snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
माधवं मधुहंतारं वाराहं रूपमास्थितम् । सर्वबीजभृतैः पात्रै रत्नगर्भघटोपरि ॥ ६० ॥
स्थापयेत्परमं देवं जातरूपमयं हरिम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्राभावे तु वैणवे ॥ ६१ ॥
स्थाप्यार्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः फलैः । पुष्पमंडपिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् ॥ ६२ ॥
प्रादुर्भावं हरेर्दिव्यं वाचयेद्गापयेद्बुधः । एवं सनियमस्यास्य प्रभाते उदिते रवौ ॥ ६३ ॥
वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय राजेन्द्र विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ६४ ॥
एवं सकुंभं दत्त्वा च हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्वत्फलं तन्मे निशामय ॥ ६५ ॥
इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीकान्ती पुष्टिमेव च । प्राप्नोति पुरुषो राजन्यद्यदिच्छति किंचन ॥ ६६ ॥
एकाऽपि विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् । किंपुनर्वर्षमेकं च करोति कुरुनंदन ॥ ६७ ॥
एषा च फाल्गुने मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशी । उपोष्या पूर्वविधिना हरिमाराधयेत्सुधीः ॥ ६८ ॥
नरसिंहाय पादौ तु गोविंदायोदरं तथा । कटिं विश्वसृजे पूज्य अनिरुद्धेत्युरो हरेः ॥ ६९ ॥
कंठं तु शितिकंठाय वैनतेयाय वै शिरः । असुरध्वंसनायेति वक्त्रं तोयात्मने नमः ॥ ७० ॥
शंखमित्येव संपूज्य गंधपुष्पैः फलैस्तथा । तदग्रे तु घटं स्थाप्य सितवस्त्रयुगान्वितम् ॥ ७१ ॥
तस्योपरि नृसिंहं तु सौवर्णं ताम्रभाजने । हैमे च शक्तितः कृत्वा दारुवंशमयेऽपि वा ॥ ७२ ॥
रत्नगर्भमये स्थाप्य भक्त्या संपूज्य मानवः । द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ७३ ॥
एषा वंद्या पापहरा द्वादशी भवते मया । कथिता च प्रयत्नेन श्रुता च भवतेप्सिता ॥ ७४ ॥
एवमेनां नरव्याघ्र चैत्रे संकल्प्य द्वादशीम् । उपोष्याराधयेत्पश्चाद्देवदेवं जनार्दनम् ॥ ७५ ॥
कुण्डिकां स्थापयेत्पार्श्वे छत्रिकां पादुके तथा । अमलं वामनं स्थाप्य बृसीं कांसपरिच्छदाम् ॥ ७६ ॥
फलैः पुष्पैः सुगन्धैश्च प्रभाते सद्द्विजातये । दापयेत्प्रीयतां विष्णुर्ह्रस्वरूपीत्युदीरयेत् ॥ ७७ ॥
मासनाम्नात्र संयुक्तं प्रादुर्भावं विधानतः । प्रीयतामिति सर्वत्र विधिरेव प्रकीर्तितः ॥ ७८ ॥
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् । भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं मृतो विष्णुपुरं व्रजेत् ॥ ७९ ॥
क्रीडित्वा सुचिरं कालमिह मर्त्यमुपागतः । चक्रवर्ती भवेद्धीमान्ययातिरिति नाहुषः ॥ ८० ॥
वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिवन्नरः । तद्वत्स्नानं मृदा तद्वत्ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ८१ ॥
तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे ॥ ८२ ॥
मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे । क्षत्रांतकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् ॥ ८३ ॥
पूजयेन्नियतो भूत्वा सुरूपायेति वै मुखम् । स्वनाम्ना शंखचक्रे च शिरो ब्रह्मांडधारिणे ॥ ८४ ॥
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वंशस्याग्रतो घटम् । विन्यस्येत्पुष्पवस्त्राढ्यं सितचन्दनचर्चितम् ॥ ८५ ॥
वैणवेऽभिनवे पात्रे स्थापयेन्मधुसूदनम् । जामदग्न्येन रूपेण कृत्वा सौवर्णमग्रतः ॥ ८६ ॥
दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैस्तु संपूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ८७ ॥
ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ८८ ॥
एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे । काश्यपे ब्रह्मणो लोके चोषित्वाप्सरसां गणैः । स्थित्वा भौते च सृष्टौ च चक्रवर्ती भवेद्ध्रुवम् ॥ ८९ ॥
ज्येष्ठे मासेऽप्येवमेव संकल्प्य विधिवन्नरः । अर्चयेत्परमं देवं पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ९० ॥
नमो दामोदरायेति पादौ पूर्वं समर्चयेत् । त्रिविक्रमायेति कटिं धृतविश्वाय चोदरम् ॥ ९१ ॥
उरः संवर्तकायेति कण्ठं संवत्सराय च । सर्वासुधारिणे बाहुं स्वनाम्नाब्जरथांगके ॥ ९२ ॥
सहस्रशिरसेऽभ्यर्च्य शिरस्तस्य महात्मनः । एवमभ्यर्च्य विधिवत्प्रागुक्तविधिवन्न्यसेत् ॥ ९३ ॥
प्राग्वद्वस्त्रसुगन्धैश्च सौवर्णौ रामलक्ष्मणौ । अर्चयित्वा विधानेन प्रभाते ब्राह्मणाय तौ । दातव्यौ मनसा काममीहता पुरुषेण तु ॥ ९४ ॥
अपुत्रेण पुरा पृष्टो राज्ञा दशरथेन तु । पुत्रकामेन यजता वशिष्ठः परमार्चितः ॥ ९५ ॥
इदमेव विधानं तु कथयामास वै द्विजः । सरहस्यं विदित्वात्र स राजा कृतवानि दम् ॥ ९६ ॥
तस्य पुत्रः स्वयं जज्ञे रामो नाम महाबलः । चतुर्द्धा सोऽव्ययो विष्णुः परितोषादजायत । एतदेवं मयाख्यातं परलोके सुखप्र दम् ॥ ९७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । आषाढेऽप्येवमेव तु संकल्प्य विधिना नरः । अर्चयेत्परमं देवं गंधपुष्पैः समाहितः ॥ ९८ ॥
वासुदेवाय पादौ तु कटिं संकर्षणाय च । प्रद्युम्नायेति जठरमनिरुद्धाय वै नमः ॥ ९९ ॥
चक्रपाणिं भुजौ कंठं मुखं भूपतये तथा । स्वनाम्ना शंखचक्रे तु पुरुषायेति वै शिरः ॥ १०० ॥
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत्तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य वस्त्रसंयुक्तं तस्योपरि ततो न्यसेत् । कांचनं वासुदेवेति चक्रबाहुं सनातनम् ॥ १०१ ॥
तमभ्यर्च्य विधानेन गंधपुष्पादिभिः क्रमात् । प्राग्वत्तद्ब्राह्मणे दद्याद्वेदवादिनि सुव्रते ॥ १०२ ॥
एषा ह्युपोषिता राजन्विद्यां विप्रे प्रयच्छति । राज्यं च भ्रष्टराज्यानामपुत्राणां सुतान्बहून् ॥ १०३ ॥
मृतो विष्णुपुरे रम्ये क्रीडते कालमक्षयम् ॥ १०४ ॥
मन्वंतराणि षट्त्रिंशत्ततः कालात्यये पुनः । इह लोके भवेद्राजा सप्तजन्मनि मानवः । दाता यशःक्षमायुक्तस्ततो निर्वाणमाप्नुयात् ॥ १०५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । एवमेवं श्रावणे तु मासि संकल्प्य द्वादशीम् । अर्चयेत्परमं देवं गंधपुष्पनिवेदनैः ॥ १०६ ॥
बुधाय पादौ संपूज्य श्रीधरायेति वै कटिम् । पद्मोद्भवाय जठरमुरः संवत्सराय च ॥ १०७ ॥
सुग्रीवायेति वै कण्ठं भुजौ वै चित्रबाहवे । प्राग्वदस्त्राणि संपूज्य ब्राह्म णाय निवेदयेत् ॥ १०८ ॥
अनेन विधिना सर्वां द्वादशीं समुपोषितः । शुदौदनेन तस्याभूत्स्वयं पुत्रो जनार्दनः ॥ १०९ ॥
महतीं च श्रियं प्राप्य पुत्रपौत्रसमन्वितः । भुक्त्वा राज्यश्रियं सोथ गतः परमिकां गतिम् ॥ ११० ॥
एष ते विधिरुद्दिष्टः श्रावणे मासि सत्तम । एकैकोपोषिताप्यस्तु राज्यमेकैव यच्छति । किं पुनर्द्वादशैवात्र दद्युरैन्द्रं महत्पदम् ॥ १११ ॥
तद्वद्भाद्रपदे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । संकल्प्य विधिना देवमर्चयेत्परमेश्वरम् ॥ ११२ ॥
नमोऽस्तु कल्किने पादौ हृषीकेशाय वै कटिम् । म्लेच्छप्रध्वंसनायेति जगन्मूर्ते तथोदरम् ॥ ११३ ॥
शितिकण्ठाय कण्ठं तु खड्गपाणीति वै भुजौ । शंखचक्रे स्वनाम्नात्र विश्वमूर्ते तथासितः ॥ ११४ ॥
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत्तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य कल्किनं देवं सौवर्णं तत्र कारयेत् ॥ ११५ ॥
सितवस्त्रयुगच्छन्नं गंधपुष्पोपशोभितम् । कृत्वा प्रभाते विप्राय प्रदेयः शास्त्रवित्तमे ॥ ११६ ॥
एवं कृते भवेद्यत्तु तन्निबोध नृपोत्तम । दशावतारदानेन पूजने चैव तत्फलम् ॥ ११७ ॥
पूज्यते मत्स्यरूपेण सर्वज्ञत्वमभीप्सुभिः । स्ववंशभरणायाथ कूर्मरूपी तु पूज्यते ॥ ११८ ॥
भवोदधिनिमग्नैस्तु वाराहः पूज्यते हरिः । नृसिंहनवरूपेण तद्वत्पापभयान्नरः ॥ ११९ ॥
वामनं मोहनाशाय वित्तार्थे जमदग्निजम् । क्रूरशत्रुविनाशाय यजेद्दाशरथिं बुधः ॥ १२० ॥
बलकृष्णौ यजेद्धीमान्पुत्रकामो न संशयः । रूपकामो यजेद्बुद्धं कल्किनं शत्रुघातने । सर्वां दत्त्वा विधानेन पूजां प्राप्नोति वांछितम् ॥ १२१ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । संकल्प्याभ्यर्चयेद्देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ १२२ ॥
पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वा उरः । अव्ययाय तथा शीर्षं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ १२३ ॥
ततस्तस्याग्रतः कुंभं माल्यवस्त्रसमन्वितम् । यथाशक्त्या काञ्चनेन पद्मनाभेति भूषितम् ॥ १२४ ॥
रात्रौ तु जागरं कृत्वा प्रभाते विमले ततः । ब्राह्मणे तत्प्रदातव्यं संसारभयभीरुणा ॥ १२५ ॥
एवं कृते तु यत्पुण्यं तद्वक्तुं शक्यते कथम् । ब्रह्महत्यादिपापानि किं तु पंचैव भारत । नश्यंति कृतपुण्यस्य विष्णोर्नामानुकीर्तनात् ॥ १२६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु राजन्महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यथास्याः प्राप्यते फलम् ॥ १२७ ॥
प्राग्विधानेन संकल्प्य वासुदेवं प्रपूजयेत् । अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरिम् ॥ १२८ ॥
एवं संपूज्य विधिना तस्याश्च चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भाश्च सितचन्दनचर्चितान् ॥ १२९ ॥
स्रग्दामालंबितग्रीवान्सितवस्त्रैश्च गुण्ठितान् । स्थगितांस्ताम्रपात्रे तु तिलपूर्णैः सकांचनैः ॥ १३० ॥
चत्वारः सागरास्ते च कथिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानेन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् ॥ १३१ ॥
योगेश्वरमंगनिधिं विरक्तं पीतवाससम् । तद्वद्देयं च संपूज्य जागरं तत्र कारयेत् ॥ १३२ ॥
कृत्वा तु वैष्णवं योगं यजेद्योगेश्वरं हरिम् । षोडशे वै रथांगेषु रजोभिर्बहुभिः कृते ॥ १३३ ॥
एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणान्पञ्च भोजयेत् । चत्वारः कलशा देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य हि ॥ १३४ ॥
योगेश्वरं च सौवर्णं दापयेत्प्रयतः शुचिः । ब्राह्मणाय समं दत्तं द्विगुणं वेदवादिने ॥ १३५ ॥
वेदवेदांगविदुषे सहस्रगुणितं भवेत् । पंचमस्य रहस्यं तु ससमं चोपपादयेत् ॥ १३६ ॥
विधानं तस्य पंचैव दत्त्वा कोटिगुणोत्तरम् । इतिहासपुराणज्ञे दत्तं चैवाक्षयं भवेत् ॥ १३७ ॥
पञ्चदत्त्वा विधानेन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं दयाद्यथाशक्त्या सदक्षिणम् । दीनानाथादिकान्सर्वान्पूजयेच्छक्तितो नृप ॥ १३८ ॥
धरणीव्रतमेतत्तु पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजां लेभे ततो मुक्तिर्ब्रह्मणा विष्णवे शुभे ॥ १३९ ॥
युवनाश्वो हि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मान्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ १४० ॥
तथा हैहयदायादः कृतवीर्यो नराधिपः । चक्रवर्तिसुतं लेभे सहस्रार्जुनमूर्जितम् ॥ १४१ ॥
शकुंतलाप्येवमेव व्रतं चीर्त्वा नरोत्तमम् । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दुष्यंतश्चक्रवर्तिनम् ॥ १४२ ॥
तथा पुराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ १४३ ॥
धरण्या अपि पाताले मग्नयाचरितं पुरा । व्रतमेतत्ततो नाम्रा धरणीव्रतमुच्यते ॥ १४४ ॥
समाप्तेऽस्मिंस्तदा देवी हरिणा क्रोडरूपिणा । उद्धृता दशनाग्रेण स्थापिता नौरिवांभसि ॥ १४५ ॥
धरणीव्रतमेतत्ते कथितं पांडुनन्दन । य इदं शृणुयाद्भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तम । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाव्रजेत् ॥ १४६ ॥
चीर्णं रसातलतले गतया धरण्या तेन प्रसिद्धिमगमद्धरणीव्रतेति । सद्यः समाचरति धर्मरतिर्द्धरित्र्यामुद्धृत्य सप्त पुरुषान्स परं प्रयाति ॥ १४७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । किमभीष्टवियोगशोकसंघाल्लघु इह समुपोषतां व्रतं वा । विभवोद्भवकारि भूतलेऽस्मिन्भवति विभो भयसूदनं च पुंसाम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । परिपृष्टमिदं जगत्प्रियं ते विबुधानामपि दुर्ल्लभं महत्त्वात् । तव भक्तिमतस्तथापि वक्ष्ये व्रतमिन्द्रासुरदानवेषु गुह्यम् ॥ २ ॥
पुण्यमाश्वयुजे मासि विशोकद्वादशीव्रतम् । दशम्यां लघुभुग्विद्वानारभेन्नियमेन तु ॥ ३ ॥
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा दंतधावनपूर्वकम् । एकादश्यां निराहारः सम्यगभ्यर्च्य केशवम् ॥ ४ ॥
विधिवत्त्वां समभ्यर्च्य भोक्ष्यामि अपरेऽहनि । एवं नियमकृत्सुप्त्वा प्रातरुत्थाय मानवः ॥ ५ ॥
स्नानं सर्वौषधैः कुर्यात्पञ्चगव्यजलेन तु । शुक्लमाल्यांबरस्तद्वत्पूजयेच्छ्रीशमुत्पलैः ॥ ६ ॥
विशोकाय नमः पादौ जंघे च वरदाय वै । श्रीशाय जानुनी तद्वदूरू च जलशायिने ॥ ७ ॥
कंदर्पाय नमो गुह्ये माधवाय नमः कटिम् । दामोदरायेत्युदरं पार्श्वे च विपुलाय वै ॥ ८ ॥
नाभिं च पद्मनाभाय हृदयं मन्मथाय वै । श्रीधराय विभोर्वक्षः करौ मधुभिदे नमः ॥ ९ ॥
चक्रिणे नाम बाहुं च दक्षिणं गदिने नमः । वैकुण्ठाय नमः कण्ठमास्यं यज्ञमुखाय वै ॥ १० ॥
नासामशोकनिधये वासुदेवाय चाक्षिणी । ललाटं वामनायेति किरीटं विश्वरूपिणे ॥ ११ ॥
नमः सर्वात्मने तद्वच्छिर इत्यभिपूजयेत् । एवं संपूज्य गोविंदं फलमाल्यानुलेपनैः ॥ १२ ॥
ततस्तस्याग्रतो भव्यं स्थंडिलं कारयेन्मृदा । चतुरस्रं समंताच्चारत्निमात्रमुदग्भवम् ॥ १३ ॥
नदीवालुकया पूर्णं लक्ष्म्याकृतिं कृती न्यसेत् । स्थंडिले सूर्यमारोप्य लक्ष्मीमित्यर्चयेद्बुधः ॥ १४ ॥
नमो देव्यै नमः शांत्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रिये । नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै नमो दृष्ट्यै नमोनमः ॥ १५ ॥
विशोका दुःखनाशाय विशोका वरदास्तु मे । विशोका वास्तु संतत्यै विशोका सर्वसिद्धये ॥ १६ ॥
ततः शुक्लांबरधरो शूर्पं संवेष्ट्य पूजयेत् । भक्ष्यैर्नानाविधैस्तद्वत्सुवर्णकमलेन च ॥ १७ ॥
रजनीषु च सर्वासु पिबेद्दर्भोदकं व्रती । ततस्तु नृत्यगीतादि कारयेत्सर्वरात्रकम् ॥ १८ ॥
यामत्रये व्यतीते तु सुप्त्वा स्वस्थोपमानसः । अभिगम्य च विप्राणां मिथुनानि सदार्चयेत् ॥ १९ ॥
शक्तितस्त्रीणि चैकं वा वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । शयनास्थानि पूज्यानि नमोऽस्तु जलशायिने ॥ २० ॥
ततस्तु गीतवाद्याद्यै रात्रौ जागरणे कृते । प्रभाते विमले स्नानं कृत्वा दांपत्यमर्चयेत् ॥ २१ ॥
भोजनं च यथाशक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः । भुक्त्वा श्रुत्वा पुराणानि तद्दिनं त्वतिवाहयेत् ॥ २२ ॥
अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् । व्रतांते शयनं दद्याद्गुडधेनुसमन्वितम् । सोपधानकविश्राममास्तरावरणं शुभम् ॥ २३ ॥
यथा न लक्ष्मीर्देवेश त्वां परित्यज्य गच्छति । तथा कुरु यथायोग्यमशोकं चास्तु मे सदा ॥ २४ ॥
यथा देवेन रहिता न लक्ष्यीर्जायते क्वचित् । तथा विशोकता मेऽस्तु भक्ति रम्या च केशवे ॥ २५ ॥
मंत्रेणानेन ध्यात्वा तु गुडधेनुसमन्वितम् । शूर्पं च लक्ष्म्या सहितं दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ २६ ॥
उत्पातं करवीरं च बाणमम्लान कुंडलम् । केसरं सिंदुवारं च मल्लिकागंधपाटलम् । कादंबैः कुंकुमैर्जात्या तथान्यैरपि पूजयेत् ॥ २७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । गुडधेनुविधानं मे त्वमाचक्ष्व जगत्पते । किंरूपा केन मंत्रेण दातव्या तदिहोच्यताम् ॥ २८ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । गुडधेनुविधानं च यद्रूमिह यत्फलम् । तदिदानीं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २९ ॥
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्रागेवं विन्यसेद्भुवि । गोमयेनानुलिप्तायां दर्भानास्तीर्य सर्वतः ॥ ३० ॥
लब्धेन कांचनं तद्वद्वत्सं च परिकल्पयेत् । प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सिकाम् ॥ ३१ ॥
उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा भार चतुष्टया । वत्सं भारेण कुर्वीत द्वाभ्यां वै मध्यमा स्मृता ॥ ३२ ॥
अर्द्धभारेण वत्सः स्यात्कनिष्ठा भारकेण तु । चतुर्थांशेन वत्सः स्याद्गृहवित्ता नुसारतः ॥ ३३ ॥
धेनुवत्सौ कृतावेतौ सितसूक्ष्मांबरावृतौ । शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुक्तिमुक्ताफलेक्षणौ ॥ ३४ ॥
सितसूत्रशिरालौ तु सितकंबल कंबलौ । ताम्रगल्लकपृष्टौ तौ सितचामररोमकौ ॥ ३५ ॥
विद्रुमभ्रूयुगावेतौ नवनीतस्तनान्वितौ । क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ ॥ ३६ ॥
सुवर्णशृंगाभरणौ राजतखुरसंयुतौ । नानाफलसमायुक्तौ घ्राणगंधकरंडकौ । इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्चयेत् ॥ ३७ ॥
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता । धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु ॥ ३८ ॥
विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहायां च विभावसौ । चंद्रार्कशक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये ॥ ३९ ॥
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्य च । या लक्ष्मीर्लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे ॥ ४० ॥
स्वधा त्वं पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां पुनः । सर्वपापहरे धेनो तस्माद्भूतिं प्रयच्छ मे ॥ ४१ ॥
एवमामंत्र्य तां धेनुं ब्राह्मणाय निवे दयेत् । विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते ॥ ४२ ॥
यास्तु पापविनाशिन्यः श्रूयते दश धेनवः । तासां स्वरूपं वक्ष्यामि नामानि च नरा धिप ॥ ४३ ॥
प्रथमा गुडधेनुः स्याद् घृतधेनुरथापरा । तिलधेनुस्तृतीया स्याच्चतुर्थी मधुधेनुका ॥ ४४ ॥
जलधेनुः पंचमी तु षष्ठी तु क्षीरसंभवा । सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुरथाष्टमी । रसधेनुश्च नवमी दशमी स्यात्स्वरूपतः ॥ ४५ ॥
कुंभा स्युर्दशधेनूनामितरासां तु राशयः । सुवर्णधेनुमप्यत्र केचिदिच्छंति मानवाः ॥ ४६ ॥
नवनीतेन रत्नैश्च तथाप्यन्ये महर्षयः । एतदेव विधानं स्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः ॥ ७ ॥
मंत्रावाहनसंयुक्तां सदा पर्वणिपर्वणि । यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ॥ ४८ ॥
गुडधेनुप्रसंगेन सर्वास्तव मयोदिताः । अशेषयज्ञ फलदाः सर्वपापहराः शुभाः ॥ ४९ ॥
व्रतानामुत्तमं यत्स्याद्विशोकद्वादशीव्रतम् । तदंगत्वेन चैवैषा गुडधेनुः प्रशस्यते ॥ ५० ॥
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातेऽथ वा पुनः । गुडधेन्वादयो देया उपरागादिपर्वसु ॥ ५१ ॥
विशोकद्वादशी चैषा सर्वपापहरा शुभा । यामुपोष्य नरो याति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ५२ ॥
इह लोके तु सौभाग्यमायुरारोग्यमेव च । वैष्णवं पदमाप्नोति मरणे सद्गतिर्भवेत् ॥ ५३ ॥
भवार्बुदसहस्राणि दश चाष्टौ च धर्मवित् । न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य संजायते नृप ॥ ५४ ॥
नारी वा कुरुते या तु विशोकद्वादशीमि माम् । नृत्यगीतपरा नित्यं सापि तत्फलमाप्नुयात् ॥ ५५ ॥
इति पठति य इत्थं यः शृणोतीह सम्यङ् मधुपुरनरकारेरर्चनं यश्च पश्येत् । मतिमपि च जनानां यो ददातीन्द्रलोके वसति स विबुधाद्यैः पूज्यमानः सदैव ॥ ५६ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । शृणु भूपाल वक्ष्यामि विष्णुव्रतमनुत्तमम् । विभूतिद्वादशीं नाम सर्वामरनमस्कृतम् ॥ १ ॥
कार्त्तिके वाथ वैशाखे मार्गशीर्षे च फाल्गुने । आषाढे वा दशम्यां च शुक्लायां लघुभुङ्नरः ॥ २ ॥
कृत्वा सायंतनीं संध्यां गृह्णीयान्नियमं बुधः । एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥ ३ ॥
द्वादश्यां द्विजसंयुक्तः करिष्ये भोजनं विभो । तदविघ्नेन मे यातु साफल्यं मधूसूदन ॥ ४ ॥
ततः प्रभात उत्थाय कृतस्नानजपः शुचिः । पूजयेत्पुण्डरीकाक्षं शुक्लमाल्यानुलेपनैः ॥ ५ ॥
भूतिदाय नमः पादौ विशोकाय च जानुनी । नमः शिवायेत्यूरू च विश्वमूर्ते नमः कटिम् ॥ ६ ॥
कंदर्पाय नमो मेढ्रमादित्याय नमः करौ । दामोदरायेत्युदरं वासुदेवाय च स्तनौ ॥ ७ ॥
माधवायेति हृदयं कंठं वैकुंठिने नमः । श्रीधराय मुखं केशान्केशवायेति पांडव ॥ ८ ॥
पृष्ठं शार्ङ्गधरायेति श्रवणौ वरदाय वै । स्वनाम्ना शंखचक्रासिगदापरशुपाणये ॥ ९ ॥
सर्वात्मने शिरो राजन्नम इत्यभिपूजयेत् । दशावताररूपाणि प्रतिमासं क्रमान्नृप ॥ १० ॥
दत्तात्रेयं यथा व्यासमुत्पलेन समन्वितम् । दद्यादनेन विधिना पाखंडानपि वर्जयेत् ॥ ११ ॥
समाप्यैवं यथाशक्त्या द्वादश द्वादशीर्नरः । संवत्सरांते लवणपर्वतेन सह प्रभो । शय्यां दद्यान्मुनिश्रेष्ठ गुरवे रससंयुताम् ॥ १२ ॥
ग्रामं च शक्तिमान्दद्यात्क्षेत्रं वा भवनान्वितम् । गुरुं संपूज्य विधिवद्वद्वस्त्रालंकारभूषणैः ॥ १३ ॥
अन्यानपि यथाशक्त्या भोजयित्वा द्विजोत्तमान् । तर्पयेद्वस्त्रगोदानैरन्यत्र धनसंचयात् ॥ १४ ॥
अल्पवित्तो यथाशक्त्या स्तोकंस्तोकं समाचरेत् । यश्चातिनिःस्वः पुरुषो भक्तिमान्माधवं प्रति । पुप्पार्चनविधानेन स कुर्याद्वत्सरत्रयम् ॥ १५ ॥
अनेन विधिना यस्तु विभूतिद्वादशीव्रतम् । कुर्यात्स पापनिर्मुक्तः पितॄणां तारयेच्छतम् ॥ १६ ॥
जन्मनां शतसाहस्रं न शोकफलभाग्भवेत् । न च व्याधिर्भवेत्तस्य न दारिद्यं न बन्धनम् ॥ १७ ॥
वैष्णवो वाथ शैवो वा भवेजन्मनिजन्मनि । यावद्युगसहस्राणां शतमष्टोत्तरं भवेत् । तावत्स्वर्गे वसेद्राजन्भूपतिश्च पुनर्भवेत् ॥ १८ ॥
पुरा रथंतरे कल्पे राजासीत्पुष्पवाहनः । नाम्ना लोकेषु विख्यातस्तेजसा सूर्यसन्निभः ॥ १९ ॥
तपसा तस्य तुष्टेन चतुर्वक्त्रेण भारत । कमलं काञ्चनं दत्तं यथाकामगतिः सदा ॥ २० ॥
समस्तभृत्यसहितः सांतःपुरपरिस्थितः । द्वीपानि सुरलोकं च यथेष्टं विचरत्यसौ ॥ २१ ॥
कल्पादौ सप्तमे द्वीपे तेन पुष्करवासिनः । लोके संपूजिता यस्मात्पुष्करद्वीप उच्यते ॥ २२ ॥
तदैव ब्रह्मणा दत्तं यानमस्य यतो नृप । पुष्पवाहनमित्याहुस्तस्मात्तं देवदानवाः ॥ २३ ॥
नागस्य तस्यास्य जगत्त्रयेपि ब्रह्मांबुजस्थस्य तपोऽनुभावात् । पत्नी च तस्याप्रतिमा नरेन्द्र नारीसहस्रैरभितोऽभिनंद्या ॥ २४ ॥
नाम्ना च लावण्यवती बभूव या पार्वतीवेष्टतमा भवस्य । तस्यात्मजानामयुतं बभूव धर्मात्मनामग्र्यधनुर्द्धराणाम् ॥ २५ ॥
तदात्मनः सर्वमवेक्ष्य राजा मुहुर्मुहुर्विस्मयमाससाद । सोभ्यागतं पूज्य मुनिप्रवीरं प्रचेतसं वाचमिमां बभाषे ॥ २६ ॥
कस्माद्विभूतिरमला मम मर्त्यपूज्या जाया च सर्वविजितामरसुन्दरी या । भार्या त्वनल्पतपसा वसुतोषितेन दत्तं ममांबुजगृहं परमप्रसादात् ॥ २७ ॥
यस्मिन्प्रविष्टमपि कोटिशतं नृपाणां सामात्यकुजरनराश्वघनावृतानाम् । नालक्ष्य सम्बाधतया हि बाधस्तारागणैरपि सुरासुरलोकपालैः ॥ २८ ॥
तस्मात्किमन्यजननीजठरोद्भवेन धर्मादिकं कृतमशेषजनातिगं स्यात् । सम्यङ्मयाथ तनयैरनया महर्षे माहार्यया तदखिलं कथय प्रचेतः ॥ २९ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ध्यानेना वेक्ष्य चाखिलम् । प्रचेतास्तमुवाचाथ शृणु भूप पुरातनम् ॥ ३० ॥
लुब्धकस्त्वं पुरा राजन्सर्वसत्त्वभयंकरः । आसीदसाधुचरितः सुहृन्मित्रवि वर्जितः ॥ ३१ ॥
यतमध्यो ह्रस्वकेशः कृष्णांगो रक्तलोचनः । धनुष्पाणिर्वनगतः कृतांतकसमो भवान् ॥ ३२ ॥
अभूदनावृष्टिरतीव रौद्रा कदाचि दाहारनिमित्तरोषः । पद्मान्यथादाय ततो बहूनि गतं पुरं वैदिशनामधेयम् ॥ ३३ ॥
उन्मूल्य लोभाच्च पुरं समस्तं भ्रांतं त्वयाशेषमहत्तदा सीत् । क्रेता न कश्चित्कमलेषु जातस्तोके भृशं क्षुत्परिपीडितश्च ॥ ३४ ॥
उपविष्टस्त्वमेकस्मिन्सभार्यो भवनांगणे । अथ मंगलशब्दस्तु त्वया रात्रौ तथा श्रुतः ॥ ३५ ॥
समाप्य माघमासस्य द्वादश्यां लवणाचलम् । निवेदयंती गुरवे शय्यां चोपस्करान्विताम् ॥ ३६ ॥
अलंकृत्य हृषीकेशं सीवर्णं परमं पदम् । साथ दृष्टा ततस्ताभ्यामिदं चित्तेवधारितम् ॥ ३७ ॥
किमेभिः कमलैः कार्यं वरं विष्णुरलंकृतः । इति भक्तिस्तदा जाता दाम्पत्यस्य नरेश्वर ॥ ३८ ॥
तत्प्रसंगात्समभ्यर्च्य केशवं लवणाचलम् । शय्या च पुष्पप्रकरैः पूजिताभूच्च सर्वदा ॥ ३९ ॥
अथानंगवती तुष्टा तयोर्होनशतत्रयम् । प्रादाद्गृहीतं ताभ्यां च न तत्सर्वावलंबनात् ॥ ४० ॥
अनंगवती च पुनस्तयोरन्नं चतुर्विधम् । आनाय्योपहृतं कृत्वा भुज्यतामिति भूपते ॥ ४१ ॥
ताभ्यां तु तदपि त्यक्तं भोज्यावः श्वो वरानने । प्रसंगाच्चोपवासेन तवाद्यास्तु सुखावहः ॥ ४२ ॥
जन्मप्रभृति पापिष्ठावावां देवि दृढव्रते । सत्प्रसंगाद्धनुर्मध्ये धर्मलाभस्तु चावयोः ॥ ४३ ॥
इति जागरणं ताभ्यां प्रसंगात्तदनुष्ठितम् । प्रभाते च तया दत्ता शय्या सलवणाचला ॥ ४४ ॥
ग्रामश्च गुरवे भक्त्या विप्रेभ्यो द्वादशैव हि । वस्त्रालंकारयुक्तांगा गावश्च कनकांचिताः ॥ ४५ ॥
भोजनं च सुहृन्मित्रदीनांधकृपणैः समम् । तत्तु लुब्धकदांपत्यं पूजयित्वा विसर्जितम् ॥ ४६ ॥
भवाँस्तु लुब्धको जातः सपत्नीको नरेश्वरः । पुष्पाणां प्रकरे तस्मात्केशवस्य प्रपूजनम् ॥ ४७ ॥
प्राप्तं सुदुर्ल्लभं वीर त्वया पुष्करमन्दिरम् । तस्य सर्वस्य माहात्म्यादलं न तपसा नृप ॥ ४८ ॥
यथा कामगतं दक्षं पद्मयोनिं विरिंचिना । संतुष्टस्तस्य राजेन्द्र ब्रह्मरूपी जनार्दनः ॥ ४९ ॥
शय्यानंगवती वेश्या कामदेशस्य सांप्रतम् । पत्नी सपत्नी संजाता रत्या प्रीतिरिति श्रुता ॥ ५० ॥
लोकेष्वानंदजननी सकलामरपूजिता । तदप्युत्सृज्य राजेन्द्र निर्वाणं समवाप्स्यसि ॥ ५१ ॥
इत्युक्त्वा स मुनिः सर्वं तत्रैवांतर्हितोभवत् । राजा यथोक्तं च पुनः स चक्रे पुष्पवाहनः ॥ ५२ ॥
इमामाचरतो ब्रह्मन्नखण्डव्रतमाचरेत् । यथाकथंचित्कालेन द्वादश द्वादशीर्मुने । कर्तव्याः शक्तितो देया विप्रेभ्यो दक्षिणा नृप ॥ ५३ ॥
इति कलुषविदारणं जनानामिति पठति शृणोति चातिभक्त्या । मतिमपि च ददाति देवलोके वसति स परःशतानि वत्सराणाम् ॥ ५४ ॥
युधिष्ठिर उवाच । श्रोतुमिच्छामि भगवन्मदनद्वादशीव्रतम् । सुतानेकोनपंचाशद्येन लेभे दितिः पुरा ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । तद्वशिष्ठादिभिः प्रोक्तमित्येका तिथिरुत्तमा । विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निवोधत ॥ २ ॥
चैत्रे मासे सिते पक्षे द्वादश्यां नियतव्रतः । स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततंडुलपूरितम् ॥ ३ ॥
नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदण्डसमन्वितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचन्दन चर्चितम् ॥ ४ ॥
नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं च शक्तितः । ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेदयेत ॥ ५ ॥
तस्योपरि तथा कामं कदलीदल संस्थितम् । कुर्याच्छर्करयोपेतमिति तस्य समीपतः ॥ ६ ॥
गंधं पुष्पं तथा दद्याद्गीतं वाद्यं च कारयेत् । तदलाभे कथां कुर्यात्कामकेशवयो र्नरः ॥ ७ ॥
कामं नाम्ना हरेरर्चां स्नापयेद्गंधवारिणा । शुक्लपुष्पाक्षततिलैरर्चयेन्मधुसूदनम् ॥ ८ ॥
कामाय पादौ संपूज्य जंघे सौभाग्यदाय च । मन्मथाय तथा मेढ्रं माधवाय कटिं नमः ॥ ९ ॥
शांतोदरायेत्युदरमनंगायेत्युरो हरेः । मुखं पद्ममुखायेति बाहुं पञ्चशराय वै ॥ १० ॥
नमः सर्वात्मने मौलिमर्चयेदिति केशवम् । ततः प्रभाते कुंभं च ब्राह्मणाय निवेदयेत ॥ ११ ॥
ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या स्वयं च लवणादृते । भक्त्याथ दक्षिणां दद्यादिमं मंत्रमुदीरयेत् ॥ १२ ॥
प्रीयतामत्र भगवान्कामरूपी जनार्दनः । हृदये सर्वभूतानां यथा वेदोऽभिधीयते ॥ १३ ॥
अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् । फलमामलकं प्राश्य द्वादश्यां भूतले स्वपेत् ॥ १४ ॥
ततस्त्रयोदशे मासि घृतधेनुसमन्विताम् । शय्यां दद्याद्द्विजेन्द्राय सर्वोपस्करसंयुताम् ॥ १५ ॥
काञ्चनं कामदेवं च शुक्लां गां च पयस्विनीम् । वासोभिर्द्विजदांपत्यं पूज्य शक्त्या विभूषणैः ॥ १६ ॥
होमः शुक्लतिलैः कार्यः कामनामानि कीर्तयेत् । गव्येन सर्पिषा तत्र पायसेन च धर्मवित् ॥ १७ ॥
विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद्वित्त शाठ्यंविवर्जयेत् । इक्षुदंडान्नरो दद्यात्पुष्पमालां च शक्तितः ॥ १८ ॥
यः कुर्याद्विधिनानेन मदनद्वादशीमिमाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति परमं पदम् ॥ १९ ॥
इह लोके वरान्पुत्रान्सौभाग्यं सुखमश्नुते । कश्यपो व्रतमाहात्म्यादागत्य परया मुदा ॥ २० ॥
चकाराकर्कशां भूयो रूपलावण्यसंयुताम् । वरेण च्छन्दयामास या च वव्रे वरं वरम् । पुत्रं शत्रुवधार्थाय समर्थममितौजसम् ॥ २१ ॥
प्रार्थयामि महाभाग्यं सर्वामरनिषूदनम् । कश्यपः प्राह तां भद्रे एवमस्तु सुशोभने ॥ २२ ॥
संवत्सरशतं त्वेकं गर्भो धार्यः सुखेप्सया । संध्यायां नैव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि ॥ २३ ॥
न स्थातव्यं न गंतव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा । नोपस्करे भुवि विशेन्मुसलोलूखलादिषु ॥ २४ ॥
जलं न चावगाहेत शून्यागारं विवर्जयेत् । वर्जयेत्कलहं गेहे गात्रभंगं तथैव च ॥ २५ ॥
मुक्तकेशी न तिष्ठेत नाशुचिः स्यात्कथंचन । न शयीतोन्नतशिरा न चाप्यार्द्रशिराः क्वचित् ॥ २६ ॥
न वस्तुहीना नोद्विग्ना नार्द्रपादा न भूतले । नामंगल्यां वदेद्वाचं न च हास्यपरा भवेत् ॥ २७ ॥
कुर्याच्च गुरुशुश्रूषां नित्यं मंगलतत्परा । सर्वौषधीभिः कोष्णेन वारिणा स्नानमाचरेत् ॥ २८ ॥
कुस्त्रियो नाभिभाषेत वस्त्रवातं विवर्जयेत् । मृतवत्सादि संसर्गं परगेहे च सुंदरि ॥ २९ ॥
न शीघ्रं मार्गमाक्रामेल्लंघयेन्न महानदीम् । न च बीभत्सकं किंचिन्न च वीक्षेद्भयानकम् ॥ ३० ॥
गुरु वातुलमाहारमजीर्णं न समाचरेत् । संपूर्णगर्भिण्यायामं व्यायामं वा विवर्जयेत् ॥ ३१ ॥
गर्भो रक्ष्यः सदौषध्या हृदि धार्यो न मत्सरः । अनेन विधिना साध्वि शोभनं पुत्रमाप्नुयात् ॥ ३२ ॥
अन्यथा गर्भपतनं स्तंभनं वा प्रवर्तते । तस्मात्त्वमनया वृत्त्या गर्भेस्मिंश्च समाचरेः । भविष्यति शुभः पुत्रः सर्वावयवसुंदरः ॥ ३३ ॥
स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि तथेत्युक्तस्तया च सः । पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतर्हितोभवत् ॥ ३४ ॥
ततः सा कश्यपोक्तेन विधिना समतिष्ठत । अथाप पुत्रान्पंचाशदेकोनान्पांडुनंदन ॥ ३५ ॥
एवमन्यापि या नारी मदनद्वादशीमि माम् । करोति पुत्रानाप्नोति सह भर्त्रा सुखी भवेत् ॥ ३६ ॥
एकोनमर्द्धशतमाप दितिः सुतानां येन व्रतेन बलवीर्यसमन्वितानाम् । मर्त्यः समाचरति पुत्रधनाभिलाषी तत्सर्वमत्र सफलं भवतीह पुंसः ॥ ३७ ॥
युधिष्ठिर उवाचः । कांतारवनदुर्गेषु सुप्रसन्नाटवीषु च । समुद्रतरणे दाने संग्रामे तस्करार्दने ॥ १ ॥
कां देवतां स्मरेत्कृष्ण परित्राणकरीमिह । कथं च देवः पुरुषः परित्राणं स्मृतो जनैः ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । सर्वमंगलमांगल्यां दुर्गां भगवतीमिमाम् । नाप्नोति दुःखं पुरुषः संस्मरन्सर्वमङ्गलाम् ॥ ३ ॥
अलक्ष्यां लक्ष्यभूतानां संस्मरन्सर्वमंगलाम् ॥ ४ ॥
भयं समवाप्नोति पुरुषः पार्थ कुत्रचित् ॥ ४ ॥
यदा तां प्रतिजिज्ञासुरवंत्यामहमागतः । पुरा संदीपनिः पार्थ बलेन सह भारत ॥ ५ ॥
प्राप्तविद्येन च मया प्रतिज्ञातास्य दक्षिणा । दिव्यं स्तवं विदित्वा मे तेनाहं याचितः प्रभो ॥ ६ ॥
प्रभासतीर्थे पुत्रो मे गतः केनाप्यसौ हतः । तमानय महाबाहो सत्यं कुरु वचो मम ॥ ७ ॥
उपाध्यायस्य वचनाद्वैवस्वतपुरे मया । प्राप्तः संदीपनेः पुत्रः समानीतः क्षणादसौ ॥ ८ ॥
दक्षिणां तामुदाहृत्य प्रस्थितौ पुनरागतौ । स्थानमेतत्स्वपादांकं कृत्वावां गृहमागतौ ॥ ९ ॥
ततःप्रभृति पुत्रार्थाः पूजयंति जनाः सदा । मां चैव बलभद्रं च मध्यस्थां सर्वमंगलाम् ॥ १० ॥
वामे नारायणो हंस एवमेव च के भवेत् । अबाधकं योर्चयते तृतीयं कुंतिनदन ॥ ११ ॥
त्रयोदश्यां सिते पक्षे मासिमासि यतव्रतः । नक्तेनैवोपवासेन एकभक्तेन वा पुनः ॥ १२ ॥
गन्धपुष्पैश्च मधुभिः सीधुभिश्च सुरासवैः । मृन्मयीं कांचनीं वापि कृत्वा प्रतिकृतिं तु यः ॥ १३ ॥
यक्षगन्धबलिक्षेपैः पललौदनसंसृजैः । योऽभ्भ्यर्चयति राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १४ ॥
भर्तृसहिता स्वर्गलोके महीयते ॥ १५ ॥
अंबांबिके द्विदशमेऽह्नि सिते सदैव यः पूजयेत्कुसुममांससुरोपहारैः । नश्यंति तस्य भवनेष्वतिभीषणानि चौराग्निराजनितानि भयानि सद्यः ॥ १६ ॥
युधिष्ठिर उवाच । ब्रूहि मे यदुशार्दूल व्रतं गन्धविनाशनम् । कटुतिक्ताम्लदेहोत्थदौर्भाग्यशमनं तथा॥ १ ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । इमं प्रश्नं पुरा पार्थ जातूकर्ण्यो महामुनिः । पृष्टो राज्ञ्या विष्णुभक्त्या कालनंदनजातया ॥ २ ॥
कथयामास संपृष्टा सूपविष्टा शृणोति सा । देवी कृताञ्जलिपुटा जातूकर्ण्योवदद्व्रतम् ॥ ३ ॥
ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे त्रयोदश्यां युधिष्ठिर । स्नात्वा पुण्यनदीतोये पूजयेच्छुभदेशजम् ॥ ४ ॥
श्वेतमंदारमर्कं वा करवीरं च रक्तकम् । निंबं च सूर्यदेवस्य वल्लभं दुर्लभं तथा ॥ ५ ॥
पुष्पैर्नैवेद्यधूपाद्यैर्मंत्रेणानेन पांडव । निरीक्ष्य गगने सूर्यं ध्यात्वा हृदि समुच्चरेत् ॥ ६ ॥
सूर्यं श्वेतारमंदारश्वेतार्कास्यसंशयम् । करवीर नमस्तुभ्यं निंबवृक्ष नमोऽस्तु ते ॥ ७ ॥
इत्थं योर्कपतेर्भक्त्या वर्षेवर्षे पृथङ् नरः । मूलमंत्रेण नृश्रेष्ठ नारी वा भक्तिसंयुता । तस्याः शरीरदौर्गन्ध्यं दौर्भाग्यं वा अजाविकम् ॥ ६ ॥
निंबं नवार्ककरवीरलतां सुपुष्पां याः पूजयंति कुसुमाक्षतधूपदीपैः । ताः सर्वकामसुखभोगसमृद्धिभाजो दौर्भाग्यदोषरहिताः सुभगा भवंति ॥ ९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । यमस्याराधनं ब्रूहि श्रीवत्स पुरुषोत्तम । कथं न गम्यते कृष्ण नरकं नरकेसरिन् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । द्वारवत्यां पुरा पार्थ स्नातोऽहं लवणाम्भसि । दृष्टवान्मुनिमायांतं मुद्गलं नाम पार्थिव ॥ २ ॥
प्रज्वलंतमिवादित्यं तपसा द्योतितान्तरम् । तं प्रणम्यार्घ्यसत्कारैः पप्रच्छाहं युधिष्ठिर ॥ ३ ॥
यमादर्शननामैतद्व्रतं जन्तुभयापहम् । कथयामास सकलं मुद्गलो विस्मयान्वितः ॥ ४ ॥
मुद्गल उवाच । अकस्मात्कृष्ण मूर्च्छा मे पतितोऽस्मि धरातले । पश्यामि दंडपुरुषैर्मद्देहात्प्रज्वलन्निव ॥ ५ ॥
अंगुष्ठमात्रः पुरुषो बलदाकृष्य रोषितः । बद्धो यमभटैर्गाढं नीयते वेदवादिभिः ॥ ६ ॥
क्षणात्सभायां पश्यामि यमं पिंगललोचनम् । कृष्णावदातं रौद्रास्यं मृत्युं व्याधिशतान्वितम् ॥ ७ ॥
वातपित्तमहाश्लेष्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् । कासशोफज्वरातंकस्फोटिकालूतमारिभिः ॥ ८ ॥
ज्वरगर्दभशीर्षादिभगंदरमलक्षयैः । गंडमालाक्षिरोगैश्च मूत्रकृच्छ्ररहोव्रणैः ॥ ९ ॥
वेदनाभिः प्रमेहैश्च पिटकैर्गंडबुद्बुदैः । विषूचिकागलग्राहदरिद्राभूततस्करैः ॥ १० ॥
इत्थं बहुविधै रौद्रैर्नानारूपभयंकरैः । करालशस्त्रहस्तैश्च संग्रामैर्नरकैस्तथा ॥ ११ ॥
राक्षसैर्दानवैरुग्रैरुपविष्टैः पुरःस्थितैः । धर्माधिकरणस्थैश्च चित्रगुप्तादिलेखकैः ॥ १२ ॥
सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च तरक्षैश्चानुजंतुकैः । वृश्चिकैर्दंश मशकैः शिवासर्पैः सडुंडुभैः ॥ १३ ॥
गृध्रैरुलूकैर्बहुभिर्मत्कुणैर्डाकिनीग्रहैः । अपस्मारस्मरोन्मादवृद्धिकारेवतीग्रहैः ॥ १४ ॥
पिशाचैर्यक्षकूष्मांडैः पाशखड्गधनुर्द्धरैः । मुक्तकेशैस्त्रासकरैर्भृकुटीकुटिलाननैः ॥ १५ ॥
बृहत्कायैर्नारकीयैः पापिष्ठानां नियामकैः । असिपत्रवनांगारैः क्षारगर्ताण्डदायकैः ॥ १६ ॥
असिभंगामिषच्छेदरुधिरस्रावकादिभिः । आस्थाने संभृतो भाति यमो मृत्यूपमोपमः ॥ २७ ॥
स आह किंकरान्सर्वान्धर्मराजो जनार्दन । किमयं मुनिरानीतो युष्माभिर्भ्रांतनामभिः ॥ १८ ॥
मुद्गलो नाम कौडिन्ये नगरे भीष्मकात्मजः । क्षत्रियोऽस्ति स आनेयः क्षीणायुस्त्यज्यतां मुनिः ॥ १९ ॥
इत्युक्तास्ते गतास्तस्मादायाताः पुनरेव ते । ऊचुर्यमभटाः प्रह्वा धर्मराजं सविस्मयाः ॥ २० ॥
अस्माभिस्तत्र क्षीणायुर्न देही लक्षितो गतैः । न जानीमो भानुसूनो कथंचिद्भ्रांतमानसाः ॥ २१ ॥
यमराज उवाच । प्रायेण ते न दृश्यंते पुरुषैर्यमकिंकरैः । कृता त्रयोदशी यैस्तु नरकार्तिविनाशिनी ॥ २२ ॥
उज्जयिन्यां प्रयागे वा भैरवे वाथ ये मृताः । तिलान्नगोहिरण्यादि दत्तं यैश्च गवाह्निकम् ॥ २३ ॥
दूत उवाच । दृशं तद्व्रतं स्वामिञ्छंस नो भास्करात्मज । किं तत्र वद कर्तव्यं पुरुषैस्तव तुष्टिदम् ॥ २४ ॥
यम उवाच । पूर्वाह्ने मार्गशीर्षादौ वर्षमेकं निरन्तरम् । त्रयोदश्यां सौम्यदिने सूर्यांगारकवर्जितः ॥ २५ ॥
मम नाम्ना द्विजानष्टौ पंच चैव समाह्वयेत् । वेदांतगाञ्जातिशुद्धाञ्छांतचित्तान्सुशोभनान् ॥ २६ ॥
वाचकश्चापि तन्मध्ये सदा भास्करवल्लभान् । दिनस्य प्रथमे यामे शुचौ देशे समास्थितान् ॥ २७ ॥
अंतर्वासोवृतान्भक्तान्सौपदिष्टदिगुन्मुखान् । अभ्यंगयेच्छिरोदेशात्तिलतैलेन मर्द्दयेत् ॥ २८ ॥
स्नापयेद्गन्धकाषायैः सुखोष्णांबुभिरेव च । पृथक्पृथक्स्नापयित्वा सर्वानेव द्विजोत्तमान् ॥ २९ ॥
शुचिर्भूत्वा तथाचांतो व्रती भक्तिपरायणः । स्वयं संभृत्य शुश्रुषां तेषां कृत्वा नरोत्तम ॥ ३० ॥
प्राङ्मुखानुपविष्टांश्च त्रयोदश पृथक्पृथक् । भोजयेच्छालिमुद्गाद्यं गुडपूपान्सुखोचितान् ॥ ३१ ॥
सुव्यञ्जनं सुपक्वान्नं भूयोभूयो निवेदयेत् । शुचिर्भूत्वा तथाचांतो ह्यर्चयेत्तिलतंडुलैः ॥ ३२ ॥
प्रस्थमात्रैरथैकैकं ताम्रपात्रसमन्वितैः । सदक्षिणैः सच्छत्रैश्च जलकुम्भैः पवित्रकैः ॥ ३३ ॥
चर्मप्रावरणैः श्रेष्ठैस्तेषां दत्त्वा विसर्जयेत् । मंत्रेणानेन राजेन्द्र अर्चयेत्तान्पृथक्सुधीः । ब्राह्मणान्वाचकं वापि पंक्तिभेदं न कारयेत् ॥ ३४ ॥
ॐ नमः शनैश्चरो मृत्युर्दंडहस्तो विनाशकः । अभावः प्रलयः सौरिर्दुःखघ्नः शमनोंऽतकः ॥ ३५ ॥
लोकपालो ह्यतिक्रूरो रौद्रो घोराननः शिवः । यमः प्रसन्नमानस्को दद्यान्मेऽभयदक्षिणाम् ॥ ३६ ॥
इत्युक्त्वा संप्रयच्छेच्च देयं दत्त्वा व्रती पुनः । द्विजांश्चानुव्रजेतृप्तान्गृहांश्चार्चितचर्चितान् ॥ ३७ ॥
एवं यः पुरुषः कश्चित्सकृद्व्रतमिदं चरेत् । स मृतोऽपि नरो मर्त्यो नायाति मम मंदिरम् ॥ ३८ ॥
अदृष्टो मम मायाभिर्विमानेनार्कमंडलम् । स चायाति पुरीं विष्णोस्ततः शिवपुरं व्रजेत् ॥ ३९ ॥
कृतं चीर्णं व्रतं तेन मुद्गलेन ममोदितम् । तेन नायात्यसौ लोके मम क्षत्रियपुङ्गवः ॥ ४० ॥
इति कालवचः श्रुत्वा तेऽपि दूता गतास्तु मे । अहं पुनः समापन्नस्तूर्णं कालैर्विसर्जितः । स्वशरीरं पुनः प्राप्य नीरोगः पुनरुत्थितः ॥ ४१ ॥
त्वां द्रष्टुमागतः प्रोक्तमेतद्वृत्तं मया तव । इत्युक्त्वा मुद्गलो राजन्प्रयातः स्वगृहं प्रति ॥ ४२ ॥
इदं कुरुष्व कौंतेय त्वमप्यत्र महीतले । ततो यास्यस्यसंदिग्धं वंचयित्वा यमं मृतः ॥ ४३ ॥
एवं येन्येऽपि पुरुषाः स्त्रियो वापि युधि ष्ठिर । त्रयोदश्यां त्रयोदश्यां ये चरिष्यंति भूतले ॥ ४४ ॥
एकभक्तेन नक्तेन उपवासेन वा पुनः । यमदर्शनमाख्यातं गतं सर्वव्रतोत्तमम् ॥ ४५ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्ता दिव्ययानं समाश्रिताः । यास्यन्तीन्द्रपुरं हृष्टा अप्सरोगणसंवृताः ॥ ४६ ॥
दोधूयमानाश्चमरैः स्तूयमानाः सुरासुरैः । गन्धर्वतूर्यनादेन च्छत्रपंक्तिविराजिताः ॥ ४७ ॥
अदृष्टो घोररूपास्यैर्यमदूतैर्युधिष्ठिर । अनर्दितो व्याधिगणैरदृष्टो यमकिङ्करैः ॥ ४८ ॥
अदारितो महारौद्रैर्नानाप्रहरणोत्तमैः । यमदृष्टिपथान्मुक्ताः सर्वसौख्यसमन्विताः ॥ ४९ ॥
सर्वसौख्यसमायुक्ताः शिववत्सौम्यदर्शनाः । स्वर्गे वसंति सुचिरं भाविताः स्वेन कर्मणा ॥ ५० ॥
स्नाप्य त्रयोदश मुनीन्घृतपायसेन संपूज्य पूज्यतिलतण्डुलवस्त्रदानैः । कुर्वंति ये व्रतमिदं त्रिदशेह्नि पूताः पश्यंति ते यममुखं न कदाचिदेव ॥ ५१ ॥
युधिष्ठिर उवाच । भगवन्भूतभव्येश संसारार्णवतारक । व्रतं कथय किञ्चिन्मे रूपसौभाग्यदायकम् ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । किं कृतैर्बहुभिः पार्थ व्रतैरुन्मत्तचेष्टितैः । कायक्लेशकरैः क्रूरैरसारैः फल साधनैः ॥ २ ॥
वरमेकापि वरदा कृतानंगत्रयोदशी । प्रसिद्धिं समनुप्राप्ता मर्त्ये कामप्रदायिनी ॥ ३ ॥
सौभाग्यारोग्यजयदा सर्वातंकनिवारिणी । सर्वदुष्टोपशमनी सर्वमंगलवर्धनी ॥ ४ ॥
शृणुष्व तां महाबाहो कथयामि सविस्तरम् । पुरा दग्धेन कामेन त्रिनेत्रनयनाग्निना ॥ ५ ॥
भस्मीभूतेन लोकानां संकल्पिता पुरानघ । अनंगेन कथा ह्येषा तेनानंगत्रयोदशी ॥ ६ ॥
हेमंते समनुप्राप्ते मासि मार्गशिरे शुभे । शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां सोपवासो जितेन्द्रियः ॥ ७ ॥
स्नानं नद्यां तडागे च गृहे वा नियतात्मवान् । कृत्वा समभ्यर्च्य विभुं विधिना शशिशेखरम् ॥ ८ ॥
धूपदीपैः सनैवेद्यैः पुष्पैः कालोद्भवैस्तथा । शंभुनामान्यथोच्चार्य होमः कार्यस्तिलाक्षतैः ॥ ९ ॥
अनंगनाम्ना संपूज्य मधु प्राश्य स्वपेन्निशि । नैवेद्यैर्मधुरैर्दिव्यैः सुस्वादैर्घृतपाचितैः ॥ १० ॥
धूपं सुगंधिं दद्याच्च रक्तपुष्पैस्तु पूजनम् । रंभातुल्या भवेत्सा तु रूपयौवनशालिनी ॥ ११ ॥
मधुवत्स्यात्समधुरः कामरूपधरस्तथा । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १२ ॥
पुष्यमासस्य चैवोक्तं चंदनं प्राशयन्निशि । योगेश्वरं तु संपूज्य मालतीकुसुमैः शुभैः ॥ १३ ॥
नैवेद्यं घृतपूराश्च दमशान्तास्तु ताः स्त्रियः । सौम्यशीतसुगन्धाश्च चन्दनप्राशनोद्भवैः ॥ १४ ॥
राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् । माघे नटेश्वरं नाम पूजयेत्पंकजेन तु ॥ १५ ॥
नैवेद्यं क्षीरखण्डाद्यैर्मौक्तिकं प्राशयेन्निशि । बहुपुत्रा भवेत्सा तु धनं सौभाग्यमुत्तमम् ॥ १६ ॥
मुक्ताचूर्णनिभैर्नेत्रैर्यद्वा स्यात्तद्वदेव हि । गौरीतुल्या भवेत्सा तु कोमलांगी प्रजायते ॥ १७ ॥
तप्त जांबूनदाभासो भवेद्दिव्यतनुर्महान् । गोमेधस्य सहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १८ ॥
फाल्गुने मासि संपूज्य देवदेवं हरेश्वरम् । कर्णिकारस्य पुष्पाणि नैवेद्ये बीजपूरकम् ॥ १९ ॥
कंकोलं प्राशयेद्रात्रौ सौंदर्यमतुलं लभेत् । चैत्रे सुरूपकं नाम पूजयेद्दमनेन तु ॥ २० ॥
नैवेद्यं धूपकं दद्याद्घृतखण्डविपाचितम् । कर्पूरं प्राशयेद्रात्रौ सौभाग्यं महदाप्नुयात् ॥ २१ ॥
चन्द्रश्च चन्द्रकांतिश्च चन्द्रवर्त्यहरावृते । नरमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति शोभनम् ॥ २२ ॥
वैशाखे च महारूपं पुष्पैर्नौमालिकार्चनम् । कारंबकैस्तु नैवेद्यं दातव्यं चातिशोभनम् ॥ २३ ॥
जातीफलं तु संप्राश्य जातिमाप्नोत्यनुत्तमाम् । सफलास्तस्य सर्वाशा भवंति भुवि भारत ॥ २४ ॥
गोसहस्रफलं प्राप्य ब्रह्मलोके महीयते । ज्येष्ठे मासे तु प्रद्युम्नं पूजयेन्मल्लिकासुमैः ॥ २५ ॥
नैवेद्यं खण्डवर्तिं च लवंगं प्राशयेन्निशि । ज्येष्ठं पदमवाप्नोति तथा लक्ष्मीं जनार्दनात् ॥ २६ ॥
सर्व सौख्यसमोपेतः स्थित्वा भुवि शतं समाः । वाजपेयस्य यज्ञस्य शतमष्टगुणोत्तरम् ॥ २७ ॥
आषाढे चैव संप्राप्ते उमाभर्तारमर्चयेत् । पुष्प धूपादिनैवेद्यैः प्राश्नीयाच्च तिलोदकम् ॥ २८ ॥
तिलोत्तमा रूपधरा सुखी स्याच्छरदः शतम् । श्रावणे उमापतिं नाम तिलपुष्पैस्तु पूजयेत् ॥ २९ ॥
नैवेद्यं लड्डुकान्दद्यात्कृष्णांश्च प्राशयेत्तिलान् । पौंडरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यनाकुलम् ॥ ३० ॥
तदंते राजराजः स्याच्छत्रुपक्ष क्षयंकरः । सद्योजातं भाद्रपदे पूज्य कुंकुमकेशरैः ॥ ३१ ॥
नैवेद्यं सोलिकां दद्यात्प्राशयेदगुरुं निशि । अगुरुं प्राशयित्वा तु गुरुर्भवति भूतले ॥ ३२ ॥
पुत्रपौत्रैः परिवृतो भुक्त्वा भोगान्मनोऽनुगान् । उक्तयज्ञफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते ॥ ३३ ॥
त्रिदशाधिपतिमश्वयुजि पूज्य सिन्दूरकव्रजैः । स्वर्णादिकं तु संप्राश्य स्वर्णवर्णः प्रजायते ॥ ३४ ॥
रूपवान्सुभगो वाग्मी भुक्त्वा भोगान्महीतले । सुवर्णकोटिदानस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३५ ॥
विश्वेश्वरं कार्त्तिके तु सर्वपुष्पैस्तु पूजयेत् । दमनस्य फलं प्राश्य दमनेन पुमान्भवेत् ॥ ३६ ॥
दमनोन्मादकर्ता च सर्वस्य जगतः प्रभुः । भवेद्भुजबलोपेतस्ततः शिवपुरं व्रजेत् ॥ ३७ ॥
एवं संवत्सरस्यांते पारितेऽस्मिन्व्रतोत्तमे । यत्कर्तव्यं तदधुना श्रूयतां कुरुनंदन ॥ ३८ ॥
व्रते विध्नो यदा च स्यादशक्त्या सूतकेन वा । उपोष्यमेवोपवसेत्तदा द्रुमपुरः पुनः ॥ ३९ ॥
पूर्वोक्तमेवं निर्वर्त्य सौवर्णं कारयेच्छिवम् । ताम्रपात्रे तु संस्थाप्य कलशोपरि विन्यसेत् ॥ ४० ॥
शुक्लवस्त्रेण संछाद्य पुष्पनैवेद्यपूजितम् । ब्राह्मणाय प्रदातव्यं शिवभक्ताय सुव्रत ॥ ४१ ॥
शक्तिमाञ्छयनं दद्याद्गां सवत्सां पयस्विनीम् । छत्रोपानत्प्रदातव्यं कलशाः सोदकास्तथा ॥ ४२ ॥
शांताश्च केचिदिच्छंति शक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् । पञ्चामृतेन स्नानं च तस्मिन्नहनि कारयेत् ॥ ४३ ॥
देवदेवस्य राजेन्द्र पुष्पदीपान्नसंयुतम् । भोजनं च यथा शक्त्या षड्रसं मधुरोत्तरम् ॥ ४४ ॥
प्रदद्याच्छिवभक्तेभ्यो विशुद्धेनांतरात्मना । एवं निर्वर्त्य विधिवत्कृतकृत्यः पुमान्भवेत् ॥ ४५ ॥
नारी वा भरतश्रेष्ठ कुमारी वा यतव्रता । पारिते तु व्रते पश्चात्कुर्याच्च सुमहोत्सवम् ॥ ४६ ॥
अनेन विधिना कुर्याद्यस्त्वनंगत्रयोदशीम् । स राज्यं निहतामित्रं कीर्तिमायुर्यशो बलम् ॥ ४७ ॥
सौभाग्यं महदाप्नोति यावज्जन्मशतं नृप । ततो निर्वाणमायाति शिवलोकं च गच्छति ॥ ४८ ॥
कामेन या किल पुरा समुपोषितासीच्छुभ्रा तिथिस्त्रिदशमी सुशुभांगहेतोः । तां प्राशनैरुदितनामयुतैरुपेता कृत्वा प्रयाति परमं पदमिंदुमौलेः ॥ ४९ ॥
युधिष्ठिर उवाच । अम्बुपूर्णतडागेषु महातोयाशयेषु च । कस्यार्थं सम्प्रयच्छंति कृष्णैताः कुलयोषितः ॥ १ ॥
श्रीकृष्ण उवाच ॥ । मासि भाद्रपदे प्राप्ते शुक्ले भूततिथौ नृप । तडागपाल्यां दातव्यं वरुणायार्घ्यमुत्तमम् ॥ २ ॥
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैः स्त्रीभिस्तथैव च । तस्मिन्दिने भक्तिनम्रैर्देयादर्घ्यं युधिष्ठिर ॥ ३ ॥
पुष्पैः फलैस्तथा वस्त्रैर्दीपालक्तकचन्दनैः । अनग्निपाकोसिद्धान्नैस्तिलतण्डुलमिश्रकैः ॥ ४ ॥
खर्जूरैर्नालिकेरैश्च बीजपूर्णारकैस्तथा । द्राक्षादाडिमपूगैश्च त्रपुसैश्चापि पूजयेत् ॥ ५ ॥
आलिख्य मण्डले देवं वरुणं वारुणीयुतम् । मंत्रेणानेन राजेन्द्र पूजयेद्भक्तिभावतः ॥ ६ ॥
वरुणाय नमस्तुभ्यं नमस्ते यादसांपते । अपांपते नमस्तेऽस्तु रसानांपतये नमः ॥ ७ ॥
मा क्लेदं मा च दौर्गंध्यं विरस्यं मा मुखेऽस्तु मे । वरुणो वारुणीभर्ता वरदोऽस्तु सदा मम ॥ ८ ॥
एवं यः पूजयेद्भक्त्या वरुणं वरुणालयम् । मध्याह्ने सरसि स्नात्वा नग्निपाकी व्रती नृप ॥ ९ ॥
चातुर्वर्ण्यथ वै नारी व्रतेनानेन पांडव । नैवेद्यं ब्राह्मणे देयं यन्नैवेद्ये प्रकल्पितम् ॥ १० ॥
एवं यः कुरुते पार्थ पालीव्रतमुत्तमम् । तत्क्षणात्सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ११ ॥
संरुद्धशुद्धसलिलातिबलां विशालां पालीमुपेत्य बहुभिस्तरुभिः कृतालीम् । ये पूजयंति वरुणं सहितं समुद्रैस्तेषां गृहे भवति भूतिरलब्धनाशा ॥ १२ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अस्मिन्नेव दिने पार्थ शृणु ब्रह्मसभातले । देवलेन पुरा गीतं देवर्षिगणसन्निधौ ॥ १ ॥
अप्सरोगणगंधर्वैर्देवैः सर्वैः समर्चितम् । संसारासारतां दृष्ट्वा तत्रस्थकदलीद्रुमे । शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे नृप ॥ २ ॥
दत्तमर्घ्यं वरस्त्रीभिः फलैर्नानाविधैः शुभैः । विरूढैः सप्तधान्यैश्च दीपालक्तकचन्दनैः ॥ ३ ॥
दधिदूर्वाक्षतैर्वस्त्रैर्नैवेद्यैर्घृतपाचितैः । जातीफलैर्लवङ्गैश्च तथैलालवलीफलैः ॥ ४ ॥
कदलैः कन्दरभटैर्मोचा सात्र निगद्यते । तस्मिन्नहनि दातव्यं स्त्रीभिः सर्वाभिरप्यलम् ॥ ५ ॥
मंत्रे णानेन चैवार्घ्यं शृणुष्व च नराधिप । चित्या त्वं कन्दलदलैः कदले कामदायिनि । शरीरारोग्यलावण्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ॥ ६ ॥
इत्थं यः पूजयेद्राजा पुरुषो भक्तिमान्नृप । नारी वानग्निपाकांता चातुर्वर्ण्या युधिष्ठिर ॥ ७ ॥
तस्याः कुले न भवति क्वचिन्नारी कुलाटनी । दुर्गता दुर्भगा वंध्या स्वैरिणी पापकारिणी ॥ ८ ॥
विलासिनी वा वृषली पुनर्भूः पुनरेतसी । गणिका स्वैरिणी वोढा मूल्यकर्मकरी खला ॥ ९ ॥
भर्तृ व्रतात्प्रचलिता न कदाचित्प्रजायते । भवेत्सौभाग्यसौख्याढ्या पुत्रपौत्रैस्तथावृता । आयुष्मती कीर्तिमती रमेद्वर्षशतैर्भुवि ॥ १० ॥
एकं रंभा व्रतं चीर्णं गायत्र्या स्वर्गसंस्थया । तथा गौर्या च कैलास इन्द्राण्या नंदने वने ॥ ११ ॥
श्वेतद्वीपे तथा लक्ष्म्या राज्ञ्या च रविमंडले । अरुन्धत्या दारुवने स्वाहया मेरुपर्वते ॥ १२ ॥
सीतादेव्या त्वयोध्यायां वेदवत्या हिमाचले । भानुमत्या नागपुरे व्रतमेतदनुष्ठितम् ॥ १३ ॥
एतद्व्रतं पार्थिवेन्द्र मासि भाद्रपदे सिते । या करोति न सा दुःखैः कदाचिदपि पीड्यते ॥ १४ ॥
संभिन्नकन्दकदली च मनोज्ञरूपां याः पूजयंति कुसुमाक्षतधूपदीपैः । तासां गृहेषु न भवंति कदाचिदेव नार्यस्त्वनार्यचरिता विधवा विरूपाः ॥ १५ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । चतुर्दशी महाराज हुतभुग्दयिता शुभा । नष्टस्तदा हव्यवाहः पुनरस्तित्वमाप्तवान् ॥ १ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कथमग्निः पुरा नष्टो देवकार्येप्युपस्थितः । केनाग्नित्वं कृतं तत्र कथं हि विदितोऽनलः । एतद्वदस्व देवेश सर्वं हि विदितं तव ॥ २ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । पुरा सुरा महाराज तारकेण पराजिताः । अपृच्छन्विश्वकर्तारं तारकं को वधिष्यति ॥ ३ ॥
उवाचासौ चिरं ध्यात्वा रुद्रोमाशुक्रसम्भवः । गंगास्वाहाग्नितेजोजः शिशुर्दैत्यं वधिष्यति ॥ ४ ॥
एवं श्रुत्वा गता देवा यत्र शम्भुः सहोमया । प्रणम्य ते तमूचुर्हि यदुक्तं ब्रह्मणा तदा ॥ ५ ॥
प्रतिपन्नं च रुद्रेण उमया सहितेन तत् । प्रयत्नमकरोत्तं च य उक्तोमरसत्तमैः ॥ ६ ॥
दिव्यं वर्षशतं साग्रं गतः कालोऽथ मैथुने । न चाप्युपरमस्तत्र तयोरासीत्कथञ्चन । भयं च सुमहत्तेषां देवानां समजायत ॥ ७ ॥
स रुद्रसम्भवो यो वै भविष्यति महाबलः । स दैत्यान्दानवगणान्वधिष्यति न संशयः ॥ ८ ॥
केन कालेन भवति रतेर्विरतिरेतयोः । एतद्विचिन्त्य प्रहितौ देवैस्तत्रानिलानलौ ॥ ९ ॥
गतौ तौ चोमया दृष्टौ समस्थौ विषमस्थया । शशाप च रुषा देवी देवान्गर्भविवर्जिता ॥ १० ॥
यस्मात्तैर्जनितो विघ्नो मेऽपत्यार्थे दिवौकसाम् । तस्मात्ते स्वेषु दारेषु जनयिष्यन्ति न प्रजाः ॥ ११ ॥
अथोवाच तदा देवो देवान्सर्वगणाञ्छनैः । अग्निर्गृह्णातु वीर्यं मे संभृतं सुचिरं हि यत् ॥ १२ ॥
एवमुक्तोऽथ रुद्रेण नष्टोऽग्निर्देवसंकुलात् । न स्वस्थो न भुविस्थो वा न सूर्यस्थो न भूतले ॥ १३ ॥
देवा अन्वेषणे यत्नमकुर्वन्नग्निदर्शने । कृमिकीटपतंगाश्च अष्टौ च त्रिदिवौकसः ॥ १४ ॥
हंसाः केकाः शुका वह्निः शीघ्रं शरवणं गताः । शशापाग्निर्गजा जिह्वा द्विगुणो वा भविष्यति ॥ १५ ॥
दृष्ट्वाथ विबुधाः सर्वे पक्षिणं पक्षिणां वरम् । जीवं जीवकनामानं भोभोः सत्यं वदस्व नः ॥ १६ ॥
कच्चिदृष्टस्त्वया वह्निर्वनेऽस्मिन्नटता सदा । नाभद्रं नापि भद्रं वा किञ्चिदेव वचोऽब्रवीत् ॥ १७ ॥
भूयोभूयस्तु पृष्टोऽपि न गामुच्चारयेच्चिरम् । तुष्टस्तस्याब्रवीद्वह्निर्जीवं जीव वदामि ते ॥ १८ ॥
यस्मान्न किञ्चिदुक्तं ते तस्माच्चित्र तनूरुहाः । जीव जीव पुनर्जीव यावदिच्छा तथायुषः ॥ १९ ॥
द्वितीयं ते वरं दद्मो जीवजीवक शोभनम् । व्यक्ता ते मानुषी वाचा स्पष्टार्था च भविष्यति ॥ २० ॥
कश्चिद्यदि तवाधस्थाद्बुधः स्नानं करिष्यति । वंध्या वा षोडशाब्दीया क्षणाद्बालो भविष्यति ॥ २१ ॥
मासं यश्च तृतीयं वै भक्षयिष्यत्यनिंदितम् । अजरः सोऽमरश्चैव सर्वकालं भविष्यति ॥ २२ ॥
इदं दत्त्वा वरांस्तस्य वह्नित्वमथ आप्तवान् । विबुधा अपि तत्रैव तमदृश्यंत वंशगम् ॥ २३ ॥
ऊष्मया जातकल्माषं ज्ञात्वा संहृष्टमानसः । तुष्टा वंशमथोचुस्ते देवास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ २४ ॥
ऊष्मया कल्मषीभूय ह्यग्निर्गर्भं धरिष्यति । यो गृही वैणवीं यष्टिं ब्रह्मचारी च नैष्ठिकः ॥ २५ ॥
पंडाग्निपालने पुण्यं यद्दृष्टं ब्रह्मवादिभिः । वदंतं कल्मषीयष्टिस्तं प्राप्नोति द्विजोत्तमम् ॥ २६ ॥
वंशस्यानुग्रहं कृत्वा देव्याहृतिमथाब्रुवन् । गृह्णीत शुक्रं भद्रस्य तव पुत्रो भविष्यति ॥ २७ ॥
युधिष्ठिर उवाच । यदाग्निर्नष्टो देवानां केनाग्नित्वं तदा कृतम् । भूयोऽपि केन कालेन अग्निरग्नित्वमाप्तवान् ॥ २८ ॥
कृष्ण उवाच । शृणु राजन्प्रनष्टेऽग्नौ येनाग्नित्वं कदाचन । यस्मिन्काले तिथी यस्या पुनरग्नित्वमाप्तवान् ॥ २९ ॥
उतथ्याङ्गिरसोः पूर्वमासीद्व्यतिकरो महान् । अहं विद्यातपोभ्यां वै तव ज्यायाञ्छ्रुतेन च । उतथ्येनैवमुक्तस्तु अङ्गिराः प्राह तं मुनिम् ॥ ३० ॥
गच्छावो ब्रह्मसदनं मरीचिप्रमुखैर्द्विजैः । उपेतं चान्यमुनिभिर्ब्रह्मराजर्षिसत्तमैः । उतथ्यः प्राह सद्ब्रह्मनृषींस्तान्स्तब्धमानसः ॥ ३१ ॥
ज्यायान्वा कतमोस्माकमिति नः कथ्यतां स्फुटम् ॥ ३२ ॥
अथोवाच मुनिर्ब्रह्मा तावुभौ कुद्धमानसौ । आनयध्वं द्रुतं गत्वा विबुधान्भुवनेश्वरान् ॥ ३३ ॥
ततो विवादं पश्यामि भवतां तैः समेत्य च । ततस्तौ सहितौ नत्वाऽनिन्यतुश्च ऋषींस्तदा ॥ ३४ ॥
लोकपालान्महेंद्रादीन्सयमान्वारुणानिलान् । साध्यान्मरुद्गणान्विष्वानृषीन्भृग्वग्निनारदान् ॥ ३५ ॥
गंधर्वान्वित्तरक्षोघ्नान्राक्षसान्दैत्यदानवान् । नायातस्तत्र तिग्मांशुः सर्वे चान्ये समागताः ॥ ३६ ॥
दृष्ट्वा तु विबुधान्सर्वान्ब्रह्मा प्रोवाच तानृषीन् । आनयध्वमितः सूर्यं साम्ना दंडेन वा पुनः ॥ ३७ ॥
एवमुक्तो गतस्तावदुतथ्यः सूर्यमंडलम् । स गत्वा प्राह मार्तण्डं शीघ्रमेह्येव संविदम् ॥ ३८ ॥
स उतथ्यमथोवाच कथं ब्रह्मन्व्रजाम्यहम् । एवमुक्त्वा गतः सूर्यो भुवने मयि निर्गते ॥ ३९ ॥
एवमुक्तो मुनिः प्रायात्सर्व देवसमागमम् । आचचक्षे च यत्प्रोक्तं भास्वता तपनं प्रति ॥ ४० ॥
उवाचाङ्गिरसं ब्रह्मा शीघ्रमेनं त्वमानय । स तथोक्तो गतस्तत्र यत्रासौ तपते रविः ॥ ४१ ॥
एह्येहि भगवन्सूर्य तप्यते भवतान्वहम् । एवमुक्तो गतः सूर्यो यत्र देवाः समागताः ॥ ४२ ॥
स्थित्वा मुहूर्तं प्रोवाच किं वा कार्यमुपस्थितम् । पृच्छन्तमेव मार्तंर्डं ब्रह्मा प्रोवाच सादरम् ॥ ४३ ॥
गच्छ शीघ्रं न दहते भुवनं यावदंगिराः । लब्धप्रायं तु गोलोकं वर्तते कृष्णपिंगलम् ॥ ४४ ॥
पाटलो हरितः शोणः श्वेतो वर्णः प्रणाशितः । शाकद्वीपं कुशद्वीपं क्रौञ्चद्वीपं सपन्नगम् । दग्धमङ्गिरसा सर्वं भूयोऽपि प्रदहिष्यति ॥ ४५ ॥
यावच्च दहते सर्वं भुवनं तपसांगिराः । गच्छ तावदितः शीघ्रं स्वस्थाने तप भास्कर ॥ ४६ ॥
एवमुक्तः स विभुना स्वस्थानमधिरूढवान् । विसृष्टवानंगिरसं सकाशममृताशिनाम् ॥ ४७ ॥
गत्वाङ्गिरा उवाचेदं गतः किं करवाण्यहम् । देवा अंगिरसं प्राहुस्तपोराशिमकल्मषम् ॥ ४८ ॥
संप्रशस्योचुरग्नित्वं कुरु तावन्महीतले । पूर्वं यथाग्निः कृतवांस्तथा त्वमपि सत्तम ॥ ४९ ॥
यावदग्निं प्रपश्यामः क्वासौ नष्टः क्व तिष्ठति । एवमुक्तः स देवैस्तु अग्नित्वं कृतवांस्तदा ॥ ५० ॥
देवैर्दृष्टो यथा ह्यग्निस्तत्ते सर्वं निवेदितम् । देवकार्ये कृते तस्मिन्देवा वह्नि मथाब्रुवन् ॥ ५१ ॥
अग्नेऽग्नित्वं कुरुष्व त्वमंगिरास्तु यथा पुरा । एवमुक्तः सुरैर्वह्निश्चिन्तयामास दुःखितः ॥ ५२ ॥
को मेऽपहृतं तेजः केनाग्नित्वं कृतं त्विह । दृष्ट्वाथाग्निरङ्गिरसं तेजोराशिमकल्मषम् ॥ ५३ ॥
उवाच मुञ्च मत्स्थानं वचस्तोषकरं शृणु । अहं ते तनयश्चेष्टो भविष्ये प्रथमे शुभे ॥ ५४ ॥
बृहस्पतीति नामा वै तथान्ये बहवः सुताः । एवमुक्तो मुनिस्तुष्टो बहूंश्चाजनयत्सुतान् ॥ ५५ ॥
वह्निं संजनयामास पुत्रान्पौत्रांस्तदांगिराः । अवाप पुनरग्नित्वमग्निस्तस्यां तिथौ नृप ॥ ५६ ॥
सर्वमेव चतुर्दश्यां संजातं हव्यवाहनम् । हव्यवाहन देवानां भूतानां गुह्यचारितम् ॥ ५७ ॥
ततोऽष्टपतिपत्वे च रुद्रेण प्रतिपादितम् । पूजितेयं तिथिर्देवैर्दिविस्थैश्च नृपैरपि ॥ ५८ ॥
पैलजाबालिमन्वाद्यैरन्यैश्च नहुषादिभिः । विषशस्त्रहतानां च संग्रामेन्यत्र ते क्वचित् ॥ ५९ ॥
अज्ञातावृषपापैश्च व्यालैर्ये व्याप्य हिंसिताः । नदीप्रवाह पतितः समुद्रे पर्वतेऽध्वनि ॥ ६० ॥
पतिताः पर्वतेभ्यश्च तोयाग्निदहने मृताः । उदध्या पातिता ये च ये के चात्महनो जनाः । तेषां शस्तं चतुर्दश्यां श्राद्धं स्वर्गसुखप्रदम् ॥ ६१ ॥
श्राद्धानि चैव दत्तानि दानानि सुलघून्यपि । प्रसूनफलभोज्यानि उपतिष्ठंति तान्नरान् ॥ ६२ ॥
एवं तिथिरियं राजन्नाग्नेयी प्रोच्यते जनैः । रौद्रीं च केचिदित्याहू रुद्रोग्निः स च पठ्यते ॥ ६३ ॥
यस्यां मनोरथं यंयं समुद्दिश्य ह्युपोषति । ददाति तस्य तद्वह्निः साग्रे संवत्सरे गते ॥ ६४ ॥
चतुर्दश्यां निराहारः समभ्यर्च्य त्रिलोचनम् । पुष्पधूपादिनैवेद्यै रात्रौ जागरणान्नरः । पञ्चगव्यं निशि प्राश्य स्वप्याद्भूमौ विमत्सरः ॥ ६५ ॥
श्यामाकमथ वा भुक्त्वा तैलक्षारविवर्जितम् । होमः कृष्णतिलैः कार्यः शतमष्टोत्तरं नृप ॥ ६६ ॥
अग्नये हव्यवाहनाय सोमायांगिरसे नमः । ततः प्रभाते विमले स्नाप्य पंचामृतैः शिवम् ॥ ६७ ॥
पूजयित्वा विधानेन होमं कृत्वा तथैव च । उदीरयेन्मन्त्रमेतं कृत्वा शिरसि चांजलिम् ॥ ६८ ॥
नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं नमः सूर्याग्निरूपिणे । पुत्रान्यच्छ सुखं यच्छ मोक्षं यच्छ नमोऽस्तु ते ॥ ६९ ॥
नीराजनं ततः कृत्वा पश्चाद्भुंजीत वाग्यतः । एवं संवत्सरस्यांते कृत्वा सर्वं यथोदितम् ॥ ७० ॥
सौवर्णं कारयेद्देवं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् । वृषस्कंधगतं सौम्यं सितवस्त्रयुगान्वितम् ॥ ७१ ॥
चन्दनेनानुलिप्ताङ्गं सितमाल्योपशोभितम् । स्थापयित्वा ताम्रपात्रे ब्राह्मणाय निवेदयेत् । सर्वकालिकमेतत्ते कथितं व्रतमुत्तमम् ॥ ७२ ॥
संवत्सरं समाप्तं हि व्रतस्य तु यदा भवेत् । काले गते बहुतिथे तीर्थस्य शरणं भवेत् । मृतस्य देहो दिव्यस्थो दिव्यालंकारभूषितः ॥ ७३ ॥
दिव्यनारीगणवृतो विमानवरमास्थितः । देवदैवैः समः शंभोः क्रीडति त्रिपुरे चिरम् ॥ ७४ ॥
इह चागत्य कालांते जातः स च नृपो भवेत् । दाता यज्वा धनी दक्षो ब्राह्मणो ब्राह्मणप्रियः ॥ ७५ ॥
श्रीमान्वाग्मी कृती धीमान्पुत्रपौत्रसमन्वितः । पत्नीगणसम्रायुक्तश्चिरं भद्राणि पश्यति ॥ ७६ ॥
ये दुर्ल्लभा भुवि सुरोरगमानवानां कामा ह्यनुत्तमगुणेन युताः सदैव । ताना प्नुवंति सितभूततिथौ सुरेशं संपूज्य सोमतिलकं विधिवन्मनुष्याः ॥ ७७ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । १ अनंतव्रतमस्त्यन्यत्सर्वपापहरं शिवम् । सर्वकामप्रदं नृणां स्त्रीणां चैव युधिष्ठिर ॥ १ ॥
शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां मासि भाद्रपदे शुभे । तस्यानुष्ठानमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २ ॥
युधिष्ठिर उवाच । कृष्ण कोऽयं त्वयाख्यातो ह्यनंत इति विश्रुतः । किं शेषनाग आहोस्विदनंतस्तक्षकः स्मृतः ॥ ३ ॥
परमात्माथ वानंत उताहो ब्रह्म उच्यते । क एषोऽनंतसंज्ञो वै तथ्यं ब्रूहि केशव ॥ ४ ॥
श्रीकृष्ण उवाच । अनंत इत्यहं पार्थ मम नाम निबोधय । आदित्यादिषु वारेषु यः काल उपपद्यते ॥ ५ ॥
कलाकाष्ठामुहूर्तादि दिनरात्रिशरीरवान् । पक्षमासर्तुवर्षादि युगकल्पव्यवस्थया ॥ ६ ॥
योऽयं कालो मयाख्यातस्तव धर्मभृतां वर । सोऽहं कालोऽवतीर्णोऽत्र भुवो भारावतारणात् ॥ ७ ॥
दानवानां विनाशाय वसुदेवकुलोद्भवम् । मां विद्ध्यनंतं पार्थ त्वं विष्णुं जिष्णुं हरं शिवम् ॥ ८ ॥
ब्रह्माणं भास्करं शेषं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । विश्वरूपं महात्मानं सृष्टिसंहारकारकम् ॥ ९ ॥
प्रत्ययार्थं मयाख्यातं सोऽहं पार्थ न संशयः । युधिष्ठिर उवाच । अनन्तव्रतमाहात्म्यविधिं वद विदां वर ॥ १० ॥
किं पुण्यं किं फलं चास्य ह्यनुष्ठानवतां नृणाम् । केन वादौ पुरा चीर्णं मर्त्ये केन प्रकाशितम् ॥ ११ ॥
एवं समस्तं विस्तार्य ब्रूह्यनंतव्रतं हरे । श्रीकृष्ण उवाच । आसीत्पुरा कृतयुगे सुमंतो नाम वै द्विजः ॥ १२ ॥
वशिष्ठगोत्रे चोत्पन्नः सुरूपश्च भृगोः सुताम् । दीक्षां नामोपयेमे तां वेदोक्तविधिना ततः ॥ १३ ॥
तस्याः कालेन संजाता दुहितानंतलक्षणा । २ शीला नाम सुशीला सा वर्धते पितृसद्मनि ॥ १४ ॥
माता च तस्याः कालेन हरदाहेन पीडिता । विननाश नदीतीरे मृता स्वर्गपुरं ययौ ॥ १५ ॥
सुमंतोपि ततोन्यां वै धर्मपुंसः सुतां पुनः । उपयेमे विधानेन कर्कशां नाम नामतः ॥ १६ ॥
दुःशीलां कर्कशां चंडीं नित्यं कलहकारिणीम् । सापि शीला पितुर्गेहे गृहार्चनरता विभो ॥ १७ ॥
कुड्यस्तंभतुलाधारदेहलीतोरणादिषु । चातुर्वर्णकरं वैश्यनीलपीतसितासितैः ॥ १८ ॥
स्वस्तिकैः शंखपद्मैश्च अर्चयन्ती पुनःपुनः । पित्रा दृष्टा सुमन्तेन स्त्रीचिह्ना यौवने स्थिता ॥ १९ ॥
कस्मै देया मया शीला विचार्यैवं सुदुःखितः । पिता ददौ मुनीन्द्राय कौंडिन्याय शुभे दिने ॥ २० ॥
स्मृत्युक्तशास्त्रविधिना विवाहमकरोत्तदा । निवर्त्योद्वाहिकं सर्वं प्रोक्तवान्कर्कशां द्विजः ॥ २१ ॥
किञ्चिदायादिकं देयं जामातुः पारितोषिकम् । तच्छ्रुत्वा कर्कशा क्रुद्धा प्रोद्धृत्य गृहमण्डपम् ॥ २२ ॥
कपाटे सुस्थिरं कृत्वा गम्यतामित्युवाच ह । भोज्यावशिष्टचूर्णेन पाथेयं च चकार सा ॥ २३ ॥
कौंडिन्योपि विवाह्यैनां पथि गच्छञ्छनैःशनैः । शीलां सुशीलामादाय नवोढां गोरथेन हि ॥ २४ ॥
मध्याह्ने भोज्यवेलायां समुत्तीर्य सरित्तटे । ददर्श शीला सा स्त्रीणां समूहं रक्तवाससाम् ॥ २५ ॥
चतुर्दश्यामर्चयन्तं भक्त्या देवं पृथक्पृथक् । उपगम्य शनैः शीला पप्रच्छ स्त्रीकदंबकम् ॥ २६ ॥
नार्यः किमेतन्मे ब्रूत किंनाम व्रतमीदृशम् । ता ऊचुर्योषितः सर्वा अनन्तो नाम विश्रुतः ॥ २७ ॥
साब्रवीदहमप्येवं करिष्ये व्रतमुत्तमम् । विधानं कीदृशं तत्र किं दानं कस्य पूजनम् ॥ २८ ॥
स्त्रिय ऊचुः । शीले पक्वान्नप्रस्थस्य पुन्नाम्नः सुकृतस्य तु । अर्द्धं विप्राय दातव्यमर्द्धमात्मनि भोजनम् ॥ २९ ॥
कर्तव्यं तु सरित्तीरे कथां श्रुत्वा हरेरिमाम् । अनंतानंतमभ्यर्च्य मंडले गंधदीपकैः ॥ ३० ॥
धूपैः पुष्पैः सनैवेद्यैः पीतालक्तैश्चतुःशतैः । तस्याग्रतो दृढं सूत्रं कुंकुमाक्तं सुदोरकम् ॥ ३१ ॥
चतुर्दशग्रंथियुतं वामे स्त्री दक्षिणे पुमान् । मंत्रेणानेन राजेन्द्र यावद्वर्षं समाप्यते ॥ ३२ ॥
अनंत संसारमहासमुद्रे मग्नान्समभ्युद्धर वासुदेव । अनंतरूपे विनियोजितात्मा ह्यनंतरूपाय नमोनमस्ते ॥ ३३ ॥
अनेन दोरकं बद्ध्वा भोक्तव्यं स्वस्थमानसैः । ध्यात्वा नारायणं देवमनंतं विश्वरूपिणम् ॥ ३४ ॥
भुक्त्वा चांते व्रजेद्वेश्म हीदं प्रोक्तं व्रतं तव । सापि श्रुत्वा व्रतं चक्रे शीला बद्ध्वा सुदोरकम् ॥ ३५ ॥
भर्ता तस्याः समागत्य तां ददर्श महाधनाम् । पाथेयशेषं विप्राय दत्त्वा भुक्त्वा तथैव च ॥ ३६ ॥
पुनर्जगाम सा हृष्टा गोरथेन स्वमाश्रमम् । भर्त्रा सहैव शनकैः प्रत्यक्षं तत्क्षणादभूत् । तेनानंतप्रभावेण शुभगोधनसंकुलः ॥ ३७ ॥
गृहाश्रमः श्रिया युक्तो धनधान्यसमायुतः । आकुलो व्याकुलो रम्यः सर्वत्रातिथिपूजनः ॥ ३८ ॥
सापि माणिक्यकाञ्चीभिर्मुक्ताहारविभूषिता । दिव्यांगवस्त्रसंछन्ना सावित्रीप्रतिमाभवत् ॥ ३९ ॥
कदाचिदुपविष्टेन दृष्टं बद्धं सुदोरकम् । शीलाया हस्तमूले तु साक्षेपं त्रोटितं रुषा ॥ ४० ॥
तेन कर्मविपाकेण तस्य सा श्रीः क्षयं गता । गोधनं तस्करैर्नीतं गृहं चाग्निविदाहितम् ॥ ४१ ॥
यद्यदेवागतं गेहे तत्र तत्रैव नश्यति । स्वजनैः कलहो मित्रैर्वचनं न जनैस्तथा ॥ ४२ ॥
अनंताक्षेपदोषेण दारिद्र्यं पतितं गृहे । न कश्चिद्वदते लोकस्तेन सार्द्धं युधिष्ठिर ॥ ४३ ॥
ततो जगाम कौंडिन्यो निर्वेदाद्वनगह्वरम् । मनसा ध्यायतेनंतं कदा द्रक्ष्यामि केशवम् ॥ ४४ ॥
व्रतं निरशनं गृह्य ब्रह्मचर्यं जपन्हरिम् । विह्वलः प्रययौ पार्थ अरण्यं जनवर्जितम् ॥ ४५ ॥
तत्रापश्यन्महावृक्षं फलितं पुष्पितं तथा । तमपृच्छत्त्वयानंतः कच्चिदृष्टो महाद्रुम । तद्ब्रूहि सोप्युवाचेदं नानंतं वेद्म्यहं द्विज ॥ ४६ ॥
एवं निरीक्षितस्तेन गां ददर्श सवत्सकाम् । तृणमध्ये प्रधावन्तीमितश्चेतश्च पांडव ॥ ४७ ॥
सोब्रवीद्धेनुके ब्रूहि यद्यनंतस्त्वयेक्षितः । गौरुवाचाथ कौंडिन्य नानंतं वेद्म्यहं विभो ॥ ४८ ॥
ततो जगामाथ वने गोवृषं शाद्वले स्थितम् । दृष्ट्वा पप्रच्छ गोस्वामिन्ननंतो लक्षितस्त्वया ॥ ४९ ॥
गोवृषस्तमुवाचाथ नानन्तो वीक्षितो मया । ततो व्रजन्ददर्शाग्रे रम्यं पुष्करिणीद्वयम् ॥ ५० ॥
अन्योन्यजलकल्लोलवीचिभिः परिशोभितम् । छन्नं कुमुदकह्लारैः कुमुदोत्पलमंडितम् ॥ ५१ ॥
सेवितं भ्रमरैर्हंसैश्चक्रैः कारंडवैर्बकैः । ते अपृच्छं द्विजोनन्तो भवद्भ्यां नोपलक्षितः ॥ ५२ ॥
ऊचतुः पुष्करिण्यौ तं नानंतं विद्वहे द्विज । ततो ब्रह्मन्ददर्शाग्रे गर्दभं कुञ्जरं तथा ॥ ५३ ॥