smcproject/ml-wiki-sentences huggingface dataset:
എന്നാൽ ഈ പ്രദേശത്തേക്കു കടന്നു വരുന്ന പെൺമത്സ്യങ്ങളെ ആട്ടിയോടിക്കാൻ ആൺ മത്സ്യം ശ്രമിക്കാറില്ല; അവിടെ വസിക്കാൻ അവയെ അനുവദിക്കാറുമുണ്ട്.
ഇത്തരത്തിൽ കടന്നു വന്നു താമസിക്കുന്ന പെൺ മത്സ്യങ്ങൾ നദിയുടെ അടിത്തട്ടിൽ ചെറു പാത്രത്തിന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള കൂടു നിർമ്മിക്കുന്നു.
മുട്ടകൾ പുറത്തേക്കു വരുന്ന സമയത്തു ഇവ കൂടിനുള്ളിൽ അമർന്നിരിക്കും.
ആൺ മത്സ്യങ്ങൾ ബീജദാനം നടത്തി മുട്ടകൾ വിരിയാൻ സഹായിക്കുന്നു.
അതോടൊപ്പം തന്നെ പശപോലെയുള്ള ഒരു തരം ദ്രാവകത്താൽ ഇവ മുട്ടകളെ പൊതിയുന്നു.
ഇത്തരത്തിലുള്ള ആവരണം ഉള്ളതിനാൽ മുട്ടകൾ കല്ലുകളിൽ ഒട്ടിച്ചേർന്നും ചിലപ്പോൾ കല്ലുകളിൽ നിന്നു തുക്കിയിട്ടപോലെയും കാണപ്പെടാറുണ്ട്.
ഒഴുക്കിൽപ്പെട്ട് മുട്ടകൾ ചിതറിപ്പോകാതിരിക്കാനും ഈ പ്രക്രിയ സഹായകമാണ്.
എങ്കിലും നദിയിലെ പ്രതികൂല ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളോടും മാംസഭോജികളായ ഇതര മത്സ്യങ്ങളോടും മല്ലടിച്ചാണ് ഇവ വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്നത്.
ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങൾ ഇവയുടെ നിലനിൽ‌പ്പിനെ ദോഷമായി ബാധിക്കുന്നതായി മത്സ്യഗവേഷകർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
കടപ്പാട്: കേരള സർക്കാർ ഗ്നൂ സ്വതന്ത്ര പ്രസിദ്ധീകരണാനുമതി പ്രകാരം ഓൺലൈനിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മലയാളം സർ‌വ്വവിജ്ഞാനകോശത്തിലെ ഡാർട്ടർ മത്സ്യം എന്ന ലേഖനത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം ഈ ലേഖനത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്.
ഡാർട്മൗത്, മസാച്ചുസെറ്റ്സ് ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം https://ml.wikipedia.org/wiki/Dartmouth,_Massachusetts
യു. എസ്സിലെ തെക്കു കിഴക്കൻ മസാച്ചുസെറ്റ്സിലുള്ള നഗരമാണ് ഡാർട്മൗത്, മസാച്ചുസെറ്റ്സ് .
ബ്രിസ്റ്റോൾ കൗണ്ടിയിൽ ഉൾപ്പെടുന്ന ഈ നഗരം ന്യൂബെഡ്ഫോർഡിന് 10 കിലോ മീറ്റർ തെക്കു പടിഞ്ഞാറ് അത് ലാന്തിക് സമുദ്രത്തിലെ ബസാർഡ്സ് ഉൾക്കടൽ (Buzzards Bay) തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
മുഖ്യമായും കാർഷികവൃത്തിയെ ആശ്രയിക്കുന്ന ഡാർട്മൗത് നഗരം ഒരു പ്രധാന വേനൽക്കാല സങ്കേതവും കൂടിയാണ്.
മുമ്പ് ഇതൊരു കപ്പൽ നിർമ്മാണ കേന്ദ്രമായിരുന്നു.
1650 - ൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട ഡാർട്മൗത് നഗരം 1664-ൽ പുനഃസംഘടിപ്പിച്ചു.
ഇംഗ്ലണ്ടിലെ ഡാർട്മത് പ്രദേശത്തിന്റെ പേരാണ് നഗരനാമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
ജനസംഖ്യ: 27,244.
ചിത്രശാല പുറത്തേക്കുള്ള കണ്ണികൾ http://www.town.dartmouth.ma.us/Pages/DartmouthMA_Assessor/index Archived 2012-04-20 at the Wayback Machine .
http://www.city-data.com/city/Dartmouth-Massachusetts.html http://dartmouthma.com/ കടപ്പാട്: കേരള സർക്കാർ ഗ്നൂ സ്വതന്ത്ര പ്രസിദ്ധീകരണാനുമതി പ്രകാരം ഓൺലൈനിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മലയാളം സർ‌വ്വവിജ്ഞാനകോശത്തിലെ ഡാർട്മത് എന്ന ലേഖനത്തിന്റെ ഉള്ളടക്കം ഈ ലേഖനത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്.
ഡാർട്മൗത് (വിവക്ഷ) ഇതൊരു വിവക്ഷാതാളാണ് : ഒരേ വാക്കിനാൽ വിവക്ഷിക്കാവുന്ന വിവിധ കാര്യങ്ങളെ കുറിച്ചുള്ള താളുകൾ ഇവിടെ കൊടുത്തിരിക്കുന്നു.
ഡാർട്മൗത്, മസാച്ചുസെറ്റ്സ് - യു. എസ്സിലെ തെക്കു കിഴക്കൻ മസാച്ചുസെറ്റ്സിലുള്ള നഗരം ഡാർട്മൗത്, കാനഡ - കാനഡയിലെ ദക്ഷിണ നോവസ്കോഷയിലുള്ള ഒരു നഗരം ഡാർട്മൗത് - തെക്ക് കിഴക്കൻ ഇംഗ്ലണ്ടിലെ ഒരു മുനിസിപ്പൽ പ്രദേശം അവലംബം
ഡാർഡനെൽസ് ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം https://ml.wikipedia.org/wiki/Dardanelles ഡാർഡനെൽസിന്റെ സ്ഥാനം ചിത്രത്തിൽ (മഞ്ഞ), ചുകപ്പ് കാണുന്നത് ബോസ്ഫറസ് കടലിടുക്ക്.
മധ്യത്തിൽ മർമര കടൽ.
പ്രകൃത്യാ ഇടുങ്ങിയതും അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ യൂറോപ്പ് ഏഷ്യ ഭൂഖണ്ഡങ്ങളെ വേർത്തിരിക്കുന്നതുമായ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ തുർക്കിയിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ഒരു പ്രധാന ജലപാതയാണ് ഡാർഡനല്ലസ് കടലിടുക്ക് .
ഇത് നേരത്തെ ഹെല്ലസ്‌പോന്റ് എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്.
മർമാര കടലിനെ എയ്ജിയൻ കടലുമായും മെഡിറ്ററേനിയൻ കടലുമായും ബന്ധിക്കുന്നത് ഡാർഡനല്ലെസ് കടലിടുക്കാണ്.
കൂടാതെ ഏഷ്യൻ തുർക്കിയേയും യൂറേപ്പ്യൻ തുർക്കിയേയും വേർത്തിരിക്കുന്നതും ഡാർഡനെൽസ് ആണ്.
ഇതിന് പുറമേ, ബോസ്ഫറസ് കടലിടുക്ക് വഴി കരിങ്കടലിലേക്ക് പാതയൊരുക്കുന്നതും ഈ കടലിടുക്കാണ്.
ബോസ്ഫറസ് കടലിടുക്കും ഡാർഡനെൽസും ചേർന്ന് വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ തുർക്കിയെ അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ പ്രധാനമായ ജലപാതകളുടെ കേന്ദ്രമാക്കി മാറ്റുന്നു.
തുർക്കിയിലെ കനക്കലെ പ്രവിശ്യയിലുള്ള ഒരു തുറമുഖ നഗരത്തിന്റെ പേരായ കനക്കലെയിൽ നിന്നാണ് ഇതിന്റെ ഉത്ഭവം.
സമകാലിക തുർക്കിഷ് പേരായ കനക്കലെ ബോഗസ് ( Çanakkale Boğazı-കനക്കലെ സ്‌ട്രൈറ്റ്) എന്ന പേരിൽ നിന്നാണ് ഇത് ഉരിത്തിരിഞ്ഞതെന്നാണ് അനുമാനം.
പോട്ടറി ഫോർട്ട്‌ - Pottery Fort എന്നാണ് ഇതിന്റെ അർത്ഥം.
ഡാർഡനെൽസിന്റെ ഏറ്റവും തെക്കേ (ഏഷ്യൻ) തീരത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഇടുങ്ങിയ പോയിന്റിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന നഗരമാണ് കനക്കലെ ബൊഗാസ്.
മൺപാത്ര നിർമ്മാണം സെറാമിക് വയറുകൾ എന്നിവയ്ക്ക്  പ്രസിദ്ധമായ പ്രദേശമാണ് ഈ നഗരം.
ഓട്ടോമൻ ഭരണകാലത്തെ പ്രസിദ്ധമായ കോട്ടയാണ് ഇവിടത്തെ പ്രധാന ആകർഷണം.
ഡർഡനെൽസ് എന്ന ഇംഗ്ലീഷ് പദം ഉത്ഭവിച്ച്ത ഡർഡനസ് എന്ന ഇവിടെയുള്ള പുരാതന ഏഷ്യൻ നഗരത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നാണ്.
ഒരു സമുദ്ര ജലപാത എന്ന നിലയിൽ, ഡർഡനെൽസ് നിരവധി സമുദ്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നുണ്ട്.
ഈസ്റ്റേൺ മെഡിറ്ററേനിയൻ, ബൾക്കൻസ്, പശ്ചിമ യൂറേഷ്യ എന്നിവയും പ്രത്യേകിച്ച് ഈജിയൻ സമുദ്രത്തെ മർമര കടലുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു.
മർമര സമുദ്രം പിന്നീട് ബോസ്ഫറസ് കടലിടുക്ക് വഴി കരിങ്കടലിൽ ചേരുന്നു.
ഈജിയൻ കടൽ മെഡിറ്ററേനിയൻ സമുദ്രവുമായി ബന്ധിക്കുന്നു.
നിലവിലെ രൂപഘടന
61 കിലോമീറ്റർ (38 മൈൽ) നീളവും 1.2മുതൽ ആറു കിലോ മീറ്റർ വരെ വീതിയുമാണ് ഡാർഡനെൽസിനുള്ളത്.
ശരാശിരി 55 മീറ്റർ ആഴവു (180 അടി) പരമാവധി താഴ്ച 103 മീറ്ററുമാണ് (338 അടി).
ഡാർഡനെൽസ് ഇരുഭാഗത്തേക്കും വെള്ളം ഒഴുകുന്നുണ്ട്.
മർമാര സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് ഈജിയൻ കടലിലേക്ക് തുടർച്ചയായി നിരന്തരം ഒരു നിശ്ചിത പാതയിലൂടെ സമുദ്രജല പ്രവാഹമുണ്ട്.
എന്നാൽ എതിർവശത്തേക്ക് സാധാരണ സമുദ്രജല പ്രവാഹം നടക്കുന്ന നിശ്ചിത പാതക്ക് അടിയിലൂടെയാണ് ഒഴുകുന്നത്.
ഊർജ്ജിതവും വളരെ ഇടുങ്ങിയതുമായ ആക്രതിയാണിതിന്.
നദിയോട് ഏറെ സാമ്യമുള്ളതാണ് ഇതിന്റെ രൂപം.
ഇന്ന ലോകത്തുള്ള ജലപാതകളിൽ ഏറ്റവും അപകടകരവും സാഹസികവും  പ്രയാസകരവുമായ ഒരു ജലപാതയായാണ് ഇത് പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നത്.
മർമരൺ കടലിലും കരിങ്കടലിലും വേലിയേറ്റവും  വേലിയേറ്റവും വേലി ഇറക്കവും ഉണ്ടാകുന്ന കപ്പലുകൾ ശരിയാ സാഹചര്യമുണ്ടാവുന്നത് വരെ ഡാര്ഡലെസ് കടലിടുക്കിൽ പ്രവേശിക്കാതെ നങ്കൂരമിടലാണ്.
ഡാർഡനെൽസിന്റെ വളരെ അടുത്തുനിന്നുള്ള സ്ഥലചിത്രീകരണം ചരിത്രം
കരിങ്കടലിനും മെഡിറ്ററേനിയൻ കടലിനുമിടയിലെ ഏക പ്രവേശന മാർഗ്ഗമാണ് ഡാർഡനെൽസ്.
വാണിജ്ജ്യ, സൈനിക പോയിന്റ് എന്ന നിലയിൽ ഈ ഇടനാഴിക്ക് ഏറെ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
ഇത് വളറെ തന്ത്ര പ്രധാനമായി ഇപ്പോഴും തുടരുന്നു.
ഇത് റഷ്യ , ഉക്രെയിൻ ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിരവധി രാജ്യങ്ങൾക്കുള്ള പ്രധാന കടൽ വഴിയുള്ള പ്രവേശന മാർഗ്ഗമാണിത്.
1915ൽ ഒന്നാം ലോക മഹായുദ്ധകാലത്ത് ഗല്ലിപൊലി യുദ്ദത്തിൽ ഫ്രാൻസ്, റഷ്യ, ബ്രിട്ടൺ, ഇറ്റലി, അമേരിക്ക എന്നീ രാജ്യങ്ങൾ ചേർന്ന സഖ്യ ശക്തികൾ ഇതുവഴിയാണ് ആക്രമണം നടത്തിയത്.
ഗ്രീക്ക്, പേർഷ്യൻ ചരിത്രം
ഡാർഡനെൽസിന്റെ പടിഞ്ഞാറെ പ്രവേശന ഭാഗത്ത്  ഹിർസാലിക് കുന്നുകളിൽ ട്രോയ് എന്ന പേരിൽ പുരാതന നഗരം നിലനിലനിന്നിരുന്നു.
ആധുനിക തുർക്കിയിൽ ഇതിനെ അനറ്റോലിയ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഹോമറിന്റെ ഇതിഹാസങ്ങളായ ഇലിയഡ് , ഒഡീസി എന്നീ കൃതികളിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്ന ടോജൻ യുദ്ധം നടന്നതായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നത് ട്രോയ്‌യിലാണ്.
ബി.സി മൂന്നും രണ്ടും നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ ട്രോയ് ഒരു പ്രധാനനഗരമായിരുന്നു അവലംബം
ഡാർട്‌മത് കോളേജ്
ന്യൂ ഹാംഷെയറിലെ ഹാനോവറിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഒരു ഐവി ലീഗ് കലാശാലയാണ് ഡാർട്മത് കോളേജ് ( Dartmouth College / ˈ d ɑːr t m ə θ / DART -məth ) 1769 എലിസാർ വീലോക് സ്ഥാപിച്ച ഈ കോളേജ് അമേരിക്കൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിനു മുൻപേ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട കൊളോണിയൽ കോളേജുകളിൽ ഒന്നും, അമേരിക്കൻ ഐക്യനാടുകളിലെ ഒൻപതാമത്തെ ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസകേന്ദ്രമാണ്.
അമേരിന്ത്യൻ വർഗക്കാരെ ദൈവശാസ്ത്രവും ഇംഗ്ലീഷ് ജീവിതരീതികളും അഭ്യസിപ്പിക്കാനായാണ് ഈ കോളേജ് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത്.
ആദ്യകാലത്ത് മുഖ്യമായും കോൺഗ്രിഗേഷൽ വൈദികരെ പരിശീലിപ്പിച്ചിരുന്ന ഈ കോളേജിന് പതിയെ മതേതരമായിത്തീരുകയും ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യത്തിൽ ദേശീയപ്രശസ്തിയിലേക്ക് ഉയരുകയും ചെയ്തു.
ഡെൽഹിയുടെ ചരിത്രം ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം https://ml.wikipedia.org/wiki/History_of_Delhi വടക്കേ ഇന്ത്യയിലെ ചരിത്രപ്രദേശം ഡെൽഹി സ്ഥലം ഡെൽഹി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത്: 736 AD ഭാഷ ഖരിബോളി , ഹരിയാനവി വംശങ്ങൾ തോമർ - ചൌഹാൻ (736-1192) മം‌മ്ലൂക്കുകൾ (1206-90) ഖിൽജി (1290-1320) തുഗ്ലക്ക് (1320-1413) സയ്യിദ്ദ് (1414-51) ലോധികൾ (1451-1526) മുഗൾ (1526–1857) ബ്രിട്ടീഷ്‌ (1857-1947) സ്വാതന്ത്ര്യം നേടിയത് (1947-) ചരിത്ര തലസ്ഥാനം ഡെൽഹി
ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവുമധികം ചരിത്രപ്രാധാന്യമുള്ള നഗരങ്ങളിലൊന്നാണ് തലസ്ഥാനനഗരിയായ ഡെൽഹി .
ലോകത്തിലെത്തന്നെ ഏറ്റവും ചരിത്രപ്രാധാന്യമേറിയ നഗരങ്ങളിലൊന്നാണ് ഇതെന്നും വിലയിരുത്തപ്പെടാറുണ്ട്.
ഡെൽഹിയുടെ ചരിത്രം തുടങ്ങുന്നത് ഏകദേശം 300 ബി.സിയിൽ മൗര്യ രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്താണ്.
1966 ൽ മൌര്യ വംശജനായ അശോക ചക്രവർത്തിയുടെ ( 273 - 236 BC )  കാലഘട്ടത്തെ ചില മുദ്രണങ്ങൾ നോയിഡക്കടുത്തുള്ള ശ്രീനിവാസ് പുരിയിൽ കണ്ടെടുത്തിരുന്നു.
ഗുപ്ത വംശജരുടെ (320-540) രാജാവായിരു‍ന്ന ഒന്നാം കുമാരഗുപ്തന്റെ കാലത്ത് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട പ്രസിദ്ധമായ ഇരുമ്പുസ്തംബങ്ങൾ , പിന്നീട് 10 ആം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഡെൽഹിയിലേക്ക് മാറ്റി സ്ഥാപിക്കുകയുണ്ടായി.
ഇപ്പോൾ ഇത് ഖുത്ബ് മീനാറിന്റെ അടുത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
ഡെൽഹി മൊത്തത്തിൽ എട്ട് നഗരങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്നതാണ്.
ഇതിൽ പ്രധാന നാല് നഗരങ്ങൾ ഇപ്പോഴത്തെ ഡെൽഹിയുടെ തെക്ക് ഭാഗത്തായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
ദില്ലിയിലെ എട്ട് പുരാണനഗരങ്ങൾ
ഇവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്. 'ദില്ലി' - കവി വിഭൂത ശ്രീധറിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, തോമര രജപുത്രവംശത്തിലെ അനംഗപാലയാണ്‌ ഈ നഗരം സ്ഥാപിച്ചത് .
ലാൽ കോട്ട് - ഇന്ന് ഖുത്ബ് മിനാർ നിലനിൽക്കുന്നയിടത്ത് തോമര രജപുത്രർ സ്ഥാപിച്ച നഗരമാണിത്.
പിന്നീട് ഇത് ഖില റായി പിത്തൊര എന്ന് പൃഥ്വിരാജ് ചൌഹാന്റെ കാലത്ത് പുനർനാമകരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.
പൃഥ്വിരാജ് ചൌഹാൻ ഡെൽഹിയുടെ അവസാനത്തേതിനു തൊട്ടു മുൻപുള്ള ഹിന്ദു രാജാവായിരുന്നു.
സിരി - 1303-ൽ ഖിൽജി രാജവംശത്തിലെ അലാവുദ്ദീൻ ഖിൽജി സ്ഥാപിച്ചു.
തുഗ്ലക്കാബാദ് - സ്ഥാപിച്ചത് ഘിയാസ് ഉദ് ദിൻ തുക്ലക് ഷാ ഒന്നാമൻ (1321-1325) ജഹാൻപന - സ്ഥാപിച്ചത് മുഹമ്മദ് ബിൻ തുക്ലക് കോട്‌ല ഫിറോസ് ഷാ - സ്ഥാപിച്ചത് ഫിറോസ് ഷാ തുക്ലക് (1351-1388); പുരാന കില - സ്ഥാപിച്ചത് ഷേർഷാ സൂരി , ദിനാപഥ് - സ്ഥാപിച്ചത് ഹുമയൂൺ , (1538-1545); ഷാജഹാബാദ് - ചുമരുകളുള്ള ഈ നഗരം സ്ഥാപിച്ചത് ഷാജഹാൻ ആണ് 1638 നും 1649 ഇടക്ക്.
ഇതിൽ ഡെൽഹിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ ചെങ്കോട്ടയും ചാന്ദ്‌നി ചൌക്കും ഉൾപ്പെടുന്നു.
ഈ സ്ഥലത്തെയാണ് ഇപ്പോഴത്തെ പഴയ ഡെൽഹി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. 'നയി ദില്ലി' (New Delhi) - സ്ഥാപിച്ചത് ബ്രിട്ടീഷ്‌ ഭരണകൂടം.
ഐതിഹ്യമനുസരിച്ച് ഡെൽഹി, 2500 ബി.സി കാലഘട്ടത്തിൽ മഹാഭാ‍രതത്തിലെ പാണ്ഡവരുടെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥം ആയിരുന്നു.
ഭാരതീയേതിഹാസങ്ങളിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന ഹസ്തിനപുരി ഡെൽഹിയുടെ പഴയ പേരാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ഹസ്തിനപൂരി എന്നാൽ ആനകളുടെ നഗരം എന്നാണ് അർത്ഥം.
ഈ നാമത്തിൽ ഒരു ഗ്രാമവും പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യം വരെ നിലനിന്നിരുന്നു.
പിന്നീട് ബ്രിട്ടീഷുകാർ ന്യൂ ഡെൽഹി പണിതപ്പോൾ ഈ ഗ്രാമം നിരത്തുകയായിരുന്നു.
ഇന്നത്തെ പഴയ കോട്ട സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്താണ്‌ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത് എന്നാണ്‌ പുരാവസ്തുഗവേഷണങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അനുമാനം.
ഡെൽഹി എന്ന പേര് വന്നത് ദില്ലിക എന്ന വാക്കിൽ നിന്നാണ് എന്നാണ് പ്രധാന വാദം.
പക്ഷേ, ഇത് കൂടാതെ മറ്റ് വാദങ്ങളും ഇതിനെ പറ്റി നില നിൽക്കുന്നു.
ആര്യസമാജസ്ഥാപകനായ സ്വാമി ദയാനന്ദ സരസ്വതി 1875-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച സത്യാർഥ് പ്രകാശ് എന്ന പുസ്തകത്തിൽ പറയുന്നത്, പൌരാണിക രാജാവാ‍യ രാജ ദില്ലു ബി.സി. 800-ൽ ദില്ലി സ്ഥാപിച്ചു എന്നാണ്.
ചില പുരാനലേഖകർ ഇതിനെ പിൻ താങ്ങുന്നു.
മറ്റൊരു എഴുത്തുകാരനായ വിബുധ് ശ്രീധർ (1189-1230) ഡെൽഹിയുടെ ഉത്ഭവത്തെ പറ്റി ഇങ്ങനെ പറയുന്നു.
हरियाणए देसे असंखगाम, गामियण जणि अणवरथ काम| परचक्क विहट्टणु सिरिसंघट्टणु, जो सुरव इणा परिगणियं| रिउ रुहिरावट्टणु बिउलु पवट्टणु, ढिल्ली नामेण जि भणियं|
വിവർത്തനം: ഹരിയാനയിൽ ധാരാളം ഗ്രാമങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഇവിടുത്തെ ഗ്രാമവാസികൾ കഠിനാധ്വാനികളായിരുന്നു.
ഇവർ മറ്റുള്ളവരുടെ മേൽകോയ്മ അംഗീകരിച്ചിരുന്നില്ല.
അവർ തന്റെ ശത്രുക്കളെ തുരത്തുന്നതിൽ വിദഗ്ദ്ധരായിരുന്നു.
ഇന്ദ്രൻ തന്റെ രാജ്യത്തെ സ്വയം പ്രകീർത്തിച്ചിരുന്നു.
ഈ രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം ദില്ലിയാണ്.
जहिं असिवर तोडिय रिउ कवालु, णरणाहु पसिद्धउ अणंगवालु || वलभर कम्पाविउ णायरायु, माणिणियण मणसंजनीय ||
വിവർത്തനം: അനംഗപാൽ ഭരണാധികാരി പ്രശസ്തനായിരുന്നു.
തന്റെ ശത്രുക്കളെ വാളിനിരയാക്കിയിരുന്നു.
ഈ ഭാരം നാഗരാ‍ജനെ വരെ ഇളക്കിയിരുന്നു.
(The ruler Anangapal is famous, he can slay his enemies with his sword. The weight (of the Iron pillar) caused the Nagaraj to shake.
1383 വിക്രമി വർഷത്തക്കാലത്തെ ഒരു മുദ്രണം ഡെൽഹിയിലെ മ്യൂസിയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഡെൽഹി സ്ഥാപിച്ചത് തോമർ വംശജരാണെന്ന് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു.
देशोऽस्ति हरियानाख्यो पॄथिव्यां स्वर्गसन्निभः | ढिल्लिकाख्या पुरी तत्र तोमरैरस्ति निर्मिता ||
മറ്റൊരു എഴുത്തുകാരനായ പ്രിഥ്വിരാജ് റാസൊയും ഇതു തന്നെ പറയുന്നു.
हुं गड्डि गयौ किल्ली सज्जीव हल्लाय करी ढिल्ली सईव | फिरि व्यास कहै सुनि अनंगराइ भवितव्य बात मेटी न जाइ || 8 മുതൽ 16 നൂറ്റാണ്ട് വരെ ഇഷ്ടികകൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ലോകത്തെ ഏറ്റവും വലിയ മീനാർ ആണ് 72.5 മീ.
ഉയരമുള്ള ഖുത്ബ് മീനാർ
736-ആമാണ്ടിൽ ഇന്ന് ഖുത്ബ് മിനാർ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നയിടത്ത് തോമര രജപുത്രർ ലാൽ കോട്ട് എന്ന നഗരം സ്ഥാപിച്ചു.
തോമര രജപുത്രവംശത്തിലെ അനംഗപാൽ ആണ്‌ ലാൽ കോട്ട് സ്ഥാപിച്ചതെന്ന് പ്രിഥ്വിരാജ് റാസോയും പറയുന്നു.
1180 ൽ അജ്‌മേറിലെ രജപുത്രന്മാരായിരുന്ന ചൗഹാന്മാർ‍ ലാൽ കോട്ട് കീഴടക്കി ഇതിന്‌ ഖില റായ് പിത്തോറ എന്ന പേരിടുകയും ചെയ്തു.
തോമരരുടേയും ചൗഹാന്മാരുടേയും കാലത്ത് ദില്ലി ഒരു പ്രധാന വാണിജ്യ കേന്ദ്രമായി.
ധനാഢ്യരായ നിരവധി ജൈനവ്യാപാരികൾ ഇക്കാലത്ത് ദില്ലിയിൽ ജീവിച്ചിരുന്നു.
അനേകം ക്ഷേത്രങ്ങളും ജൈനർ പണി കഴിപ്പിച്ചു.
അന്നത്തെ ദെഹ്‌ലിവാൻ എന്നറിയപ്പെട്ടിരുന്ന ഇവിടുത്തെ നാണയങ്ങൾക്ക് അക്കാലത്ത് വളരെ പ്രചാരമുണ്ടായിരുന്നു .
രജപുത്രർ ഇത് ഒരു രണ്ടാം തലസ്ഥാനം എന്ന നിലയിലായിരുന്നു ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത് ‌.
ചൗഹാന്മാരിലെ ഒരു രാജാവായിരുന്ന പൃഥ്വിരാജ് ചൗഹാനെ (പ്രിഥ്വിരാജ് മൂന്നാമൻ) 1192 ൽ അഫ്ഗാൻ പോരാളിയായിരുന്ന മുഹമ്മദ് ഘോറി രണ്ടാം തരാവോറി യുദ്ധത്തിൽ (second battle of Taraori) പരാജയപ്പെടുത്തി.
രജപുത്രരുടെ പ്രധാനതലസ്ഥാനമായിരുന്ന അജ്മീറും ഘോറി പിടിച്ചെടുത്ത് കൊള്ളയടിച്ചു .
1206-ൽ, അനന്തരാവകാശികളില്ലാതെ മുഹമ്മദ് ഘോറി മരിച്ചതിനു ശേഷം, ഘോറിയുടെ സൈന്യാധിപനായിരുന്ന ഖുത്ബ്ദ്ദീൻ ഐബക് തന്റെ എതിരാളികളോട് യുദ്ധം ചെയ്ത് മുഹമ്മദ് ഘോറിയുടെ ഇന്ത്യൻ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുത്തു.
ദില്ലി ആസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഈ സാമ്രാജ്യം അടിമ വംശം അഥവാ മംലൂക്ക് രാജവംശം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
അജ്മീറിലെത്താൻ മരുഭൂമിയിലൂടെ കുറേ ഉള്ളിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കണമെന്നതിനാലായിരിക്കണം തലസ്ഥാനമായി ദില്ലി തെരഞ്ഞെടുത്തത്.
പ്രദേശത്തിന്റെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകതകൾക്കു പുറമേ രാഷ്ട്രീയകാരണങ്ങളും ദില്ലി തലസ്ഥാനമായി തെരഞ്ഞെടുക്കാൻ കാരണമായിരിക്കണം.
മുസ്ലിങ്ങൾ, സാധനങ്ങൾക്കും മറ്റുമായി തങ്ങളുടെ മുൻ വാസസ്ഥലങ്ങളെ നിരന്തരമായി ആശ്രയിച്ചിരുന്നു.
ഇതിനു പുറമേ പുതിയ പ്രദേശത്ത് തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടവരുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള തിരിച്ചടികളേയും അവർ ഭയന്നിരുന്നു.
അതിനാൽ കൂടുതൽ വിദൂരമായ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് തലസ്ഥാനം മാറ്റാൻ അവർ താല്പര്യപ്പെട്ടിരുന്നില്ല.
ബംഗാളിനും പേർഷ്യയുടെ കിഴക്കൻ അതിർത്തിക്കും ഇടയിൽ ഏതാണ്ട് മദ്ധ്യത്തിലായാണ് ദിലിയുടെ സ്ഥാനം.
സിന്ധുവിന്റെയും, ഗംഗയുടേയും സമതലങ്ങൾക്കിടയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുനതിനാൽ ഈ രണ്ടു ഫലഭൂയിഷ്ടമേഖലകളിൽ നിന്നും നികുതി ഈടാക്കാനും ഇവർക്ക് സാധിച്ചു .
അടിമ‌വംശത്തിന്റെ കീഴിൽ ദില്ലി ഒരു സ്വതന്ത്രതലസ്ഥാനമായി .
ഇതും ഇതിനെത്തുടർന്നുള്ള മുസ്ലീം ഭരണാധികാരികളുടേയും വംശങ്ങളെ പൊതുവായി ദില്ലി സുൽത്താനത്ത് എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
സുൽത്താനത്തിന്റെ സ്ഥാപനത്തോടെയാണ്‌ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു വലിയ ഭാഗം നിയന്ത്രിക്കുന്ന തലസ്ഥാനനഗരമായി ദില്ലി മാറിയത്.
ഖുത്ബ്ദീൻ ഐബക് ആണ്‌ രജപുത്രരുടെ പഴയ കോട്ട നിലനിന്നിരുന്നിടത്ത് ഖുത്ബ് മീനാർ പണിതുടങ്ങിയത്.
പക്ഷേ, ഇതിന്റെ പണി തീരും മുൻപ് 1210-ൽ അദ്ദേഹം മരണമടഞ്ഞു.
തുടർന്നുവന്ന സുൽത്താൻ ഇൽത്തുമിഷാണ്‌ 1229-ൽ ഇതിന്റെ പണി പൂർത്തിയാക്കിയത് .
യഥാക്രമം ഖിൽജി രാജവംശം , തുഗ്ലക് രാജവംശം , സയ്യിദ് രാജവംശം , ലോധി രാജവംശം എന്നിവയാണ്‌ ദില്ലി സുൽത്താനത്തിലെ തുടർന്നു വന്ന രാജവംശങ്ങൾ.
ഇവർ ഇവിടെ ധാരാളം പട്ടണങ്ങൾ പണി കഴിപ്പിച്ചു.
പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ, തുഗ്ലക് വംശത്തിലെ മുഹമ്മദ് ബിൻ തുഗ്ലക് , ഡെക്കാനിലെ ദൌലതാബാദിലേക്ക് തലസ്ഥാനം മാറ്റാൻ തീരുമാനിച്ചു.
ദില്ലിയിലെ ജനങ്ങളേയും അദ്ദേഹം തന്നോടൊപ്പം വരാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു.
നിരവധിയാളുകൾ ഈ പലായനത്തിൽ മരണമടഞ്ഞു.
എന്നാൽ ഉടൻ തന്നെ തന്റെ തെറ്റ് തിരിച്ചറിഞ്ഞ തുഗ്ലക്, തലസ്ഥാനവും, ജനങ്ങളേയും തിർച്ച് ദില്ലിയിലേക്ക് മാറ്റി .
തുഗ്ലക് രാജവംശത്തിന്റെ അന്ത്യഘട്ടത്തിൽ 1398 ഡിസംബർ 17 -ന്‌ തിമൂർ ദില്ലി ആക്രമിച്ചു കീഴടക്കി പട്ടണം കൊള്ളയടിച്ച് നശിപ്പിച്ചു.
ദില്ലിയിലെ മുസ്ലീം സുൽത്താന്മാർ തങ്ങളുടെ രാജ്യത്തെ ഹിന്ദുക്കളോട് കാണിക്കുന്ന മൃദുമനോഭാവവും സഹിഷ്ണുതയാണ്‌ ദില്ലി ആക്രമിക്കാൻ തിമൂറിന്‌ പ്രേരകമായത്.
തിമൂറിന്റെ ആക്രമണത്തോടെ ദില്ലി സുൽത്താന്മാരുടെ സാമ്രാജ്യത്തിനു മേലുള്ള കേന്ദ്രീകൃതാധിപത്യത്തിന്‌ കാര്യമായ ക്ഷയം സംഭവിച്ചു .
ഇതിനെത്തുടർന്നാണ്‌ സയ്യിദ്, ലോധി രാജവംശങ്ങൾ അധികാരത്തിലെത്തിയത്.
1526 ലെ ഒന്നാം പാനിപ്പത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ശേഷം മുൻ ഫെർഗാന ഭരണാധികാരിയായിരുന്ന സഹിറുദ്ദീൻ ബാബർ , ഡെൽഹിയിലെ അവസാനത്തെ ലോധി സുൽത്താനായിരുന്ന ഇബ്രാഹിം ലോധിയെ തോൽപ്പിക്കുകയും മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിന്‌ അടിത്തറ പാകുകയും ചെയ്തു.
ഇവർ ആഗ്ര , ലാഹോർ , ഡെൽഹി എന്നിവ മുഴുവനായി അടക്കി ഭരിച്ചു.
17 മുതൽ 18 നൂറ്റാണ്ട് വരെ ഒന്നാം ലോക മഹായുദ്ധത്തിലും, അഫ്ഗാൻ യുദ്ധത്തിലും മരിച്ച 90,000 ഇന്ത്യൻ പടയാളികളുടെ ഓർമ്മക്കായി സ്ഥാപിച്ച ഡെൽഹിയിലെ ഇന്ത്യാ ഗേറ്റ്
പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലെ മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭരണത്തിന്‌ ഒരു ഇടവേളയുണ്ടായത്, ബാബറിന്റെ മകനായ ഹുമയൂണിനെ ഷേർഷാ സൂരി തോൽപ്പിക്കുകയും അദ്ദേഹത്തെ അഫ്ഗാനിലേക്ക് നാടുകടത്തുകയും ചെയ്തപ്പോഴാണ്.
പിന്നീട് ഷേർഷാ സുരിയുടെ ഭരണ കാലത്ത് അദ്ദേഹം പല പരിഷ്കാരങ്ങളും നടപ്പിലാക്കി.
പുരാന കില പണിയിപ്പിച്ചത് അദ്ദേഹമാണ്.
പക്ഷെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തിനു ശേഷം, പേർഷ്യൻ സഹായത്തോടെ ഹുമയൂൺ ഡെൽഹി ഭരണം തിരിച്ചു പിടിച്ചു.
മൂന്നാം മുഗൾ രാജാവായിരുന്ന അൿബർ 1556-ൽ തലസ്ഥാന നഗരം ആഗ്രയിലേക്ക് മാറ്റി.
ഇതു മൂലം ഡെൽഹിയുടെ പ്രാധാന്യം അല്പം കുറഞ്ഞെങ്കിലും 1650-ൽ മുഗൾ ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന ഷാജഹാൻ (1628-1658) ദില്ലിയിൽ, ഷാജഹനാബാദ് എന്ന നഗരം നിർമ്മിച്ചു.
ഇത് ഡെൽഹിയിലെ ഏഴാമത്തെ പ്രധാന നഗരമായിരുന്നു.
ഇന്ന് പുരാണ ദില്ലി എന്ന് ഈ പ്രദേശം അറിയപ്പെടുന്നു.
ഇവിടെ ധാരാളം വാസ്തുവിദ്യയുടെ മികവ് തെളിയിക്കുന്ന സ്മാരകങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് ചെങ്കോട്ട , ജുമാ മസ്ജിദ് എന്നിവ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
ഷാജഹാനാബാദ് ആയിരുന്നു 1638 മുതൽ മുഗൾ വംശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നത്.
1707-ലെ ഔറംഗസേബിന്റെ മരണത്തോടെത്തന്നെ മുഗൾ സാമ്രാജ്യം ക്ഷയിക്കാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു.
1739-ൽ ഷാജഹനാബാദിലെ ജനങ്ങൾ, പേർഷ്യയിലെ നാദിർഷായുടെ കുറച്ചു ഭടന്മാരെ കൊലപ്പെടുത്തി.
ഇതിൽ കുപിതനായ നാദിർ ഷാ, വൻ സന്നാഹങ്ങളുമായെത്തി ദില്ലി ആക്രമിച്ചു.
1739 ൽ പ്രസിദ്ധമായ കർണ്ണാൽ യുദ്ധത്തിൽ നാദിർ ഷാ മുഗളരെ തോൽപ്പിക്കുകയും ഡെൽഹി കീഴടക്കുകയും ചെയ്തു.
നഗരം കൊള്ളയടിച്ച് അവിടത്തെ ജനങ്ങളെയെല്ലാം കൊന്നൊടുക്കി.
തുടർന്ന് പ്രാദേശികഭരണാധികളും മറാഠകളും മുഗൾ അധീനപ്രദേശങ്ങളിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു.
ദില്ലിയടക്കമുള്ള മേഖല മറാഠകളുടെ ആധിപത്യത്തിലായി.
എങ്കിലും പേരിനു മാത്രം മുഗൾ ചക്രവർത്തി 1857 വരേയും ദില്ലിയിലുണ്ടായിരുന്നു.
1761 ൽ മൂന്നാം പാനിപത്ത് യുദ്ധാനന്തരം‍ അഹമ്മദ് ഷാ അബ്ദലിയും ദില്ലി ആക്രമിച്ചു കൊള്ളയടിച്ചു.
1803-ൽ ഡെൽഹിയിലെ മുഗൾ ചക്രവർത്തിയായ ഷാ ആലത്തിന്റെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം മറാഠകളെ തുരത്തുന്നതിനാണ് ലേക്ക് പ്രഭുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ബ്രിട്ടീഷ് പട്ടാളം ഡെൽഹിയിലെത്തിയത്.
1803 ലെ ഡെൽഹി യുദ്ധത്തിൽ പട്പഡ്ഗഞ്ചിൽ വച്ച് ബ്രിട്ടീഷ് പട മറാഠകളെ പരാജയപ്പെടുത്തി, ദില്ലി നിയന്ത്രണത്തിലാക്കി.
ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മുഗൾശക്തിയുടെ അന്ത്യത്തിനും ഇത് വഴിവച്ചു.
ഷാ ആലത്തിനെ ഭരണകർത്താവ്, നികുതിപിരിവിന്റെ ചുമതലക്കാരൻ എന്നീ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറ്റി, ഡേവിഡ് ഒക്റ്റർലോണി ഡെൽഹിയിലെ റെസിഡെന്റും ചീഫ് കമ്മീഷണറുമായി ചുമതലയേൽക്കുകയും ഡെൽഹിയെ ബ്രീട്ടീഷ് ഇന്ത്യയുടെ അതിർത്തിതലസ്ഥാനമാക്കുകയും ചെയ്തു.
പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനമായപ്പോഴേക്കും തകർന്ന ചരിത്രാവശിഷ്ടങ്ങളുടെ ഒരു കൂമ്പാരമായി ഡെൽഹി മാറിയിരുന്നു.
പരമ്പരാഗത രാജകീയ ആഡംബരങ്ങളും ജീവിതരീതികളിലും ആകൃഷ്ടരായ ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥർ മാത്രമേ തുടക്കത്തിൽ ഡെൽഹിയിലേക്ക് നിയമനം വാങ്ങിയിരുന്നുള്ളൂ.
ഒക്റ്റർലോണിയെപ്പോലുള്ളവർ മുഗൾ ജീവിതശൈലിയും വസ്ത്രധാരണവുമൊക്കെ സ്വീകരിച്ചാണ് ഇവിടെ ജീവിച്ചിരുന്നത്.
ഹിന്ദു മറാഠകളുടെ സ്വാധീനത്തെ ഇല്ലായ്മ ചെയ്യാനായി എന്നതിനാൽ ബ്രിട്ടീഷുകാരുടെ വരവിനെ ഡെൽഹിയിലെ തദ്ദേശീയരായ മുസ്ലീം പണ്ഡിതർ പലരും സ്വാഗതം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു.
മുസ്ലീങ്ങൾ കമ്പനിയുടെ ജോലിയിൽ വക്കീലന്മാരും മുൻഷിമാരും അദ്ധ്യാപകരുമൊക്കെയാകുകയും ചെയ്തു.
ചില മുൻനിര മൗലവികളും ബ്രിട്ടീഷ് സ്ത്രീകളുമായി വിവാഹമുണ്ടാകുകയും ചെയ്തു.
ഈ സ്ത്രീകൾ മിക്കവരും ഇസ്ലാം മതത്തിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെട്ടു.
ഡെൽഹിയിലെ പണ്ഡിതർക്കിടയിൽ ക്രിസ്തുമതത്തോടും താൽപര്യമുണ്ടായിരുന്നു.
ഡെൽഹിയിലെ ഇസ്ലാമികപണ്ഡിതരിൽ പലരും ഇന്ത്യാതൽപരരായ യൂറോപ്യൻ ഉദ്യോഗസ്ഥന്മാരുമായി ചങ്ങാത്തം സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു.
ഒക്റ്റർലോണിയുടെ അസിസ്റ്റന്റായിരുന്ന വില്ല്യം ഫ്രേസറും ഡെൽഹിയിലെ പണ്ഡിതനായിരുന്ന ഷാ അബ്ദുൽ അസീസും നല്ല ചങ്ങാതിമാരായിരുന്നു.
ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഡെൽഹിയെ ഒരു പ്രവിശ്യയായി കണക്കാക്കിയിരുന്നു 249 മൈൽ നീളവും 180 മൈൽ വീതിയും ഉള്ള ഈ പ്രവിശ്യയുടെ അതിർത്തികൾ വടക്ക് പാനിപ്പത്തും കർണാലും , പടിഞ്ഞാറ് രോഹ്തക് , ഹിസാർ എന്നിവയും തെക്കുപടിഞ്ഞാറ് ഗുഡ്ഗാവും ആയിരുന്നു.
1832-ൽ ഡെൽഹിയെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ പ്രവിശ്യകളുടെ ഭാഗമാക്കി.
ആഗ്ര കേന്ദ്രമാക്കിയുള്ള റെവന്യൂ ഹൈക്കോടതി ബോർഡിന്റെ കീഴിൽ ഡെൽഹിയെ കമ്മീഷണർ ഭരിച്ചു.
ഇക്കാലത്ത് വടക്കേ ഇന്ത്യയുടെ നയതന്ത്രകേന്ദ്രമായി ദില്ലി മാറിയിരുന്നു.
തങ്ങളുടെ ആശ്രിതനായിരുന്ന മുഗൾ ചക്രവർത്തിയുടെ പേരിൽ ദില്ലിയിലൂടെ ലാഹോർ, കാബൂൾ, രജപുത്താന തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളുമായും മാൾവ പോലുള്ള ചെറിയ നാട്ടുരാജ്യങ്ങളുമായും ബ്രിട്ടീഷുകാർ നയതന്ത്രബന്ധം സ്ഥാപിച്ചു.
1832-ൽ ഡെൽഹിയിലെ കമ്മീഷണർക്ക് തന്റെ അധീനപ്രദേശത്ത് സ്വന്തംവഴിക്ക് ഭരണം നടത്തുന്നതിന് സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുകയും ചെയ്തു.
ലുധിയാനയിലെ അതിർത്തി കേന്ദ്രത്തിലുടെ ബ്രിട്ടീഷ് സ്വാധീനം, പഞ്ചാബിൽ സത്ലുജിന്റെ തീരത്തുള്ള ഫിറോസ്പൂർ വരെയെത്തി.
തന്റെ പ്രവിശ്യയുടെ പരിധിക്കപ്പുറത്തുള്ള രാജ്യസഭകളിൽ രാഷ്ട്രിയപ്രതിനിധികളെയും ദൂതന്മാരെയും നിയോഗിച്ച് അദ്ദേഹം ആസൂത്രിതമായ ഇന്റലിജൻസ് വിഭാഗം നടത്തിപ്പോന്നു.
രാഷ്ട്രീയപ്രാധാന്യം വർദ്ധിച്ചെങ്കിലും ഡെൽഹിയിൽ നൂറിൽത്താഴെ യൂറോപ്യന്മാർ മാത്രമേ വസിച്ചിരുന്നുള്ളൂ.
ദില്ലിയിലെ ചെങ്കോട്ടക്ക് വടക്ക് കശ്മീരി ഗേറ്റിനടുത്തുള്ള ലോധിയൻ റോഡിനരികിലുള്ള ഒക്റ്റർലോണി റെസിഡെൻസി , സെയിന്റ് ജെയിംസ് പള്ളി , ബ്രിട്ടീഷ് മാഗസിൻ എന്നിവയാണ് ഇക്കാലത്തെ പുരാനി ദില്ലി മതിൽക്കെട്ടിനകത്തുണ്ടായിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് നിർമ്മിതികൾ.
കശ്മീരി ഗേറ്റിന് വടക്കുഭാഗത്ത് ബ്രിട്ടീഷ് ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് താമസിക്കുന്നതിനായി സിവിൽ ലൈൻസ് എന്ന പ്രദേശവും ഇക്കാലത്ത് വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
തുടക്കത്തിൽ ഡെൽഹിയിലെ തദ്ദേശീയരും ബ്രിട്ടീഷുകാരുമായുണ്ടായിരുന്ന സഹവർത്തിത്വം പത്തൊമ്പതാം നൂറ്റാണ്ട് പുരോഗമിച്ചതോടെ ഇല്ലാതായി.
ബ്രിട്ടീഷുകാർക്കെതിരെ നടന്ന 1857-ലെ ലഹളയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കേന്ദ്രമായിരുന്നു ഡെൽഹി.
ഇതിനുശേഷം ലഹളയുടെ നേതൃസ്ഥാനത്തുണ്ടായിരുന്ന അവസാ‍നത്തെ മുഗൾ ചക്രവർത്തിയായ ബഹദൂർഷാ സഫറിനെ പുറത്താക്കി ബ്രിട്ടീഷുകാർ ഡെൽഹിയുടെ നിയന്ത്രണം സമ്പൂർണ്ണമായി കരസ്ഥമാക്കി.
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ മഹാത്മാഗാന്ധിയെ അടക്കം ചെയ്തിരിക്കുന്ന രാജ്‌ഘട്ട്
1911-ൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയുടെ തലസ്ഥാനം കൽക്കത്തയിൽ നിന്ന് ഡെൽഹിയിലേക്ക് മാറ്റി.
ഇതിന്റെ പണി 1920-ൽ ആരംഭിച്ച് 1930-ൽ അവസാനിച്ചു .
അതുകൊണ്ട് ന്യൂ ഡെൽഹി മേഖലയെ ഇന്നും ല്യൂട്ടൻസ് ഡെൽഹി എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട് .
ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് ദില്ലിയെ മൂന്നു ജില്ലകളായാണ് വിഭജിച്ചിരുനത് :- ഷാജഹനാബാദ് എന്ന പഴയ നഗരം (പുരാണ ദില്ലി) - ഇവിടെയായിരുന്നു സാധാരണ ജനങ്ങൾ പാർത്തിരുന്നത്.
സിവിൽ ലൈൻസ് - ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണാധികാരികളും ധനികരും ഇവിടെയായിരുന്നു വസിച്ചിരുന്നത്.
കന്റോണ്മെന്റ് - സൈന്യത്തിനായുള്ള പ്രദേശം
പിന്നീട് 1947-ൽ ഇന്ത്യക്ക് സ്വാതന്ത്യവും വിഭജനവും കഴിഞ്ഞതിനു ശേഷം ഇന്ത്യ സർക്കാറിന്റെ തലസ്ഥാനമായി ന്യൂ ഡെൽഹി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടൂ.
ഇതുകൂടി കാണുക ഡെൽഹി ന്യൂ ഡെൽഹി ദില്ലി സുൽത്താനത്ത് ദില്ലിയിലെ മംലൂക്ക് രാജവംശം ഖിൽജി രാജവംശം തുഗ്ലക് രാജവംശം മുഗൾ സാമ്രാജ്യം
ചിത്രശാല ഡെൽഹിയിൽ നിന്നുള്ള വിവിധ ചിത്രങ്ങൾ ലോട്ടസ് ക്ഷേത്രം‍ .
1931 ൽ പണിതീർന്ന നോർത്ത് ബ്ലോക്കിൽ പ്രധാന സർക്കാർ ഓഫീസുകൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
മഹാത്മാ ഗാന്ധിയുടെ സംസ്കാരസ്ഥാനം - രാജ്‌ഘട്ട് .
കുറിപ്പുകൾ ൧ ലോകനഗരങ്ങളിൽ റോം , ഇസ്താംബൂൾ , കെയ്റോ എന്നിവയെമാത്രമേ ചരിത്രപാരമ്പര്യത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ദില്ലിയുമായി താരതമ്യം പോലും ചെയ്യാനാവൂ എന്ന് വില്ല്യം ഡാൽറിമ്പിൾ .
അവലംബം ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ൨ {{ cite book }} : Check date values in: | accessdate= ( help )
ഡെൽഹിയിലെ ജില്ലകൾ ഇംഗ്ലീഷ് വിലാസം https://ml.wikipedia.org/wiki/List_of_districts_of_Delhi
ഇന്ത്യയുടെ തലസ്ഥാനമേഖലയായ ഡെൽഹി മൊത്തം ഒൻപത് ജില്ലകളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഓരോ ജില്ലയും ഒരു ഡെപ്യൂട്ടീ കമ്മീഷണർ ആണ് ഭരിക്കുനത്.
ഇതിന് മൂന്ന് സബ്‌ഡീവിഷനുകളുണ്ട്.
ഒരു സബ് ഡിവിഷൻ മജിസ്ട്രേറ്റ് ആണ് ഇവിടം ഭരിക്കുക.
ഡെൽഹിയിലെ ജില്ലകൾ ന്യൂ ഡെൽഹി ജില്ലയിലെ സൌത്ത് ബ്ലോക്ക് പ്രതിരോധമന്ത്രാലയം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു.
സെന്റ്രൽ ഡെൽഹി ദരിയ ഗംഞ്ച് പഹാട് ഗംഞ്ച് കരോൾ ബാഗ് നോർത്ത് ഡെൽഹി സദർ ബസാർ കോത്വാലി സബ്ജി മണ്ടി സൗത്ത് ഡെൽഹി കൽകാജി ഡിഫൻസ് കോളനി ഹോസ് ഖാസ് ഈസ്റ്റ് ഡെൽഹി ഗാന്ധി നഗർ പ്രീത് വിഹാർ വിവേക് വിഹാർ വസുന്ധര എങ്ക്ലേവ് നോർത്ത് ഈസ്റ്റ് ഡെൽഹി സീലം‌പൂർ ശാഹദര സീമ പുരി സൌത്ത് വെസ്റ്റ് ഡെൽഹി വസന്ത് വിഹാർ നജഫ്‌ഗഡ് ഡെൽഹി കാന്റ് ന്യൂ ഡെൽഹി കൊണാട് പ്ലേസ് പാർളിമെന്റ് സ്ട്രീറ്റ് ചാണക്യപുരി നോർത്ത് വെസ്റ്റ് ഡെൽഹി സരസ്വതി വിഹാർ നരേല മോഡൽ ടൌൺ രോഹിണി വെസ്റ്റ് ഡെൽഹി പട്ടേൽ നഗർ രജോറി ഗാർഡൻ പഞ്ചാബി ബാഗ് മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ ഡെൽഹി മുനിസിപ്പൽ കോർപ്പറേഷൻ - ന്യൂ ഡെൽഹി മുനിസിപ്പൽ കൌൺസിൽ ഡെൽഹി കന്റോണ്മെന്റ് -
ഡെൽഹിയിലെ ബ്രിട്ടീഷ് റെസിഡന്റ് ഡെൽഹിയിലെ റെസിഡന്റ് തോമസ് മെറ്റ്കാഫും മുഗൾ ചക്രവർത്തി ബഹാദൂർഷാ സഫറും ഒരു ഘോഷയാത്രയിൽ
1803-ലെ ഡെൽഹി യുദ്ധത്തിൽ മറാഠരെ തോൽപ്പിച്ച് ബ്രിട്ടീഷുകാർ ദില്ലിയുടെ നിയന്ത്രണമേറ്റെടുത്തതിനെത്തുടർന്ന് ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനിയുടെ പ്രതിനിധിയെ റെസിഡന്റായി ഡെൽഹിയിൽ നിയമിക്കാനാരംഭിച്ചു.
തുടക്കത്തിൽ റെസിഡന്റ് എന്നാൽ മുഗൾ സഭയിലെ ബ്രിട്ടീഷ് ഗവർണർ ജനറലിന്റെ പ്രതിനിധിയായിരുന്നു.
എന്നാൽ ബ്രിട്ടീഷ് ആധിപത്യം ശക്തിപ്പെടുകയും മുഗൾ ശക്തി ക്ഷയിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ കാലക്രമേണ ഡെൽഹിയുടെയും ചുറ്റുവട്ടത്തേയും ഭരണം റെസിഡന്റ് നേരിട്ട് കൈയിലെടുത്തു.
മുഗൾ ചക്രവർത്തിയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും റെസിഡന്റിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായി.
ഡെൽഹിയുടെ ദീർഘമായ ചരിത്രവും ഹിന്ദുസ്ഥാന്റെ തലസ്ഥാനം, മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കേന്ദ്രം എന്നീ നിലകളിലുള്ള അതിന്റെ സ്ഥാനവും മൂലം ഡെൽഹിയിലെ റെസിഡന്റ് സ്ഥാനത്തിന് പ്രാധാന്യമുണ്ടായിരുന്നു.
1833-ൽ ആഗ്ര ആസ്ഥാനമാക്കി, വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ പ്രവിശ്യകൾ എന്ന ഒരു പുതിയ പ്രവിശ്യ രൂപീകരിച്ചപ്പോൾ ഡെൽഹി അതിന്റെ കീഴിലായി.
ഡെൽഹി റെസിഡന്റിന്റെ നില പ്രസ്തുത പ്രവിശ്യയുടെ ലെഫ്റ്റനന്റ് ഗവർണറുടെ കീഴിലായി.
ഇതോടെ റെസിഡന്റ് എന്ന സ്ഥാനപ്പേര് ഏജന്റ് എന്നായും പിന്നീട് കമ്മീഷണർ എന്നുമായി മാറി.
1857-ലെ ലഹളക്കുശേഷം ഡെൽഹിയുടെ ഭരണം ബ്രിട്ടീഷുകാർ നേരിട്ട് ഏറ്റെടുത്തതോടെ റെസിഡന്റ് സ്ഥാനം നിർത്തലായി.
സൈമൺ ഫ്രേസറായിരുന്നു അവസാനത്തെ റെസിഡന്റ്.
ഇദ്ദേഹം ലഹളയിൽ മരിക്കുകയായിരുന്നു.
റെസിഡന്റുമാരുടെ പട്ടിക ഔദ്യോഗികകാലയളവ് റെസിഡന്റ് ജീവിതകാലം 1803 - 1806 ജൂൺ 25 ഡേവിഡ് ഒക്റ്റർലോണി 1758 - 1825 1806 ജൂൺ 25 - 1811 ആർച്ചിബോൾഡ് സെറ്റൻ 1758 - 1818 1811 ഫെബ്രുവരി 25 - 1818 ചാൾസ് മെറ്റ്കാഫ് 1785 – 1846 1818 - 1820 ഡേവിഡ് ഒക്റ്റർലോണി (രണ്ടാം തവണ) 1820 - 1823 അലക്സാണ്ടർ റോസ് 1777 - 1800-കളിൽ 1823 വില്ല്യം ഫ്രേസർ (താൽക്കാലികം) 1784 - 1835 1823 - 1825 ഒക്റ്റോബർ സി. എലിയറ്റ് 1825 ഓഗസ്റ്റ് 26 - 1827 ജൂലൈ 31 ചാൾസ് മെറ്റ്കാഫ് (രണ്ടാം തവണ) 1827 ജൂലൈ 31 - 1828 എഡ്വേഡ് കോൾബ്രൂക്ക് 1828 - 1829 വില്ല്യം ഫ്രേസർ (താൽക്കാലികം) (രണ്ടാം തവണ) 1829 സെപ്റ്റംബർ 18 - 1830 നവംബർ ഫ്രാൻസിസ് ജെയിംസ് ഹോക്കിൻസ് 1806 - 1860 1830 നവംബർ 25 - 1832 ഡബ്ല്യു. ബി. മാർട്ടിൻ 1832 - 1835 മാർച്ച് 22 വില്ല്യം ഫ്രേസർ (മൂന്നാം തവണ) 1835 - 1853 തോമസ് മെറ്റ്കാഫ് 1795 - 1853 1853 നവംബർ  - 1857 മേയ് 11 സൈമൺ ഫ്രേസർ മരണം: 1857 അവലംബം കുറിപ്പുകൾ ൧ {{ cite book }} : Check date values in: | accessdate= ( help )
ഡേ ലൈറ്റ് (1996 ചലച്ചിത്രം)