snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
रक्षन्त्युद्गतशस्त्रास्तं यक्षराक्षसपन्नगाः । ऋचो यजूंषि सामानि मूर्तिमन्तीह सर्वशः । तत्कृतैर्विविधैः स्तोत्रैः स्तुवन्ति ऋषयो रविम् ॥ ३ ॥
मूर्तिमत्यः स्थितास्तत्र तिस्रः संध्याः शुभाननाः । गृहीतवज्रनाराचाः परिवार्य रविं स्थिताः ॥ ४ ॥
अरुणा वर्णतः पूर्वा मध्यमा चेन्दुसन्निभा । तृतीयाक्ष्माजसंकाशा १ संध्या चैव प्रकीर्तिता ॥ ५ ॥
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतोथाश्विनौ तथा । त्रिसंध्यं पूजयन्त्यर्कं तथान्ये च दिवौकसः ॥ ६ ॥
ईरयञ्जयशब्दं तु इन्द्रस्तत्रैव तिष्ठति । कविस्तु त्र्यम्बको देवस्त्रिसंध्यं पूजयन्ति वै ॥ ७ ॥
२ दिनादावम्बुजाकारं पूजयेदम्बुजासनम् । चक्ररूपं तु मध्याह्ने घृतार्चिः पूजयेत्सदा ॥ ८ ॥
पूजयेत्सगणं रात्रौ विपुलाज्यस्वरूपिणम् । रविं भक्त्या सदा देवं ३ कंजार्धकृतशेखरः ॥ ९ ॥
सारथ्यं कुरुते तस्य पतगस्याग्रजः १ सदा । वहमानो रथं दिव्यं कालावयवनिर्मितम् ॥ १० ॥
हरितैः सप्तभिर्युक्तं छन्दोभिर्वाजिरूपिभिः ॥ ११ ॥
द्वे भार्ये पार्श्वयोस्तस्य राज्ञीनिक्षुभसंज्ञिता । तथान्यैर्नामभिर्देवाः परिवार्य रविं स्थिताः ॥ १२ ॥
पिङ्गलो लेखकस्तत्र तथान्यो दण्डनायकः । २ राजाश्रोषौ च द्वौ द्वारे स्थितौ कल्माषपक्षिणौ ॥ १३ ॥
ततो व्योम चतुःशृङ्गं मेरोः सदृशलक्षणम् । दिण्डिस्तथाग्रतस्तस्य दिक्षु चान्ये स्थिताः सुराः ॥ १४ ॥
एवं सर्वगमं देवं प्रदीप्तं जगति द्विज । ब्रह्माद्यैः संस्तुतं देवं गीर्वाणैर्ऋषभोत्तमम् । ग्रहेशं भुवनेशानमादित्यं शरणं व्रज ॥ १५ ॥
साम्ब उवाच । तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि कथं सर्वगतो रविः ॥ १६ ॥
कति वा रश्मयस्तस्य मूर्तयश्च कति स्मृताः । का राज्ञी निक्षुभा का च कश्चायं दण्डनायकः ॥ १७ ॥
पिङ्गलश्चापि कस्तत्र किं चासौ लिखते सदा । राजाश्रोषौ च कौ तत्र कौ च कल्माषपक्षिणौ ॥ १८ ॥
किं दैवत्यं च तद्व्योम मेरोः सदृशलक्षणम् । को दिण्डिरग्रतस्तत्र के देवा दिक्षु ये स्थिताः ॥ १९ ॥
तत्त्वतो निगमैश्चैव विस्तरेण वदस्व माम । येनाहं तत्त्वतो ज्ञात्वा व्रजामि शरणं द्विज ॥ २० ॥
नारद उवाच । विस्तरेणानुपूर्व्या च सूर्यं निगदतः शृणु । ततः शेषान्प्रवक्ष्येऽहं नमस्कृत्य विवस्वते ॥ १ ॥
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ॥ २ ॥
गन्धैर्वर्णै रसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् । जगद्योनिं महद्भूतं परं ब्रह्मा सनातनम् ॥ ३ ॥
निग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल । अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् ॥ ४ ॥
अनाकारमविज्ञेयं तमाहुः पुरुषं परम् । तस्यात्मना सर्वमिदं जगद्व्याप्तं महात्मनः ॥ ५ ॥
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मेश्वर्यकृता बुद्धिर्ब्राह्मी तस्याभिमानिनः ॥ ६ ॥
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदिच्छति । चतुर्मुखस्य ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकृद्भवेत् ॥ ७ ॥
सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थाः स्वयम्भुवः । सत्त्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे च रजस्तमः ॥ ८ ॥
सात्त्विकं पुरुषत्वे च गुणवृत्तं स्वयंभुवः । ब्रह्मत्वे सृजते लोकान्कालत्वे चापि संक्षिपेत् ॥ ९ ॥
पुरुषत्वे उदासीनस्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः । त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रिकालं सम्प्रवर्तते ॥ १० ॥
सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिः स्वयम् । अग्रे हिरण्यगर्भस्तु प्रादुर्भूतः स्वयम्भुवः ॥ ११ ॥
आदित्यस्यादिदेवत्वादजातत्वादजः स्मृतः । देवेषु स महान्देवो महादेवः स्मृतस्ततः ॥ १२ ॥
सर्वेशत्वाच्च लोकस्य अधीशत्वाच्च ईश्वरः । बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भवत्वाद्भव उच्यते ॥ १३ ॥
पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरतः स्मृतः । पुरे शेते च वै यस्मात्तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १४ ॥
नोत्पाद्यत्वादपूर्वत्वात्स्वयंभूरिति विश्रुतः ॥ १५ ॥
हिरण्याण्डगतो यस्माद्ग्रहेशो वै दिवस्पतिः । तस्माद्धिरण्यगर्भोऽसौ देवदेवो दिवाकरः ॥ १६ ॥
आपो नारा इति प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयनं तस्य ता आपस्तेन नारायणः स्मृतः ॥ १७ ॥
अर इत्येष शीघ्रार्थो निपातः कविभिः स्मृतः । आप एवार्णवा भूत्वा न शीघ्रास्तेन ता नराः १ ॥ १८ ॥
एकार्णवे पुरा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे । नारायणाख्यः पुरुषः सुष्वाप सलिले तदा । सहस्रशीर्षा ३ सुमनाः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ १९ ॥
सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयीपथे यः पुरुषो४ निगद्यते । आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः पुरुषः पुराणः ॥ २० ॥
हिरण्यगर्भः पुरुषो महात्मा सम्पद्यते वै तमसा परस्तात् ॥ २१ ॥
नारद उवाच । तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः । शर्वर्यन्ते प्रकुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ॥ १ ॥
सलिलेनाप्लुतां भूमि दृष्ट्वा कार्यं विचिन्त्य सः । भूत्वा स तु वराहो वै अपः संविशते प्रभुः ॥ २ ॥
सञ्चित्यैवं स देवेशो भूमेरुद्धरणे क्षमः । महीं महार्णवे मग्नामुद्धर्तुमुपचक्रमे ॥ ३ ॥
उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विधार्य । विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयो १ जपन्ति ॥ ४ ॥
उद्धृत्योर्वीं स सलिलात्प्रजासर्गमकल्पयत् । मनसा जनयामास पुत्रानात्मसमाञ्छुभान् ॥ ५ ॥
भृग्वङ्गिरसमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं कतुम् । मरीचिमथ दक्षं च वशिष्ठं नवमं तथा ॥ ६ ॥
नव प्रजापतीन्सृष्ट्वा ततः स पुरुषोत्तमः । प्रादुर्भूतोऽदितेः पुत्रः प्रजानां हितकाम्यया ॥ ७ ॥
मरीचात्कश्यपं २ पुत्रं यं वेधा जनयज्जले । प्रजापतीनां दशमं तेजसा ब्रह्मणः समम् ॥ ८ ॥
वृक्षकन्याऽदितिर्नाम्ना पत्नी सा कश्यपस्य तु । अण्डं सा जनयामास भूर्भुवःस्वस्त्रिसंयुतम् ॥ ९ ॥
तत्रोत्पन्नः सहस्रांशुर्द्वादशात्मा दिवाकरः । नवयोजनसाहस्रो विस्तारोऽस्य महात्मनः । विस्तारास्त्रिगुणश्चास्य परिणाहो विभावसोः ॥ १० ॥
यथापुण्यं कदम्बस्य समन्तात्केशरैर्वृतम् । तथैव तेजसां गोलं समन्ताद्रश्मिभिर्वृतम् ॥ ११ ॥
सहस्रशीर्षा पुरुषो ब्राह्म योगमुदाहरन् । तैजसस्य च गोलस्य स तु मध्ये व्यवस्थितः ॥ १२ ॥
आदत्ते स तु रश्मीनां सहस्रेण समन्ततः । अपो नदीसमुद्रेभ्यो ह्रदकूपेभ्य एव च ॥ १३ ॥
सौरी प्रभा या देवस्य अस्तं याते दिवाकरे । अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते१ ॥ १४ ॥
उदिते च ततः सूर्ये तेज आग्नेयमाविशत् । पादेन तेजसश्चाग्नेस्तस्मात्स तपते रविः ॥ १५ ॥
प्रकाशत्वं तथोष्णत्वं सूर्येऽग्नौ च प्रकीर्तिते । परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ॥ १६ ॥
व्यापकत्वं च रश्मीनां नामानि च निबोध मे । हेतयः किरणा गावो रश्मयोऽथ गभस्तयः ॥ १७ ॥
अभीषवो घनं चोस्रा वसवोऽथ मरीचयः । नाड्यो दीधितयः साध्या मयूखा भानवोंशवः ॥ १८ ॥
सप्तार्चयः सुपर्णाश्च कराः पादास्तथैव च । एषां तु नाम्नां रश्मीनां पर्याया विंशतिः स्मृताः ॥ १९ ॥
चन्दनादीनि वक्ष्यामि नामान्येषां पृथक्पृथक् । सहस्रं तात कथितं शीतवर्षोष्णनिःश्रवम् ॥ २० ॥
तेषां चतुःशतं नाड्यो वर्षंते चित्रमूर्तयः । २ चन्दनाच्चैव मन्दाश्च कोतनामानुमास्तथा । अमृता नाम ते सर्वे रश्मयो वृष्टिहेतवः ॥ २१ ॥
हिमोद्वहास्तु तत्रान्ये रश्मयस्त्रिशतं स्मृताः । चन्द्रास्ते नामतः सर्वे पीतास्ते तु गभस्तयः ॥ २२ ॥
सौम्येशाश्चैव१ वामश्च ह्लादिनो हिमसर्जनाः । शुक्लाश्च ककुभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा ॥ २३ ॥
शुक्लास्ते नामतः सर्वे त्रिशतं धर्मसर्जनाः । समं बिभ्रति ते सर्वे मनुष्या देवतास्तथा ॥ २४ ॥
मनुष्यानोषधीभिस्तु स्वधया च पितॄनपि । अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रयस्त्रिभिरतर्पयन् ॥ २५ ॥
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः । वर्षाशरत्सु चैवेशस्तपते सम्प्रवर्षते ॥ २६ ॥
हेमन्ते शिशिरं चैव हिमोत्सर्गं च स त्रिभिः । ओषधीषु बलं धत्ते स्वधायां च स्वधां पुनः । अमरेष्वमृतं सूर्यस्त्रयं त्रिषु नियच्छिति ॥ २७ ॥
कालोग्निर्वत्सरश्चैव द्वादशात्मा प्रजापतिः । तपत्येषु सुरश्रेष्ठस्त्रींल्लोकान्सचराचरान् ॥ २८ ॥
एष ब्रह्मा तथा विष्णुरेष एव महेश्वरः । ऋचो यजूंषि सामानि एष एव न संशयः ॥ २९ ॥
ऋचाभिः स्तूयते पूर्वं मध्याह्ने यजुर्भिः सदा । सामभिस्त्वपराह्णेषु महेशानः प्रपूज्यते ॥ ३० ॥
पूज्यमानस्तु नित्यं वै तपत्येष दिवस्पतिः । सदैष तेजसां राशिर्दीप्तिमान्सर्वलोकगः ॥ ३१ ॥
पार्श्वतोर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वतः । ब्रह्मविष्णुमहेशानैः पूज्यमानस्तु नित्यशः ॥ ३२ ॥
यथा सर्वगतो वायुर्वहमानस्तु तिष्ठति । तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो दिवस्पतिः ॥ ३३ ॥
सूर्यो गोभिर्जगत्कृत्स्नमादीपयति सर्वशः । त्रीणि रश्मिशतान्यस्य भूर्लोकं द्योतयन्ति वै ॥ ३४ ॥
त्रीणित्रीणि तथा चान्यौ द्वौ लोकौ तापयन्त्युत । शतं चापि अधस्तात्तु पातालं तापयन्त्युत ॥ ३५ ॥
इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं हेलिसंज्ञितम् ॥ १ ॥
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च । विधुऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसभ्भवाः ॥ ३६ ॥
रवेः करसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदाहृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहसंज्ञिताः ॥ ३७ ॥
सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । सूर्यश्चैवापरो रश्मिर्नाम्ना विष्णुरिति२ स्मृतः ॥ ३८ ॥
ससत्त्वः सर्वबन्धुस्तु जीवायति च वै जगत् । सप्तजः प्रथमस्तत्र कञ्जजश्च तथा परः ॥ ३९ ॥
तारेयश्चापरस्तत्र गुरुः सुमनसां तथा । उग्राह्वः पञ्चमस्तेषां पुत्रोऽन्यो वनमालिनः । कः शेषः सप्तमस्तेषामेते वै सप्त रश्मयः ॥ ४० ॥
आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं सचराचरम् । भवत्यस्माज्जगत्सर्वं स देवासुरमानुषम् ॥ ४१ ॥
रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्र त्रिदिवौकसाम् । महद्युतिमतः कृत्स्नं तेजो यत्सार्वलौकिकम् ॥ ४२ ॥
सर्वात्मा सर्वलोकेशो देवदेवः प्रजापतिः । सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् ॥ ४३ ॥
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ४४ ॥
सूर्यात्प्रसूयते सर्वं तस्मिन्नेव प्रलीयते । भावाभावौ तु लोकानामादित्यान्निःसृतौ पुरा ॥ ४५ ॥
एतत्तु ध्यानिनां ध्यानं मोक्षश्चाप्येव मोक्षिणाम् । अत्र गच्छन्ति निर्वाणं जायन्तेऽस्मात्पुनः प्रजाः ॥ ४६ ॥
क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षास्तु नित्यशः । मासाः सम्वत्सराश्चैव ऋतवोऽथ युगानि च । अथादित्यमृते ह्येषां कालसंख्या न विद्यते ॥ ४७ ॥
कालादृते न नियमा नाग्नेर्विहरणक्रिया । ऋतू नामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः ॥ ४८ ॥
अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च । जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् ॥ ४९ ॥
नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिवेष्यते । आदित्यस्य च नामानि सामान्यानीह द्वादश ॥ ५० ॥
द्वादशैव पृथक्त्वेन तानि वक्ष्याम्यनेकशः । आदित्यः सविता सूर्यो मिहिरोऽर्कः प्रतापनः ॥ ५१ ॥
मार्तंडो भास्करो भानुश्चित्रभानुर्दिवाकरः । रविर्वै द्वादशश्चैव ज्ञेयः सामान्यनामभिः ॥ ५२ ॥
विष्णुर्धाता भगः पूषा मित्रेन्द्रो वरुणोऽर्यमा । विवस्वानंशुमांस्त्वष्टा पर्जन्यो द्वादश स्मृताः ॥ ५३ ॥
इत्येते द्वादशादित्याः पृथक्त्वेन प्रकीर्तिताः । उत्तिष्ठन्ति सदा ह्येते मासैर्द्वादशभिः क्रमात् ॥ ५४ ॥
विष्णुस्तपति चैत्रे च वैशाखे चार्यमा तथा । विवस्वाञ्ज्येष्ठमासे तु आषाढे चांशुमांस्तथा ॥ ५५ ॥
पर्जन्यः श्रावणे मासि वरुणः प्रोष्ठसंज्ञके । इन्द्रश्चाश्वयुजे मासि धाता तपति कार्तिके ॥ ५६ ॥
मार्गशीर्षे तथा मित्रः पौषे पूषा दिवाकरः । माघे भगस्तु विज्ञेयस्त्वष्टा तपति फाल्गुने ॥ ५७ ॥
तैश्च द्वादशभिर्विष्णू रश्मीनां दीप्यते सदा । दीप्यते गोसहस्रेण शतैश्च त्रिभिरर्यमा ॥ ५८ ॥
द्विसप्तकैर्विवस्वांस्तु अंशुमान्पञ्चकैस्त्रिभिः । विवस्वानिव पर्जन्यो वरुणश्चार्यमा इव ॥ ५९ ॥
इन्द्रस्तु द्विगुणैः षड्भिर्धातैकादशभिः शतैः । मित्रवद्भगवत्त्वष्टा सहस्रेण शतेन च ॥ ६० ॥
उत्तरोपक्रमेऽर्कस्य वर्धन्ते रश्मयः सदा । दक्षिणोपक्रमे भूयो ह्रसन्ते सूर्यरश्मयः ॥ ६१ ॥
एवं रश्मिसहस्रं तु सौर्यं लोकार्थसाधकम् । भिद्यते ऋतुमासैस्तु सहस्रं बहुधा १ भृशम् ॥ ६२ ॥
एवं नाम्नां चतुर्विंशदेकस्यैषा प्रकीर्तिता । विस्तरेण सहस्रं तु पुनरेवं प्रकीर्तितम् ॥ ६३ ॥
आसां परमयत्नेन ब्रुवते भिन्नदर्शनाः । तामसा बुद्धिमोहाच्च दृष्टान्तानि ब्रुवन्ति हि ॥ ६४ ॥
ब्रह्माणं कारणं केचित्केचिदाहुर्दिवाकरम् । केचिद्भवं परत्वेन आहुर्विष्णुं तथापरे ॥ ६५ ॥
कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेषु सुरोत्तमाः । एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयंभूरिति विश्रुतः ॥ ६६ ॥
वनमालिनमुग्रेशं दिवि चक्षुरिवान्तकम् । तं स्वयंभूरिति प्रोक्तं स सोपर्णिमनौपमम् ॥ ६७ ॥
यथानुरज्यते वर्णेर्विविधैः स्फाटिको मणिः । तथा गुणवशात्तस्य स्वयंभोरनुरञ्जनम् ॥ ६८ ॥
एको भूत्वा यथा मेघः पृथक्त्वेन प्रतिष्ठितः । वर्णतो रूपतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः ॥ ६९ ॥
नभसः पतितं तोयं याति स्वादान्तरं यथा । भूमे रसविशेषेण तथा गुणवशात्तु सः ॥ ७० ॥
यथेन्धनवशादग्निरेकस्तु बहुधायते । वर्णतो रूपतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः ॥ ७१ ॥
यथा द्रव्यविशेषाच्च वायुरेकः पृथग्भवेत् । सुगन्धिः पूतिगन्धिर्वा तथा गुणवशात्तु सः ॥ ७२ ॥
यथा वा गार्हपत्योग्निरन्यत्संज्ञान्तरं व्रजेत् । दक्षिणाहवनीयादिब्रह्मादिषु तथा ह्यसौ ॥ ७३ ॥
एकत्वे च पृथक्त्वे च प्रोक्तमेतन्निदर्शनम् । तस्माद्भक्तिः सदा कार्या देवे ह्यस्मिन्दिवाकरे ॥ ७४ ॥
एषोऽण्डजोऽधिगश्चैव एष एव भृगुस्तथा । एष रजस्तमश्चैव एष सत्त्वगुणस्तथा ॥ ७५ ॥
एष वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वश्चैव न संशयः । सूर्यव्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ७६ ॥
१ इज्यते पूज्यते चासावत्र यानात्मको रविः । सर्वत्र सविता देवस्तनुभिर्नामभिश्च सः ॥ ७७ ॥
वसत्यग्नौ तथा वाते व्योम्नि तोये तथा विभो । एवंविधो ह्ययं सूर्यः सदा पूज्यो विजानता ॥ ७८ ॥
आदित्यं वेत्ति यस्त्वेवं स तस्मिन्नेव लीयते । अप्येकं वेत्ति यो नाम धात्वर्थनिगमै रवेः ॥ ७९ ॥
स रोगैर्वर्जितः सर्वैः सद्यः पापात्प्रमुच्यते । न हि पापकृतः साम्ब भक्तिर्भवति भास्करे ॥ ८० ॥
तथा त्वं परया भक्त्या प्रपद्यस्व दिवाकरम् । येन व्याधिविनिर्मुक्तः सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥ ८१ ॥
यथा तव पिता साम्ब यथा वेधा यथा हरः । यथा गुणवशात्तस्य स्वयम्भोरनुरञ्जनम् ॥ ८२ ॥
एकीभूय यथा मेघः पृथक्त्वेन प्रतिष्ठते । वर्णतो रूपतश्चैव तथा गुणवशात्तु सः ॥ ८३ ॥
सुमन्तुरुवाच । एतच्छ्रुत्वा तु कार्त्स्न्येन हृष्टो जाम्बवतीसुतः । जातकौतूहलो भूयः परिपप्रच्छ नारदम्१ ॥ १ ॥
साम्ब उवाच । अहो सूर्यस्य माहात्म्यं वर्णितं हर्षवर्धनम् । येन मे भक्तिरुत्पन्ना परा ह्यस्मिन्विभावसौ ॥ २ ॥
ततो राज्ञीं महाभागां निक्षुभां च महामुने । दिण्डिनं पिङ्गलादींश्च सर्वान्कथय मे मुने ॥ ३ ॥
नारद उवाच । प्रागुक्तेऽर्कस्य द्वे भार्ये राज्ञी निक्षुभसंज्ञिते । तयोर्हि राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता ॥ ४ ॥
सौम्यमासस्य२ सप्तम्यां द्यावार्कः सह युज्यते । माघकृष्णस्य सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूरादित्यश्च भगवान्गच्छतः सङ्गमं तथा ॥ ५ ॥
ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्विह च भूतले ॥ ६ ॥
ततस्त्रैलोक्यभूत्यर्थं३ मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगसंहृष्टा जुह्वत्याहुतयो द्विजाः ॥ ७ ॥
स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजन्ति पितृदेवताः ॥ ८ ॥
निक्षुभा सूयते यस्मादन्नौषधिसुधामृतैः । मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता ॥ ९ ॥
यथा राज्ञी द्विधा भूता यस्य चेयं सुता मता । अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः ॥ १० ॥
मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मरीचेः कश्यपः सुतः । तस्माद्धिरण्यकशिषुः प्रह्लादस्तस्य चात्मजः ॥ ११ ॥
प्रह्लादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति श्रुतः । विरोचनस्य भगिनी संज्ञाया जननी शुभा ॥ १२ ॥
हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता । सा विश्वकर्मणः पुत्री प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः ॥ १३ ॥
अथ नाम्ना सुरूपेति मरीचेर्दुहिता शुभा । पुत्री ह्यङ्गिरसः सा तु जननी तु बृहस्पतेः ॥ १४ ॥
बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य तु ॥ १५ ॥
प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पकरं वरम् । स वै नाम्रा पुनस्त्वष्टा त्रिदशानां च वार्धकिः ॥ १६ ॥
देवाचार्यश्च तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी ॥ १७ ॥
राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वाष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यात्तु या तनुच्छाया निक्षुभा सा महीमयी ॥ १८ ॥
सा१ तु भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी ॥ १९ ॥
न तु तां नररूपेण सूर्यो भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तद्रूपं महता स्वेन तेजसा ॥ २० ॥
गात्रेष्वप्रतिरूपेषु नातिकान्तमिवाभवत् । अनिष्पत्रेषु गात्रेषु गोलं दृष्ट्वा पितामहः ॥ २१ ॥
मार्तस्त्वं भव चाण्डस्तु मार्तण्डस्तेन स स्मृतः । देवानां च यतस्त्वादिस्तेनादित्य इति स्मृतः ॥ २२ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजास्तस्य महात्मनः । त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः ॥ २३ ॥
वर्षाणां तु सहस्रं वै वसमाना पितुर्गृहे । भर्तुः समीपं याहीति पित्रोक्ता सा पुनःपुनः ॥ २४ ॥
अगच्छद्वडवा भूत्वा त्यक्त्वा रूपं यशस्विनी । उत्तरांश्च कुरून्गत्वा तृणान्यनुचचार ह ॥ २५ ॥
पितुः समीपं या भार्या संज्ञा या वचनेन सा । संज्ञाया धारयद्रूपं छाया सूर्यमुपस्थिता ॥ २६ ॥
द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्तयन् । आदित्यो जनयामास पुत्रौ कन्यां च रूपिणीम् ॥ २७ ॥
पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन च तावुभौ । श्रुतश्रवाश्च धर्मज्ञः श्रुतकर्मा तथैव च ॥ २८ ॥
श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्यो भविष्यति । श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो यो वै शनैश्चरः ॥ २९ ॥
कन्या च तपती नाम रूपेणाप्रतिरूपिणी । संज्ञा तु पार्थिवी तेषामात्मजानां यथाकरोत् ॥ ३० ॥
न स्नेहं पूर्वजानां तु तथा कृतवती तु सा । मनुस्तु क्षमते तस्या यमस्तस्या न चक्षमे ॥ ३१ ॥
बहुशो यात्यमानस्तु पितुः पत्न्या सुदुःखितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ॥ ३२ ॥
पदा सन्तर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधात्संज्ञा सा पार्थिवी भृशम् ॥ ३३ ॥
पदा तर्जयसे यन्मां पितुर्भार्यां गरीयसीम् । तस्मात्तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ॥ ३४ ॥
यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह तन्मातुः पितुः सर्वं न्यवेदयत् ॥ ३५ ॥
स्नेहेन तुल्यमस्मासु माता देव न वर्तते । निःस्नेहाञ्ज्यायसो ह्यस्मात्कनीयां सं बुभूषति ॥ ३६ ॥
तस्या मयोद्यतः पादो न तु देव निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ॥ ३७ ॥
शप्तोऽहमस्मिंल्लोकेश जनन्या तपतां वर । तव प्रसादाच्चरणस्त्रायतां महतो भयात् ॥ ३८ ॥
रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं धर्मशालिनम् ॥ ३९ ॥
सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातस्तु विद्यते । न तु मात्राभिशप्तानां क्वचिन्मोक्षो भवेदिह ॥ ४० ॥
न शक्यमेतन्मिथ्या मे कर्तुं मातुर्वचस्तव । किञ्चित्तेऽहं विधास्यामि पितृस्नेहादनुग्रहम् ॥ ४१ ॥
कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति तु महीतले । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि ॥ ४२ ॥
सुमन्तुरुवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयावुभौ । तुल्येष्वभ्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया ॥ ४३ ॥
सा१ तत्पुराभवं तस्मै नाचचक्षे विवस्वते । आत्मानं स समाधाय वक्तुं तस्यामपश्यत् ॥ ४४ ॥
तां शप्तुकामो भगवानुद्यतः कुपितस्ततः । ततश्छाया यथावृत्तमाचचक्षे विवस्वते ॥ ४५ ॥
विवस्वांस्तु ततः क्रुद्धः श्रुत्वा श्वशुरमागतः । सा चापि तं यथान्यायमर्चयित्वा दिवाकरम् । निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास तं शनैः ॥ ४६ ॥
विश्वकर्मोवाच । तवातितेजसाविष्टमिदं रूपं सुदुःसहम् । असहन्ती तु संज्ञा च वने चरति शाद्वले ॥ ४७ ॥
द्रक्ष्यते तां भवानद्य स्वां मायां शुभचारिणीम् । रूपार्थं भवतोरण्ये चरन्तीं सुमहत्तपः ॥ ४८ ॥
रूपं ते ब्रह्मणो वाक्याद्यदि वै रोचते विभो । प्रशातयामि देवेन्द्र श्रेयोऽर्थं जगतः प्रभो ॥ ४९ ॥
सन्तुष्टस्तस्य तद्वाक्यं बहु मेने महातपाः । ततोऽन्वजानात्त्वष्टारं रूपनिर्वर्तनाय तु ॥ ५० ॥
विश्वकर्मा ह्यनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वतः । भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै ॥ ५१ ॥
आजानुलिखितश्चासौ निपुणं विश्वकर्मणा । लेखनं नाभ्यनन्दत्तु ततस्तेन निवारितः ॥ ५२ ॥
तत्र तद्भासितं रूपं तेजसा प्रकृतेन तु । कान्तात्कान्ततरं भूत्वा अधिकं शुशुभे ततः ॥ ५३ ॥
ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा । अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा स्वेन संवृताम् ॥ ५४ ॥
अश्वरूपेण मार्तण्डस्तां मुखेन समासदत् । मैथुनाय विचेष्टन्तो परपुंसो विशङ्कया ॥ ५५ ॥
सा तं विवस्वतः शुक्रं नासाभ्यां समधारयत् । देवौ तस्यामजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ॥ ५६ ॥
नासत्यश्चैव दस्रश्च तौ स्मृतौ नामतोऽश्विनौ । अतः परं स्वकं रूपं दर्शयामास भास्करः । तद्दृष्ट्वा चापि संज्ञा तु तुतोष च मुमोह च ॥ ५७ ॥
ततस्तु जनयामास संज्ञा सूर्यसुतं शुभम् । रूपेण चात्मनस्तुल्यं रेवतं नाम नामतः ॥ ५८ ॥
पिर्तुगृह्याष्टमं सोऽश्वं जातमात्रः पलायत । स तस्मिन्त्सकृदारूढस्तमश्वं नैव मुञ्जति ॥ ५९ ॥
ततोऽर्केण समादिष्टौ दण्डनायकपिङ्गलौ । अश्वं प्रत्यानयेथां मे मा बलाच्छिद्रतोऽस्य तु ॥ ६० ॥
पार्श्वस्थौ तिष्ठतस्तस्य अश्वच्छिद्राभिकाञ्क्षिणौ । न च्छिद्रं तु लभेते तौ तस्याद्यापि महात्मनः ॥ ६१ ॥
प्लवन्गच्छत्यसौ यस्मात्संज्ञायाः शान्तिदः सुतः । रेवृस्तु च गतौ धातू रेवन्तस्तेन स स्मृतः ॥ ६२ ॥
मनुर्यमो यमी चैव सावर्णिः स शनैश्चरः । तपती चाश्विनौ चैव रेवन्तश्च रवेः सुताः ॥ ६३ ॥
एवमेषा पुरा संज्ञा द्वितीया पार्थिवी स्मृता । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा ॥ ६४ ॥
राजृदीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यत्सदा । अधिकः सर्वभूतेभ्यो राजते च दिवाकरः ॥ ६५ ॥
अधिकं राजते यस्मात्तस्माद्राजा स उच्यते । राज्ञः पत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता ॥ ६६ ॥
क्षुभ सञ्चलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवन्तीत्यथ वा यस्मात्स्वर्गीयाः १ क्षुद्विवर्जिताः । छायां तां विशते दिव्यां स्मृता सा तेन निक्षुभा ॥ ६७ ॥
दृष्ट्वा जनं सदा तात भृशं पीडितमानसम् । धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततः स्मृतः ॥ ६८ ॥
शुद्धेन कर्मणा तात शुभेन परमद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमाप च ॥ ६९ ॥
साम्प्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते । यस्यान्ववाये जातस्तु शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ७० ॥
यमस्य भगिनी या तु यमी कन्या यशस्विनी । साभवत्सरितां श्रेष्ठा यमुना लोकपावनी ॥ ७१ ॥
मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः । भविष्यन्स मनुस्तात अष्टमः परिकीर्तितः ॥ ७२ ॥
मेरुपृष्ठे तपो दिव्यमद्यापि चरते प्रभुः । भ्राता शनैभ्ररस्तस्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान् ॥ ७३ ॥
तपती नाम या नाम्ना तयोः कन्या गरीयसी । सा बभूव शुभा पत्नी राज्ञः संवरणस्य तु ॥ ७४ ॥
तापी नाम नदी चेयं विन्ध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी ॥ ७५ ॥
सौम्यया सङ्गता सा तु सर्वपापभयापहा । वैवस्वती यथा वीर सङ्गता १ शिवकान्तया ॥ ७६ ॥
अश्विनौ देववैद्यत्वं लब्धवन्तौ यदूत्तम । तयोः कर्मोपजीवन्ति लोकेस्मिन्भिषजः सदा ॥ ७७ ॥
रेवन्तो नाम योऽर्कस्य रूपेणार्कसमः सुतः । २ अश्वानामाधिपत्ये तु योजितः स तु भानुना ॥ ७८ ॥
क्षेमेण गच्छतेऽध्वानं यस्तं पूजयते पथि । सुखप्रसाद्यो मर्त्यानां सदा यदुकुलोद्वह ॥ ७९ ॥
त्वष्टापि तेजसा तेन मार्तण्डस्यैव चाज्ञया । भोजानुत्पादयामास पूजायै सत्य सुव्रत ॥ ८० ॥
य इदं जन्म देवस्य शृणुयाद्वा पठेत वा । विवस्वतो हि पुत्राणां सर्वेषाममितौजसाम् ॥ ८१ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो याति सूर्यसलोकताम् । इह राजा भवत्येव पुनरेत्य न संशयः ॥ ८२ ॥
सुमन्तुरुवाच । इत्थं श्रुत्वा कथां दिव्यां हेलिमाहात्म्यमाश्रिताम् । साम्बः पप्रच्छ भूयोऽपि नारदं मुनिसत्तमम् ॥ १ ॥
साम्ब उवाच । सूर्यपूजाफलं यच्च यच्च दानफलं महत् । प्रणिपाते फलं यच्च गीतवाद्ये च यत् फलम् ॥ २ ॥
भास्करस्य द्विजश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि समन्ततः । येन सम्पूजयाम्येष भानुं देवैः१ सदार्चितम् ॥ ३ ॥
नारद उवाच । इममर्थं पुरा पृष्टो ब्रह्मा लोकपितामहः । दिण्डिना यदुशार्दूल शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥ ४ ॥
सुखासीनं तथा देवं सुरज्येष्ठं पितामहम् । प्रणम्य शिरसा दिण्डिरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥
दिण्डिरुवाच । सूर्यपूजाफलं ब्रूहि ब्रूहि दानफलं तथा । प्रणामे यत्फलं देव यच्चोक्तं तौर्यकत्रये ॥ ६ ॥
इतिहासपुराणाभ्यां कारिते श्रवणे तथा । पुरतो देवदेवस्य यत्फलं स्यात्तदुच्यताम् ॥ ७ ॥
मार्जने लेपने यच्च देवदेवस्य मन्दिरे । भास्करस्य कृते ब्रूहि मम लोकपितामह ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच । स्तुतिजप्योपहारेण पूजया न नरो रवेः । उपवासेन षष्ठ्यां च सर्वपापः प्रमुच्यते ॥ ९ ॥
प्रणिधाय शिरो भूमौ नमस्कारपरो रवेः । तत्क्षणात्सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १० ॥
भक्तियुक्तो नरो यस्तु रवेः कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणी कृता तेन सप्तद्वीपा १ भवेन्मही ॥ ११ ॥
सूर्यलोकं व्रजेच्चापि इह रोगैश्च मुच्यते । उपानहौ परित्यज्य अन्यथा नरकं व्रजेत् ॥ १२ ॥
सोपानत्को नरो यस्तु आरोहेत्सूर्यमन्दिरम् । स याति नरकं घोरमसिपत्रवनं विभो ॥ १३ ॥
सूर्यं मनसि यः कृत्वा कुर्याद्व्योमप्रदक्षिणाम् । प्रदक्षिणी कृतास्तेन सर्वे देवा भवन्ति हि ॥ १४ ॥
परितुष्टाश्च ते सर्वे प्रयच्छन्ति गतिं शुभाम् । सर्वे देवा महाबाहो ह्यभीष्टं तु परन्तप ॥ १५ ॥
एकाहारो नरो भूत्वा षष्ठ्यां योऽर्चयते रविम् । सप्तम्यां वा महाबाहो सूर्यलोकं स गच्छति ॥ १६ ॥
अहोरात्रोपवासी स पूजयेद्यस्तु भास्करम् । सप्तम्यां वाथ षष्ठ्यां वा स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १७ ॥
कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां सोपवासो जितेन्द्रियः । सर्वरक्तोपहारेण पूजयेद्यस्तु भास्करम् ॥ १८ ॥
पङ्कजैः करवीरैर्वा कुङ्कमोदकचन्दनैः । मोदकैश्च गणश्रेष्ठ सूर्यलोकं स गच्छति ॥ १९ ॥
शुक्लपक्षस्य सप्तम्यामुपवासरतः सदा । सर्वशुक्लोपहारेण पूजयेद्यस्तु भास्करम् ॥ २० ॥
जातीमुद्गरकैश्चैव श्वेतोत्पलकदम्बकैः । पायसेन १ तथा देवं सवज्रेणार्चयेद्रविम् ॥ २१ ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा विधुः कान्त्या न संशयः । हंसयुक्तेन यानेन हंसलोकमवाप्नुते ॥ २२ ॥
दिण्डिरुवाच । ब्रूहि मे विस्तराद्देव सप्तमीकल्पमुत्तमम् । उपोष्य सप्तमीं येन गमिष्ये शरणं रवेः ॥ २३ ॥
ब्रह्मोवाच । साधु पृष्टोऽस्मि भवता सप्तमीकल्पमुत्तमम् । यथा सहस्रकिरणः पुरा पृष्टोऽरुणेन वै ॥ २४ ॥
कथिताः सप्त सप्तम्यो भानुना श्रेयसे नृणाम् । अरुणस्य गणश्रेष्ठ पृच्छतः कारणान्तरे ॥ २५ ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य देवदेवं दिवाकरम् । ध्यानमाश्रित्य तिष्ठन्तमरुणो वाक्यमब्रवीत् ॥ २६ ॥
किमर्थं देवदेवश ध्यानमाश्रित्य तिष्ठसि । दिनं न याति देवेश कारणं मम कथ्यताम् ॥ २७ ॥
कुरु चङ्क्रमणं देव वहमानो दिवस्पते । इत्येवं भगवान्पृष्ट इदं वचनमब्रवीत् ॥ २८ ॥
शृणु त्वं द्विजशार्दूल यदर्थं ध्यानमाश्रितः । अर्वावसुर्द्विजश्रेष्ठः स चापुत्रः खगोत्तम ॥ २९ ॥
आराधयति मां नित्यं गन्धपुष्पोपहारकैः । पुत्रकामः खगश्रेष्ठ न च जानात्ययं यथा ॥ ३० ॥
पुत्रदोऽहं भवे येन विधिना पूजितः खग । श्रूयतां च विधिः सर्वे येन प्रीतो भवे नृणाम् ॥ ३१ ॥
सप्तमीकल्पसंज्ञो वै विधीनामुत्तमो विधिः । यस्तु मां पूजयेन्नित्यं तस्य पुत्रान्ददाम्यहम् ॥ ३२ ॥
गृह्णीष्व सप्तमीकल्पं गत्वा ब्रूहि द्विजोत्तमम् । येनाहं बहुपुत्रत्वं दद्यां तस्य तथा खग ॥ ३३ ॥
श्रुत्वा भानोः क्षणादेव जगाम स खगोत्तमः । कथयामास तत्सर्वं भानोर्वचनमादितः ॥ ३४ ॥
ब्राह्मणस्य खगश्रेष्ठ स च श्रुत्वा द्विजोत्तमः । चकार सप्तमीकल्पं यथाख्यातं खगेन तु ॥ ३५ ॥
ऋद्धिं वृद्धिं तथारोग्यं प्राप्य पुत्रांश्च पुष्कलान् । गतोऽसौ सूर्यलोकं च तेजसा तत्समोभवत् ॥ ३६ ॥
ब्रह्मोवाच । जया च विजया चैव जयन्ती चापराजिता । महाजवा च नन्दा च भद्रा चान्या प्रकीर्तिता ॥ १ ॥
शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां सूर्यवारो भवेद्यदि । सप्तमी विजया नाम तत्र दत्तं महाफलम् ॥ २ ॥
स्नानं दान तथा होमं उपवासस्तथैव च । सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् ॥ ३ ॥
पञ्चम्यामेकभक्तं स्यात्पष्ठ्यां नक्तं प्रचक्षते । उपवासस्तु सप्तम्यामष्टम्यां पारणं भवेत् ॥ ४ ॥
केचिद्देवमुशन्त्येव नेति चान्ये गणाधिप । अभिप्रेतस्तु मे १ षष्ठ्यामुपवासो गणोत्तम ॥ ५ ॥
चतुर्थ्यामेकभक्तं तु पञ्चम्यां नक्तमादिशेत् । उपवासस्तु षष्ठ्यां स्यात्सप्तम्यां पारणं भवेत् ॥ १६ ॥
उपवासपरः षष्ठ्यामब्देशं पूजयेद्बुधः । गन्धपुष्पोपहारैश्च भक्त्या श्रद्धासमन्वितः ॥ ७ ॥
प्रकल्प्य पूजां भूमौ तु देवस्य पुरतः स्वपेत् । जपमानस्तु२ गायत्रीं सौरसूक्तमथापि वा ॥ ८ ॥
अक्षरं वा महाश्वेतं षडक्षरमथापि वा । विबुद्धस्त्वथ सप्तम्यां कृत्वा स्नानं गणाधिप ॥ ९ ॥
ग्रहेशं पूजयित्वा तु होमं कृत्वा विधानतः । ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या शक्त्या च गणनायक ॥ १० ॥
शाल्योदनमपूपाश्च खण्डवेष्टांश्च शक्तितः । सघृतं पायसं दद्यात्तथा विप्रेषु शक्तितः ॥ ११ ॥
दत्त्वा च दक्षिणा भक्त्या १ ततो विप्रान्विसर्जयेत् । इत्येषा कथिता देव पुण्या विजयसप्तमी ॥ १२ ॥
यामुपोष्य नरो गच्छेत्पदं वैरोचनं परम् । करवीराणि रक्तानि कुङ्कुमं च विलेपनम् ॥ १३ ॥
विजयं धूपमस्यां तु भानोस्तुष्टिकराणि वै । एषा पुण्या पापहरा महापातकनाशिनी ॥ १४ ॥
अत्र दत्तं हुतं चापि क्षीयते न गणाधिप । स्नानं दानं तथा होमः पितृदेवाभिपूजनम् ॥ १५ ॥
सर्वं विजयसप्तम्यां महापातकनाशनम् । आदित्यवारेण युता स्मृता विजयसप्तमी । इत्येषा कथिता वीर सर्वकामप्रदायिनी । धन्यं यशस्यमायुष्यं कीर्तितं श्रवणं तथा ॥ १७ ॥
स्मरणं तु तथास्यां तु पुण्यदं त्रिपुरान्तक ॥ १८ ॥
दिण्डिरुवाच । ये त्वादित्यदिने ब्रह्मन्पूजयन्ति दिवाकरम् । स्नानदानादिकं तेषां किं फलं स्याद्ब्रवीतु मे ॥ १ ॥
पुण्या सा सप्तमी प्रोक्ता युक्ता तेन पितामह । विजयेति तथा नाम वर्ण्यतामस्य १ पुण्यता ॥ २ ॥
ब्रह्मोवाच । ये त्वादित्यदिने ब्रह्मञ्छ्राद्धं२ कुर्वन्ति मानवाः । सप्तजन्मसु ते जाताः सम्भवन्ति विरोगिणः ॥ ३ ॥
नक्तं कुर्वन्ति ये तत्र मानवाः स्थैर्यमाश्रिताः । जपमाना परं जाप्यमादित्यहदयं परम् ॥ ४ ॥
आरोग्यमिह वै प्राप्य सूर्यलोकं व्रजन्ति ते । उपवासं च ये कुर्युरादित्यस्य दिने सदा ॥ ५ ॥
जपन्ति च महाश्वेतां ते लभन्ते यथेप्सितम् । अहोरात्रेण नक्तेन त्रिरात्रनियमेन वा ॥ ६ ॥
जपमानो महाश्वेतामीप्सितं लभते फलम् । विशेषतः सूर्यदिने जपमानो गणाधिप ॥ ७ ॥
षडक्षरं३ तथा श्वेतां गच्छेद्वैरोचनं पदम् । द्वादशेह स्मृता वारा आदित्यस्य महात्मनः ॥ ८ ॥
नन्दो भद्रस्तथा सौम्यः कामदः पुत्रदस्तथा । जयो जयन्तो विजय आदित्याभिमुख स्थितः ॥ ९ ॥
हृदयो रोगहा चैव महाश्वेतप्रियोऽपरः । शुक्लपक्षस्य षष्ठ्यां तु माघे मासि गणाधिप ॥ १० ॥
यः४ कुर्यात्स भवेद्भूपः सर्वपापभयापहः । अत्र नक्तं स्मृतं पुण्यं घृतेन स्नपनं रवेः ॥ ११ ॥
अगस्त्यकुसुमानीह भानोस्तुष्टिकराणि तु । विलेपनं सुगन्धस्तु श्वेतचन्दनमुत्तमम् ॥ १२ ॥
धूपस्तु गुग्गुलः श्रेष्ठो नैवेद्यं पूपमेव हि । दत्त्वा पूपं तु विप्रस्य ततो भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १३ ॥
नक्षत्रदर्शनान्नक्तं केचिदिच्छन्ति मानद ॥ १ ॥
मुहूर्तोनं दिनं केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १४ ॥
नक्षत्रदर्शनान्नक्तमहम्मन्ये गणाधिप । प्रस्थमात्रं भवेत्पूपं गोधूममयमुत्तमम् ॥ १५ ॥
यवोद्भवं वा कुर्वीत सगुडं सर्पिषान्वितम् । सहिरण्यं च दातव्यं ब्राह्मणे सेतिहासके २ ॥ १६ ॥
भौमे दिव्येऽथ वा देयं न्यसेद्वा पुरतो रवेः । दातव्यो मन्त्रतश्चायं मण्डको३ ग्राह्य एव हि ॥ १७ ॥
भूत्वादित्येन वै भक्त्या आदित्यं तु नमस्य च । आदित्यतेजसोत्पन्नं राज्ञीकरविनिर्मितम् । श्रेयसे मम विप्र त्वं प्रतीच्छापूपमुत्तमम् ॥ १८ ॥
कामदं सुखदं धर्म्यं धनदं पुत्रदं तथा । सदास्तु ते प्रतीच्छामि मण्डकं भास्करप्रिपम् ॥ १९ ॥
एतौ चैव महामन्त्रौ दानादाने रविप्रियौ । अपूपस्य गणश्रेष्ठ श्रेयसे नात्र संशयः ॥ २० ॥
एष नन्दविधिः प्रोक्तो नराणां श्रेयसे विभो । अनेन विधिना यस्तु नरः४ पूजयते रविम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सूर्यलोके महीयते ॥ २१ ॥
न दरिद्रं न रोगश्च कुले तस्य महात्मनः । योऽनेन पूजयेद्भानुं न क्षयः सन्ततेस्तथा ॥ २२ ॥
सूर्यलोकाच्च्युतश्चासौ राजा भवति भूतले । बहुरत्नसमायुक्त६ स्तेजसा द्विजसन्निभः७ ॥ २३ ॥
पठतां शृण्वतां चेदं विधानं त्रिपुरान्तक । कं १ ददात्यचलं दिव्यमम्बुजामचलां तथा ॥ २४ ॥
ब्रह्मोवाच । मासि भाद्रपदे वीर शुक्ते पक्षे तु यो भवेत् । षष्ठ्यां गणकुलश्रेष्ठ स भद्रः परिकीर्तितः ॥ १ ॥
तत्र नक्तं तु यः कुर्यादुपवासमथापि वा । हंसयानसमारूढो याति हंससलोकताम् ॥ २ ॥
मालतीकुसुमानीह तथा श्वेतं च चन्दनम् । विजयं च तथा धूपं नैवेद्यं पायसं परम् ॥ ३ ॥
पूजायां भास्करस्येह कुर्यात्त्रिपुरसूदनम् । इत्थं सम्पूज्य देवेशं मध्याह्ने च दिनाधिपम् ॥ ४ ॥
दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या ततो भुञ्जीत वाग्यतः । पायसं गणशार्दूल सगुडं सर्पिषा सह ॥ ५ ॥
य एवं पूजयेद्भक्त्या मानवस्तिमिरापहम् । सर्वकामानवाप्नोति पुत्रदारधनादिकान् ॥ ६ ॥
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो व्रजद्भानुसलोकताम् । एष भद्रा विधिः प्रोक्तो मया यस्ते गणाधिप ॥ ७ ॥
श्रुत्वा कृत्वा च यत्पापान्मुच्यते मानवो भुवि ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच । नक्षत्रं रोहिणी वीर यदा वारेऽस्य वै भवेत् । यात्यसौ सौम्यतां वीर१ स सौम्यः परिकीर्तितः ॥ १ ॥
स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवादितर्पणम् । अक्षयं स्यान्न सन्देहस्त्वत्र वारे महात्मनः ॥ २ ॥
नक्तं समाश्रितो योऽत्र पूजयेद्भास्करं नरः । याति लोकं स देवस्य भास्करस्य न संशयः ॥ ३ ॥
रक्तोत्पलानि वै तत्र तथा रक्तं च चन्दनम् । सुगन्धश्चापि धूपस्तु नैवेद्यं पायसं तथा । ब्राह्मणाय च दातव्यं भोक्तव्यं चात्मना तथा ॥ ४ ॥
य एवं पूजयेत्सौम्ये चित्रभानुं गवाम्पतिम् । स विमुक्तस्तु पापेभ्यस्त्वाष्ट्रीं कान्तिमवाप्नुयात् ॥ ५ ॥
ब्रह्मोवाच । प्राप्ते मार्गशिरे मासि शुक्लषष्ठ्यां तु यो भवेत् । स ज्ञेयः कामदो वारः सदेष्टो भास्करस्य तु ॥ १ ॥
तत्र यः पूजयेद्भानुं भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । विमुक्तः सर्वपापैस्तु प्राप्नुते नन्दनाधिपम्१ ॥ २ ॥
रक्तचन्दनमिश्राणि करवीराणि सुव्रत । धूपं घृताहुतिं वीर भास्करस्य प्रयोजयेत् ॥ ३ ॥
नैवेद्यं चापि कृशरं सुगन्धं तीक्ष्णमेव च । कृत्वोपवासमथ वा नक्तं त्रिपुरसूदन ॥ ४ ॥
इत्थं प्रपूजितो ह्यत्र भास्करो लोकभास्करः । कामान्ददाति सर्वान्वै अतोयं कामदः स्मृतः ॥ ५ ॥
स पुत्र पुत्रकामस्य धनकामस्य वा धनम् । विद्यार्थिने शुभां विद्यामारोग्यं रोगिणे विभो ॥ ६ ॥
अन्यांश्च विविधान्कामान्मन्त्रैः सम्पूजितो रविः । ददाति गणशार्दूल अतोयं कामदः स्मृतः ॥ ७ ॥
दद्याद्यो मण्डकं चात्र गोपतेर्गोत्रभूषणः । गोत्रारितेजसा३ तुल्यो गोपतेर्गोपुरं व्रजेत् ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच । पञ्चतारं भवेद्यत्र नक्षत्रं ते वृषध्वज । वारे तु देवदेवस्य स वारः पुत्रदः स्मृतः ॥ १ ॥
उपवासो भवेत्तत्र श्राद्धं कार्यं तथा भवेत् । प्राशनं चापि पिण्डस्य मध्यमस्य प्रकीर्तितम् ॥ २ ॥
सोपवासस्तु यो भक्त्या पूजयेदत्र गोपतिम् । धूपमाल्योपहारैस्तु दिव्यगन्धसमन्वितैः ॥ ३ ॥
एवं पूज्य विवस्वन्तं तस्यैव पुरतो निशि । भूमौ स्वपिति वै वीर जपञ्छ्वेतां महामते ॥ ४ ॥
प्रातरुत्थाय च स्नानं कृत्वा दत्त्वार्घ्यमुत्तमम् । रक्तचन्दनसम्मिश्रैः करवीरैर्गणाधिप ॥ ५ ॥
प्रपूज्य ग्रहभूतेशमंशुमन्तं त्रिलोचन । वीरं १ च पूजयित्वा तु ततः श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ ६ ॥
पञ्चभिर्ब्राह्मणैर्देव दिव्यैभोमैश्च२ सुव्रत । मगसंज्ञौ३ तत्र दिव्यौ ब्राह्मणौ परिकल्पयेत् ॥ ७ ॥
त्रीनत्र ब्राह्मणान्भीमान्प्रकल्प्यान्धकसूदन । कुर्यादेवं ततः श्राद्धं पार्वणं भास्करप्रियम् ॥ ८ ॥
श्राद्धे त्वथ समाप्ते तु दद्यात्पिण्डं तु मध्यमम् । पुरतो देवदेवस्य स्थित्वा मन्त्रेण सुव्रत ॥ ९ ॥
स एष पिण्डो देवेश योऽभीष्टस्तव सर्वदा । अश्नामि पश्यते तुभ्यं तेन मे सन्ततिर्भवेत् ॥ १० ॥
प्रसादात्तव देवेश इति मे भावितं मनः । इत्थं सम्पूजितो ह्यत्र भास्करः पुत्रदो भवेत् ॥ ११ ॥
अतोऽयं पुत्रदो वारो देवस्य परिकीर्तितः । एवमत्र सदा यस्तु भास्करं पूजयेन्नरः ॥ १२ ॥
उपवासपरः श्राद्धे स पुत्रं लभते ध्रुवम् । धनं धान्यं हिरण्यं च आरोग्यं सुखदं तथा । सूर्यलोकं च सम्प्राप्य ततो राजा भवेन्नृषु ॥ १३ ॥
प्रभया द्विजसंकाशः कान्त्या चाम्बुजसन्निभः । वीर्येण गोपतेस्तुल्यो गाम्भीर्ये सागरोपमः ॥ १४ ॥
ब्रह्मोवाच । दक्षिणे त्वयने यः स्यात्स जयः परिकीर्तितः ॥ १५ ॥
अत्रोपवासो नक्तं च स्नानं दानं जपस्तथा । भवेच्छतगुणं देव भास्करप्रीतये कृतम् ॥ १६ ॥
तस्मान्नक्तादि कर्तव्यं यत्स्याच्छतगुणं विभो ॥ १७ ॥
ब्रह्मोवाच । जयन्तो ह्युत्तरे ज्ञेयश्चायने गणनायक । वारो देवस्य यः स्याद्वै तत्र पूज्यो दिवाकरः ॥ १ ॥
पूजितस्तत्र देवेशः सहस्रगुणितं फलम् । ददाति देवशार्दूल स्नानदानादिकर्मणाम् ॥ २ ॥
घृतेन पयसा यत्र स्नानमिक्षुरसेन तु । विलेपनं कुङ्कुमं तु प्रशस्तं भास्करे प्रियम् ॥ ३ ॥
धूपक्रिया गुग्गुलेन नैवेद्ये मोदकः स्मृतः । इत्थं सम्पूज्य देवेशं कुर्याद्धोमं ततस्तिलैः । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चान्मोदकांस्तिलशष्कुलीः ॥ ४ ॥
इत्थं यः पूजयेद्भानुं मन्त्रेणैव गणाधिप । सहस्रगुणितं तस्य फलं देवो ददाति वै ॥ ५. ॥
स्नानदानजपादीनामुपवासस्य वै विभो ॥ ६ ॥
ब्रह्मोवाच । शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां प्राजापत्यर्क्षसंयुतः । स ज्ञेयो विजयो नाम सर्वपापभयापहः ॥ १ ॥
तत्र कोटिगुणं सर्वफलं पुण्यस्य कर्मणः । ददाति भगवान्देवः पूजितश्चन्दनाधिपः ॥ २ ॥
स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवादिपूजनम् । नक्तं चाप्युपवासस्तु सर्वमत्र दिवाकरः ॥ ३ ॥
कुर्यात्कोटिगुणं सर्वं पूजितो ह्यत्र गोपतिः । तस्मादत्र सदा देवं पूजयेद्भक्तिमान्नरः ॥ ४ ॥
सर्वेशं सप्तद्वीपेशं सप्तसैन्धववाहनम् । सप्तम्यां तु समाराध्य सप्तप्रकृतिसम्भवम् ॥ ५ ॥
सप्तलोकाधिपत्यं तु प्राप्नुते सप्तरश्मिभिः ॥ ६ ॥
ब्रह्मोवाच । कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां माघमासे भवेत्तु यः । सादित्याभिमुखो१ ज्ञेयः शृणु चास्य विधिं परम् ॥ १ ॥
कृत्वैकभक्तं कृष्णस्य वारे त्रिपुरसूदन ॥ २ ॥
प्रातः कृत्वा ततः स्नानं पूजयित्वा दिवाकरम् ॥ २ ॥
आदित्याभिमुखस्तिष्ठेद्यावदस्तमनं रवेः । जपमानो महाश्वेतां लाभमाश्रित्य सुव्रत ॥ ३ ॥
चतुर्हस्तमृजं श्लक्ष्णमव्रणं सुसमं दृढम् । रक्तचन्दनवृक्षस्य स्तम्भं कृत्वा गणाधिप ॥ ४ ॥
तमाश्रित्य महाभक्त्या देवदेवं दिवाकरम् । पश्यमानो जपञ्श्वेतां तिष्ठेदस्तमनाद्रवेः ॥ ५ ॥
गन्धपुष्पोपहारैस्तु पूजयित्वा दिवाकरम् । ब्राह्मणे दक्षिणां दत्त्वा ततो भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ६ ॥
इत्थमेतं तु यः कुर्यादादित्यप्रीतये नरः । भानुमांस्तस्य प्रीतः स्यात्सर्वं प्रीतो ददादि हि ॥ ७ ॥
धनं धान्यं तथा पुत्रमारोग्यं भार्गवो यशः । तस्मात्सम्पूजयेदत्र गीर्वाणाधिपतिं हर ॥ ८ ॥
ब्रह्मोवाच । रविसङ्क्रमणे यः स्याद्रवेर्वारो गणाधिप । स ज्ञेयो हृदयो नाम आदित्यहदयप्रियः ॥ १ ॥
तत्र नक्तं समाश्रित्य देवं सम्पूज्य भक्तितः । गत्वा च सदने भानोरादित्याभिमुखस्थितः ॥ २ ॥
जपेदादित्यहदयं सङ्ख्ययाष्टशतं बुधः । अथ वास्तमनं यावद्भास्करं चिंतयेद्धृदि ॥ ३ ॥
गृहमेत्य ततो विप्रान्भोजयेच्छक्तितः शिव । भुक्त्वा तु पायसं वीर ततो भूमौ स्वपेद्बुधः ॥ ४ ॥
योऽत्र सम्पूयेद्भानुं भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । स कामाँल्लभते सर्वान्भास्कराद्धृदयस्थितान् ॥ ५ ॥
तेजसा यशसा तुल्यः प्रभयैषां महात्मनः । शक्रगोपाण्डजानां तु गोपतेर्गोवृषेक्षण ॥ ६ ॥
ब्रह्मोवाच । पूष्णो भवेद्यदा ऋक्षं भवेच्च भगदैवतम् । वासरः स महान्प्रोक्तः सर्वरोगभयापहः ॥ १ ॥
योऽत्र पूजयते भानुं शुभगन्धविलेपनैः । सर्वरोगविनिर्मुक्तो याति भानुसलोकताम् ॥ २ ॥
अर्कपत्रपुटे कृत्या पुष्पाण्यर्कस्य सुव्रत । देवस्य पुरतो रात्रौ भक्त्या यः स्थापयेद्बुधः ॥ ३ ॥
पूजयित्वार्कपुष्पैस्तु अर्कमर्कप्रियं सदा । प्राशयित्वार्कपुष्पं१ तु दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ॥ ४ ॥
भक्त्या च पायसं वीर रात्रौ स्वपिति भूतले । अनेन विधिना यस्तु पूजयेदत्र वै रविम् ॥ ५ ॥
स मुक्तः सर्वरोगैस्तु३ गच्छेद्दिनकरालयम् ॥ ४ ॥
तस्मादपि व्रजेल्लोकं फुंकाररवहेतिनः ॥ ६ ॥
ब्रह्मोवाच । यस्त्वादित्यग्रहस्यास्य वारो देवस्य सुव्रत । शस्यः प्रोक्तः प्रियो लोके ख्यातो गोश्रुतिभूषणः ॥ १ ॥
यस्तु पूजयते तस्मिन्पतङ्गं पतगप्रियम् । गन्धपुष्पोपहारैस्तु सूर्यलोकं स गच्छति ॥ २ ॥
सोपवासो गणश्रेष्ठ आदित्यग्रहणे शुचिः । जपमानो महाश्वेतां खपोषमथ वा शिवम् ॥ ३ ॥
पूजयेज्जगतामीशं तमोनाशनमाशुगम् । पूजयित्वा खपोषं तु महाश्वेतां ततो जपेत् ॥ ४ ॥
पूजयित्वा महाश्वेतां रविं देवं समर्चयेत् ॥ १ ॥
महाश्वेतां प्रतिष्ठाप्य गन्धपुष्पैः सुपूजिताम् ॥ ५ ॥
तस्या एव बहिः२ कार्यं स्थण्डिलं सुसमाहितः । शुचौ भूमिविभागे तु वीरं संस्थाप्य यत्नतः ॥ ६ ॥
कुर्याद्धोमं तिलैः स्नातः सर्पिषा च विशेषतः । आदित्यग्रहवेलायां जपेञ्छ्वेतां महामते ॥ ७ ॥
मुक्ते दिनकरे पश्चात्स्नानं कृत्वा समाहितः । पूजयित्वा महाश्वेतां खगोल्कं३ च ग्रहाधिपम् ॥ ८ ॥
ब्राह्मणान् वाचयित्वा च ततो भुञ्जीत वाग्यतः । आदित्यग्रहयुक्तेऽस्मिन्वारे त्रिपुरसूदन ॥ ९ ॥
यत्कर्म क्रियते पुण्यं तत्सर्वं शुभदं भवेत् । स्नानदानजपादीनां कर्मणां गोवृषध्वज ॥ १० ॥
अनन्तं हि फलं तेषां भवत्यस्मिन्न संशयः । कृतानां तु गणश्रेष्ठा भास्करस्य वचो यथा ॥ ११ ॥
तस्माद्द्विजगणैः कार्यं पुण्यकर्मविचक्षणैः । एकभक्तं च नक्तं च उपवासं गणाधिप ॥ १२ ॥
ये वादित्यदिने कुर्युस्ते यान्ति परमं पदम् । धर्म्यं पुण्यं यशस्यं च पुत्रीयं कामदं तथा ॥ १३ ॥
तस्मिन्दानमपूपस्य गोदानेन समं भवेत् । द्वादशैते महाबाहो वीरभानोर्महात्मनः ॥ १४ ॥
तुष्टिदाः कथितास्तुभ्यं सर्वपापभयापहाः । पठतां शृण्वतां तात कुर्वतां च विशेषतः ॥ १५ ॥
कृत्वैकमेषां विधिवद्वारं वृषभवाहन । वृषादित्रितयं प्राप्य चात्रिजामचलां तथा ॥ १६ ॥
ततो याति परं लोकं वृषकेतो महात्मनः । तेजसाम्बुजसंकाशः प्रभयाण्डजसन्निभः ॥ १७ ॥
पत्रिहेतिसमो वीर्ये कान्त्या चन्द्रसमप्रभः ॥ १८ ॥
ब्रह्मोवाच । येषां धर्मक्रियाः सर्वाः सदैवोद्दिश्य भास्करम् । न कुले जायते तेषां दरिद्रो व्याधितोऽपि वा ॥ १ ॥
देवायतनभूमेस्तु गोमयेनोपलेपनम् । यः करोति नरो भक्त्या सद्यः पापात्प्रमुच्यते ॥ २ ॥
श्वेतया रक्तया वापि पीतमृत्तिकयापि वा । उपलेपनकर्ता वै चिन्तितं लभते फलम् ॥ ३ ॥
चित्रभानुं विरञ्च्यैव१ कुसुमैर्यः सुगन्धिभिः । पूजयेत्सोपवासस्तु स कामानीप्सिताँल्लभेत् ॥ ४ ॥
घृतेन दीपकं ज्वाल्य तिलतैलेन वा रवेः । प्रयाति सूर्यलोकं स दीपकोटिशतैर्वृतः ॥ ५ ॥
दीपतैलप्रदानेन न याति नरकं नरः । दीपतैलं तिलाश्चैव२ महापातकनाशनाः ॥ ६ ॥
दीपं ददाति यो नित्यं भास्करायतनेषु३ वै । चतुष्पथेषु तीर्थेषु रूपौजस्वी ह जायते ॥ ७ ॥
यस्तु कारयते४ दीपं रवेर्भक्तिसमन्वितः । स कामानीप्सितान्प्राप्य वृन्दारकपुरं व्रजेत् ॥ ८ ॥
यः समालभते सूर्यं चन्दनागुरुकुङ्कुमैः । कर्पूरेण विमिश्रैश्च तथा कस्तूरिकान्वितैः ॥ ९ ॥
शुभं कालं कोटिशतं विहृत्य५ च भवालये । पुनः सञ्जायते भूमौ राजराजो न संशयः । सर्वकामसमृद्धात्मा सर्वलोकनमस्कृतः ॥ १० ॥
चन्दनोदकमिश्रैश्च दत्त्वार्घ्यं कुसुमै रवेः । सपुत्रपौत्रपत्नीकः स्वर्गलोके महीयते६ ॥ ११ ॥
सुगन्धोदकमिश्रैस्तु दत्त्वार्घ्यं कुसुमै रवेः । देवलोके चिरं स्थित्वा राजा भवति भूतले ॥ १२ ॥
स हिरण्येन चार्घेण रक्तोदकयुतेन वा । कोटीशतं तु वर्षाणां स्वर्गलोके महीयते ॥ १३ ॥
पद्मैरभ्यर्चनं कृत्वा रवेः स्वर्गगतो नरः । पद्मे वसति वर्षाणां स्त्रीपद्मशतसंवृतः ॥ १४ ॥
गुग्गुलं सघृतं दत्त्वा रवेर्भक्तिसमन्वितः ॥ १ ॥
तत्क्षणात्सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ १५ ॥
पक्षं तु गुग्गुलं दत्त्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया । संवत्सरेण लभते अश्वमेधफलं शिव ॥ १६ ॥
धूपेन लभते स्वर्गं तुरुष्केण सुगन्धिना । कर्पूरागुरुधूपेन राजसूयफलं लभेत् ॥ १७ ॥
पूर्वाह्णे मानवो भक्त्या श्रद्धया योऽर्चयेद्रविम् । स तत्फलमवाप्नोति यद्दत्ते कपिलाशते ॥ १८ ॥
मध्याह्ने योऽर्चयेत्सूर्यं प्रयतात्मा जितेन्द्रियः । लभते भूमिदानस्य गोशतस्य च तत्फलम् ॥ १९ ॥
पश्चिमायां तु सन्ध्यायां योऽर्चयेद्भास्करं नरः । शुचिः शुक्लाम्बरोष्णीषो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ २० ॥
अर्धरात्रे तु यो हेलिं भक्त्या सम्पूजयेन्नरः । जातिस्मरत्वमाप्नोति कुले जातो वृषान्वितः ॥ २१ ॥
प्रदोषरात्रिवेलायां यः पूजयति भास्करम् । स गत्वा सहसा वीर क्रीडेत्सौमनसं२ क्षयम् ॥ २२ ॥
दण्डनायकवेलायां प्रभातसमये पुनः । पूजयित्वा रविं भक्त्या व्रजेदनिमिषालयम् ॥ २३ ॥
एवं वेलासु सर्वासु अवेलासु च मानवः । भक्त्या पूजयते योऽर्कमर्कपुष्पैः समाहितः । तेजसादित्यसंकाशो ह्यर्कलोके महीयते ॥ २४ ॥
अयने तूत्तरे सूर्यमथ वा दक्षिणायने । पूजयेद्यस्तु वै भक्त्या स गच्छेत्कञ्जजालयम् ॥ २५ ॥
तत्रस्थः पूज्यते केशैः१ सर्वेः सुमनसस्तथा । गोपतिः पूज्यते यद्वद्गोपतिप्रमुखैः सुरैः ॥ २६ ॥
विषुवेषूपरागेषु षडशीतिमुखेषु च । पूजयित्वा रविं भक्त्या नात्मानं शोचते नरः ॥ २७ ॥
विबुध्य२ वा स्वयं वापि यो नमस्कुरुते रविम् । सन्तुष्टो भास्करस्तस्मै गतिमिष्टां प्रयच्छति ॥ २८ ॥
कृशरापायसापूपपललोन्मिश्रमोदकैः । बलिं कृत्वा तु सूर्याय सर्वकाममवाप्नुयात् ॥ २९ ॥
मोदकानां प्रदानेन३ पायसस्य च सुव्रत । मधुमांसरसैश्चापि प्रीयतेऽतीवभास्करः ॥ ३० ॥
घृतेन तर्पणं कृत्वा सदा स्निग्धो भवेन्नरः । तर्पयित्वा तु मांसेन सद्यः पापात्प्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
घृतेन स्नपनं कृत्वा एकाहमुदये रवेः । गवां शतसहस्रस्य दत्तस्य फलमश्नुते ॥ ३२ ॥
गवां क्षीरेण सन्तर्प्य पुण्डरीकफलं लभेत् । रसेन स्नापयेद्देवमश्वमेधफलं ५ लभेत् ॥ ३३ ॥
सूर्याय तरुणीं धेनुं गामेकां यः प्रयच्छति । कञ्जजामचलां प्राप्य पुनर्लेखपुरं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
गोशरीरे तु रोमाणि यावन्ति त्रिपुरान्तक । स तावद्वर्षकोटीस्तु लेखलोके महीयते ॥ ३५ ॥
गोशतं भानवे दत्त्वा राजसूयफलं लभेत् । अश्वमेधफलं तस्य यः सहस्रं प्रयच्छति ॥ ३६ ॥
गुग्गुलं देवदारुं च दहेन्नित्यं घृतस्रवम् । आज्यधूमो६ हि देवानां प्रकृत्यैव प्रियः सदा ॥ ३७ ॥
भेर्यादीनि च वाद्यानि शङ्खवेण्वादिकानि च । ये प्रयच्छन्ति सूर्याय यान्ति ते हंसमन्दिरम् ॥ ३८ ॥
वज्रमाहरते यस्तु रवेर्भक्तिसमन्वितः । तीर्थोदकमथैवान्यः स याति विबुधालयम् ॥ ३९ ॥
विमानैः स्त्रीशताकीर्णैः क्रीडयित्वा चिरं नरः । मानुषत्वमनुप्राप्य राजा भवति धार्मिकः ॥ ४० ॥
छत्रं ध्वजं वितानं च पताकाश्चामराणि च । हेमदण्डानि वै दद्याद्रवेर्यो भक्तिमान्नरः ॥ ४१ ॥
विमानेन स दिव्येन किङ्किणीजालमालिना । सूर्यलोकमतो गत्वा भवत्यप्सरसां पतिः ॥ ४२ ॥
तत्रोष्य सुचिरं कालं स्वर्गात्प्रत्यागतः पुनः । मानुष्ये जायते राजा सर्वराजनमस्कृतः ॥ ४३ ॥
दत्त्वा वासांसि सूर्याय अलङ्कारांस्तथैव च । क्रीडते जनलोकस्थो यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ४४ ॥
गीतवादित्रनृत्यैश्च कुर्याज्जागरणं रवेः । गन्धर्वाप्सरसां मध्ये क्रीडते सुचिरं नरः ॥ ४५ ॥
गन्धैः पुष्पैस्तथा पत्रैः स्तोत्रैर्वा विविधैस्तथा । ये स्तुवन्ति रविं भक्त्या ते यान्ति पतगालयम् ॥ ४६ ॥
उषः स्तुवन्ति ये सूर्यमुपगायन्ति ते सदा । पाठकाश्चारणाश्चैव सर्वे ते स्वर्गगामिनः ॥ ४७ ॥
अश्वयुक्तं युगैर्युक्तं यो दद्याद्रवये रथम् । काञ्चनं वापि रौप्यं वा मणिरत्नान्वितं शुभम् ॥ ४८ ॥
स यानेनार्कवर्णेन किङ्किणीजालमालिना । स्वर्गलोकमितो गत्वा क्रीडतेऽप्सरसा सह ॥ ४९ ॥
यस्तु दारुमयं कुर्याद्रवे रथमनुत्तमम् । स यात्यर्कसवर्णेन१ विमानेनार्कमण्डलम् ॥ ५० ॥
यात्रां कुर्वन्ति ये भानोर्नराः संवत्सरादपि । षण्मासाद्वा गणश्रेष्ठ तेषां पुण्यफलं शृणु ॥ ५१ ॥
ध्यानिनो योगिनश्चैव प्राप्नुवन्तीह यां गतिम् । तां गतिं प्रतिपद्यन्ते सूर्यवर्त्मावगाहिनः ॥ ५२ ॥
रथं वहन्ति ये भानोर्नरा भक्तिसमन्विताः । अरोगाश्चादरिद्राश्च जातौ जातौ भवन्ति ते ॥ ५३ ॥
कर्तारो रथयात्राया ये नरा भास्करस्य तु । ते भानुलोकमासाद्य विहरन्ति यथासुखम् ॥ ५४ ॥
यात्राभङ्गं तु यो मोहात्क्रोधाद्वा कुरुते नरः । मन्देहास्ते नरा ज्ञेया राक्षसाः पापकारिणः ॥ ५५ ॥
धनं धान्यं हिरण्यं वा वासांसि विविधानि च । ये प्रयच्छन्ति सूर्याय ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ५६ ॥
गा वाथ महिषीर्वापि गजानश्वांश्च शोभनान् । य प्रयच्छति सूर्याय तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ ५७ ॥
अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं लभेत् । सहस्रगुणितं तच्च दानमस्योपतिष्ठति ॥ ५८ ॥
महीं ददाति योऽर्काय कृष्टां फलवती शुभाम् । स तारयति वै वंश्यान्दश पूर्वान्दशापरान् ॥ ५९ ॥
विमानेन च दिव्येन गोपुरं गोपतेर्व्रजेत् । क्रीडत्यप्सरसां मध्ये करीव करिणीगणे ॥ ६० ॥
ग्रामं ददाति यो भक्त्या सूर्याय मतिमान्नरः ॥ १ ॥
विमानेनार्कवर्णेन स याति परमां गतिम् ॥ ६१ ॥
आरामान्ये प्रयच्छन्ति पत्रपुष्पफलोपगान् । भानवे भक्तियुक्तास्तु ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ६२ ॥
मानसं वाचिकं वापि कर्मजं यच्च दुष्कृतम् । सर्वं सूर्यप्रसादेन अशेषं च प्रणश्यति ॥ ६३ ॥
आर्तो वा व्याधितो वापि दरिद्रो दुःखितोऽपि वा । आदित्यं शरणं गत्वा नात्मानं शोचते नरः ॥ ६४ ॥
एकाहेनापि यद्भानोः पूजायाः प्राप्यते फलम् । तद्वै क्रतुशतैरिष्टैः प्राप्यते फलमुत्तमम् ॥ ६५ ॥
कृत्वा प्रेक्षणकं भानोर्दिव्यमायतने शुभम् । अक्षयं सर्वकामीयं राजसूयफलं लभेत् ॥ ६६ ॥
वेश्याकदम्बकं यस्तु दद्यात्सूर्याय भक्तितः । स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र तिष्ठति भानुमान् ॥ ६७ ॥
पुस्तकं भानवे दद्याद्भारतस्य गणाधिप । सर्वपापविमुक्तात्मा विष्णुलोके महीयते ॥ ६८ ॥
रामायणस्य दत्वा तु पुस्तकं त्रिपुरान्तक । वाजपेयफलं प्राप्य गोपतेः पुरमाव्रजेत् ॥ ६९ ॥
भविष्यं साम्बसंज्ञं वा दत्त्वा सूर्याय पुस्तकम् । राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ७० ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति याति सूर्यसलोकताम् । सूर्यलोके चिरं स्थित्वा ब्रह्मलोकं व्रजेत्पुनः । स्थित्वा कल्पशतं तत्र राजा भवति भूतले ॥ ७१ ॥
भानोरायतने यस्तु प्रपां कुर्याद्गणाधिप । स याति परमं स्थानं दिव्यं सौमनसं नरः ॥ ७२ ॥
शीतकाले घनं दद्यान्नराणां शीतनाशनम् । भानोरायतने देव अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ७३ ॥
इतिहासपुराणाभ्यां पुण्यं पुस्तकवाचनम् । अश्वमेधसहस्रं यो नित्यं कर्तुं प्रवर्तते । न तत्फलमवाप्नोति यदाप्नोत्यस्य कर्मणः ॥ ७४ ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं पुस्तकवाचनम् । इतिहासपुराणाभ्यां भानोरायतने शुभम् ॥ ७५ ॥
नान्यत्पुष्टिकरं भानोस्तथा तुष्टिकरं परम् । पुण्याख्यानकथा यास्तु यथा तुष्यति भास्करः ॥ ७६ ॥
ब्रह्मोवाच । अत्राख्यानमुशन्तीह संवादं गणपुङ्गव । पितामहकुमाराभ्यां पुण्यं पापहरं शिवम् ॥ १ ॥
स्रष्टारं सर्वलोकानां सुखासीनं पितामहम् । प्रणम्य शिरसा देवं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ॥ २ ॥
कुमारो देवशार्दूल इदं वचनमब्रवीत् । गतोऽहमद्य भगवन्द्रष्टुं देवं दिवाकरम् ॥ ३ ॥
कृत्वा प्रदक्षिणं देवः स मया पूजितो रविः । प्रणम्य शिरसा भक्त्या परया श्रद्धया विभो ॥ ४ ॥
अनुज्ञातस्ततस्तेन सुखासीनो ह्यहं स्थितः । आसीनेन मया तत्र दृष्टमाश्चर्यमद्भुतम् ॥ ५ ॥
काञ्चनेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना । मणिमुक्ताविचित्रेण वैदूर्यवरवेदिना ॥ ६ ॥
आगतं पुरुषं तत्र दृष्ट्वा देवो दिवाकरः ॥ १ ॥
ससम्भ्रमं समुत्थाय आसनादेव सत्तम ॥ ७ ॥
गृहीत्वा१ दक्षिणे पाणौ पुरतः प्राप्य तं नरम् । शिरस्याघ्राय देवेश पूजयामास वै रविः ॥ ८ ॥
उपविष्टं तु तं भानुरिदं वचनमब्रवीत् । सुस्वागतं भद्र सुखकृता प्रीतास्त्वया वयम् ॥ ९ ॥
समीपे मम तिष्ठ त्वं यावदाभूतसंप्लवम् । पुनर्यास्यसि तत्स्थानं यत्र ब्रह्मा स्वयं स्थितः ॥ १० ॥
एतस्मिन्नंतरे चान्यो विमानवरमास्थितः । आगतः पुरुषो देवो यत्र तिष्ठति भास्करः ॥ ११ ॥
स चाप्येवं नरो देव पूजितो भानुना तदा । सामपूर्वं तथोक्तस्तु प्रश्रयावनतः स्थितः ॥ १२ ॥
तत्र मे कौतुकं जातं दृष्ट्वा पूजां कृतां तयोः । भानुना देवशार्दूल पृष्टो भानुर्मया ततः ॥ १३ ॥
किमनेन कृतं देव योऽयं पूर्वमिहागतः । नरस्तत्र सकाशं वै यस्य तुष्टो भवादृशाम् ॥ १४ ॥
यदस्य भवता पूजा कृता हि स्वयमेव तु । अत्र मे कौतुकं जातं विस्मयश्च विशेषतः ॥ १५ ॥
तथैवास्य कृता पूजा द्वितीयस्य नरस्य च । सर्वथा पुण्यकर्माणाविमौ नरवरोत्तमौ ॥ १६ ॥
ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैस्तु पूज्यते भगवान्सदा । यस्त्वमाभ्यां परं पूजां कृतवान्देवसत्तम ॥ १७ ॥
कथ्यतां मम देवेश किमेतौ कर्म चक्रतुः । यस्येदृक्परमं पुण्यं फलं दिव्यमवापतुः । श्रुत्वा तद्वचनं देव इदं वचनमब्रवीत् ॥ १८ ॥
सूर्य उवाच । साधु पृष्टोऽस्मि भवता कर्मणो निर्णयं परम् ॥ १९ ॥
यदनेन कृतं कर्म नरेण मुनिसत्तम । योऽसौ सूर्यमिहायातस्तच्छृणुष्व महामते ॥ २० ॥
येयं मदंशसम्भूतैः पार्थिवैः पालिता सदा । अयोध्या नाम नगरी प्रख्याता पृथिवीतले ॥ २१ ॥
तत्रासौ वैश्यजातीयो धनपाल इति स्मृतः । तस्याः पुर्यां द्विजश्रेष्ठ दिव्यमायतनं व्यधात्१ ॥ २२ ॥
तस्मिन्नायतने दिव्ये ह्याम्नायार्थं तथाश्रितः । ब्राह्मणानां विशिष्टानां पूजयित्या कदम्बकम् ॥ २३ ॥
इतिहासपुराणाभ्यां वाचकं च विशेषतः । पूजयित्वा द्विजश्रेष्ठं मुनश्रेष्ठं महामुनिम् ॥ २४ ॥
पुस्तकं चापि सम्पूज्य गन्धपुष्पोपहारतः । तस्य विप्रकदम्बस्य व्यासस्य च यथाग्रतः ॥ २५ ॥
प्रकल्प्योक्तो द्विजोऽनेन पाठको२ वाचकोत्तमः । एष तिष्ठति देवेशः सहस्रकिरणो रविः ॥ २६ ॥
चातुर्वर्ण्यमिदं वापि श्रोतुकामं कदम्बकम् । तिष्ठ चेह द्विजश्रेष्ठ कुरु पुस्तकवाचनम् ॥ २७ ॥
येन मे वरदो भानुः३ सप्त जन्मानि वै भवेत् । यावत्संवत्सरं विप्र प्रगृह्य वृत्तिमुत्तमाम् ॥ २८ ॥
स्वर्णनिष्कशतं विप्र ततो दास्ये तथापरम् । पूर्णे वर्षे द्विजश्रेष्ठ श्रेयोऽर्थमहमात्मनः ॥ २९ ॥
एवं प्रवर्तिते तस्मिन्पुण्ये पुस्तकवाचने । षण्मासागतमात्रे तु काले सुरवरोत्तम । तथैवान्तरतश्चायं कालधर्ममुपेयिवान् ॥ ३० ॥
मया चास्य विमानं तु प्रेषितं कुर्वतो व्रतम् । इत्येषा कर्मणस्तुष्टिः पुण्याख्यानकजार्चिता ॥ ३१ ॥
गन्धपुष्पोपहारैस्तु न तथा जायते मम । प्रीतिर्देववर श्रेष्ठ पुराणश्रवणे यथा ॥ ३२ ॥
गोसुवर्णहिरण्यानां वस्त्राणां चापि कृत्स्नशः । ग्रामाणां नगराणां च दानं प्रीतिकरं मम ॥ ३३ ॥
न तथा स्यात्सुरश्रेष्ठ यथा प्रीतिकरं गुह । इतिहासपुराणाभ्यां श्रवणं सुरसैन्यप ॥ ३४ ॥
श्राद्धं कुर्वन्ति ये मह्यं भक्ष्यभोज्यैरनेकशः । न करोति तथा प्रीतिर्यथा पुस्तकवाचनम् ॥ ३५ ॥
कर्णश्राद्धे यथा प्रीतिर्मम स्यात्सुरसत्तम । न तथा जायते प्रीतिर्भोज्यश्राद्धे तथैव च ॥ ३६ ॥
अथ किं बहुनोक्तेन नान्यत्प्रीतिकरं मम । पुण्याख्यानादृते देव गुह्यमेतत्प्रकीतितम् ॥ ३७ ॥
यश्चायमपरो विप्र इहायतो नरोत्तमः । अयमासीद्दिवजश्रेष्ठस्तस्मिन्नेव पुरोत्तमे ॥ ३८ ॥
एकदा तु गतश्चायं धर्मश्रवणमुत्तमम् । श्रोतुं भक्त्या द्द्विजश्रेष्ठ श्रद्धया परया वृतः ॥ ३९ ॥
श्रुत्वा तत्र ततो भक्त्या पुण्याख्यानमनुत्तमम् । कृत्वा प्रदक्षिणं तस्य वाचकस्य महात्मनः । एष विप्रोऽमरश्रेष्ठ दत्तवान्स्वर्णमाषकम् ॥ ४० ॥
दत्त्वा तु दक्षिणां तस्मै वाचकायामितौजसे ॥ १ ॥
आनन्दमगमद्विप्रः प्राप्तवान्काञ्चनं यथा ॥ ४१ ॥
एतद्धि सफलं चास्य न चान्यत्कृतवानयम् । यदनेन कृता पूजा वाचकस्य महात्मनः । फलं हि कर्मणस्तस्य यन्मया पूजितः स्वयम् ॥ ४२ ॥
वाचकं पूजयेद्यस्तु श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । तेनाहं पूजितः स्यां वै को विष्णुः शङ्करस्तथा ॥ ४३ ॥
वाचकं भोजयेद्यस्तु भक्त्या भोज्येरनुत्तमैः । तेनाहं पूजितः स्यां वै दश वर्षाणि पञ्च च ॥ ४४ ॥
न यमो न यमी चापि न मन्दो न मनुस्तथा । तपती न तथान्विष्टा यथेष्टो वाचको मम ॥ ४५ ॥
वाचके सत्कृते देव भोजिते सुरसैन्यप । तृप्तिर्भवति मे देव संवत्सरशतद्वयम् ॥ ४६ ॥
न केवलं मम प्रीतिर्वाचके भोजिते भवेत् । कृत्स्नशो देवतानां च इन्द्रादीनां तथा भवेत् ॥ ४७ ॥
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां स चेष्ठो वाचको मम । प्रीते तस्मिन्देवताः स्युः सर्वाः प्रीता न संशयः ॥ ४८ ॥
इत्येतत्कथितं सर्वमाभ्यां कर्म महाबल ॥ ४९ ॥
न चान्यच्चक्रतुः कर्म किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । एतद्दृष्ट्वाहमाश्चर्यं तवाभ्याशमिहागतः । किमत्र तथ्यं देवेश कथ्यतां कौतुकं मम ॥ ५० ॥
श्रुत्वा कुमारवचनं सर्वलोकपितामहः ॥ ५१ ॥
ब्रह्मोवाच । हन्त भोः साधु पुण्योऽसि नास्ति तुल्यस्त्वयापरः । यद्दृष्टौ भवता तौ हि सुपुण्यौ पुण्यकारिणौ ॥ ५२ ॥
यदुक्तं भानुना वत्स तत्तथा नान्यथा भवेत् । यदासीन्मे मुखं पुत्र प्रथमं लोकपूजितम् ॥ ५३ ॥
तस्मादेतानि सर्वाणि निर्गतानि समन्ततः । इतिहासपुराणानि लोकानां हितकाम्यया ॥ ५४ ॥
यथैतानि ममेष्टानि पुराणानि महामते । न तथा वै चतुर्वेदी न चाङ्गिनि महामते ॥ ५५ ॥
शृण्वन्त्येतानि ये भक्त्या नित्यं श्रद्धासमन्विताः । दत्त्वा तु वाचके वृत्तिं ते गच्छन्ति परं पदम् ॥ ५६ ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां स्पष्टीकरणमुत्तमम् । इतिहासपुराणानि मया सृष्टानि सुव्रत ॥ ५७ ॥
चत्वारो य इमे वेदा गूढार्थाः सततं स्मृताः । अतस्त्वेतानि सृष्टानि बोधायैषां महामते ॥ ५८ ॥
यस्तु कारयते नित्यं धर्मश्रवणमुत्तमम् । आदित्याद्भास्करं प्राप्य याति तत्परमं पदम् ॥ ५९ ॥
दत्त्वा तु दक्षिणां तत्र आदित्यस्य पुरं व्रजेत् । किमाश्चर्यं सुरश्रेष्ठ दानपात्रं हि तत्परम् ॥ ६० ॥
यथा देववरो लेखो यथा हेतिः परं पविः । ब्राह्मणानां तथा श्रेष्ठो वाचको नात्र संशयः ॥ ६१ ॥
हेतिर्यथा तेजसां तु सरसां सागरो यथा । तथा सर्वद्विजेभ्यस्तु वाचकः प्रवरः स्मृतः ॥ ६२ ॥
वाचकं पूजयेद्यस्तु नरो भक्तिपुरः सरम् । पूजितं सकलं तेन जगत्यान्नात्र संशयः ॥ ६३ ॥
सत्यमुक्तं न सन्देहो भानुना मत्कुलोद्वह । वाचकेन समं पात्रं न जात्वन्यद्भवेत्क्वचित् ॥ ६४ ॥
तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं कुमारो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६५ ॥
अहो हि धन्यता तस्य पुण्यश्रवणकारिणः । दानं च ददतोऽत्यर्थं पुण्यता वाचकाय वै ॥ ६६ ॥
ब्रह्मोवाच । इत्थं दिण्डे सदा यस्तु देवदेवस्य मन्दिरे । कुर्यात्तु धर्मश्रवणं स याति परमां गतिम् ॥ ६७ ॥
ब्रह्मोवाच । त्रिभिः प्रदक्षिणां कृत्वा यो नमस्कुरुते रविम् । भूमौ गतेन शिरसा स याति परमां गतिम् ॥ १ ॥
सोपानत्को देवगृहमारोहेद्यस्तु मानवः । स याति नरकं घोरं तामिस्रं नाम नामतः ॥ २ ॥
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि समुत्सृजति यस्तु वै । देवस्यायतने भानोः स गच्छेन्नरकं क्रमात् ॥ ३ ॥
घृतं मधु पयस्तोयं तथेक्षुरसमुत्तमम् । स्नपनार्थं तु देवस्य ये ददतीह मानवाः । सर्वकामानवाप्येह ते यान्ति हेलिमण्डलम् ॥ ४ ॥
स्नाप्यमानं रविं भक्त्या ये पश्यन्ति वृषध्वज । तेऽश्वमेधफलं प्राप्य लयं यान्ति वृषध्वजे ॥ ५ ॥
स्नपनं ये च कुर्वंति भानोर्भक्तिसमन्विताः । लभन्ते तत्फलं भीम राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ६ ॥
यथा न लङ्घयेत्कश्चित्स्नपनं भास्करस्य तु । तथा कार्यं प्रयत्नेन लङ्घितं ह्यसुखावहम् ॥ ७ ॥
तामिस्रं नरकं याति लङ्घयेच्च स रौरवान् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं स्नपनमादितः ॥ ८ ॥
घृतेन स्नापयेद्देवं कञ्जमाप्नोति मानवः । मधुना प्रियमायाति तोयेनापि घृतौकसम् ॥ ९ ॥
इक्षुरसेन संस्नाप्य पयसा कञ्जशध्वजम् । एवमेभिः स्नापयेद्वै रविमीहितमाप्नुयात् ॥ १० ॥
दिण्डिरुवाच । यच्चैताः सप्त सप्तम्यो भवता कथिता मम । तासां या प्रथमा देव कथिता सा सविस्तरा ॥ १ ॥
यास्त्वन्या देवशार्दूल ताः सर्वाः कथयस्व मे । येनोपोष्य ततस्तास्तु व्रजेऽहं हेलिसद्म वै ॥ ६ ॥
ब्रह्मोवाच । शुक्लपक्षस्य सप्तम्यां नक्षत्रं पञ्चतारकम् । यदा स्यात्सा तदा ज्ञेया जया नामेति सप्तमी ॥ ३ ॥
तस्यां दत्तां१ हुतं जापस्तर्पणं देवपूजनम् । सर्वं शतगुणं प्रोक्तं पूजा चापि दिवाकरे ॥ ४ ॥
भास्करस्य प्रिया ह्येषा सप्तमी पापनाशिनी । धन्या यशस्या पुत्र्या च कामदा कञ्जजावहा ॥ ५ ॥
विधिनानेन कर्तव्या तिथिर्या मम विद्यते । तं शृणुष्व विधिं मत्तो येन कृत्वार्थमश्नुमते ॥ ६ ॥
हंसे हंसमाक्ये शुक्लेयं सप्तमी पुरा । समुपोष्य च कर्तव्या विधिनानेन शङ्कर ॥ ७ ॥
पारणा तृतीयाऽहे स्यात्कथितं गोवृषावहम् । प्रथमं चतुरो मासान्पारणं कथितं बुधैः ॥ ८ ॥
कथितान्यत्र पुष्पाणि करवीरस्य सुव्रत । चन्दनं च तथा रक्तं धूपार्थं गुग्गुलं परम् ॥ ९ ॥
कासारं तु सुपक्वं च नैवेद्यं भास्कराय वै । अनेन विधिना पूज्य मार्तण्डं विबुधाधिपम् ॥ १० ॥
पूजयेद्ब्राह्मणान्भीम भक्ष्यभोज्यैर्यथाविधि । कासारं भोजयेद्विप्रान्पारणेऽस्मिन्विचक्षणः । स्वयमेव तथाश्नीयात्प्रयतो मौनमाश्रितः ॥ ११ ॥
पञ्चम्यामेकभक्तं तु षष्ठ्यां नक्तं प्रवर्तते । कृत्वोपवासं सप्तम्यामष्टम्यां पारणं भवेत् ॥ १२ ॥
षष्ठ्या समेता कर्तव्या नाष्टम्येयं कदाचन । यस्योपवासनायैव षष्ठ्यामाहुरुपोषितम् ॥ १३ ॥