य यज्ञस्य नरः फलमवाप्नुयात् ॥ १५ ॥
मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां त्र्यंबकं नाम पूजयेत् । बिल्वपत्रं निशि प्राश्य अन्नदीक्षाफलं भजेत् ॥ १६ ॥
भवनामाश्विने पूज्यः प्राशयेत्तंडुलोदकम् । पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं शतगुणं भजेत् ॥ १७ ॥
कार्तिके रुद्रनामानं संपूज्य प्राशयेद्दधि । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १८ ॥
अब्दांते भोजयेद्विप्राञ्छिवभक्तिपरायणान् । पायसं मधु संयुक्तं घृतेन समभिप्लुतम् । शक्त्या हिरण्यवासांसि भक्त्या तेभ्यो निवेदयेत् ॥ १९ ॥
सतिला कृष्णकलशा भक्ष्यभोज्येन संयुताः । द्वादशात्र प्रदातव्याश्छत्रोपानद्युगान्विता । निवेदयति रुद्राणां गां च कृष्णां पयस्विनीम् ॥ २० ॥
वर्षमेकं चरेदेवं नैरन्तर्य्येण यो नरः । कृष्णाष्टमीव्रतं भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ २१ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः । मोदते भूपवन्नित्यं मर्त्यलोके शतं समाः ॥ २२ ॥
अनेन विधिना देवाः सर्वे देवत्वमागताः । देवी देवीत्वमापन्ना गुहः स्कंदत्वमागतः ॥ २३ ॥
ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नो ह्यहं विष्णुत्वमागतः । इन्द्रश्च देवराजत्वं गाणपत्यं गणो गतः ॥ २४ ॥
नारी वा पुरुषो वापि कृत्वा कृष्णाष्टमीव्रतम् । अखंडितं महाराज पुण्यं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ २५ ॥
सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सर्वकामिकैः । रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्हंससारससंयुतैः ॥ २६ ॥
नृत्यवादित्रसंयुक्तैरुत्कृष्टध्वनिनादितैः । दोधूयमानश्चमरैः स्तूयमानः सुरासुरैः ॥ २७ ॥
त्रिनेत्रः शूलपाणिश्च शिवैश्वर्यसमन्वितः । आस्ते शिवपुरे तावद्यावत्कल्पेषु चाष्टकम् ॥ २८ ॥
इत्येतत्ते समाख्यातं पार्थ कृष्णाष्टमीव्रतम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ २९ ॥
कृष्णाष्टमीव्रतमिदं शिवभावितात्मा सत्याशनैरुदितनामयुतैरुपोष्य । कृष्णान्ददाति कलशान्सतिलान्नयुक्तान्योसौ प्रयाति पदमुत्तममिन्दुमौलेः ॥ ३० ॥
श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मपुत्रो महातेजा अत्रिर्नाम महानृषिः । तस्य पत्नी महाभाग अनसूया पतिव्रता ॥ १ ॥
तयोः कालेन महता जातः पुत्रो महा तपाः । दत्तो नाम महायोगी विष्णोरंशो महीतले ॥ २ ॥
द्वितीयो नाम लोकेस्मिन्ननघश्चेति विश्रुतः । तस्य भार्या नदी नाम बभूव सहचारिणी ॥ ३ ॥
अष्टपुत्रा जीववत्सा सर्वब्राह्मगुणैर्वृता । अनयोर्विष्णुरूपेण लक्ष्मीश्चैव नदी स्मृता ॥ ४ ॥
एवं तस्य सभार्यस्य योगाभ्यासरतस्य वा । आजग्मुः शरणं देवाः शुंभदैत्येन पीडिताः ॥ ५ ॥
ब्रह्मलब्धप्रसादेन द्रुतं गत्वामरावतीम् । संरुद्धां जंभदैत्येन दिव्यवर्षशतं नृप ॥ ६ ॥
दैत्यदानवसंयोगे पातालादेत्य भारत । तस्य सैन्यमसंख्येयं दैत्यदानवराक्षसैः ॥ ७ ॥
तेन निर्णाशिता देवाः सेंद्रचंद्रमरुद्गणाः । त्याजिताः स्वानि धिष्ण्यानि त्यक्त्वा जग्मुर्दिशो दश ॥ ८ ॥
अग्रतः प्रलयं यांतः सेन्द्रा देवा भयार्दिताः । पृष्ठतोनु व्रजंति स्म दैत्या जंभपुरःसराः ॥ ९ ॥
युध्यंतः शरसंघातैर्गदामुसलमुद्गरैः । नर्दन्तो वृषभारूढाः केचिन्महिषवाहनाः ॥ १० ॥
शरभैर्गंडकैर्व्याघ्रैर्वानरै रभसैर्द्रुताः । मुञ्चन्तो यांति पाषाणाच्छतघ्नीस्तोमराञ्छरान् ॥ ११ ॥
यावद्विन्ध्यगिरिं प्राप्तास्तत्तस्याश्रममण्डलम् । अनघश्चानदी चैव दांपत्यं यत्र तिष्ठति ॥ १२ ॥
तयोः समीपं संप्राप्तास्ते नराः शरणार्थिनः । अनघोऽपि च तान्देवाँल्लीलयैव सवासवान् ॥ १३ ॥
अभ्यंतरे प्रविश्याथ तिष्ठध्वं विगतज्वराः । तथेति नाम ते कृत्वा सर्वे तुष्टिं समास्थिताः ॥ १४ ॥
दैत्या अपि द्रुतं प्राप्ता घ्नंतः प्रहरणैररीन् । इत्यूचुरुल्बणा घोरा गृह्णीध्वं ब्राह्मणीं मुनेः ॥ १५ ॥
द्रुतं द्रुमानाक्षिपध्वं पुष्पोपगफलोपगान् । अथारोप्यानघं मूर्ध्नि दैत्या जग्मुस्तदाश्रमान् ॥ १६ ॥
तत्क्षणाच्चापि दैत्यानां श्रीर्बभूव शिरोगता । दत्तकेनापि ते दृष्टा नष्टा ध्यानाग्निना क्षणात् । निस्तेजसो बभूवुर्हिः निःश्रीका मदपंडिताः ॥ १७ ॥
देवैरपि गृहीतास्ते दैत्याश्च हरणे रणे । रुदंती निस्तनंतश्च निश्चेष्टा ब्रह्मकंटकाः ॥ १८ ॥
ऋष्टिभिः करणैः शूलैस्त्रिशूलैः परिघैर्घनैः । एवं ते प्रलयं जग्मुस्तत्प्रभावान्मुनेस्तदा ॥ १९ ॥
असुरा देवशस्त्रौघैर्जिता इन्द्रेण घातिताः । देवा अपि स्वराष्ट्रेषु तस्थुः सर्वे यथा पुरा । सुरैरपि मुनेस्तस्य देवर्षेर्महिमाऽभवत् ॥ २० ॥
ततः स सर्वलोकानां भवाय सततोत्थितः । कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरत् ॥ २१ ॥
काष्ठकुडयशिलाभूत ऊर्ध्वबाहुर्महातपाः । ब्रह्मोत्तरं नाम तपस्तेपे सुनियतवतः ॥ २२ ॥
नेत्रे ह्यनिमिषे कृत्वा भ्रुवोर्मध्ये विलोकयन् । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् ॥ २३ ॥
तथोर्द्ध्वरेतसस्तस्य स्थितस्यानिमिषस्य हि । योगाभ्यासप्रयत्नस्य माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ॥ २४ ॥
एकाहाद्द्रुतमभ्येत्य कार्तवीर्योर्जुनो नृपः । शुश्रूषां विनयं चक्रे दिवारात्रमतंद्रितः ॥ २५ ॥
गात्रसंवाहनं पूजां मनसा चिंतितं तथा । सम्पूर्णे नियमे वृत्ते दृढतुष्ट्या समन्वितः ॥ २६ ॥
तस्यै ददौ वरान्पुष्टांश्चतुरो भूरितेजसः । पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम् ॥ २७ ॥
अधर्माद्धीयमानस्य सद्भिस्तस्मान्निवारणम् । धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम् ॥ २८ ॥
संग्रामान्सुबहूञ्जित्वा हत्वा वीरान्सहस्रशः । संग्रामे युध्यमानस्य वधो मे स्याद्धरेः करात् ॥ २९ ॥
तेन दत्तेन लोकेऽस्मिन्दत्तं राज्यं महीतले । कार्तवीर्याय कौंतेय योगाभ्यासः सविस्तरः ॥ १ ॥
चक्रवर्तिपदं चैव अष्टसिद्धिसमन्वितम् ॥ ३० ॥
तेनापि पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपर्वता । ससमुद्राकरवती धर्मेण विधिना जिता ॥ ३१ ॥
तस्य बाहुसहस्रं तु प्रभावात्किल धीमतः । यागाद्रथो ध्वजश्चैव प्रादुर्भवति मायया ॥ ३२ ॥
दशयज्ञसहस्राणि तेषु द्वीपेषु सप्तसु । निरर्गलानि वृत्तानि स्वयं वै तस्य पांडव ॥ ३३ ॥
सर्वे यज्ञा महाबाहो प्रसन्ना भूरिदक्षिणाः । सर्वे काञ्चनवेदिक्याः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः ॥ ३४ ॥
सर्वदेवैर्महाभागैर्विमानस्थैरलंकृताः । गंधर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः ॥ ३५ ॥
तस्य यज्ञे जगुर्गाथां गंधर्वा नारदस्तथा । चरितं राजसिंहस्य महिमानं निरीक्ष्य ते ॥ ३६ ॥
न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः । यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा विक्रमेण श्रुतेन च ॥ ३७ ॥
द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गचर्मशरासनी । व्यचरच्छ्येनवद्यो वै दूरादारादवैक्षत ॥ ३८ ॥
अनष्टद्रव्यता चास्य न शोको न च वै क्लमः । प्रभावेण महीराजोरक्षद्धर्मेण च प्रजाः ॥ ३९ ॥
पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां वै नराधिप । समुद्रवसनायां स चक्रवर्ती बभूव ह ॥ ४० ॥
स एव पशुपालोभूत्क्षेत्रपालः स एव च । स एव वृष्ट्यां पर्जन्यो योगित्वादर्जुनोऽभवत् ॥ ४१ ॥
स वै बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा । वाति रश्मिसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ ॥ ४२ ॥
न हि नागमनुष्यैस्तु माहिप्मत्यां महाद्युतिः । कर्कोटाहेः सुताञ्जित्वा पुरि तत्र न्यवेशयत् ॥ ४३ ॥
स वै पत्नीं समुद्रस्य प्रावृट्कालेंबुजेक्षणाम् । क्रीडते च मदोन्मत्तः प्रतिस्रोतश्चकार ह ॥ ४४ ॥
ललितं क्रीडता तेन फलनिष्पन्दमालिनी । ऊर्मीभ्रुकुटिमत्येव शंकितास्येति नर्मदा ॥ ४५ ॥
तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ । भवंत्यालीननिश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः ॥ ४६ ॥
तूष्णीकृतो महाभाग लीनाहीनमहामतिः । चकारोत्तुङ्गक्षुब्धोर्मि दोःसहस्रेण सागरम् ॥ ४७ ॥
क्रांता निश्चलमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः । सायाह्ने कदलीखण्डान्निर्धा तनिहता इव । जिता धनुर्धराः सर्वे सुत्यक्तैः पञ्चभिः शरैः ॥ ४८ ॥
लङ्काधिपं मोहयित्वा सबलं रावणं बलात् । निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबंध च ॥ ४९ ॥
ततोभ्येत्य पुलस्त्यस्तु अर्जुनं संप्रसादयन् । मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पौलस्त्येनानुगामिना । तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः ॥ ५० ॥
क्षुधितेन कदाचित्स प्रार्थितश्चित्रभानुना । सप्तद्वीपां चित्रभानोः प्रादाद्भिक्षां महीमिमाम् ॥ ५१ ॥
कुंडेशयस्ततोऽद्यापि दृश्यते भगवान्हरिः । निंबादित्यश्च प्रत्यक्षो जाग्रत्संस्तस्य वेश्मनि । बभूव दुहितुर्हेतोः शरदोऽद्यापि तिष्ठति ॥ ५२ ॥
स एवं गुणसंयुक्तो राजाभूदर्जुनो भुवि । अनघस्य प्रसादेन योगाचा र्यस्य पांडव ॥ ५३ ॥
तेनेयं वरलब्धेन कार्तवीर्येण योगिना । प्रवर्तिता मर्त्यलोके प्रसिद्धा ह्यनघाष्टमी ॥ ५४ ॥