snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
वृषराशिस्थिते सूर्ये राजा चन्द्रस्य सोमवत् । नैर्ऋतो नाम विख्यातो रुद्रः सर्वजनप्रियः ॥ ५१ ॥
इति श्रुत्वा नैर्ऋतस्तु भृगुवर्य गुरूदितम् । स्वांशाद्भूतलमागम्य गिरिनालगिरौ वने ॥ ५२ ॥
योगिनः सिद्धसाङ्ख्यस्य पुत्रोऽभूद्वनवासिनः । वनशर्मेति विख्यातो वेदशास्त्रपरायणः ॥ ५३ ॥
द्वादशाब्दवपुर्भूत्वा जित्वा विद्वज्जनान्बहून् । काशीमागम्य तत्त्वार्थी शङ्कराचार्यमुत्तमम् । प्रणम्य तस्य शिष्योऽभूद्वनशर्मा विशारदः ॥ ५४ ॥
बृहस्पतिरुवाच । वसुशर्मा द्विजः कश्चिन्माहिष्मत्यां पुराभवत् । शिवव्रतपरो नित्यं पुत्रार्थी पार्थिवार्चक ॥ ५५ ॥
चतुर्विंशतिवर्षाणि पूजतस्तस्य धीमत । व्यतीतानि सुरास्तत्र न प्रसन्नोऽभवच्छिवः ॥ ५६ ॥
तदा तु दुःखितो विप्रो वह्निं प्रज्वाल्य भैरवम् । जुहाव स्वाङ्गमांसानि मुखतश्चरणान्तकम् ॥ ५७ ॥
न प्रसन्नोभवद्रुद्रस्तदा विप्रः शुचान्वितः । गृहीत्वा चोत्तमं मेषं संस्कारं कृतवाञ्छुचिः । तेन मेषेण सहितो ज्वलदग्नौ समाययौ ॥ ५८ ॥
प्रसन्नो भगवान्रुद्रस्तत्रागत्य गणैर्युतः । स्वरूपं दर्शयामास शुद्धस्फटिकसुन्दरम् । वरं ब्रूहि वचः प्राह वसुशर्माणमुत्तमम् ॥ ५९ ॥
तच्छ्रुत्वा स प्रसन्नात्मा नत्वा पार्वतिवल्लभम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा वचनं प्राह शङ्करम् ॥ ६० ॥
देहि मे तनयं स्वामिञ्छरणागतवत्सल । इत्युक्तश्शङ्करस्तेन विहस्योवाच तं द्विजम् ॥ ६१ ॥
पुत्रदाता स्वयं ब्रह्मा भाग्यकर्त्ता परात्परः । तुभ्यं च शतजन्मान्तं तेन पुत्रो न निर्मितः । तस्मादहं सुतं स्वांशात्तव विप्र ददामि भोः ॥ ६२ ॥
इत्युक्त्वा स्वमुखात्तेजो निराकृत्य महेश्वरः । तत्पत्न्यां जनयामास सकाशाद्वसुवर्मणः ॥ ६३ ॥
दशमासान्तरे जातः सुपुत्रो मधुराननः । अजस्येव पदश्चैको द्वितीयो नरवत्ततः । अजैकपाद इति स प्रसिद्धोऽभून्महीतले ॥ ६४ ॥
चतुश्शताब्दवपुषि प्राप्ते तस्मिन्सुते प्रिये । सम्प्राप्तो भगवान्मृत्युस्तदा रोगगणैर्युतः ॥ ६५ ॥
तस्य तैरभवद्युद्धमजैकचरणस्य वै ॥ ६६ ॥
वर्षमात्रेण तान्सर्वाञ्जित्वा मल्लरणोत्कटः । मृत्युञ्जयः स वै नाम्ना प्रसिद्धोऽभून्महीतले ॥ ६७ ॥
दुःखितो भगवान्मृत्युस्तेन विप्रेण निर्जितः । परमेष्ठिनमागम्य कथयामास कारणम् ॥ ६८ ॥
तदा तु भगवान्ब्रह्मा सर्वदेवगणैर्युतः । कुम्भगे द्युमणौ देवे चन्द्रमण्डलगं नृपम् । तं द्विजं च चकाराशु रुद्ररूपं भयापहम् ॥ ६९ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा महादेवः स विप्रश्च तदाजपाद् । पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तः कलिशुद्धिकरः प्रभुः । पुरीशर्मेति विख्यातो यतिदत्तस्य वै सुतः ॥ ७० ॥
षोडशाब्दवपुर्भूत्वा जित्वा वेद परायणान् । शङ्कराचार्यमागम्य तस्य शिष्यो बभूव ह । इति ते कथितं विप्र यथा मृत्युञ्जयोभवत् ॥ ७ ॥
सूत उवाच ॥ । पुनः शृणु कथां रम्यां प्रयागे जीवभाषिताम्॥ । हिर्बुर्नाम पुरा चासीद्दानवो लोककंटकः ॥ १ ॥
निकुंभान्वयसंभूतः शक्रतुल्यपराक्रमः । सहस्राब्दं तपः कृत्वा तापयामास वै सुरान् ॥ २ ॥
तदा लोकपतिर्ब्रह्मा लोकरक्षार्थमुद्यतः ॥ । वरं ब्रूहीति वचनमुवाच दनुजेश्वरम् ॥ ३ ॥
नमस्कृत्य विधातारं वचनं प्राह नम्रधीः ॥ । यदि देयो वरः स्वामिंस्त्वया विश्वकृता विभो ॥ ४ ॥
मरणं न च मेभूयात्त्वत्कृतैश्च चराचरैः ॥ । इत्युक्तस्स तथेत्युक्त्वा ब्रह्म लोकमुपाययौ ॥ ५ ॥
दानवस्स । तु रौद्रात्मा जित्वा स्वर्गनिवासिनः ॥ । आहूय दानवान्दैत्यान्विवरेभ्यः प्रसन्नधीः ॥ ६ ॥
स्वर्गे निवासयामास ते देवा भूतलीकृताः ॥ । लक्षाब्दं च सुरास्सर्वे बुभुजुः परमापदः ॥ ७ ॥
एकदा नारदो धीमान्दृष्ट्वा देवांस्तथागतान् ॥ । वचनं प्राह योगात्मा भजध्वं लोकशंकरम् ॥ ८ ॥
स देवश्च महादेवो ब्रह्माण्डेशो विपत्तिहा ॥ । इति श्रुत्वा तु वचनं ते देवा विस्मयान्विताः ॥ ९ ॥
पार्थिवैः पूजया मासुर्देवदेवमुमापतिम् ॥ । गतैकादशवर्षाश्च तेषां पूजनकारिणाम् ॥ १० ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्महेशो लोकशंकरः ॥ । ज्योतिर्लिंगमयो भूत्वा लोकाँस्त्रीन्समदाहयत् ॥ ११ ॥
ये तु वै देवभक्ताश्च शेषाश्चासन्महाभये ॥ । अन्ये तु दानवैस्सार्द्धं भस्मीभूता बभूविरे ॥ १२ ॥
एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा विष्णुना सह हर्षितः ॥ । तुष्टाव स महारुद्रं स्तोत्रैस्सामसमुद्भवैः ॥ १३ ॥
मिथुनस्थे दिवानाथे शशिमण्डलभूपतिम् ॥ । हिर्बुघ्नं च महारुद्रं चकार सुरहेतवे ॥ १४ ॥
इति श्रुत्वा स हिर्बुघ्नो देवकार्यार्थमुद्यतः ॥ । हिमालये गिरौ रम्ये पुत्रोऽभूत्साद्यकर्मणः ॥ ३५ ॥
पतिरूपः कलाभिज्ञो भारतीश इति श्रुतः ॥ । स जित्वा विदुषां वृंदान्काशीनगरमागतः ॥ । शंकराचार्यमागम्य शिष्योऽभूत्तेन निर्जितः ॥ १६ ॥
बृहस्पति रुवाच ॥ । मयपुत्रः स्मृतो मायी तपो घोरं चकार ह ॥ १७ ॥
पदैकेन स्थितः सूर्ये सहस्राब्दं प्रयत्नतः ॥ । स लोकाँस्तापयामास तपसा लोकवासिनः ॥ १८ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्परमेष्ठी पितामहः ॥ । त्रयो ग्रामास्तत्प्रियार्थे क्रमाद्वै तेन निर्मिताः ॥ १९ ॥
सौवर्णं स्वर्गसदृशं पुरं षोडशयोजनम् ॥ । तदधो योजनान्ते च राजतं च भुवर्मयम् ॥ २० ॥
तदधो योजनान्ते च भूर्लोकमिव चायसम् ॥ । एवं पुरनिवासिन्यो दैत्यानां योषितो मुदा ॥ २१ ॥
शतकोटिमिता दैत्या धर्मात्मानो निवासिनः ॥ । गृहीत्वा यज्ञभागं च देवतुल्या बभूविरे ॥ २२ ॥
तदा निर्बलिनो देवाः क्षुधया पीडिताः प्रभुम् ॥ । भगवन्तं महाविष्णुं तुष्टुवुः परया गिरा ॥ २३ ॥
चतुर्युगसमूहानां वर्षाणां भगवन्प्रभो ॥ । अधिकारविहीनाश्च वर्तंते स्वर्गमण्डले ॥ २४ ॥
तामसांतरमेवापि षोडशैव चतुर्युगम् ॥ । व्यतीतानि महाविष्णो मायिनां दुःखं भुंजताम् ॥ २५ ॥
इति श्रुत्वा वचस्तेषां भगवान्मधुसूदनः ॥ । दृष्ट्वा संस्कृतवार्तायां दैत्यान्धर्मपरायणान् ॥ २६ ॥
वौद्धरूपस्त्वयं जातः कलौ प्राप्ते भयानके ॥ । अजिनस्य द्विजस्यैव सुतो भूत्वा जनार्दनः ॥ २७ ॥
वेदधर्मपरान्विप्रान्मोहयामास वीर्यवान् ॥ । निर्वेदाः कर्मरहितास्त्रिवर्णास्तामसान्तरे ॥ २८ ॥
षोडशे च कलौ प्राप्ते बभूबुर्यज्ञवर्जिताः ॥ । तदा दैत्या रुषाविष्टास्सर्वे त्रिपुरवासिनः ॥ २९ ॥
मनुजान्पीडयामासुर्निर्यज्ञान्वेदवर्जितान् ॥ । क्षयं जग्मुर्नरास्सर्वे कल्पांते दैत्यभक्षिताः ॥ ३० ॥
पुनस्सत्ययुगे प्राप्ते कैलासे गुह्यकालये ॥ । देवैश्चाराधितः शंभुस्सर्वलोकशिवंकरः ॥ ३१ ॥
ज्योतिर्लिगं वपुः कृत्वा तत्र तस्थौ भयंकरः ॥ । एतस्मिन्नन्तरे देवाः प्रसन्नास्तामसान्तरे ॥ ३२ ॥
भूमेस्सारं गृहीत्वा ते रथं कृत्वा विधानतः ॥ । चंद्रभास्करयोस्साराच्चक्रे कृत्वा तथैव च ॥ ३३ ॥
सुमेरोश्च तथा सारात्केतुं कृत्वा रथस्य वै ॥ । ददौ शिवाय महते यानं स्यन्दनरूपि तत् ॥ ३४ ॥
तदा ब्रह्मा स्वयं प्राप्य बभूव रथसारथिः ॥ । वेदाश्च वाजिनश्चासन्देवदेवस्य वै रथे ॥ ३५ ॥
लोकालोकगिरेः सारो धनुश्चासीन्महात्मनः ॥ । घोरं चाजगवं नाम प्रसिद्ध मभवद्धनुः ॥ ३६ ॥
सज्यं चकार भगवांस्तद्धनुः कठिनं महत् ॥ । भग्नीभूतमभूच्चापं देवदेवस्य वै रुषा ॥ ३७ ॥
विस्मितो भगवान्विष्णुस्सारं स्वर्गस्य वै तदा ॥ । गृहीत्वाशु धनुर्दिव्यं पिनाकं स चकार ह ॥ ३८ ॥
सज्यं जातं च रुद्रेण पुष्टिभूतं महद्धनुः ॥ । तदा ब्रह्मर्षयस्तुष्टास्तुष्टुवु र्मनसा हरम् ॥ ३९ ॥
पिनाकीति च तन्नामा प्रसिद्धोभून्महेश्वरः ॥ । गुणश्चापस्य वै शेषः शक्रो वाणस्तदाभवत् ॥ ४० ॥
शरपक्षौ वह्निवायू शल्यं विष्णुः सनातनः ॥ । तेन बाणेन दैत्यानां कोटिसंख्या मृता च खे ॥ ४१ ॥
त्रिपुरं दाहयामास मायिना पालितं शिवः ॥ । भस्मीभूते पुरे घोरे तदा लोकपतिर्विधिः ॥ ४२ ॥
पिनाकिनं महारुद्रं मीनराशिस्थिते रवौ ॥ । शशिनो मण्डलस्यैव राजानं स चकार तम् ॥ । स्वाधिकाराँस्तदा देवा अवापुस्तामसान्तरे ॥ ४३ ॥
सूत उवाच ॥ । इति श्रुत्वा पिनाकी च स्वमुखात्स्वांशमुत्तमम् ॥ ४४ ॥
समुत्पाद्य हरद्वारे हिम सानौ चकार ह ॥ । मच्छन्दो नाम तत्रैव योगी शंभुपरायणः ॥ ४५ ॥
गोरखस्य गुरुर्यो वै तन्मुखे तेज आविशत् ॥ । रंभा नाम्नैव तत्रैव स्वर्वेश्या कामरूपिणी ॥ ४६ ॥
मच्छन्दं च वशीकृत्य बुभुजे स्मरविह्वला ॥ । तयोस्सकाशाद्वै जातस्स पुत्रो रुचिराननः ॥ ४७ ॥
नाथशर्मेति विख्यातो विद्वाञ्च्छ्रेष्ठतरोऽभवत् ॥ । स जित्वा पंडितान्भूमौ पुरीं काशीं समागतः ॥ । शंकराचार्यविजितस्तस्य शिष्यो बभूव ह ॥ ४८ ॥
बृहस्पतिरुवाच ॥ । चाक्षुषांतरसंप्राप्ते द्वादशे द्वापरे युगे ॥ ४९ ॥
क्षत्रियैस्तालजंघीयैर्ब्राह्मणा भृगुवंशजाः ॥ । विनाशिताः कुरुक्षेत्रे गृहीत्वा तद्धनं बहु ॥ ५० ॥
बभुजुर्बलवंतस्ते दैत्यपक्षा महाधमाः ॥ । कस्यचित्तु मुनेः पत्नी गुर्विणी च भयान्विता ॥ ५१ ॥
हिमतुंगे समागम्य तद्गर्भं मुनिसंभवम् ॥ । शतवर्षं ददौ देवी तपसा ज्ञानरूपिणी ॥ ५२ ॥
मातुरूरू सुतो भित्त्वा ततो जातो महीतले ॥ । तेजसा तस्य पुत्रस्य भस्मीभूतमभूज्जगत् ॥ ५३ ॥
तदा तु सकला देवाः पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ । वज्रस्थितश्च वै तालास्समाजग्मु र्भयातुराः ॥ ५४ ॥
पितृभिदैवतैर्बालस्समाज्ञातो हिमाचले ॥ । लोकनाशकरं तेजो जलमध्ये स चाक्षिपत् ॥ ५५ ॥
जलदेवी च वडवा भूत्वा तत्तेज उत्तमम् ॥ । पीत्वा ववाम तत्रैव पीडिता रौद्रतेजसा ॥ ५६ ॥
तदागत्य स्वयं ब्रह्मा त्रिकुटो यत्र वै गिरिः ॥ । तदधः सागरे घोरे स्थापयामास लोकपः ॥ ५७ ॥
मेषगे द्युमणौ प्राप्ते शशिमण्डलगं प्रभुम् ॥ । तं रुद्रं स चकाराशु परमेष्ठी पितामहः ॥ ५८ ॥
ऊरुजातात्स्मृतो वोर्वो दहनो लोकदाहतः ॥ । वडवामुखतो जातो वाडवो नाम स प्रभुः ॥ ५९ ॥
सूत उवाच ॥ । इति श्रुत्वा तु दहनो गुरुवाक्यं मनोहरम् ॥ । स्वमुखात्तेज उत्पाद्य कुरुक्षेत्रं चकार ह ॥ ६० ॥
सारस्वतस्य विप्रस्य गृहे जातस्स वै शिवः ॥ । क्षेत्रशर्मेति विख्यातो विद्वच्छ्रेष्ठो बभूव ह ॥ ६१ ॥
शंकराचार्यमागम्य शिष्यो भूत्वा पराजितः ॥ । ब्रह्मचर्यव्रती काश्यां तस्थौ शंभुपरायणः ॥ ६२ ॥
बृहस्पतिरुवाच ॥ । एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावर जंगमे ॥ । शताब्दे ब्रह्मणः प्राप्तेऽव्यक्तजन्मनि लोकगे ॥ ६३ ॥
अव्यक्तं प्रकृतिर्माया पीत्वा सर्वजलं मुदा ॥ । महाकाली स्वयं मूर्तिरंधकारस्वरू पिणी ॥ ६४ ॥
एका बभूव तत्रैव प्राकृते कल्पदारुणे ॥ । चतुर्युगानां कोटीनां त्रयाणां दारुणे लये ॥ ६५ ॥
षष्टिलक्षयुतानां च कालस्तत्र व्यती तवान्॥ । तदा सा प्रकृतिर्देवी नित्यशुद्धा सनातनी ॥ ६६ ॥
स्वेच्छया च स्वरूपं स्वं महागौरमनुत्तमम् ॥ । पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं च दधौ शिवा ॥ ६७ ॥
भालनेत्रेण सा माता सूक्ष्मतेजो ददर्श ह ॥ । शून्यभूतं परं नित्यमविकारि निरंजनम् ॥ ६८ ॥
तदा दिक्षु गतं ब्रह्म स्वभुजैः प्रकृतिः पुरा ॥ । ग्रहीतुमिच्छती तत्र न समर्था बभूव वै ॥ ६९ ॥
विस्मिता प्रकृतिर्माता पंचवक्त्रैः सनातनम् ॥ । तुष्टाव परया भक्त्या चिरकालात्परात्परम् ॥ ७० ॥
धातुशब्दैः प्राङ्मुखजैः प्रत्ययैर्याम्यवक्त्रजैः ॥ । सुविभक्तिमयैः शब्दैर्मुखपश्चिमजैः स्थिरा ॥ ७१ ॥
तिङ्विभक्तिमयैर्नित्या मुखोत्तरमयै र्मुदा ॥ । नभोवक्त्रमयैः शब्दैर्वर्णमात्रैर्निरंजनम् ॥ ७२ ॥
सच्चिदानंदघनकं पूर्णब्रह्म सनातनम् ॥ । तुतोष तत्तु सर्वज्ञं पचवक्त्रेषु चागमत् ॥ ७३ ॥
पुरुषत्वमभूद्ब्रह्म स्वयंभूर्नाम चाभवत्॥ । अव्यक्तात्प्रकृतेर्जातोऽव्यक्तजन्मा हि स स्मृतः ॥ ७४ ॥
तस्य हेतोः स्वयं देवी वरदा लोकरूपिणी । महालक्ष्मीश्च पूर्वार्द्धाज्जाता षोडशलोकिनी ॥ ७५ ॥
अष्टादशभुजास्तस्या लोकरक्षणतत्पराः ॥ । दृष्ट्वा तदद्भुतं रूपं स्वयंभूर्विस्मयान्वितः ॥ ७६ ॥
प्रविश्य बहुधा भूत्वा नान्तं तस्या जगाम ह ॥ । बृहत्वाद्बहुरूपत्वाद्ब्रह्मा नामेति विश्रुतः ॥ ७७ ॥
श्रमितो भगवान्ब्रह्मा सत्यलोकमुप स्थितः ॥ । मुखेभ्य उद्भवैर्देवो वेदैस्तुष्टाव शंकरम् ॥ ७८ ॥
चिरं कालं तदंगाद्वै नदीनदसमुद्भवः ॥ । एकार्णवं तदा जातं शेते तत्र स्वयं प्रभुः ॥ ७९ ॥
सहस्रयुगपर्यंतमुषित्वाऽव्यक्तभूः स्वयम् ॥ । सत्यलोकमुपागम्य पुनः सृष्टिं चकार ह ॥ ८० ॥
अनन्ताः सृष्टयश्चासन्गणरूपाः पृथक्पृथक् ॥ । ताभिर्व्यक्तमभूत्सर्वं महालक्ष्मीमयं जगत् ॥ ८१ ॥
दृष्ट्वा बहुत्वं सृष्टीनां महालक्ष्मीः सनातनी॥ । विस्मिताभूच्च सर्वेशं भगवन्तमुपाययौ ॥ ८२ ॥
नत्वोवाच वचो रम्यं कृष्णमव्यक्तमंगलम् ॥ । भगवन्नित्यशुद्धात्मन्नराश्चासन्महत्तराः ॥ ८३ ॥
कथं तेषां च गणना कर्तव्या च मया सदा ॥ । इति श्रुत्वा वचस्तस्या द्विधाभूतश्च सोऽव्ययः ॥ ८४ ॥
पूर्वार्द्धात्स तु रक्ताङ्गः परार्द्धाद्गौररूपवान् ॥ । चतुर्भुजस्स रक्तांगो गौरवर्णश्चतु र्भुजः ॥ ८५ ॥
सर्वसृष्टिगणानां च स ईशो भगवान्भवः ॥ । गणेशो नाम विख्यातश्चेश्वरस्स तु विश्रुतः ॥ ८६ ॥
परश्चतुर्भुजो यो वै योगिध्येयो निरं जनः ॥ । एकदा विधितो जातः शिवः पार्वतिवल्लभः ॥ ८७ ॥
गणेशं पूजयामास सहस्राब्दं प्रयत्नतः ॥ । तदा प्रसन्नो भगवान्गणेशः शर्वपूजकः ॥ ८८ ॥
वरं वरय तं प्राह पार्वतीसहितं हरम् ॥ । प्रसन्नात्मा भवः साक्षात्तुष्टाव च विनम्रधीः ॥ ८९ ॥
शिव उवाच ॥ । नमो विष्णुस्वरूपाय गणेशाय परात्मने ॥ । चतुर्भुजाय रक्ताय यज्ञपूर्णकराय च ॥ ९० ॥
विघ्नहंत्रे जगद्भर्त्रे सर्वानन्दप्रदायिने ॥ । सिद्धीनां पतये तुभ्यं निधीनां पतये नमः ॥ ९१ ॥
प्रसन्नो भव देवेश पुत्रो भव मम प्रियः ॥ । इति श्रुत्वादिपूज्यस्तु गणेशो भक्तवत्सलः ॥ ९२ ॥
पार्वत्याः सर्वदेहात्तु तेजोभूतात्समु द्भवः ॥ । तदा कैलासशिखरे सर्वे देवास्सवासवाः ॥ ९३ ॥
मंगलार्थमुपाजग्मुर्देवदेवस्य मन्दिरे॥ । महोत्सवश्च तत्रासीत्सर्वलोकसुखावहः ॥ ९४ ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र सूर्यपुत्रः शनिः स्वयम् ॥ । क्रूरदृष्टिः समायातः कालात्मा देवमण्डपे ॥ ९५ ॥
तस्य दर्शनमात्रेण स बालो विशिरा ह्यभूत् ॥ । हाहाकारो महाँश्चासीत्कैलासे गुह्यकालये ॥ ९६ ॥
तच्छिरश्चंद्रलोके वै तुलासंस्थे दिवाकरे ॥ । सप्तविंशद्दिनान्येव प्रकाशयति भूतले ॥ ९७ ॥
निंदितो दैवतैस्तत्र शनिर्जनभयंकरः ॥ । गजस्य मस्तकं छित्त्वा दन्तैकं रागरूपि यत् ॥ ९८ ॥
तच्छिशोः कंधरे रक्तेऽरोपयत्सूर्यसंभवः ॥ । गज योन्या स्तुतो ब्रह्मा कर्कटस्य तदा शिरः ॥ ९९ ॥
समारोप्य तु तद्योनिः कर्कटो विशिरीकृतः ॥ । एवं गजाननो जातो गणेशश्चेश्वरः स्वयम् ॥ १०० ॥
सूत उवाच ॥ । इति श्रुत्वा गणेशस्तु गुरोर्वचनमुत्तमम् ॥ । स्वमुखात्स्कंधमुत्पाद्य काश्यां जातः स चेश्वरः ॥ १०१ ॥
दैवज्ञस्य द्विजस्यैव पुत्रो भूत्वा शुभाननः ॥ । ढुंढिराजस्ततो नाम्ना प्रसिद्धोऽभून्महीतले ॥ १०२ ॥
जातकाभरणं नाम ज्योतिःशास्त्रं फलात्मकम् ॥ । कृत्वा स वेदरक्षार्थे शंकराचार्यमागमत् ॥ १०३ ॥
शिष्यो भूत्वा प्रसन्नात्मा गुरुसेवापरोऽभवत् ॥ । इति ते कथितं विप्र ढुंढिराजो यथाभवत् ॥ १०४ ॥
बृहस्पतिरुवाच । षोडशाब्दे च सम्प्राप्ते ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । स उषित्वा च कमले स्थितः सृष्ट्यर्थमुद्यतः ॥ १ ॥
एतस्मिन्नन्तरे वक्त्रात्समुद्भूता च शारदा । द्विव्याङ्गं सुन्दरं तस्या दृष्ट्वा ब्रह्मा स्मरातुरः ॥ २ ॥
बलाद् गृहीत्वा तां कन्यामुवाच स्मरपीडितः । रतिं देहि मदाघूर्णे रक्ष मां कामविह्वलम् ॥ ३ ॥
इति श्रुत्वा तु सा माता रुषा प्राह पितामहम् । पञ्चवक्त्रोऽयमशुभो न योग्यस्तव कन्धरे ॥ ४ ॥
चतुर्वक्त्रो वेदमयो योग्यस्सर्वेश्वरे त्वयि । इत्युक्त्वान्तर्दधे माता ब्रह्मा क्रोधान्वितोऽभवत् ॥ ५ ॥
तस्य कोपाग्निना तोयं शुष्कभूतमभूद्भुवि । शान्तिभूते च तत्कोपे रुद्रो जातो भयङ्करः ॥ ६ ॥
भैरवो नाम विख्यातः कालात्मा सप्तवाहनः । स्वनखैश्च नृसिंहाभैः क्षिप्त्वा तत्पञ्चमं शिरः ॥ ७ ॥
जगर्ज बलवान्रुद्रः शङ्करो लोकशङ्करः । भयभीतस्तदा ब्रह्मा भैरवं शरणं ययौ ॥ ८ ॥
नाथ नः पापभूतानां धियो योऽसौ प्रचोदयात् । इति श्रुत्वा स भगवान्भैरवो लोकविश्रुतः ॥ ९ ॥
ब्रह्मभूतमहं स्वामिन्वरेण्यं त्वामुपागतः । सवितुस्तद्वरेण्यं यद्भर्गो देवस्य धीमहि ॥ १० ॥
गाढमुच्चै रुरोदाशु खात्पेतुश्चाश्रुबिन्दवः । ततो वृक्षास्समुद्भूता रुद्राक्षाणां पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥
शिवो ब्रह्मवधाद्भीतस्तत्कपालं गृहीतवान् । कपाली नाम विख्यातं भैरवस्य तदा ह्यभूत् ॥ १२ ॥
सर्वलोकेषु पूतानि यानि चायतनानि च । तानि तान्येव गत्वाशु शुद्धो नाभूच्छिवङ्करः ॥ १३ ॥
एकदा तेषु वृक्षेषु संस्थितो भगवान्हरः । तदा ब्रह्मवधे दोषं त्यक्त्वा दूरमुपागतः ॥ १४ ॥
ततः प्रभृति वै शम्भुर्धृत्वा रुद्राक्षमुत्तमम् । पुरीं काशीं समायातः कपालस्तेन मोचितः ॥ १५ ॥
कपालमोचनं नाम तीर्थं जातमघापहम् । एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६ ॥
समागत्य महादेवं तुष्टाव स्तुतिजैस्तवैः । मकरस्थे दिवानाथे शशिनश्चेश्वरं शुभम् । कपालिनं महारुद्रं चकार भगवान्विधिः ॥ १७ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं कपाली भैरवः शिवः । स्वमुखात्स्वांशमुत्पाद्य काश्यां जातो ह्ययोनिजः ॥ १८ ॥
कपालमोचनात्कुण्डात्समागम्य महीतले । यतिरूपो वेदनिधिर्भैरवो नाम विश्रुतः । अघोरं कठिनं मार्गं स्वशिष्यान्समचोदय ॥ १९ ॥
शङ्कराचार्यमागम्य शिष्योभूत्वा स भैरवः । डामरं नाम वै तन्त्रं मन्त्रभूतं चकार ह । कीलिता ये तु वै मन्त्रास्तेन चोत्कीलितीकृताः ॥ २० ॥
बृहस्पतिरुवाच । मन्दोदरी मयसुता त्रिपुराधिपतेः स्वसा । त्रिपुरे तु तदा नष्टे महाविष्णुं सनातनम् । भक्त्या तुष्टाव सा देवी प्रत्यहं गुप्तभाविनी ॥ २१ ॥
भक्तिभावात्ततो योगं हरौ प्राप्य महोत्तमम् । विन्ध्याद्रिकन्धरे घोरे तत्रैवान्तरधीयत ॥ २२ ॥
चतुर्युगं च द्विशतं तस्या जातं समाधितः । वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते द्वादशे चैव कृद्युगे ॥ २३ ॥
पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवा रोषतोऽभवत् । शताब्दं च तपस्तप्त्वा विश्रवा नाम यो मुनिः ॥ २४ ॥
सुमालिनोऽथ दैत्यस्य सुतां वै कैकसीं मुदा । समुद्वाह्य विधानेन पुलस्त्यस्स च विश्रवाः ॥ २५ ॥
कदलीविपिने रम्ये गन्धमादनपर्वते । स रेमे च तया सार्द्धं विश्रवा भगवानृषिः ॥ २६ ॥
रावणः कुम्भकर्णश्च तयोर्जातो हि राक्षसौ । रावणो मातृभक्तश्च पितृभक्तस्ततोऽनुजः ॥ २७ ॥
सहस्राब्दं तपो घोरं चक्रतुस्तौ वरार्थिनौ । तदा प्रसन्नो भगवान्परमेष्ठी पितामहः ॥ २८ ॥
ददौ ताभ्यां वरं रम्यमजेयं देवदानवैः । तौ तु लब्धवरौ क्रुद्धौ पुष्पकं यानमुत्तमम् । गृहीत्वा च बलाद्वीरौ युयुधाते परस्परम् ॥ २९ ॥
ताभ्यां विनिर्जिता देवास्त्यक्त्वा स्वर्गं सुखप्रदम् । पार्थिवैः पूजयामासुः शिवं कैलाससंस्थिताः ॥ ३० ॥
एकादशाब्दमाराध्य ते देवा गिरिजापतिम् । शङ्कराच्च वरं प्राप्ता निर्भयाश्च तदाभवन् ॥ ३१ ॥
शिवोऽपि च स्वपूर्वार्द्धाज्जातो वै मानसोत्तरे । गिरौ यत्र स्थिता देवी गौतमस्य तनूद्भवा । अञ्जना नाम विख्याता कीशकेसरिभोगिनी ॥ ३२ ॥
रौद्रं तेजस्तदा घोरं मुखे केसरिणो ययौ । स्मरातुरः कपीन्द्रस्तु बुभुजे तां शुभाननाम् ॥ ३३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे वायुः कपीन्द्रस्य तनौ गतः । वाञ्छितामञ्जनां शुभ्रां रमयामास वै बलात् ॥ ३४ ॥
द्वादशाब्दमतो जातं दम्पत्योर्मैथुनस्थयोः । तदनु भ्रूणमासाद्य वर्षमात्रं हि सा दधत् ॥ ३५ ॥
पुत्रो जातस्स रागात्मा स रुद्रो वानराननः । कुरूपाच्च ततो मात्रा प्रक्षिप्तोऽभूद्गिरेरधः ॥ ३६ ॥
बलादागत्य बलवान्दृष्ट्वा सूर्यमुपस्थितम् । विलिख्य भगवान्रुद्रो देवस्तत्र समागतः ॥ ३७ ॥
वज्रसन्ताडितो वापि न तत्याज तदा रविम् । भयभीतस्तदा प्रांशुस्सूर्यं त्राहीति जल्पितः ॥ ३८ ॥
श्रुत्वा तदार्तवचनं रावणो लोकरावणः । पुच्छे गृहीत्वा तं कीशं मुष्टियुद्धमचीकरत् ॥ ३९ ॥
तदा तु केसरिसुतो रविं त्यक्त्वा रुषान्वितः । वर्षमात्रं महाघोरं मल्लयुद्धं चकार ह ॥ ४० ॥
श्रमितो रावणस्तत्र भयभीतस्समन्ततः । पलायनपरो भूतः कीशरुद्रेण ताडितः ॥ ४१ ॥
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्रवा भगवानृषिः । स्तोत्रैर्वेदमयैर्देवं तुष्टाव परया गिरा ॥ ४२ ॥
प्रसन्नस्तु तदा रुद्रो रावणं लोकरावणम् । त्यक्त्वा पम्पासरस्तीरे निवासं कृतवान्बली । स्थाणुभूतः स्थितस्तत्र स्थाणुर्नाम ततोऽभवत् ॥ ४३ ॥
निघ्नन्तं च सुरान्मुख्यान्रावणं लोकरावणम् ॥ ४४ ॥
निहन्ति मुष्टिभिर्यो न हनुमानिति विश्रुतः ॥ ४५ ॥
तपसा तस्य कीशस्य प्रसन्नो भगवान्विधिः । नम्रधीर्वचनं प्राह शृणु रुद्र तपोनिधे ॥ ४६ ॥
वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते चाष्टाविंशत्तमे युगे । त्रेतायाः पूर्वचरणे रामस्साक्षाद्भविष्यति । तस्य भक्तिं च सम्प्राप्य कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ ४७ ॥
इति चोक्त्वा ददौ तस्मै चन्द्रं भाद्रप्रकाशकम् । रावणाय प्रियां रम्यां ददौ मन्दोदरी विधिः ॥ ४८ ॥
नैर्ऋतस्यैव दिक्पालस्स बभूव च रावणः । अल्पायुर्मरणं प्राप्तो रामेण हरिरूपिणा ॥ ४९ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा स हनुमानयोनिः कदलीवने । देहभूतो महीं प्राप्तो बालशर्मेति विश्रुतः ॥ ५० ॥
पुरीं काशीं समायातो यत्र वै मणिकर्णिका । रामपक्षे बालशर्मा शिवपक्षे तु शङ्करः ॥ ५१ ॥
मासमात्रं च शास्त्रार्थस्तयोश्चासीन्महोत्तमः । शङ्कराचार्ययतिना बालशर्मा पराजितः ॥ ५२ ॥
शिष्यो भूत्वा च तत्रैव गुरुसेवापरोऽभवत् । यश्चकार तन्त्रमन्त्रं सर्व जातिकथामयम् ॥ ५३ ॥
बृहस्पतिरुवाच । इदं दृश्यं यदा नासीत्सदसदात्सकं च यत् । तदाक्षरमयं तेजो व्याप्तरूपमचिन्त्यकम् ॥ १ ॥
न च स्थूलं न च सूक्ष्णं शीतं नोष्णं च तत्परम् । आदिमध्यान्तरहितं मनागाकारवर्जितम् ॥ २ ॥
योगिदृश्यं परं नित्यं शून्यभूतं परात्परम् । एका वै प्रकृतिर्माया रेखा या तदधः स्मृता ॥ ३ ॥
महत्तत्वमयी ज्ञेया तदधश्चोर्ध्वरेखिकाः । राजस्सत्त्वतमोभूता ओमित्येवसुलक्षणम् ॥ ४ ॥
तत्सद्ब्रह्म परं ज्ञेयं यत्र प्राप्य पुनर्भवः । कियता चैव कालेन तस्येच्छा समपद्यत ॥ ५ ॥
अहङ्कारस्ततो जातस्ततस्तन्मात्रिकाः पराः । पञ्चभूतान्यतोप्यासञ्ज्ञानविज्ञानकान्यतः ॥ ६ ॥
द्वाविंशज्जडभूतांश्च दृष्ट्वा स्वेच्छामयो विभुः । द्वन्द्वभूतश्च सगुणो बुद्धिर्जीवस्समागतः ॥ ७ ॥
पूर्वार्द्धात्सगुणः सोसौ निर्गुणश्च परार्द्धतः । ताभ्यां गृहीतं तत्सर्वं चैतन्यमभवत्ततः ॥ ८ ॥
सविराडितिसंज्ञो वै जीवो जातस्सनातनः । विराडो नाभितो जातं पद्मं तच्छतयोजनम् ॥ ९ ॥
पद्माच्च कुसुमं जातं योजनायाममुत्तमम् । तत्पद्मकुसुमाज्जातो विरञ्चिः कमलासनः ॥ १० ॥
द्विभुजस्स चतुर्वक्त्रो द्विपादो भगवान्विधिः । ज्ञेयः सप्तवितत्यङ्गो महाचिन्तामवाप्तवान् ॥ ११ ॥
कोऽहं कस्मात्कुत आयातः का मे जननी को मे तातः । इत्यधिचिन्तय तं हृदि देवं शब्दमहत्त्वमयेन स आह ॥ १२ ॥
तपश्चैव तु कर्तव्यं संशयस्यापनुत्तये । तदाकर्ण्य विधिस्साक्षात्तपस्तेपे महत्तरम् ॥ १३ ॥
सहस्राब्दं प्रयत्नेन ध्यात्वा विष्णुं सनातनम् । चतुर्भुजं योगगम्यं निर्गुणं गुणविस्तरम् ॥ १४ ॥
समाधिनिष्ठो भगवान्बभूव कमलासनः । एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्बालो भूत्वा चतुर्भुजः ॥ १५ ॥
श्यामाङ्गो बलवानस्त्री दिव्यभूषणभूषितः । ब्रह्मणोऽङ्के हरिस्तस्थौ यथा बालः पितुः स्वयम् ॥ १६ ॥
तदा प्रबुद्धश्च विधिस्तं दृष्ट्वा मोहमागतः । वत्सवत्सेति वचनं विधिः प्राह प्रसन्नधीः ॥ १७ ॥
विहस्याह तदा विष्णुरहं ब्रह्मन्पिता तव । तयोर्विवदतोरेवं रुद्रो जातस्तमोमयः ॥ १८ ॥
ज्योतिर्लिङ्गश्च भयदो योजनानन्तविस्तरः । हंसरूपं तदा ब्रह्मा वराहो भगवान्प्रभु ॥ १९ ॥
शताब्दं तौ प्रयत्नेन जातौ चोर्ध्वमधः क्रमात् । लज्जितौ पुनरागत्य तदा तुष्टुवतुर्मुदा ॥ २० ॥
ताभ्यां स्तुतो हरः साक्षाद्भवो नाम्ना समागतः । कैलासनिलयं कृत्वा समाधिस्थो बभूव ह ॥ २१ ॥
जातं पञ्चयुगं तत्र दिव्यं रुद्रस्य योगिनः । एतस्मिन्नन्तरे घोरो दानवस्तारकासुरः ॥ २२ ॥
सहस्राब्दं तपः कृत्वा ब्रह्मणो वरमाप्तवान् । भववीर्योद्भवः पुत्रः स ते मृत्युं करिष्यति ॥ २३ ॥
इति मत्वा सुराञ्जित्वा महेन्द्रश्च तदाभवत् । ते सुराश्चैव कैलासं गत्वा रुद्रं प्रतुष्टुवुः ॥ २४ ॥
वरं ब्रूहीति वचनं सुरान्प्राह तदा शिवः । ते तु श्रुत्वा प्रणम्योचुर्वचनं नम्रकन्धराः ॥ २५ ॥
भगवन्ब्रह्मणा दत्तो वरो वै तारकाय च । शिववीर्योद्भवः पुत्र स ते मृत्युर्भविष्यति । अतोऽस्मान्रक्ष भगवन्विवाहं कुरु शङ्कर ॥ २६ ॥
स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं दक्षश्चासीत्प्रजापतिः । षष्टिकन्यास्ततो जातास्तासां मध्ये सती वरा ॥ २७ ॥
वर्षमात्रं भवन्तं सा पार्थिवैः समपूजयत् । तस्यै त्वया वरो दत्तः सा बभूव तव प्रिया ॥ २८ ॥
तत्पित्रा या कृता निन्दा भवतोऽज्ञानचक्षुषा । तस्य दोषात्सती देवी तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ २९ ॥
सतीतेजस्तदा दिव्यं हिमाद्रौ घोरमागमत् । पीडितस्तेन गिरिराड् बभूव स्मरविह्वलः ॥ ३० ॥
पित्रीश्वरं स तुष्टाव कामव्याकुलचेतनः । अर्यमा तु तदा तुष्टो ददौ तस्मै सुता निजाम् । मेनां मनोहरां शुद्धां स दृष्ट्वा हर्षितोऽभवत् ॥ ३१ ॥
नररूपं शुभं कृत्वा देवतुल्यं च तत्प्रियम् । स रेमे च तया सार्द्धं चिरं कालं महावने ॥ ३२ ॥
गर्भो जातस्तदा रम्यो नववर्षान्तमुत्तमः । कन्या जाता तदा सुभ्रूर्गौरी गौरमयी सती ॥ ३३ ॥
जातमात्रा च सा कन्या बभूव नवहायिनी । तुष्टाव शङ्करं देवं भवन्तं तपसा चिरम् ॥ ३४ ॥
शताब्दं च जले मग्ना शताब्दवह्निसंस्थिता । शताब्दे च स्थिता वायौ शताब्दं नभसि स्थिता ॥ ३५ ॥
शताब्दं च स्थिता चन्द्रे शताब्दं रविमण्डले । शताब्दं गर्भभूम्यां च स्थिता सा गिरिजा सती ॥ ३६ ॥
शताब्दं च महत्तत्वे गत्वा योगबलेन सा । भवन्तं शङ्करं शुद्धं तत्र दृष्ट्वा स्थिताद्य वै ॥ ३७ ॥
त्रिशताब्दमतो जातं तस्मात्त्वं पार्वतीं शिवाम् ॥ १ ॥
वरं देहि प्रसन्नात्मा महादेव नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
इति श्रुत्वा वचो रम्यं शङ्करो लोकशङ्करः । देवानाह तदा वाक्यमयोग्यं वचनं हि वः ॥ ३९ ॥
मत्तो ज्येष्ठाश्च ये रुद्राः कुमारव्रतधारिणः । मृगव्याधादयो मुख्या दशज्योतिस्समुद्भवाः ॥ ४० ॥
अहं तेषामवरजो भवो नामैव योगराट् । मायारूपां शुभां नारीं कथं गृह्णामि लोकदाम् ॥ ४१ ॥
नारी भगवती साक्षात्तया सर्वमिदं ततम् । मातृरूपा तु सा ज्ञेया योगिनां लोकवासिनाम् ॥ ४२ ॥
अहं योगी कथं नारीं मातरं वारितुं क्षमः । तस्मादहं भवदर्थे स्ववीर्यमाददाम्यहम् ॥ ४३ ॥
तद्वीर्यं भगवान्वह्निः प्राप्य कार्यं करिष्यति । इत्युक्त्वा वह्नये देवो ददौ वीर्यमनुत्तमम् । स्वयं तत्र समाधिस्थो बभूव भगवान्हरः ॥ ४४ ॥
तदा शक्रादयो देवा वह्निना सह निर्ययुः । सत्यलोकं समागत्याब्रुवन्सर्वं प्रजापतिम् ॥ ४५ ॥
श्रुत्वा तत्कारणं सर्वं स्वयम्भूश्चतुराननः । नमस्कृत्य परं ब्रह्म कृष्णध्यानपरोऽभवत् ॥ ४६ ॥
ध्यानमार्गेण भगवान्गत्वा ब्रह्मा परं पदम् । हेतुं तद्वर्णयामास यथा शङ्करभाषितम् ॥ ४७ ॥
श्रुत्वा विहस्य भगवान्स्वमुखात्तेज उत्तमम् । समुत्पाद्य ततो जातः पुरुषो रुचिराननः ॥ ४८ ॥
ब्रह्माण्डस्य च्छविर्या वै स्थिता तस्य कलेवरे । प्रद्युम्नो नाम विख्यातं तस्य जातं महात्मनः ॥ ४९ ॥
तेन सार्द्धं तदा ब्रह्मा सम्प्राप्य स्वं कलेवरम् । ददौ तेभ्यस्स पुरुषं प्रद्युम्नं शम्बरार्तिदम् ॥ ५० ॥
तेजसा तस्य देवस्य नरा नार्यस्समन्ततः । एकीभूतास्त्रिलोकेषु बभूवुः स्मरपीडिताः ॥ ५१ ॥
स्थावराः सौम्यभूता वै ते तु कामाग्निपीडिताः । सरिद्भिश्च लताभिश्च मिलितास्सम्बभूविरे ॥ ५२ ॥
ब्रह्माण्डेशः शिवः साक्षाद्रुद्रः कालाग्निसन्निभः । १ त्रिनेत्रात्तेज उत्पाद्य शमयामास तद्व्यथाम् ॥ ५३ ॥
तदा क्रुद्धः स कृष्णाङ्गो गृहीत्वा कौसुमं धनुः । दिव्यान्पञ्च शरान्घोरान्महादेवाय बन्धवे ॥ ५४ ॥
उच्चाटनेन बाणेन गन्ताभूल्लोकशङ्करः । वशीकरणबाणेन नारीवश्यः शिवोऽभवत् ॥ ५५ ॥
स्तम्भनेन महादेवः शिवापार्श्वे स्थिरोऽभवत् । आकर्षणेन भगवाच्छिवाकर्षणतत्परः । मारणेनैव बाणेन मूर्छितोऽभून्महेश्वरः ॥ ५६ ॥
एतस्मिन्नन्तरे देवी महत्तत्वे स्थिता शिवा । मूर्छितं शिवमालोक्य तत्रैवान्तर्द्धिमागमत् ॥ ५७ ॥
तदोत्थाय महादेवो विललाप भृशं मुहुः । हा प्रिये चन्द्रवदने हा शिवे च घटस्तनि ॥ ५८ ॥
हा उमे सुन्दराभे च पाहि मां स्मरविह्वलम् । दर्शनं देहि रम्भोरु दासभूतोऽस्मि साम्प्रतम् ॥ ५९ ॥
एवं विलपमानं तं गिरिजा योगिनी स्वयम् । समागत्य वचः प्राह नत्वा तं शङ्करः प्रियम् ॥ ६० ॥
कन्याहं भगवन्देव मातृपित्रानुसारिणी । तयोस्सकाशाद्भगवन्मम पाणिं गृहाण भोः ॥ ६१ ॥
तथेति मत्वा स शिवः प्रद्युम्नशरपीडितः । सप्तर्षीन्प्रेषयामास ते तु गत्वा हिमाचलम् । सम्बोध्य च विवाहस्य विधिं चक्रुर्मुदान्विताः ॥ ६२ ॥
ब्रह्माण्डे ये स्थिता देवास्तेषां स्वामी महेश्वरः । विवाहे तस्य सम्प्राप्ते सर्वे देवास्समाययुः ॥ ६३ ॥
अनन्तश्च गणाँश्चैव सुरान्दृष्ट्वा हिमाचलः । गिरिजां शरणं प्राप्य तस्थौ पर्वतराट् स्वयम् ॥ ६४ ॥
तदा तु पार्वती देवी निधीन्सिद्धीः समन्ततः । चकार कोटिशस्तत्र बहुरूपा सनातनी ॥ ६५ ॥
दृष्ट्वा तद्विस्मिता देवा ब्रह्मणा सह हर्षिताः । तुष्टुवुः पार्वतीं देवीं नारीरत्नं सनातनीम् ॥ ६६ ॥
देवा ऊचुः । उ वितर्के च मा लक्ष्मीर्बहुरूपा विदृश्यते । उमा तस्माच्च ते नाम नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६७ ॥
कतिचिदयनान्येव ब्रह्माण्डेऽस्मिच्छिवे तव । कात्यायनी हि विज्ञेया नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६८ ॥
गौरवर्णाच्च वै गौरी श्यामवर्णाच्च कालिका । रक्तवर्णाद्धैमवती नमस्तस्यै नमो नमः ॥ ६९ ॥
भवस्य दयिता त्वं वै भवानी रुद्रसंयुता । दुर्गा त्वं योगि दुष्प्राप्या नमस्तस्यै नमोनमः ॥ ७० ॥
नान्तं जग्मुर्वयं ३ ते वै चण्डिका नाम विश्रुता । अम्बा त्वं मातृभूता नो नमस्तस्यै नमोनमः ॥ ७१ ॥
इति श्रुत्वा स्तवं तेषां वरदा सर्वमङ्गला । देवानुवाच मुदिता दैत्यभीतिं हरामि वः ॥ ७२ ॥
स्तोत्रेणानेन सम्प्रीता भवामि जगतीतले ॥ ७३ ॥
इत्युक्त्वा शम्भुसहिता कैलासं गुह्यकालयम् । गुहायां मिथुनीभूय सहस्राब्दं मुमोद वै ॥ ७४ ॥
एतस्मिन्नन्तरे देवा भीरुका लोकनाशनात् । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य तुष्टुवुर्गिरिजापतिम् ॥ ७५ ॥
लज्जितौ तौ तदा तत्र पश्चात्तापं हि चक्रतुः । महान्क्रोधस्तयोश्चासीत्तेन वै दुद्रुवुः सुराः ॥ ७६ ॥
प्रद्युम्नो बलवांस्तत्र सन्तस्थे गौरिवाचलः । रुद्रकोपाग्निना दग्धो बभूव बलवत्तरः ॥ ७७ ॥
प्रद्युम्नः स्थलरूपं च त्यक्त्वा भस्ममयं तदा । सूक्ष्मदेहमुपागम्य विश्रुतोऽभूदनङ्गकः । यथा पूर्वं तथैवासीत्कायं कृत्वा स्मरो विभुः ॥ ७८ ॥
स्थूलरूपा रतिर्देवी शताब्दं शङ्करं परम् । ध्यानेनाराधयामास गिरिजावल्लभं व्रतैः । तदा ददौ वरं देवस्तस्य रत्यै सनातनः ॥ ७९ ॥
रतिदेवि शृणु त्वं वै लोकानां हृत्सु जायसे । यौवने वयसि प्राप्ते नृणां देहैः पतिं स्वकम् । भजिष्यसि मदर्धेन प्रद्युम्नं कृष्णसम्भवम् ॥ ८० ॥
स्वारोचिषान्तरः कालो वर्तते चाऽद्यसुप्रियः । वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते ह्यष्टाविंशतमे युगे । द्वापरान्ते च भगवान् कृष्णः साक्षाज्जनिष्यति ॥ ८१ ॥
तदा तस्य सुतं देवं प्रद्युम्नं मेरुमूर्द्धनि । भजिष्यसि सुखं रम्ये विपिने नन्दने चिरम् ॥ ८२ ॥
अन्येषु द्वापरान्तेषु स्वर्णगर्भो हि तत्पतिः । जन्मवान्वर्तते भूमौ यथा कृष्णस्तथैव सः ॥ ८३ ॥
मध्याह्ने चैव सन्ध्यायां ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कल्पेकल्पे हरिस्साक्षात्करोति जनमङ्गलम् ॥ ८४ ॥
इत्युक्त्वा भगवाञ्छम्भुस्तत्रैवान्तर्द्धिमागमत् । राजा बभूव रुद्राणी गिरिजावल्लभो भवः ॥ ८५ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा भवः साक्षात्स्वमुखात्स्वांशमुत्तमम् । समुत्पाद्य तदा भूमौ गोदावर्यां बभूव ह ॥ ८६ ॥
आचार्यशर्मणो गेहे पुत्रो जातो भवांशकः । रामानुजस्स वै नाम्नानुजोऽभूद्रामशर्मणः ॥ ८७ ॥
एकदा रामशर्मा वै पतञ्जलिमते स्थितः । तीर्थात्तीर्थान्तरं प्राप्तः पुरीं काशीं शिवप्रियाम् ॥ ८८ ॥
शङ्कराचार्यमागम्य शतशिष्यसमन्वितः । शास्त्रार्थं कृतवान्रम्यं कृष्णपक्षो हरिप्रियः ॥ ८९ ॥
शङ्कराचार्यविजितो लज्जितो निशि भीरुकः । स्वगेहं पुनरायातः शाङ्करैर्वा शरैर्हतः ॥ ९० ॥
रामानुजस्तु तच्छ्रुत्वा सर्वशास्त्रविशारदः । भ्रातृशिष्यैश्च सहितः पुरीं काशीं समाययौ ॥ ९१ ॥
वादो वेदान्तशास्त्रे च तयोश्चासीन्महात्मनोः । शङ्करः शिवपक्षश्च कृष्णपक्षस्स वै द्विजः ॥ ९२ ॥
मासमात्रेण वेदान्ते दर्शितस्तेन वै हरिः । वासुदेवस्स वै नाम सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ ९३ ॥
वासुदेवस्स वै ज्ञेयो वसुष्वंशेन दीव्यति । वसुदेवस्स वै ब्रह्मा तस्य सारो हि यः स्मृतः ॥ ९४ ॥
वासुदेवो हरिस्साक्षाच्छिवपूज्यः सनातनः । शङ्करो लज्जितस्तत्र भाष्यशास्त्रे समागतः ॥ ९५ ॥
पक्षमात्रं शिवैस्सूत्रैर्वर्णयामास वै शिवस् । रामानुजेन तत्रैव भाष्ये सन्दर्शितो हरिः ॥ ९६ ॥
गोविन्दो नाम विख्यातो वैय्याकरणदेवता । गां परां विन्दते यस्माद्गोविन्दो नाम वै हरिः ॥ ९७ ॥
गिरीशस्तु न गोविन्दो गिरीणामीश्वरो हि सः । गोपालस्तु न वै रुद्रो गवारूढः प्रकीर्तितः ॥ ९८ ॥
ज्ञेयः पशुपतिः शम्भुर्गोपतिर्नैव विश्रुतः । लज्जितः शङ्कराचार्यो मीमांसाशास्त्रमागतः ॥ ९९ ॥
तयोर्दशदिनं शास्त्रे विवादस्सुमहानभूत् । यस्तु वै यज्ञपुरुषो रामानुजमतप्रियः ॥ १०० ॥
विच्छिन्नः शङ्करेणैव मृगभूतः पराजितः । आचारप्रभवो धर्मो यज्ञदेवेन निर्मितः ॥ १०१ ॥
भ्रष्टाचारस्तदा जातो यज्ञे दक्षप्रजापतेः । इति रामानुजः श्रुत्वा वचनं प्राह नम्रधीः ॥ १०२ ॥
कर्मणे जनितो यज्ञो विश्वपालनहेतवे । कर्मब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ॥ १०३ ॥
अक्षरोऽयं शिवः साक्षाच्छब्दब्रह्मणि संस्थितः । पुराणपुरुषो यज्ञो ज्ञेयोऽक्षरकरो भुवि । अक्षरात्स तु वै श्रेष्ठः परमात्मा सनातनः ॥ १०४ ॥
अक्षरेण न वै तृप्तात्तृप्तोऽभूद्यज्ञकर्मणि । नाम्ना स यज्ञपुरुषो वेदे लोके हि विश्रुतः ॥ १०५ ॥
प्रपौत्रस्य तदा वृद्धिं दृष्ट्वा स्पर्द्धातुरः शिवः । मृगभूतश्च रुद्रोऽसौ दिव्यबाणैरतर्पयत् ॥ १०६ ॥
समर्थो यज्ञपुरुषो ज्ञात्वा गुरुमयं शिवम् । पलायनपरो भूतो धर्मस्तेन महान्कृतः ॥ १०७ ॥
लज्जितः शङ्कराचार्यो न्यायशास्त्रे समागतः । भवतीति भवो ज्ञेयो मृडतीति स वै मृडः ॥ १०८ ॥
लोकान्भरति यो देवः स कर्ता भर्ग एव हि । हरतीति हरो ज्ञेयः स रुद्रः पापरावणः ॥ १०९ ॥
स्वयं कर्ता स्वयं भर्त्ता स्वयं हर्ता शिवः स्वयम् । शिवाद्विष्णुर्महीं यातो विष्णोर्ब्रह्मा च पद्मभूः ॥ ११० ॥
इति श्रुत्वा तु वचनं प्राह रामानुजस्तदा । धन्योऽयं भगवाच्छम्भुर्यस्यायं महिमा परः ॥ १११ ॥
सत्यं सत्यं ममाज्ञेयं कर्ता कारयिता शिवः । रामनाम परं नित्यं कथं शम्भुर्जपेद्धरिम् ॥ ११२ ॥
अनन्ता सृष्टयः सर्वा उद्भूता यस्य तेजसा । अनन्तः शेषतः शेषा १ रमन्ते योगिनो हि तम् ॥ ११३ ॥
स च वै मत्प्रभोर्धाम सच्चिदानन्दविग्रहः । इति श्रुत्वा तदा वाक्यं लज्जितः शङ्करोऽभवत् ॥ ११४ ॥
योगशास्त्र परो देवः कृष्णस्तेनैव दर्शितः । कालात्मा भगवान्कृष्णो योगेशो योगतत्परः ॥ ११५ ॥
साङ्ख्यशास्त्रे च कपिलस्तस्मै तेनैव दर्शितः । कं वीर्यं पाति यो वै स कपिस्तं चैव लाति यः । कपिलस्स तु विज्ञेयः कपी रुद्रः प्रकीर्तितः ॥ ११६ ॥
कपिलो भगवान्विष्णुः सर्वज्ञः सर्वरूपवान् । तदा तु शङ्कराचार्यो लज्जितो नम्रकन्धरः ॥ ११७ ॥
शुक्लाम्बरधरो भूत्वा गोविन्दो नाम निर्मलम् । जजाप हृदि शुद्धात्मा शिष्यो रामानुजस्य वै ॥ ११८ ॥
इति ते रुद्रमाहात्म्यं प्रसङ्गेनापि वर्णितम् । धनवान्पुत्रवान्वाग्मी भवेद्यः शृणुयादिदम् ॥ ११९ ॥
सूत उवाच । भृगुवर्य महाभाग शृणु त्वं जीववर्णितम् । पवित्रं वसुमाहात्म्यं सर्ववस्तुसुखप्रदम् ॥ १ ॥
बृहस्पतिरुवाच । वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते चाद्ये सत्ययुगे शुभे । इल्वला तामसी शक्तिः प्रिया विश्रवसो मुनेः । शिवमाराधयामास सती सा पार्थिवार्चनैः ॥ २ ॥
एतस्मिन्नन्तरे जातो दीक्षितान्वयसम्भवः । यक्षशर्मा महाधूर्तो यक्षिणीपूजने रतः ॥ ३ ॥
तस्य मित्रस्नुषा सुभ्रू रमिता तेन पापिना । तेन दोषेण विप्रोऽसौ कुष्ठभूतस्तदाभवत् ॥ ४ ॥
कुष्ठभूतं द्विजं त्यक्त्वा यक्षिणी मन्त्रवत्सला । शिवलोकं ययौ देवी कैलासं गुह्यकालयम् ॥ ५ ॥
क्षुधातुरो यक्षशर्मा शिवरात्रे महोत्तमे । दर्शितं पूजनं तेन योषिद्भ्यश्चोपदेशतः ॥ ६ ॥
प्रभाते समनुप्राप्ते पारणां कृतवान्द्विजः । मरणं प्राप्तवान्कुष्ठी तत्रैव शिवमन्दिरे ॥ ७ ॥
तेन पुण्यप्रभावेन राजासीत्करणाटके । राजराज इति ख्यातो मण्डलीको नृपोऽभवत् ॥ ८ ॥
शिवार्चनं मङ्गलदं गेहे गेहे दिने दिने । ब्राह्मणैः कारयामास राजराजो महाबलः ॥ ९ ॥
शताब्दं भूतले राज्यं कृतं तेन महात्मना । राज्याधिकारं श्रेष्ठस्य सुतस्य प्रददौ नृपः । ततः काशीपुरीं प्राप्य शिवं तुष्टाव पूजनैः ॥ १० ॥
त्रिवर्षान्ते महादेवो ज्योतिर्लिङ्गो बभूव ह । राजराजेश्वरो नाम प्रसिद्धोऽभूच्छिवः स्वयम् ॥ ११ ॥
स नृपः पावितस्तेन त्यक्त्वा प्राणांस्तदा स्वयम् । इल्वलागर्भमागम्य पुत्रोऽभूच्छुभलक्षणः ॥ १२ ॥
जातः कुत्सितवेलायां रात्रौ घोरतमोवृते । कुबेर इति तन्नाम प्रसिद्धमभवद्भुवि ॥ १३ ॥
तपसा तोषयामास स बालः परमेष्ठिनम् । तस्मै ब्रह्मा तदागत्य लङ्कां नाम पुरीं शुभाम् । सुवर्णरचितां रम्यां कारयित्वा ददौ प्रभुः ॥ १४ ॥
तिस्रः कोट्यः स्मृता यक्षा लोककार्यपरायणाः । तेषां स्वामी स वै चासीद्यक्षराडिति विश्रुतः ॥ १५ ॥
किन्नरा बहुरूपाश्च तदादेशनिवासिनः । बलिभिः पूजयामासुः किन्नरेशस्तदा स्वयम् ॥ १६ ॥
गुह्यका नरभावस्था दिव्यमूल्यप्रकारिणः । तेषां स्वामी स वै चासीत्कुबेरो भगवान्स्वयम् ॥ १७ ॥
गिरिभ्यो बहुरत्नानि गृहीत्वा लोकहेतवे । रक्षोभिः प्रेषयामास गेहे गेहे जने जने ॥ १८ ॥
धर्मकार्यकरा ये तु नरा वेदपरायणाः । तेषां कोशाश्च तेनैव पूरिता नरधर्मिणा ॥ १९ ॥
ये तु लोभपरा धूर्ता नराः सञ्चयकारिणः । तेषां राजा स भगवान्द्रव्यदो राक्षसेश्वरः ॥ २० ॥
शवभूता नरा ये वै दाहिता वह्निकर्मणि । अग्निद्वारेण तन्मांसं भुञ्जते राक्षसाः सदा ॥ २१ ॥
आभिर्विभूतिभिर्युक्तं दृष्ट्वा तं रावणो बली । जित्वा निष्कास्य लङ्कायाः स्वयं राजा बभूव ह ॥ २२ ॥
कुबेरो दुःखितस्तत्र शङ्करः दुःखनाशनम् । शरण्यं शरणं प्राप्तस्तदा तु भगवान्हरः । तेन मैत्री कृता रम्या कुबेरेण समं दधौ ॥ २३ ॥
अलकावती नाम पुरी रचिता विश्वकर्मणा । स तां मङ्गलदामाप्य कुबेरो हर्षमाप्तवान् ॥ २४ ॥
इति श्रुत्वा तदनुजो रावणो लोकरावणः । कैलासं गिरिमागम्य नलकूबरभोगिनीम् ॥ २५ ॥
दृष्ट्वा पुलस्त्यतनयः पस्पर्श मधुराननाम् । तदा पतिव्रता देवी सुप्रभा प्राह तं रुषा ॥ २६ ॥
स्नुषेव तव पापात्मन्वर्तेऽहं लोकरावण । कुष्ठो भवेत्तव तनौ तेन दोषेण दारुणः ॥ २७ ॥
त्वया हृतं विमानं यज्ज्येष्ठबन्धोश्च पुष्पकम् । निष्फलत्वमवाप्नोतु यथा चौरैर्हृतं धनम् ॥ २८ ॥
इति शापान्वितो वीरस्तथाभूतः सुदुःखितः । शिवमाराधयामास कैलासे पार्थिवार्चनैः ॥ २९ ॥
द्वादशाब्दमतो जातं पूजनं तस्य कुर्वतः । स रुद्रो न प्रसन्नोऽभूत्तदा दुःखी स रावणः ॥ ३० ॥
जुहाव वह्नौ क्रमतः शिरांसि पुरुषादनः । स्थूलदेहं च सकलं स रुद्राय तदार्पयत् ॥ ३१ ॥
भस्मभूतस्तदा रक्षो न मृतो ब्रह्मणो वरात् । पावकादुद्भवं चान्यं देहं प्राप्य मनोहरम् ॥ ३२ ॥
शिवाय वायुरूपाय ददौ स्वाङ्गं पुनर्बली । पिशाचैर्वायुरूपैश्च भक्षितः स च रावणः ॥ ३३ ॥
न ममार वराद्घोरो वायोर्जातं कलेवरम् । गृहीत्वा स च रुद्राय नभोभूताय चार्पयत् ॥ ३४ ॥
तदा मातृगणैर्घोरैर्भक्षितोऽभूत्स रावणः । ब्रह्मणो वरदानेन न पञ्चत्वमवाप्तवान् ॥ ३५ ॥
नभसश्चोद्भवं देहं शून्यभूतं स रावणः । पुनः प्राप्य शिवायैव सोऽहं भूताय चार्पयत् ॥ ३६ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्रुद्रोऽहङ्कारदेवता । कुबेरस्य यथा मित्रं रावणस्य तथाभवत् ॥ ३७ ॥
एकैकेनैव शिरसा कोटिकोटिशिरोऽभवत् । वज्रभूतोऽभवद्देहो देवदेवप्रसादतः । एवं स रावणो घोरो बभूव वरदर्पितः ॥ ३८ ॥
देवदैत्यमनुष्याणां पन्नगानां च योषितः । नवोढा रमिताश्चासन्ब्रह्माण्डे तेन रक्षसा ॥ ३९ ॥
पतिव्रतामतो रम्यो वेदधर्मः सनातनः । भग्नीभूतोऽभवत्सर्वः सर्वलोकेषु रक्षसा ॥ ४० ॥
क्षुत्तृड्भ्यां वर्जितो नित्यं शङ्करेणैव तर्पितः । अन्ये सुरा विना यज्ञैः क्षुधिताः सम्बभूविरे ॥ ४१ ॥
ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य क्षीराब्धौ प्राप्य दुःखिताः । एकीभूय सुरास्सर्वे तुष्टुवुः परमेश्वरम् ॥ ४२ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्सगुणो निर्गुणो हरिः । उवाच सकलान्देवान्भक्तिनम्रान्यतेन्द्रियान् ॥ ४३ ॥
कल्पाख्ये श्वेतवाराहे नेदृशः कोऽपि दानवः । बभूव च यथैवासौ रावणो लोकरावणः ॥ ४४ ॥
पुरा मार्कण्डकल्पे च निशुम्भः शुम्भ एव हि । यथा जातौ तथा घोरौ कुम्भकर्णश्च रावणः ॥ ४५ ॥
रावणा बहवश्चासन्हीदृशो नैव रावणः । अहं ब्रह्मा तथा रुद्रो यतो जातास्सनातनाः । सा तु वै प्रकृतिर्माया कोटिविश्वविधायिनी ॥ ४६ ॥
देवसङ्कटघोरेषु समर्थो देवराट् स्वयन् । शक्रविघ्ने समुद्भूते समर्थो भगवान्हरः ॥ ४७ ॥
रुद्राणां सङ्कटे घोरे समर्थोऽहं सदा भुवि । मयि सङ्कटसम्प्रास्ते समर्थो भगवान्हरः ॥ ४८ ॥
ब्रह्मणः परमे दुःखे समर्था प्रकृतिः परा । मधुकैटभौ पुरा जातौ दानवौ लोकविश्रुतौ ॥ ४९ ॥
ताभ्यां दुखमयो ब्रह्मा तुष्टाव जगदम्बिकाम् । तदा तस्या बलेनाहं जघान मधुकैटभौ ॥ ५० ॥
अतो मदाज्ञया सर्वे विष्णुमायां सनातनीम् । शरण्यां शरणं प्राप्य कुर्वतां जगतो हितम् ॥ ५१ ॥
इति श्रुत्वा तु ते देवास्तुष्टुवुः प्रकृतिं पराम् । प्रसन्ना च तदा देवी ब्रह्मज्योतिर्मयी शिवा ॥ ५२ ॥
द्विधाभूता महीं प्राप्ता सीतारामौ परापरौ । त्रिलिङ्गजननी सीता तया तदपरं द्विधा । कृतं तौ च द्विधा जातौ शब्दार्थौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५३ ॥
शब्दमात्रसमूहानां स्वामी रामस्सनातनः । अर्थमात्रसमूहानामीशः क्लीबस्स लक्ष्मणः ॥ ५४ ॥
यस्य वज्रमयं वीर्यं ब्रह्मचर्यं दृढं तथा । स क्लीबश्च ततोऽन्ये वै क्लीबभूता हि वानराः ॥ ५५ ॥
परा तु प्रकृतिस्सीता तयोर्मङ्गःलदायिनी । भूमिमध्यात्समुद्भूता ह्ययोनिर्योनिकारिणी ॥ ५६ ॥
सहस्रं रामरामेति जपितं येन धीमता । सीतानाम्ना च तस्यैव फलं ज्ञेयं च तत्समम् ॥ ५७ ॥
योनिभूतौ च तौ देवौ राधेयस्य गृहं गतौ । इदं दृश्यं यदा नासीत्तामसी प्रकृतिस्तदा । अक्षराशेषभूता च स्वयं जाता त्रिधेच्छया ॥ ५८ ॥
पूर्वं शेषस्स वै रामो मध्ये क्लीबस्य लक्ष्मणः । अपरौ पूर्वतो जातौ पुंक्लीबौ च परेश्वरौ । परो भागस्तु सा देवी योगनिद्रा सनातनी ॥ ५९ ॥
अन्यकल्पेषु हे देवाः क्षीरशायी हरिः स्वयम् । रामो ज्ञेयस्तथा शेषो रुद्ररूपस्स लक्ष्मणः ॥ ६० ॥
सीता भगवती लक्ष्मीर्जाता जनकनन्दिनी । सुदर्शनश्च भरतो हरेः शङ्खस्ततोऽनुजः ॥ ६१ ॥
कल्पाख्ये श्वेतवाराहे रामो जातः परात्परः । प्रद्युम्नो भरतो ज्ञेयोऽनिरुद्धः शत्रुहा प्रभुः । तैश्च सर्वे विदलिता राक्षसा रावणादयः ॥ ६२ ॥
कीर्तिं स्वकीयां लोकेषु संस्थाप्य पावनीं प्रभुः । पुष्पकं च कुबेराय विमानं च तदा ददौ । रुद्रसङ्ख्या सहस्राब्दं राज्यं कृत्वा परं ययौ ॥ ६३ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा कुबेरस्तु प्रथमो वसुदेवता । स्वमुखात्स्वांशमुत्पाद्य वैश्ययोनौ बभूव ह ॥ ६४ ॥
धरदत्तस्य वैश्यस्य पुत्रो भूत्वा महीतले । त्रिलोचनस्स वै नाम मथुरायां बभूव ह ॥ ६५ ॥
सर्वद्रव्यव्ययं कृत्वा नानातीर्थेषु हर्षितः । पुरीं काशीं समागम्य रामानन्दं च वैष्णवम् । नत्वा तद्वश्यमभजच्छिष्यो भूत्वा त्रिलोचनः ॥ ६६ ॥
स्वगेहं पुनरागत्य स वैश्यश्चाज्ञया गुरोः । रामभक्तिपरश्चासीत्साधुसेवापरायणः ॥ ६७ ॥
तदा तु भगवान्रामो दासभूतश्च तद्गृहे । स्थितस्त्रयोदशे मासि सर्ववाच्छितदायकः ॥ ६८ ॥
मणिरत्नहिरण्यानि वासांसि विविधानि च । नाना व्यञ्जनयोग्यानि ब्राह्मणेभ्यः स्वयं ददौ ॥ ६९ ॥
वैष्णवेभ्यो यतिभ्यश्च मनोवाच्छितदायकः । ततस्त्रिलोचनं प्राह भगवान्रावणार्तिहा ॥ ७० ॥
अहं रामो न वै दासस्तव भक्तिविमोहितः । निवासं कृतवान्गेहे तव प्रियहिते रतः ॥ ७१ ॥
अद्यप्रभृति भो वैश्य वसामि हृदये तव । इत्युक्त्वान्तर्हितो देवः स वैश्यो हर्षमागतः ॥ ७२ ॥
त्यक्त्वा कलत्रं पुत्रं च प्राप्य वैराग्यमुत्कटम् । उषित्वा सरयूतीरे रामध्यानपरोभवत् ॥ ७३ ॥
बृहस्पतिरुवाच । स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ध्रुववंशसमुद्भवः । राजा प्राचीनबर्हिश्च बभूव मखकारकः ॥ १ ॥
नारदस्योपदेशेन त्यक्त्वा हिंसामयं मखम् । ज्ञानवान् वैष्णवो भूत्वा दशपुत्रानजीजनत् ॥ २ ॥
प्रचेतानाम तेषां वै जातं ते चैकरूपिणः । पितुराज्ञां पुरस्कृत्य जलमध्ये तपोऽर्थिनः । रत्नाकरस्य सिन्धोश्च मग्नभूता बभूविरे ॥ ३ ॥
तेषां तु तपसा तुष्टः स्वयम्भूश्चतुराननः । सप्ताब्धिषु स तान्सप्त सुतान्संस्थाप्य लोकराट् ॥ ४ ॥
रत्नाकरेऽष्टमं पुत्रं नवमं मानसोत्तरे । दशमं मेरुशाखायां सुतं कृत्वा मुमोद ह ॥ ५ ॥
आपो वहति यो लोके स आपव इति स्मृतः । द्वितीयो वरुणो नाम यादसां पतिरप्पतिः ॥ ६ ॥
ददौ पाशं तदा ब्रह्मा दैत्यबन्धनहेतवे । पाशी नाम ततो जातं वरुणस्य महात्मनः ॥ ७ ॥
स तु पूर्वभवे चासीद्ब्राह्मणः शक्तिपूजकः । आपवो नाम विख्यातो वारुणीपानतत्परः ॥ ८ ॥
भद्रकाल्याः प्रियो भक्तो नित्यं पूजनतत्परः । नानारक्तमयैः पुष्पैर्गुण्ठितां रक्तमालिकाम् ॥ ९ ॥
रक्तचन्दनसंयुक्तां गृहीत्वा मन्त्रसंयुतः । भद्रकाल्यै निवेद्याशु नवार्णवपरोऽभवत् ॥ १० ॥
धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ताम्बूलैर्ऋतुजैः फलैः । पूजयित्वा महालक्ष्मीं भद्रकालीं सनातनीम् ॥ ११ ॥
तिलैः शर्करया युक्तं मधुना च हविः स्वयम् । वह्निद्वारेण संहृत्य तुष्टाव जगदम्बिकाम् ॥ १२ ॥
चरित्रं मध्यमं देव्या विष्णुदेवेन निर्मितम् । नवार्णवेन तेनैव प्रत्यहं जाप्यतत्परः ॥ १३ ॥
एवं वर्षत्रयं जातं तस्य पूजां प्रकुर्वतः । प्रसन्नाभूत्तदा देवी वरदा सर्वमङ्गला । वरं ब्रूहीति वचनं तमाह द्विजसत्तमम् ॥ १४ ॥
इति वाक्यं प्रियं श्रुत्वा द्विज आपव नम्रधीः । तुष्टाव दण्डवद् भूत्वा भद्रकालीं सनातनीम् ॥ १५ ॥
आपव उवाच । विष्णुकल्पे पुरा चासीद्दानवो महिषासुरः । कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथैर्वाजिगजैर्युतः ॥ १६ ॥
त्रैलोक्यं स्ववशे कृत्वा महेन्द्रस्स तदाभवत् । स्वारोचिषान्तरः कालो गतो राज्यं प्रकुर्वतः ॥ १७ ॥
ततस्स भगवान्विष्णुस्सर्वदेवसमन्वितः । समुत्पाद्य मुखात्तेजो ज्वालामाली बभूव ह ॥ १८ ॥
ज्योतिर्लिङ्गात्तदा देवी भवती स्वेच्छया भुवि । सम्भूय महिषं हन्त्री तस्यै देव्यै नमोनमः ॥ १९ ॥
रूद्रकल्पे पुरा चासीद्रुदच्छम्भुमुखाद्दिवि । रावणश्च सहस्रास्यो जातो ब्रह्माण्डरावणः ॥ २० ॥
राक्षसो बलवान्घोरो लोकालोकगिरेरधः । न्यवसद्देवदैत्यानां मनुष्याणां च भक्षकः । षष्ठे मन्वन्तरे तेन ब्रह्माण्डं राज्यसात्कृतम् ॥ २१ ॥
ततो वैवस्वते प्राप्ते त्रेताष्टाविंशके प्रभुः । स जातो राघवगृहे रामस्सङ्कर्षणः स्वयम् ॥ २२ ॥
षोडशाब्दवपुर्भूत्वा स गतो जनकालये । धनुश्चाजगवं घोरं प्रभग्नं तेन धीमता ॥ २३ ॥
तदा ब्रह्मादयो देवा ज्ञात्वा रामं सनातनम् । सहस्रवदनस्यैव वर्णयामास कारणम् ॥ २४ ॥
तच्छुत्वा हंसयानं च समारुह्य स सीतया । लोकालोकगिरौ प्राप्य घोरयुद्धमचीकरत् ॥ २५ ॥
हंसयानपताकायां संस्थितो हनुमान्कपिः । वेदाश्च वाजिनस्तत्र नेता ब्रह्मा सनातनः ॥ २६ ॥
दिव्यवर्षमभूद्घोरः सङ्ग्रामस्तेन रक्षसा । रावणस्स तदा क्रुद्धो द्विसहस्रैश्च बाहुभिः ॥ २७ ॥
अपरौ मूर्छयित्वा तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । जगर्ज बलवान्घोरस्स च ब्रह्माण्डरावणः ॥ २८ ॥
ब्राह्मणा संस्तुता माता भवती ब्रह्मरूपिणी । सीता शान्तिमयी नित्या तया ब्रह्माण्डरावणः । विनाशितो नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥ २९ ॥
ब्रह्मकल्पे पुरा चासीत्तालजंघान्वयोद्भवः । मुरो नाम महादैत्यो ब्रह्मणो बलदर्पितः ॥ ३० ॥
ब्रह्माण्डेशं महारुद्रं महेन्द्रादिसमन्वितम् । स बभूव पराजित्याधिकारी रौद्र आसने ॥ ३१ ॥
देवैस्सार्द्धं महादेवो माधवं क्षीरशायिनम् । गत्वा निवेदयामास स विष्णुः क्रोधसंयुतः ॥ ३२ ॥
जगाम गरुडारूढो यत्र दैत्यो मुरः स्थितः । तेन सार्द्धमभूद्युद्धं तस्य देवस्य दारुणम् ॥ ३३ ॥
सहस्राब्दमतो जातं दृष्ट्वा ब्रह्मा भयान्वितः । परां तु प्रकृतिं नित्यां तुष्टाव श्लक्ष्णया गिरा ॥ ३४ ॥
प्रसन्ना सा तदा देवी कुमारी सप्तहायिनी । चतुर्भुजास्त्रसहिता भूत्वा दैत्यमुवाच ह ॥ ३५ ॥
पराजितोऽयं भगवान्दैत्यराजेन वै त्वया । विजया नाम मे रम्या कैश्चिन्नाहं पराजिता ॥ ३६ ॥
उन्मीलिनी विञ्चुली च त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धिनी । जया जयन्ती विजया वर्षेवर्षे क्रमादहम् ॥ ३७ ॥
एकादशशुभाचारा विष्णवस्तनया मम । एकादशीति विख्याता वेदमध्ये सदा ह्यहम् ॥ ३८ ॥
अतो मां बलवाञ्जित्वा विजयां विष्णुमातरम् । पाणिं ग्रहाण मे रम्यं सर्वपूज्यो भवान्भवेत् ॥ ३९ ॥
इति श्रुत्वा मुरो दैत्यस्तस्या रूपेण मोहितः । युयुधे स तया सार्द्धं क्षणार्द्धेन लयङ्गतः ॥ ४० ॥
तं मुरं निहतं दृष्ट्वानुजस्तन्नरकासुरः । दैत्यमायां महाघोरां चकार सुरनाशिनीम् ॥ ४१ ॥
एकादशी स्वयं माया हुङ्कारेणैव तं तदा । नरकेण समं हत्वा जगर्ज जगदम्बिका ॥ ४२ ॥
तयोस्तेजो महाघोरमन्नमध्येषु चागमत् । दुष्टभूतममूदन्नं नृणां रोगभयप्रदम् ॥ ४३ ॥
दृष्ट्वा चैकादशी नाम्ना रविशुक्रावुवाच ह । कुरुतां शुद्धमेवान्तर्भवन्तौ लोकविश्रुतौ ॥ ४४ ॥
तदाज्ञया तथा कृत्वा देव पूज्यौ बभूवतुः । एवं मातस्त्वया सर्वं कृतं तस्यै नमो नमः ॥ ४५ ॥
इति श्रुत्वा भद्रकाली स्तोत्रं दिव्यं कथामयम् । आपवं प्राह सा देवी ब्राह्मणं वेदकोविदम् ॥ ४६ ॥
प्रलये च तदा प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे । एकार्णवे पुरा त्वं वै मत्प्रसादात्सुखी भव ॥ ४७ ॥
स्तोत्रेणानेन सुप्रीता वरदाहं सदा नरान् ॥ १ ॥
इत्युक्त्यान्तर्हिता देवी स विप्रो वरुणोऽभवत् ॥ ४८ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं भगवान्द्वितियो२ वसुः । वरुणः स्वमुखात्तेजो जनयामास भूतले ॥ ४९ ॥
देहल्यां स तु वै जातो धर्मभक्तस्य वै गृहे । विधवा तस्य या कन्या गर्भं धत्ते हरेः स्वयम् ॥ ५० ॥
इति ज्ञात्वा धर्मभक्तो मुमुदे सुतजन्मनि । नामदेव इति ख्यातः साङ्ख्ययोगपरायणः ॥ ५१ ॥
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं सर्वं विष्णुमयं जगत् । ज्ञात्वा दृष्ट्वा गतः काश्यां रामानन्दं हरिप्रियम् ॥ ५२ ॥
नत्वा तच्छिष्यतां प्राप्य तत्र वासमकारयत् । सिकन्दरो म्लेच्छपतिर्देहलीराज्यमास्थितः ॥ ५३ ॥
नामदेवं समाहूय सम्परीक्ष्य तदा सुखी । अर्धकोटिमितं द्रव्यं ददौ तस्मै कलिप्रियः ॥ ५४ ॥
नामदेवस्तु तद्द्रव्यैर्गङ्गारोहणमुत्तमम् । कारयामास वै काश्यां शुभ्रं सर्वं शिलामयम् ॥ ५५ ॥
दशविप्रान्पञ्च नृपान्पञ्च वैश्याञ्छतं गवाम् । पुनरुज्जीवयामास शवभूतान्स योगवान् ॥ ५६ ॥
बृहस्पतिरुवाच । विश्वानरः पुरा चासीद्ब्राह्मणो वेदकोविदः । अनपत्यो विधातारं तुष्टाव बहुपूजनैः ॥ ५७ ॥
वर्षमात्रेण भगवान्परमेष्ठी प्रजापतिः । समागत्य वचः प्राह वरं ब्रूहि द्विजोत्तम ॥ ५८ ॥
इति श्रुत्वा स होवाच भगवँस्ते नमो नमः । प्रकृतेश्च परः पुत्रो भूयान्मम वरात्तव ॥ ५९ ॥
इति श्रुत्वा तदा ब्रह्मा विस्मितः प्राह तं द्विजम् । एका वै प्रकृतिर्माया त्रिलिङ्गजननी स्वयम् ॥ ६० ॥
तया दृश्यं जगत्सर्वं समुत्पादितमात्मना । प्रकृतेश्च परो यो वै परमात्मा स चाव्ययः ॥ ६१ ॥
अबुद्धिर्बोधनिरतो ह्यश्रुतिश्च शृणोति वै । अदेहः स स्पृशत्येतदचक्षुः पश्यति स्वयम् ॥ ६२ ॥
अजिह्वोन्नं स गृह्णाति स जिघ्रति न सा विना । अमुखो वेदवक्ता च कर्मकारः करं विना ॥ ६३ ॥
अपदो गच्छति ह्येतदलिङ्गो नारिभोगवान् । अगुह्यो हि करोत्येतां सतत्त्वां गुह्यभूतिनीम् ॥ ६४ ॥
शब्दब्रह्म स्पर्शमयं रूपब्रह्म रसात्मकम् । गन्धब्रह्म परं ज्ञेय तस्मै तद्ब्रह्मणे नमः ॥ ६५ ॥
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादि उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ ६६ ॥
एकार्थौ तौ च शब्दैकौ रूपैकौ नित्यविग्रहौ । आदिमध्यान्तरहितौ नित्यशुद्धौ सनातनौ ॥ ६७ ॥
पुंस्त्रीनपुंस्कजननी ज्ञेया सा प्रकृतिः परा । पुरुषश्च कविः सूक्ष्मः कूटस्थो ज्ञानवान्परः ॥ ६८ ॥
अजन्मा जन्म चाप्नोति मया जातः स जन्मवान् । कथं स पुरुषो नित्यस्तव पुत्रो भविष्यति ॥ ६९ ॥
अतो विश्वानर मुने मायाभूतो हरिः स्वयम् । तव पुत्रत्वमाप्नोति वरान्मम जनार्दनः ॥ ७० ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवः पावकस्तद्वरादभूत् । अष्टानां च वसूनां च पावको हि पतिस्त्वयम् ॥ ७१ ॥
वैश्वानर इति ख्यातोऽभवत्स्वाहापतिः प्रभुः । स तु पूर्वभवे देवः पुरा कल्पेऽनलोभवत् ॥ ७२ ॥
नैषधो ब्राह्मणो धीमान्यथा राजा नलस्तथा । संकटायां गते भूपे दमयन्ती पतिव्रता ॥ ७३ ॥
स्वपितुर्गेहमासाद्यान्वेषयामास भूपतिम् । तदा नलो द्विजं प्राप्तो दमयंतीपतिः प्रभुः ॥ ७४ ॥
दृष्ट्वा तं मोहमापन्ना दमयंती शुभानना । एतस्मिन्नंतरे तत्र वागुवाचाशरीरिणी ॥ ७५ ॥
नायं नलस्तव पतिर्ब्राह्मणोयं सुमोहितः । अनलो नाम विख्यातो देववाक्यात्स चाभवत् ॥ ७६ ॥
महासरस्वतीं देवीं तुष्टाव स तु मोहितः । तस्य पुण्यप्रभावेन विश्वानरसुतोऽभवत् ॥ ७७ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं पावको भगवान्प्रभुः । स्वमुखात्स्वांशमुत्पाद्य संजातस्तु ततो वसुः ॥ ७८ ॥
रंकणो नाम विख्यातो लक्ष्मीदत्तस्य वै सुतः । नगरे कांचनपुरे वैश्यजातिसमुद्भवः ॥ ७९ ॥
यंकणा नाम तत्पत्नी बभूव च पतिव्रता । सर्वद्रव्यव्ययं कृत्वा धर्मकार्येषु दंपती ॥ ८० ॥
काष्ठमानीय विक्रीय बुभुजाते परस्परम् । रामानंदस्तस्य गुरू रंकणस्य महात्मनः ॥ ८१ ॥
बृहस्पतिरुवाच । दितिपुत्रौ महाघोरौ विष्णुना प्रभविष्णुना । संहतौ तु दितिर्ज्ञात्वा कश्यपं समपूजयत् ॥ १ ॥
द्वादशाब्दांतरे स्वामी कश्यपो भगवानृषिः । उवाच पत्नीं स हि तां वरं ब्रूहि वरानने । सा तु श्रुत्वा नमस्कृत्य वचनं प्राह हर्षिता ॥ २ ॥
अदितिर्मम या देवी सपत्नी पुत्रसंयुता । द्वादशतनयास्तस्या मम द्वौ तनयौ स्मृतौ ॥ ३ ॥
तदवर्यसुते नैव विष्णुना सुरपालिना । विनाशितौ सुतौ घोरौ ततोऽहं भृशदुःखिता ॥ ४ ॥
देहि मे तनयं स्वामिन्द्वादशादित्यनाशनम् । इति श्रुत्वा वचो घोरं दितिं प्राह सुदुःखितः ॥ ५ ॥
ब्रह्मणा निर्मितौ लोके धर्माधर्मौ परापरौ । धर्मपक्षास्तु ये लोके नरास्ते ब्रह्मणः प्रियाः ॥ ६ ॥
अधर्मपक्षास्तु नरा वैरिणस्तस्य धीमतः । अधर्मपक्षौ तनयौ तस्मान्मृत्युमुपागतौ ॥ ७ ॥
अतो धर्मप्रिये शुद्धं कुरु तस्मान्महाबलः । भविष्यति सुतो धीमाँश्चिरजीवी तव प्रियः ॥ ८ ॥
इति श्रुत्वा दितिर्देवी कश्यपाद्गर्भमुत्तमम् । संप्राप्य सा शुभाचारा बभूव व्रतधारिणी ॥ ९ ॥
तस्या गर्भगते पुत्रे महेन्द्रश्च भयान्वितः । दासभूतः स्थितो गेहे स दितेराज्ञया गुरोः ॥ १० ॥
सप्तमासि स्थिते गर्भे शक्रमायाविमोहिता । अशुचिश्च दितिर्देवी सुष्वाप निजमंदिरे ॥ ११ ॥
अंगुष्ठमात्रो भगवान्महेन्द्रो वज्रसंयुतः । कुक्षिमध्ये समागम्य चक्रे गर्भं स सप्तधा ॥ १२ ॥
जीवभूतानतिबलान्दृष्ट्वा सप्त महारिपून् । एकैकः सप्तधा तेन महेन्द्रेण तदा कृतः ॥ १३ ॥
नम्रीभूतश्च तान्दृष्ट्वा महेन्द्रस्तैः समन्वितः । योनि द्वारेण चागम्य प्रणनाम तदा दितिम् ॥ १४ ॥
प्रसन्ना सा दितिर्देवान्महेन्द्राय च तान्ददौ । मरुद्गणाश्च ते सर्वे विख्याताः शक्रसेवकाः ॥ १५ ॥
स तु पूर्वभवे जातो ब्राह्मणो लोकविश्रुतः । इलो नाम स वेदज्ञो यथेलो नृपतिस्तदा ॥ १६ ॥
एकदा बलवान्राजा मनुपुत्र इलः स्वयम् । एकाकी हयमारुह्य मेरोर्विपिनमाययौ ॥ १७ ॥
मेरोरधः स्थितः खण्डः स्वर्णगर्भो हरिप्रियः । निवासं कृतवाँस्तत्र कृत्वा राष्ट्रं महोत्तमम् ॥ १८ ॥
इलेनावृतमेवापि कृतं तत्र स्थले सुराः । इलावृतमिति ख्यातः खण्डोऽभूद्विबुधप्रियः ॥ १९ ॥
भारते ये स्थिता लोका इलावृतमुपागताः । मेरुर्गिरिर्वृक्षमयो विधात्रा निर्मितो हि सः ॥ २० ॥
आरोहणं नरैस्तस्मित्कृतं स्वर्णमयं शुभम् । तमारुह्य क्रमाल्लोकः स्वर्गलोकमुपागतः ॥ २१ ॥
तान्दृष्ट्वा मनुजान्प्राप्तान्सदेहान्स्वर्गमण्डले । विस्मिताश्च सुरास्सर्वे महेशं शरणं ययुः ॥ २२ ॥
ज्ञात्वा स भगवान्रुद्रो भवान्या सह शंकरः । इलावृतवने रम्ये स रेमे च तया सह ॥ २३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो वैवस्वतसुतो महान् । इलोनाम महाप्राज्ञो मृगयार्थी सदाशिवम् ॥ २४ ॥
नग्नभूतं समालोक्य नेत्रे संमील्य संस्थितः । लज्जितां गिरिजां दृष्ट्वा शशाप भग वान्हरः ॥ २५ ॥
अस्मिन्खण्डे सदा नार्यो भविष्यंति च मां विना । इत्युक्ता वचनं तस्मिन्नार्यस्सर्वा बभूविरे ॥ २६ ॥
इला बभूव नृपते कन्या जनमनोहरा । बहुकालं मेरुशृंगे महत्तपमचीकरत् ॥ २७ ॥
इलासमाधिभूतायाः सप्तविंशच्चतुर्युगम् । जातं तत इला कन्या त्रेतामध्ये तु चन्द्रजम् । बुधं देवं पतिं कृत्वा चंद्रवंशमजीजनत् ॥ २८ ॥
अयोध्याधिपतिः श्रीमान्यदेलावृतमागतः । तस्य राज्ञी मदवती नाम्ना तुष्टाव पार्वतीम् ॥ २९ ॥
तदा प्राप्त इलो विप्रस्तस्या रूपेण मोहितः । पस्पर्श तां मदवतीं राज्ञीं कामविमोहितः ॥ ३० ॥
एतस्मिन्नंतरे तत्र वागुवा चाशरीरिणी । इलो नायं द्विजश्चायं तव रूपविमोहितः ॥ ३१ ॥
अनिलो नाम तत्रैव विख्यातोऽभूद्द्विजस्य वै । कामाग्निपीडितो विप्रस्स तुष्टाव च पावकम् ॥ ३२ ॥
छित्त्वाछित्त्वा शिरो रम्यं तस्मै जातं पुनः पुनः । दत्त्वा तुष्टाव तं देवं प्रसन्नोऽभूद्धनंजयः ॥ ३३ ॥
प्राह त्वमूनपंचा शद्विभेदाञ्जनयिष्यसि । तथाहं मित्रवान्भूत्वा तत्संख्यस्तव कामदः ॥ ३४ ॥
यथा कुबेरो भगवान्षड्विंशद्वरुणप्रियः । तथाहमूनपंचाशद्विभेदस्तव वै सखा ॥ ३५ ॥
इत्युक्ते वचने तस्मिन्दितिकुक्षौ द्विजोत्तमः । वायुर्नाम स वै जातः पावकस्य प्रियस्सखा ॥ ३६ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं वैश्यजात्यां समुद्भवः । धान्यपालस्य वै गेहे मृलगंडान्तजः सुतः । पितृमातृपरित्यक्तः काश्यां विंध्यवने तदा ॥ ३७ ॥
अलिको नाम वै म्लेच्छस्तत्र स्थाने समागतः ॥ ३८ ॥
अनपत्यो वस्त्रकारी सुतं प्राप्य गृहं ययौ । कबीर इति विख्यातः स पुत्रो मधुराननः ॥ ३९ ॥
स सप्ताब्दवपुर्भूत्वा गोदुग्धपानतत्परः । रामानंदं गुरुं मत्वा रामध्यानपरोऽभवत् ॥ ४० ॥
स्वहस्तेनैव संस्कृत्य भोजनं हरयेऽपर्यत् । तत्प्रियार्थं हरिस्साक्षात्सर्वकामप्रदोऽभवत् ॥ ४१ ॥
बृहस्पतिरुवाच । उत्तानपादतनयो धुवोभूत्क्षत्रियः पुरा । पितृमातृपरित्यक्तः स बालः पंचहायनः ॥ ४२ ॥
गोवर्द्धनगिरौ प्राप्य नारदस्योपदेशतः । स चक्रे भगवद्ध्यानं मासान्षट् च महाव्रती ॥ ४३ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्विष्णुर्नारायणः प्रभुः । खमंडले पदं तस्मै ददौ प्रीत्या नभोमयम् ॥ ४४ ॥
दृष्ट्वा तद्वदनं रम्यं मायाशक्त्या दिशो दश । स्वामिनं च ध्रुवं मत्वा भक्तिनम्रा बभूविरे ॥ ४५ ॥
धुवोऽपि भगवान्साक्षात्सर्वपूज्यो बभूव ह । दिक्पतिः स तु विज्ञेयो भगणानां पतिः स्वयम् ॥ ४६ ॥
नभःपतिः कालकरः शिशुमारपतिस्स वै । पंचतत्त्वा हि वै माया प्रकृतिस्तत्पतिः स्वयम् ॥ ४७ ॥
तस्माद्धरायां संभूतो भौमो नाम महाग्रहः । जलदेव्यास्ततो जातः शुक्रो नाम महाग्रहः ॥ ४८ ॥
वह्निदेव्या ततो जातश्चाहं तत्र महाग्रहः । वासुदेव्यां ध्रुवाज्जातः केतुर्नाम महाग्रहः ॥ ४९ ॥
ग्रहभूतः स्थितस्तत्र नभोदेव्यां तदुद्भवः । राहुर्नाम तथा घोरो महाग्रह उपग्रहः ॥ ५० ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तान्सुरान्देवो भगवान्बृहतांपतिः । अश्विनौ च समालोक्य तयोर्गाथामवर्णयत् ॥ १ ॥
वैवस्वतेऽन्तरे पूर्वं विश्वकर्मा विचित्रकृत् । चित्रगुप्तश्रियं दृष्ट्वा चित्रलेखाविनिर्मिताम् । स्पर्द्धाभूतो महामायां तुष्टाव बहुपूजनैः ॥ २ ॥
प्रसन्ना सा तदा देवी चित्रायां तस्य योषिति । स्वांशाज्जाता स्मृता संज्ञा सर्वज्ञानकरी स्वयम् ॥ ३ ॥
षोडशाब्दे वयः प्राप्ते संज्ञायास्तत्पिता सुखी । विवाहार्थी सुरान्सर्वानाह्वयन्मेरुमूर्द्धनि ॥ ४ ॥
यक्षाधीशाश्च षड्विंशत्कुबेराद्यास्समागताः । यादसां पतयः प्राप्ता दश तत्रैव कामुकाः ॥ ५ ॥
पावका ऊनपंचाशद्वायवश्च तथा स्मृताः । ध्रुवौ द्वौ च स्वयं प्राप्तौ सोमास्तत्रैव षोडश ॥ ६ ॥
त्रयोदश च प्रत्यूषाः प्राप्ता विश्वप्ररक्षकाः । षष्ट्युत्तरं च त्रिशतं प्रभासा दिनरक्षकाः ॥ ७ ॥
भवाद्याश्च तदाः रुद्राः शशिमण्डलरक्षकाः । आदित्याश्च स्थितास्सर्वे संज्ञायाश्च स्वयंवरे ॥ ८ ॥
दानवा विप्रचित्त्याद्याश्चतुराशीतिराययुः । प्रह्लादाद्यास्तदा दैत्या वासुक्याद्याश्च पन्नगाः ॥ ९ ॥
शेषाद्याश्च तदा नागास्तार्क्ष्याद्या गरुडाः स्मृताः । सर्वे स्वयंवरे प्राप्ता महाकोलाहलोह्यभूत् ॥ १० ॥
एतस्मिन्नंतरे देवी देवकन्यासमन्विता । संज्ञा देवान्प्रति तदा प्रत्यक्षमभवद्दिवि ॥ ११ ॥
तां समालोक्य बलवान्बलिः कामविमोहितः । करे गृहीत्वा प्रययौ पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ १२ ॥
तदा क्रोधातुरा देवा रुरुधुर्दैत्यसत्तमम् । शस्त्रास्त्रैस्तर्पयित्वा तं महद्युद्धमकारयन् ॥ १३ ॥
दानवाश्च तदा दैत्या नानावाहनसंस्थिताः । देवैः सार्द्धं महद्युद्धं तुमुलं चक्रिरे मुदा ॥ १४ ॥
दानवैश्च हता देवाः सुरैर्दैत्या विनाशिताः । शवभूतैरिलावर्तेऽभूदगम्या वसुंधरा ॥ १५ ॥
पक्षमात्र मभूद्युद्धं दिव्यं दानवदेवयोः । पांचजन्यस्तथा धाता हयग्रीवश्च मित्रकः ॥ १६ ॥
अघासुरोऽर्यमा चैव बलः शक्रस्तथैव च । बकासुरश्च वरुणः शकटः प्रांशुरेव च ॥ १७ ॥
वत्सासुरो भगश्चैव विवस्वांश्च बलिः स्वयम् । प्रलंबश्च तथा पूषा गर्दभः सविता युधि ॥ १८ ॥
विश्वकर्मा मयश्चैव कालनेमिर्हरिः स्वयम् । कांक्षमाणौ च विजयं युयुधाते परस्परम् । पराजिताश्च ते दैत्या युद्धं त्यक्त्वा प्रदुद्रुवुः ॥ १९ ॥
विवस्वाँश्च तदा संज्ञां गृहीत्वा रथसंस्थिताम् । विश्वकर्माणमागम्य ददौ तस्मै प्रसन्नधीः ॥ २० ॥