snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
ता गावः प्रसुता यांति स्वापीडास्तबकांगदाः । सिन्दूरकृतशृंगाग्राः संभारवशवत्सकाः ॥ ३५ ॥
अनुयांति सगोपालाः कालयंतो धनानि ते । छेदानुलिप्तरक्ताङ्गा रक्तपीतसितांबराः ॥ ३६ ॥
एवं कोलाहले वृत्ते गवां नीराजनोत्सवे । तुरगाँल्लक्षणैर्युक्तान्द्विरदांश्च सुपूजितान् ॥ ३७ ॥
राजचिह्नानि सर्वाणि उद्धृत्य स्वगृहांगणे । राजा पुरोहितैः सार्द्धं मंत्रिभृत्यपुरःसरः ॥ ३८ ॥
सिंहासनोपविष्टश्च शंखतूर्यादिनिस्वनैः । पूजयेद्गन्धकुसुमैर्वस्त्रदीपविलेपनैः ॥ ३९ ॥
ततः स्त्रीलक्षणैर्युक्ता वेश्या वाथ कुलाङ्गना । शीर्षोपरि नरेन्द्रस्य भ्राभयेद्दारुपात्रिकाम् ॥ ४० ॥
शांतिरस्तु समृद्धिश्च द्विजैश्च स्वजनेन च । ततो नीराजयेत्सौम्यं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ ४१ ॥
एवमेषा महाशांतिः ख्याता नीराजने जने । येषां राष्ट्रे पुरे ग्रामे क्रियते पांडुनन्दन ॥ ४२ ॥
तेषां रोगाः क्षयं यांति सुभिक्षं वर्द्धते तदा । शांतिनीराजनाल्लोके सर्वान्रोगान्व्यपोहति ॥ ४३ ॥
लोकानावर्द्धयित्वा तु अजपालवरो यथा । एषां रोगादिपीडासु जंतूनां हितमिच्छता ॥ ४४ ॥
वर्षेवर्षे प्रयोक्तव्या शांतिर्नीराजना इति ॥ ४५ ॥
नीराजयंति नवमेघनिभं हरिं ये गोब्राह्मणान्रथगजांश्च नरेशचिह्नान् । ते सर्वरोगरहिताश्च नुता नरेन्द्रैरिंद्रप्रभा भुवि भवंत्यजपालवाक्यात् ॥ ४६ ॥
युधिष्ठिर उवाच । यदेतदतुलं पुण्यं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । कर्तव्यं कार्त्तिके मासि प्रयत्नाद्भीष्मपञ्चकम् ॥ १ ॥
विधानं कीदृशं तस्य फलं च यदुसत्तम । कथयस्व प्रसादान्मे मुनीनां हितमिच्छताम् ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । प्रवक्ष्यामि व्रतं पुण्यं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । यथाविधि च कर्तव्यं फलं चास्य यथोदितम् ॥ ३ ॥
मयापि भृगवे प्रोक्तं भृगुश्चोशनसे ददौ । उशनापि हि विप्रेभ्यः प्रह्लादाय च धीमते ॥ ४ ॥
तेजस्विनां यथा वह्निः पवनः शीघ्रगामिनाम् । विप्रो यथा च पूज्यानां दानानां काञ्चनं यथा ॥ ५ ॥
भूलोकः सर्वलोकानां तीर्थानां जाह्नवी यथा । यथाश्वमेधो यज्ञानां मथुरा मुक्तिकांक्षिणाम् ॥ ६ ॥
वेदो यथैव शास्त्राणां देवानामच्युतो यथा । तथा सर्वव्रतानां तु वरोक्तं भीष्मपञ्चकम् ॥ ७ ॥
दुष्करं भीष्ममित्याहुर्न शक्यं तदिहोच्यते । यस्तत्करोति राजेन्द्र तेन सर्वं कृतं भवेत् ॥ ८ ॥
वशिष्ठभृगुभर्गाद्यैश्चीर्णं कृतयुगादिषु । नाभागांगांबरीषाद्यैश्चीर्णं त्रेतायुगादिषु ॥ ९ ॥
सीरभद्रादिभिर्वैश्यैः शूद्रैरन्यैः कलौ युगे । दिनानि पंच पूज्यानि चीर्णमेतन्महाव्रतम् ॥ १० ॥
ब्राह्मणैर्ब्रह्मचर्येण जपहोमक्रियादिभिः । क्षत्रियैश्च तथा शक्त्या शौचव्रतपरायणैः ॥ ११ ॥
पराधिः परिहर्तव्यो ब्रह्मचर्येण निष्ठया । मद्यं मांसं परित्यज्य मैथुनं पापभाषणम् ॥ १२ ॥
शाकाहारपरैश्चैव कृष्णार्चनपरैर्नरैः । स्त्रीभिर्वा भर्तृवाक्येन कर्तव्यं सुखवर्द्धनम् ॥ १३ ॥
विधवाभिश्च कर्तव्यं पुत्रपौत्रादिब्रुद्धये । सर्वकामसमृद्ध्यर्थं मोक्षार्थमपि पांडव ॥ १४ ॥
नित्यं स्नानेन दानेन कार्त्तिकी यावदेव तु । प्रातः स्नात्वा विधानेन मध्याह्ने च तथा व्रती ॥ १५ ॥
नद्य निर्झरगर्ते वा समालभ्य च गोमयम् । यवव्रीहितिलैः सम्यक्तर्पयेच्च प्रयत्नतः ॥ १६ ॥
देवानृषीन्पितॄंश्चैव ततोन्यान्कामचारिणः । स्नानं मौनं नरः कृत्वा धौतवासा दृढव्रतः ॥ १७ ॥
ततोऽनुपूजयेद्देवं सर्वपापहरं हरिम् । स्नापयेच्चाच्युतं भक्त्या मधुक्षीरघृतेन च ॥ १८ ॥
तत्रैव पञ्चगव्येन गंधचंदनवारिणा । चन्दनेन सुगंधेन कुंकुमेनाथ केशवम् ॥ १९ ॥
कर्पूरोशीर मिश्रेण लेपयेद्गरुडध्वजम् । अर्चयेद्रुचिरैः पुष्पैर्गंधधूपसमन्वितैः ॥ २० ॥
गुग्गुलुं घृतसंयुक्तं दहेत्कृष्णाय भक्तितः । दीपकं च दिवा रात्रौ दद्यात्पंचदिनानि तु ॥ २१ ॥
नैवेद्यं देवदेवस्य परमान्नं निवेदयेत् । ॐ नमो वासुदेवायेति जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ २२ ॥
जुहुयाच्च घृताक्तांश्च तिलव्रीहींस्ततो व्रती । षडक्षरेण मंत्रेण स्वाहाकारान्वितेन च ॥ २३ ॥
उपास्य पश्चिमां संध्यां प्रणम्य गरुडध्वजम् । जपित्वा पूर्ववन्मंत्रं क्षितिशायी भवेन्नरः ॥ २४ ॥
सर्वमेतद्विधानं च कार्यं पंचदिनेषु हि । संविशेत्कंबले चास्मिन्पदपूर्वं शृणुष्व मे ॥ २५ ॥
प्रथमेऽह्नि हरेः पादौ पूजयेत्कमलैर्नरः । द्वितीये बिल्वपत्रेण जानुदेशं समर्चयेत् ॥ २६ ॥
पूजयेच्च तृतीयेऽह्नि नाभिं भृङ्गरसेन च । मध्ये बिल्वजयाभिश्च ततः स्कंधौ प्रपूजयेत् ॥ २७ ॥
ततोऽनुपूजयेच्छीर्षं मालत्याः कुसुमैर्नवैः । कार्त्तिक्यां देवदेवस्य भक्त्या तद्गतमानसः ॥ २८ ॥
अर्चयित्वा हृषीकेशमेकादश्यां समाहितः । संप्राश्य गोमयं सम्यङ् मंत्रवत्समुपावसेत् ॥ २९ ॥
गोमूत्रं मंत्रवत्कृत्वा द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती । क्षीरं तत्र त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि ॥ ३० ॥
संप्राश्य कायशुद्ध्यर्थं लंघयेत चतुर्दिनम् । पंचमे तु दिने स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम् ॥ ३१ ॥
भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् । तथोपदेष्टारमपि पूजयेद्वस्त्रभूषणैः ॥ ३२ ॥
ततो नक्तं समश्नीयात्पञ्चगव्यपुरःसरम् । एवं समापयेत्सम्यग्यथोक्तं व्रतमुत्तमम् ॥ ३३ ॥
सर्वपापहरं पुण्यं प्रख्यातं भीष्मपञ्चकम् । मद्यपो यस्त्यजेन्मद्यं जन्मनो मरणांतिकम् ॥ ३४ ॥
तद्भीष्मपञ्चकं त्यक्त्वा प्राप्नोत्भ्ययधिकं फलम् । ब्रह्मचर्यं नरश्चीर्त्वा सुघोरं नैष्ठिकं व्रतम् ॥ ३५ ॥
यत्प्राप्नोति महत्पुण्यं तत्कृत्वा भीष्मपंचकम् । गात्रा भ्यंगं शिरोऽभ्यंगं मधु मांसं च मैथुनम् ॥ ३६ ॥
ब्रह्मलोकमवाप्नोति त्यक्त्वैकं भीष्मपञ्चकम् । संवत्सरेण यत्पुण्यं कार्त्तिकेन च यद्भवेत् ॥ ३७ ॥
यत्फलं कार्त्तिकेनोक्तं भवेत्तद्भीष्मपञ्चके । व्रतमेतत्सुरैः सिद्धैः किन्नरैर्नागगुह्यकैः ॥ ३८ ॥
फलं समीहितं प्राप्य कृत्वाभ्यर्च्य जनार्दनम् । पापस्य प्रतिमा कार्या रौद्रवक्त्रातिभीषणा ॥ ३९ ॥
खड्गहस्तातिविकृता सर्वलोकमयी नृप । तिलप्रस्थोपरि स्थाप्या कृष्णवस्त्राभिवेष्टिता ॥ ४० ॥
करवीरकुसुमापीडा चलत्काञ्चनकुंडला । ब्राह्मणाय प्रदातव्या कृष्णो मे प्रीयतामिति ॥ ४१ ॥
अन्येषामपि दातव्यं यत्कृत्वा वसु वांछितम् । कृतकृत्यः स्थिरो भूत्वा विरक्तः संयतो भवेत् ॥ ४२ ॥
शांतचेता निराबाधः परं पदमवाप्नुयात् । नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥ ४३ ॥
अष्टषष्ठैकनयनः शंकुकर्णो महास्वनः । जटी द्विजिह्वस्तामस्यो मृगराजतनुच्छदः ॥ ४४ ॥
चिंतनीयो महादेवो यस्य रूपं न विद्यते । इदं भीष्मेण कथितं शरतल्पगतेन मे ॥ ४५ ॥
तदेव ते समाख्यातं दुष्करं भीष्मपंचकम् । व्रतं च राजशार्दूल प्रवरं भीष्मपञ्चकम् ॥ ४६ ॥
यस्तस्मिंस्तोषयेद्भक्त्या तस्मै मुक्तिप्रदोऽच्युतः । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः ॥ ४७ ॥
प्राप्नोति वैष्णवं स्थानं सत्कृत्वा भीष्मपञ्चकम् । ब्रह्महा मद्यपः स्तेयी गुरुगामी सदाकृती ॥ ४८ ॥
मुच्यते पातकात्सम्यक्कृत्वैकं भीष्मपञ्चकम् । नास्माद्व्रतात्पुण्यतमं वैष्णवेभ्यो यतो व्रतम् ॥ ४९ ॥
अथास्मिंस्तोषितो विष्णुर्नृणां मुक्तिप्रदो भवेत् । श्रुत्वैतत्पठ्यमानं तु पवित्रं भीष्मपंचकम् ॥ ५० ॥
मुच्यते पातकेभ्यो वा पाठको विष्णुलोकभाक् । धन्यं पुण्यं पापहरं युधिष्ठिर महाव्रतम् ॥ ५१ ॥
यद्भीष्मपञ्चकमिति प्रथितं पृथिव्यामेकादशीप्रभृतिपञ्चदशीनिरुद्धम् । अन्नस्य भोजननिवृत्तिवशादमुष्मिन्निष्टं फलं दिशति पांडव शार्ङ्गधन्वा ॥ ५२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । शङ्खचक्रगदापाणे श्रीवत्स गरुडासन । ब्रूहि मे मल्लद्वादश्या विधानं देवकीसुत ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । यदा भांडीरन्यग्रोधे वसामि यमुनातटे । गोपालमध्ये गोवत्सैरष्टवर्षोस्मि लीलया ॥ २ ॥
कंसासुरवधार्थाय मथुरोपवने तदा । आबालो बालरूपेण गोपमल्लैर्बलोत्कटैः ॥ ३ ॥
समेत्य मल्लगोपस्य बलेन सह कानने । आस्फोटयंति नृत्यंति त्रिदशे त्रिदशा इव ॥ ४ ॥
सुरभद्रो मंडलीकयोगवर्द्धनयोगदाः । यक्षेंद्रभद्र इत्यादि तेषां नामानि गोकुले ॥ ५ ॥
गोपीनामपि नामानि प्राधान्येन निबोध मे । गोपाली पालिका धन्या विशाखा ध्याननिष्ठिका ॥ ६ ॥
इल्वानुगन्धा सुभगा तारका दशमी तथा । इत्येवमादिभिरहं सूपविष्टो वरासने ॥ ७ ॥
पूजितोऽस्मि सुरैः पुष्पैर्दधिदुग्धाक्षतैस्तथा । शतानि त्रीणि षष्टिश्च मल्लानां पूजयंति माम् ॥ ८ ॥
मल्लिन्यश्च सुरामांसैरंगजागरनर्त्तनैः । मल्लयुद्धैर्बहुविधैर्बाह्यैर्मल्लभटैः स्फुटैः ॥ ९ ॥
भक्ष्यैर्भोज्यैस्तथा पानैर्दधिदुग्धघृतासवैः । गोदानैर्वृषदानैश्च श्रद्धया विप्रपूजनैः ॥ १० ॥
गोष्ठीप्रभूतैर्वधूनां स्नेहसंभाषणैर्मिथः । एवं द्वादश द्वादश्यो ग्रहीतव्या यथेच्छया ॥ ११ ॥
संबंधिभिः क्रमेणैव मल्लानां च पृथक्पृथक् । पूजयंति क्रमेणैव मासिमासि तनुं मम ॥ १२ ॥
मासादिकार्तिकांतं च भक्त्या द्वादशनामभिः । पारणेपारणे दद्यान्मल्लकानि द्विजातये ॥ १३ ॥
केशवनारायणमाधवगोविन्दविष्णुमधुसूदनत्रिविक्रमवामनश्रीधरहृषीकेशपद्मनाभदामोदराणां नमोनम इति ॥ १४ ॥
गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैर्जागरणैर्निशि । गीतवाद्यैश्च नृत्यैश्च मल्लक्ष्वेडांगयुद्धकैः ॥ १५ ॥
घृतदानैः क्षीरदानैः कृष्णो मे प्रीयता मिति । एवमेष विधिः प्रोक्तो मासैर्द्वादशभिर्नृप ॥ १६ ॥
द्वादशी या ममाद्यापि मनसः प्रीतिवर्द्धनी । मल्लैः प्रवर्तिता यस्मादतोऽर्थं मल्लद्वादशी ॥ १७ ॥
तेषां परममल्लानां तेषां ज्ञान युधिष्ठिर । गोष्ठे बभूव सुप्राज्यं गोमहिष्याद्यजाविकम् ॥ १६ ॥
मत्प्रसादाद्धर्मपुत्र बलं कीर्तिर्यशो धनम् । एवमन्येऽपि पुरुषा ह्यबला मल्लद्वादशीम् ॥ १९ ॥
ये करिष्यंति मद्भक्तास्तेषां दास्यामि हृद्गतम् । आरोग्यं बलमैश्वर्य विष्णुलोकं च शाश्वतम् ॥ २० ॥
भांडीरपादपतले मिलितैर्महद्भिर्मल्लैरनाकुलितबाहुबलैर्बलिष्ठैः । संपूजितः सपदि यत्र तिथौ ततश्च सा द्वादशी सुविदिता व्रत मल्ल संज्ञा ॥ २१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । विदर्भाधिपतिः श्रीमानासीत्पूर्वं सुधार्मिकः । दमयंत्याः पिता पूर्वं नलस्य श्वशुरो भुवि ॥ १ ॥
सत्यवादनशीलश्च प्रजापालनतत्परः । क्षत्रधर्मरतः श्रीमान्संग्रामेष्वपराजितः ॥ २ ॥
तस्यापि कुर्वतो राज्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । आजगाम महाभागः पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः ॥ ३ ॥
सर्वज्ञाननिधिः श्रीमांस्तीर्थयात्राप्रसंगतः । तमागतमथो दृष्ट्वा ब्रह्मयोनिमकल्मषम् ॥ ४ ॥
उत्थाय प्रददौ राजा स्वमासनमभीप्सितम् । अर्घं पाद्यं च यत्किञ्चित्तत्तस्मै प्रददौ स्वयम् ॥ ५ ॥
राज्यं चैवात्मना सार्द्धं निवेद्य स कृतांजलिः । तेन चैवाभ्यनुज्ञातो निषसाद वरासने ॥ ६ ॥
पप्रच्छ कुशलप्रश्नं तपस्यध्ययने तथा । तथेति चोक्त्वा स मुनिस्तं राजानमभाषत ॥ ७ ॥
पुलस्त्य उवाच । कच्चित्ते कुशलं राजन्कोशे जनपदे पुरे । धर्मे च ते मतिर्नित्यं कच्चित्पार्थिव वर्तते ॥ ८ ॥
भीम उवाच । सर्वत्र कुशलं ब्रह्मन्येषां कुशलमिच्छसि । तव चागमनेनाहं पावितः संगवारिणा ॥ ९ ॥
एवं तौ संविदं कृत्वा संभाष्याथ परस्परम् । रेमाते पूर्ववृत्तांतैः कथाभिरितरेतरम् ॥ १० ॥
ततः कथांते राजेन्द्र पुलस्त्यं जातविस्मयः । पप्रच्छ सर्वलोकस्य हिताय जगतः पतिः ॥ ११ ॥
भगवन्प्राणिनः सर्वे संसारार्णवमध्यगाः । दृश्यंते विविधैर्दुःखैः पीड्यमाना दिवानिशम् ॥ १२ ॥
नरके गर्भवासे च व्याधिभिर्जन्मना तथा । तथा कष्टवियोगा दिदुःखैर्दौर्गत्यसंभवैः ॥ १३ ॥
लालप्यमाना बहवः परपीडोपजीविनः । एवं विधान्यनेकानि दुःखानि मुनिपुङ्गव ॥ १४ ॥
दृष्ट्वैव तानि तान्येव भृशं मे व्याधितं मनः । तेषां दुःखानि भूतानां प्राणिनां भुवि मानद ॥ १५ ॥
उपकारकरं ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया । स्वल्पायासेन भगवञ्जायते सुमहत्फलम् ॥ १६ ॥
पुलस्त्य उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् । यदुपोष्य न दुःखानां भाजनो जायते जनः ॥ १७ ॥
माघमासे सिते पक्षे द्वादशी पावनी स्मृता । तस्यां जलार्द्रवसन उपोष्य सुखभाग्भवेत् ॥ १८ ॥
भीम उवाच । कथं सा मुनिशार्दूल उपोष्या द्वादशी भवेत् । विधिना केन विप्रेन्द्र तन्मे ब्रूहि यथाक्रमम् ॥ १९ ॥
पुलस्त्य उवाच । शृणु राजन्नवहितो व्रतं पापप्रणाशनम् । तव शुश्रूषणाद्वाच्यं ममाप्येतन्न संशयः ॥ २० ॥
अदीक्षिताय नो देया नाशिष्याय कदाचन । विष्णुभक्ताय शांताय धर्मनिष्ठाय चैव हि ॥ २१ ॥
वाच्यमेतन्महाराज भवतान्यस्य न क्वचित् । ब्रह्महा गुरुघाती च बालस्त्रीघातकस्तथा ॥ २२ ॥
कृतघ्नो मित्रध्रुक्चौरः क्षुद्रो भग्नव्रतस्तथा । मुच्यते पातकैः सर्वैर्व्रतेनानेन भूपते ॥ २३ ॥
शुद्धे तिथौ मुहूर्ते च मंडपं कारयेत्ततः । दशहस्तप्रमाणेन दशपूर्वोत्तरे प्लवे ॥ २४ ॥
तन्मध्ये पञ्चहस्तां तु वेदिकां परिकल्पयेत् । शुक्लां सुकुट्टिमां भूमिं वेद्यां कृत्वा प्रयत्नतः ॥ २५ ॥
विलिखेन्मंडलं तत्र पंचवर्णैर्विधानतः । ब्राह्मणो वेदसंपन्नो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ॥ २६ ॥
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञः स्वाचाराभिरतस्तथा । कुंडानि कल्पयेत्तत्र अष्टौ चत्वारि वा पुनः ॥ २७ ॥
ब्राह्मणांस्तेषु युंजीत चातुश्चरणिकाञ्छुभान् । मध्ये च मंडलस्याथ कर्णिकायां जनार्दनम् ॥ २८ ॥
प्रत्यङ्मुखं न्यसेद्देवं चतुर्बाहुमरिंदम । पूजयेत्तं विधानेन शास्त्रोक्तेन विचक्षणः ॥ २९ ॥
गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि । एवं संपूज्य देवेशं ब्राह्मणैः सह देशिकः ॥ ३० ॥
न्यसेत्स्तंभद्वयं पश्चात्तिष्ठन्काष्ठसमन्वितम् । देवस्याभिमुखं तत्र पीठं तु परिकल्पयेत् ॥ ३१ ॥
षट्त्रिंशदंगुलं श्रेष्ठं चतुरस्रं समंततः । तत्र शिक्यं समालंब्य सुवृत्तं सुदृढं नवम् ॥ ३२ ॥
आरोपयेद्धटं तत्र यादृशं तच्छृणुष्व मे । कलधौतं तथा रौप्यं ताम्रं वाप्यथ मृन्मयम् ॥ ३३ ॥
सर्वलक्षणसंयुक्तं दृढं व्यंगविवर्जितम् । तत्सहस्रं शतं कुर्यादेकच्छिद्रमथापि वा ॥ ३४ ॥
कुशलत्वानुरूपेण पाशैकच्छिद्रमेव वा । सन्निधाने ततः कुर्यात्सलिलं वस्त्रपावनम् ॥ ३५ ॥
होमार्थं कल्पयेच्चापि पालाश्यः समिधः शुभाः । तिला घृतं तथा क्षीरं शमीपत्राणि चैव हि ॥ ३६ ॥
वेद्याः पूर्वोत्तरे भागे ग्रहपीठं प्रकल्पयेत् । तत्र पूज्या ग्रहाः सर्वे ग्रह यज्ञविधानतः ॥ ३७ ॥
पूर्वस्यां दिशि शक्रस्य पूजां कुर्वीत यत्नतः । दक्षिणस्यां यमस्याथ प्रतीच्यां वरुणस्य च ॥ ३८ ॥
कुबेरस्य तथोदीच्यां बलिं कुर्यात्फलाक्षतैः । एवं संभृत्य संभारं शुक्लांबरधरस्तथा ॥ ३९ ॥
समालभ्य शुभैर्गंधैर्द्दर्भपाणिरतंद्रितः । पीठमारोपयेयुस्ते यजमानं द्विजोत्तमाः ॥ ४० ॥
यजमानोऽपि देवस्य संमुखः प्रयतः शुचिः । उपविश्य पठेन्मंत्रं पुराणोक्तमिदं शृणु ॥ ४१ ॥
नमस्ते देवदेवेश नमस्ते भुवने श्वर । व्रतेनानेन मां पाहि परमात्मन्नमोस्तु ते ॥ ४२ ॥
ततोदकस्य धारास्ताः प्रत्यंगषु समन्विताः । शिरसा धारयेत्तूष्णीं तद्गतेनांतरात्मना ॥ ४३ ॥
होमं कुर्युस्ततो विप्रा दिक्षु सर्वासु तत्पराः । पठेयुः शांतिकाध्यायं विष्णुसंज्ञानि यानि वै ॥ ४४ ॥
वादित्रैस्ताड्यमानैश्च शंखगेय स्वनैस्तथा । पुण्याहजयशब्दैश्च वेदस्वनविमिश्रितैः ॥ ४५ ॥
मंगलैः स्तुतिसंयुक्तैः कारयेत्तन्महोत्सवम् । देवदेवस्य चरितं केशवस्य महाच्मनः ॥ ४६ ॥
हरिवंशादिकं सर्वं श्रावयेद्ब्राह्मणो वरः । सोपर्णिकमथाख्यानं भारताख्यानमेव च ॥ ४७ ॥
व्याख्यानकुशलाः केचिच्छ्रावयेयुरतंद्रिताः । अनेन विधिना सर्वां तां रात्रिं प्रीतिवर्द्धिनीम् ॥ ४८ ॥
यजमानो नयेद्धीमान्यावत्सूर्योदयो भवेत् । ब्राह्मणाश्चापि तां रात्रीं जुह्वतो जातवेदसम् ॥ ४९ ॥
मंत्रैस्तु वैष्णवैर्दिव्यैः क्षपयेयुर्महीपते । वासुदेवस्य शिरसि वसोर्द्धारां प्रपातयेत् ॥ ५० ॥
क्षीरेणाज्येन वा राजन्सर्वसिद्धि प्रदायिनीम् । ततः प्रभातसमये यजमानो द्विजैः सह ॥ ५१ ॥
स्नानं कुर्यान्नृपश्रेष्ठ नद्यां सरसि वा पुनः । अथ वा शक्तिहीनस्तु यजमानोष्ण वारिणा ॥ ५२ ॥
ततः शुक्लानि वस्त्राणि परिधाय यतव्रतः । अर्घ्यं दत्त्वा भास्कराय सविधानं प्रसन्नधीः ॥ ५३ ॥
पुष्पैर्धूपैः सनैवेद्यैः पूजयेत्पु रुषोत्तमम् । हुत्वा हुताशनं भक्त्या दत्त्वा पूर्णहुतिं ततः ॥ ५४ ॥
पूजयेद्ब्राह्मणान्सर्वान्होतारो यज्ञकल्पिताः । शय्याभोजनगोदानैर्वस्त्रैराभरणैस्तथा ॥ ५५ ॥
आचार्यः पूजनीयोऽत्र सर्वस्वेनापि भारत । येन वा तस्य संतुष्टिर्देवतुल्यो गुरुर्यतः ॥ ५६ ॥
वित्तशाठ्यविहीनस्तु भक्तिशक्तिसमन्वितः । दीनानाथविशिष्टाश्च बंदिनश्च समागताः ॥ ५७ ॥
तेषामन्नं हिरण्यं च दद्याच्छुद्धेन चेतसा । एवं संपूज्य विप्राय भोजयित्वा यथेप्सितम् ॥ ५८ ॥
यथाविभवसारेण पश्चाद्भुंजीत वाग्यतः । हविष्यमन्नं यज्ञेन हविष्या सतिलास्तथा ॥ ५९ ॥
एवं यज्ञो महाराजश्चोक्तस्ते संप्रकीर्तितः । पापिष्ठाः सर्वपापेभ्यो मुच्यंते नात्र संशयः ॥ ६० ॥
वाजपेयातिरात्राभ्यां ये यजंति शतं समाः । सर्वे ते विष्णुयागस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ ६१ ॥
सप्त जन्मानि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । प्राप्नोति द्वादशीमेतां तामुपोष्य विधानतः ॥ ६२ ॥
मृतो विष्णुपुरं याति विष्णुना सह मोदते । चतुर्युगानि द्वात्रिंशद्विष्णुरूपधरः स्थितः ॥ ६३ ॥
रुद्रलोके तथा राजन्युगानि द्वादशैव तु । ब्रह्मलोके तथा त्रीणि सूर्यलोके युगानि च ॥ ६४ ॥
पुण्यक्षयादिहाभ्येत्य राजा भवति धार्मिकः । पृथिव्यधिपतिः श्रीमान्विजितारिः प्रतापवान् ॥ ६५ ॥
व्रतमेतत्पुरा चीर्णं सगरेण महात्मना । अजेन धुंधुमारेण दिलीपेन ययातिना ॥ ६६ ॥
अन्यैश्च पृथिवीपालैः पालिताशेषभूतलैः । स्त्रीभिर्वैश्यैस्तथा शूद्रैर्धर्मकामैः सदा नृप ॥ ६७ ॥
भृग्वाद्यैर्मुनिभिः सर्वैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । त्वया च पृष्टेन मया कथितं ते नराधिप ॥ ६८ ॥
अद्यप्रभृति चैवेयं ख्यातिं यास्यति भूतले । भीमाख्या द्वादशी चेति कृतकृत्या च भारत ॥ ६९ ॥
एषा पुलस्त्यमुनिना कथिता कुरुनंदन । यश्चैनां कथितां ध्यात्वा कुर्याद्वा भक्तिभावतः ॥ ७० ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते । दरिद्रश्चापि भोः पार्थ वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । विष्णुभक्तेन कर्तव्या संसारभयभीरुणा ॥ ७१ ॥
भीमेन या किल पुरा समुपोषिता च रात्रौ घटस्थिरसुशतिलवारिधारा । तां द्वादशी दशमु खारिमुखाच्छ्रुतां च सम्यग्व्रती चरति याति स विष्णुलोके ॥ ७२ ॥
युधिष्ठिर उवाच । उपवासासमर्थानां सदैव पुरुषोत्तम । एका या द्वादशी पुण्या तां वदस्व ममानघ ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । मासि भाद्रपदे शुक्ला द्वादशी श्रवणान्विता । सर्वकामप्रदा पुण्या चोपवासे महाफला ॥ २ ॥
संगमे सरितां स्नात्वा द्वादश्यां समुपोषितः । अयत्नात्समवाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम् ॥ ३ ॥
बुधश्रवणद्वादश्यामेवं वै संयतो भवेत् । अतीव महती तस्यां कृतं सर्वमथाक्षयम् ॥ ४ ॥
द्वादशी श्रवणोपेता यदा भवति भारत । संगमे सरितां स्नात्वा गंगादिस्नानजं फलम् । सोपवासः समाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ५ ॥
जलपूर्णे तथा कुंभे स्थापयित्वा विचक्षणः । पंचरत्नसमोपेतं सोपवीतं सुपूजि तम् ॥ ६ ॥
तस्य स्कंधे सुघटितं स्थापयित्वा जनार्दनम् । यथाशक्ति स्वर्णमयं शंखशार्ङ्गविभूषितम् ॥ ७ ॥
स्नापयित्वा विधानेन सितचंदन चर्चितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम् ॥ ८ ॥
ॐ नमो वासुदेवायेति शिरः संपूजयद्धरेः । श्रीधराय मुखं तद्वत्कंठ कृष्णाय वै पुनः ॥ ९ ॥
ॐ नमः श्रीमते वक्षो भुजौ सर्वास्त्रधारिणे । व्यापकाय नमः कुक्षी केशवायोदरं नमः ॥ १० ॥
त्रैलोक्यजनकायेति एवं संपूजयेद्धरिम् । सर्वाधिपतये जंघे पादौ सर्वात्मने नमः ॥ ११ ॥
अनेन विधिना राजन्पुष्पैर्धूपैः समर्चयेत् । ततस्तस्याग्रतो देयं नैवेद्यं घृतपाचितम् ॥ १२ ॥
सोदकांश्च नवान्कुंभाञ्छक्त्या दद्याद्विचक्षणः । एवं संपूज्य गोर्विदं जागरं तत्र कारयेत् ॥ १३ ॥
प्रभाते विमले स्नात्वा संपूज्य गरुडध्वजम् । पुष्पधूपादिनैवेद्यैः फलैर्वस्त्रैः सुशोभनैः । ततः पुष्पांजलिं बद्ध्वा मंत्रमेतमुदीरयेत् ॥ १४ ॥
नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवण संज्ञक । अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव ॥ १५ ॥
एवं संपूज्य गोविंद ब्राह्मणं पूजयेत्ततः । अनंतरं ब्राह्मणे वै वेदवेदांतपारगे । पुराणज्ञे विशेषेण विधिवत्संप्रदापयेत् ॥ १६ ॥
द्वादश्यां श्रवणे युक्ते अशेषाहस्करान्विते । करकं संगमे स्नात्वा प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ १७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । महत्यरण्ये यद्वृत्तं भूमिपाल शृणुष्व तत् ॥ १८ ॥
देशो दशार्णको नाम तस्य भागे तु पश्चिमे । अस्ति कश्चिन्मरुदेशः सर्वसत्त्वभयंकरः ॥ १९ ॥
सुतप्तसिकता भूमिर्यत्र दुष्टा महोरगाः । अल्पच्छायद्रुमाकीर्णो मृतप्राणि समाकुलः ॥ २० ॥
शमीखदिरपालाशकरीरैः पीलुभिः सह । तत्र भीमा द्रुमाः पार्थ कंटकैः शबला दृढैः ॥ २१ ॥
दग्धप्राणिगणाकीर्णा यत्र भूर्द्दृश्यते क्वचित् । अन्नोदकं नो लभंते राजंस्तत्र बलाहकाः ॥ २२ ॥
कदाचिदपि दृश्यंते भ्राम्यन्तो हि विहगमाः । वृक्षांतरगतैर्नित्यं शिशुभिस्तृषितैः समम् । उत्कृत्तजीविता राजन्दृश्यंते विहगोत्तमाः ॥ २३ ॥
तृषातुराश्च सहसा मृगाः सैकतमागताः । सैकतेष्वेव नश्यंति जलं सैकतसेतुवत् ॥ २४ ॥
तस्मिंस्तथाविधे देशे कश्चिद्दैववशाद्वणिक् । निजसार्थपरिभ्रष्टः प्रविष्टो मरुजांगले ॥ २५ ॥
पिशाचान्मलिनांस्तीक्ष्णान्निर्मांसान्भीमदर्शनान् । इतस्ततः संचरतो ददर्श वणिगुत्तमः ॥ २६ ॥
बभ्रामोद्भ्रांतहृदयः क्षुत्तृषाभ्रमकर्षितः । क्व ग्रामः क्व जलं क्वाहं यास्यामि न बुबोध सः ॥ २७ ॥
अथ प्रेतान्ददर्शासौ तृष्णाव्याकुलितेंद्रियान् । स्नायुबद्धास्थिचरणान्प्रेक्षमाणानितस्ततः ॥ २८ ॥
प्रेतस्कंधसमारूढमेकं प्रेतं ददर्श ह । अपश्यद्बहुभिः प्रेतैः समंतात्परिवारितम् ॥ २९ ॥
आगच्छन्तं तमव्यग्रं स्रुतुशब्दपुरःसरम् । प्रेतस्कंधान्महीं गत्वा तस्यांतिकमुपागमत् ॥ ३० ॥
स दृष्ट्वाथ वणिक्छ्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् । अस्मिन्वै निर्जले देशे गमनं भवतः कथम् ॥ ३१ ॥
तमुवाच वणिग्धीमान्सार्थभ्रष्टस्य चैव मे । प्रवेशो दैवयोगेन पूर्वकर्मकृतेन तु ॥ ३२ ॥
तृष्णा मां बाधतेऽत्यर्थं क्षुद्दुनोति भृशं तथा । प्राणाः कंठमनुप्राप्ता वचनं नश्यतीव मे । अत्रोपायं न पश्यामि जीवेयं येन केनचित् ॥ ३३ ॥
कृष्ण उवाच । इत्येवमुक्ते प्रेतस्तं वणिजं वाक्यमब्रवीत् । पुंनागमिममाश्रित्य प्रतीक्षस्व मुहूर्तकम् ॥ ३४ ॥
कृतातिथ्यो यथालाभं गमिष्यसि यथासुखम् । एवमुक्तस्तथा चक्रे स वणिक्तृष्णयार्दितः ॥ ३५ ॥
मध्याह्नसमये प्राप्ते ततस्तं देशमागतः । पुन्नागवृक्षात्करको वारिधारामनोरमः । दध्योदनसमायुक्तो वर्धमानेन संयुतः ॥ ३६ ॥
आगते करके तस्मिन्प्रादादतिथये तदा । भुक्त्वान्नं च जलं पीत्वा वणिक्तुष्टिमुपागतः । वितृष्णो विज्वरश्चैव क्षणेन समपद्यत ॥ ३७ ॥
ततस्तु प्रेतसंघस्य भोक्तुकामस्य वै ददौ । दध्योददनं सपानीयं प्रेतास्तृप्तिं परां गताः ॥ ३८ ॥
अतिथिं तर्पयित्वा च प्रेतलोकं च सर्वशः । ततः स्वयं स बुभुजे भुक्तशेषं यथासुखम् ॥ ३९ ॥
तस्य भुक्तवतश्चान्नं पानीयं च क्षयं ययौ । प्रेताधिपं ततस्तृप्तो वणिग्वचनमब्रवीत् ॥ ४० ॥
आश्चर्यमेतत्परमं वनेऽस्मिन्प्रतिभाति मे । अन्नपानस्य सम्प्राप्तिः परमस्य कुतस्तव ॥ ४१ ॥
स्तोकेन च तथान्नेन बिभर्षि सुबहून्पृथक् । तृप्ताः परं कथं त्वेते निर्मांसा भिन्नकु क्षयः ॥ ४२ ॥
अपरं च कथं चेह मम पापपरिक्षयः । हस्तावलंबनकस्त्वं सम्प्राप्तो निर्जने वने । तृप्तश्चासि कथं ग्रासमात्रेण च शुभव्रत ॥ ४३ ॥
कस्त्वमस्यां सुघोरायामटव्यां तु कृतालयः । तमेतं संशयं छिंधि परं कौतूहलं मम ॥ ४४ ॥
एवमुक्तः स वाणिज्या प्रेतो वचनमब्रवीत । शृणु भद्र प्रवक्ष्यामि दुष्कृतं कर्म चात्मनः ॥ ४५ ॥
शाकले नगरे रम्ये अहमासं सुदुर्मतिः । वाणिज्यासक्तितः पूर्वं कालो नीतो मयानघ ॥ ४६ ॥
धनलोभान्मया तत्र कदाचिच्च प्रमादिना । न दत्ता भिक्षवे भिक्षा तृष्णया पीडिताय च ॥ ४७ ॥
प्रतिवेशे च तत्रासीद्ब्राह्मणो गुणवान्मम । श्रवणद्वादशीयोगे मासि भाद्रपदे तथा ॥ ४८ ॥
स कदाचिन्मया सार्धं तोषां नाम नदीं ययौ । तस्याश्च संगमः पुण्यो यत्रासीच्चन्द्रभागया ॥ ४९ ॥
चंद्रभागा सोमसुता तोषा चैवार्कनंदिनी । तयोः शीतोष्णसलिलसंगमः सुमनोहरः ॥ ५० ॥
तत्तीर्थवरमासाद्य प्रातिवेश्यः स च द्विजः । श्रवणद्वादशीयोगे स्नातश्चैवमुपोषितः ॥ ५१ ॥
चंद्रभागातोषयोश्च वारिधान्यैर्नवैर्दृढैः । दध्योदनयुतैः सार्धं सम्पूर्णैर्वर्धमानकैः ॥ ५२ ॥
छत्रोपानद्युगं वस्त्रं प्रतिमां विधिवद्धरेः । चंद्रभागाजीवनेन दध्योदनयुतं तदा ॥ ५३ ॥
एतत्कृत्वा गृहं प्राप्तस्ततः कालेन केनचित् । पञ्चत्वमहमासाद्य नास्तिक्यात्प्रेततां गतः । अस्यामटव्यां घोरायां यथा दृष्टस्त्वयानघ ॥ ५४ ॥
ब्रह्मस्वहारिणस्त्वेते पापाः प्रेतत्वमागताः । परदाररताः केचित्स्वामिद्रोहरताः परे ॥ ५५ ॥
मित्रद्रोहरताः केचिद्देशेऽस्मिंस्तु सुदारुणे । ममैते भृत्यतां याता अन्नपानकृतेन च ॥ ५६ ॥
अक्षय्यो भगवान्कृष्णः परमात्मा सनातनः । यद्दीयते तमुद्दिश्य अक्षय्यं तत्प्रकीर्तितम् ॥ ५७ ॥
मया विहीनाः किं त्वेते वनेऽस्मिन्भृशदारुणे । पीडामनुभविष्यंति दारुणां कर्मयोनिजाम् ॥ ५८ ॥
एतेषां त्वं महाभाग ममानुग्रहकाम्यया । अनेकनामगोत्राणि गृहाण लेखनेन च ॥ ५९ ॥
अस्तु कक्षागता चैव तव संपुटिका शुभा । हिमवत्यां तथासाद्य तत्र त्वं लप्स्यसे निधिम् ॥ ६० ॥
गयाशीर्षे ततो गत्वा श्राद्धं कुरु महामते । एकमेकमथोद्दिश्य प्रेतंप्रेतं यथासुखम् ॥ ६१ ॥
एवं सम्भाषमाणोऽसौ तप्तजांबूनदप्रभः । विमानवरमारुह्य स्वर्गलोकमितो गतः ॥ ६२ ॥
स्वर्गते प्रेतनाथे तु प्रभावात्स वणिक्पुमान् । नामगोत्राणि संगृह्य प्रयातः स हिमाचलम् ॥ ६३ ॥
तत्र प्राप्य निधिं गत्वा विनिक्षिप्य स्वके गृहे । धनभागमुपादाय गयाशीर्षवटं ययौ । प्रेतानां क्रमशस्तत्र चक्रे श्राद्धं दिनेदिने ॥ ६४ ॥
यस्ययस्य गयाश्राद्धं स करोति दिने वणिक् । स च तस्य सदा स्वप्ने दर्शयत्यात्मनस्तनुम् ॥ ६५ ॥
ब्रवीति च महाभाग प्रसादेन तवानघ । प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तोस्मि परमां गतिम् ॥ ६६ ॥
स कृत्वा धनलोभाच्च प्रेतानां सत्कृतिं वणिक् । जगाम स्वगृहं तत्र मासि भाद्रपदे तथा ॥ ६७ ॥
श्रवणद्वादशीयोगे पूजयित्वा जनार्दनम् । दानं च दत्त्वा विप्रेभ्यः सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ६८ ॥
महानदीसंगमेषु प्रतिवर्षं युधिष्ठिर । चकार विधिवद्दानं ततो दिष्टांतमागतः ॥ ६९ ॥
अवाप परमं स्थानं दुर्लभं चात्र मानवैः । यत्र कामफला वृक्षा नद्यः पायसकर्दमाः । शीतलामलपानीयाः पुष्करिण्यो मनोहराः ॥ ७० ॥
तं देशमासाद्य वणिङ् महात्मा सुतप्तजांबूनदभूषितांगः । कल्पं समग्रं सह सुन्दरीभिः स्वर्गे स रेमे मुदितः सदैव ॥ ७१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । द्वादश्यास्ते विधिः प्रोक्तः श्रावणे यो युधिष्ठिर । सर्वपापप्रशमनः सर्वसौख्यप्रदायकः ॥ १ ॥
एकादशी यदा सा स्याच्छ्रवणेन समन्विता । विजया सा तिथिः प्रोक्ता भक्तानां विजयप्रदा ॥ २ ॥
बलवानजितो दैत्यो बलिर्नामा महाबलः । तेन देवगणाः सर्वे त्याजिताः सुरमंदिरम् । ततो देवा महाविष्णुं गत्वा वचनमूचिरे । त्वं गतिः सर्वदेवानां शीघ्रं कष्टात्समुद्धर ॥ ४ ॥
जहि दैत्यं महाबाहो बलिं बलनिषूदन । श्रुत्वा विष्णुस्तदा वाक्यं देवानां करुणोदयम् ॥ ५ ॥
उवाच वाक्यं कालज्ञो देवानां हितकाम्यया । जाने वैरोचनिं दैत्यं बलिं त्रैलोक्यकण्टकम् ॥ ६ ॥
तपसा भावितात्मानं शान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् । मद्भक्तं मद्गतप्राणं सत्यसन्धं महाबलम् । तपसोन्तः सुबहुना काले नास्य भविष्यति ॥ ७ ॥
यदा विनयसम्पन्नं ज्ञास्ये कालेन केनचित् । समाहृत्य प्रियं तस्य तदा दास्ये दिवौकसाम् ॥ ८ ॥
अदितिर्मां प्रपन्ना वै पुत्रार्थे पुत्रलोभिनी । तस्यामतिहितं देवाः करिष्ये नात्र संशयः ॥ ९ ॥
तद्देवानां हितं सर्वे चाहितं तु सुरद्विषाम् । तद्गच्छध्वं निरुद्विग्नाः कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ॥ १० ॥
एवमुक्ता गता देवाः कार्यं विष्णुरचिंतयत् । सा चिन्तयित्वा सुचिरं देव्या गर्भावतारणम् । अदितिर्वरयामास वांछितं मे भविष्यति ॥ ११ ॥
अथ काले बहुतिथे गते सा गर्भिणी ह्यभूत् । सुषुवे नवमे मासि पुत्रं सा वामनं हरिम् ॥ १२ ॥
ह्रस्वपादं ह्रस्वकायं महच्छिरसमर्भकम् । पाणिपादोदरकृशं स्वयं नारायणं हरिम् ॥ १३ ॥
दृष्ट्वा तु वामनं जातं यदि सा वक्तुमुद्यता । निरुद्धवाक्या ह्यभवद्वक्तुं किंचिन्न पारितम् ॥ १४ ॥
एकादश्यां भाद्रपदे श्रवणेन नरोत्तम । संचचाल मही जाते वामने तु त्रिविक्रमे ॥ १५ ॥
भयं बभूव दैत्यानां देवानां तोष आभवत् । जातकर्मादिकांस्तस्य संस्कारान्स्वयमेव हि ॥ १६ ॥
चकार कश्यपो धीमान्प्रजापतिरनुद्यतः । आबद्धमेखलो दंडी धृत्वा यज्ञोपवीतकम् ॥ १७ ॥
कुशस्वच्छोदकधरः कमंडलुविभूषितः । बलेर्बलवतो यज्ञं जगाम बहुविस्तरम् ॥ १८ ॥
दृष्ट्वा बलिमथोवाच वामनोऽभ्येत्य तत्क्षणम् । अथ चाह यज्ञपते दीयतां मम मेदिनी ॥ १९ ॥
पादत्रयप्रमाणेन पठनार्थे स्थितो ह्यसि । दत्तादत्ता तव मया बलिः प्राह द्विजोत्तमम् ॥ २० ॥
ततो वर्द्धितुमारब्धो वामनोऽनंतविक्रमः । पादौ भूमौ प्रतिष्ठाप्य शिरसावृत्य रोदसी ॥ २१ ॥
ताभ्यामिंद्रादिकाँल्लोकाँल्ललाटे ब्रह्मणः पदम् । न तृतीय पदं लेभे ततो नेदुर्दिवौकसः ॥ २२ ॥
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं सिद्धा देवर्षयस्तथा । साधुसाध्विति देवेशं प्रशशंसुर्मुदान्विताः ॥ २३ ॥
ततो दैत्यगणान्सर्वाञ्जित्वा त्रिभुवनं वशी । बलिमाह ततो गच्छ सुतलं स्वबलानुगः ॥ २४ ॥
तत्र त्वमीप्सितान्भोगान्भुक्त्वा मद्बाहुपालितः । अस्येंद्रस्यावसाने तु त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥ २५ ॥
एवमुक्तो बलिः प्रायान्नमस्कृत्य नरोत्तमम् । विसृज्येमं बलिं देवान्सकलान्स उवाच ह ॥ २६ ॥
स्वानि धिष्ण्यानि गच्छध्वं तिष्ठध्वं विगत ज्वराः । देवेनोक्ता गता देवा हृष्टाः संपूज्य वामनम् ॥ २७ ॥
देवः कृत्वा जगत्कार्यं तत्रैवांतर्द्धिमागमत् । एतत्सर्वं समभवदेकादश्यां नराधिप॥ । तेनेष्टा देवदेवस्य सर्वदा विजया तिथिः ॥ २८ ॥
एषा वै फाल्गुने मासि पुष्येण सहिता नृप । विजया प्रोच्यते सद्भिः कोटिकोटिगुणोत्तरा ॥ २९ ॥
एकादश्यां सोपवासो रात्रौ संपूजयेद्धरिम् । रौप्ये सौवर्णपात्रे वा दारुवंशमयेऽपि वा ॥ ३० ॥
कुंडिकां स्थापयेत्पार्श्वे छत्रं वै पादुके तथा । शुभां च वैष्णवीं यष्टिं तथा सूत्रकमडलू ॥ ३१ ॥
आच्छाद्य पात्रं वासोभिः फलैश्चापि सुशोभनैः । मार्गचार्मणगन्धैश्च भक्त्या वा मृगचर्मणा ॥ ३२ ॥
तिलाढकेन वित्ताढ्यः प्रस्थेन कुडवेन वा । व्रीहिभिर्वाथ गोधूमैः फलैः शुक्लतिलैर्भवेत् ॥ ३३ ॥
पुष्पैर्गंधैर्धूपदीपैः पक्वान्नै रर्चयेद्धरिम् । नानाविधैश्च नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यैर्गुडौदनैः ॥ ३४ ॥
स्वस्ववित्तानुसारेण सहिरण्यं च कारयेत् । मंत्रैः शतगुणं चैव भक्त्या लक्ष गुणोत्तरम् । भक्तिमांश्च गुणोपेतं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ३५ ॥
एभिर्मंत्रपदैस्तत्र पूजयेद्गरुडध्वजम् । उपहारैर्नरश्रेष्ठ शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥ ३६ ॥
ॐ जलजोपमदेहाय जलजास्याय शंखिने । जलराशिस्वरूपाय नमस्ते पुरुषोत्तम ॥ ३७ ॥
नमः कमलनाभाय नमस्ते जल शायिने । नमस्ते केशवानंत वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥
मलयेषु समुत्पन्नं गन्धाढयं सुमनोहरम् । मया निवेदितं तुभ्यं गृहाण परमेश्वर ॥ ३९ ॥
वनस्पतिसमुत्पन्नं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । मया निवेदितं पुष्पं गृहाण पुरुषोत्तम ॥ ४० ॥
नमः कमलकिंजल्कपीतनिर्मलवाससे । मनोहरवपुःस्कन्धधृतचक्राय शार्ङ्गिणे ॥ ४१ ॥
मत्स्यः कूर्मो वरा हश्च नारसिंहश्च वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च नामभिर्वामनाय ते । पादाद्यैकैकांगस्य पूजनं शीर्षगं ततः ॥ ४२ ॥
धूपोऽयं देवदेवेश शंखचक्रगदाधर । अच्युतानंत गोविन्द वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ४३ ॥
त्वमेव पृथिवी ज्योतिर्वायुराकाशमेव च । त्वमेव ज्योतिषां ज्योतिर्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ॥ ४४ ॥
अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समन्वितम् । भक्ष्यभोज्यसमायुक्तं प्रसीद परमेश्वर ॥ ४५ ॥
अन्नं प्रजापतिर्विष्णू रुद्रेंद्रशशिभास्कराः । अन्नं त्वष्टा यमोऽग्निश्च पापं हरतु मेऽव्ययः ॥ ४६ ॥
जगदादिर्जगदूपमनादिर्जगदंतकृत् । जलाशयो जगद्योनिः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ ४७ ॥
अनेककर्मनिर्बंधध्वंसिनं जल शायिनम् । नतोऽस्मि मथुरावासं माधवं मधुसूदनम् ॥ ४८ ॥
नमो वामनरूपाय नमस्तेऽस्तु त्रिविक्रम । नमस्ते मणिबन्धाय वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥ ४९ ॥
नमो नमस्ते गोविन्द वामनेश त्रिविक्रम ॥ ५० ॥
अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वकामप्रदो भव ॥ ५१ ॥
सर्वगः सर्वदेवेशः श्रीधरः श्रीनिकेतनः । विश्वेश्वरश्च विष्णुश्च श्रीशायी च नमोनमः ॥ ५२ ॥
एवं संपूज्य यो रात्रावेकादश्यां नृपोत्तम । जागरं तत्र कुर्वीत गीतवादित्रनिस्वनैः ॥ ५३ ॥
या च श्रवणसंयुक्ता द्वादशी परमा तिथिः । तस्यां च संगमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥
एवं संपूज्य यत्नेन प्रभाते विमले सति । प्रदेयं शास्त्रविदुषे ब्राह्मणाय च मंत्रतः ॥ ५५ ॥
ब्राह्मणश्चापि मन्त्रेण प्रतिगृह्णीत मंत्रवत् । वामनोऽस्य प्रतिग्राही वामनाय नमोनमः ॥ ५६ ॥
ॐ गुह्ये । ॐ शिरसि । ॐ पादयोः । ॐ नाभौ ॥ ॐ भुजयोः । ॐ सर्वांगे । सर्वात्मने नमः । पुष्पं फलं च नैवेद्यं सर्वमेतद्यथाविधि । नरो दद्यादुपोष्यैवमेकादश्यां समंत्रकम् ॥ ५७ ॥
पूर्वोक्तविधिना प्रातर्भोजनं पृषदाज्यकम् । पूर्वं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ५८ ॥
भूयोभूयोऽपि राजेंद्र सर्वत्रैवं विधिः स्मृतः । समाप्ते तु व्रते राजन्यत्पुण्यं तन्निबोध मे ॥ ५९ ॥
चतुर्युगानि राजेंद्र एकसप्ततिसंख्यया । प्राप्य विष्णुपुरे राजन्क्रीडते कालमक्षयम् ॥ ६० ॥
इहागत्य भवेद्राजा प्रतिपक्षक्षयंकरः । हस्त्यश्वरथपत्तीनां दाता भोक्ता विमत्सरी ॥ ६१ ॥
रूपसौभाग्यसंपन्नो दीर्घायुर्नीरुजो भवेत् । पुत्रैः परिवृतो जीवो जीवेच्च शरदः शतम् ॥ ६२ ॥
एतस्याः फलमाख्यातमेकादश्या मया तव । पूर्वमेव समाख्याता द्वादशी श्रवणान्विता ॥ ६३ ॥
उपोष्यैकादशीं पश्चाद्द्वादशीमप्युपोषयेत् । न चात्र विधिलोपः स्यादुभयोर्देवता हरिः ॥ ६४ ॥
बुधश्रवणसंयुक्ता द्वादशी संगमोदकम् । दानं दध्योदनं सत्यमुपवासः परो विधिः ॥ ६५ ॥
सगरेण ककुत्स्थेन धुंधुमारेण गाधिना । एतैश्चान्यैश्च राजेंद्र कृतं वै द्वादशीव्रतम् ॥ ६६ ॥
सा द्वादशी बुधयुता श्रवणेन साकं स्याद्वै जयाय कथिता ऋषिभिर्नभस्ये । तामादरेण समुपोष्य नरोऽमरत्वं प्राप्नोति पार्थ अणिमादिगुणोपपन्नम् ॥ ६७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कृष्णपक्षे तु पौषस्य संप्राप्तं द्वादशीव्रतम् । पौषादिपारणं मासैः षड्भिर्ज्येष्ठांतिकं स्मृतम् ॥ १ ॥
प्रथमं पुंडरीकाक्षं नाम कृष्णस्य गीयते । द्वितीयं माधवाख्यं तु विश्वरूपं तु फाल्गुने ॥ २ ॥
पुरुषोत्तमाख्यं तु ततः पंचमेऽच्युतसंज्ञकम् । षष्ठे जयेति देवेश गुह्यनाम प्रकीर्तितम् ॥ ३ ॥
पूर्वोक्तेषु च मासेषु स्नानप्राशन योस्तिलाः । आषाढादिषु मासेषु पंचगव्यमुदाहृतम् ॥ ४ ॥
स्नानं च प्राशनं चैव पंचगव्यं सदेष्यते । पूजयेत्पुंडरीकाक्षं तेस्तैरेव च नामभिः॥ । प्रतिमासं च देवेश कृत्वा पूजां यथाविधि । विप्राय दक्षिणां दद्याच्छ्रद्दधानश्च भक्तितः ॥ ६ ॥
पारणं चैव देवेश प्रीणनं भक्तिपूर्वकम् । कुर्वीत भक्त्या गोविंदसद्भावेनार्चनं यतः ॥ ७ ॥
नक्तं भुंजीत सततं तैलक्षारविवर्जितम् । एकादश्यामुपोष्यैवं द्वादश्यामथ वा दिने ॥ ८ ॥
एवं संवत्सरस्यांते यदभिप्रेतमात्मनः । धनं वसु हिरण्यं च धान्यं भाजनमासनम् । शय्यां वा ब्राह्मणे दद्यात्केशवः प्रतिगृह्यताम् ॥ ९ ॥
एतामुपोष्य विधिना विष्णुप्रीतौ च तत्परः । सर्वान्कामानवाप्नोति यद्यदिच्छति चेतसा । ततो लोकेषु विख्यातं संप्राप्तं द्वादशीति वै ॥ १० ॥
कृताभिलषिता दृष्टा प्रारब्धा धर्मतत्परैः । पूरयेदखिलान्कामान्संस्मृता वा दिनेदिने ॥ ११ ॥
संप्राप्तिकामुपवसंति समीहितार्था ये मानवा मनु जपुंगव विष्णुभक्ताः । तेषां समीहितफलानि ददाति शश्वद्वासः सुरेशभवने भगवत्प्रसादात् ॥ १२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । तथान्यामपि ते वच्मि गोविंद द्वादशीं शृणु । तस्याः सम्यगनुष्ठानात्प्राप्नोत्यभिमतं फलम् ॥ १ ॥
पौषे मासे सिते पक्षे द्वादश्यां समुपोषितः । सम्यक्संपूज्य गोविन्दं नाम्ना देवमधोक्षजम् ॥ २ ॥
धूपपुष्पोपचारैश्च नैवेद्यैश्च समाहितः । गोविंदेति जपेन्नाम पुनस्तद्गतमानसः ॥ ३ ॥
विप्राय दक्षिणां दद्याद्यथाशक्त्या नराधिप । स्वयं विबुद्धस्तुलितो गोविंदेति च कीर्तयेत् ॥ ४ ॥
पाखंडिभिर्विकर्मस्थैरालापांश्च विवर्जयेत् । गोमूत्रं गोमयं वापि दधि क्षीरम थापि वा ॥ ५ ॥
गोदोहतः समुद्भूतं प्राश्नीयादात्मशुद्धये । द्वितीयेऽह्नि पुनः स्नानं तथैवाभ्यर्च्य केशवम् ॥ ६ ॥
तेनैव नाम्ना संपूज्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् । ततो भुञ्जीत गोदोहं संभूतेन समुद्भवम् ॥ ७ ॥
एवमेवाखिलान्मासानुपोष्य प्रयतः शुचिः । दद्याद्गवाह्निकं विद्वान्प्रतिमासं तु शक्तितः ॥ ८ ॥
पारिते च पुनर्वषे गोविन्दं पद्मया सह । गोविन्दः प्रीतिमायातु व्रतेनानेन मे सदा ॥ ९ ॥
विशेषतः पुनर्दद्यात्तस्मिन्नह्नि गवाह्निकम् । भक्त्या परमया राजञ्छृणु यत्फलमाप्नुयात् ॥ १० ॥
स्वर्णशृंगं रौप्यखुरं गोशतैर्वृषभं वरम् । इति मासं द्विजातिभ्यो दत्त्वा यत्फलमश्नुते ॥ ११ ॥
तदाप्नोत्यखिलं सम्यग्व्रतमेतदुपोषितः । तं च लोकमवाप्नोति गोविन्दो यत्र तिष्ठति ॥ १२ ॥
गोविन्दद्वादशीमेतां समुपोष्य विधानतः । विद्योतमाना दृश्यंते लोकेद्यापि शशांकवत् ॥ १३ ॥
गोविन्दमर्चयति गोरसभोजनस्तु गा वै विनोदयति तद्वद्गवाह्निकश्च । यो द्वादशीषु कुरुराज कृतोपवासः प्राप्नोत्यसौ सुरभिलोकमपेतशोकम् ॥ १४ ॥
युधिष्ठिर उवाच । उपवासव्रतानां तु वैकल्यं यन्महामते । दानधर्मे कृतं यस्य विपाकं वद यादृशः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । यज्ञानामुपवासानां व्रतानां च नरेश्वर । वैकल्यात्फलवैकल्यं यादृश तच्छृणुष्व मे ॥ २ ॥
उपवासान्विना खण्डं प्राप्नुवंत्येव ताञ्छृणु । भ्रष्टैश्वर्या निर्द्धनाश्च वसंति पुरुषाः पुनः ॥ ३ ॥
रूपं तथोत्तरं प्राप्य व्रतवैकल्यदोषतः । काणाः कुब्जाश्च षण्डाश्च भवंत्यंधाश्च मानवाः ॥ ४ ॥
उपवासी नरः पत्नीं नारीं प्राप्य तथा पतिम् । वियोगं व्रतवैकल्ये दुर्भगत्वमवाप्नुयात् ॥ ५ ॥
ये द्रव्ये सत्यदातारस्तथान्ने सत्यनग्नयः । कुले वसंति दुःशीला दुष्कुलाः शीलनिश्चये ॥ ६ ॥
वस्त्रानुलेपनैर्हीना भूषणैश्चातिरूपिणः । विरूपरूपाश्च तथा प्रसाधकगुणान्विताः ॥ ७ ॥
ते सर्वे व्रतवैकल्यात्फल वैकल्यमागताः । तस्मात्तद्व्रतवैकल्यं यज्ञवैकल्यमेव च । उपवासेन कर्तव्यं वैकल्याद्विकलं फलम् ॥ ८ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कथंचिद्यदि वैकल्यमुपवासादिके भवेत् । किं तत्र वद कर्तव्यमच्छिद्रं येन जायते ॥ ९ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अखंडद्वादशी ह्येषा समस्तेष्वेव कर्मसु ॥ १० ॥
वैकल्यं प्रशमं याति शृणुष्व गदतो मम । मार्गशीर्षे सिते पक्षे द्वादश्यां नियतः शुचिः । कृतोपवासो देवेशं समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥ ११ ॥
स्नातो नारायणं ब्रूयाद्भुञ्जन्नारायणं तथा । गच्छन्नारायणं देवं स्वपन्नारायणं पुनः ॥ १२ ॥
पञ्चगव्यजलस्नातो विशुद्धात्मा जितेन्द्रियः । यवव्रीहिमयं पात्रं दत्त्वा विप्राय भक्तितः । इदमुच्चारयेत्पश्चाद्देवस्य पुरतो हरेः ॥ १३ ॥
सप्तजन्मनि यत्किञ्चिन्मया खण्डव्रतं कृतम् । भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखंडमिहास्तु मे ॥ १४ ॥
यथाखंडं जगत्सर्वं त्वमेव पुरुषोत्तम । तथाखिलान्यखंडानि व्रतानि मम संतु वै ॥ १५ ॥
चतुर्भिरपि मासैस्तु पारणं प्रथमं स्मृतम् । प्रीणनं च हरेः कुर्यात्पारिते पारणे ततः ॥ १६ ॥
चैत्रादिषु च मासेषु चतुर्गुण्यं तु पारणम् । तत्रापि सक्तुपात्राणि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः ॥ १७ ॥
श्रावणादिषु मासेषु कार्त्तिकांतेषु पारणम् । तत्रापि घृतपात्राणि दद्याद्विप्राय दक्षिणाः ॥ १८ ॥
सौवर्णं रौप्यं ताम्रं च मृन्मयं पात्रमिष्यते । स्वशक्त्यपेक्षया राजन्पालाशं वापि कारयेत् ॥ १९ ॥
एवं संवत्सरस्यांते ब्राह्मणान्स जितेन्द्रियः । द्वादशामन्त्र्य विप्रांश्च भोजयेद्धृतपायसैः ॥ २० ॥
वस्त्राभरणदानैश्च प्रणिपत्य क्षमापयेत् । उपदेष्टारमप्यत्र पूजयेद्विधिवद्गुरुम् ॥ २१ ॥
एवं सम्यग्यथान्याय्यमखंडद्वादशीं नरः । समुपोष्य अखंडस्य व्रतस्य फलमश्नुते ॥ २२ ॥
सप्तजन्मसु वैकल्यं यद्व्रतस्य क्वचित्कृतम् । करोत्यविकलं सर्वमखंडद्वादशी तु तत् ॥ २३ ॥
तस्मादेषा प्रयत्नेन नरैः स्त्रीभिश्च सुव्रत । अखंडद्वादशी सम्यगुपोष्या फलकांक्षया ॥ २४ ॥
ये द्वादशीव्रतमखंडमिति प्रसिद्धं मार्गोत्तमाङ्गमधिकृत्य कृतेन येन । खंडव्रतानि पुरुषैः सुकृतानि यानि संपूर्णतां समुपयान्ति हरेः प्रसादात् ॥ २५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । फाल्गुनेमलपक्षस्य एकादश्यामुपोषितः । नरो वा यदि वा नारी समभ्यर्च्य जगत्पतिम् ॥ १ ॥
हरेर्नाम वदन्भक्त्या भावयुक्तो युधिष्ठिर । उत्तिष्ठन्प्रस्वपंश्चैव हरिमेवानुकीर्तयेत् ॥ २ ॥
ततोन्यस्मिन्दिने प्राप्ते द्रादश्यां नियतो हरिम् । स्नात्वा सम्यक्समभ्यर्च्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ॥ ३ ॥
हरिमुद्दिश्य चैवाग्नौ घृतहोमकृतक्रियः । प्रणिपत्य जगन्नाथमिति वाणीमुदीरयेत ॥ ४ ॥
पातालसंस्थां वसुधां यां प्रसाद्य मनोरथा । अवाप वासुदेवोसौ प्रदद्यात्तु मनोरथान् ॥ ५ ॥
यमभ्यर्च्य दिवि प्राप्तः सकलांश्च मनोरथान् । भ्रष्टराज्यश्च देवेन्द्रो यमभ्यर्च्य जगत्पतिम् ॥ ६ ॥
मनोरथानभिनवान्प्राप्तवांश्च मनोहरान् । एवमभ्यर्च्य पूजां च निष्पाद्य च हरेस्ततः । भुञ्जीत प्रयतः सम्यग्हविष्यं पांडुनन्दन ॥ ७ ॥
फाल्गुने चैत्रे वैशाखे ज्येष्ठे मासि च सत्तम । चतुर्भिः पारणं मासैरेभिर्निष्पादितं भवेत् ॥ ८ ॥
रक्तपुष्पैश्च चतुरो मासा न्कुर्वीत चार्चनम् । दहेत्तु गुग्गुलुं प्राश्य गोशृंगक्षालनं जलम् ॥ ९ ॥
हविष्यान्नं च नैवेद्यमात्मनश्चापि भोजनम् । ततश्च श्रूयतां पार्थ आषाढादौ तु या क्रिया ॥ १० ॥
जातीपुष्पाणि धूपश्च शस्तः सार्जरसो नृप । प्राश्य दर्भोदकं चास्य शाल्यन्नं च निवेदनम् ॥ ११ ॥
स्वयं तदेव चाश्नीयाच्छेषं पूर्ववदाचरेत् । कार्तिकादिषु मासेषु गोमूत्रं कायशोधनम् ॥ १२ ॥
सुगंधिश्चेच्छया धूपं पूजा भृंगारकेन च । कांसारं चात्र नैवेद्यमश्नीयात्तच्च वै स्वयम् ॥ १३ ॥
प्रतिमासं च विप्राय दातव्या दक्षिणा तथा । पारणं चेच्छया विष्णोः पारणे पावने मते ॥ १४ ॥
यथाशक्त्या यथाप्रीत्या वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । सद्भावेनैव गोविंदः पूजितः प्रीयते यतः ॥ १५ ॥
पारणांते यथाशक्ति स्नापितः पूजितो हरिः । प्रीणितश्चेप्सितान्कामांस्तान्ददात्यव्ययान् नृप ॥ १६ ॥
वर्षांते प्रतिमामिष्टां कारयित्वा सुशोभनाम् । स्वर्णकेन यथा शक्त्या शंखशार्ङ्गविभूषिताम् ॥ १७ ॥
पुष्पवस्त्रयुगच्छन्नां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । द्वादश ब्राह्मणांस्तत्र भोजयित्वा क्षमापयेत् ॥ १८ ॥
द्वादशात्र प्रदातव्याः कुंभाः सान्नजलाक्षताः । छत्रोपानद्युगैः सार्द्धं दक्षिणाभिश्च भारत ॥ १९ ॥
एषा पुण्या पापहरा द्वादशी फलमिच्छताम् । यथाभिलषितान्कामान्ददाति नृपसत्तम ॥ २० ॥
पूरयत्यखिलान्भक्त्या यतश्चैषां मनोरथान् । मनोरथा द्वादशीयं ततो लोकेषु विश्रुता ॥ २१ ॥
उपोष्यैतां त्रिभुवनं लब्धमिन्द्रेण वै पुरा । आदित्याश्चेष्टिताः पुत्रा धनमौशनसा तथा ॥ २२ ॥
धौम्येनाध्ययनं प्राप्तमन्यैश्चाभिमतं फलम् । राजर्षिभिस्तथा विप्रैः स्त्रीविट्शूद्रैश्च भूतले ॥ २३ ॥
यंयं काममभिध्याय व्रतमेतदुपोषितम् । तत्तदाप्नोत्यसंदिग्धं विष्णोराराधनोद्यतः ॥ २४ ॥
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो लभते धनम् । रोगाभिभूतश्चारोग्यं कन्या प्राप्नोति सत्पतिम् ॥ २५ ॥
समागमं प्रवसनैरुपोष्यैतामवाप्यते । सर्वान्कामानवाप्नोति मृतः स्वर्गे च मोदते ॥ २६ ॥
नापुत्रो नाधनो ज्येष्ठो वियोगी न च निर्गुणः । उपोष्यैतद्व्रतं मर्त्यः स्त्रीशूद्रो वापि जायते ॥ २७ ॥
स्वर्गलोके सहस्राणि वर्षाणामयुतानि च । भोगानभिमतान्भुक्त्वा तत्रतत्र यथेच्छया ॥ २८ ॥
इह पुण्यवतां नॄणां धनिनां लघुशालिनाम् । गृहे प्रजायते राजन्सर्वव्याधिविवर्जितः ॥ २९ ॥
न द्वादशीमुपवसन्ति मनोरथाख्यां नैवार्चयंति पुरुषोत्तममादिदेवम् । गोब्राह्मणांश्च न नमंति न पूजयंति ये ते मनोभिलषितं कथमाप्नुवंति ॥ ३० ॥
युधिष्ठिर उवाच । अल्पायासेन भगवन्धनेनाल्पेन वा विभो । पापं प्रशममायाति येन तद्वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु पार्थ परां पुण्यां द्वादशीं पापनाशिनीम् । यामुपोष्य परं पुण्यमाप्नुयाच्छ्रद्धयान्वितः ॥ २ ॥
माघमासे च संप्राप्ते आषाढर्क्षं भवेद्यदि । मूलं वा कृष्णपक्षस्य द्वादश्यां नियतव्रतः ॥ ३ ॥
गृह्णीयात्पुण्यफलदं विधानं तस्य मे शृणु । देवदेवं समभ्यर्च्य सुस्नातः प्रयतः शुचिः ॥ ४ ॥
कृष्णनाम्ना च संपूज्य एकादश्यां महामते । उपोषितो द्वितीयेह्नि पुनः संपूज्य केशवम् ॥ ५ ॥
संस्तूय नाम्ना तेनैव कृष्णाख्येन पुनःपुनः । दद्यात्तिलांश्च विप्राय कृष्णो मे प्रीयतामिति ॥ ६ ॥
ततश्च प्राशयेच्छस्तांस्तथा कृष्णतिलान्नृप । विष्णुप्रीणनमंत्रोक्ते समाप्ते वर्षपारणे ॥ ७ ॥
कृष्णकुंभांस्तिलैः सार्द्धं पक्वान्नेन च संयुताः । छत्रोपानद्युगैर्वस्त्रैः सहिता अन्नगर्भिणः । ब्राह्मणेभ्यः प्रदेयास्ते यथावन्माससंख्यया ॥ ८ ॥
तिलप्ररोहाज्जायंते यावत्संख्यास्तिला नृप । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । अरोगो जायते नित्यं नरो जन्मनिजन्मनि ॥ ९ ॥
अंधो न बधिरश्चैव न कुष्ठी न च कुत्सितः । भवत्येतामुषित्वा तु तिलाख्यां द्वादशीं नरः ॥ १० ॥
अनेन पार्थ विधिना तिलदाता न संशयः । मुच्यते पातकैः सर्वैरनायासेन मानवः ॥ ११ ॥
दानं विधिस्तथा श्राद्धं सर्वपातकशांतये । नार्थः प्रभूतो नायासः शरीरे नृपसत्तम ॥ १२ ॥
सर्वोपभोगनिरतोह्नि परे दशम्यां स्नानं तिलैस्तिलनिवेदनकृत्तिलाशी । दत्त्वा तिलान्द्विजवराय विराजकेतु संपूज्य विष्णुपदवीं समुपैति मर्त्यः ॥ १३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । यन्न तापाय वै पुंसां भवत्यामुष्मिकं कृतम् । तदपापाय भवति तदाचक्ष्व यदूत्तम ॥ १ ॥
उपवासप्रभावं वै कृष्णाराधनकांक्षिणाम् । कथयेह महाबाहो नैव तृप्यामि जल्पतः ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । श्रूयतां पार्थ यत्पृष्टाः कौतुकाद्भवता वयम् । आमुष्मिकं न तापाय प्रतापाय च जायते ॥ ३ ॥
उपोषितप्रभावं च कृष्णाराधनकांक्षिणाम् । कथयामि यथावृत्तं पूर्वमेव नरोत्तम ॥ ४ ॥
वैदिशं नाम नगरं प्रख्यातं नृपसत्तम । तत्र वैश्योऽभवत्पूर्वं सीरभद्र इति श्रुतः ॥ ५ ॥
भार्यया मातृदुहिता पुत्रपौत्रैः समन्वितः । प्रभूत भृत्यवर्गश्च बहुव्यापारकारकः ॥ ६ ॥
पुत्रपौत्रादिभरणे व्यासक्तिर्मतिरेव च । परलोकं प्रति मतिस्तस्य नासीत्कदाचन ॥ ७ ॥
चकारानुदिनं सोऽथ न्यायान्यायैर्द्धनार्जनम् । सर्वत्रान्यत्र निःस्नेहः पुत्रस्नेहपरिप्लुतः ॥ ८ ॥
न जुहोत्युदिते काले न ददात्यतितृष्णया । बभूव चोद्यमस्तस्य पुत्रादिभरणे परः ॥ ९ ॥
नित्यनैमित्तिकानां च हानिं चक्रे स्वकर्मणा । तृष्णाभिभूतो राजेन्द्र स्ववर्गभरणोज्झितः ॥ १० ॥
कालेनागच्छतासोऽथ मृतो विंध्याटवीतटे । यातनादेहभृत्प्रेतो ग्रीष्मकालेऽभवन्नृप ॥ ११ ॥
तं ददर्श महाभागो दिव्ययानसमन्वितः । वेदवेदाङ्गविद्वेषी विपीतो नाम वै द्विजः । भास्करस्याशुभिर्द्दीप्तैर्दहंतमतिदारुणैः ॥ १२ ॥
प्रतप्तवालुकामध्ये तृषार्तं चातिपीडितम् । क्षुत्क्षामकंठं शुष्कास्यं तथोद्वृत्तविलोचनम् । निष्क्रांतजिह्वमंगेषु विस्फोटैः सर्वतश्चितम् ॥ १३ ॥
निश्वासायासखेदेन विह्वलं पीडितोदरम् । निजेन कर्मणा बद्धमसमर्थं प्रसर्पणे ॥ १४ ॥
तथादृशमथो दृष्ट्वा गर्दभेयो महानृषिः । विपीतः प्राह राजेन्द्र कारुण्यभरितं वचः ॥ १५ ॥
जानन्नपि यथाप्राप्तं तस्यानुष्ठानजं फलम् । जंतोस्तस्योपकाराय सर्वतो ह्लादयन्निव ॥ १६ ॥
विपीत उवाच । अधः सूर्यांशुभिस्तप्तैर्बहुभिः पथि पांशुभिः । उपर्यर्ककरैस्तीक्ष्णैस्तृषावातनिपीडितम् ॥ १७ ॥
अन्यस्तत्राणकैर्घोरैरविषह्यैः सुदारुणैः । कथयेह यथातत्त्वमेकाकी दह्यसे कथम् ॥ १८ ॥
तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा विपीतस्य सवेदनः । वेदनार्त उवाचेदं कृच्छ्रादुच्छुस्य मंदकम् ॥ १९ ॥
सीरभद्र उवाच । ब्रह्मन्नालोचितं पूर्वं कथमंते भविष्यति । अशाश्वते शाश्वतधीस्तेन दह्यामि दुर्मतिः ॥ २० ॥
इदं करिष्याम्यपरं त्विदं कृत्वा त्विदं पुनः । इतीच्छा शतमारूढस्तेन दह्यामि दुर्मतिः ॥ २१ ॥
शीतोष्णवर्षादिभवं लोभात्सोढं मयाऽशुभम् । तदेव हि न धर्मार्थं तेन दह्यामि दुर्मतिः ॥ २२ ॥
पितृदेवमनुप्याणामदत्त्वा यापिता हि ये । ते गता नापि वर्तंत दह्याम्येकोऽत्र दुर्मतिः ॥ २३ ॥
पुत्रक्षेत्रकलत्रेषु ममत्वाहृतचेतसा । बह्वसाधु कृतं कर्म तेन दह्यामि दुर्मतिः ॥ २४ ॥
मृते मयि धने तस्मिन्नन्यायोपार्जिते सदा । रूपवंतोऽभिवर्तंते दह्याम्येकोत्र दुर्मतिः ॥ २५ ॥
न मया पूजिता गेहान्निर्गता द्विजसत्तमाः । स्ववर्गमिह कामेन तेन दह्याम्यहंमतिः ॥ २६ ॥
यन्मे न पूजिता देवाः कुटुंबं पोषितं परम् । एकाकी तत्र दह्यामि ये सुतास्तेऽन्यतो गताः ॥ २७ ॥
नित्यं नैमित्तिकं कर्म पूर्वेषां चैव नो कृतम् । एकाकी तेन दह्यामि गतस्ते फलभोगिनः ॥ २८ ॥
दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च पापबुद्ध्या मया भृताः । एकाकी तेन दह्यामि गतास्ते फलभोगिनः ॥ २९ ॥
दाराः पुत्राश्च भृत्यार्थे मया न्यायार्थसंचयः । कृतस्तेनात्र दह्यामि ये भुक्तास्तेऽन्यतो गताः ॥ ३० ॥
क्षतपापं मया भुक्तमन्यैस्तत्कर्म संचितम् । दह्याम्येकोऽहमत्यंतं गतास्ते फलभोगिनः ॥ ३१ ॥
यन्ममत्वाभिभूतेन मया पापमुपार्जितम् । न तदन्यस्य कस्यापि केवलं मम दुष्कतम् ॥ ३२ ॥
अंतर्दुःखेन दग्धोऽहं बहिर्दह्यामि भावयन् । तावद्दुःखं नवाभं तु पापमेकं द्विधास्थितम् ॥ ३३ ॥
कुरु तस्मात्समुद्धारं पश्यस्यमृतसागरम् । तव येनाहमाह्लादं प्राप्नुयां मुनिसत्तम ॥ ३४ ॥
विपीत उवाच । अल्पकालिक उद्धारे तव पश्यामि संशयम् । प्रक्षीणं पापमेतावत्सुवृत्तं चास्ति ते परम् ॥ ३५ ॥
प्रतीते दशमे जन्मन्यच्युताराधनेच्छया । सुकर्मजयदा भद्रद्वादशीं समुपोषितः । न च तस्याः प्रसादेन पापमत्यन्तदुर्जयम् ॥ ३६ ॥
अल्पैरहोभिः संक्षीणमामपात्रे यथा जलम् । गतं पापमयं ह्यस्याः प्रभावोऽत्यन्तदुर्ल्लभः ॥ ३७ ॥
नाशं पापस्य कुरुते जयं सुकृतकर्मणः । सकृत्कर्मप्रदा ह्येषा ततो वै द्वादशी स्मृता ॥ ३८ ॥
यथैतद्वदतार्तेन भवता परिदेवितम् । तमुवाचात्र संदेहो मम तापाय देव किम् ॥ ३९ ॥
पापमत्र कृतं प्रेत्य भद्र तापाय जायते । आह्लादाय तथा पुण्यमिह पुण्यकृतां नृणाम् ॥ ४० ॥
सीरभद्रं समाश्वास्य ययावित्थं महामुनिः । सोप्यल्पेनैव कालेन ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ ४१ ॥
उपवासप्रभावश्च कथितस्ते नरोत्तम । येनाल्पैरेव दिवसैर्भूरि पापं क्षयं गतम् ॥ ४२ ॥
तस्मान्नरेण पुण्याय यतितव्यं न पातकम् । उपवासाश्च कर्तव्याः सदैवात्महितैषिणा ॥ ४३ ॥
युधिष्ठिर उवाच । अथैतत्कष्टपापानां विपाको नरकस्थितैः । पुरुषैर्भुज्यते शश्वत्तं मोक्षं वद सत्तम ॥ ४४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । जयासमेताः पुरुषाः सदा सुकृतकर्मणः । जया सा द्वादशी शस्ता नृणां सुकृतकर्मणाम् ॥ ४५ ॥
फाल्गुनामलपक्षस्य एकादश्यामुपोषितः । द्वादश्यां तु द्विजश्रेष्ठ पूजयेन्मधुसूदनम् ॥ ४६ ॥
एकादश्यां समुत्तिष्ठन्विष्णोर्नामानुकीर्तयन् । पूजायां वासुदेवस्य भुञ्जीत सुसमाहितः ॥ ४७ ॥
कामं क्रोधं च लोभं च मदं मोहं च वर्जयेत् । द्रोहादीन्वर्जयेद्दोषान्सर्वान्धनमदोद्भवान् ॥ ४८ ॥
भाययेद्विष्णुभक्तश्च संसारेऽसारतां तथा । एवं भावितचित्तेन प्राणिनां हितमिच्छता ॥ ४९ ॥
नमो नारायणायेति वक्तव्यं स्वपता निशि । तथैव कुर्याद्द्वादश्यां नाम्ना क्षुत्पारणं नृप ॥ ५० ॥
सौवर्णताम्रपात्राणि मृन्मयान्यपि पांडव । यवपात्राणि पूर्वं तु दद्यान्मासचतुष्टयम् ॥ ५१ ॥
आषाढादिद्वितीयं तु पारयेच्च महामते । तत्रापि घृतपात्राणि दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः ॥ ५२ ॥
कार्त्तिकादिषु मासेषु माघांतेषु तथा तिलान् । विप्राय दद्यात्पात्रं तु प्रतिमासमुपोषितः ॥ ५३ ॥
नामत्रयमशेषेण मासिमासि दिनद्वयम् । तथैवोच्चारयन्दद्यान्मासिमासि यवादिकम् । प्रणम्य च हृषीकेशं कृतपूजः प्रसादयेत् ॥ ५४ ॥
विष्णो नमस्ते जगती प्रसोत्रे श्रीवासुदेवाय नमो नमस्ते । नारायणाख्यः प्रणतैर्विचिंत्यः करोतु मां शाश्वतपुण्यराशिम् ॥ ५५ ॥
प्रसीद पुण्यं जयमेति विष्णो श्रीवासुदेवर्द्धिमुपैतु पुण्यम् । प्रयातु वाशेषमथो विनाशं मा तेंऽघ्रिपद्मादितरत्र मे मतिः ॥ ५६ ॥
विष्णो पुण्योद्भवो मेस्तु वासुदेवास्तु मे शुभम् । नारायणोस्तु धर्मो जहि पापमशेषतः ॥ ५७ ॥
अनेक जन्मजनितं बाल्ययौवनवार्द्धके । पुण्यं विवृद्धिमायातु यातु पापं च संक्षयम् ॥ ५८ ॥
आकाशादिषु शब्दादौ श्रोत्रादौ महदादिषु । प्रकृतौ पुरुषे चैव ब्रह्मण्यपि च स प्रभुः ॥ ५९ ॥
यथैक एव धर्मात्मा वासुदेवो व्यवस्थितः । तेन सत्येन पापं मे नरकार्तिप्रदं क्षयम् ॥ ६० ॥
प्रयातु सुकृतस्यास्तु ममानुदिवसञ्जयः । पापस्य हानिः पुण्यस्य वृद्धिर्मेस्तूत्तमोत्तमा ॥ ६१ ॥
एवमुच्चार्य विप्राय दद्याद्यत्कथितं तव । भुञ्जीत कृतकृत्यस्तु पारणेपारणे गते ॥ ६२ ॥
पारणांते तु देवेश प्रीणनं शक्तितो नृप । कुर्वीताखिलपाखण्डैरालापं च विवर्जयेत् ॥ ६३ ॥
एवं संवत्सरस्यांते कांचनीं प्रतिमां हरेः । पूजयित्वा वस्त्रपुष्पैर्घृतपात्रेण संयुतैः ॥ ६४ ॥
गां सवत्सां च विप्राय दद्याच्छ्रद्धासमन्वितः । विलंबितं च यत्पूर्वं देवानन्यान्भजेद्यदि ॥ ६५ ॥
तस्मिन्नहनि दातव्यं भोजने चानिवारितम् । इत्येषा कथिता पुण्या सुकृतस्य जयावहा । द्वादशी नरकं पार्थ यामुपोष्य न पश्यति ॥ ६६ ॥
नाग्नयो न च शस्त्राणि न च लोहमुखाः खगाः । नारकास्तं प्रबाधन्ते मतिर्यस्य जनार्दने ॥ ६७ ॥
नामोच्चारणमात्रेण विष्णोः क्षीणाघसंचयः । भवत्यघ विनाशश्च नरके पतनं कुतः ॥ ६८ ॥
नमो नारायण हरे वासुदेवेति कीर्तयन् । न याति नरकं मर्त्यः संक्षीणाशेषपातकः ॥ ६९ ॥
तस्मात्पाखंडिसंसर्गमकुर्वन्द्वादशीमिमाम् । उपोष्य पुण्योपचये न याति नरकं नरः ॥ ७० ॥
पापं क्षिणोति सुकृतस्य करोति वृद्धिं वृद्धिं प्रयच्छति नियच्छति सर्वदोषान् । यद्द्वादशीह सुकृतातिहिता च लोके कस्मान्न तामुपवसंति विमूढचित्ताः ॥ ७१ ॥
युधिष्ठिर उवाच । यदेतत्परमं गुह्यं सर्ववेदेषु पठ्यते । स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणो हरिः ॥ १ ॥
स यज्ञैर्विविधैरिष्टैर्व्रतैश्च यदुसत्तम । प्राप्यते परमो देवः सनातनः कथञ्चन ॥ २ ॥
बहुवित्तेन भगवन्नृत्विग्भिर्वेदपारगैः । प्राप्यन्ते सुसहायैश्च क्वचित्त्यक्ताः सुदुष्कराः ॥ ३ ॥
वित्तेन च विना दानं दातुं कृष्ण न शक्यते । विद्यमानेऽपि न मतिः कुटुंबासक्तचेतसः ॥ ४ ॥
तस्य मोक्षः कथं कृष्ण सर्वथा दुर्ल्लभो हरिः । अल्पायासेन लभते येन देवः सनातनः । तन्मे सामान्यतो ब्रूहि सर्ववर्णेषु यद्भवेत् ॥ ५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । कथयामि परं गुह्यं रहस्यं देवनिर्मितम् । धरण्या यत्कृतं पूर्वं मज्जन्त्या वसुधातले ॥ ६ ॥
पृथिव्याः पार्थिव पुरा संजातः संगमोऽम्बुभिः । तस्मिन्सलिलसंलग्ने मही प्रायाद्रसातलम् ॥ ७ ॥
सा भूतधात्री धरणी रसातलगता शुभा । आराधयामास विभुं देवं नारायणं परम् ॥ ८ ॥
उपवासव्रतैर्देवी नियमैश्च पृथग्विधैः । कालेन महता तस्याः प्रसन्नो गरुडध्वजः । उज्जहार स्थितौ चेमां स्थापयामास चाच्युतः ॥ ९ ॥
प्राप्ते मार्गशिरे मासे दशम्यां नियतात्मवान् । स्नात्वा देवार्चनं कृत्वा अग्निकार्यं यथाविधि ॥ १० ॥
शुचिवासाः प्रसन्नात्मा ह्यत्यल्पान्न सुसंस्कृतम् । भुक्त्वा पञ्चपदं कृत्वा पुनः शौचं च पादयोः ॥ ११ ॥
कृत्वाष्टांगुलमात्रं तु क्षीरवृक्षसमुद्भवम् । भक्षयेद्दन्तकाष्ठं तु ततश्चाचम्य यत्नतः ॥ १२ ॥
स्पृष्ट्वा न्यस्यान्यकर्माणि चिरं ध्यात्वा जनार्दनम् ॥ । शंखचक्रगदापाणिं पीताम्बरसमावृतम् ॥ १३ ॥
एवमुच्चारयेद्वाचं तस्मिन्काले महाद्युते । एकादश्यां निराहारः स्थित्वाहमपरेहनि । संभोक्ष्ये पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ १४ ॥
एवमुक्त्वा ततो देव देवदेवस्य सन्निधौ । जपेन्नारायणायेति रूपे तत्र विधानतः ॥ १५ ॥
ततः प्रभाते विमले नदीं गत्वा समुद्रगाम् । इतरां वा तडागं वा गृहे वा नियतात्मवान् ॥ १६ ॥
आनीय मृत्तिकां शुद्धां मंत्रेणानेन मानवः । धारणं पोषणं त्वत्तो भूतानां देवि सर्वदा । तेन सत्त्वेन मां पाहि पापान्मोचय सुव्रते ॥ १७ ॥ इति मृत्तिकामन्त्रः । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः । भवंति भूतानि सतां मृत्तिकामालभेत्पुनः ॥ १८ ॥ इत्यदित्यादर्शनमन्त्रः । एवं मृदं रवेरग्रे कृत्वाथात्मानमा लभेत् । त्रिःकृत्वाशेषमृदया कुण्डमालिख्य वै जले ॥ १९ ॥
ततः स्नात्वा नरः सम्यक्चक्रवर्त्युपचारकः । आचम्यावश्यकं कृत्वा पुनर्देव गृहं व्रजेत् ॥ २० ॥
तमाराध्य महायोगं देवं नारायणं प्रभुम् । केशवाय नमः पादौ कटिं दामोदराय च ॥ २१ ॥
ऊरुयुग्मं नृसिंहाय उरः श्रीवत्सधारिणे । कण्ठं कौस्तुभनाथाय वक्षः श्रीपतये तथा ॥ २२ ॥
त्रैलोक्यविजयायेति बाहु सर्वात्मने शिरः । रथांगधारिणे चक्रं शंकरायेति चांबुजम् ॥ २३ ॥
गम्भीरायेति च गदामभयं शांतमूर्तये । एवमभ्यर्च्य देवेशं देवं नारायणं प्रभुम् ॥ २४ ॥
पुनस्तस्याग्रतः कुम्भांश्चतुरः स्थापयेद्बुधः । जलपूर्णान्समाल्यांश्च सितचन्दनचर्चितान् ॥ २५ ॥
चतुर्भिस्तिलपात्रैश्च स्थगितान्रत्नसंयुतान् । चत्वारस्ते समुद्रास्तु कलशाः परिकीर्तिताः ॥ २६ ॥
तेषां मध्ये तु संपीठं स्थापयेद्वस्त्रसंवृतम् । तस्मिन्सौवर्णं रौप्यं वा ताम्रं वा दारवं तथा । पात्रं तोयभृतं कृत्वा तस्य मध्ये ततो न्यसेत् ॥ २७ ॥
सौवर्णं मात्स्यरूपेण कृत्वा देवं जनार्दनम् । वेदवेदांगसंयुक्तं श्रुतिस्मृति विभूषितम् ॥ २८ ॥
भक्ष्यैर्बहुविधै राजन्फलैः पुष्पैश्च शोभितम् । गन्धैर्धूपैर्मंत्रवरैरर्चयित्वा यथाविधि ॥ २९ ॥
रसातलगता वेदा यथा देव त्वयाहृताः । मत्स्यरूपेण तद्वन्मां भवादुद्धर केशव ॥ ३० ॥
एवमुच्चार्य तस्याग्रे जागरं तत्र कारयेत् । यथाविभवसारेण प्रभा तेऽपि पुनःपुनः । चतुर्णां ब्राह्मणानां तु चतुरो दापयेद्धटान् ॥ ३१ ॥
पूर्वं तु बह्वृचे दयाच्छंदोगे दक्षिणं तथा । यजुःशाखान्विते दद्यात्पश्चिमं घटमुत्तमम् ॥ ३२ ॥
उत्तरं कामतो दद्याद्देश एव विधिक्रमात् । ऋग्वेदः प्रीयतां पूर्वं सामवेदश्च दक्षिणः ॥ ३३ ॥
यजुषः पश्चिमो नाम्ना आथर्वायोत्तरं तथा । पूर्णपात्रैस्तु सतिलैः स्थगितान्कारयेद्धटान् ॥ ३४ ॥
ततस्तं जलपात्रस्थं ब्राह्मणाय कुटुंबिने । दद्यादेवं महाभाग ततः पश्चात्तु भोजयेत् ॥ ३५ ॥
ब्राह्मणान्पायसान्नेन ततः पश्चात्स्वयं गृही । भुञ्जीत भृत्यसहितो वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ ३६ ॥
अनेन विधिना यस्तु द्वादशीं क्षपयेन्नरः । तस्य पुण्यफलं राजञ्छृणु सत्यवतां वर ॥ ३७ ॥
यदि वक्त्रसहस्राणि भवंति हि युगेयुगे । आयुश्च ब्रह्मणस्तुल्यं भवेद्यदि महामते । तदस्य फलसंख्यानं कर्तुं शक्यं न धारयेत् ॥ ३८ ॥
यः कृष्णद्वादशीमेतामनेन विधिना नृप । करोति ब्रह्मलोकं स समाप्नोति न संशयः ॥ ३९ ॥
ब्रह्महत्यादिपापानि जन्मांतरकृतान्यपि । अकामतः कामतो वा प्रणश्यंति न संशयः ॥ ४० ॥
तथैव पौषमासेन अमृतं मथितं सुरैः । तच्च कूर्मोभवद्देवः स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१ ॥
तस्येयं तिथिरुद्दिष्टा हरेर्वै कूर्मरूपिणः । पौषमासं समासाद्य द्वादशीं शुक्लसंयुताम् ॥ ४२ ॥
तस्यां प्राग्वत्संकल्पः प्रातःस्नानादिकाः क्रियाः । निर्वर्त्याराधयेद्रात्र्यामेकादश्यां जनार्दनम् । प्रीयमंत्रैर्नृपश्रेष्ठ देवदेवं जगद्गुरुम् ॥ ४३ ॥
कूर्माय पादौ प्रथमं सुपूज्य नाराणायेति कटिं हरेस्तु । सङ्कर्षणायेत्युदरं विशोधेत्पुरोभवायेति च कंठपीठम् ॥ ४४ ॥
सुबाहवेत्येव भुजौ शिरश्च सर्वात्मने पांडव पूजनीयौ । स्वनाममंत्रेण च शंखचक्रे गदां नमस्कारपरेण चैव ॥ ४५ ॥
एभिर्मन्त्रैः पुष्पसुगन्धधूपैर्नैवे द्यदीपैर्विविधैः फलैश्च । अभ्यर्च्य देवं कलशं तदग्रे संस्थापयेन्माल्यविलेपनाद्यम् ॥ ४६ ॥
तं रत्नगर्भं सुसुगंधतोयं कृत्वा ततो हेममयं स्वश क्त्या । समंदरं कूर्मतनुं सुरेशं संस्थापयेच्चात्र शुभे च पात्रे ॥ ४७ ॥
घृतैश्च पूर्णे कलशाऽग्रसंस्थं संपूजयेज्जागरनृत्यगीतैः । संपूज्य विप्रान्घृतपायसेन निवेद्य पूर्वं द्विजपुङ्गवाय । निर्वर्त्य सर्वं विधिवत्ततश्च भुञ्जीत संतुष्टमनाः सभृत्यः ॥ ४८ ॥
एवं कृते कल्पयुगांतराणि स्वर्गे वसेत्सर्वसमृद्धकामः ॥ ४९ ॥
संसारचक्रं स विहाय शीघ्रमाप्नोति लोके तु हरेः पुराणे । प्रयांति पापानि विनाशमाशु श्रिया युतो जायति सत्यधर्म ॥ ५० ॥
अनेकजन्मार्जितसंयुतानि नश्यंति पापानि नरस्य भक्त्या । प्रागुक्तरूपं च फलं लभेत नारायणं वस्तुमुपैति सद्यः ॥ ५१ ॥
एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीधर । वराहस्य शृणुष्वान्यां राजन्परमधार्मिक ॥ ५२ ॥
प्रागुक्तेन विधानेन स्नानं संकल्पमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां समाहितः ॥ ५३ ॥
धूपनैवेद्यगंधैस्तु अर्चयित्वा पुनर्नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुंभं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ५४ ॥
वराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ५५ ॥
पूर्वत्रायेति कंठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्रा य सुदर्शनम् ॥ ५६ ॥
अमृतोद्भवाय शंखं तु गदिने च गदां तथा । एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुंभेऽपि विन्यसेत् ॥ ५७ ॥
सौवर्णं रूप्यं ताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः । सर्वबीजैस्तु संपूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः ॥ ५८ ॥
तत्र शक्त्या च सौवर्णं वाराहं कारयेत्ततः । दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् ॥ ५९ ॥