snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
भगं ते वरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः । भगमिन्द्रश्च वायुश्च भगं सप्तर्षयो ददुः ॥ २० ॥
यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद् घ्नन्तु ते सदा ॥ २१ ॥
स्नातस्य सार्षपं तैलं सुवेणौदुम्बरेण तु । जुहुयान्मूर्धनि कुशान्सव्येन परिगृह्य तु ॥ २२ ॥
मितश्च सम्मितश्चैव तथा च शालकंटकः । कूष्माण्डो राजश्रेष्ठास्तेऽग्नयः स्वाहासमन्विताः ॥ २३ ॥
नामभिर्बलिमन्त्रैश्च नमस्कारसमन्वितैः । दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः ॥ २४ ॥
कृताकृतांस्तण्डुलांश्च पललौदनमेव च । मत्स्यान्पक्वांस्तथैवामान्मांसमेतावदेव तु ॥ २५ ॥
पुष्पं चित्रं सगन्धं च सुरां च त्रिविधामपि । मूलकं पूरिकाः पूपांस्तथैवोण्डेरिकास्रजम् । दधिपायसमन्नं च गुडवेष्टान्समोदकान् ॥ २६ ॥
विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततोऽम्बिकाम् । दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्त्वा पुष्पाञ्जलित्रयम् ॥ २७ ॥
रूपं देहि यशो देहि भगं भगवति देहि मे । पुत्रान्देहि धनं देहि सर्वान्कामांश्च देहि मे । अचलां बुद्धिं मे देहि धरायां ख्यातिमेव च ॥ २८ ॥
ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः । भोजयेद् ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि ॥ २९ ॥
एवं विनायकं पूज्य ग्रहांश्चैव विधानतः । कर्मणां फलमाप्नोति श्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ ३० ॥
आदित्यस्य सदा पूजां तिलकं स्वामिनस्तथा । विनायकपतेश्चैव सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ३१ ॥
शतानीक उवाच । नराणां योषितां चैव लक्षणानि महामते । प्रोक्तानि यानि विप्रेन्द्र व्योमकेशस्य सूनुना ॥ १ ॥
क्रुद्धेन यानि क्षिप्तानि ईश्वरेण महोदधौ । कृष्णस्य वचनाद् भूयः समुद्रेणार्पितानि वै ॥ २ ॥
अर्पितानि ततस्तस्य तेन प्राप्तानि वै कथन् । बाहुलेयेन विप्रेन्द्र तानि मे वद सुव्रत ॥ ३ ॥
सुमन्तुरुवाच । यथा गुहेन राजेन्द्र स्त्रीपुंसां लक्षणानि वै । प्रोक्तानि कुरुशार्दूल तथा ते कथयामि वै ॥ ४ ॥
शक्तिपाताद्धते क्रौञ्चे व्योमकेशस्य सूनुना । ब्रह्मा तुष्टोऽब्रवीदेनं वरं वरय मेऽनघ ॥ ५ ॥
असावपि महातेजाः प्रणम्य शिरसा विभुम् । पितामहं बभाषेदं लक्षणं ब्रूहि मे विभो ॥ ६ ॥
नराणां युवतीनां च कौतुकं परमं मम । यन्मयोक्तं पुरा देव प्रक्षिप्तं लवणार्णवे ॥ ७ ॥
मत्पित्रा देवदेवेश सक्रोधेन पुरा तथा । प्राप्तं च विस्मृतं भूयस्तन्मे ब्रूहि ह्यशेषतः ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच । साधु पृष्टोऽस्मि देवेश भीमस्यानन्दवर्धन । लक्षणानि निबोध त्वं पुरुषाणामशेषतः । अधमोत्तममध्यानि यानि प्राप पयोनिधिः ॥ ९ ॥
शिवेऽहनि सुनक्षत्रे ग्रहे सौम्ये शुभे रवौ । पूर्वाह्णे मङ्गलैर्युक्ते परीक्षेत विचक्षणः ॥ १० ॥
प्रमाणं संहतिं छायां गतिं सर्वाङ्गलक्षणम् । दन्तकेशनखश्मश्रु एतत्सर्वं विचक्षणः ॥ ११ ॥
पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चाल्लक्षणमादिशेत् । क्षीणे ह्यायुषि मर्त्यानां लक्षणैः किं प्रयोजनम् ॥ १२ ॥
जघन्यो नवतिः प्रोक्तो मध्यमस्तु शताड्गुलः । अष्टोत्तरशतं यस्य उत्तमं तस्य लक्षणम् ॥ १३ ॥
प्रमाणलक्षणं प्रोक्तं समुद्रेण शुभाशुभम् । यन्मे पुरा देववर मया वै कथितं तव । अतः परं प्रवक्ष्यामि देहावयवलक्षणम् ॥ १४ ॥
पादैः समांसकैः २ स्निग्धै रक्तं सौम्यैः सुशोभनैः । उन्नतैः स्वेदरहितैः शिराहीनैश्च पार्थिवः ॥ १५ ॥
यस्य पादतले रेखा सांकुशेव प्रकाशते । सततं हि सुखं तस्य पुरुषस्य न संशयः ॥ १६ ॥
अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलोदरसन्निभौ । श्लिष्टाङ्गुली १ ताम्रनखौ सुपार्ष्णी व्योमकेशज ॥ १७ ॥
उष्णौ शिराविरहितौ गूढगुल्फौ च भीमज । कूर्मोन्नतौ च चरणौ प्रख्यातौ पार्थिवस्य तु ॥ १८ ॥
शूर्पाकृती महाबाहो रूक्षौ श्वेतनखौ तथा । वक्रौ शिरासन्ततौ च संशुष्कौ विरलाङ्गुली ॥ १९ ॥
दारिद्र्यदुःखदौ ज्ञेयौ चरणौ भीमनन्दन । ब्रह्मघ्नौ देवशार्दूल ३ पक्वमृत्सदृशौ पदौ ॥ २० ॥
पीतावगम्यानिरतौ कृष्णौ पानरतौ सदा । अभक्ष्यभक्षणे श्वेतौ ज्ञेयौ सेनाधिपोत्तम ॥ २१ ॥
अङ्गुष्ठौ पृथुलौ येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः । क्लिश्यन्ते विकृताङ्गुष्ठास्ते नराः पादगामिनः ॥ २२ ॥
चिपिटैर्विकृतैर्भग्नैरङ्गुष्ठैरतिनिन्दिताः । वक्रैर्भग्नैस्तथा ह्रस्वैरङ्गुष्ठैः क्लेशभागिनः ॥ २३ ॥
शूर्पाकारैश्च विकृतैर्भग्नर्वक्रैः शिराततैः । सस्वेदैः पाण्डुरूक्षैश्च चरणैरतिनिन्दिताः ॥ २४ ॥
यस्य प्रदेशिनी दीर्घा अङ्गुष्ठं या अतिक्रमेत् । स्त्रीभोगं लभते नित्यं पुरुषो नात्र संशयः । कनिष्ठायां तु दीर्घायां सुवर्णस्य तु भागिनः ॥ २५ ॥
चिपिटा विरलाः शुष्का यस्याङ्गुल्यो भवन्ति वै । स भवेद्दुःखितो नित्यं धनहीनश्च वै ४ गुह ॥ २६ ॥
श्वेतैर्नखैर्विरूक्षैश्च पुरुषा दुःखजीविनः । कुशीलाः कुनखैर्ज्ञेयाः कामभोगविवर्जिताः । विकृतैः स्फुटितैरूक्षैर्नखैर्दारिद्र्यभागिनः ॥ २७ ॥
ब्रह्महत्यां च कुर्वन्ति पुरुषा हरितैर्नखैः । बन्धुभिश्च वियुज्यन्ते कुलक्षयकराश्च ते ॥ २८ ॥
इन्द्रगोपकसंकाशैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः । शङ्खावर्तप्रतीकाशैर्नखैर्भवति पार्थिवः ॥ २९ ॥
ताम्रैर्नखैस्तथैश्वर्यं धन्याः पद्मनखा नराः । रक्तैर्नखैस्तथैश्वर्यं पुष्पितैः सुभगो भवेत् । सूक्ष्मैरुपचितैस्ताम्रैर्नखैर्नृपतयः स्मृताः ॥ ३० ॥
रोमशाभ्यां च जङ्घाभ्यां दुःखदारिद्र्यभागिनः । बन्धनं ह्रस्वजङ्घानामैश्वर्यं चैव निर्दिशेत् ॥ ३१ ॥
१ मृगजङ्घाश्च राजानो जायन्ते नात्र संशयः । दीर्घजङ्घाः स्थूलजङ्घा नित्यं भाग्यविवर्जिताः ॥ ३२ ॥
शृगालजङ्घाः पुरुषा नित्यं भाग्यविवर्जिताः । काकजंघा नरा ये तु भवेयुर्दुःखभागिनः ॥ ३३ ॥
२ पीनजङ्घास्तथैश्वर्यं प्राप्नुवन्ति न संशयः । सिंहव्याघ्रसमा जङ्घा धनिनः परिकीर्तिताः ॥ ३४ ॥
पार्थिवानां भवेद्रोम चैकैकं रोमकूपके । पंडितश्रोत्रियाणां च द्वेद्वे ज्ञेये महामते ॥ ३५ ॥
त्रिभिस्त्रिभिस्तथा निःस्वा मानवा दुःखभागिनः । केशाश्चैव महाबाहो निन्दिता पूजितास्तथा ॥ ३६ ॥
निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे शिवनन्दन ३ ॥ ३७ ॥
सौभाग्यमल्पै कथितं दारिद्र्यं विकटैस्तथा । निम्नैः स्वस्त्रीजिता ज्ञेयाः समांसै राज्यभागिनः ॥ ३८ ॥
४ हंसभासशुकानां च तुल्या यस्य गतिर्भवेत् । स भवेत्पार्थिवः पूज्यः समुद्रवचनं यथा ॥ ३९ ॥
अन्येषामपि शस्तानां पक्षिणां च शुभा गतिः । वृषसिंहगजेन्द्राणां ६ गतिर्भोगविवर्धिनी ॥ ४० ॥
जलोर्मिसदृशी या च काकोलूकसमा च या । गतिर्द्रव्यविहीनानां दुःखशोकभयङ्करा ॥ ४१ ॥
श्वानोष्ट्महिषाणां १ खरसूकरयोस्तथा । गतिर्मेषसमा येषां ते नरा भाग्यवर्जिताः ॥ ४२ ॥
ब्रह्मोवाच । दक्षिणावर्तलिङ्गश्च नरो वै पुत्रमान्भवेत् । वामावर्ते तथा लिङ्गे नरः कन्यां प्रसूयते ॥ १ ॥
स्थूलैः शिरालैर्विषमैर्लिङ्गैर्दारिद्र्यमादिशेत् । ऋजुभिर्वर्तुलाकारैः पुरुषा पुत्रभागिनः ॥ २ ॥
निम्नपादोपविष्टस्य भूमिं स्पृशति मेहनः । दुःखितं तं विजानीयात्पुरुषं नात्र संशयः ॥ ३ ॥
भूमौ पादोपविष्टस्य गुल्फौ स्पृशति मेहनः । ईश्वरं तं विजानीयात्प्रमदानां च वल्लभम्२ ॥ ४ ॥
सिंहव्याघ्रसमो यस्य ह्रस्वौ भवति मेहनः । भोगवान्स तु विज्ञेयोऽशेषभोगसमन्वितः ॥ ५ ॥
रेखाकृतिर्मणिर्यस्य मेहने हि विराजते । पार्थिवः स तु विज्ञेयः समुद्रवचनं यथा ॥ ६ ॥
सुवर्णरजतप्रख्यैर्मणिमुक्तासमप्रभैः । प्रवालसदृशैः स्निग्धैर्मणिभिः पार्थिवो भवेत् ॥ ७ ॥
पाण्डुरैर्मलिनै रूक्षैर्दीर्घव्यासैर्दिशो व्रजेत् । समैस्तथोन्नतैश्चापि सुस्निग्धैर्मणिभिर्गृही ॥ ८ ॥
धनरक्षास्तथा स्त्रीणां भोक्तारस्ते भवन्ति हि । मणिभिर्मध्यनिम्नैस्तु पितरस्ते भवन्ति हि ॥ ९ ॥
युवतीनां महाबाहो निःस्वाश्चापि भवन्ति ते । नोल्बणैश्चापि धनिनो नरा वीरा भवन्ति हि ॥ १० ॥
मूत्रधारा पतेदेका वलिता दक्षिणा यदि । स भवेत्पार्थिवः पृथ्व्याः समुद्रवचनं यथा ॥ ११ ॥
द्वे धारे च तथा स्निग्धे धनवान्भोगवान्स्मृतः । बहुधारास्तथा रूक्षाः सशब्दाः पुरुषाधमाः ॥ १२ ॥
मीनगन्धि भवेद्रेतो धनवान्पुत्रवान्भवेत् । हविगन्धि भवेद्यस्य धनाढ्यः श्रोत्रियः स्मृतः ॥ १३ ॥
१ मूषगन्धिर्भवेत्पुत्री पद्मगन्धिर्नृपः स्मृतः । लाक्षागन्धिर्भवेद्यश्च बहुकन्यः प्रजायते । मद्यगन्धिर्भवेद्योद्धा क्षारगन्धिर्दरिद्रकः ॥ १४ ॥
शीघ्रमैथुनगामी यः स दीर्घायुरतोऽन्यथा । अल्पायुर्देवशार्दूल विज्ञेयो नात्र संशयः ॥ १५ ॥
तनुशुक्रः स्त्रीजनको मांसगन्धी च भोगवान् । पद्मवर्णं भवेद्रक्तं स नरो धनवान्भवेत् ॥ १६ ॥
किञ्चिद्रक्तं तथा कृष्णं भवेद्यस्य तु शोणितम् । अधमः स तु विज्ञेयः सदा दुःखैकभाजनम् ॥ १७ ॥
प्रवालसदृशं स्निग्धं भवेद्यस्य च शोणितम् । राजानं तं विजानीयात्सप्तद्वीपाधिपं गुह ॥ १८ ॥
विस्तीर्णा मांसला स्निग्धा वस्तिः पुंसां प्रशस्यते । निर्मांसा विकटा रूक्षा बस्तिर्येषां न ते शुभाः ॥ १९ ॥
गोमायुसदृशी यस्य श्वानोष्ट्रमहिषस्य च । स भवेद्दुःखितो नित्यं पुरुषो नात्र संशयः ॥ २० ॥
यश्चैकवृषणस्तात जले प्राणान्विमुञ्जति । स्त्रीचञ्चलस्तु विषमैः समै राज्यं प्रचक्षते ॥ २१ ॥
ऊर्ध्वगैश्चापि ह्रस्वायुः शतञ्जीवी प्रलम्बधृक् । मानवाश्चापि रक्तैस्तु धनवन्तो भवन्ति वै ॥ २२ ॥
स्थूलस्फिग्भवति क्षेमी द्रव्ययुक्तः समांसधृक् । व्याघ्रस्फिङ्मण्डलो राजा मण्डूकस्फिङ्नराधिपः । द्विमण्डलो महाबाहो सिंहस्फिक्सार्वभौमता ॥ २३ ॥
उष्ट्रवानरयोर्यस्तु धारयेत्स्फिङ्महामते । धनधान्यविहीनोऽसौ विज्ञेयो भीमनन्दन ॥ २४ ॥
पुमान्मृगोदरो धन्यो मयूरोदर एव च । व्याघ्रोदरो नरपती राजा सिंहोदरो भवेत् ॥ २५ ॥
मण्डूकसदृशं यस्य पुरुषस्योदरं भवेत् । स भवेत्पार्थिवः पुष्ट्या समुद्रवचनं यथा ॥ २६ ॥
मांसलैर्ऋजुभिर्वृत्तैः पार्श्वैर्नृपतयः स्मृताः । ईश्वरो व्याघ्रपृष्ठस्तु सेनायाश्चैव नायकः ॥ २७ ॥
सिंहपृष्ठो नरो यस्तु बन्धनं तस्य निर्दिशेत् । कूर्मपृष्ठास्तु राजानो धनसौभाग्यभागिनः ॥ २८ ॥
विस्तीर्णं हदयं येषां मांसलोमचितं समम् । शतायुषो विजानीयाद्भोगभाजो महाधनान् ॥ २९ ॥
विरलाः शुष्कास्तथा रूक्षा दृश्यन्तेऽङ्गुलयः करे । स भवेद् दुःखितो नित्यं नरो दारिद्र्यभाजनम् ॥ ३० ॥
यस्य मीनसमा रेखा कर्मसिद्धिभ्र तस्य तु । धनवान्स तु विज्ञेयो बहुपुत्रश्च मानवः ॥ ३१ ॥
तुला यस्य तु वेदी वा करमध्ये तु दृश्यते । तस्य सिध्यति वाणिज्यं पुरुषस्य न संशयः ॥ ३२ ॥
सौम्ये पाणितले यस्य द्विजस्य तु विशेषतः । यज्ञयाजी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः ॥ ३३ ॥
शैलं वाप्यथ वा वृक्षः करमध्ये तु दृश्यते । अचलां श्रियमाप्नोति बहुभृत्यसमन्वितः ॥ ३४ ॥
शक्तितोमरबाणासिरेखा १ चापोपमा तथा । यस्य हस्ते महाबाहो स जयेद्विग्रहे रिपून् ॥ ३५ ॥
ध्वजभ्राप्यथ वा शंखः करमध्ये तु दृश्यते । समुद्रयायी स भवेद्धनी च सततं गुह ॥ ३६ ॥
श्रीवत्समथ वा पद्मं वज्रं वा चकमेव च । रथो वाप्यथ वा कुम्भो यस्य हस्ते प्रकाशते । राजानं तं विजानीयात्परसैन्यविदारणम् ॥ ३७ ॥
दक्षिणे तु कराङ्गुष्ठे यवो यस्य तु दृश्यते । सर्वविद्याप्रवक्ता च भवेद्वै नात्र संशयः ॥ ३८ ॥
यस्य पाणितले रेखा कनिष्ठामूलमुत्थिता ॥ २ ॥
गता मध्यं प्रदेशिन्याः स जीवेच्छरदः शतम् ॥ ३९ ॥
ब्रह्मोवाच । समकुक्षिर्भवेद्भोगी निम्नकुक्षिर्धनापहः । मायावी विषमा १ कुक्षिस्तथा कुहककृत्सदा ॥ १ ॥
राजा स्यान्निम्नकुक्षिस्तु सार्वभौमो महाबलः । सर्पोदरा दरिद्राः स्युर्बहुभक्षाश्च सुव्रत ॥ २ ॥
विस्तीर्णाभिर्मण्डलाभिरुन्नताभिश्च नाभिभिः । भवन्ति सुखिनो वीरा धनधान्यसमन्विताः ॥ ३ ॥
निम्नाभिरथ स्वल्पाभिः क्लेशभाजो भवन्ति हि । वलिर्मध्यङ्गता वीरा विषमा च विशेषतः । धनहानिं तथा शूलं नित्यं जनयते विभो ॥ ४ ॥
वामावार्ता सदा शान्तिं करोतीति विदुर्बुधाः । करोति मेधां दक्षिणेन संप्रवृत्ता दिवस्पते ॥ ५ ॥
पार्श्वायता दीर्घमायुरैश्वर्यमूर्ध्वतः स्मृतम् । गवाढ्यतामधस्तात्तु करोतीति विदुर्बुधाः ॥ ६ ॥
शतपत्रकर्णिकाभा नाभिर्यस्य महामते । भूपत्वं कुरुते सा तु पुरुषस्य न संशयः ॥ ७ ॥
समोदरो भवेद्भोगी निस्वः स्याद्विषमोदरः । सूक्ष्मोदरो भवेद्वाग्मी बहुसम्पत्समन्वितः ॥ ८ ॥
शस्त्रेणान्तं व्रजेद्वीर स्त्रीभोगं चाप्नुयात्तथा । आचार्यो बहुपुत्रश्च यथासङ्ख्यं विनिर्दिशेत् ॥ ९ ॥
वलिभिर्देवशार्दूल इत्याह स पयोनिधिः । अगम्यागामिनो ज्ञेया विषमाभिर्न संशयः ॥ १० ॥
ऋजुभिर्वसुभोगी स्यात्परदारविनिन्दकः । मांसलैर्मृदुभिः पार्श्वै राजा स्यान्नात्र संशयः ॥ ११ ॥
अनूर्ध्वचिबुका ये तु सुभगास्ते भवन्ति वै । निर्धना विषमैर्दीर्घैर्भवन्तीह सुवीरज ॥ १२ ॥
पीनैश्चोपचितैर्निम्नैः १ स्कन्धैर्भीमाङ्गसम्भव । राजानः सुखिनश्चापि भवन्तीह न संशयः ॥ १३ ॥
समोन्नतं तु हृदयं समं च पृथु चैव हि । अवेपनं मांसलं च पार्थिवानां न संशयः ॥ १४ ॥
खररोमचितं वीरशिरालं च विशेषतः । अधनानां भवेदेव हृदयं ऋभवोत्तम । समवक्षसोऽर्थयुताः पीनैः शूराः स्मृता बुधैः ॥ १५ ॥
तनुभिर्द्रव्यहीनाः स्युरसमैश्चाप्यकिञ्चनाः । वध्यन्ते चापि शस्त्रेण नात्र कार्या विचारणा ॥ १६ ॥
हनुभिर्विषमैर्वीर जन्महीनो भवेन्नरः । यस्योन्नतो भवेद्धनुः स भोगी स्यान्न संशयः ॥ १७ ॥
निर्मांसैर्विषमैर्वीर निःस्वो निम्नैः प्रचक्ष्यते । धनवांश्च भवेत्पीनैः सुखभोगसमन्वितः । विषमैरर्थहीनः स्याद्दुःखभागी सदा नरः ॥ १८ ॥
चिपिटग्रीवको दुष्टो मतो लोके स वै गुह । शूरः स्यान्महिषग्रीवो मृगग्रीवो भयातुरः ॥ १९ ॥
कम्बुग्रीवो भवेद्राजा लम्बकण्ठोऽग्रलक्षणः । ह्रस्वग्रीवस्तु धनवान्सुसुखी भोगवांस्तथा ॥ २० ॥
निमांसौ रोमशौ भग्नावल्पौ वापि विशेषतः । निर्धनस्येदृशावंसौ प्रख्यातौ व्योमकेशज ॥ २१ ॥
भवेदरोमशं पृष्ठं धनिनां भीमसम्भव । सलोमशं तथा वक्रं निर्धनानां बलाधिप ॥ २२ ॥
अस्वेदनावुन्नतौ च तथा पीनौ षडानन । समरोमसुगन्धौ च कक्षौ ज्ञेयौ धनान्वितौ ॥ २३ ॥
अव्युच्छिन्नौ तथा श्लिष्टौ विपुलौ च सुराधिप । शूराणामीदृशावंसौ नगजानन्दवर्धन ॥ २४ ॥
उद्वृद्धबाहुको यस्तु वधबन्धनमाप्नुयात् । दीर्घबाहुर्भवेद्राजा समुद्रवचनं यथा ॥ २५ ॥
प्रलम्बबाहुर्विज्ञेयो नरः सर्वगुणान्वितः । ह्रस्वबाहुर्भवेद्दासः परप्रेष्यकरोऽपि वा ॥ २६ ॥
वामावर्तभुजा ये तु दीर्घायतभुजाश्च ये । सम्पूर्णबाहू राजा स्यादित्याह स पयोनिधिः ॥ २७ ॥
ग्रीवा च १ वर्तुलाकारा कम्बुरेखासमावृता । स भवेत्पार्थिवो भूमौ सर्वदुष्टनिबर्हणः ॥ २८ ॥
दीर्घग्रीवा बकग्रीवा शुकग्रीवाश्च ये नराः । उष्ट्रग्रीवाः करिग्रीवाः सर्वे ते निर्धनाः स्मृताः ॥ २९ ॥
इभाङ्गसदृशौ२ वृत्तौ समौ पीनौ च सुव्रत । आजानुलम्बिनौ बाहू पार्थिवानां न संशयः ॥ ३० ॥
दरिद्राणां लोमशौ ह्रस्वौ बाहू ज्ञेयौ सुरोत्तम । तस्कराणां च विषमौ स्थूलौ सूक्ष्मौ च सुव्रत ॥ ३१ ॥
निम्नं करतलं यस्य पितृवित्तं न तस्य वै । भवेदार्भवशार्दूल तथा भीरुश्च मानवः ॥ ३२ ॥
सुवृत्ततनुनिम्नेन धनवान्करतलेन तु । उत्तानकरतलो दाता भवतीति न संशयः ॥ ३३ ॥
विषमा भवन्ति विषमैर्निम्नाश्चापि विशेषतः । करतलैर्देवशार्दूल लाक्षाभैरीश्वराः स्मृताः ॥ ३४ ॥
अगम्यागमनं पीतै रूक्षैर्निर्धनता स्मृता । अपेयपानं कुर्वन्ति नीलकृष्णैः सदैव हि ॥ ३५ ॥
निम्नाः स्निग्धा भवेन्नृणां रेखा करतले गुह । धनिनां न दरिद्राणामित्याह स पयोनिधिः ॥ ३६ ॥
विरलाङ्गुलयो ये तु ते दरिद्राः प्रचक्षते । धनिनस्तु महाबाहो ये घनाङ्गुलयो नराः ॥ ३७ ॥
वदनं मण्डलं यस्य धर्मशीलं तमादिशेत् । शुण्डवक्त्रा नरा ये तु दुर्भगास्ते न संशयः ॥ ३८ ॥
हरिवक्त्रा जिह्मवक्त्रा विकृतास्यास्तथा नराः । भग्नवत्राः करालास्या सर्वे ते तस्कराः स्मृताः ॥ ३९ ॥
सम्पूर्णवक्त्रा राजानो गजसिंहाननास्तथा । छागवानरवक्त्राश्च धनिनः परिकीर्तिताः ॥ ४० ॥
यस्य गण्डौ सुसम्पूर्णौ पद्मपत्रसमप्रभौ । कृषिभागी भवेन्नित्यं बहुवित्तश्च मानवः ॥ ४१ ॥
सिंहव्याघ्रगजेन्द्राणां कपोलः सदृशो यदि । महाभोगी स विज्ञेयः सेनायाश्चैव नायकः ॥ ४२ ॥
वदनं तु समं श्लक्ष्णं सौम्यं संवृतमेव हि । पार्थिवानां महाबाहो विपरीतन्तु दुःखदम् ॥ ४३ ॥
महामुखं तु देवेश दुर्भगत्वं प्रयच्छति । स्त्रीमुखं पुत्रनाशाय मण्डलं सुखितां व्रजेत् ॥ ४४ ॥
द्रव्यनाशाय वै दीर्घं पापदं भयदं तथा । धूर्तानां चतुरस्रं स्यात्पुत्रहानिकरं शृणु ॥ ४५ ॥
निम्नवक्त्रं च देवेन्द्र पुत्रहानिकरं भवेत् । ह्रस्वं भतति कीनाशे पूर्णकान्तं च भोगिनाम् ॥ ४६ ॥
रक्ताधरो नरपतिर्धनवान्कमलाधरः । स्थूलोष्ठा हनुमूलाश्च शुष्कैस्तीक्ष्णैश्च दुःखिताः ॥ ४७ ॥
अस्फोटिताग्रं स्निग्धं च नतं मृदु तथा गुह । सम्पूर्णं च सदा शस्तं श्मश्रु भूमिपतेर्गुह ॥ ४८ ॥
रक्तैश्चाल्पैस्तथा रूक्षैः श्मश्रुभिर्भीमनन्दन । नराश्चौरा भवन्त्येव परदाररतास्तथा ॥ ४९ ॥
निर्मांसौ यस्य वै कर्णौ संग्रामान्नाशमृच्छति ॥ १ ॥
चिपिटाभ्यां भवेद्रोगी ह्रस्वौ च कृपणस्य च ॥ ५० ॥
शङ्कुकर्णश्च भूनाथः सर्वशत्रुभयङ्करः । दीर्घायू रोमशाभ्यां तु विपुलाभ्यां नराधिपः । भोगी च स भवेन्नित्यं देवब्राह्मणपूजकः ॥ ५१ ॥
शिरावबद्धौ क्रूरस्य व्यालम्बौ च विशेषतः । मांसलौ सुखदौ ज्ञेयौ श्रवणौ व्योमकेशज ॥ ५२ ॥
भोगी स्यान्निगण्डो वै मन्त्री सम्पूर्णगण्डकः । शुभभाक्छुकनासस्तु चिरजीवी शुष्कनासिकः ॥ ५३ ॥
कुन्दकुण्डलसङ्काशैः प्रकाशैर्दशनैर्नृपः । ऋक्षवानरदन्ताश्च नित्यं क्षुत्परिपीडिताः ॥ ५४ ॥
हस्तिदन्ताः खरदन्ताः स्निग्धदन्ता गुणान्विताः । करालैर्विरलै रूक्षैर्दशनैर्दुःखजीविनः ॥ ५५ ॥
द्वात्रिंशद्दन्ता राजान एकत्रिंशच्च भोगवान् । त्रिंशद्दन्ता नरा नित्यं सुखदुःखित्वभागिन । ऊनत्रिंशच्य दशनैः पुरुषाः दुःखभागिनः ॥ ५६ ॥
कृष्णजिह्वो भवेत्प्रेष्यः सवलया तु जिह्वया । भवेत्कोपस्य कर्ता वै स्थूलरूक्षश्च जिह्वया ॥ ५७ ॥
श्वेतजिह्वा नरा ज्ञेयाः शौचाचारसमन्विताः । पद्मपत्रसमा जिह्वा सूक्ष्मा दीर्घा सुशोभना । स्थूला च न च विस्तीर्णा येषां ते मनुजाधिपाः ॥ ५८ ॥
निम्ना स्निग्धा च ह्रस्वा च रक्ताग्रा रसना यदि । सर्वविद्याप्रवक्तारस्ते भवन्ति न संशयः ॥ ५९ ॥
कृष्णतालुर्नरो यस्तु स भवेत्कुलनाशनः । सुखभागी दुःखभागी पीततालुर्नराधिपः ॥ ६० ॥
विकृतं स्फुटितं रूक्षं तालुकं न प्रशस्यते । सिंहतालुर्नरपतिर्गजतालुस्तथैव च । पद्मतालुर्भवेद्राजा श्वेततालुर्धनेश्वरः ॥ ६१ ॥
हंसस्वरा नरा धन्या मेघगम्भीरनिःस्वनाः । क्रौंचस्वनाश्च राजानो भोगवन्तो महाधनाः ॥ ६२ ॥
चक्रवाकस्वना धन्या राजानो धर्मवत्सलाः । कुम्भस्वनो नरपतिर्दुन्दुभिस्वन एव च । रूक्षदीर्घस्वराः क्रूराः पशूनां सदृशा न तु ॥ ६३ ॥
२ गुर्गुरस्वरसंयुक्ताः पुरुषाः क्लेशभागिनः । चाषस्वना भाग्ययुता भिन्नकांस्यस्वराश्च ये । क्षीणभिन्नस्वरा ये स्युरधमास्ते प्रकीर्तिताः ॥ ६४ ॥
पार्थिवास्तनुनासाश्च दीर्घनासाश्च भोगिनः । ह्रस्वनासा नरा ये तु धर्मशीलास्तु ते मताः ॥ ६५ ॥
हस्त्यश्वसिंहनासाश्च सूचीनासाश्च ये नराः । तेषां सिध्यति वाणिज्यं हयानां चैव विक्रयः ॥ ६६ ॥
विकृता नासिका यस्य ३ स्थूलाग्रा रूपवर्जिता । पापकर्मा स विज्ञेयः सामुद्रवचनं यथा ॥ ६७ ॥
दाडिमीपुष्पसंकाशे भवेतां यस्य लोचने । ४ भूपतिः स तु विज्ञेयः सप्तद्वीपाधिपो गुह ॥ ६८ ॥
व्याघ्राक्षाः कोपना ज्ञेयाः क५ र्कटाक्षाः कलिप्रियाः । बिडालहंसनेत्राश्च भवन्ति पुरुषाधमाः ॥ ६९ ॥
मपूरनकुलाक्षाश्च नरास्ते मध्यमाः स्मृताः । न १ श्रीस्त्यजति सर्वज्ञ पुरुषं मधुपिङ्गलम् ॥ ७० ॥
आपिङ्गलाक्षा राजानः सर्वभोगसमन्विताः । रोचना हरितालाक्षा गुञ्जापिङ्गा धनेश्वराः । बलसत्त्वगुणोपेताः पृथिवीचक्रवर्तिनः ॥ ७१ ॥
द्विमात्रावीक्षणा नित्यं जीवन्ति परमाश्रिताः । त्रिमात्रास्यन्दिनो ज्ञेयाः पुरुषाः सुखभागिनः ॥ ७२ ॥
चतुर्मात्रानिमेषैश्च नयनैरीश्वराः स्मृताः । दीर्घायुषो धर्मरताः पञ्चमात्रानिमेषिणः ॥ ७३ ॥
ह्रस्वकर्णा महाभागा महाकर्णाश्च ये नराः । आवर्तकर्णा धनिनः स्निग्धकर्णास्तथैव च ॥ ७४ ॥
दीर्घायुषः शुक्तिकर्णाः शङ्खकर्णा महाधनाः । दीर्घायुषो दीर्घकर्णा लम्बकर्णास्तपस्विनः ॥ ७५ ॥
ललाटेनार्धचन्द्रेण भवन्ति पृथिवीश्वराः । विपुलेन ललाटेन महाधनपतिः स्मृतः । स्वल्पेन तु ललाटेन नरो धर्मरतः स्मृतः ॥ ७६ ॥
रेखा पञ्च ललाटे तु स्त्रिया वा पुरुषस्य वा । शतं जीवति वर्षाणामैश्वर्यं चाधिगच्छति ॥ ७७ ॥
चतूरेखामशीतिं तु त्रिभिः सप्ततिमेव च । द्वाभ्यां षष्टिं तु रेखाभ्यां चत्वारिंशत्तथैकया । अरेखेन ललाटेन विज्ञेया पञ्चविंशतिः ॥ ७८ ॥
रेखाच्छेदैस्तु विज्ञेया हीनमध्योत्तमा नराः । अल्पायुषस्तथाल्पाभिर्व्याधिभिः परिपीडिताः ॥ ७९ ॥
त्रिशूलं पट्टिशं वापि ललाटे यस्य दृश्यते । ईश्वरं तं विजानीयाद्भोगिनं कीर्तिमाश्रितम् ॥ ८० ॥
उत्क्रान्तनिम्नं तु शिरः स्वल्पोपहतमेव च । चन्द्राकारं१ नरेन्द्राणां गवाढ्यं मङ्गलं स्मृतम् ॥ ८१ ॥
विषमं तु दरिद्राणां शिरो दीर्घं तु दुःखिनाम् । नागकुम्भनिभं राज्ञः समं सर्वत्र भोगिनः ॥ ८२ ॥
कपिलः स्फुटितै रूक्षैः स्थूलैश्व शिखरेशयैः । दुःखिता पुरुषा ज्ञेया रोमश्मश्रुभिरेव च ॥ ८३ ॥
रूक्षा विवर्णा निस्तेजाः खराः स्थूलाश्च मूर्धजाः । नातिस्तोका न बहुशो मूर्धजा दुःखभागिनः ॥ ८४ ॥
विरलाश्च मृदुस्निग्धा भ्रमराञ्जनसप्रभाः । कचा यस्य तु दृश्यन्ते स भवेत्पृथिवीपतिः ॥ ८५ ॥
कार्तिकेय उवाच । संक्षेपतो मम विभो लक्षणानि नृपस्य तु । शुभानि चाङ्गजातानि ब्रूहि मे वदतां वर ॥ १ ॥
ब्रह्मोवाच । शृणु वक्ष्येङ्गजातानि पार्थिवस्य शुभानि च । पार्थिवो ज्ञायते यैस्तु नराणां मध्यभागतः ॥ २ ॥
त्रीणि यस्य महाबाहो विपुलानि नरस्य तु । उद्यतानि तथा षड् वै गम्भीराणि च त्रीणि वै ॥ ३ ॥
चत्वारि चापि ह्रस्वानि सप्त रक्तानि वा विभो । दीर्घाणि चापि सूक्ष्माणि भवन्ति यस्य पञ्च वा ॥ ४ ॥
नाभिः संधिः स्वनश्चेति गम्भीराणि च त्रीणि वै । वदनं च ललाटं च दन्तोत्तम उरस्तथा ॥ ५ ॥
विस्तीर्णमेतस्त्रितयं वीर यस्य नरस्य तु । स राजा नात्र सन्देहः शृणुष्वेवोन्नतानि च ॥ ६ ॥
कृकाटिका तधा चास्यं नखा वक्षोऽथ नासिका । कक्षे चापि महाबाहो षडेतानि विदुर्बुधाः ॥ ७ ॥
लिङ्गं पृष्ठं तथा ग्रीवा जङ्घा ह्रस्वानि सुव्रत । नेत्रान्ते हस्तपादौ तु ताल्वोष्ठौ च सुरोत्तम । जिह्वा रक्ता नखाश्चैव सप्तैतानि महामते ॥ ८ ॥
त्वचः कररुहाः केशा दशना ऋभवोत्तम । सूक्ष्माण्येतानि च गुह पञ्च चापि विदुर्बुधाः ॥ ९ ॥
नासिकालोचने बाहू स्तनयोरन्तरं हनुः । इति दीर्घमिदं प्रोक्तं पञ्चकं भूभुजां नृप ॥ १० ॥
क्षुतं राज्ञां सकृद्द्विस्त्रिर्नादितं ह्रादितं तथा । दीर्घायुषां प्रयुक्तं ते हसितं च विदुर्बुधाः ॥ ११ ॥
पद्मपत्रनिभे नेत्रे धनिनां शिवनन्दन । भार्गवीमाप्नुयात्सोऽपि रक्तान्ते यस्य लोचने ॥ १२ ॥
मधुपिङ्गैर्महात्मानो नरा ज्ञेयाः सुराधिप । भीरवो हि कृशाक्षास्तु चौरा मण्डलचक्रकैः ॥ १३ ॥
हयः केकरनेत्रास्तु गम्भीरैरर्थसम्पदः । नीलोत्पलाभैर्वेदविदो भृशं कृष्णैस्तथार्थिता । मन्त्रित्वं स्थूलसुदृशो वदन्ति भुवि तद्विदः ॥ १४ ॥
श्यामाक्षाः सुभगा ज्ञेया दीनाक्षैभ्र दरिद्रता । विस्तीर्णैर्भोगिनो श्रेया विपुलैश्च तथा गुह ॥ १५ ॥
अभ्युन्नताभिर्ह्रस्वायुर्विशालाभिः सुखी भवेत् । दरिद्रो विषमाभिस्तु ततो ज्ञेयः सुरोत्तम ॥ १६ ॥
भ्रुवो बालेन्दुसदृशा धनिनामार्भवोत्तम । दीर्घाभिर्निर्धनो ज्ञेयः संसक्ताभिस्तु सुव्रत ॥ १७ ॥
क्षीणाभिरर्थहीनाः स्युर्नरा ज्ञेयाः सुरोत्तम । मध्ये नतभ्रुवो ये च परदाररतास्तु ते ॥ १८ ॥
विरलैरुन्नतैः शंखैर्धन्याः१ स्युर्नात्र संशयः । निम्नैः स्तुत्यर्थसंसक्ता२ उन्नतैश्च जनाधिपाः ॥ १९ ॥
विषमललाटा विधनाः सदा स्युर्देवसत्तम । आचार्याः शुक्तिसदृशैर्नराः स्युर्नात्र संशयः ॥ २० ॥
उन्नतशिरोभिराढ्या नरा ज्ञेयाः सदा गुह । वधबन्धभागिनो वीरा नरा निन्नललाटिनः । भृशमुन्नतैश्च मूर्खाश्च कृपणाश्च तथा नतैः ॥ २१ ॥
शुभावहं मनुष्याणां वदनं स्याद्यथा शृणु । अदीनमाननं स्निग्धं सस्मितं च विशेषतः ॥ २२ ॥
साश्रुदीनं तथा रूक्षमस्निग्धं निन्दितं४ गुह । असम्भाव्यं मुखं ज्ञेयं नराणां नगदारण ॥ २३ ॥
अकम्पं गुभदं ज्ञेयं नराणां हसितं गुह । निमीलिताक्षं पापस्य हसितं चार्भवोत्तम ॥ २४ ॥
आमण्डलं शिरो यस्य स गवाढ्यो नरो भवेत् । छत्राकृति शिरो यस्य स भवेन्नृपतिर्नरः ॥ २५ ॥
चिपिटाकारितशिरा हन्याद्वै पितरौ नरः । घण्टाकृति शिरोध्वानमसकृत्सेवते नरः । निम्नं शिरोनर्थदं स्यान्नराणामर्भवोत्तम ॥ २६ ॥
गुडैः स्निग्धैस्तथा कृष्णैरभिन्नाग्रैस्तथैव हि । केशैर्न चातिबहुलैर्मृदुभिः पार्थिवो भवेत् ॥ २७ ॥
बहुलाः कपिलाः स्थूला विषमाः स्फुटितास्तथा । परुषा ह्रस्वातिकुटिला दरिद्राणां कचाः घनाः ॥ २८ ॥
इत्युक्तं लक्षणं नॄणां शुभं वाशुभमेव च । योषितां तदिदानीं ते लक्षणं वच्मि भीमज ॥ २९ ॥
ब्रह्मोवाच । शृण्विदानीं महाबाहो स्त्रीलक्षणमनुत्तमम् । यन्मयोक्तं पुरा वीर नारदस्य महात्मनः ॥ १ ॥
तत्त्वं विज्ञायते येन शुभाशुभमवस्थितम् । निन्दितं च प्रशस्तं च स्त्रीणां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ २ ॥
मातरं पितरं चैव भ्रातरं मातुलं तथा । द्वौ तु बिम्बौ परीक्षेत समुद्रस्य वचो यथा ॥ ३ ॥
मुहूर्ते तिथिसम्पन्ने नक्षत्रे चाभिपूजिते । द्विजैस्तु सह वागम्य कन्यां वीक्षेत शास्त्रवित् ॥ ४ ॥
हस्तौ पादौ परीक्षेत अङ्गुलीर्नखमेव च । १ पाणिमेव च जङ्घे च कटिनासोरु एव च ॥ ५ ॥
जघनोदरपृष्ठं च स्तनौ कर्णौ भुजौ तथा । जिह्वां चोष्ठौ च दन्ताश्च कपोलं गलकं तथा ॥ ६ ॥
चक्षुर्नासा ललाटं च शिरः केशांस्तथैव च । रोमराजिं१ स्वरं वर्णमावर्तानि तु वा पुनः ॥ ७ ॥
यस्यास्तु रेखाग्रीवायां या२ च रक्तान्तलोचना । यस्य सा गृहमागच्छेत्तद्गृहं सुखमेधते ॥ ८ ॥
ललाटे दृश्यते यस्यास्त्रिशूलं देवनिर्मितम् । बहूनां स्त्रीसहस्राणां स्वामिनीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ९ ॥
राजहंसगतिर्यस्या मृगाक्षी मृगवर्णिका । समशुक्लाग्रदन्ता च कन्यां तामुत्तमां विदुः ॥ १० ॥
मण्डूककुक्षी या कन्या न्यग्रोधपरिमण्डला । एकं जनयते पुत्रं सोऽपि राजा भविष्यति ॥ ११ ॥
हंसस्वरा मृदुवचा या कन्या मधुपिङ्गला । अष्टौ जनयते पुत्रान्धनधान्यविवर्धिनी ॥ १२ ॥
आयतौ श्रवणौ यस्याः सुरूपा चापि नासिका । भ्रुवौ चेन्द्रायुधाकारौ सात्यन्तं सुखभागिनी ॥ १३ ॥
तन्वी श्यामा तथा कृष्णा स्निग्धाङ्गी मृदुभाषिणी । शङ्खकुन्देन्दुदशना भवेदैश्वर्यभागिनी ॥ १४ ॥
विस्तीर्णं जघनं यस्या वेदिमध्या तु या भवेत् । आयते विपुले नेत्रे राजपत्नी तु सा भवेत् ॥ १५ ॥
यस्याः पयोधरे वामे हस्तेकर्णे गलेऽपि वा । मशकं तिलकं वापि सा पूर्वं जनयेत्सुतम् ॥ १६ ॥
गूढगुल्फाङ्गुलिशिरा अल्पपार्ष्णिः सुमध्यमा । रक्ताक्षी रक्तचरणा सात्यन्तं सुखभागिनी ॥ १७ ॥
कूर्मपृष्ठायतनखौ स्निग्धभावविवर्जितौ । वक्राङ्गुलितलौ पादौ कन्यां तां परिवर्जयेत् ॥ १८ ॥
येन केनचिदंशेन मांसं यस्या विवर्धते । रासभीं तादृशीं विद्यान्न सा कल्याणमर्हति ॥ १९ ॥
पादे प्रदेशिनी यस्या अङ्गुष्ठं समतिक्रमेत् । दुःशीला दुर्भगा ज्ञेया कन्यां तां परिवर्जयेत् ॥ २० ॥
पादे मध्यमिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि । रमते सा न कौमारे स्वच्छन्दा१ कामचारिणी ॥ २१ ॥
पादे अनामिका यस्याः क्षितिं न स्पृशते यदि । द्वितीयं पुरुषं हत्वा तृतीये सा प्रतिष्ठिता ॥ २२ ॥
पादे कनिष्ठा यस्यास्तु क्षितिं न स्पृशते यदि । द्वितीयं पुरुषं हत्वा तृतीये सा प्रतिष्ठिता ॥ २३ ॥
न देविका न धनिका न धान्यप्रतिनामिका । गुल्मवृक्षसनाम्नी च कन्यां तां परिवर्जयेत् ॥ २४ ॥
इन्द्रचन्द्रादिपुरुषसनाम्नी च यदा भवेत् । नैताः पतिषु रज्यन्ते याश्च नक्षत्रनामिकाः ॥ २५ ॥
आवर्तः पृष्ठतो यस्या नाभिं समनुविन्दति । तदपत्यं भवेद् ध्रस्वं ह्रस्वायुश्च विनिर्दिशेत् ॥ २६ ॥
पृष्ठावर्ता पतिं हन्ति नाभ्यावर्ता पतिव्रता । कट्यावर्ता तु स्वच्छन्दा न कदाचिद्विरज्यते ॥ २७ ॥
यस्यास्तु हसमानाया गण्डे जायेत् कूपकम् । रमते सा न कौमारे स्वच्छन्दा कार्यकारिणी ॥ २८ ॥
यस्यास्तु गच्छमानायाष्टिट्टीकायति जङ्घिका । पुत्रं व्यवस्येत्सा कर्तुं पतित्वे नात्र संशयः ॥ २९ ॥
स्थूलपादा च या कन्या सर्वांगेषु च लोमशा । स्थूलहस्ता च या स्याद्वै दासीं तां निर्दिशेद्बुधः ॥ ३० ॥
यस्याश्चोत्कटकौ२ पादौ मुखं च विकृतं भवेत् । उत्तरोष्ठे च रोमाणि सा क्षिप्रं भक्षयेत्पतिम् ॥ ३१ ॥
त्रीणि यस्याः प्रलम्बन्ते ललाटमुदरं स्फिचौ । त्रीणि भक्षयते सा तु देवरं श्वसुरं पतिम् ॥ ३२ ॥
समुद्भूषितचारित्रा गुरुभक्ता पतिव्रता । देवब्राह्मणभक्ता च मानुषीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ३३ ॥
नित्यं स्नाता सुगन्धा च नित्यं च प्रियवादिनी । अल्पाशिन्यल्परोषा च देवतां तां विनिर्दिशेत् ॥ ३४ ॥
प्रच्छन्नं कुरुते पापमपवादं च रक्षति । हदयं स्याच्च दुर्ग्राह्यं मार्जारी तां विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥
हसते क्रीडते चैव क्रुद्धा चैव प्रसीदति । नीचेषु रमते नित्यं रासभी तां विनिर्दिशेत् ॥ ३६ ॥
प्रतिकूलकरी नित्यं बन्धूनां भर्तुरेव च । स्वच्छन्दे ललितां चैव आसुरीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ३७ ॥
१ बह्वाशी बहुवाक्या च नित्यं चाप्रियवादिनी । हिनस्ति स्वपतिं या तु राक्षसीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ३८ ॥
शौचाचारपरिभ्रष्टा रूपभ्रष्टा भयङ्करा । प्रस्वेदमलपङ्का च पिशाचीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ३९ ॥
नित्यं स्नातां सुगन्धां च मांसमद्यप्रियादिनीम् । वृक्षोद्यानप्रसक्ता च गान्धर्वीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ४० ॥
चपला चञ्चला चैव नित्यं पश्येद्दिशस्तथा । चलस्वभावा लुब्धा च वानरीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ४१ ॥
चन्द्राननां शुभाङ्गीं तु मत्तवारणगामिनीम् । आरक्तनखहस्तां तु विद्याद्विद्याधरीं बुधः ॥ ४२ ॥
वीणावादित्रशब्देन वंशगीतरवेण च । पुष्पधूपप्रसक्तां च गान्धर्वीं तां विनिर्दिशेत् ॥ ४३ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्येवमुक्त्वा स महानुभावो जगाम वेधा निजमन्दिरं वै । स्त्रीणां तथा पुंस्त्ववतां च वीर यल्लक्षणं पार्थिव लोकपूज्यम् ॥ ४४ ॥
शतानीक उवाच । गकाराक्षरदेवस्य गणेशस्य महात्मनः । आराधनविधिं ब्रूहि साङ्गं मन्त्रसमन्वितम् ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । न तिथिर्न च नक्षत्रं नोपवासो विधीयते । यथेष्टं१ चेष्टतः सिद्धिः सदा भवति कामिका ॥ २ ॥
श्वेतार्कमूलं सङ्गृह्य कुर्याद्गणपतिं बुधः । अङ्गुष्ठपर्वमात्रं तु पद्मासनगतं तथा ॥ ३ ॥
चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च सर्वाभरणभूषितम् । नागयज्ञोपवीताङ्गं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ४ ॥
दन्तं सव्ये करे दद्याद्द्वितीये चाक्षसूत्रकम् । तृतीये परशुं दद्याच्चतुर्थे मोदकं न्यसेत् ॥ ५ ॥
कुङ्कुमं चन्दनं चापि समालम्भनमुच्यते । वासोभिर्भूषणै रक्तैर्माल्यैश्चाराधयेद्गणम् ॥ ६ ॥
धूपेन च सुगन्धेन मोदकैश्चापि पूजयेत् । एवं पूज्याग्रतस्तस्य भोजयेद्ब्राह्मणं बुधः ॥ ७ ॥
वामनं कुब्जकं चापि भोजयेत्पुरतो द्विजम् । आशीर्वादं ततस्तस्मात्प्राप्य सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ ८ ॥
भक्त्या कुरुकुलश्रेष्ठ १ शृणु मन्त्रपदानि वै । गं स्वाहा मूलमन्त्रोऽयं प्रणवेन समन्वितः ॥ ९ ॥
गां नमो हदयं ज्ञेयं गीं शिरः परिकीर्तितम् । शिखा च गूं नमो ज्ञेयो गैं नमः कवचं स्मृतम् ॥ १० ॥
गौं नमो नेत्रमुद्दिष्टं गः फट् कामास्त्रमुच्यते । आगच्छोल्कामुखायेति मन्त्र आवाहने ह्ययम् ॥ ११ ॥
गं गणेशाय नमो गन्धमन्त्रः प्रकीर्तितः । पुष्पोल्काय नमः पुष्पमन्त्र एष प्रकीर्तितः ॥ १२ ॥
धूपोल्काय नमो धूपमन्त्र एष प्रकीर्तितः । दीपोल्काय नमो दीपमन्त्र एष प्रकीर्तितः ॥ १३ ॥
ॐ गं महोल्काय नमो बलिमन्त्रः प्रकीर्तितः । ओं संसिद्धोल्काय नमो मन्त्रश्चायं विसर्जने ॥ १४ ॥
ओं महाकर्णाय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् गायत्री जपः पूर्वतः ॥ १५ ॥
महागणपतये वीर१ स्वाहा दक्षिणतः सदा । महोल्काय पश्चिमतः कूश्माण्डायोत्तरेण तु । एकदन्तत्रिपुरान्तकाय आग्नेय्यां वीर निर्दिशेत् ॥ १६ ॥
ओं शिवदत्त विकटहरहास प्राणाय स्वा नैर्ऋत्याम् । २ तुलम्बनात्यचलदन्तकाय स्वाहा वायव्याम् ॥ १७ ॥
पद्मदंष्ट्राय नरायेति ऐशान्यां होमयेद्बुधः । हुं फट् हुँ फट् हस्ततालध्वनिर्हसनकूर्दनः ॥ १८ ॥
मृदनर्तनगणपतिर्देवस्य मुद्रां ततो होमं समाचरेत् । न यदा वश्या भवति । कृष्णतिलाहुतिमष्टसहस्रं जुहुयात्त्रिरात्रेण राजा वश्यो भवति ॥ १९ ॥
तिलयवहोमेन सर्वे जनपदा वश्या भवन्ति । अति रूपवती कन्या गच्छन्तमनु च्छति ॥ २० ॥
चणतन्दुलहोमेनाजितो भवेत् । निम्बपत्रसमैस्तैलैर्विद्वेषणं करोति । सोमग्रहणे उदकमध्ये अवतीर्य अष्टसहस्रं जपेत् । सङ्ग्रामे अपराजितो भवति ॥ २१ ॥
आदित्याभिमुखो भूत्वा अष्टसहस्रं जपेत् । आदित्यो वरदो भवति ॥ २२ ॥
शुक्लचतुर्थ्यामुपोष्य गन्धपुष्पादिभिरर्चनं कृत्वा तिलतन्दुलाञ्जुहुयात् । शिरसा धारयंस्तैरपराजितो भवति ॥ २३ ॥
अपामार्गसमिद्भिरग्निं प्रज्वाल्य एकविंशत्याहुतीर्यो जुहुयात् । त्रिरात्राच्छत्रुं व्यापादयति ॥ २४ ॥
अथोत्तरेण मन्त्रं व्याख्यास्ये । वृक्षमूले कज्जलं सङ्गृह्य सप्तभिर्मन्त्रितं कृत्वा नेत्राण्यञ्जयेद्यं पश्यति स वशी भवति ॥ २५ ॥
पुष्पं फलं मूलं चाष्टसहस्राभिमन्त्रितं कृत्वा यस्मै ददाति स वश्यो भवति ॥ २६ ॥
यत्किञ्चिन्मूलमन्त्रेण करोति तत्सिध्यति । सर्वे ग्रहाः सुप्रीता भवन्ति । नगरद्वारं गत्वा अष्टसहस्रं द्वारं निरूपयेत् ॥ २७ ॥
पुरं द्वारेण गृह्यते प्राङ्मुखो यजति स उच्चाटयति । सम्मुखो जपति चोरान्विद्रावयति ॥ २८ ॥
तृणानि लूनयति । काष्ठानि च्छेदयति ॥ २९ ॥
१ गजराजेन युद्धयति । जलमध्ये सप्तरात्रं जपेत् । अकाले वर्षयति । कूपतडागाञ्छोषयति । प्रतिमां नृत्ययति । आकर्षयति । स्तम्भयति । योजनशतात्स्त्रीपुरुषानाकर्षयति ॥ ३० ॥
गोरोचनां च सहस्राभिमन्त्रितां कृत्वा हस्ते बद्ध्वा योजनशतसहस्रं गत्वा पुनरागच्छति ॥ ३१ ॥
अथ मारयितुकामः खदिरकीलकं कृत्वा स्त्रीपुरुषं विचिन्त्य हदये निखनयेत् । क्षणादेव म्रियते ॥ ३२ ॥
सर्वपातकविमुक्तो भवति । अग्नितेजाः सर्वेभ्योऽपराजितो भवति ॥ ३३ ॥
ॐ वकतुण्डाय स्वाहा । ॐ एकदंष्ट्राय स्वाहा । ॐ कृतकृष्णाय स्वाहा । ॐ गजकर्णाय स्वाहा । ॐ लम्बोदराय स्वाहा । ॐ विकटाय स्वाहा । ॐ धूम्रवर्णाय स्वाहा । ॐ गगनकूजाय स्वाहा । ॐ विनायकाय स्वाहा । ॐ गणपतये स्वाहा । ॐ हस्तिमुखाय स्वाहा ॥ ३४ ॥
सुमन्तरुवाच । निम्बमयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा नित्यधूपगन्धादिभिरर्चयित्वा प्रच्छन्नं शिरसि बद्ध्वा गच्छेत् । सर्वजनप्रियो भवति । श्वेतार्कमूलाङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कृत्वा धूपादिभिरर्चयित्वा सर्वान्वर्णान्वशमानयति । श्वेतचन्दनमङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कृत्वा पुष्पगन्धादिभिरर्चयित्वा शुक्लचतुर्थ्यामष्टम्यां वा बलिं कुर्यादष्टसहस्रं जुहुयाद्दध्ना पायसेन राजानं वशमानयति । रक्तचन्दनमयं गणपतिमङ्गुष्ठमात्रं कृत्वा भौतिकं बलिं दद्याद्दधिमधुघृताहुतीनां गणपतिमष्टसहस्रं जुहुयादात्मप्रापिकां प्रजां वशमानयति । रक्तकरवीरमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । रक्तपुष्पगन्धोपहारैर्बलिं दद्यात् । तिललवणघृतेनाष्टसहस्रं जुहुयात् । दशग्रामान्वशमानयति । श्वेतकरवीराङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा तिलपिष्टदधिघृतक्षीरहरिद्रामिश्रेणाष्टसहस्रं । जुहुयाद्वेश्यां वशमानयति । अश्वत्थमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपबलिं दत्त्वा शतं जुहुयाच्छत्रुं वशमानयति । अर्कमूलाङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपबलीन् दद्यात् । तिन्दुकाष्टशतं जुहुयाच्छत्रुं वशमानयति । बिल्वमूलमयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कृत्वा गन्धपुष्पधूपार्चितं कृत्वा त्रिमध्वक्तानामष्टसहस्रं जुहुयाद्राजामात्यान्वशमानयति । शिरसि धूपान्धृत्वा गच्छेद्राजद्वारं विग्रहे जयो भवति । हस्तिदन्तमृत्तिकामयमङ्गुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । गन्धपुष्पधूपार्चितं कृत्वा. कृष्णचतुर्थ्यां नग्नो भूत्वाभ्यर्चयेत् । सप्त वाराञ्जपेन्नित्यं १ नारीणां सुभगो भवति । वृषभशृङ्गमृत्तिकाङ्गुष्ठमात्रं गणपतिं कारयेत् । गन्धपुष्पार्चितं कृत्वा गुग्गुलुधूपं दद्याद्घोषपतिं वशमानयति । अथ वा वल्मीकमृत्तिकांगुष्ठपर्वमात्रं गणपतिं कारयेत् । कटुकतैलेन प्रतिमां लेपयेत् । उन्मत्तककाष्ठेनाग्निं प्रज्वाल्याहुतीनामष्टसहस्रं जुहुयात्तिलसर्षपमिश्रेण सर्वधूपं दद्यात्त्रिकटुकेन लेपयेत् । अगरुधूपं दद्याद्राजानं वशमानयति । परेषां च वल्लभो भवति । रक्तचन्दनेनात्मानं धूपयेत्सुभगो भवति । ॐ गणपतये वक्रतुण्डाय गजदन्ताय गुलगुलेतिनिनादाय२ चतुर्भुजाय त्रिनेत्राय मुशलपाशवज्रहस्ताय सर्वभूतदमनाय सर्वलोकवशंकराय सर्वदुष्टोपघातजननाय सर्वशत्रुविमर्दनाय सर्वराज्यसमीहनाय राजानमिह वशमानय हन हन पच पच वज्राङ्कुशेन गणेश फट् स्वाहा । ॐ गां गीं गूं गैं गौं गः स्वाहा नमः हदयं मूलमन्त्रस्य । ॐ कः शिरः ॐ खः शिखा ॐ गः हदयम् ॐ गुः वक्त्रं ॐ गैं नेत्रम् । ॐ घः कवचम् ॐ ङ आवाहनं हदयस्य आवाहनाङ्गानि भवन्ति ॐ नमः हदयं मूलमन्त्रस्य ॐ गाः शिरः ॐ गैः नमः शिखा ॐ गौः नमः कवचम् ॐ गं नमः नेत्रे ॐ गः फट् अस्त्रम् । ॐ अङ्गुष्ठोल्काय स्वाहा आवाहनं हदयस्य स्वाहा विसर्जनं हदयस्य ॐ गन्धोल्काय स्वाहा । गन्धमन्त्रः ॥ ॐ धर्मभूतोल्काय स्वाहा ॥ पुष्पमन्त्रः ॥ दुर्जयाय १ पूर्वेण । ॐ धूर्जटये दक्षिणेन । ॐ लम्बोदराय पश्चिमतः । ॐ गणपतये उत्तरतः । ॐ गणाधिपतये ऐशान्याम् । ॐ महागणपतये आग्नेय्याम् । ॐ कूश्माण्डाय नैर्ऋत्याम् । ॐ एकदन्तत्रिपुरघातिने२ त्रिनेत्राय वायव्याम् । ॐ महागणपतये विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥ गायत्री । पद्मदंष्ट्रामालाप्रकर्षणीपरश्वंकुशपाशपटहमुद्रा अष्टौ मुद्रा दर्शयित्वा ततः कर्माणि कारयेत् । कृष्णतिलाहुतीनामष्टसहस्रं जुहुयात् । राजानं वशमानयेत् । आवाहनाद्येकादशमुद्रा नैवेद्यान्तं क्रमाद्दर्शयेत् । आराधयेद्येन विधिना त्रिनेत्रं शूलिनं हरम् । तेनैवाराधयेद्देवं विघ्नेशं गणपं नृप ॥ १ ॥
तदेव मण्डलं चास्य अङ्गन्यासस्तथैव च । ऋते मन्त्रपदानीह समानं सर्वमेव हि ॥ २ ॥
पूजयेद्यस्तु विघ्नेशमेकदन्तमुमासुतम् । नश्यन्ति तस्य विघ्नानि न चारिष्टं कदाचन ॥ ३ ॥
यश्चोपवासं कृत्वा तु चतुर्थ्यां पूजयेन्नरः । सर्वे तस्य समारम्भाः सिध्येयुर्नात्र संशयः ॥ ४ ॥
यस्यानुकूलो विघ्नेशः शिवयोः कुलनन्दन । तस्यानुकूलं सर्वं स्याज्जगद्वै सर्वकर्मसु ॥ ५ ॥
तस्मादाराधयेदेनं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । कुङ्कुमागुरुधूपेन तथैवोण्डीरकस्रजा । ३ पललोल्लापिकाभिश्च जातिकोन्मत्तकैस्तथा ॥ ६ ॥
शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तु विधिनानेन पूजयेत् । तस्य सिध्यति निर्विघ्नं सर्वकर्म न संशयः ॥ ७ ॥
एकदन्ते जगन्नाथे गणेशे तुष्टिमागते । पितृदेवमनुष्याद्याः सर्वे तुष्यन्ति भारत ॥ ८ ॥
तस्मादाराधयेदेनं सदा भक्तिपुरःसरम् । कर्णलेपैस्तुण्डिकाभिर्मोदकैश्च१ महीपते । पूजयेत्सततं देवं विघ्नविनाशाय दन्तिनम् ॥ ९ ॥
सुमन्तुरुवाच । शिवा शान्ता सुखा राजंश्चतुर्थी त्रिविधा स्मृता । मासि भाद्रपदे शुक्ला शिवा लोकेषु पूजिता ॥ १ ॥
तस्यां स्नानं तथा दानमुपवासो जपस्तथा । क्रियमाणं शतगुणं प्रसादाद्दन्तिनो नृप ॥ २ ॥
गुडलवणघृतानां तु दानं शुभकरं स्मृतम् । गुडापूपैस्तथा वीर पुण्यं ब्राह्मणभोजनम् ॥ ३ ॥
यास्तस्यां नरशार्दूल पूजयन्ति सदा स्त्रियः । गुडलवणपूपैश्च श्वश्रूं श्वसुरमेव च ॥ ४ ॥
ताः सर्वाः सुभगाः स्युर्वे१ विघ्रेशस्यानुमोदनात् । कन्यका तु विशेषेण विधिनानेन पूजयेत् ॥ ५ ॥
सुमन्तुरुवाच । माघे मासि तथा शुक्ला या चतुर्थी महीपते । सा शान्ता शान्तिदा नित्यं शान्तिं कुर्यात्सदैव हि ॥ ६ ॥
स्नानदानादिकं कर्म सर्वमस्यां कृतं विभो । भवेत्सहस्रगुणितं प्रसादात्तस्य२ दन्तिनः ॥ ७ ॥
कृतोपवासो यस्तस्यां पूजयेद्वि घ्ननायकम् । तस्य होमादिकं कर्म भवेत्साहस्रिकं नृप ॥ ८ ॥
लवणं च गुडं शाकं गुडपूपांश्च भारत । दत्त्वा भक्त्या तु विप्रेभ्यः फलं साहस्रिकं भजेत्३ ॥ ९ ॥
विशेषतः स्त्रियो राजन्पूजयन्तो गुरुं नृप । गुडलवणघृतैर्वीर सदा स्युर्भाग्यसंयुताः४ ॥ १० ॥
सुमन्तुरुवाच । सुखावहा च सुसुखा सौभाग्यकरणी परम् ॥ ११ ॥
चतुर्थी कुरुशार्दूल रूपसौभाग्यदा शुभा । सुखाव्रतं महापुण्यं रूपदं भाग्यदं तथा ॥ १२ ॥
सुसूक्ष्मं सुकरं धन्यमिह पुण्यसुखावहम् । परत्र फलदं वीर दिव्यरूपप्रदायकम् ॥ १३ ॥
हसितं ललितं चोक्तं चेष्टितं च सुखावहम् । सविलासभुजक्षेपश्चंक्रमश्चेष्टितं शुभम् ॥ १४ ॥
सुखाव्रतेन सर्वेषां सुखं कुरुकुलोद्वह । कृत्येन पूजिते चेशे विघ्रेशे शिवयोः सुते ॥ १५ ॥
यदा शुक्लचतुर्थ्यां तु वारो भौमस्य वै भवेत् । तदा सा सुखदा ज्ञेया चतुर्थी वै सुखेति च ॥ १६ ॥
पुरा मैथुनमाश्रित्य स्थिताभ्यां तु हिमाचले । भीमोमाभ्यां महाबाहो रक्तबिन्दुश्च्युतः क्षितौ ॥ १७ ॥
मेदिन्यां स प्रयत्नेन सुखे विधृतोऽनया । जातोस्याः स कुजो वीर रक्तो रक्तसमुद्भवः ॥ १८ ॥
ममाङ्गतो यथोत्पन्नस्तस्मादङ्गारको ह्ययम् । अङ्गदोङ्गोपकारश्च अङ्गानां तु प्रदो नृणाम् ॥ १९ ॥
सौभाग्यादिकरो यस्मात्तस्मादङ्गारको मतः । भक्त्या चतुर्थ्यां नक्तेन यो वै श्रद्धासमन्वितः ॥ २० ॥
उपवत्स्यति ना राजन्नारी वा नान्यमानसा । पूजयेच्च कुजं भक्तया रक्तपुष्पविलेपनैः ॥ २१ ॥
गणेशं प्रथमं भक्त्या योजयेच्छद्धयान्वितः । यस्य तुष्टः प्रयच्छेत्स सौभाग्यं रूपसम्पदम् ॥ २२ ॥
पूर्वं च कृतसङ्कल्पः स्नानं कृत्वा यथाविधि । गृहीत्वा मृत्तिकां वन्देन्मन्त्रेणानेन भारत ॥ २३ ॥
इह त्वं वन्दिता पूर्वं कृष्णेनोद्धरता किल । तस्मान्मे दह पाप्मानं यन्मया पूर्वसञ्चितम् ॥ २४ ॥
इमं मन्त्रं पठन्वीर आदित्याय प्रदर्शयेत् । आदित्यरश्मिसम्पूतां गङ्गाजलकणोक्षिताम् ॥ २५ ॥
दत्त्वा मृदं शिरसि तां सर्वाङ्गेषु च योजयेत् । ततः स्नानं प्रकुर्वीत मन्त्रयेत जलं पुनः ॥ २६ ॥
त्वमापो योनिः सर्वेषां दैत्यदानवद्यौकसाम् । स्वेदाण्डजोद्भिदां चैव रसानां पतये नमः ॥ २७ ॥
स्नातोऽहं सर्वतीर्थेषु सर्वप्रस्रवणेषु च । तडागेषु च सर्वेषु मानसादिसरःसु च ॥ २८ ॥
नदीषु देवखातेषु सुतीर्थेषु ह्रदेषु वै । ध्यायन्यठन्निमं मन्त्रं ततः स्नानं समाचरेत् ॥ २९ ॥
ततः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा गृहमागत्य वै स्पृशेत् । दूर्वाश्वत्थौ शमीं स्पृष्ट्वा गां च मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ ३० ॥
दूर्वा नमस्य मन्त्रेण शुचौ भूमौ समुत्थिताम् । त्वं दूर्वेऽमृतनामासि सर्वदेवैस्तु वन्दिता ॥ ३१ ॥
वन्दिता दह तत्सर्वं दुरितं यन्मया१ कृतम् ॥ ३२ ॥
शमीमन्त्रं प्रवक्ष्यामि तन्निबोध महीपते । पवित्राणां पवित्रां त्वं काश्यपी प्रथिता श्रुतौ । शमी शमय मे पापं नूनं वेत्सि धराधरान् ॥ ३३ ॥
अश्वत्थालम्भने वीर मन्त्रमेतं निबोध मे । नेत्रस्पन्दादिजं दुःखं दुःस्वप्नं दुर्विचिन्तनम् । शक्तानां च समुद्योगमश्वत्थ त्वं क्षमस्व मे ॥ ३४ ॥
इमं मन्त्रं पठन्वीर कुर्याद्वै स्पर्शनं बुधः । ततो देव्यै तु गां दद्याद्वीरं कृत्वा प्रदक्षिणाम् । समालभ्य तु हस्तेन ततो मन्त्रमुदीरयेत् ॥ ३५ ॥
सर्वदेवमयी देवि मुनिभिस्तु सुपूजिता । तस्मात्स्पृशामि वन्दे त्वां वन्दिता पापहा भव ॥ ३६ ॥
इमं मन्त्रं पठन्वीर भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । प्रदक्षिणं तु यः कुर्यादर्जुनं कुरुनन्दन । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी स्यान्न संशयः ॥ ३७ ॥
एवं मौनेन चागत्य ततो वह्निगृहं व्रजेत् । प्रक्षाल्य च मृदा पादावाचान्तोग्निगृहं विशेत् । होमं तत्र प्रकुर्वीत एभिर्मन्त्रपदैर्वरैः३ ॥ ३८ ॥
शर्वाय शर्वपुत्राय क्षोण्युत्सङ्गभवाय च । कुजाय ललिताङ्गाय लोहिताङ्गाय वै तथा ॥ ३९ ॥
ॐकारपूर्वकैर्मन्त्रैः स्वाहाकारसमन्वितैः । अष्टोत्तरशतं वीर अर्धार्धमर्धमेव च ॥ ४० ॥
एतैर्मन्त्रपदैर्भक्त्या शक्त्या वा कामतो नृप । खादिरैः सुसमिद्भिस्तु चाज्यदुग्धैर्यवैस्तिलैः ॥ ४१ ॥
भक्ष्यैर्नानाविधैश्चान्यैः शक्त्या भक्त्या समन्वितः । हुत्वाहुतीस्ततो४ वीर देवं संस्थापयेत्क्षितौ ॥ ४२ ॥
सौवर्णं राजतं वापि शक्त्या दारुमयं नृप । देवदारुमयं वापि श्रीखण्डचन्दनैरपि ॥ ४३ ॥
ताम्रे पात्रे रौप्यमये चाज्यकुङ्कुमकेसरैः । अन्यैर्वा लोहितैर्वापि पुष्पैः पत्रैः फलैरपि । रक्तैश्च विविधैर्वीर अथ वा शक्तितोऽर्चयेत्१ ॥ ४४ ॥
वरद्विसृजते वित्तं वित्तवान्वीर भक्तितः । तावद्विवर्धते पुण्यं दातुं शतसहस्रिकम् ॥ ४५ ॥
अन्ये ताम्रमये पात्रे वंशजे मृन्मयेऽपि वा । पूजयन्ति नराः शक्त्या कृत्वा कुङ्कुमकेशरैः । पुरुषाकृतिकृतं पात्र इमं मन्त्रैः समर्चयेत् ॥ ४६ ॥
अग्रिर्मूर्धेति मन्त्रेण गन्धपुष्पादिभिस्तथा । धूपैरभ्यर्च्य विधिवद्ब्राह्मणाय प्रदीयते ॥ ४७ ॥
गुडौदनं घृतं क्षीरं गोधूमाञ्छालितण्डुलान् ॥ । अवेक्ष्य शक्तिं दद्याद्वै दरिद्रो वित्तवांस्तथा ॥ ४८ ॥
वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विद्यमाने धने नृप । वित्तशाठ्यं हि कुर्वाणो नामुत्र बलभाग्भवेत् ॥ ४९ ॥
शतानीक उवाच । अङ्गारकेण संयुक्ता चतुर्थी नक्तभोजनैः । उपोष्या कतिमात्रा तु उताहो सकृदेव तु२ ॥ ५० ॥
सुमन्तुरुवाच । चतुर्थी सा चतुर्थी सा यदाङ्गारकसंयुता । उपोष्या तत्र तत्रैव प्रदेयो विधिवद्गुडः ॥ ५१ ॥
उपोष्य नक्तेन विभो चतस्रः कुजसंयुता । चतुर्थ्यां च चतुर्थ्यां च विधानं शृणु यादृशम् ॥ ५२ ॥
सौवर्णं तु कुजं कृत्वा सविनायकमादरात् । दशसौवर्णिकं मुख्यं दशार्धमर्धमेव च ॥ ५३ ॥
सौवर्णपात्रे रौप्ये वा भक्त्या ताम्रमयेऽपि वा । विंशत्पलानि पात्राणि विंशत्यर्धपलानि वा ॥ ५४ ॥
विंशत्कर्षाणि वा वीर विंशदर्धार्धमेव वा । रौप्यसङ्ख्यं पलं कार्यं पलार्धमर्धमेव च ॥ ५५ ॥
शक्त्या वित्तैश्च भक्त्या च पात्रे ताम्रमयेऽपि तु । प्रतिष्ठाप्य ग्रहेशं वै वस्त्रैः सम्परिवेष्टितम् । विविधैः साधकै रक्तैः पुष्पै रक्तैः समन्वितम् ॥ ५६ ॥
ब्राह्मणाय सदा दद्याद्दक्षिणासहितं नृप । वाचकाय महाबाहो गुणिने श्रेयसे नृप ॥ ५७ ॥
इति ते कथिता पुण्या तिथीनामुत्तमा तिथिः । यामुपोष्य नरो रूपं दिव्यमाप्नोति भारत ॥ ५८ ॥
कान्त्यात्रेयसमं वीरं तेजसा रविसन्निभम् । प्रभया रविकल्पं च समीरबलसंश्रितम् ॥ ५९ ॥
ईदृग्रूपं समाप्येह याति भौमसदो नृप । प्रसादाद्विघ्ननाथस्य तथा गणपतेर्नृप ॥ ६० ॥
पठतां शृण्वतां राजन्कुर्वतां च विशेषतः । ब्रह्महत्यादिपापानि क्षीयन्ते नात्र संशयः । ऋद्धिं वृद्धिं तथा लक्ष्मीं लभते नात्र संशयः ॥ ६१ ॥
सुमन्तुरुवाच । पञ्चमी दयिता राजन्नागानां नन्दिवर्धिनी । पञ्चम्यां किल नागानां भवतीत्युत्सवो महान् ॥ १ ॥
वासुकिस्तक्षकश्चैव कालियो मणिभद्रकः । ऐरावतो धृतराष्ट्रः१ कर्कोटकधनञ्जयौ । एते प्रयच्छन्त्यभयं प्राणिनां प्राणजीविताम् ॥ २ ॥
पञ्चम्यां स्नपयन्तीह नागान्क्षीरेण ये नराः । तेषां कुले प्रयच्छन्ति तेऽभयप्राणदक्षिणाम् ॥ ३ ॥
शप्ता नागा यदा मात्रा दह्यमाना दिवानिशम् । निर्वापयन्ति स्नपनैर्गवां३ क्षीरेण मिश्रितैः ॥ ४ ॥
ये स्नपयन्ति वै नागान्भक्त्या श्रद्धासमन्विता । तेषां कुले सर्पभयं न भवेदिति निश्चयः ॥ ५ ॥
शतानीक उवाच । मात्रा शप्ताः कथं नागाः किं समुद्दिश्य कारणम् । कथं चानन्दकरणं कस्य वा सम्प्रसादजम् ॥ ६ ॥
सुमन्तुरुवाच । उच्चैःश्रवा अश्वरत्नं श्वेतो जातोऽमृतोद्भवः । तं दृष्ट्वा चाब्रवीत्कद्रूर्नागानां जननी स्वसाम् ॥ ७ ॥
अश्वरत्नमिदं श्वेतं सम्प्रेक्षेऽमृतसम्भवम् । कृष्णांश्च वीक्षसे बालान्सर्वं श्वेतमुताम्बरे ॥ ८ ॥
विनतोवाच । सर्वश्वेतो हयवरो नास्य कृष्णो न लोहितः । कथं पश्यसि कृष्णं त्वं विनतोवाच तां स्वसाम्४ ॥ ९ ॥
कद्रूरुवाच । वीक्षेऽहमेकनयना कृष्णबालसमन्वितम् । द्विनेत्रा त्वं तु विनते न पश्यसि पणं कुरु ॥ १० ॥
विनतोवाच । अहं दासी भवित्री ते कृष्णे केशे प्रदर्शिते । न चेद्दर्शयसे कद्रु मम दासी भविष्यसि ॥ ११ ॥
एवं ते विपणं कृत्वा गते क्रोधसमन्विते । विनता शयने सुप्ता कद्रूर्जिह्ममचिन्तयत् ॥ १२ ॥
आहूय पुत्रान्प्रोवाच बाला भूत्वा हयोत्तमे । तिष्ठध्वं विपणे जेष्ये विनतां जयगर्द्धिनीम् ॥ १३ ॥
प्रोचुस्ते जिह्मबुद्धिं तां नागा मातां१ विगृह्य तु । अधर्म्यमेतन्मातस्ते न करिष्याम ते वचः ॥ १४ ॥
ताञ्शशाप रुषा कद्रूः पावको वः प्रधक्ष्यति । गते बहुतिथे काले पाण्डवो जनमेजयः ॥ १५ ॥
सर्पसत्रं स कर्ता वै भुवि ह्यन्यैः सुदुष्करम् । तस्मिन्सत्रे स तिग्मांशुः पावको वः प्रधक्ष्यति ॥ १६ ॥
एवं शप्त्वा रुषा कद्रूः किञ्चिन्नोक्तवती तु सा । मात्रा शप्तास्तथा नागाः कर्तव्यं नान्वपत्सत ॥ १७ ॥
वासुकिं दुःखितं ज्ञात्वा ब्रह्मा प्रोवाच सान्त्वयन् । मा शुचो वासुकेऽत्यर्थं शृणु मद्वचन परम् ॥ १८ ॥
यायावरकुले जातो जरत्कारूरिति द्विजः । भविष्यति महातेजास्तस्मिन्काले तपोनिधिः १ । ॥ १९ ॥
भगिनीं च जरत्कारुं तस्मै त्वं प्रतिदास्यसि । भविता तस्य पुत्रोऽसावास्तीक इति विश्रुतः ॥ २० ॥
स तत्सत्रं प्रवृद्धं वै नागानां भयदं महत् । निषेधेत्सुमतिर्वाग्भिरग्र्याभिस्तं नविष्यति ॥ २१ ॥
तदिमां भगिनीं राजंस्तस्य त्वं प्रतिदास्यसि । जरत्कारुं जरत्कारोः प्रदद्या अविचारयन् ॥ २२ ॥
यदासौ प्रार्थतेऽरण्ये यत्किञ्चिद्धि वदिष्यति । तत्कर्तव्यमशङ्केन यदीच्छेः श्रेय आत्मनः ॥ २३ ॥
पितामहवचः श्रुत्वा वासुकिः प्रणिपत्य च । तथाकरोद्यथा चोक्तं यत्नं च परमास्थितः ॥ २४ ॥
तच्छ्रुत्वा पन्नगाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । पुनर्जातमिवात्मानं मेनिरे भुजगोत्तमाः ॥ २५ ॥
तत्र सत्रं महाबाहो१ तव पित्रा प्रवर्तितम् । ऋत्विग्भिः स हि तेनेह सर्वलोकेषु दुष्करम् ॥ २६ ॥
प्रोक्तं च विष्णुना पूर्वं धर्मपुत्रस्य धीमतः । अवश्यं तस्य भविता नागानां भयकारकम्३ ॥ २७ ॥
तस्मात्कालान्तराद्राजन्साग्रे वर्षशते गते । तत्सत्रं भविता घोरं नागानां क्षयकारकम् ॥ २८ ॥
यास्यन्त्यधर्मभरिता दन्दशूका विषोल्बणाः । कोटिसङ्ख्या महाराज निपतिष्यन्त्यहर्निशम् ॥ २९ ॥
अपूर्वे तु निमग्नानां घोरे रौद्राग्निसागरे । आस्तीकस्तत्र भविता तेषां नौर्वह्निसागरे ॥ ३० ॥
श्रुत्वा स चाग्निं राजानमृत्विजस्तदनन्तरम् । निवर्तयिष्यते यागं नागानां मोहनं परम् ॥ ३१ ॥
पञ्चम्यां तत्र भविता ब्रह्मा प्रोवाच लेलिहान् । तस्मादियं महाबाहो पञ्चमी दयिता सदा । नागानामानन्दकरी दत्ता वै ब्रह्मणा पुरा ॥ ३२ ॥
कृत्वा तु भोजनं पूर्वं ब्राह्मणानां तु कामतः । विसृज्य नागाः प्रीयन्तां ये केचित्पृथिवीतले ॥ ३३ ॥
ये च हेलिमरीचिस्था येऽन्तरे दिवि संस्थिताः । ये नदीषु महानागा ये सरस्वतिगामिनः । ये च वापीतडागेषु तेषु सर्वेषु वै नमः ॥ ३४ ॥
नागान्विप्रांश्च सम्पूज्य विसृज्य च यथार्थतः । ततः पश्चात्तु भुञ्जीत सह भृत्यैर्नराधिप ॥ ३५ ॥
पूर्वं मधुरमश्नीयात्ततो भुञ्जीत कामतः । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ३६ ॥
मृतो नागपुरं याति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः । विमानवरमारूढो रमते कालमीप्सितम् ॥ ३७ ॥
इह चागत्य राजासावयुतानां१ वरो भवेत् । सर्वरत्नसमृद्धः स्याद्वाहनाढ्यश्च जायते ॥ ३८ ॥
पञ्च जन्मान्यसौ राजा द्वापरे द्वापरे भवेत् । आधिव्याधिविनिर्मुक्तः पत्नीपुत्रसहायवान् । तस्मात्पूज्याश्च पाल्याश्च२ घृतपायसगुग्गुलैः ॥ ३९ ॥
शतानीक उवाच । दशन्ति ये नरं विप्र नागाः क्रोधसमन्विताः । भवेत्किं तस्य दष्टस्य विस्तराद् ब्रूहि मे द्विज ॥ ४० ॥
सुमन्तुरुवाच । नागदष्टो नरो राजन्प्राप्य मृत्युं व्रजत्यधः । अधो गत्या भवेत्सर्पो निर्विषो नात्र संशयः ॥ ४१ ॥
शतानीक उवाच । नागदष्टः पिता यस्य भ्राता वा दुहितापि वा । माता पुत्रोऽथ वा भार्या किं कर्तव्यं वदस्व मे ॥ ४२ ॥
मोक्षाय तस्य विप्रेन्द्र दानं व्रतमुपोषणम् । ब्रूहि तद्द्विजशार्दूल येन तद्वै करोम्यहम् ॥ ४३ ॥
सुमन्तुरुवाच । उपोष्या पञ्चमी राजन्नागानां पुष्टिवर्धिनी । त्वमेवमेकं राजेन्द्र विधानं शृणु भारत ॥ ४४ ॥
मासि भाद्रपदे या तु कृष्णपक्षे१ महीपते । महापुण्या तु सा प्रोक्ता ग्राह्यापि च महीपते ॥ ४५ ॥
ज्ञेया द्वादश षञ्चम्यो हायने भरतर्षभ । चर्तुथ्यां त्वेकभक्तं तु तस्यां नक्तं प्रकीर्तितम् ॥ ४६ ॥
भुवि चित्रमयान्नागानथ वा कलधौतकान् । कृत्वा दारुमयान्वापि अथ वा मृन्मयान्नृप ॥ ४७ ॥
पञ्चम्यामर्चयेद्भक्त्या नागानां पञ्चकं नृप । करवीरैः शतपत्रैर्जातीपुष्पैश्च सुव्रत ॥ ४८ ॥
तथा गन्धैश्च धूपैश्च पूज्य पञ्चकमुत्तमम् ॥ ३ ॥
ब्राह्मणं भोजयेत्पश्चाद् घृतपायसमोदकैः ॥ ४९ ॥
अनन्तो वासुकिः शङ्खः पद्मः कम्बल एव च । तथा कर्कोटको नागो नागो ह्यश्वतरो नृप ॥ ५० ॥
धृतराष्ट्रः शङ्खपालः कालियस्तक्षकस्तथा । पिङ्गलश्च तथा नागो मासि मासि प्रकीर्तिताः ॥ ५१ ॥
वत्सरान्ते पारणं स्याद्ब्राह्मणान्भोजयेद्बहून् । इतिहासविदे नागं गैरिकेण कृतं नृप । तथार्चना प्रदातव्या वाचकाय महीपते ॥ ५२ ॥
एष वै नागपञ्चम्या५ विधिः प्रोक्ता बुधैर्नृप । तव पित्रा कृतश्चैव पितुर्मोक्षाय भारत ॥ ५३ ॥
त्वमेकमेकं वै वीर पञ्चम्यां भरतर्षभ । सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं दत्त्वा तथा च गाम् ॥ ५४ ॥
व्यासाय कुरुशार्दूल पितुरानृण्यमाप्नुयाः । तव पित्रा कृता ह्येवं पञ्चम्युपासना नृप ॥ ५५ ॥
उत्सृज्य नागतां वीर तव पूर्वपितामहः । पुष्पोत्तरं सदो गत्वा तथा पुष्पसदो नृप ॥ ५६ ॥
सुनासीरसदो गत्वा तदा भर्गसदो गतः । स्वभूसदस्ततो गत्वा कञ्जजस्य सदो गतः ॥ ५७ ॥
अन्येऽपि ये करिष्यन्ति इदं व्रतमनुत्तमम् । दष्टको मोक्ष्यते तेषां शुभं स्थानमवाप्स्यति ॥ ५८ ॥
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरः१ श्रद्धासमन्वितः । कुले तस्य न नागेभ्यो भयं भवति कुत्रचित् ॥ ५९ ॥
शतानीक उवाच । सर्पाणां कति रूपाणि के वर्णाः किं च लक्षणम् । का जातिस्तु भवेत्तेषां केषु योनिकुलेषु वा ॥ १ ॥
सुमन्तुरुवाच । पुरा मेरौ नगवरे कश्यपं तपसां निधिम् । प्रणम्य शिरसा भक्तया गौतमो वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥
सर्पाणां कति रूपाणि किं चिह्नं किं च लक्षणम् । जातिं कुलं तधा वर्णान्ब्रूहि सर्वं प्रजापते ॥ ३ ॥
कथं वा जायते सर्पः कधं मुञ्चेद्विषं प्रभो । विषवेगाः कति प्रोक्ताः कत्येव विषनाडिकाः ॥ ४ ॥
दंष्ट्राः कतिविधाः प्रोक्ताः किं प्रमाणं विषागमे । गृह्णीते तु कदा गर्भं कथं चेह प्रसूयते ॥ ५ ॥
कीदृशी स्त्री पुमांश्चैव कीदृशश्च नपुंसकः । किं नाम दशनं चैव एतत्कथय सुव्रत ॥ ६ ॥
तस्य१ तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपः प्रत्यभाषत । शृणु गौतम तत्त्वेन सर्पाणामिह लक्षणम् ॥ ७ ॥
मास्याषाढे तथा ज्येष्ठे प्रमाद्यन्ति भुजङ्गमाः । ततो नागोऽथ नागी च मैथुने सम्प्रपद्यते ॥ ८ ॥
चतुरो वार्षिकान्मासान्नागी गर्भमधारयत् । ततः कार्त्तिकमासे तु अण्डकानि प्रसूयते ॥ ९ ॥
अण्डकानां तु विज्ञेये द्वेशते द्वे च विंशती । तान्येव भक्षयेत्सा तु भोगैकं घृणया त्यजेत् ॥ १० ॥
स्वर्णार्कवर्णाद्वै तस्मात्पुमान्सञ्जायतेऽण्डकात् । तान्येव खादते सर्प अहोरात्राणि विंशतिम् ॥ ११ ॥
स्वर्णकेतकवर्णाभाद्दीर्घराजीवसन्निभात् । तस्मादुत्पद्यते स्त्री वै अण्डाद्ब्राह्मणसत्तम ॥ १२ ॥
शिरीषपुष्पवर्णाभादण्डकात्स्यान्नपुंसकः । ततो भिनत्ति चाण्डानि षण्मासेन तु गौतम ॥ १३ ॥
ततस्ते प्रीतिसम्बन्धात्स्नेहं बध्नन्ति बालकाः । ततोऽसौ सप्तरात्रेण कृष्णो भवति पन्नगः ॥ १४ ॥
आयुःप्रमाणं सर्पाणां शतं विंशोत्तरं स्मृतम् । मृत्युश्चाष्टविधो ज्ञेयः शृणुष्वात्र यथाक्रमम् ॥ १५ ॥
मयूरान्मानुषाद्वापि चकोराद्गोखुरात्तथा ॥ २ ॥
बिडालान्नकुलाच्चैव वराहाद्वृश्चिकात्तथा । एतेषां यदि मुच्येत जीवेद्विंशोत्तरं शतम् ॥ १६ ॥
सप्ताहे तु ततः पूर्णे दंष्ट्राणां चाधिरोहणम् । विषस्यागमनं तत्र निक्षिपेच्च पुनः पुनः ॥ १७ ॥
एवं ज्ञात्वा तु तत्त्वेन विषकर्म्मारभेत वै । एकविंशतिरात्रेण विषदंष्ट्रा सुजायते । नागीपार्श्वसमावर्ती बालसर्पः स उच्यते ॥ १८ ॥
पञ्चविंशतिरात्रस्तु सद्यः प्राणहरो भवेत् । षण्मासाज्जातमात्रस्तु कञ्चुकं वै प्रमुञ्चति ॥ १९ ॥
पादानां चापि विज्ञेये द्वे शते द्वे च विंशती । गोलोमसदृशाः पादाः प्रविशन्ति क्रमन्ति च ॥ २० ॥
सन्धीनां चास्य विज्ञेये द्वेशते विंशती तथा । अंगुल्यश्चापि विज्ञेया द्वे शते विंशती तथा ॥ २१ ॥
अकालजाता ये सर्पा निर्विषास्ते प्रकीर्तिताः । पञ्चसप्ततिवर्षाणि आयुस्तेषां प्रकीर्तितम् ॥ २२ ॥
रक्तपीतशुक्लदन्ता अनीला मन्दवेगिनः । एते अल्पायुषो ज्ञेयो अन्ये च भीरवः स्मृता ॥ २३ ॥
एकं चास्य भवेद्वक्त्रं द्वे जिह्वे च प्रकीर्तिते । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः पन्नागानां न संशयः ॥ २४ ॥
तेषां मध्ये चतस्रस्तु दंष्ट्रा याः सुविषावहाः । मकरी कराली कालरात्री यमदूती तथैव च ॥ २५ ॥
सर्वासां चैव दंष्ट्राणां देवताः परिकीर्तिताः । प्रथमा ब्रह्मदेवत्या द्वितीया विष्णुदेवता । तृतीया रुद्रदेवत्या चतुर्थी यमदेवता ॥ २६ ॥
हीना प्रमाणतः सा तु वामनेत्रं समाश्रिता । नास्यां मन्त्राः प्रयोक्तव्या नौषधं नैव भेषजम् ॥ २७ ॥
वैद्यः पराङ्मुखो याति मृत्युस्तस्या विलेखनात् । चिकित्सा न बुधैः कार्या तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ २८ ॥
मकरीं मासिकां विद्यात्कराली च द्विमासिका । कालरात्री भवेत्त्रीणि चतुरो यमदूतिका ॥ २९ ॥
मकरीं गुडौदनं१ दद्यात्कषायान्नं करालिकाम् । कालरात्रीं कटुयुतं दूतीं वै सान्निपातिकम् ॥ ३० ॥
मकरी शस्त्रकं विद्यात्कराली काकपादिका । कराकृतिः कालरात्रिर्याम्या कूर्माकृतिः स्मृता ॥ ३१ ॥
मकरी वातुला ज्ञेया कराली पैत्तिकी स्मृता । कफात्मिका कालरात्री यमदूती सान्निपातकी ॥ ३२ ॥
शुक्ला तु मकरी ज्ञेया कराली रक्तसन्निभा । कालरात्री भवेत्पीता कृष्णा च यमदूतिका ॥ ३३ ॥
वामा शुक्ला च कृष्णा च रक्ता पीता च दक्षिणा । समासेन तु वक्ष्यामि यथैता वर्णतः स्मृताः ॥ ३४ ॥
शुक्ला तु ब्राह्मणी ज्ञेया रक्ता तु क्षत्रिया स्मृता । वैश्या तु पीतिका ज्ञेया कृष्णा शूद्रा तु कथ्यते । अतः परं प्रवक्ष्यामि दंष्ट्राणां विषलक्षणम् ॥ ३५ ॥
दंष्ट्राणां तु विषं नास्ति नित्यमेव भुजङ्गमे । दक्षिणं नेत्रमासाद्य विषं सर्पस्य तिष्ठति ॥ ३६ ॥
सङ्कुद्धस्येह सर्पस्य विषं गच्छति मस्तके । मस्तकाद्धमनीं याति ततो नाडीषु गच्छति ॥ ३७ ॥
नाडीभ्यः पद्यते दंष्ट्रां विषं तत्र प्रवर्तते । तत्सर्वं कथयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ३८ ॥
अष्टभिः कारणैः सर्पो दशते नात्र संशयः । आक्रान्तो दशते पूर्वं द्वितीयं पूर्ववैरिणम् ॥ ३९ ॥
तृतीयं दशते भीतश्चतुर्थं मददर्पितः । पञ्चमं तु क्षुधाविष्टः षष्ठं चेह विषोल्बणः । सप्तमं पुररक्षार्थमष्टमं कालचोदितः ॥ ४० ॥
यस्तु सर्पो दशित्वा३ तु उदरं परिवर्तयेत् । बलभुग्नाकृतिं दंष्ट्रामाक्रान्तं तं विनिर्दिशेत् ॥ ४१ ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य गभीरं दृश्यते व्रणम् । वैरदष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ॥ ४२ ॥
एकं दंष्ट्रापदं यस्य अव्यक्तं न च कल्पितम् । भीतदष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः ॥ ४३ ॥
यस्य सर्पेण दष्टस्य रेखा दन्तस्य जायते । मददष्टं विजानीयात्कश्यपस्य वचो यथा ॥ ४४ ॥
द्वे च दंष्ट्रापदे यस्य दृश्यन्ते च महाक्षतम् । क्षुधाविष्टं विजानीयाद्यथोवाच प्रजापतिः ॥ ४५ ॥
द्वे दंष्ट्रे यस्य दृश्येते क्वचिद्रुधिरसङ्कुले । विषोल्बणं विजानीयाद्दंशं तं नात्र संशयः ॥ ४६ ॥
अपत्यरक्षणार्थाय जानीयात्तं न संशयः । यत्तु काकपदाकारं त्रिभिर्दन्तैस्तु लक्षितम् ॥ ४७ ॥
महानाग इति प्रोक्तं कालदण्डं विनिर्दिशेत् । त्रिविधं दष्टजातैस्तु लक्षणं समुदाहृतम् ॥ ४८ ॥
दष्टानुपीतं विज्ञेयं कश्यपस्य वचो यथा । विषभागात्तु सर्पस्य त्रिभागस्तत्र संक्रमेत् ॥ ४९ ॥
उदरं दर्शयेद्यस्तु उद्धतं तं विनिर्दिशेत् । छर्दितं विषवेगेन निर्विषः पन्नगो भवेत् ॥ ५० ॥
असाध्यश्चापि विज्ञेयश्चतुर्दंष्ट्राभिपीडितः । ग्रीवाभङ्गो भवेत्किञ्चित्सन्दष्टो विषयोगतः । इतो दंशस्ततः शुद्धो व्यन्तरः परिकीर्तितः ॥ ५१ ॥
कश्यप उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि कालदष्टस्य लक्षणम् । शृणु गौतम तत्त्वेन यादृशो भवते नरः ॥ १ ॥
जिह्राभङ्गोऽथ हृच्छूलं चक्षुर्भ्यां च न पश्यति । दंशं च दग्धसंकाशं पक्वजम्बूफलोपमम् ॥ २ ॥
वैवर्ण्यं चैव दन्तानां श्यावो भवति वर्णतः । सर्वेष्वङ्गेषु शैथिल्यं पुरीषस्य च भेदनम् ॥ ३ ॥
भग्नस्कन्धकटिग्रीव ऊर्ध्वदृष्टिरधोमुखः । दह्यते वेपते चैव स्वपते च मुहुर्मुहुः ॥ ४ ॥
शस्त्रेण च्छिद्यमानस्य रुधिरं न प्रवर्तते । दण्डेन ताड्यमानस्य दण्डराजी न जायते ॥ ५ ॥
दंशे काकपदं सुनीलमसकृज्जम्बूफलाभं घनमुच्छूनं रुधिरार्द्रसेकबहुलं कृच्छ्रान्निरोधो भवेत् । हिक्काश्वासगलग्रहश्च सुमहान्पाण्डुस्त्वचा दृश्यते शुष्काङ्गः प्रवदन्ति शास्त्रनिपुणास्तत्कालदष्टं विदुः ॥ ६ ॥
दंशे यस्याथ शोथः प्रचलितवलितं मण्डलं वा सुनीलं प्रस्वेदो गात्र भेदः स्रवति च रुधिरं सानुनासं च जल्पेत् । दन्तोष्ठाभ्यां वियोगो भ्रमति च हृदयं सन्निरोधश्च तीव्रो दिव्यानामेष दंशः स्थलविपुलमयो विद्धि तं कालदष्टम् ॥ ७ ॥
दन्तैर्दन्तान्स्पृशति बहुशो दृष्टिरायासखिन्ना स्थूलो दंशः स्रवति रुधिरं केकरं चक्षुरेकम् । प्रत्यादिष्टः श्वसिति सततं सानुनासं च भाषेत्पापं ब्रूते सकलगदितं कालदण्डं तमाहुः ॥ ८ ॥
वेपते वेदना तीव्रा रक्तनेत्रश्च जायते । ग्रीवाभङ्गश्चला नाभिः कालदष्टं विनिर्दिशेत् ॥ ९ ॥
दर्पणे सलिले वापि आत्मच्छायां न पश्यति । मन्दरश्मिं तथा तीव्रं तेजोहीनं दिवाकरम्१ ॥ १० ॥
वेपते वेदनात्रस्तो रक्तनेत्रश्च जायते । स याति निधनं जन्तुः कालदण्डं विनिर्दिशेत् ॥ ११ ॥