Behandeling van het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1996-1997, pag. 1403-1445

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

03-06-1997

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

nr. 29, pagina 1403-1445

20-05-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24707Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Presentie en opening (dinsdag 20 mei 1997)Pagina 1403-1403
Lijst van besluiten (dinsdag 20 mei 1997)Pagina 1445-1445
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 20 mei 1997)Pagina 1446-1447
Behandeling van de wetsvoorstellen Wijziging van de Ambtenarenwet en de Militaire Ambtenarenwet 1931 in verband met het verrichten van nevenwerkzaamheden (24575); Wijziging van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek, houdende aanpassing van de toelatingsregels tot opleidingen (25225)Pagina 1403-1403
Behandeling van het wetsvoorstel Nieuwe regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707)Pagina 1403-1445

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 196 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Nieuwe
regels omtrent de economische mededinging (Mededingingswet) (24707).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! In zijn memoires onder de titel "Per slot van
rekening" komt oud-premier en oud-minister van Economische Zaken Zijlstra
tot de navolgende uitspraak: "De Wet Economische Mededinging was eigenlijk
de mooiste wet die ik ooit onder handen heb gehad. Het was een poging moderne
economische inzichten over de prijsvorming in de praktijk te brengen. De centrale
gedachte daarbij is dat vrije prijsvorming in de markteconomie als leidend
beginsel moet worden aanvaard, maar dat zij niet onder alle omstandigheden
tot acceptabele resultaten leidt. Met name door kartelvorming en andere vormen
van economische machtsconcentratie kunnen voor de afnemers van produkten of
diensten grote nadelen ontstaan. De Overheid moet daarom over correctiemiddelen
beschikken." Dit citaat geeft overigens in kort bestek weer, hoe ook vandaag
nog de CDA-fractie tegen het mededingingsbeleid aankijkt, al zal zij nog enige
accenten toevoegen.Nu, ruim veertig jaar later, wordt vermoedelijk de nieuwe Mededingingswet
ook een van de mooiste wetten – ik weet natuurlijk nog niet wat er nog
meer voor deze minister in het vat zit – die deze minister van Economische
Zaken onder handen heeft gehad.Er is ook in ander opzicht nog sprake van verwantschap. Zijlstra constateerde
ook, dat de wet niet erg effectief is gebleken, omdat het aanpakken van machtsposities
in de vorm van monopolies juridisch weerbarstig bleek en onder meer de gewoonte
om afspraken te maken over prijzen diep ingebakken zat, terwijl deze zaken
bovendien politiek gevoelig lagen. Een tweede en laatste citaat: "Bij wijze
van scherts heb ik wel eens gezegd dat een bezoek van de bakkerspatroons die
wensen hadden over de broodprijs mij bezorgder maakte dan een bezoek van de
directie van Philips."Wie het verloop van de behandeling van de nieuwe Mededingingswet op zich
heeft laten inwerken – en uiteraard moest ik dat wel doen – kan
hierin zeker een parallel ontdekken, maar toch ook weer niet. In ieder geval
zal bij een zorgvuldige, positieve benadering van de opmerkingen van de CDA-fractie
de verzuchting van Zijlstra "De wet was intellectueel bijzonder mooi speelgoed,
maar beleidsmatig een teleurstelling" geen opgeld behoeven te doen, immers,
de tijden veranderen en wij daarmee. Zowel voor de consument als voor het
bedrijfsleven is het van het grootste belang dat de Nederlandse economie tijdig
inspeelt op voortgaande internationalisering en globalisering van economische
relaties.Thans dienen wij ons ook met betrekking tot het mededingingsbeleid te
positioneren binnen Europa, aansluiting te zoeken bij de Europese wetgeving.
Dat bevordert ook eenheid in begrippen en normstelling. Niet als doel op zichzelf,
maar als een middel – dat heeft ook de minister erkend – is in
het huidige tijdsgewricht een effectief mededingingsbeleid noodzakelijk. Er
zal dus geen sprake zijn van volledige mededinging. Gelukkig hadden ook voorgaande
kabinetten dit reeds ingezien en met name oud-staatssecretaris Van Rooy heeft
al een impuls gegeven om de ook in Europees verband opgelopen achterstand
weg te werken. Binnen de bestaande wetgeving zijn de mogelijkheden benut om
algemene verboden voor de zwaarste kartels op te leggen, alsmede de effectiviteit
van de WEM in algemene zin te verhogen. In die periode werden ook de nodige
adviesaanvragen gedaan, waardoor het nu mede mogelijk is geworden, het karwei
in deze kabinetsperiode af te maken. Dit zegt niets ten nadele van deze minister,
die er ook bijzonder hard aan heeft getrokken. Er was immers spoed geboden,
omdat deze wet, die de consument nog meer centraal stelt, vooral ook van belang
is om werk, werk en nog eens werk te creëren. Dat beoogde doel spreekt
ook de CDA-fractie aan, ook zonder dat deze verwachting al hard kan worden
gemaakt. Wel passen bij dit alles enige kritische kanttekeningen.De hoofdlijnen van deze wet zijn dat het misbruikstelsel wordt vervangen
door het verbodstelsel, het verbod van misbruik van een economische machtspositie
is geïntroduceerd en het toezicht op voorgenomen fusies en overnames
boven bepaalde grenzen wordt geregeld. De minister heeft van meet af aan getracht,
deze wet zo schoon mogelijk te houden. Een loffelijk streven, maar toch.De keuze voor ondernemingsgewijze productie, die nimmer een onbelemmerde
vrijheid kan betekenen, vraagt ook in onze visie om een actieve economische
politiek, enerzijds om de consument, door het bevorderen van concurrentie,
alle ruimte te geven, anderzijds om ongeremde concurrentie tegen te gaan.
Beide elementen zijn gelijkelijk van belang. Ongebreidelde vrije concurrentie
kan een averechtse uitwerking hebben. Tegen deze achtergrond bestaat er in
onze fractie begrip voor sommige kartelafspraken. De CDA-fractie acht het
dan ook een goede zaak dat de minister toch heeft willen bewilligen in het
voorlopig in stand houden van de afnameverplichting, waardoor ook de positie
van de zelfstandige winkelier niet verder wordt bedreigd en ook de voordelen
voor de consument – en die zijn er in een aantal opzichten terdege –
behouden worden. Wij wachten vol spanning de uitkomsten van het nadere overleg
met de sector over de verdere uitwerking in de geest van de Duitse beleidspraktijk
af.Ook de soepele hantering van de termijn van één maand voor
gezamenlijke reclameacties van samenwerkingsverbanden beoordelen wij in het
licht van onze principiële benadering positief.Beide maatregelen zijn onzes inziens ook terdege in het belang van méér
werkgelegenheid. Het midden- en kleinbedrijf genereert immers meer werkgelegenheid
dan het grootbedrijf en de grote bedrijven. Het gaat om de banenmotor van
de Nederlandse economie. Het blijven geven van voldoende kansen aan het zelfstandig
ondernemerschap zal een versterking van onze economische en sociale positie
betekenen. Uiteraard dient deze functie binnen grenzen te worden uitgeoefend,
in overeenstemming met de behoeften van de samenleving, van de consumenten.
Behoeften, die aan voortdurende verandering onderhevig zijn, maar ook aan
normen dienen te zijn onderworpen. De rechtsregel dat de ondernemer zich hierbij
in de concurrentiestrijd heeft te hoeden voor middelen die in strijd zijn
met de zorgvuldigheid die in het maatschappelijk verkeer past, dient hierbij
recht overeind te blijven en de overheid zal dit door haar beleid optimaal
bevorderen. Kortom, ongebreidelde concurrentie kan minstens evenveel gevaar
in zich bergen als een te veel aan banden gelegde concurrentie. Een wijs beleid
zoekt hierin het noodzakelijke evenwicht. Een cultuuromslag bewerkstelligen,
waarvan de minister met deze wet uitgaat, kan alleen door hiervoor voldoende
maatschappelijk draagvlak te creëren.Hieraan voegen wij nog een andere opmerking toe. Marktwerking behoort
er toe te leiden dat de productiemiddelen zo efficiënt mogelijk worden
ingezet. De markt genereert metterdaad prikkels, ook om te produceren waaraan
de consument behoefte heeft. De beste vriend van de consument is de concurrentie.
Deze ook in andere bewoordingen herhaalde stellingname bevalt ons niet helemaal.
De CDA-fractie is voorstander van een economische orde waarin toch ook de
onderlinge zorg en de medeverantwoordelijkheid herkenbaar gestalte krijgen.
Alle spelers in het veld moeten hierop worden aangesproken.Prof. Heertje mag dan in een artikel in NRC Handelsblad stellen dat er
met de nieuwe Mededingingswet voor de consument eindelijk uitzicht op het
koninkrijk der hemelen is, zo is het toch bepaald niet. Afgezien van het feit
dat ik mij in een dergelijke verwoording niet herken, is de mens naar onze
overtuiging niet alleen een consument, maar ook een maatschappelijk/zedelijk
wezen. Hij draagt ook verantwoordelijkheid voor andere belangen dan die van
zijn eigen consumptie. Eigen belangen dienen te worden ingebed
in het dragen van zorg en medeverantwoordelijkheid voor anderen, vanuit de
gerichtheid op onze Schepper. Het aanvaarden van deze normen in hun onderlinge
samenhang, dát biedt perspectief op het koninkrijk der hemelen.Prof. Goudzwaard, voormalig Tweede-Kamerlid, vertolkte dit in een pleidooi
voor de "economie van het genoeg". Anderen spreken van een georiënteerde
markteconomie, dat wil zeggen, een economie die wordt genormeerd door onder
meer sociaal, cultureel en ecologisch verantwoorde voorwaarden. Het ging bij
het befaamde amendement 29 juist om het veiligstellen van die belangen. Mogen
wij de verwachting koesteren dat de minister deze invalshoek zwaar zal laten
meewegen, zo vragen wij. Wij wachten zijn reactie met belangstelling af.Ik ga nu over tot het behandelen van een aantal aspecten waarbij wij nog
een enkele vraag willen stellen, of alsnog een boodschap willen afgeven. Allereerst
over het principe "gelijke monniken, gelijke kappen".Het zal de minister niet zijn ontgaan dat de Eerste Kamer zeer consciëntieus
met dit principe omgaat. Hiervan heeft hij nog zeer onlangs bij het initiatiefvoorstel-Van
Boxtel voor een wet op de medische keuringen blijk gegeven door vast te houden
aan het tegelijkertijd voor de brede overheid van toepassing verklaren van
de aan het bedrijfsleven bij wet op te leggen voorwaarden. Voor de fractie
van het CDA heeft, om met minder geen genoegen te nemen, mede een rol gespeeld
dat in andere situaties toezeggingen zo vaak van nul of generlei, in ieder
geval van zeer beperkte waarde blijken te zijn. Als voorbeeld behoef ik slechts
in herinnering te roepen de door de Tweede Kamer in het kader van de discussie
over de winkeltijden aangenomen motie over de verruiming van de openingstijden
bij de overheid zelf. Het negen-tot-vijfstramien wordt in de meeste gevallen,
met één avondopenstelling, strak gehandhaafd, maar in de praktijk
wordt hierop ingeleverd als gevolg van invoering van de 36-urige werkweek
en dergelijke.Hier staan wij nu weer voor de vraag of het "gelijke monniken, gelijke
kappen" werkelijk gerealiseerd zal worden. In ieder geval staat het nu wel
onomstotelijk vast dat de Raad van de centrale ondernemingsorganisaties terecht
de alarmklok heeft geluid over de concurrentievervalsende praktijken van overheden
en overheidsbedrijven. Des te benauwender is de conclusie van de commissie-Cohen
in het eindrapport Markt en overheid dat "bestaande en in voorbereiding zijnde
regelgeving onvoldoende in staat is om gelijke concurrerende condities te
scheppen", en: "huidige en komende mededingingsregels hebben onvoldoende vermogen
om een gelijk speelveld tussen private ondernemingen en OEM's tot stand te
brengen".De fractie van het CDA beoordeelt de snelheid positief waarmee het kabinet
heeft gereageerd op het eindrapport Markt en overheid, met het aangeven van
vier lijnen waarlangs implementatieactiviteiten zullen worden ontwikkeld.
Overigens passen hierbij wel enige vaststellingen en kanttekeningen. Allereerst
betekent de door het kabinet aangegeven werkwijze dat er per 1 januari 1998
geen sprake zal zijn van "gelijke monniken, gelijke kappen", al stemt het
overnemen van het uitgangspunt, in beginsel afstoting van marktactiviteiten,
tot tevredenheid. Dat betekent in ieder geval perspectief op "gelijke monniken,
gelijke kappen", mits er geen vertragingen optreden en ook niet te veel uitzonderingen
worden gemaakt. Zo zullen toch ook de marktactiviteiten die onlosmakelijk
met de publieke taak van de overheidsinstelling zijn verbonden, moeten worden
gepreciseerd. Deze, zoals sociale werkvoorziening en gevangenissen, zullen
immers buiten schot blijven. Hierover zal, evenals over de andere drie uitzonderingen,
nog stevig moeten worden gediscussieerd. Vooral de uitzonderingspositie van
publieke taken waarvoor besloten is ze onder concurrentie te plaatsen, zoals
het streekvervoer en de energiedistributie, zal dan aan de orde moeten komen.
Waarom wordt de laatste sector vrijgesteld van het verbod van kartelafspraken?
Waaraan wordt hier getoetst?Het is vermoedelijk tegen deze nog onzekere achtergrond, dat de RCO op
21 april, veertien dagen na de kabinetsbrief, alsnog heeft verzocht, de hoofdregel
zo snel mogelijk in de nieuwe Mededingingswet een wettelijke verankering te
laten verkrijgen. Dat is uiteraard uitgesloten en de RCO kan dit weten. Uit
de kabinetsbrief hebben wij begrepen, dat het kabinet weliswaar als eindperspectief
ook de wettelijke regelgeving ziet, zij het dit eerst na een zorgvuldige maar
soms ook tijdrovende procedure. Uitvoering van de voorstellen van de werkgroep
vereist immers een apart traject en valt derhalve niet te incorporeren in
de Mededingingswet. Hiervoor kan de CDA-fractie begrip opbrengen, gelet op –
zoals het wordt gesteld – de veelomvattendheid van het verschijnsel
van de "meeconcurrerende" overheid. Maar het betekent dan in ieder geval wel
de verplichting tot snelle en doeltreffende actie. De Tweede Kamer heeft de
procedure voor behandeling van de beleidsbrief met het rapport reeds vastgesteld.
De CDA-fractie zal zich ook om die reden nu beperken. Toch moet een tweetal
meer procedurele vragen zeker worden gesteld.Met betrekking tot de inventarisatie en stapsgewijze doorlichting zal
het kabinet in juni 1997 op basis van de inventarisatie een besluit nemen
over de vraag, welke – clusters – OEM's zullen worden doorgelicht.
Gelet op de vele vragen die bij de behandeling van de Organisatiewet sociale
verzekeringen 1997 met betrekking tot de publiek-private constructies onbeantwoord
zijn gebleven, hebben wij sterk de voorkeur voor prioriteit voor dit cluster,
mede omdat we hier nog aan het begin staan van een nieuwe ontwikkeling en
dus van een vervlechting. Is de minister bereid, dit te bevorderen? Dan kan
ook helderheid worden verkregen over de uitspraken van de minister in het
kader van de sociale zekerheid: "Als wordt geprobeerd in de bemiddeling meer
concurrentie tussen uitvoeringsorganisaties tot stand te brengen teneinde
de efficiency te vergroten, moeten wij daar ook de consequenties van aanvaarden.
Als er marktwerking is, moet de Mededingingswet daarop toegepast worden."
Heeft de minister zich wel gerealiseerd, welke andere consequenties hieraan
verbonden kunnen zijn, bijvoorbeeld in het SIW-project? Het zou goed zijn,
op deze uitspraak toch nader in te gaan. Deze kan immers verstrekkende gevolgen
hebben voor de in gang gezette samenwerkingstrajecten in het licht ook van
"afstoting van marktactiviteiten".In de tweede plaats vinden wij de lijn, die naar andere "andere overheden"
wordt uitgezet, wel wat al te vrijblijvend geformuleerd. Juist met betrekking
tot de lagere overheden is een krachtdadig optreden gewenst. Het MKB wijst
hierop terecht dezer dagen nog eens. Wat stelt het kabinet zich hier als einduitkomst
voor en op welke termijn? De geloofwaardigheid van de overheid staat ook hier
zeker op het spel.Een volgend voor de CDA-fractie zeer aangelegen punt is ook de toekomst
van de dagbladpers. Om te beginnen hebben wij met instemming vernomen, dat
de verticale afspraken bij dagbladen tot 2003 gewaarborgd blijven. De CDA-fractie
heeft echter ook met meer dan gewone belangstelling de discussie over de horizontale
prijsregeling in de dagbladsector gelezen en hieruit de voorlopige conclusie
getrokken – moeten trekken – dat de minister en zij nog niet op
één lijn zitten. Daarvoor etaleert de minister zijn twijfels
al te nadrukkelijk. Uitgaande van de waarde die ook de minister hecht aan
een pluriforme pers, wil de CDA-fractie haar overwegingen nog eens duidelijk
geven. De legitimiteit van de overheid komt ook tot uitdrukking in het als
hoeder van de pluriformiteit en daarmee ook van de identiteit optreden. Met
andere woorden: de overheid dient hiervoor waarborgen te scheppen om te voorkomen
dat deze pluriformiteit verder verschraalt. Uiteraard kan over de weging van
de factoren die hierbij een rol spelen, verschil van mening ontstaan. De minister
twijfelt er niet alleen aan of prijsregeling bijdraagt aan de instandhouding
van de pluriformiteit van de dagbladpers, maar veronderstelt zelfs dat de
prijsafspraken de concentratietendens en het titelverlies eerder hebben bevorderd
dan geremd. Een wel zeer boude bewering! De minister noch de Nederlandse Dagblad
Pers – de NDP – noch iemand anders, getuige het rapport van het
Bedrijfsfonds voor de pers, kan met harde cijfers aantonen dat de regelingen
van de NDP de concentraties in de dagbladwereld hebben tegengehouden, vertraagd
of juist in de hand gewerkt.Uiteraard heb ik ook de door de minister in zijn antwoord op onze vragen
aangehaalde adviesaanvrage en het advies gespeld en op grond daarvan veroorloof
ik mij toch enkele opmerkingen. Allereerst is het advies van de Commissie
economische mededinging niet unaniem; een minderheid van de commissie is wel
terdege de mening toegedaan dat de prijsregelingen op het gebied van de abonnementenmarkt
juist voorkomen, dat er prijsoorlogen ontstaan. Dat is van groot belang voor
de pluriformiteit van de dagbladpers. Er valt verder op het advies nog wel
het nodige af te dingen. Nederland kent nog altijd abonnementsprijzen die,
vergeleken met het buitenland, tot de laagste behoren en overigens gaat de
vergelijking met het buitenland ook mank, omdat marktgrootte, kwaliteit, maar
ook de omstandigheden waaronder het dagbladproduct tot stand komt elders wel
even anders zijn.Er valt nog veel meer te zeggen, maar voorlopig wil ik het hierbij laten.
Het is overigens opvallend, dat de minister in zijn antwoord geen gewag maakt
van de uiterst zorgvuldige wijze waarop het Bedrijfsfonds voor de pers op
de aan hem gezonden adviesaanvrage heeft gereageerd. Het advies, beperkt tot
de horizontale prijsafspraken, die gelden op de lezersmarkt, luidt: "alles
afwegende en het geheel overziende adviseren wij de minister het verzoek om
ontheffing van het Besluit horizontale prijsbinding in te willigen voorzover
dit prijsafspraken t.a.v. de lezersmarkt betreft en de handhaving van deze
afspraken mogelijk te maken". Wij zijn het hiermee grondig eens.De minister en de staatssecretaris zullen nog dit jaar een definitieve
beslissing nemen over de prijsregeling op de abonnementenmarkt, waarbij het
advies van de Commissie economische mededinging een belangrijke rol zal spelen.
Ook dat van het Bedrijfsfonds voor de pers?, zo vragen wij de minister. Wij
hopen van harte – en dit is meer dan een schot voor de boeg –
dat de minister samen met de staatssecretaris ervoor zal ijveren, dat de overheid
haar zorg voor de pluriformiteit op de door ons bepleite wijze gestalte zal
blijven geven.Mijnheer de voorzitter! Met de uiteenzetting van de minister over de grensoverschrijdende
vaste boekenprijzen is het laatste woord nog niet gesproken. Dit laat onverlet
dat in Nederland de ontheffing van het verbod op collectieve verticale prijsbinding
intussen is verleend, waarbij terecht eerst ook enige verruiming van de markt
is afgedwongen. Wij realiseren ons goed, dat deze ontheffing tegen het gestelde
in de nieuwe Mededingingswet ingaat en uitsluitend door politieke toezeggingen
in het verleden is ingegeven. Dit verplicht in ieder geval de sector wel om
binnen deze kaders toch een uiterst creatief beleid te voeren met betrekking
tot het in stand houden van een breed assortiment aan boeken, ook met minder
goed lopende titels. Ook naar onze overtuiging mag de vaste boekenprijs voor
de desbetreffende branche geen hangmat worden. De minister zal deze uitdrukking
verstaan.Het door de minister gegeven antwoord met betrekking tot de gezondheidszorg
is eveneens een nadere beschouwing waard. In de vijfde nota van wijziging
heeft de minister in artikel 4, tweede lid, vastgelegd dat bij beslissingen
op de ontheffingsaanvraag ook andere dan economische belangen kunnen worden
meegewogen. Tijdens de mondelinge behandeling heeft de minister nog eens bevestigd,
dat bij de beoordeling van de afspraken tussen ziekenfondsen de sociale functie
van de ziekenfondsen expliciet zal worden meegewogen. Hierbij wordt dan gedacht
aan het garanderen van de toegankelijkheid, de betaalbaarheid en de solidariteit.
Als de wetgever het echter nadrukkelijk wil, zijn aanbieders van zorg en verzekeraars
wel onderworpen aan de tucht van de markt, zo stelt de minister. Het is ons
uit herhaalde opmerkingen duidelijk geworden, dat de minister met betrekking
tot de zorgverzekeraars, maar ook in meer algemene zin in de zorgsector toch
duidelijk verder wil gaan dan de CDA-fractie, maar ook, naar ons gevoel, dan
collega minister Borst.Een- en andermaal geeft de minister voorbeelden van deelsectoren waar
concurrentie goed zou zijn: geneesmiddelen, hulpmiddelen en ziekenhuizen.
Met betrekking tot de ziekenfondsen wordt telkenmale de nominale premie opgevoerd
als een middel om de ziekenfondsen af te rekenen op efficiënt gedrag.
In onze vraagstelling hebben wij erop gewezen, dat juist de overheid er vaak
op aandringt dat afspraken worden gemaakt, ook over de nominale premie. En
dat is slechts één voorbeeld van de vele.Het lijkt goed, in dit verband ook even stil te staan bij de begrotings behandeling van VWS in deze Kamer enkele weken geleden. Collega
Werner heeft toen nog eens nadrukkelijk gewezen op de in het oog springende
gevolgen van de marktwerking in de zorgsector. Er is de dreiging van voorkeursbehandeling,
met als gevolg ongelijke toegang tot de in beginsel schaarse voorzieningen.
Om tweedeling in de gezondheidszorg te voorkomen, kan de verdeling van toenemende
schaarste binnen ons huidige stelsel niet aan het marktmechanisme worden overgelaten.
Na een uitvoerige beschouwing en in antwoord op deze stelling komt minister
Borst tot de navolgende conclusie: geen marktwerking wat de cure-sector betreft,
in de primaire zorgverlening en wel marktwerking in allerlei toeleveringscompartimenten.De prijzenwet voor de geneesmiddelen zal echter niet meer worden toegepast
zodra de prijzen van de geneesmiddelen op Europees niveau liggen. Bij de verzekeraars
spreken we, aldus de minister, ook niet over "marktwerking" maar over gereguleerde
competitie. Ten slotte: bij de thuiszorg zal sprake zijn van een mate van
bevriezing van de marktwerking. Al deze reacties hebben ertoe geleid dat onze
fractie in tweede termijn heeft gesteld, het niet zo erg te vinden het begrip
marktwerking maar gewoon uit het vocabulaire van het zorgbeleid te schrappen.
De minister zal dit, gehoord deze uiteenzetting, mogelijk toch kunnen billijken?
Deze tekst was al gereed voor de nieuwe beslissing van het kabinet. Al ken
ik het exacte besluit nog niet, marktwerking in de thuiszorg wordt nog steeds
niet afgezworen, maar slechts in de ijskast gezet tot 2001.Erger nog is dat, kort samengevat, marktwerking de discussies over zorgbehoefte
en zorginvulling verlamt. Hierdoor zal ook de zorg aan de patiënt-consument
niet centraal kunnen staan. Tegen deze achtergrond zal onze zorg pas weggenomen
zijn bij het vernemen van de concrete inhoud van de gedane toezeggingen. Hoe
zullen de algemene aanwijzingen er uitzien en hoe zal de Nederlandse mededingingsautoriteit
hiermee omgaan? Bij dit alles komt dan ook nog dat over de toepasselijkheid
van de Mededingingswet met betrekking tot de ziekenfondssector de Europese
rechter uiteindelijk het laatste woord zal hebben.Ik kom nog even terug bij de befaamde amendementen. Na alle discussies
tot mij te hebben genomen, moest ik opnieuw denken aan de memories van oud-premier
en oud-minister Zijlstra. In hoofdstuk twee beschrijft hij de overdracht van
de portefeuille van Economische Zaken aan hem door oud-minister Van den Brink.
Deze gaf hem hieraan voorafgaande uiteraard goede raad mee. De laatste raad
betrof een waarschuwing voor of misschien beter tegen minister Mansholt, die
het landbouwbelang zou willen laten prevaleren boven het algemeen economisch
belang. Van den Brink zegt dan: "Maar iedere rechtgeaarde minister van Economische
Zaken behoort te vinden dat het algemeen economisch belang moet prevaleren
boven zelfs zeer gewichtige deelbelangen."In die zin is deze minister in ieder geval ook een rechtgeaarde minister
van Economische Zaken en zien wij zijn aanvankelijk verzet in dit licht. Dit
verzet als zodanig achten wij overtrokken en ook niet juist, mede omdat het
primaat van de economie in onze visie niet het laatste woord mag hebben. De
CDA-fractie kan niettemin met de nu gekozen oplossing leven. Dat houdt ons
ook scherp.Een van de onderwerpen die veel aandacht hebben gekregen, is de verkoop
met verlies. Het is duidelijk dat mede als gevolg van het stugge volhouden
van de minister er geen wijziging in het wetsvoorstel is aangebracht. Dat
weerhoudt onze fractie er niet van, nog eens enkele accenten aan te brengen.
Eerst moet worden gesteld dat de minister een aantal argumenten aanvoert die
bepaald hout snijden. Er zijn ook naar onze mening op zichzelf niet bezwaarlijke
vormen van verkoop met verlies vanuit mededingingsoogpunt bezien. Er is voorts
sprake van een genuanceerd beeld van de diverse bedrijfssectoren. Dit neemt
niet weg dat er ook sprake kan zijn van onwelgevallige vormen van verkoop
beneden de inkoopprijs, bijvoorbeeld door het stelselmatig verkopen van artikelen
beneden de inkoopprijs bij wijze van lokmiddel. De gevolgen hiervan kunnen
zeer ernstig zijn.Verkoop beneden de kostprijs komt niet op een substantiële of langdurige
basis voor, zo stelt de minister, maar een onderbouwing van deze stellingname
heb ik in de stukken onvoldoende teruggevonden. Daar staat tegenover dat het
SER-advies van 21 oktober 1994 unaniem, dus niet alleen van de kant van de
belanghebbenden, de wenselijkheid van bescherming van de ondernemingen tegen
mogelijke dumpingachtige praktijken benadrukt. Ook het gegeven dat zoveel
landen binnen de Europese Unie – België, Luxemburg, Frankrijk,
Ierland, Denemarken en onlangs ook Spanje – expliciet een verbod op
dumping hebben opgenomen, moet de minister toch ook wel iets zeggen. Er is
ook gedacht aan een wettelijke regeling zoals die in het Verenigd Koninkrijk
bestaat. Het betreft de mogelijkheid om door het opschorten van leveringen
op te treden tegen verkoop met verlies. Zou deze regeling toch geen uitkomst
kunnen bieden? Het iets moeten bedenken wanneer wij verkoop beneden de inkoopprijs
niet kunnen aanpakken met de door de minister geschetste instrumenten –
zo heeft de minister het letterlijk gezegd – is mij te mager en te vrijblijvend.
Het is ons trouwens nog steeds niet duidelijk wat de minister uiteindelijk
heeft bewogen om artikel 9f van de WEM niet over te nemen. Daarbij komt dat
de civielrechtelijke mogelijkheden geen adequaat antwoord kunnen zijn, mede
gelet op de bewijsrechterlijke problemen, al acht de minister dan wel voldoende
mogelijkheden aanwezig om aan de bewijsnood tegemoet te komen. De praktijk
heeft echter wel anders uitgewezen.Kortom, wij hadden hier graag een royalere houding gezien en vragen ons
af wat exact het "de vinger aan de pols houden" waard is. Of blijft er alleen
maar de schrale troost van "na drie jaar evaluatie" over? Dan zijn al veel
bedrijven failliet en heeft de dumper in Nederland een dominante monopolistische
positie gekocht met alle negatieve werkgelegenheidsaspecten van dien. Dat
is toch ook strijdig met werk, werk en nog eens werk?Mijnheer de voorzitter! Het antwoord op onze opmerkingen over de autoglasreparaties
en de zogenaamde gestuurde schade, waardoor keuzevrijheid inzake carrosserieherstelbedrijven
in feite ontbreekt, heeft ons enigszins teleurgesteld. Uiteraard was ons het
antwoord op de vragen van de Tweede-Kamerleden Van Walsem
en De Koning bekend. De laatste passage in dit antwoord gaf ons echter hoop,
dat thans meer helderheid aan deze branches zou kunnen worden gegeven. Immers,
de minister stelt in deze passage, dat de nieuwe Mededingingswet meer aanknopingspunten
biedt om toetredingsdrempels tot de markt voor schadeherstelopdrachten tegen
te gaan. Het lijkt er met het nu gegeven antwoord op dat de minister enigermate
op de gewekte verwachtingen terugkomt. Dat kan toch niet de bedoeling zijn.
Kan de minister zijn standpunt nog eens verduidelijken?Een enkele opmerking over de buitenlandse extraterritoriale maatregelen.
De Amerikaanse overheid ziet de VS-mededingingswet als middel om in andere
landen toegang tot de markt voor VS-ondernemingen af te dwingen. Dit is onlangs
nog weer eens publiekelijk verklaard door de nieuwe directeur-generaal van
het Amerikaanse Federal Trade Committee, de Amerikaanse kartelautoriteit.
In het kader van kartelprocedures daar kan in geval van extraterritoriale
toepassing door de FTC om zeer brede informatie gevraagd worden. De hoeveelheid
informatie die autoriteiten daar verlangen is veel uitgebreider dan Europese
overheden vragen. Wanneer een Nederlandse onderneming met een dergelijk verzoek
wordt geconfronteerd, heeft de desbetreffende onderneming – nu het huidige
artikel 39 in de nieuwe wetgeving zal ontbreken – geen rechtsgrond meer
om de eigen Nederlandse overheid te hulp te roepen. Welke oplossing stelt
de Nederlandse overheid zich nu voor als schild voor ondernemingen tegen extraterritoriale
toepassing van buitenlands kartelrecht en met name dat in de VS? De in de
memorie van toelichting gegeven redenering dat een dergelijk artikel de internationale
samenwerking op kartelrechtelijk gebied in de weg zou staan is op z'n zachtst
gezegd nogal zwak. Juist in onderhandelingen met Amerikanen kan dit artikel
van groot belang zijn.Het is om dezelfde redenen dat de Raad van State in overweging 27 heeft
gepleit voor handhaving van de blokkeringsregeling. Symboolwetgeving, zo stelt
de minister echter, die niet werkt mede vanwege interpretatieproblemen. Kan
de minister deze dan eens uitleggen, want over het in de Tweede Kamer aan
mevrouw Voûte-Droste toegezegde briefje beschik ik uiteraard niet. In
dit kader zou de minister ook nog eens kunnen toelichten wat eigenlijk precies
de reikwijdte is van de informatieverschaffing aan vreemde overheden op basis
van artikel 91.Voorts nog een vraag over de onderlinge afstemming tussen Brussel en Den
Haag bij kartelzaken. De Europese Commissie pleit voor zo veel mogelijk "one-stop-shop"-procedures,
dat wil zeggen: enkelvoudige procedures, waarbij vermeden wordt dat de betrokken
bedrijven met verschillende kartelautoriteiten tegelijk te maken krijgen.
Wij doelen hierbij met name op grensoverschrijdende afspraken waarbij Nederlandse
bedrijven betrokken zijn. Moeten dergelijke afspraken op basis van de nieuwe
Mededingingswet zowel in Brussel als in Den Haag aangemeld worden? Uit de
discussie in de Tweede Kamer op dit punt blijkt dat het antwoord op deze vraag
"ja" is. In artikel 19 staat dat de NMA binnen acht maanden op een ontheffingsverzoek
moet beslissen. Wat gebeurt er nu wanneer Brussel op dat moment nog niet gereed
is? Gezien de ervaring met de Brusselse termijnen zal dit veelvuldig het geval
zijn. Had daarom toch niet in de wet een bepaling moeten worden opgenomen
op grond waarvan bij aanmelding in Brussel en Den Haag de beslissingstermijn
van de NMA op verzoek van partijen kan worden opgeschort totdat de Europese
Commissie de zaak met een formele beschikking heeft afgesloten? Dan ontlopen
wij ook het bezwaar van de minister over het maken van misbruik in die tussentijd.
Ik heb wel enig begrip voor het bezwaar van de minister. Ik vraag nu niet
om een regeling bij wet. Wellicht kan de minister een bepaalde toezegging
doen.Mijnheer de voorzitter! Ambtelijke dienst of ZBO? Het is ons opgevallen
dat de fracties die de paarse coalitie vormen, op dit moment zich alle voorstander
betonen van de mededingingsautoriteit als zelfstandig bestuursorgaan. Los
van de voorkeur die de minister van meet af heeft getoond voor een ambtelijke
dienst op afstand voor de eerstkomende jaren, vergt overgang naar een ZBO
wetswijziging, omdat de aanwijzingsbevoegdheid in individuele gevallen dan
dient te vervallen. Ter wille van grotere transparantie – en om de schijn
van het niet onafhankelijk zijn te vermijden – is bij derde nota van
wijziging ook artikel 4, vierde lid, toegevoegd: bij aanwijzing in individuele
gevallen geschiedt dit uitsluitend in schriftelijke vorm en deze aanwijzing
wordt bij het dossier gevoegd. Er ligt dus een feitelijke blokkade voor een
ZBO. Daarom is het goed dat de minister nog eens klip en klaar duidelijk maakt
waarom ook deze bevoegdheid nodig is. Nu is het tot stand brengen van een
ZBO met alles wat hieraan vastzit ook geen karwei dat in enkele maanden is
geklaard. Het is echter goed om nu vast te stellen op welke termijn een ZBO
realiteit kan zijn en om dat dan ook tijdens dit debat duidelijk vast te leggen.
Ik had toch het gevoel dat de Tweede Kamer uiteindelijk bij de discussie over
de motie ging schuiven, of hinkt de minister bij deze zaak toch niet enigszins
op twee gedachten? Ik zal het niet verder uitwerken, maar dat kan wel.In verband met het uitzetten van een beleidskoers, met name waar andere
dan economische belangen in de afweging moeten worden betrokken, maar ook
anderszins, achten wij het van het grootste belang dat de minister nadrukkelijk
de bereidheid heeft uitgesproken om rekening en verantwoording af te afleggen
over zijn bemoeienissen met de toepassing van deze wet aan de Staten-Generaal.
Deze mogelijkheid tot democratische controle is zeker in de beginfase uitermate
belangrijk, ook gelet op het ontbreken van voldoende democratische controle
van de Europese Commissie op mededingingsgebied. Overigens blijven deze algemene
aanwijzingen wel onder een ZBO mogelijk, maar wij verwachten nu een voortvarende
aanpak met name waar andere dan economische belangen in het spel zijn. Na
alle discussies hebben de desbetreffende sectoren daar recht op.Ten slotte vragen wij ons af of het mogelijk zal zijn om binnen een ambtelijke
dienst de noodzakelijke expertise op te bouwen. Kan de minister hierop nog
eens ingaan? Dit ook tegen de achtergrond van de noodzaak om het handhavingsbeleid
niet alleen te richten op bijvoorbeeld de lokale en de regionale kartels,
maar evenzeer op de oneerlijke concurrentie die door hen met
een grotere machtspositie kan worden bedreven. Als voorbeeld kunnen de ontwikkelingen
binnen het betalingsverkeer worden genoemd. Bij lezing van alle stukken bekruipt
ons de vrees dat de NMA zijn activiteiten eerder zal richten op de kiezelstenen
dan op de rotsblokken in het veld van de mededinging. Kan de minister deze
vrees wegnemen?Al hebben wij er enig begrip voor dat nog nader onderzoek nodig is naar
de manier waarop mededinging en solvabiliteit moeten worden afgewogen, toch
juichen wij het toe dat ook het bank- en verzekeringswezen in ieder geval
binnen twee jaar onder het toezicht van de mededingingsautoriteit zal worden
gebracht, omdat deze uitzonderingspositie het zojuist geschetste beeld eveneens
oproept.De eerder gesignaleerde problematiek rond het verzekeringswezen blijft
intussen ook bestaan. Niet alleen als gevolg van het ontstaan van economische
machtsposities, maar evenzeer door het vraagstuk van de publiek-private vervlechting.
Nu ook deze marktactiviteiten tegen het licht kunnen en moeten worden gehouden,
is het zaak om zo goed mogelijk de spelregels toe te kunnen passen van de
werkgroep die zich bezighoudt met markt en overheid.Niet alleen in de bank- en verzekeringssector is sprake van meerdere toezichthouders.
In de volksgezondheidssector rollen de toezichthoudende instanties over elkaar
heen. Dat brengt een groot coördinatieprobleem met zich, waaraan de minister
samen met zijn collega bijzondere aandacht moet geven. De minister heeft zich
daartoe bereid verklaard en wij willen graag weten in welke termijnen hij
dan denkt.Ook met betrekking tot de dagbladpers speelt een probleem en wel in de
verhouding tussen het mededingingstoezicht en de Commissie voor dagbladconcentraties.
Indertijd is die oplossing gekozen omdat een beoordeling door of vanwege de
overheid geacht werd in strijd te zijn met de garantie in de Grondwet. Wie
zal in de toekomst bevoegd zijn op het gebied van voorgenomen persfusies?
Wij kunnen ons niet voorstellen dat staatssecretaris Nuis zal willen afwijken
van de huidige koers.Eén opmerking over de verhouding tussen generieke en specifieke
regelgeving is evenzeer nog op zijn plaats. Wij hebben toch goed begrepen
dat de begrippen in de specifieke wetgeving geënt zullen zijn op de algemene
mededingingsregels of op de regels die daarvan een verbijzondering zijn? Hoe
ver kan zich dit uitstrekken? Dat is van het allergrootste belang voor de
beschikkingspraktijk en voor de vorming van jurisprudentie; wij zullen hierop
nader terugkomen bij de specifieke regelgeving.Mijnheer de voorzitter! Er is een reeks van artikelen die het mogelijk
maken om af te wijken van de Europese regelgeving op basis van de specifieke
marktsituatie in Nederland. Dit kan van groot belang zijn omdat het Europese
model toch vanuit een andere doelstelling is ontstaan. Ook al is er dan behoefte
aan convergentie tussen het Europese en het Nederlandse spoor, wij willen
voor dit duidelijke onderscheid toch met nadruk aandacht vragen. Het beroep
op de noodzaak van aansluiting bij de Europese regelgeving wordt wel erg sterk
benadrukt, onzes inziens in sommige gevallen te sterk.Ten slotte: de CDA-fractie hoopt van harte dat het wetsontwerp, gericht
op workable competition, ook zal waarmaken dat samenwerking tussen ondernemers
mogelijk blijft, bij een afgewogen en rechtvaardig ontheffings- en vrijstellingsbeleid.De CDA-fractie vindt juist bij dit wetsontwerp, in het licht van haar
principiële stellingname, de maatvoering uitermate belangrijk. Kortom,
veel zal afhangen van de wijze van toepassing door de NMA, onder ministeriële
verantwoordelijkheid. Wij zullen de minister daarop blijven aanspreken. Een
duidelijk gericht overheidsbeleid is noodzakelijk, waarbij het belang van
grotere concurrentie voortdurend dient te worden afgewogen tegen het invulling
geven aan de beschermende taak van de overheid voor individuen en groeperingen
die in de knel kunnen komen, evenals tegen andere door ons genoemde essentiële
waarden.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Wij behandelen vandaag een wet die een van de idealen van
deze minister realiseert. De minister is immers een groot voorstander van
marktwerking. Zijn boodschap zou voor de fractie van GroenLinks aanzienlijk
aan kracht winnen, als hij blijk zou geven van het inzicht dat marktwerking
kan doorslaan in een opjaageconomie en oververhitte consumptiedrift, met de
fikse maatschappelijke nadelen die daar ook aan zitten.Ik zal het nu over deze wet hebben, die gaat over de ordening van de markt.
De wet is gericht op de Europese situatie en geënt op Europese wetgeving,
maar houdt voldoende rekening met de Nederlandse situatie. Het is een stelsel
van één algemeen verbod op alles wat mededinging in de weg staat,
en een scala aan vrijstellingen en mogelijkheden tot ontheffing daarvan, en
dat allemaal ten gunste van zowel consument als ondernemer.Na de zeer uitgebreide en constructieve behandeling in de Tweede Kamer,
waarvan ik met genoegen de Handelingen heb gelezen, heeft GroenLinks in deze
Kamer niet zoveel meer op of aan te merken op de Mededingingswet zelf, maar
over de losse eindjes zijn nog wel wat opmerkingen te maken.Allereerst over de discussie of de Nederlandse mededingingsautoriteit
een ambtelijke dienst moet zijn of een zelfstandig bestuursorgaan. Mijn fractie
vraagt zich af hoeveel vertrouwen de minister zelf heeft in deze wet. Hij
wil de uitvoering ervan niet overlaten aan een zelfstandig bestuursorgaan,
tenminste niet op dit moment. Komt dat omdat de minister zich net als GroenLinks
realiseert dat het slagen van deze wet in hoge mate afhangt van de manier
waarop de mededingingsautoriteit zich in de praktijk opstelt? Wordt zij een
actieve organisatie of wordt er slechts actie ondernomen op basis van binnengekomen
klachten?De minister is in principe voorstander van een ZBO, maar hij is van mening
dat er eerst een paar jaar ervaring met de wet moet worden opgedaan, dat politieke
bijsturing mogelijk moet zijn, en dat de NMA, met een directeur-generaal wiens
bevoegdheden in de wet zijn opgenomen, de eerste jaren onder directe politieke
verantwoordelijkheid van de minister van EZ geplaatst moet worden.Voorzitter! Ook mijn fractie is overtuigd door de aangedragen argumenten
om nu geen ZBO in te stellen. De belofte dat de minister terughoudend
zal zijn met aanwijzingen, zowel beleidsmatig als in individuele gevallen,
heeft daaraan bijgedragen. Dit geldt vooral voor de uitspraak dat besluitvorming
over die aanwijzingen transparant zal zijn. Voorschriften hoe de besluitvorming
openbaar gemaakt wordt, zijn in de wet opgenomen.Wij gaan ook mee in deze beslissing, omdat de afspraak is gemaakt dat
de wet over drie jaar zal worden geëvalueerd. Er is afgesproken dat na
die evaluatie de discussie over de positie van de NMA opnieuw zal worden gevoerd.
Dan pas zal worden beslist hoe de verhouding komt te liggen tussen de NMA
en de overheid.De Kamer is een overzicht verstrekt van de positie van mededingingsautoriteiten
in de diverse Europese landen. Dat laat een zeer divers beeld zien van de
relatie tussen de landelijke overheden en diverse vormen van mededingingsautoriteit.
De ervaringen in andere Europese landen zullen ongetwijfeld een rol spelen
bij de discussie die over drie jaar zal plaatsvinden, maar de belangrijkste
rol spelen natuurlijk de ervaringen die met deze wet in Nederland worden opgedaan,
zowel de ervaringen van de mededingingsautoriteit als die van het bedrijfsleven,
de rechterlijke macht, de minister en de Staten-Generaal. Omdat die evaluatie
bepalend zal zijn, is het zaak dat ze zo objectief mogelijk wordt uitgevoerd.
Het lijkt mijn fractie niet juist dat dezelfde ambtenaren die verantwoordelijk
zijn voor de uitvoering van het beleid, ook verantwoordelijk voor de evaluatie
worden. De toezegging van de minister in de Tweede Kamer om bij een evaluatie
van de NMA het bedrijfsleven te betrekken, is niet voldoende voor mijn fractie.
Daarom vraag ik de minister: wie gaat de evaluatie doen? Aan wie wordt die
opgedragen?Voorzitter! Er is veel te doen over het feit dat opsporing, tenlastelegging
en veroordeling in één hand worden gelegd. Dit, ondanks de toezeggingen
dat er een personele scheiding wordt aangebracht tussen opsporing en onderzoek
enerzijds en eventuele veroordeling en voorbereiding van beroepszaken anderzijds,
en dat onderzoek en sanctieoplegging worden ondergebracht in afzonderlijke
afdelingen. Mijn fractie heeft er moeite mee te accepteren dat zovelen die
op de onwenselijkheid van die constructie hebben gewezen, ongelijk hebben
en dat de minister gelijk heeft. De minister geeft in de memorie van antwoord
voorbeelden van wetten waarbij onderzoek en sanctieoplegging binnen het desbetreffende
bestuursorgaan worden verricht. Een van die voorbeelden is de Wet boeten en
maatregelen sociale zekerheid. Dat is bepaald geen gelukkig voorbeeld, om
het zacht uit te drukken. Wil de minister nog een poging wagen om duidelijk
te maken waarom hij daar zo'n voorstander van is?Ik kom toe aan de positie van de Organisaties met exclusieve marktwerking,
de zogenaamde "OEM's". Onze fractie heeft genoteerd dat de Mededingingswet
niet voldoende aanknopingspunten biedt om concurrentievervalsende activiteiten
door overheidsbedrijven tegen te gaan. Het kabinet bestudeert hoe vorm en
inhoud gegeven zou kunnen worden aan de voorstellen die in het rapport Markt
en overheid zijn gedaan. En het kabinet stelt zich voor om die voorstellen
via vier lijnen uit te werken. In de memorie van antwoord wordt aangekondigd
dat er rond de jaarwisseling conceptaanwijzingen voor de Rijksdienst zullen
zijn. Is er zicht op in welk tijdsbestek alle vier lijnen zullen zijn uitgewerkt?
Dit wetsvoorstel krijgt immers per 1 januari 1998 kracht van wet.Ik kom toe aan de verhouding tussen de NMA en andere toezichthouders.
Wat de relatie betreft tussen de NMA, de toezichthouder in de Elektriciteitssector
en de Onafhankelijke post- en telecommunicatie autoriteit (OPTA), legt de
minister in de memorie van antwoord het primaat voor zaken die de mededinging
betreffen bij de Mededingingswet. Mijn fractie gaat ervan uit dat de afbakening
van bevoegdheden dan ook goed geregeld zal worden in die twee wetten, maar
hoe zit het met de andere toezichthouders? Dat zijn er nogal wat. Moeten wij
voor een afdoende regeling daarvan wachten op de uitkomsten van het MDW-project?
Hoe lang zullen die op zich laten wachten?Voorzitter! In het begin van mijn betoog heb ik gesproken over de opstelling
van de NMA in de praktijk. Zal de NMA in de naleving van deze wet, bij de
handhaving, zich actief opstellen en op eigen initiatief handelen? Of zal
de autoriteit zich afwachtend opstellen en alleen reageren op signalen uit
het veld? Mevrouw Van Leeuwen gaf een aardig voorbeeld van kiezelstenen en
rotsblokken. Ik zal mijn vraag verduidelijken aan de hand van een paar voorbeelden.
Zal de NMA alert zijn bij marktverhoudingen waarbij er weinig aanbieders zijn
(dus met veel macht) en veel afnemers (maar zonder macht)? In zulke gevallen
is er weinig onderhandelingsruimte voor de afnemers. Hoe zal de opstelling
van de NMA zijn bij de discussies die actueel zijn, zoals die over de nieuwe
middelen voor de consument in het betalingsverkeer? Of een chipkaart een kiezelsteen
of een rotsblok is, valt moeilijk uit te maken, maar in elk geval is een kiezel
in je schoen hinderlijker dan een rotsblok verderop.In de krant van zaterdag heb ik gelezen dat het college van beroep voor
het bedrijfsleven de uitspraak heeft gedaan dat winkeliers de provisie voor
creditcardbetalingen mogen doorberekenen aan hun klanten – dat was tot
nu toe verboden door de creditcardmaatschappijen – zodat duidelijk wordt
wat de kosten zijn die zijn verbonden aan het betalen met een creditcard.
Zo'n procedure heeft jaren gelopen. Ik denk niet dat wij mogen verwachten
dat vanuit de markt vaak zulke procedures worden aangespannen. Vandaar mijn
vraag hoe de opstelling van de NMA zal zijn tegenover zulke signalen. Zal
die actief of afwachtend zijn?In het betalingsverkeer is misschien niet zozeer sprake van concentratievorming
als wel van machtsconcentratie. Valt dat nu onder de benoeming ongewenste
situaties of is dat een langs organische groei tot stand gekomen machtspositie
die ongemoeid wordt gelaten zolang er geen misbruik van wordt gemaakt? Dat
lees ik als antwoord op een vraag van de VVD-fractie in de memorie van antwoord.
Of is het amendement op stuk nr. 43 daarop van toepassing en valt het pas
na twee jaar onder de werking van de Mededingingswet? Ik ben benieuwd naar
de antwoorden van de minister op deze vragen. Is het de bedoeling dat de NMA
zich actief gaat bemoeien met de chipknip, of hoe al die betalingspasjes gaan
heten? Bemoeit de NMA zich met de toegang tot de kabel? Dat
is ook weer zo'n interessant onderwerp.Voorzitter! Mijn fractie heeft met instemming genoteerd dat in deze wet
ruimte is gekomen voor kortstondige reclamecampagnes met maximale prijzen
voor detailhandelsketens. Mijn laatste onderwerp gaat dan ook over de afnameverplichting,
het afnamepercentage en de tijdsduur van die verplichting. Volgens de minister
is het essentieel dat de afnameverplichting proportioneel is met de omvang
en de duur van het risico dat het samenwerkingsverband neemt. Over de uitwerking
van deze wet was de minister ten tijde van het antwoord nog in overleg met
het Bundeskartellamt. Daarna zou hij overleg gaan voeren met de detailhandel.
Hoever is de minister in die overlegprocedure? Kan hij nu al duidelijkheid
verschaffen over wat een redelijk percentage is en welke tijd men gebonden
is aan de afnameverplichting?De heer Staal (D66):Voorzitter! Mededingingswetgeving neemt een belangrijke plaats in in het
economisch ordeningsrecht. De totstandkoming van deze wet mag dan ook gezien
worden als een compliment, niet alleen aan deze minister, maar zeker ook aan
de velen die een bijdrage hebben geleverd aan deze totstandkoming. Dat compliment
geldt zeker ook de behandeling in de Tweede Kamer. In de visie van mijn fractie
is er sprake van een goede één-twee tussen het maatschappelijke
debat en de politieke behandeling. Natuurlijk is er af te dingen op sommige
onderdelen en sommige amendementen verdienen wellicht ook een vraagteken.
Dat is niet verwonderlijk bij zo'n belangrijk thema, een thema dat alles te
maken heeft met de relatie tussen marktwerking en de rol van de overheid.
Per saldo ligt er nu toch een heel belangrijk wetsvoorstel dat naar het oordeel
van de fractie van D66 een goed eindstation is van velerlei bemoeienis en
inbreng.De memorie van antwoord op het voorlopig verslag van dit huis heeft nog
eens een aantal heldere antwoorden toegevoegd op enkele vraagpunten. Ik sta
daar straks nog even bij stil. Allereerst wil ik nog een aantal gedachten
wijden aan de algemene achtergrond van dit wetsvoorstel. Ik grijp daarvoor
ook graag terug op het besprokene in de Tweede Kamer. De minister heeft daar
onder andere gesteld dat wij een verandering doormaken van producenteneconomie
naar consumenteneconomie. Immers, de wet is belangrijk vanuit het perspectief
van de burger en het kleinbedrijf – dat is waar – terwijl toch
ook gezegd kan worden dat concentraties, samenwerkingsverbanden en volume
onontbeerlijk zijn voor economische groei. De grote vraag is natuurlijk de
vraag naar het evenwicht. Dat zal ongetwijfeld een boeiende beschouwing kunnen
opleveren, maar een meer concrete vraag is wellicht of de minister voor die
verschuiving naar consumenteneconomie nog meer aspecten ziet die nopen tot
wetgeving. Nog concreter: stel dat er een tweede paars komt en waarom zou
je dat niet mogen verwachten, ziet de minister dan plek voor dit onderwerp
in een regeerakkoord? Graag verkrijg ik hierop een reactie van de minister,
niet over zijn verwachting ten aanzien van "een tweede paars" maar ten aanzien
van uitzicht op wetgeving die te maken heeft met de door hem gesignaleerde
verschuiving van producenten- naar consumenteneconomie.Voorzitter! Graag onderschrijven wij de opvatting dat deze wet alles van
doen heeft met het stimuleren van marktwerking. Dat wil zeggen: men kan niet
klakkeloos marktwerking stimuleren zonder dat men de noodzaak van dit soort
wetgeving erkent, nog afgezien van Europese regelgeving. Echter, daarmee zijn
wij er nog niet. Waar deze wet generiek van aard is, rijst immers de vraag
of voor sommige terreinen specifieke wetgeving nodig is en/of blijft. Wij
zouden graag van de minister vernemen waar hij de voornaamste knelpunten ziet
en welke voornemens tot wetgeving daarvan het gevolg zouden moeten zijn.Daarbij gaat het uiteraard ook om monopolies die zijn voortgekomen uit
overheidstaken. Ik weet niet hoe het anderen vergaat, maar als ik telefoneer,
een postzegel plak of het licht aandoe, denk ik vaak aan de positie van de
burger en de terugtredende overheid. Als consument heb ik niet het gevoel
dat ik hierop invloed kan uitoefenen. Ik heb het dan nog niet over mobiel
telefoneren; daarbij heb ik het gevoel dat ik betaal voor een auto waaraan
maar drie van de vier wielen zitten, hetgeen geenszins reden is voor een korting
op de prijs.Voorzitter! Ik bewandel even dit pad van verzuchting om de minister de
gelegenheid te geven, iets te zeggen over de relatie tussen deze wet en de
consumentenproducten die lange tijd tot het monopolie van de overheid behoorden.
Anders benaderd: waar liggen de grenzen van de marktwerking als het gaat om
algemeen noodzakelijke infrastructuur die er zonder de overheid niet was geweest
en waar men nauwelijks ruimte ziet voor concurrentie? Ziet de minister in
dit opzicht een beperking van het optimisme dat marktwerking en privatisering
van overheidsbedrijven, tot beursnoteringen aan toe, de facto een heilzame
weg vormen? In de Tweede Kamer stelde hij dat marktwerking de rol van de overheid
niet wegdefinieert. Zij verandert de rol van de overheid, zo gaf hij aan.
Voorzitter! Dit kan ik wel volgen maar vanuit de onderbuik denk ik als consument:
komen wij nu van de regen in de drup of van de ene bui in de andere? Wat is
nu goed voor de consument of, anders gezegd: maakt het iets uit? Is er op
dit onderdeel wel sprake van de door de minister gesignaleerde verandering
van producenten- naar consumenteneconomie? Als er al sprake is van een veranderende
rol van de overheid, hoe richt deze zich dan op de positie van de consument?Ik stap over op een aantal concrete aspecten die voor een gedeelte al
bij de voorbereiding door dit huis aan de orde zijn gesteld. Allereerst betreft
dat het rapport van de werkgroep Markt en overheid. Het is goed dat de minister
in de memorie van antwoord nog eens heeft bevestigd dat alle spelregels van
het rapport ten volle worden verwerkt in de wet inzake de energiedistributie.
De fractie van D66 heeft daarvan met instemming kennisgenomen. Een overblijvende
vraag is welke relatie de minister ziet met de onderhavige wet. Mijn fractie
heeft goede nota genomen van de door de minister geschetste aanpak langs vier
lijnen. Meer concreet vernemen wij graag nog eens of en hoe dit wordt vertaald
in wijzigingen van de wet.Waar het gaat om de samenhang met andere Europese landen en de specifieke
keuze voor een verbodstelsel danken wij de minister voor zijn overzicht, weergegeven
in de memorie van antwoord. Wij onderschrijven de opvatting
dat het verstandig is, ook voor de louter nationale gevallen de systematiek
te volgen van de EU-mededingingsregels.Vervolgens richt ik mij op de vraag: al dan niet een OZB voor de uitvoering
van deze wet? Dit onderwerp heeft uitgebreid aandacht gekregen. Allereerst
trekt mijn fractie uit het tot nu toe besprokene en geschrevene de conclusie
dat de definitieve keuze voor een OZB nog openstaat. Het is goed om dit plenair
nog eens naar voren te brengen. Ik neem aan dat de minister dit straks ook
zal benadrukken. Waar het gaat om de situatie na de aanvaarding van dit wetsvoorstel,
geeft de minister in de memorie van antwoord aan dat er sprake zal zijn van
uitvoering op afstand. Dit zou moeten leiden tot zuivere mededingingspolitieke
afwegingen; daar gaat het om. Ik meen dat in de discussie het algemene beleid,
de sturing en de controle daarop worden verward met de vraag of bij incidentele
misstanden of situaties de minister kan worden aangesproken. De fractie van
D66 meent van wel. En dat niet alleen, het zal ook zo zijn in het geval van
een ZBO. Het gaat er echter om dat er thans behoefte bestaat aan het uitzetten
van een eerste koers; zo ziet mijn fractie de keuze voor de eerste drie jaar.
Het is niet onverstandig en onzes inziens is het open einde voldoende, ook
als het gaat om de positie van beide Kamers.Wat de marktwerking betreft kom ik nog even terug op de sectoren volksgezondheid
en openbaar vervoer. In het eerste deel van mijn bijdrage heb ik al een algemene
vraag hierover gesteld. In de memorie van antwoord gaf de minister opmerkelijk
positieve cijfers over vergelijkbare projecten op het punt van efficiencyverbetering.
Daarin schuilt inderdaad het belangrijkste argument voor het privatiseren
van nutsvoorzieningen, jammer genoeg, want dat is meteen ook het belangrijkste
punt van kritiek. Immers, wat zorgt er toch voor dat wij gewenste, ja zelfs
dringend noodzakelijke efficiencyverbeteringen bij de overheid kennelijk niet
zonder privatisering tot stand kunnen brengen? Sterker nog, is dat wel zo?
Moeten wij het niet veeleer zoeken in maatregelen die het mogelijk maken om
binnen de overheidsorganisatie efficiency af te dwingen?Even een zijpad. Is bij de terecht voortschrijdende vervaging van de grens
tussen de publieke en de private sector de aparte status die het overheidspersoneel
meent te hebben, nog wel nodig? Ik weet dat het maar een beperkt voorbeeld
is, maar het gaat mij erom of het ook binnen overheidsorganisaties mogelijk
kan worden om efficiënt te werken. Dat kan toch niet de enige reden tot
privatisering zijn? Wellicht is er naast efficiencyverbetering nog een beter
argument voor de privatiseringsdrang bij nutsvoorzieningen. Graag een reactie
van de minister.Tot slot nog een opmerking over de milieubelangen die bij samenwerking
een rol spelen. In de memorie van antwoord geeft de minister aan dat artikel
17 voldoende mogelijkheden biedt voor een afweging tussen noodzakelijke samenwerking
in het belang van het milieu en eventuele beperking van de mededinging. Verbetering
van het milieu kan beschouwd worden als een element dat bijdraagt tot verbetering
van de productie of de distributie en tot bevordering van de economische of
technische vooruitgang. Dit standpunt baseert de minister op het toepassingsbeleid
van de Europese Commissie, zo heb ik begrepen. Kan hij aangeven of en, zo
ja, hoe dit hem voldoende grond biedt voor het te vormen toepassingsbeleid?
Het is de vraag of er in vertrouwen op jurisprudentie kan worden verwacht
of dat de minister meent dat aanscherping van regelgeving nodig zal blijken.De heer Loudon (VVD):De nieuwe Mededingingswet die wij vandaag behandelen, betekent inderdaad
een fundamentele herziening van het mededingingsbeleid in Nederland. Gezonde
concurrentie en een dynamisch bedrijfsleven zijn inderdaad van groot belang
voor de prestaties van de Nederlandse economie en een goed presterende economie
is de basis voor de vervulling van de vele wensen in onze samenleving, zoals
stijging van de welvaart met aandacht voor de duurzaamheid daarvan, het creëren
van voldoende werkgelegenheid, het opvangen van de gevolgen van de vergrijzing
van onze maatschappij, een goed functionerende gezondheids- en verzorgingssector,
goede scholing en opleiding en ten slotte – niet te vergeten –
een adequaat netwerk van sociale voorzieningen om de zwakkeren in onze samenleving
te beschermen. Dat kost echter allemaal veel geld en dat geld moet wel verdiend
worden. Mijn fractie steunt dan ook het beleid van de minister van Economische
Zaken om het dynamischer maken van onze economie een hoge prioriteit te geven.
Deze nieuwe Mededingingswet past in dat beleid. Er zijn ook externe factoren
die ons land en zijn bedrijfsleven dwingen om alert te zijn: de globalisering
van economische relaties, de daardoor toegenomen marktwerking, de snelle technologische
ontwikkelingen, het wegnemen van handelsbelemmeringen en de stijgende concurrentie
bij import. Het prestatievermogen van ons land moet omhoog. De tucht van de
markt is een goede drijfveer tot betere prestaties, maar de tucht van de markt
moet dan niet kunnen worden verzwakt door bescherming te zoeken achter kartels
of concurrentiebeperkende marktafspraken.Dat voor de intensivering van het mededingingsbeleid is gekozen voor een
verbodsysteem en dat het huidige misbruikstelsel wordt verlaten, heeft als
principe de instemming van mijn fractie. Het huidige misbruiksysteem was zich
trouwens al aan het ontwikkelen in de richting van een verbodsysteem door
het toenemend gebruik van generieke onverbindendverklaringen. Nederland volgt
hiermee het mededingingsbeleid van de Europese Unie en van het merendeel van
de lidstaten. Hetzelfde geldt voor de invoering van een concentratietoezicht.
Ook hierbij sluit Nederland zich aan bij de Europese usances, zowel in Brussel
als in de meeste lidstaten.Voor een open economie als de Nederlandse zou het trouwens onverstandig
zijn om de Europese ontwikkelingen op dit terrein niet te volgen. De minister
verdedigt deze keuze in zijn memorie van toelichting op het wetsontwerp onder
meer met de verwijzing naar het subsidiariteitsbeginsel, waarbij de commissie
zaken die onder de EG-mededingingsregels vallen, maar primair een nationaal
karakter hebben, aan de nationale mededingingsautoriteiten
overlaat. Mogen wij hieruit opmaken dat de minister het voornemen heeft om
aanpassingen c.q. veranderingen in het EG-mededingingsrecht ook zoveel mogelijk
te laten doorwerken in de Nederlandse mededingingswetgeving? Of houdt de minister
vast aan zijn uitgangspunt dat er ook ruimte moet blijven voor een meer specifiek
nationale oplossing?Deze vraag wordt met name ingegeven door het uitbrengen dit jaar door
de commissie van een groenboek betreffende verticale samenwerkingsafspraken.
Dit houdt inderdaad verband met het feit dat eind 1997 de geldigheidsduur
van twee groepsvrijstellingen die op verticale afspraak van toepassing zijn,
verstrijkt, maar het lijkt toch ook te zijn ingegeven door de ervaring dat
het instrument van groepsvrijstellingen onvoldoende soelaas biedt voor het
groeiend aantal individuele ontheffingsaanvragen en de daaruit resulterende
belasting van de Europese mededingingsautoriteit. Het algemene verbodstelsel
zou hierdoor wel eens een meer hybride vorm kunnen gaan krijgen waar, net
zoals nu in Duitsland, bij verticale samenwerkingsovereenkomsten het misbruikstelsel
van toepassing wordt. Ziet de minister, wellicht pas op termijn, ook de mogelijkheid
van een ontwikkeling in deze richting van het Nederlandse mededingingsrecht?Dit brengt ons op het punt van de tijdelijke vrijstelling van het verbod
ingevolge artikel 6 van het wetsvoorstel voor individuele verticale prijsbinding
van de losse verkoop van dagbladen. Mijn fractie heeft met belangstelling
kennisgenomen van de argumenten van de minister in de memorie van antwoord
waarom hij uiteindelijk akkoord is gegaan met de wens van de Tweede Kamer
om individuele verticale prijsbinding voor dagbladen voor een beperkte periode
toe te staan. Voor elk standpunt lijken wel argumenten te vinden. Op zichzelf
is dat niet zo verwonderlijk, want echt wetenschappelijk onderzoek is er,
voorzover mij bekend, nooit gedaan naar mededingingseffecten. In grote lijnen
voelen wij het met onze klompen aan, maar op specifieke gebieden kunnen er
verschillende visies ontstaan.In de memorie van antwoord stelt de minister het volgende: "Dagbladen
vormen een product dat door wederverkopers gebruikt kan worden om consumenten
aan te trekken om zo ook andere producten dan dagbladen te verkopen. Zonder
individuele verticale prijsbinding zouden dagbladen gebruikt kunnen worden
door de wederverkopers om zich ten aanzien van de prijs te profileren ten
opzichte van andere wederverkopers, die ook dagbladen in hun assortiment voeren.
Daarbij is het niet denkbeeldig dat een wederverkoper van dagbladen zich in
het geval van prijsconcurrentie zal richten op het aanbieden van de dagbladen
die relatief veel verkocht worden. Door zich op dat marktsegment te richten
kunnen immers de meeste klanten naar de winkel worden getrokken, hetgeen van
belang is met het oog op de verkoop van andere producten."Natuurlijk onderschrijft mijn fractie het belang van een pluriform dagbladaanbod,
maar de minister stelt zelf in een antwoord op vragen van het CDA dat de omvang
van het aantal redactionele zelfstandige dagbladtitels zijns inziens vooral
bedreigd wordt door de sterk geconcentreerde structuur van de Nederlandse
dagbladenmarkt. Een onderzoek van het EIM bevestigt inderdaad dat concentratie
en verlies van titels zich in vergelijking met een aantal onderzochte landen
het sterkst in Nederland voordoet. In de periode 1985-1994 is het aantal dagbladuitgevers
gehalveerd, terwijl het aantal redactioneel zelfstandige titels is gedaald
van 51 naar 39. Dit leidt bij mijn fractie tot de conclusie dat de mededingingsautoriteit
zich er vooral op zal moeten richten dat er geen verdere concentratie plaatsvindt
in de dagbladenmarkt. Is de minister eveneens deze mening toegedaan? Zou onder
de nieuwe Mededingingswet bijvoorbeeld een concentratie van landelijke dagbladen,
als heeft plaatsgevonden in de huidige Perscombinatie, nog worden toegestaan?
Is het juist dat in het algemeen bij concentraties de bedenkelijke grens bij
20% van de relevante markt ligt en dat 30% reeds als hoog wordt beschouwd?De minister hecht thans zeer aan de tijdelijke vrijstelling tot 2003,
want elke beëindiging van een kartel brengt beweging in de markt. En
een al te rigoureuze verandering kan tot ongewenste schokeffecten leiden,
vervolgt de minister. Geldt dat alleen voor de dagbladenmarkt of is dit een
observatie van meer algemene aard?Daarnaast spelen volgens de minister technologische ontwikkelingen in
deze markt met hun invloed op het distributiesysteem een grote rol. Het lijkt
mij dat alleen deze ontwikkelingen uiteindelijk de doorslag kunnen geven bij
de uiteindelijke evaluatie van de tijdelijke vrijstelling door de minister.
De concentratie in het dagbladwezen zal dan waarschijnlijk niet zijn verminderd
en het risico van klanten lokken evenmin. Is dit juist?In het algemeen is mijn fractie van mening dat de verdediging van de verticale
prijsbinding niet erg overtuigend is. En dat mijn fractie niet vóór
horizontale prijsbinding is, moge duidelijk zijn.Mijnheer de voorzitter! In het verlengde van prijsconcurrentie bij dagbladen,
maar dan nog een stap verder, ligt het verkopen met verlies. Beide kunnen
worden aangewend om de klant hiermee te lokken, in de hoop dat als hij er
eenmaal is, hij ook andere producten zal kopen. Zoals gezegd, dagbladen mogen
voor dat binnenlokken niet worden gebruikt, zelfs als de wederverkoper nog
boven zijn kostprijs blijft zitten. Maar voor andere producten geldt dat niet,
omdat daar de pluriformiteit geen rol speelt. Een breed assortiment van bijvoorbeeld
bier of wasmiddelen, maar wel van verschillende kwaliteit, lijkt nu eenmaal
niet zo belangrijk. Of, als ik de minister goed citeer: de aaibaarheidsfactor
is hierbij niet zo groot als bij de dagbladpers. Stelselmatige verkoop met
verlies van A-merken kan echter grote schade aanbrengen voor de producent,
die veel kosten heeft gemaakt voor het positioneren van zijn product. Deze
producent kan zich op basis van het wetsvoorstel alleen verweren, indien hij
een beroep kan doen op het misbruik maken van een economische machtspositie.
Zelfs bij een beperkt aantal wederverkopers zal dat voor een producent moeilijk
te bewijzen zijn. Voor een concurrent die uit de markt dreigt te worden verdrongen,
zal dit makkelijker zijn, maar dat is een heel andere situatie. In dit geval
is er sprake van predatory pricing en de benadeelde heeft hierbij een veel
betere kans om zich te verweren met een beroep op het misbruik maken van een
economische machtspositie.De minister stelt dat de benadeelde zich altijd nog tot de burgerlijke
rechter kan wenden met een verzoek om een verbod van de gedraging
die hem benadeelt. Dit is echter een omslachtige en lange weg, zeker totdat
er enige jurisprudentie is ontwikkeld. De benadeelde producent moet namelijk
een beroep doen op wat vroeger de onrechtmatige daad heette. In Frankrijk,
België en Portugal bestaat een wettelijk verbod tegen verkoop beneden
de kostprijs. Het nadeel van een algeheel verbod is dat het ingewikkeld is
en extra overheidsinspanningen en belastinggelden kost om het toezicht effectief
te laten zijn. In het Verenigd Koninkrijk bestaat zo'n verbod niet, maar daar
heeft de producent het recht, levering van het desbetreffende product te weigeren.
In Duitsland kent men wel verticale afspraken, zoals reeds eerder gezegd,
met een misbruiktoezicht. Daar mag de producent bij verkoop beneden de prijs
ook de mogelijkheid overeenkomen om de levering te staken. In principe kan
men alles overeenkomen, tenzij het Bundeskartellamt een bepaalde overeenkomst
of een deel ervan als misbruik aanmerkt. Het hangt dan van de casuspositie
af of leveringsweigering bij verkoop met verlies geoorloofd is. Verticale
prijsbinding mag men ook overeenkomen, maar wordt in de regel niet door het
BKA geaccepteerd. In Duitsland is de positie van de leverancier in ieder geval
sterker dan onder de nieuwe wet in Nederland.Volgens de minister komt verkoop beneden de kostprijs thans op een substantiële
of langdurige basis weinig voor. Volgens de huidige wetgeving is individuele,
verticale prijsbinding echter in principe toegestaan en tot op heden ook door
de rechter gesanctioneerd. Producenten konden zich langs deze weg nog verweren
tegen verkoop met verlies. Het gaat hierbij om oneerlijke handelspraktijken.
Een producent moet hierdoor niet in een positie worden gemanoeuvreerd waarin
hij vrijwel machteloos moet toezien hoe er met zijn product wordt gesold.De mededingingsautoriteit zal de vinger aan de pols houden, zegt de minister,
en zo nodig actief ingrijpen. Kan de minister zeggen wat dit actief ingrijpen
precies betekent? Verder zullen de ervaringen op dit punt bij de evaluatie
van de wet na drie jaar worden betrokken. Is de minister ertoe bereid, deze
evaluatie eerder te laten plaatsvinden, indien de ontwikkelingen hiertoe aanleiding
geven? Deze toezegging zou niet moeilijk moeten zijn, omdat de minister immers
zelf zegt, geen redenen te hebben om aan te nemen dat verkoop beneden de kostprijs
op substantiële of langdurige basis zal voorkomen. In drie jaar tijd
kan echter een onomkeerbaar proces in gang zijn gezet dat de positie van merkartikelen
ernstige schade zal hebben toegebracht. Is de minister ertoe bereid, wanneer
de eerste tekenen zich voordoen, de directeur-generaal een aanwijzing te geven
om een soepel ontheffingsbeleid te volgen bij overeenkomsten ter voorkoming
van verkoop beneden de prijs? Hoe zal bij deze ontwikkeling bijvoorbeeld worden
gereageerd op leveringsweigering ingeval van verkoop met verlies? Wil de minister
overwegen om, zodra hiertoe aanleiding bestaat, op basis van artikel 15 van
het wetsontwerp een algemene maatregel van bestuur te treffen, waarin overeenkomsten
ter vermijding van verkoop met verlies vrijgesteld worden?Mijnheer de voorzitter! Het volgende punt waarbij mijn fractie wil stilstaan,
is de concurrentievervalsing door overheidsbedrijven. Het voorliggende wetsvoorstel
voorziet niet in een gelijk speelveld voor particuliere en overheidsbedrijven
die actief zijn op de particuliere markt, en kan dat ook niet omdat deze nieuwe
Mededingingswet is gericht op ondernemingen. Het huidige wetsvoorstel biedt
thans wel mogelijkheden om concurrentievervalsing door overheidsbedrijven,
althans gedeeltelijk, tegen te gaan, ook al is het daar niet op gericht. Wij
delen de mening van de minister, dat daarin via aparte regelgeving zal moeten
worden voorzien, met wellicht enkele aanpassingen van het huidige wetsontwerp.
De werkgroep Markt en overheid heeft daarvoor belangrijk voorwerk gedaan.
Het is nu van het grootste belang, dat het gedachtegoed van de commissie-Cohen
zo snel mogelijk wordt geconcretiseerd via het aparte traject om zoveel mogelijk
gelijke concurrentiecondities te bewerkstelligen. Helemaal perfect zal het
wel nooit worden, maar de huidige concurrentievervalsing kan er in ieder geval
in belangrijke mate door worden verminderd. Een vraag aan de minister is of
hij een schatting durft te maken, hoeveel tijd ermee gemoeid zal zijn om althans
een belangrijk deel van de noodzakelijke regelgeving te realiseren. In de
tussentijd blijven we toch geconfronteerd met een toestand die niet acceptabel
is. Ook de mededingingsautoriteit zal de ontwikkelingen op dat gebied nauw
moeten volgen en er rekening mee moeten houden bij zijn ontheffingsbeleid.
De minister wil thans niet filosoferen over mogelijke parallellen en verschillen
tussen de mededingingsautoriteit en de aanbevolen toekomstige toezichthouder
van OEM's, maar is hij het met ons eens dat een nauwe coördinatie tussen
deze twee organen op het vroegst mogelijke tijdstip moet worden nagestreefd
en wel vanaf de eerste oprichtingsfase van de toekomstige toezichthouder op
de OEM's?Wel blijft er na de behandeling in de Tweede Kamer in het wetsontwerp
één incongruentie over, die voor mijn fractie moeilijk te begrijpen
is. Bij amendement is artikel 25, uitzondering in verband met het vervullen
van bijzondere taken, aangepast. Voor artikel 24, economische machtsposities,
geldt thans voor overheidsbedrijven een ontheffingsmogelijkheid na aanmelding.
Het overeenkomstige artikel 11, eveneens uitzondering in verband met het vervullen
van bijzondere taken, maar dan in de context van artikel 6, het kartelverbod,
is niet aangepast. Het belangrijkste argument was, dat kartelvorming door
overheidsbedrijven in de praktijk minder voorkomt dan misbruik van een economische
machtspositie. Dit is een vreemd argument. Als het nooit zou voorkomen, was
het nog te begrijpen. Wat nu zelden voorkomt, kan in de toekomst echter meer
voorkomen. Een verwijzing naar het EG-recht snijdt ook al niet veel hout.
Het Europese mededingingsrecht is natuurlijk ook een compromis en de rol van
bijvoorbeeld de Franse overheidsbedrijven is nu eenmaal een andere dan van
Nederlandse, om het voorzichtig uit te drukken. Het vervangen van de generieke
vrijstelling van het kartelverbod door een ontheffingsmogelijkheid biedt,
evenals de aangepaste regeling ten aanzien van misbruik van een economische
machtspositie, de mogelijkheid om na te gaan of een afspraak of gedraging
inderdaad samenhangt met de vervulling van de aan die overheidsbedrijven toevertrouwde
bijzondere taak. Overheidsbedrijven en marktbedrijven verdienen ook bij kartelvorming
een gelijke behande ling. Mijn fractie kan niet inzien waarom
bijvoorbeeld elektriciteitsdistributeurs onderling prijzen zouden mogen overeenkomen
en dit niet eens voor ontheffing behoeven aan te melden, terwijl in de marktsector
elke prijsafspraak nietig is en voor ontheffing moet worden aangemeld. Kan
deze ongelijke behandeling van overheidsbedrijven en de marktsector uit de
wet worden verwijderd?Mijnheer de voorzitter! Ik sluit af met enkele opmerkingen over de mededingingsautoriteit
zelf. Het succes van dit wetsontwerp zal in hoge mate worden bepaald door
de slagvaardigheid, kennis en kwaliteit van de autoriteit. Mijn partij is
groot voorstander van zuinig overheidsbeleid, maar daarbij moet het Britse
gezegde "penny wise, but pound foolish" niet uit het oog worden verloren.
De vaste bezetting van de autoriteit met zeventig mensen lijkt aan de magere
kant om slagvaardigheid, kennis en kwaliteit in zich te verenigen, zeker wanneer
deze autoriteit taken krijgt op het gebied van en opsporing en vervolging
en berechting. Het aantal verzoeken om ontheffing of vergunning zou wel eens
ernstig kunnen worden onderschat. Daarnaast kan men voor voldoende marktkennis
niet te zeer van derden afhankelijk worden. De praktijk zal het leren. Hopelijk
zal in dezen, zo nodig, adequaat worden gereageerd.Mijn fractie wil hier de discussie over de pro's en contra's van een onmiddellijke
status als zelfstandig bestuursorgaan niet herhalen. Daarover is in het voorlopig
verslag en de memorie van antwoord voldoende gezegd. Voor de goede orde wil
ik wel herhalen, dat mijn fractie niet overtuigd is door de argumenten van
de minister. De nota naar aanleiding van het verslag versterkt de mening van
mijn fractie dat een zelfstandige en onafhankelijke autoriteit absoluut gewenst
is. Dit is ook het algemene beeld in Europa, althans op nationaal niveau.
Zoals bekend, is Duitsland groot voorstander van omvorming van de DG IV tot
een zelfstandige mededingingsautoriteit. Mijn fractie zou graag horen hoe
de Nederlandse regering staat tegenover een verzelfstandigde DG IV.Wel willen wij onze grote bezwaren handhaven tegen het in één
hand houden van opsporing, vervolging en berechting. De minister heeft de
Tweede Kamer toegezegd dit vraagstuk bij de evaluatie van de wet over drie
jaar tegen de achtergrond van de ervaringen aan de orde te willen stellen.
De ervaringen met de procedures bij de Europese Commissie hebben echter reeds
voldoende duidelijk gemaakt, dat een formeel juridische scheiding vanaf het
begin noodzakelijk en gewenst is. Daar kon men toen niet anders, omdat de
Europese Gemeenschap geen strafrecht en geen strafprocesrecht, geen openbaar
ministerie en geen strafrechter kent. In Nederland ligt dat anders. Hier bestaat
juist de op dit soort delicten toegesneden Wet economische delicten, waarin
voor de onderhavige wet zonder moeite vermogenssancties van de voorgestelde
hoogte hadden kunnen worden opgenomen.Misschien kan de minister ons nog iets vertellen over de manier waarop
zo'n zaak wordt behandeld. Is er een tenlastelegging? Moet het onderzoek binnen
de grenzen daarvan blijven? Hoe is het bewijs geregeld, behalve dat de betrokkene
moet aantonen dat hem geen verwijt treft in plaats van het, meer normale,
omgekeerde? Mag betrokkene zich door een raadsman laten bijstaan? Op deze
vragen krijgen wij graag antwoord van de minister.Mijnheer de voorzitter! Tot slot wil ik nog een korte opmerking maken.
De minister heeft grote haast gemaakt met de benoeming van de directeur-generaal
van de mededingingsautoriteit. Wij kunnen ons in de keus van de persoon zeer
goed vinden, maar het had allemaal wat eleganter kunnen gebeuren. Wij kunnen
ons voorstellen, dat de minister snel van start wilde gaan bij het inrichten
van de mededingingsautoriteit, maar waarom is niet eerst nagegaan hoe snel
afhandeling in de Eerste Kamer plaats had kunnen vinden? Als ook daarop niet
gewacht had kunnen worden, had misschien een voorlopige aanstelling geregeld
kunnen worden, ook al stelt de minister dat dit niet mogelijk was. Mocht het
wetsvoorstel niet worden aangenomen, dan zijn de financiële en arbeidsrechtelijke
consequenties voor rekening van Economische Zaken. De historie heeft ons geleerd
dat die aanzienlijk kunnen zijn. Mogen wij aannemen dat bij het sluiten van
het arbeidscontract reeds rekening is gehouden met deze mogelijke consequenties
en dat daarover afspraken zijn gemaakt? Dat is meestal goedkoper dan wanneer
het achteraf moet worden gedaan.De heer Zijlstra (PvdA):Voorzitter! Dit wetsvoorstel wordt wel gekwalificeerd als het magnum opus,
het grote werk van deze minister. De belangrijkste ordeningswet van dit decennium,
van producenteneconomie naar consumenteneconomie; dat zijn superlatieven en
grote woorden die zeker terecht zijn zolang het eerlijke concurrentie en tegengaan
van machtsmisbruik in het puur particuliere bedrijfsleven betreft. Daar zijn
de grenzen goed afgebakend, zo lijkt ons, zelfs ten opzichte van de eveneens
bevoegde Europese toezichthouder.Alweer voorzover het het particuliere bedrijfsleven betrof, waren naar
ons oordeel ook de wijzigingen in de Tweede Kamer terzake dienende, wellicht
met uitzondering van de status van de mededingingsautoriteit, maar daar kom
ik straks op terug. Het is op zichzelf een goede zaak dat een aanwijzing van
de minister nu ook gebaseerd kan zijn op culturele en sociale belangen en
op milieu-, volkshuisvestings- en volksgezondheidsbelangen. Het is eveneens
een goede zaak dat over twee jaar het huidige concentratietoezicht op het
bank- en verzekeringswezen komt te vervallen. Ook de toezeggingen die niet
tot wijziging van het wetsvoorstel leidden, maar via algemene maatregelen
van bestuur gerealiseerd zullen worden, droegen naar ons oordeel bij aan een
evenwichtig eindresultaat. Dat geldt zowel voor de weer toegestane individuele
verticale prijsbinding voor dagbladen als voor de erkenning van de sociale
functie van de ziekenfondsen en de garantie van toegankelijkheid, betaalbaarheid
en solidariteit. Ook het mogen bestendigen van exclusieve afnameovereenkomsten
in de detailhandel was een verbetering.In dit verband heb ik een meer toegespitste vraag in aansluiting op een
opmerking van collega Loudon. De Europese Commissie komt binnenkort met een
groenboek over verticale prijsbinding. Er gaat volgens het Nederlands Juristenblad,
aflevering 31, blz. 1241, een gerucht dat dit zou kunnen uitmonden in meer
of herziene groepsvrijstellingen. De prijs van de Nederlandse
"vrijwillige convergentie" zal waarschijnlijk zijn, aldus het Nederlands Juristenblad,
dat onze regering moet volgen. Kan de minister ons zijn visie daarop en eventueel
het laatste nieuws daarover geven?Wij moeten nog maar afwachten of dit wetsvoorstel ook de belangrijkste
ordeningswet zal worden naar de kant van de zogenaamde "hybride" organisaties,
de "Organisaties met Exclusieve of bijzondere Marktrechten" van de werkgroep
Markt en overheid. Hier is de werkingssfeer van de wet niet goed afgebakend;
de grenzen zijn grijs of op zijn best gerafeld. Een level playing field is
moeilijk te ontwaren. Veeleer lijken ettelijke levels te bestaan waaraan met
dit wetsvoorstel niet al te veel veranderd zal kunnen worden. Ik heb zelfs
niet kunnen terugvinden wat de totale omvang is van de commerciële gedeelten
van alle hybride organisaties. Welk deel van het nationaal inkomen wordt daar
eigenlijk verdiend? Kan de minister daarop een antwoord geven?Voor sommigen zijn de commerciële overheid en semi-overheid een enorm
onoverzienbaar Portugees oorlogsschip, een medusa met zeer lange vangpoliepen.
In de zeventiende eeuw kwamen Nederlandse zeelieden in de Golf van Biskaje
soms enorme kwallenkolonies tegen; dat waren die Portugese oorlogsschepen.
Sommigen zien de commerciële overheid en semi-overheid ook zo. Voor anderen
is het de onvermijdelijke collectieve schaduw over een deel van het particuliere
domein; een schaduw die door de beschermende hand van de overheid wordt geworpen.
Ook de minister erkent, dat nog niet duidelijk is tot waar de Mededingingswet
zich precies uitstrekt. Allerlei aparte wetten zijn nog nodig om een scherpe
afbakening te krijgen. "Via aparte ordeningsregels zal het gedrag van OEM's
genormeerd moeten worden" zo heet het in de memorie van antwoord aan de Eerste
Kamer. Daarbij blijft vereist, dat de mededingingsbeperking noodzakelijk moet
zijn voor de vervulling van de taak van algemeen economisch belang van zo'n
OEM, zo wordt daaraan toegevoegd.Hoe weerbarstig dit belooft te worden, blijkt uit de discussie rond de
Organisatiewet sociale verzekeringen. In het voorlopig verslag hebben wij
erop gewezen, dat door de combinatie van "publieke en private poten" in één
holding kruissubsidies mogelijk worden en dat onderzoek daarnaar niet wordt
toegestaan. De regering antwoordt, dat hier in principe misbruik wordt gemaakt
van een machtspositie, maar dat afzonderlijke wetgeving nodig is om bijvoorbeeld
te verplichten de private poot af te stoten. Voorts voorziet ook de regering
dat de mededingingsautoriteit belemmerd zou kunnen worden in het verkrijgen
van de nodige informatie, maar daarvoor zal dan de verantwoordingsstructuur
veranderd moeten worden. Met andere woorden: noch tegen kruissubsidies, noch
tegen het weigeren van transparantie kan met het onderhavige wetsvoorstel
afdoende opgetreden worden.Het weerbarstige ligt misschien niet eens zo zeer in de noodzakelijk geworden
nieuwe afzonderlijke wetgeving. Het ligt misschien veel meer in het feit dat
de Organisatiewet sociale verzekeringen bijna gelijktijdig met de Mededingingswet
in het parlement behandeld werd of wordt en de regering willens en wetens
een sociale verzekeringswet indiende en verdedigde, die, bezien vanuit de
in dezelfde periode verdedigde Mededingingswet, zulke ernstige gebreken vertoont.
Dit is een slecht voorteken. Overigens zijn wij de minister erkentelijk voor
het antwoord dat een concurrent van een OEM om toepassing van artikel 24,
eerste lid, kan vragen. Dat zal hopelijk wat druk op de ketel houden.De conclusie lijkt duidelijk: deze wet heeft grote betekenis voor de concurrentieverhoudingen
in het particuliere bedrijfsleven, maar is zeker niet, of nog niet, de belangrijkste
ordeningswet voor het hybride bedrijfsleven.Ordening op dit gebied zal eerst langs een ander traject moeten worden
verwezenlijkt, dat van de vier "lijnen", die in de aanbiedingsbrief van het
eindrapport van de werkgroep Markt en overheid worden uitgestippeld: a. toepassing van de spelregels op ambtelijke diensten, ZBO's en overheidsbedrijven
van een aantal departementen of op hun terrein;b. inventarisatie
en doorlichting van alle hybride organisaties;c. uitbreiding tot
provincies en gemeenten;d. toezicht en beroep.Implementatie en nadere voorstellen zijn al binnen een jaar voorzien;
gezien de weerbarstigheid nogal ambitieus, maar ook prijzenswaardig. Wij pleiten
ervoor, dat al deze activiteiten zoveel mogelijk parallel lopen met hetgeen
uit het leerproces van de mededingingsautoriteit te voorschijn zal komen.
De fasen van het programma voor de hybride organisaties moeten zorgvuldig
worden afgestemd op hetgeen tijdens het leerproces van de mededingingsautoriteit
successievelijk vast komt te liggen. Anders dreigt herhaling van wat ik zojuist
voor de Organisatiewet sociale verzekeringen heb aangegeven: de ene hand weet
niet wat de andere doet, of neemt weg wat de andere geeft.Volledige financiële transparantie is daarbij het belangrijkst en
het meest dringend. Helaas missen wij dat begrip in de beschrijving van het
fasenprogramma, maar het kan zijn dat met de stapsgewijze doorlichting van
lijn twee ook die transparantie wordt beoogd. Ik krijg hierop graag een toelichting
van de minister. Transparantie in financiële zin is cruciaal, omdat daarmee
publieke verantwoording van de toerekening van de kosten over de verschillende
productgroepen mogelijk wordt. In een recent artikel in NRC Handelsblad acht
prof. In 't Veld zo'n toerekening, en dan beperkt tot de vaste kosten, zelfs
een voldoende waarborg voor verantwoord opereren van hybride organisaties.
Hij voorziet rampen als het scheidingsbeginsel volgens het recept van de werkgroep
Markt en overheid consequent wordt uitgevoerd. Hybride organisaties zouden
juist gekoesterd moeten worden. Wat vindt de minister van dit oordeel?De PvdA is zeker niet van mening dat er per definitie winst ligt in "hybriditeit".
Zeker niet als dat gebeurt zoals ik zojuist voor de sociale verzekeringsholdings
heb aangegeven. Volledige financiële transparantie blijft een eis van
de eerste orde. Maar of hybriditeit per se moet leiden tot scheiding van activiteiten
en verbod van kruissubsidies, is een vraag die wij de minister voorleggen.
Is het niet zo dat een level playing field met gelijke kansen voor concurrenten
alleen bestaat als noch bij de hybride organisatie, noch bij de concurrerende
particuliere onderneming, kruissubsidies mogelijk zijn? En
is het niet zo dat die voorwaarde alleen vervuld wordt in het zeer theoretische
concept van volledige mededinging? Zeker op de gebieden waarom het hier gaat
zijn monopolistische concurrentie en oligopolie toch de typerende marktvormen?
Alleen bij volledige mededinging, dus bij atomisme – dat wil zeggen
een groot aantal marktpartijen die geen invloed op de prijs hebben –
en in het geval van een volstrekt homogeen goed, wordt in principe geen winst
gemaakt en kan men daaruit dus ook geen kruissubsidies financieren. Die volledige
mededinging bestaat bij mijn weten niet op de gebieden waar wij het hier over
hebben.Winsten zijn dus heel gewoon en kunnen heel gewoon aangewend worden om
met behulp van kruissubsidies nieuwe markten te veroveren. Dat hoeft onzes
inziens niet met machtsmisbruik in de zin van de nieuwe Mededingingswet gepaard
te gaan. Maar het gaat in feite wel om kruissubsidies die worden betaald door
consumenten op een imperfecte particuliere markt. Er zijn wel neoliberale
economen geweest die door het verplicht opknippen van conglomeraten die imperfectie
zoveel mogelijk wilden beperken, juist om die volledige mededinging te benaderen,
zoals Röpke en Von Hayek. Ook het maximumtheorema van Pareto gaat uit
van volledige mededinging. Dit alles is echter utopie gebleken. Zo bekeken
is er, zoals In 't Veld ook zegt, geen groot verschil tussen een particuliere
multiproductonderneming en een hybride organisatie met marktactiviteiten.Als ik even voorbijga aan de uitzonderingen bij publiek belang, geeft
de werkgroep Markt en overheid twee "remedieroutes" aan om bij OEM's oneerlijke
concurrentie tegen te gaan. De tweede route is die van het onder concurrentie
brengen van de publieke taak. Dat wordt in feite nagestreefd bij de energiedistributie
en ontmoet geen al te grote principiële bezwaren. Wij zijn overigens
erkentelijk voor de toezegging dat in de nieuwe Elektriciteitswet ook de niet-energiegebonden
activiteiten aan de strenge scheidingseisen moeten voldoen.Meestal zal niet de tweede, maar de eerste remedieroute gekozen moeten
worden, omdat men de publieke verantwoordelijkheid toch wil handhaven. De
werkgroep stelt daar voor, en de minister lijkt te volgen, om de marktactiviteiten
op open markten van de desbetreffende organisaties aan rigoureuze beperkingen
te onderwerpen. Te denken valt aan een aparte rechtspersoon, verbod op kruissubsidies,
slechts minderheidsdeelneming in risicodragend vermogen, en dan nog tijdelijk,
scheiding van arbeid en kapitaal, een ander logo, enz.De vraag dringt zich logischerwijze op of niet dezelfde beperkingen moeten
worden opgelegd aan particuliere holdings die met winsten uit verleden en
heden met de commerciële tak van de hybride organisatie in concurrentie
treden. Wetend dat dit niet denkbaar is, is het dan wel redelijk om aan die
hybride organisatie wel die scherpe eisen te stellen? Ligt het dan niet meer
voor de hand om die hybride organisaties zoveel mogelijk onder de nieuwe Mededingingswet
te brengen en de energie met grote voorrang te richten op volledige financiële
transparantie? Gaarne hoor ik de visie van de minister hierop.Mijnheer de voorzitter! Ik stap af van de hybride organisaties en richt
mij op de algemene uitvoering van de wet, en dus ook op de mededingingsautoriteit.
Er is veel gesproken over de gewenste mate van onafhankelijkheid, of moet
ik zeggen afhankelijkheid. Voor haar aandachtsgebied is de werkgroep Markt
en overheid overigens van oordeel dat er een liefst centrale, maar in ieder
geval geheel onafhankelijke toezichthouder moet komen, zoals is te lezen op
blz. 94 van het rapport. Staat dit niet op gespannen voet met het wetsvoorstel,
als het gaat om de bemoeienis van de mededingingsautoriteit met OEM's? De
minister zegt op blz. 17 van de memorie van antwoord dat hij hierover liever
niet filosofeert, maar het interesseert mij toch wat hij er echt van vindt.Als een vergelijking is geoorloofd met het dilemma, waarvoor de scheppers
van de Europese centrale bank zich gesteld zagen of zien, moet ik concluderen
dat Nederland op kartelgebied het Franse monetaire model volgt, terwijl wij
in het monetaire beleid de Duitsers volgen. De politiek krijgt, ook bij een
ZBO, over drie jaar de invloed op het kartelbeleid die op het monetaire beleid
nu juist wordt afgewezen.De Fransen hebben tegen een geheel onafhankelijke Europese centrale bank
het bezwaar dat ander dan monetair beleid, zoals werkgelegenheidsbeleid of
inflatiebeleid, in het gedrang zou kunnen komen. Hierbij denk ik bijvoorbeeld
aan de pensioenfondsen in Nederland. Daarom zou de Europese ministerraad of
een ander politiek bepaald gremium een vinger in de monetaire pap moeten houden,
precies zoals bij de mededingingsautoriteit in Nederland de minister algemene
aanwijzingen moet kunnen blijven geven, juist ook om andere dan puur economische
belangen, bijvoorbeeld sociale of volksgezondheid en milieu, niet in het gedrang
te laten komen.De voortekenen van de machtsoverdracht aan de centrale bank zijn al duidelijk
zichtbaar. In Nederland is de mogelijkheid voor de minister van Financiën
om aanwijzingen te geven bij mijn weten vervallen. De nieuwe Labourregering
staat nu de Bank of England toe, geheel onafhankelijk het rentebeleid te bepalen.Een onafhankelijke Europese centrale bank is vooral nodig om het monetaire
beleid stabiel te houden en niet te onderwerpen aan wisselende politieke,
economische of sociale opinies of zeggingsmacht. Als dat een gevaar zou zijn,
dreigt dat dan niet ook bij een aan politieke aanwijzingen gebonden toezichthouder
op kartelgebied? De door de minister beloofde terughoudendheid kan dat probleem
tijdelijk minder acuut maken, maar neemt het niet weg. Algemene aanwijzingen
kunnen ook wisselend politiek gekleurd zijn.Wij danken de minister voor het zeer volledige overzicht van de status
van mededingingsautoriteiten elders in de Europese Unie, dat in de nota naar
aanleiding van het verslag is gegeven. Daaruit blijkt dat de landen waar een
soort Nederlands systeem bestaat, dus van politieke inmenging, op de vingers
van één hand te tellen zijn. Alle overige landen kennen een
onafhankelijke of praktisch onafhankelijke mededingingsautoriteit. Ook de
Europese Commissie beschikt over verregaande onafhankelijkheid in haar mededingingsbeleid,
als ik het goed heb. Er is daarbij nauwelijks ministeriële inmenging,
overigens ook niet of nauwelijks inmenging van het Europees Parlement.De minister geeft in de nota naar aanleiding van het verslag ten overvloede zelf aan, dat "er al een tijd een tendens gaande is om
de uitvoering van de mededingingswetgeving meer en meer in handen te geven
van onafhankelijke organen". Dat de eigenheid van de Nederlandse bestuursrechtelijke
context een vergelijking met het Bundeskartellamt niet zinvol zou maken, zoals
de minister in de memorie van antwoord stelt, achten wij geen sterk argument.
Het riekt wat naar splendid isolation en verliest in elk geval steeds meer
aan kracht bij verdergaande Europese integratie en verweving van het Europese
en het nationale mededingingsbeleid. Bij een vergelijkbare economische structuur –
de onze lijkt veel meer op de Duitse dan op de Franse – lijkt het toch
wat vreemd de Franse lijn te kiezen, en daarvan bedoel ik dan de monetaire
kant. Dit wil overigens niet zeggen dat de Franse lijn geen aantrekkelijke
kanten heeft, misschien ook nog wel wat de Europese centrale bank betreft.
Ik vraag de minister op die laatste opmerking geen antwoord maar wel op het
verschil in benadering in kartelbeleid en monetair beleid.Mijnheer de voorzitter! Wij mogen aannemen dat de minister invloed heeft
op de keuze van prioritair door de mededingingsautoriteit aan te pakken zaken;
ook anderen hebben daarover gesproken. De directeur-generaal werkt zich immers
al in. Het zou ons interesseren daar wat meer over te horen. Inzake de postorderfarmacie,
het taxibedrijf en de telecommunicatie, om maar enkele sectoren te noemen,
is al het nodige voorwerk verricht. Dat geldt ook voor prijsafspraken met
gemeenten in de woningbouw, met discussies over de grens waarboven dat niet
meer zou mogen. Zeer actuele kwesties, zoals het gratis aanbieden van een
adres voor elektronische post door PTT-Telecom terwijl KPN trendmatig verlies
maakt op niet-concessieactiviteiten, vragen om actie. Het nutskarakter van
de afvalverwijdering staat ter discussie. De condities en tarieven van kabelmaatschappijen
bij de doorgifte van televisiesignalen, met name de transparantie daarvan,
moeten worden aangepakt. Ons interesseren vooral ook de in het verleden geaccumuleerde
gelden bij ziekenfondsen en particuliere verzekeraars, waarmee kruissubsidies
kunnen worden gefinancierd. Last but not least noem ik de transparantie bij
de sociale verzekeringsholdings. Heeft de minister al een blauwdruk van wat
hij bij voorrang wil hebben aangevat? Zo ja, kan hij ons daarover inlichten?Mijnheer de voorzitter! Voor ik afsluit, wil ik de minister nog een vraag
over territorialiteit voorleggen. Die vraag wordt mij ingegeven door hetzelfde
artikel van de heer Bos in het Nederlands Juristenblad, blz. 1242. De vraag
luidt als volgt. Welke mogelijkheden heeft de directeur-generaal van de mededingingsautoriteit
om op te treden tegen een in het buitenland gevestigde onderneming, die binnen
ons land een mededingingsafspraak ten uitvoer legt en die, neem ik aan, niet
onder de criteria voor actie door de Europese Commissie ligt? Is het niet
zo, dat de mededingingsautoriteit uitsluitend bevoegd is voor ondernemingen
die in Nederland gevestigd zijn of er dochterondernemingen dan wel nevenvestigingen
hebben?Mijnheer de voorzitter! Ten slotte heeft de vaste commissie voor Economische
Zaken van de Eerste Kamer nog de vraag gesteld waarom een voorbehoud van aanvaarding
van het wetsvoorstel door de Eerste Kamer bij de benoeming van de directeur-generaal
van de mededingingsautoriteit niet mogelijk was. Ook de heer Loudon heeft
daarover iets gezegd. In de nota naar aanleiding van het verslag wordt gesteld
dat "een benoeming onder het bedoelde voorbehoud de mogelijkheid een kandidaat
van het gewenste niveau aan te trekken aanzienlijk zou hebben verkleind".
Voorzitter! Mijn fractie heeft daar wel begrip voor, maar blijft van mening
dat zo'n voorbehoud een meer aanvaardbare oplossing is dan een kostbare schadevergoeding.
Eigenlijk hoort dit naar het oordeel van mijn fractie thuis in de categorie
"eens, maar nooit meer". Wij willen nu nog graag weten of de kwestie van het
voorbehoud van tevoren met de betrokkene is besproken.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! Ik spreek mede namens RPF en GPV.Omstreeks het midden van de negentiende eeuw ging men er vrij algemeen
van uit dat een onbelemmerde vrijheid van economisch handelen een zo groot
mogelijke welvaart zou brengen en tevens de gunstigste voorwaarden zou scheppen
voor een redelijke verdeling van die welvaart. Onder invloed van die opvattingen
bestond toen een grote mate van economische vrijheid. In de jaren daarna is
dit vertrouwen, door het zichtbaar worden van negatieve effecten, sterk getaand.
De gebreken van het vrije spel van de economische krachten manifesteerden
zich het eerst en het duidelijkst op het gebied van de arbeidsverhoudingen
en als antwoord hierop ontstond een vrij ingrijpende overheidsbemoeienis.Beperkte de overheidsbemoeienis zich eerst nog tot voorschriften om bijvoorbeeld
de veiligheid te waarborgen en de rechten van derden te beschermen, later,
onder meer door de economische crisis van de jaren dertig, ontstond er een
diepgaander ingrijpen van de overheid in het economische leven. Daarna, voorzover
de vrijheid van economisch handelen werd hersteld, ging de concurrentie weer
een grotere rol in het economische leven spelen, zij het dat de concurrentie
in mindere mate dan vroeger als een kracht werd gezien die zelfstandig een
ordening van het sociaal-economisch bestel kon teweegbrengen.Zo ontstonden er privaatrechtelijke regelingen die aangeduid werden met
termen als ondernemersovereenkomst, kartelregeling en mededingingsregeling.
Zo kwam in 1935 de Ondernemersovereenkomstenwet tot stand. Deze wet bood de
mogelijkheid om privaatrechtelijke concurrentieregelingen onder bepaalde omstandigheden
algemeen verbindend te verklaren, maar anderzijds ook om regelingen die in
strijd werden geacht met het algemeen belang onverbindend te verklaren. Deze
wet werd op instigatie van de bezetter vervangen door het kartelbesluit. In
1956 is ter vervanging van het kartelbesluit de Wet op de economische mededinging
tot stand gekomen.Voorzitter! Dat het oude stelsel niet meer werkte, werd steeds duidelijker.
Het kartelregister, met meer dan 750 goedgekeurde regelingen en daarnaast
veel niet-aangemelde contracten, werd een voorbeeld van hoe het niet moest.
Nederland was weliswaar uniek. Het predikaat "kartelparadijs" was
op ons land zelfs van toepassing. Dit had tot gevolg dat wij Europees uit
de pas liepen en ons beleid duidelijk op gespannen voet stond met het Europese
mededingingsstreven. Zo ontstond er eenduidige Europese regelgeving en mede
op grond van de artikelen 85 en 86 van het Europese Verdrag is dit wetsvoorstel
gebaseerd. Artikel 85 gaat over het kartelverbod en artikel 86 gaat over het
misbruik maken van economische machtsposities en dat wil men tegengaan. Het
voorliggende wetsvoorstel is een structuurbreuk met het verleden. Van het
oude misbruikstelsel wordt overgestapt naar een verbodstelsel. Om vanuit onze
fracties – SGP, RPF en GPV – tot een beoordeling te komen, geven
wij in het kort onze visie ten aanzien van de mogelijkheden en de onmogelijkheden
van de markt.Wat kan de markt? Allereerst en allermeest stelt de markt mensen in staat
om op een efficiënte manier goederen en diensten te ruilen. Die efficiëntie
komt tot uitdrukking in en is nauw verbonden aan de werking van het prijsmechanisme.
In de eerste plaats zorgt de markt ervoor dat bedrijven inspelen op de behoeften
van de consument. De markt inventariseert de koopkrachtige vraag. Als het
aanbod kleiner is dan de vraag laat zij de prijzen stijgen waardoor nieuwe
producten worden aangelokt; het aanbod stijgt tot het niveau van de vraag.
Als het aanbod daarentegen groter is dan de vraag, of van een andere kwaliteit
dan de consument verkiest, dan gebeurt het omgekeerde: de prijzen dalen, het
aanbod vermindert en aanbieders ruimen het veld. Kortom, de markt stemt het
aanbod af op de vraag, kwantitatief en kwalitatief.Vervolgens constateren onze fracties dat de markt niet tot een moreel
oordeel in staat is. De markt signaleert de behoeften van de consumenten en
zorgt ervoor dat de producenten daarop efficiënt inspelen, maar ze heeft
geen boodschap aan de ethische kwaliteit van de behoeften en evenmin aan de
ethische kwaliteit van de verdeling die uit de ruilprocessen volgt. Goed en
kwaad vormen een begrippenpaar waarmee de markt niet uit de voeten kan. Daarom
wijzen wij op grond van onze visie een totaal vrije marktwerking af.De markt kan veel, en de markt kan veel niet. Dit wil echter niet zeggen
dat alle mogelijkheden van de markt altijd en overal tot gelding worden gebracht.
De mogelijkheden van de markt zijn afhankelijk van een aantal specifieke omstandigheden.
In de eerste plaats denken we daarbij aan het aantal vragers en aanbieders.
Bij weinig vragers of aanbieders ontstaan er machtsconcentraties op de markt
waardoor de keuzevrijheid niet tot haar recht komt en de daaraan verbonden
doelmatigheid in het gedrang kan komen. Als er in een bepaalde sector weinig
aanbieders zijn, is het voor hen veelal aantrekkelijk om afspraken te maken
over de prijs die zij vragen of over een (regionale) verdeling van de afzet
teneinde de concurrentie op en de tucht van de markt te omzeilen.Gezien het door mij geschetste zal het duidelijk zijn dat onze fracties
van oordeel zijn dat deze wet een belangrijke bijdrage zal kunnen leveren
om economische machtsconcentraties en kartelvorming te bestrijden; mede daarom
heeft deze wet onze instemming.Ten slotte constateren wij dat de markt mensen de mogelijkheid biedt om
hun bijbelse opdracht tot het rentmeesterschap te vervullen. Dat betekent
een sterk appel op hun verantwoordelijkheidsgevoel.Voorzitter! Het activeren van mededinging kan een belangrijke bijdrage
leveren aan de economische groei, aan meer werk. Mededinging is natuurlijk
geen doel op zichzelf maar een instrument om de burgers een grotere variatie
aan producten en diensten te bieden van een goede kwaliteit tegen zo laag
mogelijke prijzen. Dit is een van de belangrijke doelstellingen van het wetsvoorstel.
Ook dit heeft onze instemming.Voorzitter! Vervolgens leggen onze fracties de minister enkele vragen
voor. Kan hij aangeven wat er gebeurt als bijvoorbeeld drie ondernemingen
een overeenkomst sluiten waardoor deze ondernemingen 80% van de markt bestrijken
waarbij de totale markt nog geen 10 mln. omvat? Kan het bagatelcriterium zo
worden geïnterpreteerd dat overeenkomsten van ondernemingen die deze
grens niet overschrijden te allen tijde hun gang kunnen gaan? Anders gezegd:
kan de mededingingsautoriteit hier niets tegen doen?In de memorie van antwoord is de minister ingegaan op de vraag of het
aanvragen van groepsvrijstellingen en individuele ontheffingen niet een grote
administratieve rompslomp met zich meebrengt. De minister stelt terecht dat
wanneer een groepsvrijstelling niet mogelijk is, een individuele ontheffing
aangevraagd dient te worden, die onzes inziens behoorlijke administratieve
lasten met zich mee kan brengen. De minister stelt dat groepsvrijstellingen
zowel de onderneming als de mededingingsautoriteit ontlasten. Dit is echter
relatief ten opzichte van de ontheffing. Om aan de groepsvrijstelling te voldoen
moeten contracten exact volgens bepaalde voorschriften gespecificeerd worden.
Aangezien deze Mededingingswet van toepassing is op ondernemingen van veel
kleinere omvang dan de ondernemingen waarop de Europese mededingingsregels
betrekking hebben, zal het aanvragen van groepsvrijstellingen en zeker van
ontheffingen voor het midden- en kleinbedrijf enorme kosten met zich meebrengen,
gelet op de kosten van juridische bijstand en dergelijke. Onderkent de minister
de problemen die kunnen ontstaan voor het midden- en kleinbedrijf met betrekking
tot het verkrijgen van ontheffingen of vrijstellingen? Wat denkt de minister
hieraan te kunnen doen?Een ander probleem kan zijn, dat het een kleine onderneming die in een
samenwerkingsverband functioneert, onmogelijk is om zelfstandig te bepalen,
te beoordelen welke overeenkomsten wel en welke niet geoorloofd zijn, zo lijkt
ons. Dat vergt veel expertise. Is de minister het met ons eens dat het midden-
en kleinbedrijf hierdoor op dit punt ten opzichte van grotere ondernemingen
in een achterstandssituatie terechtkomt?Volgens onze waarneming zijn de groepsvrijstellingen ten aanzien van exclusieve
distributie in tegenstelling tot die bij franchising star en inflexibel. Onze
fracties zijn van mening dat hierdoor ondernemingen gedwongen worden om voor
een bepaalde organisatievorm te kiezen. Deelt de minister deze mening? En
zo ja, acht de minister dit dan wenselijk?De enige groepsvrijstelling die mogelijk is binnen de selectieve distributie,
betreft distributie van motorvoertuigen. Waarom geldt deze uitzondering alleen
voor de distributie van motorvoertuigen en niet voor bijvoorbeeld die van
 jachten? Acht de minister deze uitzonderingspositie rechtvaardig?Kan de minister er duidelijkheid over verschaffen of de bekendmakingen
van de Europese Unie rechtstreeks doorwerken in de Mededingingswet?Ten slotte. Wat moet er worden gedaan met samenwerkingsovereenkomsten
die door de Nederlandse mededingingsautoriteit zijn toegestaan, maar waarbij
een vergelijkbare grensoverschrijdende overeenkomst bijvoorbeeld na drie jaar
door de Europese Unie wordt verboden?Voorzitter! Met belangstelling wachten wij de beantwoording door de minister
af.De vergadering wordt van 15.41 uur tot 16.15 uur geschorst.Minister Wijers:Voorzitter! Allereerst zeg ik de Eerste Kamer dank voor de voortvarendheid
waarmee zij de Mededingingswet in behandeling heeft genomen. Ik hoop dat in
het verlengde daarvan dit debat zich zodanig ontwikkelt dat wij achteraf mogen
vaststellen dat de minister niet over een kiezelsteentje is gestruikeld en
zelfs niet tegen een rotsblok is aangelopen, om de beeldspraak van zojuist
nog maar even te gebruiken.Het is daarom zo opvallend dat wij dit wetsvoorstel zo snel kunnen behandelen,
omdat het inderdaad over een majeure ordeningswet gaat. Onder anderen mevrouw
Van Leeuwen heeft er terecht op gewezen dat die het resultaat is van een langdurig
proces. Hoewel deze minister zich graag en vol overtuiging met dit wetsontwerp
identificeert, wil ik zeker niet in de laatste plaats staatssecretaris Van
Rooy, die in het vorige kabinet voor dit dossier verantwoordelijk was, tekortdoen
en niet suggereren dat dit wetsontwerp qua filosofie en inhoud geheel uit
de hoge hoed van alleen deze minister gekomen is.Ik ga graag in op een aantal algemene opmerkingen die over de wet zijn
gemaakt. Hoewel rechtstreeks in de bijdragen van de geachte afgevaardigden
niet het tegenovergestelde is beweerd, vind ik het van belang om het nog eens
op een andere manier te zeggen. Deze wet is op zichzelf geen politieke keuze
voor meer of minder marktwerking, maar deze wet ordent het verkeer, nadat
besloten is dat er in een bepaald gebied marktwerking zij. In die zin zou
het feitelijk onjuist zijn om deze wet te zien als een keuze voor het primaat
van de economie. Dat is dus niet het geval. Daaraan voorafgaand, kan er wel
politieke besluitvorming zijn geweest, wat in veel gebieden ook zo is.Op een gegeven moment beslist de politiek dus dat het in een bepaald domein
wenselijk is, anders dan in het verleden, marktwerking te stimuleren of te
introduceren. Dat doet zij niet omdat de economie of het economisch denken
zo nodig het primaat moet hebben, maar in het algemeen omdat men denkt dat
er grote voordelen te realiseren zijn. Hiervoor verwijs ik naar veel discussies
terzake in het recente verleden. Zo denkt men dat die grote voordelen te realiseren
zijn in termen van de efficiency van de economie, omdat nu eenmaal in veel
situaties het marktmechanisme een superieur allocatiemechanisme is boven andere
vormen van allocatie. Nog een mogelijkheid is dat men vindt dat de uiteindelijke
eindgebruiker meer aan bod moet komen. In een aantal trajecten waar dit wordt
beoogd en gerealiseerd, gaat het altijd over twee zaken, te weten meer klantgericht
handelen (dit kan de eindgebruiker zijn en in business-to-business-achtige
markten de andere bedrijven) en efficiencyvoordelen.In die zin is hetgeen mij drijft in dit kabinet geen soort blind geloof
in het marktmechanisme, want dat heb ik helemaal niet, maar mijn diepe overtuiging
dat op een aantal gebieden de organisatie van de allocatie niet optimaal is
en dat er grote voordelen te bewerkstelligen zijn voor allerlei partijen in
onze samenleving door de zaak anders te organiseren en in het algemeen het
marktmechanisme onder bepaalde condities meer kans te geven. Daar gaat het
om. Als er dus al sprake is van een primaat voor het economisch denken of
het kiezen van de markt, is dat inderdaad geen doel op zichzelf, maar, nogmaals,
gebeurt dat omdat de markt in een aantal gevallen betere besluitvorming en
betere allocatie genereert dan in andere situaties. Het betekent ook dat er
in de politiek – ook in dit huis, verwacht ik – de komende jaren
keer op keer discussies zullen zijn over de vraag, of die condities aanwezig
zijn. Misschien nog wel belangrijker is de volgende vraag. Als er argumenten
zijn uit hoofde van meer aandacht voor de klant, voor de eindgebruiker, en
meer aandacht voor efficiency, is het de vraag of de condities aanwezig zijn
om die marktwerking effectief te doen zijn. Ik heb de indruk dat in veel van
de discussies die op het moment in afkeurende of juist instemmende zin gaan
over marktwerking, in welk dossier dan ook, de ideologie te veel overheerst
en dat er te weinig in detail wordt gekeken of de condities aanwezig zijn
om marktwerking te creëren. In het politieke debat gaat het vaak niet
zozeer over de vraag, of er wel of niet marktwerking aan de orde is, als wel
over de vraag, of de condities in voldoende mate zijn geschapen, ook door
de politiek zelf, om de markt conform zijn uitgangspunten te werk te laten
gaan. In die zin vertrouw ik erop dat de politieke keuze ten aanzien van de
vraag in welke domeinen er nog marktwerking komt, niet alleen aan de overkant,
maar ook aan deze kant van het Binnenhof nog vaak zal plaatsvinden. Als dan
op een gegeven moment wordt besloten om marktwerking te stimuleren, wordt
opeens deze wet relevant, omdat het dan gaat over de vraag, wat de spelregels
zijn voor de spelers in een domein dat wij als een markt hebben gedefinieerd.
Mijn gevoelen is dat de discussie in de toekomst meer zal gaan over het eerste
dan over het tweede, als deze wet inderdaad zo goed als ik zelf geloof.Naar aanleiding van een aantal bijdragen is het dan nog de vraag, of de
markt op zichzelf een moraliteit, een geweten heeft. De heer Van den Berg
en mevrouw Van Leeuwen hebben er terecht kanttekeningen bij geplaatst. Houdt
de markt rekening met vraagstukken van solidariteit en dat soort zaken? Nee,
dat doet de markt in het algemeen niet. Wel zeg ik er meteen bij dat, als
je naar de microsfeer kijkt, spelers in de markt, dus ook ondernemers, op
z'n minst net zoveel moraliteit kennen als de mensen die vanuit de Haagse
politiek de markt beoordelen. Het is dus niet zo dat de markt en de marktspelers
per definitie minder moraliteit en geweten hebben dan de politiek. Echter,
er is wel een zekere rolverdeling gekozen. Als wij het hebben over milieuvraagstukken
en als wij geen corrigerende maatregelen treffen, ben ik ervan overtuigd dat
wij grote fouten zouden maken. Als er wordt geconstateerd
dat bepaalde externe effecten op het gebied van het milieu onvoldoende doordringen,
ben ik er in het algemeen niet zo'n voorstander van om het probleem via regelgeving
op te lossen. Ik heb er een sterke voorkeur voor om de externe effecten in
de prijzen te laten neerslaan, vanuit mijn filosofie dat in het algemeen de
markt een superieur mechanisme is boven de politieke besluitvorming of regelgeving
die naar haar aard inflexibel is, achter de feiten aanloopt en meer van dat
soort zaken.Wordt via de introductie van deze wet – ik zeg het even op deze
manier, want niemand heeft het in deze woorden gezegd – gestimuleerd
dat er een soort platte consumenteneconomie ontstaat, waarbij het materialisme
haar kansen krijgt? Nee, daar heeft het als zodanig niets mee te maken. Als
de politiek vindt dat de consument – wie het ook mag zijn – zich
te buiten gaat aan zijn consumptiedrang of aan wat dan ook, passen maatregelen
die bijvoorbeeld bepaalde externe effecten in de prijzen tot uiting laten
komen, dan wel regelgeving of een aanpassing in de manier waarop de publieke
investeringsrol wordt vervuld. Bij het laatste kan worden gedacht aan het
onderwijs, tot en met de uitspraken van politici en hun feitelijke gedrag
in de manier waarop naar hun mening de samenleving er wél uit zou moeten
zien. De beïnvloeding van de consument is een moeilijk terrein. Kijk
maar eens naar het probleem van de energiebesparing. Wij proberen zo ongeveer
alles te doen wat er mogelijk is op het gebied van energiebesparing. Je ziet
dan dat je daar uitstekend in slaagt in de bedrijvensectoren. De consument
blijkt echter heel moeilijk te bereiken te zijn als de energieprijzen relatief
laag zijn. Je ziet dan dat de consument die naar een bijeenkomst gaat om te
pleiten voor de economie van het genoeg, in zijn auto stapt, ook al kan hij
het met het openbaar vervoer doen. Hierin liggen lastige opgaven voor de politiek,
die wij met dit wetsvoorstel niet regelen. De politiek heeft andere instrumenten
tot haar beschikking om de prioriteiten op dit punt te realiseren. Daar is
deze wet niet voor; dat zijn niet de pretenties met deze wet. Dit is een economische
ordeningswet, niet meer en niet minder. Wij waren er hard aan toe. Tot mijn
grote genoegen bestaat hierover in deze Kamer een grote mate van overeenstemming.De heer Staal vroeg of deze wet past in een filosofie die de inzet kan
zijn voor een voortzetting van de huidige coalitie. Hij vroeg of het belang
van de consument naar mijn mening in voortgaande trajecten moet worden benadrukt
en of hierin nog uitdagingen liggen. Wel degelijk. De uitdaging ligt er bij
dit wetsvoorstel in dat wij ervoor zorgen dat de wet actief met kwaliteit
en kracht van argumenten wordt uitgevoerd. Daarbuiten ligt die in het voortzetten
van het traject van marktwerking en deregulering. Op sommige gebieden waarop
er nu nog sprake is van een publieke taak, wordt de markt niet of verkeerd
gebruikt. Wij zullen het van geval tot geval moeten bekijken, maar hierbij
denken wij inderdaad aan openbaar vervoer en zorg. Ik ben er diep van overtuigd
dat hierin nog steeds allerlei kansen bestaan.Ik heb hierover geen verschil van mening met mijn zeer geachte collega
Borst. Wij zijn het met elkaar erover eens dat er op tal van gebieden mogelijkheden
zijn. Wij hebben echter wel geleerd dat als je ergens de overgang van een
bepaalde manier van werken naar marktwerking goed moet organiseren, het bij
de zorgdossiers is. Het probleem is niet dat er in de thuiszorg geen mogelijkheden
voor marktwerking zijn, maar je moet deze wel heel goed organiseren en ook
in de financiële consequenties doordenken. Als de start verkeerd is,
kan het verstandig zijn, even pas op de plaats te maken en goed te analyseren,
wat er fout gegaan is en onder welke condities er wel marktwerking kan worden
bereikt. Ik heb liever dat wij hiermee een paar jaar wachten en het dan goed
doen, dan dat wij in een sector waarin veel onrust is, grote problemen veroorzaken.Ik ben er dus van overtuigd dat er tal van gebieden zijn, zoals de nutssectoren
in algemene zin, zorgsectoren en de uitvoering van de sociale zekerheid, waarop
het voor de Nederlandse samenleving goed is als wij de concurrentie bevorderen.
De aandacht moet echter niet gericht worden op de ideologische discussie,
of wij het via de markt of niet via de markt doen. De discussie moet worden
gedreven door de vragen of er efficiencyvoordelen zijn, of het in het voordeel
van de eindgebruiker is en onder welke condities wij het organiseren. Dat
is essentieel.Na deze algemene inleiding ga ik over naar een thema dat door een groot
aantal geachte afgevaardigden aan de orde is gesteld, namelijk markt en overheid.
Door sommigen wordt dit de werkgroep-Cohen genoemd, en bij ons op het departement
overigens ook, maar ik zal nu van de werkgroep Markt en overheid spreken,
omdat een van de afgevaardigden in deze Kamer dezelfde naam draagt.Waar gaat het bij het thema markt en overheid om? Het gaat om concurrentievervalsing
door organisaties in het publieke domein. De werkgroep noemt deze OEM's. Ik
probeer deze afkorting op mijn departement uit te roeien, maar nu zij ook
in dit huis is gebruikt, door mevrouw Van Leeuwen, stop ik met die strijd.
Van nu af aan heten ze gewoon OEM's, organisaties met exclusieve en bijzondere
marktrechten. Hierbij denken wij aan diensten van ministeries, ZBO's, overheidsbedrijven
en particuliere ondernemingen zoals de publieke omroep. Je ziet dat deze OEM's
vaak markten betreden in concurrentie met derden. Er zijn in de afgelopen
jaren zeer veel klachten over geweest en deze zijn er nog steeds. Sommige
van deze klachten horen erbij en hebben misschien geen basis, maar er zijn
ook terechte klachten en er is voldoende reden om ons hierover zorgen te maken.De werkgroep die aan dit thema heeft gewerkt en naar mijn mening fantastisch
werk heeft geleverd, heeft een analyse gemaakt van en spelregels voorgesteld
voor overheidsoptreden op markten. Deze heeft een kader gemaakt van spelregels,
uitgaande van de vraag hoe het principe van "gelijke monniken, gelijke kappen"
kan worden gerealiseerd. De hoofdregel daarbij is, dat marktactiviteiten die
buiten de hoofdtaak liggen, worden afgestoten. De motivering van de werkgroep
daarbij was, dat je weliswaar Chinese muren en aparte rechtspersonen kunt
bouwen, maar dat het toch één entiteit blijft met moeders en
dochters die elkaar de bal proberen toe te spelen. De kracht van het verhaal
is echter, dat het geen ideologisch verhaal is. De nuance is namelijk, dat
er vanuit het algemeen belang geredeneerd wel degelijk uitzonderingssituaties
te bedenken zijn – en ook moeten gelden – ten
opzichte van die hoofdregel. Daarbij gaat het om marktactiviteiten die nodig
zijn voor de publieke taak: bijvoorbeeld de sociale werkplaats of gevangenissen
die voor de markt werken dan wel wetenschappelijk onderzoek dat niet kan leven
als het niet ook vanuit het belang van de kennisontwikkeling in interactie
met zijn omgeving kan functioneren. Er zijn ook situaties, waarin er sprake
is van een technische operationele minimumcapaciteit, zoals vliegvelden en
computercentra. Ik wijs bijvoorbeeld op het computercentrum van Defensie,
dat gebouwd is op situaties van oorlog, die wij godzijdank niet zo vaak in
dit land hebben. Tenslotte zijn er overgangssituaties denkbaar, waarin de
publieke taak onder concurrentie wordt geplaatst. Ik verwijs naar het interessante
debat van een paar maanden geleden over de energiedistributie. In al die gevallen
zullen dus gedragsregels worden geformuleerd, die het speelveld zoveel mogelijk
effenen maar wel met ruimte voor activiteiten vanuit het publieke nut. Als
afstoten het leidende principe zou zijn geweest, hadden wij vele goede dingen
in dit land onmogelijk moeten maken. Dat wil de werkgroep niet, het kabinet
ook niet en zeker niet deze minister.Ik zal mij maximaal inzetten om het gedachtegoed van deze werkgroep a
tempo maar met wijsheid verder geconcretiseerd te krijgen. Het is echter geen
excuus bij voorbaat als ik erbij moet zeggen, dat het zeer gecompliceerd is.
In de operationalisering zullen wij nog een aantal problemen tegenkomen. Maar
als wij het uiteindelijk in transparante wets- en gedragsregels willen neerslaan,
hebben wij nog wel wat werk te doen. Het is echter de moeite waard en dat
proef ik ook in dit huis, waar men hier zeer kritisch tegenaan kijkt, net
als in de Tweede Kamer. Ik voorspel overigens, dat ik met sommige collega's
eerst in de ministerraad en vervolgens in de Tweede en Eerste Kamer een meer
genuanceerde discussie zal voeren als het erop aankomt om de consequenties
te definiëren in individuele sectoren, omdat er in de praktijk, van de
abstractie afgedaald naar de belangen die allerlei groepen nu eenmaal hebben,
nog heel veel lawaai zal worden gemaakt over de vraag of die vier uitgangspunten
niet wat meer kunnen worden opgerekt. Dat wordt dus nog een heel gevecht,
maar men kan op mij rekenen! Ik ben erg voor helderheid op dit gebied.De heer Zijlstra heeft een belangrijke vraag gesteld en wel die over de
omvang. Ik moet met het schaamrood op de kaken antwoorden, dat we dat niet
weten. Uit het rapport, de klachten en de signalen blijkt, dat het om een
wijdverbreid verschijnsel gaat dat zeker niet alleen maar vanuit de centrale
verantwoordelijkheid zichtbaar is. De heer Zijlstra heeft bij de behandeling
van de Wet energiedistributie in eerste termijn tal van voorbeelden gegeven,
maar we weten niet wat nu precies de breedte, laat staan de betekenis van
die activiteiten voor het nationaal inkomen is. Dat is ook een van de redenen
waarom een van de actielijnen nu juist het inventariseren van die OEM's is.
Dat zal een eerste indicatie opleveren, maar dan hebben we nog steeds niet
de betekenis in het nationaal inkomen. Maar het verschijnsel is wel van betekenis.
Er is een potentieel vermogen aan verstorende marktprocessen. Daar ben ik
althans van overtuigd, en ook het kabinet.De heer Zijlstra (PvdA):Voorzitter! Mijn opmerking in eerste termijn had betrekking op het commerciële
gedeelte van de OEM's, de hybride organisaties. Ik kan mij niet goed voorstellen
dat de minister niet weet of het daarbij gaat om 10% van het nationale inkomen
of om 35%. De orde van grootte moet toch bekend zijn.Minister Wijers:Het is inderdaad te gek voor woorden, maar deze minister durft op dit
punt geen raming te doen. Ik zou trouwens ook geen raming durven te maken
van de omvang van de zwarte of grijze sector in dit land. Daarover zijn wel
interessante sommen gemaakt, maar ik heb nooit de indruk gekregen, dat iemand
daar beter van werd. We waren er slechts met elkaar over eens, dat iets aan
deze kwestie moest worden gedaan en dat we de grootste uitwassen moesten aanpakken.
Hier heb ik met dezelfde situatie te maken: we weten niet hoe groot de omvang
is. Ik sluit niet uit dat iemand dat binnenkort gaat onderzoeken. Een dergelijk
onderzoek zullen we wel stimuleren. Misschien helpt het als ik de kwantitatieve
uitspraak doe dat de omvang beduidend is.Voorzitter! Ik wil proberen de heer Zijlstra op andere gebieden meer concreet
te antwoorden. Ik ga dan graag in op zijn vraag naar aanleiding van het artikel
van prof. In 't Veld. Die hanteerde het uitgangspunt, dat wij de hybriditeit
van organisaties zouden moeten koesteren. Scheiding zou volgens hem leiden
tot rampen.Voorzitter! Het is gewoon zo, dat hybride organisaties een bron zijn van
klachten over concurrentieverstoring en dat helderheid ten aanzien van de
verhouding tussen publiek en privaat gewenst is. Als een marktactiviteit bij
een publieke taak nodig is, wordt geen scheiding aangebracht. Dat is dan geen
ramp. Dit is ook een uitgangspunt. In dit verband zijn voorbeelden gegeven.
De werkgroep-Cohen heeft zich in deze zin ook uitgelaten.Maar wat wil prof. In 't Veld blijkbaar zeggen? Volgens hem zou het altijd
nuttig zijn dat publieke organisaties de markt op gaan. Op dit punt ben ik
het niet met hem eens. Het zou toch wel heel erg zijn als je moest zeggen
dat de publieke taak beter gedaan werd als men ging bijklussen. Dat zou dan
toch een eigenaardige filosofie zijn. Daar komt nog bij, dat hybriditeit kan
leiden tot vervuiling van het publieke domein. Daar ben ik van overtuigd.
In dit verband wil ik voorbeelden geven.De belastingbetaler of de gevangen consument loopt ongevraagd ondernemersrisico.
De betekenis van het risico moet je niet overschatten, maar ik wijs toch op
het verdwijnen van Sport 7. Dat is een goede illustratie en je kunt je afvragen,
welk publiek belang gediend was met het risicodragend participeren in zo'n
kanaal.Verder wijs ik erop, dat bijklussen leidt tot lagere prestaties bij het
verrichten van de kerntaak. Het is waar dat in de markt werken veel uitdagender
is dan je gewone werk doen, maar als je in dit geval niet oplet, is er het
gevaar dat men zich niet met de hoofdzaak bezighoudt, maar met andere dingen.
Dat kan weliswaar spannend en enerverend zijn, maar de burger heeft daar geen
behoefte aan.Daarnaast wijs ik nog op het volgende. Vergunningverlening kan gekoppeld
worden aan een marktactiviteit. Bij keuring en onderzoek kan bijvoorbeeld
 nagegaan worden of iemand voor een vergunning in aanmerking
komt. Daarbij kan het thema van de integriteit van de publieke dienst aan
de orde komen. Daar zijn ook aanwijzingen voor. Er zijn dus voldoende redenen
om afstand te nemen van het uitgangspunt van In 't Veld. Ik ben het in dezen
niet met hem eens.Mij lijkt de geheel andere benadering veel beter. Ik denk in dit verband
aan het gestelde in het rapport Markt en overheid. Dat komt erop neer: nee,
het is niet goed, tenzij. Voor het handelen als aangegeven, moeten dus goed
geobjectiveerde argumenten bestaan en het is niet zo dat het omgekeerde geldt.De heer Zijlstra vraagt vervolgens: is een verbod op kruissubsidies nog
wel nodig, want ook commerciële ondernemingen doen aan kruissubsidiëring.
Men zou daarom ten onrechte spreken over level playing field? Dit is een belangrijk
punt. Ik ben het met de heer Zijlstra eens, dat in de marktsector kruissubsidiëring
plaatsvindt. De ontwikkeling van de ene markt kan namelijk de ontwikkeling
van de andere stimuleren. Een private speler op het veld zou een machtspositie
kunnen hebben. Via het verbod op misbruik van economische machtsposities zou
je misbruiksituaties kunnen tegengaan.Het grote verschil doet zich voor wanneer het om een publieke speler gaat.
Over het algemeen hebben wij het over publieke spelers die vanuit hun monopolie
gerealiseerde winsten inzetten op andere terreinen. Dat is, zo hoop ik, in
het bedrijfsleven niet het geval. Althans, de Mededingingswet beoogt nu juist
te voorkomen dat in monopoloïde situaties monopoliewinsten of oligopoliewinsten
worden gemaakt. Vervolgens is de vraag voor de ondernemer of hij het risico
verantwoord vindt om het geld te onttrekken uit het ene gebied om het ergens
anders in te zetten. Die vraag heb je in het algemeen niet bij publieke monopolies.
Dan is de vraag niet: welk risico loop ik? De enige vraag is: wanneer kan
ik mijn tarieven verhogen, hoe groot zijn mijn toegestane reserves? Dat is
een heel ander geval. Ik vind dat die vergelijking in die zin niet op haar
plaats is.Hybride organisaties zijn deels vrij en deels gebonden aan speciale publieke
regels en bevoegdheden. Publieke regels kunnen leiden tot voorsprong; denk
aan de fiscale behandeling, denk aan het openbaar gezag van bepaalde taken,
denk aan de beschikbaarheid van arbeid en vermogen, klantenbestanden en publiek
imago. Het zijn allemaal dingen die in een normaal concern niet spelen. Althans,
ze spelen wel, maar er is in het verleden in geïnvesteerd. Wanneer de
investeringen in het ene gebied verkeerd zijn, gaan ze ten koste van het andere.De heer Zijlstra is uitgebreid ingegaan op het rapport Markt en overheid.
Hij bepleit financiële transparantie bij hybride organisaties. Hij zag
dat terecht niet expliciet in de actielijnen die het kabinet met de uitwerking
van het rapport-Cohen voor ogen heeft. Het zit er niet expliciet in, maar
wel impliciet. De werkgroep moet die zaak verder uitwerken. Precieze toerekening
van de kosten van vermogen, arbeid en productiemiddelen is essentieel. Een
basisconditie om te werken aan een level playing field is dat er transparantie
is over kosten die in het publieke en in het private gebied vallen. De doorlichting
waartoe het kabinet heeft besloten, houdt in dat je de spelregels van de werkgroep
toepast en bekijkt tot welke specifieke ordeningsregels dat zal leiden. Hierbij
komt het thema van de transparantie absoluut aan de orde. Dat zeg ik u graag
toe.Mevrouw Van Leeuwen zegt naar aanleiding van hetzelfde thema dat er hier
wel wordt gesproken over de centrale overheid, maar dat de consequenties voor
de lagere overheden nogal vrijblijvend in het regeringsstandpunt staan. Wat
wil het kabinet hier bereiken? Welnu, in beginsel onderschrijft het kabinet
het advies van de werkgroep-Cohen. Dat gaat over alle OEM's, dus ook die van
andere overheden, maar het wordt nog een lastig traject. Dat heb ik al toegegeven.
Ik had het net al over mijn collega's in het kabinet en de specialisten op
specifieke deelgebieden in de Tweede en de Eerste Kamer, maar wacht maar eens
tot daarover met lagere overheden moet worden gesproken. Ook daar zijn er
natuurlijk belangen. Er is in die gesprekken geen sterker argument, wanneer
je duidelijk maakt dat je eerst je eigen huis op orde gaat brengen. Dat signaal
hebben wij duidelijk willen geven.Het ligt wel voor de hand – zo gaat het ook gebeuren – dat
wij overleg zullen voeren met de VNG en het IPO over de vraag, hoe wij de
principes van het rapport ook in die wereld kunnen toepassen. Gegeven de ongelooflijke
scope van activiteiten leek het ons evenwel goed om eerst binnen een aantal
departementen helderheid te creëren, ook over wat het feitelijk betekent
als je het rapport toepast. Als wij het in de praktijk toepassen, tot welke
operationele consequenties leidt dat dan? Wij zullen gelijktijdig met de VNG
en het IPO spreken. Daarvoor geldt in principe dezelfde afspraak. Ik moet
er daarbij wel op wijzen dat in dit land decentralisatie een groot goed is,
net als autonomie van allerlei lagere overheden. Dat zullen wij ook in de
afwegingen moeten betrekken. Nogmaals, mijn inschatting is dat een substantieel
deel van de verstoringen op het gebied van markt en overheid juist in de lokale
sfeer zit. Er zijn voldoende aanwijzingen voor, dus daarvoor zullen er ook
oplossingen moeten komen.Mevrouw Schoondergang heeft naar de timing van de vier actielijnen gevraagd.
Het kabinet kiest voor een stapsgewijze doorlichting. Dit heeft vooral te
maken met het grote aantal OEM's en de grote variëteit. Ik noem de centrale
overheid, overheidsbedrijven, ZBO's, agentschappen en lagere overheden. Gelet
op de omvang van de problematiek hebben wij gekozen voor een gefaseerde aanpak.
Ik vind het eerlijk gezegd onverantwoord om mededelingen te doen over iets
dat ik nog niet kan beoordelen. Mevrouw Schoondergang heeft namelijk naar
het gehele traject gevraagd en dat is nog niet geheel duidelijk.Wij kiezen voor de volgende werkwijze. Om het voor beide Kamers doorzichtig
te houden, zal regelmatig over de voortgang gerapporteerd worden. Dan kan
beoordeeld worden of er voldoende wordt gedaan en of de goede beslissingen
worden genomen. De eerste stap is in dit verband het uitwerken van het implementatieplan.
Daarnaast zullen wij na een aantal doorlichtingen – vooral die van de
departementen, waaronder mijn eigen departement – nagaan welke algemene
conclusies uit de bevindingen getrokken kunnen worden. Het mooiste zou zijn
als wij na de inventarisatie en na toepassing op een aantal gebieden, algemene
principes kunnen formuleren waarop in de praktijk beleid gevoerd kan worden. Als dat gelukt is, kunnen deze algemene principes in aanwijzingen
neergelegd worden. Parallel daaraan kan aan wet- en regelgeving op die gebieden
gewerkt worden. Dat is in het kort onze filosofie. Ik durf niet te zeggen
hoe lang een en ander zal duren. Ik voorspel dat naarmate de principes concreter
worden, de weerstanden op een aantal terreinen zullen toenemen. Men is het
graag met algemene principes eens, maar zij moeten wel bij de buurman worden
toegepast. Zo zal het ook in dit geval gaan. Het proces begint in het kabinet
en zal pas eindigen op het moment dat de doelstellingen bereikt zijn.De heer Zijlstra en mevrouw Van Leeuwen hebben opmerkingen gemaakt over
de relatie met de Organisatiewet sociale verzekeringen. In dit verband is
de stelling verkondigd dat marktactiviteiten niet goed geregeld zijn. Men
is van mening dat de Mededingingswet in dit opzicht geen werking heeft en
dat op de uitwerking van het rapport-Cohen gewacht moet worden. Voorzitter!
De werking van de Mededingingswet mag ook niet worden onderschat. Op grond
van artikel 24 – het verbod op misbruik van economische machtsposities –
zijn volgens de Europese praktijk kruissubsidies verboden. De NMA heeft onderzoeksbevoegdheid
ten opzichte van de OEM's. Wij komen een eind, maar het is niet mogelijk om
via de Mededingingswet spelregels op grond van het rapport-Cohen op te leggen.
In het rapport wordt zeer precies aangegeven hoe het level playing field eruit
moet zien. Er wordt gepleit voor regels van fiscale gelijkheid en voor het
afstoten van marktactiviteiten. De Mededingingswet gaat echter niet over de
ontvlechting van activiteiten. Pas na de ontvlechting, als bekend is welk
deel van een activiteit in een marktdomein concurreert, kan de Mededingingswet
erop losgelaten worden.Mevrouw Van Leeuwen heeft gevraagd wat de Mededingingswet voor het SWI-project
betekent. Voorzitter! Het organiseren van marktwerking in de sociale zekerheid
vereist aparte regels, evenals bij de telecommunicatie en het openbaar vervoer.
Die regels bepalen de vrije ruimte voor de concurrentie. Op de plaatsen waar
ruimte is, geldt de Mededingingswet. Of er effect is op het SWI-project, moet
nog worden bekeken. In ieder geval is ook hier nuttige samenwerking altijd
mogelijk. Wij moeten echter goed opletten dat het argument van de nuttige
samenwerking niet wordt misbruikt om de markt "dicht te regelen".Mevrouw Van Leeuwen heeft ook gevraagd of de uitvoeringsorganisaties snel
kunnen worden doorgelicht. Voorzitter! De uitvoeringsorganisaties vallen in
eerste instantie onder de inventarisatie op grond van de tweede actielijn
van het rapport. Ik ben graag bereid om te bezien, of deze instellingen in
de eerstkomende doorlichting – dus de tweede – aan de orde kunnen
komen. Ik moet dit overigens in het kabinet bespreken, want daarvoor heb ik
de medewerking van mijn collega's nodig. Ik zal dit signaal graag meenemen,
want ik denk dat het heel interessant is.Ik kom nu op een thema dat natuurlijk speelt en waarover door een aantal
afgevaardigden vragen zijn gesteld.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik vind dat de minister wel erg de boot afhoudt
wanneer hem wordt gevraagd hoe lang het nu allemaal gaat duren. Er moeten
immers trajecten worden doorlopen en onderzoeken gedaan. Ik kan mij ook voorstellen
dat de minister zegt dat hij er geen slag naar kan slaan hoe groot het terrein
is dat door de OEM's beslagen wordt. Hij heeft beschreven dat er eerst algemene
beleidslijnen moeten worden geformuleerd voordat men meer specifiek te werk
kan gaan. Hoe lang denkt de minister dat het nog duurt voordat er enige concrete
regelgeving gaat komen om de noodzakelijke verbetering te brengen in de toestand
zoals die nu is? Die toestand is op zichzelf niet acceptabel, wordt niet bestreken
door de Mededingingswet en kan daar ook niet door bestreken worden. Als ik
nu naar de minister luister, krijg ik het gevoel dat het nog wel jaren kan
duren. Nergens blijkt uit dat er enige haast gemaakt zal worden om verbetering
te brengen in een toestand die toch niet tot tevredenheid aanleiding geeft.Voorzitter: PostmaMinister Wijers:Blijkbaar heb ik mij te terughoudend uitgedrukt in mijn streven om niets
te beloven wat ik niet kan waarmaken, want de inzet is dat de inventarisatie
en de doorlichting van de eerste vier departementen – EZ, Financiën,
VROM en Defensie – rond de jaarwisseling rond is. Het is voorts de bedoeling
om ook de eerste poging rond te hebben om te bezien of daaraan algemene aanwijzingen
ontleend kunnen worden. Tussen mijn intenties en een kabinetsstandpunt op
dit gebied kan echter nog een aantal voetangels en klemmen zitten en die sluit
ik niet uit omdat ik, zoals gezegd, nog op een muur van tegenkrachten kan
stuiten zodra dit op tafel komt. Deze minister wil veel, maar uiteindelijk
zal het kabinetsbeleid moeten zijn. Er zijn veel collega's die zich, zoals
iedere minister dat overigens doet, op een gegeven moment wat meer identificeren
met belangen waarvan sprake is in een bepaald gebied in de samenleving.Ik voorspel nogmaals dat er, als de uiterste consequenties van deze zaak
op tafel komen, heel veel genuanceerd zal worden voordat wij de zaken rond
hebben. Mijn inzet is echter – en dat is de planning waaraan het kabinet
ook verbonden is – om de doorlichting van de vier departementen en de
organisaties die daaronder vallen, rond de jaarwisseling rond te hebben. Ik
wil dan ook bekeken hebben of er in eerste instantie algemene aanwijzingen
kunnen worden geformuleerd, met daarbij een voorstel voor die aanwijzingen.
Dat is al heel snel en daar moet heel hard voor gewerkt worden. Het is absoluut
niet mijn bedoeling om er jaren over te doen. Het eerste product moet er nog
in deze kabinetsperiode liggen en dat is ook het meest principiële product.Er moet niet worden uitgesloten dat algemene aanwijzingen vervolgens op
een gegeven moment moeten worden vertaald in wetgeving. Die wetgeving zal
nog een lastig traject worden en ik kan de Kamer niet beloven dat dit kabinet
dat nog ter hand kan nemen, gegeven de termijn waarover wij spreken. Als ik
er aanknopingspunten toe zie, zet ik mij ervoor in. Dat zeg ik graag toe en
ik zeg ook toe dat ik zeer regelmatig over de verschillende stappen zal informeren.
Er wordt nu een totaalimplementatieplan gemaakt en dat zal ik aan de Eerste
Kamer doen toekomen, zodat zij de voortgang van mijn activiteiten kan controleren.
De eerste substantiële resultaten zullen er over een
maand of zes, zeven liggen. Ik hoop dat ik hiermee een deel van de onrust
van de heer Loudon heb weggehaald.Het laatste thema van dit dossier is de vraag hoe het straks met het toezicht
moet. Wie zal er toezien op de beleidsregels en algemene regelgeving die er
straks zullen zijn? Moet het een aparte toezichthouder worden? Ik ben daar
nog niet uit. Dat zeg ik niet om flauw te zijn, maar ik wil eerst de inhoud
weten van de desbetreffende beleidsregels, voordat ik er een stevig standpunt
over wil innemen.Ik zeg er wel bij dat ik met een aantal afgevaardigden in de Kamer de
zorg deel dat er een proliferatie van toezichthouders zou kunnen ontstaan.
Als wij er straks uit zijn, sluit ik niet uit dat er op een gegeven moment
wordt besloten dat er een soort regelgeving uit voortkomt, die waarschijnlijk
het beste bij de mededingingsautoriteit kan worden gelegd, maar het zou onverstandig
zijn om mij daar nu al op vast te leggen.Nogmaals, de principes zijn: zeer kritisch kijken naar proliferatie van
toezichthouders en aansluiting zoeken bij een van de toezichthouders die gegeven
zijn functie en zijn positionering het meest voor deze taak toegerust zou
kunnen zijn. Als het algemene regels worden, lijkt het mij voor de hand liggend
dat het een taak wordt van de toezichthouder met de meest brede activiteit,
maar daar wil ik mij nog niet op vastleggen, want dat moet via aparte wetgeving
worden gerealiseerd.Dit waren mijn opmerkingen over het traject markt en overheid. Er is een
hele discussie geweest over de detailhandel. Er is onder andere gevraagd hoe
ver de minister is met het overleg met de samenwerkingsorganisatie van de
detaillisten over de vrijstelling van de afnameverplichtingen. In beginsel
volgen wij het Duitse voorbeeld, zij het met een andere systematiek. In Duitsland
is geen echte vrijstelling gegeven, maar daar is een beleidspraktijk gegroeid.
Wij zijn praktisch rond met de informatie-uitwisseling met het Bundeskartellamt.
Tegelijkertijd is er overleg met de detailhandel. Ik heb al gezegd dat ik
dit overleg spoedig wil laten plaatsvinden, te weten in de maand mei of juni.
Het is echt een kwestie van weken.Is er duidelijkheid over de grenzen in de afnameverplichtingen? Die is
er nog niet, want zij zijn mede afhankelijk van de contacten met het Bundeskartellamt
en de gesprekken met de detailhandel. Nogmaals, ik heb de indruk dat wij daar
wel uitkomen, nu de principes zijn geformuleerd.De heer Van den Berg vroeg wat er gebeurt als bijvoorbeeld drie ondernemingen
een overeenkomst sluiten waardoor zij een marktaandeel van 80% krijgen, terwijl
de totale markt nog geen 10 mln. bedraagt. Het gaat hier om een verzamelstukje
van individuele uitzonderingen in de Mededingingswet. Zoals bekend, wordt
er in de wet gedifferentieerd tussen handels- of industriële activiteiten.
Als het gaat om ondernemingen die zich niet in hoofdzaak richten op levering
van goederen, geldt een omzetgrens van 2 mln. In dat geval zou de overeenkomst
niet onder de bagatelvrijstelling vallen en dus in principe verboden zijn.
Zou het gaan om activiteiten waarbij goederen worden geleverd, dan is de omzetgrens
10 mln. In dat geval zou de overeenkomst onder de bagatelvrijstelling vallen,
maar kan de directeur-generaal van de NMA de overeenkomst verbieden, als deze
gezien de verhouding op de relevante markt in aanzienlijke mate afbreuk doet
aan de mededinging. Die mogelijkheid blijft dus bestaan.De heer Van den Berg vroeg ook of het bagatelcriterium zodanig kan worden
geïnterpreteerd dat overeenkomsten die deze grens niet overschrijden,
te allen tijde worden toegestaan. Nee, de directeur-generaal kan overeenkomsten
die beneden de bagatelgrens vallen, verbieden. Het criterium hierbij is dat
die overeenkomst, gezien de marktverhouding op de relevante markt, aanzienlijke
afbreuk doet aan de mededinging. Daarvan zal sprake zijn als bij de overeenkomst
betrokken ondernemingen een marktoverheersende positie hebben.Mevrouw Schoondergang vroeg of consumenten en kleine ondernemers geen
zwakke onderhandelingspositie hebben tegenover grote ondernemingen, bijvoorbeeld
bij de chipknip. Zij vroeg of de Mededingingswet wat aan dat probleem doet.
Als deze wet ergens vriendelijk voor is, is zij wel ten principale vriendelijk
voor consumenten en kleine ondernemers. Dat heeft te maken met het verbod
van mededingingsafspraken, het verbod op misbruik van economische machtspositie,
toezicht op concentratievorming, enz. Daarnaast zijn er meer mogelijkheden
voor klachten. Het is eenvoudig om klachten bij de mededingingsautoriteit
in te dienen en door het verbodsysteem zijn er meer mogelijkheden voor civiele
procedures, die ertoe kunnen leiden dat mededingingsafspraken nietig worden
verklaard, of dat schade die het gevolg is van verboden mededingingsafspraken,
wordt vergoed. Toegelaten zijn samenwerkingsorganisaties die de positie van
kleine ondernemingen versterken ten opzichte van het grootwinkelbedrijf, zoals
agentuurovereenkomsten, selectieve distributieovereenkomsten en gezamenlijke
inkoop. Daar gelden geen mededingingsbeperkingen voor. De vrijstelling van
de Europese Gemeenschap werkt door. Maximumprijsafspraken, reclameacties en
afnameverplichtingen van samenwerkingsorganisaties van detaillisten; voor
dat alles is vrijstelling op basis van de Mededingingswet geregeld. Om het
nu maar een beetje gemakkelijk te zeggen: deze wet leent zich naar zijn aard
juist uitermate goed om, als er machtsongelijkheid is, degene die een relatief
zwakke positie heeft te beschermen, veel meer dan vroeger het geval was.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik meen dat de minister gelijk heeft, want daar is het wetsvoorstel
inderdaad voor bedoeld, maar ik wilde peilen hoe de NMA zich zal opstellen
en daartoe heb ik twee voorbeelden gegeven. Zal de NMA zich, zonder dat er
klachten zijn ingediend, bemoeien met de hele constructie van de chipknip?
Het andere voorbeeld is de toegang tot de kabel, waarbij ook lastige problemen
aan de orde komen.Minister Wijers:Ik begrijp dat ik antwoord geef op de verkeerde vraag. Zal de NMA zich
bezighouden met de chipknip? Als er vanuit mededingingsoogpunt problemen zouden
zijn, luidt het antwoord: absoluut. De hele financiële sector is alleen
wat betreft het concentratieverschijnsel nog twee jaar buitengesloten van
de werking van deze wet, maar wat het normale mededingingsgebeuren betreft,
is hij wel degelijk van toepassing. Mocht de mededingingsautoriteit
of het departement er aanleiding toe zien, dan zal ik bevorderen dat er iets
gebeurt; daarvoor is niet eens nodig dat er een klacht wordt ingediend.De tweede vraag betrof het toezicht op de kabel. Naar aanleiding van de
nieuwe telecommunicatiewetgeving – de exacte naam van de wet ben ik
vergeten – hebben mevrouw Jorritsma, staatssecretaris Nuis en ik een
interessante discussie gevoerd over de vraag, hoe wij het toezicht op de kabel
willen regelen. Uiteindelijk hebben wij besloten dat het toezicht op de kabel
ook al onder de huidige wet zal worden behandeld vanuit de Mededingingswet,
tenzij op enig moment zou blijken dat specifieke regelgeving nodig is; dan
zou de OPTA daarvoor in aanmerking komen. Nu is dus al geregeld dat ik verantwoordelijk
ben voor het toezicht op de kabel en er is al een aantal beschikkingen uitgegeven.
Het Commissariaat voor de media heeft nu ook nog de verantwoordelijkheid,
maar het is de bedoeling dat per 1 januari 1998 het toezicht geheel bij de
kartelautoriteit komt te liggen.Mevrouw Schoondergang-Horikx stelde voorts een vraag over situaties waarin
consumenten en kleine ondernemers geen mogelijkheid hebben om klachten bij
de mededingingsautoriteit in te dienen. De klachtenprocedure is een stuk eenvoudiger
geworden. Er zijn geen batterijen van advocaten of "deep pockets" voor nodig.
Een klager moet duidelijk aangeven waartegen de klacht is gericht en waarop
die is gebaseerd, en voor het overige is het indienen van een klacht vrij
eenvoudig. En, zoals al gezegd, zullen wij zeker niet wachten tot er ergens
een opstand uitbreekt, voordat wij het mededingingsbeleid gaan toepassen.
Wij zullen een actief mededingingsbeleid voeren.Voorzitter! Een aantal vragen had betrekking op de breedte van de wet.
Mevrouw Van Leeuwen heeft gevraagd of van de minister mag worden verwacht
dat hij sociale, culturele en ecologische invalshoeken de facto zal laten
meewegen in zijn beleid.Voorzitter! Niet voor niets ben ik akkoord gegaan met de explicitering
van de mogelijkheid om beleidsregels voor de NMA te maken inzake het mee laten
wegen van andere dan economische belangen. Ook ik hecht daaraan. Ik zeg er
tegelijkertijd bij – dat is de andere kant van de medaille – dat
ik een maximale terughoudendheid zal proberen te bereiken bij het geven van
dat soort aanwijzingen. De NMA heeft een eigen verantwoordelijkheid en moet
eerst zelf aan de slag. Beleidsregels vloeien voort uit beleid. Ook in de
Tweede Kamer heb ik gezegd dat dit het beste via specifieke wetgeving kan
gebeuren als de politiek vindt dat er uit hoofde van sociaal beleid, milieubeleid,
sociale zekerheid of zorg randvoorwaarden moeten worden gesteld aan het functioneren
van markten.Wij moeten het mededingingsbeleid dus niet "opmengen" met andere motieven.
De consequentie daarvan is dat niemand meer ziet wat de kosten daarvan zijn.
Ik ben ervoor dat de kosten van het beleid zo transparant mogelijk zijn. Als
een minister of het veld vindt dat er ergens grenzen moeten worden gesteld
uit hoofde van zeer te verdedigen beleidsprioriteiten, dan doe je beter door
de externe effecten te corrigeren via de fiscaliteit of via andere maatregelen
als subsidies en door specifieke regelgeving. Dat doe je minder goed door
in het mededingingsbeleid rekening te houden met andere afwegingen.Ik erken dat er situaties zijn waarin het lastiger is en waarin je dat
uit hoofde van het algemene of specifieke beleid van een bepaald beleidsterrein
minder makkelijk kunt doen. Daarvoor geldt dit principe. Nogmaals: juist omdat
ik het mededingingsbeleid transparant en begrijpelijk wil hebben voor het
bedrijfsleven, wil ik het zo eenduidig mogelijk maken. Tegen de heer Zijlstra
zeg ik dat het dan misschien wel een beetje "à la française"
is, maar dan wel met de grootst mogelijke terughoudendheid.Dat geldt a fortiori voor specifieke aanwijzingen. Daar ging de discussie
met de Kamer ook over naar aanleiding van het amendement waarvan ik het nummer
helaas vergeten ben, hoewel ik het op een gegeven moment meteen had kunnen
noemen als iemand mij 's nachts wakker had gemaakt. De pretentie van dat amendement
was namelijk dat in de casuïstiek van het mededingingsbeleid iedere willekeurige
minister of staatssecretaris mij kon aanspreken op die andere aspecten van
het beleid. Dat is precies wat er in het verleden vaak gebeurd is. Dan krijg
je een volstrekt onduidelijk mededingingsbeleid. Daarvoor geldt dus a fortiori
dat ik mij zeer terughoudend zal opstellen. Als ik het al doe, dan zal ik
het zo transparant mogelijk maken. Over zowel algemene als specifieke regels
zal de minister in alle openbaarheid verantwoording afleggen aan de Tweede
en Eerste Kamer. Die mogen dan kijken of de minister helder beleid heeft gevoerd
of niet. Zo hoort het ook. Als het woord "transparantie" valt, dan gaan wij
al heel ver af van beleidsvormen "à la française" als ik mij
mag verstouten om dat te zeggen.Ik ga nog even in op de vraag van de heer Zijlstra over het verschil met
het monetaire beleid. Hij kan zich misschien voorstellen dat ik een zekere
terughoudendheid wil betrachten als het gaat om het uitleggen van het monetaire
beleid van dit kabinet, want dat kan mijn geachte collega Zalm beter dan ik.
Hij is er ook in eerste instantie verantwoordelijk voor. Ik denk dat het antwoord
ligt in het feit dat het hier om verschillende beleidsterreinen gaat. Het
is redelijk helder hoe het monetaire beleid, zoals het nu gedefinieerd is
en zoals het nu werkt op de internationale financiële markten, uitpakt
en het heeft ook een zekere stabiliteit bereikt. Het is een beleid dat echt
aan het eind van de "life cycle" is. Je weet aan welk knopje je moet draaien
om een bepaald effect te hebben en je weet wat de gedragseffecten zijn in
de financiële werelden.Ik denk dat het mededingingsbeleid dat veel minder is. Het zou natuurlijk
fantastisch zijn als wij daar ooit komen. Ik denk dat de dynamiek op markten
en de waardering van bepaalde verschijnselen toch wat gevoeliger is voor de
politieke waardering. In die zin heb ik het altijd wenselijk gevonden dat
een minister niet naar de Kamer hoeft te komen om te zeggen dat hij niets
meer kan doen omdat de wet nu eenmaal zo is en dat hij zijn politieke verantwoordelijkheid
niet kan nemen. Ik denk wat dat betreft dat de politieke dimensie van dit
beleid groter is dan het monetaire beleid. Ik ben het overigens met de heer
Zijlstra eens; ik ga niet zo ver dat ik zeg dat het monetaire beleid apolitiek
is in zijn consequenties. Dat zou ik niet willen beweren. Het is een ander
beleidsterrein waar andere afwegingen gelden. In de meeste landen bestaan
nog mogelijkheden om op enigerlei wijze aanwijzingen te geven.
Ook in Duitsland bestaat die mogelijkheid. Een van de geachte afgevaardigden
suggereerde dat het Bundeskartellamt zich geheel buiten de werkingssfeer van
minister Rexrodt zou voltrekken, maar dat is niet helemaal zo. Hij kan aanwijzingen
geven en bepaalde beslissingen overrulen.De heer Zijlstra (PvdA):Alleen, hij dóét het niet!Minister Wijers:Ook het beroemde aanwijzingsartikel van de minister van Financiën
tegenover DNB is nooit gebruikt, maar het feit dat dit artikel er was, heeft
natuurlijk wél altijd een rol gespeeld in het verkeer tussen de minister
van Financiën en de president van DNB. Zo gaat het bijna altijd in dergelijke
situaties. Op het moment dat een minister een instrument tot zijn beschikking
heeft, heeft dat zijn invloed op de relatie en de communicatie tussen bijvoorbeeld
de leider van de ZBO en de politiek verantwoordelijke. Om die reden is het
goed, zeker in déze fase, dat de minister over deze bevoegdheden beschikt.
Overigens kom ik hierover nog uitvoerig te spreken wanneer wij het over ZBO-achtige
dimensies hebben.Mevrouw Van Leeuwen vraagt waarom de minister de individuele aanwijzingsbevoegdheid
nodig heeft. Voorzitter! Daarvoor zijn twee redenen te vermelden. Er zijn
nu nog ruime discretionaire bevoegdheden die je bij een vrij onafhankelijk
opererend orgaan legt. Zeker wanneer zo'n beleid in Nederland helemaal bij
het begin staat, moet het mogelijk zijn dat correcties worden aangebracht.
Het is niet anders. Een mededingingswet, hoe goed die ook is geformuleerd,
biedt nog heel wat ruimte voor de directeur-generaal van de NMA om voor bepaalde
toepassingen te kiezen. Een van de leerstukken van het "ZBO-achtige" is dat
wat dit betreft voorzichtigheid geboden is omdat anders de baas of de bazin
van een ZBO zelf nadere interpretaties gaat geven van de beleidsregels. Dat
kan prima zijn, maar daardoor kunnen politieke situaties ontstaan die leiden
tot de conclusie, dat een en ander nooit de bedoeling van de wetgever kan
zijn geweest. Ook kan worden geconcludeerd dat, als de wetgever zich had gerealiseerd
dat dít de consequentie zou kunnen zijn van de geboden beleidsruimte,
hij het anders zou hebben gedaan.De andere reden waarom ik vanaf het begin individuele aanwijzingsbevoegdheden
wilde hebben, is mede gebaseerd op "CTSV-achtige ervaringen". Het gaat om
een nieuw op te bouwen organisatie en daarvoor behoort een bewindspersoon
voor 100% aanspreekbaar te zijn. Als hij daarvoor aanspreekbaar is, moet hij
of zij vervolgens ook de middelen hebben om er op een goede manier mee om
te gaan. Ik voel er niets voor om zo'n club met zeventig mensen, die met een
relatief nieuw beleidsterrein bezig zal zijn, met nieuwe mensen en nieuwe
samenwerkingsrelaties, verantwoordelijk te laten zijn als ik niet het instrument
heb dat de eerste jaren nodig is om die politieke verantwoordelijkheid te
nemen. Ik wil dat men mij kan aanspreken op de kwaliteit en het functioneren
van de organisatie, maar ik weiger om politieke verantwoordelijkheid te nemen
wanneer mij geen instrumenten ten dienste staan.Ik hoop overigens dat dit maar tijdelijk nodig is. Ik ben een aanhanger
van ZBO-achtige constructies, maar ik verzet mij tegen het digitale denken
daarover, in de zin van: óf het is een ZBO, óf het zijn allemaal
ambtenaren die dicht aan de borst van de minister zijn gedrukt. Zo is het
natuurlijk niet; het is een continuüm. Wat hier nu al wordt gepositioneerd,
is niet een ambtelijke dienst in de klassieke zin van het woord, waar de minister
in- en uitloopt. Het is al bijna een ZBO. Het is allemaal redelijk geobjectiveerd;
dat geldt ook voor het verkeer tussen minister en dienst. Er geldt voorts
een hoge mate van autonomie, maar het is inderdaad nog géén
ZBO. Daarvoor zijn goede argumenten aan te voeren. Ik hoop van harte dat op
een bepaald moment bij evaluatie blijkt dat de noodzaak om de individuele
aanwijzingsbevoegdheid te hanteren, kan vervallen. Dan is er nog slechts de
algemene aanwijzingsbevoegdheid; die moet er ten principale op dit beleidsterrein
blijven. In de discussie met de Tweede Kamer heb ik gezegd: ik adviseer u
om zelf ook nog wat beleidsruimte te houden omdat ik heb gezien hoe het met
een aantal andere dossiers is gelopen. Toen het debat begon, wilde iedereen
een ZBO, terwijl men later, toen er praktijkervaring was, vond dat het weliswaar
in de buurt van een ZBO moest komen, maar dat er ook uitzonderingen op de
regel moesten kunnen worden gemaakt. Ik heb dus gezegd: Laat je nu niet vangen
op een ZBO helemaal aan het eind van het continuüm, ook al zijn wij het
erover eens dat het zo zou moeten, maar behoud de politieke ruimte om na drie
jaar, na die evaluatie tot de slotsom te komen dat er toch een jaar meer voor
nodig is of dat het wellicht toch geen ZBO zou moeten worden. Gun jezelf de
politieke ruimte om te leren van de ervaringen, niet meer en niet minder,
maar met een duidelijk streven naar een ZBO, omdat ik eerlijk gezegd ook niet
inzie waarom het niet zou lukken, maar waarom jezelf helemaal vastleggen als
je toch nog op een aantal punten uitzonderingen wilt maken?Mevrouw Van Leeuwen heeft nog gevraagd, wanneer dat zelfstandige bestuursorgaan
realiteit kan zijn. Ik heb al in de Tweede Kamer gezegd dat er na drie jaar
een evaluatie zal worden uitgevoerd, die met de Tweede en de Eerste Kamer
besproken zal worden. Inderdaad vraagt de keuze van een ZBO wetgeving en als
die keuze eenmaal gemaakt is, zal er dan ook zo snel mogelijk begonnen worden
met de voorbereiding van het parlementaire traject. Ik schat dat het zo'n
anderhalf jaar zal duren voordat de zaak rond is.Verschillende leden hebben het thema van onderzoek en sanctie in één
hand aangeroerd. Zij vroegen zich af, wat daar toch de argumenten voor zijn.
Zoals ik al in de schriftelijke voorbereiding heb aangegeven, hebben wij gekozen
voor bestuursrechtelijke handhaving door de mededingingsautoriteit. Het is
dan zeer gebruikelijk om het onderzoek en het opleggen van sancties door één
orgaan te laten uitvoeren. Dat komt ook elders voor; er zijn veel meer voorbeelden
te geven dan het voorbeeld van mevrouw Schoondergang: de Wet op de geneesmiddelenprijzen,
de Mediawet, de belastingwetgeving, de wetten inzake het toezicht op banken,
verzekeraars en effecten enz. Het is dus een heel gebruikelijke constructie.
Ik ken geen voorbeelden waarin onderzoek en sanctietoepassing zijn opgesplitst.
Er zijn natuurlijk wel waarborgen voor zorgvuldigheid; er is wettelijk vastgelegd
dat onderzoek en sanctietoepassing door verschillende ambtenaren
verzorgd moeten worden. Die taken worden ook verricht door verschillende afdelingen
en de controle berust bij de rechter, in twee instanties.Mevrouw Van Leeuwen heeft nog gevraagd, of de begrippen in specifieke
wetgeving worden geënt op de algemene mededingingsregeling en, zo ja,
hoe ver dit gaat. Ik kan het eerste deel van deze vraag bevestigend beantwoorden
en ik ben ook blij dat mevrouw Van Leeuwen dit verband legt, want het is belangrijk.
De verbijzondering geldt voor begrippen, ontleend aan het mededingingsrecht,
dus bijvoorbeeld bij de Elektriciteitswet de verplichting voor netbeheerders
om niet te discrimineren bij het berekenen van prijzen. De uitleg van dat
begrip moet sporen met de uitleg die de directeur-generaal van de mededingingsautoriteit
eraan geeft. Om die reden valt ook de controle onder dezelfde rechter. Er
is een MDW-exercitie gaande om de relaties tussen de verschillende toezichthouders
uit te werken.De heer Zijlstra heeft gevraagd of hij mag aannemen dat de minister invloed
heeft op de keuze van prioritair door de mededingingsautoriteit aan te pakken
zaken. Hij vroeg of ik al een blauwdruk heb van wat ik bij voorrang zal aanvatten
en, zo ja, of ik de Kamer dan daarover zal inlichten. Ik moet zeggen dat de
heer Zijlstra hierbij een aantal voorbeelden heeft genoemd die mij aanspreken.
Niet geheel toevallig noemde hij de postorderfarmacie, de taxibedrijven, de
telecommunicatie en de prijsafspraken met gemeenten over de grenzen voor de
woningbouw. Maar het geldt ook voor actuele kwesties, zoals het gratis aanbieden
van E-mail door de PTT, het nutskarakter van afvalverwijdering en de voorwaarden
en tarieven van de kabelmaatschappijen. Ik ben het dus geheel met hem eens
dat de mededingingsautoriteit daar goed naar moet kijken. Het zijn ook geen
kiezeltjes, het zijn stevige brokken. De mededingingsautoriteit kan daarbij
vanzelfsprekend gebruikmaken van het voorbereidende werk dat al verricht is.
Ook de veronderstelling van de heer Zijlstra dat de directeur-generaal van
de mededingingsautoriteit zich daarop inwerkt, is juist. Ik heb de bevoegdheid
om hem aanwijzingen te geven voor het bepalen van prioriteiten, maar ik vind
wel dat ik daarbij terughoudend moet zijn, want ik heb gekozen voor scheiding
van beleid en uitvoering. Het is de directeur-generaal die het nieuwe mededingingsbeleid
vorm moet geven en prioriteiten moet bepalen. Hij zal ook met een schone lei
moeten beginnen. Tevens moet hij een jaarverslag aan mij uitbrengen; de minister
moet zijn bevindingen daarover met een toelichting aan de Eerste en de Tweede
Kamer sturen. Er zijn dus allerlei gelegenheden om de prioriteitenstelling
te controleren. Bovendien praat ik, zeker in deze fase, met de benoemde persoon.
Ik ga ervan uit – en ik heb geen enkele aanwijzing dat het anders gaat –
dat er geluisterd wordt en dat wordt voortgebouwd op de huidige prioriteiten
voor het mededingingsbeleid, die naar mijn stellige overtuiging ook niet bepaald
als peanuts aangemerkt kunnen worden, gegeven de opwinding die de interventie
soms met zich brengt.Een goed principe van decentralisatie vind ik dus dat in eerste instantie
de kartelautoriteit prioriteiten stelt en voorts dat er wordt voortgebouwd
op de huidige prioriteitenstelling. Ik hoop en verwacht evenwel dat er wordt
voortgebouwd op hetgeen is gebeurd en dat men eigen prioriteiten stelt. Voorts
ga ik ervan uit dat men het kaf van het koren kan scheiden en dat er duidelijk
prioriteiten worden gesteld. Dit is ook een van de beoordelingscriteria. Daar
ben ik in laatste instantie op aanspreekbaar. Ik voel mij dus zeer gecommitteerd
om het voor elkaar te krijgen.Mevrouw Van Leeuwen heeft de vraag gesteld hoe die dienst expertise kan
opbouwen en of die zich wel met de rotsblokken kan bezighouden. Nog een vraag
van haar was: is het geen soort poging om de moeilijke problemen te ontlopen
dat men zich vooral met kiezelstenen bezighoudt? Daarbij noemde zij de financiële
sector als voorbeeld. Welnu, ook voor een nieuwe dienst voor het mededingingsbeleid
geldt: al doende leert men. Zoals bekend, hebben in de financiële sector
al diverse belangrijke mededingingskwesties gespeeld. Op grond daarvan heeft
men ook ervaring opgedaan. Zo hebben zaken met credit cards de nodige aandacht.
Mogelijk komt een volgende keer een geheel ander aspect van de financiële
sector aan bod; ik heb niet de vrijheid om daar nu uitgebreid over te speculeren.
Ik heb er evenwel het volste vertrouwen in dat de dienst op de relevante gebieden
expertise opbouwt. Zo wordt die dienst ook opgezet.Je kunt van een dergelijke dienst nooit verwachten dat deze in alle sectoren
actuele informatie heeft. Er zijn in dit land eerder pogingen gedaan om de
economie in kaart te brengen en up to date te houden, maar dan verzuip je,
zeker gezien de benodigde diepgang voor een mededingingszaak. Het gaat er
met name om dat de mededingingsautoriteit mensen in dienst heeft die in staat
zijn om heel snel te snappen op welke wijze het toegaat in een sector, hoe
concurrentieprocessen verlopen en hoe er geld verdiend wordt. Dit heeft met
een soort algemene competentie te maken. Ik kan mij uit mijn "vorige leven"
herinneren dat er mensen zijn die alleen heel veel van één sector
weten en mensen die een soort generiek schema hebben van het analyseren van
concurrentieprocessen en bedrijfstakken en die op basis daarvan zich in een
vrij korte tijd eigen kunnen maken met de gang van zaken in een andere sector.
Welnu, deze mensen hebben wij nodig. Verder moet gelden dat het geheugen wel
werkt. Zo werkt het volgens mij ook.De interessante vraag is gesteld of een aantal van zeventig mensen voor
die dienst genoeg is. Tegen de heer Loudon zeg ik: ons bent zûnig. Nadat
ik bijna drie jaar in Den Haag actief ben geweest, heb ik niet de indruk dat
de kwaliteit toeneemt naarmate ambtelijke diensten groter zijn. Eerlijk gezegd,
heb ik vaak de tegenovergestelde indruk. Ik ben er dan ook van overtuigd dat
het mogelijk moet zijn om in Nederland, als de dienst goed wordt opgezet,
waarmee wij overigens hard bezig zijn, met zeventig mensen de zaak goed te
runnen. Ik sluit niet uit dat er in het begin vanwege allerlei vrijstellingsexercities
wat extra werkdruk zal zijn. Maar goed, de betrokkenen zitten vers in een
nieuwe baan en hebben volop energie. Ik ga er ook van uit dat zij de flexibiliteit
tonen om hard te werken. Dan komen wij er wel met zeventig mensen. Mocht blijken
dat er sprake is van een onaanvaardbare werkbelasting, dan zeg ik toe dat
ik de werkbelasting van dat deel in het departement waarvoor ik verant woordelijk ben, afmeet tegen andere delen van mijn departement.
Misschien kijk ik dan ook met een schuin oog naar de rest van de overheid.
Ik sluit niet uit dat ik op grond van de uitkomst met nog een claim kom. Men
zal zich misschien herinneren dat ik dit geheel uit mijn begroting heb betaald;
ik heb daar geen externe claim voor gelegd. Mocht dat dus nodig blijken te
zijn, dan zal ik te zijner tijd de minister van Financiën wel degelijk
aankijken, want tot nu toe heb ik mij daarin erg netjes gedragen.Wie evalueert straks de praktijk van de NMA, ten aanzien van de vraag
of het wel of niet een ZBO wordt? Ik heb daar, eerlijk gezegd, nog niet over
nagedacht. De eerste prioriteit heeft nu het tot stand brengen van dit wetsvoorstel.
Ik ga erover nadenken. Eén ding is zeker, namelijk dat de NMA straks
natuurlijk niet haar eigen functioneren gaat evalueren om te beoordelen of
het wel of niet een ZBO wordt. Dat kan natuurlijk niet. Wij brengen sowieso
een scheiding aan tussen uitvoering van beleid en beleidsontwikkeling. Het
eerste ligt bij de NMA en het tweede gebeurt op mijn departement en zeker
niet bij de NMA. De NMA zal er wel bij betrokken worden. Zij zal gehoord worden.
Als ik er nog over ga, zal ik er in ieder geval aan bijdragen dat het zo onafhankelijk
en zo zorgvuldig mogelijk gebeurt, uiteraard vanuit mijn verantwoordelijkheid.Ik kom bij een thema dat zowel door de heer Loudon, die nu naar de interruptiemicrofoon
loopt, als de heer Zijlstra aan de orde gesteld is, namelijk het vraagstuk
van de benoeming van de directeur-generaal. Wilde de heer Loudon daar iets
over vragen?De heer Loudon (VVD):Nee, hoewel het antwoord op die vraag mij wel interesseert. De minister
heeft het hoofdstuk Mededingingsautoriteit kennelijk afgesloten. Ik ben uiteraard
graag bereid, in tweede termijn al mijn vragen die niet beantwoord zijn, te
herhalen. Om de zaken wat te bespoedigen, roep ik deze vragen nu echter nog
even in herinnering.De minister heeft gezegd dat alles erop duidt dat wij naar een zelfstandige
mededingingsautoriteit gaan. In het algemeen, op nationaal niveau, gebeurt
dat overal. Ik heb gevraagd wat het standpunt van de minister is ten opzichte
van de wens van Duitsland om ook DG IV te verzelfstandigen. Het interesseert
mij om te vernemen hoe de minister dit ziet. Als de minister alles in één
hand houdt in de autoriteit, hoe zullen die zaken dan behandeld worden? Komt
er een tenlastelegging? Moet de bewijsvoering binnen die tenlastelegging plaatsvinden?
Al deze vragen heeft de minister tot nu toe overgeslagen.Minister Wijers:Op deze vragen kom ik nog terug, want de antwoorden hierop zitten nog
in mijn stukken.Ik ga nog even in op de vraag over Brussel en de verzelfstandiging van
DG IV. Dat is wel een lastige vraag. Het roept ook de vraag op hoe je de Commissie
eigenlijk moet zien. De Commissie is, in tegenstelling tot het kabinet, niet
een orgaan dat verantwoording aflegt aan een parlement. Wat is eigenlijk een
Europees commissaris? Daar is vast diepzinnig over nagedacht, maar ik heb
er, eerlijk gezegd, niet helemaal een staatsrechtelijk antwoord op. Het is
in ieder geval geen minister die verantwoording aflegt aan een parlement.
Je zou kunnen beweren dat de heer Van Miert en zijn dienst in feite opereren
als een NMA. Wat doe je als je DG IV op afstand brengt van de heer Van Miert?
Dat roept allemaal vragen op. Het is een wat gemakkelijk antwoord, maar behalve
Duitsland, voelt er niet één land in Europa iets voor om dit
te laten gebeuren. Ik denk dat het te maken heeft met de complexe manier waarop
de EU nu georganiseerd is. Je moet je afvragen wie wie controleert. Uiteindelijk
legt de heer Van Miert verantwoording af aan met name de industrieministers,
over de toepassing van de Europese mededingingswet. Als hij de Europese mededingingswet
wil veranderen, heeft hij daar de Industrieraad voor nodig. Verder is er het
Europese hof van justitie dat toeziet op zijn werk. Ook moet hij de zaken
bespreken met zijn collega's in de Commissie. Je kunt de heer Van Miert niet
zien als een minister die afstand moet hebben van DG IV. Eigenlijk is de heer
Van Miert te vergelijken met een hoge ambtenaar – ik weet niet of ik
nu vloek in de kerk – namelijk de directeur-generaal van de kartelautoriteit.De heer Zijlstra (PvdA):Er is wél een zekere parlementaire controle op DG IV, namelijk
door het Europees Parlement. Het Europees Parlement kan zelfs in principe
de commissaris naar huis sturen. De politieke inmenging stelt op het moment
niet zoveel voor. Dat ben ik met de minister eens. De heer Loudon heeft echter
wel een punt, als hij zegt dat er in principe wel degelijk politieke invloed
is, en wel vanuit het Europees Parlement.Minister Wijers:Misschien staat u mij toe, straks erop te antwoorden als er een tweede
termijn is, of anders schriftelijk te reageren. Ik heb niet de indruk gekregen
dat het Europees Parlement in de casuïstiek van het mededingingsbeleid
een controlerende rol vervult ten opzichte van de heer Van Miert. Wel legt
iedere commissaris een zekere verantwoording van zijn beleid af aan het Europees
Parlement, maar dit is niet te vergelijken met het verkeer tussen de minister
en de Tweede en de Eerste Kamer. Dat zit toch echt anders in elkaar. Uiteindelijk
legt de heer Van Miert over casuïstiek meer verantwoording af aan de
industrieministers. Het is ook de Industrieraad, en niet het Europees Parlement,
die besluit of met een bepaalde interpretatie of zelfs een expliciete uitzondering
op het Europese mededingingsbeleid kan worden ingestemd. Ik heb bijvoorbeeld
recentelijk leiding moeten geven aan discussies over de scheepsbouw. Uiteindelijk
is het niet het Europees Parlement, maar zijn het de ministers in de Industrieraad
die beslissen of de heer Van Miert een bepaalde interpretatie aan het steunregime
mag geven.De heer Loudon (VVD):Misschien kan de minister inderdaad in tweede termijn erop terugkomen.
Wanneer de heer Van Miert verantwoording aflegt aan de industrieministers,
kun je een parallel trekken met de mededingingsautoriteit hier, die verantwoording
aflegt aan de minister van Economische Zaken, totdat het een zelfstandig bestuursorgaan
wordt. Het gaat erom of wij ook op Europees niveau naar een zelfstandige mededingingsautoriteit
toe willen. Dit zal consequenties hebben voor de verantwoording aan de ministers
van industrie.Minister Wijers:Duitsland vindt zijn inspiratie in het Duitse model en wil de besluitvorming
uit het politieke circuit trekken. Duitsland kent in de eigen
wetgeving een mogelijkheid tot overruling van beslissingen van het Bundeskartellamt.
Deze overrulingsmogelijkheid acht Duitsland weer niet wenselijk op Europees
niveau. Dit was een van de bezwaren tegen het voorstel dat Duitsland deed.
Alle andere lidstaten willen alleen een verzelfstandiging van DG IV als de
mogelijkheid bestaat om politiek te overrulen. Als dat de consequentie van
een verzelfstandigd DG IV is, weet ik niet door wie ik liever word gebeten,
de politieke kat van de beïnvloedingsmogelijkheden van de heer Van Miert
of de hond van alle collectieve landen in DG IV. De lidstaten kunnen dan een
hun onwelgevallige beschikking tegenhouden; dat is nu niet het geval. De heer
Van Miert gaat naar de ministers toe als hij een beslissing neemt die buiten
de Europese regelgeving valt. Andersom is het niet zo en dat is heel goed.
Als ik probeer de beïnvloedingsmogelijkheden in Brussel te beoordelen,
lijkt mij op grond van datgene wat de Kamer nastreeft en wat ik nastreef,
de huidige situatie beter. De ministers van de lidstaten zijn immers onderworpen
aan een volledige parlementaire controle.De heer Loudon (VVD):Wij weten natuurlijk precies waar de schoen wringt, namelijk bij de overheidssubsidies,
die ook door de mededingingsautoriteit zouden moeten worden aangepakt. Als
zelfstandig orgaan heeft zij meer kans dan nu, want de huidige politieke invloed
op de beslissingen van de DG IV is niet weg te cijferen, helaas.Minister Wijers:Die is inderdaad niet weg te cijferen, maar ik heb de indruk dat de heer
Van Miert, gegeven de krachten waarmee hij te maken heeft, buitengewoon succesvol
is. In het algemeen komen de klachten over beïnvloeding van de heer Van
Miert vooral van landen wie het toevallig niet uitkomt of die in het verleden
eens hard tegen de heer Van Miert zijn aangelopen.De heer Loudon (VVD):Maar daar hebt u nu net het zwakke punt te pakken. De heer Van Miert heeft
niet het eeuwige leven en wordt een keer opgevolgd door iemand anders. Ook
u wordt een keer opgevolgd door iemand anders en dat is de reden dat wij de
politieke invloed op in ieder geval de Nederlandse mededingingsautoriteit
zoveel mogelijk willen beperken.Minister Wijers:Ik ben de laatste om dit tegen te spreken en ik ben het er ook mee eens,
dat je de structuur nooit afhankelijk mag maken van een toevallig aanwezige
persoon. Ik ben dat volstrekt met de heer Loudon eens.Voorzitter! Er zijn vragen gesteld over de benoeming van de directeur-generaal
van de NMA, nog voordat dit wetsvoorstel door de Eerste Kamer is aanvaard.
Zoals gezegd, is het mijn diepe wens dat de mededingingsautoriteit een hoogwaardige
organisatie wordt met een hoge mate van professionaliteit en kennis, die garanties
geeft voor objectiviteit en een doelmatige en correcte behandeling van zaken.
Zij moet dus straks op 1 januari in staat zijn om het mededingingsbeleid tadellos,
perfect uit te voeren. Dat betekent, dat een tijdige organisatie van de NMA
noodzakelijk was. De tijd tussen de aanvaarding van de wet en het voorbereiden
van zo'n complexe professionele organisatie zou anders te kort zijn geweest.
Als ik misschien wel tot vanavond zou hebben gewacht met het nemen van willekeurig
welke beslissing om die organisatie op te zetten, zou ik op een onaanvaardbaar
risico terecht zijn gekomen, gezien de periode tot 1 januari. Ik heb de Kamer
dat overigens ook duidelijk gemaakt; in de begroting voor Economische Zaken
voor 1996 zijn daarvoor ook middelen gereserveerd, evenals voor 1997 om de
NMA voor te bereiden op haar taak, ook al kon ik op dat moment nog helemaal
niet met enige zekerheid inschatten, dat zij er zou komen. Het type investeringen
sinds 1996 in het oprichten van die autoriteit laat zien, dat die investeringen
een veelvoud zijn geweest ten opzichte van het salaris van de directeur-generaal
van de NMA. Dat heeft niets te maken met het salarisniveau maar met de omvang
van de investeringen. Ik heb deze lijn heel helder van tevoren duidelijk gemaakt.
Dat geldt niet alleen voor de directeur-generaal. Ook in andere personen is
veel geïnvesteerd: er zijn mensen naar het Bundeskartellamt en naar Brussel
gestuurd om te trainen opdat wij niet op 1 januari merken, dat wij in dit
land de competentie niet hebben om dit soort zaken te doen. Bovendien, als
je zo'n professionele nieuwe organisatie opbouwt, doe je je werk niet goed –
zeker als het gaat om het benoemen van de top tien – als je degene die
leiding gaat geven aan die organisatie geen dikke vinger in de pap geeft.
Ook dat was een reden waarom ik van mening was, dat wij die beslissing –
met een zeker risico – moesten nemen. Als je iemand van niveau kunt
krijgen, moet je natuurlijk ook wel een serieus aanbod doen, zeker als het
om iemand gaat die vanuit het vrije beroep naar de publieke sector wordt gehaald.
Ik was overigens blij ook van de heer Loudon te horen, dat de persoon op zichzelf
niet ter discussie staat, maar de procedure. Ik vond het van cruciaal belang
om de eerste directeur-generaal iemand te laten zijn, van wie de autoriteit
vanaf het allereerste moment onomstreden zou zijn. Ik hoop, dat dit ook gebeurt.
De risico's zijn besproken met de betreffende persoon en wij vonden het een
hanteerbaar risico, aan beide kanten. Ik hoop, dat u mij toestaat niet in
te gaan op de specifieke afspraken in de individuele arbeidscontracten, omdat
dit naar mijn mening niet past in het verkeer tussen de Kamer en een minister.
Het is een eerlijke afweging van hanteerbare risico's aan beide zijden geweest
en naar mijn mening is dat hetgene wat telt.Is de procedure in alle opzichten fraai geweest? Nee, ik vind die niet
in alle opzichten fraai. Ik heb daar ook mee gezeten, zeker toen hierover
een bericht in de pers kwam. Dat vond ik helemaal vervelend. Daarom heb ik
op een gegeven moment geprobeerd, de Kamer op dit punt van enige informatie
te voorzien. Echter, ik wil ook het een vergelijken met het ander. Aan de
ene kant is er het onvolmaakte van dit proces en aan de andere kant het risico
dat er straks geen goed georganiseerde NMA zou zijn. Die zou misschien niet
de geschikte leiding hebben en er zou geen kans op succes kunnen zijn. Er
was dus sprake van een afweging. Die heb ik gemaakt. Echter, tenzij er zwaarwegende
argumenten zijn, zou je een dergelijke procedure niet moeten volgen. Dat realiseer
ik mij. De argumenten voor de gevolgde procedure heb ik nu gegeven.Voorzitter! De heer Loudon, mevrouw Van Leeuwen en, naar ik meen, de heer
Zijlstra hebben vragen gestelde over de relatie tussen het
Groenboek van de Europese Commissie en deze wet. Binnenkort zal de werkingsduur
van de groepsvrijstellingen voor alleenverkoopovereenkomsten, exclusieve afnameovereenkomsten
en franchiseovereenkomsten ten einde zijn. Het Groenboek verticale mededingingsafspraken
is in januari 1997 verschenen. Het bevat geen voorstellen voor meer of herziene
vrijstellingen, maar vormt een basis voor een discussie met de lidstaten en
het bedrijfsleven. Het gaat hierbij niet om verticale prijsbinding. Volgens
het Groenboek blijft het beleid gelden dat verticale prijsbinding niet voor
vrijstelling in aanmerking komt. De heer Zijlstra merkt terecht op, dat sprake
is van vrijwillige convergentie, van vrijstelling in het kader van de Europese
Gemeenschap en dat wijzigingen daarvan automatisch doorwerken in de nieuwe
Mededingingswet. Ik zie dit niet als een prijs. Dat de vrijstellingen van
de Europese Gemeenschap van toepassing zijn, geldt sowieso voor een groot
deel van het Nederlandse bedrijfsleven. Het ligt dan in de reden het een zo
goed mogelijk op het ander te laten aansluiten. Dat was ook de filosofie.Inmiddels heb ik een groot aantal organisaties een brief gestuurd met
een exemplaar van het Groenboek en met de uitnodiging om daarop te reageren.
Hun opvattingen zal ik betrekken bij het opstellen van mijn standpunt over
het Groenboek. Over de discussie is weinig te zeggen. Inmiddels heb ik wel
geleerd, dat het ongelooflijk veel tijd kost om in Europa veranderingen op
het gebied van het mededingingsbeleid te realiseren, zeker nu heterogene landen
deel uitmaken van de Europese Unie.Dat roept dan de vraag op die de heer Loudon stelde: verwacht de minister
van Economische Zaken dat het gestelde in de Mededingingswet zich zal ontwikkelen
tot het Duitse systeem? Volgens het Duitse systeem zijn horizontale afspraken
verboden en zal ten aanzien van de verticale regelingen toezicht ontstaan
om misbruik te voorkomen. Ik zie dit niet gebeuren. Daarom heb ik ook bewust
het regime van artikel 85 overgenomen. Er treedt wel convergentie op. De groenboekdiscussie
zal tot vernieuwingen leiden, maar ik geloof niet, dat ten aanzien van de
verticale prijsbinding een systeem zal ontstaan voor toezicht om daarmee misbruik
te voorkomen. Ik kan mij dat niet voorstellen.De heer Van den Berg vroeg mijn mening ten aanzien van groepsvrijstellingen
op het punt van exclusieve distributie. Die vrijstellingen zouden ondernemingen
kunnen dwingen voor een bepaalde samenwerkingsvorm te kiezen. Hij vroeg of
ik dit wenselijk achtte. Ik ben niet van mening dat ondernemingen tot die
samenwerking worden gedwongen. Zij zijn niet verplicht om welke samenwerkingsvorm
dan ook aan te gaan. Zij maken zelf een keus. Dat die keus beperkt is tot
samenwerkingsvormen die zijn vrijgesteld, is logisch. Geconcludeerd is immers
dat die samenwerkingsvormen aan de vrijstellingscriteria voldoen en dus bijdragen
aan een betere distributie.De heer Van den Berg vroeg ook waarom de vrijstelling voor selectieve
distributieovereenkomsten alleen voor motorvoertuigen geldt en bijvoorbeeld
niet voor jachten. De groepsvrijstellingen gelden voor type overeenkomsten
die op zeer grote schaal voorkomen. Als de Commissie tot de conclusie komt,
dat in het algemeen aan de criteria van artikel 85, lid 3, van het verdrag
wordt voldaan, kan sprake zijn van vrijstelling. Dat was blijkbaar het geval
bij die selectieve distributieovereenkomst voor motorvoertuigen. Voor andere
goederen was daar blijkbaar geen aanleiding toe. Het is niet zozeer onrechtvaardig,
als wel een kwestie van kiezen: dan valt het ene er wel onder en het andere
niet. Mijn kennis schiet tekort om te kunnen zeggen of men destijds ook heeft
overwogen om jachten daaronder te brengen en die met argumenten heeft vrijgesteld.Mevrouw Van Leeuwen vroeg wat er gebeurt als er een overeenkomst bij de
Commissie en de NMA is aangemeld, maar de Commissie niet op tijd beslist.
Het is toch de bedoeling dat er zoveel mogelijk binnen onze termijnen beschikkingen
worden afgegeven. Wanneer er overleg met de Commissie nodig is, streven wij
toch naar een beslissing binnen termijnen. Ik heb de Commissie echter niet
aan een touwtje. Partijen zijn ook niet altijd gebaat bij een optimale afstemming.
Het is dan beter om te kiezen voor een goede afstemming met een overschrijding
van de termijnen. Dit is typisch zo'n voorbeeld waarbij het beste de vijand
is van het goede. Ik ga eerder voor kwaliteit – dat zou ook de prioriteit
van het bedrijfsleven zijn – dan voor het hoe dan ook forceren van een
beslissing.Mevrouw Van Leeuwen vroeg of het niet beter is om te bepalen dat de beslistermijn
wordt opgeschort als de overeenkomst ook bij de Commissie is aangemeld totdat
zij formeel heeft beslist. Dat nodigt mij iets te veel uit om aan de Commissie
te melden. Het antwoord is dus "neen". Als een bedrijf of een belanghebbende
voor bijna 100% zekerheid heeft dat de Commissie toch nooit een ontheffing
zal geven, zal men toch aanmelden om tijd te winnen. Dat nodigt uit tot misbruik
maken van deze voorziening. Het zou in feite het Nederlandse kartelrecht in
een permanente wachtstand zetten ten opzichte van het Europese beleid. Dat
was niet mijn bedoeling.De heer Van den Berg vroeg wat er gebeurt als de NMA een bepaalde samenwerking
toestaat en Brussel later een soortgelijke samenwerking verbiedt. Dat is een
interessante casuïstiek, maar wij zullen er alles aan doen om die situatie
te voorkomen. Wij werken nu al intensief samen met Brussel als zo'n zaak op
twee punten wordt aangemeld. Als het zich voordoet en voorzover de samenwerking
binnen het bereik van het verdrag valt, is het verboden. Dan werkt de Nederlandse
ontheffing niet, want het Europese recht gaat natuurlijk voor. Als de samenwerking
alleen effect heeft in Nederland, blijft de ontheffing gelden. Een ontheffing
is echter altijd tijdelijk. De kans dat die verlengd zal worden, is gegeven
die uitspraak natuurlijk niet zo groot.Ik kom bij een aantal thema's die onder het hoofdje "varia" vallen, maar
die daarom niet minder belangrijk zijn.De heer Loudon vroeg hoe in de praktijk een klacht zal worden behandeld.
Is er een tenlastelegging? In de formele zin van het woord is dat niet het
geval, maar er is wel een rapport over de overtreding, waarover de betrokkene
ook wordt gehoord. Uit de Algemene wet bestuursrecht vloeit voort, dat een
beschikking in beginsel alleen is gebaseerd op feiten waarover de betrokkene
is gehoord. Dat is een tweede ijkpunt van rechtszekerheid. Mag de betrokkene
zich door een raadsman laten bijstaan? Ja, artikel 2.1 van
de Algemene wet bestuursrecht staat dat toe. De directeur-generaal legt uiteindelijk
de sanctie op. In het systeem van het bestuursrecht betekent dit dat de DG
de feiten juist moet vaststellen en de sanctie moet motiveren. Dit komt erop
neer dat de bewijslast in beginsel bij de directeur-generaal ligt. Daarna
vindt er nog een dubbele check plaats, namelijk door de rechter in twee instanties.
Dat is de procedure. Het heet af en toe wat anders, als ik het als niet-jurist
zo mag zeggen, maar de procedure lijkt toch heel in de geest te zijn van de
vragen die de heer Loudon stelde. Ik denk dat het een zeer zorgvuldige procedure
is.Hij heeft ook gevraagd waarom er is gekozen voor bestuursrechtelijke handhaving
en niet voor een handhaving conform de Wet economische delicten. Het uitgangspunt
van het kabinetsbeleid is, dat strafrecht alleen wordt toegepast als andere
systemen van handhaving onvoldoende zijn. Hier is sprake van beleidsinstrumentele
wetgeving. Bij dergelijke wetgeving, zo is de filosofie, moet de handhaving
bij voorkeur liggen bij het bestuursorgaan dat de wetgeving uitvoert. Er is
speciale kennis nodig voor mededingingsregels. Wij hebben nu een deskundige
dienst. Op deze wijze is mijns inziens een krachtige en efficiënte handhaving
op zijn best gewaarborgd. De praktijk heeft geleerd dat het onmogelijk is
om bij het openbaar ministerie voldoende deskundigheid op dit gebied te organiseren.
Daarom is het beter, een en ander op deze manier zorgvuldig te regelen.De heer Loudon en de Mevrouw Van Leeuwen zijn ingegaan op het thema van
verkoop beneden de inkoopprijs. Voorzitter! Er is niet voor een wettelijk
verbod gekozen, omdat dit in lang niet alle situaties ongewenst is. Ik noem
uitverkoop, verkoop van bederfelijke waar en dergelijke. Als verkoop beneden
de inkoopprijs schadelijk is, zijn er remedies mogelijk. Dit geldt echter
slechts in een beperkt aantal situaties. De mededingingsautoriteit kan actief
optreden of op basis van een klacht. Actief wil zeggen – ik heb dit
toegezegd in de Tweede Kamer – dat ik bij de mededingingsautoriteit
aandacht voor dit verschijnsel zal vragen, juist om te voorkomen dat de put
wordt gedempt als het kalf verdronken is.Daar komt bij dat een bedrijf altijd met een beroep op het principe van
de onrechtmatige daad een klacht bij de civiele rechter kan indienen. De rechter
kan in dat geval de klagende partij helpen door de bewijslast om te keren.
Ook kan de merkfabrikant/distributeur zijn leveringsovereenkomst opzeggen,
bijvoorbeeld indien de afnemer onder de inkoopprijs verkoopt en daarmee schade
toebrengt aan imago en positionering van het product op de markt. Dat is in
feite het Engelse systeem. Onder de huidige omstandigheden is dit al mogelijk.
Ik verwacht niet dat evaluatie na drie jaar tot een wettelijke maatregel zal
leiden. Ik wijs op de situatie in de landen om ons heen. De A-merken zijn
zeer sterk, ongeacht de vraag of er wel of niet een wettelijk verbod terzake
geldt. Als er sprake is van misbruik van de economische machtspositie kan
men een klacht indienen bij de mededingingsautoriteit. Ik heb de Tweede Kamer
toegezegd dat ik de vinger aan de pols zal houden. Ook is het mogelijk, privaatrechtelijke
stappen te ondernemen. Men kan de leveringsovereenkomst opzeggen. Ik wijs
erop dat van het desbetreffende artikel in de vorige wet geen gebruik is gemaakt.Het is zeer moeilijk om verkopen beneden de inkoopprijs in een sluitende
wettelijke voorziening onder te brengen. Je moet opletten dat je niet het
kind met het badwater weggooit. Er zijn namelijk ook situaties waarin dit
wel moet worden toegestaan. Een en ander is zeer goed onderzocht, want ik
heb goed geluisterd naar het bedrijfsleven. Wij zijn er echter niet in geslaagd
om een dergelijke bepaling op te stellen. Het door sommigen bewierookte Engelse
systeem blijkt in de praktijk niet goed te werken. Dat heb ik ook tegen mevrouw
Voûte gezegd tijdens de behandeling in de Tweede Kamer. De A-merken
hebben een zeer stevige positie in de distributieketen. Als mocht blijken
dat bepaalde merken door het ontbreken van een wettelijke voorziening in het
gedrang komen, zal ik niet aarzelen om alsnog te proberen, een en ander in
een wettelijke bepaling onder te brengen. Dat is echter een lastig wetgevend
traject, want ik weet niet op welke wijze ik dit moet aanpakken.De heer Loudon (VVD):Volgens mij heeft de minister een zeer eenvoudig middel tot zijn beschikking.
Op grond van artikel 15 kan hij in een algemene maatregel van bestuur vastleggen
dat verkoop beneden de kostprijs niet mag.De minister zegt dat de geschade partij zich tot de mededingingsautoriteit
kan wenden als er sprake is van misbruik van een economische machtspositie.
Een producent van een A-merk die zijn afnemer op die manier benadert, maakt
echter niet zo erg veel kans. Als hij levering weigert, zal de afnemer hooguit
naar de leverancier toe gaan en zeggen dat die misbruik maakt van zijn economische
machtspositie. Ik weet niet of de minister begrijpt wat ik zeg, maar het betekent
dat de leverancier in feite alleen maar naar de burgerrechter toe kan gaan
en kan proberen om langs de onrechtmatige daad gelijk te krijgen, met de omkering
van bewijslast. Dat maakt het allemaal iets makkelijker, maar het blijft een
omslachtige weg. Daar heb je als leverancier pas iets aan op het moment dat
er enige jurisprudentie is ontstaan. Dat kan ook nog een tijd duren en dan
is het kalf verdronken, maar de put nog niet gedempt.Minister Wijers:In de eerste plaats is het in algemene zin wel zo dat de A-merkfabrikanten,
als wij naar de realiteit van het economische leven kijken, in de distributieketen
een buitengewoon stevige positie hebben. Daar moeten wij geen misverstand
over laten bestaan. Voorzover er al een ondermijning is, heeft dat er blijkbaar
ook mee te maken dat een aantal merken hun toegevoegde waarde niet meer kunnen
waarmaken. Ik voel er dan niets voor om die toegevoegde waarde via de overheid
alsnog in stand te houden.In de tweede plaats zegt de heer Loudon dat heel eenvoudig een algemene
aanwijzing gegeven kan worden, maar daarmee verleg ik het probleem. Er zijn
namelijk juist tal van voorbeelden waarbij verkoop onder de inkoopprijs plaatsvindt
en waarbij dat met zeer goede economische argumenten gebeurt.In de derde plaats is het vaak buitengewoon lastig om vast te stellen
of er echt sprake is van verkoop onder de inkoopwaarde, dan wel of een concurrent
inkoopvoordelen heeft vanwege bijvoor beeld zijn schaal. Zo
makkelijk is het dus niet. Als het zo makkelijk was, was het natuurlijk al
lang opgelost. Als de dumping zoals de heer Loudon de verkoop onder de kostprijs
beschrijft, op deze manier en met deze doeleinden in een wet gevangen zou
kunnen worden, zou die wet er wel zijn. Hij is er in geen enkel land en voorzover
er wetten of regels zijn, werken zij niet. Dat is de realiteit.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Het is al belangrijk dat door een leverancier
met de afnemer kan worden afgesproken dat levering geweigerd mag worden wanneer
de afnemer beneden de kostprijs verkoopt. Dat mag op het ogenblik nog en de
rechter sanctioneert dat ook. Recent heeft zich hiervan een geval voorgedaan,
naar ik meen over de levering van Grolsch bier. De leverancier is naar de
rechter gestapt en heeft gelijk gekregen omdat de afnemer stuntte met zijn
product. Wat gebeurt er, onder de huidige, ongewijzigde wet, als de leverancier
zo'n afspraak met zijn afnemer maakt en daarin opneemt dat hij niet meer hoeft
te leveren als de afnemer stunt?Minister Wijers:Daar zegt de heer Loudon nogal wat: stunten is weer wat anders. Dit is
precies hetgeen in de praktijk wel gebeurt. Zo kan een pistool gebruikt worden
om je winkel te beschermen, maar ook om een onwelgevallige klant naar de andere
wereld te helpen. Het probleem is dat er door A-merkfabrikanten ook misbruik
wordt gemaakt van dit soort regels om hun distributiekanaal goed in de vingers
te houden. Eerlijk gezegd heb ik niet de indruk dat die wet in deze zin zo'n
goed voorbeeld was, want anders had ik hem wel opgenomen. Nogmaals, ik heb
de indruk dat het een complex verschijnsel is, dat de ketelmuziek die hierover
op het ogenblik wordt gemaakt, niet echt in verhouding is met de feitelijke
machtsverhoudingen in de meeste distributieketens en dat er een aantal voorzieningen
is waarvan de heer Loudon zegt, dat het kalf is verdronken voordat de put
is gedempt. Ik heb daar echter geen aanwijzingen voor. Ik heb er ook geen
aanwijzingen voor dat het die kant op zal gaan. Ik zal dit eens goed volgen,
want ook in de Tweede Kamer en met het bedrijfsleven is hierover gesproken.
Mocht die situatie zich alsnog voordoen, dan zullen wij iets moeten bedenken,
maar ook dan zal het heel lastig zijn om het overtuigd in een wet te vangen.
En waar ik dus geen zin in heb, is in symboolwetgeving of symboolmaatregelen.
Dat is nu juist het probleem.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Daar wil ik ook nog iets over zeggen. De minister
heeft immers op geen enkele wijze aangetoond dat met het oude artikel 9f in
de huidige Wet op de economische mededinging zoveel ongelukken zijn gebeurd.
Integendeel, wij hebben ook met het bedrijfsleven gesproken en dat heeft tot
op het laatste moment aan ons gevraagd, aandacht te geven aan deze zaak. Over
het misbruik waarvoor de minister bang is, heb ik nergens iets gehoord.Minister Wijers:Daar zijn wel voorbeelden van. In dit geval van uitzonderingen op de principes
van de Mededingingswet vind ik dat ik niet degene ben die moet aantonen dat
een uitzondering niet nodig is. Degenen die een uitzondering bepleiten, moeten
aantonen dat er echt een groot maatschappelijk belang bij is en dat dit wel
nodig is. Voor de goede orde, dat is zeker niet aangetoond. In die zin geldt
een andere bewijslast. Anders kan ik wel aan de gang blijven met allerlei
potentiële gevaren in de Mededingingswet te regelen.De heer Zijlstra vroeg of de mededingingsautoriteit kan optreden tegen
een in het buitenland gevestigde onderneming. Het verbod van mededingingsafspraken
geldt ook, als ondernemingen in het buitenland zijn gevestigd. Het gaat er
niet om waar een onderneming is gevestigd, maar waar mededinging wordt verhinderd,
namelijk in ons land. Dat is het principe.Als een bedrijf vervolgens niet meewerkt, heeft de directeur-generaal
wel een probleem, namelijk dat dwangmaatregelen alleen mogelijk zijn binnen
Nederland. Dat ligt niet aan onze wet, maar dat heeft te maken met de internationale
rechtsorde. Daarom is het wel van betekenis dat die mededingingsautoriteit
in een goed netwerk zit met de andere kartelautoriteiten, zodat kan worden
bekeken of er sprake is van vergelijkbaar gedrag op andere markten.De heer Van den Berg vroeg of het midden- en kleinbedrijf in een achterstandspositie
zit bij deze wet. Hij zei dat kleine ondernemingen in samenwerkingsverbanden
geen invloed kunnen uitoefenen op de overeenkomsten. Dat is zo. Een klein
bedrijf kan weinig invloed uitoefenen op een samenwerkingsverband waar al
een heleboel bedrijven in zitten. De inhoud wordt dan in sterke mate bepaald
door dat samenwerkingsverband. Dat zijn in het algemeen standaardcontracten.Overigens is dit in de praktijk geen probleem voor kleine ondernemingen,
maar voor het samenwerkingsverband dat erop moet toezien dat de contracten
voldoen aan de eisen van de Mededingingswet. Een aantal van die contracten
zou misschien moeten worden herzien, juist omdat zij onnodige, zware belemmeringen
voor kleine ondernemingen opwerpen, als het gaat om het toetreden tot die
samenwerkingsovereenkomsten.Om die reden heb ik mij nogal verzet tegen een heel brede interpretatie
van allerlei samenwerkingsovereenkomsten in het kleinbedrijf. Interessant
in die discussie was dat ik soms de indruk had dat ik opkwam voor de kleine
ondernemer en dat de rest van de samenleving zich met name identificeerde
met de belangen van de centrales of de samenwerkingsverbanden. Ik heb steeds
gezegd dat ik niet wil dat een kleine ondernemer die toetreedt tot een samenwerkingsverband,
bindingen moet aangaan die eigenlijk niet in verhouding staan tot de risico's
die het samenwerkingsverband neemt, om het heel kort samen te vatten.In de publieke discussie werd vaak gezegd dat deze minister de kleine
onderneming pest, terwijl ik mij juist probeerde te identificeren met de zelfstandige
kleine ondernemer tegenover de centrales. Ik denk dat de wet in die zin een
verbetering is ten opzichte van de huidige situatie. Een aantal van die samenwerkingscontracten
had toch hier en daar het karakter van wurgcontracten, waardoor mensen voor
de rest van hun leven vastzaten aan afnameverplichtingen, huren en assortimentseisen
die niet meer te verdedigen waren. Dat zijn klachten die wij wel horen, maar
die een breder publiek in het algemeen niet hoort, want die mensen hebben
zich niet georganiseerd.Verwacht ik problemen voor het midden- en kleinbedrijf bij het verkrijgen
van ontheffingen en vrijstellingen? Ik kan niet ontkennen dat het voor een
kleine onderneming altijd lastiger is om subsidies en vrijstellingen aan te
vragen. Je moet je tent draaiende houden en tegelijkertijd papieren aanvragen
en met een ambtenaar praten. Dat is lastig. Dat geldt ten principale. Het
voordeel voor het midden- en kleinbedrijf is de flexibiliteit, maar het nadeel
is soms de schaal. Zo is het nu eenmaal, daar kan ik niets aan veranderen.Wij hebben er wel voor gezorgd dat er door de bagatelregeling voor het
midden- en kleinbedrijf een groot aantal uitzonderingen gelden. Door deze
bagatelregeling is een groot aantal potentiële belastingen voor het kleinbedrijf
niet van toepassing. In de voorlichting voor het kleinbedrijf over deze wet
zullen wij hieraan de nodige aandacht besteden.Mevrouw Van Leeuwen vroeg naar de discussie over de extraterritoriale
wetgeving, de blocking statutes in het huidige artikel 39. Dat artikel houdt
het verbod voor ondernemingen in om mededingingspolitieke maatregelen of beslissingen
van andere staten na te leven, tenzij er ontheffing of vrijstelling voor geldt.
In de praktijk blijkt dat er zelden om ontheffing wordt verzocht. In 35 jaar
is er twintig keer een verzoek gedaan en in het laatste jaar drie keer. De
laatste tijd is de gewenste ontheffing ook steeds verleend.Het vervelende is, dat die blokkeringsbepaling moeilijk te handhaven is.
Ondernemingen hebben vaak geen verzoek ingediend, terwijl toch heel wat internationale
samenwerkingsverbanden bij andere autoriteiten zijn getoetst. Het bedrijfsleven
opereert op internationale schaal en afspraken hebben dus veel vaker betrekking
op meer grondgebieden dan dat van één staat. Dat maakt de samenwerking
tussen autoriteiten wenselijk en noodzakelijk. Als de Kamer het wetsvoorstel
aanneemt, zal ons systeem beter aansluiten bij hetgeen in andere staten gebeurt.
De kans dat hier is toegestaan wat elders verboden is, wordt dus kleiner.
Daarnaast komt er in de verbanden van de OESO en de Europese Unie meer en
meer nadruk te liggen op samenwerking. Een blokkeringsbepaling past daar dus
niet goed in en kan het verkeer erg hinderen; die kan als argument worden
gebruikt om geen informatie uit te wisselen.Wat zijn, vervolgens, de consequenties voor extraterritoriale toepassing
van handelspolitieke maatregelen uit de Verenigde Staten? De praktijk van
het afgelopen jaar leert dat je wel een mooie wet kunt maken, maar dat dit
niets helpt. Wij moeten niet denken dat het Amerikaanse Congres of de Amerikaanse
president daardoor hun standpunten laten bepalen. Artikel 39 biedt geen garantie
tegen informatieverstrekking. In de Verenigde Staten geldt de strafrechtelijke
handhaving en veelal wordt een verzoek gedaan via de geëigende justitiekanalen;
dat is dus geen maatregel van een buitenlandse autoriteit in de zin van artikel
39.Mevrouw Van Leeuwen sprak over een briefje. Dat was een keurige brief
aan mevrouw Voûte in de Tweede Kamer, Kamerstuk 24707, nummer 42. Het
was niet zomaar een briefje maar een officiële brief, waarin ik een en
ander heb vastgelegd. Als ik mij goed herinner was mevrouw Voûte uiteindelijk,
zij het met tegenzin, wel overtuigd door de argumenten die daarin zijn neergelegd.Mevrouw Van Leeuwen vroeg verder om een verduidelijking van mijn standpunt
ten aanzien van de gestuurde schadestroom: selectie en sturing van autoschadeherstellers
door verzekeraars. Dat probleem wordt onder de huidige wet al onderzocht.
Er is niet in opgetreden, want er was geen sprake van strijd met het algemeen
belang. De gestuurde schadestroom is in beginsel gunstig voor de consument.
Die heeft namelijk een laag eigen risico én hij behoudt een eigen keuze;
hij mag dus ook kiezen voor een niet-aangewezen hersteller. Bij nieuwe klachten
zal ik opnieuw onderzoek doen, maar dan op basis van de nieuwe Mededingingswet,
die uiteraard eerst moet zijn ingegaan. Een primair onderwerp van onderzoek
daarbij zou zijn dat de toetredingsdrempel op de herstelmarkt door parallel
gedrag en door afspraken van verzekeraars te veel is verhoogd. Dat is dus
een andere invalshoek. Het dossier is nog niet gesloten, maar ik kan niet
veel meer zekerheid geven. Het is een zaak van zorgvuldige en diepgaande studie
voor de mededingingsautoriteit.Mevrouw Van Leeuwen heeft een opmerking gemaakt over de verruiming van
de openingstijden van de overheid zelf. Die opmerking raakt mij zo in het
hart dat ik er wel op moet reageren. Onder regie van het ministerie van Binnenlandse
Zaken is het project "loket 2000" gestart. Ik weet niet of dat getal betrekking
heeft op het jaar waarin dat project effect moet gaan hebben; ik hoop het
niet. Het project verkent de mogelijkheden om meer gebruik te maken van de
elektronische snelweg bij het verschaffen van informatie. Ook speciale telefoonnummers
horen hierbij. Bijvoorbeeld de belastingtelefoon is een groot succes.Maar nu komt het: wij kunnen de gemeentes op dit punt niet sturen. Ze
hebben handelingsvrijheid en daarom is er bij de behandeling van de nieuwe
Winkeltijdenwet al via een motie gewezen op de belangrijke rol van lokale
democratieën. Via de gemeenteraad zou hiervoor meer aandacht moeten worden
gevraagd. De indruk bestaat dat de openstelling op één avond
per week inmiddels gemeengoed is geworden. Ik heb geen cijfers paraat, maar
dat hoor ik steeds meer om mij heen. Ook in de sociale zekerheid en als het
gaat om het herintreden van werklozen komt er op lokaal niveau één
loket, en dat zal de klantvriendelijkheid ten goede komen.Dit zijn veel woorden om te zeggen dat wij het wel willen, maar dat het
aan de lokale democratie is om de daar gekozenen erop aan te spreken dat zij
het ook doen. Evenals de spreekster gaat het mij niet snel genoeg. Eén
avond in de week vind ik een dunne invulling van wat wij aan het bedrijfsleven
wel mogelijk maken en gedeeltelijk ook opleggen. Het heeft veel met klantgericht
handelen te maken. Dat moet vanuit de politiek worden gestuurd, want hier
kun je geen concurrentie creëren. Ik zie niet in waarom je in of vlak
voor de vakantietijd niet iedere avond paspoorten of rijbewijzen zou kunnen
halen op gemeentehuizen. Ik zie niet in waarom dat niet kan. Ik ben het ermee
eens dat het allemaal wat dun wordt ingevuld en ik hoop dan ook – dat
is ook het nut van zo'n debat – dat de burgers van Nederland de lokaal
gekozenen daarop aanspreken, want er is veel meer mogelijk.Ik heb het al over de zorg gehad. Zowel de heer Loudon als mevrouw Van
Leeuwen stelde het thema van de energiedistributie aan de orde. De indruk
bestaat dat de energiedistributie is vrijgesteld van het verbod op kartelafspraken.
Dat is zeker niet de bedoeling. Deze bedrijven vallen gewoon onder de Mededingingswet.
Er is wel een verbijzondering als het gaat om zaken als billijke prijzen en
de voorwaarden in de Elektriciteitswet. Dat zijn mededingingsbegrippen die
zullen gelden naast de Mededingingswet. Dat betekent dus niet – dat
is het misverstand – dat men vervolgens alles kan doen wat men wil.
Men valt verder gewoon onder de Mededingingswet. Naarmate die sector meer
wordt geliberaliseerd, zal die sector steeds meer onder de Mededingingswet
vallen.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik had de elektriciteitsdistributiebedrijven alleen
als voorbeeld gebruikt, maar het was misschien niet het goede voorbeeld. Ik
bracht het punt naar voren omdat ik niet begreep waarom in de Mededingingswet
wel een aanpassing is gemaakt voor artikel 24, via artikel 25 – melding
door een overheidsbedrijf wanneer men een economische machtspositie heeft –
en waarom dat niet gebeurd is bij het artikel dat over de kartelafspraken
gaat.Minister Wijers:Voorzitter! Dat was niet zozeer een kwestie van principe. Dat was omdat
wij de indruk hadden dat dit een ongelooflijke papiermassa zou geven die niets
zou oplossen. Het debat in de Kamer kwam erop neer dat wij zeiden, dat het
hanteerbaar is als het gaat om misbruik van een economische machtspositie.
Het andere voegt weinig toe.De heer Loudon (VVD):Als ik het mij goed herinner, ging het debat in de Kamer erom dat het
zo weinig voorkwam en dat het daarom niet de moeite waard was.Minister Wijers:Dat bedoel ik. Je maakt een belasting voor iets wat nauwelijks voorkomt.
Dan had ieder bedrijf een ongelooflijke papierwinkel gehad voor iets wat weinig
had toegevoegd. Ik heb de cijfers niet meer paraat, maar die heb ik in het
debat in de Tweede Kamer gegeven.De heer Loudon (VVD):Nee, er is gezegd dat die kartelafspraken zo weinig voorkwamen. Als ze
helemaal niet voorkomen, kan ik het mij voorstellen. Als ze weinig voorkomen,
is er toch altijd de mogelijkheid dat ze meer zullen voorkomen. Dan lijkt
het mij voor de hand te liggen dat je artikel 6 op dezelfde manier behandelt
als artikel 24 voor overheidsbedrijven. Het is gewoon een kwestie van goede
wetgeving en consistentie.Minister Wijers:Het ging over vrijstellingen en de noodzaak om individuele vrijstellingen
aan te vragen. Daar hebben wij het over. Het had een ongelooflijke papierwinkel
gegeven voor iets wat je veel beter "case by case" kunt aanpakken. Dat was
de argumentatie in de Tweede Kamer.De heer Loudon (VVD):Het kwam weinig voor.Minister Wijers:Dus moet je niet proberen met een breed net iets te vangen wat heel incidenteel
voorkomt. Dat was de argumentatie.Ik kom nu bij de pers. Daar heeft een aantal afgevaardigden, met name
mevrouw Van Leeuwen en de heer Loudon, opmerkingen over gemaakt. Ik hoop dat
wij elkaar hier wat meer vinden dan in het laatste stukje van het debat. Ik
ben het er in de eerste plaats mee eens dat de overheid een taak heeft ten
aanzien van het bewaken van de pluriformiteit van de pers. Die taak staat
niet ter discussie als het bijvoorbeeld gaat om de instelling van een bedrijfsfonds
voor de pers en een laag BTW-tarief voor kranten.De centrale vraag is of kartels tot pluriformiteit leiden of niet. Ik
heb daar zeer grote twijfels over, gewoon op basis van de feiten. Het aantal
dagbladuitgevers is in de periode 1985-1994 gehalveerd. Het aantal titels
is van 51 naar 39 gedaald. Die tendens is sterker dan in het buitenland. Dat
is de situatie. Vervolgens gaat het erom dat niet ik maar de NDP moet aantonen
dat het kartel dienstig is aan de pluriformiteit. Dat heeft men op een bepaalde
manier gepoogd en daarna hebben wij advies gevraagd aan de Commissie economische
mededinging. Een minderheid van twee leden, de leden van FNV en VNO, willen
ontheffing van regels voor abonnementsprijzen hoewel ook zij menen dat de
kans op een prijzenoorlog – daar gaat het in deze discussie om –
heel klein is. Of dit nu een reden is voor ontheffing... In formele zin moet
het kabinet nog een standpunt innemen, maar de argumenten zijn niet zo overtuigend,
ook waar het gaat om de argumenten van de meerderheid van de genoemde commissie.
Ik weet niet of men enige tijd geleden de Volkskrant heeft gelezen, maar zelfs
waar men "de grootste vrienden" zou verwachten, hoort men in toenemende mate
dissidente geluiden. Geleidelijk aan blijkt dat men het een toch wel wat dunne
argumentatie vindt.Voorzitter! Pluriformiteit is dus een toetsingscriterium; dat geldt niet
voor het prijsniveau. Dat niveau wordt door allerlei factoren bepaald. Het
advies van het bedrijfsfonds speelt een bepaalde rol, ook omdat de Commissie
economische mededinging er aandacht aan heeft besteed. De eerlijkheid gebiedt
echter te zeggen dat noch deze commissie, noch ik het advies van het bedrijfsfonds
erg goed vond. Daar was ruimte voor verbetering. Slechts 30% van de lezers
had enige prijskennis; daaraan konden geen conclusies worden verbonden. Het
onderzoek werd voorts verricht door de uitgevers te interviewen. Ja, zo lust
ik er nog wel een paar. Die zeggen natuurlijk altijd: deze verandering is
desastreus. Men kan van die mensen niet het onmenselijke verwachten. Zij zeggen
natuurlijk niet: u heeft groot gelijk; wij moeten maar eens stoppen met die
kartelbepalingen. Ik ben al met al niet onder de indruk van de argumentatie,
maar ik ben nog in politiek debat met mijn collega's in het kabinet. Het is
mijn voornemen om op korte termijn hierover beslissingen te nemen. Ik wijs
er overigens op dat ik in de Tweede Kamer, toen het ging over de individuele
verticale prijsbinding, heb gezegd dat het wat te veel van het goede zou worden
wanneer én een hoge concentratie wordt toegestaan, én individuele
verticale prijsbinding aan de orde is, én men een discussie over horizontale
prijsbinding wil toestaan. Op een gegeven moment kun je bij het bepleiten
van pluriformiteit doorschieten door een zeer omstreden middel te introduceren,
dat in de afgelopen vijftien jaar niet echt heeft geholpen.Gevraagd is hoe het is gesteld met de code voor de dagbladconcentraties
die sinds 1994 geldt. Voorzitter! Het is een privaatrechtelijke
regeling, zelfregulering. Met de inwerkingtreding van de nieuwe wet is de
NMA bevoegd, concentraties te toetsen, óók in de dagbladsector.
Publieke wettelijke regeling gaat boven zelfregulering. Overigens zijn wij
in dit land in een fase aangekomen waarin de vraag rijst wie er nog met wie
moet fuseren; de zaak is al zozeer geconcentreerd dat ik mij daarbij niet
veel meer kan voorstellen.De heer Loudon heeft het gehad over de individuele verticale prijsbinding
tot 2003. Voorzitter! Ik ben het met hem eens dat de concentratietendens op
de dagbladenmarkt een groot probleem is, mede gelet op de pluriformiteitsgedachte.
De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat als de NDU de PCM niet eind 1996 maar
bijvoorbeeld 2 januari 1998 zou overnemen, dit hoog op het prioriteitenlijstje
van de directeur-generaal voor het mededingingsbeleid zou staan. Ik kan niet
aangeven wat de uitkomsten hiervan zouden zijn geweest maar vermoedens heb
ik wel. Immers, de NMA zal de concentraties toetsen en daarbij letten op het
marktaandeel, de marktpositie enz. Ook zijn van belang vragen als: beschikt
de onderneming over exclusieve technologische kennis, exclusieve distributiekanalen
enz.?Een marktaandeel van 20% is niet per definitie slecht.De heer Loudon (VVD):Ik heb gehoord dat 20% als bedenkelijk wordt beschouwd, terwijl 30% al
als "hoog" geldt.Minister Wijers:Je moet altijd ontzettend uitkijken met zulke rapportcijfers, maar bij
dit soort marktaandelen is er in ieder geval wel reden om eens goed te bekijken
wat er zich in zo'n sector afspeelt.De heer Loudon (VVD):Het aandeel in de verkoop van landelijke dagbladen van de Perscombinatie
en de NDU ligt ver boven de 50%, dus dat lijkt mij op z'n minst problematisch.Minister Wijers:Dat is zo, maar ik moet er eerlijk bij zeggen dat ik er destijds, toen
die overname zich aan het ontwikkelen was, wat gesprekken met de sector over
heb gehad, omdat ik me er zorgen over maakte. Ik moet erkennen dat je er dan
nog wel een beetje ruzie over kunt maken, hoe je deze markt precies in segmenten
moet verdelen. In ieder geval heeft men met de wijsheid van destijds in het
kader van zelfregulering de markt zodanig gedefinieerd dat deze overname net
onder de kritische grens bleef. Maar voorzover een minister zich door zijn
"onderbuikgevoel" mag laten leiden, moet ik zeggen dat ik de markt eerlijk
gezegd ook anders in segmenten zou hebben verdeeld dan men destijds heeft
gedaan. Maar als je bestaande kartelafspraken in deze context wilt afbreken,
dan moet je bekijken of dat van de ene dag op de andere zou kunnen of dat
er enige tijd voor aanpassing nodig zou zijn. Ik heb gezegd dat de individuele
verticale prijsbinding tot 2003 geldt; dan zullen ook allerlei technologische
ontwikkelingen een belangrijke rol spelen. Elke markt is onderhevig aan verandering
en dynamiek.De heer Loudon zei dat mijn reactie in de schriftelijke voorbereiding
hem niet heeft overtuigd. Ik denk dat hij mijn aarzeling daarin goed geproefd
heeft, want de eerlijkheid gebiedt mij te zeggen, dat ik met die individuele
verticale prijsbinding akkoord ben gegaan bij wijze van compromis om deze
wet met zo weinig mogelijk schade door het parlement te krijgen. Maar als
er sprake was geweest van een grüne Wiese en de Kamer er niet op had
aangedrongen, dan zou ze er niet zijn gekomen. Het is een van de kleine prijzen
die ik betaald heb om deze wet zo goed mogelijk door de Kamer te kunnen loodsen.
Ik erken dat er argumenten waren, maar ik heb in de Kamer ook heel duidelijk
gemaakt dat die van mij niet doorslaggevend waren. Ik zeg wel dat deze sector
niet aan alle kanten dichtgespijkerd kan worden en ik hoop dan ook, maar ik
ben er niet van overtuigd, dat de "aaibaarheidsfactor" van deze sector niet
zo groot wordt dat ik straks gedwongen zal zijn, op tal van gebieden de kartelvorming
in deze sector in stand te houden. Het is gewoon niet goed, ook voor degenen
die pleiten voor behoud van de pluriformiteit van de pers, want de kranten
concurreren ook steeds meer met andere media.De heer Staal vroeg nog welke redenen er behalve efficiencyverbetering
zijn om tot privatisering over te gaan. Ik denk dat privatisering ook een
argument kan zijn als werknemers en het management van een onderneming dezelfde
verantwoordelijkheid voor die onderneming willen nemen, als de vrijheid van
handelen voor een onderneming groter moet zijn dan bij een totaal verstatelijkte
situatie, omdat de besluitvorming dan in het algemeen trager verloopt. Het
is ook denkbaar dat er zich een Europese markt ontwikkelt waardoor klassieke
argumenten van monopolide nutsbedrijven eigenlijk niet meer gelden, zoals
bij de elektriciteitssector, waarbij trouwens ook technologische ontwikkelingen
een rol spelen. Het is ook mogelijk dat er een vastgeroeste structuur doorbroken
moet worden: regulatory capture.Voorzitter! Ik heb geprobeerd, de meeste vragen zo goed mogelijk te beantwoorden.
Ter afsluiting kan ik zeggen dat ik het een belangrijke wet vind en dat ik
hoop dat ook deze Kamer deze wet een goede kans wil geven. Ik denk dat er
een organisatie van hoge kwaliteit komt waarvoor ik en ook mijn opvolger de
politieke verantwoordelijkheid willen nemen. Het is de bedoeling om deze nu
al uit het opportunisme dat eigen is aan de politiek te halen. Ik denk dat
ik kan verdedigen dat het ook gebeurt. In de komende jaren zal het, naarmate
het leerproces intern-organisatorisch en beleidsmatig verder zijn gang gaat,
mogelijk zijn om daar een ZBO-achtige structuur van te maken. Dan zit Nederland,
als het gaat om het mededingingsbeleid, misschien niet zozeer in de top van
het peloton als wel gaat Nederland misschien voor het peloton uit. Met mijn
kanttekening over marktwerking kan dit een bijdrage leveren aan de dynamiek
en de flexibiliteit van onze economie en daarmee aan wat dit kabinet probeert
te bewerkstelligen: werk, werk en nog eens werk.De voorzitter:Ik stel mij voor dat na een korte pauze de tweede termijn van de zijde
van de Kamer van maximaal 40 minuten volgt. Ik meen de minister te moeten
vragen om zijn antwoord in tweede termijn zo kort mogelijk te houden. Dit
kan betekenen dat er geen dinerpauze nodig is en dat de vergadering om 19.45
uur gesloten kan worden.De vergadering wordt van 18.30 uur tot 18.35 uur geschorst.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister hartelijk voor de wijze waarop
de door ons gestelde vragen zijn beantwoord.Het is een goede zaak dat de minister er nog een keer de nadruk op gelegd
heeft wat deze wet is. Het is een economische ordeningswet. Dat betekent dat
de wet het economisch verkeer ordent, nadat besloten is op welk terrein dan
ook tot marktwerking zal worden overgegaan.De minister is op zijn eigen wijze ingegaan op de door ons gemaakte opmerkingen
over de vraag of de markt een moraliteit heeft. In het beantwoorden van die
vraag heeft de minister nog eens duidelijk aangegeven dat ook hij, uitgaande
van sociale betrokkenheid en sociale doelstellingen, steunt op een goed ontwikkelde
visie waar de markt wél kan werken en waar níét. In de
Tweede Kamer heeft de minister bij de discussie over marktfalen en marktimperfecties
gesteld: "Ik poog nog steeds te snappen waar de marktimperfecties zitten.
Dan zijn relevante vragen: waar conditioneer je markten, waar wil je de markt
zijn werking laten doen, enz.?" Welnu, van onze zijde zeg ik: imperfecties
van het menselijk handelen en de opdracht, zich toch in dat handelen te laten
gezeggen door normen, spelen bij ons een even belangrijke rol. Maar ook speelt
een belangrijke rol dat de wetgever juist vanwege die imperfecties een beschermende
taak dient te hebben. Vandaar dat wij de minister geprezen hebben voor het
feit dat hij toch heeft willen bewilligen in de voorlopige afnameverplichting
en dat de minister constructief heeft willen meedenken met de detailhandel.
Wij kregen toch een ogenblik de indruk dat de minister dat liever niet had
gezien. Ik vat het nog eens samen. Het is mij nu duidelijk geworden dat de
minister ook zegt tegen welke achtergrond zijn aanvankelijk verweer tegen
de samenwerkingsverbanden moet worden gezien. Dan zeg ik toch: er is voor
de zelfstandige ondernemer nauwelijks nog enige ruimte. In de Haagsche Courant
las ik afgelopen week dat in enkele jaren tijd 700 zelfstandige groenteboeren
vertrokken zijn. Dat zijn die startende ondernemers en die andere ondernemers,
die wij zo graag overeind willen houden. Hiermee heb ik dit punt behandeld.Ik kom bij het volgende punt. De minister heeft impliciet iets gezegd
over de marktwerking in de zorgsector. Na jongstleden vrijdag was ik ervan
overtuigd dat de minister met minister Borst op één lijn zat.
Ik zeg nog eens heel duidelijk dat hierbij voor mij ook dezelfde vraag speelt,
namelijk of de patiënt wel centraal staat in de volksgezondheid. Wij
halen hierbij vaak marktwerking en doelmatigheid door elkaar. Ik geef even
een voorbeeld. In de periode dat de heer Van der Reijden staatssecretaris
was, sprak hij met mij een volumegroei af voor het kruiswerk. De staatssecretaris
zei: mevrouw Van Leeuwen, als voorzitter zeg ik u dat er maar 15% naar de
overhead mag gaan. Dat was een doelmatigheidsnorm. Het bestuur was er toen
tegen, omdat de directeuren vonden dat er meer geld naar de overhead moest.
Ik vind dat je dat met subsidie- en andere voorwaarden kunt oplossen. Dat
is anders dan dat je gaat concurreren in de zorg, want dan zeg je tegen een
wijkverpleegkundige dat zij maar negen minuten aan de behandeling mag besteden,
terwijl de patiënt behoefte heeft aan een goed gesprek en dat terwijl
er net een rapport uitgebracht is waarin staat dat eenzaamheid het grootste
probleem is voor de ouderen. Ik heb het hiermee nog eens samengevat. Ik doe
dat niet om hierover vandaag de discussie met de minister af te ronden.Ik was blij dat de minister nog eens aangaf vanuit welke achtergrond de
minister akkoord is gegaan met beleidsaanwijzingen met betrekking tot andere
dan economische belangen. Ik heb nu beter begrepen dat de minister vooral
bezwaren had tegen de menging van systemen in de Mededingingswet – dat
spreekt mij aan – en dat de minister daarom nu ook de algemene aanwijzingen
en de specifieke aanwijzingen zo transparant mogelijk wil houden. In dat kader
is de minister gekomen tot een beoordeling van de vraag hoe je met de ambtelijke
dienst versus de ZBO omgaat. De minister zei: de ambtelijke dienst is voorlopig
nodig, gelet op de politieke ruimte, vooral in de beginperiode. Hij gaf het
CTSV als tweede voorbeeld. Er is in onze fractie een duidelijke stroming die
grotere spoed wil betrachten met de totstandkoming van een ZBO, hoewel ik
de problemen die de minister signaleert, heel goed zie. De minister zegt:
geef jezelf de politieke ruimte. Ik stel daartegenover: mijnheer de minister,
als u toezegt verder te gaan met het werken aan een ZBO, even voortvarend
als met de benoeming van de heer Kist is omgegaan, behoeven wij straks in
ieder geval geen tijd te verliezen.Nu moet ik één ding goedmaken. Ik heb meegedaan aan het
stellen van algemene vragen over die benoeming. Ik heb er bewust niets over
gezegd, want ik heb mij bij het schrijven van mijn verhaal afgevraagd hoe
het in de sociale zekerheid zou gaan als na aanneming van een wetsvoorstel
in de Tweede Kamer en voordat de Eerste Kamer er ook maar een woord over gesproken
heeft, de uitvoeringsorganisaties zich niet zouden mogen zetten aan het voorbereidende
werk. Ik zeg dit maar even om het juiste evenwicht te krijgen.De minister heeft mij geantwoord hoe het opbouwen van de expertise wordt
gezien. Het is voor de fractie van het CDA echter geen kwantitatief probleem,
maar een kwalitatief probleem. Bij een ambtelijke dienst is het waarschijnlijk
iets moeilijker om kwaliteit aan te trekken dan bij een ZBO. Wil de minister
ook dit aspect erbij betrekken?Binnen de paar minuten spreektijd die ik heb, kan ik er niet uitvoerig
op ingaan, maar eerlijkheidshalve moet ik zeggen dat het antwoord van de minister
over verkoop met verlies de fractie van het CDA niet heeft bevredigd. Wij
houden de minister eraan dat de NMA de opdracht krijgt, de ontwikkelingen
zeer nauwkeurig in de gaten te houden en dat de minister, wanneer er echt
problemen ontstaan, niet zal aarzelen de nodige maatregelen te treffen.Ik kom bij de buitenlandse exterritoriale maatregelen. Ik had stuk 42
niet, maar ik lees nu op de tweede pagina van de brief dat de minister op
basis van wederkerigheid meer had kunnen doen om in internationaal verband
een aanvaardbare oplossing te vinden. Het probleem is reëel. De minister
spreekt in machtsverhoudingen van de muis die tegen de olifant opstaat. De
minister had echter, als de blokkeringsregeling niet mogelijk was, bepaalde
voorwaarden kunnen opnemen. Dit is niet gebeurd.Ik heb in eerste termijn ook gesproken over de afstemming tussen Brussel
en Den Haag bij kartelzaken. Er is naar mijn overtuiging sprake van een misverstand.
Ik heb bepaald niet beoogd dat er mogelijk wordt wat de minister vreest, namelijk
misbruik, doordat men zich achteraf nog aanmeldt. Nee, ik ga uit van de wet
zoals deze is aanvaard in de Tweede Kamer. Misschien had er een bepaling moeten
worden opgenomen, maar mijn vraag is nu of de minister een andere mogelijkheid
ziet om te bewerkstelligen dat een latere beslissing van de Europese Commissie
spoort met een eerdere in Nederland. Dan ontlopen wij het bezwaar dat de minister
noemt voor de tussentijd en voldoen wij toch aan een legitieme vraag uit het
bedrijfsleven.Ik heb tien minuten spreektijd opgegeven en daar moet ik mij dan ook aan
houden. De verleiding is echter groot om nu met de minister te discussiëren
over de dagbladpers. Dit doe ik niet. Ik heb in mijn betoog heel duidelijk
gezegd dat ik een boodschap wilde afgeven. Ik hoop dat de minister zich kan
voorstellen hoe de fractie van het CDA tegen deze zaak aankijkt. De fractie
van het CDA staat echter ook open voor argumenten. Ik vind dat de minister
te gemakkelijk het advies van het Bedrijfsfonds voor de pers terzijde schuift.
In de korte tijd die wij hadden om dit wetsvoorstel te behandelen, heb ik
alles maar één keer kunnen lezen. Ik heb mijn twijfels bij de
uiteenzetting van de minister. De Tweede Kamer zal er echter uitvoerig over
discussiëren en laat de minister ervan overtuigd zijn, dat dit voor de
CDA-fractie een zeer aangelegen punt is. Als wij beiden echt menen, dat de
overheid ervoor moet zorgen dat de pluriformiteit niet verder verschraalt,
zullen we er toch moeten uitkomen om daar de beste oplossing voor te vinden.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Ik dank de minister voor zijn beantwoording. De minister benadrukte,
dat de wet geen keuze inhoudt voor marktwerking – helemaal correct –
en dat hij de markt regelt waar de keuze voor marktwerking is gemaakt. Ik
heb ook uitdrukkelijk gezegd, dat deze wet een marktordening is en ik heb
de wet op een zakelijke manier benaderd. Er komt nog heel wat politieke discussie
op ons af over de vraag op welk terrein marktwerking toegepast moet worden.
Dat zal op allerlei terreinen gebeuren en de discussie daarover in de gezondheidszorg
staat in the picture. Ik heb deze ene lange zin van mij daartussen gevlochten,
omdat deze wet over de ordening van de markt gaat. Daarmee heb ik het standpunt
van onze fractie gepositioneerd ten opzichte van dat van de minister. De minister
kan namelijk niet ontkennen, dat hij een voorstander is van marktwerking en
wij nemen nogal eens een heel ander standpunt in. Ik hoor dan toch van de
minister te weinig over de nadelen van een te vrije concurrentie op de markt.
Ik ben nu blij, dat de minister heeft uitgesproken dat hij geen blind geloof
heeft in marktwerking. Ik vind het ook heel plezierig om te horen, dat hij
afstand neemt van het standpunt van Roel in 't Veld in de NRC en dat hij –
wat kort door de bocht geformuleerd – geen voorstander is van bijklussende
overheidsinstellingen. Dan komen wij misschien ietsje dichter bij elkaar en
blijven wij in ieder geval on speaking terms, want dat is ontzettend belangrijk.Voorzitter! Aan wie zal de minister de door mij gevraagde evaluatie opdragen?
Ik ben in ieder geval blij om te horen, dat het niet de NMA zal zijn omdat
het zo objectief mogelijk moet gebeuren. Dat is van groot belang, opdat niemand
later kan zeggen, dat je ook moet bekijken wie wat zegt. Ik hoor dat namelijk
nu al een beetje in de discussie over de dagbladpers.Voorzitter! Ik wil nog een enkele opmerking maken over de opsporing, tenlastelegging
en veroordeling in één hand. De minister is daar toch wat erg
gemakkelijk langs gegaan. Er is gekozen voor de bestuursrechtelijke handhaving
en dan kom je inderdaad op deze manier. In de memorie van antwoord worden
verschillende voorbeelden gegeven. Ik heb gezegd, dat een voorbeeld daarvan
is de Wet boete en maatregelen sociale zekerheid. Ik vind dat ook geen gelukkig
voorbeeld, want een van de nadelen van de bestuursrechtelijke handhaving is
nu juist, dat mensen zelf met gegevens aan moeten komen waar ze later op veroordeeld
kunnen worden. Dat is ook een punt van discussie geweest in deze Kamer bij
de aanvaarding van de Wet boete en maatregelen sociale zekerheid: de wet is
aangenomen door de meerderheid en wij hebben tegen gestemd. Dit was niet de
enige reden waarom we tegen gestemd hebben, maar bij een andere – fiscale –
wet heeft de Eerste Kamer dit niet aanvaard. Dat mensen zelf gegevens moeten
aandragen waarop ze veroordeeld kunnen worden terwijl niet zoals in het strafrecht
gezegd wordt, dat ze moeten oppassen met wat ze zeggen omdat het tegen hen
gebruikt kan worden, is een van de redenen waarom ik niet begrijp waarom gekozen
is voor die bestuursrechtelijke handhaving.Voorzitter! Dan kom ik toe aan enkele opmerkingen over de OEM's. De minister
wil geen onverantwoorde en harde toezeggingen doen en dus niet zeggen wanneer
sprake zal zijn van een afronding van de vier lijnen. Daarmee heeft hij zijn
standpunt aanvaardbaar verwoord. De minister zei tegelijk dat met tempo en
wijsheid zou worden gewerkt. Het een is weliswaar moeilijk verenigbaar met
het ander, maar beide zijn nodig. Er zal nog heel wat politieke discussie
volgen, maar vooral is belangrijk dat er op het punt van de afstemming helderheid
komt. Omstreeks de jaarwisseling zullen de algemene aanwijzingen komen.Ik heb een vraag gesteld over de verhouding tussen NMA en de andere toezichthouders.
Kunnen we daarop nog antwoord verwachten? Wel is iets gezegd met betrekking
tot de elektriciteitssector en de telecommunicatie. Ik vraag mij af of wij
moeten wachten op het MDW-project.De minister heeft toegezegd, dat de NMA zich actief zal opstellen ten
aanzien van allerlei zaken. Dat is ontzettend belangrijk, want daarmee valt
of staat de werking van deze wet in de praktijk. De wet is vriendelijk voor
consumenten en kleine ondernemers. Daarover kan geen misverstand bestaan.
In dit verband vraag ik mij wel af of de kwestie van de credit card sneller
opgelost zou zijn als er een NMA actief was geweest.De minister heeft uitgelegd hoe de procedure voor de detailhandel is.
Verder wees hij erop, dat principeafspraken waren gemaakt. Misschien zijn
die gemaakt in het overleg met het Bundeskartellamt. Heeft de minister nu
meer gezegd dan dat de afnameverplichting proportioneel moet
zijn? Dat is mij niet duidelijk. De minister zei nog geen duidelijkheid te
kunnen verschaffen en niet te kunnen zeggen wat een redelijk percentage is.
Echter, volgens hem zouden wel principeafspraken zijn gemaakt en daardoor
zou een oplossing gevonden kunnen worden. Ik vraag mij daarom wat die principeafspraken
inhouden.Voorzitter! Ook namens mij is in de commissie een vraag gesteld over de
benoeming van de directeur-generaal. In de beantwoording heeft de minister
gezegd ongelukkig te zijn met het bericht in de pers daarover en naar aanleiding
van het verschijnen van dat bericht, de Kamer te hebben ingelicht. Op welke
manier heeft de minister de Kamer ingelicht? Ik wist namelijk nergens van
af.De heer Staal (D66):Voorzitter! Er is inmiddels al veel gezegd en veel geschreven en de minister
is nu uitvoerig ingegaan op de vele vragen die alsnog zijn gesteld. Ik wil
daar nog even op reageren, maar allereerst dank ik de minister voor zijn uitgebreide
antwoord. Met hem, maar ook met anderen in dit huis, constateer ik dat een
belangrijk ordeningsrecht tot stand is gekomen. In deze Kamer is de Winkelsluitingswet
reeds gepasseerd en je mag dan ook zeggen dat het departement van EZ in deze
regeerperiode een paar mijlpalen heeft neergezet.Ik ben met de minister van mening dat men niet een blind vertrouwen in
het marktmechanisme mag hebben. Zoals de minister zegt, is marktwerking geen
doel op zichzelf. Het gaat om betere allocaties. Ook mijn constatering is
dat over het algemeen de ideologie overheerst. Dat geldt ook bij het onderwerp
privatisering.De minister zegt dat men na het aannemen van deze wet zich zal moeten
richten op de actieve uitvoering ervan en op voortgaande deregulering. Ik
roep in dit verband de bijeenkomst in herinnering die ooit is belegd door
een van de voorgangers van deze minister in een van de studio's in het Hilversumse.
Om de noodzaak van deregulering te benadrukken werden ettelijke karretjes
met stukken met regelgeving binnengereden. Alle aanwezigen hoopten toen dat
deze binnen een mum van tijd zouden zijn verdwenen. Ik weet niet of dit ook
is gebeurd, maar misschien kunnen wij bij gelegenheid van de behandeling van
de begroting, die, naar ik hoop, volgend jaar wel in dit huis plaatsvindt,
hierop terugkomen. Wellicht is het karretje dan helemaal verdwenen. Wat dat
betreft, gun ik de minister dan ook graag extra tijd.Wat de privatisering van nutsvoorzieningen en de uitvoering van de sociale
zekerheid betreft, deel ik heel veel van het optimisme niet. Dat was ook de
reden voor mijn bijdrage. Natuurlijk zullen er efficiencyvoordelen worden
behaald en gelukkig heeft de minister ook een aantal andere argumenten aangereikt,
maar mijn verzuchting had vooral te maken met de consument. Ik denk dat monopolies
van het ene naar het andere terrein verschuiven en zodanig monopolie blijven
dat je als consument soms toch blijft mopperen als je postzegels moet plakken,
het licht aandoet en telefoneert.De heer Loudon (VVD):Voorzitter! Ik heb met belangstelling naar de minister geluisterd. Hij
heeft in zijn algemene inleiding in eerste termijn zeer behartigenswaardige
woorden gesproken die ook door mijn voorgangers in tweede termijn kort zijn
herhaald en onderschreven. Ik wil dat ook doen. Ik ben het geheel met de minister
eens dat wij hier met een economische ordeningswet bezig zijn en niet met
een pleidooi voor meer markt of het primaat van de economie. Je moet inderdaad
met wijsheid kijken naar marktgerichtheid of de rol van de markt. Het is een
middel, nooit een doel en geen ideologie. Mijn fractie denkt er net zo over.
Waar wel marktwerking optreedt en waar de overheid een actieve rol speelt
op die markt, is het toch van het grootste belang dat wij kunnen uitgaan van
zoveel mogelijk gelijke condities. De wereld is niet perfect. Op dit gebied
zal die ook nooit perfect worden, zo vrees ik.De minister ging na zijn algemene inleiding als het ware vanzelf over
naar het onderzoek van de werkgroep Markt en overheid. Dat sloot natuurlijk
naadloos op elkaar aan. Ik heb er met belangstelling naar geluisterd. Ik heb
een opmerking in het bijzonder gehoord die mij aanspreekt en waarop ik mijn
vertrouwen zoveel mogelijk baseer. De minister zegt dat het gedachtegoed van
deze werkgroep Markt en overheid a tempo zal worden geconcretiseerd. Hij blijft
er redelijk vaag over wat "a tempo" is. Hij spreekt wel de intentie uit om
het a tempo te doen, maar het is niet duidelijk wat het resultaat daarvan
is. Ik heb er wel begrip voor. Zoals de minister zelf heeft gezegd, zouden
collega's wel eens voor vertragingen kunnen zorgen en komt daarna ook het
veld zelf. Uiteindelijk komt het er toch op neer dat er additionele regelgeving
nodig zal zijn. Die moet er zo snel mogelijk komen om de huidige situatie
niet onnodig lang te laten voortduren. Mijn angst is toch een beetje dat wij
met alle wegen die wij gaan volgen de perfectie proberen na te streven, waardoor
resultaten misschien wat langer op zich laten wachten dan wanneer wij niet
zo op die perfectie gericht zouden zijn.Ik heb een enkel woord over de positie van de Nederlandse mededingingsautoriteit.
Als ik de minister goed heb begrepen, zegt hij eigenlijk dat het al bijna
een ZBO is zoals hij ermee zal omgaan. Alles neigt ernaar dat men over drie
jaar wetgeving kan initiëren om ook officieel tot een ZBO te komen. Intussen
doet men er verstandig aan, de ruimte om van de ervaringen te leren en om
alles nog eens goed te beoordelen, te benutten. Voorzitter! Dit is een manier
om tegen de problematiek aan te kijken. Mijn fractie heeft hiertegen geen
onoverkomelijke bezwaren.Het argument om onderzoek, vervolging en berechting in één
hand te houden, wordt alleen maar verdedigd door erop te wijzen dat dit de
normale bestuursrechtelijke handhaving is en dat het altijd op deze wijze
wordt gedaan. Voorzitter! Ik maak de minister erop attent dat de Europese
ervaringen op dit gebied alles behalve positief of hoopgevend zijn. Dat is
ook geen wonder. Stelt u zich het volgende eens voor. Met veel publiciteit
wordt door de autoriteit een bezoek aan een instelling gebracht. Men komt
binnen, eist papieren op en gaat met kartonnen dozen vol met materiaal weer
weg. Als hieraan veel aandacht in de kranten wordt besteed, bestaat het gevaar
dat binnen de mededingingsautoriteit de stemming zal ontstaan: wij hebben
nu de eerste stap gezet, wij zullen de volgende stap – de vervolging –
en de daarop volgende stap – de veroordeling –
ook moeten zetten, want anders gaan wij misschien in de ogen van het publiek
wel af. Het is goed mogelijk dat men met veel fanfare begint, terwijl uiteindelijk
blijkt dat men er helemaal naast zit. Dergelijke situaties zijn bij DG IV
helaas wel voorgekomen.Minister Wijers:Dit kan ook bij een strafrechtelijke vervolging voorkomen. Dergelijke
argumenten zijn ook gehanteerd ten aanzien van strafrechtelijke exercities
van het openbaar ministerie. Wat is het verschil precies?De heer Loudon (VVD):Voorzitter! In dit geval is er veel minder sprake van een met zorgvuldigheid
omgeven juridische procesgang die ook nog redelijk openbaar is. Binnen de
autoriteit gebeurt zeer veel. Ik heb niet zo ontzaglijk veel vertrouwen in
Chinese muren. Ik denk dat de strafrechtelijke procedures meer garanties bieden.Dat minister ten aanzien van verkoop met verlies uitspraken heeft gedaan
die ons tot vreugde stemmen, kan ik helaas niet zeggen. Deze activiteit druist
tegen het rechtvaardigheidsgevoel in. De minister heeft ons verzekerd dat
de NMA de vinger aan de pols zal houden en niet zal niet aarzelen om maatregelen
te nemen – ik hoop dat ik mij goed uitdruk – wanneer de ontwikkelingen
op dit gebied daartoe aanleiding geven.De antwoorden van de minister inzake de incongruentie van de artikelen
6 en 24 ontgaan mij nog steeds. Ik heb begrepen dat het weinig zal voorkomen
dat overheidsbedrijven met kartelafspraken te maken hebben. Dit pleit naar
mijn mening nog sterker voor wetgeving. Ik begrijp niet waarom dit aanleiding
zal geven tot zeer veel nutteloze vrijstellingen.Voorzitter! Ik ga niet meer in op de dagbladen, want de minister is daar
zeer duidelijk over geweest. Dit onderwerp brengt mij echter op de inrichting
van de autoriteit. Toen de minister het had over de verticale afspraken van
dagbladen, zei hij dat je van mening kon verschillen over de vraag wat voor
marktaandeel de perscombinatie na de fusie precies had. Dat is precies een
van de zaken waarvan ik denk dat de autoriteit er op een veel breder front
mee te maken zal krijgen. Bij meer gecompliceerde bedrijven waar sprake is
van misbruik van een economische machtspositie, moet de minister er telkens
van uitgaan dat de autoriteit vaak een zeer ervaren bedrijf tegenover zich
zal vinden. Dat bedrijf zal proberen, de autoriteit uit te leggen hoe de markt
werkelijk in elkaar zit en dat het op het eerste oog wel lijkt alsof hij 60
of 70% heeft, terwijl dit, wanneer het goed wordt bekeken, eigenlijk maar
10 of 20% is. Daar kan tegenspel aan geleverd worden en als het bedrijf wel
degelijk goede argumenten heeft, moeten die ook gehonoreerd worden. Maar als
het valse argumenten zijn, betekent dit dat je goede kennis van de markt moet
hebben en ik heb er zo mijn twijfels over of een beperkt aantal mensen over
voldoende kennis van die markten kan beschikken.Mijnheer de voorzitter! Ik heb er alle begrip voor dat de minister haast
heeft gemaakt met de benoeming van de directeur-generaal, zoals ik ook in
mijn eerste termijn gezegd. Alleen had de manier waarop de minister dit heeft
gedaan, wat anders gekund. Wij zullen hier verder echter geen punt van maken.Het totale slagveld overziend, vind ik dit wetsvoorstel het magnum opus
van de minister. Het is zeker een groot en belangrijk werk; misschien is het
zo groot en zo omvangrijk dat het uiteindelijk niet helemaal zonder krassen
en bulten en diverse andere mankementjes kan worden afgeleverd. Alles overwegende,
aanvaardt mijn fractie die krassen, bulten en mankementen dan maar en zal
zij zich verder niet verzetten tegen aanvaarding van dit wetsvoorstel.De heer Zijlstra (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Ook van onze kant dank voor de antwoorden van
de minister. Ook ik wil graag beklemtonen dat de doelstelling van een wet
als deze een betere allocatie van productiefactoren moet zijn. Dat het debat
vaak te ideologisch getint is, is ook ons opgevallen, maar het gaat om het
nuchtere streven naar een betere allocatie van productiefactoren, dus van
kapitaal, arbeid en ondernemingsactiviteit.Ik ben de minister erkentelijk voor zijn toelichting op de doorlichting
en de transparantie. Transparantie is in die doorlichting impliciet begrepen
en zal intensief aan de orde komen. Dat is ook onze lijn en wij zijn het wat
dit betreft dus met elkaar eens.Ik kom op de hybride organisaties, de OEM's, van de werkgroep Markt en
overheid. Ik heb uitdrukkelijk niet gesproken over de uitzonderingen in publiek
belang die door de werkgroep worden aangegeven, zoals vliegvelden, werkplaatsen
in gevangenissen en kennisinfrastructuur. Het was interessant dat de minister
zei dat hij rekening hield met genuanceerde oplossingen. Hij zei zelfs dat
"wij" wellicht de uitzonderingen moesten gaan oprekken. Daar wil ik graag
wat meer over horen: hoe wil hij dat dan doen, in welke richting en waar wil
hij verder gaan dan de werkgroep Markt en overheid?Wij zijn het eens met de kritiek van de minister op In 't Veld. Het koesteren
van hybride organisaties, omdat het hybride organisaties zijn, is inderdaad
geen goede zaak. De minister zei dat de "captive" consument in feite ondernemersrisico
gaat dragen. Dat vond ik een trouvaille. Hij gaat dat inderdaad dragen, als
zo'n OEM zich gaat bezighouden met commerciële nevenactiviteiten. Een
tariefverhoging, die zou optreden bij zo'n hybride organisatie, omdat zij
zich bezighoudt met nevenactiviteiten, is inderdaad geen prettig idee. De
minister zegt eigenlijk: als het effect van activiteiten van zo'n monopolie
een tariefstijging is, is dat niet aanvaardbaar.De meest voorkomende situatie is die van de particuliere oligopolist die
binnen bepaalde grenzen de vrijheid heeft om zijn prijzen te wijzigen. In
de economische theorie is er dan geen oplossing die leidt tot een evenwichtssituatie,
die er bij volledige mededinging wel is. Hij kan zijn prijzen binnen bepaalde
grenzen vrij bepalen. Als daar dan ook nog een inelastische vraag bijkomt,
is het duidelijk dat het verschil tussen een tariefverhoging door een hybride
organisatie en door zo'n particuliere oligopolist helemaal niet zo fundamenteel
is als de minister wellicht wil doen voorkomen.Overigens ben ik het wel eens met de intentie van de minister. Tariefverhogingen
door nevenactiviteiten van hybride organisaties moeten zoveel mogelijk worden
vermeden, maar dat moet ook geen wet van Meden en Perzen worden.Nu wil ik het hebben over een geval van een hybride organisatie waar zo'n
tariefverhoging niet aan de orde is. Ik doe dat aan de hand van een voorbeeld
uit een sector die ik wat beter ken, namelijk de afvalsector. Wij hebben in
Nederland een grote Amerikaanse onderneming die nogal agressief bezig is op
de markt van afvalinzameling en afvalverwijdering. Tegenover die grote Amerikaanse
maatschappij staan vaak provinciale organisaties, waarvan de gemeenten aandeelhouder
zijn. Dat zijn organisaties die voor de gemeenten rechtstreeks of indirect
het inzamelen en verwerken van het afval tot taak hebben. Dat is een duidelijk
publieke taak.Nu bestaat er in Nederland vooral concurrentie om het bedrijfsafval, waarin
die grote Amerikaanse onderneming is gespecialiseerd. Als zo'n publieke provinciale
organisatie het bedrijfsafval ook kan ophalen en verwerken, heeft zij aanzienlijke
schaalvoordelen. Dan komt er een betere allocatie van productiefactoren. Dat
hoeft in het geheel niet met tariefstijgingen gepaard te gaan.Zo'n publiek-commerciële organisatie zou ontvlochten moeten worden,
als het recept van de werkgroep Markt en overheid zou worden toegepast, maar
het grote Amerikaanse concern kan het hele proces binnen de holding houden.
Wanneer de publieke organisatie opgesplitst zou moeten worden, wint het particuliere
concern de concurrentieslag. Dan gaat het de infrastructuur en de verwijdering
beheersen en kan het vervolgens de tarieven verhogen, omdat het een zeer sterke
positie krijgt.Is in zo'n geval het recept van de werkgroep Markt en overheid niet overkill?
Is dat wel redelijk? Is een eerlijke concurrentieverhouding er niet bij gebaat
dat je probeert in zo'n geval maatwerk te leveren? De realiteit is genuanceerder
dan het zwart-wit van de minister. Schaaleffecten spelen een rol; inelasticiteit
van de vraag speelt een rol; de marktvorm speelt een rol; een oligopolist
die grotendeels zelf zijn prijs kan vaststellen; dat alles speelt een belangrijke
rol.Ik vind ook dat de minister onvoldoende heeft gereageerd op mijn opmerkingen
over volledige mededinging. In de handboeken staat te lezen dat kartelbeleid
te vaak op de fictie van volledige mededinging is gebaseerd. In alle gevallen
waar wij nu mee te maken hebben, is er geen volledige mededinging en kan dus
ook geen evenwicht ontstaan. Dat leidt tot mogelijkheden van winst, die op
een oligopolistische manier kan worden behaald. Is in zo'n geval maatwerk,
afhankelijk van de situatie, niet beter? Is het niet verstandiger om uit te
gaan van financiële transparantie en van een volledige toepassing van
de Wet economische mededinging tegen de economische machtsposities? Is het
niet beter om vervolgens, als duidelijk is wat er met de Wet economische mededinging
kan worden bereikt naar bevind van zaken passende, ook politieke ordeningsmaatregelen
te treffen? En niet per se de ontvlechting van de minister als volgeling van
de werkgroep Markt en overheid door te voeren?Ik zie dat de minister lacht.Minister Wijers:De "ontvlechting van de minister" vond ik wel leuk.De heer Zijlstra (PvdA):Die wens ik de minister niet toe.Als de minister overigens collega's niet mee krijgt – die mogelijkheid
voorziet hij zelf toch ook? – zal hun verdediging wellicht niet alleen
een verdediging pro domo zijn maar een verdediging die goed kan worden onderbouwd,
theoretisch en ook praktisch; het laatste bijvoorbeeld aan de hand van de
situatie die ik zo-even schetste.Voorzitter! Ik ben hier wat dieper op ingegaan omdat ik het een belangrijk
onderwerp vind en ik echt de indruk heb dat de werkgroep en de minister op
dit punt wat doorschieten en te veel zwart-witte maatregelen willen treffen.Ik heb het een en ander gezegd over de Organisatiewet sociale verzekeringen,
die tegelijk met de Wet economische mededinging in het parlement is behandeld.
Ik heb er enig begrip voor dat de minister niet reageert; het ging tenslotte
om een collega-bewindsman, maar ik zou toch wel van hem willen weten of ook
hij het niet een slecht voorteken vindt dat twee wetsvoorstellen die zo duidelijk
tegen elkaar ingaan, tegelijkertijd worden behandeld.Voorzitter! Ik kom toe aan het monetaire beleid. Zoals viel te verwachten
zei de minister dat het hierbij gaat om heel verschillende beleidsterreinen,
die je eigenlijk niet met elkaar kunt vergelijken. Het is echter opmerkelijk
dat de complete onafhankelijkheid van de Europese centrale bank ook kenmerkend
is voor de kartelautoriteiten in de meeste landen van de Europese Unie. De
monetaire lijn van onafhankelijkheid wordt dus ook daar gevolgd.Waar het om gaat, is het volgende. In de discussie over de Europese centrale
bank moeten – althans in de Franse visie – naast het puur monetaire
beleid ook werkgelegenheidsbeleid en inflatiebeleid een rol spelen. Die visie
is niet geaccepteerd, maar zij is wel heel duidelijk vergelijkbaar met die
van de kartelautoriteit. Zij het min of meer afgedwongen bij nota van wijziging,
moeten ook bij het beleid van die autoriteit de politieke inmenging, de incorporatie
van sociaal beleid, volkshuisvesting, volksgezondheid, cultuur en milieu een
rol gaan spelen. Daar ligt dus de parallel met het dilemma bij de Europese
centrale bank, die ik meen te zien. Overigens, in de meeste landen in de Europese
Unie, die een onafhankelijke kartelautoriteit hebben of wensen, is dat zelfs
geen ZBO, zoals de minister ook zelf heel duidelijk zegt. Men gaat daar verder
dan een ZBO.Voorzitter: Korthals AltesDe heer Zijlstra (PvdA):Voorzitter! Ik heb er geen pleidooi voor willen houden om het onafhankelijke
systeem, dat bij de Europese centrale bank zal worden toegepast, onverdeeld
over te nemen. Het Franse systeem om meer aspecten erbij te betrekken, heeft
ook grote voordelen. Terecht kunnen naast de economische beweegredenen ook
al die andere motieven hun invloed hebben, maar het blijft wel wat vreemd.
Wij kunnen ermee leven, maar het is een opmerkelijke tegenstelling.Ik heb gevraagd naar de prioriteiten die de minister aan de mededingingsautoriteit
zal stellen. De minister heeft gezegd dat hij dat nauwlettend volgt. Ik had
graag een wat preciezer antwoord gehad, maar ik had eerlijk gezegd niet veel
meer verwacht dan wat de minister heeft gezegd. Belangrijk is dat de ernstigste
gevallen van oneerlijke concurrentie spoedig en effectief worden aangepakt.Ten slotte zeg ik toch nog iets over de directeur-generaal. Wij hebben
 begrip voor de noodzaak van spoed, maar het ging ons vooral
om dat voorbehoud. Als iemand van niveau – zoals de minister dat noemt –,
die aangezocht wordt, zo'n voorbehoud niet wil, dan is er inderdaad een probleem.
Mijn vraag is dan of hij zich daartegen verzet heeft. Het is een beetje een
gevaarlijke opmerking, maar als de minister zegt dat hij zich verzet tegen
het beantwoorden van die vraag, dan heb ik ook daar weer enig begrip voor.
Zegt de minister, na alles wat er gebeurd is, toch nog dat dit de beste weg
was? Als fractie van de PvdA blijven wij hier grote moeite mee hebben. Wij
hebben zelfs gedacht aan het indienen van een motie. Dat hebben wij niet gedaan
omdat het ons toch wat te zwaar leek. Onze conclusie blijft dat het zo niet
weer moet gebeuren. Er moet een andere oplossing gevonden kunnen worden.Voorzitter! Het zal duidelijk zijn dat de PvdA-fractie dit wetsvoorstel
in zijn geheel een goed wetsvoorstel vindt en dat zij voor dit wetsvoorstel
zal stemmen.De heer Van den Berg (SGP):Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister hartelijk voor de wijze waarop
hij op de vragen is ingegaan. Het is inmiddels duidelijk geworden dat wij
na onze ideologische hoogstandjes weer met beide benen op de grond staan.
Wij zien de markt weer heel gewoon en heel praktisch als een betere allocatiemogelijkheid.
Je vraagt je overigens wel af wie de oorzaak kan zijn van al dat gefilosofeer
over die marktideologie. Hoe komt zoiets in de wereld? De minister hoeft die
vraag niet te beantwoorden. Ik stel die vraag op dit moment aan mijzelf. Het
gaat nu heel gewoon om een economische ordeningswet. Wij wisten dat, maar
toch lieten wij ons gaan met een heleboel beschouwingen. Ik vind overigens
dat dit ook z'n waarde heeft.Wij zijn heel positief over de extra aandacht die straks in de voorlichting
zal worden gegeven aan het kleinbedrijf. Dat stellen wij zeer op prijs.Voorzitter! In een eerdere instantie had ik al gezegd dat wij voor het
wetsvoorstel zijn.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Voorzitter! In mijn ijver om mij binnen de tien minuten te houden, ben
ik vergeten om tegen de minister te zeggen dat ook onze fractie het wetsvoorstel
zal steunen.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Voorzitter! Nu kan ik natuurlijk niet achterblijven. Wij steunen dit wetsvoorstel.De heer Loudon (VVD):Mijnheer de voorzitter! Ik had in tweede termijn wel gezegd hoe mijn fractie
zou reageren, maar bij nader inzien heb ik mij daarbij enigszins te onderkoeld
uitgelaten. Ik had willen zeggen dat mijn fractie, ondanks enkele manco's,
het wetsvoorstel gaarne zal steunen.De voorzitter:Ik neem aan dat de minister nu onmiddellijk wil reageren.Minister Wijers:Precies, voorzitter. Ik had tegen de heer Loudon willen zeggen dat een
butsje of een schrammetje toch geen reden kan zijn om zich te verzetten tegen
een nieuwe fiets die wordt aangeboden. Ik vond dat al zo onderkoeld. Ik ben
blij dat hij het op deze manier formuleert. Het had mij verdriet als het zo
onderkoeld was gebleven. Nu de ene na de andere afgevaardigde heeft gezegd
dat zij het wetsvoorstel zullen ondersteunen, kan ik mij natuurlijk gemakkelijk
van de beantwoording afmaken, maar ik zal mij extra inzetten om te proberen
om een aantal van die bulten terug te brengen tot een perceptie van een bult.
Ik zal het ook kort houden.Wat de detailhandelssamenwerking betreft kan ik mevrouw Van Leeuwen zeggen
dat er in het spel met de sector goed naar elkaar is geluisterd, waarbij argumenten
zijn gewogen. Getracht is om na te gaan wat argumenten voor de status quo
waren die niet overeind bleven, en wat de échte argumenten waren. In
het proces, gericht op de behandeling van de wet in de Tweede Kamer, past
het om op een gegeven moment te zeggen: ik heb goed geluisterd en weet wat
de goede argumenten zijn; ik zal con amore toezeggingen doen. Voorzitter!
Dat heb ik uiteindelijk ook met overtuiging gedaan. Het is nu een kwestie
van detailleren. Over de principes die te maken hebben met proportionaliteit
en tijdelijkheid bestaat overeenstemming en wij trachten onze inspiratie te
vinden in het Duitse voorbeeld. Wij praten met de sector en komen er wel uit.
Zoals al is gezegd, volgt er voor de zomer nog een brief.Mevrouw Van Leeuwen kan ik met betrekking tot de ZBO-status zeggen dat
ik het begrip "ambtelijke dienst" beter niet had kunnen gebruiken. Dit begrip
suggereert iets wat er nu niet zal komen. Het gaat immers niet om een willekeurige
ambtelijke dienst maar om een organisatie die op het continuüm van een
klassieke ambtelijke dienst en een ZBO al vér op weg is om een ZBO
te worden. Dat kan ik met argumenten onderbouwen. Daarnaast zijn er bepaalde
zaken, zoals de individuele aanwijzingsbevoegdheid, die zich niet met de ZBO-status
verhouden. Dat geldt ook voor de betrokkenheid van de minister bij de organisatie.
Op een gegeven moment zullen de condities aanwezig moeten zijn om die betrokkenheid
eruit te halen. Wat de wetgevingstechniek betreft is het dan zo moeilijk niet
om er een ZBO van te maken. Ik zeg toe dat, als de evaluatie er is, die techniek
geen argument zal zijn om er vervolgens maar heel lang over te doen.Het spijt mij dat ik niet iedereen heb kunnen overtuigen waar het gaat
om het verkopen beneden de inkoopprijs. Ik zeg toe dat wij hiermee actief
bezig zullen zijn. Mocht het uit de hand lopen, hetgeen ik niet verwacht,
dan zullen wij zeker toeslaan.Waar het gaat om de extraterritorialiteitsproblemen leert de praktijk
van de afgelopen tijd dat, welke afspraken er ook worden gemaakt, men zich
er met nationale wetgeving niet tegen kan verzetten wanneer, zeer verwerpelijk,
een grote staat zich meent te moeten veroorloven om wetgeving als AMATO in
te stellen. Dan ontkom je er niet aan en zul je ook zien dat een onderneming
die in een bepaald land activiteiten ontwikkelt, zich eraan houdt omdat zij
anders niet verder kan.Ingaand op de kwestie van de beslissingen die in Brussel worden genomen,
wijs ik erop dat de termijn van acht maanden voor de nationale autoriteit
geldt. Is er niets beslist in Brussel, dan gebeurt er ook niets en kan er
verder worden overlegd. Overigens kan dan wel een belanghebbende partij in
Nederland beroep aantekenen tegen het uitblijven van een beslissing. Ik sluit
 niet uit dat er dan tóch een beslissing genomen moet
worden.Wij hebben, sprekend over de pers, goed naar elkaar geluisterd. De minister
luistert nog steeds naar de argumenten die op dit terrein worden gehanteerd,
ook naar de politieke argumenten. In overleg met staatssecretaris Nuis zal
ik uiteindelijk een beslissing moeten nemen en vervolgens spreekt de Kamer
daarover een oordeel uit.Mevrouw Schoondergang en de heer Loudon zijn niet overtuigd door mijn
argumenten met betrekking tot de strafrechtshandhaving. Nogmaals, ik heb de
algemene principes geformuleerd die wij gebruiken. Wanneer het anders kan,
is er een sterke voorkeur om het ook anders te doen, zulks gelet op de zware
belasting van het justitiële apparaat. In praktisch alle andere landen
geldt een dergelijk systeem ook en dus is dit niet een typisch Nederlandse
trouvaille. Ik ben ervan overtuigd dat wij dit op een zorgvuldige manier kunnen
doen, met beroep bij een rechter in twee termijnen. Er zijn dus allerlei condities
voor zorgvuldigheid aanwezig.Voorzitter! Mevrouw Schoondergang kan ik zeggen dat in verband met de
relaties tussen de toezichthouders een werkgroep van de MDW doende is. In
de eerste fase wordt er in juni gerapporteerd aan de ministeriële commissie,
de zaak wordt dus niet op de lange baan geschoven. Die commissie beslist dan
over het doorgaan van de tweede fase, dus over de set van oplossingen. En
het geheel moet in het najaar klaar zijn, dus ook dit schuiven wij niet op
de lange baan, want er zijn goede tijdslimieten bepaald.Mevrouw Schoondergang vroeg ook nog of het werken met de creditcard sneller
gaat als de nieuwe wet in werking is. Absoluut, en wel om twee redenen. In
de eerste plaats hoeft de directeur-generaal bij minder dossiers rekening
te houden met overleg met andere departementen, bijvoorbeeld met Financiën;
in de tweede plaats hoef ik niet voor iedere beschikking eerst advies te vragen
aan de Commissie economische mededinging. Dat zijn twee stappen die geschrapt
worden, wat tijdwinst betekent.De heer Staal had in eerste instantie nog een opmerking over de privatisering
van monopolies gemaakt die ik niet zo goed had begrepen. Wel, als voorbeeld
kan ik de discussie in het kader van de Elektriciteitswet noemen. Ik ben een
groot tegenstander van het privatiseren van monopolide situaties. Er zijn
lagere overheden die denken dat zij de monopolie-rents nog zouden kunnen verzekeren
door het verkopen van bedrijven aan private investeerders. Ik verzet mij daar
met hand en tand tegen, omdat ik een privaat monopolie het slechtste vind
wat je je kunt voorstellen. Dan heb ik veel liever een publiek monopolie,
met alle controlemechanismen die daarbij behoren. Deze gedachtegang is ook
terug te vinden in de nieuwe Elektriciteitswet.Tot de heer Loudon moet ik zeggen dat ik inderdaad niet zo precies ben
geweest over het hele traject van de commissie-Cohen, maar ik heb wel toegezegd
dat twee van de stappen, namelijk de inventarisatie en het bekijken of wij
een eerste set van beleidsregels kunnen formuleren, nog omstreeks de jaarwisseling
hun beslag moeten krijgen. Ik moet er alleen natuurlijk nog wel politieke
overeenstemming over bereiken. Daarbij gaat mijn resultaatverplichting over
in een inspanningsverplichting, want daarbij ben ik te veel afhankelijk van
andere processen om garanties te kunnen geven. Maar het is natuurlijk mijn
inzet om het traject-Cohen op hoofdzaken zoveel mogelijk af te maken. Op die
inspanningsverplichting kan men mij afrekenen.Verder denk ik dat de heer Loudon en ik een verschil van mening houden
over de waardering van een strafrechtelijke aanpak versus een publiekrechtelijke
aanpak van dit proces. Ik wijs hem er nogmaals op dat in veel andere landen
een publiekrechtelijke aanpak gekozen is, dus ik hoop dat ik hem ervan kan
overtuigen dat dit systeem ook z'n voordelen heeft, ook gelet op de verdere
belasting van de rechterlijke macht.Ik ben het volstrekt eens met wat de heer Loudon heeft gezegd over de
relevante marktdefinitie als het gaat om het toepassen van het mededingingsbeleid.
Het is overigens niet iets nieuws, dus laten wij niet de indruk wekken dat
het mededingingsbeleid in dit land van nul af begint. Onder staatssecretaris
Van Rooijen was er al een begin gemaakt met de intensivering van het mededingingsbeleid
en ik heb het zelf nog verder geïntensiveerd. Er zijn ook mijn bureau
in de afgelopen bijna drie jaar nogal wat dossiers gepasseerd en daarbij hebben
vaak dit soort vraagstukken een rol gespeeld. Een deel van de oplossing van
het probleem wordt inderdaad gevormd door de definiëring van de relevante
markt. Nu heb ik al een aantal mensen die heel goed zijn op dat gebied, die
er zes weken na het begin van een proces ontzettend veel van afweten. Natuurlijk
is het handig om te kunnen terugvallen op bepaalde ervaringen en daarom is
een deel van mijn medewerkers van de directie Marktwerking meegegaan naar
de mededingingsautoriteit. Verder proberen wij zoveel mogelijk mensen van
kwaliteit aan te trekken, mensen die weten waarover zij het hebben en die
getraind worden door stage te lopen bij andere mededingingsautoriteiten. En
dan nog zal het gevecht veelal gaan over het definiëren van de relevante
markt. De industrie probeert mijn medewerkers uit te leggen dat zij er niets
van begrepen hebben en dat de markt er heel anders uitziet. Dat gevecht zullen
zij moeten aangaan en zij zullen hun standpunten met argumenten moeten onderbouwen.
Uiteindelijk zal de directeur-generaal moeten beslissen over de beschikking
en als die zijn huiswerk niet erg goed gedaan heeft, zal de rechter het uiteindelijk
afkeuren. En zo behoort het ook.Ik heb de heer Zijlstra een buitengewoon slecht antwoord gegeven –
ik geef mij zelf maar eens een rapportcijfer – dat hij dan ook niet
overtuigend vond. Het ging over de vrijstellingen en de ontheffingsmogelijkheden
voor bedrijven vanuit het publieke belang. Het was zo slecht, omdat het antwoord
ten dele niet goed was. De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik het ooit
goed in mijn hoofd had, maar dat de disk bij mij blijkbaar "full" was geraakt
en dat ik het niet scherp meer had. Laat ik proberen duidelijk te zijn en
zo de krassen van deze wet te halen.Inderdaad zijn er zeer veel kartelafspraken van bedrijven die zijn belast
met een taak van algemeen belang. Vandaar het pleidooi voor een vrijstelling,
want anders was er zeer veel papierwerk nodig, zoals afspraken in de afvalsector
en energiedistributie. Alleen als afspraken nodig zijn voor het algemeen belang,
is er dus een taak. Dit betekent ook geen vrijbrief voor ongebreidelde
kartelvorming. Bij de meeste kan het gedrag dus gewoon uit hoofde van de mededingingsregels
worden bekeken. Daarom dus de vrijstelling. Er zijn zeer veel kartelafspraken
op grond van taken van algemeen belang, ook met goede argumenten. Als je die
allemaal individueel had willen bekijken, was dat, zoals gezegd, heel veel
papierwerk geweest.In verband met misbruik van de economische machtspositie is er ook gekozen
voor de ontheffingsmogelijkheid, omdat het relatief weinig voorkomt. Daarbij
geldt het argument van administratieve belasting veel minder. Daarbij wordt
door de NMA een scherp vinger-aan-de-pols-beleid voorgestaan. Immers, mede
gelet op markt en overheid, wordt daaraan een zware misbruikpositie toegekend.
Dit was het goede antwoord in eerste termijn geweest. Ik hoop de heer Zijlstra
nu iets meer overtuigd te hebben.Ik heb mij blijkbaar bovendien niet goed uitgedrukt over het oprekken
van de vier uitzonderingen, waarover de heer Zijlstra heeft gesproken. Ik
meen gezegd te hebben dat er een poging wordt gedaan om de vier uitzonderingscondities
in de komende discussies zoveel mogelijk op te rekken. Dat is bepaald niet
mijn intentie.Bovendien heeft de heer Zijlstra gesproken over captives versus private
oligopolies. Ik deel overigens niet zijn beoordeling van het economisch leven
waarin in feite ontzettend veel private oligopolies in staat zijn om prijzen
te bepalen. Voorzover dat wel het geval is, vormt dat een van de redenen om
deze wet te introduceren. Ik ga namelijk proberen om dat zoveel mogelijk te
voorkomen. Als het gaat zoals de heer Zijlstra aangeeft, is er blijkbaar iets
met de mededinging aan de hand. Ik ben het overigens volstrekt met de heer
Zijlstra eens, als hij zegt dat volledige mededinging praktisch nergens bestaat
en dat je je moet afvragen of dat nastrevenswaardig is. Het gaat om workable
competition, zoals mevrouw Van Leeuwen het uitdrukt. Daarvan moet dus op de
meeste markten sprake zijn. Dat zijn geen private oligopolies, waarbij het
zo ver gaat als de heer Zijlstra heeft geschetst. Het gaat om markten waarop
weliswaar sprake kan zijn van een zekere concentratiegraad, maar niet zodanig
dat men onderling via welk gedrag dan ook de prijzen kan afstemmen. Er is
wat mij betreft dus verschil tussen private oligopolies die de prijzen toch
min of meer kunnen bepalen en workable competition.De heer Zijlstra (PvdA):De minister gaat nu wat gemakkelijk heen om mogelijkheden tot winst maken
door vrijheid om prijzen vast te stellen. Het zijn niet alleen oligopolies
en monopolies, maar het gaat bijvoorbeeld ook om monopolistische concurrentie,
zoals ik in eerste termijn heb gezegd. Ook bij monopolistische concurrentie
bestaat de mogelijkheid van winst nemen en dus van kruissubsidiëren door
particuliere ondernemingen. De argumentatie geldt dus ook voor het hele grijze
veld ertussen. Ik noem als voorbeeld het postbedrijf met koeriersdiensten:
oligopolie of monopolistische concurrentie. Ik denk ook aan het vervoer, de
ziekenhuizen in de sector volksgezondheid en de drinkwatervoorziening; het
is te veel om op te noemen.Minister Wijers:Ik ben het met de heer Zijlstra eens, dat het in de praktijk van het mededingingsbeleid
altijd om maatwerk gaat. Wij hebben evenwel een verschil van inschatting van
de toegevoegde waarde van het separeren en creëren van transparantie
uit hoofde van "Cohen". Ik neem even zijn eigen voorbeeld. Dat is het interessante
voorbeeld van de afvalverwerking. Hij schetst de situatie van één
grote private partij, al dan niet buitenlands – het laatste is niet
zo relevant – en een aantal partijen met een lokale of provinciale positie.
Die partijen komen met elkaar in concurrentie. Hij zegt: het kan voor de markt
juist heel nuttig zijn als vanuit marktwerkingsfilosofieën die partijen
juist wél kunnen toetreden en in concurrentie kunnen treden met die
grote dominante partij. Dit voorbeeld roept bij mij wel een aantal vragen
op.De eerste vraag is hoe het komt dat er maar één –
en blijkbaar ook nog dominante – private partij is. Welke schaalvoordelen
realiseert die partij? Hoe komt het dat hij wél heeft kunnen toetreden
en andere partijen niet? Heeft dat te maken met zijn gedrag? Heeft het met
timingseffecten te maken? Als hij een schaalvoordeel heeft gerealiseerd door
de timing waarmee hij op de markt is gekomen, is er heel veel voor te zeggen
dat er uit de collectieve sector, de overheidssector, dus de publieke taakverlening,
toetreders op die markt komen. Dan zullen ze echter toch een schaal moeten
bereiken die op z'n minst voldoende countervailing power geeft tegenover die
private partij. Hoe kan dat het beste? En hoe voorkom je vervolgens dat die
partijen via kruissubsidiëring de belastingbetaler of de betaler van
lokale tarieven laten betalen voor hun risico's? Dat zijn allemaal vragen
die beantwoord moeten worden. Dan is transparantie, scheiding van de activiteit
ten opzichte van andere activiteiten, zeer wenselijk. Het blijft altijd zo
dat zelfs die dominante private partij – de heer Zijlstra noemt het
een oligopolie – zal moeten bekijken wat de risico's zijn van het kruissubsidiëren
van zijn ene activiteit en zijn andere. Hij zit in een andere situatie dan
de publieke partij, die in die zin nauwelijks ondernemersrisico draagt. De
publieke partij heeft alleen maar een politiek risico, zou je kunnen zeggen,
in die zin dat zij iets met de tarieven moet doen.De heer Zijlstra (PvdA):Het gaat om een groot Amerikaans bedrijf met een enorme financiële
reserve. Velen in de sector van de afvalinzameling en -verwijdering zien dit
als een typisch voorbeeld van het veroveren van markten om daarna een monopolie-
of oligopoliepositie te kunnen vestigen. Daar gaat het om. Ik ben er blij
om dat de minister het ermee eens is dat de financiële transparantie
er moet komen. Afhankelijk van de situatie, bijvoorbeeld als een zeer machtig
internationaal conglomeraat probeert een markt voorgoed te veroveren, pleit
ik ervoor dat er door maatwerk ook voor de publieke sector een mogelijkheid
wordt geboden om daar in eerlijke concurrentie, met een betere allocatie van
productiefactoren, tegen op te komen en zo'n partij niet te dwingen om zich
op te splitsen.Minister Wijers:Ik voeg er één ding aan toe. Als die partij zich een dominante
positie verwerft en vervolgens misbruik maakt van de economische machtspositie
en andere partijen uit de markt dringt, dan wil ik daartegen kunnen optreden,
ook met enige kracht. Daar kan de nieuwe wet in helpen.Ik heb de indruk dat de heer Zijlstra en ik een verschil van mening hebben
over de mate waarin in het buitenland de kartelautoriteiten onafhankelijk
zijn. Ik heb de indruk dat de NMA die nu wordt gepositioneerd, een veel hogere
graad van onafhankelijkheid heeft dan in veel andere landen. Mijn studie van
de situatie is dat de politieke interferentie met de kartelautoriteiten in
het algemeen groter is dan bij de NMA die nu is gepositioneerd. Wat nu wordt
neergezet, gaat in Europa heel ver in zijn onafhankelijkheid ten opzichte
van de politiek en zeker in zijn transparantie ten aanzien van de mate waarin
de politiek interfereert met de kartelautoriteit in andere landen.Ik maak nog een opmerking over de benoeming van de directeur-generaal.
Was dit de beste weg? Gegeven de omstandigheden, ben ik van mening dat ik
niet anders kon handelen. Ik zeg er tegelijkertijd bij dat het niet een principe
moet zijn dat er benoemingen moeten kunnen plaatsvinden voordat een wet haar
volledige behandeling heeft doorlopen. Dat geef ik de heer Zijlstra en andere
geachte afgevaardigden graag toe. Er moeten zwaarwegende argumenten van kwaliteit
van implementatie gelden, wil je dat kunnen verantwoorden. Ik hoop in deze
periode en eventueel in een volgende periode waarvoor ik word gevraagd, niet
nog eens zo'n situatie mee te maken. Ik hoop dat wij elkaar hierin kunnen
vinden.Mevrouw Schoondergang-Horikx (GroenLinks):Ik heb u hierover de concrete vraag gesteld hoe u de Kamer ingelicht hebt.
Aan wie hebt u de brief gestuurd?Minister Wijers:Op het moment dat de publiciteit mij overviel, heb ik geprobeerd een aantal
leden van de Kamer te informeren. Ik wilde een overvalsituatie voorkomen.
Als ik "de Kamer" heb gezegd, heb ik een onzorgvuldige formulering gekozen.
Dan had ik ook formeel de Kamer moeten inlichten, maar daar kan ik geen aanspraak
op maken. Formeel heb ik de Kamer niet geïnformeerd.De beraadslaging wordt gesloten.Het wetsvoorstel wordt zonder stemming aangenomen.De voorzitter:Ik deel aan de Kamer mede, dat het beraad van de vaste Kamercommissies
belast met zaken de JBZ-raad rakende, heeft geleid tot het advies de overgelegde
ontwerpbesluiten met een het Koninkrijk bindend karakter niet te onderwerpen
aan uitdrukkelijke instemming. Ik stel aan de Kamer voor, dit advies te volgen.Daartoe wordt besloten.De voorzitter:De betrokken bewindslieden zal ik omtrent dit besluit van de Kamer berichten.Sluiting 19.47 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19961997-1403-1445.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl