snskrt/Bhavishya_Puran huggingface dataset:
विवस्वंतं सुरश्रेष्ठं दृष्ट्वा संज्ञा वचोऽब्रवीत् । मत्पतिश्च भवान्देवो भवेत्कार्यकरस्सदा ॥ २१ ॥
त्वया जिताहं भगवन्बलेर्विप्रियकारिणः । भ्रातृजाग्रहणे दोषो न भवेत्स कदाचन ॥ २२ ॥
वीरभुक्ता सदा नारी स्त्रीरत्नं मुनिभिः स्मृतम् । चतुर्द्धा प्रकृतिर्देवी गुणभिन्ना गुणैकिका । एका सा प्रकृतिर्माता गुणसाम्यात्सनातनी ॥ २३ ॥
सत्त्वभूता च भगि नी रजोभूता च गेहिनी । तमोभूता च सा कन्या तस्यै देव्यै नमोनमः ॥ २४ ॥
बहवः पुरुषा ये वै निर्गुणाश्चैकरूपिणः । चैतन्याऽज्ञानवंतश्च लोके प्रकृतिसंभवाः ॥ २५ ॥
अलोके पापजास्सर्वे देवब्रह्मसमुद्भवाः । या तु ज्ञानमयी नारी वृणेद्यं पुरुषं शुभम् । कोऽपि पुत्रः पिता भ्राता स च तस्याः पतिर्भवेत् ॥ २६ ॥
स्वकीयां च सुतां ब्रह्मा विष्णुदेवः स्वमातरम् । भगिनीं भगवाञ्छंभुर्गृहीत्वा श्रेष्ठतामगात् ॥ २७ ॥
इति श्रुत्वा वेदमयं वाक्यं चादितिसंभवः । विवस्वान्भ्रातृजां संज्ञां गृहीत्वा श्रेष्ठवानभूत् ॥ २८ ॥
सुताः कन्यास्तयोर्जाता मनुर्वैवस्वतस्तथा । यमश्च यमुना चैव दिव्यतेजोभिरन्विताः ॥ २९ ॥
तदा संज्ञा सती साक्षात्तेजोभूतं पतिं स्वकम् । ज्ञात्वा छायां समुत्पाद्य तपसे वनमा गता ॥ ३० ॥
सावर्णिश्च मनुस्तस्यां शनिश्च तपती तथा । छायायां च समुद्भूताः कूरदृष्ट्या विवस्वतः ॥ ३१ ॥
पुत्रभेदेन तां नारीं मत्वा मायां रुषान्वितः । चकार भस्मभूतां तां विवस्वान्भगवान्रविः ॥ ३२ ॥
तदा शनिश्च सावर्णिर्विवस्वतं रुषान्वितम् । ज्ञात्वा च क्रोधताम्राक्षौ युयुधाते परस्परम् ॥ ३३ ॥
कियतो चैव कालेन भग्नभूतौ विवस्वता । हिमाचले गिरौ प्राप्य तेपतुः परमं तपः ॥ ३४ ॥
त्रिवर्षान्ते च सा देवी महाकाली समागता । अर्चितं च वरं ताभ्यां ददौ तद्भक्तिवत्सला ॥ ३५ ॥
पुनस्तौ च समागम्य युयुधाते विवस्वता । विवस्वान्भयभीतश्च त्यक्त्वा युद्धं पराभवत् ॥ ३६ ॥
तत्र स्थिता प्रिया संज्ञा वडवारूपधरिणी । कुरुखंडे महारम्ये तपंती तप उल्बणम् ॥ ३७ ॥
गत्वा ददर्श भगवान्सज्ञां संबोधकारिणीम् । कामातुरो हयो भूत्वा तत्र रेमे तया सह ॥ ३८ ॥
पंचवर्षान्तरे संज्ञा गर्भं तस्माद्दधौ स्वयम् । तनयौ च समुद्भूतौ दिव्य रूपपराक्रमौ ॥ ३९ ॥
पितुर्दुःखं समालोक्य जग्मतू रविमण्डलम् । जित्वा बंधू दुराचारौ क्रूरदृष्ट्या तदा स्वयम् ॥ ४० ॥
बद्ध्वा तौ स्वपितुः पार्श्वम संप्राप्तौ वडवासुतौ । दृष्ट्वा विवस्वान्भगवान्वैरिणौ समुपागतौ ॥ ४१ ॥
संपीड्य ताडयामास लोहदंडैर्भयानकैः । पंगुभूतौ पुनस्त्यक्त्वा छायापुत्रौ दिवाकरः ॥ ४२ ॥
आश्विनेयौ समालोक्य वचनं प्राह तौ मुदा । जीव ईशो यथा मित्रे नरनारायणौ यथा । एकनाम्ना युवां प्रीतौ नासत्यौ च भविष्यथः ॥ ४३ ॥
सोमशक्तिरिडादेवी ज्येष्ठपत्नी भविष्यति । पिंगला सूर्यशक्तिश्च लघुपत्नी भविष्यति ॥ ४४ ॥
इडापतिस्स वै नाम द्वितीयः पिंगलापतिः । द्वादशस्स नृणां राशेः क्रूरदृष्टिः शनैश्चरः । तस्य शान्तिकरो ज्येष्ठो भविष्यति महीतले ॥ ४५ ॥
द्वितीयश्च नृणां राशेः सावर्णिर्भ्रमकारकः । तस्य शान्तिकरो भूमौ भविता पिंगलापतिः ॥ ४६ ॥
जन्मराशिस्थिता देवी तपती ता पकारिणी । इडा च पिंगला तस्याः शान्तिकर्त्र्यौ भविष्यतः ॥ ४७ ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुरवैद्यौ बभूवतुः । सावर्णिश्च शनी राहुः केतुः स्वर्गप्रतापनः । तेषां तु परिहारार्थौ दस्रौ चाश्विनिसंभवौ ॥ ४८ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं प्रसन्नौ सुरसत्तमौ । स्वांशान्महीतले जातौ शूद्रयोन्यां रवेस्तुतौ ॥ ४९ ॥
चाण्डालस्य गृहे जातश्छागहंतुरिडापतिः । सधनो नाम विख्यातः पितृमातृपरायणः ॥ ५० ॥
शालिग्रामशिलातुल्यं छागमांसं विचिक्रिये । कबीरं समुपागम्य शिष्यो भूत्वा रराज वै ॥ ५१ ॥
स तु सत्यनिधिः पूर्वं ब्रह्मणस्तप आस्थितः । भयभीतां च गां तत्र चाण्डालाय ह्यदर्शयत् । राजगेहे करस्तस्मात्सधनस्य लयं गतः ॥ ५२ ॥
चर्मकारगृहे जातो द्वितीयः पिंगलापतिः । मानदा सस्य तनयो रैदास इति विश्रुतः ॥ ५३ ॥
पुरीं काशीं समागम्य कबीरं रामतत्परम् । जित्वा मतविवादेन शंकराचार्यमागतः ॥ ५४ ॥
तयोर्विवादो सभवदहोरात्रं मतान्तरे । पराजितस्स रैदासो नत्वा तं द्विजसत्तमम् । रामानन्दमुपागम्य तस्य शिष्यत्वमागतः ॥ ५५ ॥
इति ते कथितं विप्र सुरांशाश्च यथाभवन् । कलिशुद्धिकरी लीला तेषां मार्गप्रदर्शिनाम् ॥ ५६ ॥
सूत उवाच । इत्युक्त्वा भगवाञ्जीवो देवमाहात्म्यमुत्तमम् । स्वमुखात्स्वांशमुत्पाद्य ब्रह्मयोनौ बभूव ह ॥ १ ॥
इष्टिका नगरी रम्या गुरुदत्तस्य वै सुतः । रोपणो नाम विख्यातो ब्रह्ममार्गप्रदर्शकः ॥ २ ॥
सूत्रग्रन्थमयीं मालां तिलकं जलनिर्मितम् । वासुदेवेति तन्मन्त्रे कलौ कृत्वा जनेजने ॥ ३ ॥
कृष्णचैतन्यमागम्य कम्बलं च तदाज्ञया । गृहीत्वा स्वपुरीं प्राप्य कृष्णध्यानपरोभवत् ॥ ४ ॥
अतः परं शृणु मुने चरित्रं च हरेर्मुदा । यच्छ्रुत्वा च कलौ घोरे जनो नैव भयं व्रजेत् ॥ ५ ॥
पञ्चाब्दे कृष्णचैतन्ये यज्ञांशे यज्ञकारिणि । वङ्गदेशभवो विप्र ईश्वरः शारदाप्रियः ॥ ६ ॥
प्राप्तः शान्तिपुरे ग्रामे वाग्देवीवरदर्पितः । सतां दिग्विजयं कृत्वा सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ७ ॥
गङ्गाकूले स्तवं दिव्यं रचित्वा १ सोऽपठद्द्विजः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्ञांशस्समुपागतः । उवाच वचनं रम्यमीश्वरं स्तुतिकारिणम् ॥ ८ ॥
सुकृतं पूर्तमर्णं च श्रुतीनां सारमेव हि । इत्युक्तं भवता स्तोत्रे दूषणं भूषणं वद ॥ ९ ॥
तथाह चेश्वरो धीमान्दूषणं नैव दृश्यते । इत्युक्त्या प्राह भगवान्भूषणं नैव दृश्यते ॥ १० ॥
सुकृतं च स्मृतं धर्मः पूर्तं चैतन्यमुच्यते । अर्णं वीर्यमिति ज्ञेयं श्रुतिसारमतस्त्रयम् । गङ्गाजले दूषणोऽयं भूषणोऽयं कलेवरे ॥ ११ ॥
इति श्रुत्वा स वै भिक्षुर्विस्मितोऽभूच्च गीः प्रियः । लज्जितं स्वजनं दृष्ट्वा शारदा सर्वमङ्गला । विहस्येश्वरमित्याह कृष्णश्चैतन्यसंज्ञकः ॥ १२ ॥
इति श्रुत्वा तु तच्छिष्यः कृष्णमन्त्रउपासकः । बभूव वैष्णवश्रेष्ठः कृष्णचैतन्यसेवकः ॥ १३ ॥
सूत उवाच । श्रीधरो नाम विख्यातो ब्राह्मणः शिवपूजकः । पत्तने नगरे रम्ये तस्य सप्ताहमुत्तमम् ॥ १४ ॥
राज्ञा भागवतं तत्र कारितं सधनं बहु । गृहीत्वा श्रीधरो विप्रो जगाम श्वशुरालये ॥ १५ ॥
तत्रोष्य मासमात्रं च स्वपत्न्या सह वै द्विजः । स्वगेहमगमन्मार्गे चौराः सप्त तु तं प्रति । शपथं रामदेवस्य कृत्वा सार्द्धमुपाययुः ॥ १६ ॥
समाप्ते विपिने रम्ये हत्वा ते श्रीधरं द्विजम् । गोरथं सधनं तत्र सभार्यं जगृहुस्तदा ॥ १७ ॥
एतस्मिन्नन्तरे रामः सच्चिदानन्दविग्रहः । सप्त तांश्च शरैर्हत्वा पुनरुज्जीव्य तं द्विजम् ॥ १८ ॥
प्रेषयामास भगवांस्तदा वृन्दावने प्रभुः । तदा प्रभृति वै विप्रः श्रीधरो वैष्णवोऽभवत् ॥ १९ ॥
सप्ताब्दे चैव यज्ञांशे गत्वा शान्तिपुरीं शुभाम् । ब्रह्मज्ञानमुपागम्य यज्ञांशाच्छिष्यतां गतः । टीका भागवतस्यैव कृता तेन महात्मना ॥ २० ॥
सूत उवाच । रामशर्मा स्थितः काश्यां शङ्करार्चनतत्परः । शिवरात्रे द्विजो धीमानविमुक्तेश्वरस्थले । एकाकी जागरन्ध्यानी जप्त्वा पञ्चाक्षरं शुभम् ॥ २१ ॥
तदा प्रसन्नो भगवाञ्छङ्करो लोकशङ्करः । वरं ब्रूहीति वचनं तमाह द्विजसत्तमम् ॥ २२ ॥
रामशर्मा शिवं नत्वा वचनं प्राह नम्रधीः । भवान्यस्य समाधिस्थो ध्याने यस्य परो भवान् ॥ २३ ॥
स देवो हृदये मह्यं वसेत्तव वरात्प्रभो । इत्युक्तवचने तस्मिन्विहस्याह महेश्वरः ॥ २४ ॥
एका वै प्रकृतिर्माया त्रिधा ब्रह्मस्वरूपिणी । शून्यभूताव्यवस्यैव पुरुषस्यार्द्धतैजसम् । गृहीत्वा लोकजननी पुंक्लीबौ सुषुवे सुतौ ॥ २५ ॥
पुमान्नारायणः साक्षाद्गौरश्चाष्टभुजैर्युतः । त्रिधा बभूव भगवान्स्वेच्छया विश्वरक्षकः ॥ २६ ॥
अर्धतेजास्स वै विष्णुर्वनमाली चतुर्भुजः । क्षीरशायी स आदित्यः स्वयं सद्गुणदेवता ॥ २७ ॥
अर्धतेजा द्विधा सैव नरनारायणावृषी । जिष्णुर्विष्णुः स वै ज्ञेयो पर्वते गन्धमादने ॥ २८ ॥
क्लीबः सङ्कर्षणः साक्षाद्ब्रह्मरूपं त्रिधाभवत् । पूर्वार्द्धाद्गौरशेषश्च परार्धाद्रामलक्ष्मणौ ॥ २९ ॥
गौरशेषो द्वापरान्ते बलभद्रः स वै स्वयम् । रामलक्ष्मणयोर्ध्यानं बलभद्रस्य पूजनम् । सदा मया च कर्तव्यं तत्प्राप्य त्वं सुखी भव ॥ ३० ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो रामानन्दस्य चाभवत् । कृष्णचैतन्यमागम्य द्वादशाब्दवयोवृतम् ॥ ३१ ॥
शिष्यो भूत्वा स्थितस्तत्र कृष्णचैतन्यपूजकः । कृतं तदाज्ञया तेनाध्यात्मरामायणं शुभम् ॥ ३२ ॥
सूत उवाच । जीवानन्दस्स वै विप्रो रूपानन्दसमन्वितः । श्रुत्वा चैतन्यचरितं पुरीं शान्तिमयीं गतः ॥ ३३ ॥
चैतन्ये षोडशाब्दे च नत्वा तं तौ समास्थितौ । ऊचतुः कृष्णचैतन्यं भवता किं मतं स्मृतम् ॥ ३४ ॥
विहस्याह स चैतन्यः शाक्तोऽहं शक्तिपूजकः । शैवोऽहं वै द्विजौ १ नित्यं लोकार्थे शङ्करव्रती । वैष्णवोऽहं ध्यानपरो देवदेवस्य भक्तिमान् ॥ ३५ ॥
अहं भक्तिमदं पीत्वा पापपुंसो बलिं शुभम् । शक्त्यै समर्प्य होमान्ते ज्ञानाग्नौ यज्ञतत्परः ॥ ३६ ॥
इति श्रुत्वा द्विजौ तौ तु तस्य शिष्यत्वमागतौ । आचारमार्गमागम्य सर्वपूज्यौ बभूवतुः ॥ ३७ ॥
तदाज्ञया षट्सन्दर्भं जीवानन्दश्चकार वै । उवास तत्र मतिमान्कृष्णचैतन्यसेवकः ॥ ३८ ॥
रूपानन्दो गुरोराज्ञां पुरस्कृत्य महामुनिः । कृष्णखण्डं पुराणाङ्गं चक्रे दशसहस्रकम् । तत्रोष्य गुरुसेवाढ्यो राधाकृष्ण प्रपूजकः ॥ ३९ ॥
सूत उवाच । विष्णुस्वामी स वै विप्रो गतः शान्तिपुरीं शुभाम् । यज्ञांश ऊनविंशाब्दे नत्वा तं प्राह स द्विजः ॥ ४० ॥
को देवः सर्वदेवानां पूज्यो ब्रह्माण्डगोचरे । इति श्रुत्वा स भगवानुवाच द्विजसत्तमम् ॥ ४१ ॥
सर्वपूज्यो महादेवो भक्तानुग्रहकारकः । विष्ण्वीश्वरश्च रुद्रेशो ब्रह्मेशो भगवान्हरः ॥ ४२ ॥
विना तत्पूजकेनैव पदार्था निष्फला हि ते । ये तु वै विष्णुभक्ताश्च शङ्करार्चनतत्पराः ॥ ४३ ॥
शिवप्रसादात्सुलभा वैष्णवी भक्तिरुत्तमा । वैष्णवः पुरुषो भूत्वा शङ्करं लोकशङ्करम् ॥ ४४ ॥
कर्मभूम्यां समागम्य न पूजयति नारकः । विष्णुस्वामीति तच्छ्रुत्वा शिष्यो भूत्वा च तद्गुणैः ॥ ४५ ॥
कृष्णमन्त्रमुपासित्वा १ स बभूव शिवार्चकः ॥ ४६ ॥
वैष्णवी संहिता तेन निर्मिता च तदाज्ञया । तत्रोष्य विष्णुभक्तश्च कृष्णचैतन्यपूजकः ॥ ४७ ॥
सूत उवाच । मध्वाचार्यः कृष्णपरो ज्ञात्वा यज्ञांशमुत्तमम् । गत्वा शान्तिपुरीं रम्यां नत्वा तं प्राह स द्विजः ॥ ४८ ॥
कृष्णोऽयं भगवान्साक्षात्तदन्ये विश्वकारकाः । देवा धात्रादयो ज्ञेयास्तर्हि तत्पूजनेन किम् ॥ ४९ ॥
शक्तिमार्गपरा विप्रा वृथा हिंसामयैर्मखैः । अश्वमेधादिभिर्देवान्पूजयन्ति महीतले ॥ ५० ॥
इति श्रुत्वा विहस्याह यज्ञांशश्च शचीसुतः । न कृष्णो भगवान्साक्षात्तामसोऽयं च शक्तिजः ॥ ५१ ॥
चौरोऽयं सर्वभोगी च हिंसको मांसभक्षकः । परस्त्रियं भजेद्यो वै स गच्छेद्यममन्दिरम् ॥ ५२ ॥
चौरो यमालयं गच्छेज्जीवहन्ता विशेषतः । एभिश्च लक्षणैर्हीनो भगवान्प्रकृतेः परः ॥ ५३ ॥
यस्य बुद्धिः स वै ब्रह्माऽहङ्कारो यस्य वै शिवः । शब्दमात्रा गणेशश्च स्पर्शमात्रा यमः स्वयम् ॥ ५४ ॥
रूपमात्रा कुमारो वै रसमात्रा च यक्षराट् । गन्धमात्रा विश्वकर्मा श्रवणं भगवाञ्छनिः ॥ ५५ ॥
यस्य त्वक्स बुधो ज्ञेयश्चक्षुस्सूर्यः सनातनः । यज्जित्वा भगवाञ्छुक्रो घ्राणस्तस्याश्विनीसुतौ ॥ ५६ ॥
यन्मुखं भगवाञ्जीवो यस्य हस्तस्तु देवराट् । कृष्णोऽयं तस्य चरणौ लिङ्गं दक्षः प्रजापतिः । गुदं तद्भगवान्मृत्युस्तस्मै भगवते नमः ॥ ५७ ॥
हिंसायज्ञैश्च भगवान्स च तृप्तिमवाप्नुयात् । स च यज्ञपशुर्वह्नौ ब्रह्मभूयाय कल्पते । तस्य मोक्षप्रभावेन महत्पुण्यमवाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
विधिहीनो नरः पापी हिंसायज्ञं करोति यः । अन्धतामिस्रनरकं तद्दोषेण वसेच्चिरम् ॥ ५९ ॥
महत्पुण्यं महत्पापं हिंसायज्ञेषु वर्तते । अतस्तु भगवान्कृष्णो हिंसायज्ञं कलौ युगे ॥ ६० ॥
समाप्य कार्तिके मासि प्रतिपच्छुक्लपक्षके । अन्नकूटमयं यज्ञं स्थापयामास भूतले ॥ ६१ ॥
देवराजस्तदा क्रुद्धो ह्यनुजं प्रति दुःखितः । वज्रं सप्लावयामास तदा कृष्णः सनातनीम् । प्रकृतिं स च तुष्टाव लोकमङ्गलहेतवे ॥ ६२ ॥
तदा सा प्रकृतिर्माता स्वपूर्वाद्दिव्यविग्रहम् । राधारूपं महत्कृत्वा हदि कृष्णस्य चागता ॥ ६३ ॥
तच्छक्त्या भगवान्कृष्णो धृत्वा गोवर्धनं गिरिम् । नाम्ना गिरिधरो देवः सर्वपूज्यो बभूव ह ॥ ६४ ॥
राधाकृष्णस्स भगवान्पूर्णब्रह्म सनातनः । अतः कृष्णो न भगवान्राधाकृष्णः परः प्रभुः ॥ ६५ ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य मध्वाचार्यो हरिप्रियः । शिष्यो भूत्वा स्थितस्तत्र कृष्णचैतन्यपूजकः ॥ ६६ ॥
सूत उवाच । भट्टोजिस्स च शुद्धात्मा शिवभक्तिपरायणः । कृष्णचैतन्यमागम्य नमस्कृत्य वचोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
महादेवो गुरुः स वै शिव आत्मा शरीरिणाम् । विष्णुर्ब्रह्मा च तद्दासौ तर्हि तत्पूजनेन किम् ॥ २ ॥
इति श्रुत्वा स यज्ञांशो विंशदब्दवयोवृतः । विहस्याह स भट्टोजिं नायं शम्भुर्महेश्वरः ॥ ३ ॥
समर्थो भगवाञ्छम्भुः कर्ता किन्न शरीरिणाम् । न भर्ता च विना विष्णुं संहर्तायं सदा शिवः ॥ ४ ॥
एकमूर्तिस्त्रिधा जाता ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । शाक्तमार्गेण भगवान्ब्रह्मा मोक्षप्रदायकः ॥ ५ ॥
विष्णुर्वैष्णवमार्गेण जीवानां मोक्षदायकः । शम्भुर्वै शैवमार्गेण मोक्षदाता शरीरिणाम् ॥ ६ ॥
शाक्तः सदाश्रमो गेही यज्ञभुक्पितृदेवगः । वानप्रस्थाश्रमी यो वै वैष्णवः कन्दमूलभुक् ॥ ७ ॥
यत्याश्रमः सदा रौद्रौ निर्गुणः शुद्धविग्रहः । ब्रह्मचर्याश्रमस्तेषामनुगामी महाश्रमः ॥ ८ ॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं शिष्यो भूत्वा स वै द्विजः । तृतीयाङ्गं च वेदानां व्याचख्यौ पाणिनिकृतम् ॥ ९ ॥
तदाज्ञया च सिद्धान्तकौमुद्यास्स चकार ह । तत्रोष्य दीक्षितो धीमान्कृष्णचैतन्यसेवकः ॥ १० ॥
सूत उवाच । वराहमिहिरो धीमान्स च सूर्यपरायणः । द्वाविंशाब्दे च यज्ञांशे तमागत्य वचोऽब्रवीत् ॥ ११ ॥
सूर्योऽयं भगवात्साक्षात्त्रयो देवा यतोऽभवन् । प्रातर्ब्रह्मा च मध्याह्ने विष्णुः सायं सदाशिवः ॥ १२ ॥
अतो रवेः शुभा पूजा त्रिदेवयजनेन किम् । इति श्रुत्वा स यज्ञांशो विहस्याह शुभं वचः ॥ १३ ॥
द्विधा बभूव प्रकृतिरपरा च परा तथा । नाममात्रा तथा पुष्पमात्रा तन्मात्रिका तथा ॥ १४ ॥
शब्दमात्रा स्पर्शमात्रा रूपमात्रा रसा तथा । गंधमात्रा तथा ज्ञेया परा प्रकृतिरष्टधा ॥ १५ ॥
अपरायां जीवभूता नित्यशुद्धा जगन्मयी । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनोबुद्धिरेव च । अहङ्कार इति ज्ञेया प्रकृतिश्चापराष्टधा ॥ १६ ॥
विष्णुर्ब्रह्मा महादेवो गणेशो यमराड् गुहः । कुबेरो विश्वकर्मा च परा प्रकृतिदेवता ॥ १७ ॥
सुमेरुर्वरुणो वह्निर्वायुश्चैव ध्रुवस्तथा । सोमो रविस्तथा शेषोऽपरा प्रकृतिदेवता ॥ १८ ॥
अतः सोमपती रुद्रो रविः स्वामी विधिः स्वयम् । शेषस्वामी हरिः साक्षान्नमस्तेभ्यो नमो नमः ॥ १९ ॥
इति श्रुत्वा तदा विप्रः शिष्यो भूत्वा च तद्गुरोः । तदाज्ञया चतुर्थाङ्गं ज्योतिःशास्त्रं चकार ह ॥ २० ॥
वराहसंहिता नाम बृहज्जातकमेव हि । क्षुद्रतन्त्रांस्तथान्यान्वै कृत्वा तत्र स चावसत् ॥ २१ ॥
सूत उवाच । वाणीभूषण एवापि शिवभक्तिपरायणः । कृष्णचैतन्यमागम्य वचः प्राह विनम्रधीः ॥ २२ ॥
विष्णुमाया जगद्धात्री सैका प्रकृतिरुत्कृता । तया जातमिदं विश्वं विश्वाद्देवसमुद्भवः ॥ २३ ॥
विश्वेदेवस्स पुरुषश्शक्तिजो बहुधाभवत् । ब्रह्मा विष्णुर्हरश्चैव देवाः प्रकृतिसम्भवाः । अतो भगवती पूज्या तर्हि तत्पूजनेन किम् ॥ २४ ॥
इति श्रुत्वा स यज्ञांशो विहस्याह द्विजोत्तमम् । न वै भगवती श्रेष्ठा जडरूपा गुणात्मिका ॥ २५ ॥
एका सा प्रकृतिर्माया रचितुर्जगतां क्षमा । पुरुषस्य सहायेन योषितेव नरस्य च ॥ २६ ॥
देवीभागवते शास्त्रे प्रसिद्धेयं कथा द्विज । कदाचित्प्रकृतिर्देवी स्वेच्छयेदं जगत्खलु ॥ २७ ॥
निर्मितं जडभूतं तद्बहुधा बोधितं तदा । न चैतन्यमभूद्विप्रा विस्मिता प्रकृतिस्तदा ॥ २८ ॥
शून्यभूतं च पुरुषं चैतन्यं समतोषयत् । प्रविष्टो भगवान्देवीमायाजनितगोलके ॥ २९ ॥
स्वप्नवद्वा स्वयं जातश्चैतन्यमभवज्जगत् । अतः श्रेष्ठः स भगवान्पुरुषो निर्गुणः परः ॥ ३० ॥
प्रकृत्यां स्वेच्छया जातो लिङ्गरूपस्तदाऽभवत् । पुँल्लिङ्गप्रकृतौ जातः पुँल्लिङ्गोऽयं सनातनः ॥ ३१ ॥
स्त्रील्लिङ्गप्रकृतौ जातः स्त्रील्लिङ्गोऽयं सनातनः । नपुंस्कप्रकृतौ जातः क्लीबरूपः स वै प्रभुः ॥ ३२ ॥
अव्ययप्रकृतौ जातौ निर्गुणोऽयमधोक्षजः । नमस्तस्मै भगवते शून्यरूपाय साक्षिणे ॥ ३३ ॥
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं शिष्यो भूत्वा स वै द्विजः । त्रिविंशाब्दे च यज्ञांशे तत्र वासमकारयत् ॥ ३४ ॥
छन्दोग्रन्थं तु वेदाङ्गं स्वनाम्ना तेन निर्मितम् । राधाकृष्णपरं नाम जप्त्वा हर्षमवाप्तवान् ॥ ३५ ॥
सूत उवाच । धन्वन्तरिर्द्विजो नाम ब्रह्मभक्तिपरायणः । कृष्णचैतन्यमागम्य नत्वा वचनमब्रवीत् ॥ ३६ ॥
भवांस्तु पुरुषः श्रेष्ठो नित्यशुद्धस्सनातनः । जडभूता च तन्माया समर्थो भगवान्स्वयम् ॥ ३७ ॥
नित्योऽव्यक्तः परः सूक्ष्मस्तस्मात्प्रकृतिरुद्भवः । अतः पूज्यस्स भगवान्प्रकृत्याः पूजनेन किम् ॥ ३८ ॥
इति श्रुत्वा विहस्याह यज्ञांशस्सर्वशास्त्रगः । नायं श्रेष्ठस्स पुरुषो न क्षमः प्रकृतिं विना ॥ ३९ ॥
पुराणे चैव वाराहे प्रसिद्धेयं कथा शुभा । कदाचित्पुरुषो नित्यो नाममात्रः स्वकेच्छया । बभूव बहुधा तत्र यथा प्रेतस्तथा स्वयम् ॥ ४० ॥
असमर्थो विरचितुं जगन्ति पुरुषः परः । तुष्टाव प्रकृतिं देवीं चिरकालं सनातनीम् ॥ ४१ ॥
तदा देवी च तं प्राप्य महत्तत्वं चकार ह । सोऽहङ्कारश्च महतो जातस्तन्मात्रिकास्ततः ॥ ४२ ॥
महाभूतान्यतोऽप्यासंस्तैः सञ्जातमिदं जगत् ॥ ४३ ॥
अतस्सनातनौ चोभौ पुरुषात्प्रकृतिः परा । प्रकृतेः पुरुषश्चैव तस्मात्ताभ्यां नमो नमः ॥ ४४ ॥
इति धन्वन्तरिः श्रुत्वा शिष्यो भूत्वा च तद्गुरोः । तत्रोष्य चैव वेदाङ्गं कल्पवेदं चकार ह । सुश्रुतादपरे चापि शिष्या धन्वन्तरेः स्मृतः ॥ ४५ ॥
सूत उवाच । जयदेवस्स वै विप्रो बौद्धमार्गपरायणः । कृष्णचैतन्यमागम्य पञ्चविंशवयोवृतम् । नत्वोवाच वचो रम्यं स च श्रेष्ठ उषापतिः ॥ ४६ ॥
यस्य नाभेरभूत्पद्मं ब्रह्मणा सह निर्गतम् । अतस्स ब्रह्मसूर्नाम सामवेदेषु गीयते ॥ ४७ ॥
विश्वो नारायणस्साक्षाद्यस्य केतौ समास्थितः । विश्व केतुरतो नाम न निरुद्धोऽनिरुद्धकः ॥ ४८ ॥
ब्रह्मवेला च तत्पत्नी नित्या चोषा महोत्तमा । स वै लोकहितार्थाय स्वयमर्चावतारकः ॥ ४९ ॥
इति श्रुत्वा विहस्याह यज्ञांशस्तं द्विजोत्तमम् । वेदो नारायणः साक्षात्पूजनीयो नरः सदा ॥ ५० ॥
ततः कालस्ततः कर्म ततो धर्मः प्रवर्तते । धर्मात्मकामः समुद्भूतः कामपत्नी रतिः स्वयम् ॥ ५१ ॥
रत्यां कामात्समुद्भूतोऽनिरुद्धो नामदेवता । उषा सा तस्य भगिनी तेन सार्द्धं समुद्भवा ॥ ५२ ॥
कालो नाम स वै कृष्णो राधा तस्य सहोदरा । कर्मरूपः स वै ब्रह्मा नियतिस्तत्सहोदरा ॥ ५३ ॥
धर्मरूपो महादेवः श्रद्धा तस्य सहोदरा । अनिरुद्धः कथं चेशो भवतोक्तः सनातनः ॥ ५४ ॥
त्रिधा सृष्टिश्च ब्रह्माण्डे स्थूला सूक्ष्मा च कारणा । स्थूलसृष्ट्यै समुद्भूतो देवो नारायणः स्वयम् ॥ ५५ ॥
नारायणी च तच्छक्तिस्तयोर्जलसमुद्भवः । जलाज्जातस्स वै शेषस्तस्योपरि समास्थितौ ॥ ५६ ॥
सुप्ते नारायणे देवे नाभेः पङ्कजमुत्तमम् । अनन्तयोजनायाममुदभूच्च ततो विधिः ॥ ५७ ॥
विधेः स्थूलमयी सृष्टिर्देवतिर्य्यङ्नरादिका । सूक्ष्मसृष्ट्यै समुद्भूतः सोऽनिरुद्ध उषापतिः ॥ ५८ ॥
ततो वीर्यमयं तोयं जातं ब्रह्माण्डमस्तके । वीर्याज्जातस्स वै शेषस्तस्योपरि स चास्थितः ॥ ५९ ॥
तस्य नाभेस्समुद्भूतो ब्रह्मा लोकपितामहः । सूक्ष्मसृष्टिस्ततो जाता यथा स्वप्नेऽपि दृश्यते ॥ ६० ॥
हेतुसृष्ट्यै समुद्भूतो वेदा नारायणः स्वयम् । वेदात्कालस्ततः कर्म ततो धर्मादयः स्मृताः ॥ ६१ ॥
त्वद्गुरुश्च जगन्नाथ उड्रदेशनिवासकः । मया तत्रैव गन्तव्यं सशिष्येणाद्य भो द्विजाः ॥ ६२ ॥
इति श्रुत्वा तु वचनं कृष्णचैतन्यकिङ्कराः । स्वान्स्वाञ्छिष्यान्समाहूय तत्पश्चात्प्रययुश्च ते ॥ ६३ ॥
शाङ्करा द्वादशगणा रामानुजमुपाययुः । नामदेवादयस्तत्र गणास्सप्त समागताः ॥ ६४ ॥
रामानन्दं नमस्कृत्य संस्थितास्तस्य सेवका । रोपणश्च तदागत्य स्वशिष्यैर्बहुभिर्वृतः ॥ ६५ ॥
कृष्णचैतन्यमागम्य नमस्कृत्य स्थितः स्वयम् । जगन्नाथपुरीं ते वै प्रययुर्भक्तितत्पराः ॥ ६६ ॥
निधयः सिद्धयस्तत्र तेषां सेवार्थमागताः । सर्वे च दशसाहस्रा वैष्णवाः शैवशाक्तकैः ॥ ६७ ॥
यज्ञांशं च पुरस्कृत्य जगन्नाथपुरीं ययुः । अर्चावतारो भगवाननिरुद्ध उषापतिः ॥ ६८ ॥
तदागमनमालोक्य द्विजरूपधरो मुनिः । जगन्नाथः स्वयं प्राप्तो यत्र यज्ञांशकादयः ॥ ६९ ॥
यज्ञांशस्तं समालोक्य नत्वा वचनमब्रवीत् । किं मतं भवता ज्ञातं कलौ प्राप्ते भयानके ॥ ७० ॥
तत्सर्वं कृपया ब्रूहि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । इति श्रुत्वा तु वचनं जगन्नाथो हरिः स्वयम् । उवाच वचनं रम्यं लोकमङ्गलहेतवे ॥ ७१ ॥
मिश्रदेशोद्भवा म्लेच्छाः काश्यपेनैव शासिताः । संस्कृता शूद्रवर्णेन ब्रह्मवर्णमुपागताः ॥ ७२ ॥
शिखासूत्रं समाधाय पठित्वा वेदमुत्तमम् । यज्ञैश्च पूजयामासुर्देवदेवं शचीपतिम् ॥ ७३ ॥
दुःखितो भगवानिन्द्रः श्वेतद्वीपमुपागतः । स्तुत्या मां बोधयामास देवमङ्गलहेतवे ॥ ७४ ॥
प्रबुद्धं मां वचः प्राह शृणु देव दयानिधे । शूद्रसंस्कृतमन्नं च खादितुं न द्विजोऽर्हति ॥ ७५ ॥
तथा च शूद्रजनितैर्यज्ञैस्तृप्तिं न चाप्नुयाम् । काश्यपे स्वर्गते प्राप्ते मागधे राज्ञि शासति ॥ ७६ ॥
मम शत्रुर्बलिर्दैत्यः कलिपक्षमुपागतः । निस्तेजाश्च यथाऽहं स्यां तथा वै कर्तुमुद्यतः ॥ ७७ ॥
मिश्रदेशोद्भवे म्लेच्छे सांस्कृती तेन संस्कृता । भाषा देवविनाशाय दैत्यानां वर्द्धनाय च ॥ ७८ ॥
आर्य्येषु प्राकृती भाषा दूषिता तेन वै कृता । अतो मां रक्ष भगवन्भवन्तं शरणागतम् ॥ ७९ ॥
इति श्रुत्वा तदाहं वै देवराजमुवाच ह । भवन्तो द्वादशादित्या गन्तुमर्हन्ति भूतले ॥ ८० ॥
अहं लोकहितार्थाय जनिष्यामि कलौ युगे । प्रवीणो निपुणोऽभिज्ञः कुशलश्च कृती सुखी ॥ ८१ ॥
निष्णातः शिक्षितश्चैव सर्वज्ञः सुगतस्तथा । प्रबुद्धश्च तथा बुद्ध आदित्याः क्रमतो भवाः १ ॥ ८२ ॥
धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो मेघः प्रांशुर्भगस्तथा । विवस्वांश्च तथा पूषा सविता त्वाष्ट्रविष्णुकौ । कीकटे देश आगत्य ते सुरा जज्ञिरे क्रमात् ॥ ८३ ॥
वेदनिन्दां पुरस्कृत्य बौद्धशास्त्रमचीकरन् । तेभ्यो वेदान्समादाय मुनिभ्यः प्रददुस्सुराः ॥ ८४ ॥
वेदनिन्दाप्रभावेण ते सुराः कुष्ठिनोऽभवन् । विष्णुदेवमुपागम्य तुष्टुवुर्बौद्धरूपिणम् ॥ ८५ ॥
हरिर्योगबलेनैव तेषां कुष्ठमनाशयत् । तद्दोषान्नग्नभूतश्च बौद्धस्स तेजसाऽभवत् ॥ ८६ ॥
पूर्वार्द्धान्नेमिनाथश्च परार्द्धाद्बौद्ध एव च । बौद्धराज्यविनाशाय दारुपाषाणरूपवान् ॥ ८७ ॥
अहं सिन्धुतटे जातो लोकमङ्गलहेतवे । इन्द्रद्युम्नश्च नृपतिः स्वर्गलोकादुपागतः । मन्दिरं रचितं तेन तत्राहं समुपागतः ॥ ८८ ॥
अत्र स्थितश्च यज्ञांशप्रसादमहिमा महान् । सर्ववाञ्छितदं लोके स्थापयामास मोक्षदम् ॥ ८९ ॥
वर्णधर्मश्च नैवात्र वेदधर्मस्तथा न हि । व्रतं चात्र न यज्ञांशमण्डले योजनान्तरे ॥ ९० ॥
येनोक्ता यावनी भाषा येन बौद्धो विलोकितः । तस्य प्राप्तं महत्पापं स्थितोऽहं तदघापहः । मां विलोक्य नरः शुद्धः कलिकाले भविष्यति ॥ ९१ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य जगन्नाथस्य धीमतः । कृष्णचैतन्य एवापि तमुवाच प्रसन्नधीः ॥ १ ॥
भगवन्प्राणिनां श्रेयो यदुक्तं भवता मुने । विस्तरात्तत्कथां ब्रूहि यथा बौद्धसमुद्भवः ॥ २ ॥
जगन्नाथ उवाच । सहस्राब्दे कलौ प्राप्ते कर्मभूम्यां च भारते । कण्वो नाम मुनिश्रेष्ठस्सम्प्राप्तः कश्यपात्मजः ॥ ३ ॥
आर्यावती देवकन्या कण्वस्य दयिता प्रिया । शक्राज्ञया च सम्प्राप्तौ दम्पती शारदातटे ॥ ४ ॥
सरस्वतीं नदीरूपां कुरुक्षेत्रनिवासिनीम् । चतुर्वेदमयैः स्तोत्रैः कण्वस्तुष्टाव नम्रधीः ॥ ५ ॥
वर्षमात्रान्तरे देवी प्रसन्ना समुपागता । आर्यसृष्टिसमृद्धौ सा ददौ तस्मै वरं शुभम् ॥ ६ ॥
दशपुत्रास्तयोर्जाता आर्यबुद्धिकरा हि ते । उपाध्यायो दीक्षितश्च पाठकः शुक्लमिश्रकौ ॥ ७ ॥
अग्रिहोत्री द्विवेदी च त्रिवेदी पाण्ड एव च । चतुर्वेदीति कथिता यथा नाम तथा गुणाः ॥ ८ ॥
ते वै सरस्वतीं देवीं तुष्टुवुर्नम्रकन्धराः । द्वादशाब्दवयोभ्यश्च तेभ्यो देवी स्वशक्तितः । कृत्वा कन्यां ददौ माता शारदा भक्तिवत्सला ॥ ९ ॥
उपाध्यायी दीक्षिता च पाठकी शुक्लिका क्रमात् । मिश्राणी च तथा ज्ञेया षष्ठी सा चा ग्निहोत्रिणी ॥ १० ॥
द्विवेदिनी तथा ज्ञेया चाष्टमी च त्रिवेदिनी । पाण्डायनी च नवमी दशमी तुर्यवेदिनी ॥ ११ ॥
तासां च स्वपतिभ्यो वै सुताः षोडश षोडश । ते तु गोत्रकरा ज्ञेयास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १२ ॥
कश्यपश्च भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ गौतमः । जमदग्निर्वशिष्ठश्च वत्सो गौतम एव च ॥ १३ ॥
पराशरस्तथा गर्गोऽत्रिर्भृगुश्चाङ्गिरास्तथा । शृङ्गी कात्यायनश्चैव याज्ञवल्क्यः क्रमात्सुताः । इति नाम्ना सुतास्सर्वे ज्ञेयाः षोडश षोडश ॥ १४ ॥
सरस्वत्याज्ञया कण्वो मिश्रदेशमुपाययौ । म्लेच्छान्संस्कृतमाभाष्य तदा दशसहस्रकान् । वशीकृत्य स्वयम्प्राप्तो ब्रह्मावर्ते महोत्तमे ॥ १५ ॥
ते सर्वे तपसा देवीं तुष्टुवुश्च सरस्वतीम् । पञ्चवर्षान्तरे देवी प्रादुर्भूता सरस्वती । सपत्नीकाँश्च तान्म्लेच्छाञ्छूद्रवर्णाय चाकरोत् ॥ १६ ॥
कारुवृत्तिकरास्सर्वे बभूवुर्बहुपुत्रकाः । द्विसहस्रास्तदा तेषां मध्ये वैश्या बभूविरे ॥ १७ ॥
तन्मध्ये चाचार्यपृथुर्नाम्ना कश्यपसेवकः । तपसा स च तुष्टाव द्वादशाब्दं महामुनिम् ॥ १८ ॥
तदा प्रसन्नो भगवान्कण्वो देववराद्वरः । तेषां चकार राजानं राजपुत्रपुरं ददौ ॥ १९ ॥
राजन्या नाम तत्पत्नी मागधं सुषुवे तदा । तस्मै कण्वो ददौ ग्रामं पूर्वस्यां दिशि मागधम् ॥ २० ॥
स्वर्गलोकं पुनः प्राप्तः स मुनिः कश्यपात्मजः । स्वर्गते काश्यपे विप्रे ते म्लेच्छाः शूद्रवर्णकाः ॥ २१ ॥
यज्ञैस्समर्चयामासुर्देवदेवं शचीपतिम् । दुःखितो भगवानिन्द्रस्सबन्धुर्जगतीतले ॥ २२ ॥
वेदानाहर्तुमिच्छन्तो ब्रह्मयोनौ बभूविरे । जिनो नाम द्विजः कश्चित्तत्पत्नी जयनी स्मृता ॥ २३ ॥
कश्यपाददितेरंशाज्जातौ तौ कीकटस्थले । तयोस्सकाशात्सञ्जाता आदित्या लोकहेतवे ॥ २४ ॥
कर्मनाशानदीतीरे पुरी बोधगया स्मृता । तत्रोष्य बौद्धशास्त्राढ्याश्चक्रुः शास्त्रार्थमुत्तमम् ॥ २५ ॥
वेदाञ्छूद्रेभ्य आहृत्य विशालां प्रययुः पुरीम् । समाधिस्थान्मुनीन्सर्वान्समुत्थाप्य ददुः स्वयम् ॥ २६ ॥
गतास्सर्वे सुरास्स्वर्गे ततः प्रभृतिभूतले । म्लेच्छा बभूविरे बौद्धास्तदन्ये वेदतत्पराः ॥ २७ ॥
सरस्वत्याः प्रभावेण त आर्या बहवोऽभवन् । तैश्च देवपितृभ्यश्च हव्यं कव्यं समर्पितम् ॥ २८ ॥
तृप्तिमन्तः सुराश्चासंस्त आर्याणां सहस्रकाः । सप्तविंशच्छते भूमौ कलौ संवत्सरे गते ॥ २९ ॥
बलिना प्रेषितो भूमौ मयः प्राप्तो महासुरः । शाक्यसिंहगुरुर्गेयो बहुमायाप्रवर्तकः ॥ ३० ॥
स नाम्ना गौतमाचार्यो दैत्यपक्षविवर्द्धकः । सर्वतीर्थेषु तेनैव यन्त्राणि स्थापितानि वै ॥ ३१ ॥
तेषामधो गता ये तु बौद्धाश्चासन्समन्ततः । शिखासूत्रविहीनाश्च बभूबुर्वर्णसङ्कराः ॥ ३२ ॥
दश कोट्यः स्मृता आर्या बभूवुर्बौद्धमार्गिणः । पञ्चलक्षास्तदा शेषाः प्रययुर्गिरिमूर्द्धनि ॥ ३३ ॥
चतुर्वेदप्रभावेण राजन्या वह्निवंशजाः । चत्वारिंशभवा योधास्तैश्च बौद्धास्समुज्झिताः ॥ ३४ ॥
आर्यांस्तांस्ते तु संस्कृत्य विन्ध्याद्रेर्दक्षिणे कृतान् । तत्रैव स्थापयामासुर्वर्णरूपान्समन्ततः ॥ । आर्यावर्तः पुण्यभूमिस्तत्रस्थाः पञ्चलक्षकाः ॥ ३५ ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य यज्ञांशो भगवान्हरिः ॥ ३६ ॥
जगन्नाथस्य शिष्योभूद्वेदमार्गपरायणः । शुक्लदत्तस्य तनयो नित्यानन्दो द्विजोत्तमः ॥ ३७ ॥
जगन्नाथपदं नत्वा शिष्यो भूत्वा रराज ह । तदा प्रसन्नो भगवाननिरुद्ध उषापतिः ॥ ३८ ॥
अभिषेकन्तयोर्भाले महत्तत्वे चकार ह । महत्त्वपदवी जाता तदा प्रभृतिभूतले ॥ ३९ ॥
गुरुबन्धू प्रसन्नौ तौ स्वशिष्यान्प्रोचतुर्मुदा । जगन्नाथस्य वदनं पद्मनाभेरुषापतेः । दृष्ट्वा यश्चात्र सम्प्राप्य स वै स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ ४० ॥
प्रसादं यश्च भुञ्जीयात्तस्य देवस्य सादरम् । कोटिजन्म भवेद्विप्रो वेदपात्रो महाधनी ॥ ४१ ॥
मार्कण्डेय वटे कृष्णं दृष्टवा स्नात्वा महोदधौ । इन्द्रद्युम्नसरस्येव पुनर्जन्म न विन्दते ॥ ४२ ॥
इमां गाथां शृणोद्यो वै श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । यत्पुरीगमने पुण्यं फलं तच्छीघ्रमाप्नुयात् ॥ ४३ ॥
इति यज्ञांशवचनं श्रुत्वा स ह्यवतारकः । वैष्णवैश्च तथेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४४ ॥
एतस्मिन्नन्तरे विप्र कलिना प्रार्थितो बलिः । मयदैत्यं समाहूय वचनं प्राह दुःखितः ॥ ४५ ॥
सुकन्दरो म्लेच्छपतिः सदा मद्वर्द्धने रतः । सहायं तस्य दैत्येन्द्र कुरु शीघ्रं ममाज्ञया ॥ ४६ ॥
इति श्रुत्वा बलेर्वाक्यं शतदैत्यसमन्वितः । कर्मभूम्यां मयः प्राप्तः कलविद्याविशारदः ॥ ४७ ॥
म्लेच्छजातीन्नरान्दुष्टान्रेखागणितमुत्तमम् । एकविंशतिमध्यायं कलवेदमशिक्षयत् ॥ ४८ ॥
तदा कलान्विता म्लेच्छाः कलाविद्याविशारदाः । यन्त्राणि कारयामासुः सप्तस्वेव पुरीषु च ॥ ४९ ॥
तदधो ये गतालोकास्ते सर्वे म्लेच्छतां गताः । महत्कोलाहलं जातमार्याणां शोककारिणाम् ॥ ५० ॥
श्रुत्वा ते वैष्णवाः सर्वे कृष्णचैतन्यसेवकाः । दिव्यमन्त्रं गुरोश्चैव पठित्वा प्रययुः पुरीम् ॥ ५१ ॥
रामानन्दस्य शिष्यो वै चायोध्यायामुपागतः । कृत्वा विलोमं तं मन्त्रं वैष्णवांस्तानकारयत् ॥ ५२ ॥
भाले त्रिशूलचिह्नं च श्वेतरक्तं तदाभवत् । कण्ठे च तुलसी माला जिह्वा राममयी कृता ॥ ५३ ॥
म्लेच्छास्ते वैष्णवाश्चासन्रामानन्दप्रभावतः । संयोगिनश्च ते ज्ञेया रामानन्दमते स्थिताः ॥ ५४ ॥
आर्याश्च वैष्णवा मुख्या अयोध्यायां बभूविरे । निम्बादित्यो गतो धीमान्सशिष्यः काञ्चिकां पुरीम् । म्लेच्छयन्त्रं राजमार्गे स्थितं तत्र ददर्श ह ॥ ५५ ॥
विलोमं स्वगुरोर्मन्त्रं कृत्वा तत्र स चावसत् । वंशपत्रसमा रेखा ललाटे कण्ठमालिका ॥ ५६ ॥
गोपीवल्लभमन्त्रो हि मुखे तेषां रराज ह । तदधो ये गता लोका वैष्णवाश्च बभूविरे ॥ ५७ ॥
म्लेच्छाः संयोगिनो ज्ञेया आर्यास्तन्मार्गवैष्णवाः । विष्णुस्वामी हरिद्वारे जगाम स्वगणैर्वृतः ॥ ५८ ॥
तत्र स्थितं महायन्त्रं विलोमं तच्चकार ह । तदधो ये गता लोका आसन्सर्वे च वैष्णवाः ॥ ५९ ॥
ऊर्ध्वपुण्ड्रं द्विरेखाभं तन्मध्ये बिन्दुरुत्तमः । ललाटे च स्थितस्तेषां कण्ठे तुलसिगोलकम् ॥ ६० ॥
मुखे साधवमन्त्रश्च बभूव हितदायकः । मथुरायां समायातो मध्वाचार्यो हरिप्रियः ॥ ६१ ॥
राजमार्गे स्थितं यन्त्रं विलोमं स चकार ह । तदधो ये गता लोका वैष्णवास्तस्य पक्षगाः ॥ ६२ ॥
करवीरपत्रसदृशं ललाटे तिलकं शुभम् । स्थितम् नासार्द्धभागान्ते कण्ठे तुलसि मालिका । राधाकृष्णशुभं नाम मुखे तेषां बभूव ह ॥ ६३ ॥
शङ्कराचार्य एवापि शैवमार्गपरायणः । रामानुजाज्ञया प्राप्तः पुरीं काशीं गणैर्युतः ॥ ६४ ॥
कृत्वा विलोमं तद्यन्त्रं शैवाश्च तदधोऽभवन् । त्रिपुण्ड्रं च स्थितं भाले कण्ठे रुद्राक्षमालिका । गोविन्दमन्त्रश्च मुखे तेषां तत्र बभूव ह ॥ ६५ ॥
तोतादर्यां च सम्प्राप्तस्तदा रामानुजः सुखी । ऊर्ध्वरेखाद्वयोर्मध्ये सूक्ष्मरेखा च पीतिका । ललाटे तु तथा कण्ठे माला तुलसिका शुभा ॥ ६६ ॥
उज्जयिन्यां च सम्प्राप्तो बराहमिहिरो गुणी । तद्यन्त्रं निष्फलं कृत्वा नराञ्छैवांश्चकार ह ॥ ६७ ॥
चिताभस्मस्थितं भाले कण्ठे रुद्राक्षमालिका । शिवेति मङ्गलं नाम तेषां तत्र बभूव ह ॥ ६८ ॥
कान्यकुब्जे स्वयं प्राप्तो वाणीभूषण एव हि । अर्द्धचन्द्राकृतिं पुण्ड्रं रक्तचन्दनमालिका । देव्याश्च निर्मलं नाम तेषां तत्र बभूव ह ॥ ६९ ॥
धन्वन्तरिः प्रयागे च गत्वा तद्यन्त्रमुत्तमम् । विलोमं कृतवांस्तत्र तदधो ये गता नराः ॥ ७० ॥
अर्द्धपुण्ड्रं स्मृतं रक्तं सबिन्दु च ललाटके । रक्तचन्दनजा माला कण्ठे तेषां बभूव ह ॥ ७१ ॥
भट्टोजिः स गतो धीमानुत्पलारण्यमुत्तमम् । त्रिपुण्ड्रं च तथा रक्तं कण्ठे रुद्राक्षमालिका । विश्वनाथेतितन्मन्त्रं तेषां तत्र बभूव ह ॥ ७२ ॥
रोपणश्चैष्टिकां प्राप्तस्तद्यन्त्रं चैव निष्फलम् । कृत्वा जने जने तत्र ब्रह्म मार्गम् ददर्श ह ॥ ७३ ॥
जयदेव स्वयं प्राप्तो द्वारकां विष्णुभक्तिमान् । तद्यन्त्रं निष्फलं यातं तदधो ये गता नराः ॥ ७४ ॥
रक्तरेखा स्थिता भाले चैका कण्ठे तु मालिका । पद्माक्षा मन्त्रगोविन्दस्तत्र तेषां बभूव ह । एवं ते वैष्णवाः शैवाः शाक्तका बहुधाऽभवन् ॥ ७५ ॥
निर्गुणाः शाक्तका ज्ञेयाः सगुणा वैष्णवाः स्मृताः । निर्गुणाः सगुणा ये तु शैवा ज्ञेया बुधैस्तदा ॥ ७६ ॥
समाधिस्थास्त्रयस्त्रिंशद्देवाः पुण्या बभूविरे । नित्यानन्दः शान्तिपुरे नदीहापत्तने हरिः ॥ ७७ ॥
कबीरो मागधे देशे रैदासस्तु कलिञ्जरे । सधनो नैमिषारण्ये समाधिस्थो बभूव ह ॥ ७८ ॥
अद्यापि संस्थितो विप्र वैष्णवानां गणो महान् । यज्ञभागमहावृद्धिः सञ्जाता मेरुमूर्द्धनि ॥ ७९ ॥
इति ते कथितं विप्र यज्ञांशचरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा च नरा नार्यो महत्पुण्यमवाप्नुयुः । मयाद्या निष्फला दैत्या बलिपार्श्वमुपागताः ॥ ८० ॥
सूत उवाच । इति श्रुत्वा बलिर्दैत्यो देवानां विजयं महत् । रोषणं नाम दैत्येन्द्रं समाहूय वचोऽब्रवीत् ॥ १ ॥
सुतस्तिमिरलिङ्गस्य सरुषो नाम विश्रुतः । त्वं हि तत्र समागम्य दैत्यकार्यं महत्कुरु ॥ २ ॥
इति श्रुत्वा स वै दैत्यो हृदि विप्राप्तरोषणः । ननाश वेदमार्गस्थान्देहलीदेशमास्थितः ॥ ३ ॥
पञ्चवर्षं कृतं राज्यं तत्सुतो बाबरोभवत् । विंशदब्दं कृत राज्यं होमायुस्तत्सुतोऽभवत् ॥ ४ ॥
होमायुषा मदान्धेन देवताश्च निराकृताः । ते सुराः कृष्णचैतन्यं नदीहोपवने स्थितम् ॥ ५ ॥
तुष्टुवुर्बहुधा तत्र श्रुत्वा क्रुद्धो हरिः स्वयम् । स्वतेजसा च तद्राज्यं विघ्नभूतं चकार ह ॥ ६ ॥
तत्सैन्यजनितैर्लोकैर्होमायुश्च निराकृतः । महाराष्ट्रैस्तदा तत्र शेषशाकः समास्थितः ॥ ७ ॥
देहलीनगरे रम्ये म्लेच्छो राज्यं चकार ह । धर्मकार्यं कृतं तेन तद्राज्यं पञ्चहायनम् ॥ ८ ॥
ब्रह्मचारी मुकुन्दश्च शङ्कराचार्यगोत्रजः । प्रयागे च तपः कुर्वन्विंशच्छिष्यैर्युतः स्थितः ॥ ९ ॥
बाबरेण च धूर्तेन म्लेच्छराजेन देवताः । भ्रंशिता स तदा ज्ञात्वा वह्नौ देहं जुहाव वै ॥ १० ॥
तस्य शिष्या गता वह्नौ म्लेच्छनाशनहेतुना । गोदुग्धे च स्थितं रोमं पीत्वा स पयसा मुनिः ॥ ११ ॥
मुकुन्दस्तस्य दोषेण म्लेच्छयोनौ बभूव ह । होमायुषश्च काश्मीरे संस्थितस्यैव पुत्रकः ॥ १२ ॥
जातमात्रे सुते तस्मिन्वागुवाचा शरीरिणी । अकस्माच्च वरो जातः पुत्रोऽयं सर्वभाग्यवान् ॥ १३ ॥
पैशाचे दारुणे मार्गे न भूतो न भविष्यति । अतः सोऽकबरो नाम होमायुस्तनयस्तव ॥ १४ ॥
श्रीधरः श्रीपतिः शम्भुर्वरेण्यश्च मधुव्रती । विमलो देववान्सोमो वर्द्धनो वर्तको रुचिः ॥ १५ ॥
मान्धाता मानकारी च केशवो माधवो मधुः । देवापिः सोमपाः शूरो मदनो यस्य शिष्यकाः ॥ १६ ॥
स मुकुन्दो द्विजः श्रीमान्दैवात्त्वद्गेहमागतः । इत्याकाशवचः श्रुत्वा होमायुश्च प्रसन्नधीः ॥ १७ ॥
ददौ दानं क्षुधार्तेभ्यः प्रेम्णा पुत्रमपालयत् । दशाब्दे तनये जाते देहलीदेशमागतः ॥ १८ ॥
शेषशाङ्कं पराजित्य स च राजा बभूव ह । अब्दं तेन कृतं राज्यं तत्पुत्रश्च नृपोऽभवत् ॥ १९ ॥
सम्प्राप्तेऽकबरे राज्यं सप्तशिष्याश्च तत्प्रियाः । पूर्वजन्मनि ये मुख्यास्ते प्राप्ता भूपतिं प्रति ॥ २० ॥
केशवो गानसेनश्च वैजवाक्स तु माधवः । म्लेच्छास्ते च स्मृतास्तत्र हरिदासो मधुस्तथा ॥ २१ ॥
मध्वाचार्यकुले जातो वैष्णवः सर्वरागवित् । पूर्वजन्मनि देवापिः स च वीरबलोऽभवत् ॥ २२ ॥
ब्राह्मणः पाश्चिमात्यो वै वाग्देवीवरदर्पितः । सोमपा मानसिंहश्च गौतमान्वयसम्भवः ॥ २३ ॥
सेनापतिश्च नृपतेरार्यभूपशिरोमणेः । सूरश्चैव द्विजो जातो दक्षिणश्चैव पण्डितः ॥ २४ ॥
बिल्वमङ्गल एवापि नाम्ना तन्नृपतेः सखा । नायिकाभेदनिपुणो वेश्यानां स च पारगः ॥ २५ ॥
मदनो ब्राह्मणो जातः पौर्वात्यः स च नर्तकः । चन्दलो नाम विख्यातो रहः क्रीडाविशारदः ॥ २६ ॥
अन्यदेशे गताः शिष्यास्तेषां पूर्वास्त्रयोदश । अनपस्य सुतो जातः श्रीधरः शत्रुवेदितः ॥ २७ ॥
विख्यातस्तुलसीशर्मा पुराणनिपुणः कविः । नारीशिक्षां समादाय राघवानन्दमागतः ॥ २८ ॥
शिष्यो भूत्वा स्थितः काश्यां रामानन्दमते स्थितः । श्रीपतिः स बभूवान्धो मध्वाचार्यमते स्थितः ॥ २९ ॥
सूरदास इति ज्ञेयः कृष्णलीलाकरः कविः । शम्भुर्वै चन्द्रभट्टस्य कुले जातो हरिप्रियः ॥ ३० ॥
रामानन्दमते संस्थो भक्तकीर्तिपरायणः । वरेण्यः सोग्रभुङ्नामा रामानन्दमते स्थितः ॥ ३१ ॥
ज्ञानध्यानपरो नित्यं भाषाछन्दकरः कविः । मधुव्रती स वै जातो कीलको नाम विश्रुतः ॥ ३२ ॥
रामलीलाकरो धीमान्रामानन्दमते स्थितः । विमलश्च स वै जातः स नाम्नैव दिवाकरः ॥ ३३ ॥
सीतालीलाकरो धीमान्रामानन्दमते स्थितः । देववान्केशवो जातो विष्णुस्वामिमते स्थितः ॥ ३४ ॥
कविप्रियादिरचनां कृत्वा प्रेतत्वमागतः । रामज्योत्स्नामयं ग्रन्थं कृत्वा स्वर्गमुपाययौ ॥ ३५ ॥
सोमो जातः स वै व्यासो निम्बादित्यमते स्थितः । रहः क्रीडामयं ग्रन्थं कृत्वा स्वर्गमुपाययौ ॥ ३६ ॥
वर्द्धनश्च स वै जातो नाम्ना चरणदासकः । ज्ञानमालामयं कृत्वा ग्रन्थं रैदासमार्गगः ॥ ३७ ॥
वर्तकः स च वै जातो रोपणस्य मते स्थितः । रत्नभानुरिति ज्ञेयो भाषाकर्ता च जैमिनेः ॥ ३८ ॥
रुचिश्च रोचनो जातो मध्वाचार्यमते स्थितः । नानागानमयीं लीलां कृत्वा स्वर्गमुपाययौ ॥ ३९ ॥
मान्धाता भूपतिर्नाम कायस्थः स बभूव ह । मध्वाचार्यो भागवतं चक्रे भाषामयं शुभम् ॥ ४० ॥
मानकारो नारिभावान्नारीदेहमुपागतः । मीरानामेति विख्याता भूपतेस्तनया शुभा ॥ ४१ ॥
मा शोभा च तनौ यस्या गतिर्गजसमा किल । सा मीरा च बुधैः प्रोक्ता मध्वाचार्यमते स्थिता ॥ ४२ ॥
एवं ते कथितं विप्र भाषाग्रन्थप्रकारणम् । प्रबन्धं मङ्गलकरं कलिकाले भयङ्करे ॥ ४३ ॥
स भूपोऽकबरो नाम कृत्वा राज्यमकण्टकम् । शतार्द्धेन च शिष्यैश्च वैकुण्ठभवनं ययौ ॥ ४४ ॥
सलोमा तनयस्तस्य कृतं राज्यं पितुः समम् । खुर्दकस्तनयस्तस्य दशाब्दं च कृतं पदम् ॥ ४५ ॥
चत्वारस्तनयास्तस्य नवरङ्गो हि मध्यमः । पितरं च तथा भ्रातॄञ्जित्वा राज्यमचीकरत् ॥ ४६ ॥
पूर्वजन्मनि दैत्योऽयमन्धको नाम विश्रुतः । कर्मभूम्यां तदंशेन दैत्यराजाज्ञया ययौ ॥ ४७ ॥
तेनैव बहुधा मूर्तीर्भ्रंशिताश्च समन्ततः । दृष्ट्वा देवास्तदागत्य कृष्णचैतन्यमब्रुवन् ॥ ४८ ॥
भगवन्दैत्यराजांशः स जातश्च महीपतिः । भ्रंशयित्वा सुरान्वेदान्दैत्यपक्षं विवर्द्धते ॥ ४९ ॥
इति श्रुत्वा स यज्ञांशो नदीहोपवने स्थितः । शशाप तं दुराचारं यथा वंशक्षयो भवेत् ॥ ५० ॥
राज्यमेकोनपञ्चाशत्कृतं तेन दुरात्मना । सेवाजयो नाम नृपो देवपक्षविवर्द्धनः ॥ ५१ ॥
महाराष्ट्रद्विजस्तस्य युद्धविद्याविशारदः । हत्वा तं च दुराचारं तत्पुत्राय च तत्पदम् ॥ ५२ ॥
दत्वा ययौ दाक्षिणात्ये देशे देवविवर्द्धनः । अलोमा नाम तनयः पञ्चाब्दं तत्पदं कृतम् ॥ ५३ ॥
तत्पश्चान्मरणं प्राप्तो विद्रधेन रुजा मुने । विक्रमस्य गते राज्ये सप्तत्युत्तरकं शतम् ॥ ५४ ॥
ज्ञेयं सप्त दशं विप्र यदालोमा मृतिं गतः । तालनस्य कुले जातो म्लेच्छः फलरुषो बली ॥ ५५ ॥
मुकुलस्य कुलं हत्वा स्वयं राज्यं चकार ह । दशाब्दं च कृतं राज्यं तेन भूपेन भूतले ॥ ५६ ॥
शत्रुभिर्मरणं प्राप्तो दैत्यलोकमुपागमत् । महामदस्तत्तनयो विंशत्यब्दं कृतं पदम् ॥ ५७ ॥
तद्राष्ट्रे नादरो नाम दैत्यो देश उपागमत् । हत्वार्यांश्च सुराञ्जित्वा देशं खुरजमाययौ ॥ ५८ ॥
महामत्स्यो हि मदस्य तनयस्तत्पितुः पदम् । गृहीत्वा पञ्चवर्षान्तं स च राज्यं चकार ह ॥ ५९ ॥
महाराष्ट्रैर्हतो दुष्टस्तालनान्वयसम्भवः । देहलीनगरे राज्यं दशाब्दं माधवेन वै ॥ ६० ॥
कृतं तत्र तदा म्लेच्छ आलोमा राज्यमाप्तवान् । तद्राष्ट्रे बहवो जाता राजानो निजदेशजाः ॥ ६१ ॥
ग्रामपा बहवो भूपा देशे देशे बभूविरे । मण्डलीकपदं तत्राक्षयं जातं महीतले ॥ ६२ ॥
त्रिंशदब्दमतो जातं ग्रामे ग्रामे नृपे नृपे । तदा तु सकला देवाः कृष्णचैतन्यमाययुः ॥ ६३ ॥
यज्ञांशश्च हरिः साक्षाज्ज्ञात्वा दुःखं महीतले । मुहूर्तं ध्यानमागम्य देवान्वचनमब्रवीत् ॥ ६४ ॥
पुरा तु राघवो धीमाञ्जित्वा रावणराक्षसम् । कपीनुज्जीवयामास सुधावर्षैस्समन्ततः ॥ ६५ ॥
विकटो वृजिलो जालो वरलीनो हि सिंहलः । जवस्सुमात्रश्च तथा नाम्ना ते क्षुद्रवानराः ॥ ६६ ॥
रामचन्द्रं वचः प्राहुर्देहि नो वाच्छितं प्रभो । रामो दाशरथिः श्रीमाञ्ज्ञात्वा तेषां मनोरथम् ॥ ६७ ॥
देवाङ्गनोद्भवाः कन्या रावणाल्लोकरावणात् । दत्त्वा तेभ्यो हरिस्साक्षाद्वचनं प्राह हर्षितः ॥ ६८ ॥
भवन्नाम्ना च ये द्वीपा जालन्धरविनिर्मिताः । तेषु राज्ञो भविष्यन्ति भवन्तो हितकारिणः ॥ ६९ ॥
नन्दिन्या गोश्च रुण्डाद्वै जाता म्लेच्छा भयानकाः । गुरुण्डा जातयस्तेषां तास्तु तेषु सदा स्थिताः ॥ ७० ॥
जित्वा तांश्च गुरुण्डान्वै कुरुध्वं राज्यमुत्तमम् । इति श्रुत्वा हरिं नत्वा द्वीपेषु प्रययुर्मुदा ॥ ७१ ॥
विकटान्वयसम्भूता गुरुण्डा वानराननाः । वाणिज्यार्थमिहायाता गौरुण्डा बौद्धमार्गिणः ॥ ७२ ॥
ईशपुत्रमते संस्थास्तेषां हृदयमुत्तमम् । सत्यव्रतं कामजितमक्रोधं सूर्यतत्परम् ॥ ७३ ॥
यूयं तत्रोष्य कार्यं च नृणां कुरुत मा चिरम् । इति श्रुत्वा तु ते देवाः कुर्युरार्चिकमादरात् ॥ ७४ ॥
नगर्य्या कलिकातायां स्थापयामासुरुद्यताः । विकटे पश्चिमे द्वीपे तत्पत्नी विकटावती ॥ ७५ ॥
अष्टकौशलमार्गेण राजमन्त्रं चकार ह । तत्पतिस्तु पुलोमार्चिः कलिकातां पुरीं स्थितः ॥ ७६ ॥
विक्रमस्य गते राज्ये शतमष्टादशं कलौ । चत्वारिंशं तथाब्दं च तदा राजा बभूव ह ॥ ७७ ॥
तदन्वये सप्तनृपा गुरुण्डाश्च बभूविरे । चतुष्षष्टिमितं वर्षं राज्यं कृत्वा लयं गताः ॥ ७८ ॥
गुरुण्डे चाष्टमे भूपे प्राप्ते न्यायेन शासति । कलिपक्षो बलिर्दैत्यो मुरं नाम महासुरम् ॥ ७९ ॥
आरुह्य प्रेषयामास देवदेशे महोत्तमे । स मुरो वार्डिलं भूपं वशीकृत्य हृदि स्थितः ॥ ८० ॥
आर्यधर्मविनाशाय तस्य बुद्धिं चकार ह । मूर्तिसंस्थास्तदा देवा गत्वा यज्ञांशयोगिनम् ॥ ८१ ॥
नमस्कृत्याब्रुवन्सर्वे यथा प्राप्तो मुरोऽसुरः । ज्ञात्वा शशाप कृष्णांशो गुरुण्डान्बौद्धमार्गिणः ॥ ८२ ॥
क्षयं यास्यन्ति ते सर्वे ये मुरस्य वशं गताः । इत्युक्ते वचने तस्मिन्गुरुण्डा कालनोदिताः ॥ ८३ ॥
स्वसैन्यैश्च क्षयं जग्मुर्वर्षमात्रान्तरे खलाः । सर्वे त्रिंशत्सहस्राश्च प्रययुर्यममन्दिरे ॥ ८४ ॥
वाग्दण्डैस्स च भूपालो वार्डिलो नाशमाप्तवान् । गुरुण्डो नवमः प्राप्तो भेकलो नाम वीर्यवान् ॥ ८५ ॥
न्यायेन कृतवान्राज्य द्वादशाब्दं प्रयत्नतः । आर्यदेशे च तद्राज्यं बभूव न्यायशासति ॥ ८६ ॥
लडिलो नाम विख्यातो गुरुण्डो दशमोहितः । द्वात्रिंशाब्दं च तद्राज्यं कृतं तेनैव धर्मिणा ॥ ८७ ॥
लडिले स्वर्गते प्राप्ते मकरन्दकुलोद्भवाः । आर्याः प्राप्तास्तदा मौना हिमतुङ्गनिवासिनः ॥ ८८ ॥
बभ्रुवर्णाः सूक्ष्मनसो वर्तुला दीर्घमस्तकाः । एवं लक्षाश्च सम्प्राप्ता देहल्यां बौद्धमागिणः ॥ ८९ ॥
आर्जिको नाम वै राजा तेषां तत्र बभूव ह । तस्य पुत्रो देवकणो गङ्गोत्रगिरिमूर्द्धनि ॥ ९० ॥
द्वादशाब्दं तपो घोरं तेपे राज्यविवृद्धये । तदा भगवती गङ्गा तपसा तस्य धीमतः ॥ ९१ ॥
स्वरूपं स्वेच्छया प्राप्य ब्रह्मलोकं जगाम ह । कुबेरश्च तदागत्य दत्त्वा तस्मै महत्पदम् ॥ ९२ ॥
आर्याणां मण्डलीकं च तत्रैवान्तरधीयत । मण्डलीको देवकर्णो बभूव जनपालकः ॥ ९३ ॥
षष्ट्यब्दं च कृतं राज्यं तेन राज्ञा महीतले । तदन्वयेऽष्टभूपाश्च बभूवुर्देवपूजकाः ॥ ९४ ॥
द्विशताब्दं पदं कृत्वा स्वर्गलोकमुपाययुः । एकादशश्च यो मौनः पन्नगारिरिति श्रुतः ॥ ९५ ॥
चत्वारिंशच्च वर्षाणि राज्यं कृत्वा प्रयत्नतः । स्वर्गलोकं गतो राजा पन्नगैर्मरणं गतः ॥ ९६ ॥
एवं च मौर्यजातीयैः कृतं राज्यं महीतले ॥ ९७ ॥
सूत उवाच । वैक्रमे राज्यविगते चतुष्षष्ट्युत्तरं मुने । द्वाविंशदब्दशतकं भूतनन्दिस्तदा नृपः ॥ १ ॥
कुबेरयक्षकान्मौनान्धनधान्यसमन्वितान् । सार्द्धलक्षान्कलैर्घोरैर्जित्वा तान्युद्धकारिणः ॥ २ ॥
किल्किलायां स्वयं राज्यं नागवंशैश्चकार ह । आग्नेय्यां दिशि विख्याता पुण्डरीकेण निर्मिता ॥ ३ ॥
पुरी किलकिला नाम तत्र राजा बभूव ह । पुण्डरीकादयो नागास्तस्मिन्राज्यं प्रशासति ॥ ४ ॥
गेहे गेहे जनैस्सर्वैः पूजनीया बभूविरे । स्वाहा स्वधा वषट्कारो देवपूजा महीतले ॥ ५ ॥
त्यक्त्वा देवानुपागम्य संस्थिता मेरुमूर्द्धनि । शक्राज्ञया कुबेरस्तु शूकधान्यं समन्ततः ॥ ६ ॥
यक्षैः षडंशानादाय देवेभ्यः प्रददौ प्रभुः । मणिस्वर्णादिवस्तूनि मौनराज्येषु यानि वै ॥ ७ ॥
दत्तानि तानि कोशेषु पुनर्देवश्चकार ह । मण्डलीकं पदं तेन सत्कृतं भूतनन्दिना ॥ ८ ॥
शतार्द्धं तु ततो राजा शिशुनन्दिर्बभूव ह । नागपूजां पुरस्कृत्य तिरस्कृत्य सुरान्भुवि ॥ ९ ॥
चकार राज्यं विशाब्दं यशोनन्दिस्ततोऽनुजः । भ्रात्रासनं स्वयं प्राप्तो नागपूजापरायणः ॥ १० ॥
पञ्चविंशतिवर्षाणि स च राज्यमचीकरत् । ततस्तत्तनयो राजा स बभूव प्रवीरकः ॥ ११ ॥
एकादशाब्दं तद्राज्यं कर्मभूम्यां प्रकीर्तितम् । कदाचित्स च बाह्लीके सेनया सार्द्धमागतः ॥ १२ ॥
तत्र तैरभवद्युद्धं पैशाचैर्म्लेच्छदारुणैः । मासमात्रान्तरे म्लेच्छा लक्षसंख्या मृतिं गताः ॥ १३ ॥
तथा षष्टिसहस्राश्च नागभक्ता लयं गताः । बादलो नाम तद्राजा रोमजस्थो महाबलः ॥ १४ ॥
यशोनन्दिनमाहूय ददौ जालवतीं सुताम् । गृहीत्वा म्लेच्छराजस्य सुतां गेहमुपागतः ॥ १५ ॥
गर्भो जातस्ततस्तस्यां बभूव तनयो बली । बाह्लीको नाम विख्यातो नागपूजनतत्परः ॥ १६ ॥
तदन्वये नृपा जाता बाह्लीकाश्च त्रयोदश । चतुश्शतानि वर्षाणि कृत्वा राज्यं मृतिं गताः ॥ १७ ॥
अयोमुखे च बाह्लीके राज्यमत्र प्रशासति । तदा पितृगणास्सर्वे कृष्णचैतन्यमाययुः ॥ १८ ॥
नत्वोचुर्वचनं तत्र भगवञ्छृणु मे वचः । वयं पितृगणा भूपैर्नागवंश्यैर्निराकृताः ॥ १९ ॥
श्राद्धतर्पणकर्माणि तैर्वयं वर्द्धितास्सदा । पितृवृद्धात्सोमवृद्धिस्ततो देवाश्च वर्द्धनाः ॥ २० ॥
देववृद्धाल्लोकवृद्धिस्तस्माद्ब्रह्मा प्रजापतिः । ब्रह्मवृद्धात्परं हर्षं गेहे गेहे जने जने ॥ २१ ॥
अतोऽस्मान्रक्ष भगवन्प्रजाः पाहि सनातनीः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां यज्ञांशो भगवान्हरिः ॥ २२ ॥
पुष्यमित्रं धर्मपरमार्यवशविवर्द्धनम् ॥ २३ ॥
जातमात्रः स वै बालः षोडशार्द्धवयोऽभवत् । अयोनिर्योनिभूतांस्तानयोमुख पुरस्सरान् ॥ २४ ॥
जित्वा देशान्निराकृत्य स्वयं राज्यं गृहीतवान् । यथा शिवांशतो जातो विक्रमो नाम भूपतिः ॥ २५ ॥
शकान्गन्धर्वपक्षीयाञ्जित्वा पूज्यो बभूव ह । नागपक्षांस्तथा भूपान्गोलकास्यान्भयङ्करान् ॥ २६ ॥
पुष्यमित्रस्तदा जित्वा सर्वपूज्योऽभवद्भुवि । सप्तविंशच्छतं वर्षं द्विसप्तत्युत्तरं तथा ॥ २७ ॥
राज्यं विक्रमतो जातं समाप्तिमगमत्तदा । पुष्यमित्रे राज्यपदं प्राप्ते समभवत्तदा ॥ २८ ॥
शतवर्षं राज्यपदं तेन धर्मात्मना धृतम् । अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका ॥ २९ ॥
पुरी द्वारवती तेन राज्ञा च पुनरुद्धृताः । कुरुसूकरपद्मानि क्षेत्राणि विविधानि च ॥ ३० ॥
नैमिषोत्पलवृन्दानां वनक्षेत्राणि भूतले । नानातीर्थानि तेनैव स्थापितानि समन्ततः ॥ ३१ ॥
तदा कलिः स गन्धर्वो देवतापितृदूषकः । ब्राह्मणं वपुरास्थाय पुष्यमित्रमुपागमत् ॥ ३२ ॥
नत्वोवाच प्रियं वाक्यं शृणु भूप दयापर । आर्यदेशे पितृगणाः पूजार्हाः श्राद्धतर्पणैः ॥ ३३ ॥
अज्ञानमिति तज्ज्ञेय भुवि यत्पितृपूजनम् । मृता ये तु नरा भूमौ पूर्वकर्मवशानुगाः ॥ ३४ ॥
भवन्ति देहवन्तस्ते चतुराशीतिलक्षधा । छद्मना मयदेवेन पितृपूजा विनिर्मिता ॥ ३५ ॥
वृथा श्रमं वृथा कर्म नृणां च पितृपूजनम् । इति श्रुत्वा वचो घोरं विहस्याह महीपतिः ॥ ३६ ॥
भवान्मूर्खो महामूढो न जानीष परं फलम् । भुवर्लोके न ये दृष्टाः शून्यभूताश्च भास्वराः ॥ ३७ ॥
ये तु ते वै पितृगणाः पिण्डरूपविमानगाः । सत्पुत्रैश्च विधानेन पिण्डदानं च यत्कृतम् ॥ ३८ ॥
तद्विमानं नभोजातं सर्वानन्दप्रदायकम् । अब्दमात्रं स्थितिस्तेषां पिण्डपायसरूपिणाम् ॥ ३९ ॥
गीताष्टादशकाध्यायैः सप्तशत्याश्चरित्रकैः । पावितं यत्तु वै पिण्डं त्रिशताब्दं च तत्स्थितिः ॥ ४० ॥
श्राद्धतर्पणहीना ये दृश्यन्ते मानवा भुवि । ते सर्वे नारका ज्ञेयाः कुलमेकोत्तरं शतम् ॥ ४१ ॥
श्राद्धकर्म महान्धर्मः श्राद्धोऽयं सर्वकारणम् । इति श्रुत्वा स गन्धर्वः कलीराजोऽत्र देहिनाम् ॥ ४२ ॥
नत्वोवाच नृपश्रेष्ठं प्रसन्नवदनो हि सः । सदा भव ममाशु त्वं तवाहं नृप किङ्करः ॥ ४३ ॥
कलिमित्रः पुष्यमित्रो भवान्भुवि भवेत्सदा । यथा विक्रमराजस्य वैतालस्य च वै सखा ॥ ४४ ॥
सर्वकार्यकरोऽहं वै तथा तव न संशयः । इत्युक्त्या च नृपं धीरं समादाय स वै कलिः ॥ ४५ ॥
सप्तद्वीपांस्तथा खण्डान्नभोमार्गाननेकशः । स्वपृष्ठस्थाय राज्ञे च दर्शयामास वीर्यवान् ॥ ४६ ॥
आर्यधर्मं कलौ स्थाप्य नष्टभूतं स वै नृपः । त्यक्त्वा प्राणांश्च यज्ञांशे तेजस्तस्य समागमत् ॥ ४७ ॥
आन्ध्रदेशोद्भवो राजा सुगदो नाम वीर्यवान् । विना भूपं च तं देशं दृष्ट्वा राज्यमचीकरत् ॥ ४८ ॥
विंशदब्दं पदं तेन कर्मभूम्यां च सत्कृतम् । तदन्वये षष्टिनृपा बभूवुर्बहुमार्गिणः ॥ ४९ ॥
पुष्यमित्रगते राज्ये दशोत्तरशतत्रयम् । तस्मिन्काले लयं जग्मुश्चान्ध्रदेशनिवासिनः ॥ ५० ॥
शतार्द्धाब्दं ततो भूमिर्विना राज्ञा बभूव ह । तदा क्षुद्रा नरा लुब्धा लुण्ठिताश्चौरदारुणैः ॥ ५१ ॥
दारिद्रमगमन्घोरं विना स्वर्णं च भूरभूत् । पुनर्देवश्च भगवान्प्रार्थितस्तानुवाच ह ॥ ५२ ॥
देशे कौशलके जातः सूर्य्यांशाच्य महीपतिः । राक्षसारिरिति ख्यातो देवमार्गपरायणः ॥ ५३ ॥
ममाज्ञया स वै राजा भविष्यति महीतले । इत्युक्त्वान्तर्दधे विष्णुर्देवलोकानुपागमत् ॥ ५४ ॥
राक्षसारिमयोध्यायां स्थापयामासुरेव तम् । आन्ध्रराष्ट्रे च यद्द्रव्यं राक्षसैश्च समाहृतम् ॥ ५५ ॥
तद्द्रव्यं राक्षसाञ्जित्वा ग्रामे ग्रामे चकार सः । तारधातोरष्टमूल्यं सुवर्णं भुवि तत्कृतम् ॥ ५६ ॥
आरधा तोः शतं मूल्यं राजतं तेन वै कृतम् । ताम्रधातोः पञ्चमूल्यमारधातोश्च तत्कृतम् ॥ ५७ ॥
नागधातोः पञ्चमूल्यं भुवि तेनैव निर्मितम् । ताम्रं पवित्रमधिकं नागो वङ्गस्तथोत्तमः ॥ ५८ ॥
लौहधातोः शतं मूल्यं वङ्गोऽसौ तेन सत्कृतः । शतार्द्धाब्दं महीं भुक्त्वा सूर्यलोकमुपाययौ ॥ ५९ ॥
तदन्वये षष्टिनृपा जाता वेदपरायणाः । पुष्यमित्रगते राज्ये चाब्दे सप्तशते गते ॥ ६० ॥
कौशलान्वयसम्भूता भूपाः स्वर्गमुपाययुः । शतार्द्धाब्दं ततो भूमिर्मण्डलीकं नृपं विना ॥ ६१ ॥
क्षुद्रभूपाश्च बुभुजे देशे देशे च भार्गवः । ततो बैदरदेशीयो नाम्ना भूपो विशारदः ॥ ६२ ॥
आर्यदेशमुपागम्य लक्षसैन्यसमन्वितः । क्षुद्रभूपान्वशीकृत्य मण्डलीको बभूव ह ॥ ६३ ॥
नानाकलैश्च कर्माणि विचित्राणि महीतले । ग्रामे ग्रामे नराश्चकुर्वर्णसङ्करकारकाः ॥ ६४ ॥
ब्रह्मक्षत्रमयो वर्णो नाममात्रेण दृश्यते । वैश्यप्राया नरा आर्याः शूद्रप्रायाश्च कारिणः ॥ ६५ ॥
तद्राष्ट्रे मनुजाश्चासन्नाममात्रं सुरार्चकाः । षष्टिवर्षं पदं तेन कर्मभूम्यां च सत्कृतम् ॥ ६६ ॥
ततो नृपा महीं प्राप्ताः षट्सङ्ख्यास्तु तदन्वयाः । पुष्यमित्रगते राष्ट्रे शतषोडशहायनी ॥ ६७ ॥
वैदूरा निधनं जग्मुः कलिकाले भयानके । चतुश्शतानि वर्षाणि क्षुद्ररूपा च भूरभूत् ॥ ६८ ॥
तत्पश्चान्नैषधे राष्ट्रं कालमाली नृपोऽभवत् । क्षुद्रभूपान्वशीकृत्य स्वयं राजा बभूव वै ॥ ६९ ॥
यमाभूया भुवि त्वष्ट्रा नगरी यमुनातटे । निर्मिता योजनायातु कालकालेति विश्रुता ॥ ७० ॥
तत्रार्यदेश भूपानां पूज्यो राजा स चाभवत् । देवान्पितॄंस्तिरस्कृत्य प्रेतपूजां जने जने ॥ ७१ ॥
कालमाली च कृतवान्देशनैषधसंस्थितः । द्वात्रिंशद्वर्षराज्यं तद्बभूव जनपीडनम् ॥ ७२ ॥
तदन्वये षष्टिनृपा बभूवुः प्रेतपूजकाः । शताब्दांतमभूद्राज्यं तेषां नैषधदेशिनाम् ॥ ७३ ॥
सहस्राब्दं तु तत्पश्चात्क्षुद्रभूपा मही ह्यभूत् । सुरार्चनं वेदमार्गः श्रुतमात्रश्च दृश्यते ॥ ७४ ॥
पुष्यमित्रगते राज्ये चैकत्रिंशच्छते कलौ । द्वात्रिंशदुत्तरे चैव तदा देवाश्च दुःखिताः ॥ ७५ ॥
कृष्णचैतन्यमागम्य नत्वोचुर्वचनं प्रियम् । भगवन्कलिकालेऽद्य वर्णाश्चत्वारिभूतले १ ॥ ७६ ॥
भ्रष्टाचाराः प्रेतमयाः शतार्द्धाब्दप्रजीविनः । देवान्पितॄंस्तिरस्कृत्य पिशाचान्पूजयन्ति वै ॥ ७७ ॥
ग्रामे ग्रामे च कुघ्नानि पूजितानि नरैर्भुवि । दृश्यन्तेऽस्माभिरद्यैव दुःखिताश्च नरा भृशम् ॥ ७८ ॥
भूतप्रेतपिशाचाश्च डाकिनीशाकिनीगणाः । स्वपूजाभिर्मदान्धाश्च निन्दयन्ति सुरान्पितॄन् ॥ ७९ ॥
अतोऽस्मान्दुर्बलान्विद्धि सबलान्भूतनायकान् । कृपया पाहि नः स्वामिञ्छरणागतवत्सल ॥ ८० ॥
इति श्रुत्वा स यज्ञांशो नदीहोपवने स्थितः । नम्रभूतान्सुरान्प्राह मागधे तु महीपतिः ॥ ८१ ॥
पुरञ्जयो ब्रह्मपरस्तस्य पत्नी पुरञ्जनी । मदाज्ञया तयोः पुत्रो भविष्यति महाबलः ॥ ८२ ॥
विश्वस्फूर्जिरिति ख्यातो ब्रह्ममार्गपरो गुणी । इत्युक्तवचने तस्मिन्गर्भं धत्ते पुरञ्जनी ॥ ८३ ॥
दशमासान्तरे जातो विश्वस्फूर्जिर्महाबलः । जातमात्रे सुते तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥ ८४ ॥
पुष्यमित्रो यथा चासीद्वर्णधर्मप्रवर्तकः । तथायं बालको जातो ब्रह्ममार्गपरो बली ॥ ८५ ॥
करिष्यति परो वर्णान्कलिन्दयदुमद्रकान् । प्रजाश्च ब्रह्मभूयिष्ठाः स्थापयिष्यति दुर्मतिः ॥ ८६ ॥
वीर्यवान्क्षत्रमुत्साद्य पद्मवत्याः स वै पुरम् । इत्याकाशवचः श्रुत्वा स नृपस्तु पुरञ्जयः ॥ ८७ ॥
ददौ दानं क्षुधार्तेभ्योऽतिथिभ्यस्सपरिच्छदः । अष्टौ वर्षसहस्राणि चाष्टवर्षशतानि च ॥ ८८ ॥
कर्मभूम्यां कलौ प्राप्ते व्यतीतानि तदा मुने । विश्वस्फूर्जिर्नृपश्चासीन्महाबुद्धो महाबलः ॥ ८९ ॥
क्षुद्रभूपान्वशीकृत्य सर्ववर्णान्नरांस्तदा । स्थापयामास वै ब्रह्मे वर्णे ब्रह्मपरायणे ॥ ९० ॥
क्षत्रविट्च्छूद्रका वर्णाः पिशाचा वर्णसङ्कराः । गुरुण्डाद्यास्तथा म्लेच्छा ब्राह्मणास्ते बभूविरे ॥ ९१ ॥
सन्ध्यातर्पणदेवानां पूजादिविविधाः क्रियाः । चक्रुस्ते वेदविधिना तुल्यभोजनशीलिनः ॥ ९२ ॥
षष्टिवर्षं कृतं राज्यं तेन सम्यक्कृता मुने । तदन्वये नृपाश्चासन्सहस्रा भुवि विश्रुताः ॥ ९३ ॥
अयुताब्दान्तरे जाता ब्रह्ममार्गपरायणाः । तैश्च दत्तानि भागानि यज्ञमध्ये विधानतः ॥ ९४ ॥
दैत्येभ्यश्च सुरेभ्यश्च तुल्यरूपाणि चागमन् । विस्मिताश्च सुरास्सर्वे यज्ञांशं शरणं ययुः ॥ ९५ ॥
तदुक्तं कारणं ज्ञात्वा शक्रपुत्र उवाच तान् । वेदो नारायणः साक्षाद्विवेकी हंसरूपवान् ॥ ९६ ॥
नृणां च युगभेदेन वर्णभेदं चकार ह । तद्गुणो ब्राह्मणो वर्णः क्षत्रियस्तु रजोगुणः ॥ ९७ ॥
तमोगुणस्तथा वैश्यो गुणसाम्यात्तु शूद्रकः । तृप्तिं यान्ति पितुर्वृन्दा ब्राह्मणैः क्षत्रियैः सुराः ॥ ९८ ॥
वैश्यैश्च यक्षरक्षांसि क्षुद्रैर्दैत्याश्च दानवाः । एकवर्णे च चत्वारो वर्णाः कायस्थ एव सः ॥ ९९ ॥
भूतप्रेतपिशाचाद्याः कायस्थैस्तर्पितास्सदा । ब्रह्मवर्णे तु वर्णाश्च स्थिताश्चत्वारि साम्प्रतम् ॥ १०० ॥
ब्रह्मशङ्करवर्णोऽयं तेभ्यः पूर्वं हि दानवाः । अर्द्धतृप्ता भविष्यन्ति तत्पश्चात्स्वर्गवासिनः ॥ १०१ ॥
अतोऽहं च कलौ घोरे युष्मदर्थे महीतले । सौराष्टनृपतेर्गेहं स्वांशाद्यास्यामि भोः सुराः ॥ १०२ ॥
इत्युक्त्वा स च यज्ञांशः सोमनाथः कलैकया । नाम्ना बभूव तद्गेहे सौराष्ट्रनगरीस्थितः ॥ १०३ ॥
जित्वा भूपान्स्वयं राज्यं चकाराब्धितटे मुदा । क्षत्रवर्णमयी भूमिस्तदा जाता कलौ युगे ॥ १०४ ॥
सोमनाथः स वै यज्ञैः सुरान्सर्वानतर्पयत् । शताब्दं च कृतं राज्यं तेन देवप्रसादतः ॥ १०५ ॥
तस्य राज्यमयं संवदभवल्लोकविश्रुतम् । तदन्वये सार्द्धशतं भूपाश्चासन्सुरप्रियाः ॥ १०६ ॥
अयुताब्दान्तरे किञ्चिदधिके च सुखप्रदाः । कर्मभूम्यां कलौ प्राप्ते हायना अयुतत्रयम् ॥ १०७ ॥
व्यतीतं च ततो दैत्या दुःखिताः कलिमब्रुवन् । पुरास्समाभिः शताब्दं च तपसा वै महेश्वरः ॥ १०८ ॥
तुष्टीकृतस्तदास्मभ्यं भवान्दत्तो हितेन वै । अर्धभागं वज्रमयमर्धभागं च कोमलम् ॥ १०९ ॥
तवाङ्गं सुन्दरं देव कलेऽस्मान्रक्ष दुःखितान् । इति श्रुत्वा च स कलिर्देत्यपक्षविवर्द्धनः ॥ ११० ॥
स्वांशाज्जन्म कलौ प्राप्य गुर्जरे देशदारुणे । आभीरी सिंहिका नाम सिहमांसाशना खला ॥ १११ ॥
तस्या योनौ समागम्य राहुर्नाम स चाभवत् । यथा राहुर्नभोमार्गे दारुणो हि विधुन्तुदः ॥ ११२ ॥
तथा राहुः कलेरंशो भुवि जातः सुरन्तुदः । जातमात्रे सुते तस्मिन्भूमिकम्पो महानभूत् ॥ ११३ ॥
विपरीता ग्रहाः सर्वे जनयन्ति महद्भयम् । तद्भयात्सकला देवास्त्यक्त्वा मूर्तीः समन्ततः ॥ ११४ ॥
महेन्द्रं शरणं जग्मुः सुमेरुगिरिमूर्द्धनि । तदर्थे भगवाञ्छक्रस्तुष्टाव जगदम्बिकाम् ॥ ११५ ॥
कन्यामूर्तिमयी देवी सुरान्प्राह शिवङ्करी । ममाङ्गदर्शनाद्देवाः क्षुत्तृड्भ्यां च विना सदा ॥ ११६ ॥
भवध्वं च ततो यूयं मद्विलोकनतत्पराः । इति श्रुत्वा तु ते देवा हर्षिताः सम्बमूविरे ॥ ११७ ॥
आभीरीतनयो राहुः कृत्वा राज्यं शतं समाः । त्यक्त्वा प्राणान्कलौ लीनो बभूव मुनिसत्तम ॥ ११८ ॥
तदन्वये सार्द्धशतमयुताब्दान्तरेभवत् । महामदमतं घोरं चिरकालाद्विनाशितम् ॥ ११९ ॥
तैः पुनश्चोद्धृतं भूमौ सर्वे म्लेच्छा बभूविरे । न वेदाश्च न देवाश्च न वर्णाश्च कलौ युगे ॥ १२० ॥
दृश्यन्ते न च मर्यादा कलिकाले तदन्वये । द्विजशेषाः सहस्राश्च पुनरर्बुदमूर्द्धनि ॥ १२१ ॥
द्वादशाहं प्रयत्नेन देवानाराधितुं क्षमा । अर्बुदाच्च समुद्भूतो राजन्यः खड्गचर्मधृक् ॥ १२२ ॥
जित्वा म्लेच्छान्दुराधर्षान्नाम्ना चार्वबली ह्यभूत् । पञ्चयोजनमाना स भूमिरात्मविवृद्धये ॥ १२३ ॥
निर्मिता तेन शुद्धेन नाम्ना चार्वपुरी स्मृता । शनैः शनैरार्यकुलं पुनस्तत्र ववर्द्ध ह ॥ १२४ ॥
शतार्द्धाब्दं प्रयत्नेन तेन राज्यं महत्कृतम् । तदन्वये सार्द्धशतं नृपाश्चासंस्तदा मुने ॥ १२५ ॥
अयुताब्दान्तरे वीरा म्लेच्छमित्राश्च सङ्कराः । म्लेच्छकन्योद्वहा घोरा नाममात्रार्य्यमार्गगाः ॥ १२६ ॥
तदा मलयदेशस्थैर्म्लेच्छैर्लक्षप्रमाणकैः । आर्वुदार्यैः समं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ॥ १२७ ॥
वर्षमात्रान्तरे जित्वा मालवस्था महाबलाः । मण्डलीकपदातैश्च मुक्तमार्यैः समन्ततः ॥ १२८ ॥
चत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणि जगतीतले । म्लेच्छभूपाश्च शतशो बभूवुः स्वल्पजीविनः ॥ १२९ ॥
पंचविंशत्सहस्राणि तेषां संख्या च भूभुजाम् । ये तु पुण्या महीपालाः पूर्वजन्मतपोद्भवाः ॥ १३० ॥
तेषां लीला च मुनिभिः पुराणेषु प्रकीर्तिता । नानासंवत्कराः सर्वे पैशाचा धर्मदूषकाः ॥ १३१ ॥
नवत्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि कलौ युगे । जाता म्लेच्छमयी भूमिरलक्ष्मीस्तु जनेजने ॥ १३२ ॥
सूत उवाच । ततस्ते सकला दैत्याः कलिना च पुरस्कृताः । कृत्वा च जलयानानि हरिखण्डमुपाययुः ॥ १ ॥
मनुजा हरिखण्डे च देवतुल्या महाबलाः । अयुध्यंस्तान्महाशस्त्रैरयुताब्दप्रजीविनः ॥ २ ॥
दशवर्षान्तरे सर्वे मायायुद्धैः पराजिताः । महेन्द्रं शरणं जग्मुर्हरिखण्डनिवासिनः ॥ ३ ॥
तदा तु भगवाञ्छक्रो विश्वकर्माणमब्रवीत् । भ्रमिश्च नामयन्त्रोऽयं संस्थितः सप्तसिन्धुषु ॥ ४ ॥
त्वया विरचितस्तात तत्प्रभावान्नरा भुवि । अन्यखण्डे न गच्छन्ति स च यन्त्रस्तु मायिना ॥ ५ ॥
मयेन भ्रंशितो भ्रात्रा म्लेच्छैः सार्द्धं समन्ततः । सप्तद्वीपेषु यास्यन्ति मनुजा मम वैरिणः ॥ ६ ॥
अतो नः पाहि मर्यादां भूमध्ये भवता कृताम् । इति श्रुत्वा विश्वकर्मा दिव्ययन्त्रमचीकरत् ॥ ७ ॥
तेन यन्त्रप्रभावेन भ्रमितास्ते बभूविरे । भ्रमियन्त्रान्महावायुर्ज्जातो म्लेच्छविनाशकः ॥ ८ ॥
तद्वायोरभवत्पुत्रो वात्यो वात्यासमुद्भवः । दैत्ययक्षाँश्च पैशाचाञ्जित्वा ज्ञानमयो बली ॥ ९ ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रिवर्णास्तेन सत्कृताः । बलान्म्लेच्छान्वर्णमयान्कृत्वा वात्यो महाबलः ॥ १० ॥
शतार्द्धाब्दं मण्डलीकं पदं भुवि गृहीतवान् । तदन्वये सहस्राश्च नृपाश्चासन्कलौ युगे ॥ ११ ॥
वायुपक्षास्त्रिवर्णाढ्याः षोडशाब्दसहस्रके । वायोर्जातः स्वयं ब्रह्मा वायोर्जातः स वै हरिः ॥ १२ ॥
वायोर्जातो महादेवः सर्वं वायुमयं जगत् । विना वायुं मृताः सर्वे वायुना भुवि जीविनः ॥ १३ ॥
इति मत्वा तु ते लोका वायुं च समतर्पयन् । पुनस्तदा कलिर्घोरो दैत्यराजं बलिं प्रभुम् ॥ १४ ॥
नत्वा निवेदयामास दुःखितोऽभूत्तदा बलिः । वामनान्तिकमागम्य कलिमित्रेण संयुतः ॥ १५ ॥
नत्वोवाच स वै राजा देवदेवं जनार्दनम् । त्वया कलिः कृतो मह्यं प्रसन्नेन सुरोत्तम ॥ १६ ॥
वात्यैर्द्विजैः कर्मभूमेः कलिस्तु स निराकृतः । एकपादो व्यतीतोऽयं किञ्चिदूनं कलेः प्रभोः ॥ १७ ॥
मया सम्यक्तु वै भुक्ता भूमिर्देवेन्द्रमायया । सहस्राब्दं कलौ प्राप्ते मया भुक्तं महीतलम् ॥ १८ ॥
ततः सार्द्धं सहस्राब्दं देवैर्भुक्तं सुरस्थलम् । ततः पंचशतं वर्षं किञ्चिदधिकमेव च ॥ १९ ॥
मया भुक्ता कर्मभूमिः सर्वलोकस्य कारणात् । ततः सार्द्धं सहस्राब्दं देवैर्भुक्तेयमुत्तमा ॥ २० ॥
ततः सार्द्धसहस्राब्दं किञ्चिदूनं मया धृता । सार्द्धत्रिंशत्सहस्राब्दं देवैर्देत्यैस्तथा मही ॥ २१ ॥
भुक्ता दैत्यैः पुनर्देवैः तथा देवैश्च दानवैः ॥ २२ ॥