snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
प्रत्यक्षं दक्षिणां दद्याद्यज्ञदानव्रतादिके । अदक्षिणं नैव कार्यं प्रकुर्याद्भूरिदक्षिणम् ॥ १७ ॥
अतो दत्तं पुरा दत्तं दातव्यं चैव संप्रति । परस्वोदारबुद्धीनां सा सा हि दक्षिणा भवेत् ॥ १८ ॥
दत्तानि विधिवत्पुंसां देवदानानि यानि हि । दासीदासगवादीनि मनसा यानि कर्हि चित् ॥ १९ ॥
दातव्यान्यपि तान्येव कारयेत्परिवर्त्तनम् । एकस्यानेकदानं च ददेत्कश्चित्पृथक्पृथक् ॥ २० ॥
वरणं च कदा कुर्यात्तन्त्रे कुर्याच्च दक्षिणाम् । रत्नस्य दक्षिणा देया कांचनं समुदाहृतम् ॥ २१ ॥
कांचनस्य भवेद्रौप्यं रौप्ये कांचनमुद्विशेत् । भूमेर्भूमिर्दक्षिणा स्याद्वस्त्रस्य वस्त्रदक्षिणा ॥ २२ ॥
पानीयस्य तु पानीयं व्रीहीणां व्रीहिदक्षिणा । गजस्य दक्षिणा छागो ह्यश्वस्य मेष ईरितः ॥ २३ ॥
पशूनां च चतुष्पादा देवस्य देवदक्षिणा । यज्ञो मानस्य षड्भागो द्विगुणः परिकीर्तितः ॥ २४ ॥
आचार्यस्यैव भागैकं यजमानः प्रदास्यति । पापकैस्तु कलत्राणां भागैकं तदनंतरम् ॥ २५ ॥
पात्राणामृत्विगादीनां भागत्रयमुदाहृतम् । सर्वसत्त्वस्य भागैकं स्वल्पं चेच्छिष्टगौरवात् ॥ २६ ॥
आचार्याद्यंशतः कश्चित्क्षीणवित्तं समाहरेत् । अमूल्यं वर्गमूल्यं यद्भवेद्वै दक्षिणोत्तमा ॥ २७ ॥
मानाशक्तौ तु यज्ञानां यद्देयं यज्ञसिद्धये । देवता पुस्तकं रत्नं गावो धान्यं तिलास्तथा ॥ २८ ॥
नमेरुफलपुष्पाणि देयान्येतानि सर्वतः । चतुश्चक्रांकितो यस्तु सांद्रो वृत्तो जनार्दनः ॥ २९ ॥
देवताप्रतिमाद्यं च शिरोनाभिस्तथैव च । श्वेतलिंगं रत्नलिंगमिन्द्रनीलादिकं च यत् ॥ ३० ॥
दक्षिणावर्तशंखं च हरिवंशस्तथा खिलः । कपिलो नीलवृषभः सोमधान्यं तथैव च ॥ ३१ ॥
अमूल्यान्याहुरेतानि दत्त्वानन्तफलानि च । स्वर्णपादो भवेन्मूल्यं शालग्रामस्य दक्षिणा ॥ ३२ ॥
क्षुद्रलिंगे स्वर्णमूल्यं पादार्धं श्रीधरेपि च । अनन्तोनन्तमित्युक्तं पादार्धं बाणलिङ्गके ॥ ३३ ॥
यथा पुस्तकमात्रेण स्वर्ण पादार्धमिष्यते । ज्योतिषेर्धं सुवर्णस्य रजतार्धं वृषे तथा ॥ ३४ ॥
हरिवंशे श्लोकशते स्वर्णमेकं प्रकीर्तितम् । धर्मशास्त्रस्य साहस्रे रजतत्रयमीरितम् ॥ ३५ ॥
कपिलायां सुवर्णार्धं धेनुमात्रे पुराणकम् । प्रायश्चित्तविधौ ज्ञेयं धेनुमात्रं पुराणकम् ॥ ३६ ॥
पुराणत्रितयं चान्ये वीर्यहीने द्वयं भवेत् । कृष्णे वृषे षट्पुराणं श्वेते नवपुराणकम् ॥ ३७ ॥
द्वात्रिंशच्च पुराणं स्याद्वृषे नीले तथैव च । नमेरोः प्रतिचक्रे च द्वादश स्वर्णरत्तिकाः ॥ ३८ ॥
मूल्यं श्रीफलमात्रेऽपि पुराणत्रितयं भवेत् । पङ्क्त्यापि तुर्यकं विवात्कलौ पणव्यवस्थया ॥ ३९ ॥
धात्रीफलस्य प्रत्येकं भवेद्रजतमा षकम् । एतान्याहुः प्रशस्तानि मूलयोगे परं विदुः ॥ ४० ॥
इति श्रीभविष्पे महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे मूल्यकथने तृतीयोऽ ध्यायः ॥ ३ ॥
सूत उवाच । पूर्णपात्रमथो वक्ष्ये यज्ञे साधारणेऽपि च । कामहोमे भवेन्मुष्टिर्मुष्टयोष्टौ तु कुञ्चिका ॥ १ ॥
एकैक कुञ्चिमानेन कुर्यात्पात्राणि वै सदा । पात्राणि च पृथक्कृत्वा स्थापयेद्द्वारदेशतः ॥ २ ॥
सिद्धानां खड्गधाराणां प्रत्येकस्य दिनक्रमात् । तत्रैव दद्या न्नान्यत्र न कुर्याद्व्यत्ययं क्वचित् ॥ ३ ॥
कुण्डानां कुड्मलानां च वेदनं यादृशं शृणु । चतुरस्रपदस्यापि रौप्यार्धं च कलौ युगे ॥ ४ ॥
द्वे रौप्ये सर्वतोभद्रे क्रौञ्चघ्राणे चतुर्थकम् । महासिंहासने पञ्च दशपात्रे तदर्धकम् ॥ ५ ॥
सहस्रारे मेरुपृष्ठे तुर्यरौप्यवृषाधिकम् । वृषे गले च वृषभं शेषे रौप्यसहस्रकम् ॥ ६ ॥
चतुरस्रस्य निर्माणे स्वर्णपादः कलौ युगे । महाकुण्डे तु द्विगुणं वृत्ते रौप्यं निवेदयेत् ॥ ७ ॥
पद्मकुण्डे तु वृषभमर्ध चन्द्रे तु रौप्यकम् । योनिकुण्डे ददेद्धेनुमष्टार्धस्वर्णमाषकम् ॥ ८ ॥
षडस्रे तु तदर्धं स्याद्यागे माषद्वयं भवेत् । शैवे चोद्यापने चैव प्रत्यह्ना स्वर्णमाषकम् ॥ ९ ॥
दारणे हस्तमात्रं स्यात्स्वर्णकृष्णकलं भवेत् । इष्टिकाकरणे चैव प्रत्यह्ना स्यात्पणद्वयम् ॥ १० ॥
खण्डे दशवराटं स्याद्बृ हन्माने तु काकिणी । तडागे पुष्करिण्यां च खनने प्रथमांगके ॥ ११ ॥
सप्तहस्तमिते कुण्डे निष्ठे आबद्धमात्रकम् । पुराणस्य च एकांशं वेतनं परिकीर्तितम् ॥ १२ ॥
वर्धयेत्पणमात्रेण निम्ने पत्रे च प्रक्रमात् । बृहत्कूपस्य निर्माणे प्रत्यहं च पणद्वयम् ॥ १३ ॥
शैले ज्ञेयं काञ्चनस्य रत्तिका गृहकर्मणि । कोष्ठे ज्ञेयं सार्द्धपणं रंगादिरचिते पणम् ॥ १४ ॥
वृक्षाणां रोपणे दद्यात्प्रत्यह्ना सार्धमाषकम् । सेतुबंधे च पंकिले च पणद्वयं च काकिणी ॥ १५ ॥
पणेपणे तु ताम्रस्य दद्यात्पणचतुष्टयम् । घटने कांस्यसीसानां पणत्रयमुदाहृतम् ॥ १६ ॥
अथ वा दिनसंख्यानं पणैकं च सकाकिणि । सुवर्णस्य पणैके तु पुराणं रत्नकुट्टिमे ॥ १७ ॥
रजते तु तदर्धं स्यात्स्फटिकस्य च दारणे । दिनसंख्यापणद्वंद्वं रत्नानामथ कुड्मलम् ॥ १८ ॥
मणिवेधे मणौ ज्ञेयं काकिणी परिकीर्तिता । चतुर्वराटमधिकं स्फाटिके मणिवेधने ॥ १९ ॥
कांस्यतालस्य निर्माणे धमने तु पणत्रयम् । लाक्षानिर्माणके कार्ये तदर्धमपि कीर्तितम् ॥ २० ॥
गवां च दोहने चैव वराटे तुर्यवेतनम् । वेतने वस्त्रनिर्माणे पत्रे हस्तपणत्रयम् ॥ २१ ॥
अविवस्त्रस्य निर्माणे स्यंदनं दशकाकिणी । पिधानवस्त्रनिर्माणे त्रिपणं परिकीर्तितम् ॥ २२ ॥
दश काकिणी ऊर्ध्वाधस्तद्व्यये पण्यवेतनम् । वंशाजीवस्य प्रत्यह्ना पणस्यार्धे सकाकिणि ॥ २३ ॥
लोहकारस्य च तथा नापितस्य च वेतनम् । शिरसा तस्य वपने विज्ञेया दश काकिणी ॥ २४ ॥
सश्मश्रुनखमाने तु प्रदद्यात्काकिणीद्वयम् । नारीणामथ संस्कारे नखचित्रादिरञ्जने ॥ २५ ॥
सकाकिणि पणं तच्च सवित्रे च पयोधरे । पणानां तुर्यकं दद्यात्सीमंतस्यालके तथा ॥ २६ ॥
पदचित्रे तु सार्द्धं स्याद्ग्रीवाणां गुह्यधारणे । धान्यानां रोपणे चैव दिनैके पण वेतनम् ॥ २७ ॥
लवणे तु तथा देया गुवाकानां च रोपणे । दण्डपत्रस्य संस्कारे मरिचानां तथैव च ॥ २८ ॥
पणद्वयं वराटानामधिकं दशमेव तु । हलेहले पणैकं स्यात्काकिण्यधिकमेव च ॥ २९ ॥
पणत्रयं चक्रपणे महिषाणां पणाधिकम् । नराणां वाहने चैव पणैकं दश काकिणी ॥ ३० ॥
दासीनां गर्दभानां च अधिकं काकिणीद्वयात् । क्षालने चापि वस्त्रस्य तैलक्षारविवर्जिते ॥ ३१ ॥
वस्त्रे प्रतिपणं दद्याद्दीर्घे प्रस्थेऽपि वर्धयेत् । सद्यः प्रक्षालनेऽप्यर्धं दिनादावधिकं भवेद् ॥ ३२ ॥
श्वेतवस्त्रे भवेन्न्यूनं पदे सूक्ष्मे च वर्द्धयेत् । मृत्तिकानां समुद्धारं कुद्दाले चेक्षुपीडने ॥ ३३ ॥
वेतनं पुष्पसंस्कारे सहस्रं दशकाकिणी । काकिणी स्रङ्निबद्धे च द्विगुणं कण्ठमालिका ॥ ३४ ॥
अबद्धे द्व्यंगुलं यावन्मुण्डमाला प्रकीर्तिता । हस्तत्रये कण्ठमाला आनाभि कमलावधि ॥ ३५ ॥
काकिणीकत्रयं चैव निर्माणे द्विजसत्तमाः । मालत्याश्च तुलस्याश्च जातियूथ्योश्च सत्तमाः ॥ ३६ ॥
तदर्धार्धं मारुतेन दमने बकुलस्य च । वेतनं दीपतैले च आज्यस्य परिवर्धयेत् ॥ ३७ ॥
यामेयामे रौप्यमाषं स्नेहे चैव तु काकिणी । सार्धांगुलप्रमाणेन वस्त्रवर्तिं विदुर्बुधाः ॥ ३८ ॥
षडंगुलेन दैर्घ्यं च न न्यूनं नाधिकं भवेत् । पञ्चविंशतिभिः संख्या तंतुभिर्द्विजसत्तमाः ॥ ३९ ॥
पञ्चाङ्गुलेन मानेन कर्तव्यः सुसमाहितः । हस्तोच्छ्राये प्रदद्यात्तु मुष्टिहस्ते तु मध्यमम् ॥ ४० ॥
त्रिहस्ते चतुर्हस्ते वा उत्तमं मानमीरितम् । स्वर्णधारे हतो राजा रजते सर्वकामदः ॥ ४१ ॥
ताम्रे चायुःक्षयकरमायसे दुर्गतिप्रदः । शस्तस्य करमर्दस्य प्रशस्तोत्तर उच्यते ॥ ४२ ॥
दीपाधारं कांस्यमयं तथारीतिमयस्य च । अभावे मृन्मयस्यैव मृन्मये मानवर्जितम् ॥ ४३ ॥
दशाङ्गधूपके मूल्यं विंशके तु पणत्रयम् । द्वादशकांगुलेऽप्यर्धवर्तिं धूपाय वर्तयेत् ॥ ४४ ॥
हस्ते पंचप्रमाणं च वस्त्रैः कुर्याच्च वर्तिकाम् । पञ्चविंशतिभिर्वा यः स महावर्तिरुच्यते ॥ ४५ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कलशानां विनिर्णयम् । यस्यार्पिते च मांगल्ये यात्रासिद्धिश्च जायते ॥ १ ॥
सप्ताङ्गं कलशे ज्ञेयं पञ्चाङ्गमथ वा पुनः । वारिमात्रेण संपूर्णे न सा सिद्धिः प्रजायते ॥ २ ॥
अथ वाक्षतपुष्पेषु देवमावाह्य पूजयेत् । न चान्यत्र यजेद्देवान्विफलं परिकीर्तितम् ॥ ३ ॥
वटस्याश्वत्थवृक्षस्य धातकीबिल्वकस्य च । पञ्चपल्लवमुद्दिष्टं विन्यसेत्कलशोपरि ॥ ४ ॥
सौवर्णा राजता वापि ताम्राद्या मृन्मयास्तथा । कलशाः क्रमशः प्रोक्ता यथावित्तानुसारतः ॥ ५ ॥
अभेद्याः सुषमाः प्लक्षाः सर्वे आद्याः सुपूरिताः । निश्छिद्रा ऋजवश्चैव सेचनान्येककर्षकः ॥ ६ ॥
एक त्रिंशाङ्गुलं कुर्यात्कालाहे द्विगुणं शतम् । मुखं चाष्टांगुलं तस्य द्व्यंगुले च वरार्थिते ॥ ७ ॥
तैजसैः कारयेन्मानं मृन्मये मानमुच्यते । कलशोदकनिर्माणे अमानं नैव योजयेत् ॥ ८ ॥
कलशस्थापनं वक्ष्ये यत्र सन्निहिताः सुराः । व्युत्क्रमेण प्रविन्यासे यातुधानो हरेत्किल ॥ ९ ॥
यज्ञे साधारणं वक्ष्ये यद्विधानं यथामतम् । स्वस्तिकोपरि विन्यासे संपूर्णस्यार्धमानके ॥ १० ॥
चतुरस्रोत्तरं भित्त्वा चोर्ध्वाधोमानतः समम् । तुर्यसूत्राणि मतिमान्पञ्च पूर्वायतनानि च ॥ ११ ॥
मार्जयेत्स्वस्तिकाकारं तुर्यमात्रं यथा भवेत् । स्वस्तिकं जायते तत्र कलशानां तथासनम् ॥ १२ ॥
स्योना पृथिवीति मंत्रेण कुर्याद्भूभिपरिग्रहम् । मध्यमानानिकाभ्यां च न्यस्येत्पातालसंमुखम् । ऋषिर्नारायणोऽस्य स्याद्गायत्री देवता रविः ॥ १३ ॥
विनियोगः स्थापने च तथा भूमिपरिग्रहः । धान्यमसीति मन्त्रेण धान्यसूक्तं परिस्तवेत् ॥ १४ ॥
अस्य मन्त्रस्य च ऋषिर्गौतमः परिकीर्तितः । अनुष्टुप्च भवेच्छन्दो देवतास्य गुरुः स्मृतः ॥ १५ ॥
आजिघ्रं कलशं मह्यां स्थापयेत्कलशं ततः । कनिष्ठांगुष्ठकं त्यक्त्वा कुम्भाग्रे उदरेऽपि च ॥ १६ ॥
विन्यासश्चैव कर्तव्यस्त्र्यंगुले ब्रह्ममुद्रया । १ आजिघ्रस्य च मन्त्रस्य ऋषिर्भर्ग उदाहृतः । पंक्तिश्छन्दश्च उद्दिष्टो देवता विष्णुरव्ययः ॥ १७ ॥
कलशस्थापने चैव सोमयागे च योजयेत् । पंचनद्येतिमन्त्रेण क्षिपेद्गङ्गाजलं ततः ॥ १८ ॥
देवता परमा त्रिष्टुब्देवता सोमभावितः । विनियोगः पल्लवे च विन्यसेत्परिकीर्तितः ॥ १९ ॥
याः फलिनीति मंत्रेण प्रदद्यात्सफलाक्षतम् । याः फलिनीति मंत्रस्य ऋषिः कमलसंज्ञकः । त्रिष्टुप्छन्दो गणपतिर्देवता परिकीर्तिता ॥ २० ॥
बदरं नागरं चैव धात्री च पिचुमर्दकम् । जीवंती पीवरं चैव फलान्येतानि वर्जयेत् ॥ २१ ॥
हिरण्यगर्भेति ऋचा पञ्चरत्नानि निक्षिपेत् । ऋषिर्हिरण्यगर्भोस्य छन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतम् । सविता देवता चास्य रत्नन्यासेति योज येत् ॥ २२ ॥
अमृतीकरणं कुर्याद्दैवशुल्बनमेव च । वरुणस्य त्वेति ऋषिर्वरुणांतरे योजयेत् ॥ २३ ॥
श्रीश्च ते इति मन्त्रेण दद्यात्पुष्पं सचन्दनम् । गन्धद्वारेति मंत्रेण दद्याद्गन्धं विलोडितम् ॥ २४ ॥
काण्डादिति च मन्त्रेण दद्याद्दूर्वाक्षतं पुनः । व्रीहयश्चेति मन्त्रेण पञ्च व्रीहींश्च निक्षिपेत् ॥ २५ ॥
तिलाश्च माषा मुद्गाश्च श्यामाकाः शालयः स्मृताः । पञ्च धान्यगणः प्रोक्तः सर्वारिष्टनिषूदनः ॥ २६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि द्वितीयभागे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
सूत उवाच । अथ मासाश्रयं कर्म कर्तुं मासनिरूपणम् । क्रियते तद्विधं संख्ये भवेन्मास श्चतुर्विधः ॥ १ ॥
चान्द्रः सौरः सावनश्च नाक्षत्रश्च तथापरः । शुक्लप्रतिपदं प्राप्य यावद्दर्श च ऐन्दवः ॥ २ ॥
एकराशौ रविर्यावत्स मासः सौर उच्यते । त्रिंशता दिवसैर्मासः सावनः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
नाक्षत्रमासोऽश्विन्यादिरेवत्यन्तो हि विश्रुतः । उदयादुदयं यस्तु सावनो दिवसो रवेः ॥ ४ ॥
तंत्रेणैकतिथेर्भागकालो दिवस ऐन्दवः । राशेस्त्रिंशद्भागकालः कालस्त्वेकस्य भास्वतः ॥ ५ ॥
अहोरात्रं तु तन्नैवं सौरेऽपि भागमानतः । अहोरात्रं साधनस्य मुख्यवृत्त्वैव लभ्यते ॥ ६ ॥
सौरे चान्द्रे तूपगणौ त्रिंशद्भागे त्वदर्शनात् । सावना दिवसा ग्राह्या ऋषीणां समये गृहे ॥ ७ ॥
अतिभागव्यवस्थायां प्रायश्चित्तक्रियासु च । मन्त्रोपासनकार्ये च अन्नस्य प्राशने शिशोः ॥ ८ ॥
करस्य ग्रहणे राज्ञो व्यवहारेषु माःसु च । यज्ञेषु दिनसं ख्यायां ग्राह्यो मासस्तु सावनः ॥ ९ ॥
सौरमासो विवाहादौ यदाद्यैः सुप्रगृह्यते । यज्ञेष्वपि व्रते वापि विहिते स्नानकर्मणि ॥ १० ॥
चान्द्रस्तु पार्वणे ग्राह्यो वार्षिकेष्वष्टकासु च । श्राद्धेषु तिथिकार्येषु तिथ्युक्तेषु व्रतेषु च ॥ ११ ॥
नाक्षत्रः सोमपादीनामार्यभागविचारणे । करग्रहविधौ राज्ञां नायं सर्वजनाकृतिः ॥ १२ ॥
तद्वच्चैत्रादिमासोक्तं तिथ्युक्तं कर्म दृश्यते । तत्तु चान्द्रेण कर्तव्यं सा हि चैत्रादिनोच्यते ॥ १३ ॥
राजोक्तौ सावनः प्रोक्ते तिथिसंभागकर्मणि । तत्र सौरो भवेद्वाच्यः सौरशब्दप्रवर्तनात् ॥ १४ ॥
चित्रानक्षत्रयोगेन चैत्री सा पूर्णिमा स्मृता । तयोपलक्षितो मासश्चैत्र इत्यभिधीयते ॥ १५ ॥
स च तिथ्यात्मको मासश्चान्द्रः श्रवणभास्करः । चान्द्रश्चैत्र्यंतिको मासो मुख्यश्चैत्रादिसंज्ञकः ॥ १६ ॥
गौणोऽप्यसौ युगाद्यादेरनुरोधेन वर्धनात् । मुख्यः शुक्लादिदर्शांतो मासो लाक्षणिको मतः ॥ १७ ॥
चैत्राद्याश्चान्द्रमासा ये द्वादशापि तु योगतः । पौर्णमासीयुताभिस्तु न चर्क्षत्वं न रेभिरे ॥ १८ ॥
विशाखयाद्येषु या वा तथा भाद्रपदेन वा । यत्र न पूर्णिमायोगो मासः स स्याद्विनाशकः ॥ १९ ॥
योऽसौ यद्यपि चैत्रादौ नैष्ठिकोऽपि प्रलभ्यते । यथा सौरेऽपि यातोऽसौ योगोऽयमतिदुर्घटः ॥ २० ॥
तथा च माससामान्ये योगेनायं भवेत्क्वचित् । यदि वर्षसहस्रान्ते तदक्षेणैव पूर्णिमा ॥ २१ ॥
संयुक्ता लभ्यते यत्र भवेद्राज्यविनाशनम् । सूर्याचन्द्रमसौ नित्यं कुर्वाते तिथिभोजनम् ॥ २२ ॥
दण्डद्वये भुक्तशेषे न भुञ्जीत कदाचन । अतिक्रम्यापरां भोक्तुं तिथिं यत्र उभावपि ॥ २३ ॥
यत्र विंशत्तिथिस्तस्मात्सञ्चितैका भवेदिति । त्रिंशता चान्द्रमासौ तु चन्द्रेणैको हि वर्द्धते ॥ २४ ॥
स चाधिको यतो मासस्ततः स्यादधिमासकः । समरात्रिं दिवं कृत्वा वैवस्वतपुरीगतिम् ॥ २५ ॥
गशे राश्यंतरे सूर्यो यावद्गच्छति भानुमान् । गच्छन्वर्धयति पूर्वं तिथयस्तास्तु संचिताः ॥ २६ ॥
वर्धते तिथयो यावत्तुलां याति दिवा करः । तुलादिराशिषट्के तु न वर्द्धते कदाचन ॥ २७ ॥
स्वभावात्समगत्या तु यतः संक्रमते रविः । संचयमानात्वेकैका प्रतिमासं विवर्द्धते । निशास्वपि तु सौरे ता एकस्मिंस्तिस्र इत्यपि ॥ २८ ॥
संपूर्णत्रिंशत्तिथिभिर्मास्येकस्मिन्यदा भवेत् । स चान्द्रो मलिनो मासः कोणपाद्यैः समीहितः ॥ २९ ॥
भुक्तोच्छिष्टा तु तन्मासादसंस्पृष्टदिवाकरः । यदा संक्रमते लंघ्य तदा ज्ञेयो मलिम्लुचः ॥ ३० ॥
सार्धवर्षद्वये पूर्णे पतत्येवं निशाकरः । परित्यक्ताश्च यावंत्यो व्युत्क्रमिण्यश्च याः पुनः । तिथयस्ते नियोक्तव्या नरो न स्यात्स पूरणः ॥ ३१ ॥
नैर्ऋत्यांतं हितार्थाय जलकेतुर्निगच्छति । निर्ममं मलिनं मासं प्रेतानां च हिताय च ॥ ३२ ॥
अतः प्रेतक्रियाः सर्वाः कार्या मलिम्लुचेऽपि च । यत्कर्तव्यं न कर्तव्यं मलमासे द्विजोत्तमाः ॥ ३३ ॥
तदिदानीं प्रवक्ष्यामि कथितं च प्रसंगतः । यच्छ्राद्धं प्रेतसंबंधि सर्पिडीकरणावधि । मलमासेऽपि तत्कार्यं विशि नष्टि सपिंडनम् ॥ ३४ ॥
यदा तु द्वादशो मासो दैवान्मलिम्लुचो भवेत् । तत्रैव यत्नात्कर्तव्या क्रिया प्रेतस्य वार्षिकी ॥ ३५ ॥
मासांतरे तु पतिते तस्मिन्नेव मलिम्लुचे । तदा त्रयोदशे मासि कर्तव्यं तत्सपिंडनम् ॥ ३६ ॥
वर्ज्यं मासिकया श्राद्धमेकं तस्मिंस्त्रयोदशे । त्रिंशता घटिकैः श्राद्धं वर्धतेऽद्यापि संमितम् ॥ ३७ ॥
कुर्यात्पत्याब्दिकं कर्म प्रयत्नेन मलिम्लुचे । नैमित्तिकं च कुर्वीत नाधिकारस्तयोर्भवेत् ॥ ३८ ॥
तीर्थस्नानमलभ्यं तत्तदाद्यं देवदर्शनम् । उपवासादिकं कर्म सीमन्तोन्नयनं तथा ॥ ३९ ॥
आर्तवर्जं पुंसवनं पुत्रादिमुखदर्शनम् । मलमासेपि कुर्वीत शुक्रे चास्तमुपागते ॥ ४० ॥
मलमासेपि कुर्वीत नृपाणामभिषेचनम् । व्रतारंभं प्रतिष्ठां च चूडाकर्म च मेखलाम् ॥ ४१ ॥
मंत्रोपासां रहस्यं च महादानं सुमङ्गलम् । विवाहं च गृहारंभं प्रवेशं नववेश्मनः ॥ ४२ ॥
उपग्रहं गवादीनामाश्रमांतरसंक्रमम् । दीर्घमात्रासु नेज्यं वै तीर्थयात्रावसेचनम् ॥ ४३ ॥
वर्षवृद्धिवृषोत्सर्गकन्या द्विर्नयनादि च । यज्ञं च कामिकं विद्वान्मलमासे विवर्जयेत् ॥ ४४ ॥
एवमस्तं गते शुक्रे वृद्धबाल्ये च संत्यजेत् । पादास्तं च महास्तं च द्विविधं चास्तमस्य तु ॥ ४५ ॥
द्विसप्ततिर्दिनान्यस्य महास्तं पूर्वतो भवेत् । पृथिव्यामेव पादास्तं भवेद्द्वादश वत्सरान् ॥ ४६ ॥
ऊनपञ्चाशदधिकं दिवसानां शतद्वयम् । प्रतीच्यामुदितः काव्यो दृश्यो भवति सर्वदा ॥ ४७ ॥
एकर्क्षे गुरुणा युक्तो यावत्तिष्ठति भार्गवः । मलमासवत्कर्माणि प्राहुस्त्याज्यानि सर्वशः ॥ ४८ ॥
ऋक्षभेदे त्वेकराशौ संपर्के यदि वानयोः । गुरो राहोरपि तथा त्यजेद्विद्वान्न संशयः ॥ ४९ ॥
सिंहे राशौ स्थिते सूर्ये जीवे चास्तमुपागते । हेयानि यानि कर्माणि निषिद्धानि मलिम्लुचे ॥ ५० ॥
मिथुनस्थे यदा भानौ मलमासः पतत्यसौ । द्विराषाढ इति ख्यातो गौणे शब्दविवर्तनात् ॥ ५१ ॥
फलं चात्र मृतस्यौर्ध्वदेहिकं कर्म कुर्वता । आषाढकीर्तनं कार्यमेवं वर्षांतरेऽपि च ॥ ५२ ॥
आषाढद्वयसंयुक्तपूर्णमासीद्वयं तथा । युग्मकर्कटयो राश्यो द्विराषाढस्तदा भवेत् ॥ ५३ ॥
भवेद्गौणो द्विराषाढो राशिस्तत्रैव संयुते । पूर्वत्रिके तु पतिते तदेव भगवान्हरिः ॥ ५४ ॥
कर्कटे शयनं कुर्यादागमिष्यं परत्रके । कर्किण्यर्के सुप्तहरौ शक्रपूजाश्विने भवेत् ॥ ५५ ॥
दुर्गोत्थानं तुलायां तु विष्णुर्निद्रां जहात्यसौ ॥ ५६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
सूत उवाच । दैवं वा पैतृकं कर्म कालमाश्रित्य वर्तते । काले तान्येव कर्माणि फलं यच्छंति कुर्वताम् ॥ १ ॥
मुहुर्बाल्ये कर्मफलं त्रिकालेऽपि न विद्यते । व्ययो वा मुख्यभावेन फलदः कर्मशालिनाम् ॥ २ ॥
कालस्तु गुणभावेन सर्वकालाश्रिता क्रिया । न कालेन विना किञ्चित्त्रिषु लोकेषु जायते ॥ ३ ॥
अतः कालं प्रवक्ष्यामि निमित्तं कर्मणामिह । काले ह्यमूर्तिर्भगवानेक एव तु यद्यपि । तथाप्युपाधिभेदेन भिद्यते कालभेदिभिः ॥ ४ ॥
तिथिनक्षत्रवारादौ रात्रियोगादयोपि ये । तेऽपि कालाः पक्षमासराशिवर्षांतरेऽपि च । साधनानि भवन्त्येते स्वातन्त्र्येण न कस्यचित् ॥ ५ ॥
धर्मस्य वाप्यधर्मस्य मुख्यो व्यापार एव सः । तिथ्यादिकालभावेषु निषिद्धं निहितं हि तत् ॥ ६ ॥
पालयन्स्वर्गमाप्नोति हित्वा प्राप्नोत्यधोगतिम् । साधयंत्यपि कर्माणि परस्परमवेक्ष्यते ॥ ७ ॥
कालभागो निःसहायो येऽपि स्युः कर्मसाधनाः । तिथौ पूर्वाह्णव्यापिन्यां कुर्वीत कर्म वैदिकम् ॥ ८ ॥
एकोद्दिष्टं तु मध्याह्नव्यापिन्यां हि समाचरेत् । पराह्णव्यापिनीं प्राप्य तिथिं कुर्यात्तु पार्वणम् ॥ ९ ॥
न तु पूर्वाह्णमध्याह्नपराह्णेषु यथोचितम् । अप्रधाने तु कुर्वीत कर्म दैवादिकं च यत् ॥ १० ॥
एको हि कालः प्रातस्तु वृद्धिश्राद्धादिसाधने । नापेक्षते साहाय्यं तत्तिथ्यादिविषुवादिषु ॥ ११ ॥
देवेभ्यो ब्रह्मणा दत्तः पूर्वाह्णस्तिथिभिः सह । पितृभ्यो ह्यपराह्णस्तु पार्वणं तु परं विना ॥ १२ ॥
पूर्वाह्णमात्रसंप्राप्तौ ततो देवान्प्रपूजयेत् । पूर्वाह्णस्पर्शमात्रेऽपि तिथिखण्डेन चार्पयेत् ॥ १३ ॥
खर्वा दर्पा तथा हिंस्रा तिथिश्च त्रिविधा भवेत् । खर्वादि लंघयेत्तुल्या दर्पा भवति वर्द्धिता ॥ १४ ॥
हिंस्रा तु क्षयजा ज्ञेया कालभेदेन गृह्यते । खर्वा दर्पा परे ग्राह्या हिंस्रा ग्राह्या तु पूर्वतः ॥ १६ ॥
शुक्लपक्षे परा ग्राह्या कृष्णे पूर्वा प्रशस्यते । स्नानदानव्रते चैव विषयोगो निदर्शितः ॥ १७ ॥
तिथौ चोदेति सविता कालमात्रं च वा यदि । अन्यापि सैव विज्ञेया तिथिस्तस्मिन्नहर्निशम् ॥ १६ ॥
यथावास्ते रविर्भाति घटिका दश वापि वा । सा तिथिस्तदहोरात्रं व्यपदेश्या न चेतरा ॥ १९ ॥
शुक्ले वा यदि वा कृष्णे खर्वा दर्पा तिथिश्च या । ययास्तं सविता याति पितृकार्ये च सा तिथिः ॥ २० ॥
दिनद्वयेऽपि कुतपे अस्तगां तिथिमाश्रयेत् । श्राद्धकालादिकं यत्र तत्र श्राद्धं विधीयते । व्रते च वृद्धिगामिन्यां यत्रोदयो रवेर्भवेत् ॥ २१ ॥
अमावास्यपार्वणे च सा तिथिः पितृपूजने । अमावस्यामृतस्यैव पार्वणं यत्र कुत्रचित् ॥ २२ ॥
अस्तगामितिथिर्यत्र सा तिथिः पितृमंदिरम् । एकोद्दिष्टं चरेत्तत्र नोदये च कदाचन ॥ २३ ॥
शुक्लपक्षे च कृष्णे च यो योगः परपूर्वयोः । पूर्वेद्युर्वा परेद्युर्वा त्रिसंध्यव्यापिनी तिथिः । सा पूज्या च स्वकृत्येषु पक्षयोरुभयोरपि ॥ २४ ॥
पूज्या हि व्यस्तं संत्यज्य पूर्वं चैकादशीयुगम् । द्वितीया वह्निना युक्ता चतुर्थी पंचमीयुता ॥ २५ ॥
एता उपोष्यास्तिथयः पुण्याः स्युर्धर्मवेदिभिः । एतद्व्यस्तास्तु पुण्यानि घ्नंति पूर्वकृतान्यपि ॥ २६ ॥
बाणेन विद्धा या षष्ठी मुनिविद्धा तथाष्टमी । दशम्येकादशीविद्धा त्रयोदश्या चतुर्दशी ॥ २७ ॥
अमावास्या भूतविद्धा नोपोष्या मुनिनापि च । हंति पुत्रकलत्राणि धनानि समुपोषिता ॥ २८ ॥
विद्धा ये नाभिनिन्द्याः स्युर्युक्तास्तेनाभिनन्दिताः । व्यस्तस्य संभवे युग्मं विद्धा भवति सर्वशः ॥ २९ ॥
तामस्तां तु तिथिं प्राप्य युग्मान्यपूज्यतामियुः । युग्मानि च दिवायोगे ग्राह्याणि व्यस्तनिंदनम् ॥ ३० ॥
नक्तादिव्रतयोगे तु दिवासंवर्द्धमर्करान् । रात्रियोगश्चतुर्थ्योस्तु विशिष्य परिगृह्यते ॥ ३१ ॥
रात्रियोगं विनापि स्यादेकादश्यादिकं व्रतम् । नक्तं जागरणं चैव विनायोगेऽपि शस्यते ॥ ३२ ॥
एकादश्युपवासं तु द्वादशीयोगतश्चरेत् । दिवायोगे तु संपूर्णां त्यजेदुभयपूर्वतः ॥ ३३ ॥
रात्रियोगे तु संपूर्णा सोपास्यैकादशी सदा । सप्तमी शुक्ल पक्षेऽपि पूज्या षष्ठ्या समन्विता ॥ ३४ ॥
निशि तु स्याद्यदा षष्ठी सप्तमी नवमी दिवा । उपोष्य केवलां षष्ठीं तोषयेद्भास्करं नरः ॥ ३५ ॥
एवं त्रयोदशीं कृष्णां विधिप्राप्तां विना द्विजाः । उपोष्य पार्वतीनाथं तोषयेद्यश्च केवलम् ॥ ३६ ॥
दिवा त्रयोदशीयुक्ता कृष्णोपोष्या चतुर्दशी । परेणापि चतुर्दश्या न तु कुर्यादमातिथौ ॥ ३७ ॥
त्रिसंध्यव्यापिनी प्राप्य यदि कुर्यादुपौषणम् । पारणं तु सिनीवाल्यां चतुर्दश्यामुपोषयेत् ॥ ३८ ॥
चतुर्दशीमतिक्रम्य सिनीवाल्यां तु पारणात् । व्रतानि तस्य नश्यंति प्राकृतानि चतुर्दशीम् ॥ ३९ ॥
सप्तमी ललिता भाद्रे शक्तोत्थानं च वारुणी । पूज्याश्चैताः पराः कुर्यात्त्रिसंध्यव्यापिनीष्वपि ॥ ४० ॥
त्रिसंध्याव्यापिनी पूर्वे परतो वर्द्धते यदि । सऋक्षा ऋक्षयोगे तु ऋक्षाभावे परा युता ॥ ४१ ॥
ऋक्षाभावे परा ग्राह्या त्रिसंध्यव्यापिनीष्वपि । श्रावणे चाद्यपादे तु प्रशस्ता शक्रपूजने ॥ ४२ ॥
अभावे चोत्तराषाढा धनिष्ठा च विशिष्यते । दण्डार्धं दण्डमेकं वा तदर्धं पलमेव वा ॥ ४३ ॥
उदये संयुता ग्राह्या सा तिथिश्चोत्तमा भवेत् । त्रिसंध्यव्यापिनीं हित्वा पूज्या शुक्लाष्टमी परा ॥ ४४ ॥
रविचक्रवता ग्राह्या रथे तिथ्यादेरपि च । त्रिसंध्यव्यापिनी या तु पलमेकं परे दिने ॥ ४५ ॥
अपरेऽपि च सर्वत्र हलानां वाहनं त्यजेत् । शुक्लैकादश्यमावास्यासंक्रान्त्यां श्राद्धवासरे ॥ ४६ ॥
नराश्वगोगजादीनां वाहनात्पातकी भवेत् ॥ ४७ ॥
कर्तुर्गोमहिषादीनां गर्दभोष्ट्रखरस्य च । न वाहयेद्दास दासी वाहनेनास्ति दूषणम् ॥ ४८ ॥
बहुकालिकयज्ञे च यज्ञश्राद्धे तथैव च । ग्रामांतरे न दोषः स्याद्दिवि नद्यंतरेऽपि च ॥ ४९ ॥
नित्यश्राद्धेऽप्यम्बुघटे यच्छ्राद्धं मासिकं भवेत् । तत्र गोमहिषादीनां वाहने नास्ति दूषणम् ॥ ५० ॥
कुर्यादंबुघटश्राद्धं न कालनियमं क्वचित् । न चान्ननियमं कुर्यादश्मपात्रं च वर्जयेत् ॥ ५१ ॥
तैजसैर्निर्मितं कुम्भमथ वा वृक्षपत्रजम् । न योजयेन्मृन्मयं च शूद्राणां मृन्मये विधिः ॥ ५२ ॥
निवेदयेच्च मासांते मृन्मयं वृक्षमूलके । आस्फालयेत्परेणैव न वस्त्रं तु कथञ्चन । पर्वश्राद्धे दैवलकं तथा रण्डाश्रमं त्यजेत् ॥ ५३ ॥
मातापितृपरित्यागी तैलहव्यादिविक्रयी । चत्वारिंशदुत्सवानां साष्टानां च चरेद्यदि ॥ ५४ ॥
स्त्रिया विमुच्यते कश्चित्स तु रण्डाश्रमी मतः । अष्टचत्वारिंशदब्दं वयो यावन्न पूर्यते ॥ ५५ ॥
पुत्रभार्यावियुक्तस्य नास्ति यज्ञाधिकारिता ॥ ५६ ॥
यां तिथिं समनुप्राप्य समुदेति दिवाकरः । स्नानाध्ययनदानेषु सा तिथिः सकला स्मृता ॥ ५७ ॥
ययास्तं सविता याति कृष्णपक्षे तु सा तिथिः । पितॄणां सकला ज्ञेया स्नानदानादिकर्मसु ॥ ५८ ॥
सप्तमी शुक्लपक्षे या यावदिच्छेच्च खण्डिता । आद्यभागे रवेः षष्ठ्यां परादौ याष्टमीयुता । यद्यखण्डा भवेत्सैव तदा ज्ञेया भवात्मिका ॥ ५९ ॥
माघमासेन साप्येवं पूर्वेण रवितोषिणी । मन्वंतरा परेणैव स्नानपानादिकर्मसु ॥ ६० ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे सप्तमोध्यायः ॥ ७ ॥
सूत उवाच । तिथीनां प्रवरा यस्माद्ब्रह्मणा समुदाहृता । प्रतिपादिता परे पूर्वे प्रतिपाद्य नवोद्यते ॥ १ ॥
कार्तिकाश्वयुजोश्चैत्रे माघे चापि विशेषतः । स्नानं दानं दशगुणं शिवविष्ण्वोश्च पूजनम् ॥ २ ॥
अग्निमिष्ट्वा च कृत्वा च प्रतिपद्यामिति स्मृतम् । हविषा सर्वधान्यानि प्राप्नुयादीप्सितं धनम् ॥ ३ ॥
बृहस्पतौ द्वितीयायां शुक्लायां विधिपूजनम् । कृत्वा नक्तं समश्नीयाल्लभते भूतिमीप्सिताम् ॥ ४ ॥
मिथुने कर्कटे चैव गोविप्रदमनांतरम् । द्वितीया या तु विप्रेंदास्तामुपोष्य हरिं यजेत् । यामुपोष्य न वैधव्यं प्रयाति स्त्री न संशयः ॥ ५ ॥
अमूल्यशयनं मासं दंपती प्रतिपूजयेत् । वासोभिर्गन्धपुष्पैश्च नानाभक्ष्यैः पृथग्विधैः ॥ ६ ॥
वैशाखे शुक्लपक्षे तु तृतीयायां तथैव च । गंगातोये नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ७ ॥
स्वातियुक्ततृतीयायां वैशाखे तु विशेषतः । माघे तु रोहिणीयुक्ता वृषे चाश्वयुजे तथा ॥ ८ ॥
तस्यां यद्दीयते किञ्चित्तदक्षयमुदाहृतम् । विशेषतो हविष्यान्नं मोदकादिसमायुतम् ॥ ९ ॥
तोयदानं विशेषेण प्रशंसंति मनीषिणः । गुडकर्पूरसंयुक्तं ब्रह्मलोके महीयते ॥ १० ॥
बुधश्रवणसंयुक्ता तृतीया यदि लभ्यते । तस्यां स्नानोपवासाद्यमक्षयं परिकीर्तितम् ॥ ११ ॥
चतुर्थीभरणीयोगे भवेच्चरदिनं यदा । तदाभ्यर्च्य यमं देवं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२ ॥
शिवा शांता सुखा चैव चतुर्थी त्रिविधा स्मृता । सापि भाद्रपदे शुक्ला शिवलोके सुपूजिता ॥ १३ ॥
कार्त्तिके तु भवेच्छाया तथा माघे तु कीर्त्यते । तस्यां स्नानं तपो दानमुपवासो जपस्तथा । भवेत्सहस्रगुणितं श्राद्धं भवति चाक्षयम् ॥ १४ ॥
गणेशे कारयेत्पूजां मोदकादिभिरादरात् । चतुर्थ्यां विघ्ननाशाय सर्वकामप्रसिद्धये ॥ १५ ॥
श्रावणे मासि पञ्चम्यां शुक्लपक्षे विशेषतः । स्नापयेन्नवनागांश्च गंधतोयैः सुगंधिभिः ॥ १६ ॥
तेषां कुले प्रयच्छंति अभयं प्राणरक्षणम् ॥ १७ ॥
द्वादश्योभयलेखे च गोमयेन विशेषतः । पूजयेद्दधिदुग्धाद्यैः सिंदूरैरपि भक्तितः ॥ १८ ॥
सुप्ते जनार्दने कृष्णपञ्चम्यां भवनांगणे । पूजयेन्मनसादेवीं वामां स्नुहीति संश्रयाम् ॥ १९ ॥
पिचुमंदस्य पत्राणि स्थापयेद्भवनोदरे । पूजयित्वा नरो देवीं न सर्पभयमाप्नु यात् ॥ २० ॥
येयं भाद्रपदे षष्ठी षष्ठी च द्विजसत्तम । स्नानदानादिकं तस्यां सर्वमक्षयमुच्यते ॥ २१ ॥
षष्ठ्यां फलाशनो विप्रा विशेषान्माघकार्तिके । इह चामुत्र मुख्यां च लभते ख्यातिमुत्तमाम् ॥ २२ ॥
शुद्धे पक्षे च सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः । महाजया तदा स्याद्वै सप्तमी भास्करप्रिया ॥ २३ ॥
अपराजिता तु भाद्रस्य महापातकनाशिनी । ललिता केवला ज्ञेया पुत्रपौत्र विवर्द्धिनी ॥ २४ ॥
शुक्ला वा यदि वा कृष्णा षष्ठी वा सप्तमी तु वा । रविवारेण संयुक्ता तिथिः पुण्यतमा स्मृता ॥ २५ ॥
आश्विनस्य सिताष्टम्यामष्टादशभुजां यजेत् । कार्त्तिके शुक्लपक्षे वा महाविभवविस्तरैः ॥ २६ ॥
आषाढे श्रावणे मासि शुक्लाष्टम्यां च चंडिकाम् । प्रातः स्नात्वार्चयेद्भक्त्या रात्रौ संस्नापयेद्द्विजाः ॥ २७ ॥
चैत्रमासि सिताष्टम्यामशोककुसुमैर्द्विजाः । अर्चयेन्मृन्मयीं देवीमशोकार्थं च सर्वदा ॥ २८ ॥
सत्यष्टममुहूर्ते वा रोहिणीसहिताष्टमी । श्रावणे मासि सिंहार्के क्वचित्सापि च शस्यते ॥ २९ ॥
एकादशीनां कोटीनां व्रतैश्च लभते फलम् । अतो दशगुणं प्रोक्तं कृत्वैतत्फलमाप्नुयात ॥ ३० ॥
अशक्तोऽन्यक्रियां कर्तुमुपवासं तु केवलम् । कृत्वा विमुच्यते पापात्सप्तकृत्यकृतां वरः ॥ ३१ ॥
न कालनियमस्तत्र न वारनियमः क्वचित् । नापि नक्षत्रदोषोऽस्ति वारदोषो न गण्यते ॥ ३२ ॥
त्रिकालं पूजयेद्देवं दिवा रात्रौ विशेषतः । अर्धरात्रे विशेषेण पुष्पैर्नानाविधैरपि ॥ ३३ ॥
दिवा तिथेरलाभे तु न कुर्याद्विधिवद्व्रतम् । रात्रिस्पर्शे यदि परं रजन्यामपि चाष्टमी ॥ ३४ ॥
सप्तमी सार्धयामं च रोहिणी वा न संस्पृशेत् । व्रती संकल्पयेत्तत्र न च रात्रौ कदाचन ॥ ३५ ॥
प्रागारंभं प्रकुर्वीत अधिमात्राधिके व्रती । विश्वनाथादिदेवानां दर्शनं प्राग्विवर्जयेत् ॥ ३६ ॥
यत्र तत्रोपवासी स्याद्यामाष्टकव्रतं चरेत् । यामार्धं तत्परं यामे पारणं विचरेद्व्रती ॥ ३७ ॥
तत्परे चाऽन्नजन्यं वा न कुर्यात्पारणं गृही ॥ ३८ ॥
नक्षत्रयोगे ग्रहणे पूजयेत्परमेश्वरम् । जपहोमादिकं कुर्याद्गृही नोपवसेत्क्वचित् ॥ ३९ ॥
दिवाष्टम्यां मुहूर्ते वा प्राजापत्येन संयुतम् । तथापि च दिवाकृत्यं समाप्य च व्रतं चरेत् ॥ ४० ॥
मुहूर्तांते च मासांते अष्टम्यामपि रोहिणी । उपवासे च यो दोषः पूजाहोमः प्रशस्यते ॥ ४१ ॥
नवम्यां च सदा पूज्याः प्रतिमासेऽयुतं द्विजाः । गृह्णीयान्नियमं चैव यथा कर्म फलप्रदम् ॥ ४२ ॥
कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका । तस्यां युक्ताशना विप्रा ब्रह्मलोकमवाप्नुयुः ॥ ४३ ॥
दशमी ज्येष्ठमासस्य सा चेद्दशहरा स्मृता । आश्विनस्य महापुण्या कार्तिके विजया स्मृता ॥ ४४ ॥
एकादशी व्रतपरा सर्वपापप्रणाशिनी । सर्वपापविनिर्मुक्ता यथा कुर्वंति मानवाः ॥ ४५ ॥
दशम्यामेकभक्तस्तु संयतः स्याज्जितेन्द्रियः । एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यां पारणं चरेत् ॥ ४६ ॥
द्वादश द्वादशीर्हन्ति तस्मात्तथाचरेद्बुधः । पूर्वेद्युरेकादशी पूर्णा परेहनि च वर्धते ॥ ४७ ॥
न वर्धते द्वादशी तु तदा त्वेवं व्यवस्थितिः । वनवासी परां कुर्यात्पूर्वां कुर्याद्गृहाश्रमी ॥ ४८ ॥
पूर्वेवैकादशी त्याज्या वर्धते चेत्तिथिद्वयम् । एकादशी द्वादशी तु तदोपोष्या परा तिथिः ॥ ४९ ॥
यदा तु पारणा योग्या द्वादशी नोपतिष्ठते । तदा पूर्वैव संग्राह्या त्याज्या वृद्धा परेऽहनि ॥ ५० ॥
एकादशी कलायुक्ता सकला द्वादशी यदि । तत्र क्रतुसमं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ॥ ५१ ॥
एकादशी द्वादशी च परेऽहनि न लभ्यते । नोपोष्या सा महादोषा पुत्रपौत्रधनक्षयात् ॥ ५२ ॥
एकादशी दशाविद्धा द्वादश्यां लिप्तिका यदा । द्वादशी पारणायोग्या वर्धते चापरेऽहनि । तदा दिनद्वये त्याज्या पारणं च नियोगतः ॥ ५३ ॥
षोडशीग्रहणं दृष्ट्वा द्वादशी लुप्तपारणा । चण्डातिथौ व्रतं चैव हंति पुण्यं पुरा कृतम् ॥ ५४ ॥
त्रयोदश्यां यद्विहितं पारणं न तु पुण्यदम् । गृहाश्रमी न कुर्याद्वा दशमीद्वादशीक्षयात् ॥ ५५ ॥
यदि रुद्रा दशमित्रा परेऽह्निरविसंक्रमः । तथापि संपरित्यज्य द्वादश्यां समुपावसेत् ॥ ५६ ॥
वज्रालोकनमात्रं तु दशमी संविशेद्यदि । एकादशी न भोक्तव्या परा ह्येकादशी तदा ॥ ५७ ॥
तदा चेद्दशमीविद्धा समुपोष्या न दूषणम् ॥ ५८ ॥
द्वादश्यामुपवासं तु यः करोति नरोत्तमः । स याति परमं स्थानं यत्र विष्णुरनामयः ॥ ५९ ॥
उपोष्य दशमीमित्रां मोहादेकादशीं नरः । निरयं याति स प्रेत्य धर्मसंततिसंक्षयात् ॥ ६० ॥
रविवारे शुक्रवारे संक्रान्त्यां तु दिनक्षये । उपवासं प्रकुर्वीत पारणं तु विवर्जयेत् ॥ ६१ ॥
शुक्लां वा यदि वा कृष्णां पूर्वसंकल्पितामपि । एकादशीं सदा कुर्यान्न वै कृष्णेत्तरां क्वचित् ॥ ६२ ॥
नक्तेन वर्तयेत्कृष्णामिति शास्त्रविनिश्चयः । मासे चैकादशी यत्र लभ्यते शुक्लपक्षके । तत्र कुर्यात्कृष्णपक्षे परा तिथिर्न गृह्यते ॥ ६३ ॥
श्रावणी द्वादशी शुक्ला चांद्रभद्रे यदा हरौ । तत्रोपोष्य हृषीकेशं पूजयेद्विधिवन्नरः ॥ ६४ ॥
श्रावणे चाश्विने चैव लभ्यते द्वादशीदिने । श्रवणेन समायुक्ता महती सा प्रकीर्तिता ॥ ६५ ॥
पुष्येण द्रादशीयुक्ता फाल्गुने विजया स्मृता । कार्तिके चेत्परित्याज्या माघे तु नारकी भवेत् ॥ ६६ ॥
या भाद्रे विजया प्रोक्ता श्रवणेन समायुता । विशेषः कथ्यते तत्र यथावद्व्रतमाचरेत् ॥ ६७ ॥
एकादश्यामुत्तरतो द्वादशी च दिवान्विता । निशिपूर्णा द्वादशी च श्रवणेनापि संयुता ॥ ६८ ॥
सफला द्वादशी ज्ञेया उपोष्यैषा महाफला ॥ ६९ ॥
द्वादश्यां विष्णुविद्धायां वासुदेवं प्रपूजयेत् । कृष्णायां तु व्रतं कुर्याद्बहुदुःखं समाचरेत ॥ ७० ॥
द्वादशी कामविद्धा चेन्मन्यते नाप्युपोषणम् । हन्यात्पुराकृतं पुण्यं त्रयोदश्यामुपोषणम् ॥ ७१ ॥
प्रहरेप्रहरे स्नानं शर्वर्यां च विधीयते । पूजनं चाग्निकार्यं च षट्सु कार्यं व्रती चरेत् ॥ ७२ ॥
एकादशीं द्वादशीं च प्राप्नोति श्रवणे यदि । एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामप्युपावसेत् ॥ ७३ ॥
पारणं तु त्रयोदश्यां द्वादशी चेन्न लभ्यते । आमिषान्नं न भुञ्जीत हविष्यान्नेन पारणम् ॥ ७४ ॥
यदा तु पारणायोग्या लभ्यते द्वादशी तदा । तस्यां नातिक्रमो युक्तस्तदभावे त्रयोदशी ॥ ७५ ॥
एकादशी द्वादशी च श्रवणर्क्षेण संयुता । विष्णुशृंखलको नाम बुधवारे विशिष्यते ॥ ७६ ॥
दशम्यां संयतो भूत्वा प्रातरेकादशीदिने । कृत्वा तु सङ्गमे स्नानं प्रहरेप्रहरे द्विजाः ॥ ७७ ॥
अनेन विधिना कृत्वा विजयायां व्रतोत्तमम् । सर्वपापं क्षयं नीत्वा विष्णुलोके वसेन्नरः ॥ ७८ ॥
चतुर्युगानां दिव्यानां यावत्स्याद्विष्णुरूपधृक । तावदेव हि सर्वत्र सार्वभौमो भवेन्नरः ॥ ७९ ॥
त्रेतायां दशजन्मानि मध्यदेशेषु भो द्विजाः । ततश्च भारते वर्षे वेदवेदांतसारवित् । पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो लक्षदो नृपसन्निभः ॥ ८० ॥
जायते दश जन्मानि त्रेतायां ब्राह्मणोत्तमः । सपत्नीकश्च दीर्घायुर्धर्मकर्मसु पूजितः ॥ ८१ ॥
भाद्रे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां पृथिवीपतिम् । शत्रुमुत्थापयेत्प्राह्णे शुभलग्ने शुभक्षणे ॥ ८२ ॥
शल्यशाल्मलिकस्यापि सप्तपर्णीयकस्य च । एषामन्यतमं वृक्षं चंपकस्यार्जुनस्य वा ॥ ८३ ॥
बृहत्कदंबवृक्षस्य द्विचत्वारिंशदंगुलैः । द्वात्रिंशदंगुलैर्वापि मानद्वयमथापि वा । त्रिव्यायामं च प्रथमं द्वाविंशहस्तमेव वा ॥ ८४ ॥
हस्तः षोडशवारस्य गृहस्थस्य विशिष्यते । हस्तत्रयेण विप्रस्य द्वादश क्षत्रियस्य तु ॥ ८५ ॥
अष्टहस्तं तु वैश्यस्य शूद्रस्य पञ्चहस्तकम् । अभ्रतः श्वेतच्छत्रं स्यात्पताका च पुरेपुरे ॥ ८६ ॥
घनसारसमायुक्तां कर्पूरमंडनान्विताम् । रक्तवस्त्रपरिच्छन्नां पुष्पमाल्यैरलंकृताम् ॥ ८७ ॥
मञ्चस्थां कारयेत्पूजां भक्त्या च सुदृढो नरः । सप्तरात्रं चरेत्पूजामैन्द्रमन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ ८८ ॥
काकादीन्न स्पृशेज्जातु वैरपक्षे विशेषतः । पताकाया निपाते तु राष्ट्रहानिं समादिशेत् ॥ ८९ ॥
पताके निस्सृते भग्ने महिषाणां विनाशनम् । स्थूणापाते च भग्ने वा चाश्वहानिं समादिशेत् ॥ ९० ॥
तस्करश्च कुले तस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् । तद्विष्णोरिति मंत्रेण शतपद्मसमन्वितम् ॥ ९१ ॥
विष्णुमुद्दिश्य जुहुयादयुतं पिप्पलस्य च । ग्रहाणां च त्रिभागेन चायुतं जुहुयाद्बुधः ॥ ९२ ॥
आदित्यस्याद्भुतमिदं द्विजपाते तु भो द्विजाः । कपोतपाते शुक्रस्य काकादौ भौममादिशेत् ॥ ९३ ॥
भूकंपे जायते विष्टं गुरोरद्भुतमादिशेत् । कीटविद्धे कृते विप्राश्चन्द्रस्याद्भुतमादिशेत् ॥ ९४ ॥
पताके निस्सृते भग्ने राहोरद्भुतमादिशेत् ॥ ९५ ॥
शिवा रुवंति चान्द्रस्य वानरो वा स्पृशेत्क्वचित् । केतोरद्भुतमुद्दिष्टं भूमिकंपे तु ते द्विजाः ॥ ९६ ॥
त्रयोदशीं सितां प्राप्य पुष्पैर्नानाविधैरपि । कामदेवं समभ्यर्चेद्गन्धाद्यैः सुमनोहरैः ॥ ९७ ॥
चैत्रे मासि सिताष्टम्यां शनौ शतभिषा यदि । गंगाया यदि लभ्येत सूर्यग्रहशतैः समा ॥ ९८ ॥
सेयं महावारुणीति ख्याता कृष्णत्रयोदशी । अस्यां स्नानं च दानं च श्राद्धं वाक्षयमुच्यते ॥ ९९ ॥
मधुमासे सिते पक्षे दम्भभञ्जी चतुर्दशी । तस्यां मदनमूले च अक्षरं काममर्चयेत् ॥ १०० ॥
स याति परमं स्थानं मदनस्य प्रभावतः । जुगुप्सितवचोभिस्तु सम्यक्तुष्टो मनोभवः ॥ १०१ ॥
अनन्तस्य व्रतं वक्ष्ये सर्वपापप्रणाशनम् । अनन्तं सुखमाप्नोति यः कुर्याद्भक्तिमान्नरः ॥ १०२ ॥
द्वादश्यां पूजिते शक्रे ध्वजके वास्तुयष्टिषु । ततः शुक्लचतुर्दश्यामनन्तं पूजयेद्धरिम् ॥ १०३ ॥
कृत्वा दर्भमयानन्तं वारिधान्यान्वितं तथा । पूजयेच्चन्दनैर्गन्धैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥ १०४ ॥
चतुर्दश फलैर्मूलैर्जलजैः कुसुमैरपि । यवगोधूमशालीनां चूर्णैर्नैकतमस्य च ॥ १०५ ॥
कृत्वा पूपाह्वयं तस्मै दद्यादेकं श्रुतेक्षितम् । स्वयमेकं तु भुञ्जीत दद्यात्सत्रस्य दोरकम् ॥ १०६ ॥
चतुर्दशग्रन्थियुतं कुंकुमेन विलेपितम् । चतुर्दशसूत्रमयं सूत्रं कार्पासमेव च ॥ १०७ ॥
अतः प्रेत चतुर्दश्यां भोजयित्वा तपोधनान् । दानं दत्त्वा द्विजेभ्यश्च यमलोकं न गच्छति ॥ १०८ ॥
ततः प्रेतकथां श्रुत्वा शाकैर्नक्तं समाचरेत् । चतुर्दशं द्वादशं वा सप्तमं वापि पञ्चमम् ॥ १०९ ॥
मानमात्रादिकं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ११० ॥
माघे मासि वटापायः कस्य पापं पुनीमहे । स्नात्वा तत्र चतुर्दश्यां समये तारकामये ॥ १११ ॥
संभवेत्फाल्गुने मासि या च कृष्णा चतुर्दशी । शिवरात्रिरिति ख्याता सा जगत्सर्वकामदा ॥ ११२ ॥
दिवा तस्या अलाभे तु रात्रियोगे व्रतं चरेत् । चतुर्दशी अमाविद्धा तद्व्रतं परिवर्जयेत् ॥ ११३ ॥
तिथियोगे च शर्वर्यां संपूर्णे व्रतमाचरेत् । कामविद्धा सा च पूज्या रात्रियोगे चरेद्व्रती ॥ ११४ ॥
प्रहरेप्रहरे स्नानं स्वयं स्नात्वा शिवस्य च । कारयेद्विधिवद्भक्त्या होमं कुर्याद्यथाविधि ॥ ११५ ॥
अथ वक्ष्यामि चैत्रादिमासे तु पूर्णिमा यथा । चित्रानक्षत्रसंयुक्तो गुरुपूर्णो विधुर्यदि । महाचैत्रीति सा ज्ञेया पूर्णिमाक्षयपुण्यदा ॥ ११६ ॥
विशाखादिषु भेदेषु पूर्णचन्द्रो गुरुश्चरेत् । महावैशाखिकाद्यास्तु पूर्णिमा द्वादश स्मृताः ॥ ११७ ॥
महाज्यैष्ठी विशेषोऽयं प्राजापत्ये यथा रविः । गुरुपूर्णचन्द्रो ज्येष्ठायां महाज्यैष्ठीति सा स्मृता ॥ ११८ ॥
विनापि गुरुणा चन्द्रः कृत्तिका पूर्णिमा तथा । तथा महाकार्त्तिकी सा तिथिः पुण्यतमा भवेत् ॥ ११९ ॥
रोहिण्यां तु स्थितश्चन्द्रः पौर्णमास्यां तु कार्त्तिके । महाकार्त्तिकी तथापि स्यात्स्वर्गलोकेऽपि दुर्लभा ॥ १२० ॥
चित्रा वा यदि वा पूर्णा यदा स्यात्पूर्णिमातिथिः । महाचैत्री तथापि स्यादश्वमेधफलप्रदा ॥ १२१ ॥
रविणा कृत्तिकायोगाद्रविवारे च पूर्णिमा । महाचैत्री तथापि स्याद्दत्तस्याक्षयकारिका ॥ १२२ ॥
एवं गुरौ गुरोर्योगे महाचैत्री प्रकीर्तिता । तत्र स्नानं च दानं च जपो नियम एव च ॥ १२३ ॥
सर्वमक्षयतां याति फलं चैवाश्वमेधिकम् । पितरस्तर्पिता यांति वैष्णवं लोकमक्षयम् ॥ १२४ ॥
भरण्यां कार्त्तिके मासि यदि स्यात्पूर्णिमा तिथिः । गंगाद्वारे तु महती वैशाखी पुण्यदा स्मृता ॥ १२५ ॥
शालग्रामे महाचैत्री कृतपुण्या महातिथिः । गंगाद्वारे तु महती वैशाखी पुण्यदा स्मृता ॥ १२६ ॥
पुरुषोत्तमे महाज्यैष्ठी महाषाढी तु शृंखले । महाश्रावणी केदारे महापुण्यतमा मता ॥ १२७ ॥
महाभाद्री बदर्यां च कुजोऽपि स्यान्नरस्तथा । महाकार्त्तिकी पुष्करे च कान्यकुब्जे तथोत्तरं ॥ १२८ ॥
महती मार्गशीर्षे स्यादयोध्यायां तथोत्तरे । महापौषी पुण्यतमा महामाघी प्रयागतः ॥ १२९ ॥
महाफाल्गुनी नैमिषे च निर्दिष्टाः स्युर्महाफलाः ॥ १३० ॥
अत्र स्म विहितं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् । सर्वमक्षयतां याति वर्द्धते चाधिकं फलम् ॥ १३१ ॥
आश्विने पौर्णमासी तु कौमुदीति प्रकीर्तिता । अस्यां चन्द्रोदये लक्ष्मीं पूजयेद्विधिवन्नरः ॥ १३२ ॥
निर्वतयेन्न यः श्राद्धं प्रभाते पैतृकं द्विजः । इन्दुक्षये मासिमासि प्रायश्चित्तीयते तु सः ॥ १३३ ॥
चन्द्राश्विने तु कृष्णायां पञ्चदश्यां यथाविधि । कृत्वा स्नानादिकं कर्म सोपवासो दिनं नयेत् ॥ १३४ ॥
प्रदोषसमये लक्ष्मीं पूजयित्वा यथाविधि । दीपवृक्षान्यथा वृक्षाँल्लक्ष्मीप्रीत्यै समुत्सृजेत् ॥ १३५ ॥
नदीतीरे गिरौ गोष्ठे श्मशाने वृक्षमूलतः । चतुष्पथे निजागारे चत्वरे तान्निधापयेत् ॥ १३६ ॥
द्विर्भोजनममावास्यां न कर्तव्यं कदाचन । शर्वर्यां च विशेषेण माघफाल्गुनयोर्नरैः ॥ १३७ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
सूत उवाच । वक्ष्ये प्रवरसंतानं यथाक्रममिति द्विजाः । यद्विना व्यत्ययो यस्मात्तस्माच्छास्त्रानुसारतः ॥ १ ॥
प्रवरत्रयं काश्यपस्य काश्यपाशावनैर्ध्रुवम् । पञ्चाश्वगौतमस्याद्य गौतमश्चोय एव च ॥ २ ॥
च्यवनो जामदग्न्यश्च आप्लवायनमेव च । मोकुन्यांगिरसभास्याज्जामदग्न्याप्लवायनम् ॥ ३ ॥
शांडिल्यासितदैवलाः प्रवरत्रयमेव च । पराशरस्य च तथा स्वयं शांबवशिष्ठकम् ॥ ४ ॥
आत्रेयमाचार्यणस्याबालप्रवरमेव हि । वात्स्यवास्यायनौ चैव उरुकंटक एव च ॥ ५ ॥
अर्थक्षीरमित्रावरुणं पञ्चमं परिकीर्तितम् । औतथ्यस्य त्रयं विद्याद्वाल्मीकोऽवरमेव हि ॥ ६ ॥
औतथ्यस्य च वाशिष्ठमैन्द्रे चक्रं च क्रौञ्चायनं तथा । औतथ्येति समाख्यातं माहिष्यं च्यवनं तथा ॥ ७ ॥
उरुकंटत्रयं विद्यात्कौशिकस्य त्रयं तथा । यद्गालो देवराट् ख्यातः कुशिकाद्याश्च भो द्विजाः ॥ ८ ॥
विश्वामित्रो देवराट्च स्वयं चैव त्रयं मतम् । घृतकौशिकस्य कुशिका विश्वामित्राघमर्षणम् ॥ ९ ॥
चण्डकौशिकस्य च तथा देवराट् देवरातकम् । विश्वामित्रे तु विख्यातः सुमन्तोरेव एव हि ॥ १० ॥
तरुंकशाकटायनः स्वयमेव प्रवरत्रयम् । भ्रमद्वयं जैमिनेश्च स्वयं वाशिष्ठमेव च ॥ ११ ॥
शंखमांगिरसच्यवनं शंखभस्य त्रयं मतम् । वात्स्यस्य च्यवनो नाम आप्लवायनकस्तथा ॥ १२ ॥
सावर्णस्य तु सावर्ण्यच्यवनजामदग्निभार्गवम् । आप्लवायनेति पाठीने एक एव तु सत्तमाः ॥ १३ ॥
कृष्णाजिनस्य कृष्णाजिनं विश्वामित्रस्य जैमिनम् । कात्यायनस्य कात्यायनगार्ग्यायणत्रयं तथा ॥ १४ ॥
वात्स्यायनेति विख्यातं कुशिकस्य च पंचमम् । अमुं च विश्वामित्रं च जामदग्न्याप्लवायनम् ॥ १५ ॥
गार्ग्यस्य गार्ग्यसामुंच तथांगिरस एव च । बार्हस्पत्यभरद्वाज इति पंच प्रकीर्तितम् ॥ १६ ॥
वशिष्ठस्य च वासिष्ठं च तथांगिरस एव च । मित्रावरुणसंयुक्तं तावत्तस्य प्रकीर्तितम् ॥ १७ ॥
जाह्वकर्णभवकर्णौ प्रवरौ परिकीर्तितौ । उपमन्युरुपमन्योस्तथेन्द्रः सह एव च ॥ १८ ॥
तदुत्तमेति त्रितयं मित्रावरुणस्य च त्रयम् । आत्रेयगौतमांगिरसप्रवरत्रयमेव हि ॥ १९ ॥
कमंडलोत्पलमित्रामित्रावरुण एव च । कमंडलुश्चेति त्रितयं प्रवरत्रयमेव च ॥ २० ॥
च्यवनस्य तथा ज्ञेयमूर्वच्यवनाप्लवायनम् । अथ स कस्यांगिरसबार्हस्पत्य एव त्रयम् ॥ २१ ॥
आगस्त्यस्य अगस्तिश्च माहश्च च्यवनेति च । विश्वामित्रे देवरात औतथ्येति तथैव च ॥ २२ ॥
ये नोक्ता ये ऽप्यविज्ञातास्ते प्रोक्ताः काश्यपाज्जगत् ॥ २३ ॥
इति श्रीभविण्ये महापुराणे मध्यम पर्वणि द्वितीयभागे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
सूत उवाच । वास्तुयागमथो वक्ष्ये बलिमण्डलपूर्वकम् । अंकुरार्पणकं कृत्वा मध्ये कुर्याच्च मंडलम् ॥ १ ॥
त्रिहस्ता पिंडिका कार्या चतुरस्रा उदक्प्लवा । प्रादेशमात्र उत्सेधो दर्पणांतर्निभो भवेत् ॥ २ ॥
मध्ये संमार्जयेद्विद्वान्पादान्नव यथाक्रमात् । कोणे चतुष्पदं ज्ञेयं दिक्षु त्रिपदकं क्रमात् ॥ ३ ॥
पञ्चकं युग्मपादेन चतुर्दिक्षु ततः परम् । कोणे चतुष्पदं स्थाप्यं चतुष्कोणे विभावयेत् ॥ ४ ॥
चतुष्कोणं बहिः कुर्यात्कोणे चापि चतुष्टयम् । द्वात्रिंशच्च भवेद्बाह्ये चातश्चापि त्रयोदश ॥ ५ ॥
चत्वारिंशत्पञ्चयुता मिलित्वा वास्तुदेवताः । शिखी चैवाथ पर्जन्यो जयंतः कुलिशायुधः ॥ ६ ॥
सूर्यः सत्यो वृषश्चैव आकाशं वायुरेव च । पूषा च वितथश्चैव गुहान्यश्च यमस्तथा ॥ ७ ॥
गन्धर्वो मृगराजस्तु मृगाः पितृगणास्तथा । दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः ॥ ८ ॥
असुरः पशुपाशौ च रोगो हि मोक्ष एव च । भल्लाटः सोमसर्पौ च अदितिश्च दितिस्तथा ॥ ९ ॥
बहिर्द्वादश इत्येतानीशानादीन्यथाक्रमम् । ईशानादिचतुष्कोणं संस्थितान्पूजयेद्बुधः ॥ १० ॥
आपश्चैवाथ सावित्रो जयो रुद्रस्तथैव च । अर्यमा सविता चैव विवस्वान्विबुधाधिपः ॥ ११ ॥
मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च सप्तमः पृथिवीधरः । अष्टमस्त्वापवत्सस्तु परिधौ ब्रह्मणः स्मृतः ॥ १२ ॥
पूर्वादिषु तथा पूज्या गन्धपुष्पैः पृथग्विधैः । पंचचत्वारिंशदेतच्चरक्या च चतुर्थकम् ॥ १३ ॥
मिलित्वा ऊनपञ्चाशदुत्तमा वास्तुदेवताः । नान्यत्र योजयेद्विप्राः प्रासादे च विशेषतः ॥ १४ ॥
बहिः कोणे चरक्यादि चरकं च विदारिकाम् । पूतनां च ततः पश्चाद्वायव्ये पापराक्षसीम् ॥ १५ ॥
स्वैःस्वैर्मंत्रैश्च गंधाद्यैः पूजयेत्कुसुमादिना । यथोक्तेन बलिं दद्यात्पायसान्नेन वा पुनः ॥ १६ ॥
रेखाः सर्वत्र शुक्लेन पद्मं रक्तेन भावयेत् । रञ्जयेदेव वर्णेन बहिष्पञ्चरजेन तु ॥ १७ ॥
देववर्णानथो वक्ष्ये यथावदनुवर्णिताः । रक्तो गौरस्तथा शोणः सितरक्तः सितस्तथा ॥ १८ ॥
पीतः शुक्लश्च धर्मश्च पूषा रक्तः प्रकीर्तितः । श्यामः शुक्रश्च कृष्णश्च पीतः शुक्लो यथाक्रमम् ॥ १९ ॥
पीतो भृंगः पुनः शुक्लः कृष्णः शुक्लस्तथैव च । रक्तः शुक्लश्च शोणश्च कृष्णरक्तस्तथैव च ॥ २० ॥
धूम्रपीतो रक्तपीतः शुक्लः कृष्णश्च श्यामकः । रक्तवर्णेन द्वात्रिंशद्दश वर्णाः प्रकीर्तिताः ॥ २१ ॥
शुक्लशोणं पुनः श्वेतं सिंदूराभं प्रकीर्तितम् । पांडुरकुंकुमाभं च रक्तं ज्ञेयं च पीतकम् ॥ २२ ॥
शुक्लपीतं च श्वेतं च गौरं चेत्यष्टवर्णकम् । पीतं रक्तं च श्यामं च गौरं चेति चतुष्टयम् ॥ २३ ॥
धरणीमदनं वाद्ये शंभुवर्णादिप्रक्रमात् । शुक्लेन रञ्जयेद्द्वारान्पुरद्वारं च मध्यमे ॥ २४ ॥
मध्येंते ऊनपञ्चाशत्सर्वं च वास्तुकर्मणि । चत्वारिंशद्द्वारयुतं गृहदेवकुलेऽपि च ॥ २५ ॥
महाकूपे तथा श्वेतो अन्यत्रापि प्रशस्यते । सुलिप्ते च शुचौ देशे सार्धहस्तप्रमाणतः ॥ २६ ॥
दश पूर्वायता रेखा दश चैवोत्तरायताः । एकादशीपदं कुर्याद्रेखाभिः पदकेन तु ॥ २७ ॥
सर्ववास्तुविभागेन विज्ञेया नवका नव । पदस्थान्पूजयेद्देवांस्त्रिंशत्पञ्चादशदेव तु ॥ २८ ॥
द्वात्रिंशद्बाह्यतः पूज्याः पूज्यागारे त्रयोदश । मध्ये नव पदे ब्रह्मा तस्याप्यष्टौ समीपगाः ॥ २९ ॥
चतुर्दिक्षु षट्पदं तु त्रिपदं तु चतुष्पदम् । पदैकं तु चतुष्कोणे एष वास्तुविनिर्णयः । चरक्यादि ततो हित्वा चत्वारिंशच्च पंचकम् ॥ ३० ॥
अपरं मण्डलं वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः । नवरेखाप्रयोगेण नवकोष्ठान्प्रकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
द्विचतुष्कोष्ठकैर्दिक्षु यजेतार्यमणं ततः । विवस्वंतं ततो मित्त्रं महीधरमतः परम् ॥ ३२ ॥
कोणेषु कोष्ठद्वंद्वेषु बाह्यादिपरिकीर्तितम् । सावित्रं सवितारं च शक्रमिन्द्रं जयं पुनः ॥ ३३ ॥
रुद्रं रुद्रजयं चैव वायुं जृंभकमेव च । पिलिपिच्छं च मेधावी विदारी पूतना तथा ॥ ३४ ॥
क्रमादीशानपर्यंतां जयंतः शक्रभास्करौ । सत्योवृषांतरिक्षौ च दिशि प्राच्यामवस्थिताः ॥ ३५ ॥
अग्निः पूषा च वितधो यमश्च गृहरक्षकः । गंधर्वो भृंगराजश्च मृगो दक्षिणमाश्रिताः ॥ ३६ ॥
निर्ऋतिर्दौवारिकश्च सुग्रीववरुणौ ततः । पुष्पदंतस्वरौ शोषरोगौ प्रत्यग्दिशि स्थिताः ॥ ३७ ॥
प्राणवायुश्च नागश्च सोमो भल्लाट एव च । मुद्गलाख्यो दित्यदिती कुबेरस्य दिशि स्थिताः ॥ ३८ ॥
मिलित्वा च त्रिपञ्चाशत्तेभ्यः पूर्वे बलिं हरेत् । पिण्याकैः परमान्नैर्वा पूर्वोक्तैर्वा यथा क्रमात् ॥ ३९ ॥
रक्तमर्यमणं ध्यायेच्चतुर्भिर्बहुभिर्वृतम् । श्वेताश्ववाहनं दिव्यं किरीटैः स्वैर्विभूषितम् ॥ ४० ॥
आकृष्णेनेति मन्त्रस्य स्वर्ण ऋषिजगतीछन्दः सवित्रर्यमप्रीतये विनियोगः ॥ ४१ ॥
विवस्वंतं पीतवर्णं पीताम्बरधरं शुभम् । मेषस्थं च महाकायं देवगन्धर्वसेवितम् ॥ ४२ ॥
एतातविषंतीति मंत्रस्य कर्दम ऋषिः पंक्तिश्छन्दः कमलादेवताविवस्वत्प्रीतये विनियोगः ॥ ४३ ॥
मित्रं ध्यायेच्छुक्लवर्णं श्वेतहंसोपरिस्थि तम् । त्रिनेत्रं त्रिभुजं चैव श्वेतांबरधरं शुभम् ॥ ४४ ॥
कयानश्चीति मंत्रस्य जयंत ऋषिर्गायत्री छन्दः शङ्करो देवता मित्रप्रीतये विनियोगः ॥ ४५ ॥
प्रीतं महीधरं ध्यायेद्वृषभोपरि संस्थिम् । त्रिभुजं पद्महस्तं च व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ ४६ ॥
त्र्यम्बकमिति मंत्रस्य गर्गऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो हरो देवता महीधरप्रीतये विनियोगः ॥ ४७ ॥
सावित्रीं श्वेतवर्णां च सर्वलक्षणसंयुताम् । द्विभुजां पीतवस्त्रां च श्वेतसिंहासने स्थिताम् ॥ ४८ ॥
रक्ताम्बरधरां रक्तां रक्तमालोपशोभिताम् ॥ ४९ ॥
तद्वर्षं इति मंत्रस्य गौतम ऋषिर्विराट् छन्दः सूर्यो देवता सवितृप्रीतये विनियोगः ॥ ५० ॥
शक्रं ध्यायेत्पीतवर्णं शुक्लकैरावतस्थितम् । सर्वदेवैः स्तूयमानं द्विभुजं पीतवाससम् ॥ ५१ ॥
त्रातारमिति मंत्रस्य भार्गव ऋषिस्त्रिष्टुप् छन्दो नरसिंहो देवता इन्द्रजयप्रीतये विनियोगः ॥ ५२ ॥
रुद्रं ध्यायेच्छ्वेतवर्णं वृषभारूढविग्रहम् । नागयज्ञोपवीतं च सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ ५३ ॥
नमस्ते रुद्रेति मंत्रस्य गायत्री छंदस्त्र्यंबको देवता रुद्रप्रीतये विनियोगः ॥ ५४ ॥
रक्तं रुद्रं जयं ध्यायेद्रक्तपद्मोपरि स्थितम् । रक्तश्यामांबरधरं द्विभुजं रक्तवाससम् ॥ ५५ ॥
त्र्यंबकमिति मन्त्रस्य गायत्रीच्छन्दो महेशो देवता रुद्रजयप्रीतये विनियोगः ॥ ५६ ॥
अपि श्वेतं ततो ध्यायेद्वराभयकरं परम् । सर्वलक्षणसंपन्नं श्वेतपद्मोपरि स्थितम् ॥ ५७ ॥
ईशान इति मंत्रस्य मरीचिर्ऋषिः पंक्तिच्छन्दो वायुर्देवता अपां प्रीतये विनियोगः । आपवत्सं पीतवर्णं मेषारूढं चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥
पद्मशंखधरं वामे वराभयकरं परम् ॥ ५९ ॥
वरुणस्योत्तंभनमसीति मन्त्रस्य नरोत्तम ऋषिर्विराट् छन्दो वरुणो देवता आवयः प्रीतये विनियोगः ॥ ६० ॥
कोणसूत्रस्योभयतः श्वेतकोष्ठद्वये पुनः । शर्वं ध्यायेद्रक्तवर्णं वृषभोपरि संस्थितम् ॥ ६१ ॥
द्विभुजं च त्रिनेत्रं च जटाभारोपशोभितम् ॥ ६२ ॥
माला स्वाहेति मंत्रस्य भार्गव ऋषिर्गायत्रीछन्दो महादेवो देवता शर्वप्रीतये विनियोगः ॥ ६३ ॥
गुहं ध्यायेत्पीतवर्णं पीतपद्मासनस्थितम । नानाभरणशोभाढ्यं कुण्डलाद्यैरलङ्कृतम् ॥ ६४ ॥
स बोध इति मन्त्रस्य अगस्तिर्ऋषिर्गायत्री छन्दो हरो देवता गुहप्रीतये विनियोगः ॥ ६५ ॥
अर्यम्णं द्विभुजं रक्तं रक्तमाल्योपशोभितम् । रक्तपद्मासनस्थं च देवगन्धर्वसेवितम् ॥ ६६ ॥
वातो वारेति मंत्रस्य काश्यप ऋषिरनुष्टुप्छन्दो वायुर्देवता अर्यमप्रीतये विनियोगः ॥ ६७ ॥
ध्यायेच्च जम्भकं श्वेतं द्विभुजं कुटिलाननम् । करालवदनं घोरं वराहोपरि संस्थितम् ॥ ६८ ॥
कुविदोगवय इति मन्त्रस्य विश्वामित्र ऋषिर्जगती छन्दः सोमो देवता जंभकप्रीतये विनियोगः ॥ ६९ ॥
पिलपिच्छं रक्तवर्णं रक्तमाल्यैरलङ्कृतम् । रक्तपद्मासनस्थं च रक्ताभरणशोभितम् ॥ ७० ॥
देवस्य हेति मन्त्रस्य पंक्तिश्छंदः शची देवता पिलपिच्छप्रीतये विनियोगः ॥ ७१ ॥
पीतां च चरकीं ध्यायेद्रक्तमाल्यैरलंकृताम् । सुचारुवदनां भव्यां गुञ्जाहारोपशोभिताम् ॥ ७२ ॥
तद्वर्षं इति मन्त्रस्य जटिल ऋषिर्बृहती छन्दो भवो देवता चरकीप्रीतये विनियोगः ॥ ७३ ॥
श्यामां विदारिकां ध्यायेत्त्रिनेत्रां च चतुर्भुजाम् । नानागणयुतां देवीं पङ्कजद्वयधारिणीम् ॥ ७४ ॥
श्रीश्च ते इति मन्त्रस्य वरुण ऋषिर्नृसिंहो देवता विदारिकाप्रीतये विनियोगः ॥ ७५ ॥
रक्तां च पूतनां ध्यायेत्पङ्कजस्थां सुशोभनाम् । सर्वाभरणसंपन्नां सर्वालंकारशोभिताम् ॥ ७६ ॥
मयि गृह्णामीति मंत्रस्य विवस्वानृषिर्नारायणो देवता पूतनाप्रीतये विनियोगः ॥ ७७ ॥
पूर्वादिदिक्षु सर्वासु सार्धाद्यंतपदेषु च । ईशानं जटिलं श्वेतं शूलहस्तं महाभुजम् ॥ ७८ ॥
त्रिनेत्रं वृषभारूढं नागहारो पशोभितम् ॥ ७९ ॥
आयुःशीर्षाण इति मंत्रस्य वामदेव ऋषिर्बृहती छन्दो धरणीधरो देवता ईशानप्रीतये विनियोगः ॥ ८० ॥
रक्तं ध्यायेच्च पर्जन्यं द्विभुजं पीतवाससम् । दक्षिणे परशुं ध्यायेदोंकारं च तथापरे ॥ ८१ ॥
कयानश्चेति मन्त्रस्य धर्म ऋषिर्बृहती छन्दो भवो देवता पर्जन्य प्रीतये विनियोगः ॥ ८२ ॥
जयन्तं श्वेतं श्वेतवृषभारूढं ध्यात्वा । मानस्तोकेति मन्त्रस्य शक्त्यृषिस्त्रिष्टुप्छन्दः शङ्करो देवता जयंतप्रीतये विनियोगः ॥ ८३ ॥
शुक्लं पीतं द्विभुजमैरावतस्थं वज्रधरं ध्यात्वा मूलबीजेन स्थापयेत् ॥ ८४ ॥
भास्करं रक्तद्विभुजं रक्ताश्वस्थं ध्यात्वा मायाबीजेन पूजयेत् ॥ ८५ ॥
सत्यं च द्विभुजं श्वेतं त्रिनेत्रं पीतवाससं मन्दकुंदबीजेन पूजयेत् । वृषं पीतं वृषभारूढमाकाशबीजेन पूजयेत् ॥ ८६ ॥
ऋक्षं नीलं चतुर्भुजं महिषारूढम् । आच्छीम इति मन्त्रस्य होता यक्ष ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः शंकरो देवता ऋक्षप्रीतये विनियोगः ॥ ८७ ॥
अग्निमारभ्य पूजयेत् । अग्निं रक्तं सप्तजिह्वं रक्तवाससं पिङ्गाक्षं ध्यात्वा । अग्निदूतमिति मंत्रस्य भरद्वाज ऋषिस्त्रिष्टुच्छन्दः शंकरो देवता अग्निप्रीतये विनि योगः ॥ ८८ ॥
वितथं रक्तमजवाहनं द्विभुजं ध्यात्वा गायत्र्या पूजयेत् ॥ ८९ ॥
गायत्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्रीछन्दः सविता देवता वितथप्रीतये विनियोगः ॥ ९० ॥
यमं कृष्णमहिषारूढं दण्डहस्तं ध्यायेत् । अच्छिय इति मन्त्रस्य त्रिष्टुप्छन्दो भवानी देवता यमप्रीतये विनियोगः ॥ ९१ ॥
गृहे क्षेत्रं रक्तमूर्ध्वकेशं महाभुजं रक्तवाससं ध्यात्वा वह्निबीजेन पूजयेत् ॥ ९२ ॥
गन्धर्वं श्वेतं द्विभुजं पद्मासनस्थं ध्यात्वा यमबीजेन पूजयेत् ॥ ९३ ॥
भृङ्गराजं रक्तसिंहासनारूढं दिव्ययज्ञोपवीतिनं ध्यायेत् ॥ ९४ ॥
होता यस्केति मन्त्रस्य भार्गव ऋषिर्गायत्रीछन्दो यशो देवता भृंगराजप्रीतये विनियोगः ॥ ९५ ॥
मृगं पीतं मृगारूढं पीतवाससं ध्यात्वा । कदाचनेति मन्त्रस्य वामदेवऋषिर्बृहती छन्दो वामदेवो देवता मृगप्रीतये विनियोगः ॥ ९६ ॥
नैर्ऋतार्द्धपदेषु च । निर्ऋतिं पीतं श्वेतं पद्मासनस्थं ध्यात्वा । कैदाचनेति मन्त्रस्य पंक्तिश्छन्दः सविता देवता निर्ऋतिप्रीतये विनियोगः ॥ ९७ ॥
नैर्ऋतार्द्धपदेषु च दौवारिकं श्वेतशरभारूढं त्रिनेत्रं सर्वाभरणभूषितं ध्यात्वा । होतस्वेति मन्त्रस्य नरसिंहऋषिर्बृहती छन्दो गणेशो देवता दौवारिकप्रीतये विनियोगः ॥ ९८ ॥
श्यामं सुग्रीवं कृष्णमेषारूढं पीतवाससं ध्यात्वा । स्वादित्येति मन्त्रस्य त्रिष्टुप्छन्दो वामनो देवता सुग्रीवप्रीतये विनियोगः ॥ ९९ ॥
सुमित्रिया न इति मन्त्रस्य कन्दर्पऋषिः पङ्क्तिश्छन्दः सूर्यो देवता वरुणप्रीतये विनियोगः ॥ १०० ॥
पुष्पदंतं पीतं मेषारूढं पीतवाससं ध्यात्वा । या ओषधीरिति मन्त्रस्य मन्मथ ऋषिर्जगती छन्दो वायुर्देवता पुष्पदंतप्रीतये विनियोगः ॥ १०१ ॥
असुरं कृष्णं कृष्णमाल्यैरलंकृतं कृत्वा । आकृष्णेति मन्त्रस्य हिरण्यवर्ण ऋषिर्जगती छन्दः सविता देवता असुरप्रीतये विनियोगः ॥ १०२ ॥
असुरं कृष्णं नागहारान्वितं पद्मासनस्थं ध्यात्वा । आब्रह्मन्निति मंत्रस्य नलिन ऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दो भवानी देवता सोमप्रीतये विनियोगः ॥ १०३ ॥
रोगं कृष्णं नीलेन्दीवरधरं श्वेतवृषभारूढं ध्यात्वा । नमस्ते रुद्र इति मन्त्रस्य नारद ऋषिः पंक्तिश्छन्दः श्रीर्देवता रोगप्रीतये विनियोगः ॥ १०४ ॥
वायुकोणादारभ्य पूजयेत् । वायुं धूम्रवर्णं ध्वजहस्तं मृगारूढं ध्यात्वा । देवा इति मन्त्रस्य बृहती छन्दो यमो देवता नागप्रीतये विनियोगः ॥ १०५ ॥
श्वेतं सोमं श्वेतवर्णासनस्थं ध्यात्वा भद्रबीजेन पूजयेत् ॥ १०६ ॥
रक्तं भल्लाटं पीतवाससं ध्यात्वा वह्निबीजेन पूजयेत् । पीतवाससमजवाहनं हारकेयूरान्वितं वायुबीजेन मंदराद्यैः पूजयेत् ॥ १०७ ॥
रक्तां दितिं नागहारान्वितां रक्तपद्मासनस्थां ध्यात्वा । मानार्थं इति मन्त्रस्येति पूजयेत् ॥ १०८ ॥
मानो त्वा इति मंत्रस्य भार्गव ऋषिः पंक्तिश्छन्दः पृथिवी देवता दितिप्रीतये विनियोगः ॥ १०९ ॥
अदितिं पीतवर्णां सिंहारूढां पीतांबरधरां ध्यात्वा । हिरण्यवर्ण इति मंत्रस्य जनार्दन ऋषिर्बृहती छन्दः सोमो देवता अदितिप्रीतये विनियोगः ॥ ११० ॥
एवं यथा विधायाथ होमं कुर्याद्यथाविधि । होमांते दक्षिणां दद्यात्काञ्चनं हेमसंयुतम् ॥ १११ ॥
तडागयागपक्षे तु सुवर्णं चार्धमेव वा ॥ ११२ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
सूत उवाच । अथ पूजाक्रमं वक्ष्ये पुराणस्मृतिचोदितम् । उत्तरे पश्चिमे वाथ पूर्वे चापि समाचरेत् ॥ १ ॥
नदीतीरे नेमिप्रांते दशद्वादशसंख्यया । मंडलं रचयेद्विप्राश्चरुकद्वयसंयुतम् ॥ २ ॥
त्रिभागं विभजेत्क्षेत्रं मध्यभागद्वयेन तु । त्रिहस्तवेदिकां कुर्यात्तालोत्सेधामुदक्प्लवाम् ॥ ३ ॥
उत्तराशे दक्षिणे चारत्निहस्तांतरेऽपि च । त्रिमेखलां हस्तमात्रां गुणवेदीसमन्विताम् ॥ ४ ॥
मूले सार्धं च शुक्लां च मेखलां तु तथैव च । चतुरंगुलिकां वेदिं मध्योन्नतां प्रकल्पयेत् ॥ ५ ॥
षट्सप्तांगुलिकां योनिं पश्चिमे मेखलोपरि । विन्यसेन्नाभिसंयुक्तमेवं कुण्डं प्रकल्पयेत् ॥ ६ ॥
श्राद्धं वृद्ध्यात्मकं कुर्यात्संकल्पं मानसं चरेत् । श्राद्धार्थं नैव संकल्पेत्तथा वै देवदर्शने ॥ ७ ॥
गयाश्राद्धार्थकं चाष्टतीर्थश्राद्धार्थमेव च । ऐशान्यां कलशे देवं पूजयेद्गणनायकम् ॥ ८ ॥
मध्ये कुण्डे महांश्चैव विष्णुदेवं दिगीश्वरान् । ब्रह्माणं चाग्निकुण्डे तु स्वैः स्वैर्मन्त्रैः प्रपूजयेत् ॥ ९ ॥
प्राणायामं विधायाथ भूतशुद्धिं समाचरेत् । ध्यायेद्वाटवीशपुरुषं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ १० ॥
श्वेतं चतुर्भुजं शांतं कुण्डलाद्यैरलंकृतम् । पुस्तकं चाक्षमालां च वराभयकरं परम् ॥ ११ ॥
पितृवैश्वानरोपेतं कुटिलभ्रूपशोभितम् । करालवदनं चैव आजानुकरलंबितम् ॥ १२ ॥
सूत उवाच । ततो भेर्यादिघोषेण यजमान उदङ्मुखः । कनकतोयेन गन्धेन मुद्गलाग्रेण लेपयेत् ॥ १ ॥
ऐशान्यां मध्यभागे वा यजेद्वा सुसमाहितः । वर्तुलाकारयेद्यस्मान्मन इच्छति संजपन् ॥ २ ॥
ऋषिः कंठोथ गायत्री छन्द इत्यभिधीयते । देवता पृथिवी चैव स्तुतौ च विनियोजयेत् ॥ ३ ॥
विवरे पूजयेत्कर्म ब्रह्माणं च धराधरम् । पृथिवीं गन्धपुष्पाद्यैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥ ४ ॥
अग्रतोऽष्टदलं लेख्यं स्थापयेत्कलशं ततः । मुखे विधाय कनकं राजतेन विनिर्मितम् ॥ ५ ॥
शुक्तिशंखसमं वापि विश्वामित्रसमुद्भवम् । पूजयेत्तीर्थतोयेन गन्धपुष्पाक्षतादिना ॥ ६ ॥
विष्णुक्रांता वचाकुष्ठचन्दनेन विलोडितम् । क्षीरं च मातुलिंगं च सावित्रं च सदूर्वया ॥ ७ ॥
दध्यक्षतं मधुयुतमेवमर्घ्यं च साधयेत् । सितचन्दनवस्त्राद्यैः शाल्यैश्च विविधैरपि ॥ ८ ॥
अव्रणं कलशं कृत्वा पञ्चवर्णसमन्वितम् । आवाहयेत्तोयनिधिं मंत्रेणानेन भक्तितः ॥ ९ ॥
आयाहि भगवन्देव तोयमूर्ते जलेश्वर । हृद्वर्णार्घ्यं मया दत्तं परितोषाय ते नमः ॥ १० ॥
गृहेभ्यश्चैव सोमाय त्वष्ट्रे चैव च शूलिने । इमं मे वरुणेत्यादि प्रत्येकं स्याद्गतित्रयम् ॥ ११ ॥
ततोर्घ्यदानं विधिवत्क्षीरेण हविषा मधु । यजमानः सपत्नीकः कुंभं कुक्षौ निधाय च ॥ १२ ॥
हिरण्यगर्भेति मंत्रस्य भरद्वाजऋषिः स्मृतः । छन्दश्च जगती ख्यातं देवता च जलाधिपः ॥ १३ ॥
वरुणस्योत्तंभनेति मंत्रस्य जलकुंभं निवेदयेत् । अस्य मंत्रस्य च ऋषिर्नारदः परिकीर्तितः । विराट्छन्दश्च ईशानो देवता समुदाहृता ॥ १४ ॥
मोचयेन्मीनयुग्मं च मेषयुग्मं तथैव च । संभवे पक्षियुग्मं च आडीं वा चक्रवाककम् ॥ १५ ॥
मोचयेन्नागयुग्मं च आयुवृद्धेश्च हेतवे । दिक्षु जीवंतिकां दद्याद्राक्षसेभ्यो बलिं हरेत् ॥ १६ ॥
निर्मितं माषभक्तेन रक्तपुष्पैरलंकृतम् । क्षात्रको लक्ष्मणश्चैव मणिभद्रो गणेश्वरः । सबिंदुकेन हंतेन दिक्षु मध्ये यथा क्रमात् ॥ १७ ॥
ये भवा भाविनो भूता ये च तेषु मयासिनः । आहरं तु बलिं तुष्ट्या प्रयच्छंतु शुभं मम ॥ १८ ॥
इत्युक्त्वा च बलिं दद्यान्नमस्कुर्यादनंतरम् । दद्यात्पयस्विनीं गां च आचार्याय विशेषतः ॥ १९ ॥
अन्येषां हि हिरण्यं च गां च दद्याद्द्विजन्मने । व्याहृतिद्वितयं चैव ततो वारुणपंचकम् ॥ २० ॥
प्राजापत्यं स्विष्टकृच्च जुहुयात्तदनंतरम् । घृतैः स्विष्टकृतं नास्ति तथा रसविसारकैः ॥ २१ ॥
पद्मोत्पलैर्मातुलिंगैः पनसैर्मातुलुंगकैः । मधूकैर्विश्वपुष्पैश्च तथाम्रातककाशकैः ॥ २२ ॥
अभिषेकं ततः कुर्यात्सुवास्त्विति च वै जपन् । दद्यात्पूर्णां च विधिवत्सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् ॥ २३ ॥
पञ्चदोषं पुरस्कृत्य ब्राह्मणानुमतेन च । गृहं प्रविश्य च ततो ब्राह्मणानथ भोजयेत् ॥ २४ ॥
दीनांधकृपणे चैव दद्याद्वित्तानुसारतः । ज्ञातिभिः सह भुञ्जीत दधिक्षीरामिषं विना ॥ २५ ॥
न क्षीरं च कषायं च भर्जितं शाकमेव च । न काण्डं च न पुष्पं च करीरं च कदाचन ॥ २६ ॥
शाल्यन्नं मूलकं चैव पनसाम्रफलानि च । मस्तं मधुघृतगुडं मातुलिंगं ससैंधवम् ॥ २७ ॥
बदरं धातकिफलं कुन्द पुष्पं तथा तिलम् । एतत्प्रशस्तं जानीयान्मरीचानि विशेषतः ॥ २८ ॥
त्रिरात्रमथ सप्ताहं परित्यज्य खले ततः । पञ्चांगकं ततः कुर्यात्स्थाप येन्नेति युग्मकम् ॥ २९ ॥
प्रथमा चार्कहस्तेन द्वितीया दशहस्तिका । वितस्ते तु भवेच्छतं द्विगुणं तदनंतरम् ॥ ३० ॥
शतार्धं ततः पश्चात्षष्टिहस्तमनंतरम् ॥ ३१ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे मध्यमपर्वणि द्वितीयभागेऽर्घ्यदानविधौ द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
सूत उवाच । स्वगृह्याग्निविधिं वक्ष्ये योगभेदेषु सत्तमाः । न परोक्तं विधानेन भयदं कीर्तिध्वंसनम् ॥ १ ॥
पुत्रा एव च कन्याश्च जनिष्याश्चापरे सुताः । गृह्या इति समाख्याता यजमानस्य दायदाः ॥ २ ॥