smcproject/ml-wiki-sentences huggingface dataset:
ബുദ്ധ വചനങ്ങൾ ചൈനീസ് ഭാഷയിലേക്ക് ആദ്യം വിവരത്തനം ചെയ്തവർ പാർത്തിയൻ ആയ (Ch: Anxi) ആൻ ഷിഗോ (c. 148 CE) അല്ലെങ്കിൽ ആൻ ഹുസാൻ, യെഷിക്കാരനായ കുഷാൻ ലോകാകേമ (c. 178 CE), സീ ക്യൂയൻ , സി യാ‍വോ , സോഗ്ദിയനായ (Ch: SuTe/粟特) കാങ്ങ് സേങ്ങ്കാ എന്നിവരാണ്.
ആദ്യ വിവർത്തനക്കാരിൽ ‍മുപ്പത്തിമൂന്ന് വിവർത്തനക്കരുടെ പേരുകൾ കണ്ടെടുത്തിട്ടുണ്ട്, മിക്കവരും മദ്ധ്യഏഷ്യയിൽ നിന്നുള്ളവരാണ്.
താരിം ബേസിനിൽ നിന്ന് കണ്ടെടുത്ത ചുവർചിത്രമെഴുത്ത് പ്രകാരം, മദ്ധ്യ കിഴക്കൻ ഏഷ്യൻ ബുദ്ധ സന്യാസികൾ പത്താം നൂറ്റാണ്ട് വരെ ശക്തമായ വ്യവഹാരങ്ങൾ നടത്തിപ്പോന്നിരുന്നു.
എന്നിരുന്നാലും ചൈനയുടെ സംസ്കാരത്തിന്റെ കാര്യമായ സ്വാധീനം ഇവയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു.
കൂടുതൽ വിവരങ്ങൾക്ക്: ദുഞുവാങ്ങ് , കോട്ടാൻ സാമ്രാജ്യം ചൈന
ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ട് സി.ഇ യിൽ ആണ് ബുദ്ധിസം ചൈനയിൽ എത്തിയത്.
അതിനു മുൻപും ഒരു ബുദ്ധ സന്യാസി അശോകന്റെ കാലയളവിൽ സന്ദർശിച്ചുവെന്നും ഐതിഹ്യങ്ങളുണ്ട്.
എട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ ബുദ്ധമതം അഭൂതപൂർവ്വമായ വളർച്ചക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു.
ഔദ്യോഗികമായി ക്രിസ്തുവർഷം 67ൽ ആണ് ചൈനയിൽ ബുദ്ധമതം വന്നത്.
രണ്ട് സന്യാസികളായ മോട്ടോണും ചുഫാർലാനും ആയിരുന്നു സന്ദർശകർ.
ക്രിസ്തുവർഷം 68ൽ, രാജാവിന്റെ പിന്തുണയോട് കൂടി, വെള്ള കുതിര എന്നറിയപ്പെടുന്ന ദേവാലയം രാജഭരണതിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ലുയാങ്ങിൽ പണികഴിപ്പിച്ചു (白馬寺).
ആ ദേവാലയം ഇപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു.
ആ നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനം, ഒരു സമ്പന്നമായ സമൂഹം പേങ്ങ്‌ചെങ്ങിൽ(ഇപ്പോഴത്തെ സുഹൌ , ഇയാങ്ങ്‌സു ) സ്ഥിതികൊണ്ടിരുന്നു.
ആദ്യത്തെ മാഹായാന പുസ്തകങ്ങൾ ചൈനീസ് ഭാഷയിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്തത് കുഷാന സന്യാസിയായി ലോകകസേമ ആയിരുന്നു.
ക്രിസ്തുവർഷം 178നും 189നു ഇടയിൽ ലുയാങ്ങിൽ വെച്ച്.
ചൈനയിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ബുദ്ധ ആദ്യകാല കരകൌശലങ്ങൾ മണി ട്രീയിലുള്ള ചെറിയ പ്രതിമകളാണ്, ഏകദേശം ക്രിസ്തുവർഷം 200ൽ, ഗാന്ധാരൻ രീതിയിൽ വരച്ച ചിത്രങ്ങളും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്: “ഇറക്കുമതി ചെയ്ത ചിത്രങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സിലാക്കാവുന്ന കാര്യം, പുതിയ സിദ്ധാന്തം വന്നത് ഗാന്ധാരയിൽ നിന്നുമാണെന്നാണ്. ഗാന്ധാരയുടെ പ്രത്യേകതയായിരുന്നു “മണി ട്രീ” പ്രതിമകൾ.
അവയിൽ ബുദ്ധനെ ഉയർന്ന നെറ്റിയും, ലംഭമായി ചീകിയ മുടിയും, മീശയും, സുഘടനയിൽ നെയ്ത വസ്ത്രവും, കൈ കടത്തുവാൻ സമാന്തരമായ കീറലും ഇവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
("Crossroads of Asia" p209)
ചൈനയിൽ ബുദ്ധമതം തഴച്ചത് താങ്ങ് വംശത്തിന്റെ ആദ്യകാലഘട്ടങ്ങളിലയിരുന്നു.
(618–907).
വിദേശ രാജ്യങ്ങളോടുള്ള് തുറന്ന സമീപനം ആ രാജവംശത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയായിരുന്നു.
ആ നാലാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ കാലഘട്ടം വരെ‍ ധാരാളം ചൈനീസ് ബുദ്ധ സന്യാസികൾ ഇന്ത്യയിലേക്ക് സഞ്ചരിച്ചിട്ടുണ്ട്.
താങ്ങ് തലസ്ഥാനമായ ഷാങ്ങ് ആൻ അന്നത്തെ ബുദ്ധ ചിന്തകളുടെ കേദാരമായിരുന്നു.
അവിടെനിന്നുമാണ് പിന്നീട് ബുദ്ധമതം കൊറിയയിലേക്കും കെന്റോഷിയിലെ ജപ്പാൻ വിദേശകാര്യാലയങ്ങളുടെ സഹായത്തോടു കൂടി ജപ്പാനിലേക്കും വ്യാപിച്ചത്.
എന്നിരുന്നാലും വിദേശ സ്വാധീനം താങ്ങ് രാജവംശത്തിന്റെ അവസാനത്തോട് കൂടി ദുഷ്പേരു സമ്പാദിച്ചു.
കൊല്ലവർഷം 845ൽ, താങ്ങ് ചക്രവർത്തി വു-സാങ്ങ് സ്വദേശിയായ താവൊ മതത്തിന്റെ വളർച്ചക്ക് എല്ലാ വിദേശ മതങ്ങളേയും ( ക്രിസ്ത്യൻ സ്റ്റോറിയൻ , സൊരാഷ്ട്ര്യൻ മതം , ബുദ്ധ മതം ) നിരോധിച്ചു.
പിന്നീടുള്ള കാലങ്ങളിൽ ചക്രവർത്തി ബുദ്ധ സന്യാസികളെ കൊന്നും പീഡിപ്പിച്ചും ആശ്രമങ്ങളും ആരാധനാലയങ്ങളും തകർത്തും ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ചിന്താധാരയുടെ സ്വാധീനം നശിപ്പിച്ചു.
പ്യുയർ ലാന്റും ചാൻ ബുദ്ധമതവും പിന്നീടും വളരെക്കാലും ദശാബ്ദങ്ങളോളം സമൃദ്ധമായി പ്രചരിച്ചു.
ചൈനയിൽ ചാൻ വ്യാപിച്ചത് സോങ്ങ് രാജവംശത്തിന്റെ(1127–1279),  കീഴിലായിരുന്നു.
ആ കാലങ്ങളിൽ ആശ്രമങ്ങളെല്ലം സംസ്ക്കാരത്തിന്റേയും വിദ്യയുടേയും മൂർത്തികേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു.
ഇന്ന്, ചൈനയിലാണ് ബുദ്ധമതത്തിന്റെ കലയും സംസ്കാരവും ഏറ്റവും കൂടുതൽ കാണപ്പെടുന്നത്.
യുനെസ്കോ വേൾഡ് ഹെറിറ്റേജ് സ്ഥലങ്ങളായ ഗാൻസു പ്രവിശ്യയുലുള്ള ദുൻഹുവാങ്ങ് മോഗാവൊ ഗുഹകൾ , ഹേനാൻ പ്രവിശ്യയിലുള്ള ലുയാങ്ങിലുള്ള ലോങ്ങ്‌മെൻ ഗ്രോട്ടോകൾ , ഷാൻഹി പ്രവിശ്യയിലുള്ള ദാതോങ്ങിനടുത്തുള്ള യുങ്ങ്‌ഗാങ്ങ് ഗ്രോട്ടോകൾ , ദാസു പാറയിലുള്ള ചിത്രരചനകൾ - ഇവയെല്ലാം ലോകപ്രശസ്ത ബുദ്ധവിഹാരകേന്ദ്രങ്ങളാണ്.
ദി ലേഷാൻ ജയന്റ് ബുധൻ , താങ്ങ് രാജവംശത്തിൽ എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഒരു പാറയിൽ നിന്ന് കൊത്തിയെടുത്തതാണ് ഇന്ന് ലോകത്തെ ഏറ്റവും വലിയ കല്ലിൽ കൊത്തിയ ശില്പം.
കൊറിയ
ക്രിസ്തുവർഷം 372ൽ ചൈനയുടെ സ്ഥാനപതി കൊറിയയുടെ ഗുഗോയോ രാജാവിനെ സന്ദർശിച്ചപ്പോൾ ബുധന്റെ ചിത്രങ്ങളുടേ പുസ്തകങ്ങളും കൊണ്ട് വന്നു.
അങ്ങനെ കൊറിയയിലും ബുദ്ധമതം പ്രചരിച്ചു, ഏഴാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ പ്രത്യേകിച്ചു സെൻ ബുദ്ധമതം .
1392-ലെ കൺഫ്യൂഷൻ യി രാജവംശത്തിന്റെ വരവോട് കൂടി, ബുധമതത്തിനെതിരായ നിലപാടുകൾ കാരണം ബുദ്ധമതം മുഴുവനായും കൊറിയയിൽ നിന്ന് തുടച്ചുനീക്കപ്പെട്ടു.
സെൻ മൂവ്മെന്റാണ് കുറച്ചെങ്കിലും ബാക്കിയുള്ളത്.
ജപ്പാനിൽ ബുദ്ധമതം വന്നത് ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കൊറിയയിൽ നിന്ന് സന്യാസികൾ ചിത്രങ്ങളും ലിഖിതങ്ങളുമായി  ജപ്പാനിലെ ദ്വീപുകളിൽ സഞ്ചരിച്ച് പ്രചരിപ്പിച്ചതോട് കൂടിയാണ്.
ജപ്പാനിലെ ഔദ്യോഗികമായ മതമായി ബുദ്ധമതം അതിനടുത്ത നൂറ്റാണ്ടിൽ പ്രഘ്യാപിക്കപ്പെട്ടു.
ആ കാലങ്ങളിൽ ഇന്ത്യയിൽ ബുദ്ധമതം തുടച്ചുനീക്കപ്പെടുമ്പോഴും മദ്ധ്യ ഏഷയിലും ചൈനയിലും അത് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുമ്പോഴും സിൽക് റോഡിന്റെ അവസാനത്തിലായതുകൊണ്ട് ജപ്പാനിൽ ബുദ്ധമതം സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.
ക്രിസ്തുവർഷം 710ൽ അനേകം അമ്പലങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും തലസ്ഥാനമായ നാറയിൽ പണികഴിക്കപ്പെട്ടു.
അവയിൽ പ്രധാനം അഞ്ചുനിലയുള്ള പഗോഡായും ഹൊറ്യു-ജി യിലെ സ്വർണ ഹാളും (Golden Hall of the Hōryū-ji) കൊഫ്കു-ജി അമ്പലവുമാണ്(Kōfuku-ji temple).
അനേകമായിരം ചിത്രങ്ങളും പ്രതിമകളും അന്നത്തെ ഭരണാധിപന്മാരുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽ ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടു.
പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നാറ , ഹേൻ , കമകുറാ എന്നിവരുടെ കാലങ്ങളിൽ ജപ്പാനിലെ ബുധ കലരൂപങ്ങൾ വളരെ സമ്പന്നമായിരുന്നു.
പന്ത്രണ്ടാം പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, ഡോജെനും ഐസായിയുടേയും ചൈനയിൽ നിന്നുള്ള തിരിച്ചു വരവ് വഴി സെൻ കലകൾ വികസിക്കുകയും ചെയ്തു.
സെൻ കലകളുടെ പ്രത്യേകതകളായ ചിത്രങ്ങളും( സുമ്-ഇ , എൻസൊ), കവിതകളും ( ഹൈക്കു ), ലോകത്തിന്റെ സത്യസന്ധമായ സത്ത അവയുടെ അനുഭാവ്യചിത്രീകരണത്തിലൂടെയും അലങ്കാരമില്ലാത്ത പദങ്ങളിലൂടേയും വരച്ചു കാട്ടി.
ഉദ്ബോധനത്തിനുവേണ്ടിയൂള്ള തിരച്ചിലിൽ മറ്റു കലാരൂപങ്ങളാ‍ായ ചാന്യു ചായ ചടങ്ങുകളും ഇകിബാനാ പൂക്കൂട കെട്ടൽ തുടങ്ങിയവയും വികസിച്ചു.
ഈ പരിണാമത്തിൽ എന്ത് മനുഷ്യ ക്രിയയും ഒരു കലാരൂപമായി  വിശേഷിപ്പിച്ചു പോന്നു.
അവയിൽ യുദ്ധമുറകൾക്കാണ് കലാരൂപത്തിന്റെ സവിശേഷതയായി വ്യപിച്ചത്.
ഇന്നും ജപ്പാനിൽ ബുധമതം നിലനിൽക്കുന്നു.
80,000 ബുദ്ധ അമ്പലങ്ങൾ ഇന്നും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
തെക്കു‍കിഴക്കൻ ഏഷ്യ
ഒന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, പട്ടുനൂൽ പാതയിലൂടെയുള്ള വ്യാപരബന്ധങ്ങൾ മദ്ധ്യ-കിഴക്കൻ പാർത്തിയൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഉയർച്ച കാരണം നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
പാർത്തിയൻ സാമ്രാജ്യം റോമൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ബദ്ധശത്രുവായിരുന്നു.
ആ കാലങ്ങളിൽ തന്നെ റോമാക്കാർ കൂടുതൽ ധനികരും മേന്മകൂടിയ ഏഷ്യൻ സുഖഭോഗവസ്തുക്കളിൽ ആകൃഷ്ടരും ആയിത്തീർന്നു.
ഈ കാരണം കൊണ്ട് മെഡിറ്ററനേനിയനും ചൈനയും , ഇന്ത്യയെ നടുക്കായി വെച്ച് കടലിലൂടെയുള്ള വ്യാപരങ്ങൾ തുടർന്നുപോന്നു.
ആ കാലം മുതൽക്കേ, വ്യാപാര ബന്ധങ്ങളിലൂടേയും, വാണിജ്യ സ്ഥാപനങ്ങളിലൂടേയു, രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളിലൂടേയും ഇന്ത്യ കാര്യമായി തന്നെ തെക്കൻകിഴക്കൻ ഏഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളെ സ്വാധീനിച്ചു തുടങ്ങിയിരുന്നു.
വ്യാപാരവഴികൾ ഇന്ത്യയെ തെക്കൻ ബർമ്മയുമായും, മദ്ധ്യ - തെക്കൻ സിയാമുമായും , ലോവർ കമ്പോഡിയയുമായും , തെക്കൻ വിയറ്റ്നാമുമായും , മറ്റനേകം തീരപ്രദേശ പട്ടണങ്ങളുമായും ബന്ധിപ്പിച്ചുപോന്നു.
ആയിരം വർഷങ്ങളിൽ കൂടുതൽ, ഇന്ത്യയുടെ സ്വാധീനം നിമിത്തം ഈ രാജ്യങ്ങളിലെല്ലാം ഒരു സാ‍സ്കാരിക സമത്വം നിലനിന്നു പോന്നു.
ഭാരതീയ ലിപികളായ പാലിയും , സംസ്കൃതവും , അതിന്റെ കൂടെ തെറാവട , മഹയാന ബുദ്ധമതം , ബ്രാഹമണത്വം , ഹിന്ദുമതം എന്നിവ നേരിട്ടും രാമായണം , മഹാഭാരതം തുടങ്ങിയ വേദപുസ്തകങ്ങൾ വഴിയും പ്രചരിച്ചു.
അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ, തെക്കൻകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ വളരെ ശക്തമായ സാമ്രാജ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു.
ബുദ്ധ വാസ്തുവിദ്യയും കലാരൂപങ്ങളും ഈ കാലത്ത് വളരെയധികം ശക്തിപ്രാപിച്ചിരുന്നു.
പ്രധാനമായി ബുദ്ധ മതത്തിന്റെ സ്വാധീനം ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ നിന്നും കടൽ വഴി വന്നതുകൊണ്ട് ഈ രാജ്യങ്ങളിലെല്ലാം മഹായാന ബുദ്ധമതമാണ് പ്രചരിച്ചു വന്നത്.
തെക്ക് ഉണ്ടായിരുന്ന ശ്രീ വിജയ സാമ്രാജ്യവും , വടക്ക് ഉണ്ടായിരുന്നു ഖെമർ സാമ്രാജ്യവും ഈ രാജ്യങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കാൻ മത്സരിച്ചിരുന്നു.
തത്ഫലമായി ഉത്ഭവിച്ച കലയാണ് മഹായാന സർവ്വദേവതാക്ഷേതമായ ഭോദിസ്തവായിൽ പ്രകടിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്.
വിയറ്റ്നാമിലെ ബുദ്ധമതം എന്നു വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത് ആദ്യം ഇന്ത്യയിൽ നിന്നും എത്തി പ്രചാരത്തിലാവുകയും പിന്നീട്‌ ചൈനയിലെ ബുദ്ധമതത്താൽ പകരം വെക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത, ആ രാജ്യത്തിന്റെ നാലതിരുകൾക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങുന്ന ബുദ്ധമതത്തെയാണ്.
വിയറ്റ്നാമിലെ ബുദ്ധമതം അതിന്റെ പല സ്വഭാവവിശേഷതകളാലും മറ്റ് രാജ്യങ്ങളിൽ അചരിക്കപ്പെടുന്ന ബുദ്ധമതത്തിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമാണ്.
വിയറ്റ്നാമിലെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള മതം ബുദ്ധമതമാണ്.
92 ശതമാനത്തോളം വിയറ്റ്നാം ജനത ബുദ്ധമത വിശ്വാസികളാണ്.
ആ രാജ്യത്തെ മൂന്ന്‌ ലക്ഷത്തോളം പേർ ബുദ്ധമതം ആചരിക്കുന്നു.
ബുദ്ധമതത്തിന്റേതായ അചാരങ്ങളിൽ പങ്കെടുക്കുകയും ആരാധനാലയങ്ങൾ സ്ഥിരമായി സന്ദർശിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവരുടെ എണ്ണം ഏതാണ്ട്‌ മുപ്പതു ലക്ഷം വരും.
ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ജനങ്ങൾ ഈ മതത്തിന്റെ ആശയങ്ങളാൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളവരാണ്.
രൂപവത്കരണവും പ്രചാരവും
ക്രിസ്തുവർഷാരംഭത്തോടുകൂടിത്തന്നെ ബുദ്ധമതം വിയറ്റ്നാമിൽ എത്തിയിരുന്നു.
ഇതിഹാസപുരുഷനായ ചു ദോങ് തു ഒരു ഇന്ത്യൻ സന്യാസിയിൽ നിന്നും ബുദ്ധമതം പഠിച്ചതോടെയാണ് ഇതിന്റെ തുടക്കം.
ബാക് നിൻ പ്രവിശ്യയിലെ ഗിയാവോ ചി യുടെ തലസ്ഥാനമായ ലുയ് ലൌ പെട്ടെന്നു തന്നെ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രമായി മാറി.
താച്‌ ക്വാങ്ങ്  ഫടിനേയും മാൻ നുവോങ്ങ് ഫട് മാവോവിനെയും കുറിച്ചുള്ള ഐതിഹ്യങ്ങൾ ക്സൂദ്രയുടെ അനുശാസനങ്ങളിൽ 168-169 വർഷം മുതൽ കാണാം.
ഇന്ത്യയിൽനിന്നാണ് ബുദ്ധമതം എത്തിയത് എന്നതുകൊണ്ടു തന്നെ ബുദ്ധ എന്ന പദം ബുട് എന്ന പേരിൽ വിയറ്റ്നാമിൽ പ്രചാരത്തിലായി.
ഇപ്പോഴും പല നാടോടിക്കഥകളിലും ഈ പദം ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്.
അക്കാലഘട്ടത്തിൽ തേരവാദ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനം വിയറ്റ്നാം ബുദ്ധമതത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്നകൊണ്ട് ബുദ്ധൻ നല്ല മനുഷ്യരെ സഹായിക്കുകയും ചീത്ത വ്യക്തികളെ ശിക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദേവനായാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്.
നാല്, അഞ്ച് നൂറ്റാണ്ടോടുകൂടി ചൈനയിലെ മഹായാന ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനം വർദ്ധിച്ചതോടെ, ബുട് എന്ന പദത്തിന് അതിന്റെ ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അർത്ഥം നഷ്ടമാവുകയും അതിനു പകരമായി ബുദ്ധ എന്നതിന്റെ ചൈനീസ് ഉച്ചാരണമായ ഫട്  എന്ന പദം പ്രചാരത്തിലാവുകയും ചെയ്തു.
ആദ്യം മുതലേ വിയറ്റ്നാമിൽ ബുദ്ധമതം സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിരുന്നു.
ക്രിസ്തുവർഷം 554ൽ രാജാവായ ലി നാം ദേ ,  “ലി എന്ന ബുദ്ധമതാനുയായി“ എന്നർത്ഥം വരുന്ന ലി ഫട് തു എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു.
ലി, ട്രാൻ രാജവംശങ്ങളിൽ ബുദ്ധമതം പെട്ടെന്നു തന്നെ വികാസം പ്രാപിക്കുകയും ജീവിതത്തിനെ സമസ്ത മണ്ഡലങ്ങളേയും സ്വാധീനിക്കുകയും ഔദ്യോഗിക മതമായി അറിയപ്പെടുകയും ചെയ്തു.
ലെ രാജവംശത്തോടുകൂടി കൺഫ്യൂഷ്യനിസം ബുദ്ധമതത്തെ പിന്തള്ളുകയും ഔദ്യോഗികമതമായി മാറുകയും ചെയ്തു.
അതിനെ തുടർന്ന് ബുദ്ധമതം ക്ഷയോന്മുഖമായ ഒരു കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, ക്വാങ്ങ് ട്രങ്ങ് രാജാവ് ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചും, പുതുക്കിപ്പണിതും ബുദ്ധമതത്തെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമം നടത്തി.
എങ്കിലും തന്റെ ലക്ഷ്യം സാധിക്കുന്നതിനു മുൻപെ അദ്ദേഹം അന്തരിച്ചു.
പാശ്ചാത്യവൽക്കരണത്തിന്റെ എല്ലാ സ്വാധീനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബുദ്ധമതത്തിന് വിയറ്റ്നാമിൽ ഒരു പുനരുദ്ധാരണം ഉണ്ടായി.
ഇതിന്റെ തുടക്കം തെക്കൻ വിയറ്റ്നാമിലെ നഗരങ്ങളിലായിരുന്നു.
ബുദ്ധസന്യാസികളായ ഖാൻ ഹോയുടേയും തീൻ ചിയുവിന്റെയും സംഭാവനകളാണ് ഇതിനു പിന്നിൽ.
ചുരുക്കത്തിൽ വിയറ്റ്നാം ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തെ നാലു കാലഘട്ടങ്ങളായി ഭാഗിക്കാം.
ക്രിസ്തുവർഷാരംഭം തുടങ്ങി ചൈനീസ് ആധിപത്ത്യത്തിന്റെ അവസാനം വരെയുള്ള രൂപവത്കരണത്തിന്റേയും വികാസത്തിന്റേയുമായ കാലഘട്ടം സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുശേഷം ബുദ്ധമതം അതിന്റെ ഉച്ചസ്ഥായിയിൽ എത്തിയ അടുത്ത കാലഘട്ടം (ദൈ വിയറ്റ്)ലെ രാജവംശത്തിൽ തുടങ്ങി പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള ക്ഷയോന്മുഖമായ കാലഘട്ടം ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ ഇന്നോളമുള്ള പുനരുത്ഥാനത്തിന്റേതായ കാലഘട്ടം.
ഇന്ന് ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള മഹായാന ബുദ്ധമതത്തിലെ മൂന്ന്‌ ചിന്താരീതികൾ വിയറ്റ്നാമിൽ എത്തപ്പെട്ടു.
സെൻ ബുദ്ധമതം, പവിത്രലോക ബുദ്ധമതം, വജ്രായന ബുദ്ധമതം എന്നിവയാണവ.
സെൻ ബുദ്ധമതം തീൻ എന്ന് വിയറ്റ്നാമിൽ അറിയപ്പെടുന്ന സെൻ ബുദ്ധമതം ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇന്ത്യൻ സന്യാസിയാ ബോധിധർമ്മൻ സ്ഥാപിച്ച ഒരു ബുദ്ധമത ശാഖയാണ്.
സെൻ എന്നത്  ആധുനിക ചൈനീസ് ഭാഷയിൽ   ചാൻ എന്ന്  ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്ന അക്ഷരത്തിന്റെ ജപ്പാനീസ് ഉച്ചാരണമാണ്.
ധ്യാനം എന്ന അർത്ഥം വരുന്ന സംസ്കൃതത്തിലെ ധ്യാന ( പാലി ഭാഷയിലെ ഝാന) എന്ന വാക്കാണ് ഇതിന്റെ മൂലരൂപം.
വിയറ്റ്നാമിലെ ബുദ്ധമത ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യ സെൻ ശാഖ സ്ഥാപിച്ചത് വിനിറ്റാരുകി എന്ന സന്യാസിയാണ്.
അദ്ദേഹം  ഇന്ത്യയിൽ നിന്നും ചൈനയിലേക്കും തുടർന്ന് ക്രിസ്തുവർഷം 580ൽ  വിയറ്റ്നാമിലേക്കും എത്തുകയായിരുന്നു.
ശ്രീവിജയ സാമ്രാജ്യം(5-15 നൂറ്റാണ്ട്‌)
ഇന്തോനേഷ്യയിലെ സുമാത്രയിലെ പാലെംബാങ്ങ് കേന്ദ്രമായ ശ്രീവിജയ എന്ന കടലോര സാമ്രാജ്യം ശൈലേന്ദ്ര രാജാക്കന്മാരുടെ ഭരണകാലയളവിൽ മഹായാന , വജ്രായന ബുദ്ധമതം സ്വീകരിച്ചു.
പാലെംബാങ്ങ് ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ഒരു മഹത്തായ കേന്ദ്രമായിരുന്നുവെന്നും അവിടത്തെ ചക്രവർത്തി തന്റെ സദസ്സിൽ ആയിരത്തോളം സന്യാസിമാരെ നിലനിർത്തിയിരുന്നുവെന്നും യിജിങ്ങ് വിശദീകരിക്കുന്നു.
മതപ്രചാരകനായി ടിബറ്റിലേക്ക് പോകുന്നതിനു മുൻപ് അതീഷ പാലെംബാങ്ങിൽ പഠനം നടത്തിയിരുന്നു.
തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ തങ്ങളുടെ സാമ്രാജ്യം വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം ശ്രീവിജയ സാമ്രാജ്യം ബുദ്ധമതകലകളേയും പ്രചരിപ്പിച്ചു.
ആ പ്രദേശങ്ങളിൽ വ്യാപകമായി കാണപ്പെടുന്ന, ഇക്കാലയളവിൽ സ്ഥാപിച്ച ബോധിസത്വന്റെ പ്രതിമകളിലെല്ലാം തന്നെ  സാങ്കേതികത്തികവിന്റേയും  സൗകുമാര്യത്തിന്റേയും ശക്തമായ സ്വഭാവസവിശേഷതകൾ കാണാം.
ജാവയിൽ ക്രിസ്തുവർഷം 780ൽ നിർമ്മിച്ച, ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ബുദ്ധമത വിഹാരമായ  ബോറൊബുദൂറിലെ ക്ഷേത്രത്തിൽ വളരെ മികച്ചതായ വാസ്തുശില്പാവശിഷ്ടങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്.
ഇവിടെ ആസനസ്ഥനായ ബുദ്ധന്റെ 505 വിഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ട്.
ഭാരതത്തിലെ ചോള രാജാക്കന്മാരുമായുള്ള സംഘർഷത്തെത്തുടർന്ന് ശ്രീവിജയ സാമ്രാജ്യം ക്ഷയിക്കാൻ തുടങ്ങുകയും പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടോടെ ഇസ്ലാമിക ഭരണത്തിന്റെ വികാസത്തോടേ തകരുകയും ചെയ്തു.
ഖെമർ (Khmer)സാമ്രാജ്യം (9-13 നൂറ്റാണ്ട്‌)
പിന്നീട്‌, ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടുവരെ മഹായാന ബുദ്ധമതവും ഖെമർ സാമ്രാജ്യവും തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യൻ അർദ്ധദ്വീപിൽ ആധിപത്യം ചെലുത്തി.
ഖെമർ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കീഴിൽ കംബോഡിയയിലും സമീപസ്ഥമായ തായ്‌ലാൻഡിലും 900 ബുദ്ധമത ക്ഷേത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.
അങ്കോർ ആയിരുന്നു ഈ വികാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.
ഒരു ദശലക്ഷത്തോളം നാഗരികർക്ക് ജീവിക്കുവാനുതകുന്ന ഒരു നഗരവ്യവസ്ഥയും  ഒരു ക്ഷേത്രസമുച്ചയവും ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
മഹാന്മാരായ ഖെമർ രാജാക്കന്മാരിൽ ഒരാളായ ജയവർമ്മൻ ഏഴാമൻ (കൃ.വ.1181-1219) അങ്കോർ തോമിലും ബയോനിലും വലിയ ബുദ്ധമത സങ്കേതങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു.
പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബുദ്ധമതത്തിന് ഭാരതത്തിൽ ഉണ്ടായ തകർച്ചയെത്തുടർന്ന്‌  തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിൽ ‍മഹായാന ബുദ്ധമതത്തിനും തകർച്ച ഉണ്ടാവുകയും ശ്രീലങ്കയിൽ നിന്നുള്ള തേരവാദ ബുദ്ധമതം പകരമായി വരുകയും ചെയ്തു.
വജ്രയാനത്തിന്റെ ഉദയം (ക്രിസ്തുവർഷം അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ട്)
താന്ത്രികബുദ്ധമതം എന്നുകൂടി അറിയപ്പെടുന്ന വജ്രയാന ബുദ്ധമതം ക്രിസ്തുവർഷം അഞ്ചും ഏഴും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിടയിൽ പൂർവേന്ത്യയിലാണ്‌ രൂപമെടുത്തത്‌.
മഹായാന ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ഒരു ഉപവിഭാഗമായോ സ്വന്തം നിലയിൽതന്നെ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ മൂന്നാമതൊരു യാനം (വാച്യാർത്ഥത്തിൽ വാഹനം) ആയോ ഇതിനെ കരുതുന്നവരുണ്ട്‌.
മഹായാനത്തെ അപേക്ഷിച്ച്‌ വജ്രയാനം വ്യതിരിക്തതയുള്ള ദാർശനിക കാഴ്ച്ചപ്പാടുകളൊന്നും അവതരിപ്പിക്കുന്നില്ല.
പ്രതിബിംബധ്യാനവും യോഗാഭ്യാസവും പോലെയുള്ള പുതിയ പ്രായോഗിക ഉപാധികൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതിലാണ്‌ വജ്രയാനം മഹായാനത്തിൽ നിന്ന് വിഭിന്നമാകുന്നത്‌.
അക്കാര്യം പരിഗണിച്ചാൽ മഹായാനത്തിന്റെ ഉപവിഭാഗമായി വജ്രയാനത്തെ കരുതാവുന്നതാണ്‌.
മന്ത്രോച്ചാരണം,യോഗാഭ്യാസം, ഹോമങ്ങൾ മുതലായ കാര്യങ്ങളിൽ ഹിന്ദുമതത്തിലെ താന്ത്രികവിഭാഗത്തോട്‌ അടുപ്പമുള്ളതാണ്‌ താന്ത്രികബുദ്ധമതം.
പദ്‌മസംഭവൻ ആണ്‌ ഈ വിഭാഗത്തിന്റെ ഉപജ്ഞാതാവ്‌.
സമൂഹത്തിന്റെ മുഖ്യധാരയിൽ നിന്നൊഴിഞ്ഞ്‌ വനവാസികളായ മഹാസിദ്ധർ ആയിരുന്നു വജ്രയാനത്തിന്റെ ആദിമപ്രയോക്താക്കൾ.
എന്നാൽ ക്രിസ്തുവർഷം ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടോടുകൂടി നളന്ദയും വിക്രമശിലയും പോലെ മഹായാനസന്യാസികൾ നടത്തിവന്ന സർവകലാശാലകളിൽ വജ്രയാനത്തിന്‌ അംഗീകാരം ലഭിച്ചു.
പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മുസ്ലീം ആക്രമണത്തിൽ ഇന്ത്യയിലെ മറ്റ്‌ ഭൂരിഭാഗം ബുദ്ധമത വിഭാഗങ്ങളെയും പോലെ വജ്രയാനവിഭാഗവും നാമാവശേഷമായി.
എന്നാൽ ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടുമുതൽ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ട്‌ വരെയുള്ളകാലത്ത്‌ തിബറ്റിലേക്ക്‌ പൂർണ്ണരൂപത്തിൽതന്നെ വേരുറപ്പിച്ച വജ്രയാനവിഭാഗം ഇപ്പോഴും അവിടുത്തെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ബുദ്ധമതവിഭാഗമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ജപ്പാനിലും ഭാഗികമായി വേരോട്ടം ലഭിച്ച വജ്രയാനം അവിടെ ഷിൻഗോൺ ബുദ്ധമതമായി രൂപാന്തരം പ്രാപിച്ചു.
ഥേർവാദ നവോത്ഥാനം (ക്രിസ്തുവർഷം പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ) ക്രിസ്തുവർഷം പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ ഥേർവാദ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ വളർച്ച.
പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടു മുതൽ ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ നടന്ന ഇസ്ലാമിക അധിനിവേശങ്ങൾ ഇന്ത്യയിലും തെക്കു കിഴക്കൻ ഏഷ്യയിലും മഹായാന ബുദ്ധമതത്തിന്റെ അവസാനം കുറിച്ചു.
ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിലൂടെയുള്ള പാശ്ചാത്യ വാണിജ്യ മാർഗങ്ങളെല്ലാം അടയ്ക്കപ്പെടുകയും പുതിയ വാണിജ്യ മാർഗങ്ങൾ മധ്യേഷ്യ , ശ്രീലങ്ക , ചൈന എന്നിവിടങ്ങളിൽ രൂപവത്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.
ഇത് ശ്രീലങ്കയിൽ പ്രചാരത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഥേർവാദ ബുദ്ധമതം (പാലി നിയമപ്രകാരമുള്ളത്) പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടോടെ ഇവിടങ്ങളിൽ വ്യാപിക്കപ്പെടാൻ കാരണമായിത്തീർന്നു.
ബർമ്മ സാമ്രാജ്യത്തിന്  തുടക്കമിട്ട അനവരാട്ട രാജാവ്(1044-1077), രാജ്യത്തെ ഏകീകരിക്കുകയും തെറവാഡ ബുദ്ധവിശ്വാസം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.
പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിനും പതിമൂന്നാം നൂറ്റണ്ടിനും ഇടയ്യ്ക്ക് ബർമ്മയുടെ തലസ്ഥനാമായിരുന്ന പഗാനില് ആയിരക്കണക്കിന് ബുദ്ധവിഹാരങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതിന് ഇത് തുടക്കമിട്ടു.
തായ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഉദയാത്തോടേയും, ക്രിസ്തുവർഷം 1287 -ൽ തലസ്ഥാനമായ പഗാന് മംഗോളിയർ പിടിച്ചെടുത്തതോടെയും ബർമ്മ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ശക്തിയുടെ പ്രഭ കുറഞ്ഞു, പക്ഷേ ഥേർവാദ ബുദ്ധവിശ്വാസം ബർമ്മയിലെ പ്രധാന മതമായി നിലകൊണ്ടു.
അത് ഇപ്പോഴും അങ്ങനെ തന്നെ തുടരുന്നു.
ക്രിസ്തുവർഷം ഏതാണ്ട് 1260ൽ നിലവിൽ വന്ന തായ് സാമ്രാജ്യമായ സുഖൊതൈയും തേരവാദ ബുദ്ധമതം സ്വീകരിച്ചു.
അയുതായ കാലഘത്തത്തോടുകൂടി (14 മുതൽ 18 വരെ നൂറ്റാണ്ടുകൾ) ഥേർവാദ ബുദ്ധമതം ഒന്നു കൂടി പ്രബലമാവുകയും തായ് സമൂഹത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകം ആവുകയും ചെയ്തു.
പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഥേർവാദ ബുദ്ധ മതം കരമേഖലകളായ ലാവോസിലേക്കും കംബോഡിയയിലേക്കും വ്യാപിച്ചു.
എങ്കിലും, തീരപ്രദേശങ്ങലിലും ദ്വീപസമൂഹങ്ങളിലും ഇസ്ലാം മതത്തിന്റെ സ്വാധീനം കൂടുതൽ ശക്തമായിരുന്നു.
അത് മലേഷ്യ, ഇൻഡോനേഷ്യ തുടങ്ങിയിടങ്ങളിലേക്കും ദക്ഷിണ ഫിലിപ്പൈൻസ് വരെയുള്ള ദ്വീപസമൂഹങ്ങളിലേക്കും വ്യാപിച്ചു.
എങ്കിലും “1965ലെ സെപ്റ്റംബർ 30 കൊലപാതകങ്ങൾ” എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന, കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയാൽ നടത്തപ്പെട്ടത് എന്ന്‌ ആരോപമണമുള്ള രക്തരൂഷിതങ്ങളായ സംഭവങ്ങളെ ത്തുടർന്ന് 1966ൽ അധികാരത്തിൽ വന്ന സുഹാർത്തോയുടെ കാലത്തോടെ ബുദ്ധമതത്തിന് ഇൻഡോനേഷ്യയിൽ എടുത്തുപറയത്തക്കതായ നവോത്ഥാനം ഉണ്ടായി.
ഇതിനുള്ള ഭാഗികമായ കാരണം രാജ്യത്തിലെ എല്ലാ ജനങ്ങളും ഇസ്ലാം, പ്രൊട്ടസ്റ്റന്റ്, കത്തോലിക്ക, ഹിന്ദു,  ബുദ്ധമതങ്ങളിലേതെങ്കിലും ഒന്ന്‌ സ്വീകരിച്ചുകൊള്ളണം എന്ന സുഹാർത്തോയുടെ പുത്തൻ ശാസനയായിരുന്നു.
ഏതാണ്ട് ഒരു കോടിയോളം ബുദ്ധമതവിശ്വാസികൾ ഇന്ന് ഇൻഡോനേഷ്യയിൽ ഉണ്ടെന്ന് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ഇതിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം ചൈനീസ് വംശജരാണ്.
പാശ്ചാത്യ ലോകത്തുള്ള ബുദ്ധമതത്തിന്റെ വികാസം
ഗ്രീക്-ബുദ്ധ ചിത്രകലയിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ട പടിഞ്ഞാറും ബുദ്ധിസവും തമ്മിലുള്ള വിശിഷ്ടമായ ഏറ്റുമുട്ടലുകൾ‌ക്ക് ശേഷം ബുദ്ധമതത്തെ കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങളും ഐതിഹ്യങ്ങളും പടിഞ്ഞാറിലേക്ക് ഇടക്കിടക്ക് വന്നുകൊണ്ടിരുന്നു.
എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, ജാതക ബുദ്ധ കഥകൾ 'കൈലാഗും ദാംനാഗുമയി' ആയി അറബിയിലേക്കും സിറിയക്കിലേക്കും തർജമ ചെയ്യപ്പെട്ടു.
ബുദ്ധന്റെ ജീവിതത്തെ കുറിച്ചുള്ള ഒരു വിവരണം ദമാസ്കസ്സിലെ ജോൺ ഗ്രീക്കിലേക്ക് വിവർ‌ത്തനം ചെയ്യുകയും അത് 'ബർലാമിന്റേയും ജോസഫിന്റേയും' കഥകളായി ക്രിസ്ത്യാനികൾ‌ക്കിടയിൽ വ്യാപകമായി പ്രചരിക്കുകയും ചെയ്തു.
പിന്നീട് യൂറോപ്പും ബുദ്ധമതവും തമ്മിലുള്ള നേരിട്ടുള്ള ബന്ധമുണ്ടാകുന്നത് മധ്യകാലത്ത് ഫ്രാൻസിസ്കൻ സന്യാസിയാ‍യ റബ്രെക്കിലെ വില്യംസിനെ ഫ്രഞ്ച് ഭരണാധികാരിയായ സെന്റ് ലൂയിസ് മോങ്കേയുടെ മംഗോളിയൻ കോടതിയിലേക്ക് 1253-ൽ  അയക്കുന്നതോടെയാണ്.
കൈലാകിലാണ് (ഇന്നത്തെ കസാക്കിസ്ഥാനിലെ ഖയാലിഖ്) ഈ ബന്ധമുണ്ടായത്.
അച്ചടക്കമില്ലാത്ത ക്രിസ്ത്യൻ സമൂഹം എന്നാണ് വില്ല്യം ആദ്യം അവരെ പറ്റി ധരിച്ചത്.
(പട്ടുപാതയിലെ മതങ്ങൾ - ഫോൾസ്)
കോളനിവൽക്കരണത്തിന്റെ കാലഘട്ടങ്ങളിലാണ് പിന്നീട് ബുദ്ധമതം കാര്യമായി ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു തുടങ്ങിയത്.
പാശ്ചാത്യ ശക്തികൾക്ക് ബുദ്ധമത്തിന്റെ കലപരമായ മികവും വിശ്വാസ ദാർ‌ഢ്യവും നേരിട്ടറിയുവാൻ ഇക്കാലത്തു കഴിഞ്ഞിരുന്നു.
പൗരസ്ത്യ മതങ്ങളെ പറ്റിയുള്ള പഠനങ്ങൾ യൂറോപ്യൻ തത്ത്വചിന്തയെ അക്കാലത്ത് കാര്യമായി സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു.
1853-ലെ ' ജപ്പാന്റെ തുറക്കപ്പെടൽ'  ജാപ്പനീസ് കലകളിലും സംസ്ക്കാരത്തിലും പാശ്ചാത്യ സമൂഹത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ പതിയുവാൻ കാരണമായിത്തീർന്നു.
ഇത്  അവർക്ക്  ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വൈവിധ്യമാർന്ന ഒരു ബുദ്ധസം‌സ്ക്കാരത്തെ കാട്ടിക്കൊടുത്തു.
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടോടു കൂടി ഫാസിസം മുതൽ മാർക്സിസം വരെയുള്ള തത്ത്വചിന്തകൾക്ക്  യൂറോപ്യൻ സമൂഹത്തിൽ വേരുറപ്പു കുറഞ്ഞു.
അതോടെ ബുദ്ധമതം സാധാരണ ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ വ്യാപകമായിത്തുടങ്ങി.
രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധാനന്തരം ആത്മീയവും സാമ്പത്തികവുമായ സ്വയം കണ്ടെത്തലുകളിലേക്ക് പുരോഗതി എന്ന സങ്കല്പ്പം മാറി.
ഈ അവസ്ഥയിൽ ബുദ്ധമതം അതിന്റെ സഹിഷ്ണുത, ദൈവസങ്കല്പ്പത്തിലെ കടും പിടിത്തമില്ലായ്മ, ആത്മപരിശോധനയിലൂന്നിയ സത്യാന്വേഷണം എന്നീ ഗുണങ്ങളാൽ ശ്രദ്ധാകേന്ദ്രമായിത്തീർന്നു.
ഏറ്റവും പുതിയ ജനസംഖ്യാ കണക്കുകളനുസരിച്ച് ബ്രിട്ടനിലെ ഏറ്റവും വളർച്ചയുള്ള മതമാണ് ബുദ്ധമതം.
ബുദ്ധമതം കേരളത്തിൽ മാവേലിക്കരയിലെ ബുദ്ധവിഗ്രഹം
കേരളത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ഘടനക്കു വ്യത്യാസം വരുത്തുകയും സാമൂഹിക ജീവിതത്തിൽ ശക്തമായ മാറ്റമുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്ത ബുദ്ധമതം ഇന്ന് നാമമാത്രമായിരിക്കുകയാണ്.
ക്രിസ്തുവിന് മുമ്പ് ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബുദ്ധസന്യാസികൾ കേരളത്തിലെത്തിയതായി കാണുന്നു.
അശോക ചക്രവർത്തി നാനാദിക്കിലേക്ക് ബുദ്ധമത സന്യാസികളെ അയച്ച കൂട്ടത്തിൽ നേരിട്ടും ശ്രീലങ്കയിൽ നിന്നും സന്ന്യാസിമാർ ഇവിടെ എത്തി.
മതമെന്നതിലുപരി ഒരു പരിഷ്കൃത സംസ്കാരം എന്ന നിലയിൽ കേരളത്തിലേ ചേര രാജാക്കന്മാർ ബുദ്ധമതത്തെ രണ്ടു കയ്യും നീട്ടി സ്വീകരിക്കപ്പെടുകയായിരുന്നു.
രാജാക്കന്മാരുടെ പിൻബലം ഇല്ലാതിരുന്ന ജൈന മതത്തേയും അകമഴിഞ്ഞ്‌ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
മതത്തേക്കാൾ ഉപരി, ജ്ഞാനികളേയാണ്‌ അന്നത്തെ രാജാക്കന്മാർ തീർച്ചയായും പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരിക്കുക.
മനുഷ്യന്റെ നന്മക്കായുള്ള വഴികൾ പറഞ്ഞു തന്ന ഏത് മതവും കേരളത്തിൽ സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടതിന്റെ കാരണവും ഇതായിരിക്കണം.
ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സന്ദേശം ഉന്നതരേയും അധഃകൃതരേയും ഒരു പോലെ ആകർഷിച്ചു.
നരബലി‍ക്കും ജന്തു ബലിക്കും, മറ്റനാചാരങ്ങൾക്കും എതിരായി ബുദ്ധസന്യാസികൾ നടത്തിയ ധാർമ്മിക സമരം ദ്രാവിഡാചാരങ്ങളിലെ നീചമായവക്കെതിരെ കേരളത്തിൽ വച്ച് നടന്ന ആദ്യത്തെ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണം ആയിരുന്നു.
അശോകന്റെ ശിലാശാസനങ്ങളിൽ കേരപുത്താ എന്നാണ്‌ ചേരന്മാരെ വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നത്.
ഇത് ഒരു പക്ഷേ ചേര പുത്രന്മാർ എന്നായിരിക്കാം അല്ലെങ്കിൽ ചേര രാജാവിനെ സന്ന്യാസിയായി കണക്കാക്കി ബുദ്ധൻ എന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചതായിരിക്കാം.
ക്ഷേത്രങ്ങൾ വിഗ്രഹങ്ബുദ്ധ മത സന്യാസികൾ ബുധമത സന്ദേശം പ്രചരിപ്പിക്കൻ ചെയ്ത പ്രയത്നങ്ങളെക്കുറിച്ച് സംഘകാല  കൃതികൾ പരാമർശിക്കുന്നുണ്ട്.
മണിമേഖല ഒരു ബൗദ്ധ കൃതിയാണ്‌.
ഇതിൽ കേരളത്തിലെ ആദ്യത്തെ ബൗദ്ധവിഹാരം ചേരരാജാവ് ഇമയവരമ്പന്റെ കാലത്ത് കൊടുങ്ങല്ലൂരിലാണ്‌ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടതെന്ന പരാമർശം ഉണ്ട്.
ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും പ്രശ്സ്തിയാർജ്ജിച്ച ബുദ്ധചൈത്യം വഞ്ചി യിലായിരുന്നു.
ഈ വഞ്ചി കൊടുങ്ങല്ലൂരിലെ തിരുവഞ്ചിക്കുളം ആണെന്നും അല്ലെന്നും വാദങ്ങൾ ഇപ്പോഴും നടക്കുന്നു.
കേരളത്തിലെ ഒരു പള്ളിബാണപ്പെരുമാൾ ബുദ്ധമത സന്യാസിയായി രാജ്യഭരണം ഉപേക്ഷിച്ചതായി ഐതിഹ്യമുണ്ട്.
ഈ ഐതിഹ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്‌ കോട്ടയം താലൂക്കിലെ കിളിരൂർ ക്ഷേത്രവും, ആലപ്പുഴ താലൂക്കിലെ നീലമ്പേരൂർ ക്ഷേത്രവും.
പള്ളിബാണപ്പെരുമാളിന്റെ സ്മാരകാവശിഷ്ടങ്ങൾ ഈ രണ്ടു ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഉണ്ട്.
ക്ഷേത്രങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആചാരങ്ങളിൽ കൂടിയപങ്കും ഈ മതത്തിന്റെ സംഭാവനയാണ്‌.
, കെട്ടുകാഴ്ച , ശാലയോട്ടം , കുത്തിയോട്ടം , താലപ്പൊലി , അന്നംകെട്ട് , മരമടി എന്നീ ചടങ്ങുകളും പുണ്യദിനങ്ങളിൽ സസ്യാഹരം, മഞ്ഞമുണ്ടുടുക്കൽ, തുടങ്ങിയ ആചാരങ്ങളും ബുദ്ധമതത്തിൽ നിന്ന് സ്വീകരിച്ചവയാണ്‌ വിദ്യാഭ്യാസവും ആരോഗ്യവും
ബൗദ്ധ-ജൈനമതങ്ങൾ കേരളത്തിനു നൽകിയ മഹത്തായ സംഭാവന സാക്ഷരത്വവും വിദ്യാസമ്പന്നതയുമായിരുന്നു.
ഒരോ വിഹാരവും വിജ്ഞനത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു.
എല്ലാത്തരം ജനവിഭാഗങ്ങൾക്കും അക്ഷരവിദ്യ നേടാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടായിരുന്നു.
ആയുർവേദത്തിന്‌ കേരളത്തില്‌ വൻപിച്ച സ്വാധീനം ലഭിച്ചത് ഈ മതങ്ങളുടെ സ്വാധീനം നിമിത്തമാണ്‌.
വിദ്യാവിതരണത്തിലെന്നപോലെ ആരോഗ്യപരിപാലനത്തിലും രോഗചികിത്സയിലും ബൗദ്ധ-ജൈന ഭിക്ഷുക്കൾ ശ്രദ്ധാലുക്കളായിരുന്നു.
ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ മിക്കതിലും രോഗചികിത്സയും നടന്നുവന്നിരുന്നു.
തകഴി, ഏറ്റുമാനൂർ, മണ്ണാറശ്ശാല, പനച്ചിക്കൽ, ഗുരുവായൂർ, മൂകാംബിക, പള്ളിപ്പുറത്തുകാവ് തുടങ്ങിയ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഇന്നും നടന്നു വരുന്ന ചികിത്സാപദ്ധതി ഈ മതങ്ങളുടെ കാലത്തുള്ളതിന്റെ പിൻതുടർച്ചയാണ്‌.
വാസ്തുവിദ്യയുടെ പ്രചാരം മുഖ്യമായും ബൗദ്ധരുടെ സംഭാവനയാണ് എന്ന് വേണമെങ്കിൽ പറയാവുന്നതാണ്.
നിർമ്മാണവിദ്യ കേരളത്തിലെങ്ങും പ്രചരിപ്പിച്ചതും കേരളീയഭവനങ്ങൾക്ക് തനിമയാർന്ന് നൽകിയതും ഈ മതത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിലാണ്‌.
ഗജപൃഷ്ടാകൃതിയിൽ ക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്ന രീതി ബൗദ്ധരിൽ നിന്നവലംബിച്ചതാണ്‌.
കള തട്ടുകളും, ഉത്സവങ്ങളിലെ കുതിരകളും, വ്യാളി സങ്കല്പങ്ങളും എല്ലാം ബൗദ്ധ സംഭാവനകളാണ്.
വാസ്തുവിദ്യ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സംഭാവനയാണ് എന്ന് ഏകപക്ഷിയമായി പറയുന്നത് തീർത്തും അടിസ്ഥാന രഹിതമാണ്‌.
വാസ്തുവിദ്യ പ്രതിപാദിക്കുന്നത് പ്രധാന മായും ശൈവ ആഗമങ്ങളിൽ ആണ്, കൂടാതെ ബ്രാഹ്മണങ്ങൾ,പുരാണങ്ങൾ മുതലായവയിലുമുണ്ട്.
എന്നാൽ ഇവയൊക്കെ ബുദ്ധമതത്തിന്റെ ആവിർഭാവത്തിനു ശേഷമാണുണ്ടായത് എന്നും ചില വിദഗ്ദ്ധർ അഭിപ്രായപെടുന്നുണ്ട്.
അഥർവ വേദത്തിന്റെ ഉപവേദമായ സ്ഥാപത്യ വേദമാണിതിനാധാരം എന്നാണു കരുതപ്പെടുന്നത്.
ബുദ്ധമതത്തിലെ വിഹാരങ്ങളും,സ്തൂപങ്ങളും വാസ്തുവിദ്യ ഉൾക്കൊണ്ടാണ് രൂപീകൃതമായിരിക്കുന്നതു എന്നതിന് തർക്കമില്ല .
ഇന്ന് അറിയപ്പെടുന്ന ആദ്യത്തെ വാസ്തു അധിഷ്ഠിത ക്ഷേത്ര നിർമിതി ,രാജസ്ഥാനിലെ ബൈരാത് എന്ന സ്ഥലത്തു തടിയിൽ ഉള്ള താണ് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
സിന്ധു നദി തട സംസ്കൃതിയിൽ പോലും വാസ്തു സിദ്ധാന്തങ്ങളുടെ പ്രായോഗിക അവതരണം ഉള്ളതായിട്ടു വിദഗ്ദ്ധർ അഭിപ്രായപെടുന്നുണ്ട്.
വാസ്തുവിദ്യയുടെ വ്യാപകമായ പ്രചാരം ബുദ്ധമത പ്രചാരത്തോടൊപ്പമാണ് ഉണ്ടായത് എന്ന് വേണമെങ്കിൽ പറയാവുന്നതാണ്.
""മഞ്ജുശ്രീ വാസ്തുശാസ്ത്ര "" എന്ന വാസ്തു ഗ്രന്ഥം ശ്രീലങ്കയിൽ നിന്നും ലഭിച്ചിട്ടുമുണ്ട്, ഇതിൽ സ്തൂപങ്ങളും, വിഹാരങ്ങളുടെയും നിര്മാണത്തെക്കുറിച്ചു പ്രതിപാദിച്ചിരിക്കുന്നു.
കാവുകളിൽ നിന്നും ഇന്നത്തെ രീതിയിലെ ക്ഷേത്രാചാരങ്ങളിലേക്കും ഉത്സവങ്ങളിലേക്കുമുള്ള ഹൈന്ദവ സംസ്കൃതിയുടെ മാറ്റം ഒരുപക്ഷെ ബൗദ്ധ രീതികളുടെ പിന്തുടർച്ചയാകാം.
ഹൈന്ദവ പൗരോഹിത്യത്തിനെതിരായി, ഒരു നവോത്ഥാനമായി രൂപം കൊണ്ട ബുദ്ധമതം ആന്തരികമായും ബാഹ്യമായും ഹൈന്ദവ സംസ്കൃതിയിൽ തന്നെയാണ് വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നത്‌.
കേരളത്തിലെ വാസ്തുവിദ്യയുടെ പ്രയോഗം ,തന്ത്രസമുച്ചയം,മനുഷ്യാലയചന്ദ്രിക എന്നീ ഗ്രന്തങ്ങളുടെ ചുവട് പിടിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്,അവയാകട്ടെ പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിനു ശേഷംമാത്രം ഉണ്ടായതാണ്.
ഇതിനു അവലംബമായിട്ടുള്ളഗ്രന്ഥങ്ങൾ പത്താം നൂറ്റാണ്ടിലെ മയമതം, വാസ്തുവിദ്യ, പ്രയോഗമഞ്ജരി, അപരാജിതപ്രചാ,മനസാരം, മുതലായ സംസ്കൃത ഗ്രന്ഥങ്ങളാണ്.
മയമതം പോലുള്ള ഗ്രന്തങ്ങൾ ഇന്ന് മലയാളത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് പരിഭാഷപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
ശ്രീമൂലവാസം കെട്ടൂകാഴ്ച-ബൗദ്ധരുടെ സംഭാവനയാണ്‌
ആയ് രാജാവായ വിക്രമാദിത്യ വരഗുണൻ പ്രസിദ്ധമായിരുന്ന ശ്രീമൂലവാസം എന്ന ബുദ്ധമത തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രത്തിന്‌ സംരക്ഷണം നൽകിയതായി പറയുന്നതാണ്‌ പാലിയം താമ്രശാസനം .
അദ്ദേഹം വൻ ഭൂസ്വത്ത് ഈ ക്ഷേത്രത്തിനു നൽകി.
ശ്രീബുദ്ധനേയും ധർമ്മത്തേയും പ്രകീർത്തിച്ചു കൊണ്ടുള്ള ശാസനത്തിലെ മംഗളാചരണം ശ്രദ്ധേയമാണ്‌.
എന്നാൽ പത്താം ശതകത്തോടെ ഈ കേന്ദ്രം നാമാവശേഷമായി.
തിരോധാനം കരുമാടിക്കുട്ടൻ എന്ന ബുദ്ധവിഗ്രഹം ആലപ്പുഴയിൽ പുരാവസ്തുവകുപ്പിനെ സം‌രക്ഷണയിലാണിന്ന്
കേരളത്തിലെ പ്രാചീന ഹൈന്ദവരാജാക്കന്മാർ അന്യമതങ്ങളുടെ നേർക്ക് സംസ്കാരപൂർണ്ണമായ സഹിഷ്ണുതാ നയങ്ങൾ ഉള്ളവരായിരുന്നു.