snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
अकस्माद्वैश्यजा प्राप्ता तत्करं सा तदास्पृशत् । तेन दुःखेन महता रुरोदो च्चैर्द्विजश्च सः ॥ ७ ॥
हा रामकृष्ण प्रद्युम्नानिरुद्धेति पुनःपुनः । श्रुत्वा धनवती दीना को भवानिति साब्रवीत् ॥ ८ ॥
द्विज आह च विप्रोऽहं त्र्यहं शूल्यां निरूपितः । यदि दास्यसि मे कन्यां कोटिस्वर्णं ददामि ते ॥ ९ ॥
श्रुत्वा धनवती तस्मा उद्वाह्य मोहिनीं सुताम् । वटमूले स्थितं द्रव्यं खनित्वा गृहमाययौ ॥ १० ॥
मोहिन्यपि पतिं प्राह भवान्मृत्युवशं गतः । कुतो जायेत तनयस्तन्मे ब्रूहि दयानिधे ॥ ११ ॥
द्विजः प्राह शृणु व्यंगे यदा ते हृच्छयो भवेत् । दता त्वं पंडितं प्राप्य पुत्रमुत्पादयाशु वै ॥ १२ ॥
इत्युक्त्वा मरणं प्राप्य यमलोकं गतो द्विजः । नारकीं यातनां नित्यं बुभुजे निंद्यकर्मजाम् ॥ १३ ॥
मातुर्गृहे तु सा नारी मोहिनी यौवनान्विता । समयं हृदये कृत्वा तिष्ठंती च पुनःपुनः ॥ १४ ॥
के भोगाश्च किमाश्चर्यं को जागर्ति शयीत कः । पापो व्याधिश्च दुःखं च कुतो जातं हृदि स्थितम् ॥ १५ ॥
इति श्लोकं द्विजानाह नोत्तरं च ददुर्द्विजाः । मेधावी नाम काश्मीरे स्थितो विप्रः समागतः ॥ १६ ॥
तामुवाच प्रसन्नात्मा शृणु मोहिनि सुंदरि । सुगंधि वनिता वस्त्रं गीतं पानं च भोजनम् । शय्या च भूषणं ज्ञेयो भोगो ह्यष्टविधो बुधैः ॥ १७ ॥
अहन्यहनि भूतानि म्रियन्ते जनयन्ति च । ममतां यः करोत्येषां तदाश्चर्यं स्मृतं बुधैः ॥ १८ ॥
यो विवेकं समासाद्य कुरुते कर्मसंग्रहम् । संसारे घोरतमसि स जागर्ति विवेकवान् ॥ १९ ॥
संसाराजगरं ज्ञात्वा वैराग्यं योऽकरोद्भुवि । औदासीन्यं समाधिं च सुखं शेते हि मानवः ॥ २० ॥
संकल्पाज्जायते कामस्ततो लोभः प्रजायते । लोभाज्जातश्च तृष्णायां स पापो निरयप्रदः ॥ २१ ॥
जलप्रकृत्यां यो जातो रसो रसविकारवान् । रसाजातस्य देहेऽस्मिन्व्याधिः कर्ममयोऽशुभः ॥ २२ ॥
रुद्रात्काल्यां समुद्भूतो मोहो हृदि च लोकहा । स तुष्टाव महादेवीं पत्न्यर्थे सुरपूजिताम् ॥ २३ ॥
मिथ्यादृष्टिस्ततो जाता मोहस्य दयिताभवत् । तस्मात्स्नेहश्च तत्पत्न्यां जातश्च ममताप्रियः ॥ २४ ॥
तयोः सकाशात्संजातं दुःखं शोकसमन्वितम् । इति श्रुत्वा तु सा नारी मुहोह वरवर्णिनी ॥ २५ ॥
मानी शूरश्च चतुरोऽधिकारी गुणवान्सखा । स्त्रीरक्षकश्च पुरुषो वशं नारीं सदा नयेत् ॥ २६ ॥
तस्यै गर्भं च विप्रोऽसौ दत्त्वा स्वर्णं गृहीतवान् । सापि नारी सुखं लेभे तेन गर्भेण प्रत्यहम् ॥ २७ ॥
कदाचिद्दशमासांते मोहिनीमब्रवीच्छिवः । स्वप्नांतरे महाराज सापि ज्ञात्वा तथाकरोत् ॥ २८ ॥
दोलामध्ये सहस्रं च स्वर्णं चैव स्वबालकम् । राजद्वारे स्थापयित्वा सुष्वाप जननी सुखम् ॥ २९ ॥
शिवेन बोधितो राजा सुतार्थी रुद्रपूजकः । द्विजपुत्रं समालेभे मोहिन्यां जातमुत्तमम् ॥ ३० ॥
कारयित्वा जातकर्म विततार धनं बहु । हरदत्तश्च नाम्नासीत्सर्वविद्याविशारदः ॥ ३१ ॥
पितुरन्ते च तद्राज्यं प्राप्य धर्मं प्रकाशयन् । गयाश्राद्धं कृतं तेन फल्गुतीरे विधानतः ॥ ३२ ॥
त्रयो हस्तास्तदा जाताः स राजा विस्मितोऽभवत् ॥ ३३ ॥
इत्युक्त्वा स तु वैतालो नृपतिं प्राह भो नृप । कस्मै योग्यो हि पिंडोऽसौ श्रुत्वा राजाब्रवीदिदम् ॥ ३४ ॥
द्रव्यार्थी पंडितो ज्ञेयो गुरुतुल्यश्च भूपतिः । चौराय पिंड उचितो यस्य नारी च मोहिनी ॥ ३५ ॥
सूत उवाच । तेन पिंडप्रभावेन स चौरो ब्रह्मद्रव्यहा । निरयान्निःसृतो विप्र स्वर्गलोकं समागतः ॥ ३६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखंडापरपर्याये कलि युगीयेतिहाससमुच्चयेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
चित्रकूटे च नृपती रूपदत्त इति श्रुतः । वने मृगप्रसंगेन वनान्तरमुपाययौ ॥ १ ॥
मध्याह्ने सरसस्तीरे मुनिपुत्रो ददर्श सः । चिन्वतीं पद्मकुसुमं रूपयौवनशालिनीम् ॥ २ ॥
तस्या नेत्रे स्वयं नेत्रे चैकीभूते समागते । एतस्मिन्नंतरे विप्रस्तत्र प्राप्तो ददर्श तौ ॥ ३ ॥
तस्य दर्शनमात्रेण नृपतेर्ज्ञानमागतम् । विनयावनतो राजा धर्मं पप्रच्छ चोत्तमम् ॥ ४ ॥
तमुवाच मुनिर्द्धीमान्दयाधर्मप्रपोषणम् ॥ । निर्भयस्य समं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ ५ ॥
अनर्हान्दण्डमादद्यादर्हपूजाफलं भजेत् । मित्रता गोद्विजे नित्यं समता दंडनिग्रहे ॥ ६ ॥
सत्यता सुरपूजायां दमता गुरुपूजने । मृदुता दानसमये संतुष्टिर्निंद्यकर्मणि ॥ ७ ॥
इत्युक्त्वा स मुनिः पुत्रीं तस्मै दत्त्वा गृहं ययौ । राजापि च तया सार्द्धं वटमूलेऽशयिष्ट वै ॥ ८ ॥
तदा तु राक्षसः कश्चित्तत्पत्नीभक्षणोत्सुकः । बोधयामास नृपतिं बलिं तस्मै स भूपतिः ॥ ९ ॥
दानार्थं चैव क्रव्यादे सप्तवर्षात्मकं द्विजम् । समयं कृतवान्राजा सत्येन स्वगृहं ययौ ॥ १० ॥
अमात्यैः संमतं कृत्वा स्वर्णलक्षं ददौ द्विजे । मध्यं बालं पुरस्कृत्य राक्षसाय बलिं ददौ ॥ ११ ॥
मृत्युकाले द्विजसुतो विहस्योच्चै रुरोद ह । कथं हास्यं कृतं तेन तत्पश्चाद्रोदनं कथम् ॥ १२ ॥
इति श्रुत्वा नृपः प्राह शृणु वैतालिक द्विज । ज्येष्ठपुत्रं पितुर्हृद्यं मातृहृद्यमवर्यकम् ॥ १३ ॥
ज्ञात्वा स मध्यमः पुत्रो राजानं शरणं ययौ । निर्दयी रूपसेनश्च पत्नीकल्याणभिक्षुकः ॥ १४ ॥
खङ्गहस्तं नृपं ज्ञात्वा जहास शिवतत्परः । राक्षसाय शरीरं मे प्राप्तमस्माद्रुरोद ह ॥ १५ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखंडापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चय एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा स वैतालो नृपं प्राह पुनः कथाम् । विशालनगरे रम्ये विपुलेशो महीपतिः ॥ १ ॥
तस्य ग्रामेवसद्वैश्योर्थदत्तोविपणे रतः । अनंगमंजरी कन्या तस्य जाता मनोरमा ॥ २ ॥
सुवर्णनाम्ने वैश्याय पिता वै दत्तवान्स्वयम् । कदाचित्कमलग्रामात्सुवर्णो द्वीपमागमत् । द्रव्यलाभाय न्यवसच्चिरं कालं स लुब्धवान् ॥ ३ ॥
अनंगमंजरीगेहे दैवयोगाद्द्विजोत्तमः । कमलाकरनामासौ कृत्ययोगात्समागतः ॥ ४ ॥
होमांते सुन्दरी नारी मार्जनार्थे सुता गता । दृष्ट्वा तां कामकलिकां मुमोह द्विजसत्तमः ॥ ५ ॥
सुतापि मदघूर्णाक्षी विप्राय समयं ददौ । निशीथे तमउद्भूते त्वं मां प्राप्य सुखी भव ॥ ६ ॥
इति श्रुत्वा द्विजो वाक्यं तस्या ध्यानं तदाकरोत् । कामाग्निना चिरं तप्तः सुष्वाप परमासने ॥ ७ ॥
अर्द्धरात्रे तु सा नारी द्विजागमनतत्परा । मार्गमन्वेषमाणा सा प्रियस्य स्मरपीडिता ॥ ८ ॥
नागतः स द्विजो दैवात्तदा सा मरणं गता । कमलाकर एवाशु समयान्ते समाययौ ॥ ९ ॥
दृष्ट्वा मृत्युवशां सुभ्रूं स्वयं मरणमागतः । प्रभाते चार्थदत्तो वै दाहयामास तां शुचा ॥ १० ॥
सुवर्णश्च तदागत्य विललाप प्रियां प्रति । चितायां भस्मसाद्भूत्वा स्वर्गलोके तु सा ययौ ॥ ११ ॥
इत्युक्त्वा स तु वैतालो नृपतिं प्राह विक्रमम् । कस्य स्नेहोऽधिकस्तेषां कुतः स्वर्गपुरं ययौ ॥ १२ ॥
राजोवाच । पति स्नेहोधिकस्तेषां मध्यमौ नारिविप्रकौ । द्विजस्नेहेन सा नारी मृता स्वर्गपुरं ययौ ॥ १३ ॥
वैश्यवर्णैः सदा पूज्यो ब्राह्मणो ब्रह्ममूर्तिमान् ॥ १४ ॥
द्विजोऽपि नाप्तवान्नारीं तदा स्वर्गगतिं हरिम् । हृदि कृत्वा च निधनं प्राप्तो ह्यस्मात्त्रिविष्टपम् ॥ १५ ॥
सुवर्णो हृदि संज्ञाय मत्प्रिया ब्रह्मवत्सला । मां त्यक्ता तु दिवं याता वह्निदाहप्रभावतः ॥ १६ ॥
इति श्रीभीविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियु गीयेतिहासमुच्चये विंशोऽध्याय ॥ २० ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तु वैतालो राजानं प्राह नम्रधीः । जयस्थलपुरे रम्ये वर्धमानो नृपोभवत् ॥ १ ॥
तस्य ग्रामेवसद्विप्रो वेदवेदांगपारगः । विष्णुस्वामीति विख्यातो राधाकृष्णपरायणः ॥ २ ॥
चत्वारश्चात्मजास्तस्य चतुर्भागपरायणाः । द्यूतकर्मा च कुलटो विषयी नास्तिकः श्रुतः ॥ ३ ॥
कदाचिद्दैवयोगेन निर्द्धनत्वं च ते गताः । पितरं विष्णुशर्माणं नेमुस्ते विनयान्विताः ॥ ४ ॥
ऊचू रमा कथं नष्टा तद्वदस्व पितः प्रिय । पितोवाच तु तच्छ्रुत्वा द्यूतकर्मन्निशामय ॥ ५ ॥
द्यूतो धनव्ययकरः पापमूलो महाखलः । व्यभिचारस्तथा चौर्यं निर्दयत्वमतो भवेत् । द्यूतकर्मप्रभावेण त्वदीयद्रव्यसंक्षयः ॥ ६ ॥
धनोपायेन भोः पित्रोर्वाक्यं कुरु मतिं प्रति । तीर्थव्रतप्रभावेण त्वत्पापं संक्षयं व्रजेत् ॥ ७ ॥
हे पुत्र कुलट त्वं वै वेश्यासंगं महाशुभम् । त्यक्त्वा ब्रह्मपरो भूत्वा ब्रह्मचर्ये मतिं कुरु ॥ ८ ॥
विषयिन्मांसमदिरे नित्यपापविवर्धिके । अतः प्राप्स्यति चौर्यत्वमतो वै निरयस्तथा ॥ ९ ॥
तस्मात्त्वं प्रभुमीशानं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् । निवेद्य सर्वथा द्रव्यं भुञ्जीथा वाग्यतः स्वयम् ॥ १० ॥
नास्तिकत्वं देवनिंदा परित्यज्य मतिं कुरु । आत्मा सर्वाभयो नित्यमात्मशक्तिश्च चंडिका ॥ ११ ॥
आत्मनोंगानि देवाश्च सर्वजीवगुहाशयाः । ताञ्ज्ञात्वा पूजनं तेषां कुरु त्वं पापशान्तये ॥ १२ ॥
इति ते वचनं श्रुत्वा गतास्तीर्थान्तरं प्रति । शिवमाराधयामासुर्विद्यार्थे सर्वरूपिणम् ॥ १३ ॥
वर्षांते च महादेवो विद्यां संजीवनीं ददौ । ते प्राप्य वनमागत्य परीक्षार्थे समुद्यताः ॥ १४ ॥
मृतव्याघ्रास्थिनि श्रेष्ठं मंत्रपूतांबु चाक्षिपत् । तेन मंत्रप्रभावेण पंजरत्वमुपागतम् ॥ १५ ॥
तस्योपर्य्येव कुलटो मंत्रपूतं पयोऽक्षिपत् । घनमांसं च रुधिरं तेन मंत्रेण चाभवत् ॥ १६ ॥
विषयी चाक्षिपच्चैव तस्योपरि जलं शुभम् । तेन मन्त्रप्रभावेण त्वक्प्राणत्वमुपागतम् ॥ १७ ॥
सुप्तं व्याघ्रं च संज्ञाय नास्तिकस्तु जलं ददौ । मंत्रेण बोधितो व्याघ्रस्तांश्च विप्रानखादयत् ॥ १८ ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तु वेतालो राजानमिदमब्रवीत् । राजन्मूर्खो हि कस्तेषां श्रुत्वा राजाब्रवीदिदम् ॥ १९ ॥
बोधितो येन स व्याघ्रः स मूर्खस्त्वधिको मतः । इति श्रुत्वा द्विजश्रेष्ठो वैतालः पुनरब्रवीत् ॥ २० ॥
वैताल उवाच । भो राजन्बिल्वतीग्रामे गंगायामुनमध्यगे । अहं पूर्वभवे चासं क्षत्रसिंहो महीपतिः ॥ १ ॥
तस्य ग्रामे वसद्विप्रो वेदवेदांगपारगः । शंभुदत्त इति ख्यातो रुद्रभक्तिपरायणः ॥ २ ॥
उभकौ तनयौ तस्य सर्वविद्याविशारदौ । विष्णुभक्तः स्मृतो ज्येष्ठो नाम्ना लीलाधरो बली । शाक्तोऽभवत्तदनुजो मोहनो नाम श्रुतः ॥ ३ ॥
कदाचित्क्षत्रसिंहस्तु यज्ञार्थी यज्ञहेतवे । शंभुदत्तं समाहूय ससुतं धर्मकोविदम् । स्वयं च कारयामास च्छागमेधं सुरप्रियम् ॥ ४ ॥
शंभुदत्तस्तु वृद्धात्मा शिवभक्तिपरायणः । चतुश्चक्रांश्च संस्थाप्य कलशं कार्यसिद्धिदम् ॥ ५ ॥
हव्यैः सुसंस्कृतै रम्यैश्चकार हवनं मुदा । छागमाहूय विधिवत्पूजयामास भूपतिः ॥ ६ ॥
लीलाधरस्तु तं दृष्ट्वा छागं च मरणोन्मुखम् । दयालुर्वेष्णवो धीमानब्रवीद्वचनं रुषा ॥ ७ ॥
दारुणं नरकं योग्यमनया जीवहिंसया । सर्वेशो भगवान्विष्णुहिंसायज्ञेन दुष्यति ॥ ८ ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य ज्येष्ठबंधोश्च मोहनः । मृदुपूर्वं जहासोच्चैर्वचनं प्राह नम्रधीः ॥ ९ ॥
पुरा सत्ययुगे भ्रातर्ब्राह्मणा यज्ञतत्पराः । अजेनैव हि यष्टव्यमिति ज्ञात्वा परां श्रुतिम् ॥ १० ॥
तिलाधिकमजं मत्वा हव्ये ते तु मनो दधुः । तदा शक्रादयो देवा वह्निमध्ये समागताः ॥ ११ ॥
ऊचुस्ते मधुरं वाक्यं त्वन्मतं निष्फलप्रदम् । अजच्छागः स्मृतो वेदैस्तेन यष्टव्यमन्तरम् ॥ १२ ॥
श्रुत्वेति वचनं तेषां विस्मिता मुनयोऽभवन् । एतस्मिन्नंतरे तत्र पितृयोनिरमावसुः ॥ १३ ॥
विमानं परमारुह्य मुनीन्प्रोवाच निर्भयः । छाग मेधेन यष्टव्यं सुराणां तृप्तिहेतवे ॥ १४ ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य तथा कृत्वा शिवं ययुः । तस्मात्त्वं च मया सार्द्धं यज्ञं कुरु महामते ॥ १५ ॥
इति श्रुत्वा वचो घोरं लीलाधर उदारधीः । मोहनं प्राह धर्मात्मा यज्ञस्त्रेतायुगेऽभवत् ॥ १६ ॥
रजोगुणमयो लोकस्त्रेतायां संबभूव ह । हिंसा सत्ययुगे नासीद्धर्मस्तत्र चतुष्पदः ॥ १७ ॥
हव्येन तर्पिता देवा न मांसे रक्तसंभवैः । इति श्रुत्वा क्षत्रसिंहस्त्यक्त्वा छागं भयातुरम् ॥ १८ ॥
फलाऽद्यैः कारयामास तदा पूर्णाहुतीर्नृप । एतस्मिन्नन्तरे देवी तामसी क्रोधमूर्छिता । नगरं दाहयामास नरनारीसमन्वितम् ॥ १९ ॥
महामायाप्रभावेण शंभुदत्तः शिवप्रियः । स भूत्वा च महोन्मादी त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ २० ॥
तदा लीलाधरो विप्रो दशपुत्रोपजीवकः । बालानध्यापयामास ग्रामे पद्मपुरे शुभे ॥ २१ ॥
क्षत्रसिंहस्तु नृपतिर्मोहनान्तिकमाययौ । प्रसादं कारयामास देवमातुरनुग्रहम् ॥ २२ ॥
मोहन उवाच ॥ । बीजमन्त्रजपाद्ब्रह्मा ब्राह्मीं शक्तिमवाप्तवान् । तदंबायै नमस्तुभ्यं महावीरायै नमोनमः ॥ २३ ॥
जप्त्वा सप्तशतीं विष्णुर्वैष्णवीं शक्तिमाप्तवान् । तदंबायै नमस्तुभ्यं महालक्ष्म्यै नमोनमः ॥ २४ ॥
प्रणवास्तनया यस्यास्तुरीयपुरुषप्रिया । तदंबायै नमस्तुभ्यं प्रणवायै नमोनमः ॥ २५ ॥
यया दृश्यमिदं जातं यया वै पाल्यते जगत् । यस्या देहे स्थितं विश्वं तदंबायै नमोनमः ॥ २६ ॥
शची सिद्धिस्तथा मृत्युः प्रभा गीर्वाणसैनिकाः । स्वाहा च निर्ऋती रात्रिर्ऋद्धिर्भुक्तिस्त्वदुद्भवा । लोकपालप्रिया त्वं हि लोकमातर्नमोनमः ॥ २७ ॥
तृष्णा तृप्ती रतिर्न्नीतिर्हिंसा क्षांतिर्मतिर्गतिः । निंदा स्तुतिस्तथेर्ष्या च लज्जा त्वं हि नमोनमः ॥ २८ ॥
इत्यष्टकप्रभावेण क्षत्रसिंहो महीपतिः । शिवलोकं गतः साधु र्वैतालत्वमवाप्तवान् ॥ २९ ॥
तस्मात्त्वं विक्रमादित्य भज दुर्गां सनातनीम् । शिवाज्ञया त्वहं प्राप्तस्त्वत्समीपे महीपते ॥ ३० ॥
प्रश्नोत्तरेण भूपाल मया त्वं संपरीक्षितः । भुजयोस्ते स्थितिर्मे स्याज्जहि सर्वरिपून्भुवि ॥ ३१ ॥
दस्युनष्टाः पुरीः सर्वाः क्षेत्राणि विविधानि च । शास्त्रमानेन संस्थाप्य समयं कुरु भो नृप ॥ ३२ ॥
यो नृपः सर्वतीर्थानि पुनरुद्धारयिष्यति । स हि मत्स्थापितं संवद्विपरीतं करिष्यति ॥ ३३ ॥
विक्रमाख्यानकालोऽयं पुनर्धर्मं करोति हि । द्वादशाब्दशतं वर्षं द्वापरो हि प्रवर्तते ॥ ३४ ॥
तदन्ते भुवि कृष्णांशो भविष्यति महा बली । कलेरुद्धरणार्थाय म्लेच्छवंशविवृद्धये ॥ ३५ ॥
सूताद्या मुनयः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । विशालायां समागत्य चक्रतीर्थनिवासिनः । भविष्यंति महाराज पुराणश्रवणे रताः ॥ ३६ ॥
इत्युक्त्वा स तु वैतालस्तत्रैवान्तरधीयत । नृपतिर्विक्रमादित्यः परमानंदमाप्तवान् ॥ ३७ ॥
तस्माद्यूयं मुनिश्रेष्ठा ज्ञात्वा संध्यां समागताम् । शिवं भजत सर्वेशं ध्याननिष्ठासमन्विताः ॥ ३८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्ग पर्वणि वतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
व्यास उवाच । इति श्रुत्वा तु मुनयो विशालानगरीस्थिताः । स्नात्वा केदारकुण्डे ते मनसा पूजयञ्छिवम् ॥ १ ॥
समाधिनिष्ठास्ते सर्वे वर्षमेकं व्यतीतयन् ॥ २ ॥
एतस्मिन्नंतरे राजा विक्रमादित्यभूपतिः । नत्वा मुनीन्समाधिस्थांस्तुष्टाव परया गिरा ॥ ३ ॥
उषित्वा ते तु मुनयः सूतं गत्वाऽब्रुवन्निदम् । सोऽयं राजा समायातो यस्यैवं वर्णिता कथा ॥ ४ ॥
वाजिमेधं च नृपतेः कारयामस्त्वदाज्ञया । भवान्हि चक्रतीर्थे च स्थित्वा ध्यानपरो भवेत् ॥ ५ ॥
तथेत्युक्त्वा तु सूतस्तैः सार्धं च पुनरागमत् । विधिना कारयामास हयमेधं महामखम् ॥ ६ ॥
पूर्वे तु कपिलस्थानं दक्षिणे सेतुबन्धनम् । पश्चिमे सिंधुनद्यन्तं चोत्तरे बदरीवनम् ॥ ७ ॥
हयो जगाम तरसा ततः क्षिप्रां नदीं गतः । त्यक्त्वा कलेवरं वह्नौ स्वर्गलोकमतो ययौ ॥ ८ ॥
नृपयज्ञे सुराः सर्वे सपत्नीकाः समागताः । चंद्रमास्तत्र नायातो भूपतिर्विमना अभूत् ॥ ९ ॥
यज्ञांते विविधं दानं दत्त्वा वैतालसंयुतः । चंद्रलोकं गतो राजा चंद्रमाः सुखितोऽभवत् ॥ १० ॥
भोभो राजन्महाभाग कलौ प्राप्ते भयंकरे । मद्गतिर्भूतले नास्ति तस्मान्नायामि तेऽन्तिकम् ॥ ११ ॥
दत्त्वा सुधामयं तोयं चंद्रश्चान्तर्दधे पुनः । ज्ञात्वेन्द्रस्तत्र संप्राप्य द्विजरूपी ह्ययाचयत् ॥ १२ ॥
दत्तं राज्ञा तदमृतं शक्रः स्वर्गमुमुपागतः । तेन तस्य फलं जातमायुर्लक्ष समं ह्यभूत् ॥ १३ ॥
तस्मिन्काले द्विजः कश्चिज्जयन्तो नाम विश्रुतः । तत्फलं तपसा प्राप्तः शक्रतः स्वर्गृहं ययौ ॥ १४ ॥
जयन्तो भर्तृहरये लक्षस्वर्णेन वर्णयन् । भुक्त्वा भर्तृहरिस्तत्र योगारूढो वनं ययौ ॥ १५ ॥
विक्रमादित्य एवास्य राज्यमकंटकम् । शतवर्षं मुदायुक्तो जगाम मरणे दिवम् ॥ १६ ॥
शौनकाद्यास्तु ऋषयो ज्ञात्वा भूपस्य स्वर्गतिम् । गत्वा सूतं प्रणम्योचुर्धर्मं मुख्यं वदाधुना ॥ १७ ॥
तेभ्यः सूतः पुराणानि श्रावयामास वै पुनः । शतवर्षं पञ्चलक्षश्लोकमध्यापयन्मुदा । ते श्रुत्वा मुनयः सर्वे जग्मुर्हृष्टाः स्वमालयम् ॥ १८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गं पर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
व्यास उवाच । एकदा नैमिषारण्ये ऋषयः शौनकादयः । पृच्छन्ति विनयेनैव सूतं पौराणिकं खलु ॥ १ ॥
भगवन्ब्रूहि लोकानां हितार्थाय चतुर्युगे । कः पूज्यः सेवितव्यश्च वांच्छितार्थप्रदायकः ॥ २ ॥
विनायासेन वै कामं प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् । सत्यं ब्रह्मन्वदोपायं नराणां कीर्तिकारकम् ॥ ३ ॥
सूत उवाच । नवांभोजनेत्रं रमाकेलिपात्रं चतु्र्बाहुचामीकराचारुगात्रम् । जगत्त्राणहेतुं रिपौ धूम्रकेतुं सदा सत्यनारायणं स्तौमि देवम् ॥ ४ ॥
श्रीरामं सहलक्ष्मणं सकरुणं सीतान्वितं । सात्त्विकं वैदेहीमुखपद्मलुब्धमधुपं पौलस्त्यसंहारकम् । वन्दे वन्द्यपदांबुजं सुरवरं भक्तानुकम्पाकरं । शत्रुघ्नेन हनूमता च भरतेनासेवितं राघवम् ॥ ५ ॥
कलिकलुषविनाशं कामसिद्धिप्रकाशं सुरवरमुखभासं भूसुरेण प्रकाशम् । विबुधबुधविलासं साधुचर्याविशेषं नृप तिवरचरित्रं भोः शृणुष्वेतिहासम् ॥ ६ ॥
एकदा नारदो योगी परानुग्रहवांच्छया । पर्यटन्विविधाँल्लोकान्मर्त्यलोकमुपागमत् ॥ ७ ॥
तत्र दृष्ट्वा जनान्सर्वान्नानाक्लेशसमन्वितान् । आधिव्याधियुतानार्तान्पच्यमानान्स्वकर्मभिः ॥ ८ ॥
केनोपायेन चैतेषां दुःखनाशो भवेद्ध्रुवम् । इति सञ्चिंत्य मनसा विष्णुलोकं गतस्तदा ॥ ९ ॥
तत्र नारायणं देवं शुक्लवर्णं चतुर्भुजम् । शंखचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम् ॥ १० ॥
प्रसन्नवदनं शांतं सनकाद्यैरभिष्टुतम् । दृष्ट्वा तं देवदेवेशं स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ११ ॥
नारद उवाच । नमो वाङ्मनसातीतरूपायानंतशक्तये । नादि मध्यान्तदेवाय निर्गुणाय महात्मने ॥ १२ ॥
सर्वेषामादिभूताय लोकानामुपकारिणे । अपारपरिमाणाय तपोधाम्ने नमोनमः ॥ १३ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा स्तुतिं विष्णुर्नारदं प्रत्यभाषत । किमर्थमागतोऽसि त्वं कि ते मनसि वर्तते ॥ १४ ॥
कथयस्व महाभाग तत्सर्वं कथयामि ते । श्रुत्वा तु नारदो विष्णुमुक्तवान्सर्वकारणम् ॥ १५ ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा साधुसाध्वित्यपूजयत् । शृणु नारद वक्ष्यामि व्रतमेकं सनातनम् ॥ १६ ॥
कृते त्रेतायुगे विष्णुर्द्वापरेऽनेकरूपधृक् । कलौ प्रत्यक्षफलदः सत्यनारायणो विभुः ॥ १७ ॥
चतुष्पादो हि धर्मश्च तस्य सत्यं प्रसाधनम् । सत्येन धार्यते लोकः सत्ये ब्रह्म प्रतिष्ठितम् ॥ १८ ॥
सत्यनारायणव्रतमतः श्रेष्ठतमं स्मृतम् । इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं नारदः पुनरब्रवीत् ॥ १९ ॥
किं फलं किं विधानं च सत्यनारायणार्चने । तत्सर्वं कृपया देव कथयस्व कृपानिधे ॥ २० ॥
भगवानुवाच । नारायणार्चने वक्तुं फलं नालं चतुर्मुखः । शृणु संक्षेपतो ह्येतत्कथयामि तवाग्रतः ॥ २१ ॥
निर्धनोपि धनाढ्यः स्यादपुत्रः पुत्रवान्भवेत् । भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यमन्धोऽपि स्यात्सुलोचनः ॥ २२ ॥
मुच्यते बंधनाद्बद्धो निर्भयः स्याद्भयातुरः । मनसा कामयेद्यंयं लभते तं विधानतः ॥ २३ ॥
इह जन्मनि भो विप्र भक्त्या च विधिनार्चयेत् । लभेत्कामं हि तच्छीघ्रं नात्र कार्या विचारणा ॥ २४ ॥
प्रातःस्नायी शुचिर्भूत्वा दंतधावनपूर्व कम् । तुलसीमञ्जरीं धृत्वा ध्यायेत्सत्यस्थितं हरिम् ॥ २५ ॥
नारायणं सांद्रघनावदातं चतुर्भुजं पीतमहार्हवाससम् । प्रसन्नवक्त्रं नवकंजलोचनं सनन्दनाद्यैरुपसेवितं भजे ॥ २६ ॥
करोमि ते व्रतं देव सायंकाले त्वदर्चनम् । श्रुत्वा गाथां त्वदीयां हि प्रसादं ते भजाम्यहम् ॥ २७ ॥
इति संकल्प्य मनसा सायंकाले प्रपूजयेत् । पञ्चभिः कलशैर्जुष्टं कदलीतोरणान्वितम् ॥ २८ ॥
शालग्रामं स्वर्णयुक्तं पूजयेदात्मसूक्तकैः । पञ्चामृतेन संस्नाप्य चन्दनादिभिरर्चयेत् ॥ २९ ॥
ॐनमो भगवते नित्यं सत्यदेवाय धीमहि । चतुःपदार्थदात्रे च नमस्तुभ्यं नमोनमः ॥ ३० ॥
जप्तव्यष्टोत्तरशतं जुहुयात्तद्दशांशकम् । तर्पणं मार्जनं कृत्वा कथां श्रुत्वा हरेरिमाम् ॥ ३१ ॥
षडध्यायीं सत्यमुख्यां तत्पश्चात्तत्प्रसादकम् । सम्यग्विभज्य तत्सर्वं दापयेच्छ्रोतृकाय च ॥ ३२ ॥
आचार्यायादिभागं च द्वितीयं स्वकुलाय सः । श्रोतृभ्यश्च तृतीयं च चतुर्थं चात्महेतवे ॥ ३३ ॥
विप्रेभ्यो भोजनं दद्यात्स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः । देवर्षेऽनेन विधिना सत्यनारायणार्चनम् ॥ ३४ ॥
कारयेद्यदि भक्त्या च श्रद्धया च समन्वितः । व्रती कामानवाप्नोति वांछितानिह जन्मनि ॥ ३५ ॥
इह जन्मकृतं कर्म परजन्मनि पद्यते । परजन्मकृतं कर्म भोक्तव्यं सर्वदा नरैः ॥ ३६ ॥
सत्यनारायण व्रतमिह सर्वान्कामान्ददाति हि । अद्यैव जगतीमध्ये स्थापयामि त्वदाज्ञया ॥ ३७ ॥
इत्युक्त्ंवाऽतर्दधे देवो नारदः स्वर्गतिं ययौ । स्वयं नारायणो देवः काश्यां पुर्यां समागतः ॥ ३८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखंडापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
सूत उवाच । कृपया ब्राह्मणद्वारा प्रकटीकृतवान्स्वकम् । इतिहासमिमं वक्ष्ये संवादं हरिविप्रयोः ॥ १ ॥
काशीपुरीति विख्याता तत्रासीद्ब्राह्मणो वरः । दीनो गृहाश्रमी नित्यं भिक्षुः पुत्रकलत्रवान् ॥ २ ॥
शतानंद इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायणः । एकदा पथि भिक्षार्थं गच्छतस्तस्य श्रीपतिः ॥ ३ ॥
विनीतस्यातिशांतस्य स बभूवाक्षिगोचरः । वृद्धब्राह्मणवेषेण पप्रच्छ ब्राह्मणं हरिः । क्व यासीति द्विजश्रेष्ठ वृत्तिः कामेन कथ्यताम् ॥ ४ ॥
शतानन्द उवाच । भिक्षावृत्तिरहं सौम्य कलत्रापत्यहेतवे । याचितुं धनिनां द्वारि व्रजामि धनमुत्तमम् ॥ ५ ॥
नारायण उवाच । भिक्षावृत्तिस्त्वया दीर्घकालं द्विज सदा धृता । तद्वारक उपायोयं विशेषेण कलौ किल ॥ ६ ॥
ममोपदेशतो विप्र सत्यनारायणं भज । दारिद्र्यशोकशमनं संतापहरणं हरेः । चरणं शरणं याहि मोक्षदं पद्मलोचनम् ॥ ७ ॥
एवं संबोधितो विप्रो हरिणा करुणात्मना । पुनः पप्रच्छ विप्रोसौ सत्यनारायणो हि कः ॥ ८ ॥
वृद्धब्राह्मण उवाच । बहु रूपः सत्यसंधः सर्वव्यापी निरञ्जनः । इदानीं विप्ररूपेण तव प्रत्यक्षमागतः ॥ ९ ॥
दुःखोदधिनिमग्नानां तरणिश्चरणौ हरेः । कुशलाः शरणं यांति नेतरे विषयात्मिकाः ॥ १० ॥
आहृत्य पूजासंभारान्हिताय जगतां द्विज । अर्चयंस्तमनुध्यायंस्त्वमेतत्प्रकटी कुरु ॥ ११ ॥
इति ब्रुवंतं विप्रोसौ ददर्श पुरुषोत्तमम् । जलदश्यामलं चारुचतुर्बाहुं गदादिभिः ॥ १२ ॥
पीतांबरं नवांभोजलोचनं स्मितपूर्वकम् । वनमालामधुव्रात चुंबितांग्रिसरोरुहम् ॥ १३ ॥
निशम्य पुलकांगोसौ प्रेमपूर्णसुलोचनः । स्तुवन्गद्गदया वाचा दंडवत्पतितो भुवि ॥ १४ ॥
प्रणमामि जगन्नाथ जगत्कारणकारकम् । अनाथनाथं शिवदं शरण्यमनघं शुचिम् ॥ १५ ॥
अव्यक्तं व्यक्ततां यातं तापत्रयविमोचनम् ॥ १६ ॥
नमः सत्य नारायणायास्य कर्त्रे नमः शुद्धसत्त्वाय विश्वस्य भर्त्रे । करालाय कालाय विश्वस्य हर्त्रे नमस्ते जगन्मङ्गलायात्ममूर्ते ॥ १७ ॥
धन्योस्म्यद्य कृती धन्यो भवोद्य सफलो मम । वाङ्मनोगोचरो यस्त्वं मम प्रत्यक्षमागतः ॥ १८ ॥
दिष्टं किं वर्णयाम्याहो न जाने कस्य वा फलम् । क्रियाहीनस्य मन्दस्य देहोऽयं फलवान्कृतः ॥ १९ ॥
पूजनं च प्रकर्तव्यं लोकनाथ रमापते । विधिना केन कृपया तदाज्ञापय मां विभो ॥ २० ॥
हरिस्तमाह मधुरं सस्मितं विश्वमोहनः । पूजायां मम विप्रेन्द्र बहु नापेक्षितं धनम् ॥ २१ ॥
अनायासेन लब्धेन श्रद्धामात्रेण मां यज । ग्राहग्रस्तोजामिलो वा यथाऽभून्मुक्तसंकटः ॥ २२ ॥
विधानं शृणु विप्रेन्द्र मनसा कामयेत्फलम् । पूजासंभृतसंभारः पूजां कुर्याद्यथा विधि ॥ २३ ॥
गोधूमचूर्णं पादार्द्धं सेटकादिप्रमाणतः । दुग्धेन तावता युक्तं मिश्रितं शर्करादिभिः ॥ २४ ॥
तच्चूर्णं हरये दद्याद् घृतयुक्तं हरिप्रियम् । गोदुग्धेनैव दधिना गोघृतेन समन्वितम् ॥ २५ ॥
गंगाजलेन मधुना युक्तं पञ्चामृतं प्रियम् । पञ्चामृतेन संस्नाप्य शालग्रामोद्भवां शिलाम् ॥ २६ ॥
गन्धपुष्पादिनैवेद्यैर्वेदवादैर्मनोहरैः । धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्तांबूलादिभिरर्चयेत् ॥ २७ ॥
मिष्टान्नपानसन्मानैर्भक्ष्यैर्भोज्यैः फलैस्तथा । ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैः पूजयेद्भक्तितत्परः ॥ २८ ॥
ब्राह्मणैः स्वजनैश्चैव वेष्टितः श्रद्धयान्वितः । त्वया सार्द्धं मम कथां शृणुयात्परमादरात् ॥ २९ ॥
इतिहासं तथा राज्ञो भिल्लानां वणिजोऽस्य च । कथांते प्रणमेद्भक्त्या प्रसादं विभजेत्ततः ॥ ३० ॥
लब्धं प्रसादं भुंजीत मानयन्न विचारयेत् । द्रव्यादिभिर्न मे शांतिर्भक्त्या केवलया यथा ॥ ३१ ॥
विधिनानेन विप्रेन्द्र पूजयंति च ये नराः । पुत्रपौत्रधनैर्युक्ता भुक्त्वा भोगान नुत्तमान् ॥ ३२ ॥
अन्ते सान्निध्यमासाद्य मोदन्ते ते मया सह । यंयं कामयते कामं सुव्रती तंतमाप्नुयात् ॥ ३३ ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुर्विप्रोपि सुखमाप्तवान् । प्रणम्यागाद्यथादिष्टं मनसा कौतुकाकुलः ॥ ३४ ॥
अद्य भैक्ष्येण लभ्येन पूज्यो नारायणो मया । इति निश्चित्य मनसा भिक्षार्थी नगरं गतः ॥ ३५ ॥
विना देहीति वचनं लब्धा च विपुलं धनम् । कौतुकायासमनसा जगाम निजमालयम् ॥ ३६ ॥
वृत्तांतं सर्वमाचख्यौ ब्राह्मणी सान्वमोदत । सादरं द्रव्यसंभारमाहृत्य भर्तुराज्ञया ॥ ३७ ॥
आहूय बन्धुमित्राणि तथा सान्निध्यवर्तिनः । सत्यनारायणं देवं यजामि स्वगणैर्वृतः ॥ ३८ ॥
भक्त्या तुतोष भगवान्सत्यनारायणः स्वयम् । कामं दित्सुः प्रादुरासीत्कथांते भक्तवत्सलः ॥ ३९ ॥
वव्रे विप्रोऽभिलषितमिहामुत्र सुखप्रदम् । भक्तिं परां भगवति तथा तत्संगिनां व्रतम् ॥ ४० ॥
रथं कुञ्जरं मंजुलं मन्दिरं च हयं चारु चामी करालं कृतं च । धनं दासदासीगणं गां महीं च लुलायाः सदुग्धा हरे देहि दास्यम् ॥ ४१ ॥
तथास्त्विति हरिः प्राह ततश्चांतर्दधे प्रभुः । विप्रोऽपिकृत कृत्योऽभूत्सर्वे लोका विसिस्मिरे ॥ ४२ ॥
प्रणम्य भुवि कायेन प्रसादं प्रापुरादरात् । स्वंस्वं धाम समाजग्मुर्धन्यधन्येति वादिनः ॥ ४३ ॥
प्रचचार ततो लोके सत्यनारायणार्चनम् । कामसिद्धिप्रदं मुक्तिभुक्तिदं कलुषापहम् ॥ ४४ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखंडापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥
सूत उवाच । राजासीद्धार्मिकः कश्चित्केदारमणिपूरके । चन्द्रचूड इति ख्यातः प्रजापालनतत्परः ॥ १ ॥
शांतो मधुरवाग्धीरो नारायणपरायणः । बभूवुः शत्रवस्तस्य म्लेच्छा विंध्यनिवासिनः ॥ २ ॥
तस्य तैरवभवद्युद्धमतिप्रबलदारुणैः । भुशुंडीयुद्धनिपुणैः क्षेपणैः परिघायुधैः ॥ ३ ॥
चन्द्रचूडस्य महती सेना यमपुरे गता । शतं रथास्तथा नागासहस्रं तु हयास्तथा ॥ ४ ॥
पत्तयः पंचसाहस्रा मृताः स्वर्गपुरं ययुः । दस्यवः पंचसाहस्रा मृताः कैतवयोधिनः ॥ ५ ॥
आक्रांतः स महाभागस्तैर्म्लेच्छैर्दंभयोधिभिः । त्यक्त्वा राष्ट्रं च नगरं सैकाकी वनमाययौ ॥ ६ ॥
तीर्थव्याजेन स नृपः पुरीं काशीं समागतः । तत्र नारायणं देवं वंद्यं सर्वगृहेगृहे ॥ ७ ॥
ददर्श नगरीं चैव धनधान्यसमन्विताम् । यथा द्वारावती ज्ञेया तथा सा च पुरी शुभा ॥ ८ ॥
विस्मितश्चंद्रचूडश्च दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् । सत्येन रोधितां लक्ष्मीं शीलधर्मसमन्विताम् ॥ ९ ॥
दृष्ट्वा श्रुत्वा सदानंदं सत्यदेवप्रपूजकम् । पतित्वा तच्चरणयोः प्रणनाम मुदा युतः ॥ १० ॥
द्विजराज नमस्तुभ्यं सदानंद महामते । भ्रष्टराज्यं च मां ज्ञात्वा कृपया मां समुद्धर ॥ ११ ॥
यथा प्रसन्नो भगवाँल्लक्ष्मीकान्तो जनार्दनः । तथा तद्वद यद्योग्यं व्रतं पापप्रणाशनम् ॥ १२ ॥
सदानंद उवाच । दुःखशोकादिशमनं धनधान्यप्रवर्धनम् । सौभाग्यसंततिकरं सर्वत्र विजयप्रदम् ॥ १३ ॥
सत्यनारायणव्रतं श्रीपतेस्तुष्टिकारकम् । यस्मिन्कस्मिन्दिने भूप यजेच्चैव निशामुखे ॥ १४ ॥
तोरणादि प्रकर्तव्यं कदलीस्तंभमंडितम् । पंचभिः कलशैर्युक्तं ध्वजपंचसमन्वितम् ॥ १५ ॥
तन्मध्ये वेदिकां रम्यां कारयेत्स व्रती द्विजैः । तत्र स्थाप्य शिलारूपं कृष्णं स्वर्ण समन्वितम् ॥ १६ ॥
कुर्याद्गंधादिभिः पूजां प्रेमभक्तिसमन्वितः । भूमिशायी हरिं ध्यायन्सप्तरात्रं व्यतीतयेत् ॥ १७ ॥
इति श्रुत्वा स नृपतिः काश्यां देवमपूजयत् । रात्रौ प्रसन्नो भगवान्ददौ राज्ञेऽसिमुत्तमम् ॥ १८ ॥
शत्रुपक्षक्षयकरं प्राप्य खङ्गं नृपोत्तमः । प्रणम्य च सदानन्दं केदारमणिमा ययौ ॥ १९ ॥
हत्वा दस्यून्षष्टिशतांस्तेषां लब्ध्वा महद्धनम् । हरिं प्रपूजयामास नर्मदायास्तटे शुभे ॥ २० ॥
पौर्णमास्यां विधानेन मासिमासि नृपोत्तमः । अपूजयत्सत्यदेवं प्रेमभक्तिसमन्वितः ॥ २१ ॥
तद्व्रतस्य प्रभावेन लक्षग्रामाधिपोऽभवत् । राज्यं कृत्वा स षष्ट्यब्दमन्ते विष्णुपुरं ययौ ॥ २२ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखंडापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये चन्द्रचूडोद्धारोनाम षडूविंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
सूत उवाच । अथेतिहासं शृणुत यथा भिल्लाः कृतार्थिनः । विचरंतो वने नित्यं निषादाः काष्ठवाहिनः ॥ १ ॥
वनात्काष्ठानि विक्रेतुं पुरीं काशीं ययुः क्वचित् । एकस्तृषाकुलो यातो विष्णुदासाश्रमं तदा ॥ २ ॥
ददर्श विपुलैश्वर्यं सेवितं च द्विजैर्हरिम् । जलं पीत्वा विस्मितोऽभूद्भिक्षुकस्य कुतो धनम् ॥ ३ ॥
यो दृष्टोऽकिंचनो विप्रो दृश्यतेऽद्य महाधनः । इति संचिंत्य हृदये स पप्रच्छ द्विजोत्तमम् ॥ ४ ॥
ऐश्वर्यं ते कुतो ब्रह्मन्दुर्गतिस्ते कुतो गता । आज्ञापय महाभाग श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ५ ॥
सदानंद उवाच । सत्यनारायणस्यांग सेवया किं न लभ्यते । न किंचित्सुखमाप्नोति विना तस्यानुकंपया ॥ ६ ॥
निषाद उवाच । अहो किमिति माहात्म्यं सत्यनारायणार्चने । विधानं सोपचारं च ह्युपदेष्टुं त्वमर्हसि ॥ ७ ॥
साधूनां समचित्तानामुपकारवतां सताम् । न गोप्यं विद्यते किंचिदार्तानामार्तिनाशनम् ॥ ८ ॥
इति पृष्टो विधिं वक्तुमितिहासमथाब्रवीत् । चन्द्रचूडो महीपालः केदारमणिपूरके ॥ ९ ॥
ममाश्रमं समायातः सत्यनारायणार्चने । विधानं श्रोतुकामोऽसौ मामाह सादरं वचः ॥ १० ॥
मया यत्कथितंतस्मै तन्निबोध निषादज । संकल्प्य मनसा कामं निष्कामो वा जनः क्वचित् ॥ ११ ॥
गोधूमचूर्णं पादार्धं सेटकाद्यैः सुचूर्णकम् । संस्कृतं मधुगंधाज्यैर्नैवेद्यं विभवेऽर्पयेत् ॥ १२ ॥
पंचामृतेन संस्नाप्य चन्दनाद्यैश्च पूजयेत् । पायसापूपसंयावदधिक्षीरमथोहरेत् ॥ १३ ॥
उच्चावचः फलैः पुष्पैर्धूपदीपैमर्नोरमैः । पूजयेत्परया भक्त्या विभवे सति विस्तरैः ॥ १४ ॥
न तुष्येद्द्रव्यसंभारैर्भक्त्या केवलया यथा । भगवान्परितः पूर्णो न मानं वृणुयात्क्वचित् ॥ १५ ॥
दुर्योधनकृतां त्यत्क्वा राजपूजां जनार्दनः । विदुरस्याश्रमे वासमातिथ्यं जगृहे विभुः ॥ १६ ॥
सुदाम्नस्तंडुलकणाञ्जग्ध्वा मानुष्यदुर्लभाः । संपदोऽदाद्धरिः प्रीत्या भक्तिमात्रमपेक्ष्यते ॥ १७ ॥
गोपो गृध्रो वणिग्व्याधो हनुमान्सविभीषणः । येऽन्ये पापात्मका दैत्या वृत्रकायाधवादयः ॥ १८ ॥
नारायणान्तिकं प्राप्य मोदंतेऽद्यापि यद्वशाः । इति श्रुत्वा नरपतिः पूजासंभारमादरात् ॥ १९ ॥
कृतवान्स धनं लब्ध्वा मोदते नर्मदातटे । निषाद त्वमपि प्रीत्या सत्यनारायणं भज ॥ २० ॥
इह लोके सुखं प्राप्य चान्ते सान्निध्यमाप्नुयाः । कृतकृत्यो निषादोऽभूत्प्रणम्य द्विजपुंगवम् ॥ २१ ॥
स गत्वा स्वगणानाह माहात्म्यं हरिसेवने । ते हृष्टमनसः सर्वे समयं चक्रुरादृताः ॥ २२ ॥
सत्यनारायणे पूजां काष्ठलब्धेन यावता । वयं कुलैः करिष्यामः पुण्यवृक्षविधानतः ॥ २३ ॥
इति निश्चित्य मनसा काष्ठं विक्रीय लेभिरे । चतुर्गुणं धनं हृष्टाः स्वंस्वं भवनमाययुः ॥ २४ ॥
मुदा स्त्रीभ्यस्समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वमादितः । ताः श्रुत्वा हृष्टमनसः पूजनं चक्रुरादरात् ॥ २५ ॥
कथान्ते प्रणमन्भक्त्या प्रसादं जगृहुस्ततः । स्वजातिभ्यः परेभ्यश्च ददुस्तच्चूर्णमुत्तमम् ॥ २६ ॥
पूजाप्रभावतो भिल्लाः पुत्रदारादिभिर्युताः । लब्ध्वा भूमितले द्रव्यं ज्ञानचक्षुर्महोत्तमम् ॥ २७ ॥
भुक्त्वा भोगान्यथेष्टन्ते दरिद्रान्धा द्विजोत्तम । जग्मुस्ते वैष्णवं धाम योगिनामपि दुर्लभम् ॥ २८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये सप्तर्विशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
सूत उवाच । अथ ते वर्णयिष्यामि कथां साधूपचारिताम् । नृपोपदेशतः साधुः कृतार्थोऽभूद्वणिग्यथा ॥ १ ॥
मणिपूरपती राजा चन्द्रचूडो महायशाः । सह प्रजाभिरानर्च सत्यनारायणं प्रभुम् ॥ २ ॥
अथ रत्नपुरस्थायी साधुर्लक्षपतिर्वणिक् । धनैरापूर्य तरणीः सह गच्छन्नदीतटे ॥ ३ ॥
ददर्श बहुलं लोकं नानाग्रामविलासिनम् । मणिमुक्ताविरचितैर्वितानैस्समलंकृतम् ॥ ४ ॥
वेदवादांश्च शुश्राव गीतवादित्रसंगतान् । रम्यं स्थानं समालोक्य कर्णधारं समादिशत् ॥ ५ ॥
विश्रामयात्र तरणीरिति पश्यामि कौतुकम् । भर्त्रादिष्टस्तथा चक्रे कर्णधारः सभृत्यकैः ॥ ६ ॥
तटसीम्नः समुत्तीर्य मल्ललीलाविलासिनः । कर्णधारा नगा वीरा युयुधुर्मल्ललीलया ॥ ७ ॥
स्वयमुत्तीर्य सामात्यो लोकान्पप्रच्छ सादरम् । यज्ञस्थानं समालोक्य प्रशस्तं समुदो ययौ ॥ ८ ॥
किमत्र क्रियते सभ्या भवद्भिर्लोकपूजितैः । सभ्या ऊचुश्च ते सर्वे सत्यनारायणो विभुः ॥ ९ ॥
पूज्यते बंधुभिः सार्धं राज्ञा लोकानुकंपिना । प्राप्तं निष्कटकं राज्यं सत्यनारायणार्चनात् ॥ १० ॥
धनार्थी लभते द्रव्यं पुत्रार्थी सुतमुत्तमम् । ज्ञानार्थी लभते चक्षुर्निर्भयः स्याद्भयातुरः ॥ ११ ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति नरः सत्यसुरार्च नात् । विधानं तु ततः श्रुत्वा चैलं बद्ध्वा गलेऽसकृत् ॥ १२ ॥
दंडवत्प्रणिपत्याह कामं सभ्यानमोदयत् । अनपत्योऽस्मि भगवन्वृथैश्वर्यो वृथोद्यमः ॥ १३ ॥
पुत्रं वा यदि वा कन्यां लभेयं त्वत्प्रसादतः । पताकां कांचनीं कृत्वा पूजयिष्ये कृपानिधिम् ॥ १४ ॥
श्रुत्वा सभ्या अब्रुवंस्ते कामनासिद्धिरस्तु ते । हरिं प्रणम्य सभ्याश्च प्रसादं भुक्तवांस्तदा ॥ १५ ॥
जगाम स्वालयं साधुर्मनसा चिंतयन्हरिम् । स्वगृहे ह्यागते तस्मिन्नार्यो मंगलपाणयः ॥ १६ ॥
मंगलानि विचित्राणि यथोचितमकारयन् । विवेशांतःपुरे साधुर्महाकौतुकमंगलः ॥ १७ ॥
ऋतुस्नाता सती लीलावती पर्यचरत्पतिम् । गर्भं धृतवती साध्वी समये सुषुवे तु सा ॥ १८ ॥
कन्यां कमललोलाक्षीं बांधवामोदकारिणीम् । साधुः परां मुदं लेभे विततार धनं बहु ॥ १९ ॥
विप्रानाहूय वेदज्ञान्कारयामास मंगलम् । लेखयित्वा जन्मपत्रीं नाम चक्रे कलावतीम् ॥ २० ॥
कलानिधिकले वासौ ववृधे सा कलावती । अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ॥ २१ ॥
दशवर्षा भवेत्कन्या ततः प्रौढा रजस्वला । प्रौढां कालेन तां दृष्ट्वा विवाहार्थमचिन्तयत् ॥ २२ ॥
नगरे कांचनपुरे वणिक्छंखपतिः श्रुतः । कुलीनो रूपसंपत्तिशीलौदार्यगुणान्वितः ॥ २३ ॥
वरयामास तं साधुर्दुहितुः सदृशं वरम् । शुभे लग्ने बहुविधैर्मंगलैरग्निसन्निधौ ॥ २४ ॥
वेदवादित्रनिनदैर्ददौ कन्यां यथाविधि । मणिमुक्ताप्रवालानि वसनं भूषणानि च ॥ २५ ॥
महामोदमनाः साधुर्मंगलार्थं ददौ च ह । प्रेम्णा निवासयामास गृहे जामातरं ततः ॥ २६ ॥
तं मेने पुत्रवत्साधुः स च तं पितृवत्सुधीः । अतीते भूयसः काले सत्यनारायणार्चनम् ॥ २७ ॥
विस्मृत्य सह जामात्रा वाणिज्याय ययौ पुनः । सूत उवाच । अथ साधुः समादाय रत्नानि विविधानि च ॥ २८ ॥
नौकाः संस्थाप्य स ययौ देशाद्देशान्तरं प्रति । नगरं नर्मदातीरे तत्र वासं चकार सः ॥ २९ ॥
कुर्वन्क्रयं विक्रयं च चिरं तस्थौ महामनाः । कर्मणा मनसा वाचा न कृतं सत्यसेवनम् ॥ ३० ॥
ततः कर्मविपाकेन तापमापाचिराद्वणिक् । कस्मिंश्चिद्दिवसे रात्रौ राज्ञो गेहे तमोवृतेः ॥ ३१ ॥
ज्ञात्वा निद्रागतान्सर्वान्हृतं चौरैर्महाधनम् । प्रभाते वाचितो राजा सूतमागधबंदिभिः ॥ ३२ ॥
प्रातःकृत्यं नृपः कृत्वा सदः संप्राविशच्च सः । ततस्तत्र समायातः किंकरो राजवल्लभः ॥ ३३ ॥
उवाच स तदा वाक्यं शृणुष्व त्वं धरा पते । मुक्तामालाश्च बहुधा रत्नानि विविधानि च ॥ ३४ ॥
मुमुषुश्चौरा गतास्सर्वे न जानीमो वयं नृप । इति विज्ञापितो राजा पुण्यश्लोक शिखामणिः ॥ ३५ ॥
उवाच क्रोधताम्राक्षो यूयं संयात मा चिरम् । सचौरं द्रव्यमादाय मत्पार्श्वं त्वमुपानय ॥ ३६ ॥
नो चेद्धनिष्ये सगणानिति दूतान्समादिशत् । नृपवाक्यं समाकर्ण्य प्रजग्मुस्ते च किंकराः ॥ ३७ ॥
बहुयत्नैर्न संशोध्य द्रव्यं चोरसमन्वितम् । एकीभूत्वा निशि तदा महाचिंतातुरोऽभवत् ॥ ३८ ॥
हन्ता मां सगणं राजा किं करोमि कुतः सुखम् । नृपदंडाच्च मे मृत्युः प्रेतत्वाय भवेदिह ॥ ३९ ॥
नर्मदायां च मरणं शिवलोकप्रदायकम् । इत्येवं संमतं कृत्वा नर्मदायास्तटं ययुः ॥ ४० ॥
विदेशिनोऽस्य वणिजो ददर्श विपुलं धनम् । मुक्ताहारं गले तस्य लुंठितं वणिजोऽस्य च ॥ ४१ ॥
चौरोऽयमिति निश्चित्य तौ बबंधात्मरक्षणात् । सधनं सह जामात्रा नृपान्तिकमुपानयत् ॥ ४२ ॥
प्रतिकूले हरौ तस्मिन्राज्ञापि न विचारितम् । धनागारे धनं नीत्वा बध्नीत तौ सुदुर्मती ॥ ४३ ॥
कारागारे लोहमयैः शृंखलैरंगपादयोः । इति राजाज्ञया दूतास्तथा चक्रुर्निबंधनम् ॥ ४४ ॥
जामात्रा सहितः साधुर्विललाप भृशं मुहुः । हा पुत्र तात तातेति जामातः क्व धनं गतम् ॥ ४५ ॥
क्व स्थिता च सुता भार्या पश्य धातुर्विपर्ययम् । निमग्नौ दुःखजलधौ को वां पास्यति संकटात् ॥ ४६ ॥
मया बहुतरं धातुर्विप्रियं हि पुराकृतम् । तत्कर्मणः प्रभावोऽयं न जाने कस्य वा फलम् ॥ ४७ ॥
समं श्वशुरजामात्रौ द्वादशेषु विषादिनौ ॥ ४८ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखंडापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चयेऽष्टाविंशो ऽध्यायः ॥ २८ ॥
सूत उवाच । तापत्रयहरं विष्णोश्चरितं तस्य ते शिवम् । शृण्वंति सुधियो नित्यं ते वसंति हरेः पदम् ॥ १ ॥
प्रतिकूले हरौ तस्मिन्यास्यन्ति निरयान्बहून् । तत्प्रिया कमला देवी चत्वारस्तस्य चात्मजाः ॥ २ ॥
धर्मो यज्ञो नृपश्चौरः सर्वे लक्ष्मीप्रियंकराः । विप्रेभ्यश्चातिथिभ्यश्च यद्दानं धर्म उच्यते ॥ ३ ॥
मातृभ्यो देवताभ्यश्च स्वधा स्वाहेति वै मखः । धर्मस्यैव मखस्यैव रक्षको नृपतिः स्मृतः ॥ ४ ॥
द्वयोर्हन्ता हि चोरः स ते सर्वे धर्मकिंकराः । यत्र सत्यं ततो धर्मस्तत्र लक्ष्मीः स्थिरा भवेत् ॥ ५ ॥
सत्यहीनस्य तत्साधोर्धनं यत्तद्ग्रहे स्थितम् । हृतवानवनीपालः चौरैर्भार्यातिदुःखिता ॥ ६ ॥
वासोलंकरणादीनि विक्रीय बुभुजे किल । नास्ति तत्पच्यते किंचित्तदा कष्टमगाहत ॥ ७ ॥
अथैकस्मिन्दिने कन्या भोजनाच्छादनं विना । गता विप्रगृहेऽपश्यत्सत्यनारायणार्चनम् ॥ ८ ॥
प्रार्थयंतं जगन्नाथं दृष्ट्वा सा प्रार्थयद्धरिम् । सत्यनारायण हरे पिता भर्ता च मे गृहम् ॥ ९ ॥
आगच्छत्वर्चयिष्यामि भवंतमिति वाचये । तथास्तु ब्राह्मणैरुक्ता ततः सा त्वाश्रमं ययौ ॥ १० ॥
मात्रा निर्भर्त्सितेयंतं कालं कुत्र स्थिता शुभे । वृत्तांतं कथयामास सत्यनारायणार्चने ॥ ११ ॥
कलौ प्रत्यक्ष फलदः सर्वदा क्रियते नरैः । कर्तुमिच्छाम्यहं मातरनुज्ञातुं त्वमर्हसि ॥ १२ ॥
देशमायातु जनकः स्वामी च मम कामना । रात्रौ निश्चित्य मनसा प्रभाते सा कलावती ॥ १३ ॥
शीलपालस्य गुप्तस्य गेहे प्राप्ता धनार्थिनी । बंधो किंचिद्धनं देहि येन सत्यार्चनं भवेत् ॥ १४ ॥
इति श्रुत्वा शीलपालः पंचनिष्कं धनं ददौ । त्वत्पितुश्च ऋणं शेषं मयीत्येव कलावति ॥ १५ ॥
इत्युक्त्वा सोऽनृणो भूत्वा गयाश्राद्धाय संययौ । सुतापि तेन द्रव्येण कृतं सत्यार्चनं शुभम् ॥ १६ ॥
लीलावती सह तया भक्त्याकार्षीत्प्रपूजनम् । पूजनेन विशेषेण तुष्टो नारायणोऽभवत् ॥ १७ ॥
नर्मदातीरनगरे नृपः सुष्वाप मंदिरे । रात्रिशेषे सुपर्यंके निद्रां कुर्वति राजनि । उवाच विप्ररूपेण बोधयञ्छ्लक्ष्णया गिरा ॥ १८ ॥
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तौ साधू परिमोचय । अपराधं विना बद्धौ नो चेच्छं न भवेत्तव ॥ १९ ॥
इत्येवं भूपतिश्चैव विप्ररूपेण बोधितः । तदा ह्यन्तर्दधे विष्णु र्विनिद्रो नृपतिस्तदा ॥ २० ॥
विस्मितः सहसोत्थाय दध्यौ ब्रह्म सनातनम् । सभायां मंत्रिणे राजा स्वप्नहेतुं न्यवेदयत् ॥ २१ ॥
महामन्त्री च भूपालं प्राह सत्येन भो द्विज । मयापि दर्शितं स्वप्नं वृद्धविप्रेण बोधितम् । अतस्तौ हि समानीय संपृच्छ विधिवन्नृप ॥ २२ ॥
आनीय साधुं पप्रच्छ सत्यमालंब्य भूपतिः । कुत्रत्यौ वां कुलं किं वा वसतिः कस्य वा पुरे ॥ २३ ॥
साधुरुवाच । रम्ये रत्नपुरे वासो वणिग्जातौ जनिर्मम । वाणिज्यार्थं महाराज वाणिज्यं जीविकावयोः ॥ २४ ॥
मणिमुक्तादि विक्रेतुं क्रेतुं वा तव पत्तने । प्राप्तौ दूतैश्च बद्ध्वावां त्वत्समीपमुपागतौ ॥ २५ ॥
प्रतिकूले विधौ को वा दशां नाप्नोति वै पुमान् । विनापराधं राजेन्द्र मणिचौरानवादयन् ॥ २६ ॥
आवां न चौरो राजेंद्र तत्त्वतस्त्वं विचारय । श्रुत्वा तन्निश्चयं ज्ञात्वा तयोर्बंधनकारणम् ॥ २७ ॥
छेदयित्वा दृढं पाशं लोमशातिमकारयत् । कारयित्वा परिष्कारं भोजयामास तौ नृपः ॥ २८ ॥
नगरे पूजयामास वस्त्राभूषणवाहनैः । अब्रवीत्पूजितः साधुर्भूपतिं विनयान्वितः ॥ २९ ॥
कारागारे बहुविधं प्राप्तं दुःखमतः परम् । आज्ञापय महाराज देशं गंतुं कृपानिधे ॥ ३० ॥
श्रुत्वा साधुवचो राजा प्राह कोशाधिकारिणम् । मुद्राभिस्तरणीः सद्यः पूरयाशु मदाज्ञया ॥ ३१ ॥
जामात्रा सहितः साधुर्गीतवादित्रमंगलैः । स्वदेशं चलितोऽद्यापि न चक्रे हरिसेवनम् ॥ ३२ ॥
सत्यनारायणो देवः प्रत्यक्षफलदः कलौ । स एव तापसो भूत्वा चक्रे साधुविडंबनम् ॥ ३३ ॥
तापस उवाच । धर्मः किं नौषु ते साधो मामनादृत्य यासि भोः । प्रत्युत्तरमदात्साधुः क्षिप नौकाश्च सत्वरम् ॥ ३४ ॥
भोः स्वामिन्मे धनं नास्ति लतापत्रादिपूरितम् । नौभिर्गच्छामि स्वस्थानं विरोधे नात्र किं फलम् ॥ ३५ ॥
इत्युक्तस्तापसः प्राह तथास्त्विति वचः क्षणात् । धनमंतर्दधे साधोर्लतापत्रावशेषितम् ॥ ३६ ॥
धनं नौकासु नास्तीति साधुश्चिंतातुरोऽभवत् । किमिदं कस्य वा हेतोर्धनं कुत्र गतं मम ॥ ३७ ॥
वज्रपाताहत इव भृशं दुःखितमानसः । क्व यास्यामि क्व तिष्ठामि किं करोमि धनं कुतः ॥ ३८ ॥
इति मूर्छागतः साधुर्विललाप पुनःपुनः । जामात्रा बोधितः पश्चात्तापसं तं जगाम ह ॥ ३९ ॥
गले वसनमादाय प्रणनाम स तापसम् । को भवानिति पप्रच्छ देवो गंधर्व ईश्वरः ॥ ४० ॥
देवदेवोऽथवा कोऽपि न जाने तव विक्रमम् । आज्ञापय महाभाग तद्विडम्बनकारणम् ॥ ४१ ॥
तापस उवाच । आत्मा चैवात्मनः शत्रुस्तथात्र च प्रियोऽप्रियः । त्यज मौढ्यमति साधो प्रवादं मा वृथा कृथाः ॥ ४२ ॥
इति विज्ञापितः साधुर्न बुबोध महाधनः । पुनः स तापसः प्राह कृपया पूर्वकर्मतः ॥ ४३ ॥
चंद्रचूडो यदानर्च सत्यनारायणं नृपः । अनपत्येन सुचिरं पुत्रकन्यार्थिना त्वया ॥ ४४ ॥
प्रार्थितं न स्मृतं ह्येव इदानीं तप्यसे वृथा । सत्यनारायणो देवो विश्वव्यापी फलप्रदः ॥ ४५ ॥
तमनादृत्य दुर्बुद्धे कुतः सम्यग्भवेत्तव । पुरालब्धवरं स्मृत्वा सस्मार जगदीश्वरम् ॥ ४६ ॥
सत्यनारायणं देवं तापसं तं ददर्श ह । प्रणम्य भुवि कायेन परिक्रम्य पुनःपुनः । तुष्टाव तापसं तत्र साधुर्गद्गदया गिरा ॥ ४७ ॥
साधुरुवाच । सत्यरूपं सत्यसंधं सत्यनारायणं हरिम् । यत्सत्यत्वेन जगतस्तं सत्यं त्वां नमाम्यहम् ॥ ४८ ॥
त्वन्मायामोहितात्मानो न पश्यंत्यात्मनः शुभम् । दुःखांभोधौ सदा मग्ना दुःखे च सुखमानिनः ॥ ४९ ॥
मूढोहं धनगर्वेण मदांधीकृतलोचनः । न जाने स्वात्मनः क्षेमं कथं पश्यामि मूढधीः ॥ ५० ॥
क्षमस्व मम दौरात्म्यं तपो धाम्ने हरे नमः । आज्ञापयात्मदास्यं मे येन ते चरणौ स्मरे ॥ ५१ ॥
इति स्तुत्वा लक्षमुद्राः स्थापिताः स्वपुरोधसि । गत्वावासं पूजयिष्ये सत्यनारायणं प्रभुम् ॥ ५२ ॥
तुष्टो नारायणः प्राह वांछा पूर्णा भवेत्तु ते । पुत्रपौत्रसमायुक्तो भुक्त्वा भोगांस्त्वनुत्तमान् । अंते सांनिध्यमासाद्य मोदसे त्वं मया सह ॥ ५३ ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुः साधुश्च स्वाश्रमं ययौ । सप्ताहेन गृहं प्राप्तः सत्यदेवेन रक्षितः ॥ ५४ ॥
आगत्य नगराभ्याशे प्राहि णोद्द्रुतमाश्रमम् । गृहमागत्य दूतोपि प्राह लीलावतीं प्रति ॥ ५५ ॥
जामात्रा सहितः साधुः कृतकृत्यः समागतः । सत्यनारायणार्चायां स्थिता साध्वी सकन्यका ॥ ५६ ॥
पूजाभारं सुतायै सा दत्त्वा नौकांतिकं ययौ । सखीगणैः परिवृता कृतकौतुकमंगला ॥ ५७ ॥
कलावती त्ववज्ञाय प्रसादं सत्वरा ययौ । पातुं पतिमुखांभोजं चकोरीव दिनात्यये ॥ ५८ ॥
अवज्ञानात्प्रसादस्य नौकाशंखपतेरथ । निमग्ना जलमध्ये तु जामात्रा सह तत्क्षणात् ॥ ५९ ॥
मग्नं जामातरं पश्यन्विललाप स मूर्च्छितः । लीलावती तु तद्दृष्ट्वा मूर्च्छिता विललाप ह ॥ ६० ॥
ततः कलावती दृष्ट्वा पपात भुवि मूर्च्छिता । रंभेव वातविहता कान्तकान्तेतिवादिनी ॥ ६१ ॥
हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ करुणाकरकौशल । त्वया विरहिता पत्या निराशा विधिना कृता । पत्युरर्द्धं गतं कस्मादर्द्धांगं जीवनं कथम् ॥ ६२ ॥
सूत उवाच । कलावती चारुकलासु कौशला प्रवालरक्तांघ्रितलातिकोमला । सरोजनेत्रांबुकणान्विमुंचती मुक्तावलीभिस्तनकुड्मलांचिता ॥ ६३ ॥
हा सत्यनारायण सत्यसिंधो मग्नं हि मामु द्धर तद्वियोगे । श्रुत्वार्तशब्दं भगवानुवाच वचस्तदाकाशसमुद्भवं च ॥ ६४ ॥
साधो कलावती क्षिप्रं मत्प्रसादं हि भोजयेत् । तत्पश्चादिह संप्राप्य पतिं प्राप्स्यति मा शुचः ॥ ६५ ॥
इत्याकाशे वचः श्रुत्वा विस्मिता तच्चकार सा । नारायणस्य कृपया पतिं प्राप्ता कलावती ॥ ६६ ॥
तत्रैव साधुः साह्लादो भक्त्या परमया युतः । पूजनं लक्षमुद्राभिः सत्यदेवस्य चाकरोत् ॥ ६७ ॥
तेन व्रतप्रभावेन पुत्रपौत्रसमन्वितः । भुक्त्वा भोगान्मुदा युक्तो मृतः स्वर्गपुरं ययौ ॥ ६८ ॥
इतिहासमिमं भक्त्या शृणुयाद्यो हि मानवः । सोऽपि विष्णुप्रियतरः कामसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ६९ ॥
इति ते कथितं विप्र व्रतानामुत्तमं व्रत । कलिकाले परं पुण्यं ब्राह्मणस्य मुखोद्भवम् ॥ ७० ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गं पर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये सत्यनारायणव्रतमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
ऋषय ऊचुः । भगवन्गुह्यजं कर्म वृत्तं प्रोक्तं पुरातनैः । व्रतानां चैव सर्वेषां श्रेष्ठं नारायणव्रतम् ॥ १ ॥
त्वन्मुखेन श्रुतं सूत तापत्रयविनाशनम् । इदानीं श्रोतुमिच्छामि लिंगजं कर्म चोत्तमम् ॥ २ ॥
सर्वेषां ब्रह्मचर्याणां ब्रह्मचर्ये हि किं परम् । तन्मे वद महाप्राज्ञ सर्वंज्ञोऽसि मतौ मम ॥ ३ ॥
सूत उवाच । आसीत्पुरा कलियुगे पितृशर्मा द्विजोत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञो यमलोकभयान्वितः ॥ ४ ॥
ज्ञात्वा घोरतमं कालं कलि कालमधर्मजम् । वार्धनं यमराष्ट्रस्य तदा चिंतातुरोऽभवत् ॥ ५ ॥
केनाश्रमेण वर्णेन मम श्रेयो भवेदिह । कलौ संन्यासमार्गो हि दंभपाखंडखंडितः ॥ ६ ॥
वानप्रस्थः कलौ नास्ति ब्रह्मचर्यं क्वचित्क्वचित् । गार्हस्थ्यं कर्म सर्वेषां कर्मणां श्रेष्ठमुच्यते ॥ ७ ॥
अतः स्त्री संग्राह्यो मया घोरे कलौ युगे । यदि मे च भवेन्नारी मनोवृत्त्यनुसारिणी । तर्हि मे सफलं जन्म मम श्रेयो भवेदिह ॥ ८ ॥
इत्येवं संमतं कृत्वा शिवां मंगलदायिनीम् । चंदनाद्यैश्च संपूज्य तुष्टाव मनसा पराम् । विश्वेश्वरीं जगन्मूर्तिं सच्चिदानंदरूपिणीम् ॥ ९ ॥
पितृशर्मोवाच । नमः प्रकृत्यै सर्वायै कैवल्यायै नमोनमः । त्रिगुणैक्यस्वरूपायै तुरीयायै नमोनमः ॥ १० ॥
महत्तत्त्वजनन्यै च द्वंद्वकर्त्र्यै नमोनमः । ब्रह्ममातर्नमस्तुभ्यं साहंकारपितामहि ॥ ११ ॥
पृथग्गुणायै शुद्धायै नमो मातर्नमोनमः । विद्यायै शुद्धसत्त्वायै लक्ष्म्यै सत्त्वरजोमयि ॥ १२ ॥
नमो मातरविद्यायै ततः शुद्ध्यै नमोनमः । काल्यै सत्त्वतमोभूत्यै नमो मातर्नर्मोनमः ॥ १३ ॥
स्त्रियै शुद्धरजोमूर्त्यै नमस्त्रैलोक्यवासिनि । नमोरजस्तमोमूर्त्यै दुर्गायै च नमोनमः ॥ १४ ॥
इति श्रुत्वा स्तवं देव्या प्रसादः स्थापितस्तया । सुतायां विष्णुयशसो ब्राह्मणस्य तदा स्वयम् ॥ १५ ॥
तामुद्वाह्य द्विजो देवीं नाम्ना वै ब्रह्मचारिणीम् । न्यवसन्मथुरायां स कृत्वा धर्मं स्वयं हृदि ॥ १६ ॥
प्रियायै स रजोवत्यै ऋतुदानं करोति हि । चत्वारश्चात्मजाश्चासंश्चतुर्वेदैक्यधारिणः ॥ १७ ॥
ऋग्यजुश्च तथा साम तुर्यश्चासी दथर्वणः । ऋचश्च तनयो व्याडिर्न्यायशास्त्रविशारदः ॥ १८ ॥
यजुषस्तु सुतो जातो मीमांसो लोकविश्रुतः । पाणिनिः सामनस्यैव सुतोऽभू च्छब्दपालः ॥ १९ ॥
पुत्रो वररुचिः श्रेष्ठोऽथर्वणस्य नृपप्रियः । ते गता मागधेशस्य चन्द्रगुप्तस्य वै सभाम् ॥ २० ॥
नृपस्तान्पूजयामास बहुमानपुरःसरम् । अब्रवीत्तांस्ततो राजा ब्रह्मचर्यं हि किं परम् ॥ २१ ॥
व्याडिराह महाराज यः स्तुतौ तत्परः पुमान् । न्यायतोऽखिल देवानां ब्रह्मचारी हि मे मतः ॥ २२ ॥
मीमांसश्चाह भो राजन्यज्ञे यो हि पुमान्परः । कर्मणा यजते देवान्रोचनादिभिरर्चयेत् ॥ २३ ॥
हवनं तर्पणं कृत्वा ब्रह्मादिकसुरान्प्रति । तत्प्रसादं हि गृह्णीयाद्ब्रह्मचारी च स स्मृतः ॥ २४ ॥
श्रुत्वेदं पाणिनिश्चाह चन्द्रगुप्त शृणुष्व भोः । त्रिधा स्वरैः परं ब्रह्म शुद्धशब्दमयैः परैः ॥ २५ ॥
तथैव सूत्रपाठैश्च लिंगधातुगणावृतैः । यो यजेद्ब्रह्मचारी स परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २६ ॥
श्रुत्वा वररुचिश्चाह शृणु मागधभूपते । गृहीत्वा यज्ञसूत्रं यः प्राप्तो गुरुकुले वसन् ॥ २७ ॥
दंडलोमनखाधारी भिक्षार्थी वेदतत्परः । आज्ञया च गुरोर्वर्तेद्ब्रह्मचारी हि स स्मृतः ॥ २८ ॥
इति तेषां वचः श्रुत्वा पितृशर्माब्रवीदिदम् । यो गृहस्थे वसन्विप्रः पितृदेवातिथिप्रियः ॥ २९ ॥
गामी पाणिगृहीतायामृतुकाले यतेंद्रियः । ब्रह्मचारी हि मुख्यस्स श्रुत्वा राजाब्रवीदिदम् ॥ ३० ॥
स्वामिन्यद्भवता चोक्तं धर्मज्ञेन यशस्विना । कलौ भयंकरे प्राप्ते स धर्मो हि मतो मम ॥ ३१ ॥
इत्युक्त्वा तस्य शिष्योऽभूद्गुरुवाक्यपरायणः । तथान्ते मरणं प्राप्य स्वर्गलोकं नृपो ययौ ॥ ३२ ॥
पितृशर्मापि मनसा ध्यात्वा दामोदरं हरिम् । हिमालयं गिरिं प्राप्य योगध्यानपरोऽभवत् ॥ ३३ ॥
ऋषय ऊचुः । भगवन्सर्वतीर्थानां दानानां किं परं स्मृतम् । यत्कृत्वा च कलौ घोरे परां निर्वृतिमाप्नुयात् ॥ १ ॥
सूत उवाच । सामनस्य सुतः श्रेष्ठः पाणिनिर्नाम विश्रुतः । कणभुग्वरशिष्यैश्च शास्त्रज्ञैः स पराजितः ॥ २ ॥
लज्जितः पाणिनिस्तत्र गतस्तीर्थान्तरं प्रति । स्नात्वा सर्वाणि तीर्थानि संतर्प्य पितृदेवताः ॥ ३ ॥
केदारमुदकं पीत्वा शिवध्यानपरोऽभवत् । पर्णाशी सप्तदिवसाञ्जलभक्षस्ततोऽभवत् ॥ ४ ॥
ततो दशदिनान्ते स वायुभक्षो दशाहनि । अष्टाविंशद्दिने रुद्रो वरं ब्रूहि वचोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
श्रुत्वामृतमयं वाक्यमस्तौद्गद्गदया गिरा । सर्वेशं सर्वलिंगेशं गिरिजावल्लभं हरम् ॥ ६ ॥
पाणिनिरुवाच । नमो रुद्राय महते सर्वेशाय हितैषिणे । नन्दीसंस्थाय देवाय विद्याभयकराय च ॥ ७ ॥
पापान्तकाय भर्गाय नमोनन्ताय वेधसे । नमो मायाहरेशाय नमस्ते लोकशंकर ॥ ८ ॥
यदि प्रसन्नो देवेश विद्यामूलप्रदो भव । परं तीर्थं हि मे देहि द्वैमातुरपितर्नमः ॥ ९ ॥
सूत उवाच ॥ । इति श्रुत्वा महादेवः सूत्राणि प्रददौ मुदा । सर्ववर्णमयान्येव अइउणादिशुभानि वै ॥ १० ॥
ज्ञानह्रदे सत्यजले राग द्वेषमलापहे । यः प्राप्तो मानसे तीर्थे सर्वतीर्थफलं भजेत् ॥ ११ ॥
मानसं हि महत्तीर्थ ब्रह्मदर्शनकारकम् । पाणिने ते ददौ विप्र कृतकृत्यो भवान्भव ॥ १२ ॥
इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रः पाणिनिः स्वगृहं ययौ । सूत्रपाठं धातुपाठं गणपाठं तथैव च ॥ १३ ॥
लिंगसूत्रं तथा कृत्वा परं निर्वाणमाप्त वान् । तस्मात्त्वं भार्गवश्रेष्ठ मानसं तीर्थमाचर ॥ १४ ॥
यतो याता स्वयं गंगा सर्वतीर्थमयी शिवा । गंगातीर्थात्परं तीर्थं न भूतं न भवि ष्यति ॥ १५ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चय एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
सूत उवाच । तोतादर्यां द्विजः कश्चिद्बोपदेव इति श्रुतः । बभूव कृष्णभक्तश्च वेदवेदांगपारगः ॥ १ ॥
गत्वा वृन्दावनं रम्यं गोपगोपीनिषेवितम् । मनसा पूजयामास देवदेवं जनार्द्दनम् ॥ २ ॥
वर्षान्ते च हरिः साक्षाद्ददौ ज्ञानमनुत्तमम् । तेन ज्ञानेन संप्राप्ता हृदि भागवती कथा ॥ ३ ॥
शुकेन वर्णिता या वै विष्णुराताय धीमते । तां कथां वर्णयामास मोक्षमूर्तिं सनातनीम् ॥ ४ ॥
कथान्ते भगवान्विष्णुः प्रादुरासीज्जनार्दनः । उवाच स्निग्धया वाचा वरं ब्रूहि महामते ॥ ५ ॥
बोपदेव उवाच । नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानुग्रहकारक । त्वया ततमिदं विश्वं देवतिर्यङ्नरादिकम् ॥ ६ ॥
त्वन्नाम्ना नरकार्ताश्च ते कृतार्थाः कलौ युगे । त्वया दत्तं भागवतं श्रीम द्व्यासेन निर्मितम् । माहात्म्यं तस्य मे ब्रूहि यदि दत्तो वरस्त्वया ॥ ७ ॥
श्रीभगवानुवाच । एकदा भगवान्रुद्रो भवान्या सह शंकरः ॥ ८ ॥
बौद्धराज्ये जगत्प्राप्ते दंभपाखण्डनिर्मिते । दृष्ट्वा काश्यां भूमितुंगं प्रणनाम मुदा युतः । जय सच्चिदानन्द विभो जगदानं दकारक ॥ ९ ॥
इति श्रुत्वा शिवा प्राह को देवोऽस्ति तवोत्तमः । स होवाच महादेवि यज्ञः सप्ताहमत्र वै ॥ १० ॥
तस्माद्भूमिपवित्रत्वमिह प्राप्तं वरानने । सर्वतीर्थाधिकत्वं च स्वयं ब्रह्म सनातनम् ॥ ११ ॥
इति श्रुत्वा शिवा देवी प्राप्तासीद्गुह्यकालयम् । रुद्रेण सहिता तत्र भूमिशुद्धिमकारयत् ॥ १२ ॥
चण्डीशश्च गणेशश्च नंदिनो गुह एव च । रक्षार्थे स्थापितास्तत्र देवदेवेन भो द्विज ॥ १३ ॥
शृणु देवि कथां रम्यां मम मानससंस्थिताम् । इत्युक्त्वा ध्यानमास्थाय सप्ताहेन स्ववर्णयत् ॥ १४ ॥
अष्टाहे नेत्र उन्मील्य दृष्ट्वा निद्रागतां शिवाम् । बोधयामास भगवान्कथांते लोकशंकरः ॥ १५ ॥
कियती ते श्रुता गाथा श्रुत्वाह जगदंबिका । सुधामंथनपर्यंतं चरित्रं शिवयेरितम् ॥ १६ ॥
कोटरस्थः शुकः श्रुत्वा चिरंजीवत्वमागतः । पार्वत्या रक्षितोसौ वै शुकः परमसुन्दरः ॥ १७ ॥
स्थित्वा शिवस्य सदने मम ध्यानपरोऽभवत् । ममाज्ञया शुकः साक्षात्त्वदीयहृदयस्थितः ॥ १८ ॥
तेन प्राप्तं भागवतं माहात्म्यं चास्य दुर्लभम् । त्वं वै गंधर्वसेनाय पित्रे विक्रमभूपतेः ॥ १९ ॥
नर्मदाकूलमासाद्य श्रावयस्व कथां शुभाम् । हरिमाहात्म्यदानं हि सर्वदानपरं स्मृतम् ॥ २० ॥
सत्पात्राय प्रदातव्यं विष्णुभक्ताय धीमते । बुभुक्षितान्नदानं च तद्दानस्य समं न हि ॥ २१ ॥
इत्युक्त्वांतर्दधे देवो बोपदेवः प्रसन्नधीः ॥ २२ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३२ ॥
ऋषय ऊचुः । वाग्जं कर्म स्मृतं सूत वेद पाठः सनातनः । बहुत्वात्सर्ववेदानां श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १ ॥
केन स्तोत्रेण वेदानां पाठस्य फलमाप्नुयात् । पापानि विलयं यांति तन्मे वद विचक्षण ॥ २ ॥
सूत उवाच । विक्रमादित्यराज्ये तु द्विजः कश्चिदभूद्भुवि । व्याधकर्मेति विख्यातो ब्राह्मण्यां शूद्रतोऽभवत् ॥ ३ ॥
त्रिपाठिनो द्विजस्यैव भार्या नाम्ना हि कामिनी । मैथुनेच्छावती नित्यं मदाघूर्णितलोचना ॥ ४ ॥
द्विजस्सप्तशतीपाठे वृत्त्यर्थी कर्हिचिद्गतः । ग्रामे देवलके रम्ये वहुवैश्यनिषेविते ॥ ५ ॥
तत्र मासो गतः कालो नाययौ स स्वमंदिरम् । तदा तु कामिनी दुष्टा रूपयौवनसंयुता ॥ ६ ॥
दृष्ट्वा निषादं सबलं काष्ठभारोपजीविनम् । तस्मै दत्त्वा पञ्च मुद्रा बुभुजे कामपीडिता ॥ ७ ॥
तदा गर्भं दधौ सा च व्याधिवीर्येण संचि तम् । पुत्रोऽभूद्दशमासांते जातकर्म पिताकरोत् ॥ ८ ॥
द्वादशाब्दे गते काले स धूर्तो वेदवर्जितः । व्याधकर्मकरो नित्यं व्याधकर्मा ह्यतोभवत् ॥ ९ ॥
निष्कासितौ द्विजेनैव मातृपुत्रौ द्विजाधमौ । त्रिपाठी ब्रह्मचर्यं तु कृतवान्धर्मतत्परः ॥ १० ॥
प्रत्यहं चंडिकापाठं कृत्वा विंध्यगिरौ वसन् । जीवन्मुक्तोभवच्छीघ्रं जगदंबाप्रसादतः ॥ ११ ॥
निषादस्य गृहे चोभौ वने गत्वोषतुर्मुदा । प्रत्यहं जारभावेन बहुद्रव्यमुपार्जितम् ॥ १२ ॥
व्याधकर्मा तु चौर्येण पितृमातृप्रियंकरः । एकदा दैवयोगेन शिवामंदिरमाययौ ॥ १३ ॥
चौरवृत्तिपरो धूर्तः स्त्रिया भूषणमाहरत् । कैश्चिज्जातः स नी धूर्तो बहुमायाविशारदः ॥ १४ ॥
कदाचित्प्राप्तवांस्तत्र द्विजवस्त्रसमुद्गतम् । श्रुतमादिचरित्रं हि तेन शब्दप्रियेण वै ॥ १५ ॥
पाठपुण्यप्रभावेण धर्मबुद्धिस्ततोऽभवत् । दत्त्वा चौर्यधनं सर्वं तस्मै विप्राय पाठिने ॥ १६ ॥
शिष्यत्वमगमत्तत्राक्षरमैशं जजाप ह । बीजमंत्रप्रभावेण तदंगात्पापमुल्बणम् ॥ १७ ॥
निःसृतं कृमिरूपेण बहुवर्णेन तापितम् । त्रिवर्षान्ते च निष्पापो बभूव द्विजसत्तमः ॥ १६ ॥
पठित्वाक्षरमालां च जजापादिचरित्रकम् । द्वादशाब्दमिते काले काश्यां गत्वा स तु द्विजः ॥ १९ ॥
अन्नपूर्णां महादेवीं तुष्टाव परया मुदा । रोचनाद्यैश्च संपूज्यां मुनिदेवनिषेविताम् ॥ २० ॥
नित्यानंदकरी पराभयकरी सौंदर्यरत्नाकरी निर्धूताखिलपापपावनकरी काशीपुराधीश्वरी । नानालोककरी महाभयहरी विश्वंभरी सुन्दरी विद्यां देहि कृपावलंबनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ॥ २१ ॥
स इत्यष्टोत्तरं जप्त्वा ध्यानस्तिमितलोचनः । सुष्वाप तत्र मुदितः स्वप्ने प्रादुरभूच्छिवा ॥ २२ ॥
दत्त्वा तस्मै हि ऋग्विद्यां पुनरंतरधीयत । उत्थाय स द्विजो धीमाँल्लब्ध्वा विद्यामनुत्तमाम् ॥ २३ ॥
विक्रमादित्यभूपस्य यज्ञाचार्यो बभूव ह । यज्ञांते योगमास्थाय जगाम तु हिमालयम् ॥ २४ ॥
एतत्ते वर्णितं विप्र पुण्यमादिचरित्रकम् । ब्रह्मीभूय यथा विप्रो लेभे सिद्धिमनुत्तमाम् ॥ २५ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखंडापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये प्रथमच रित्रवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशोध्यायः ॥ ३३ ॥
सूत उवाच । उज्जयिन्यां पुरा विप्र राजन्यः सर्वहिंसकः । बभूव मद्यमांसाशी भीमवर्मेति विश्रुतः ॥ १ ॥
मांसलोभेन स खलः सूकरान्ग्रामकुक्कुटान् । हत्वा चाभक्षयत्पापी वेश्यासंगपरायणः ॥ २ ॥
नरमांसं स क्रव्यादस्त्यक्त्वान्यान्भक्षकोऽभवत् । एवं बहुगते काले भीमवर्मा महाधमः । विसूच्यग्निवशं यातो ममार च युवापि सः ॥ ३ ॥
कारितश्चंडिकापाठस्तेन दुष्टेन भीरुणा । तस्य पुण्यप्रभावेन नागतो नरकान्प्रति ॥ ४ ॥
पुनः क्षत्रत्वमगमन्मागधे स महीपतिः । महानन्दीति विख्यातो राजनीतिपरायणः ॥ ५ ॥
जातिस्मरो बभूवासौ वेदधर्मपरायणः । कात्यायनस्य शिष्योऽभून्महाशाक्तस्य धीमतः ॥ ६ ॥
तस्मै नृपाय स मुनिर्दत्त्वा मध्यचरित्रकम् । सबीजं पुनरागत्य विन्ध्ये शक्ति परोऽभवत् ॥ ७ ॥
नृपोऽपि प्रत्यहं देवीं महालक्ष्मीं सनातनीम् । रोचनाद्यैश्च संपूज्य जपन्मध्यचरित्रकम् ॥ ८ ॥
पुण्यक्षेत्रत्वमगमन्महामायाप्रसादतः । शूद्रभावं परित्यज्य क्षत्रभावमुपागतः ॥ ९ ॥
द्वादशाब्दांतरे प्राप्तस्तद्गुरुः शक्तितत्परः । लक्षचण्डीं नृपादेव कारयामास धर्मतः ॥ १० ॥
तदा प्रादुरभूद्देवी जगदंबा सनातनी । नृपाय धर्ममर्थं च कामं मोक्षं हि चाददात् ॥ ११ ॥
महानन्दी महाभागो भुक्त्वा भोगं सुरेप्सितम् । अन्ते जगाम परमं लोकं देवनमस्कृतम् ॥ १२ ॥
इति ते कथिता विप्र यत्प्रोक्तं यजुषो गतिः । सा वै मध्यचरित्रेण प्राप्ता शूद्रनृपेण वै ॥ १३ ॥
इत्येवं वर्णितं विप्र माहात्म्यं मुनिवर्णितम् ॥ १४ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतु र्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
सूत उवाच । चित्रकूटे गिरौ रम्ये नानाधातुविचित्रिते । तत्रावसन्महाप्राज्ञ उपाध्यायः पतञ्जलिः ॥ १ ॥
वेदवेदांगतत्त्वज्ञो गीताशास्त्रपरायणः । विष्णुभक्तः सत्यसन्धो भाष्यशास्त्र विशारदः ॥ २ ॥
कदाचित्स तु शुद्धात्मा गतस्तीर्थांतरं प्रति । काश्यां कात्यायनेनैव तस्य वादो महानभूत् ॥ ३ ॥
वर्षान्ते च तदा विप्रो देवीभक्तेन निर्जितः । लज्जितः स तु धर्मात्मा संतुष्टाव सरस्वतीम् ॥ ४ ॥
पतञ्जलिरुवाच । नमो देव्यै महामूर्त्यै सर्वमूर्त्यै नमो नम । शिवायै सर्वमांगल्यै विष्णुमाये च ते नमः ॥ ५ ॥
त्वमेव श्रद्धा बुद्धिस्त्वं मेधा विद्या शिवंकरी । शांतिर्वाणी त्वमेवासि नारायणि नमोनमः ॥ ६ ॥
इत्युक्ते सति विप्रे तु वागुवाचाशरीरिणी । विप्रोत्तम चरित्रं मे जप चैकाग्रमानसः ॥ ७ ॥
तच्चरित्रप्रभावेण सत्यं ज्ञानमवाप्स्यसि । कात्यायनस्य विप्रस्य राजसंज्ञानमुद्धतम् । मद्भक्त्या तेन संप्राप्तं पराजय पतञ्जले ॥ ८ ॥
इति श्रुत्वा वचो देव्या विन्ध्यवासिनि मन्दिरम् । गत्वा तां पूजयामास तुष्टाव स्तोत्रपाठतः ॥ ९ ॥
ज्ञानं प्रसादजं विप्रः प्राप्य विष्णुपरायणम् । कात्यायनं पराजित्य परां मुदमवाप ह ॥ १० ॥
ऊर्द्ध्वपुंड्रं च तिलकं तुलसीकण्ठमालिकाम् । कृष्णमन्त्रं च शिवदं स्थापयित्वा गृहेगृहे ॥ ११ ॥
जनेजने तथा कृत्वा महाभाष्य मुदैरयत् । चिरंजीवित्वमगमद्विष्णुमायाप्रसादतः ॥ १२ ॥
इति ते कथितो विप्र जाप्यानामुत्तमो जपः । किमन्यच्छ्रोतुमिच्छंति शौनकाद्या महर्षयः ॥ १३ ॥
सर्वे भद्राणि पश्यंतु मा कश्चिद्दुःखभाग्भवेत् ॥ १४ ॥
मंगलं भगवान्विष्णुर्मंगलं गरुडध्वजः । मंगलं पुंडरीकाक्षो मंगला यतनो हरिः ॥ १५ ॥
शुचिर्यो हि नरो नित्यमितिहाससमुच्चयम् । शृणुयाद्धर्मकामार्थी स याति परमां गतिम् ॥ १६ ॥
इति श्रीभविष्ये महापुराणे प्रतिसर्गपर्वणि चतुर्युगखण्डापरपर्याये कलियुगीयेतिहाससमुच्चये उत्तमचरितमाहात्म्ये पंचत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
ऋषयः ऊचुः । भगवन्विक्रमाख्यानकालोऽयं भवतोदितः । शतद्वादशमर्यादो द्वापरस्य समो भुवि ॥ १ ॥
अस्मिन्काले महाभाग लीला भगवता कृता । तामेतां कथयास्मान्वै सर्वज्ञोऽस्ति भवान्सदा ॥ २ ॥