Behandeling van het wetsvoorstel Verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepaling inzake de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester (28509)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2004-2005, pag. 859-879

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-04-2005

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

nr. 21, pagina 859-879

22-03-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28509Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging en aanvulling van een aantal bepalingen in het Wetboek van Strafvordering met betrekking tot de betekening van gerechtelijke mededelingen in strafzaken (29805)Pagina 859-859
Voortzetting van het debat over de ruimtelijk-economische ontwikkeling in Nederland, over de motie-Meindertsma c.s. over het beschikbaar stellen van de kennis over EU-beleid (XXI-A), de motie-Meindertsma c.s. over het aangeven van participatiemogelijkheden voor burgers en ngo's (XXI-B) en de motie-Lemstra c.s. over langetermijninvesteringsstrategieën inzake grote nationale investeringen (XXI-C)Pagina 879-915
Behandeling van het wetsvoorstel Aanvulling van het inkomen van ouderen met een bescheiden inkomen en aanpassing berekening vakantie-uitkering voor uitkeringsgerechtigden (Wet inkomensaanvulling 2005) (30005)Pagina 926-926
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepaling inzake de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester (28509)Pagina 926-939
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepaling inzake de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester (28509)Pagina 915-926
Presentie en opening (dinsdag 22 maart 2005)Pagina 859-859
Behandeling van het wetsvoorstel Verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepaling inzake de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester (28509)Pagina 859-879

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 110 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Verandering
in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepaling inzake de benoeming
van de commissaris van de Koning en de burgemeester (28509).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Thijn (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Het is wel erg vroeg om te beginnen met een theatervoorstelling,
maar ik doe het toch. In Amsterdam speelt bij de Theatercompagnie een stuk
getiteld Gilgamesh. Gilgamesh speelt in Mesopotamië, het huidige Irak,
3000 jaar voor Christus, en gaat over een koning die wanhopig op zoek is naar
onsterflijkheid. Die vindt hij natuurlijk niet. Na drie uur prachtig en spectaculair
toneel valt het doek. De koning is dood. Dat is een onomkeerbaar proces. Het
is het oudste verhaal in de literatuur. En de oudste les.Minister De Graaf streeft – zo zegt hij bij herhaling – naar
een onomkeerbaar proces. Hij vecht zich bijkans dood voor de gekozen burgemeester,
die volgens het regeerakkoord nog in deze periode tot leven moet komen. Lukt
dat niet in één keer, omdat er in een aantal gemeenten te grote
uitvoeringsproblemen bestaan, dan maar gefaseerd, maar wel als onomkeerbaar
proces, zodat er geen terugweg meer mogelijk is en volgende kabinetten –
uit oogpunt van rechtsgelijkheid en bestuurlijke symmetrie – op die
weg moeten doorgaan. In feite beslissen wij, of liever gezegd de Tweede Kamer
in eerste instantie, ook over toekomstige regeerakkoorden.Ik zeg bewust de Tweede Kamer. Daar speelt natuurlijk in principe het
inhoudelijke debat. Het gaat over de wenselijkheid van een gekozen burgemeester.
Over de verschillende modaliteiten. Over de vraag of de burgemeester door
de kiezer of door de gemeenteraad gekozen moet worden. Over een fasering,
ja of nee, en in welke mate. Over de inpassing in de dualisering. Over de
verhouding met de gemeenteraad, nog altijd het hoogste orgaan. Over de positie
van toekomstige wethouders. Over de wijze van verkiezing. Over wat te doen
bij conflicten.Over dat soort vragen spreken wij als Eerste Kamer nu niet. Wij spreken,
in tweede lezing, over de vraag of het thans verantwoord is om tot deconstitutionalisering
over te gaan, dat wil zeggen de Kroonbenoeming uit de Grondwet te schrappen
en het oordeel over de wijze van aanstelling aan de gewone wetgever over te
laten. Op zich heeft mijn fractie daarmee geen probleem. Ook wij zijn van
mening dat de benoemde burgemeester niet meer van deze tijd is. Bovendien
is de realiteit dat door een reeks van stappen de Kroonbenoeming in betekenis
sterk is uitgehold. Daar hebben wij als PvdA-fractie ook onze steentjes
toe bijgedragen: de verantwoordingsplicht van de burgemeester aan de raad
in de jaren zeventig; de instelling van vertrouwenscommissies in de jaren
tachtig; de ongeschreven regel dat ook een burgemeester het vertrouwen dient
te bezitten van de raad of anders moet aftreden in de jaren negentig; de introductie
van een recht van aanbeveling in 2000. In feite is het nu zo dat geen burgemeester
tegen de wil van de raad nog benoemd kan worden. Het is min of meer regel
geworden dat de voorkeur van gemeenteraden wordt gevolgd. Een verheugende
ontwikkeling waaraan ook achtereenvolgende bewindslieden van de PvdA van harte
hebben meegewerkt. Deze stappen zijn terug te vinden in het rapport "De burgemeester
ontketend", waar de minister veelvuldig naar verwijst en dat mede mijn naam
draagt.Het lag dan ook geheel in deze lijn dat mijn fractie in eerste lezing
heeft gestemd voor het voorstel, de Kroonbenoeming uit de Grondwet te verwijderen.
Maar sinds de eerste lezing en de indiening van het huidige voorstel in tweede
lezing zijn de omstandigheden ingrijpend veranderd. En die omstandigheden
moeten worden meegewogen. Van mijn oude leermeester, prof. mr. Van der Hoeven –
hij is in Haagse kringen welbekend als prominent lid van de Raad van State –
heb ik ooit geleerd dat een grondwetsherziening nooit een steriel proces kan
zijn dat zich in het luchtledige afspeelt. Een grondwetsherziening, zo schreef
hij, wordt per definitie medebepaald door wat hij de "ambiance" noemde, de
politieke omgevingsfactoren op dat moment en vooral ook door de vraag of er
een breed maatschappelijk draagvlak voor is. Dat geldt ook nu. Een tweede
lezing kan nooit een automatisme zijn. Dat gold bijvoorbeeld ook voor de fractie
van de VVD. Hoewel wij nu nog naar de argumenten van deze fractie moeten raden –
de VVD-fractie heeft niet deelgenomen aan de schriftelijke voorbereiding van
dit wetsontwerp – zei de toenmalige woordvoerder ten tijde van de eerste
lezing (de heer Luijten) dat een stem vóór niet zou betekenen
dat men ook in tweede lezing vóór zou stemmen. Letterlijk zei
hij: "de VVD zal in de tweede ronde tegen deconstitutionalisering stemmen,
indien dit de mogelijkheid opent voor een door de gemeenteraad gekozen burgemeester."Ons probleem met de tweede lezing is in zekere zin omgekeerd. Inmiddels –
en dat is een ingrijpende verandering van de "ambiance" – is de mogelijkheid
die altijd onze voorkeur had bij voorbaat uitgesloten. Van een reële
keuze door de wetgever uit verschillende modaliteiten is geen sprake meer.
Terwijl de deconstitutionalisering destijds beoogde om de toekomstige keuze
aan de wetgever over te laten, is dat debat bij voorbaat, als gevolg van het
regeerakkoord, in de kiem gesmoord. Van alle smaken is er nog maar één
smaak aan de orde, namelijk de smaak van deze minister. Dat is knap werk,
dat wel, en dat meen ik, maar de vraag is of de Eerste Kamer met zo'n dichtgeschroeide
procedure, die haaks staat op de oorspronkelijke bedoeling van de wet, kan
leven, zeker als die de bedoeling heeft om ook volgende kabinetten voor voldongen
feiten te plaatsen.Misschien dat wij dat zouden moeten doen; misschien dat wij het debat
aan de overzijde – al of niet in goed vertrouwen – zouden moeten
afwachten. Het is overigens hoogst ongelukkig dat deze debatten zo dicht op
elkaar plaatsvinden, maar dat komt mede omdat het voorstel in tweede lezing
ons pas zo laat, in november vorig jaar, heeft bereikt, overigens buiten de
schuld van de minister. Erger was dat het voorstel staatsrechtelijk gezien
hoogst controversieel was, vanwege strijdigheid, naar onze mening, met artikel
137, lid 4 van de Grondwet. Mijn collega Jurgens heeft daarover een uiterst
belangwekkend principieel debat aangespannen dat wij nipt hebben verloren.
Wij hebben ons toen neergelegd bij de grondwetsinterpretatie van de meerderheid
en zagen ervan af, een verdere behandeling tegen te houden, wat heel goed
zou hebben gekund.Nee, de problemen die wij met dit wetsontwerp hebben, zijn van procedureel-inhoudelijke
aard en hebben alles te maken met zorgvuldigheid, consistentie en uitvoerbaarheid
van het ingezette wetgevingsproces. Dat is de kerntaak van de Eerste Kamer.
Het zijn problemen die gelden ongeacht de uitkomst van het inhoudelijke debat
aan de overzijde. Zij zijn omstandig in de schriftelijke behandeling aan de
orde gekomen. Het gaat ons om een drietal problemen, aannemende dat wij hier niet ingaan
op de verschillende modaliteiten van de gekozen burgemeester, hooguit op het
feit dat er in het geheel geen modaliteiten aan de orde komen. Ik zal die
drie achtereenvolgens behandelen. Punt één is de vraag of de
minister, omdat hij met alle macht geprobeerd heeft, de gekozen burgemeester
binnen het huidige grondwetsregime te persen – nog even afgezien van
de deconstitutionalisering – geen spanning heeft opgeroepen met name
op het punt van het voorzitterschap van de raad (artikel 125, lid 3 van de
Grondwet). Punt twee is het tempo van de invoering. Kunnen de gemeenten, die
nog volop bezig zijn met de verwerking van de dualiseringsoperatie, al in
2006 een tweede ingrijpende stelselwijziging aan? Bestaat niet het gevaar
dat de locale democratie wordt ontwricht? Het derde probleem is: moeten wij
niet meer inzicht hebben in de uitkomsten van de evaluatie van het politiebestel,
omdat – als alle voortekenen niet bedriegen – nu de indruk bestaat
dat er getornd gaat worden aan de belangrijkste taak van de burgemeester,
zeker in de grotere gemeenten, namelijk de politietaak. In plaats van een
versterkte burgemeester – en dat is de inzet van deze hervormingsoperatie –
krijgen wij dan te maken met een verzwakte burgemeester.Over het voorzitterschap van de raad zegt de minister dat er wel degelijk
argumenten zijn die pleiten voor handhaving van het voorzitterschap van de
raad. De raad blijft ook na dualisering belangrijke bestuursbesluiten nemen.
Maar los daarvan kan de continuering van de situatie best een werkbaar model
opleveren. Hij verwijst daarbij naar het buitenland. Dit pragmatische antwoord
spreekt mijn fractie wel aan, temeer daar de minister inmiddels op dit punt
alsnog een grondwetsherziening heeft voorbereid, zodat de overgangsperiode
tot het moment waarop de raad zelf de beste oplossing kan kiezen, van beperkte
duur blijft. Op dit punt laat mijn fractie haar bezwaren vallen.Dan blijven er nog twee punten over. Wij vinden onverkort dat de stapeling
van reorganisatieprocessen de gemeentelijke democratie onder een té
zware druk plaatst. Nu al zijn wethouderscrises aan de orde van de dag. De
stabiliteit van het gemeente bestuur komt ernstig in gevaar
als daar nog een burgemeestersverkiezing en de organisatie daarvan –
haasje rep je – overheen komt. Ook als de minister deze zomer haalt,
is naar onze mening het tempo van invoering te krap bemeten. De minister werpt
de vraag op of dit soort uitvoeringsvraagstukken nu wel aan de orde kan zijn,
maar de Eerste Kamer heeft leergeld betaald en bekijkt te allen tijde de uitvoerbaarheid
van ingediende voorstellen. Een vreemdeling in Jeruzalem kan zien dat het
voorgenomen tempo, als neergelegd in het overlegde tijdschema, vragen is om
problemen. Alleen al het feit dat eventuele kandidaten slechts enkele weken
krijgen om zich te profileren, is weinig passend bij het belangrijke ambt
waar het hier om gaat. Hoe wij de burgemeester ook gaan verkiezen, het blijft
in de ogen van mijn fractie een belangrijk ambt. De minister ziet dat ook
wel een beetje in. Niet voor niets, zo heb ik begrepen, is de big bang van
tafel. Wat dat betekent, hopen wij in de loop van dit debat te horen.Het woord fasering doet de ronde, maar de minister zal begrijpen dat het
in dit debat nodig is om precies te weten hoe die fasering er uitziet, om
wat voor gemeenten het gaat, met name om het uitvoeringsprobleem te kunnen
beoordelen dat voor ons zo zwaar weegt. Ik heb wel begrepen – de minister
moet dat maar bevestigen – dat het overgrote deel van de gemeenten in
2006 de (stoelen-)dans zal ontspringen. Dat is pure winst. Maar het laat onverlet
dat in de overige gemeenten, die toch al opgezadeld worden met reeksen van
nieuwe taken, de boog te gespannen blijft. Met name de grote steden hebben
op dit moment wel andere dingen aan hun hoofd.De minister poneert in weerwil van het advies van de commissie-Leemhuis
de stelling dat de beide veranderingsprocessen elkaar kunnen versterken en
dat de gekozen burgemeester met meer gezag als procesmanager zal kunnen optreden.
Wij vragen ons af waar hij zijn optimisme vandaan haalt. In een aantal gevallen –
althans dat mogen wij toch hopen, anders heeft de vernieuwing totaal geen
zin – zal de nieuw gekozen burgemeester een nieuwkomer zijn die alle
zeilen zal moeten bijzetten om het vertrouwen van de raad (en van het ambtelijke
apparaat) te winnen en zijn nieuwe macht daadwerkelijk in gezag om te zetten.
Mijn fractie is dan ook van mening dat invoering in 2006 hoe dan ook sterk
ontraden zou moeten worden.Ons belangrijkste bezwaar betreft echter de ontbrekende samenhang met
de op handen zijnde reorganisatie van het politiebestel. Wij achten het onbegrijpelijk
en ook wel een beetje onverantwoord dat de minister die samenhang zo lang
zo hardnekkig heeft ontkend. Hij had al tijden kunnen weten dat dit voor onze
fractie een zwaar punt is. Al bij de begrotingsbehandeling op 17 februari
2004 vroegen wij de garantie dat de gekozen burgemeester, als het er dan ooit
van zou komen, in de volle waardigheid van zijn politiefunctie zou moeten
kunnen aantreden, zeker waar het de 25 korpsbeheerders betreft. Wij vroegen
om de besluitvorming daarover desnoods uit te stellen tot na het bekend worden
van de rapportage van de commissie-Leemhuis – alweer de commissie-Leemhuis,
wij grosseren erin – over de evaluatie van het politiebestel.Al die tijd is de minister dit probleem blijven ontkennen. De dossiers
mogen, naar zijn mening, niet gekoppeld worden. Het zijn ook verschillende
portefeuilles, dus dan mag de Kamer daar niet in samenhang over spreken. Het
toppunt van verkokering. Verder zei hij dat wij onmogelijk op de evaluatie
vooruit kunnen lopen, althans dat zei zijn collega Remkes en deze minister
sloot zich daarbij aan. Bij die evaluatie mocht geen variant worden uitgesloten.
Een centralisatie van het politiebestel kon onmogelijk, zo zei de heer Remkes,
in dit stadium worden uitgesloten. Intussen heeft een reeks van gezaghebbende
auteurs er op gewezen dat bij een verkiezing van de burgmeester deze onvermijdelijk
zijn beheerstaken zal verliezen. Ook de Raad van State heeft, heel voorzichtig,
want het is een heel hoog orgaan, op deze mogelijke consequentie gewezen.
De introductie van een nieuw type bestuurder, zo zegt de Raad, zal "de neiging
tot verdere centralisatie van het gezag over de politie licht versterken".Dat alles is op zichzelf geen verrassing. In de tientallen jaren dat wij
over dit vraagstuk praten, is de democratisering van het burgemeestersambt
met dit argument bestreden. Een verkiezing kon niet, omdat de burgemeester
nu eenmaal het hoofd van de politie is. Degenen die zo lang dit – principieel
onjuiste – argument hebben gehanteerd, draaien nu de stelling om. Inmiddels
heeft het kabinet zelf de evaluatie niet afgewacht en een wetsontwerp ingediend
(29704), om nu al de bevoegdheden op rijksniveau ten aanzien van de politie
te versterken. Aan de autonomie van de korpsbeheerders wordt geknabbeld door
deze verantwoordingsplichtig te maken aan de minister van BZK, een omdraaiing
van het stelsel. Bijna alle fracties aan de overzijde lopen storm tegen dit
voorstel. Is dit een opmaat naar de centralisatie van de politie? Dat vragen
zij in het voorlopige verslag. Blijft de Nederlandse politie wel ingebed in
het openbare bestuur? Het is met name de VVD-fractie aan de overzijde die
een duidelijke koppeling legt met het dossier van de gekozen burgemeester.
Beoogt het voorliggende wetsvoorstel niet de verantwoordelijkheid voor het
lokale veiligheidsbeleid bij de door de bevolking gekozen burgemeester weg
te nemen? Dat vraagt de VVD-fractie. Zal dat niet ten koste gaan van het integrale
veiligheidsbeleid dat per definitie op gemeentelijk niveau vorm moet krijgen?
Zo vraagt de VVD-fractie. Mijn fractie is het met die vraagstelling van harte
eens. Van de minister mag worden verwacht dat hij duidelijke garanties uitspreekt
dat het verkiezen van de burgemeester niet ten koste zal gaan van zijn belangrijkste
taak, zeker in de grotere gemeenten, namelijk zijn politietaak en dat zijn
gezag niet zal worden aangetast, zoals de minister nu al een paar keer betoogde.
Zijn collega Remkes verklaarde gisteren met veel aplomb in NOVA dat er aan
het gezag niet zou worden gemorreld. Dat moest er nog bij komen! Nee, wij
praten over de beheerstaak, laat daar geen misverstand over zijn. De stelling
dat het beheer het gezag volgt, is onjuist. Uit jarenlange ervaring weet ik
dat het omgekeerde het geval is, ik kan u tientallen voorbeelden geven. Het
gezag volgt het beheer. Zonder invloed op de verdeling van capaciteit kan
het gezag niet worden waargemaakt. Voor mijn fractie is de lokale inbedding
van ons politiebestel, verankerd in de functie van korpsbeheerder (in samenspraak
met het regionale college), een groot goed. Als de gekozen burgemeester betaald zou moeten worden met de afschaffing van die cruciale functie
en van die lokale inbedding, dan is de prijs voor de gekozen burgemeester
eenvoudigweg te hoog. Wij vinden het onbegrijpelijk dat deze minister de relevantie
van deze koppeling zo lang heeft ontkend. Dan zwijg ik nog maar over een feit
waar wij het in februari 2004 ook over hadden, namelijk dat een centralisatie
van de politie haaks staat op de grondregels van het programma "de andere
overheid", waarin het juist decentralisatie is wat de klok slaat.Mevrouw de voorzitter. De minister heeft een en andermaal, ook weer in
zijn nadere memorie van antwoord, te kennen gegeven dat hij geen voorschot
kan en mag nemen op de uitkomsten van de evaluatie van het politiebestel.
Eventuele herzieningen zullen ook pas in een volgende kabinetsperiode aan
de orde zijn. Als dit zo is, dan is dat voor ons een reden te meer om ook
de invoering van een gekozen burgemeester tot een volgende kabinetsperiode
uit te stellen. Waarom nu wel een onomkeerbaar proces in gang zetten dat per
definitie volgende kabinetten bindt wat de burgemeester betreft en tegelijkertijd
nalaten om uitspraken te doen over een toekomstig politiebestel, terwijl beide
dossiers nauw samenhangen? Koning Gilgamesh – voor wie zich de onomkeerbaarheid
niet tot een enkel onderwerp beperkte, maar uitstrekte tot het hele leven –
zou zich 5000 jaar later, dit horende, in zijn graf omdraaien.De heer Van Raak (SP):De gekozen burgemeester had een feestelijke verbetering moeten worden
van de lokale democratie, maar eindigt, naar het zich laat aanzien, in een
bestuurlijke kater. Bijna alle partijen willen een gekozen burgemeester, maar
weinig politici zien – als zij eerlijk zijn – iets in de burgemeester
van De Graaf. De grondwetsherziening die nodig is voor een nieuwe burgemeester
leek in eerste instantie een formaliteit, maar is nu onderwerp geworden van
een politiek circus. Voorzitter, waar is het toch zo misgelopen? Hoe komt
het dat een bestuurlijke vernieuwing die zó eenvoudig leek, zó
ingewikkeld is geworden? De afgelopen weken zijn veel katten uitgedeeld. Hoe komt het toch dat
een minister van een partij die de gekozen burgemeester al bijna veertig jaar
hoog in het vaandel voert, met zulke onvoldragen voorstellen komt? Hoe democratisch
is het dat een minister actief campagne voert voor een voorstel dat nog bij
de Tweede Kamer ligt? Of dat een minister van Bestuurlijke Vernieuwing niet
in het parlement, maar in de achterkamertjes besluit tot aanpassing van zijn
plannen? Is het wel netjes dat regeringspartijen in de Tweede Kamer blijven
morrelen aan voorstellen die zijn vastgelegd in het regeerakkoord? Maken linkse
partijen in de Eerste Kamer misbruik van hun positie als zij aankondigen dat
zij mogelijk een grondwetsherziening zullen tegenhouden?Vandaag hebben wij het niet over de gekozen burgemeester, maar toch zal
hij regelmatig opduiken. Het standpunt van de SP is bekend: wij zijn vóór
een gekozen burgemeester, maar het liefst door de gemeenteraad. Dan wordt
de burgemeester niet meer benoemd én blijft in de lokale politiek de
gemeenteraad de baas. Dit is geen unieke opvatting, maar één
die volgens mij kan rekenen op heel veel sympathie in beide Kamers en daarbuiten.
Vandaag hebben wij het niet over de nieuwe gekozen burgemeester, maar halen
wij slechts de oude benoemde burgemeester uit de Grondwet. Of toch niet? En
wordt vandaag indirect al wél een begin gemaakt met een nieuwe burgemeester?Waarover hebben wij het vandaag? Waartoe besluiten wij precies? Als wij
vandaag de burgemeester uit de Grondwet halen, is dat dan het begin van een
open debat over de toekomst van de lokale democratie? Of besluit mijn fractie
dan feitelijk voor de gekozen burgemeester die de minister voor ogen staat?
Het is mijn fractie allemaal nog niet zo duidelijk. Hopelijk kan de minister
ons een handje helpen. Ik heb daartoe drie vragen.De aanstelling van de burgemeester is onderdeel van de spelregels van
de politiek. Voorzitter, als ik een spelletje speel met mijn vriendin, dan
loopt dat vaak uit op onenigheid. En wat blijkt: heel vaak gaat die onenigheid
over de spelregels. De spelregels van onze democratie zijn deels vastgelegd
in de Grondwet. Om die regels te veranderen, is tweederde meerderheid nodig.
Is dat conservatief? Wellicht, maar dan wel van het goede soort. Voor die
tweederde is immers veel te zeggen. Als slechts de helft plus één
voldoende zou zijn, zou elke regeringscoalitie naar believen de spelregels
kunnen veranderen. Als iederéén zou moeten instemmen, zou een
zeer kleine minderheid een alom gewenste verandering kunnen tegenhouden. De
vereiste tweederde meerderheid voorkomt dat de democratie al te gevoelig wordt
voor de waan van de dag, maar maakt breed gedragen veranderingen goed mogelijk.Hoewel de deconstitutionalisering van de commissaris en de burgemeester
een lange geschiedenis kent – goedkeuring in eerste lezing vond al plaats
in 2002 – komt zij voor mijn fractie eigenlijk te vroeg. Als wij vandaag
de burgemeester uit de Grondwet halen, weten wij immers niet wat wij daarvoor
terug krijgen. Wij weten elke dag weer een klein beetje minder wat wij ervoor
terug krijgen. Ondertussen besluiten wij echter wel dat de spelregels over
de aanstelling van de burgemeester niet meer de steun van een tweederde meerderheid
nodig hebben, maar dat er volstaan kan worden met een gewone meerderheid.Voorzitter. Dat gaat volgens mij niet helemaal goed. Mijn fractie denkt
dat het beter is om de spelregels van de politiek, dus ook de aanstelling
van de burgemeester, vast te leggen in de Grondwet. Dat brengt mij bij mijn
eerste vraag. Is de minister het met de SP-fractie eens dat de deconstitutionalisering
van de burgemeestersbenoeming niet het begin, maar het eindpunt zou moeten
zijn van de discussie over de gekozen burgemeester? Of dat, als het wél
een formeel beginpunt is, harde garanties moeten worden gegeven voor een open
inhoudelijk debat?De minister presenteert zijn rechtstreeks gekozen burgemeester als een
toppunt van democratisch bestuur. De totstandkoming van deze burgemeester
is tot nu toe niet onderwerp geweest van open besluitvorming. De rechtstreeks
gekozen burgemeester van De Graaf is in 2003 op initiatief van D66 vastgelegd
in het regeerakkoord. Deze stond niet in de verkiezingsprogramma's van de
andere regeringspartijen en was evenmin onderwerp van de verkiezingscampagnes.
Als wij de verkiezingsprogramma's als uitgangspunt nemen, zijn er in deze
Kamer slechts enkele voorstanders van de voorstellen van De Graaf, en dat
wellicht nog met moeite. Het debat tussen de regeringspartijen over de burgemeester
vindt niet plaats in het parlement, maar in een nieuw soort Torentjesoverleg.Tegenstanders van de rechtstreeks gekozen burgemeester worden door de
minister afgedaan als niet meer van deze tijd. Als wij niet instemmen met
zijn voorstellen, dan zijn wij – riep de minister uit – nét
zo ondemocratisch als Georgië! Voorzitter, deze opmerking is om te beginnen
niet aardig voor Georgië, waar de nieuwe president Saakasjvili een harde
strijd levert voor de democratisering van dat land. Bovendien is de uitspraak
van de minister niet waar, het is niet zo dat alle beschaafde democratieën
een rechtstreeks gekozen burgemeester hebben. Noorwegen, Zweden, Finland en
Denemarken zijn toch landen die wereldwijd geprezen worden om hun hoogstaande
democratie. In deze landen kiest de gemeenteraad de burgemeester. In Spanje
en Frankrijk is het op hoofdlijnen niet anders en de Belgische gemeenteraden
doen een voordracht die daarna door de deelregering wordt bekrachtigd. Natuurlijk
zijn er ook landen met door de burgers gekozen burgemeesters, Italië
bijvoorbeeld, de Bondsrepubliek Duitsland en Oostenrijk. Ook in de Verenigde
Staten wordt de burgemeester al heel lang direct gekozen. Juist daar is echter
op dit moment een debat gaande om wellicht de gemeenteraad weer wat meer zeggenschap
te geven over de burgemeester. Waarom horen wij dat deel van het verhaal niet
van deze minister? Heeft hij last van selectieve wijsheid?Voorzitter, de discussie over de burgemeester is in Nederland in volle
gang. In de Tweede Kamer liggen op dit moment twee voorstellen voor de gekozen
burgemeester. In verschillende partijen is een discussie gaande over de toekomst
van het lokale bestuur. Lange tijd verliep de discussie over de vernieuwing
van de lokale democratie moeizaam. Het is mede de verdienste van deze minister
dat die discussie in een stroomversnelling is gekomen. Daarvoor onze complimenten.De komende jaren wordt het lokaal bestuur zéker op de schop genomen.
Dat is hard nodig, maar laten wij het dan wel goed doen. Laat elke partij
met voorstellen komen. Laten wij die voorstellen in alle openheid met elkaar
bespreken. En laat de lokale democratie onderwerp zijn van verkiezingen, om
te beginnen de raadsverkiezingen van het voorjaar 2006. Dat zijn toch uitgangspunten
van democratie die de minister van Bestuurlijke Vernieuwing moeten aanspreken!
Pas als dát debat is gevoerd en een gekozen burgemeester naar voren
komt die de steun heeft van een groot deel van de kiezers en gekozenen, is
naar onze opvatting de tijd aangebroken om de Grondwet te veranderen.Veranderingen in de spelregels van de politiek moeten zorgvuldig plaatsvinden.
De Eerste Kamer heeft hier, denk ik, een bijzondere taak. De minister wil
de rechtstreeks gekozen burgemeester invoeren, maar is niet bereid om eerst
de Grondwet aan te passen. Het is mijn fractie niet duidelijk waarom. Het
is voor ons bijvoorbeeld logisch dat de rechtstreeks gekozen burgemeester
niet ook voorzitter is van de gemeenteraad. Onze collega Engels, een partijgenoot
van de minister, wees al eens op dit probleem. Waarom is de minister niet
bereid om die zaken netjes grondwettelijk af te handelen? Dat zou hem sieren.De huidige voorstellen van minister De Graaf hebben veel kritiek gekregen
van betrokkenen, van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, het Interprovinciaal
Overleg, de Vereniging van Griffiers, de Vereniging van Gemeentesecretarissen,
de Raad van State, de Raad voor het Openbaar bestuur en van de reeds genoemde
commissie-Leemhuis in haar evaluatie van de dualisering van het gemeentebestuur.
In 2002 hebben wij het lokale bestuur gedualiseerd, waarbij het college van
B&W een sterkere positie kreeg ten opzichte van de gemeenteraad. Ik wil
vandaag niet al te veel ingaan op de concrete burgemeestersvoorstellen van
de minister, maar ik moet wel opmerken dat de wethouders hun nieuw verkregen
slagkracht alweer moeten inleveren. Ook hebben wij het niet over de dualisering,
maar ik moet wel constateren dat in veel gemeenten de problemen erg groot
zijn. Graag sluit ik mij ook aan bij de kritiek van onze collega Van Thijn,
die misschien geen Mesopotamische koning is, maar toch wellicht het eeuwige
politieke leven heeft en zich ernstig zorgen maakt over de politie. Een voordeel
van de huidige burgemeester is zijn of haar relatieve neutraliteit. Dat is
zeker van belang voor het beheer van de politie. De rechtstreeks gekozen burgemeester,
die toch achter de brede rug van deze Grondwetsherziening te voorschijn springt,
waar gaat die nou precies over? Wat zijn de bevoegdheden van de nieuwe burgemeester?
Daarover is nog veel onduidelijkheid, in ieder geval bij de fractie van de
SP. Een nieuwe Politiewet is nog in de maak. Dat brengt mij bij mijn tweede
vraag.Kan de minister ons uitleggen waarom de aanstelling van de burgemeester
met alle geweld nu al uit de Grondwet moet? Is hij het met ons eens dat wij
beter kunnen wachten tot ook het voorzitterschap van de gemeenteraad uit de
Grondwet is gehaald, er meer duidelijkheid is over het functioneren van de
lokale democratie en er in de nieuwe Politiewet is vastgelegd welke bevoegdheden
de burgemeester krijgt op het gebied van orde en veiligheid?Een SP'er die een minister vraagt om het rustig aan te doen, dat gebeurt
niet elke dag. Die gekozen burgemeester had er natuurlijk allang moeten komen.
Waarom zijn de linkse partijen, die in hun verkiezingsprogramma's al zo lang
pleiten voor een gekozen burgemeester, dan zo kritisch? Ik wil in alle openheid
toegeven dat ik mij de afgelopen weken ook wel eens heb geërgerd aan
de kritiek van sommige zittende burgemeesters. Soms vroeg ik mij af of die
kritiek alleen was ingegeven door zorgen over het lokale bestuur, of dat sommigen
van hen ook bang waren, hun baantje te verliezen. Stond ik nu als SP'er ineens
achter al die benoemde burgemeesters, tegen wie ik zo vaak actie heb gevoerd?Ik zal proberen mijn kritiek wat te verbeelden: de minister lijkt op een
jonge pink, een eenjarig koetje, dat gebiologeerd door het groene gras de
gevaarlijke sloten over het hoofd ziet. Voorzitter, het gras ís groen.
Die gekozen burgemeester zál er komen. En het zal het lokale bestuur
goed smaken. Maar in déze haast stevenen wij af op een diepe sloot,
wordt het debat niet goed afgerond, wordt niet zorgvuldig genoeg
omgegaan met de Grondwet en blijft té veel onduidelijkheid bestaan
over het functioneren van het lokale bestuur. Dan eindigen wij wellicht toch
met lokale potentaatjes, om de minister te citeren, of met bestuurlijke watjes
waar niemand op zit te wachten, of met geruzie tussen twee kapiteins op één
schip, de gemeenteraad en de nieuwe burgemeester. Daar zullen de burgers ons
niet dankbaar voor zijn.Mijn partij heeft in eerste lezing ingestemd met deze grondwetsherziening,
in de hoop dat dit het begin zou zijn van een open debat over de lokale democratie.
Dat debat heeft lang op zich laten wachten, maar, ik zei het al, mede door
toedoen van deze minister is die discussie eindelijk losgebarsten. Door in
het regeerakkoord zijn visie vast te leggen, heeft de minister het debat over
het gemeentebestuur echter ook versmald tot zijn direct gekozen burgemeester.Dat brengt mij tot mijn derde en laatste vraag. Voor welke problemen is
zijn direct gekozen burgemeester een oplossing? Wat is diens meerwaarde boven
de door de gemeenteraad gekozen burgemeester? Misschien antwoordt de minister
dat het uit de Grondwet halen van de oude burgemeester niets te maken heeft
met de discussies over de nieuwe burgemeester. Formeel heeft hij denk ik wel
gelijk, maar de praktijk is helaas anders.Voorzitter. Ik heb niet voor deze situatie gekozen, maar als mijn fractie
vandaag instemt met het uit de Grondwet halen van de oude burgemeester, dan
kijk ik recht in het gezicht van de in het regeerakkoord vastgelegde nieuwe
burgemeester. Ik ben niet scheel of blind genoeg om daar omheen te kijken.
Het is de situatie waarmee de minister mij heeft geconfronteerd. Het is de
taak van de Eerste Kamer om te beoordelen wat de consequenties zijn van wetgeving.
Het is naar onze opvatting niet verantwoord om nu gemeenten zó hard
bezig zijn met de dualisering, nu zóveel gedebatteerd wordt over hervorming
van het lokaal bestuur en nu er zóveel kritiek komt van direct betrokkenen,
de minister op dit moment vrij baan te geven.Graag wil ik samen met deze minister naar die groene wei, maar dan moeten
wij nog wel wat slootjes nemen: een open debat over de nieuwe burgemeester,
die niet in strijd is met de Grondwet, met duidelijke bevoegdheden én
zonder degradatie van de lokale volksvertegenwoordigers, en die kan rekenen
op de brede steun van de Kamers. Waarom is het voor deze minister zo moeilijk
om dat redelijke alternatief te aanvaarden? Is het werkelijk zó lastig
om deze democratische weg te gaan? Zo veel langer hoeft het niet te duren
om een bestuurlijke kater te voorkomen en alsnog te komen tot een feestelijke
verbetering van het lokaal democratisch bestel.Boze tongen beweren dat de minister bang is dat hij er na de volgende
verkiezingen niet meer bij zal zijn om het proces van lokale democratisering
te bevorderen en te bewaken. Waarom zo pessimistisch? Wellicht kan hij in
2007 meedoen aan de komende linkse coalitie. Zo niet, dan kan ik hem beloven
dat mijn partij, die nogal optimistisch van aard is, zich ook na 2007 zal
blijven inzetten voor de door hem zo gewenste verbetering van de lokale democratie.
En dan komt het allemaal toch nog goed.De heer Van Heukelum (VVD):Mevrouw de voorzitter. Het is inmiddels al weer ruim drie jaar geleden
dat wij in dit huis het voorliggende wijzigingsvoorstel van de Grondwet in
eerste lezing hebben behandeld. De omstandigheden waaronder wij thans deze
Grondwetswijziging bespreken zijn ten opzichte van drie jaar geleden echter
nogal gewijzigd. Zo zit er nu een kabinet van een andere samenstelling dan
drie jaar geleden. Er heeft een enorme dualiseringsoperatie van het gemeentelijk
bestel plaatsgevonden. Er ligt een regeerakkoord waarin de regeringspartijen
bepaalde afspraken hebben neergelegd met betrekking tot een door de bevolking
gekozen burgemeester. Er liggen inmiddels ook al wetsvoorstellen van de regering
bij de Tweede Kamer die beogen te komen tot deze rechtstreeks door de bevolking
gekozen burgemeester. Er ligt bij de Tweede Kamer een initiatiefwetsvoorstel
van de PvdA met als doel te komen tot een door de gemeenteraad gekozen burgemeester.
De afgelopen jaren is er een stroom van publicaties gekomen pro en contra
de rechtstreeks gekozen burgemeester. Binnen verschillende instituten en instanties
is uitgebreid gediscussieerd over het wel of niet kiezen van de burgemeester.
En, last but not least, ook binnen mijn partij is de afgelopen jaren uitgebreid
gesproken over de voors en tegens van een gekozen burgemeester. Deze discussie
heeft tot twee keer toe geleid tot de uitspraak dat de VVD voorstander is
van een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester.Voorzitter. De verleiding is groot om ten gevolge van al deze net door
mij genoemde gebeurtenissen een meer uitgebreide behandeling aan dit wetsvoorstel
te wijden dan wat meestal gebruikelijk is bij een Grondwetswijziging in tweede
lezing. Maar je moet niet onmiddellijk voor elke verleiding, hoe aanlokkelijk
ook, bezwijken. Waar gaat het om? De kernvraag bij dit wetsvoorstel is in
feite: Moet de benoemingswijze van de burgemeester en de commissaris van de
Koning door de Grondwetgever worden bepaald of kan dit aan de wetgever worden
overgelaten? En, zo is al herhaaldelijk opgemerkt, deze vraag is welhaast
aan de orde geweest sedert het bestaan van de Grondwet zelve. In de schriftelijke
voorbereiding van dit wetsvoorstel heeft hierover een interessante discussie
plaatsgevonden tussen onder meer de leden van de CDA-fractie en de regering.
Ik kom hier in de loop van mijn betoog nog op terug.Nogmaals, het gaat bij dit wetsvoorstel om de vraag of de benoemingswijze
van de burgemeester en de commissaris van de Koning wel of niet in de Grondwet
verankerd dient te zijn. Maar achter deze vraag ligt natuurlijk een andere
vraag en wel deze: Willen wij een gekozen burgemeester, in welke vorm dan
ook, of willen wij die niet? En als wij die willen, dan moet artikel 131 van
de Grondwet gewijzigd worden. Zo simpel is het. De voorstanders van benoeming
door de Kroon zouden dan tegen het wetsvoorstel stemmen en degenen die van
die Kroonbenoeming af willen, zouden voor het wetsvoorstel stemmen. Maar zo
simpel ligt het dus niet. De verschillende partijen hebben zo hun eigen wensen.
Er ligt een regeerakkoord en er liggen inmiddels wetsvoorstellen bij de Tweede
Kamer. Verschillende woordvoerders van verschillende fracties hebben publiekelijk
aangegeven dat zij voorwaarden stellen aan het wel of niet instem men
met het voorliggende wetsvoorstel. En dat is ook alleszins logisch, maar het
maakt de discussie wel aanzienlijk gecompliceerder, want bij deze discussie
nemen wij in feite dan een voorschot op de discussie over de wetsvoorstellen
inzake de gekozen burgemeester zoals die thans bij de Tweede Kamer liggen
en wij weten nog niet eens of en, zo ja, in welke vorm die wetsvoorstellen
ons zullen bereiken.Ook mijn fractie heeft zo haar voorwaarden gesteld. De heer Van Thijn
heeft de heer Luijten al geciteerd. Om ervoor te zorgen dat hij vandaag het
meest geciteerde lid van de Eerste Kamer zal zijn, zal ook ik hem citeren.
Bij de behandeling van het wetsvoorstel in eerste lezing zijn door de heer
Luijten namens de VVD-fractie enkele piketpalen geslagen. Ik citeer uit de
Handelingen van 22 januari 2002: "De VVD wil meer duidelijkheid over
de positie van de burgemeester en verwacht dat de regering daarover een visie
ontwikkelt. Deze visie is bepalend voor ons stemgedrag als wij in tweede ronde
over dit voorstel moeten stemmen. De VVD zal in tweede ronde tegen deconstitutionalisering
stemmen indien dit de mogelijkheid opent voor een door de gemeenteraad gekozen
burgemeester, omdat wij dat als een ongewenst monistisch sluitstuk op de dualisering
beschouwen."De vraag is of er inmiddels een visie van de regering over de positie
van de burgemeester binnen het gemeentelijk bestel ligt. Ja, die ligt er en
die vindt zijn uiteindelijke neerslag in de wetsvoorstellen terzake zoals
die door de regering bij de Tweede Kamer zijn ingediend en die beogen te komen
tot een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester. Mijn fractie
zal, zoals gezegd, niet bezwijken voor de verleiding nu reeds in te gaan op
de inhoud van deze wetsvoorstellen. Dat zullen wij te zijner tijd wel doen.
Ongetwijfeld zal er nog het nodige gezegd worden over en geschaafd worden
aan deze wetsvoorstellen, maar op dit moment tellen wij in ieder geval wel
onze zegeningen. Met deze wetsvoorstellen is de weg naar een door de raad
gekozen burgemeester afgesloten en dat acht mijn fractie louter winst.Namens mijn fractie wil ik nog enkele andere punten aan de minister voorleggen.
Zij heeft met instemming kennisgenomen van het wetsvoorstel van de regering
dat tot doel heeft te komen tot deconstitutionalisering van het voorzitterschap
van de gemeenteraad. Zij zou echter ook graag eens met hem van gedachten willen
wisselen over artikel 125, lid 1 van de Grondwet dat bepaalt dat de gemeenteraad
aan het hoofd van de gemeente staat. Maar, wat houdt dat hoofdschap van de
raad nu toch precies in, wat betekent dat? In een monistisch stelsel zoals
wij dat voor kort kenden, kan ik mij daar nog wel iets bij voorstellen, maar
het is zeer de vraag of zelfs het huidige duale bestel, dus nog zonder rechtstreeks
gekozen burgemeester, al niet op zijn minst op gespannen voet staat met dit
artikel van de Grondwet.De heer Platvoet (GroenLinks):Ik ben het met de heer Van Heukelum eens dat het hoofdschap van de raad
op dit moment al enigszins wordt bedreigd door de dualisering, maar is hij
het niet met mij eens dat de sterke burgemeester, zoals de VVD die bepleit,
een burgemeester met meer bevoegdheden dan nu, nog meer dat grondwettelijk
verankerde hoofdschap van de raad zal aantasten?De heer Van Heukelum (VVD):Daar gaat het niet om, ik wil weten wat het precies inhoudt. Op dit moment
is het in mijn ogen een lege letter. Het hoofdschap van de raad zegt op zich
niets. Laat ik een voorbeeld geven. Ik ben opgegroeid in een traditioneel
calvinistisch gezin. In die traditie was mijn vader duidelijk hoofd van het
gezin – daar was geen enkele discussie over – maar mijn moeder
had wel het laatste woord.De heer Platvoet (GroenLinks):Ik ken die gezinnen, maar ik houd er niet zo van om te zeggen dat de Grondwet
lege woorden heeft. Als dat zo is, moeten die woorden maar geschrapt worden.
De Grondwet vind ik te belangrijk om dat predikaat erop te plakken. Dit vind
ik geen leeg woord. In onze analyse van het bestuur van dit land neemt de
parlementaire democratie, op lokaal niveau de gemeenteraad, een essentiële
plaats in. Dat moet voor ons de samenballing van de politieke macht zijn.
Dat betekent dat Grondwetsartikel voor ons. Als die sterke burgemeester er
komt zoals u die bepleit, dan moet u het toch met mij eens zijn dat daarmee
de positie van de gemeenteraad, zoals vastgelegd in de Grondwet, verder doet
eroderen?De heer Van Heukelum (VVD):Ik loop vooruit op de rest van mijn betoog, maar de uitspraak dat de gemeenteraad
aan het hoofd van de gemeente staat, zegt mij op zich niets. Je zult dan en
bevoegdheden en verantwoordelijkheden van burgemeester, van college en van
raad moeten definiëren. Daarmee geef je dat begrip inhoud. Als u zegt
dat de gemeenteraad het laatste woord heeft, hoeft hij nog niet de baas te
zijn!De heer Platvoet (GroenLinks):Ik vind het treurig dat het u niets zegt. Het is een passage die voortkomt
uit een monistische traditie die het gemeentebestuur tot vier jaar geleden
heeft gehad. Daarin was de gemeenteraad gewoon de baas, de baas over het college
en uiteraard ook over zichzelf.De heer Van Heukelum (VVD):Akkoord, maar ik was net van plan een citaat te geven van prof. Burkens,
onze oud-collega, die in 2001 met enkele coauteurs in het handboek "Beginselen
van de democratische rechtsstaat" stelt: "Kenmerkend voor het conventionele
stelsel op het provinciale en gemeentelijk niveau is het feit dat de volksvertegenwoordiging,
om precies te zijn provinciale staten en gemeenteraad, volgens artikel 125
eerste lid, GW aan het hoofd staan van de bestuursorganisatie. Op dit punt
rijzen bij de wet dualisering gemeente bestuur al meteen serieuze vragen.
Nu het expliciet de bedoeling van deze wet is om de raad en het college in
een weliswaar verschillende, maar toch gelijkwaardige positie te plaatsen,
is het zeer de vraag of de wet dualisering gemeentebestuur het door de Grondwet
aan de raad toegekende hoofdschap intact laat. Wellicht dat grondwetsherziening
op dit punt onontkoombaar is."Als dit in het huidige duale stelsel al een punt is, hoeveel te meer dan
in een stelsel waarin een gekozen burgemeester met een eigen kiezersmandaat
functioneert? Natuurlijk heeft een gemeenteraad als gekozen volksvertegenwoordiging –
ik herhaal het nog maar een keer – naar mijn mening altijd het laatste
woord, maar betekent dat dan ook dat hij daarmee aan het hoofd
van de gemeente staat? Met evenveel, zo niet met meer recht kun je stellen
dat die positie toekomt aan de burgemeester en/of het door hem geformeerde
college. De staatscommissie Dualisme en lokale democratie bepleitte naast
de thans voorliggende grondwetswijziging ook: "De afschaffing van het algemene
bestuursprimaat van de gemeenteraad, hetgeen herziening van het grondwettelijk
hoofdschap van de gemeenteraad vereist."Bij de behandeling van de dualiseringswetten is de regering niet bereid
geweest dit Grondwetsartikel te wijzigen. Mijn vraag aan de regering is of
het nu zo zachtjes aan niet eens tijd wordt de aanbeveling van de commissie
Dualisme en lokale democratie met betrekking tot dit Grondwetartikel te effectueren.Voorzitter. Aan het eind van mijn betoog wil ik nog terugkomen op de vraag
of de benoemingswijze van de burgemeester en ook die van de commissaris van
de Koning in de Grondwet verankerd dient te zijn. Mijn fractie heeft, zoals
gesteld, met belangstelling de discussie tussen de leden van de CDA-fractie
en de minister in de schriftelijke voorbereiding van dit wetsvoorstel gevolgd.
In de memorie van toelichting op het wetsvoorstel in eerste lezing –
alweer drie jaar geleden – stelt de regering dat in het verleden deze
vraag op onderscheiden momenten verschillend is beantwoord. Zij zegt dan:
"Daarbij kan worden opgemerkt dat de beantwoording van deze vraag, hetzij
positief hetzij negatief, niet vergezeld gaat van doorwrochte betogen of krachtige
argumenten". Die stellingname kan de regering na de genoemde discussie met
de CDA-fractie naar mijn mening niet meer volhouden. Kijkend naar deze discussie
en de argumenten van de CDA-fractie en de regering tegen elkaar afwegend,
is mijn fractie ten zeerste geneigd om de CDA-fractie te volgen. Mijn vraag
aan de minister is dan ook of hij, na de definitieve besluitvorming over de
thans bij de Tweede Kamer voorliggende wetsvoorstellen, bereid is om de uiteindelijk
gekozen benoemingswijze van de burgemeester in de Grondwet vast te leggen.Met belangstelling wachten wij de reactie van de minister af.De heer Engels (D66):Mevrouw de voorzitter. Het debat dat wij vandaag in de Eerste Kamer voeren,
is van een meer dan gemiddelde historische, staatsrechtelijke en politieke
betekenis. Vandaag zal immers blijken of een grondwettelijke bepaling, die
al sinds het met zoveel symboliek omgeven jaar 1848 tot onze formele constitutionele
orde wordt gerekend, tot het verleden zal gaan behoren. Vandaag zal ook blijken
of, net als in 1848, weer een belangrijke stap kan worden gezet in de richting
van verdere staatsrechtelijke hervormingen met betrekking tot de inrichting
van het gemeentelijk bestuur. Vandaag zal tot slot blijken hoe ingewikkeld
de verhoudingen tussen Grondwet, democratie en politiek soms kunnen zijn.Laat ik beginnen eerst een mogelijke, zij het nauwelijks voorstelbare
spanning uit het debat te halen: de fractie van D66 zal ook in tweede lezing
vóór de voorgestelde grondwetswijziging stemmen. Dat is niet
zozeer een politiek automatisme in relatie tot de vaststelling dat de deconstitutionalisering
van de aanstellingswijze van de burgemeester een zelfstandig en essentieel
onderdeel is ter uitvoering van het Hoofdlijnenakkoord. Veeleer volgen wij
een consistente lijn waar het betreft onze principiële opvattingen over
de inrichting en werking van de democratie in het algemeen, over de inrichting
en werking van het gemeentelijk bestuur in het bijzonder, en uiteraard over
de betekenis en de reikwijdte van Grondwetsherzieningen. Sinds jaar en dag,
iets preciezer sinds 1966, is D66 voorstander van de directe verkiezing van
de burgemeester. Dat is weliswaar niet de strekking van deze Grondwetswijziging,
maar deze neemt daarvoor wel een belemmering weg. Dat wij na deze Grondwetsherziening
afscheid zouden nemen van de benoemde burgemeester is voor mijn fractie geen
onoverkomelijke implicatie.Wat is vandaag de inzet van de discussie? Vanaf het begin van dit dossier
heeft D66 zich op het standpunt gesteld dat het in deze procedure van Grondwetswijziging
gaat om de vraag of de Grondwet zich dient uit te spreken over de aanstellingswijze
van de burgemeester. Met de regering zijn wij van mening dat de aanstellingswijze
van de burgemeester niet van constitutionele orde is. De daaruit voortvloeiende
aanpassing van artikel 131 Grondwet, die de aanstellingswijze opdraagt aan
de wetgever, leidt tot deconstitutionalisering van de huidige aanstellingsfiguur
van de Kroonbenoeming. Minister De Vries, die het voorstel in eerste lezing
op 22 januari 2002 in dit huis soeverein verdedigde, heeft in dat verband
terecht de betekenis van de in de Grondwet vastgelegde Kroonbenoeming gerelativeerd.
Uit de in 1848 in de toenmalige context van de behoefte aan eenheid van bestuur
gemaakte keuze voor de Kroonbenoeming vloeit de grondwettelijke verankering
daarvan inderdaad niet noodzakelijkerwijs voort.De regering heeft zich allerminst lichtvaardig op dit pad van Grondwetswijziging
begeven. De commissie-Van Thijn bepleitte al meer dan 10 jaar geleden in het
bekende rapport "De burgemeester ontketend" met krachtige argumenten de deconstitutionalisering
van de aanstelling van de burgemeester. De wetgever zou daarmee op een procedureel
minder omslachtige wijze kunnen reageren op veranderde inzichten op dit punt.
Het niet zelden met "koninklijke weg" aangeduide alternatief, te weten het
via een Grondwetswijziging in de Grondwet opnemen van een andere aanstellingswijze,
stuitte in de commissie op bezwaren. Een dergelijke constitutionele fixering
zou in het geval van een zich in de loop der tijd aandienende andere keuze
opnieuw een Grondwetswijziging vergen.Ook de staatscommissie Dualisme en lokale democratie adviseerde de wetgever
met overtuigende argumenten dat de regeling van de aanstelling van de burgemeester
een zaak van de wetgever zou moeten zijn. Door hier te kiezen voor de constructie
van een uitdrukkelijke grondwettelijke opdracht, behoudt de aanstellingswijze
van de burgemeester overigens nog wel een constitutionele basis.De in het voetspoor van deze belangrijke rapporten in het wetsvoorstel
in eerste lezing opgenomen argumentatie spreekt nog onverkort aan. In de door
het tweede kabinet-Kok opgestelde memorie van toelichting analyseert de regering
haarscherp de dilemma's in deze discussie. De vraag of de aanstellingswijze
van de burgemees ter van constitutionele orde is, lijkt sterk
verweven met de vraag welke aanstellingswijze men eigenlijk voorstaat. Ging
het toen nog om de vraag of men al of niet hechtte aan de Kroonbenoeming,
inmiddels zien wij een verwevenheid tussen de vraag naar de constitutionele
orde en die naar de wenselijke positie van de burgemeester. Met de term"positie"
doel ik op zowel de aanstellingswijze als op de bevoegdheden.De opstelling van de regering in dit complexe geheel lijkt nog steeds
de beste: belast de voorgestelde Grondwetswijziging niet met principieel-dogmatische
standpunten, maar benader het vanuit de noodzaak om toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden
van het burgemeestersambt die zich in het licht van de veranderingen in het
lokaal bestuur aandienen, te integreren in het stelsel van gemeentebestuur.De huidige grondwettelijke verankering van de Kroonbenoeming blokkeert
een vruchtbaar debat over de veranderde, kort gezegd vergemeentelijkte positie
van de burgemeester in een ook overigens veranderend gemeentebestuur en een
veranderende samenleving. Daarmee is uiteindelijk de belangrijke vraag naar
de kwaliteit van het gemeentebestuur en de vitaliteit van de lokale democratie
in het geding.Het feit dat er voor de D66-fractie geen aanleiding is de afweging op
een andere wijze te maken dan in de eerste lezing, betekent niet dat dit voor
andere fracties niet anders zou kunnen liggen. Uit de schriftelijke behandeling
van het thans voorliggende voorstel en uitspraken van fractievoorzitters in
de media blijkt dat een aantal fracties in hun benadering van het voorstel
in tweede lezing de inmiddels gewijzigde politiek-bestuurlijke ambiance nadrukkelijk
in hun afweging betrekken.Inderdaad is het perspectief sinds 2002 gewijzigd. De Wet dualisering
gemeentebestuur is in werking getreden en er liggen wetsvoorstellen voor de
invoering van een gekozen burgemeester. De door sommige fracties als gevolg
hiervan gekozen contextuele benadering brengt met zich dat de discussie aanzienlijk
is verbreed en van de nodige politieke lading is voorzien. Anders dan in 2002
wordt het oordeel over deze Grondwetswijziging door sommigen verbonden met
kwesties als de invoeringstermijn, de omvang van de bevoegdheden en de verkiezingsmodaliteit
van een direct gekozen burgemeester. Zonder op dit punt uitputtend te willen
zijn: de PvdA heeft zich uitgesproken voor een door de raad gekozen burgemeester
en gepleit voor uitstel van de invoering van een gekozen burgemeester, het
bekende Buitenhof-interview van de heer Noten. De VVD geeft signalen af dat
instemming met dit voorstel afhankelijk zou kunnen zijn van de wens om te
komen tot een zware of brede direct gekozen burgemeester, het NOVA-interview
met mevrouw Van den Broek. In de schriftelijke behandeling zijn door de PvdA
grote zorgen geuit over de toekomstige politietaak en de bevoegdheden van
de burgemeester op het terrein van de openbare orde. Daarover is tot aan het
begin, trouwens tot in dit debat, verder gesproken. Hoewel mijn fractie de
relevantie van deze kwesties voor de inhoud van het debat over de toekomstige
aanstellingswijze van de burgemeester erkent, wil zij goed blijven onderscheiden
tussen de thans aan de orde zijnde vraag of de aanstelling van burgemeester
in de Grondwet moet blijven en de vraag hoe de invoering van een gekozen burgemeester
bij wet vorm zou moeten krijgen. Voor D66 is er geen aanleiding de in de eerste
vraag besloten liggende begrenzing van de discussie op te rekken. Dat is geen
uiting van politieke naïviteit of opportunisme, maar in onze afweging
een kwestie van grondwettelijke zuiverheid. Alle vragen en mogelijke problemen
rondom de figuur van de direct gekozen burgemeester horen naar onze stellige
mening thuis in het debat over de daartoe opgestelde wetgeving en moeten ook
in dat kader van besluitvorming worden voorzien. In onze ogen is het vanuit
een grondwettelijk perspectief oneigenlijk om nu de tweede lezing aan te grijpen
als blokkade voor mogelijk niet gewenste vervolgregelingen. Dat geeft alleen
maar weer nieuwe voeding aan discussies over de verminderde waarde en functie
van een Grondwet, die teveel als strategisch instrument gaat fungeren in kwesties
die de hervorming van het openbaar bestuur raken. Wanneer de Grondwet wordt
gereduceerd tot een middel om met behulp van de gekwalificeerde meerderheidsregel
politieke doelstellingen te realiseren, zullen het normatieve karakter van
onze constitutie en het aanzien van het politieke bestel blijvende schade
oplopen.De heer Van Thijn (PvdA):Ik ben het eens met de heer Engels dat onderscheid moet worden gemaakt
tussen de Grondwetswijzigingprocedure en het grote inhoudelijke debat over
de modaliteiten. Maar, als hij dat onderscheid zo dogmatisch hanteert, vraag
ik mij af, wanneer dat debat dan zou moeten plaatsvinden. De weg naar elke
andere variant is inmiddels dan toch afgesneden. Hij zegt dat dit debat wel
komt, maar dat zal nooit meer komen als wij vandaag "ja" zeggen. Dan is de
variant, waar de heer Engels geen voorstander van is, helemaal niet meer aan
de orde, terwijl de variant waar hij wel voorstander van is, ligt opgesloten
in het regeerakkoord en de bijbehorende wetsvoorstellen. Hij walst dus over
andersdenkenden heen. Dat vind ik een heel moeilijk punt bij deze zuivere
Grondwetstechnische benadering.De heer Engels (D66):Als mijn fractie en in het bijzonder ikzelf zomaar heen zouden walsen
over andere opvattingen, dan zou deze opmerking wel terecht zijn, maar zo
is het natuurlijk niet. Wat de heer Van Thijn in zijn interruptie aan de orde
stelt, is het probleem dat er een verschillende opvatting mogelijk is over
de vraag of er wel of niet een open debat is. Hij zegt dat dit er niet is,
maar die conclusie heb ik tot op dit moment nog niet getrokken. Het komt mij
overigens ook niet toe om een dergelijk oordeel te geven, maar er is verschil
van opvatting over mogelijk. Vanuit mijn opvatting dat dit open debat nog
wel degelijk mogelijk is – waarom ligt er dan een ander voorstel? –
kan er ook geen sprake van zijn dat vanuit mijn fractie op voorhand al over
argumenten heen zou worden gewalst. Er is sprake van een verschil van opvatting
over waar dit debat over gaat, waar je de grenzen legt en hoe je in een vervolgdebat
gaat discussiëren.De heer Van Thijn (PvdA):Dat klinkt mij toch een beetje wereldvreemd in de oren. Er ligt een regeerakkoord
en de uitvoering daarvan is neergelegd in wetsvoorstellen die een onom keerbaar proces tot gevolg hebben. Dat betekent dat in lengte van
jaren dat ene idee – dat op zichzelf geen slecht idee is – in
ons land de werkelijkheid zal zijn. U doet nu net alsof het hier alleen maar
over de Grondwet gaat, maar wij gaan toch ook kijken of die Grondwetsherziening
verantwoord en zorgvuldig geschiedt en een open debat mogelijk maakt? In werkelijkheid
snijdt deze Grondwetsherziening, hoe treurig ook, dat open debat gewoon af
tot in lengte van jaren!De heer Engels (D66):Met alle respect, ik deel die opvatting niet. Voor mijn fractie staat
als een paal boven water dat wij nu een heel zuivere discussie voeren over
de thans voorliggende Grondwetswijziging. Zelfs al zouden wij met deze wijziging
de grenzen oprekken naar komende wetgeving dan heb ik vandaag, behalve dan
van de heer Van Thijn, niet gehoord dat daarmee de uitkomst van een debat
over vervolgwetgeving al op voorhand volkomen vaststaat. Wel kan ik u alvast
zeggen dat wij over die komende wetgeving, die ik natuurlijk al wel enigszins
bekeken heb, ook nog wel wat opmerkingen willen maken. Dat is al een heel
goede reden om niet te spreken over een opgesloten debat. Als de heer Van
Thijn dat wil ophangen aan de afweging dat de door de raad gekozen burgemeester
als verkiezingsmodaliteit in de discussie niet erg kansrijk zal zijn, dan
is dat ongeveer ook wel mijn inschatting. Ik geef hem ook onmiddellijk toe
dat ik dit vanuit mijn opvatting over hoe in een dualistisch bestel de gekozen
burgemeester moet functioneren allerminst rampzalig vind. Maar, die conclusie
heb ik overigens ook nog niet getrokken. Het wetsvoorstel van zijn partij
ligt er nog. Bovendien biedt het wetsvoorstel van de regering nog zoveel discussieruimte
dat ik met geen enkele mogelijkheid tot de conclusie kan komen dat dit debat
met het aannemen van deze Grondwetsherziening al zou zijn gevoerd. Integendeel!De heer Van Raak (SP):Ik vind het in ieder geval grote winst dat u zegt dat het debat over de
burgemeester en de toekomst van de lokale democratie een open debat zou moeten
zijn, maar het is wel van tweeën één. Of wij gaan nu een
open debat voeren, of wij houden ons aan het regeerakkoord. Als wij dat open
debat willen gaan voeren, moet dat regeerakkoord toch open worden gebroken
en moet er niet in achterkamertjes verder over worden gesproken. Dan moet
hier in deze Kamer, nog beter aan de overkant, nog beter in het gehele land
opnieuw over die burgemeester worden gedebatteerd!De heer Engels (D66):Ik begrijp die opmerking wel, maar het is eigenlijk geen juiste opmerking,
nog afgezien van de vraag of ik mij nu wel in de positie van het kabinet moet
laten dringen. Dat er een regeerakkoord ligt, is een politiek feit. De conclusie
die je daaraan zou moeten verbinden, is niet dat een regeerakkoord of een
hoofdlijnenakkoord een discussie onmogelijk maakt. Ik heb net al gezegd dat
ook wij wel zien dat er een geweldige discussie woedt, zelfs al over een wetsvoorstel
dat nog niet eens aan de Eerste Kamer is aangeboden.De heer Van Raak (SP):Dat regeerakkoord heeft uw partij toch gesloten, dus kunt u het ook open
breken. Wij kunnen wel een debat gaan voeren, maar dat zal zinloos zijn als
dat regeerakkoord niet open wordt gebroken. Als u het echt meent dat wij opnieuw
en serieus moeten gaan discussiëren over de burgemeester, dan moet u
dat regeerakkoord als aanzet beschouwen en zeggen dat u daar bij nader inzien
niet aan vast kunt houden omdat zich toch wat problemen voordoen en er wellicht
betere ideeën zijn. U zult vandaag dus wel die keuze moeten maken!De heer Engels (D66):Ik zie mijn fractiegenoten al schudden en mij aangeven dat ik die keuze
nu niet moet maken.De heer Van Raak (SP):Akkoord, maar dan krijgen wij dus niet dat open debat dat u zegt zo graag
te willen.De heer Engels (D66):Dat was maar een opmerking om de spanning er even uit te halen.Natuurlijk kunt u mij aanspreken op het hoofdlijnenakkoord, maar u weet
net zo goed als ik dat de wij daar als fractie in de Eerste Kamer niet direct
bij betrokken zijn geweest en dat wij in dit huis iets anders kunnen omgaan
met hoofdlijnenakkoorden dan aan de overkant. Als u de discussie over dat
hoofdlijnenakkoord wil voeren, moet u dus niet primair bij mij zijn.De heer Van Raak (SP):Ik beschouw dat maar als een toezegging!De heer Engels (D66):U doet net alsof ik een bewindspersoon ben, maar dat ben ik echt niet!De vraag wanneer er sprake is van een open discussie over komende wetgeving
kan heel verschillend worden beantwoord. Ik begrijp heel wel dat u zegt dat
er in uw ogen pas sprake is van een open discussie als er ook een reële
discussie kan plaatsvinden over een door de raad gekozen burgemeester. Dat
zal niet mijn eerste invalshoek zijn, maar zelfs al zou die variant in de
discussie geen dominante rol spelen, dan nog liggen er op het punt van de
direct gekozen burgemeester nog zo veel vraagpunten en modaliteiten dat er
natuurlijk een open discussie over kan plaatsvinden. Ik herinner mij ook dat
de minister in het debat met de Tweede Kamer heeft toegezegd dat zo'n debat
er ook zal komen.De heer Van Raak (SP):Een open debat is voor mij een debat waarvan de uitkomst niet van te voren
vaststaat. Dat is nu helaas niet het geval!De heer Engels (D66):Hoe graag ik ook zou willen dat uitkomsten van debatten nu al vast zouden
staan, ik kan dat in ieder geval niet zeggen, hoewel mij dat in dit geval
wel goed zou uitkomen.De heer Platvoet (GroenLinks):Als u een open debat wil, moet u uw partijgenoten aan de overzijde oproepen
om morgen, als ze weer in de achterkamertjes bijeen komen, het voorstel te
doen om het regeerakkoord te veranderen, de direct gekozen burgemeester daaruit
te schrappen en te zeggen dat daarover een open debat moet komen, maar dat
zal u natuurlijk niet doen. Dat zou werkelijk een stap vooruit zijn in de
richting van dat open debat.De heer Engels (D66):Ik heb helemaal niet gesproken over het open debat. De heer Van Raak is
daarover begonnen in zijn interrupties. Ik heb gesproken over de manier waarop
je in dit soort discussies met de Grondwet zou moeten omgaan
en in hoeverre de Grondwet in dit soort discussies een strategisch instrument
kan zijn. Dat waren de laatste zinnen van mijn betoog. Vervolgens ben ik inderdaad
met de heer Van Raak in discussie geraakt over een open debat en heb ik gezegd
dat die volgens mij zeker kan plaatsvinden.De heer Platvoet (GroenLinks):Als u nog wel de mogelijkheid van een open discussie ziet in dit dossier,
zegt u daarmee tegelijkertijd dat het ook voor D66 nog mogelijk is om aan
het eind van de discussie uiteindelijk toch in te stemmen met het initiatiefvoorstel
van de PvdA uit de Tweede Kamer?De heer Engels (D66):Neen, ik kan u nu wel op voorhand zeggen dat onze fractie dat niet zal
doen, net zo min als u nu zegt dat u gaat voor een door de raad gekozen burgemeester.
Dat is toch de modaliteit die ook vanuit uw fractie op tafel is gelegd?De heer Platvoet (GroenLinks):Ik zeg ook niet dat er een open discussie is.De heer Engels (D66):Ik vind dat een open discussie mogelijk blijft, zelfs als een door de
raad gekozen burgemeester niet vooraan op de agenda staat. Nogmaals, dat zit
hem in de verschillende modaliteiten die ook binnen de figuur van de direct
gekozen burgemeester nog aan de orde zijn. Dat hebben wij in de aanloop naar
dit debat voldoende gemerkt.Het is ons overigens opgevallen dat de regering inhoudelijk toch wel op
een aantal van de genoemde contextuele kwesties is ingegaan. Voor de goede
orde is het wellicht dienstig om naar aanleiding daarvan op te merken dat
de reactie van de regering in grote lijnen aansluit bij de opvattingen, zoals
wij die in het debat over in aantocht zijnde wetgeving naar voren zouden willen
brengen. Nog afgezien dus van het feit dat in onze ogen deze kwesties zich
formeel buiten de eigenlijke vraagstelling van de deconstitutionalisering
bewegen, lijken de daarin vervatte bezwaren materieel voldoende weerlegbaar
en vormen zij daarmee in onze ogen geen reden om tegen de voorgestelde wijziging
van de Grondwet te stemmen.Ik maak nog twee opmerkingen over kwesties die niet in de stukken, maar
meer daar omheen ter sprake zijn gekomen. In de eerste plaats is het mijn
fractie vooralsnog duister waarom, zoals de PvdA vreest, er een chaos zou
ontstaan als in 2006 een direct gekozen burgemeester zou worden ingevoerd.
Ook de commissie-Leemhuis zegt dat niet. Zelfs al zou voor die vrees enige
grond bestaan, dan nog behoren deze en mogelijke andere onzekerheden te worden
betrokken bij het debat en de besluitvorming over de komende wetgeving en
niet bij deze grondwetsaanpassing. In de tweede plaats zien wij niet hoe binnen
de grenzen van de eerste twee leden van artikel 125 van de Grondwet, die het
hoofdschap van de raad en het collegiaal bestuur waarborgen, een direct gekozen
burgemeester met substantieel zwaardere bevoegdheden dan welke in het wetsvoorstel
voor de direct gekozen burgemeester zijn opgenomen, kan worden gecreëerd.
Inhoudelijk valt er voor deze wens van de VVD op zichzelf genomen wel wat
te zeggen, maar voor mijn fractie zijn de grondwettelijke grenzen te belangrijk
om ze voor dat doel zonder deugdelijke procedure opzij te schuiven. Ook deze
discussie zou echter in de afweging rond deze grondwetsaanpassing geen rol
moeten spelen.De heer Van Thijn (PvdA):U zegt dat de wens van de VVD niet inpasbaar is in het huidige grondwetsregime.
Waar had ik die wens van de VVD kunnen horen? Die is net in het debat namelijk
niet aan de orde geweest.De heer Engels (D66):Dat klopt, ik heb deze wens gehaald uit een interview dat mevrouw Van
den Broek heeft gegeven in NOVA.De heer Van Thijn (PvdA):Dat betekent dat u ingaat op het geheime overleg tussen de coalitiepartners,
dat nog niet is afgerond.De heer Engels (D66):Op zich ga ik daar niet op in.De heer Van Thijn (PvdA):Wat is dan de betekenis van uw opmerking? U zegt: aan de wens van de VVD
kunnen wij niet tegemoetkomen. Ik heb die wens hier echter niet gehoord; die
is dus geuit in dat andere overleg dat wij niet kennen en dat nog niet is
afgerond.De heer Engels (D66):Dat is heel eenvoudig. In de aanloop naar dit debat zijn er door de VVD
signalen afgegeven dat men vindt dat, als er een direct gekozen burgemeester
moet komen, deze zware bevoegdheden moet hebben. De indruk is in ieder geval
bij mij gewekt dat dit een rol zou kunnen spelen in dit debat. Ik heb willen
aangegeven dat een direct gekozen burgemeester in een dualistisch bestel staatsrechtelijk
een inpasbare figuur kan zijn, maar dat de huidige grondwetsbepalingen daaraan
in de weg staan. Dat is puur een vaststelling om aan te geven dat er volgens
ons op dit moment eigenlijk geen constitutionele ruimte is om dat pad op te
gaan.De heer Van Heukelum (VVD):Ik heb er een hekel aan dat ze over mij praten, als ik er zelf niet bij
ben. Ik maak dus maar even gebruik van de gelegenheid. Ik heb net al even
geaarzeld of ik niet moest interrumperen toen de heer Engels in een eerder
stadium aangaf wat de VVD wilde. Ik heb al gezegd dat er de afgelopen periode
heel veel is gezegd door Jan en alleman. Dat was het proces naar dit debat
en het uiteindelijke standpunt. Ik meen dat ik dit duidelijk en zuiver heb
verwoord. Het was in die zin dan ook wenselijk geweest dat de heer Engels
enkele passages uit zijn inbreng had geschrapt en mij een compliment had gegeven
over de zuiverheid waarmee ik het debat gevoerd heb.De heer Engels (D66):Voorzitter. Nu de heer Van Thijn mij de eer heeft verschaft om in het
nader voorlopig verslag te citeren uit mijn oratie – daarmee toch een
niet eenvoudig te overbruggen tegenstelling tussen het kabinet en mijn fractie
creërend – wil ik gaarne als volgt afsluiten. In het debat van
22 januari 2002 sprak de heer Van Thijn zeer behartigenswaardige woorden
over de rigiditeit van de Grondwet als het gaat om de absorptie van veranderingen
in de maatschappelijke verhoudingen en de daarop gebaseerde rechtsopvattingen.
Ook daar klonk de heer Van der Hoeven al door. De door de evolutie van het
burgemeestersambt geïndiceerde aanpassing van de formele regelgeving
zou niet uit pure behoudzucht moeten stuklopen op een grondwettelijk keurslijf.
Mede om die reden was de heer Van Thijn, en daarmee ook zijn fractie, bereid
het vertrouwen uit te spreken in de "gewone" wetgever, temeer
daar ook de Tweede Kamer dat in grote meerderheid had gedaan. Hij hoopte dan
ook dat deze voorgenomen grondwetswijziging de eindstreep zou halen. Hoewel
ik mij realiseer dat zich sindsdien een verhevigde dynamiek rond dit voorstel
heeft ontwikkeld en hoezeer ik op zichzelf genomen begrijp de bezorgdheid
van de PvdA over de politiebevoegdheden van de gekozen burgemeester en over
de zorgvuldigheid die met stelselwijzigingen betracht moet worden, hebben
deze woorden wat mijn fractie betreft hun zeggingskracht onverkort behouden.
Behoudzucht, noch partijpolitieke opportuniteit zou aanleiding behoren te
zijn voor een machtsspreuk, waarvoor de Grondwet in het algemeen en deze grondwetswijziging
in het bijzonder niet bedoeld is.De heer Platvoet (GroenLinks):Voorzitter. Het zijn barre tijden voor de minister. Laat ik daarom beginnen
met twee misschien wat geruststellende opmerkingen. De eerste is dat GroenLinks
sinds jaar en dag een geharnast voorstander is van het schrappen van de kroonbenoeming
uit de Grondwet. Wij vinden dat een anachronisme van de eerste orde, evenals
de Kroon zelf trouwens. Dat is echter een ander verhaal. Mijn tweede opmerking
is – ik heb dat ook vaak gezegd in discussies in allerlei zaaltjes in
het land over dit onderwerp; toen kwam het antiautoritaire beestje in mij
boven – dat ik het idee dat alle burgemeesters van Nederland, een kleine
vijfhonderd, in één klap ontslagen zouden worden, wel fantastisch
vind. Dat is de politieke natte droom van ieder antiautoritair ingestelde
figuur: al die regenten in één klap in de WW. Maar goed, als
je wat verder over het onderwerp doordenkt, kom je langzamerhand tot wat andere
opvattingen, althans als je het plaatst in het licht van de actualiteit, het
regeerakkoord en het wetsvoorstel dat de minister bij de Tweede Kamer heeft
ingediend over de directe verkiezing van de burgemeester.Het voor ons meest wezenlijke punt van de discussie is de vraag of de
rol en het takenpakket van de burgemeester niet van dusdanig belang zijn dat
de aanstellingswijze of, beter gezegd, de wijze van verkiezing, in de Grondwet
moet worden opgenomen. De regering zegt: nee, de burgemeester is geen zetbaas
meer van Den Haag. Eigenlijk is het nooit de bedoeling van de grondwetgever
geweest – dat is heel curieus – om de hoofdorganen van het gemeentelijk
bestuur grondwettelijk te verankeren, zo schrijft de minister in antwoord
op vragen van de CDA-fractie. Thorbecke zag die kroonbenoeming ook al niet
zitten, maar het was de uitdrukkelijke wens van Koning Willem II om zijn benoemingsbevoegdheid
veilig te stellen. In de Grondwet van 1848 werd alleen de gemeenteraad als
gemeentebestuur genoemd. Pas in 1983 werden daar de burgemeester en het college
van burgemeester en wethouders als de twee andere hoofdorganen aan toegevoegd.
Ik wil echter benadrukken dat dit natuurlijk wel de uitdrukking was van het
monistische model met een college waarvan de wethouders deel uitmaakten van
de gemeenteraad en een burgemeester die, uitgezonderd op het vlak van openbare
orde en veiligheid, geen wettelijke taken had en tot nu toe ook niet heeft.Met de dualisering van het gemeentebestuur en de direct gekozen burgemeester
met meer bevoegdheden gaat de architectuur van de gemeentelijke democratie
er heel anders uitzien. Het grondwettelijk vastgelegde hoofdschap van de gemeenteraad
mag dan formeel intact blijven, met de overdracht van bevoegdheden van raad
naar college en een direct gekozen burgemeester met een zwaar takenpakket
wordt dat hoofdschap behoorlijk ondergraven. Laat ik overigens duidelijk stellen
dat GroenLinks dat in sterke mate betreurt. Als liefhebbers van de parlementaire
democratie hechten wij aan versterking van de positie van de democratisch
gekozen, pluriform samengestelde gemeenteraad. De voorstanders van al die
ingrijpende wijzigingen in de gemeentelijke architectuur moeten maar eens
aangeven waarom dat niet grondwettelijk verankerd zou moeten worden. Ik laat
dit punt nu verder rusten. Ik neem aan dat de heer Dölle die hier echt
voor heeft doorgeleerd en hier in de schriftelijke voorbereiding ook een aantal
goede punten over heeft aangekaart, hier verder op zal doorgaan.Ik kom op de politieke context van een en ander. Uiteraard is de tekst
van deze grondwetswijziging in tweede lezing gelijk aan die in eerste lezing,
maar het voorstel in tweede lezing bereikt de Eerste Kamer in een totaal andere
situatie dan het voorstel in eerste lezing. Het voorstel in eerste lezing
is ingediend door het tweede kabinet-Kok. Ik geef twee citaten uit de bijbehorende
memorie van toelichting. Het eerste luidt: "De regering acht het van belang
dit vraagstuk niet te belasten met principieel-dogmatische standpunten, maar
het te benaderen vanuit de noodzaak toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden
van het burgemeesterschap die zich in het licht van de veranderingen in de
positie van het openbaar bestuur als geheel en die van het lokaal bestuur
in het bijzonder aandienen, te kunnen integreren in het stelsel." Het tweede
citaat luidt: "Naar het oordeel van de regering kunnen aan het advies van
de staatscommissie Dualisme en lokale democratie, in aanvulling op de aanbevelingen
van de commissie-Van Thijn die ten grondslag liggen aan genoemd wetsvoorstel,
krachtige argumenten worden ontleend om tot grondwetswijziging over te gaan
en daarmee ruimte te bieden aan een inhoudelijke en open discussie die de
wetgever de aanknopingspunten biedt om te zijner tijd te beoordelen of wijziging
van de aanstellingswijze aangewezen is en daarover te besluiten."Het is ons overduidelijk: de discussie en de besluitvorming over de grondwetswijziging
in eerste lezing vonden plaats in een klimaat waarin sprake was van het creëren
van ruimte voor een open en inhoudelijke discussie over de meest wenselijke
vorm van de verkiezing van de burgemeester. Over die wenselijke vorm doen
sinds jaar en dag nu eenmaal twee varianten de ronde: óf de gemeenteraad
kiest óf de bevolking kiest. Bij de besluitvorming over de eerste lezing
was enige duiding van de meest wenselijke variant in geen velden of wegen
te bekennen. Dat was ook precies de reden dat bijvoorbeeld de VVD vóór
stemde. De heer Van Heukelum was al zo genereus om woordvoerder Luijten daarover
nog eens aan te halen. Als er nu een wetsvoorstel bij de Tweede Kamer was
ingediend waarin had gestaan dat de gemeenteraad de burgemeester zou moeten
kiezen, dan zou de VVD tegen de tweede lezing stemmen. Ook voor GroenLinks,
altijd al een groot voorstander van het afschaffen van de kroonbenoeming,
was het feit dat de toenmalige minister De Vries keer op keer aangaf dat er
eerst gedeconstitutionaliseerd moest worden en dat pas daarna de wijze van
verkiezing aan de orde zou komen, een extra argument om vóór
te stemmen.Dat is nu echter radicaal veranderd. D66 heeft het voor elkaar gekregen
dat de door de bevolking gekozen burgemeester in het regeerakkoord is opgenomen.
Dat kun je een heel knappe prestatie noemen, maar D66 was natuurlijk broodnodig
om dit neoconservatieve kabinet van de grond te tillen. Er moest ergens een
toezegging worden gedaan en dat is, helaas, op dit punt gebeurd. Minister
De Graaf heeft het debat niet met een open mind gevoerd, maar is onmiddellijk
aan de slag gegaan om het D66-kroonjuweel in een wettekst neer te slaan om
daar vervolgens de politieke markt mee op te gaan. Onder het motto "op weg
naar een gekozen burgemeester" zijn voorlichtingsbrochures als blijde boodschappen
verspreid. Met een campagnebus heeft de minister van burgemeesterszaken getracht,
zijn missie in stad en land uit te venten. Dat is hem op zichzelf niet allemaal
aan te rekenen: hij gaat er volledig voor om dit harde punt van een fractie
die aan de overkant, geloof ik, vijf zetels bezit, gerealiseerd te krijgen.Dit betekent wel dat van een echt inhoudelijke dialoog geen sprake kan
zijn, want het wetsvoorstel is al ingediend bij de Tweede Kamer. Daarmee staat
deze tweede lezing in dienst van het wetsvoorstel van de minister om in 2006
bij de gemeenteraadsverkiezingen in alle gemeenten de burgemeester door de
bevolking te laten kiezen. In mijn opvatting heeft het kabinet-Balkenende
dan ook de toezegging van het tweede kabinet-Kok gebroken dat eerst de deconstitutionalisering
geregeld zou worden en dat pas daarna een open en inhoudelijke discussie zou
plaatsvinden over de meest wenselijke verkiezingswijze van de burgemeester.
Dit is ook na te lezen in het regeerakkoord, want daarin wordt de deconstitutionalisering
van de aanstellingswijze van de burgemeester letterlijk en onmiddellijk gekoppeld
aan de invoering van de rechtstreeks gekozen burgemeester. Door dit dubbelbesluit
is de fractie van GroenLinks net als volgens mij de andere fracties in de
Eerste Kamer gedwongen om de grondwetswijziging te beschouwen in het licht
van dit wetsvoorstel inzake de gekozen burgemeester.Wij krijgen dat wetsvoorstel wellicht nog te behandelen. Daarom zal ik
er nu niet al te uitgebreid op ingaan, maar ik wil er wel enige opmerkingen
over maken om onze positie te markeren en aan te geven waarom wij er zo'n
moeite mee hebben om nu groen licht te geven voor binnenloodsing van dat wetsvoorstel. - Volgens ons behoort de politieke macht in handen te zijn van de direct
gekozen, pluriform samengestelde gemeenteraad en niet in handen van één
persoon.- Het direct kiezen van de burgemeester betekent dat er naast
de gemeenteraad een tweede door de kiezers gelegitimeerde macht komt op gemeentelijk
niveau, hetgeen het bestuur in een gemeente behoorlijk kan verlammen als er
verschillen van mening zijn tussen gemeenteraad en burgemeester.- Het direct kiezen van een burgemeester zal betekenen dat de roep om hem
of haar meer bevoegdheden te geven, steeds harder zal klinken. De VVD is daar
al mee begonnen door te pleiten voor die krachtige burgemeester met veel bevoegdheden.
Het is evenwel evident dat die bevoegdheden ten koste zullen gaan van de bevoegdheden
van de gemeenteraad.- Een direct gekozen burgemeester zal in veel
gevallen niet de echte wil van de meerderheid van de kiezers vertegenwoordigen.
Immers, als in de eerste ronde geen kandidaat een meerderheid haalt, volgt
een tweede ronde tussen de twee hoogst geëindigde kandidaten. Een deel
van de kiezers wordt dan gedwongen om een stem uit te brengen op een door
hen eigenlijk niet gewenste kandidaat. Tel uit je democratische winst! In
veel gevallen zal de direct gekozen burgemeester een democratische schijngestalte
zijn.- Een direct gekozen burgemeester zal onvermijdelijk een ongewenste
politisering van het ambtenarenapparaat tot gevolg hebben.Om het nog eens in één zin samen te vatten: in essentie
is de gekozen burgemeester een personificatie van politieke macht en daarmee
uitholling van de parlementaire democratie. Dit is volgens ons de achtergrond
waartegen wij het debat moeten voeren over een aantal stelselherzieningen
in het licht van de bestuurlijke vernieuwing van Nederland. Als die leiden
tot een aantasting van de positie van gemeenteraden, provinciale staten of
de Tweede Kamer, zullen wij ons daartegen verzetten.Bijzonder ergerlijk vinden wij dat de voorstanders van directe verkiezingen
er halve en hele leugens tegenaan gooien om hun gelijk te bevechten. De heer
Dittrich, fractievoorzitter van D66 in de Tweede Kamer, zei: "Nederland is
naast Georgië het enige land in Europa waar de inwoners van een stad
of dorp geen invloed hebben op wie de burgemeester wordt. Het is hoog tijd
dat ook Nederlanders het recht krijgen hun burgemeester te kiezen." Ik laat
in het midden of dit nu een halve of een hele leugen is, maar feit is dat
in verreweg de meeste Europese landen de gemeenteraad de burgemeester kiest
en niet de inwoners van een stad of een dorp.De invoering van de direct gekozen burgemeester zal bij de gemeenteraadsverkiezingen
van 8 maart 2006 moeten plaatsvinden. Dat is kort dag. Zorgvuldigheid
bij de uitvoering is een van de criteria waaraan de Eerste Kamer wetgeving
toetst. Gezien het dubbelbesluitkarakter van de grondwetswijziging, is dit
punt voor GroenLinks nu ook aan de orde. Hoe serieus neemt de minister de
praktisch unanieme geluiden uit gemeenteland dat invoering in 2006 overhaast
en onverantwoord is? Hoe beoordeelt de minister de klacht van vele gemeenten
dat de invoering van het dualisme nog lang niet is uitgekristalliseerd en
dat de directe verkiezing van de burgemeester dat alleen nog maar bemoeilijkt?
Daar komt nog bij dat de dualisering nog lang niet is voltooid, want het wetsvoorstel
dat de overdracht van de bevoegdheden regelt – volgens ons is dat het
hart van de dualisering – moet nog door de senaat behandeld worden.
Als het aan dit kabinet ligt, zullen er honderden bevoegdheden van de raad
aan het college worden overgedragen. De commissie-Leemhuis stelt in haar evaluatierapport
evenwel al dat de dualisering spanningen, onzekerheden en soms zelfs conflicten
in gemeenteland veroorzaakt. De commissie vraagt regering en
parlement dan ook om de zwaarte van deze veranderings-operatie op gemeenteniveau
te erkennen door bij een besluit over de gekozen burgemeester expliciet af
te wegen of het lokale bestuur klaar is voor een volgende verandering. Daar
heeft het kabinet blijkens zijn reactie op dat rapport echter geen enkele
boodschap aan. Integendeel, het kabinet trekt de even creatieve als onbegrijpelijke
conclusie dat het rapport een extra argument vormt om de gekozen burgemeester
zo snel mogelijk in te voeren. Zo zout heb ik het nog nooit gegeten.De commissie-Leemhuis heeft ook nog de leerzame observatie toegevoegd
dat ervoor gezorgd moet worden dat een nieuwe benoemingswijze van de burgemeester
de dualistische verhoudingen verheldert en niet bemoeilijkt. Het is GroenLinks
een raadsel hoe de regering meent te kunnen volhouden dat de direct gekozen
burgemeester in 2006 de dualistische verhoudingen niet zal bemoeilijken, terwijl
de verhoudingen bij lange na nog niet uitgekristalliseerd zijn. Het duidelijkste
voorbeeld daarvan is het voorzitterschap van de gemeenteraad. Grondwettelijk
is dat nog steeds in handen van de burgemeester. Onlangs is er bij de Tweede
Kamer een grondwetswijziging in eerste lezing ingediend om dat voorzitterschap
bij de burgemeester weg te halen. Volgens ons is dat het ultieme bewijs van
de chaotische wijze waarop de wetgever met de wettelijke verankering van het
gemeentebestuur omgaat. Samenhang en gelijktijdigheid zijn ver te zoeken.
Hoe kan echter worden volgehouden dat de direct gekozen burgemeester de dualistische
verhoudingen niet bemoeilijkt als deze nog jarenlang de gemeenteraad moet
voorzitten, terwijl dat orgaan geacht wordt om die gekozen burgemeester te
controleren? Ziet de minister het al voor zich dat de direct gekozen burgemeester
een uitnodiging en een agenda uitschrijft voor een raadsvergadering waarin
zijn eigen ontslag aan de orde is? Ik begrijp het niet. Kan de minister uitleggen
hoe dat zou moeten?Ik ga nog even in op de politie. Met name de PvdA-fractie heeft er om
begrijpelijke redenen – haar woordvoerder was tenslotte tien jaar lang
burgemeester van de grootste stad van het land – op gehamerd dat de
verantwoordelijkheid voor de politie, inclusief het beheer, bij de burgemeester
blijft. Inmiddels is er echter al een voorstel tot wijziging van de Politiewet
bij de Tweede Kamer ingediend, dat een sterkere greep van het Rijk op het
politiebeleid betekent. De minister is ook niet in staat om te antwoorden
op de vraag of en, zo ja, in hoeverre het beheer van de politie wordt gecentraliseerd,
omdat het politiebestel thans wordt geëvalueerd – zo gaat het in
Nederland – en de uitkomsten daarvan nog niet bekend zijn. Ik neem toch
aan dat de minister, ook waar het gaat om het beheer van de politie, is gehouden
om het regeerakkoord uit te voeren? In het regeerakkoord staat dat een belangrijke
randvoorwaarde voor de invoering van de rechtstreeks gekozen burgemeester
is "een herziening van de verantwoordelijkheid voor het korpsbeheer". Dat
is een vage zin. Ik zat er natuurlijk niet bij toen het regeerakkoord werd
uitonderhandeld, maar de minister wel. Hij moet dus maar eens vertellen wat
deze magische zin betekent.Ik kom tot een afsluiting. GroenLinks – dat is geen verrassing –
is vóór een door de gemeenteraad te kiezen burgemeester. Zoals
het er nu naar uitziet, zal een wetsvoorstel daartoe de Eerste Kamer niet
bereiken in deze kabinetsperiode. Ik geef toe dat ook voor een door de raad
te kiezen burgemeester, in zuiver vorm, de kroonbenoeming uit de Grondwet
moet worden gehaald. Wij zitten echter, zoals ik heb proberen aan te tonen,
opgezadeld met het probleem van dit dubbelbesluit. De minister zal dan ook
enigszins moeten bewegen om GroenLinks over de streep te trekken. Wij zien
niets in een overhaaste invoering in 2006. Eigenlijk vinden wij dat de deconstitutionalisering
en de direct gekozen burgemeester ontkoppeld moeten worden. Dat kan echter
alleen als het regeerakkoord op dat punt een andere formulering krijgt. Volgens
ons wordt het steeds noodzakelijker dat er een samenhang in het wetgevingstraject
komt. Ook vinden wij dat er duidelijkheid moet komen over lokale zeggenschap
en de verantwoordelijkheid voor het beleid en het beheer van de politie. Ik
ben benieuwd of de minister nog iets in de aanbieding heeft, nu de coalitiepartners
die onderling hevig verdeeld zijn over de direct gekozen burgemeester, hem
vandaag zo laten zweven. Morgen praten zij verder, maar het is de vraag of
er voor de direct gekozen burgemeester ooit een morgen zal komen. Ik ben dus
uiterst geïnteresseerd in de bewegingen die de minister in zijn beantwoording
tentoon zal spreiden.De heer Dölle (CDA):Mevrouw de voorzitter. De aandacht voor dit wetsvoorstel in tweede lezing
is de laatste tijd aanzienlijk toegenomen. Dat was wel wat anders tijdens
de eerste lezing van dit voorstel, toen de ambtsvoorganger van de minister,
De Vries, het voornemen tot deconstitutionalisering fel – ik wil de
kwalificatie van de heer Engels "soeverein" niet gebruiken – verdedigde
in navolging van diens ambtsvoorganger Peper. De laatste heeft een vergelijkbaar,
maar nog verdergaand voorstel tot grondwetsherziening uiteindelijk in 2001,
toen het bij de Eerste Kamer lag, ingetrokken. Die omslag in belangstelling
is, zoals vorige woordvoerders al hebben opgemerkt, natuurlijk niet zo merkwaardig.
De context waarbinnen de beoogde deconstitutionalisering of ongrondwettelijking –
een term van de heer Jurgens – moet plaatsvinden, is nogal veranderd.
Dat is niet alleen gebeurd door de dualisering die als een donderslag uit
het regeerakkoord van het tweede kabinet-Kok kwam en die nog steeds na rommelt
in een reeks van procedures, congressen, veranderingen en cultuuromslagen
in gemeenteland. Nee, de context is vooral door twee andere omstandigheden
gewijzigd.De eerste omstandigheid wordt gevormd door het Hoofdlijnenakkoord waarop
een meerderheid van de Tweede Kamer zich na de jongste verkiezingen heeft
verenigd en waarop het kabinet zich mede baseert. Daarin werd besloten tot
invoering van de rechtstreeks gekozen burgemeester en, daaraan voorafgaand
als voorwaarde daarvoor, tot steun voor deconstitutionalisering. De formulering
van dat voornemen is van beton en luidt en duidelijk: "De tweede lezing van
de deconstitutionalisering van de aanstellingswijze van de burgemeester wordt
gesteund." De tweede omstandigheid zit hem in de heftige en soms zelfs hartstochtelijke
discussie die in allerlei fora, in de media en in het bijzonder op en rond
 het Binnenhof losbarstte over de vraag welk postuur de gekozen
burgemeester vervolgens juridisch moest worden aangemeten. Trouw kopte al:
iedere partij heeft zijn eigen gekozen burgemeester. Voordat ik inhoudelijk
op het voorliggende wetsvoorstel inga, wil ik in deze eerste ronde nog kort
en, zo nodig, in de tweede ronde wat uitgebreider ingaan op de samenhang tussen
het Hoofdlijnenakkoord, de deconstitutionalisering en de vervolgwetgeving.Onze fractie heeft bij monde van haar fractievoorzitter Werner die drie
elementen al bij de algemene politieke beschouwingen van 2003 met elkaar in
verband gebracht. De kern daarvan heeft hij herhaald bij de algemene politieke
beschouwingen in 2004. In 2003 zei hij: "Het CDA-verkiezingsprogramma hecht
aan de door de Kroon benoemde burgemeester. Gelet op het regeerakkoord, zal
onze fractie voorstellen dienaangaande – met betrekking tot de direct
gekozen burgemeester – niet op voorhand verwerpen, maar zij stelt wel
duidelijk een aantal randvoorwaarden. Allereerst – en dat spreekt vanzelf –
zullen wij elk voorstel zorgvuldig toetsen aan de Grondwet. Voorts hechten
wij eraan dat de gemeenteraad als algemeen vertegenwoordigend orgaan aan het
hoofd van het gemeentelijke bestuur blijft staan." Op dat moment was er nog
het voornemen van de regering, in het spoor van de commissie-Elzinga en de
dualisering en overigens ook op advies van de ROB, om hoofdstuk 7 van de Grondwet
te herzien en daarbij het hoofdschap uit de Grondwet te halen. Verder zei
de heer Werner in 2003: "En tenslotte, het lokale bestuur is zo waardevol
dat wij het niet in een permanente staat van verandering willen brengen. Dat
werkt verlammend op een bestuur dat in het belang van en dichtbij de burgers
juist krachtig en effectief moet kunnen optreden."Bij de algemene politieke beschouwingen van 2004 is het laatste nog eens
verwoord. Toen werd aangekondigd dat wij over de ingevolge het Hoofdlijnenakkoord
gevergde deconstitutionalisering een stevig debat wensten met de regering.
Met het laatste zijn wij in twee schriftelijke lezingen volop bezig geweest.
Dit debat is in alle drie instanties, dus zowel met minister Peper als met
minister De Vries en nu met minister De Graaf, gegaan over de vraag of het
wenselijk is dat de vaststelling van de aanstellingswijze van commissarissen
en burgemeesters van de Grondwet wordt overgebracht naar de gewone wetgeving.
Bij dat thema houden wij het ook vandaag, zij het dat wij, zoals gezegd, in
tweede instantie mogelijk nog komen te spreken over het Hoofdlijnenakkoord
en de vervolgwetgeving. Het is ons overigens opgevallen, ook in het interruptiedebat
tussen de heer Van Thijn en de heer Engels, dat er bij de linkse partijen
en in zekere zin ook bij de VVD een probleem is. Van oudsher willen zij zo
veel mogelijk zaken, voor zover niet de grondrechten betreffend, uit de Grondwet
halen teneinde ruim baan te bieden aan actuele democratische inzichten en
niet te veel te worden beheerst – ik heb het ook over Van der Hoeven –
door wat overleden generaties hebben bepaald. De consequenties van dat inzicht
kunnen kennelijk wel eens heel lastig zijn, als de formele wetgever dat vervolgens
op een bepaalde manier invult. Daarbij speelt het regeerakkoord inderdaad
een grote rol. Ook het regeerakkoord is evenwel een fenomeen, niet in het
minst door links bevorderd, dat na de Tweede Wereldoorlog een cruciale rol
speelt. Ik moet dan ook zeggen dat ik de houding van die partijen wel kan
begrijpen, maar ze in historisch opzicht toch wat merkwaardig vind.De heer Van Raak (SP):De SP heeft nog nooit een regeerakkoord gesloten; dus dat kunt u ons niet
euvel duiden.Ik heb drie korte vragen. U zei dat onder Paars 2 de dualisering als bij
donderslag in het regeerakkoord is gekomen. Bent u het met mij eens dat onder
Balkenende 2 de rechtstreeks gekozen burgemeester als bij donderslag in het
regeerakkoord is gekomen?U zei ook, volgens mij terecht, dat in de Grondwet staat dat de gemeenteraad
het hoofd van de gemeente is. De heer Van Heukelum – de VVD is trouwens
echt geen linkse partij – ...De heer Dölle (CDA):Ik zei ook: de linkse partijen en in zekere zin ook de VVD.De heer Van Raak (SP):De heer Van Heukelum heeft dat net een dode letter in de Grondwet genoemd.
Ik ben benieuwd wat u daarvan vindt. Volgens mij staan CDA en VVD hier diametraal
tegenover elkaar.Ten derde wil ik u vragen of u het ook niet een beetje raar vindt dat
wij de burgemeesteraanstellingen ooit in de Grondwet hebben gezet, dat wij
die de eerste keer dat wij de aanstellingswijze willen veranderen, uit de
Grondwet halen, maar dat u die vervolgens weer in de Grondwet wilt zetten.
Zo kunnen wij wel bezig blijven. Het heeft toch geen zin om iets in de Grondwet
te zetten als wij het, wanneer wij het willen veranderen, er even uithalen
en er vervolgens weer in zetten? Dat vind ik voor een staatsrechtgeleerde
niet zo consequent.De heer Dölle (CDA):Over de vraag of er in de toekomst elementen gereconstitutionaliseerd
moeten worden, heb ik nog niet gesproken. Het woord "donderslag" heb ik gebruikt
om aan te geven dat er opeens een situatie was waarin werd gezegd: er zij
dualisme. Een lid van de commissie-Elzinga typeerde dat indertijd al zo met
een verwijzing naar Genesis. Wie zou een natuurverschijnsel ook willen diskwalificeren?
U vroeg of de gekozen burgemeester ook opeens bij donderslag in het regeerakkoord
stond. Ik wijs erop dat er al ten tijde van het kabinet-Balkenende 1 sprake
was van een vorm van verandering van de aanstellingswijze. Je kunt echter
stellen dat er sinds 2002 een versnelling heeft plaatsgevonden.Uw tweede vraag is mij even ontschoten.De heer Van Raak (SP):U was net zo ferm... In de Grondwet staat dat de gemeenteraad het hoofd
van de gemeente is. De heer Van Heukelum noemde dat een dode letter. Dat moet
u als staatsrechtdeskundige toch pijn in het hart doen?De heer Dölle (CDA):Ach, er zijn zoveel dingen...De heer Van Raak (SP):Dan moet u eens een ander kabinet kiezen, dan zal het allemaal minder
pijn doen!De heer Dölle (CDA):Het kiezen van een kabinet is weer een stap verder. Ik kom later op het
hoofdschap terug. Overigens denk ik dat de heer Van Heukelum het daarstraks
iets anders zei. Naar de hoofdzaak van vandaag: de wenselijkheid van deconstitutionalisering.
Het is bekend dat onze fractie daarover ernstige twijfels heeft, die ook leidden
tot een tegenstem enkele jaren geleden bij de eerste lezing. We hebben die
bedenkingen dus ook bij deze tweede lezing naar voren gebracht. De regering
heeft daarvoor bij de tweede schriftelijke ronde wat meer begrip getoond.
Met name de opstelling dat de aanstellingswijze als zodanig uit haar aard
niet in de Grondwet zou thuishoren, is in de nadere memorie van antwoord gerelativeerd.
De regering kan zich nu wel goed voorstellen dat een volgend kabinet in het
licht van de dan geldende verhoudingen reconstitutionalisering zou nastreven.
Het kan zijn, begrijpen we uit de media, dat de regering, mocht het zover
komen, een gefaseerde invoering overweegt van de gekozen burgemeester. Er
zullen in dat geval automatisch gedurende vier jaar twee systemen bestaan.
Het zou aan het einde van die periode wellicht overweging verdienen om te
bezien welke elementen kunnen worden gereconstitutionaliseerd. Graag hierover
de opvatting van de regering. Wij komen overigens nog terug op het burgemeesterskiesrecht.Nu de kern van het deconstitutionaliseringsdebat. Ik denk dat het goed
is dat onze fractie hierbij nog even kort aangeeft, en deels herhaalt, wat
haar probleem met de voorgestelde deconstitutionalisering was. Wij gaan, naar
wij aannemen net als de regering, uit van de historische en constitutionele
eigen plaats van de medeoverheden gemeente en provincie. Deze hebben een unieke
positie. Wij zijn dan ook tegen het gestaag wegvallen van die overheden, monumenten
van democratisch openbaar bestuur, uit de Grondwet. Het overbrengen van de
regeling van essentiële aspecten van de "staatsinrichting" van die medeoverheden,
de gemeente en de provincie, naar de wetgever en dus naar de wereld van de
actuele nationale politiek en de daarbij behorende snel wisselende regeercoalities
en regeerakkoorden roept bij ons aanzienlijke reserve op; overigens ook bij
de Raad van State, de Raad voor het Openbaar Bestuur en andere betrokken instanties.
Natuurlijk, onze fractie is het volledig met de regering eens dat die opvatting
in laatste instantie een rechtspolitieke afweging is, maar daarover gaat het
dan ook in dit debat. Het viel onze fractie op dat de regering onze vraag
naar welke hoofdbeginselen – soms spreekt zij van "hoofdmomenten" –
volgens haar dan wél in de Grondwet horen, enigszins ontwijkt. Is wat
er nu in de Grondwet staat een ijzeren voorraad van bevoegdheden en constructies,
of kan er naar de opvatting van de regering er nog wel meer uit? Zijn er zaken
die naar het oordeel van de regering met betrekking tot decentrale overheden
juist in aanmerking zouden kunnen komen voor opname in de eregalerij van de
Grondwet?De heer Platvoet (GroenLinks):Ik kan u volgen als u betoogt dat – ik zeg het nu even in huis-tuin-en-keukentaal –
de verkiezingswijze van de burgemeester eigenlijk in de Grondwet thuishoort.
Vindt u het dan geen groot risico dat er nu geen tekst voorligt die de andere
wijze van verkiezing regelt? Stel u eens voor dat gebeurt wat u wilt, namelijk
dat er na vijf jaar een eerste lezing komt van een wetsvoorstel dat de direct
gekozen burgemeester vastlegt in de Grondwet. En stel dat die grondwetswijziging
geen tweederde meerderheid haalt, wat heel aannemelijk is. Welk risico loopt
u dan? Ik loop er nu even op vooruit dat u akkoord gaat met deze wetswijziging.
Het eind van het liedje is dan dat niet zal gebeuren wat u bepleit.De heer Dölle (CDA):Als wij met die wetswijziging akkoord gaan, moet er inderdaad meer vertrouwen
worden gelegd in de formele wetgever – iets wat de regering dringend
adviseert. Men moet erop vertrouwen dat de formele wetgever voorzichtiger
zal omgaan met de aanstellingswijze dan wij nu vrezen. Dat zou een debat opleveren.
Ik kom straks nog te spreken over de heer Van Heukelum en artikel 125 Grondwet.De heer Platvoet (GroenLinks):U geeft geen antwoord op mijn vraag. Door uw handelwijze ontstaat er een
hiaat in de Grondwet en het is mogelijk dat dit hiaat blijft bestaan.De heer Dölle (CDA):Dat zou inderdaad kunnen.De heer Platvoet (GroenLinks):Nou, mijn voorspelling is dat dit héél goed zou kunnen.
Waar staan we in dat geval?De heer Dölle (CDA):In dat geval moeten wij alle vertrouwen geven aan de formele wetgever,
waarvan wijzelf een integrerend deel uitmaken.Meer in het bijzonder vroegen wij in de schriftelijke voorbereiding wat
volgens de regering het hoofdschap van de raad uit artikel 125 GW concreet
inhoudt. Waar de regering, net als overigens de Raad van State, toch steeds
heeft vastgehouden aan de stelling, zeer uitgesproken zelfs bij de dualiseringswetten,
dat daartoe in ieder geval ook het benoemingsrecht van wethouders door de
raad behoort, zwijgt zij hierover in alle talen in de nadere memorie van antwoord –
niet bewust naar wij hopen, maar wel opvallend. Ik breng nog even de formulering
in herinnering die de regering neerschreef bij het grote dualiseringsdebat,
toen de vraag aan de orde kwam welke bevoegdheden wel en welke niet zonder
grondwetsherziening van de raad kunnen worden "afgenomen". Ik citeer de regering:
"Er is niet overwogen de door de leden van het CDA genoemde bevoegdheden (benoemen
van wethouders, betrokkenheid bij begroting en rekening) bij de raad weg te
halen, omdat het daarbij anders dan bij de eerder opgesomde bevoegdheden,
om voor de institutionele positie van de raad wezenlijke bevoegdheden gaat,
die de raad onmiskenbaar toebehoren. Het ontnemen aan de raad van zulke wezenlijke
bevoegdheden zou anders dan bij deze wet over te hevelen bevoegdheden afbreuk
doen aan de grondwettelijke positie van de raad als hoofd van de gemeente".
Ook de minister-president was hierover duidelijk op 21 oktober 2003 bij
de algemene politieke beschouwingen: het hoofdschap van de raad bestaat onder
andere uit de handhaving van de benoeming van wethouders door de raad, het
ontbrekende ontbindingsrecht van de raad en de handhaving van de bevoegdheden
van de raad bij de vaststelling van begrotingen en bestemmingsplannen. Ook
de Raad van State heeft bij de dualiseringswetten het hoofdschap in het geding
gebracht, toen hij van opvatting was dat de wetsontwerpen te ver gingen. De
regering niet – en wij hebben de regering hierin gesteund – omdat
zij erop wees dat een deel van de bevoegdheden niet overgaat,
en dat daarmee het hoofdschap is gesauveerd. De andere verwante discussie
over de medebewindbevoegdheden, waarop de heer Platvoet doelde, is nog aan
de gang. Naar onze opvatting – in de schriftelijke voorbereiding vroegen
wij hier ook naar – is het hoofdschap dus geen loze vlag die fladdert
aan een of andere vlaggenstok en geen functie meer heeft. Er zijn meer begrippen
in de Grondwet, zoals de ministeriële verantwoordelijkheid, de bevordering
van de internationale rechtsorde, die algemeen zijn geformuleerd maar in de
geschiedenis een concretere inhoud hebben gekregen. Tot zover het antwoord
dat ik de heer Platvoet nog schuldig.De heer Platvoet (GroenLinks):De belangrijke waarde van het hoofdschap van de raad is in de Grondwet
verankerd. Ik denk dat GroenLinks en het CDA hierin misschien geen partners
in crime, maar zeker wel "partners in passion" zijn. Toch is uw coalitiepartner,
de VVD, voor een sterke burgemeester, van het type dat zelfs wethouders benoemt.
Betekent een en ander voor u zo'n aantasting van het hoofdschap van de raad
dat het onbespreekbaar is?De heer Dölle (CDA):Laat ik collega Engels citeren in dezen: daar gaan wij niet over. Bovendien
heb ik de heer Van Heukelum zoiets niet horen zeggen. Op de invulling van
de organieke wetgeving kunnen wij in tweede instantie desgewenst terugkomen,
maar wij houden ons nu bezig met de wenselijkheid van deconstitutionalisering.
Ik begrijp u wel, u loopt steeds vooruit. U noemde ons ook nog partners in...De heer Platvoet (GroenLinks):Ja, in passion, maar in het Gronings heet dat vast anders.De heer Dölle (CDA):Ja, in Groningen heet dat nog hartstocht.De heer Van Thijn (PvdA):Voorzitter. De heer Dölle zegt dat wij er niet over gaan. Hij wast
zijn handen in onschuld. Maar wij zijn grondwetgever. Het hoofdschap is verankerd
in de Grondwet. Hij moet daar dan toch een mening over kunnen ontwikkelen?De heer Dölle (CDA):Zeker. Wij hebben het daarom ook over de opheldering van het begrip "hoofdschap
van de raad". Wij stellen daarom ook vragen aan de regering, zoals bij de
schriftelijke voorbereiding. Door omstandigheden is er niet op tijd een antwoord
op die vragen gekomen; vandaar dat ik de regering nu om verheldering vraag.
Dit lijkt me een correcte voortzetting van het schriftelijke debat.De heer Van Thijn (PvdA):Met dien verstande dat het debat vandaag zal aflopen. En als uw vragen
dan nog niet zijn beantwoord, zoals wellicht zoveel andere vragen, bijvoorbeeld
die over de toekomstige politiebevoegdheden van de burgemeester waarover uw
fractie helemaal niets zegt...De heer Dölle (CDA):Dat klopt. U moet echter niet vergeten dat het CDA, de ChristenUnie en
de SGP deze zaken vanaf het begin hebben losgekoppeld. Wij hebben het nu alleen
over de deconstitutionalisering. Daarna kwamen het Hoofdlijnenakkoord en de
vervolgwetgeving, waarover in de media is gepubliceerd. Wellicht komen daarover
na de antwoorden van de minister nog wat nadere opmerkingen. Wij willen het
nu echter hebben over de wenselijkheid van de deconstitutionalisering. Overigens
staan wij nu als vanouds fel tegenover elkaar: ik kan me herinneren dat uw
partijgenoot onze fractie op dit punt conservatisme verweet en de PvdA altijd
hartstochtelijk bepleitte om die zaken uit de Grondwet te halen.De heer Van Thijn (PvdA):Wij zijn er dan ook geen voorstander van. Wij zouden er op zich best aan
willen meewerken, onder bepaalde omstandigheden die vandaag misschien worden
opgehelderd, maar we zijn er geen voorstander van om het later eventueel weer
in de Grondwet op te nemen. Ik wilde echter een compleet ander punt maken.
Wij voeren vandaag een bijzonder belangrijk debat en veel hangt er af van
de mogelijkheden van deze minister om gerezen vragen te beantwoorden. Over
die vragen zegt het CDA echter helemaal niets. U laat gewoon deze minister
bungelen!De heer Dölle (CDA):Nee. Met de gerezen vragen bedoelt u wellicht de door mij gestelde vragen.
Of ook de door u gestelde vragen?De heer Van Thijn (PvdA):In een open debat tellen door anderen gestelde vragen ook mee.De heer Dölle (CDA):Dat begrijp ik. U betrekt echter niet bij uw verhaal de drie punten die
wij naar voren hebben gebracht: u hebt het over de politie, de uitvoerbaarheid,
de snelheid enz.. Wij niet. Dat klopt, dit heeft te maken met het feit dat
wij debatteren over de deconstitutionalisering als zodanig. Als er in tweede
instantie gelegenheid toe is, bijvoorbeeld vanwege het antwoord van de minister,
dan kunnen we hierop reageren. Wij houden het nu echter bij de deconstitutionalisering.Ik vat het voorgaande samen. Het eerste motief dat ons dreef in het historische
debat over de wenselijkheid van deconstitutionalisering was onze opvatting
dat de hoekstenen en fundamenten van het gebouw van de gemeente en de provincie
geborgd zouden moeten zijn in de nationale constitutie en dat we moeten waken
voor een te ver wegzakken van die decentrale overheden uit de Grondwet. Een
tweede motief, waarin we volgens mij overigens niet verschillen van de regering,
is dan logisch het volgende: als je vindt dat de hoofdmomenten van de gemeentelijke
"staatsinrichting" anders dan in het geval van zelfstandige bestuursorganen,
waterschappen of bij vormen van functionele decentralisatie grondwettelijke
borging behoeven, is dan het ambt van burgemeester zo'n hoofdmoment? Als we
beseffen wat de functie en impact is van de burgemeester op het lokale bestuur
in de huidige situatie, dan moeten we erkennen dat het hierbij onmiskenbaar
gaat om een sleutelfiguur naast raad en college: een centraal bestuursorgaan
van de gemeente. De burgemeester zit bovendien tot op heden die beide organen
voor en heeft onder omstandigheden een doorslaggevende stem in het college;
hij vertegenwoordigt de gemeente in en buiten rechte; hij heeft, ook in Europees
perspectief, een opvallend grote rol bij de handhaving van de openbare orde
en heeft in dat verband zware, zelfs noodbevoegdheden; hij kan daarin zelfs
de wetten die wij hier maken aan de kant zetten; hij bezit eigen bevoegd heden uit medebewind, zoals bij de rampenbestrijding; hij is cruciaal
in de bovengemeentelijke samenwerking enz.. Dit alles betekent dat het een
centraal gemeentelijk ambt is, dat in de Grondwet behoort.Dat is dus ons tweede argument: centrale bestuursorganen van decentrale
overheden horen in de Grondwet. Hopelijk is daarover geen verschil van opvatting
met de regering. Sinds minister Peper eerdere voorstellen om de burgemeester
als zodanig uit de Grondwet te katapulteren introk toen deze in deze Kamer
voorlagen, is de regering althans op dit punt gelukkig op haar schreden teruggekeerd.
Wij vragen de regering echter expliciet – tot nu toe verwees zij vooral
naar haar overname van het advies van de commissie-Elzinga – of zij
ook zelf is overtuigd van de noodzaak het ambt van burgemeester in de Grondwet
te houden.Dat brengt ons tot het derde punt, dat met het vorige samenhangt: vindt
men een ambt of orgaan van constitutionele orde, dus dat het in de Grondwet
behoort, dan ligt het zondermeer voor de hand dat men daarmee ook de persoonlijke
invulling van orgaan en ambt van constitutionele orde vindt. Regering en CDA-fractie
zijn het erover eens dat door de hele Grondwet en door de hele grondwetsgeschiedenis
heen, bij functies als de Griffier, de voorzitter, bij ons als Kamerleden,
bij rechters, bij ministers, zo is gehandeld: de Grondwet stelt vast hoe die
posities worden bekleed. De koppeling van de vestiging van het ambt en de
vaststelling van de aanstellingswijze in één hand wordt nu voor
het eerst doorbroken. De voetnoot van de regering in dat verband, namelijk
het argument dat de aanstellingswijze van wethouders niet in de Grondwet staat,
overtuigt niet echt. Immers, de Grondwet constitueert het college, niet het
wethoudersambt als zelfstandig bestuursorganen. De regering heeft ook steeds –
en voorzover wij kunnen nagaan, net als de Raad van State – de stelling
onderschreven dat de benoeming van wethouders door de raad een integrerend
onderdeel uitmaakt van het grondwettelijke hoofdschap van de raad. Alleen
in de nadere memorie van antwoord zweeg de regering, zoals eerder al gezegd.
De aanstellingswijze van de burgemeester, dat andere deel van het college,
staat in de Grondwet, zoals nu overbekend moet zijn omdat dit ons al jaren
van de straat houdt.Ten slotte in dit verband het burgemeesterskiesrecht. De wenselijkheid
van de gekozen burgemeester is voor ons in dit debat over deconstitutionalisering
niet aan de orde; dat debat zal ongetwijfeld op korte termijn plaatsvinden
indien de grondwettelijke grendel door deze Kamer ook in tweede lezing van
de deur wordt geschoven. Maar stel dat er zo'n rechtstreeks gekozen burgemeester
komt: dat zou betekenen, zoals onze fractie in het nader verslag opmerkte
en de regering in de daaropvolgende memorie bevestigde, dat de essentialia
van dat kiesrecht niet in de Grondwet staan. Dat is wel het geval bij de verkiezingen
van de volksvertegenwoordigende organen, de raad, provinciale staten, Eerste
Kamer en Tweede Kamer, Europees Parlement, maar niet hier. Het Nederlandse
staatsrecht, daarbij inbegrepen uiteraard de direct werkende bepalingen van
internationale verdragen, organiseert de borging van de centrale elementen
van dat kiesrecht voor de burgemeester dus op lager niveau dan dat van het
hoofd van de gemeente, de raad. Met andere woorden, voor de raad zit de borging
in de Grondwet, voor de burgemeester in de wet. De regering kwalificeert dit
recht om de burgemeester te kiezen dan ook niet als een grondrecht; dat zegt
de regering ook met zoveel woorden. Het feit dat men zich in de betrokken
wetsontwerpen richt naar wat de Grondwet over raadsverkiezingen bepaalt, doet
daar niet aan af. Dat is immers tot nader orde, een latere wetgever kan dit
wijzigen.Wij willen de minister met klem vragen: acht u dat nu echt een goede zaak?
Natuurlijk, het kiesrecht wordt voor een belangrijk deel ook voor de volksvertegenwoordigende
organen ingevuld door de organieke wetgever. Maar wie kiesrecht heeft, welke
uitsluitingsgronden van het kiesrecht er zijn, het al dan niet stellen van
het nationaliteitsvereiste, het al dan niet vastleggen van evenredigheid van
de verkiezing, de algemeenheid daarvan, het hanteren van een stelsel van absolute
meerderheid enz., dat type wezenlijke vragen wordt tot nu toe in de Grondwet
verankerd. Zulks zou eventueel anders worden bij het burgemeesterskiesrecht.
Zo komt het burgemeesterskiesrecht in de volle wind te staan die ongetwijfeld
steeds weer, en dikwijls hevig, uit de nationale politiek en Den Haag opsteekt.
Ik noem maar enkele dwarsstraten: wil de politiek het kiesrecht aan zeventienjarigen
geven of een districtenstelsel invoeren voor de burgemeestersverkiezing of
het absolute-meerderheidsvereiste inruilen voor een relatieve-meerderheidsvereiste
of wil men het mandaat verlengen: het kan dan allemaal buiten de Grondwet
om en dus ook met beperkte meerderheden. Men kan het graag met de regering
eens zijn dat het kiesrecht met betrekking tot de burgemeester anders is dan
dat voor de raad, tenslotte het hoofd van de gemeente, en dat het geen grondrecht
is, zonder blij te worden van deze uitsluiting van grondwettelijke bescherming.
Nogmaals, dat bevordert in hoge mate de permanente onrust in het debat over
het lokale bestuur dat in Haagse dreven toch al erg populair is.Wij wachten uiteraard met belangstelling de antwoorden van de regering
af op de door ons en anderen gestelde vragen en zullen, zoals gezegd, zonodig
in de tweede ronde ingaan op beide andere elementen van Hoofdlijnenakkoord
en vervolgwetgeving.De heer Platvoet (GroenLinks):Wij kunnen in ieder geval vandaag in deze Kamer een open debat voeren.
Ik vond uw bijdrage wat ongrijpbaar en kan haar dus niet helemaal plaatsen.
Wat is nu uw opstelling? Uw coalitiepartners hebben duidelijk gezegd dat ze
het voorstel zullen steunen, ander partijen willen eerst nog wat beweging
zien bij de minister. Bent u nu voor, bent u tegen, of laat u het afhangen
van eventuele bewegingen van de minister? En als dat laatste het geval is,
welke bewegingen zijn dat dan? Duidelijkheid daarover zal het debat in tweede
termijn naar een iets hoger niveau tillen.De heer Dölle (CDA):Wij hebben de minister vragen gesteld en wachten de antwoorden af. Natuurlijk
zal "aan het eind van de dag" – zoals de Angelsaksen zeggen –
blijken waar onze fractie staat. Wij zullen daarbij ook andere elementen betrekken
dan de deconstitutionalisering.De heer Platvoet (GroenLinks):Al die punten zijn in uw afweging dus even belangrijk.De heer Dölle (CDA):Die conclusie begrijp ik niet goed. De regering is nog niet aan het woord
geweest. Wij hebben in eerste instantie onze problemen uitgelegd, ook in de
schriftelijke voorbereiding. Aan een deel daarvan is tegemoetgekomen. Wij
hebben om verduidelijking gevraagd, bijvoorbeeld met betrekking tot artikel
125 GW en de visie van de regering op de wenselijkheid van constitutionalisering
van elementen van een eventueel burgemeesterskiesrecht. Wij wachten het antwoord
op dat type vragen af, evenals het antwoord op de talloze vragen die door
anderen zijn gesteld en die wij ook buitengewoon relevant vinden. Wij komen
daar later op terug. Ik neem aan dat u er dan ook nog bent.De heer Holdijk (SGP):Voorzitter. Op 22 januari 2002 mocht ik in deze Kamer namens de SGP-
en ChristenUnie-fracties, evenals thans het geval is, het woord voeren over
wetsvoorstel 27551, de eerste lezing van de grondwetswijziging die vandaag
in tweede lezing voorligt. Het zou denkbaar zijn om thans met een herhaling
van mijn bijdrage van destijds of, beter nog, met een verwijzing daarnaar
te volstaan, een en ander conform de memorie van toelichting bij dit tweedelezingsvoorstel
die dat pad volgt. Dat zou tijdbesparing opleveren. Toch volg ik die weg niet
omdat de tijd niet heeft stilgestaan sedert de indiening van het eerstelezingsontwerp
en nog minder sinds de behandeling daarvan in deze Kamer op 22 januari
2002.In de memorie van antwoord aan deze Kamer van 3 december 2001 –
ik verwijs naar pagina 4 – verklaarde de toenmalige regering het volgende:
"Het onderhavige wetsvoorstel beoogt derhalve niet tot wijziging te komen
van de thans geldende aanstellingswijze. Evenmin wordt met dit wetsvoorstel
op enigerlei wijze vooruitgelopen of enig voorschot genomen op de in de toekomst
door de wetgever te maken keuzen. Dat zou gelet op de aard van het voorliggende
voorstel ook niet passend zijn".Inmiddels zijn, zoals bekend, bij de Tweede Kamer op 9 november 2004
de wetsvoorstellen 29864, de wijziging van de Gemeentewet in verband met de
invoering van de gekozen burgemeester, en 29865, de Wet verkiezing burgemeester,
ingediend. Ik sluit mij graag van harte aan bij het standpunt dat de minister
heeft ingenomen tijdens het algemeen overleg met de vaste commissie voor BZK
van de Tweede Kamer op 17 maart 2004, toen werd gesproken over de brief
van de minister van 12 november 2003 met het advies van de Raad van State
en het nader rapport inzake de tweede lezing van de herziening van de Grondwet;
ik verwijs naar 29 200-VII, nrs. 36 en 47. Volgens het verslag van dat overleg
nam de minister de als volgt omschreven positie in. Ik citeer, op pagina 5
: "De minister houdt vast aan de lijn van het voorgaande kabinet dat het constitutioneel
gezien onwenselijk en onjuist is om de behandeling van een voorstel tot wijziging
van de Grondwet te koppelen aan uitvoeringswetgeving of proeven daarvan".
Iets verder: "Er is staatsrechtelijk ook een relevant verschil tussen de grondwetgever
en de wetgever. De grondwetgever stelt de kaders waarbinnen de gewone wetgever,
die met andere meerderheden werkt, de vrijheid heeft om zich te bewegen. Daarom
moet de grondwetgever zich beperken tot het voorstel tot grondwetswijziging
sec. Eerdere kabinetten hebben onder druk van de Kamer wel eens een proeve
van een mogelijke wetswijziging laten zien, maar dat vindt hij fundamenteel
onjuist. De voornemens van de gewone wetgever in een bepaald geval mogen niet
doorslaggevend zijn voor de grondwetgever, omdat de gewone wetgever binnen
een betrekkelijk korte tijd iets heel anders kan doen". Aangezien ik dat standpunt
onderschrijf, ben ik van mening dat deconstitutionalisering van de aanstellingswijze
van de commissaris van de Koning en de burgemeester niet noodzakelijkerwijs
een debat over de aanstellingswijze vereist. Ik merk hierbij op dat uit de
schriftelijke voorbereiding bleek dat de regering de indiening van, behandeling
van, stemming over en doorzending van de bij de Tweede Kamer liggende voorstellen
naar en door de Eerste Kamer acceptabel vindt – zo maakte ik althans
op uit de memorie van antwoord. Voorzitter, mag ik mij veroorloven om van deze procedure, die slechts
in formele zin de vrijheid van de Eerste Kamer niet aantast, te zeggen dat
zij mijns inziens niet getuigt van veel respect voor de Eerste Kamer? Met
de heer Platvoet concludeer ik dan ook dat wij vandaag de facto voor een soort
dubbelbesluit worden geplaatst.Over constitutionele kwesties kan men op grond van goede, deugdelijke
argumenten van mening verschillen. Het debat over de onderhavige kwestie is
aloud en het betreffende grondwetsartikel is vanaf zijn ontstaan in 1848 min
of meer omstreden geweest, óók na 1983. Onze fracties kunnen
zich echter nog steeds vinden in het standpunt van de grondwetgever van 1983.
Ons motief daarvoor is dat ons land sinds de onafhankelijkheid van 1814-1815
een gedecentraliseerde eenheidsstaat is. Dat houdt in dat de decentrale overheden
hoog aangeschreven staan, maar dat de eenheid nooit uit het oog verloren kan
worden. Dat betekent naar ons inzicht dat in ons bestel ook altijd zekere
verticale, hiërarchische elementen in de verhouding tussen de overheden
aanwezig zullen zijn en moeten blijven. Organen, ambten binnen het decentrale
bestel kennen een zekere mate van wederzijdse afhankelijkheid.Bij de algehele grondwetsherziening van 1983 is in hoofdstuk 7 geen fundamentele
wijziging aangebracht in het gedecentraliseerde systeem van het Nederlands
staatsbestel. Er valt een grote mate van continuïteit met het grondwettelijk
recht van vóór 1983 waar te nemen. De nieuwe Grondwet van 1983
biedt trouwens geen grotere waarborgen tegen uitholling van het werkterrein
van de gedecentraliseerde besturen, maar dit terzijde.Tot het wezen van de decentralisatie werd door de regering destijds bij
de behandeling in 1983 onder andere beschouwd dat de voornaamste bevoegdheden
berusten bij een rechtstreeks gekozen vertegenwoordigend orgaan, waarnaast
tevens een college van dagelijks bestuur én een van rijkswege benoemde
functionaris optreden, die verantwoording verschuldigd zijn aan het vertegenwoordigend
orgaan. Door de nieuwe delegatieterminologie werpt, zoals Kortmann constateert,
zelfs de Grondwet van 1983 geen dam meer op tegen herintroductie bij of krachtens de wet van de vanouds bekende "koninklijke bevelen". Dat
moet iets zeggen. De Staatscommissie voor de grondwetsherziening had de regeling
van het toezicht op de decentrale organen zelfs ongeclausuleerd aan de wetgever
willen opdragen. In het kader van het preventieve en repressieve toezicht
maakt artikel 132, vierde lid van de huidige Grondwet het mogelijk dat het
vernietigingsrecht van besluiten van besturen van alle gedecentraliseerde
openbare lichamen bij koninklijk besluit treft, ook besluiten van de burgemeester.
Hiermee wil ik aangeven de verticale elementen in de verhouding tussen de
gedecentraliseerde overheden.Verder moge ik nog wijzen op artikel 132, vijfde lid dat de zogeheten
"verwaarlozingsregelen" bevat, die zowel de al dan niet grove verwaarlozing
van – mogelijk – de autonome taak, maar zeker van de medebewindstaken
een grondwettelijke basis verschaffen. Wie kan garanderen dat we in de toekomst
nooit meer met de situatie geconfronteerd worden die zich in de negentiende
en twintigste eeuw voordeed in gemeenten als Opsterland, Weststellingerwerf,
Beerta en Finsterwolde – situaties van, wat we vandaag noemen, bestuurlijke
ongehoorzaamheid – en waarin de burgemeester als een soort "regeringscommissaris"
moest optreden?In dit patroon van verhoudingen past ook een politiek niet-gebonden bestuurder
zoals ons staatshoofd, de burgemeester en de commissaris van de Koningin.
Wij zijn niet blind voor de veranderingen die in deze ambten in de loop der
tijd zijn opgetreden – al juichen wij die ook niet alle toe –
maar de waarborging van de positie van deze bestuurders achten wij nog altijd
gelegen in een grondwettelijk voorgeschreven benoeming door de Kroon, wat
tegenwoordig toch wel verschilt van de door Thorbecke gevreesde "paleisbenoemingen".
De regering stelt in de stukken dat de Grondwet een levend document moet zijn.
Wij vinden dat diezelfde Grondwet ook stabiel moet zijn.De minister-president schijnt vrijdag na afloop van het kabinetsberaad
de ietwat merkwaardige opmerking gemaakt te hebben dat het kabinet uitgaat
van de consistentie van de senaat. Op onze consistentie in deze aangelegenheid
mag hij, net als deze minister, in elk geval rekenen. Wij voeren de spanning
voor de minister niet onnodig op. Ik waag mij niet dikwijls in het openbaar
aan het uitspreken van verwachtingen. Ik ben immers geen politieke beursanalist.
Mijn verwachting omtrent de uitkomst van dit debat is dat zal blijken dat
het voorstel met voldoende of ruime meerderheid zal worden aanvaard. Mijn
taxatie berust niet op vertrouwelijke voorinformatie maar dient uitsluitend
ter geruststelling van de minister.De heer Ten Hoeve (OSF):Voorzitter. Na mijn onhandige entree in deze vergaderzaal, waarvoor mijn
excuses aan de direct getroffene, kan ik kort en eenvoudig spreken. De tijd
dat een burgemeester gedropt kon worden in een gemeente en een commissaris
in een provincie ligt nog niet zo ver achter ons. De herinnering daaraan is
niet in alle opzichten plezierig want gemeenten en provincies liepen toch
wel sterk het risico, een bestuurder te krijgen zonder enige binding met en
zonder enig gevoel voor het gebied en de mensen waarvoor zij aangesteld werden
door middel van een kroonbenoeming. Sinds die tijd hebben zich heel wat verbeteringen
voorgedaan door praktische maatregelen die genomen werden omdat het inzicht
groeide dat het zo echt niet langer kon. Het sluitstuk moet echter nog komen.
De doorgevoerde aanpassingen zijn tot nu toe alleen maar praktisch van aard
en functioneren in de praktijk weliswaar vaak heel redelijk maar laten de
regie in feite toch nog steeds buiten de gemeente en provincie liggen. Zo
lang artikel 131 in de Grondwet staat, lijkt dat ook logisch: een Koninklijk
Besluit kan toch niet uitsluitend gebruikt worden als bekrachtiging van elders
genomen besluiten?Om definitief af te rekenen met de opgedrongen burgemeester en commissaris
moet artikel 131 verdwijnen en moet in de wet vastgelegd worden dat gemeente
en provincie zelf bepalen wie de ambten mag bekleden. De vraag hoe dat het
beste bepaald kan worden, is buitengewoon interessant. De meningen daarover
kunnen heftig verschillen, maar die vraag staat vandaag niet echt ter discussie.
Het is belangrijk om vast te stellen dat de manier van aanwijzen, die in de
praktijk van de laatste decennia al is omgebogen in de richting van hetgeen
wij als redelijk ervaren, straks volledig in een democratisch verantwoorde
procedure mag worden vastgelegd door de wetgever, zodat straks ook de bekleders
van beide ambten democratisch gelegitimeerd zullen zijn.In een tijd dat zelfs in het Midden-Oosten de wind van de democratisering
begint te waaien, mag deze beslissing in Nederland ook wel eens genomen worden.
Het zou mij spijten als dat door welke oorzaak dan ook niet zou lukken. Ik
ben geen staatsrechtdeskundige, maar volgens mij betekent afwijzing van dit
wetsvoorstel in tweede lezing dat de gehele procedure opnieuw gestart moet
worden. In dat geval kan het nog heel lang duren voordat dit punt geregeld
wordt. Ik zou daar zeer ongelukkig mee zijn.De heer Hessing (LPF):Mevrouw de voorzitter. Ik voer niet vaak het woord in deze Kamer en ik
weet dat sommige leden daarover klagen, maar dat heeft meer met mij en mijn
fractie te maken dan met wat anders. Het heeft ook niet te maken met het feit
dat vooral de grote partijen weglopen als de kleine partijen aan het woord
komen. Ik sluit mij aan bij de verklaring van de heer Dölle dat hij zich
beperkt tot de deconstitutionalisering.Ik heb vannacht gedroomd over collega Han Noten en over de vraag of ik
wat zou zeggen in deze Kamer. De heer Noten zei dat hij wel wilde horen wat
Remkes had gezegd. Toen ik vanmorgen rond half 9 de heer Noten hoorde op de
radio besloot ik toch wat te zeggen. Ik doe dat echter met schroom, omdat
niet de heer Noten maar de heer Van Thijn, een van mìjn vroegere leermeesters,
woordvoerder was. Ik ga hem tegenspreken, hetgeen ik niet gaarne doe.Ik noem drie punten, namelijk over de rijkspolitie en de gemeentepolitie,
over het gezagsdualisme en over New York. Vervolgens kom ik tot mijn conclusie.
Tot 1993 waren er 147 gemeentelijke politiekorpsen en 17 districten rijkspolitie.
Het was een grote bende en om daaraan een einde te maken, is de regiopolitie
in het leven geroepen. Tot dat moment hadden de burgemeesters
alleen het gezag, niet het beheer over de rijkspolitie. De inspecteur-generaal
van de rijkspolitie, toegevoegd aan de minister van Justitie, ging daarover.
De gemeenten hadden een eigen budget maar hebben helaas zelden of nooit gebruik
gemaakt van het budgetrecht om invloed uit te oefenen op het beleid van de
politie. Na de provotijd werd artikel 129 van de Gemeentewet ingevoerd waardoor
de burgemeester verplicht was om in elk geval achteraf verantwoording af te
leggen aan de gemeenteraad. De meeste burgemeesters waren echter wijs genoeg
om ook vooraf verantwoording af te leggen over het te voeren beleid. Met het
organiseren van de regiopolitie moest ook het beheer geregeld worden. Er kwamen
25 korpsen, waarbij ik het landelijke korps en de minister als korpsbeheerder
buiten beschouwing laat. In die situatie waren 25 burgemeesters – veelal
de burgemeesters van de grootste gemeenten – korpsbeheerder. Ik weid
niet uit over het spel dat gespeeld wordt in regionale colleges, maar ik verzeker
u dat deze burgemeesters erover gaan, met alle begrip en respect. Een burgemeester,
korpsbeheerder, die zijn korpschef respecteert, mandateerde vervolgens direct
minimaal 80% van het beheer naar zijn korpschef. Hij ging dan over de aanschaf
van auto's, de kleur van de trui, de maat van de schoenen, etc.. De heer Van
Thijn koos voor een bekritisering van het gezag, maar ik verwacht dat eerder
de commissaris van de Koningin meer bevoegdheden krijgt om toezicht te houden
over de burgemeester. De gekozen burgemeester van Amstelveen zal zich immers
niets laten gezeggen door de gekozen burgemeester van Amsterdam en de gekozen
burgemeester van Vlaardingen laat zich niets meer gezeggen door de gekozen
burgemeester van Rotterdam. De heer Noten zei in relatie tot het gezag over
de politie dat hij schrok van de uitspraak van de heer Remkes. Hij sprak over
het gezag, terwijl het over het beheer moet gaan. In die zin moet ik tot mijn
spijt erkennen dat de Partij van de Arbeid met name de belangen behartigt
van 25 korpsbeheerders, niet van de overige 450 burgemeesters. Het gaat puur
en alleen om 25 korpsbeheerders. In 1991 en 1995 heb ik een bezoek gebracht aan New York. Daarna zijn hele
delegaties uit Nederland ernaartoe gegaan, en in het afgelopen jaar zelfs
nog ministers. In 1993 werd Bratton aangesteld als commissioner in New York.
Hij ontsloeg in zijn eerste jaar 66 van de 76 districtchefs. Ik vroeg hem
hoe hij dat kon doen en hij antwoordde: "I have enough captains who want to
be commander." Niet alleen het zero tolerance beleid in New York, maar met
name de decentralisatie en deconcentratie in het korps heeft positief gewerkt
op de betrokkenheid van het grote korps van 40.000 man, met één
burgemeester, één commissioner en één hoofdofficier.
Bratton is weggestuurd omdat hij teveel eer kreeg van de resultaten en is
thans commissioner in Los Angeles.Mijn laatste opmerking betreft mijn conclusie. In de afgelopen vijftien
jaar is veel gesproken over het verschil tussen de gekozen burgemeester en
de benoemde burgemeester en ik moest vaak constateren dat nimmer werd gesproken
over de verandering van bevoegdheden van de burgemeester. Dat punt is heel
lang blijven liggen en politieke partijen zijn daar veel te laat aan toegekomen.
Ik heb gesproken over de belangenbehartiging van 25 korpsbeheerders; stelt
u zich niet te veel voor van hetgeen de andere burgemeesters aan beheer hebben
ontbeerd. Als er straks een meer centraal aangestuurd politieapparaat komt,
dan stel ik mij voor dat een accent gelegd wordt op het terrein van management
development, op de informatisering, op de internationalisering en op de hoofdlijnen
van het beleid. Wij krijgen daarvoor een rijkspolitie nieuw model terug: landelijk
beheerd, regionaal georganiseerd en lokaal tot in de haarvaten van de samenleving
gesitueerd. Er zal niets veranderen. Ik ondersteun dit wetsvoorstel gaarne.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 11.37 uur tot 12.10 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20042005-859-879.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl