smcproject/ml-wiki-sentences huggingface dataset:
അതിനു പ്രധാനകാരണം തന്റെ വിടവാങ്ങൽ കത്ത് ഫിഡൽ പൊതുജനങ്ങളെ കാണിച്ചു എന്നതായിരുന്നു.
അത് തന്റെ മരണശേഷം മാത്രമേ പുറത്തു കാണിക്കാവു എന്ന് ഫിഡലിനോടു പറഞ്ഞിരുന്നുവെങ്കിലും ഫിഡൽ അത് അനുസരിച്ചില്ലായിരുന്നു.
അടുത്ത ഒമ്പതുമാസക്കാലം, ചെ ടാൻസാനിയയിലുള്ള ഡാർ-എസ്-സെലാം എന്ന സ്ഥലത്തും, ചെക്ക് റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ തലസ്ഥാനമായ പ്രേഗിലുമായി ഒളിവുതാമസത്തിലായിരുന്നു.
തന്റെ കോംഗോ അനുഭവങ്ങൾ ക്രോഡീകരിച്ച് രണ്ട് പുസ്തകങ്ങൾ ചെ ഇവിടെ വെച്ച് എഴുതുകയുണ്ടായി.
ഒന്ന് സാമ്പത്തികവും, മറ്റൊന്നും തത്ത്വചിന്തയുമായിരുന്നു വിഷയങ്ങൾ.
ഇതിനിടെ ചെ പല പാശ്ചാത്യരാജ്യങ്ങളും സന്ദർശിച്ചു.
ആഫിക്കയിലേക്ക് യാത്രയായപ്പോൾ ക്യൂബൻ ഇന്റലിജൻസ് സൃഷ്ടിച്ച തന്റെ കപടവ്യക്തിത്വം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന് അറിയാൻ കൂടിയായിരുന്നു ഈ യാത്രകൾ.
ഈ സമയത്തെല്ലാം ചെ ബൊളീവിയക്കു വേണ്ടി തയ്യാറെടുക്കുക കൂടിയായിരുന്നു.
പലപ്പോഴായി ഫിഡലിനെയും തന്റെ ഭാര്യയെയും കാണാനായി ചെ ക്യൂബയിലേക്ക് രഹസ്യയാത്രകൾ നടത്തി.
തന്റെ മരണശേഷം വായിക്കാനായി തന്റെ അഞ്ച് മക്കൾക്കും എഴുത്തുകൾ എഴുതിവെച്ചു.
ആ എഴുത്തുകൾ അവസാനിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്.
“ ലോകത്തിൽ എവിടെയും,ആർക്കെതിരേയും അനീതി കണ്ടാൽ അതിനെ ശക്തമായി എതിർക്കുക. ഇതാണ് ഒരു വിപ്ലവകാരിയുടെ എറ്റവും മനോഹരമായ ഗുണം ”
ബൊളീവിയ
1966 അവസാനം പോലും ചെ ഗെവാറയുടെ താവളം എവിടെയെന്ന് പൊതുജനങ്ങൾക്ക് അറിയാമായിരുന്നില്ല.
പക്ഷെ മൊസാമ്പിക്കിന്റെ ഇൻഡിപെന്റൻസ് മൂവ്മെന്റ് സംഘടനയായ ഫ്രെലിമോ തങ്ങൾ ചെ ഗെവാറയെ ടാൻസാനിയക്കടുത്തുള്ള ഡാർ-എസ്-സെലാമിൽ വച്ചു കണ്ടു എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു.
അവിടെ വെച്ച് ചെ ഗെവാറ തങ്ങളുടെ വിപ്ലവപരിപാടികളിൽ പങ്കെടുക്കാനുള്ള താല്പര്യം അറിയിച്ചെങ്കിലും തങ്ങൾ അത് തള്ളിക്കളഞ്ഞു എന്നു പുറംലോകത്തോട് പറയുകയുണ്ടായി.
1967ലെ അന്താരാഷ്ട്ര തൊഴിലാളി ദിനത്തിലെ ഒരു പ്രസംഗത്തിൽ ക്യൂബയുടെ സൈനികവിഭാഗ മന്ത്രിയായ ജുവാൻ അൽമൈദ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു ചെ ലാറ്റിനമേരിക്കയിലെവിടെയോ വിപ്ലവപരിപാടികളുമായി തിരക്കിലാണ് .
ബൊളീവിയയിലേക്ക് തിരിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് ചെ ശാരീരികമായി മാറി.
തന്റെ താടി അദ്ദേഹം വടിച്ചു കളഞ്ഞു.
കൂടാെത തലമുടിയിൽ കുറച്ചു ഭാഗവും.
തലമുടി ചാരനിറത്തിലുള്ള ചായംപൂശി.
ഇത്തരത്തിൽ താൻ ചെ ഗെവാറയാണെന്ന് ലോകം അറിയാതിരിക്കാനുള്ള എല്ലാ കരുതലും അദ്ദേഹം എടുത്തു.
1966 നവംബർ മൂന്നിന് അഡോൾഫോ മെനാ ഗോൺസാൽവസ് എന്ന ഉറുഗ്വേൻ വ്യാപാരിയായി അദ്ദേഹം ലാ പാസ് വിമാനത്താവളത്തിൽ വന്നിറങ്ങി .
ബൊളീവിയൻ ഗ്രാമത്തിൽ, മരണത്തിന് തൊട്ടുമുമ്പുള്ള കാലം.
ചെ ഗെവാറയുടെ ആദ്യത്തെ താവളം, നങ്കാഹുവാ എന്ന വിദൂര ഗ്രാമത്തിലുള്ള മൊണ്ടേൻ ഡ്രൈ ഫോറസ്റ്റ് ആയിരുന്നു.
ഒരു ഗറില്ലാ സൈന്യം വാർത്തെടുക്കാനുള്ള യാതൊരു സാഹചര്യവും ആ താഴ്വരയിലുണ്ടായിരുന്നില്ല.
തുടക്കം മുതൽ തന്നെ ആ ദൗത്യം ഒരു വിഷമമേറിയതായിരുന്നു.
അർജന്റീനയിൽ ജനിച്ച ജർമ്മനിക്കാരിയായ ടാമര ബങ്കെ എന്ന യുവതിയായിരുന്നു ലാ പാസിലെ ചെ യുടെ പ്രധാന സഹചാരി.
ഏതാണ്ട് അമ്പത് പേരടങ്ങുന്ന ഒരു ചെറിയ സൈന്യമായിരുന്നു ചെ ഗെവാറക്ക് അവിടെയുണ്ടായിരുന്നത്.
നാഷണൽ ലിബറേഷൻ ആർമി ഓഫ് ബൊളീവിയ എന്ന പേരിലാണ് ഈ ഗറില്ലാ സൈന്യം അറിയപ്പെട്ടത്.
കാമിറി പ്രദേശത്ത് ഈ സൈന്യം വളരെ വിലപ്പെട്ട ചില വിജയങ്ങൾ നേടുകയുണ്ടായി.
1967 ലെ വിവിധ കാലങ്ങളിൽ ചെ യുടെ സൈന്യം ബൊളീവിയൻ സേനക്കെതിരേ കടുത്ത ആക്രമണങ്ങൾ നടത്തി വിജയിച്ചു.
ഇത്തരം തുടരെയുള്ള വിജയങ്ങൾ കണ്ട് ബൊളീവിയൻസർക്കാർ ഈ സൈന്യത്തിന്റെ വലിപ്പം വളരെ വലുതായിരിക്കുമെന്നുള്ള തെറ്റിദ്ധാരണക്കടിമപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ ആ സെപ്തംബറിൽ സേന, രണ്ട് ഗറില്ലാ ഗ്രൂപ്പുകളെ പൂർണ്ണമായും നശിപ്പിച്ചു.
അവരുടെ നേതാക്കളെ ക്രൂരമായി വധിച്ചു.
ചരിത്ര ഗവേഷകരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ താഴെ പറയുന്ന കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടാണ് ബൊളീവിയയിൽ ചെ ഗെവാറക്ക് വിജയിക്കാനാവാഞ്ഞത്.
ചെ ഗെവാറ പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നത് യാതൊരു പരിശീലനവുമില്ലാത്ത, കഴിവുകൾ കുറഞ്ഞ ബൊളീവിയൻ പട്ടാളത്തെ മാത്രമേ ഏതിരിട്ടാൽ മതി എന്നാണ്.
എന്നാൽ അമേരിക്ക ബൊളീവിയയിലെ പുതിയ വിപ്ലവത്തെ തകർക്കാനായി പ്രത്യേക പരിശീലനം നേടിയ ഒരു സൈനിക സംഘത്തെ അയച്ചിരുന്നത് ചെ ഗെവാറക്ക് അറിയാമായിരുന്നില്ല.
ഈ സേന, ഗറില്ലാ യുദ്ധ മുറകളിൽ പ്രാവീണ്യം ലഭിച്ചിരുന്നവരായിരുന്നു.
ഇവർ ബൊളീവിയൻ സൈന്യത്തെയും ഇത്തരം യുദ്ധമുറകൾ പരിശീലിപ്പിച്ചു.
ചെ ഗെവാറ പ്രാദേശിക ഗ്രൂപ്പുകളിൽ നിന്നും സഹകരണം പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അത് അദ്ദേഹത്തിനു ലഭിച്ചില്ല.
ബൊളീവിയൻ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയും സഹകരിച്ചില്ല.
അവർക്ക് ഹവാനയേക്കാൾ , മോസ്ക്കോയോടായിരുന്നു അടുപ്പം.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണശേഷം കണ്ടെടുത്ത് ഒരു ഡയറിയിൽ ബൊളീവിയയിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ എഴുതിയിരുന്നു.
വഞ്ചകർ, കൂറില്ലാത്തവർ, വിഡ്ഢികൾ .
ഹവാനയുമായി വേണ്ട സമയത്ത് റേഡിയോ ബന്ധം പുലർത്താൻ ചെ ഗെവാറയുടെ സൈന്യത്തിനു കഴിഞ്ഞില്ല.
ക്യൂബയിൽ നിന്നും അവർക്കു കൊടുത്തിരുന്ന രണ്ട് ഷോർട്ട് വേവ് റേഡിയോകളും തകരാറുള്ളവയായിരുന്നു.
ഗറില്ലകൾ, കാട്ടിനുള്ളിൽ വേണ്ട ആവശ്യവസ്തുക്കൾ കിട്ടാതെ ഒറ്റപ്പെട്ടു.
ഇതു കൂടാതെ പ്രാദേശികനേതാക്കളും, സംഘങ്ങളുമായി ഒരു സമവായത്തിനു ശ്രമിക്കാതെ, അവരുമായി ഏറ്റുമുട്ടാനാണ് ചെ ഗെവാറ പലപ്പോഴും ശ്രമിച്ചത്.
ഇത് അദ്ദേഹം പ്രതീക്ഷിച്ച സഹകരണം കിട്ടാതിരിക്കാൻ ഇടയാക്കി.
കോംഗോയിലും ഇതു തന്നെ സംഭവിച്ചു.
ക്യൂബയിലും ഇത് ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും തക്ക സമയത്ത് ഫിഡൽ ഇടപെട്ട് അതെല്ലാം പരിഹരിച്ചിരുന്നു.
ബൊളീവിയയിൽ തന്റെ സേനയിൽ ചേരാൻ പ്രദേശവാസികളെ അദ്ദേഹത്തിനു കിട്ടിയില്ല.
ബൊളീവിയയിലെ അവസാനകാലത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഡയറിയിൽ ചെ ഗെവാറ ഇങ്ങനെ എഴുതി.
കർഷകർ യാതൊരു സഹായവും ഞങ്ങൾക്കു നല്കിയില്ല, എന്നുമാത്രമല്ല അവർ ഒറ്റുകാരായി മാറുകയും ചെയ്തു വധശിക്ഷ
ഫെലിക്സ് റോഡ്രിഗ്സ് എന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥനാണ് ചെ ഗെവാറയെ പിടിക്കാനുള്ള സെന്റ്രൽ ഇന്റലിജൻസ് ഏജൻസിയുടെ സേനയുടെ തലവനായിരുന്നത്.
ബൊളീവിയൻ കാടുകളിൽ ചെ ഗെവാറയെ ഏതുവിധേനയും പിടിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ദൗത്യം.
നാസി യുദ്ധ കുറ്റവാളിയായിരുന്ന ക്ലോസ് ബാർബി എന്നയാളായിരുന്നു അവസാനം ചെ ഗെവാറയെ പിടിക്കാനായി ഈ സേനയെ സഹായിച്ചത്.
ഇയാൾക്ക് രണ്ടാം ലോക മഹായുദ്ധത്തിൽ പങ്കെടുത്ത്, ഗറില്ലായുദ്ധമുറകളിൽ പരിചയം നേടിയിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.
വല്ലെഗ്രാൻഡ്, ബൊളീവിയ.
1967 ഒക്ടോബർ 7ന്, ഒരു ഒറ്റുകാരൻ ബൊളീവിയൻ പ്രത്യേക സേനയെ ചെ ഗെവാറയുടെ ഒളിത്താവളത്തിലേക്കു നയിച്ചു.
ഒക്ടോബർ 8ന് ഏതാണ്ട് 1,800 ഓളം വരുന്ന പട്ടാളക്കാർ ചെ ഗെവാറയുടെ ഒളിസങ്കേതം വളഞ്ഞു.
ബൊളീവിയൻ പട്ടാളമേധാവി ബെർനാർദിനോ ഹുൻകാ യുടെ വാക്കുകൾ ചെ ഗെവാറയുടെ ജീവചരിത്രകാരൻ ജോൺ ലീ ആൻഡേഴ്സൺ ഇങ്ങനെ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
മുറിവേറ്റു, തോക്കുപയോഗിക്കാൻ കഴിയാതെയായ ചെ പട്ടാളക്കാരെ കണ്ട് ഉച്ചത്തിൽ പറഞ്ഞു ഞാൻ ചെ ഗെവാറയാണ്, എന്നെ കൊല്ലാതെ ജീവനോടെ പിടിക്കുന്നതാണ് നിങ്ങൾ കൂടുതൽ നല്ലത്
അന്നു രാത്രിതന്നെ ചെ ഗെവാറയെ ബന്ധിച്ച് തൊട്ടടുത്ത ഗ്രാമമായ ലാ ഹിഗ്വേരയിലെ ഒരു പൊളിഞ്ഞ മണ്ണു കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ സ്കൂളിലേക്ക് എത്തിച്ചു.
അടുത്ത ദിവസം, ബൊളീവിയൻ മേധാവികളുടെ ചോദ്യങ്ങൾക്കു മറുപടി പറയാൻ ചെ തയ്യാറായില്ല.
എന്നാൽ സൈനികാംഗങ്ങളോട് പതിഞ്ഞ ഭാഷയിൽ സംസാരിച്ചു.
ബൊളീവിയൻ സേനാംഗമായ ഗുസ്മാന്റെ വാക്കുകളിൽ ആ സമയത്തെല്ലാം ചെ , അക്ഷ്യോഭ്യനായി കാണപ്പെട്ടു.
ഗുസ്മാന്റെ വിവരണങ്ങളിൽ ചെ ഗെവാറെ പിടിക്കുമ്പോൾ , അദ്ദേഹത്തിന്റെ വലതു കാൽവണ്ണയിൽ വെടിയേറ്റ മുറിവുണ്ടായിരുന്നു, മുടി പൊടികൊണ്ട് കട്ടപിടിച്ചിരുന്നു, വസ്ത്രങ്ങൾ കീറിപ്പറിഞ്ഞിരുന്നു, ഒരു പഴയ പാദരക്ഷകളാണ് കാലിൽ ധരിച്ചിരുന്നത്.
എങ്കിലും അദ്ദേഹം,  തല ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്  എല്ലാവരുടേയും കണ്ണുകളിൽ നോക്കി ആണ് സംസാരിച്ചിരുന്നത്.
ദയ തോന്നിയ ആ പട്ടാളക്കാരൻ അദ്ദേഹത്തിന് സിഗററ്റ് നൽകി.
അതു സ്വീകരിച്ച ചെ , ഒരു പുഞ്ചിരിയോടെ നന്ദി പറഞ്ഞു.
ചെ ഗെവാറ പുകവലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പൈപ്പ് വായിൽ നിന്നെടുക്കാൻ ശ്രമിച്ച എസ്പിനോസ എന്ന ബൊളീവിയൻ പട്ടാളക്കാരനെ ചെ ചവിട്ടിത്തെറിപ്പിച്ചു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയും കാലും കെട്ടിയിരുന്നിട്ടുപോലും.
വെടിവെച്ചുകൊല്ലുന്നതിനു തൊട്ടുമുമ്പ്, അഡ്മിറൽ ഉഗാർത്തെയുടെ മുഖത്ത് ചെ ധിക്കാരത്തോടെ തുപ്പുകയുണ്ടായി.
പിറ്റേ ദിവസം രാവിലെ , ചെ ആ ഗ്രാമത്തിലെ സ്കൂൾ അദ്ധ്യാപികയെ കാണണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു.
22 കാരിയായ ജൂലിയ കോർട്ടസ് ഈ സംഭവത്തെ പിന്നീട് ഇങ്ങനെ വിവരിക്കുന്നു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകളിൽ നോക്കാൻ എനിക്കാവുമായിരുന്നില്ല, തുളച്ചു കയറുന്ന ഒരു തീക്ഷ്ണമായ ഒരു നോട്ടമായിരുന്നു.
ഇമകൾ അനങ്ങാതെ നിന്ന പ്രശാന്തമായ നോട്ടം.
സ്കൂളിന്റെ ശോചനീയാവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് ചെ ജൂലിയയോട് സംസാരിച്ചു.
സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർ ആഡംബര കാറുകളിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഈ സ്കൂൾ ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്നത് ഒരു ശരിയായ രീതിയല്ലെന്ന് ചെ പറയുകയുണ്ടായി.
ഇതുകൊണ്ടാണ് ഞങ്ങൾ ഈ വ്യവസ്ഥിതിക്കെതിരായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നതെന്നും കൂടി കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
ഒക്ടോബർ 9ന്റെ പ്രഭാതത്തിൽ ബൊളീവിയൻ പ്രസിഡന്റ് റെനെ ചെഗെവാറയെ വധിക്കാൻ ഉത്തരവിട്ടു.
മാരിയോ തെരാൻ എന്ന പട്ടാളക്കാരനാണ് ചെ ഗെവാറയെ വധിക്കാനായി മുന്നോട്ടു വന്നത്.
ചെ ഗെവാറയെ കൊല്ലാനുള്ള അധികാരം അയാൾ ചോദിച്ചു വാങ്ങുകയായിരുന്നു.
അയാളുടെ മൂന്നു സുഹൃത്തുക്കുൾ മുമ്പ് ചെ ഗെവാറയുടെ ഗറില്ലാസംഘവുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നു.
അതുകൊണ്ടുള്ള വിരോധമായിരുന്നു, ഈ തീരുമാനമെടുക്കാൻ കാരണം.
ചെ ഗെവാറ കൊല്ലപ്പെട്ടത് ഒരു ഏറ്റുമുട്ടലിലൂടെയാണെന്ന് ലോകത്തോടു വെളിവാക്കാനായി മുറിവുകളുടെ എണ്ണം പൊരുത്തമുള്ളവയായിരിക്കണമെന്ന് ഫെലിക്സ് റോഡ്രിഗ്സ് ആ പട്ടാളക്കാരനോട് പറഞ്ഞിരുന്നു.
യാതൊരുവിധേനെയും ചെ രക്ഷപ്പെടാതിരിക്കാനായാണ് ബൊളീവിയൻ പ്രസിഡന്റ് ആ കൃത്യം വളരെ പെട്ടെന്ന് തന്നെയാക്കിയത്.
കൂടാതെ വിചാരണ ഒഴിവാക്കാൻ ഈ തീരുമാനം കൊണ്ട് അവർക്ക് കഴിഞ്ഞു.
വധിക്കപ്പെടുന്നതിനു തൊട്ടുമുമ്പ് നിന്റെ അറിവില്ലായ്മയെക്കുറിച്ചു നീ ചിന്തിക്കുന്നുവോ എന്ന് പട്ടാളക്കാരൻ ചെ ഗെവാറയോട് ചോദിച്ചു.
ഉറച്ച  മറുപടി വന്നു ഇല്ല , ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നത് വിപ്ലവത്തിന്റെ അമരത്വത്തെക്കുറിച്ചാണ് .
തെരാൻ തന്നെ വധിക്കുവാൻ കുടിലിലേക്ക് കടന്നപ്പോൾ ചെ അയാളോട് പറഞ്ഞു എനിക്കറിയാം നീ എന്നെ കൊല്ലാനാണ് വന്നിരിക്കുന്നതെന്ന്, നിറയൊഴിക്കൂ, ഭീരു.
നീ ഒരു മനുഷ്യനെമാത്രമാണ് കൊല്ലാൻ പോകുന്നത് .
തെരാൻ ഒന്നു പതറിയെങ്കിലും തന്റെ യന്ത്രത്തോക്കുകൊണ്ട് ചെ ഗെവാറക്കു നേരെ നിറയൊഴിച്ചു.
കൈകളിലും കാലിലും വെടിവെച്ചു.
ചെ നിലത്തു വീണു പിടഞ്ഞു.
കരയാതിരിക്കാനായി തന്റെ കൈയ്യിൽ ചെ കടിച്ചു പിടിച്ചു.
തെരാൻ പിന്നീട് തുരുതുരാ നിറയൊഴിച്ചു.
നെഞ്ചിലുൾപ്പടെ ഒമ്പതുപ്രാവശ്യം തെരാൻ ചെ ഗെവാറക്കു നേരെ നിറയൊഴിച്ചു.
അഞ്ചു പ്രാവശ്യം കാലുകളിലായിരുന്നു.
രണ്ടെണ്ണം യഥാക്രമം വലതുതോളിലും കൈയ്യിലും.
ഒരെണ്ണം നെഞ്ചിലും, അവസാനത്തേത് കണ്ഠനാളത്തിലുമായിരുന്നു വെടിയേറ്റത്.
മരണശേഷം , ഓർമ്മകൾ
മുഖം വശത്തുനിന്നുള്ള ദൃശ്യം പാദരക്ഷകൾ
മരണശേഷം ചെ ഗെവാറയുടെ ശവശരീരം ഒരു ഹെലികോപ്ടറിന്റെ വശത്ത് കെട്ടിവച്ച നിലയിലാണ് കൊണ്ടുപോയത്.
വല്ലൈഗ്രാൻഡയിലുള്ള ഒരു ആശുപത്രിയിലെ അലക്കുമുറിയിൽ ആണ് ചെ ഗെവാറയുടെ മൃതശരീരം കിടത്തിയിരുന്നത്.
മരിച്ചത് ചെ ഗെവാറ തന്നെയെന്ന് ഉറപ്പിക്കാനായി ധാരാളം ദൃക്സാക്ഷികളെ കൊണ്ടുവന്ന് ശരീരം കാണിച്ചിരുന്നു.
അതിൽ പ്രധാനിയായിരുന്നു ബ്രിട്ടീഷ് പത്രലേഖകനായിരുന്ന റിച്ചാർഡ് ഗോട്ട്, ഇദ്ദേഹമാണ് ജീവനോടെ ചെ ഗെവാറയെ കണ്ട ഏക സാക്ഷി എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
മരിച്ചു കിടന്ന ചെ ഗെവാറയെ അവിടുത്തെ ആളുകൾ ഒരു വിശുദ്ധനെപ്പോലെയാണ് നോക്കിക്കണ്ടത്.
ഇംഗ്ലീഷ് നിരൂപകനായ ജോൺ ബെർഗർ, ചെ ഗെവാറയുടെ പോസ്റ്റ്മോർട്ടത്തിന്റെ ചിത്രങ്ങളെ വിശ്വവിഖ്യാതമായ രണ്ടു ചിത്രങ്ങളോടാണ് ഉപമിച്ചത്.
അതിൽ ഒന്ന് ക്രിസ്തുവിന്റെ മരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ആൻഡ്രിയ മാന്റെഗ്ന വരച്ച ഒരു ലോകപ്രശസ്ത്ര ചിത്രം കൂടിയായിരുന്നു.
ചെ ഗെവാറയെ കൊല്ലാനുള്ള തീരുമാനത്തെ വിഡ്ഢിത്തം എന്നാണ് അമേരിക്കയുടെ 36ാമത്തെ പ്രസിഡണ്ടായിരുന്ന ലിൻഡൻ.
ബി.ജോൺസൺ അഭിപ്രായപ്പെട്ടത്.
എന്നാൽ ബൊളീവിയയുടെ ഭാഗത്തുനിന്നുനോക്കിയാൽ ശരിയും എന്നദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
ചെ ഗെവാറയുടെ കൊലപാതകശേഷം അദ്ദേഹം ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന പല വസ്തുക്കളും റോഡ്രിഗ്സ് തന്റേതാക്കുകയുണ്ടായി.
അതിലൊന്നായിരുന്നു ചെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന റോളക്സ് ജി.എം.ടി.മാസ്റ്റർ വാച്ച്.
പിന്നീട് ഈ വക വസ്തുക്കളെല്ലാം സി.ഐ.എ യുടെ പക്കൽ എത്തിച്ചേർന്നു.
ഒരു സൈനിക ഡോക്ടർ ചെ ഗെവാറയുടെ കൈകൾ ഛേദിച്ചെടുത്തു.
അതിനുശേഷം ബൊളീവിയൻ സൈനികർ മൃതശരീരം പേര് വെളിപ്പെടുത്താത്ത ഒരിടത്തേക്ക് മാറ്റി.
മൃതശരീരം കത്തിച്ചോ , മറവുചെയ്തോ എന്നുപോലും അവർ പുറത്തു പറഞ്ഞില്ല.
മുറിച്ചെടുത്ത കരങ്ങൾ വിരലടയാളപരിശേധനക്കായി ബ്യൂനസ് ഐറിസിലേക്ക് അയച്ചു.
അവിടെ അർജന്റീന പോലീസിന്റെ കയ്യിൽ ചെ ഗെവാറയുടെ വിരലടയാളം സൂക്ഷിച്ചുവെച്ചിട്ടുണ്ടായിരുന്നു.
ഒക്ടോബർ 15ന് ഫിഡൽ ഔദ്യോഗികമായി ചെ ഗെവാറയുടെ മരണം പ്രഖ്യാപിച്ചു കൂടാതെ മൂന്നു ദിവസത്തെ ദുഃഖാചരണവും ക്യൂബയിലെങ്ങും അചരിക്കാൻ നിർദ്ദേശം നൽകി.
ഹവാനയിലെ ജനങ്ങളെ അഭിവാദ്യംചെയ്ത് ഫിഡൽ ചെ ഗെവാറയെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
“ നമ്മുടെ അടുത്ത തലമുറ എങ്ങനെ ആയിരിക്കണം എന്നുള്ളതിനുള്ള ഉദാഹരണമാണ് ചെ. നമ്മുടെ കുട്ടികൾ ചെ ഗുവേരയെപോലെ വിദ്യാഭ്യാസം നേടണം. ഒരു മാതൃകാപുരുഷനെയാണ് നാം തേടുന്നതെങ്കിൽ ഒട്ടും മടിക്കാതെ എനിക്കു ചൂണ്ടിക്കാണിക്കാൻ കഴിയും. അത് ചെ ഗുവേരയാണ് ” പ്ലാസ ദെ റെവല്യൂഷൻ
ചെ ഗെവാറയോടൊപ്പം പിടിയിലായ റെജിസ് ഡിബ്രേ പിന്നീടി ജയിലിൽ നിന്നു നൽകിയ ഒരഭിമുഖത്തിൽ ചെ ഗെവാറയും മറ്റു ഗറില്ലകളും കാട്ടിലനുഭവിച്ച കഷ്ടപ്പാടുകളുടെയും വേദനകളുടെയും യഥാർത്ഥ ചിത്രം ലോകത്തിനു മുന്നിൽ വരച്ചു കാട്ടുന്നു.
അവർ കാടിന്റെ ഇരകളായിരുന്നു, കാടു തന്നെ അവരെ ഭക്ഷിച്ചു .
ചെ ഗെവാറയുടെ സംഘം, ദിവസങ്ങളോളം, ഭക്ഷണവും, വെള്ളവും, പാദരക്ഷകളും ഇല്ലാതെ കാട്ടിലൂടെ അലയുകയായിരുന്നു.
കൂടാതെ വിവിധ രോഗങ്ങളും അവരെ തളർത്തിയിരുന്നു.
ആ നാളുകളിൽ പോലും ലാറ്റിൻ അമേരിക്കയുടെ നല്ല ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചെ ശുഭാപ്തിവിശ്വാസമുള്ളവനായിരുന്നു.
1995കളുടെ അവസാനത്തിൽ വിരമിച്ച ബൊളീവിയൻ സൈനിക ഉദ്യോഗസ്ഥനായിരുന്ന മാരിയോ വാർഗാസ്, ചെ യുടെ ജീവചരിത്രകാരനായ ലീ ആൻഡേഴ്സണോട് പറയുകയുണ്ടായി, പിന്നീട് ചെ ഗെവാറയുടെ ശരീരം വല്ലാഗ്രാൻഡാ വ്യോമതാവളത്തിനടുത്തു നിന്നും അവർ കണ്ടെടുത്തു എന്ന്.
ചെ ഗെവാറയുടെ ശരീരത്തിനായ ഏതാണ്ട് ഒരുകൊല്ലക്കാലം നീണ്ടു നിന്ന തിരച്ചിലിനൊടുവിലാണ് ക്യൂബയുടെ ഫോറൻസിക് വിദഗ്ദരും മറ്റുമടങ്ങുന്ന ഒരു സംഘം ഏഴു മൃതശരീരങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു മറവുചെയ്തിരുന്ന രണ്ട് വലിയ ശവക്കുഴികൾ കണ്ടെത്തിയത്.
അതിൽ ഒന്നിന്റെ കൈകൾ ചെ ഗെവാറയെപ്പോലെ ഛേദിച്ചിരുന്നു.
ക്യൂബൻ സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥരും, ആഭ്യന്തരമന്ത്രാലയവും ഈ മൃതശരീരം ചെ ഗെവാറയുടെ തന്നെയാണ് എന്ന് സ്ഥിരീകരിച്ചു.
മൃതശരീരത്തിന്റെ ജാക്കറ്റിനുള്ളിൽ ഒരു ചെറിയ പോക്കറ്റിൽ ഒരു കെട്ട് പുകയില നിരീക്ഷകർ കണ്ടെത്തി.
ഗുസ്മാൻ എന്ന ബൊളീവിയൻ പട്ടാളക്കാരൻ ചെ ഗെവാറക്ക് അവസാനമായി കൊടുത്തതായിരുന്നു അത്.
ഗുസ്മാൻ ഇതിനെക്കുറിച്ചു ഇങ്ങനെ അനുസ്മരിക്കുന്നു.
ക്യൂബക്കാർ ഏതെങ്കിലും ഒരു പഴയ അസ്ഥിക്കഷണം കണ്ടെടുത്ത് ഇത് ചെ ആണെന്ന് പറയുമെന്ന് എനിക്കു സംശയമുണ്ടായിരുന്നു.
എന്നാൽ ഈ പുകയിലക്കെട്ട് കണ്ടെടുത്തതോടെ എനിക്കുറപ്പായി അത് ചെ ഗെവാറ തന്നെയാണെന്ന്.
1997ൽ ചെ ഗെവാറയെയും തന്റെ ആറു സംഘാംഗങ്ങളേയും, സാന്റാക്ലാരയിലുള്ള ഒരു മ്യുസോളിയത്തിൽ പൂർണ്ണ സൈനികബഹുമതികളോടെ അടക്കി.
സാന്റാക്ലാരയിലായിരുന്നു മഹത്തായ ക്യൂബൻ വിപ്ലവത്തിന്റെ വിജയാഘോഷം ചെ നടത്തിയത്.
ചെ ഗെവാറയുടെ സ്മാരകം, സാന്താക്ലാര, ക്യൂബ.
ചെ ഗെവാറയുടെ ഡയറിയും മറ്റ് ചില സ്വകാര്യവസ്തുക്കളും പിന്നീട് കണ്ടെടുക്കുകയുണ്ടായി.
കൈകൊണ്ട് എഴുതിയ 30,000 വാക്കുകൾ ഉള്ള ചെ ഗെവാറയുടെ ഡയറിയാണ് അതിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടത്.
കൂടാതെ കുറെ കവിതകളും, ഒരു ചെറുകഥയും.
ഡയറിയിലെ ആദ്യത്തെ വരികൾ എഴുതിയത് നവംബർ 7 1966ന് ആണ്.
അവസാനം അതിൽ പേന പതിഞ്ഞത് പിടിക്കപ്പെടുന്നതിനു തൊട്ടുമുമ്പും.
1967 ഒക്ടോബർ 7 നും.
അതുവരെ  ഗറില്ലകളുടെ അപക്വമായ നീക്കങ്ങളും, ചെ ഗെവാറയുടെ നീക്കങ്ങളും എല്ലാം ഈ പുസ്തകത്താളിൽ നിറഞ്ഞു നിൽക്കുന്നു.
ബൊളീവിയയിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുമായുള്ള എതിർപ്പുകളും, അവിടെ ചെ ഗെവാറക്ക് പ്രതീക്ഷിച്ച സേനാബലം നൽകിയില്ല.
കൂടാതെ, ഭാഷാപരമായ പ്രശ്നങ്ങളും കൂടൂതൽ ആളുകളെ ഗറില്ലാ സൈന്യത്തിലേക്കെടുക്കുന്നതിൽ നിന്നും ചെ ഗെവാറക്കു തിരിച്ചടിയായി.
കൂടാതെ സന്തതസഹചാരിയായിരുന്ന ആസ്തമ അസുഖവും അദ്ദേഹത്തെ തളർത്തിയിരുന്നു.
ആവശ്യത്തിനു മരുന്നുകൾ ലഭിക്കാതിരുന്നതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നോട്ടുള്ള പ്രയാണത്തിനു തടസ്സമായി.
റാംപാർട്ട്സ് മാഗസിൻ ബൊളീവിയൻ ഡയറി ഉടനടി തന്നെ മൊഴിമാറ്റം നടത്തി, ലോകമെമ്പാടും വിതരണം ചെയ്തു.
2008 ൽ ബൊളീവിയൻ സർക്കാർ, ചെഗെവാറയുടെ മറ്റു ചില നോട്ടുപുസ്തകങ്ങളും, ബ്ലാക്ക് ആന്റ് വൈറ്റ് ചിത്രങ്ങളും കണ്ടെടുത്തു.
കൈയെഴുത്തു പ്രതികളുടെ ചിത്രങ്ങൾ പ്രസിദ്ധപ്പെടുത്തുമെന്ന് സർക്കാർ പ്രഖ്യാപിക്കുകയുണ്ടായി.
മരണത്തിനുശേഷം പ്രശംസ പതാകയിലുള്ള ചെ ഗെവാറയുടെ ചിത്രം "ചെ ഗെവാറ ജീവിക്കുന്നു" എന്നെഴുതിയിരിക്കുന്നു.
മരണത്തിനു 40 കൊല്ലങ്ങൾക്കു ശേഷവും, ചെ ഗെവാറയുടെ ജീവിതം വിവാദപൂർണ്ണമായി തന്നെ തുടരുന്നു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം അദ്ദേഹത്തെ ഇന്നും പിടികിട്ടാത്ത ഒരു പ്രത്യേക തരം വ്യക്തിത്വമായി നിലനിർത്തുന്നു.
ക്യൂബയിലെ ഏറ്റവും സ്നേഹിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ജനപ്രിയനായകനായി ചെ മാറി.
സ്കൂൾ കുട്ടികൾ "'ഞങ്ങൾ ചെ ഗെവാറയെപ്പോലെ ആകും"' എന്ന് എല്ലാ ദിവസവും പ്രതിജ്ഞ എടുക്കുന്നു.
അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മസ്ഥലമായ അർജന്റീനയിൽ ചെ ഗെവാറയുടെ പേരിൽ വിദ്യാലയങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ചെ ഗെവാറയുടെ ജന്മനാടായ റൊസാരിയോയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചെമ്പിൽ തീർത്ത 12 അടി നീളമുള്ള പൂർണ്ണകായ പ്രതിമ ഉണ്ട്.
ബൊളീവിയയിലെ ചില കർഷക ഗോത്രങ്ങൾ ചെ ഗെവാറയെ വിശുദ്ധനായി കാണുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹായത്തിനു വേണ്ടി പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പ്രശസ്തരായ പല ലോക നേതാക്കളും ചെ ഗെവാറയെ വാഴ്തത്തി പറയാറുണ്ട്.
നെൽസൺ മണ്ടേല സമാധാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഏതൊരു മനുഷ്യനുമുള്ള പ്രചോദനം .
ഷോൺ പോൾ സാർത്ര് നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ജീവിച്ച ഒരു പരിപൂർണ്ണനായ മനുഷ്യൻ .
ഗ്രഹാം ഗ്രീനി സാഹസികതയെയും, ശൗര്യത്തെയും പ്രതിനിധീകരിച്ച മനുഷ്യൻ .
സ്റ്റോക്ക്ലി കർമിഷെൽ ചെ ഗെവാറ മരിച്ചിട്ടില്ല അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയങ്ങൾ നമ്മോടൊപ്പം ജീവിക്കുന്നു .
ആൽബർട്ടോ ഗ്രനേഡോ (അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലാറ്റിനമേരിക്കൻ യാത്രയിലെ സുഹൃത്ത്) ചെ ഗെവാറ എന്തുചെയ്യുമെന്നാണോ പറഞ്ഞിരുന്നത്, അത് ചെയ്തു.
അതുകൊണ്ടു തന്നെ ചെ ഇപ്പോഴും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു .
ഫിഡൽ കാസ്ട്രോ ചെ ഗെവാറ, ലോകത്തിലും, ലാറ്റിനമേരിക്കയിലും സാമൂഹ്യബോധത്തിന്റെ വിത്തുകൾ പാകി.
തണ്ടിൽ നിന്നും പാകമാകുന്നതിനു മുമ്പ് മുറിച്ചെടുക്കപ്പെട്ട ഒരു പൂവായിരുന്നു ചെ.
മറുവശത്ത് ചെ ഗെവാറയുടെ നയങ്ങളെയും അദ്ദേഹത്തിനെത്തന്നെയും ശക്തിയായി വെറുക്കുന്ന ചിലരുമുണ്ടായിരുന്നു.
ജേക്കബ് മാക്കോവർ എന്ന ക്യൂബയിൽ നിന്നും സ്ഥാനഭ്രഷ്ടനാക്കപ്പെട്ട ഒരു നേതാവ് പറഞ്ഞത്.
ചെ ഗെവാറ നിഷ്ഠൂരനായിരുന്ന ഒരു ആരാച്ചാരായിരുന്നു എന്നാണ്.
പൊതു തിരഞ്ഞെടുപ്പു നിരോധനം, സിനിമയുടെ നിരോധനം, സംഗീതം നിറുത്തലാക്കൽ എന്നിവ ചെ ഗെവാറക്ക് ശത്രുക്കളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
വിചാരണകൾ കൂടാതെ തടവുകാരെ നിഷ്കരുണം വധിക്കാനായി ചെ ഗെവാറ കല്പിക്കുമായിരുന്നു.
ചെ ഗെവാറ സ്റ്റാലിന്റെ ഒരു ആരാധകനായിരുന്നു എന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശത്രുക്കൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.
ചെഗെവാറ ചെറുപ്പത്തിൽ തന്നെ മദ്യത്തിനും മയക്കുമരുന്നിനും അടിമ ആയിരിന്നു, എപ്പോഴും മദ്യകുപ്പികളും ,ചുരുട്ടും ,കഞ്ചാവു ബാഗിൽ  കൊണ്ടാണ് സഞ്ചരിച്ചിരുന്നത്.
വ്യക്തിയാണ് ഒരു സമൂഹത്തിൽ പ്രധാനം എന്ന തത്ത്വത്തിനെതിരായിരുന്നു ചെ ഗെവാറ.
യുവതലമുറ യാതൊരു ചോദ്യങ്ങളും ഉപാധികളും കൂടാതെ സർക്കാരിനെ അനുസരിക്കണം എന്ന ചെ ഗെവാറയുടെ നിലപാട്  ധാരാളം ശത്രുക്കളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
ക്യൂബയിലെ പഴയ ഒരു ജയിൽപുള്ളിയായിരുന്ന അർമാണ്ടോ പറയുന്നത്, യാതൊരു കുറ്റവും ചെയ്യാത്തവരെ പോലും ചെ വിചാരണപോലും ചെയ്യാതെ തൂക്കിലേറ്റി എന്നാണ്.
ക്യൂബൻ സർക്കാർ സംഗീതത്തെ സാമ്രാജ്യവിരുദ്ധമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഇത് വ്യാപകമായ പ്രതിഷേധം ക്ഷണിച്ചു വരുത്തി.
ക്യൂബയിലെ അറിയപ്പെടുന്ന ഒരു സംഗീതജ്ഞനായിരുന്നു പാക്വിറ്റോ റിവേറ ചെ ഗെവാറയുമായുള്ള ഒരു സംഭാഷണത്തിനുശേഷം താൻ ക്യൂബ വിടാൻ തീരുമാനിച്ചു എന്നു വ്യക്തമാക്കി .
നിരൂപകർ പറയുന്നത്, ക്യൂബയിലുണ്ടായ മിസ്സൈൽ പ്രതിസന്ധിയിൽ റഷ്യയിൽ നിന്നും ആണവ മിസ്സൈലുകൾ ക്യൂബയിലേക്ക് വരുത്തുക വഴി, ഒരു വിപ്ലവകാരിയുടെ അല്ല, പകരം ഒരു യുദ്ധക്കൊതിയനെയാണ് ചെ ഗെവാറയിൽ കാണാനായത് എന്നാണ്.
ഇംഗ്ലീഷ് പത്രപ്രവർത്തകനായിരുന്ന ക്രിസ്റ്റഫർ ഹിച്ചൻസിന്റെ അഭിപ്രായപ്രകാരം, ഒരാൾക്ക് ഒരേ സമയം തന്നെ വിപ്ലവകാരിയും, മിസ്സൈലിന്റെ സ്വിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും ആയിരിക്കാൻ സാദ്ധ്യമല്ല എന്നാണ്.
ഏതെങ്കിലും ഒന്നേ ആകാൻ പറ്റു.
ക്യൂബയിൽ നിന്നും നാടുകടത്തപ്പെട്ടവരുടെ ഇടയിലും, അമേരിക്കക്കാരുടെ ഇടയിലും ചെ ഗെവാറയുടെ ചിത്രം വളരെ ക്രൂരവും പൈശാചികവും ആയിരുന്നു.
ചെ ഗെവാറയുടെ ആശയങ്ങൾ പിന്തുടർന്നവരെല്ലാം പിന്നീട് വിജയപാതയിലേക്കെത്തിയില്ല എന്ന് അവർ ഉദാഹരണസഹിതം ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.
ശീതരക്തത്തോടുകൂടിയ ഒരു കൊലപാതക യന്ത്രം എന്നുവരെ അദ്ദേഹത്തെ അവർ വിശേഷിപ്പിച്ചു.
ക്യൂബൻ അമേരിക്കൻ സമൂഹം ചെ ഗെവാറയെ വിശേഷിപ്പിച്ചത് ഇങ്ങനെയാണ് ലാ കാബാനയിലെ കശാപ്പുകാരൻ .
അൽവാറോ വാർഗാസ് ലിയോസ എന്ന രാഷ്ട്രീയ നിരൂപകൻ പറയുന്നതിൻ പ്രകാരം, ചെ ഗെവാറ വ്യവസായമന്ത്രിയും, ദേശീയബാങ്കിന്റെ പ്രസിഡന്റും ആയിരിക്കുന്ന സമയത്ത് ക്യൂബ വളരെ മോശമായ രീതിയിലുള്ള വ്യാവസായിക അധഃപതനം നേരിടുകയായിരുന്നു.
പഞ്ചസാരയുടെ ഉല്പാദനം ഗണ്യമായി കുറഞ്ഞു.
വ്യാവസായിക വളർച്ച താഴോട്ടായി.
ഏണസ്റ്റോ ബെതാൻകോർട്ട് എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ചെ ഗെവാറക്ക് അത്യാവശ്യം വേണ്ട, അടിസ്ഥാനപരമായ പല സാമ്പത്തിക തത്ത്വങ്ങളും അറിയില്ലായിരുന്നു .
1968 ൽ ‌ ഐറിഷ് ചിത്രകാരനായ ജിംഫിറ്റ്സ്പാട്രിക് വരച്ച ചെ ഗെവാറയുടെ ചിത്രമാണ് പിന്നീട് ലോകത്തിലെമ്പാടും പ്രചരിച്ച, ലോകം ഏറ്റവും ശ്രദ്ധിച്ച ചിത്രമായി മാറിയത്.
തൊപ്പികളിലും, ഷർട്ടുകളിലും, പോസ്റ്ററുകളിലും എല്ലാം പിന്നീട് എണ്ണമില്ലാത്തവണ്ണം ഈ ചിത്രം ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു.
വിമർശനങ്ങൾ എന്തു തന്നെയുണ്ടായിരുന്നാലും, യുവത്വത്തിന്റെ ഒളിമങ്ങാത്ത ഒരു ബിംബം ആണ് ചെ ഗെവാറ.
പോളണ്ട് സർക്കാർ ലെനിന്റെയും ട്രോട്സ്ക്കിയുടേയും ചിത്രങ്ങൾ നിരോധിച്ചപോലെ തന്നെ ചെ ഗെവാറയുടെ ചിത്രങ്ങളും പോളണ്ടിൽ നിരോധിച്ചു.
ചെ ഗെവാറയുടെ ചിത്രങ്ങൾ ഏതു തരത്തിലും അത് വസ്ത്രങ്ങളിലായാലും ഉപയോഗിക്കുന്നത് തടഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ള സമഗ്രമായ ഒരു പ്രചാരണം പോളണ്ട് നടത്തി.
ശേഖരണി വീഡിയോ ദൃശ്യങ്ങൾ ചെ ഗെവാറ ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ സമ്മേളനത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു ഡിസംബർ 11, 1964, (6:21), ഐക്യരാഷ്ട്രസഭ ചേർത്തത്.
, വീഡിയോ ദൃശ്യം ചെ ഗെവാറയുമായുള്ള അഭിമുഖം, ഐർലണ്ട് സന്ദർശന വേളയിൽ, (2:53), ഇംഗ്ലീഷ് പരിഭാഷ, ആർ.ടി.ഈ.
ലൈബ്രറീസ് ചേർത്തത്, വീഡിയോ ദൃശ്യം ചെ ഗെവാറ കവിത ചൊല്ലുന്നു, (0:58), ഇംഗ്ലീഷ് സബ്ടൈറ്റിലുകൾ, കൾട്ടർ വീഡിയോ 2001, വീഡിയോ ദൃശ്യം ഫിഡലിനുള്ള പിന്തുണ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു, (0:22), ഇംഗ്ലീഷ് സബ്ടൈറ്റിലുകൾ, കൾട്ടർ വീഡിയോ 2001, വീഡിയോ ദൃശ്യം തൊഴിലാളിത്ത്വത്തെക്കുറിച്ചു സംസാരിക്കുന്നു, (0:28), ഇംഗ്ലീഷ് സബ്ടൈറ്റിലുകൾ, കൾട്ടർ വീഡിയോ 2001, വീഡിയോ ദൃശ്യം ബേ ഓഫ് പിഗ്സിനെപ്പറ്റി , (0:17), ഇംഗ്ലീഷ് സബ്ടൈറ്റിലുകൾ, കൾട്ടർ വീഡിയോ 2001, വീഡിയോ ദൃശ്യം സാമ്രാജ്യത്ത്വത്തിനെതിരേയുള്ള പ്രസംഗം, (1:20), ഇംഗ്ലീഷ് സബ്ടൈറ്റിലുകൾ, കൾട്ടർ വീഡിയോ 2001, വീഡിയോ ദൃശ്യം ശബ്ദലേഖനം ചെ ഗെവാറയുമായുള്ള അഭിമുഖം എ.ബി.സി റേഡിയോ, (23:53), ഇംഗ്ലീഷ് പരിഭാഷ,വിവരണം ലിസാ ഹോവാർഡ്, മാർച്ച് 24, 1964, ശബ്ദരേഖ Archived 2011-07-23 at the Wayback Machine .
ചെ ഗെവാറ, സ്പാനിഷ് ഭാഷയിൽ എഴുതിയത്.
കുറിപ്പ് (൧) : രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്ന ജനനത്തീയതി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജനനസർട്ടിഫിക്കറ്റ് 1928 ജൂൺ 14 ആണ്.
എന്നാൽ ചെ യുടെ ജനനം ആക്കൊല്ലം മെയ് 14 ആണെന്നും ചില സ്രോതസ്സുകളെ ഉദ്ധരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു.
അദ്ദേഹത്തന്റെ മാതാപിതാക്കളുടെ വിവാഹം കഴിയുമ്പോൾ , അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മ ചെ ഗെവാറയെ ഗർഭം ധരിച്ചിരുന്നുവത്രെ.
ഇത് ഒരു അജ്ഞാതനായ ജ്യോതിഷിയിൽ നിന്നും അറിഞ്ഞതാണ് ( ആൻഡേഴ്സൺ1997 , pp. 3, 769.)
കുറിപ്പ് (൨) : The various sound clips on this site of international Spanish speakers: Forvo.com pronounce the G in the name "Guevara" as [ɡ] or [ɣ] depending on how carefully they enunciate.
When the names are spoken together, it is [ɣ] ; when enunciated separately, [ɡ] .
അവലംബം കൂടുതൽ വായനയ്ക്ക് ലോല അൽമുദേവർ (ഒക്ടോബർ 9, 2007).
" ചെഗുവേരയുടെ വധം ".
സാൻഫ്രാൻസിസ്കോ ജേർണൽ.
ജോൺ ലീ ആൻഡേഴ്സൺ (1997).
ചെ ഗുവേരഃ എ റെവല്യൂഷണറി ലൈഫ് .
ന്യൂയോർക്ക് : ഗ്രോവ് പ്രസ്സ്.
ISBN 0-8021-1600-0 .
ജെയിംസ് ബാംഫോർഡ് (2002).
ബോഡി ഓഫ് സീക്രട്ട്സ്: അനാട്ടമി ഓഫ് അൾട്ടാ സീക്രട്ട് നാഷണൽ സെക്യൂരിറ്റി ഏജൻസി (റീപ്രിന്റ്).
ന്യൂയോർക്ക്: ആങ്കർ ബുക്സ്.
ISBN 0-385-49908-6 .
ബി.ബി.സി.ന്യൂസ് (ജനുവരി 17, 2001).
" Profile: ലോറന്റ് കാബില ".
ശേഖരിച്ച തീയതി ഏപ്രിൽ 10, 2008.
ബി.ബി.സി.ന്യൂസ് (മെയ് 26, 2001).
ചെ ഗുവേര ഫോട്ടോഗ്രാഫർ ഡൈഡ് .
ശേഖരിച്ചത് ജനുവരി 4, 2006.
ബി.ബി.സി.ന്യൂസ്  (ഒക്ടോബർ 9, 2007).
" ക്യൂബയുടെ അഭിവാദ്യം ".
ബി.ബി.സി ന്യൂസ് ഇന്റർനാഷണൽ വെർഷൻ .
{{ cite book }} : Cite has empty unknown parameter: | coauthors= ( help ) ; Italic or bold markup not allowed in: | publisher= ( help ) ബെൻ ബെല്ല, അഹമ്മദ് (ഒക്ടോബർ 1997).
" ചെ അസ് ഐ ന്യൂ ഹിം ".
ലെ മൊണ്ടെ ഡിപ്ലോമാറ്റിക്.
ശേഖരിച്ചത് ഫെബ്രുവരി 28, 2008.
ബോക്ക്മാൻ, മേജർ ലാറി ജെയിംസ് (ഏപ്രിൽ 1, 1984).
ദ സ്പിരിറ്റ് ഓഫ് മൊങ്കാദ: ഫിഡൽ കാസ്ട്രോസ് റൈസ് ടു പവർ 1953–1959 .
യുണെറ്റഡ് സ്റ്റേറ്റ്സ്: മറൈൻ കോർപ്സ്  കമ്മാന്റ്  ആന്റ് സ്റ്റാഫ് കോളെജ്.
{{ cite book }} : Cite has empty unknown parameter: | coauthors= ( help ) കാസ്റ്റാനെഡാ, ജോർജ് ജി (1998).
ചെ ഗുവേര: കംപാനെറോ .
ന്യൂയോർക്ക്: റാൻഡം ഹൗസ്.
ISBN 0-679-75940-9 .
കാസ്ട്രോ, ഫിഡൽ (എഡിറ്റേർസ് ബൊണാഷ്യ, റോളണ്ടോ നെൽസൺ പി വാൽദേസ്; 1972).
റെവല്യൂഷണറി സ്ട്രഗിൾ 1947–1958 .
കേംബ്രിഡ്ജ്, മസാച്ചുസെറ്റ്സ്  ലണ്ടൻ: എം.ഐ.ടി.പ്രസ്സ് .
ISBN 0-262-02065-3 .
{{ cite book }} : Cite has empty unknown parameter: | coauthors= ( help ) കാസ്റ്റാനെദാ, ജോർജ് (1998).
ചെ ഗുവേര കംപാനെരോ .
ന്യൂയോർക്ക്: റാൻഡംഹൗസ്.
കാസ്ട്രോ, ഫിഡൽ (എഡിറ്റേഴ്സ് ബൊണാഷ്യ, റോളണ്ടോ. ഇ. നെൽസൺ.പി.വാൽഡെസ്; 1972).
Revolutionary Struggle 1947–1958 .
കേംബ്രിഡ്ജ് മസാച്ചുസെറ്റ്സ് ആന്റ് ലണ്ടൻ ISBN 0-262-02065-3 .
{{ cite book }} : Cite has empty unknown parameter: | coauthors= ( help ) ദെ പാമ, ആന്റണി (2006).
ദ മാൻ ഹു ഇൻവെന്റഡ് ഫിഡൽ: കാസ്ട്രോ, ക്യൂബ, ഹെർബർട്ട്.
എൽ.മാത്യൂസ്.
ന്യൂയോർക്ക്: പബ്ലിക്ക് അഫയെർസ്.
ISBN 1-58648-332-3 .
ഏരിയൽ ഡോർഫ്മാൻ (June 14, 1999).
Time 100: ചെ ഗുവേര Archived 2011-04-25 at Archive.is .
ടൈംസ് മാഗസിൻ .
ഡോർഷ്നർ, ജോൺ ആന്റ് റോബർട്ടോ ഫാബ്രിസിയോ (1980).
ദ വിൻഡ്സ് ഓഫ് ഡിസംബർ: ദ ക്യൂബൻ റെവല്യൂഷൺ ഓഫ് 1958 .
ന്യൂയോർക്ക്: കൊവാർഡ്, മകാൻ ജിയോഹെൻ.
ISBN 0-698-10993-7 .
ഡ്യൂമർ, ജിൻ .
ചെ ഗുവേരയുമായുള്ള അഭിമുഖം (വീഡിയോ ദൃശ്യം; 9:43; ഇംഗ്ലീഷ് അടിക്കുറിപ്പുകൾ).
ഫ്രീ സൊസൈറ്റി പ്രൊജക്ട്.
/ ക്യൂബ ആർക്കെവ് (സെപ്തംബർ 30, 2009).
" വിക്ടിംസ് ഓഫ് ചെഗുവേര ഇൻ ക്യൂബ: 1957 to 1959 PDF (244 KB) ".
സമ്മിറ്റ്, ന്യൂ ജേർസി: ഫ്രീ സൊസൈറ്റി പ്രൊജക്ട്.
ഗാൽവസ്, വില്ല്യം (1999).
ചെ ഇൻ ആഫ്രിക്ക: ചെഗുവേരാ കോംഗോ ഡയറി .
മെൽബൺ: ഓഷ്യൻ പ്രസ്സ്, 1999.
ISBN 1-876175-08-7 .
റൗൾ ഗോമസ് (സ്പിംഗ് 1991).
" തെർട്ടി ഇയേഴ്സ് ഓഫ് റെവല്യൂഷണറി ക്യൂബൻ ലോ ".
ലാറ്റിൻ അമേരിക്കൻ പെർസ്പക്ടീവ്സ് 18(2) , ക്യൂബൻ വ്യൂസ് ഓൺ ദ റെവല്യൂഷൺ.
114–125.
{{ cite book }} : Cite has empty unknown parameter: | coauthors= ( help ) ഗോത് , റിച്ചാർഡ് (ഓഗസ്റ്റ് 11, 2005).
" ബൊളീവിയ ഓൺ ദ ഡേ ഓഫ് ഡെത്ത് ഓഫ് ചെ ഗുവേര Archived 2005-11-26 at the Wayback Machine . ".
ലെ മോന്ദെ ഡിപ്ലോമാറ്റിക് .
ശേഖരിച്ചത് ഫെബ്രുവരി 26, 2006.
ഗ്രാന്റ് , വിൽ (ഒക്ടോബർ 8, 2007).
" സി.ഐ.എ മാൻ റീകൗണ്ട്സ് ചെ ഗുവേരാസ് ഡെത്ത് ".
ബി.ബി.സി ന്യൂസ് .
ശേഖരിച്ചത് ഫെബ്രുവരി 29, 2008.
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ" (1995).
മോട്ടോർ സൈക്കിൾ ഡയറീസ് .
ലണ്ടൻ: വെർസോ ബുക്ക്സ്.
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ"  (എഡിറ്റർ വാട്ടേർസ്, മേരി  ആലീസ്) (1996).
എപ്പിസോഡ്സ് ഓഫ് ദ ക്യൂബൻ റെവല്യൂഷണറി വാർ 1956–1958 .
ന്യൂയോർക്ക് ടൈംസ്: പാത്ഫൈൻഡർ.
ISBN 0-87348-824-5 .
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ"  (1965).
"ചെ ഗുവേരാസ് ഫെയർവെൽ ലെറ്റർ".
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ" (1967a).
"മെസ്സേജ് ടു ദ ട്രൈകോൺടിനെന്റൽ " ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ"  (1967b).
"ബൊളീവിയൻ ഡയറി" .
എഴുതിയത് 1966–1967.
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ"   (എഡിറ്റേഴ്സ് ബൊണാഷ്യ, റോളണ്ടോ. ഇ. നെൽസൺ.പി.വാൽഡെസ് 1969).
സെലക്ടട് വർക്സ് ഓഫ് ഏണസ്റ്റോ ചെ ഗുവേര, കേംബ്രിഡ്ജ്, എം.ഐ.ടി.പ്രസ്സ്.
ISBN 0-262-52016-8 {{ cite book }} : Cite has empty unknown parameter: | coauthors= ( help ) .
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ"  (1972).
പസാജെസ് ദെ  ലാ  ഗുവേര റെവല്യൂഷണറിയ .
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ" ദ ആഫ്രിക്കൻ ഡ്രീം .
ന്യൂയോർക്ക്: ഗ്രോവ് പബ്ലിഷേഴ്സ്.
ISBN 0-8021-3834-9 .
ചെ ഗുവേര, ഏണസ്റ്റോ "ചെ"  (2005).
" സോഷ്യലിസം ആന്റ് മാൻ ഇൻ ക്യൂബ " (First published മാർച്ച് 12, 1965 ചെ ഗുവേര റീഡർ'. (1997).
ഓഷ്യൻ പ്രസ്സ്.
ISBN 1-875284-93-1 പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ എ.ബി.സി വാർത്തകൾ: "ചെ ഗുവേര ജീവിതവും മരണവും" ചെ ഗുവേര ഇന്റർനെറ്റ് ആർച്ചീവ്: പ്രസംഗങ്ങൾ ---- ചിത്രങ്ങൾ Archived 2008-07-09 at the Wayback Machine .
സി.എൻ.എൻ (വീഡിയോ): "ചെ ഗുവേര തിളങ്ങുന്ന നക്ഷത്രം" ചെ ഗുവേരയുടെ മരണം: തരംതിരിക്കപ്പെടാത്ത ചില രേഖകൾ , അമേരിക്ക ഇന്നത്തെ ജനാധിപത്യം: "ചെ ഗുവേരയുടെ ജീവിതം" Archived 2013-08-26 at the Wayback Machine .