पण शंभर वर्षांपूर्वीच्या गांधीजींबद्दल आपण विचार करू लागलो त्या चंपारण्य सत्याग्रह करणाऱ्‍या गांधीजींबद्दल तर आपल्या असे लक्षात येईल की सार्वजनिक जीवनाची सुरुवात करणाऱ्‍या कुणाही व्यक्तीसाठी चंपारण्य सत्याग्रह हा एक निश्चितच अभ्यासाचा विषय आहे