snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
तदा स भगवान्विष्णुर्भवेन विधिना सह । शैशुमारं शुभं चक्रं चकार नभसि स्थितम् ॥ ६ ॥
गृहीत्वा सकलास्तारा ग्रहान्सर्वान्यथाविधि । स्थापयामास भगवान्यथायोग्यं पितामहः ॥ ७ ॥
पुनर्वै ज्योतिषां चक्रैः शोषिता सकला मही । स्थलीभूयायुताब्दान्ते दृश्यमाना बभूव ह ॥ ८ ॥
तदा स भगवान्ब्रह्मा मुखात्सोमं चकार ह । द्विजराजं महाप्राज्ञं सर्ववेदविशारदम् ॥ ९ ॥
भुजाभ्यां भगवान्ब्रह्मा क्षत्रराजं महाबलम् । सूर्यं च जनयामास राजनीतिपरायणम् ॥ १० ॥
ऊरुभ्यां वैश्यराजं च समुद्रं सरितां पतिम् । रत्नाकरं च कृतवान्परमेष्ठी पितामहः ॥ ११ ॥
पद्भ्यां च जनयामास विश्वकर्माणमुत्तमम् । दक्षं नाम कलाभिज्ञं शूद्रराजं सुकृत्यकम् ॥ १२ ॥
सोमाद्वै ब्राह्मणा जाताः सूर्याद्राजन्यवंशजाः । समुद्रात्सकला वैश्या दक्षाच्छूद्रा बभूविरे ॥ १३ ॥
सूर्यमंडलतो जातो मनुर्वैवस्वतः स्वयम् । तस्य राज्यमभूत्सर्वं प्राणिनां लोकवासिनाम् ॥ १४ ॥
दिव्यानां च युगानां च तज्ज्ञेयं चैकसप्ततिः । तदा स भगवान्विष्णुर्विश्वरूपाऽवतारकः ॥ १५ ॥
विष्णुः पूर्वार्द्धतो जातः परार्द्धाद्वामनः स्वयम् । बालः सत्ययुगे देवो विश्वरूपः सनातनः ॥ १६ ॥
चतुश्शतानि वर्षाणि परमायुर्नृणां तदा । त्रेतायां यौवनं प्राप्तः पूर्वार्द्धात्संभवो हरेः ॥ १७ ॥
वर्षाणां त्रिशतानां च नृणामायुः प्रकीर्तितम् । द्वापरे वार्द्धिको देवो नृणामायुः शतद्वयम् ॥ १८ ॥
कलौ तु मरणं प्राप्तो विश्वरूपो हरिः स्वयम् । नृणामायुः शताब्दं च केषांचिद्धर्मशालिनाम् ॥ १९ ॥
परार्द्धाद्वामनो देवो महेन्द्रावरजो हरिः । चतुर्भुजो महाश्यामो गरुडोपरि संस्थितः ॥ २० ॥
विश्वरूपहितार्थाय त्रियुगी संबभूव ह । वामनार्द्धाच्च त्रियुगी जातो नारायणः स्वयम् ॥ २१ ॥
श्वेतरूपो हरिः सत्ये हंसाख्यो भगवान्स्वयम् । त्रेतायां रक्तरूपश्च यज्ञाख्यो भगवान्स्वयम् । द्वापरे पीतरूपश्च स्वर्णगर्भो हरिः स्वयम् ॥ २२ ॥
कलिकाले तु संप्राप्ते संध्यायां द्वापरे युगे । कला तु सकला विष्णोर्वामनस्य तथा कला । एकीभूता च देवक्यां जातो विष्णुस्तदा स्वयम् ॥ २३ ॥
वसुदेवगृहे रम्ये मथुरायां च देवताः । ब्रह्माद्यास्तुष्टुवुर्देवं परं ब्रह्म सनातनम् ॥ २४ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्देवानाह शुभं वचः । देवानां च हितार्थाय दैत्यानां निधनाय च । अहं कलौ च बहुधा भवामि सुरसत्तमाः ॥ २५ ॥
दिव्यं वृंदावनं रम्यं सूक्ष्मं भूतलसंस्थितम् । तत्राहं च रहःक्रीडां करिष्यामि कलौ युगे ॥ २६ ॥
सर्वे वेदाः कलौ घोरे गोपीभूताः समंततः । रंस्यन्ते हि मया सार्द्धं त्यक्त्वा भूमंडलं तदा ॥ २७ ॥
राधया प्रार्थितोऽहं वै यदा कलियुगांतके । समाप्य च रहःक्रीडां कल्की च भवितास्म्यहम् ॥ २८ ॥
युगांतप्रलयं कृत्वा पुनर्भूत्वा द्विधातनुः । सत्यधर्मं करिष्यामि सत्ये प्राप्ते सुरोत्तमाः ॥ २९ ॥
इति श्रुत्वा तु ते देवास्तत्रैवान्तर्लयं गताः । एवं युगेयुगे क्रीडा हरेरद्भुतकर्मणः ॥ ३० ॥
ये तु वै विष्णुभक्ताश्च ते हि जानंति विश्वगम् । यथैव नृपतेर्दासाः स्वराज्ञः कार्यगौरवम् । जानंति नापरे विप्र तथा दासा हरेः स्वयम् ॥ ३१ ॥
विष्णुवांछानुसारेण विष्णुमाया सनातनी । रचित्वा विविधाँल्लोकान्महाकाली बभूव ह ॥ ३२ ॥
कृत्वा कालमयं सर्वं जगदेच्चराचरम् । पश्चात्तु भक्षयित्वा तान्महागौरी भविष्यति ॥ ३३ ॥
नमस्तस्यै महाकाल्यै विष्णुमाये नमोनमः । महागौरि नमस्तुभ्यमस्मान्पाहि भयान्वितान् ॥ ३४ ॥
ऋषिरुवाच । महीराजान्मुनिश्रेष्ठ के राजानो बभूविरे । तान्नो वद महाभाग सर्वज्ञोऽस्ति भवान्सदा ॥ १ ॥
सूत उवाच । पैशाचः कुतुकोद्दीनो देहलीराज्यमास्थितः । वलीगढं महारम्यं यादवै रक्षितं पुरम् । ययौ तत्र स पैशाचः शूरायुतसमन्वितः ॥ २ ॥
वीरसेनस्य वै पौत्रं भूपसेनं नृपोत्तमम् । स जित्वा कुतुकोद्दीनो देहलीग्रामसंस्थितः ॥ ३ ॥
एतस्मिन्नंतरे भूपा नानादेश्याः समागताः । जित्वा स कुतुकोद्दीनः स्वदेशात्तैर्निराकृतः ॥ ४ ॥
सहोद्दीनस्तु तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य देहलीम् । जित्वा भूपान्दैत्यवरो मूर्तिखंडमथाकरोत् ॥ ५ ॥
तत्पश्चाद्बहुधा म्लेच्छा इहागत्य समन्ततः । पंचषट्सप्तवर्षाणि कृत्वा राज्यं लयं गताः ॥ ६ ॥
अद्यप्रभृति देशेऽस्मिञ्छतवर्षान्तरे हि ते । भूत्वा चाल्पायुषो मन्दा देवतीर्थविनाशकाः ॥ ७ ॥
म्लेच्छभूपा मुनिश्रेष्ठास्तस्माद्यूयं मया सह । गंतुमर्हथ वै शीघ्रं विशालां नगरीं शुभाम् ॥ ८ ॥
इति श्रुत्वा तु वचनं दुःखात्संत्यज्य नैमिषम् । ययुः सर्वे विशालायां हिमाद्रौ गिरिसत्तमे ॥ ९ ॥
तत्र सर्वे समाधिस्था ध्यात्वा सर्वमयं हरिम् । शतवर्षान्तरे सर्वे ध्यानाद्ब्रह्मगृहं ययुः ॥ १० ॥
व्यास उवाच । इत्येवं सकलं भाव्यं योगाभ्यासवशाद्द्रुतम् । वर्णितं च मया तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ११ ॥
मनुरुवाच । भगवन्वेदतत्त्वज्ञ सर्वलोकशिवंकरः । अहं मायाभवो जातो भवान्वेदभवो भुवि ॥ १२ ॥
अविद्यया च सकलं मम ज्ञानं समाहृतम् । अतोऽहं विविधा योनीर्गृहीत्वा लोकमागतः ॥ १३ ॥
परं ब्रह्मैव कृपया दृष्ट्वा मां मंदभागिनम् । व्यासरूपं स्वयं कृत्वा समुद्धर्तुमुपागतः ॥ १४ ॥
नमस्तस्मै मुनींद्राय वेदव्यासाय साक्षिणे । अविद्यामोहभावेभ्यो रक्षणाय नमोनमः ॥ १५ ॥
पुनरन्यच्च मे ब्रूहि सूताद्यैः किं कृतं मुने । तत्सर्वं कृपया स्वामिन्वक्तुमर्हसि सांप्रतम् ॥ १६ ॥
व्यास उवाच । ब्रह्मांडे ये स्थिता लोकास्ते सर्वेस्मिन्कलेवरे । अहंकारो हि जीवात्मा सर्वः स्यात्कोटिहीनकः ॥ १७ ॥
पुराणोऽणोरणीयांश्च षोडशात्मा सनातनः । इन्द्रियाणि मनश्चैव पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ १८ ॥
ज्ञेयो जीवः शरीरेऽस्मिन्स ईशगुणबंधितः । ईशो ह्यष्टादशात्मा वै शंकरो जीवशंकरः ॥ १९ ॥
बुद्धिर्मनश्च विषया इंद्रियाणि तथैव च । अहंकारस्य चेशो वै महादेवः सनातनः ॥ २० ॥
जीवो नारायणस्साक्षाच्छंकरेण विमोहितः । स बद्धस्त्रिगुणैः पाशैरेकश्च बहुधाभवत् ॥ २१ ॥
कालात्मा भगवानीशो महाकल्पस्वरूपकः । शिवकल्पो ब्रह्मकल्पो विष्णुकल्पस्तृतीयकः । ईशनेत्राणि तान्येव बन्धकल्पश्चतुर्थकः ॥ २२ ॥
वायुकल्पो वह्निकल्पो ब्रह्मांडो लिंगकल्पकः । ईशवक्त्राणि पञ्चैव तत्त्वज्ञैः कथितानि वै ॥ २३ ॥
भविष्यकल्पश्च तथा तथा गरुडक ल्पकः । कल्पो भागवतश्चैव मार्कण्डेयश्च कल्पकः ॥ २४ ॥
वामनश्च नृसिंहश्च वराहो मत्स्यकूर्मकौ । ज्ञानात्मनो महेशस्य ज्ञेया दश भुजा बुधैः ॥ २५ ॥
अष्टादशदिनेष्वेव ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कल्पाश्चाष्टादशास्सर्वे बुधैर्ज्ञेया विलोमतः ॥ २६ ॥
कूर्मकल्पश्च तत्राद्यो मत्स्यकल्पो द्वितीयकः । तृतीयः श्वेतवाराहः कल्पो ज्ञेयः पुरातनैः ॥ २७ ॥
द्विधा च भगवान्ब्रह्मा सूक्ष्मः स्थूलोऽगुणो गुणी । सगुणः स विराण्नाम्ना विष्णु नाभिसमुद्भवः ॥ २८ ॥
निर्गुणोव्ययरूपश्चाव्यक्तजन्मा स्वभूः स्वयम् । ब्रह्मणः सगुणस्यैव शतायुः कालनिर्मितम् ॥ २९ ॥
ऊनविंशसहस्राणि लक्षैको मानुषाब्दकैः । एभिर्वर्षैर्दिनं ज्ञेयं विराजो ब्रह्मणः स्वयम् ॥ ३० ॥
निर्गुणोऽव्यक्तजन्मा च कालात्सर्वेश्वरः परः । अव्यक्तं प्रकृतिर्ज्ञेया द्वादशांगानि वै ततः ॥ ३१ ॥
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरव्यक्तस्य स्मृतानि वै । अव्यक्ताच्च परं ब्रह्म सूक्ष्मज्योतिस्तदव्ययम् ॥ ३२ ॥
यदा व्यक्ते स्वयं प्राप्तोऽव्यक्तजन्मा हि संस्मृतः । शतवर्षसमाधिस्थो यस्तिष्ठेच्च निरंतरम् ॥ ३३ ॥
सूक्ष्मो मनोनिलो भूत्वा गच्छेद्वै ब्रह्मणः पदम् । सत्य लोकमिति ज्ञेयं योगगम्यं सनातनम् ॥ ३४ ॥
तत्र स्थाने तु मुनयो गताः सर्वे समाधिना । तत्रोषित्वा च लक्षाब्दं भूर्लोकात्क्षणमात्रकम् ॥ ३५ ॥
सच्चिदानंदघनकं ततः प्राप्ताः कलेवरे । नेत्राणि च समुन्मील्य संप्राप्ते द्वितयाह्निके ॥ ३६ ॥
ददृशुर्मनुजान्सर्वान्पशुतुल्यान्हि सूक्ष्मकान् । षष्ट्यब्दायुर्युतान्घोरान्सार्द्धकिष्कुद्वयोन्नतान् ॥ ३७ ॥
क्वचित्क्वचित्स्थिता वर्णा वर्णसंकरसन्निभाः । सर्वे म्लेच्छाश्च पाषंडा बहुरूपमतो स्थिताः ॥ ३८ ॥
तीर्थानि सकला वेदास्त्यक्त्वा भूमंडलं तदा । गोप्यो भूत्वा च हरिणा सार्द्धं चक्रुर्महोत्सवम् ॥ ३९ ॥
पाषंडा बहुजातीया नानामार्गप्रदर्शकाः । कलिना निर्मितान्वर्णान्वंचयित्वा स्थिता भुवि ॥ ४० ॥
इति दृष्ट्वा तु मुनयो रोमहर्षणमंतिके । गत्वा तत्र भविष्यंति ततः प्रांजलयो हि ते ॥ ४१ ॥
तैश्च तत्र स्तुतः सूतो योगनिद्रां सनातनीम् । कथयिष्यति संत्यज्य कल्पाख्यानं मुनीन्प्रति । तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ यथा सूतेन वर्णितम् ॥ ४२ ॥
सूत उवाच । कल्पाख्यानं प्रवक्ष्यामि यद्दृष्टं योगनिद्रया । तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा लक्षाब्दांते यथाभवत् ॥ ४३ ॥
मुकुलान्वयसंभूतो म्लेच्छभूपः पिशाचकः । नाम्ना तिमिरलिंगश्च मध्यदेशमुपाययौ ॥ ४४ ॥
आर्यान्म्लेच्छांस्तदा भूपाञ्जित्वा कालस्वरूपकः । देहलीनगरीमध्ये महावधमकारयत् ॥ ४५ ॥
आहूय सकलान्विप्रानार्यदेशनिवासिनः । उवाच वचनं धीमान्यूयं मूर्तिप्रपूजकाः ॥ ४६ ॥
निर्मिता येन वा मूर्तिस्तस्य पुत्रीसमा स्मृता । तस्याः किं पूजनं शुद्धं शालग्रामशिलामयम् । विष्णुदेवश्च युष्माभिः प्रोक्तः स तु न वै हरिः ॥ ४७ ॥
अतो वः सकला वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । वृथा कृतानि मुनिभिर्लोकवञ्चनहेतवे । इत्युक्त्वा तान्बलाद्गृह्य ज्वलदग्नौ समाक्षिपत् ॥ ४८ ॥
शालग्रामशिलाः सर्वा बलात्तेषां सुपूज्यकाः । गृहीत्वा चोष्ट्रपृष्ठेषु समारोप्य गृहं ययौ ॥ ४९ ॥
तैत्तिरं देशमागम्य दुर्गं तत्र चकार सः । शालग्रामशिलानां च स्वासनारोहणं कृतम् ॥ ५० ॥
तदा तु सकला देवा दुःखिता वासवं प्रभुम् । समूचुर्बहुधालप्य देवदेवं शचीपतिम् ॥ ५१ ॥
वयं तु भगवन्सर्वे शालग्रामशिलास्थिताः । त्यक्त्वा मूर्तीश्च सकलाः कृष्णांशेन प्रबोधिताः । शालग्रामशिलामध्ये वसामो मुदिता वयम् ॥ ५२ ॥
शिलास्सर्वाश्च नो देव शालदेशसमुद्भवाः । ताश्च वै म्लेच्छराजेन स्वपदारोहणीकृताः ॥ ५३ ॥
इति श्रुत्वा तु वचनं देवानां भगवान्स्वराट् । ज्ञात्वा बलिकृतं सर्वं देवपूजानिराकृतम् ॥ ५४ ॥
चुकोप भगवानिन्द्रो दैत्यान्प्रत्यभ्रवाहनः । गृहीत्वा वज्रमतुलं स्वायुधं दैत्यनाशनम् । तैत्तिरे प्रेषयामास देशे म्लेच्छनिवासके ॥ ५५ ॥
तस्य शब्देन सकला देशाश्च बहुभिन्नकाः । स म्लेच्छो मरणं प्राप्तस्तदा सर्वसभाजनैः ॥ ५६ ॥
शालग्रामशिलाः सर्वा गृहीत्वा विबुधास्तदा । गंडक्यां च समाक्षिप्य स्वर्गलोकमुपाययुः ॥ ५७ ॥
महेन्द्रस्तु सुरैः सार्द्धं देवपूज्यमुवाच ह । महीतले कलौ प्राप्ते भगवन्दानवोत्तमाः ॥ ५८ ॥
वेदधर्मं समुल्लंघ्य मम नाशनतत्पराः । अतो मां रक्ष भगवन्देवैः सार्द्धं कलौ युगे ॥ ५९ ॥
जीव उवाच । महेन्द्र तव या पत्नी शची नाम्ना महोत्तमा । ददौ तस्यै वरं विष्णुर्भवितास्मि सुतः कलौ ॥ ६० ॥
त्वदाज्ञया च सा देवी पुरीं शांतिमयीं शुभाम् । गौडदेशे च गंगायाः कूले लोकनिवासिनीम् ॥ ६१ ॥
प्रत्यागत्य द्विजो भूत्वा कार्यसिद्धिं करिष्यति । भवान्वै ब्राह्मणो भूत्वा देवकार्यं प्रसाधय ॥ ६२ ॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं रुद्रैरेकादशैः सह । अष्टभिर्वसुभिः सार्धमश्विभ्यां स च वासवः ॥ ६३ ॥
तीर्थराजमुपागम्य प्रयागं च रविप्रियम् । माघे तु मकरे सूर्ये सूर्यदेवमतोषयत् ॥ ६४ ॥
बृहस्पतिस्तदागत्य सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । इन्द्रादीन्कथयामास द्वादशाध्यायमापठन् ॥ ६५ ॥
ऋषय ऊचुः । बृहस्पतिस्तु भगवान्मुनिर्देवान्समास्थितान् । किं प्रोवाच च माहात्म्यं मंडलस्थस्य वै रवेः ॥ १ ॥
तत्सर्वं कृपया ब्रह्मन्ब्रूहि नस्तत्समुत्सुकान् । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सूतो वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥
बृहस्पतिं समासीनं जीवरूपं गुणालयम् । प्रयागस्थो महेन्द्रश्च सुरैः सार्द्धमुवाच ह ॥ ३ ॥
कथयस्व महाभाग सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुतेन रविः साक्षात्प्रसन्नोद्य भवेत्प्रभुः ॥ ४ ॥
बृहस्पतिरुवाच । धातृशर्मा द्विजः कश्चिदपत्यार्थे प्रजापतिम् । तपसा तोषयामास बर्हिष्मतिपुरे स्थितः ॥ ५ ॥
पंचमाब्दे तु भगवान्संतुष्टश्च प्रजापतिः । सुतं कन्यां पुनः पुत्रं त्रीण्यपत्यानि संददौ ॥ ६ ॥
वर्षांतरे जनयित्वा त्र्यपत्य स द्विजोत्तमः । धातृशर्मा परं हर्षमाप्तवान्पुत्रलालनैः ॥ ७ ॥
विवाहाश्च कथं तेषां भवितव्या महोत्तमाः । इति चिन्तान्वितो विप्रो गंधर्वेशं च तुम्बुरुम् ॥ ८ ॥
हवनैस्तोषयामास वर्षमात्रविधानतः । तुम्बुरुश्च तदागत्य तं चकार मनोरथम् ॥ ९ ॥
प्रसन्नस्तु तदा विप्रो वधूर्जामातरं मुदा । दृष्ट्वा तेषां विहारं च पुनश्चिंतां चकार ह ॥ १० ॥
भूषणानि च वासांसि धनानि विविधानि च । तेषां कथं भविष्यंति निर्धनानां ममाशुच ॥ ११ ॥
षष्टिवर्षमयो भूत्वा चंदनाद्यैर्धनाधिपम् । विधिवत्पूजयामास वर्षमात्रं तु तत्परः ॥ १२ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्ददौ तस्मै धनं बहु । विद्यां यक्षमयीं रम्यां पंचस्वर्णप्रदां मुदा ॥ १३ ॥
सहस्रजापी संपूज्य हवनं तद्दशांशकम् । तर्पणं मार्जनं चैव कृत्वा वांछामवाप्तवान् ॥ १४ ॥
इत्येवं वर्तमानस्य गतः कालो महान्स्वयम् । मृत्योरागमनं तस्य जातं रोगसमन्वितम् ॥ १५ ॥
पीडितस्तु रुजा विप्रः शंकरं लोकशंकरम् । स्तुतिभिः श्रुतिरूपाभिस्तुष्टाव बलवर्जितः । मासमात्रेण भगवान्ददौ ज्ञानं स्वयं हरः ॥ १६ ॥
धातृशर्मा तु तत्प्राप्य भास्करं मोहनाशनम् । सूर्यवारव्रतैस्तत्र तोषयामास नम्रधीः ॥ १७ ॥
पंचाब्दे भगवान्सूर्यो भक्तिभावेन वत्सलः । चैत्र्यां तमाह वचनं वरं ब्रूहि पुनः पुनः ॥ १८ ॥
धातृशर्मा तु तच्छ्रुत्वा भास्करं मोहनाशनम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तुष्टाव परया गिरा ॥ १९ ॥
धातृशर्मोवाच । प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च मनसोस्य तनौ प्रिया । रात्रिरूपा प्रवृत्तिश्च निवृत्तिर्दिनरूपिणी । भवतस्तेजसा जाते लोकबंधनहेतवे ॥ २० ॥
अव्यक्ते तु स्थितं तेजो भवतो दिव्यसूक्ष्मकम् । त्रिधाभूतं तु विश्वाय तस्मै तेजात्मने नमः ॥ २१ ॥
राजसी या स्मृता बुद्धिस्तत्पतिर्भगवान्विधिः । भवतस्तेजसा जातस्तस्मै ते विधये नमः ॥ २२ ॥
सात्त्विकी या तनौ बुद्धिस्तत्पतिर्भगवान्हरिः । भवता निर्मितस्सत्त्वात्तस्मै ते हरये नमः ॥ २३ ॥
तामसी मोहना बुद्धिस्तत्पतिश्च स्वयं शिवः । तमोभूतेन भवता जातस्तस्मै नमोनमः । देहि मे भगवन्मोक्षं संज्ञाकांत नमोनमः ॥ २४ ॥
बृहस्पतिरुवाच । इत्येवं संस्तुतस्तेन भगवान्धातृशर्मणा । महेन्द्रवचनं प्राह तं द्विजं ज्ञानकोविदम् ॥ २५ ॥
मोक्षश्चतुर्विधो विप्र सालोक्यं तपसोद्भवम् । सामीप्यं भक्तितो जातं सारूप्यं ध्यानसंभवम् ॥ २६ ॥
सायुज्यं ज्ञानतो ज्ञेयं तेषां स्वामी परः पुमान् । सगुणो विगुणो ज्ञेय आनन्दो मोक्षिणां क्रमात् ॥ २७ ॥
देवानां चैव देहेषु ये मोक्षाः पुनरागताः । यद्गत्वा न निवर्तंते तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २८ ॥
यत्प्रसन्नेन विप्रेन्द्र सायुज्यं मे भवेत्तव । मनुमात्रश्च यः कालस्तावत्ते मोक्ष आस्थितः । इत्युक्त्वांतर्दधे देवस्तेन मोक्षीकृतो द्विजः ॥ २९ ॥
सूत उवाच । इत्युक्तवंतं वागीशं चैत्रमासे दिवाकरः । स्वरूपं दर्शयामास देवदेवः सनातनः ॥ ३० ॥
शृणुध्वं सकला देवा यन्निमिताः समागताः । वंगीये स्वांशमुत्पाद्य देवकार्यं करोम्यहम् ॥ ३१ ॥
इत्युक्त्वा स्वमुखात्तेजः समुत्पाद्य दिवाकरः । स्वभक्तायै सुकन्यायै द्विजपत्न्यै ददौ हि तत् ॥ ३२ ॥
धातृशर्मा द्विजो यो वै सूर्ये मोक्षमुपागतः । स वै तत्तेजसा जातः काव्यकारस्य मंदिरे ॥ ३३ ॥
ईश्वरो नाम विख्यातः पुरीशद्वान्त आत्मवान् । जित्वा विप्रान्वेदपरान्महतीं कीर्तिमाप्तवान् ॥ ३४ ॥
इति ते कथितं विप्र यथा जीवनभाषितम् । पुनः शृणु कथां रम्यां देवभ्यो जीवनिर्मिताम् ॥ ३५ ॥
बृहस्पतिरुवाच । मायावत्यां द्विजः कश्चिन्मित्रशर्मेति विश्रुतः । काव्यविद्यापरो नित्यं रसिकः कामिनीप्रियः ॥ ३६ ॥
कुंभराशिं मयि प्राप्ते गंगाद्वारे महोत्सवः । बभूव बहु लैर्भूपेः कारितस्तीर्थतत्परैः ॥ ३७ ॥
तत्रोत्सवे नरा नार्य्यो बहुभूषणभूषिताः । समाययुर्दर्शनार्थे परमानन्दनिर्भराः ॥ ३८ ॥
मित्रशर्मा तु स प्राप्य कामसेनस्य वै सुताम् । काव्यकेलिकलायुक्तां द्वादशाब्दमयीं शुभाम् ॥ ३९ ॥
दाक्षिणात्यस्य भूपस्य तनयां मधुराननाम् । दृष्ट्वा तां मृगशावाक्षीं तद्वशित्वमुपागतः ॥ ४० ॥
सा तु तं चित्रिणी नाम्ना मित्रशर्माणमुत्तमम् । दृष्ट्वा तु मूर्च्छिता चासीद्विप्रमूर्तिर्हदि स्थिता ॥ ४१ ॥
स्वगेहं पुनरागत्य चित्रिणी भास्करं प्रभुम् । प्रत्यहं पूजयामास बहुमानपुरस्सरा ॥ ४२ ॥
मित्रशर्मा तु तत्स्थाने गंगाकूले मनोहरे । प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा वैशाखे जलमध्यगः ॥ ४३ ॥
स्तोत्रमादित्यहृदयमजपत्सूर्यतत्परः । प्रत्यहं द्वादशावर्तैस्तोषयामास भास्करम् ॥ ४४ ॥
मासान्ते भगवान्सूर्यो ददौ तस्मै हि तं वरम् । स तु लब्धवरो विप्रः स्वगेहं पुनरागतः ॥ ४५ ॥
चित्रिणी तु वरं प्राप्ता वांछितं लोकभास्करात् । पुनस्तौ पितरौ स्वप्ने भास्करेण प्रबोधितौ ॥ ४६ ॥
मित्रशर्माणमाहूय वरयामासतुः सुताम् । स्वान्ते निवासयामास कामसेनश्च दंपती ॥ ४७ ॥
तौ तु चक्रं मुदाविष्टौ प्रत्यहं सूर्यदेवतम् । ताम्रपात्रे च तद्यंत्रं लेखयित्वा विधानतः ॥ ४८ ॥
ईजतू रक्तकुसुमैर्व्रतं कृत्वा रविप्रियम् ॥ ४९ ॥
शताब्दवपुषौ चोभौ निर्जरौ श्रमवर्जितौ । आरोग्यौ मरणं प्राप्य सामीप्यं च रवेर्गतौ ॥ ५० ॥
इति श्रुत्वा रवेर्गाथां वैशाख्यां देवराट् स्वयम् । प्रत्यक्षं भास्करं देवं ददर्श सहितं सुरैः ॥ ५१ ॥
भक्तिनम्रान्सुरान्दृष्ट्वा भगवांस्तिमिरापहः । उवाच वचनं रम्यं देवकार्यपरं शुभम् । ममांशात्तनयो भूमौ भविष्यति सुरोत्तम ॥ ५२ ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा स्वस्य बिंबस्य तेजोराशिं समन्ततः । समुत्पाद्य कृतः काश्यां रामानंदस्ततोभवत् ॥ ५३ ॥
देवलस्य च विप्रस्य कान्यकुब्जस्य वै सुतः । बाल्यात्प्रभृति स ज्ञानी रामनामपरायणः । पित्रा मात्रा परित्यक्तो राघवं शरणं गतः ॥ ५४ ॥
तदा तु भगवान्साक्षाच्चतुर्दशकलो हरिः । सीतापतिस्तद्धृदये निवासं कृतवान्मुदा ॥ ५५ ॥
इति ते कथितं विप्र मित्रदेवांशतो यथा । रामानंदस्तु बलवान्हरिभक्तेश्च संभवः ॥ ५६ ॥
बृहस्पतिरुवाच । शृणु शक्र कथां रम्यां ज्येष्ठमासस्य वै रवेः । अर्यमा नाम वै विप्रः पुरा सत्ययुगे ह्यभूत् । वेदवेदांगतत्त्वज्ञो धर्मशास्त्रपरायणः ॥ ५७ ॥
तस्य पत्नी पितृमती श्राद्धयज्ञस्य भूपतेः । तनया च महासाध्वी सप्त पुत्रानकल्मषान् । अर्यम्णो जनयामास धर्मशास्त्रपरायणन् ॥ ५८ ॥
एकदा स द्विजो धीमान्विचार्य्य बहुधा हृदि । धनार्थी भास्करं देवं तुष्टाव बहुपूजनैः ॥ ५९ ॥
प्रभाते श्वेतकुसुमैश्चन्दनादिभिरर्चनैः । मध्याह्ने रक्तकुसुमैः पीतपुष्पैः पितृप्रसौ ॥ ६० ॥
मासमात्रं तु विधिना पूजयामास भास्करम् । ज्येष्ठे वै भगवान्सूर्यो ददौ तस्मै मणिं शुभम् ॥ ६१ ॥
तन्मणेश्च प्रभावेण प्रस्थमात्रं च कांचनम् । प्रत्यहं जनयामास तेन धर्मः समर्जितः ॥ ६२ ॥
वापीकूपतडागान्हि तथा हर्म्याणि भूतले । कारयामास धर्मार्थी सूर्यदेवप्रसादतः ॥ ६३ ॥
सहस्राब्द वपुर्भूत्वा निर्जरो निरुपद्रवः । त्यक्त्वा कलेवरं रम्यं सूर्यलोकमुपाययौ । उषित्वा तत्र लक्षाब्दं सूर्यरूपो बभूव ह ॥ ६४ ॥
इत्येवं भास्करस्यैव माहात्म्यं कथितं मया । तस्माच्छक्र सुरैः सार्द्धं भज मंडलगं रविम् ॥ ६५ ॥
इति श्रुत्वा तु ते देवाः पद्यैः सूर्यकथा मयैः । तोषयांचक्रिरे प्रेम्णा ज्येष्ठमासि रविस्त्वसौ । प्रत्यक्षमभवत्तत्र देवानाह प्रसन्नधीः ॥ ६६ ॥
सुदर्शनो द्वापरान्ते कृष्णाज्ञप्तो जनिष्यति ॥ ६७ ॥
निम्बादित्य इति ख्यातो धर्मग्लानिं हरिष्यति । सूत उवाच । शृणुष्व चरितं तस्य निम्बार्कस्य महात्मनः ॥ ६८ ॥
यमाह भगवान्कृष्णः कुरु कार्यं ममाज्ञया । मेरोश्च दक्षिणे पार्श्वे नर्मदायास्तटे शुभे ॥ ६९ ॥
देशे तैलंगके रम्ये देवर्षिवरसेविते । तत्रावतीर्य सद्धर्मान्नारदाद्देवदर्शनात् ॥ ७० ॥
लब्ध्वा भूमौ वर्तयस्व नष्टप्रायान्ममाज्ञया । माथुरे नैमिषारण्ये द्वारवत्यां ममाश्रमे ॥ ७१ ॥
सुदर्शनाश्रमादौ च स्थितिः कार्या त्वयानघ । ओमित्यादेशमादाय भगवाञ्श्रीसुदर्शनः ॥ ७२ ॥
भक्ताभीष्टप्रदः साक्षादवतीर्णो महीतले । देशे तैलंगके पुण्ये द्विजवर्यो महामना ॥ ७३ ॥
सुदर्शनाश्रमे पुण्ये भृगुवंशसमुद्भवः । नाम्नाऽरुण इति ख्यातो वेदवेदांगपारगः ॥ ७४ ॥
ऋषिरूपधरश्चासीज्जयंत्या भार्यया सह । समाहितं तेन तेजो विष्णुचक्रसमुद्भवम् ॥ ७५ ॥
दधार मनसा देवी जयन्ती पतिदेवता । तेजसा शुशुभे तेन चन्द्रेणेव दिशामला ॥ ७६ ॥
अथ सर्वगुणोपेते काले परमशोभने । कार्त्तिकस्य सिते पक्षे पूर्णिमायां वृषे विधौ ॥ ७७ ॥
कृत्तिकाभे महारम्ये उच्चस्थे ग्रहपं चक्रे । सूर्यावसानसमये मेषलग्ने निशामुखे ॥ ७८ ॥
जयन्त्यां जयरूपिण्यां जजान जगदीश्वरः । येन सर्वमिदं विश्वं वेदधर्मे नियोजितम् ॥ ७९ ॥
विरिञ्चिरेकदा तस्मिन्निम्बार्कस्याश्रमे शुभे । समागत्याह भो ब्रह्मन्प्राप्तोऽहं क्षुधयान्वितः ॥ ८० ॥
यावत्सूर्यः स्थितो व्योम्नि तावन्मां भोजय द्विज । इति श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा ददौ तस्मै च भोजनम् ॥ ८१ ॥
तदा तु भगवान्सूर्यो ह्यस्ताचलमुपागतः । मुनिना ऋषिणा तेन निम्ब वृक्षे तदा शुभे ॥ ८२ ॥
स्थापितं तेजसा स्वेन तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् । तत्तेजः सूर्यसंकाशं दृष्ट्वा वेधाः स्मयान्वितः ॥ ८३ ॥
भिक्षुवेषधरं बालं मुनिं सूर्यमिवापरम् । ननाम दंडवद्भूमौ तपसा तस्य तोषितः ॥ ८४ ॥
उवाच वचनं रम्यं साधु साध्विति पूजयन् । निम्बादित्य इति ख्यातो वसुधायां भविष्यसि ॥ ८५ ॥
बृहस्पतिरुवाच । पुरा त्रेतायुगे शक्र शक्रशर्मा द्विजो ह्यभूत् । अयोध्यायां महाभागो देवपूजनतत्परः ॥ १ ॥
अश्विनौ च तथा रुद्वान्वसून्सूर्यान्पृथक्पृथक् । यजुर्वेदमयैर्मंत्रैरर्चयित्वा प्रसन्नधीः । हव्यैश्च तर्पयामास देवाँस्तान्प्रत्यहं द्विजः ॥ २ ॥
तद्भावतस्त्रयस्त्रिंशद्देवाः क्षुद्रगणैर्युताः । दुदुर्मनोरथं तस्मै दुर्लभं सुलभीकृतम् ॥ ३ ॥
दशवर्षसहस्राणि निर्जरो निरुपद्रवः । पश्चात्कलेवरं त्यक्त्वा पश्चात्सूर्यो बभूव सः ॥ ४ ॥
लक्षाब्दं मण्डले तस्मिन्नधिकारः कृतस्ततः । ब्रह्मलोकं ययौ विप्रः सर्वदेवप्रसादतः ॥ ५ ॥
अष्टवर्षसहस्राणि दिव्यानि पदमुत्तमम् । विलोक्य मंडले प्राप्तं तं सूर्यं जपपूजनैः ॥ ६ ॥
इति श्रुत्वा तु वचनं महेन्द्रः सुरसंयुतः । आषाढे भास्करं देवं पूजयामास नम्रधीः ॥ ७ ॥
आषाढपूर्णिमायां च स देवो जगतीतले । प्रत्यक्षमगमत्तत्र सुरानाह शृणुष्व तत् ॥ ८ ॥
वृन्दावने महारम्ये जनयिष्ये कलौ भये । स द्विजः सूर्यरूपश्च देवकार्यं करिष्यति ॥ ९ ॥
माधवस्य द्विजस्यैव तनयः स भविष्यति । मधुर्नाम महाभागो वेदमार्गपरायणः ॥ १० ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्सूर्यो देवकार्यार्थमुद्यतः । स्वांगात्तु तेज उत्पाद्य वृंदावनमप्रे षयत् ॥ ११ ॥
विमुखान्मधुरालापैर्वशीकृत्य समन्ततः । तेभ्यश्च वैष्णवीं शक्तिं प्रददौ भुक्तिमुक्तिदाम् । मध्वाचार्य इति ख्यातः प्रसिद्धोऽभून्महीतले ॥ १२ ॥
जीव उवाच । द्वापरे च द्विजश्रेष्ठो मेघशर्मा बभूव ह । ज्ञानवान्मतिमान्धर्मी वेदमार्गपरायणः ॥ १३ ॥
कृषिकृत्यपरो नित्यं तद्धनैश्च दशांशकैः । प्रत्यहं सकलान्देवानर्चयामास भक्तिमान् ॥ १४ ॥
एकदा पञ्चवर्षाब्दे शन्तनौ च महीपतौ । संप्राप्ते तस्य वै देशे ह्यनावृष्टिर्बभूव ह ॥ १५ ॥
क्रोशमात्रं हि तत्क्षेत्रं पर्जन्येनैव सेचितम् । धान्यानां द्रोणमानश्च भावोऽभूदेकमुद्रया ॥ १६ ॥
मेघशर्मा तदा तत्र धनधान्ययुतोऽभवत् । अन्ये तु पीडिता लोका राजानं शरण ययुः ॥ १७ ॥
तदा तु दुःखितो राजा मेघशर्माणमाह्वयत् । द्विजश्रेष्ठ नमस्तुभ्यं गुरुर्भव मम प्रियः ॥ १८ ॥
अनावृष्टिर्यथा न स्यात्तथा विप्र समादिश ॥ १९ ॥
इत्येवंवादिनं भूपं मेघशर्मा वचोऽब्रवीत् । श्रावणे मासि संप्राप्ते विप्रान्वेदपरायणान् ॥ २० ॥
द्वादशैव समाहूय लक्षमात्रं रवेः स्वयम् । जापयित्वा सुमनसा पूर्णिमायां तु तद्व्रती । सूर्यमन्त्राहुतीर्वह्नौ तद्दशांशं हि तद्द्विजैः ॥ २१ ॥
कारयित्वा विधानेन कृतकृत्यः सुखी भव । इति श्रुत्वा तथा कृत्वा भोजयामास वेदगान् ॥ २२ ॥
प्रसन्नस्तु तदा सूर्यः पर्जन्यात्मा समन्ततः । भूमिमाच्छाद्य स दिशं प्रभुर्वृष्टिमकारयत् ॥ २३ ॥
शन्तनुस्तु तदा राजा सूर्यव्रतपरायणः । तद्व्रतेन महापुण्यो बभूव नृपसत्तमः ॥ २४ ॥
यं यं करेण स्पृशति वृद्धो भवति वै युवा । सूर्यदेवप्रभावेन मेघशर्मा तथा ह्यभूत् ॥ २५ ॥
स वै पंचशतायुश्च निर्जरो निरुपद्रवः । त्यक्त्वा प्राणान्रविर्भूत्वा सूर्यलोकमुपागमत् । लक्षाब्द भुवमासाद्य ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ २६ ॥
इत्येवंवादिनं जीवं पर्जन्यो भगवान्रविः । स्वरूपं दर्शयामास प्रयागं प्रति चागतः ॥ २७ ॥
मुरा नाह प्रसन्नात्मा म्लेच्छराज्ये कलौ युगे । वृन्दावने समागम्य देवकार्यं करोम्यहम् ॥ २८ ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्सूर्यो गत्वा वृन्दावनं शुभम् । श्रीधरो नाम विख्यातः पुत्रोभूद्वेदशर्मणः ॥ २९ ॥
श्रीमद्भागवतं शास्त्रं समालोक्य विशारदः । चकार विदुषामर्थे प्रदीप्तं श्रीधरः शुभम् । श्रीमद्भागवतं शास्त्रं पुराणोपरि तत्कृतम् ॥ ३० ॥
जीव उवाच । पुरा कलौ युगे प्राप्ते प्रांशुशर्मा द्विजोऽभवत् । वेदशास्त्रपरो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥ ३१ ॥
सत्यवादी महासाधुः स्तेयहिंसाविवर्जितः । भिक्षावृत्तिपरो नित्यं पुत्रदारप्रपोषकः ॥ ३२ ॥
एकदा पथि भिक्षार्थं गच्छतस्तस्य भूपतेः । मायाकृत्यकरो धूर्तः कलिस्तत्राक्षिगोचरः ॥ ३३ ॥
बभूव वाटिकां कृत्वा कलिर्दानमनोहराम् । तमुवाच द्विजो भूत्वा प्रांशुशर्मन्वचः शृणु ॥ ३४ ॥
ममेयं वाटिका रम्या तत्र गच्छ सुखी भव । इति विप्रवचः श्रुत्वा वाटिकां तां समागतः ॥ ३५ ॥
कलिस्तु वाटिकामध्ये गत्वा रम्यफलानि च । त्रोटयित्वा ददौ तस्मै भोजनार्थं महाखलः ॥ ३६ ॥
प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा प्रांशुशर्माणमब्रवीत् । भुंक्ष्व विप्र मया सार्द्धं कलिंदस्य फलं शुभम् ॥ ३७ ॥
इत्युक्तः स तु तं प्राह विहस्य मधुर स्वरम् । वृक्षे बिभीतके चैव कलिंदस्य फले तथा । कलिः प्राप्तः स्मृतः प्राज्ञैस्तस्माद्गृह्णाम्यहं न हि ॥ ३८ ॥
यदि दत्तं फलं भक्त्या त्वयाद्य द्विजसेविना । शालग्रामाय वै दत्त्वा प्रसादं तद्भजाम्यहम् । शालग्रामः स्वयं ब्रह्म सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ३९ ॥
दर्शनात्तस्य चाभक्ष्यो भक्ष्यो भवति निश्चितः । इति श्रुत्वा कलिस्तत्र लज्जितोऽभून्निराशकः । द्विजस्तु तत्फलं गृह्य भूमिग्राममुपाययौ ॥ ४० ॥
नृपतिस्तत्र चागत्य द्विजमाह प्रसन्नधीः । किं गृहीतं त्वया विप्र दर्शयाशु प्रियं कुरु ॥ ४१ ॥
इति श्रुत्वा प्रांशुशर्मा तत्फलं वत्समुंडवत् । गृहीत्वा प्रददौ राज्ञे विस्मितो द्विजसत्तमः ॥ ४२ ॥
तदा तु स कलिर्भूपस्तं विप्रं ताड्य वेतसैः । कारागारे लोहमये कृतवान्न्यायमित्रकः ॥ ४३ ॥
प्रातःकाले रवौ प्राप्ते प्रांशुशर्मा सुदुःखितः । तुष्टाव भास्करं देवं स्तोत्रैर्ऋग्वेदसंभवैः ॥ ४४ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्रविः साक्षात्सनातनः । विप्रस्य कर्णयोर्वाक्यमुवाच नभसेरितम् ॥ ४५ ॥
शृणु विप्र महाभाग कालरूपो हरिः स्वयम् । चतुर्युगं तेन कृतं विश्वपालादिहेतवे ॥ ४६ ॥
कलिर्विश्वसमूहानां मृत्यवे रचितस्तथा । अतो घोरे कलौ प्राप्ते विष्णुमायाविनिर्मितम् । कलिञ्जरं च नगरं तत्रोष्य मुदितो भव ॥ ४७ ॥
इत्युक्त्वा रक्षणं कृत्वा तस्य विप्रस्य भास्करः । कलिञ्जरे च नगरे प्रेषयामास तं द्विजम् ॥ ४८ ॥
सपादशतवर्षं च द्विजस्तत्र वसन्रविम् । आराध्य पुत्रपत्नीको रविलोकमुपाययौ ॥ ४९ ॥
स वै भाद्रपदे मासि सूर्यो भूत्वायुताब्दकम् । पश्चाद्ब्रह्मपुरं प्राप्य परमानन्दमाप्तवान् । इति ते कथितं विप्र यथा जीवस्तमब्रवीत् ॥ ५० ॥
आगत्य भास्करो देवः पूर्णिमायां तु भाद्रके । अष्टाविंशे कलौ प्राप्ते स्वयं जातः कलिञ्जरे ॥ ५१ ॥
शिवदत्तस्य तनयो विष्णुशर्मेति विश्रुतः । वेदशास्त्रकलाभिज्ञो वैष्णवो देव पूजकः ॥ ५२ ॥
चतुर्वर्णान्नरान्विप्र समाहूय हरेर्गृहे । वचनं प्राह धर्मात्मा विष्णुः सर्वेश्वरो हरिः ॥ ५३ ॥
शृणु तत्कारणं शिष्य विश्वकारण कारकः । भगवान्सच्चिदानन्दश्चतुर्विशतितत्त्ववान् । देवान्ससर्ज लोकार्थे तस्मात्सर्वेश्वरोऽभवत् ॥ ५४ ॥
पूर्वं हि सकलान्देवान्पूजयित्वा नरः शुचिः । पश्चाच्च पूजयेद्विष्णुं यथा भृत्या नृपं पुनः ॥ ५५ ॥
इति श्रुत्वा तु ते सर्वे प्रशस्य बहुधा हि तम् । विष्णुस्वामीति तं नाम्ना कथां चक्रुश्च हर्षिताः ॥ ५६ ॥
इति ते कथितं विप्र विष्णुस्वामी यथाभवत् । पुनः शृणु कथां रम्यां बृहस्पतिमुखेरिताम् ॥ ५७ ॥
जीव उवाच । पुरा चैत्ररथे देशे भगशर्मा द्विजोऽभवत् । स्वर्वेश्या मंजुघोषायां मुनिमेधाविना भुवि ॥ ५८ ॥
पितृमातृपरित्यक्तः स बालः श्रद्धयान्वितः । सूर्यमाराधयामास तपसा शतवार्षिकम् ॥ ९९ ॥
सूर्यमण्डलमध्यस्था सावित्री नाम देवता । सर्वसूर्यस्य जननी कन्या तन्मण्डलस्य वै ॥ ६० ॥
प्रसन्ना तपसा तस्य प्रादुर्भूता सनातनी । आश्विने मासि राजानं द्विजं चक्रे च मण्डले ॥ ६१ ॥
लक्षवर्षसहस्राणि मासि मासि तथाश्विने । प्रकाशं कृतवान्विप्रः पूजितो लोकवासिभिः ॥ ६२ ॥
त्वं सूर्यं भज देवेन्द्र स ते कार्यं करिष्यति । इति श्रुत्वाश्विने मासि स रविर्देवपूजनात् ॥ ६३ ॥
प्रत्यक्षमगमत्तत्र वचः प्राह सुरान्प्रति । कान्यकुब्जे शुभे देशे वाणीभूषण इत्यहम् । भवामि सत्यदेवस्य विप्रस्य तनयः शुभः ॥ ६४ ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्सूर्यो जातः कान्यपुरे शुभे । जित्वा पाखंडिनो विप्रान्मांसभक्षणतत्परान् । छंदोग्रंथं स्वनाम्ना वै कृतवान्दैवतप्रियः ॥ ६५ ॥
मत्स्यमांसाशना विप्रा मृगमेषाजकाशनाः । एकीभूय समागम्य चक्रुः शास्त्रार्थमुल्बणम् ॥ ६६ ॥
कलिनाऽधर्ममित्रेण रक्षितास्ते द्विजातयः । तं द्विजं च पराजित्य मत्स्यकेतुं च तद्गृहे ॥ ६७ ॥
बलाच्च स्तंभनं चक्रुस्तदा विष्णुप्रियो द्विजः । वैष्णवीं शक्तिमागम्य स्वमुखान्मीनखादितान् ॥ ६८ ॥
संजीव्य दर्शयामास ते दृष्ट्वा विस्मितास्तदा । शिष्यभूताश्च ते तस्य वैष्णवं मतमा गमन् ॥ ६९ ॥
जीव उवाच । कदाचित्सरयूतीरे देवयाजी द्विजोऽभवत् । सर्वदेवपरो नित्यं वेदपाठपरायणः ॥ ७० ॥
तत्सुतस्तु मृतिं प्राप्तो जन्ममात्रे हि दारुणे । तदा तु स द्विजः श्रुत्वा सूर्यदेवमतोषयत् ॥ ७१ ॥
जिजीव तत्प्रसादेन विवस्वान्नाम चाभवत् । षोडशाब्द वपुर्भूत्वा सर्वविद्याविशारदः ॥ ७२ ॥
अपत्यवान्धर्मपरः सूर्यवतपरायणः । शिवरात्रिदिने प्राप्ते तत्पत्नी भूषणप्रिया ॥ ७३ ॥
सुशीला नाम विख्याता पतिसेवार्थमागता । स व्रती रुद्रदेवस्य दृष्ट्वा तां मधुराननाम् ॥ ७४ ॥
बलाद्गृहीत्वा तु निशि बुभुजे स्मरविह्वलः । मैथुनस्यैव दोषेण तस्य कुष्ठो महानभूत् ॥ ७५ ॥
लिंगेद्रियं च पतितं गुदभ्रष्टो महांगरुक् । केन चिदुपदेशेन रविवारस्य वै व्रतम् ॥ ७६ ॥
स चक्रे द्वादशं प्रेम्णा निराहारो यतेन्द्रियः । तेन व्रतप्रभावेण सर्वपीडा लयं गताः ॥ ७७ ॥
तदा श्रद्धा रवौ प्राप्ता प्रत्यहं स द्विजोत्तमः । आदित्य हृदयं जप्त्वा कामरूपो द्विजोऽभवत् ॥ ७८ ॥
नारीभिर्भर्त्सितः पूर्वं सोथ कामिनीयाचितः । ब्रह्मचर्यव्रतं कृत्वा ब्रह्मध्यानपरोऽभवत् ॥ ७९ ॥
शतायुर्ब्राह्मणो भूत्वा ज्ञानवान्रोगवर्जितः । त्यक्त्वा प्राणान्रविर्भूत्वा सूर्यमण्डलमध्यगात् ॥ ८० ॥
कार्तिके मासि लक्षाब्दं प्रकाशं कृतवान्नभः । तं च सूर्यं महेन्द्रस्त्वं पूजयाशु सुरैः सह ॥ ८१ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा महेन्द्रस्तु मासमात्रं हि भास्करम् । पूजयित्वा विधानेन पूर्णिमायां ददर्श ह ॥ ८२ ॥
उवाच शक्रं स रविर्देवकार्यं करोम्यहम् । भट्टैर्विद्यामयैर्धूर्तैः सूत्रपाठश्च खंडितः ॥ ८३ ॥
धातुपाठो न्यपठितो भ्रंशार्थः स्वरवर्णकः । जित्वा तान्भट्टपाषंडान्वेदमुद्धारयामि भोः ॥ ८४ ॥
इत्युक्त्वा स गतः काश्यां गेहे वै वेदशर्मणः । दीक्षितान्वयभूतस्य नाम्ना कार्यगुणोऽभवत् ॥ ८५ ॥
द्वादशाब्दवपुर्भूत्वा सर्वशास्त्रविशारदः । शिवमाराधयामास विश्वनाथं शिवाप्रियम् ॥ ८६ ॥
त्रिवर्षान्ते च भगवांस्तस्मै ज्ञानं महद्ददौ । तस्य ज्ञानप्रभावेण व्यक्तमव्यक्तमुत्तमम् ॥ ८७ ॥
ज्ञातं कार्यगुणेनैव दीक्षितेन तदा हृदि । अव्यक्ते यदा बुद्धिः सा विद्या द्वादशांगिनी ॥ ८८ ॥
व्यक्तेऽहंकारभूते च बुद्धिर्ज्ञेया बुधैरजा । अविद्या नाम विख्याता षोडशांगस्वरूपिणी ॥ ८९ ॥
अव्यक्तं तु परं ब्रह्म व्यक्तं शब्दमयं स्मृतम् । अहंकारो लोककरो हि व्यक्तोऽष्टदशांगकः ॥ ९० ॥
वृषरूपधरो मुख्यो नन्दियानः स्मृतो बुधैः । शृङ्गाणि तस्य चत्वारि त्रिपादो द्विशिरा वृषः ॥ ९१ ॥
सप्तहस्तस्त्रिधा बद्धो नित्यशुद्धो मुखे स्थितः । सुवन्तश्च तिङन्तश्च कृदंतश्चाव्ययस्तथा ॥ ९२ ॥
द्वौद्वौ शृंगौ च शिरसोर्नंदियानस्य वै स्मृतौ । भूतं भव्यं भवच्चैव त्रयः पादा हि तस्य वै ॥ ९३ ॥
रूढिश्च योगरूढिश्च शब्दौ तस्य शिरोद्वयम् । कर्ता कर्म च करणं संप्रदानं विभागतः ॥ ९४ ॥
संवंधश्चाधिकारश्च भुजास्तस्य वृषस्य वै । वाक्यं स्वरान्वितं ज्ञेयं विभत्त्यंतं पदं स्मृतम् ॥ ९५ ॥
ताभ्यां बद्धश्च स वृषो नन्दियानाथ ते नमः । तस्योपरिस्थितं नित्यमव्यक्तं लिंगरूपि यत् ॥ ९६ ॥
जातश्च वृषलिंगाभ्यां सोऽहंकारो हरिः स्वयम् । नारायणः षोडशात्मा बहुमूर्तिरमूर्तिकः ॥ ९७ ॥
इति ज्ञानं हृदि प्राप्य तदा सिद्धान्तकौमुदीम् । जित्वा भट्टांश्चकाराशु भट्टोजिः प्रश्रुतोऽभवत् ॥ ९८ ॥
जीव उवाच । पुरा कांचीपुरे रम्ये गणको ब्राह्मणोत्तमः । पुरोधाः सत्यदत्तस्य राज्ञो वेदपरस्य वै ॥ ९९ ॥
एकदा गणको धीमान्सत्यदत्तमुवाच ह । मुहूर्तोऽभिजिदाख्योयं पुष्यनक्षत्रसंयुतः । हाटं कुरु महाराज सांप्रतं बहुवृत्तिदम् ॥ १०० ॥
इति श्रुत्वा तथा कृत्वा डिंडिमध्वनिना पुरे । नरानाज्ञापयामास तच्छृणुष्व सुरोत्तम ॥ १०१ ॥
अक्रीतं यस्य वै वस्तु हाटेऽस्मिन्वैश्यकोविदैः । मया क्रीतं च तज्ज्ञेयं सत्यमेतद्वचो मम ॥ १०२ ॥
इति श्रुत्वा शूद्रजनाश्चक्रुर्नानाविधं वसु । वैश्यैस्सर्वं तदा क्रीतं महान्हाटो हि सोऽभवत् ॥ १०३ ॥
एकदा लोहकारश्च दारिद्रं लोहरूपिणम् । कृत्वा हाटमुपागम्य शतमुद्रामयाचत ॥ १०४ ॥
अक्रीतं पुरुषं राजा ज्ञात्वा लोहदरिद्रकम् । क्रीतं तं शतमुद्राभिर्गृहीत्वा गेहमागमत् । कोशागारे तदा राज्ञा स्थापितोभूद्दरिद्रकः ॥ १०५ ॥
निशीथे तम उद्भूते कर्म धर्मश्च मा तथा । भूपगेहात्समागत्य पश्यतस्तस्य निर्गताः ॥ १०६ ॥
तत्पश्चात्सत्यपुरुषो राजानमिदमब्रवीत् । दरिद्रो यत्र भूपाल तत्र कर्मपरो न हि । कर्मणा रहितो धर्मो भूतले न स्थिरो भवेत् ॥ १०७ ॥
धर्मेण रहिता लक्ष्मीर्न शोभेत कदाचन । अहं लक्ष्म्या विहीनश्च न तिष्ठामि कदाचन ॥ १०८ ॥
इत्युक्त्वा गन्तुमिच्छंतं गृहीत्वा करयोर्नृपः । नम्रीभूतो वचः प्राह शृणु सत्यं मम प्रियम् ॥ १०९ ॥
न त्याज्यो हि मया देव भवान्किङ्गन्तुमर्हति । इति श्रुत्वा तु वचनं सत्यदेवो गृहेगमत् ॥ ११० ॥
तत्पश्चाच्च स्वयं लक्ष्मीस्तद्गेहे गंतुमुद्यता । तामाह भूपतिर्धीरो देवि त्वं चंचला सदा ॥ १११ ॥
अचला भव भो मातस्तर्हि मन्मदिरं व्रज । इति श्रुत्वा वरं दत्त्वा नृपगेहं ययौ तदा ॥ ११२ ॥
पुरोधसं तं गणकं समाहूय नृपोत्तमः । लक्षस्वर्णं ददौ तस्मै कथित्वा सर्वकारणम् ॥ ११३ ॥
पुत्रजन्मनि काले तु संप्राप्तं तेन वै धनम् । व्ययं कृत्वा धनं सर्वं पोषयामास बालकम् ॥ ११४ ॥
पूषा नाम ततो जातं मार्गशीर्षे शुभे दिने । स तु सूर्यं समाराध्य ज्योतिःशास्त्रपरः सुतः ॥ ११५ ॥
सूर्ये तु मोक्षमगमद्देवदेवप्रसादतः । तस्मात्त्वं मार्गमासे वै रविं देवेन्द्र पूजय ॥ ११६ ॥
सूत उवाच । देवेन्द्रपूजनात्सूर्यस्समागम्य तदा स्वयम् । पूषा नाम वचो देवानुवाच मधुरस्वरम् ॥ ११७ ॥
उज्जयिन्यामहं देवा यास्ये रुद्रपशोर्गृहे । नाम्ना च मिहिराचार्यो ज्योतिश्शास्त्रप्रवर्त्तकः ॥ ११८ ॥
इत्युक्त्वा भगवान्पूषा पुत्रो जातो द्विजस्य वै । मूलगडान्तविषयेऽभिजिद्योगे शुभंकरे ॥ ११९ ॥
जातमात्रं च तं पुत्रं पिता काष्ठकटाहके । धृत्वा क्षिप्त्वा नदीमध्ये निशीथे समवाहयत् ॥ १२० ॥
समुद्रमगमत्पुत्रो राक्षसीभिश्च रक्षितः । लंकामागम्य तत्रैव ज्योतिःशास्त्रमधीत वान् ॥ १२१ ॥
जातकं फलितं चैव मूकप्रश्नं तथादितः । पठित्वा राक्षसेंद्रं च विभीषणमुपागतम् ॥ १२२ ॥
भक्तराज नमस्तुभ्यं विभीषण हरि प्रिय । आहृतो राक्षसीभिश्च त्वामहं शरणं गतः ॥ १२३ ॥
इति श्रुत्वा च स नृपो वैष्णवं द्विजमुत्तमम् । मत्वा संप्रेषयामस यत्र तज्जन्मभूमिका ॥ १२४ ॥
म्लेच्छैर्विनाशितं यत्तु वेदांगं ज्योतिषां गतिः । पुनरुद्धारितं तेन त्रिधाभूतं सनातनम् ॥ १२५ ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा भगवाञ्जीवस्सूर्यमाहात्म्यमुत्तमम् । प्रयागे तु पुनर्देवानुवाच वचसां पतिः ॥ १ ॥
प्रतिष्ठानपुरे रम्ये सूर्यो जातो हराज्ञया । पुरा त्रेतायुगांते च तच्छृणुष्व सुरोत्तम ॥ २ ॥
त्रेतान्ते सिंहलद्वीपे परीक्षितनृपोऽभवत् । वेदधर्मपरो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥ ३ ॥
कन्या भानुमती तस्य सूर्यव्रतपरायणा । भक्तिभावेन सविता प्रत्यहं तद्गृहे स्वयम् ॥ ४ ॥
तया कृतं शुभं भक्ष्यं मध्याह्ने भुक्तवान्प्रभुः । रविवारे कदाचित्सा नलिनी सागरं प्रति ॥ ५ ॥
स्नानार्थमागता कन्या तदा नारद आगतः । दृष्ट्वा मनोरमां बालामेकाकीं जलमध्यगाम् ॥ ६ ॥
गृहीत्वा वसनं तस्या वचनं प्राह निर्भयः । पाणिं गृहाण मे सुभ्रूस्त्वद्दृष्ट्या वशमागतः ॥ ७ ॥
इत्युक्तवंतं तु मुनिं कुमारी नम्रकन्धरा । उवाच शृणु देवर्षे कन्याहं त्वं सुतप्रदः ॥ ८ ॥
भवान्देवाङ्गनाभिश्च प्रार्थितः स्वर्गमण्डले । क्व च वै मेनका रंभा क्वाहं मनुजयोनिजा ॥ ९ ॥
नवद्वारेषु देहेस्मिन्दुर्गन्धाः संस्थिताः सदा । नैव देवाङ्गनाङ्गे वै तस्मात्तुभ्यं नमोनमः ॥ १० ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्या लज्जितो नारदस्तदा । महादेवमुपागम्य चोक्तवान्सर्वकारणम् ॥ ११ ॥
कुष्ठीभूतं मुनिं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । तुष्टाव भास्करं देवं तदा प्रादुरभूत्प्रभुः ॥ १२ ॥
नारदस्य शुभं देहं कृत्वा शिवमुवाच ह । आज्ञां देहि महादेव तवाशां पूरयाम्यहम् ॥ १३ ॥
इत्युक्तं तं शिवः प्राह द्विजो भूत्वा भवान्भुवि । गृहाण नृपतेः कन्यां रविणा तु तथा कृतम् ॥ १४ ॥
सविता भानुमत्या च सार्द्धं कृत्वा तपोन्वहम् । सूर्यलोकं पुनः प्राप्तस्स पौषे च प्रकाश कृत् । तं भजाशु महेन्द्र त्वं देवकार्यं प्रसाधय ॥ १५ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं महेन्द्रश्च सुरैस्सह । सवितारं पौषमासे तुष्टाव शुभ पूजनैः ॥ १६ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्देवानाह शुभं वचः । अहं काश्यां भवाम्यद्य नाम्ना धन्वतरिः स्वयम् ॥ १७ ॥
रोगैश्च पीडिताँल्लोकान्कलिना निर्मितैर्भुवि । शमयिष्यामि तत्रोष्य देवकार्यं भविष्यति ॥ १८ ॥
इत्युक्त्वा भगवान्सूर्यः काशीनगरमागतः । कल्पदत्तस्य विप्रस्य पुत्रो भूत्वा महीतले ॥ १९ ॥
सुश्रुतं राजपुत्रं च विप्रवृद्धसमन्वितम् । शिष्यं कृत्वा प्रसन्नात्मा कल्पवेदमचीकरत् ॥ २० ॥
रोगैश्च क्षयितं देहं काल्पमेतत्स्मृतं बुधैः । तस्य ज्ञानं च तंत्रेऽस्मिकल्पवेदोह्यतः स्मृतः ॥ २१ ॥
धन्वतरिस्स भगवान्प्रसिद्धोभूत्कलौ युगे । यस्य दर्शनमात्रेण रोगा नश्यंति तत्क्षणात् ॥ २२ ॥
सुश्रुतः कल्पवेदं तं धन्वत्तरिविनिर्मितम् । पठित्वा च शताध्यायं सौऽश्रुतं तंत्रमाकरोत् ॥ २३ ॥
बृहस्पतिरुवाच । पुरा पंपापुरे रम्ये हेली नाम्ना द्विजोऽभवत् । चतुष्षष्टिकलाभिज्ञो रविपूजनतत्परः ॥ २४ ॥
त्यक्त्वा प्रतिग्रहं वृत्तिं कारुवृत्तिं गृहीतवान् । कृत्वा वस्त्रकलं लौहं तथा चित्रकलं पुनः ॥ २५ ॥
धातुमूर्तिकलं चैव सर्वकारुकलं तथा । पञ्चसहस्रमुद्राभिराक्रीणन्कारुकोऽभवत् ॥ २६ ॥
कलएको मासमात्रे काले तेनैव निर्मितः । तद्धनेन रविं देवं यज्ञैर्माघे हि सोऽर्चयत् । विश्वकर्मा रविः साक्षान्माघमासे प्रकाशकः ॥ २७ ॥
हेलिनो बहुलैर्यज्ञैस्सन्तुष्टः प्रत्यहं प्रभुः । पंपासरोवरे रम्ये निर्मितः स्तंभ उत्तमः ॥ २८ ॥
ज्योतीरूपो महारम्यस्तत्र प्राप्तो रविः स्वयम् । मध्याह्ने हेलिना दत्तं भोजन दैवतप्रियम् ॥ २९ ॥
भुक्त्वा स प्रत्यहं स्वामी मासिमासि दिवाकरः । त्रैलोक्यं भावयांचक्रे सर्वदेवमयो हरिः ॥ ३० ॥
सहस्रायुर्द्विजो भूत्वा त्यक्त्वा प्राणान्रविः स्वयम् । भूत्वा मण्डलमध्यास्य माघमासमतोषयत् । तं सूर्यं भज देवेन्द्र स ते कार्यं करिष्यति ॥ ३१ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं वासवो दैवतैस्सह । सूर्यमाराधयामास विश्वकर्माणमुत्तमम् ॥ ३२ ॥
तदा प्रसन्नो भगवांस्त्वष्टा तुष्टिकरोजनान् । सुरानाह वचो रम्यं शृणुध्वं सुरसत्तमाः ॥ ३३ ॥
बिल्ग्रामे वंगदेशे संभवामि निरुक्तकृत् । जयदेव इति ख्यातः कवीनां हि शिरोमणिः ॥ ३४ ॥
इत्युक्त्वा भगवान्सूर्यो वंगदेशमुपाययौ । गेहे कंदुकिनो जातो ब्राह्मणस्य महीतले ॥ ३५ ॥
स पंचाब्दवपुर्भूत्वा पितृमातृपरायणः । द्वादशाब्दं महासेवा तत्र तेन तयोः कृता ॥ ३६ ॥
मृतिमंतौ च पितरौ प्रेतकृत्येन तर्पितौ । जयदेवेन तौ नाकं गयाश्राद्धे हि जग्मतुः ॥ ३७ ॥
जयदेवस्तदा विप्रो भूत्वा वैराग्यवान्भुवि । तत्रस्थाने महारम्ये वने वासमकारयत् ॥ ३८ ॥
त्रिविंशाब्दे ततः प्राप्ते केनचिन्मधुरानना । ब्राह्मणेन शुभा कन्या जगन्नाथाय चार्पिता ॥ ३९ ॥
अर्चावसाने भगवाननिरुद्धस्सनातनः । दारुब्रह्ममयः साक्षादाह तं स्वेन वै वचः ॥ ४० ॥
शृणु त्वं भोः सत्यव्रत जयदेवो वपुर्मम । पद्मावतीं सुतां तस्मै निवेदय ममाज्ञया ॥ ४१ ॥
इत्युक्तस्स द्विजस्तूर्णं दृष्ट्वा वैरागरूपिणम् । तत्र स्थाप्य निजां कन्यां स्वगेहाय मुदा ययौ ॥ ४२ ॥
सा तु पद्मावती कन्या मत्वा तं सुंदरं पतिम् । तत्सेवां सा मुदा युक्ता चकार बहुवार्षिकम् ॥ ४३ ॥
निरुक्तं वैदिकं चांगं कृतवान्स समाधिना । वर्णागमो गवेंद्रादौ सिंहे वर्णविपर्ययः । षोडशादौ विकारश्च वर्णनाशः पृषोदरे ॥ ४४ ॥
वर्णविकारनाशाभ्यां धातोरतिशयेन यः । योगस्तदुच्यते प्राज्ञैर्मयूरभ्रमरादिषु ॥ ४९ ॥
एवं पंचविधान्येव निरुक्तानि स्मृतानि वै । शूद्रैश्च नागवंशीयैर्भ्रंशितानि कलौ युगे ॥ ४६ ॥
जित्वा प्राकृतभाषायाः कर्तॄन्मूढान्कलिप्रियान् । शुद्धं हि पाणिनिः शास्त्रं चकार सुरहेतवे ॥ ४७ ॥
एकदा तु कलिर्धूर्तो हृदिस्थश्चौरकर्मणाम् । नृपदत्तं द्विजस्यैव लुंठयित्वा धनं बहु ॥ ४८ ॥
पद्मावतीं सतीं मत्वा त्यक्त्वा तद्वै गतो गृहम् । हस्तौ पादौ द्विजस्यैव कलिश्चोरैः समाच्छिनत् ॥ ४९ ॥
तदा तु दुःखिता देवी गर्तमध्ये स्थितं पतिम् । निष्कास्य बहुधालप्यापीड्य हस्तेन चाहरत् ॥ ५० ॥
एकस्मिन्दिवसे राजा मृगयार्थमुपागतः । अहस्तपादं च मुनिं जयदेवं ददर्श ह । स पृष्टस्तेन तत्रैव कृतं केन तवेदृशम् ॥ ५१ ॥
स होवाच महाराज हस्तपादविहीनकः । कर्मणाहमिह प्राप्तो न केनापि कृतं खलु ॥ ५२ ॥
इति श्रुत्वा धर्मपालो नृपतिस्तं द्विजोत्तमम् । सपत्नीकं च शिबिकामारोप्य स्वगृहं ययौ ॥ ५३ ॥
तस्य दीक्षां नृपः प्राप्य धर्मशालामकारय त् । कदाचिद्वैष्णवा भूता ते चौराः कलिनिर्मिताः । धर्मपालगृहं प्राप्य राजानमिदमब्रुवन् ॥ ५४ ॥
वयं हि शास्त्रनिपुणास्तव गेहमुपागताः । अस्माभिर्निर्मितं भोज्यं स्वयं विष्णुः शिलामयः । संभुंक्ते प्रत्यहं प्रीत्या तत्पश्य नृपसत्तम ॥ ५५ ॥
इत्युक्त्वा कलिभक्तास्ते विष्णुरूपं चतुर्भुजम् । नृपाय दर्शयामासुर्भुक्तवंतं स्वमायया ॥ ५६ ॥
विस्मितो धर्मपालश्च जयदेवमुवाच ह । गुरो मद्भवने प्राप्ता वैष्णवा विष्णुतत्पराः । अदीदृशन्हरिं साक्षात्तस्मात्त्वं शीघ्रमाव्रज ॥ ५७ ॥
इति श्रुत्वा द्विजः प्राप्तो विस्मितोऽभूत्तथा नृपः । तदा तु तं हि पाखंडा भूपमूचुर्विहस्य ते ॥ ५८ ॥
असौ विप्रश्च नृपते गौडदेशे निवासिनः । सूदो भक्ष्यकरस्तस्मै कदाचिद्धनलोभतः ॥ ५९ ॥
गरलं मिश्रितं भक्ष्ये तेन पाखंडरूपिणा । ज्ञात्वा राजा तु तं विप्रं शूलमध्ये ह्यरोपयत् ॥ ६० ॥
एतस्मिन्नंतरे राजन्वयं तत्र समागताः । आगस्कृतं द्विजं मत्वा दत्त्वा ज्ञानान्य नेकशः । शूलात्तं हि समुत्तार्य हस्तौ पादौ नृपोऽच्छिनत् ॥ ६१ ॥
अस्माकं शिष्यभूतो हि राजास्माभिः प्रबोधितः । इत्युक्तमात्रे वचने दुःखिताभूच्च दारिता ॥ ६२ ॥
चौराँस्तान्सा हि पाताले चकार सुररक्षितान् । जयदेवस्तथा भूतान्दृष्ट्वा चौरान्रुरोद ह ॥ ६३ ॥
क्रंदमाने द्विजे तस्मिन्हस्तांघ्री प्रकृतिं गतौ । विस्मितं नृपतिं तत्र सर्वं हेतुमवर्णयत् ॥ ६४ ॥
श्रुत्वा राजा प्रसन्नात्मा जयदेवमुखोद्भवम् । गीतगोविंदमेवाशु पठित्वा मोक्षमागमत् ॥ ६५ ॥
इति ते कथितं विप्र जयदेवो यथाभवत् । कृष्णचैतन्यचरितं यथा जातं शृणुश्व तत् ॥ ६६ ॥
जीव उवाच । विष्णुशर्मा पुरा कश्चिद्विप्रोभूद्वेदपारगः । सर्वदेवमयं विष्णुं पूजयित्वा प्रसन्नधीः ॥ १ ॥
अन्यैस्सुरैश्च संपूज्यो बभूव हरिपूजनात् । भिक्षावृत्तिपरो नित्यं पत्नीमान्पुत्रवर्जितः ॥ २ ॥
कदाचित्तस्य गेहे वै व्रती कश्चित्समागतः । द्विजपत्नीं तदैकाकीं भक्तिनम्रां दरिद्रिणीम् । दृष्ट्वोवाच महाभागः स स्पर्शाढ्यो दयापरः ॥ ३ ॥
अनेन स्पर्शमणिना लोहधातुश्च कांचनम् । भवेत्तस्मान्महासाध्वि त्रिदिनांतं गृहाण तम् ॥ ४ ॥
स्नात्वा तावत्सरय्वां चायास्यामि तेंतिकं मुदा । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो ब्राह्मणी बहु कांचनम् । कृत्वा लक्ष्मीं समाप्यासीद्विष्णुशर्मा तदागमत् ॥ ५ ॥
बहुस्वर्णयुतां पत्नीं दृष्ट्वोवाच हरिप्रियः । गच्छ नारि मदाघूर्णे यत्र वै रसिको जनः ॥ ६ ॥
अहं विष्णुपरो दीनश्चौरभीतः सदैव हि । मधुमत्तां कथं त्वां वै गृहीतुं भुवि च क्षमः ॥ ७ ॥
इति श्रुत्वा वचो घोरं पतिभीता पतिव्रता । सस्वर्णं स्पर्शकं तस्मै दत्त्वा सेवापराभवत् ॥ ८ ॥
द्विजोऽपि घर्घरामध्ये तद्द्रव्यं बलतोऽक्षिपत् । त्रिदिनान्ते च स यतिस्तत्रागत्य मुदान्वितः । उवाच ब्राह्मणीं दीनां स्वर्णं किं न कृतं त्वया ॥ ९ ॥
साह भो मत्पतिश्शुद्धो गृहीत्वा स्पर्शकं रुषा । घर्घरे च निचिक्षेप ततोहं वह्निपाकिनी । निर्लोहो वर्तते विप्रस्ततः प्रभृति हे गुरो ॥ १० ॥
इति श्रुत्वा तु वचनं स यतिर्विस्मयान्वितः । स्थित्वा दिनान्ते तं विप्रमुवाच बहु भर्त्सयन् ॥ ११ ॥
दरिद्रो भिक्षुकश्चास्ति भवान्दैवेन मोहितः । देहि मे स्पर्शकं शीघ्रं नो चेत्प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥ १२ ॥
इत्युक्तवंतं यतिनं विष्णु शर्मा तदाब्रवीत् । गच्छ त्वं घर्घराकूले तत्र वै स्पर्शकस्तव ॥ १३ ॥
इत्युक्त्वा यतिना सार्द्धं गृहीत्वा कंटकान्बहून् । यतिने दर्शयामास स्पर्शकानिव कंटकान् ॥ १४ ॥
तदा तु स यती विप्रं नत्वा प्रोवाच नम्रधीः । मया वै द्वादशाब्दांतं सम्यगाराधितः शिवः । ततः प्राप्तं शुभं रत्नं तत्तु तद्दर्शनेन वै ॥ १५ ॥
स्पर्शको बहुधा प्राप्तो मया लोभात्मना द्विज । इत्याभाष्य शुभं ज्ञानं प्राप्तो मोक्षमवाप्तवान् ॥ १६ ॥
विष्णुशर्मा सहस्राब्दमुषित्वा जगतीतले । सूर्यमाराध्य विधिवद्विष्णोर्मोक्षमवाप्तवान् ॥ १७ ॥
स द्विजो वैष्णवं तेजो धृत्वा वै मासि फाल्गुने । त्रैलोक्यमतपत्स्वामी देवकार्यपरायणः ॥ १८ ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा भगवाञ्जीवः पुनः प्राह शचीपतिम् । फाल्गुने मासि तं सूर्यं समाराध्य सुखी भव ॥ १९ ॥
इत्युक्तो गुरुणा देवो ध्यात्वा सर्वमयं हरिम् । पूजनैर्बहुधाकारैर्देवदेवमपूजयत् ॥ २० ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्समभूत्सूर्यमण्डलात् । चतुर्भुजो हि रक्तांगो यथा यक्षस्तथैव सः । पश्यतां सर्वदेवानां शक्रदेहमुपागमत् ॥ २१ ॥
तत्तेजसा तदा शक्रः स्वान्तर्लीय स्वकं वपुः ॥ । अयोनिस्स द्विजो भूत्वा शची देवी तथैव सा ॥ २२ ॥
तदा तौ मिथुनीभूतौ वैष्णवाग्निप्रपीडितौ । रेमाते वर्षपर्यन्तं गंगाकूले महावने ॥ २३ ॥
अधाद्गर्भं तदा देवी शची तु द्विजरूपिणी । भाद्रशुक्ले गुरौ वारे द्वादश्यां ब्राह्ममण्डले ॥ २४ ॥
प्रादुरासीत्स्वयं विष्णुर्धृत्वा सर्व कलां हरिः । चतुर्भुजश्च रक्ताङ्गो रविकुंभसमप्रभः ॥ २५ ॥
तदा रुद्राश्च वसवो विश्वेदेवा मरुद्गणाः । साध्याश्च भास्कराः सिद्धास्तुष्टुवुस्तं सनातनम् ॥ २६ ॥
देवा ऊचुः । कुलिशध्वजपद्मगदांकुशाभं चरणं तव नाथ महाभरणम् । रमणं मुनिभिर्विधिशंभुयुतं प्रणमाम वयं भवभीतिहरम् ॥ २७ ॥
दरचक्रगदाम्बुजमानधरः सुरशत्रुकठोरशरीरहरः । सचराचरलोकभरश्चपलः खलनाशकरस्सुरकार्य करः ॥ २८ ॥
नमस्ते शचीनंदनानन्दकारिन्महापापसन्तापदुर्लापहारिन् । सुरारीन्निहत्याशु लोकाधिधारिन्स्वभक्त्याघजाताङ्गकोटि प्रहारिन् ॥ २९ ॥
त्वया हंसरूपेण सत्यं प्रपाल्यं त्वया यज्ञरूपेण वेदः प्ररक्ष्य । स वै यज्ञरूपो भवाँल्लोकधारी शचीनन्दनः शक्रशर्मप्रसक्तः ॥ ३० ॥
अनर्पितचरोचिरात्करुणयावतीर्णः कलौ समर्पयितुमुन्नतोज्वलरसां स्वभक्तिश्रियम् । हरेः पुनरसुन्दरद्युतिकदंबसन्दीपितः सदा स्फुरतु नो हृदयकन्दरे शचीनंदनः ॥ ३१ ॥
विसर्जति नरान्भवान्करुणया प्रपाल्य क्षितौ निवेदयितुमुद्भवः परात्परं स्वकीयं पदम् । कलौ दितिजसंभवाधिव्यथाब्धिसुरमग्नगान्समुद्धर महाप्रभो कृष्णचैतन्य शचीसुत ॥ ३२ ॥
माधुर्य्यैर्मधुभिस्सुगंधवदनः स्वर्णांबुजानां वनं कारुण्या मृतनिर्झरैरुपचितः सत्प्रेमहेमाचलः । भक्तांभोधरधारिणी विजयिनी निष्कंपसप्तावली देवो नः कुलदेवतं विजयते चैतन्यकृष्णो हरिः ॥ ३३ ॥
देवारातिजनैरधर्मजनितैस्सपीडितेयं मही संकुच्याशु कलौ कलेवरमिदं बीजाय हा वर्तते । त्वन्नाम्नैव सुरारयो विदलिताः पातालगाः पीडिता म्लेच्छा धर्मपराः सुरेशनमनास्तस्मै नमो व्यापिने ॥ ३४ ॥
सूत उवाच । इत्यभिष्टूय पुरुषं यज्ञेशं च शचीपतिम् । बृहस्पतिमुपागम्य देवा वचनमब्रुवन् ॥ ३५ ॥
वयं रुद्रा महाभाग इमे च वसवोऽश्विनौ । केन केनांशकेनैव जनिष्यामो महीतले । तत्सर्वं कृपया देव वक्तु मर्हति नो भवान् ॥ ३६ ॥
बृहस्पतिरुवाच । अहं वः कथयिष्यामि शृणुध्वं सुरसत्तमाः । पुरा पूर्वभवे चासीन्मृगव्याधो द्विजाधमः । धनुर्बाणधरो नित्यं मार्गे विप्रविहिंसकः ॥ ३७ ॥
हत्वा द्विजान्महामूढस्तेषां यज्ञोपवीतकम् । गृहीत्वा हेलया दुष्टो महाक्रोशस्तु तत्कृतः ॥ ३८ ॥
ब्राह्मणस्य च यद्द्रव्यं सुधोपममनुत्तमम् । मधुरं क्षत्रियस्यैव वैश्यस्यान्नसमं स्मृतम् ॥ ३९ ॥
शूद्रस्य वस्तु रुधिरमिति ज्ञात्वा द्विजा धमः । स जघान त्रिवर्णांश्च ब्राह्मणान्बहुलान्खलः ॥ ४० ॥
द्विजनाशात्सुरास्सर्वे भयभीतास्समंततः । परमेष्ठिनमागम्य कथांश्चकुश्च कारणम् ॥ ४१ ॥
श्रुत्वा च दुःखितो ब्रह्मा सप्तर्षीन्प्राह लोकगान् । उद्देशं कुरु तत्रैव गत्वा तस्य द्विजोत्तम ॥ ४२ ॥
इति श्रुत्वा मरीचिस्तु वशिष्ठादिभिरन्वितः । तत्र गत्वा स्थितास्सर्वे मृगव्याधस्य वै वने ॥ ४३ ॥
मृगव्याधस्तु तान्दृष्ट्वा धनुर्बाणधरो बली । उवाच वचनं घोरं हनिष्येहं च वोद्य वै ॥ ४४ ॥
मरीचाद्या विहस्याहुः किमर्थं हंतुमुद्यतः । कुलार्थं वात्मनोऽर्थं वा शीघ्रं वद महाबल ॥ ४५ ॥
इत्युक्तस्तान्द्विजः प्राह कुलार्थं चात्मनो हिते । हन्मि युष्मान्धनैर्युक्तान्ब्राह्मणाँश्च विशेषतः ॥ ४६ ॥
श्रुत्वा तमाहुस्ते विप्रा गच्छ शीघ्रं धनुर्धर । विप्रहत्याकृतं पापं भुञ्जीयात्को विचारय ॥ ४७ ॥
इति श्रुत्वा तु घोरात्मा तेषां दृष्ट्या सुनिर्मलः । गत्वा वंशजनानाह भूरि पापं मयार्जितम् ॥ ४८ ॥
तत्पापकं भवद्भिश्च ग्रहणीयं धनं यथा । ते तु श्रुत्वा द्विजं प्राहुर्न वयं पापभोगिनः ॥ ४९ ॥
साक्षीयं भूमिरचला साक्षी सूर्योऽयमुत्तमः । इति श्रुत्वा मृगव्याधो मुनीनाह कृतांजलिः ॥ ५० ॥
यथा पापं क्षयं याति तथा माज्ञातुमर्हथ । इत्युक्तास्तेन ते प्राहुः शृणु त्वं मंत्रमुत्तमम् ॥ ५१ ॥
राम नाम हि तज्ज्ञेयं सर्वाघौघविनाशनम् । यावत्त्वत्पार्श्वमायामस्तावत्त्वं जप चोत्तमम् ॥ ५२ ॥
इत्युक्त्वा ते गता विप्रास्तीर्थात्तीर्थान्तरं प्रति । मरामरामरेत्येवं सहस्राब्दं जजाप ह ॥ ५३ ॥
जपप्रभावादभवद्वनमुत्पलसंकुलम् । तत्स्थानमुत्पलारण्यं प्रसिद्धमभवद्भुवि ॥ ५४ ॥
ततः सप्तर्षयः प्राप्ता वल्मीकात्तं निराकृतम् । दृष्ट्वा शुद्धं तदा विप्रमूचुस्ते विस्मयान्विताः ॥ ५५ ॥
वल्मीकान्निस्सृतो यस्मात्तस्माद्वाल्मीकिरुत्तमम् । तव नाम भवेद्विप्र त्रिकालज्ञ महामते ॥ ५६ ॥
एवमुक्त्वा ययुर्लोकं स तु रामायणं मुनिः । कल्पाष्टादशयुक्तं हि शतकोटिप्रविस्तरम् ॥ ५७ ॥
चकार निर्मलं पद्यैः सर्वाघौघविनाशनम् । तत्पश्चात्स शिवो भूत्वा तत्र वासमकारयत् ॥ ५८ ॥
अद्यापि संस्थितः स्वामी मृगव्याधः सनातनः । शृणुध्वं च सुराः सर्वे तच्चरित्रं हरप्रियम् ॥ ५९ ॥
वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते चाद्ये सत्ययुगे शुभे । ब्रह्मागत्योत्पलारण्यं तत्र यज्ञं चकार ह ॥ ६० ॥
तदा सरस्वती देवी नदी भूत्वा समागता । तद्दर्शनात्स्वयं ब्रह्मा मुखतो ब्राह्मणं शुभम् ॥ ६१ ॥
बाहुभ्यां क्षत्रियं चैव चोरुभ्यां वैश्यमुत्तमम् । पद्भ्यां शूद्रं शुभाचारं जनयामास वीर्यवान् ॥ ६२ ॥
द्विजराजस्तथा सोमश्चंद्रमा नामतो द्विजः । लोके सर्वातपः सूर्यः कश्यं वीर्यं हि पाति यः ॥ ६३ ॥
कश्यपो हि द्वितीयोऽसौ मरीचिस्तु ततोऽभवत् । रत्नानामाकरो यो वै स हि रत्नाकरः स्मृतः ॥ ६४ ॥
लोकान्धरति यो द्रव्यैः स तु धर्मो हि नामतः । गंभीरश्चास्ति सदृशः कोशो यस्य सरित्पतिः ॥ ६५ ॥
लोकान्दक्षति यः कृत्यैः स तु दक्षः प्रजापतिः । ब्रह्मणोंगाच्च ते जातास्तस्माद्वै ब्राह्मणाः स्मृताः ॥ ६६ ॥
वर्णधर्मेण ते सर्वे वर्णात्मानश्च वै क्रमात् । दक्षस्य मनसो जाताः कन्याः पंचशतं ततः । विष्णु मायाप्रभावेन कलाभूताः स्थिता भुवि ॥ ६७ ॥
तदा तु भगवान्ब्रह्मा सोमायाश्विनिमण्डलम् । सप्तविंशद्गणं श्रेष्ठं ददौ लोकविवृद्धये ॥ ६८ ॥
कश्यपायादितिगणं क्षत्ररूपं त्रयोदशम् । धर्माय कीर्तिप्रभृतीर्ददौ स च महामुनिः ॥ ६९ ॥
नानाविधानि सृष्टानि चासन्वैवस्वतेऽन्तरे । तेषां पतिस्त्वयं दक्षोऽभूद्विधेराज्ञया भुवि ॥ ७० ॥
तत्र वासं स्वयं दक्षः कृतवान्यज्ञतत्परः । सर्वे देवगणा दक्षं नमस्कृत्य चरंति हि ॥ ७१ ॥
भूतनाथो महादेवो न ननाम कदाचन । तदा क्रुद्धः स्वयं दक्षः शिवभागं न दत्तवान् ॥ ७२ ॥
मृगव्याधः शिवः क्रुद्धो वीरभद्रो बभूव ह । त्रिशिराश्च त्रिनेत्रश्च त्रिपदस्तत्र चागतः ॥ ७३ ॥
तेनैव पीडिता देवा मुनयः पितरोऽभवन् । तदा वै यज्ञपुरुषो भयभीतः समंततः ॥ ७४ ॥
मृगभूतो ययौ तूर्णं दृष्ट्वा व्याधः शिवोभवत् । रुद्रव्याधेन स मृगो विभिन्नाङ्गो बभूव ह ॥ ७५ ॥
तदा तु भगवान्ब्रह्मा तुष्टाव मधुरस्वरैः । संतुष्टश्च मृगव्याधो यज्ञं पूर्णमकारयत् ॥ ७६ ॥
तुलाराशिस्थिते भानौ तं रुद्रं चन्द्रमण्डले । स्थापयित्वा स्वयं ब्रह्मा सप्तविंशद्दिनात्मके । प्रययौ सप्तलोकं वै स रुद्रश्चंद्ररूपवान् ॥ ७७ ॥
इति श्रुत्वा वीरभद्रो रुद्रः संहृष्टमानसः । स्वांशं देहात्समुत्पाद्य द्विजगेहमचोदयत् ॥ ७८ ॥
विप्र भैरवदत्तस्य गेहं गत्वा स वै शिवः । तत्पुत्रोऽभूत्कलौ घोरे शंकरो नाम विश्रुतः ॥ ७९ ॥
स बालश्च गुणी वेत्ता ब्रह्मचारी बभूव ह । कृत्वा शंकरभाष्यं च शैवमार्गमदर्शयत् ॥ ८० ॥
त्रिपुण्ड्रश्चाक्षमाला च मंत्रः पंचाक्षरः शुभः । शैवानां मंगलकरः शंकराचार्यनिर्मितः ॥ ८१ ॥
बृहस्पतिरुवाच । पुरा तु नैमिषारण्ये विप्रश्चाजगरोऽभवत् । वेदान्तशास्त्रनिपुणो ज्ञानवाञ्छम्भुपूजकः ॥ १ ॥
द्वादशाब्दान्तरे रुद्रस्तुष्टोऽभूत्पार्थिवार्चनात् । तदागत्य ददौ ज्ञानं जीवन्मोक्षत्वमागतः ॥ २ ॥
सङ्कर्षणं समाराध्य तज्ज्ञानेन द्विजोत्तमः । तुष्टाव पुष्कलाभिश्च स्तुतिभिः परमेश्वरम् ॥ ३ ॥
अजगर उवाच । सदैव्यं प्रधानं परं ज्योतिरूपं निराकारमव्यक्तमानन्दनित्यम् । त्रिधा तत्तु जातं त्रिलिङ्गैक्यभिन्नं पुमान्सत्त्वरूपो रजोरूपनारी । तयोर्यत्तु शेषं तमोरूपमेव ततश्शेषनाम्ने नमस्तेनमस्ते ॥ ४ ॥
रजश्चादिभूतो गुणस्यैव माया तथा मध्यभूतो नरस्सत्त्वरूपम् । तथैवान्तभूतो नपुंस्कं तमोवत्सदैवाद्य नागेश तुभ्यं नमस्ते ॥ ५ ॥
नराधाररूपो भवान्कालकर्ता नराकर्षणस्त्वं हि सङ्कर्षणश्च । रमन्ते मुनीशास्त्वयि ब्रह्मधाम्नि नमस्तेनमस्ते पुनस्ते नमोऽस्तु । नराङ्गेषु चाधारभूता शिवा या स्मृता योगनिद्रा हि शक्तिस्त्वदीया ॥ ६ ॥
जीव उवाच । एवं हि संस्तुतो देवो द्विजं चाजगरं प्रभुः । सायुज्यं कृतवान्स्वाङ्गे रुद्रः सर्पो हि सोऽभवत् ॥ ७ ॥
फणासहस्रसहितो गौराङ्गो गौरविग्रहः । क्षीराब्धौ मन्दिरं यस्य बभूव च गुणाकरम् ॥ ८ ॥
तं सर्पाख्यं महारुद्रं प्रत्यागत्यात्मभूः स्वयम् । कर्कराशिस्थिते सूर्ये चन्द्रे भगणमण्डले ॥ ९ ॥
तं रुद्रं स्थापयामास चन्द्रमाः स तु चाभवत् । इति श्रुत्वा शेषनागो रुद्रः श्रीगुरुभाषितम् ॥ १० ॥
वचनं स प्रसन्नात्मा तेज उत्पाद्य वै मुखात् । विन्ध्याद्रौ जनयामास देवदत्तद्विजालये ॥ ११ ॥
गिरिशर्मा स वै विप्रो विजित्य विदुषां गणान् । काशीपुरीं समायातः शिष्योभूच्छङ्करस्य वै ॥ १२ ॥
इति ते कथितं विप्र यथा रुद्रो बभूव ह । पुनः शृणु कथां विप्र यथा जीवेन भाषिताम् ॥ १३ ॥
जीव उवाच । प्रयागे च पुरा ह्यासीद्ब्राह्मणो हरिसेवकः । दारिद्र्यार्त्तो मन्दभाग्यो नैर्ऋतो नाम विश्रुतः ॥ १४ ॥
महाकष्टेन तस्यैव भिक्षा प्राप्ता दिनान्तके । नैर्ऋतः पुत्रपत्नीको दारिद्र्यार्तो दिनेदिने ॥ १५ ॥
एकदा नारदो योगी सम्प्राप्तो वैष्णवप्रियः । पूजितस्तेन विप्रेण विष्णुलोकमुपाययौ ॥ १६ ॥
दृष्ट्वा नारायणं देवं नमस्कृत्य पुनःपुनः । वचनं प्राह नम्रात्मा सदैव भगवत्प्रियः ॥ १७ ॥
भगवन्ये सुराः सर्वे सदा त्वत्पूजने रताः । तेषां भक्ताश्च ये भूमौ धनधान्यसमन्विताः ॥ १८ ॥
त्वद्भक्ताश्च मया दृष्टा दारिद्यार्ताः सदा भुवि । किमर्थं ब्रूहि मे स्वामिञ्जनार्दन नमोऽस्तु ते ॥ १९ ॥
इत्युक्तो नारदेनैव भगवान्भक्तवत्सलः । तमाह वचनं रम्यं तच्छृणु त्वं सुरोत्तम ॥ २० ॥
मद्भक्तो भगवान्ब्रह्मा दृष्ट्वा नारायणप्रियान् । जनाँश्च स्ववशीकृत्य लोककार्यं करोति हि ॥ २१ ॥
धर्मोऽधर्मस्तेन कृतो धर्मो वेदमयः स्मृतः । सप्त लोकाश्च धर्मस्य निर्मितास्तेन धीमता ॥ २२ ॥
भूर्भुवः स्वो महश्चैव जनश्चैव तपस्तथा । सत्यं तथैव क्रमतो नृणां द्विगुणदं सुखम् ॥ २३ ॥
अधर्मो वेदरहितो भुवि शब्दान्यकर्तृकः । ये शब्दाश्च महावाण्या दूषितास्ते हि लोकगाः ॥ २४ ॥
वेदेतर पापमया दैत्यवृद्धिकराः सदा । अधर्मः स तु विज्ञेयः सप्तलोकाश्च तस्य वै ॥ २५ ॥
भूमिगर्तेषु विधिना निर्मिताः सुखदायकाः । अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् । महातलं रसा चैव पातालं चान्यधर्मजम् ॥ २६ ॥
अन्यधर्मो ह्यधर्मश्च देवास्त्वन्ये हि तेऽसुराः । धर्मपक्षाः सुरा ज्ञेया असुराश्चान्यधर्मजाः ॥ २७ ॥
तयोर्विहीनो यो धर्मो देवैर्देत्यैश्च दूषितः । विधर्मः स नु विज्ञेयस्तत्र लोका व्यथाकुलाः ॥ २८ ॥
तामिस्रमन्धतामिस्रं कुम्भीपाकश्च रौरवम् । महारौरवमेवापि तथामूर्तिरयस्तथा ॥ २९ ॥
इक्षुयन्त्रं शाल्मलं च ह्यसिपत्रवनं तथा । ज्ञेयमित्येव रचितं विधिना चैकविंशतिः ॥ ३० ॥
ब्रह्माण्डोऽयं लोकमयः परं तस्माच्च मत्पदम् । मद्भक्ता भूतले ये वै ते गच्छन्ति परं पदम् ॥ ३१ ॥
देवभक्ताश्च ये लोकाः सप्त लोकान्व्रजन्ति ते । ये तु वै तामसा लोका दैत्यपूजनतत्पराः । ते गच्छन्ति भहीलोकानतलादिमयाँस्तथा ॥ ३२ ॥
पातालाद्योजनं लक्षमधोलोकः प्रकीर्तितः । विधर्मतत्परा लोकास्ते गच्छन्ति ह्यधोगतिम् । अतो वै विधिना भ्रष्टा मद्भक्ताश्च दरिद्रगाः ॥ ३३ ॥
ये मद्भक्ताः सुरान्पूर्वं पूजयित्वा भजन्ति माम् । लक्ष्मीवन्तश्च ते ज्ञेया भुक्तिमुक्तिपरायणाः ॥ ३४ ॥
प्रयागे नैर्ऋतो विप्रस्त्यक्त्वा देवान्मम प्रियान् । भजत्यनन्यभावेन तस्मात्स हि दरिद्रवान् ॥ ३५ ॥
देवैर्दत्तं हि यद्द्रव्यं भोक्तव्यं सर्वदा जनैः । मया दत्तं हि यद्वस्तु ब्रह्माण्डे नास्ति नारद । अतो मदाज्ञया विप्र देहि तस्मै वरं शुभम् ॥ ३६ ॥
इत्युक्तो नारदो योगी हरिणा विश्वकारिणा । द्विजपत्नी स्थिता गेहे तत्र प्राप्य वचोऽब्रवीत् ॥ ३७ ॥
वरं वरय हे साध्वि त्वया यद्वाञ्छितं हृदि । साह देहि वरं स्वामिन्भूपराज्ञी भवाम्यहम् ॥ ३८ ॥
इत्युक्त्वा वचनं तत्र दिव्यरूपा बभूव सा । आगतस्तत्र नृपतिर्गृहीत्वा गेहमाययौ ॥ ३९ ॥
सायङ्काले तु सम्प्राप्ते द्विजस्तत्र समागतः । नारदस्तं वचः प्राह शृणु विप्र हरिप्रिय ॥ ४० ॥
वरदानाच्च ते पत्नी भूपराज्ञी हि वर्तते । त्वया किं वाञ्छितं वस्तु मत्तः प्राप्य सुखी भव ॥ ४१ ॥
इति श्रुत्वा दैववशो वचः प्राह रुषान्वितः । क्रोष्ट्री भवेच्च मत्पत्नी देहि विप्र वरं मम ॥ ४२ ॥
इत्युक्त्वा वचनात्क्रोष्ट्री सा बभूव द्विजप्रिया । एकस्मिन्नन्तरे प्रास्तस्तत्पुत्रो गुरुपूजकः ॥ ४३ ॥
श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं नारदं स वचोऽब्रवीत् । मम माता यथा स्वामिंस्तथा शीघ्रं वराद्भवेत् ॥ ४४ ॥
एतत्त्रिभिर्वरैः प्राप्तं दैवमायाविमोहितैः । तदा तु नारदो दुःखी नैर्ऋतं प्राह वै वचः ॥ ४५ ॥
ब्रह्माण्डोऽयं देवमयो भवस्तस्य महेश्वरः । अतो भवं भजाशु त्वं स ते कार्यं करिष्यति ॥ ४६ ॥
इत्युक्तवचनो विप्रो भवं तं पार्थिवार्चनैः । तुष्टाव परया भक्त्या वर्षमात्रं हि नैर्ऋतः ॥ ४७ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्महेशो भक्तवत्सलः । कुबेरसदृशं दिव्यं ददौ तस्मै महद्धनम् ॥ ४८ ॥
तद्धनेन स वै विप्रो धर्मकार्यं चकार ह । प्रसिद्धोऽभून्महीपृष्ठे नाम्ना पुण्यजनो धनैः ॥ ४९ ॥
शिवभक्तिप्रभावेण प्राप्य द्रव्यमकण्टकम् । सहस्राब्दवपुर्भूत्वा त्यक्त्वा प्राणान्दिवं ययौ ॥ ५० ॥