snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
त्वमासीः शूद्रजातीयः परहिंसापरायणः । कुष्ठार्तो दण्डपारुष्ये निःस्नेहः सर्वजन्तुषु ॥ ५१ ॥
द्वयं च भवतो भार्या पूर्वमप्यायतेक्षणा । नित्यं बभूव त्वच्चित्ता भवच्छुश्रूषणे रता ॥ ५२ ॥
पतिव्रता महाभागा भर्त्स्यमानापि निष्ठुरम् । त्वद्वाक्येषु च सर्वेषु वीर कर्मसु चोद्यता ॥ ५३ ॥
नैश्वर्यादसहायस्य त्यज्यमानस्य बन्धुभिः । क्षयं जगाम योर्थोऽभूत्सञ्चितः प्रपितामहैः ॥ ५४ ॥
तस्मिन्क्षीणे कृषिपरस्त्वमासीः पृथिवीपते । सापि कर्मविपाकेन कृषिर्विफलतां गता ॥ ५५ ॥
ततो निःस्वं परिक्षीणं परेषां भृत्यतां गतम् । तत्याज साध्वी नेयं त्वां त्यज्यमानापि पार्थिव ॥ ५६ ॥
अनया तु समं साध्व्या भानोरावसथे त्वया । कृतं शुश्रूषणं वृत्त्या भक्त्या सम्मार्जनादिकम् ॥ ५७ ॥
निःस्नेहः सर्वकामेभ्यस्तन्मयस्त्वं तदर्पणः । अहन्यहनि विस्रम्भात्तस्मिन्नावसथे रवेः ॥ ५८ ॥
कान्यकुब्जपुरे वीर महाशुश्रूषितं त्वया । दिवाकरालये नित्यं कृतं तन्मार्जनं त्वया ॥ ५९ ॥
तथैवाभ्युक्षणं भूप नित्यं चैवानुलेपनम् । पत्न्यानया नृप तथा युष्मच्चित्तानुवृत्तया ॥ ६० ॥
कारितं श्रवणं पुण्यमितिहासपुराणयोः । दत्त्वाङ्गुलीयकं राजन्पितृदत्तं तु वाचके ॥ ६१ ॥
अहन्यहनि यत्कर्म युवयोर्नृपकुर्वतोः । तत्रैव तन्मयत्वेन पापहानिरजायत ॥ ६२ ॥
भानोः कार्यं मया कार्यं परं शुश्रूषणं तथा । नाप्रभातं प्रभातं वा चिन्तेयमभवन्निशि ॥ ६३ ॥
एवमायतनं रम्यमित्येवं च सुखावहम् । सूर्यवच्चैवमेतत्स्यादित्यासीत्ते मनस्तदा ॥ ६४ ॥
योगिनां सुखदं कर्म तथैव सुखमित्यपि । भवच्चित्तमभूत्तत्र योगकर्मण्यहर्निशम् ॥ ६५ ॥
एवं तन्मनसस्तत्र कृतोद्योगस्य पार्थिव । भूतानुमानिनः सम्यग्यथोक्ताधिककारिणः ॥ ६६ ॥
स्मरतो गोपतिं नित्यं चित्तेनापि दृढात्मनः । निःशेषमुपशांतं ते पापं सूर्यनिषेवणात् ॥ ६७ ॥
ततोऽधिकं पुरस्तस्मादगारस्यानुलेपनम् । संमार्जनं च बहुशः सपत्नीकेन यत्कृतम् ॥ ६८ ॥
केवलं धर्ममाश्रित्य त्यक्त्वा वृत्तिमशेषतः । अनया श्रवणं पुण्यं कारितं वाचकात्सदा ॥ ६९ ॥
नानाधातुविकारैस्तु गोमयेन मृदा तथा । उपलेपनं कृतं भक्त्या त्वया पूर्वं सुरालये ॥ ७० ॥
अथाजगाम वै तत्र कुवलाश्वो महीपतिः । महासैन्यपरीवारः प्रभूतगजवाहनः ॥ ७१ ॥
सर्वसम्पदुपेतं तं सर्वाभरणभूषितम् । वृतं भार्यासहस्रेण दृष्ट्वा संक्रन्दनोद्बलम् । स्पृहा कृता त्वया तत्र चारुमौलिनि पार्थिवे ॥ ७२ ॥
सर्वकामप्रदं कर्म क्रियते भास्काराश्रितम् । तेनैतदखिलं राज्यमशेषं चाप्तवान्महीम् ॥ ७३ ॥
तेजश्चैवाधिकं यत्ते तथैव शृणु पार्थिव । योगप्रभावतो लब्धं कथयाम्यखिलं तव ॥ ७४ ॥
तत्रैवावसथे दीपः प्रशान्तः स्नेहसंक्षयात् । निजभोजनतैलेन पुनः प्रज्वलितस्त्वया ॥ ७५ ॥
अन्या चोत्तरीयेण वीर वर्त्योपबृंहितः । तव पत्न्या स्वयं ज्वाल्य कान्तिरस्यास्ततोऽधिका ॥ ७६ ॥
तवाप्यखिलभूपालमनः क्षोभकरं पुनः । तेजो नरेन्द्र एतस्मात्किमुताराध्य भास्करम् ॥ ७७ ॥
एवं नरेन्द्रः शूद्रत्वाद्भानुकर्मपरायणः । तन्मयत्वेन सम्प्राप्तो महिमानमनुत्तमम् ॥ ७८ ॥
किं पुनर्यो नरो भक्त्या नित्यं शुश्रूषणावृतः । करोति सततं पूजां निष्कामो नान्यमानसः ॥ ७९ ॥
सर्वामृद्धिमिमां लब्ध्वा सर्वलोकमहेश्वरः । पूजयित्वार्कमीशेशं तमाराध्य न सीदति ॥ ८० ॥
पुष्पै धूपैस्तथा वान्यैर्दीपैर्वस्त्रानुलेपनैः । आराधयार्कं तद्वेश्म सदा सम्मार्जनादिना ॥ ८१ ॥
यद्यदिष्टतमं किञ्चिद्यद्यन्यत्तु दुर्लभम् । तद्दत्वा च जगद्धात्रे भास्कराय न सीदति ॥ ८२ ॥
सुगन्धागुरुकर्पूरचन्दनागुरुकुंकुमैः । वासोभिर्विविधैर्धूपैः पुष्पैः स्रक्चामरध्वजैः ॥ ८३ ॥
अन्योपहारैर्विविधैः कृतक्षीराभिषेचनैः । गीतवादित्रनृत्याद्यैस्तोषयस्वार्कमादरात् ॥ ८४ ॥
पुण्यरात्रिषु मार्तण्डं नृत्यगीतैरथोज्ज्वलम् । भूप जागरणैर्भक्त्या होमः कार्यः सदा शुचिः ॥ ८५ ॥
इतिहासपुराणानां श्रवणेन . विशेषतः । तथा वेदस्वनैः पुण्यैर्ऋक्सामयजुभिर्नृप ॥ ८६ ॥
एवं सन्तोष्यते भक्त्या भगवान्भवभङ्गकृत् । भूयो वैवस्वतो भूत्वा भवहृद्भास्करो नरैः ॥ ८७ ॥
तोषितो भगवान्भानुर्ददात्यभिमतं फलम् । दैवकर्मसमर्थानां प्राणिनां स्मृतिसम्भवैः ॥ ८८ ॥
तोषितो भगवान्कामान्प्रयच्छति दिवाकरः । नैष वृत्तैर्न रत्नौघैः पुष्पैर्धूपानुलेपनैः । सद्भावेनैव मार्तण्डस्तोषमायाति संस्मृतः ॥ ८९ ॥
त्वयैकाग्रमनस्केन गृहसम्मार्जनादिकम् । कृत्वाल्पमीदृशं प्राप्तं राज्यमन्येन दुर्लभम् ॥ ९० ॥
अनया श्रवणं पुण्यं कारयित्वा गृहे रवेः । ईदृक्प्राप्ता सम्पदियं पूजां कृत्वा तु वाचके ॥ ९१ ॥
प्राप्तोपकरणैर्यस्तमेकाग्रमतिरण्डजम् । सन्तोषयति नेन्द्रोऽपि भवता वै समः क्वचित् ॥ ९२ ॥
तस्मात्त्वमनया देव्या सहात्यन्तविनीतया । भास्कराराधने यत्नं कुरु धर्मभृतां वर ॥ ९३ ॥
ब्रह्मोवाच । एतन्मुनेर्वचो वीर निशम्य स नराधिपः । भार्यासहायः स तदा संप्रहृष्टतनूरुहः ॥ ९४ ॥
कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानस्तदाभवत् । उवाच प्रणतो भूत्वा राजा सत्राजितोऽच्युत ॥ ९५ ॥
सत्राजित उवाच । यथामरत्वं सम्प्राप्य यथा वायुर्बलं परम् । परं निर्वाणमाप्नोति तथाहं वचसा तव ॥ ९६ ॥
कृतकृत्यः सुखासीनो निर्वृतिं परमां गतः । अज्ञानतमसाच्छन्ने यत्प्रदीपस्त्वया धृतः ॥ ९७ ॥
अहमेषा च तन्वङ्गी विभूतिभ्रंशभीरुकः । द्रव्यमापादितं ब्रह्मन्निहाद्य वचसा तव ॥ ९८ ॥
सम्पदः कथितं बीजमावयोर्भवता मुने । त्वद्वक्त्रादुद्यता वाचो विज्ञाता हि द्विजोत्तम ॥ ९९ ॥
न रत्नैर्न च वित्तौघैर्न च पुष्पानुलेपनैः । आराध्यश्च जगन्नाथो भावशून्यैर्दिवाकरः ॥ १०० ॥
बाह्यार्थनिरपेक्षैश्च मनसैव मनोगतिः । निःस्वैराराध्यते देवो भानुः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ १०१ ॥
सर्वमेतन्मया ज्ञातं यत्त्वमात्थ महामुने । यच्च पृच्छामि तन्मे त्वं प्रसादसुमुखो वद ॥ १०२ ॥
कथमाराधितो देवो नरैः स्त्रीभिश्च भास्करः । तोषमायाति विप्रेन्द्र तद्वदस्व महामुने ॥ १०३ ॥
रहस्यानि च देवस्य प्रीतये या तिथिः सदा । चान्यशेषाणि मे ब्रूहि अर्काराधनकांक्षिणः ॥ १०४ ॥
परावसुरुवाच । शृणु भूपाल यैर्भानुर्गृहेष्याराध्यते जनैः । नारीभिश्चातिघोरेऽस्मिन्पतिताभिर्भवार्णवे ॥ १०५ ॥
समभ्यर्च्य जगन्नाथं देवमकं समाधिना । एकमश्नाति यो भक्तं द्वितीयं ब्राह्मणार्पणम् ॥ १०६ ॥
करोति भास्करप्रीत्यै कार्त्तिकं मासमात्मना । पूर्वे वयसि यत्नेन जानताऽजानतापि वा ॥ १०७ ॥
पापमाचरितं तस्माद्भिद्यते नात्र संशयः । अनेनैव विधानेन मासि मार्गशिरे पुनः ॥ १०८ ॥
समभ्यर्च्य मरकतं विप्रेभ्यो यः प्रयच्छति । भगवत्प्रीणनार्थाय फलं तस्य शृणुष्व मे ॥ १०९ ॥
मध्ये वयसि यत्पापं योषिता पुरुषेण वा । कृतमस्माच्च तेनेक्तो विमोक्षः परमात्मना ॥ ११० ॥
तथा चैवेकभक्तं तु यस्तु विप्राय यच्छति । दिवाकरं समभ्यर्च्य पौषे मासि महीपते ॥ १११ ॥
तत्तच्च प्रीणयत्यर्कं वार्धिकेनैव यत्कृतम् । स तस्मान्मुच्यते राजन्पुमान्योषिदथापि वा ॥ ११२ ॥
त्रिमासिकं व्रतमिदं यः करोति नरेश्वर । स भानुप्रीणनात्पापैर्लघुभिः परिमुच्यते ॥ ११३ ॥
द्वितीये वत्सरे राजन्मुच्यते चोपपातकैः । तद्वत्तृतीयेऽपि कृतं महापातकनाशनम् ॥ ११४ ॥
व्रतमेतन्नरैः स्त्रीभिस्त्रिभिर्मासैरनुष्ठितम् । त्रिभिः संवत्सरैश्चैव प्रददाति फलं नृणाम् ॥ ११५ ॥
त्रिभिर्मासैरनुष्ठानात्त्रिविधात्पातकान्नृप । त्रीणि नामानि देवस्य मोचयन्ति च वार्षिकैः ॥ ११६ ॥
यतस्ततो व्रतमिदं विविधं समुदाहृतम् । सर्वपापप्रशमनं भास्कराराधने परम् ॥ ११७ ॥
सत्राजित उवाच । कतमाय तु विप्राय दातव्यं भक्तितो मुने । द्वितीये द्विजशार्दूल कथयस्वाखिलं मम ॥ ११८ ॥
परावसुरुवाच । देये पुराणविदुषे वस्त्रे विप्रोत्तमाय च । श्रूयतां चापि वचनं यदुक्तं भास्करेण च । अरुणाय महाबाहो पृच्छते यत्पुरा नृप ॥ ११९ ॥
उदयाचलमारूढं भास्करं तिमिरापहम् । प्रणम्य शिरसा नूनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२० ॥
कानि प्रियाणि ते देव पूजने सन्ति सर्वदा । पुष्पादीनां समस्तानामाराधनविधौ सदा । उपरागादिवस्त्रादौ ब्राह्मणानां तथा रवे ॥ १२१ ॥
भास्कर उवाच । पुष्पाणां करवीराणि तथा रक्तं च चन्दनम् । गुग्गुलञ्चापि धूपानां नैवेद्ये मोदकाः प्रियाः ॥ १२२ ॥
पूजाकरो भोजकस्तु घृतदीपस्तथा प्रियः । दानं प्रियं खगश्रेष्ठ वाचकाय प्रदीयते ॥ १२३ ॥
मामुद्दिश्य च यद्दानं दीयते मानवैर्भुवि । वाचकाय१ तु दातव्यं तन्मम प्रीतये खग ॥ १२४ ॥
इतिहासपुराणाम्यामभिज्ञो यस्तु वाचकः । ब्राह्मणो वै खगश्रेष्ठ सम्पूज्यः प्रीतये मम ॥ १२५ ॥
पूजितेऽस्मिन्सदा विप्रे पूजितोहं न संशयः । भवामि खगशार्दूल यतस्त्विष्टः स मे सदा ॥ १२६ ॥
वेदवीणामृदङ्गैश्च नातिगन्धविलेपनैः । तथा मे जायते प्रीतिर्यथा श्रुत्वा खगोत्तम ॥ १२७ ॥
इतिहासपुराणानि वाच्यमानानि वाचकैः । अतः प्रियो वाचको मे पूजाकर्ता च भोजकः ॥ १२८ ॥
अरुण उवाच । किमर्थं भोजकस्तुभ्यं प्रियो देवेश कथ्यताम् । नान्ये विप्रादयो वर्णा देवतायतनेषु वै ॥ १ ॥
कश्चायं भोजको देव कस्य पुत्रः किमात्मकः । वर्णतश्चास्य मे ब्रूहि कर्म चास्य समन्ततः ॥ २ ॥
आदित्य उवाच । साधु पृष्टोऽस्मि भद्रं ते वैनतेय महामते । शृणुष्वैकमनाः सर्वं गदतो मम खेचर ॥ ३ ॥
विप्रादयस्तु ये त्वन्ये वर्णाः कश्यपनन्दन । ते पूजयन्ति मां नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्विताः ॥ ४ ॥
देवालयेषु ये विप्राः प्रीत्या मां पूजयन्ति हि । अन्याश्च देवतावृत्त्या ते स्युर्देवलकाः खग । एतस्मात्कारणान्मह्यं भोजको दयितः सदा ॥ ५ ॥
वर्णतो ब्राह्मणश्चायं स्वानुष्ठानपरो यदि । अनुष्ठानविहीनो हि नरकं यात्यसंशयम् ॥ ६ ॥
न त्याज्यं भोजकैस्तस्मात्स्वकं कर्म कदाचन । मयासौ निर्मितः पूर्वं तेजसा स्वेन वै खग ॥ ७ ॥
पूजार्थमात्मनो नूनं कर्म चास्य प्रकीर्तितम् । प्रियव्रतसुतो राजा शाकद्वीपे महामतिः ॥ ८ ॥
तेन मे कारितं दिव्यं विमानप्रतिमं गृहम् । तस्मिन्द्वीपे तदात्मीये दिव्यं शिलामयं महत् ॥ ९ ॥
स मदर्चां कारयित्वा काञ्चनीं लक्षणान्विताम् । प्रतिष्ठापनाय वै तस्याश्चिन्तयामास सुव्रतः ॥ १० ॥
कृतमायतनं श्रेष्ठं तेनेयं प्रतिमा कृता । को वै प्रतिष्ठापयिता देवमर्कं शुभालये ॥ ११ ॥
एवं सञ्चिन्तयित्वा तु जगाम शरणं मम । भक्तिं तस्य च सञ्चिन्त्य खगाहं पार्थिवस्य तु ॥ १२ ॥
गतोऽहं दर्शनं तस्य उक्तञ्चापि मया खग । किं चिन्तयसि राजेन्द्र कुतश्चिंता समागता ॥ १३ ॥
ब्रूहि यत्ते हृदि प्रौढं चिन्ताकारणमागतम् । संपादयिष्ये तत्सर्वं विमना भव मा नृप ॥ १४ ॥
अत्यर्थं दुष्करमपि करिष्ये नात्र संशयः । इत्युक्तः स मया राजा इदं वचनमब्रवीत् ॥ १५ ॥
द्वीपेऽस्मिन्देवदेवस्य कृतमायतनं तव । मया भक्त्या जगन्नाथ तथेयं प्रतिमा कृता ॥ १६ ॥
प्रतिष्ठां कारयेद्यस्तु तव देवालये खग । यत्र सन्ति त्रयो वर्णा द्वीपेस्मिन्क्षत्रियादयः ॥ १७ ॥
ते मयोक्ता न कुर्वन्ति प्रतिष्ठां तव कृत्स्नशः । न चाप्यर्चां जगन्नाथ ब्राह्मणश्चात्र विद्यते ॥ १८ ॥
तेनेयमागता चिन्ता हृदि शल्यं तयार्पितम् । ततो मयोक्तो राजाऽसौ वैनतेय वचः शुभम् ॥ १९ ॥
एवमेतन्न संदेहो यथात्थ त्वं नराधिपः । क्षत्रियादित्रयो वर्णा द्वीपेऽस्मिन्नात्र संशयः ॥ २० ॥
ते च नार्हन्ति मे पूजां न प्रतिष्ठां कदाचन । तस्मात्ते श्रेयसे राजन्प्रतिष्ठामात्मनस्तथा ॥ २१ ॥
सृजामि प्रथमं वर्णं भग संज्ञमनौपमम् । इत्युक्त्वा तमहं वीर राजानं खगसत्तम ॥ २२ ॥
जगाम परमां चिन्तां तस्य कार्यस्य सिद्धये । अथ मे चिन्तयानस्य१ स्वशरीराद्विनिःसृताः ॥ २३ ॥
शशिकुन्देन्दुसंकाशाः संख्ययाष्टौ महाबलाः । पठन्ति चतुरो वेदान्सांगोपनिषदः खग ॥ २४ ॥
काषायवाससः सर्वे करण्डाम्बुजधारिणः । ललाटफलकाद्द्वौ तु द्वौ चान्यौ वक्षसस्तथा ॥ २५ ॥
चरणाभ्यां तथा द्वौ तु पादाभ्यां द्वौ तथा खग । अथ ते च महात्मानः सर्वे प्रणतकन्धराः ॥ २६ ॥
पितरं मन्यमाना मामिदं वचनमब्रुवन् । तात तात महादेव लोकनाथ जगत्पते ॥ २७ ॥
किमर्थं भवता सृष्टा वयं देवस्य देहतः । ब्रूहि सर्वं करिष्याम आदेशं भवतोऽखिलम् ॥ २८ ॥
पितास्माकं भवान्देवो वयं पुत्रा न संशयः । इत्युक्तवन्तस्ते सर्वे मयोक्ता देवसम्भवाः ॥ २९ ॥
प्रियव्रतसुतो योयमस्य वाक्यं करिष्यथ । स चाप्युक्तो मया राजा शाकद्वीपाधिपः खग ॥ ३० ॥
य एते मत्सुता राजन्नर्घ्या ब्राह्मणसत्तमाः । कारयन्तु प्रतिष्ठां मे सर्वैरेभिर्महीपते ॥ ३१. ॥
कारयित्वा प्रतिष्ठां तु ममार्चायां नराधिप । पश्चादायतनं सर्वमेषामर्पय पूजने ॥ ३२ ॥
एते मत्पूजने योग्याः प्रतिष्ठासु च सर्वशः । समाप्य न प्रहर्तव्यं भोजकेभ्यः कदाचन ॥ ३३ ॥
सर्वमायतनार्थं तु गृहक्षेत्रादिकं च यत् । धनधान्यादिकं राजन्यन्ममायतने भवेत् ॥ ३४ ॥
तत्सर्वं भोजकेभ्यस्तु दातव्यं नात्र संशयः । धनधान्यसुवर्णादि गृहक्षेत्रादिकं च यत् । यन्मदीयं भवेत्किञ्जिद्ग्रामे वा नगरे क्वचित् ॥ ३५ ॥
तस्य सर्वस्य राजेन्द्र मदीयस्य समन्ततः । अधिपा भोजकाः सर्वे नान्ये विप्रादयो नृप ॥ ३६ ॥
यथाधिकारी पुत्रस्तु पितृद्रव्यस्य वै भवेत् । तथा मदीयवित्तस्य भोजकाः स्युर्न संशयः ॥ ३७ ॥
इत्युक्तेन मया राज्ञा तथा सर्वं प्रवर्तितम् । कारयित्वा प्रतिष्ठां तु दत्त्वा सर्वस्वमेव हि । भोजकेभ्यः खगश्रेष्ठ ततो हर्षमवाप्तवान् ॥ ३८ ॥
एवमेते मया सृष्टा भोजका गरुडाग्रज । अहमात्मा ततो ह्येषां सर्वे सुमनसस्तथा ॥ ३९ ॥
मत्पुत्रेण समा ज्ञेयास्तथा मम हिताः सदा । तस्मात्तेभ्यः प्रदातव्यं न हर्तव्यं कदाचन ॥ ४० ॥
भोजकस्य हरेद्यस्तु लोभाद्द्वेषात्तथापि वा । स याति नरकं घोरं तामिस्रं शाश्वतीः समाः ॥ ४१ ॥
तस्माद्ग्रामादिकं द्रव्यं यत्किञ्चिन्मम विद्यते । तत्सर्वं भोजकस्वं हि पितृपर्यागतं मम ॥ ४२ ॥
भोजकश्च भवेद्यादृक्तत्ते वच्मि खगेश्वर । ममाज्ञां पालेयद्यस्तु स्वानुष्ठानपरः सदा ॥ ४३ ॥
वेदाधिगमनं पूर्वं दारसंग्रहणं तथा । अभ्यङ्गधारणं नित्यं तथा त्रिषवणं स्मृतम् ॥ ४४ ॥
पञ्चकृत्वः सदा पूज्यो ह्यहं रात्रौ दिने तथा । देवब्राह्मणवेदानां निन्दा कार्या न वै क्वचित् ॥ ४५ ॥
नान्यादेवप्रतिष्ठा तु कार्या वै भोजकेन तु । ममापि च न कर्तव्या तेन एकाकिना क्वचित् ॥ ४६ ॥
सर्वमेव निवेद्यान्नं नाश्नीयाद्भोजकः सदा । न भुञ्जीत गृहं गत्वा शूद्रस्य गरुडाग्रज ॥ ४७ ॥
शूद्रोच्छिष्टं प्रयत्नेन सदा त्याज्यं हि भोजकैः । येऽश्नन्ति भोजका नित्यं शूद्रान्नं शूद्रवेश्मनि ॥ ४८ ॥
ते वै पूजाफलं चात्र कथं प्राप्स्यन्ति खेचर । गत्वा गृहं तु शूद्रस्य न भोक्तव्यं कदाचन ॥ ४९ ॥
गृहागतं च शूद्रान्नं तच्च त्याज्यं तथैव च । आध्मातव्योम्बुजो नित्यं भोजकेनाग्रतो मम ॥ ५० ॥
सकृत्प्रवादिते शंखे मम प्रीतिर्हि जायते । षण्मासान्नात्र सन्देहः पुराणश्रवणं तथा ॥ ५१ ॥
तस्माच्छंखः सदा वाद्यो भोजकेन प्रयत्नतः । तस्येयं परमा वृत्तिर्नैवेद्यं यन्मदीयकम् ॥ ५२ ॥
नाभोज्यं भुञ्जते यस्मात्तेनैते भोजका मताः । मगं ध्यायन्ति ते यस्मात्तेन ते मगधाः स्मृताः ॥ ५३ ॥
भोजयन्ति च मां नित्यं तेन ते भोजका स्मृताः । अभ्यङ्गं च प्रयत्नेन प्रायं शुद्धिकरं परम् ॥ ५४ ॥
अभ्यङ्गहीनो ह्यशुचिर्भोजकः स्यान्न संशयः । यस्तु मां पूजयेद्वीर अभ्यङ्गेन विना खग ॥ ५५ ॥
न तस्य सन्ततिः स्याद्वै न चाहं प्रीतिमान्भवे ॥ १ ॥
मुण्डनं शिरसा कार्यं शिखा धार्या प्रयत्नतः ॥ ५६ ॥
नक्तं चादित्यदिवसे तथा षष्ठ्यां प्रवर्तयेत् । सप्तम्यामुपवासस्तु मम संक्रमणे तथा ॥ ५७ ॥
कर्तव्यो भोजकेनैव मत्प्रीत्यै गरुडाग्रज । त्रिकालं चापि गायत्रीं जपेद्वाचा पुरो मम ॥ ५८ ॥
मुखमावृत्य यत्नेन पूजनीयोऽहमादरात् । मौनं चास्य प्रयत्नेन त्यक्त्वा क्रोधं च दूरतः ॥ ५९ ॥
शूद्रेभ्यो यस्तु वैश्येभ्यो लोभात्कामात्प्रयच्छति । निर्माल्यं मम वै वत्स स याति नरकं ध्रुवम् ॥ ६० ॥
लोभाद्वै भोजको यस्तु मत्पुष्पाणि खगाधिप । यच्छतेन्यस्य दुष्टात्मा मय्यनारोप्य खेचर ॥ ६१ ॥
स ज्ञेयो मे परः शत्रुः स मामर्हो न चार्चितुम् । निर्माल्यं मम देयं स्याद्ब्राह्मणादिषु वै नृषु ॥ ६२ ॥
नैवेद्यं यन्मदीयं तु तदश्नीयात्सदैव हि । तेनासौ शुद्ध्यते नित्यं हविष्यान्नसमं तथा ॥ ६३ ॥
तत्क्षणादुत्क्षिपेद्यस्तु ममांगात्पुष्पमेव हि । नान्यस्य देयं नैवेद्यं मदीयमुदके२ क्षिपेत् ॥ ६४ ॥
पञ्चगव्यसमं तस्य मन्मतं नात्र संशयः । ममाङ्गलग्नं यत्किञ्चिद्गन्धं पुष्पमथापि वा ॥ ६५ ॥
दातव्यं न च वैश्याय न शूद्राय कदाचन । आत्मना तद्ग्रहीतव्यं न विक्रेयं कथञ्चन ॥ ६६ ॥
यस्तु नारोप्य पुष्पाणि अव्यङ्गानि ममोपरि । यः कश्चिदाहरेल्लोके स याति नरकं ध्रुवम् ॥ ६७ ॥
स्नपनं मम निर्माल्यं पावकं यस्तु लङ्घयेत् । स नरो नरकं याति सरौद्रं रौरवं खग ॥ ६८ ॥
भोजकेन सदा कार्यं स्नपनं मे प्रयत्नतः । यथा न लङ्घयेत्कश्चिद्यथा श्वा नापि भक्षयेत् ॥ ६९ ॥
यद्ययत्नपरः कुर्याद्भोजकः स्नपनं मम । यथा वै लङ्घितमतिर्भक्ष्यतां च खगाधिप ॥ ७० ॥
स याति नरकं रौद्रं तामिश्रं नाम नामतः । एकभक्तं सदा कार्यं स्नानं त्रैकालमेव हि ॥ ७१ ॥
त्रिचैलं परिवर्तेत भवितव्यं दिनेदिने । पूजाकालेऽर्घकाले च क्रोधस्त्याज्यः प्रयत्नतः ॥ ७२ ॥
अमांगल्यं न वक्तव्यं वक्तव्यं च शुभं तदा । ईदृग्भूतो भोजको मे प्रेयान् पूजाकरः सदा ॥ ७३ ॥
सन्मान्यः पूजनीयश्च विप्रादीनां यथास्म्यहम् । यः करोत्यवमानं तु वृत्तिरूपं तु भोजके ॥ ७४ ॥
तस्याहं रोषमेत्याशु कुलं हन्मि समन्ततः । प्रियो मे भोजको नित्यं यथा त्वं विनतासुत ॥ ७५ ॥
उपलेपनकर्ता च सम्मार्जनपरश्च यः । परावसुरुवाच । इत्युक्त्वा भगवान्भानुर्बभ्राम रथमास्थितः ॥ ७६ ॥
अरुणोऽपि तथा श्रुत्वा मुदया परया नृपः । पूज्यस्तस्मान्महाराज भोजकस्तु महीपते ॥ ७७ ॥
तस्माद्देवं वाचकाय द्वितीयमशनं नरैः ॥ ७८ ॥
ब्रह्मोवाच । इत्थं श्रुत्वा स राजा तु कर्मणः फलमात्मनः । पुरातनं महाबाहुर्मुदमाप महीपतिः ॥ ७९ ॥
यद्यदायतनं भानोः पृथिव्यां पश्यते नृपः । तस्मिंस्तस्मिन्कारयति उपलेपनमादरात् ॥ ८० ॥
भार्या तस्यापि सुश्रोणि पुण्यश्रवणमादरात् । वाचके वेतनं दत्त्वा भानोर्देवस्य मन्दिरे ॥ ८१ ॥
इत्थं राजा सपत्नीकः पूज्य भक्त्या दिवाकरम् । प्राप्तावुभौ परां प्रीतिं गतिं चानुत्तमां तथा ॥ ८२ ॥
ब्रह्मोवाच । दीपं प्रयच्छति नरो भानोरायतने तु यः । तेजसा रविसंकाशः सर्वयज्ञफलं१ लभेत् ॥ १ ॥
कार्त्तिके तु विशेषेण कौमारे मासि दीपकम् । दत्वा फलमवाप्नोति यदन्येन न लभ्यते ॥ २ ॥
कृष्णकृष्णात्र ते वच्मि संवादं पापनाशनम् । भ्रातृभिः सह भद्रस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ॥ ३ ॥
जगत्यस्मिन्पुरी रम्या नाम्ना माहिष्मती पुरा । तस्यामासीद्द्विजः कृष्ण नागशर्मेति विश्रुतः ॥ ४ ॥
तस्य पुत्रशतं जातं प्रसादाद्भास्करस्य च । तेषां कनिष्ठो भद्रस्तु तत्पुत्राणां विचक्षणः ॥ ५ ॥
स च नित्यं जगद्धातुर्देवदेवस्य भास्वतः । दीपवर्तिपरस्तद्वत्तैलाद्याहरणोद्यतः ॥ ६ ॥
भानोरायतने तस्य सहस्रं भार्गवीप्रिय । प्रदीपानां तु जज्वाल दिवारात्रमनिन्दितम् ॥ ७ ॥
तस्य दीप्त्या पराभूतास्तस्य लावण्यधर्षिताः । सर्वे ते भ्रातरो भद्रं पप्रच्छुरिदमादरात् ॥ ८ ॥
भो भद्र वद वै भ्रातर्भद्रं तेस्तु सदा द्विज । कौतूहलपराः सर्वे यत्पृच्छामस्तदुच्यताम् ॥ ९ ॥
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भद्रो वचनमब्रवीत् । विषये सति वक्तव्यं यन्मया तदिहोच्यताम् ॥ १० ॥
नाहं मत्सरयुक्तो वै न च रागादिदूषितः । भवन्तो मम सर्वे वै भ्रातरो गुरवस्तथा ॥ ११ ॥
कथं न कथयाम्येष भवतां पुत्रसम्मितः । तस्माद्ब्रुवन्तु मां सर्वे भ्रातरो यद्विवक्षितम् ॥ १२ ॥
भ्रातर ऊचुः । न तथा पुष्पधूपेषु न तथा द्विजपूजने । सुप्रयत्नं तु पश्यामो भानोरायतने परम् ॥ १३ ॥
यथाहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाहनि । तव दीपप्रदानाय यथा भद्र सदोद्यमम् ॥ १४ ॥
तत्त्वं तत्कथयास्माकं हंत कौतूहलं परम् । यन्नाम दीपदानस्य भवता विदितं फलम् ॥ १५ ॥
तदेतत्कथयास्माकं सविशेषं महाबल । एवमुक्तस्ततस्तैस्तु भ्रातृभिश्चोदितो मुदा ॥ १६ ॥
व्याजहार स भ्रातॄणां न किञ्चिदपि सुव्रत । पुनः पुनरसौ तैस्तु भ्रातृभिश्चोदितो मुदा ॥ १७ ॥
दाक्षिण्यसारो भद्रस्तु कथयामास कृत्स्नशः । भवतां कौतुकं चैतदतीवाल्पेऽपि वस्तुनि ॥ १८ ॥
तदेष कथयाम्यद्य यद्व्रतं मम सुव्रत । इक्ष्वाकुराज्ञस्तु पुरा वशिष्ठोऽभूत्पुरोहितः ॥ १९ ॥
तेन चायतनं भानोः कारितं सरयूतटे । अहन्यहनि शुश्रूषां पुष्पधूपानुलेपनैः ॥ २० ॥
दीपदानादिभिश्चैव चक्रे तत्र स वै द्विजः । कार्तिके दीपको भक्त्या प्रदत्तस्तेन वै सदा ॥ २१ ॥
आसीन्निर्वाण एवासौ देवार्चापुरतो निशि । देवतायतने चाहमवसं व्यथितो भृशम् ॥ २२ ॥
पूयशोणितनिष्पन्दं प्रावहन्कायतः सदा । शीर्ण घ्राणो ह्यर्वरवो दुर्गंधपतितस्तथा ॥ २३ ॥
दुष्टबुद्ध्या सदा युक्तः सप्ताश्वं प्रति सुव्रत । यदृच्छ्या दीपदानं वर्त्यादीनां विभावसौ ॥ २४ ॥
तत्तद्भुक्त्वा सदा तुष्टिं व्रजामि द्विजसत्तमाः । एकदा तु ततस्तस्मिन्भानोरायतने गतः ॥ २५ ॥
रात्रौ दृष्टा मया तत्र भक्ता जागरणागताः । प्रतिश्रयं प्रार्थिताश्च तैश्च दत्तो दयान्वितः ॥ २६ ॥
व्याधितोऽयं सुदीनश्च इति कृत्वा मतिं शुभाम् । ततोऽहमग्निमाश्रित्य स्थितस्तेषां समीपतः ॥ २७ ॥
दुष्टां बुद्धिं समाश्रित्य हर्तुकामो विवस्वतः । दिव्यमाभरणं भानोश्छिद्रान्वेषी द्विजोत्तमाः ॥ २८ ॥
स्थितोऽहं भोजका ह्यत्र यदि निद्रां व्रजन्ति ते । येनास्य वैरिवद्भानोर्हराम्याभरणं शुभम् ॥ २९ ॥
अथ सुप्ता भोजकास्ते निद्रया मोहितास्तदा । निर्वाणाश्चापि दीपास्तु ततोऽहमुत्थितस्त्वरन् ॥ ३० ॥
मुदा परमया युक्तो गतो वैश्वानरं प्रति । प्रज्वाल्यं पावकं यत्नाद्दीपवर्तिन्ततो मया ॥ ३१ ॥
योजयित्वा तु वै दीपे धृतो दीपोऽग्रतो रवेः । हर्तुकामेनाभरणं भानोर्देवस्य सुव्रत ॥ ३२ ॥
अथ ते भोजकाः सर्वे वृद्धा देवस्य पुत्रकाः । तैस्तु दृष्टो ह्यहं तत्र दीपहस्तो विभावसोः ॥ ३३ ॥
पुरः स्थितो द्विजश्रेष्ठा गृहीतश्चापि तैरिह । ततोऽहं तेजसा मूढो भास्करस्य महात्मनः ॥ ३४ ॥
विलपन्करुणं तेषां पादयोरवनिं गतः । तैश्चापि करुणां कृत्वा मुक्तोऽहं भोजकैस्तदा ॥ ३५ ॥
गृहीतो राजपुरुषैः पृष्टश्चापि समन्ततः । किमिदं भवतारब्धं देवदेवस्य मंदिरे ॥ ३६ ॥
दीपं प्रज्वाल्य दुष्टात्मन्कथ्यतां मा चिरं कुरु । इत्युक्त्वा तु ततस्तैस्तु शस्त्रहस्तैः समावृतः ॥ ३७ ॥
ततोऽहं व्याधिना क्लिष्टो भयेन च द्विजोत्तमाः । हित्वा प्राणान्गतो यत्र स्वयं देवो विभावसुः ॥ ३८ ॥
स्थित्वा कल्पं ततस्तत्र युष्माकं भ्रातृतां गतः । एष प्रभावो दीपस्य कार्तिके मासि सुव्रताः ॥ ३९ ॥
दत्तस्यार्कस्य भवने यस्येयं व्युष्टिरुत्तमा । दुष्टबुद्ध्या कृतं यत्तु मया दीपप्रवर्तनम् ॥ ४० ॥
भगायतनदीपस्य तस्येदं भुज्यते फलम् । क्षुधाभिभूतेन मया देवदेवस्य भूषणम् ॥ ४१ ॥
दीपश्च देवपुरतो ज्वालितो भास्करस्य तु । ततो जातिस्मृतिर्जन्म प्रान्तं ब्राह्मणवेश्मनि ॥ ४२ ॥
कुष्ठिना चापि शूद्रेण प्राप्तं ब्राह्मण्यमुत्तमम् । नानाविधानि शास्त्राणि सांगं वेदं समाप्तवान् ॥ ४३ ॥
दुष्टबुद्ध्या धृताद्दीपात्फलमेतन्महाद्भुतम् । प्राप्तं मया द्विजश्रेष्ठाः किं पुनर्दीपदायिनाम् ॥ ४४ ॥
एतस्मात्कारणाद्दीपानहमेवमहर्निशम् । प्रयच्छामि रवेर्धाम्नि ज्ञातमस्य हि यत्फलम् ॥ ४५ ॥
युष्माकमिदमुक्तं वै स्नेहात्सत्यं न संशयः । एष प्रभावो दीपस्य कार्तिके मासि सुव्रताः ॥ ४६ ॥
अर्कायतनदीपस्य भद्रोवोचद्यथा पुरा । दिनेदिने जपन्नाम भास्करस्य समाहितः ॥ ४७ ॥
ददाति कार्तिके यस्तु भगायतनदीपकम् । जातिस्मरत्वं प्रज्ञां च प्राकाश्यं सर्वजन्तुषु ॥ ४८ ॥
अव्याहतेन्द्रियत्वं च समाप्नोति न संशयः । सर्वकालं च चक्षुष्मान्मेधावी दीपदो नरः ॥ ४९ ॥
जायते नरकं चापि तमः संज्ञं न पश्यति । षष्ठीं वा सप्तमीं वापि प्रतिपक्षं च यो नरः ॥ ५० ॥
दीपं ददाति यत्नाद्यत्फलं तस्य निबोध मे । काञ्चनं मणियुक्तं च मनोज्ञमतिशोभनम् ॥ ५१ ॥
दीपमालाकुलं दिव्यं विमानमधिरोहति । तस्मादायतने भानोर्दीपान्दद्यात्सदाच्युत ॥ ५२ ॥
तांश्च दत्त्वा न हिंस्याच्च न च तैलवियोजितान् । कुर्वीत दीपहर्ता तु मूषकोन्धश्च जायते ॥ ५३ ॥
तस्माद्दद्यान्नाहरेद्वै श्रेयोऽर्थी दीपकं नरः ॥ ५४ ॥
ब्रह्मोवाच । अन्धे तमसि दुष्पारे नरके पतितात्किल । संक्रोशमानान्संक्षुब्धानुवाच यमकिङ्करः ॥ १ ॥
विलापैरलमत्रेति किं वो विलपिते फलम् । यत्प्रमादादिभिः पूर्वमात्मायं समुपेक्षितः ॥ २ ॥
पूर्वमालोचितं नैतत्कथमन्ते भविष्यति । इदानीं यातनां भुङ्ध्वं किं विलापं करिष्यथ ॥ ३ ॥
देहो दिनानि स्वल्पानि विषयाश्चातिदुर्बलाः । एतत्को न विजानाति येन यूयं प्रमादिनः ॥ ४ ॥
जन्तुर्जन्मसहस्रेभ्य एकस्मिन्मानुषो यदि । स तत्राप्यतिमूढात्मा किं भोगानभिधावति ॥ ५ ॥
पुत्रदारगृहक्षेत्रहिताय सततोद्यताः । न जानन्ति ततो मूढाः स्वल्पमप्यात्मनो हितम् ॥ ६ ॥
वञ्चितोऽहं मया लब्धमिदमस्मादुपागतम् । न वेत्ति मोहितः कश्चित्प्रक्रान्तनरको नरः ॥ ७ ॥
न वेत्ति सूर्यचन्द्रादीन्कालमात्मानमेव च । साक्षिभूतानशेषस्य शुभस्येहाशुभस्य च ॥ ८ ॥
जन्मान्यन्यानि जायन्ते पुत्रदारादिदेहिनाम् । यदर्थं यत्कृतं कर्म तस्य जन्मशतानि तु ॥ ९ ॥
अहो मोहस्य माहात्म्यं ममत्वं नरकेष्वपि । क्रन्दते मातरं तातं पीड्यमानोऽपि यत्स्वयम् ॥ १० ॥
एवमाकृष्टचित्तानां विषयैः स्वादुतर्पणैः । नृणां न जायते बुद्धिः परमार्थविलोकिनी ॥ ११ ॥
तथा च विषयासङ्गे करोत्यविरतं मनः । को हि भारो रवेर्नाम्नि जिह्वायाः परिकीर्तने ॥ १२ ॥
वर्तितैलेऽल्पमूल्ये च यद्वर्त्तिर्लभ्यते सुधा । अतो वै कतरो लाभः का तश्चिन्ता भवेत्तदा ॥ १३ ॥
येनायतेषु हस्तेषु स्वातंत्र्ये सति दीपकः । महाफलो भानुगृहे न दत्तो नरकापहाः ॥ १४ ॥
नरो विलपते किञ्चिदिदानीं दृश्यते फलम् । अस्वातंत्र्ये विलपतां स्वातंत्र्ये सति मानिनाम् ॥ १५ ॥
अवश्यं पातिनः प्राणा भोक्ता जीवोऽप्यहर्निशम् । दत्तं च लभते भोक्तं कामयन्विषयानपि ॥ १६ ॥
एतत्स्थानं दुष्कृतैर्वा युक्तं चाद्य मयेक्षितम् । इदानीं किं विलापेन सहध्वं यदुपागतम् ॥ १७ ॥
यद्येतदनभीष्टं वो यद्दुःखं समुपस्थितम् । तदद्भुतमतिः पापे न कर्तव्या कदाचन ॥ १८ ॥
कृतेऽपि पापके कर्मण्यज्ञानादघनाशनम् । कर्तव्यमनवच्छिन्नं पूजनं सवितुः सदा ॥ १९ ॥
ब्रह्मोवाच । नारकास्तद्वचः श्रुत्वा तमूचुरतिदुःखिताः । क्षुत्क्षामकण्ठास्तृट्तापविसंस्फुटिततालुकाः ॥ २० ॥
भो भोः साधो कृतं कर्म यदस्माभिस्तदुच्यताम् । नरकस्थैर्विपाकोऽयं भुज्यते यत्सुदारुणः ॥ २१ ॥
किङ्कर उवाच । युष्माभियौंवनोन्मादान्मुदितैरविवेकिभिः । घृतलोभेन मार्तण्डगृहाद्दीपः पुरा हृतः ॥ २२ ॥
तेनास्मिन्नरके घोरे क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः । भवन्तः पतितास्तीव्रे शीतवातविदारिताः ॥ २३ ॥
ब्रह्मोवाच । एतत्ते दीपदानस्य प्रदीपहरणस्य च । पुण्यं पापं च कथितं भास्करायतनेऽच्युत ॥ २४ ॥
सर्वत्रैव हि दीपस्य प्रदानं कृष्ण शस्यते । विशेषेण जगद्धातुर्भास्करस्य निवेशने ॥ २५ ॥
येऽन्धा मूका बधिरा निर्विवेका हीनास्तैस्तैर्दानसाधनैर्वृष्णिवीर । तैस्तैर्दीपाः साधुलोकप्रदत्ता देवागारादन्यतः कृष्ण नीताः ॥ २६ ॥
विष्णुरुवाच । भगवन्प्राणिनः सर्वे विषरोगाद्युपद्रवैः । दुष्टग्रहोपघातैश्च सर्वकालमुपद्रुताः ॥ १ ॥
आभिचारिककृत्याभिः स्पर्शरोगैश्च दारुणैः । सदा सम्पीड्यमानास्तु तिष्ठन्त्यम्बुजसम्भव ॥ २ ॥
येन कर्मविपाकेन विषरोगाद्युपद्रवाः । प्रभवन्ति नृणां तन्मे यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ३ ॥
ब्रह्मोवाच । व्रतोपवासैर्यैर्भानुर्नान्यजन्मनि तोषितः । ते नरा देवशार्दूल ग्रहरोगादिभागिनः ॥ ४ ॥
यैर्न तत्प्रवणं चित्तं सर्वदैव नरैः कृतम् । विषग्रहज्वराणां ते मनुष्याः कृष्ण भागिनः ॥ ५ ॥
आरोग्यं परमां वृद्धिं मनसा यद्यदिच्छति । तत्तदाप्नोत्यसंदिग्धं परत्रादित्यतोषणात् ॥ ६ ॥
नाधीन्प्राप्नोति न व्याधीन्न विषयग्रहबन्धनम् । कृत्यास्पर्शभयं वापि तोषिते तिमिरापहे ॥ ७ ॥
सर्वे दुष्टाः समास्तस्य सौम्यास्तस्य सदा ग्रहाः । देवानामपि पूज्योऽसौ तुष्टो यस्य दिवाकरः ॥ ८ ॥
यः समः सर्वभूतेषु यथात्मनि तथा हिते । उपवासादिना येन तोष्यते तिमिरापहः ॥ ९ ॥
तोषितेऽस्मिन्प्रजानाथे नराः पूर्णमनोरथाः । अरोगाः सुखिनो नित्यं बहुधर्मसुखान्विताः ॥ १० ॥
न तेषां शत्रवो नैव शरीराद्यभिचारकम् । ग्रहरोगादिकं चापि पापकार्युपजायते ॥ ११ ॥
अव्याहतानि देवस्य धनजालानि तं नरम् । रक्षन्ति सकलापत्सु येन श्वेताधिपोऽर्चितः ॥ १२ ॥
विष्णुरुवाच । अनाराधितमार्तण्डा ये नराः दुःखभागिनः । ते कथं नीरुजः सन्तु विज्वरा गतकल्मषाः ॥ १३ ॥
ब्रह्मोवाच । आराधयन्तु देवेशं पुष्पेणैवमनौपमम् । भास्करं तु जगन्नाथं सर्वदेवगुरुं परम् ॥ १४ ॥
विष्णुरुवाच । दोषाभिभूतदेहैस्तु कथमाराधनं रवेः । कर्त्तव्यं वद देवेश भक्त्या श्रेयोऽर्थमात्मनः ॥ १५ ॥
अनुग्राह्योऽस्मि यदि ते ममायं भक्तिमानिति । तन्मयोपदिश त्वं च महदाराधनं रवेः ॥ १६ ॥
अनन्तमजरं देवं दुष्टसन्देहनाशनम् । आराधयितुमिच्छामि भगवन्तस्त्वदनुज्ञया । येनाहं त्वत्प्रसादेन भवेयमतिविक्रमः ॥ १७ ॥
ब्रह्मोवाच । अनुग्राह्योऽसि देवस्य नूनमव्यक्तजन्मनः । आराधनाय ते विष्णो यदेतत्प्रवणं मनः ॥ १८ ॥
यदि देवपतिं भानुमाराधयितुमिच्छसि । भगवन्तमनाद्यं च भव वैवस्वतोऽच्युत ॥ १९ ॥
न ह्यवैवस्वतैर्भानुर्ज्ञातुं स्तोतुं च शक्यते । द्रष्टुं वा शक्यते मूढैः प्रवेष्टुं कुत एव तु ॥ २० ॥
तद्भक्तिप्रार्थिताः पूता नरास्तद्भक्तिचेतसः । वैवस्वता भवन्त्येवं विवस्वन्तं विशन्ति च ॥ २१ ॥
अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये । नाक्षीणे जायते पुंसां मार्तण्डाभिमुखी मतिः ॥ २२ ॥
प्रद्वेषं याति मार्तण्डे द्विजान्वेदांश्च निन्दति । यो नरस्तं विजानीयादसुरांशसमुद्भवम् ॥ २३ ॥
पाषण्डेषु रतिः पुंसां हेतुवादानुकूलता । जायते दम्भमायाम्भः पतितानां दुरात्मनाम् ॥ २४ ॥
यदा पापक्षयः पुंसां तदा वेदद्विजातिषु । भानौ च यज्ञपुरुषे श्रद्धा भवति नैष्ठिकी ॥ २५ ॥
यदा स्वल्पावशेषस्तु नराणां पापसञ्चयः । तदा भोजकविप्रेषु भानौ पूजां प्रकुर्वते ॥ २६ ॥
भ्रमतामत्र संसारे नराणां कर्मदुर्गमे । करावलम्बनो ह्येको भक्तिप्रीतो दिवाकरः ॥ २७ ॥
स त्वं वैवस्वतो भूत्या सर्वपापहरं हरिम् । आराधय समं भक्त्या प्रीतिमभ्येति भास्करः ॥ २८ ॥
विष्णुरुवाच । किं लक्षणा भवन्त्येते नरा वैवस्वता गुणैः । यच्च वैवस्वतं कार्यं तन्मे कथय कञ्जज ॥ २९ ॥
ब्रह्मोवाच । कर्मणा मनसा वाचा प्राणिनां यो न हिंसकः । भावभक्तश्च मार्तण्ड कृष्ण वैवस्वतो हि सः ॥ ३० ॥
यो भोजकद्विजान्देवान्नित्यमेव नमस्यति । न च भोक्ता परस्वादेर्विष्णो वैवस्वतो हि सः ॥ ३१ ॥
सर्वान्देवान्रविं वेत्ति सर्वांल्लोकांश्च भास्करम् । तेभ्यश्चानन्यमात्मानं कृष्ण वैवस्वतो हि सः ॥ ३२ ॥
देवं मनुष्यमन्यं वा पशुपक्षिपिपीलिकम् । तरुपाषाणकाष्ठादिभूम्यम्भोधिं दिवं तथा ॥ ३३ ॥
आत्मानं चापि देवशाद्व्यतिरिक्तं दिवाकरात् । यो न जानाति तं विद्यात्कृष्ण वैवस्वतं नरम् ॥ ३४ ॥
सर्वो वैवस्वतो भागो यद्भूतं यद्व्यवस्थितम् । इति वै यो विजानाति स तु वैवस्वतो नरः ॥ ३५ ॥
भवभीतिं हरत्येष भक्तिभावेन भावितः । विवस्वानिति भावो यः स तु वैवस्वतो नरः ॥ ३६ ॥
भावं न कुरुते यस्तु सर्वभूतेषु पापकम् । कर्मणा मनसा वाचा स च वैवस्वतो नरः ॥ ३७ ॥
बाह्यार्थनिरपेक्षो यः क्रियां भक्त्या विवस्वतः । भावेन निष्पादयति ज्ञेयो वैवस्वतो हि सः ॥ ३८ ॥
नारयो यस्य न स्निग्धा न भेदाधीनवृत्तयः । वीक्षते सर्वमेवेदं भानुं वैवस्वतो हि सः ॥ ३९ ॥
सुतप्तेनेह तपसा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । तां गतिं न नरा यन्ति यां तु वैवस्वतो गतः ॥ ४० ॥
येन सर्वात्मना भानौ भक्त्या भावो निवेशितः । देवश्रेष्ठ कृतार्थत्वाच्छ्लाघ्यो वैवस्वतो हि सः ॥ ४१ ॥
अपि नः स कुले धन्यो जायेत कुलपावनः । भास्करं भक्तिभावेन यस्तु वै पूजयिष्यति ॥ ४२ ॥
यः कारयति देवार्चां हदयालम्बिनीं रवेः । स नरोऽर्कमवाप्नोति धर्मध्वजमनौपमम् ॥ ४३ ॥
यश्च देवालयं भक्त्या भानोः कारयते स्थिरम् । स सप्त पुरुषाँल्लोकान्भानोर्नयति मानवः ॥ ४४ ॥
यावन्तोब्दान्हि देवार्चा रवेस्तिष्ठति मंदिरे । तावद्वर्षसहस्राणि पुष्पोत्तरगृहे वसेत् ॥ ४५ ॥
देवार्चालक्षणोपेतो यद्गृहे सन्ततो विधिः । निष्कामं च मनो यस्य स यात्यक्षरसाम्यताम् ॥ ४६ ॥
पुष्पाण्यतिसुगंधीनि मनोज्ञानि च यः पुमान् । प्रयच्छति जगन्नाथे सप्ताश्वे ज्योतिषां पतौ । स याति परमं स्थानं यत्र ज्योतिः सनातनम् ॥ ४७ ॥
यस्य यस्य विहीनो यो देशो यद्वर्जितं च यत् । धूपांश्च विविधांस्तांस्तान्गंधाढ्यं सुविलेपनम् ॥ ४८ ॥
दीपवर्त्युपहारांश्च यच्चाभीष्टमथात्मनः । नरः सोनुदिनं यज्ञान्करोत्याराधनाद्रवेः ॥ ४९ ॥
यज्ञेशो भगवान्भानुर्मखैरपि स तोष्यते । बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः । संप्राप्यन्ते धनयुतैर्मनुष्यैर्नाल्पसंचयैः ॥ ५० ॥
भक्त्या तु पुरुषैः पूजा कृता दूर्वांकुरैरपि । रवेर्ददाति हि फलं सर्वयज्ञैः सुदुर्लभम् ॥ ५१ ॥
यानि पुष्पाणि हृद्यानि धूपगन्धानुलेपनम् । दयितं भूषणं यच्च तथा रक्ते च वाससी ॥ ५२ ॥
यानि चाभ्यवहार्याणि भक्ष्याणि च फलानि च । प्रयच्छ तानि मार्तण्ड भवेथाश्चैव तन्मनाः ॥ ५३ ॥
आद्यं तं यज्ञपुरुषं यथा भक्त्या प्रसादय । आराध्य याति तं देवं यत्तद्ब्रह्म परं स्मृतम् ॥ ५४ ॥
पुण्यैस्तीर्थोदकैः पुष्पैर्मधुना सर्पिषा तथा । क्षीरेण स्नापयेद्देवमच्युतं जगतां पतिम् ॥ ५५ ॥
दधिक्षीरह्रदान्पुण्यांस्ततो लोकान्मधुच्युतः । प्रयास्यसि यदुश्रेष्ठ निर्वृतिं चापि ऐश्वरीम् ॥ ५६ ॥
स्तोत्रैर्हद्यैर्यथा वाद्यैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः । मनसश्चैकतायोगादाराधय दिवाकरम् ॥ ५७ ॥
आराध्यं तं महादेवो महच्छब्दमवाप्तवान् ॥ ५८ ॥
अहं चापि समस्तानां लोकानां सृष्टिकारकः । तमाराध्य विवस्वन्तं तत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ ५९ ॥
त्वमप्येतं हृषीकेश तत्प्रसादान्न संशयः । समर्थो देवशत्रूणां दैत्यानां नाशने सदा ॥ ६० ॥
दक्षिणः किरणस्तस्य यो देवस्य विवस्वतः । अहं तस्मात्समुत्पन्नो वेदवेदाङ्गसम्मितः ॥ ६१ ॥
वामो यः किरणः कृष्ण रश्मिमालाकुलः सदा । तस्मादीशः समुत्पन्नः पार्वतीदयितोऽच्युत ॥ ६२ ॥
वक्षसस्त्वं समुत्पन्नः शंखचक्रगदाधरः । तथाम्बुजकरा देवी अम्बुजाननवल्लभा ॥ ६३ ॥
समाराध्य बलं कीर्तिं श्रियं चावाप्तवानहम् । तथा त्त्वमपि राजेन्द्र तमाराध्य दिवाकरम् । यान्यानिच्छसि कामांस्त्वं तांस्तान्सर्वानवाप्स्यसि ॥ ६४ ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं संवादं विधिकृष्णयोः । सोऽपि कामानवाप्याग्र्यांस्ततो लोकमवाप्नुयात् ॥ ६५ ॥
गैरिकं यानमारूढो युक्तं कुञ्जरवाजिभिः । तेजसाम्बुजसंकाशः प्रभयाण्डज सन्निभः ॥ ६६ ॥
कान्त्या चंद्रसमो राजन्वृन्दारकगणैर्वृतः । गन्धर्वैर्गीयमानस्तु तथा चाप्सरसां गणैः ॥ ६७ ॥
शतानीक उवाच । शरीरलेखनं१ भानोरुक्तं संक्षेपतस्त्वया । विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । पितुर्गृहं तु यातायां संज्ञायां कुरुनंदन । भास्करश्चिंतयामास संज्ञा मद्रूपकारिणी ॥ २ ॥
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा तत्रागत्य दिवाकरम् । अव्रवीन्मधुरां वाचं रवेः प्रीतिकरां शुभाम् ॥ ३ ॥
आदिदेवोऽसि देवानां व्याप्तमेतत्त्वया जगत् । श्वशुरो विश्वकर्मा ते रूपं निर्वर्तयिष्यति ॥ ४ ॥
एवमुक्त्वा रविं ब्रह्मा विश्वकर्माणमब्रवीत् । निवर्तस्य मार्तण्डं स्वरूपं तत्सुशोभनम् ॥ ५ ॥
ततो ब्रह्मसमादेशाद्भ्र मिमारोप्य भास्करम् । रूपं निर्वर्तयामास विश्वकर्मा शनैःशनैः ॥ ६ ॥
ततस्तुष्टाव तं ब्रह्मा सर्वदेवगणैः सह । गुह्यैर्नानाविधैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ ७ ॥
स्वस्ति तेऽस्तु जगन्नाथ धर्मवर्षहिमाकर । शांतिस्ते सर्वलोकानां देवदेव दिवाकर ॥ ८ ॥
ततो रुद्रश्च विष्ण्वाद्याः स्तुवंतस्तं दिवाकरम् । तेजस्ते वर्धतां देव लिख्यतेऽपि दिवस्पते ॥ ९ ॥
इन्द्रश्चागत्य तं देवं लिख्यमानमथास्तुवत् । जय देव जयस्वेति तत्त्वदोऽसि जगत्पते ॥ १० ॥
ऋषयस्तु ततः सप्त विश्वामित्रपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्तिस्वस्तीतिवादिनः ॥ ११ ॥
वेदोक्ताभिरथाशीर्भिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः । त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यानिनामपि ॥ १२ ॥
त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । प्रजाभ्यश्चैव देवेश शं नोऽस्तु जगतः पते ॥ १३ ॥
त्वत्तो भवति वै नित्यं जगत्संलीयते त्वयि । त्वमेकस्त्वं द्विधा चैव त्रिधा च त्वं न संशयः ॥ १४ ॥
त्वयैकेन जगत्सृष्टं त्वयैकेन प्रबोधितम् । ततो विद्याधरगणा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ १५ ॥
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरोभिः प्रणता रविम् । ऊचुरेवंविधा वाचो मनः श्रोत्रसुखप्रदाः ॥ १६ ॥
सह्यं भवतु ते तेजो भूतानां भूतभावन । हाहा हूहूस्ततश्चैव तुम्बुरुर्नारदस्तथा ॥ १७ ॥
उपगातुं समारब्धा गामुच्चैः कुशला रविम् । षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः ॥ १८ ॥
मूर्च्छनाभिस्ततश्चैव तथा धैवतपञ्चमैः । नानानुभावमन्द्रैश्च अर्धमन्द्रैस्तथैव च ॥ १९ ॥
त्रिसाधनैः प्रकारैस्तु वाद्यतालसमन्वितैः । विश्वाची च घृताची च उर्वशी च तिलोत्तमा ॥ २० ॥
मेनका सहजन्या च रम्भा चाप्सरसां वरा । हावभावविलासैश्च कुर्वत्योऽभिनयान्बहून् ॥ २१ ॥
ततोऽतीव कलं गेयं मधुरं च प्रवर्तते । सर्वेषां देवसंघानां मनः श्रोत्रसुखप्रदम् ॥ २२ ॥
प्रवाद्यं तु ततस्तत्र वीणावंशादि सुव्रत । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदङ्गाः पटहास्तथा ॥ २३ ॥
देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः । गायद्भिश्चैव गन्धर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ २४ ॥
तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतैः करपुटैः पद्यकुड्मलसन्निभैः ॥ २५ ॥
ललाटोपरि विन्यस्तैः प्रणेमुः सर्वदेवताः । ततः कोलाहले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे ॥ २६ ॥
तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्मा शनैः शनैः ॥ २७ ॥
इति हिमजलघर्मकालहेतोर्हरकमलासनविष्णुसंस्तुतस्य । तदुपरि लिखनं निशम्य भानोर्व्रजति दिवाकरलोकमायुषोन्ते ॥ २८ ॥
शतानीक उवाच । तस्मिन्काले समारूढो लिख्यमानो दिवस्पतिः । ब्रह्मादिभिः स्तुतो देवैर्यथा वै तद्वदस्व मे ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । शृणुष्वैकमना राजन्यथा देवो दिवस्पतिः । ब्रह्मादिभिः स्तुतो देवैर्ऋषिभिश्च पुराऽनघ ॥ २ ॥
प्रयत्नतः प्रणतहितानुकम्पिने स्वरूपतो लोकविभाविने नमः । दिवस्पते कमलकुलावबोधिने नमस्तमः पटसपटावपायिने ॥ ३ ॥
पावनातिशयपुण्यकर्मणे नैककामविभवप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वलोकहितकारिणे नमः ॥ ४ ॥
अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये प्रियाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय लोकत्रयभावनाय ॥ ५ ॥
विवस्वते ज्ञानकृतान्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयम्भुवे लोकसमस्तचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः ॥ ६ ॥
निजोदयाय सुरगणमौलिमणे जगता त्वं महितस्त्वमुरुमयूखसहस्रतपाः । जगति विभो वतमसतुद वनतिमिरासवपावन मदाद्भवति विलोहितविग्रहतातिमिरविनाशिनमुग्रं सुतरां त्रिभुवनभाप्रकरैः ॥ ७ ॥
रथामारुह्य१ समामयं भ्रमसि सदा जगतो हितदः ॥ ८ ॥
इत्येवं संस्तुतो देवो भास्करो वेधसा पुरा । दैवतैश्च महाबाहो शिवविष्ण्वादिभिर्नृप ॥ ९ ॥
शतानीक उवाच । भूयोऽपि कथयस्वेमां कथां सूर्यसमाश्रिताम् । न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वन्नेतां कथां मुने ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाचं । भास्करस्य कथां पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । वक्ष्यामि कथितां पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा१ ॥ २ ॥
ऋषयः परिपृच्छन्ति ब्रह्मलोके पितामहम् । तापिताः सूर्यकिरणैस्तेजसा सम्प्रमोहिताः ॥ ३ ॥
ऋषय ऊचुः । कोऽयं दीप्तो महातेजा हवीराशिसमप्रभः । एतद्वेदितुमिच्छामः प्रभावोऽस्य कुतः प्रभो ॥ ४ ॥
ब्रह्मोवाच । तमोभूतेषु लोकेषु नष्टे स्थावरजङ्गमे । प्रवृत्ते गुणहेतुत्वे पूर्वं बुद्धिरजायत ॥ ५ ॥
अहंकारस्ततो जातो महाभूतप्रवर्तकः । वाय्वग्निरापः खं भूमिस्ततस्त्वण्डमजायत ॥ ६ ॥
तस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः । पृथ्वी च सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैश्चापि सप्तभिः ॥ ७ ॥
तत्रैवावस्थितो ह्यासमहं विष्णुर्महेश्वरः । प्रमूढास्तमसा सर्वे प्रध्याता ईश्वरं परम् ॥ ८ ॥
ततो भिद्य महातेजः प्रादुर्भूतं तमोनुदम् । ध्यानयोगेन चास्माभिर्विज्ञातं सवितुस्तथा ॥ ९ ॥
ज्ञात्वा च परमात्मानं सर्व एव पृथक्पृथक् । दिव्याभिः स्तुतिभिर्देवं संस्तोतुमुपचक्रमुः ॥ १० ॥
आदिदेवोऽसि देवानामीश्वराणां त्वमीश्वरः । आदिकर्तासि भूतानां देवदेव सनातन ॥ ११ ॥
जीवनं सर्वसत्त्वानां देवगन्धर्वरक्षसाम् । मुनिकिन्नरसिद्धानां तथैवोरगपक्षिणाम् ॥ १२ ॥
त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं प्रजापतिः । वायुरिन्द्रश्च सोमश्च विवस्वान्वरुणस्तथा ॥ १३ ॥
त्वं कालः सृष्टिकर्ता च हर्ता त्राता प्रभुस्तथा । सरितः सागराः शैला विद्युदिन्द्रधनूंषि च । प्रलयः प्रभवश्चैव व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ॥ १४ ॥
ईश्वरात्परतो विद्या विद्यायाः परतः शिवः । शिवात्परतरो देवस्त्वमेव परमेश्वर ॥ १५ ॥
सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सहस्रांशुस्त्वं तु देव सहस्रकिरणस्तथा ॥ १६ ॥
भूरादिभूर्भुवः स्वश्च महर्जनस्तपस्तथा । प्रदीप्तं दीप्तिमन्नित्यं सर्वलोकप्रकाशकम् । दुर्निरीक्ष्यं सुरेन्द्राणां यद्रूपं तस्य ते नमः ॥ १७ ॥
सुरसिद्धगणैर्जुष्टं भृग्वत्रिपुलहादिभिः । शुभं परममव्यग्रं यद्रूपं तस्य ते नमः ॥ १८ ॥
पञ्चातीतस्थितं तद्वै दशैकादश एव च । अर्धमासमतिक्रम्य स्थितं तत्सूर्यमण्डले । तस्मै रूपाय ते देव प्रणताः सर्वदेवताः ॥ १९ ॥
विश्वकृद्विश्वभूतं च विश्वानरसुरार्चितम् । विश्वस्थितमचिंत्यं च यद्रूपं तस्य ते नमः ॥ २० ॥
परं यज्ञात् परं देवात्परं लोकात्परं दिवः । दुरतिक्रमेति यः ख्यातस्तस्मादपि परं परात् । परमात्मेति विख्यातं यद्रूपं तस्य ते नमः ॥ २१ ॥
अविज्ञेयमचित्यं च अध्यात्मगतमव्ययम् । अनादिनिधनं देवं यद्रूपं तस्य ते नमः ॥ २२ ॥
नमोनमः कारणकारणाय नमोनमः पापविनाशनाय । नमोनमो वंदितवंदनाय नमोनमो रोगविनाशनाय ॥ २३ ॥
नमोनमः सर्ववरप्रदाय नमोनमः सर्वबलप्रदाय । नमोनमो ज्ञाननिधे सदैव नमोनमः पञ्चदशात्मकाय ॥ २४ ॥
स्तुतः स भगवानेवं तेजसां रूपमास्थितः । उवाच वाचं कल्याणीं को वरो वः प्रदीयताम् ॥ २५ ॥
तवातितेजसा रूपं न कश्चित्सहते विभो । सहनीयं भवत्वेतद्धिताय जगतः प्रभो ॥ २६ ॥
एवमस्त्विति गामुक्त्वा भगवान्सर्वकृत्स्वयम् । लोकानां कार्यसिद्ध्यर्थं घर्मवर्षाहिमप्रदः ॥ २७ ॥
अतः सांख्याश्च योगाश्च ये चान्ये मोक्षकांक्षिणः । ध्यायन्ति ध्यानिनो नित्यं हदयस्थं दिवाकरम् ॥ २८ ॥
सर्वलक्षणहीनोऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः । सर्वं तरति वै पापं देवकर्मसमाश्रितः ॥ २९ ॥
अग्निहोत्रं च वेदाश्च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः । भानोर्भक्त्या नमस्कारकलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३० ॥
तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् । पवित्रं च पवित्राणां तं प्रपद्ये दिवाकरम् ॥ ३१ ॥
ब्रह्माद्यैः संस्तुतं देवैर्ये प्रपद्यन्ति १ भास्करम् । निर्मुक्ताः किल्बिषैः सर्वैस्ते यान्ति रविमन्दिरम् ॥ ३२ ॥
उपचर्यादिभिः साध्यो यथा वेदे दिवस्पतिः । लोकानामिह सर्वेषां तथा देवो दिवाकरः ॥ ३३ ॥
शतानीक उवाच । शरीरलेखनं सूर्ये कथं वै प्रतिपादितम् । देवैः सऋषिभिर्वापि तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ ३४ ॥
सुमन्तुरुवाच । ब्रह्मलोके सुखासीनं ब्रह्माणं ते सुरासुराः । ऋषयः समुपागम्य इदमूचुः समाहिताः ॥ ३५ ॥
भगवन्देवतापुत्रो य एष दिवि राजते । तेनान्धकारो निकृत्तः सोऽयं जाज्वलितीति हि ॥ ३६ ॥
अस्य तेजोभिरखिलं जगत्स्थावरजंगमम् । नाशमायाति देवेश यथा क्लिष्टं नदीतटम् ॥ ३७ ॥
वयं च पीडिता सर्वे तेजसा तस्य मोहिताः । पद्मश्चायं यथा म्लानो योयं योनिस्तव प्रभो ॥ ३८ ॥
दिवि भुव्यन्तरिक्षे च शर्म नोपलभामहे । तथा कुरु सुरज्येष्ठ यथा तेजः प्रशाम्यति ॥ ३९ ॥
एवमुक्तः स भगवान्पद्मयोनिः प्रजापतिः । उवाच भगवान्ब्रह्मा देवान्विष्णुपुरोगमान्१ ॥ ४० ॥
महादेवेन सहिता इन्द्रेण च महात्मना । तमेव शरणं देवं गच्छामः सहिता वयम् ॥ ४१ ॥
ततस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्मविष्ण्वादयः सुराः । गत्वा ते शरणं सर्वे भास्करं लोकभास्करम् ॥ ४२ ॥
स्तोतुं प्रचक्रमुः सर्वे भक्तिनम्रा समन्ततः । केशादिदेवताः सर्वा भक्तिभावसमन्विताः ॥ ४३ ॥
ब्रह्मविष्ण्वीशा ऊचुः । नमोनमः सुरवर तिग्मतेजसे नमोनमः सुरवर संस्तुताय वै । जडान्धमूकान्बधिरान्सकुष्ठान्सश्वित्रिणोंऽधान्विविधव्रणावृतान् । करोषि तानेव पुनर्नवान्त्सदा अतो महाकारुणिकाय ते नमः ॥ ४४ ॥
यदौदरं ज्योतिरतित्वरन्महद्यदल्पतेजो यदपीह चक्षुषाम् । यदत्र यज्ञेष्वपनीतमाहितं तवैव तदूपमनेकतः स्थितम् ॥ ४५ ॥
सुरद्विषः सागरतोयवासिनः प्रचण्डपाशासिपरश्वधायुधाः । समुच्छ्रितास्ते भुवि पापचेतसः प्रयांति नाशं तव देव दर्शनात् ॥ ४६ ॥
यतो भवांस्तीर्थफलं समस्तं यज्ञेषु नित्यं भगवानवस्थितः । नमो भवन्नत्र विचारणास्ति सदा समः शांतिकरो नराणाम् । यच्चापि लोके तप उच्यते बुधैस्तत्ते महातेज उशंति पण्डिताः ॥ ४७ ॥
स्तुतः स भगवानेवं प्रजापतिमुखैः सुरैः । अवधानं ततश्चक्रे श्रवणाभ्यां महीपते ॥ ४८ ॥
स्तुवन्ति ते ततो भूयः शिवविष्णुपुरोगमाः । कृत्वा मां पुरतः सर्वे भक्तिनम्राः समन्ततः ॥ ४९ ॥
१ नमोनमस्त्रिभुवनभूतिदायिने क्रतुक्रियासत्फलसम्प्रदायिने । नमोनमः प्रतिदिनकर्मसाक्षिणे सहस्रसंदीधितये नमोनमः ॥ ५० ॥
प्रसक्तसप्ताश्वयुजे क्षयाय ध्रुवैकरश्मिग्रथिने नमोनमः । सवालखिल्याप्सरकिन्नरोरगैः संसिद्धगन्धर्वपिशाचमानुषैः । सयक्षरक्षोगणगुह्यकोत्तमैः स्तुतः सदा देव नमोनमस्ते ॥ ५१ ॥
यतो रसान्संक्षिपसे शरीरिणां गभस्तिभिर्हिमजलघर्मनिस्रवैः । जगच्च संशोषयसे सदैव अतोसि लोके जगतो विशोषणम् ॥ ५२ ॥
ब्रह्मोवाच । ज्ञात्वा तेषामभिप्रायमुवाच भगवान्वचः । लब्ध्वानुज्ञां ततः सर्वे सुराः संहृष्टचेतसः ॥ ५३ ॥
त्वष्टारं पूजयामासुर्मनोवाक्कायकर्मभिः । विश्वकर्मा तवादेशात्करोतु तव सौम्यताम् ॥ ५४ ॥
ततस्तु तेजसो राशिं सर्वकर्मविधानवित् । भ्रमिमारोपयामास विश्वकर्मा विभावसुम् ॥ ५५ ॥
अमृतेनाभिषिक्तस्य तदा सूर्यस्य वै विभोः । तेजसः शातनं चक्रे विश्वकर्मा शनैः शनैः ॥ ५६ ॥
आजानुलिखितश्चासौ समुरासुरपूजितः । नाभ्यनन्दत्ततो देव उल्लेखनमतः परम् ॥ ५७ ॥
ततः प्रभृति देवस्य चरणौ नित्यसंवृतौ । तापयन्ग्लापयंश्चैव युक्ततेजोऽभवत्तदा ॥ ५८ ॥
यच्चास्य शातितं तेजस्तेन चक्रं विनिर्मितम् । येन विष्णुर्जघानोग्रान्सदा वै दैत्यदानवान् ॥ ५९ ॥
शूलशक्तिगदावज्रशरासनपरश्वधान् । देवतानां ददौ कृत्वा विश्वकर्मा महामतिः ॥ ६० ॥
त्रिदेवनिर्मितं स्तोत्रं सन्ध्ययोरुभयोर्जपन् । कुलं पुनाति पुरुषो व्याधिभिर्न च पीड्यते ॥ ६१ ॥
प्रजावान्सिद्धकर्मा च जीवेत्साग्रं शरच्छतम् । पुत्रवान्धनवांश्चैव सर्वत्र चापराजितः । हित्वा पुरं भूतमयं गच्छेत्सृर्यमयं पुरम् ॥ ६२ ॥
भूयोऽपि तुष्टुवुर्देवास्तथा देवर्षयो रविम् । वाग्भिरित्थमशेषस्य त्रैलोक्यस्य समागताः ॥ ६३ ॥
देवा ऊचुः । नमस्ते१ रविरूपाय सोमरूपाय ते नमः । नमो यजुः स्वरूपायाथर्वायाङ्गिरसे२ नमः ॥ ६४ ॥
ज्ञानैकधामभूताय३ निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय निस्तत्त्वायामलात्मने ॥ ६५ ॥
नमोऽखिलजगद्व्याप्तिस्वरूपायात्ममूर्तये । सर्वकारणभूताय निष्ठायै ज्ञानचेतसाम् ॥ ६६ ॥
नमोऽस्तु ज्ञेयरूपाय प्रकाशे लक्षरूपिणे । भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा शब्दकृते नमः ॥ ६७ ॥
संसारहेतवे चैव संध्याज्योत्स्नाकृते नमः । त्वं सर्वमेतद्भगवाञ्जगद्वै भ्रमति त्वया ॥ ६८ ॥
भ्रमत्वाविद्धमखिलं ब्रह्माण्डं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं संसृष्टं जायते शुचि ॥ ६९ ॥
क्रियते त्वत्करस्पर्शाज्जलादीनां पवित्रता । होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते ॥ ७० ॥
तावद्यावन्न संयोगी जगत्यत्र भवाञ्छुचिः । प्रातर्होमं प्रशस्तं हि उदिते त्वयि जायते ॥ ७१ ॥
ऋचोऽथ सकला ह्येता यजूंषि त्वं जगत्पते । सकलानि च सामानि तपत्येवं जगत्सदा ॥ ७२ ॥
ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । तथा साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः ॥ ७३ ॥
त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्तोऽमूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्धूलरूपतया स्थितः ॥ ७४ ॥
निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजोमयमादिश ॥ ७५ ॥
इत्थं संस्तूयमानस्तु देवैर्देवर्षिभिस्तथा । मुमोच स्वं तदा तेजस्तेजसां राशिरव्ययः ॥ ७६ ॥
यत्तस्य ऋङ्मयं तेजो भविता तेन मेदिनी । यजुर्मयेनापि दिवं स्वयं साममयो रविः ॥ ७७ ॥
शातितास्तेजसो भागा ये च स्युर्दश पंच च । तस्यैव तेन शर्वस्य कृतं शूलं महात्मना ॥ ७८ ॥
चक्रं विष्णोर्वसूनां च शंकरस्य च दारुणम् । षण्मुखस्य तथा शक्तिः शिबिका धनदस्य च ॥ ७९ ॥
अन्येषां चासुरारीणां शस्त्राण्युग्राणि यानि वै । यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् ॥ ८० ॥
ततश्च षोडशं भागं बिभर्ति भगवान्रविः । तत्तेजसः पंचदश शातिता विश्वकर्मणा ॥ ८१ ॥
ततः सुरूपदृग्भानुरुत्तरानगमत्कुरून् । ददर्श तत्र संज्ञां च वडवारूपधारिणीम् ॥ ८२ ॥
इत्येतन्निखिलं भानोः कथितं मुनिसत्तमाः । शृणुयाद्यो नरो भक्त्या अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ८३ ॥
ब्रह्मोवाच । वक्ष्याम्यहं ते पुनरेव दिंडे सूर्यस्य सर्वप्रवरप्रधानम् । व्योम्नः परं तिष्ठति यस्तु मग्नः स मुच्यते रुद्र इहापि दिंडी ॥ १ ॥
स्थित्वा पुरा ब्रह्मशिरः किलासौ प्रगृह्य तत्तस्य शिरःकपालम् । ततो ह्यसावाश्रममुत्तमं शिवो बहूदकैः पुष्पफलैः समृद्धम् ॥ २ ॥
नग्नो यदा दारुवने मुनीनां दृष्ट्वा च तं भैक्ष्यचरं सुरेशम् । योषित्सुताः संक्षुभितास्तु सर्वे जग्मुर्हरं तं मुनयः सुतुष्टाः । स हन्यमानो मुनिमुख्यसंघैर्गृहीतलोष्टैर्ऋषिदंडकाष्ठैः । विहाय दिंडिः स तु तान्सुरर्षींस्ततो रवेर्लोकमथाजगाम ॥ ४ ॥
आगच्छमानं प्रमथास्तमूचुर्देवेश नित्यं भ्रमसे किमर्थम् । स प्राह तान्पापविमोचनार्थमटामि तीर्थानि सुरालयांश्च ॥ ५ ॥
ते भूय ऊचुः प्रमथास्तमेवमत्रैव तिष्ठस्व रवेः पुरस्तात् । शुद्धिं तवैष प्रकरिष्यतीति शुद्धस्ततो यास्यसि रुद्रलोकम् ॥ ६ ॥
इत्येवमुक्तः प्रमथैस्तु रुद्रस्तत्रैव तस्थौ रवितोषणाय । नग्नो जटी मुष्टिकपालपाणी रूपेण चैवाप्रतिमस्त्रिलोके ॥ ७ ॥
उक्तः स तुष्टेन ततः सवित्रा प्रीतोस्मि देवागमनात्तवाहम् । मद्दर्शनादेव भवान्विशुद्धो दिंडीति नाम्ना भवितासि लोके ॥ ८ ॥
अष्टादशैते प्रमथास्तु भानोश्चतुर्दशान्ये तु रवे रथस्थाः । हे देवते द्वौ च ऋषिप्रधानौ गंधर्वसर्पावपि तावदेव ॥ ९ ॥
यक्षौ च सिद्धौ च निशाचरौ चादित्यात्मजावप्सरसां प्रधानौ । वसंति ते ह्यस्तमुषश्च सूर्ये तेषाम शीतिश्चतुरोत्तरा सा ॥ १० ॥
इत्यादिदेवप्रवरास्तु सर्वे धात्वर्थशब्दैश्च भवंति सिद्धाः ॥ ११ ॥
ऋषय ऊचुः । विस्तराद्ब्रूहि मे ब्रह्मन्प्रवरान्धातुशब्दजान् । यतश्च कौतुकं ब्रह्मन्नस्माकमिह जायते ॥ १२ ॥
ब्रह्मोवाच । भूयस्तव प्रवक्ष्यामि दंडनायकपिंगलौ । राज्ञस्रौषादयश्चान्ये दिग्देवा दिंडिना सह ॥ १३ ॥
मया सह समागम्य पुरा देवैर्विचारितम् । एष कारुणिकः सूर्यो युध्यते दानवैः सह ॥ १४ ॥
ते तु लब्धवरा भूत्वा अमात्याद्या ह्यभीक्ष्णशः । आदित्यं मन्यमानास्ते तपंतं हंतुमुद्यताः ॥ १५ ॥
तस्मात्तेषां विघातार्थं प्रवराश्च भवामहे । अस्माभिः प्रतिरुद्धास्ते न द्रक्ष्यंति दिवाकरम् ॥ १६ ॥
संमंत्र्यैवं ततः स्कंदो वामपार्श्वे रवेः स्थितः । दंडनायकसंज्ञस्तु सर्वलोकस्य स प्रभुः ॥ १७ ॥
उक्तश्च स तदार्केण त्वं प्रजादंडनायकः । दंडनीतिकरो यस्मात्तस्मात्त्वं दंडनायकः ॥ १८ ॥
लिखते यः प्रजानां च सुकृतं यच्च दुष्कृतम् । अग्निर्दक्षिणपार्श्वे तु पिंगलत्वात्स पिंगलः ॥ १९ ॥
आश्विनौ चापि सूर्यस्य पार्श्वयोरुभयोः स्थितौ । अश्वरूपात्समुपन्नौ तेन तावश्विनौ सुरौ ॥ २० ॥
द्वारपालौ स्मृतौ तस्य राज्ञः श्रेष्ठौ महाबलौ । कार्त्तिकेयः स्मृतो राज्ञः श्रेष्ठश्चापि हरः स्मृतः ॥ २१ ॥
राजृदीप्तौ स्मृतो धातुर्नकारस्तस्य प्रत्ययः । सुरसेनापतित्वेन स यस्माद्दीप्यते सदा । तस्मात्स कार्तिकेयस्तु नाम्ना राज्ञ इति स्मृतः ॥ २२ ॥
स्रु गतौ च स्मृतो धातुर्यस्य स प्रत्ययः स्मृतः । गच्छतीति रहस्तस्मात्पर्यायात्स्रौष उच्यते ॥ २३ ॥
प्रथमं यद्भवेद्द्वारं धर्मार्थाभ्यां समाश्रितम् । तत्रैतौ संस्थितौ देवौ लोकपूज्यौ द्विजोत्तमाः ॥ २४ ॥
द्वितीयायां तु कक्षायामप्रधृष्टौ व्यवस्थितौ । पक्षिप्रेताधिपौ नाम्ना स्मृतौ कल्माषपक्षिणौ ॥ २५ ॥
वर्णस्य शबलत्वाच्च यमः कल्माष उच्यते । पक्षावस्येति यः पक्षी गरुडः परिकीर्तितः ॥ २६ ॥
स्थितो दक्षिणत तस्य दंडहस्तसमन्वितः । उत्तरेण स्थितोऽर्कस्य कुबेरश्च विनायकः ॥ २७ ॥
कुबेरो धनदो ज्ञेयो हस्तिरूपो विनायकः । कुत्सया कुप्यता शप्तं कुशरीरमजायत । कुबेरः कुशरीरत्वात्स नाम्ना धनदः स्मृतः ॥ २८ ॥
नायकः सर्वसत्त्वानां तेन नायक उच्यते । विविधं नयते यस्मात्स तु तस्माद्विनायकः ॥ २९ ॥
रैवतश्चैव दिंडिश्च तौ रवेः पूर्वतः स्थितौ । ततो दिंडिः स्मृतो रुद्रो रेवतस्तनयो रवेः ॥ ३० ॥
प्लुतं गच्छत्यसौ यस्मात्सर्वलोकनमस्कृतः । रेवृप्लवगतौ धातू रेवतस्तेन स स्मृतः ॥ ३१ ॥
डीङ्गतावस्य वै धातोर्दिंडिशब्दो निपात्यते । डयतेऽसौ सदा दिंडी तेन दिंडी प्रकीर्तितः ॥ ३२ ॥
इत्येते प्रवराः प्रोक्ता धात्वर्था नैगमैः शुभैः । एषां संक्षेपतो भूयः संख्यां वो निगदामि वै ॥ ३३ ॥
अश्विनौ तौ ततो ज्ञेयौ दंडनायकपिंगलौ । तौ सूर्यद्वारपौ ज्ञेयौ राज्ञस्रौषौ ततः स्मृतौ ॥ ३४ ॥
रेवतश्चैव दिंडिश्च इत्येते प्रवरा मया । अष्टादश समा ख्याताः संक्षेपात्संख्यया मया ॥ ३५ ॥
इत्येभिर्नामभिस्त्वन्ये दानवानां जिघांसया । परिवार्य स्थिताः सूर्यं नानाप्रहरणायुधाः ॥ ३६ ॥
सरूपाश्चान्यरूपाश्च विरूपाः कामरूपिणः । परिवार्य स्थिताः सूर्यं गरुडश्च महाबलः ॥ ३७ ॥
धातुर्दिविति वै प्रोक्तो क्रीडायां स तु उच्यते । क्रीडंते दिवि वै यस्मात्तस्मात्ते दैवताः स्मृताः ॥ ३८ ॥
ऋचो यजूंषि सामानि यान्युक्तानीह वै मया । नानारूपैः स्थितान्येव रवेस्तानि सम न्ततः ॥ ३९ ॥
सुमंतुरुवाच । इत्येवमुक्तवान्ब्रह्मा ऋषीणां पृच्छतां पुरा । ते श्रुत्वाराध्य देवेशं संसिद्धा दिवि संस्थिताः ॥ ४० ॥
शतानीक उवाच । यदेतद्दृश्यते व्योम सूर्यस्य पुरतो द्विज । तदुच्यते किमात्मा च कथंभूतश्च कथ्यताम् ॥ १ ॥
सुमंतुरुवाच । हंत व्योम प्रवक्ष्यामि सूर्यप्रहरणं शुभम् । यदात्मकं हि यत्प्रोक्तं यथा वसंति देवताः ॥ २ ॥
पुरस्ताच्च चतुःशृंगं तद्व्योमायतनं रवेः । व्योमशब्दं चतुःशृंगं सर्वदेवमयं च यत् ॥ ३ ॥
गैरिकार्णवसंभूतं यदंतर्गर्भमाश्रितम् । तत्रोत्पन्नमिदं व्योम कलेर्व्योम मही स्मृता ॥ ४ ॥
वरुणस्य यथा पाशो हुङ्कारो वेधसो यथा । विष्णोश्चापि यथा चक्रं त्रिशूलं त्र्यंबकस्य च ॥ ५ ॥
इन्द्रस्य च यथा वज्रं तथा व्योम रवेः स्मृतम् । तस्मिन्व्योम्नि त्रयस्त्रिंशत्क्रीडन्तो यज्ञियाः सुराः ॥ ६ ॥
हरश्च वर्षशुद्धश्च त्र्यंबकश्चापराजितः । वृषाकपिश्च शंभुश्च कपर्दी रैवतस्तथा । ईश्वरो भुवनश्चैते रुद्रा एकादश स्मृताः ॥ ७ ॥
आदित्यानां च नामानि विष्णोश्चक्रस्य दीयताम् । अर्यमा च तथा मित्रो भगोऽथ वरुणस्तथा ॥ ८ ॥
विवस्वान्त्सविता चैव पूषा त्वष्टा तथैव च । अंशो भगश्चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः ॥ ९ ॥
ध्रुवो धरश्च सोमश्च आपश्चैवाऽनिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभातश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १० ॥
नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनावुभौ । विश्वेदेवान्प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत ॥ ११ ॥
क्रतुर्दक्षो वसुः सत्यः कालकामौ धृतिः कुरुः । शङ्कुमात्रो वामनश्च विश्वेदेवा दश स्मृताः ॥ १२ ॥
वर्तमाना इमे देवा भविष्यानन्तरे शृणु । यमश्च तुषिताश्चैव१ वसवो२ वशवर्तिनः ॥ १३ ॥
सत्याश्च भूतरजसः साध्याश्च तदनन्तरा । षट्सु मन्वन्तरेष्वेवं देवा द्वादशद्वादश ॥ ३ ॥
पारावतास्तथा चान्ये ते ह्यासंस्तुषितैः सह ॥ १४ ॥
साध्यान्देवान्प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोध मे । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो नारायणस्तथा ॥ १५ ॥
वृत्तिलम्बो मनुश्चैव समो४ धर्मश्च वीर्यवान् । वित्तस्वामी प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः ॥ १६ ॥
एते यज्ञभुजो देवाः सर्वलोकेषु पूजिताः । आदित्यामेव ते धीर कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः ॥ १७ ॥
विश्वे च वसवः साध्या विज्ञेया धर्मसूनवः । एवं धर्मसुतः सोमस्तृतीयो वसुरिष्यते ॥ १८ ॥
धर्मोऽपि ब्रह्मणः पुत्रः पुराणे निश्चयं गतः । अथ चेन्द्रान्वसूंश्चैव नामभिश्च निबोध मे ॥ १९ ॥
स्वायम्भुवो मनुः पूर्वः ततः स्वारोचिषः स्मृतः । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २० ॥
इत्येते षडतिक्रान्ताः सप्तमः साम्प्रतो मनुः । वैवस्वतेति विज्ञेयो भविष्याः सप्त चापरे ॥ २१ ॥
एषामाद्योर्कसावर्णिर्ब्रह्मसावर्णिरेव च । तस्माच्च भवसावर्णिर्धर्मसावर्णिरित्युत ॥ २२ ॥
पञ्चमो दक्षसावर्णिः सावर्णिः५ पञ्च कीर्तिताः । रौच्यो भौव्यश्च द्वावन्यावित्येते मनवः स्मृताः ॥ २३ ॥
इन्द्रस्तु विष्णुभुग्ज्ञेयो विद्युतिस्तदनन्तरम् । विभुः प्रभुश्चैव शिखी तथैव च मनोजवः ॥ २४ ॥
ओजस्वी साम्प्रतिस्विन्द्रो बलिर्भाव्यस्ततः परम् । अद्भुतस्त्रिदिवश्चैव दशमस्त्विन्द्र उच्यते ॥ २५ ॥
सुसात्त्विकश्च१ कीर्तिश्च शतधामा२ दिवस्पतिः । इति भूता भविष्याश्च इन्द्रा ज्ञेयाश्चतुर्दश ॥ २६ ॥
कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्च भरद्वाजश्च गौतमः । विश्वामित्रो जमदग्निः सप्तैते ऋषयः स्मृताः ॥ २७ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्निपरिग्रहान् । प्रवहोथावहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा ॥ २८ ॥
विवहो निवहश्चैव परिवाहस्तथैव च । अन्तरिक्षचरा३ ह्येते पृथङ्मार्गविसारिणः ॥ २९ ॥
सूर्योऽग्निश्च शुचिर्नाम्ना वैद्युतः पावकः स्मृतः । निर्मन्थः पवमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेग्नयः ॥ ३० ॥
अग्नीनां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशत्तथैव तु । मरुतामपि सर्वेषां विज्ञेयाः सप्तसप्तकाः ॥ ३१ ॥
ऋतुः संवत्सरोऽह्यग्निर्ऋतवस्तस्य जज्ञिरे । ऋतुपुत्राश्च वै पञ्च इति सर्गः सनातनः ॥ ३२ ॥
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थस्त्वनुवत्सरः ॥ ३३ ॥
पञ्चमो वत्सरस्तेषामित्येवं पञ्च ते स्मृताः । तेषु संवत्सरो ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः ॥ ३४ ॥
सोम इद्वत्सरस्तेषां वायुश्चैवानुवत्सरः । रुद्रस्तु वत्सरो ज्ञेयः पञ्चैता युगदेवताः ॥ ३५ ॥
आर्तवा पितरो ज्ञेया ये जाताः ऋतुसूनवः । पितामहास्तु विज्ञेयाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः ॥ ३६ ॥
सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ये त्रयः । एते वै पितरस्तेषां ये जीवत्पितृका नराः ॥ ३७ ॥
आदित्यश्चैव सोमश्च लोहिताङ्गो बुधस्तथा । बृहस्पतिश्च शुक्रश्च तथा हेलिसुतश्च यः ॥ ३८ ॥
उपरागः शिखी चोभौ नवैते नु ग्रहाः स्मृताः । त्रैलोक्यस्य त्विमे नित्यं भावाभावनिवेदकाः ॥ ३९ ॥
आदित्यश्चैव सोमश्च द्वावेतौ मण्डलग्रहौ । राहुश्छायाग्रहस्तेषां शेषास्तारा ग्रहाः स्मृताः ॥ ४० ॥
नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रहराजो दिवाकरः । पठ्यते चाग्निरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः ॥ ४१ ॥
आदित्यः पठ्यते ब्रह्मा विष्णुस्तेषां तु चन्द्रमाः । महेश्वरस्तु विज्ञेयस्तृतीयस्तारकग्रहः ॥ ४२ ॥
कश्यपस्य सुतः सूर्यः सोमो धर्मसुतः स्मृतः । देवासुरगुरू द्वौ तु नामतस्तौ१ महाग्रहौ ॥ ४३ ॥
प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती । बुधः सोमात्मजः श्रीमाञ्छनी रविसुतः स्मृतः ॥ ४४ ॥
सिंहिकायाः सुतो राहुः केतुस्तु ब्रह्मणः सुतः । सर्वेषां च ग्रहाणां हि अधस्ताच्चरते रविः ॥ ४५ ॥
ततो दूरं स्मृतं तावद्विधोर्नक्षत्रमण्डलम् । नक्षत्रेभ्यः कुजबुधौ श्वेताह्वस्तदनन्तरम् ॥ ४६ ॥
तस्मान्माहेश्वरश्चोर्द्ध्वं धिषणस्तदनन्तरम् । कृष्णश्चोर्ध्वं ततस्तस्मादथ चित्रशिखण्डिजः ॥ ४७ ॥
एषामेव क्रमः प्रोक्ताश्चासक्तं त्रिदिवं ध्रुवे । आदित्यनिलयो राहुः कदाचित्सोममार्गगः ॥ ४८ ॥
सूर्यमण्डलसंस्थस्तु१ शिखी सर्पति सर्वदा । नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भार्गवस्य२ तु ॥ ४९ ॥
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शनिनः स्मृतः । त्रिगुणं३ मंडलं ज्ञेयं नाक्षत्रं विस्तराद्विधोः ॥ ५० ॥
नक्षत्रमण्डलात्तत्र पादहीनो बृहस्पतिः । बृहस्पतेः पादहीनः शुक्रोङ्गारक एव हि ॥ ५१ ॥
विस्तारो मण्डलानां तु पादहीनस्तयोर्बुधः । बुधतुल्यानि ऋक्षाणि सर्वऋक्षाणि यानि तु ॥ ५२ ॥
योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते । राहुः सूर्यप्रमाणश्च कदाचित्सोमसन्निभः ॥ ५३ ॥
नक्षत्रग्रहमानस्तु१ केतुस्त्वनियतः स्मृतः । अविज्ञातगतिश्चैव चञ्चलत्वन्नराधिप ॥ ५४ ॥
तथालक्षितरूपस्तु बहुरूपधरो हि सः । भूर्लोकः पृथिवी प्रोक्ता अन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् ॥ ५५ ॥
स्वर्लोकस्त्रिदिवं ज्ञेयं शेषादूर्ध्वं यथाक्रमम् । भूपतिस्तु सदा त्वग्निस्तेनासौ भूपतिः स्मृतः ॥ ५६ ॥
वायुर्नभस्पतिस्तेन तथा सूर्यो दिवस्पतिः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गुह्यकाः सिद्धराक्षसाः ॥ ५७ ॥
भूर्लोकवासिनः सर्वे अन्तरिक्षचराञ्छृणु । मरुतः सप्तमस्कंधे रुद्रास्तत्रैव चाश्विनौ ॥ ५८ ॥
आदित्या वसवः सर्वे तथैव च गवां गणाः । चतुर्थे तु महर्लोके वसन्ते कल्पवासिनः ॥ ५९ ॥
प्रजानां पतिभिः सर्वेः सहिताः कुरुनन्दन । जनलोके पञ्चमे च वसन्ते भूमिदाः सदा ॥ ६० ॥
ऋतुः सनत्कुमाराद्या वैराजभ्र तथाश्रयाः । सत्यस्तु सप्तमे लोके ह्यपुनर्मार्गगामिनाम् ॥ ६१ ॥