- het wetsvoorstel Wijziging van een aantal socialeverzekeringswetten (verzamelwet sociale verzekeringen 2003) (28978); - het wetsvoorstel Wijziging van de wijze van aanpassing van de kinderbijslag, de wet van 22 december 1994 tot nadere wijziging van de Algemene Kinderbijslagwet, de Ziekenfondswet en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (Stb. 957) en de Algemene Kinderbijslagwet in verband met andere wijze van aanpassing van kinderbijslagbedragen (29258); en een ander wetsvoorstel
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2003-2004, pag. 555-575

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

23-01-2004

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

nr. 13, pagina 555-575

16-12-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28862Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 28978Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 29258Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 29268Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Wet inkomstenbelasting 2001, ter zake van het bevorderen van de financiering van de eigen woning met eigen middelen (materiële implementatie initiatiefwetsvoorstel Hillen (29209)Pagina 595-595
1 december-wetten SZWPagina 596-607
Stemmingen over het wetsvoorstel Wijziging van enkele belastingwetten c.a. (Belastingplan 2004) (29210)Pagina 595-595
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat van het BTW-compensatiefonds voor het jaar 2004 (29200 G)Pagina 595-595
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet belastingen op milieugrondslag en de Wet op de accijns (Implementatie richtlijn Energiebelastingen) (29207)Pagina 576-580
Behandeling van: - het wetsvoorstel Gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, beroep en beroepsonderwijs (Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid) (28170); - het wetsvoorstel Het toezicht op trustkantoren (Wet toezicht trustkantoren) (29041); - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de internationale bijstandsverlening bij de heffing van belastingen en de Wet inkomstenbelasting 2001 (implementatie spaarrenterichtlijn) (29206); en een ander wetsvoorstelPagina 555-555
Stemmingen in verband met de motie-Schuyer c.s. inzake toevoeging aan de nog te ontwerpen AMvB op het gebied van de monumentenzorg (29210, D)Pagina 596-596
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de inkomstenbelasting 2001, mede naar aanleiding van het Belastingplan 2004 (29367)Pagina 595-595
Lijst van besluiten (dinsdag 16 december 2003)Pagina 615-615
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van belastingwetten c.a. (Technische herstelwet 2003) (29026)Pagina 595-595
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de inkomstenbelasting 2001, mede naar aanleiding van het Belastingplan 2004 (29367)Pagina 580-595
Voortzetting van de behandeling van: - het wetsvoorstel Invoering van een bijdrage van de werkgever wiens werknemer op of na het bereiken van de leeftijd van 57,5 jaar werkloos wordt (Wet werkgeversbijdrage werkloosheidslasten oudere werknemers) (28862); - het wetsvoorstel Wijziging van een aantal socialeverzekeringswetten (verzamelwet sociale verzekeringen 2003) (28978); - het wetsvoorstel Wijziging van de wijze van aanpassing van de kinderbijslag, de wet van 22 december 1994 tot nadere wijziging van de Algemene Kinderbijslagwet, de Ziekenfondswet en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (Stb. 957) en de Algemene Kinderbijslagwet in verband met andere wijze van aanpassing van kinderbijslagbedragen (29258); en een ander wetsvoorstelPagina 607-615
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 16 december 2003)Pagina 615-616
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van enkele belastingwetten in verband met de implementatie van Richtlijn 2003/49/EG van de Raad van de Europese Unie van 3 juni 2003 betreffende de gemeenschappelijke belastingregeling inzake uitkeringen van interest en royalty's tussen verbonden ondernemingen van verschillende lidstaten (29034)Pagina 575-576
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van enkele belastingwetten c.a. (overige fiscale maatregelen 2004) (29035)Pagina 595-595
Presentie en opening (dinsdag 16 december 2003)Pagina 555-555
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 met het oog op de vereenvoudiging, modernisering en harmonisering van de ter zake van de facturering geldende voorwaarden op het gebied van de belasting over de toegevoegde waarde (richtlijn facturering) (29036)Pagina 595-595
- het wetsvoorstel Wijziging van een aantal socialeverzekeringswetten (verzamelwet sociale verzekeringen 2003) (28978); - het wetsvoorstel Wijziging van de wijze van aanpassing van de kinderbijslag, de wet van 22 december 1994 tot nadere wijziging van de Algemene Kinderbijslagwet, de Ziekenfondswet en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (Stb. 957) en de Algemene Kinderbijslagwet in verband met andere wijze van aanpassing van kinderbijslagbedragen (29258); en een ander wetsvoorstelPagina 555-575

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 121 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Invoering
van een bijdrage van de werkgever wiens werknemer op of na het bereiken van
de leeftijd van 57,5 jaar werkloos wordt (Wet werkgeversbijdrage werkloosheidslasten
oudere werknemers) (28862);het wetsvoorstel Wijziging
van een aantal socialeverzekeringswetten (verzamelwet sociale verzekeringen
2003) (28978);het wetsvoorstel Wijziging van de
wijze van aanpassing van de kinderbijslag, de wet van 22 december 1994 tot
nadere wijziging van de Algemene Kinderbijslagwet, de Ziekenfondswet en de
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (Stb. 957) en de Algemene Kinderbijslagwet
in verband met andere wijze van aanpassing van kinderbijslagbedragen (29258); het wetsvoorstel Wijziging van
de Werkloosheidswet i.v.m. afschaffing van de vervolguitkering (29268).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Mevrouw de voorzitter. Ik wil mij vandaag als eerste spreker niet de oppositierol
aanmeten, hoe verleidelijk dat misschien ook is. Op verzoek van mijn collega
zal ik het spits afbijten, met name ter zake van het wetsvoorstel over de
wijziging van de wijze van aanpassing van de kinderbijslag. De fracties van
de PvdA en GroenLinks hebben zich in de schriftelijke ronde namelijk aangesloten
bij de door de CDA-fractie gestelde vragen.De geschiedenis van de kinderbijslag gaat terug tot het begin van de twintigste
eeuw. De kinderbijslag heeft in de beginperiode felle strijd opgeleverd. Aansluiting
van andere fracties zou toen ondenkbaar zijn geweest. De tijden veranderen
echter en wij ook; ik kom daar later nog op terug. Het voorliggende wetsvoorstel
behoort tot de reeks van sociale wetten die in de decembermaand onvermijdelijk
langskomen. Het is echter meer dan een speling van de natuur dat wij ditmaal
zowel maatregelen in de sfeer van de kinderbijslag als maatregelen voor de
oudere werknemers voorgelegd krijgen. Solidariteit tussen de generaties zal
meer dan ooit nodig zijn in deze 21e eeuw. Ruim 25 jaar geleden zag de parlementair
redacteur van het weekblad De Tijd het in dit opzicht somber in: "Er zijn
te veel rolstoelen en te weinig kinderwagens. Dat betekent dat de twintigste
eeuw, begonnen als de eeuw van het kind, zal eindigen als de eeuw van de ouderdom."
Deze ontwikkeling zal zich ook in de 21e eeuw nog voortzetten. Het is ook
meer dan een speling van het lot of de natuur dat deze staatssecretaris en
ik een debat mogen voeren over de kinderbijslag en alles wat daarbij te pas
komt. Gezamenlijk zullen wij er alles aan moeten doen om te voorkomen dat
wij als de beste stuurlui aan wal zullen worden versleten.De geschiedenis van de kinderbijslag herhaalt zich in een aantal opzichten
steeds weer: het is een omstreden regeling, voorwerp van felle discussies
tussen fervente voor- en tegenstanders. Daarbij was sprake van twee uitersten:
van ondersteuning van het bijbelse gebod om zich te vermenigvuldigen tot een
"fokpremie", een term die ik niet zo snel in mond neem, maar die door tegenstanders
in die dagen veelvuldig werd gebruikt. Tegenstanders van de kinderbijslag
zijn van alle tijden en van alle politieke partijen. Zij hebben totaal verschillende
argumenten. Enerzijds zijn er degenen die elke overheidsbemoeienis in dit
kader afwezen en nog steeds afwijzen onder het motto dat ouders zelf verantwoordelijk
zijn voor hun kinderen. Anderzijds zijn er degenen die vonden dat het loon
van de arbeider voldoende moest zijn om kinderen te kunnen hebben. Zij hadden
vooral bezwaren tegen de loondrukkende werking van de kinderbijslag. Anderen
zagen vooral de gevaren van de overbevolking en wezen daarom de kinderbijslag
af, tot in de verkiezingsprogramma's toe. Ook in het kamp van de feministen
was er aanvankelijk algemeen verzet. Ook was de kinderbijslag een uiterst
controversieel onderdeel van het stelsel van sociale zekerheid. Met name de
rechtsgrond en de uitwerking moesten het, in zekere zin terecht, ontgelden.
Kan in dit kader wel worden gesproken van een risico of een calamiteit die
niet had kunnen worden voorzien?De meer principiële strijd verplaatste zich na enkele decennia –
nadat een aantal principiële bezwaren kon worden ondervangen –
naar de inhoud en de uitwerking, die overigens ook principiële kanten
hadden. Als vrijgezel heb ook ik vele jaren blijmoedig de kinderbijslagpremie
betaald, vooral vanwege het indirecte en directe belang van een komende generatie.
In de loop der jaren is het nodige gesleuteld aan het kinderbijslagstelsel.
Vaak moest dat gebeuren vanuit de invalshoek van ombuigingen en bezuinigingen.
Omdat het niet om een inkomensdervingsverzekering ging maar om een aanvullende
voorziening, namelijk een tegemoetkoming in de kosten van kinderen, was dat
vaak nog wel te begrijpen. Zo herhaalde de geschiedenis zich in dit opzicht
ook telkens weer, vanaf het begin tot vandaag aan toe.In 1923 moest de toenmalige minister van arbeid, Aalberse, in zijn Memorie
van antwoord aan de Eerste Kamer immers meedelen dat in verband met de malaise
in het bedrijfsleven vooralsnog geen wetsvoorstel betreffende de instelling
van een rijkskindertoeslagfonds te verwachten viel. Ook in de jaren daarna
konden de noodzakelijke financiële middelen niet worden gevonden. Dat
heeft geduurd tot juni 1939, toen het wetsvoorstel van Romme in de Tweede
Kamer werd aanvaard. Op 1 januari 1941 werd de kinderbijslag voor loontrekkenden
vanaf het derde kind een feit. In het kader van het "verdeel de armoede"-beleid
werd de kinderbijslag na de oorlog uitgebreid tot het eerste en tweede kind.
Vanaf 1951 mochten ook de zelfstandigen hierin meedelen.Ten tijde van het kabinet-Den Uyl, toen de 1%-operatie ter beperking van
de collectieve lastenstijging moest worden uitgevoerd, werd ook op de kinderbijslag
bezuinigd. Dat gebeurde toen door het laten vervallen van de vanaf 1914 bestaande
kinderaftrek in combinatie met een verhoging van de kinderbijslag. Even laaide
de oude principiële strijd weer in alle felheid op. In het Weekblad voor
Fiscaal Recht van 11 maart en 15 april 1976 werd op de voorgestelde maatregelen
geanticipeerd met de introductie van een nieuw kindertoelagestelsel. Dat stelsel,
KITS genaamd, was van de hand van de wetenschappelijk medewerkers van de universiteit
van Leiden De Vries en De Kam. De gedachte achter dit nieuwe stelsel was dat
het krijgen van kinderen in feite op een lijn staat met een bestedingsbeslissing
voor de aanschaf van een automobiel of een chroomstalen Amerikaanse keuken.
De staatssecretaris zal wel begrijpen dat ik in die dagen felle columns heb
geschreven! Onder de hierna volgende kabinetten werd opnieuw hard ingegrepen,
ook onder de kabinetten met het CDA. Mensen met de laagste inkomens die kinderen
hadden, gingen er in de jaren tachtig dubbel op achteruit.Eerst in 1988 kwam de omslag, niet aangewakkerd door deze of gene partij,
later wel overgenomen door met name de vakbeweging CNV. De politiek werd voorgehouden
dat kinderen voor de minima te duur werden, terwijl het een universeel recht
van iedereen is om kinderen te kunnen onderhouden. De nadien ook door het
CDA bepleite verdubbeling van de kinderbijslag werd niettemin in
strijd geacht met het streven naar een verlaging van het financieringstekort.
Een verdere neerwaartse spiraal werd echter voorkomen. Er was zeker sprake
van geleidelijke verhogingen en ook de systematiek werd aangepast. De in 1995
ingevoerde bijzondere verhoging voor het eerste kind ging ook toen weer gepaard
met enorme bezuinigingen. Deze beperkte compensatie werd toen wettelijk vastgelegd.Nu kom ik op het jaar 2003. Deze terugblik was toch wel goed. Ook ik heb
er weer het nodige van geleerd. Vele malen is in de afgelopen decennia bezuinigd
op de kinderbijslaguitkeringen. Altijd waren de argumenten hetzelfde, net
als nu, gezien de eerste zin van de Memorie van toelichting: "In verband met
de huidige economische situatie ziet het kabinet zich gedwongen tot een nadere
bezinning op de collectieve uitgaven. Ook de uitgaven in de kinderbijslagsfeer
zijn in de nadere bezinning meegenomen." Vergeleken met voorgaande bezuinigingen
gaat het nu om "peanuts", namelijk het achterwege laten van de indexering
alsmede de afschaffing van de bijzondere verhoging voor het eerste kind, zijnde € 1,36
per kwartaal of € 5,44 per jaar. Dat is voor het komende jaar; daarna
zal het nog minder zijn, want het loopt af tot 2012. Maar toch, juist voor
de laagste inkomens telt iedere euro. Bij elkaar levert het voor de schatkist
nog heel wat op, omdat er ook geld naar ouders gaat die op deze luttele euro's
niet zitten te wachten. Dat vraagt om een herbezinning op de totale problematiek.
Onze fractie wil de uitkomst bepaald niet bagatelliseren, maar heeft met de
studie "De druk op de ketel" wel op eigentijdse wijze op de problematiek ingespeeld.In de discussie in de jaren negentig werden de oude argumenten nauwelijks
meer gehoord. Het krijgen van kinderen als een gevaar voor overbevolking was
allang gelogenstraft door de steeds dalende gemiddelde gezinsgrootte. Wij
moeten ons hierover zelfs zorgen maken in het licht van de vergrijzing. Het
grote probleem blijft echter, zoals door Jansmeyer aangeduid in een van de
studies van de WRR, dat de keuze om kinderen te krijgen in toenemende mate
een afweging is tussen relatieve armoede en relatieve rijkdom. Langzamerhand
gaat het dan ook veel meer om de vraag op welke wijze wij steun aan gezinnen
met kinderen in de laagste inkomensklasse kunnen geven dan wel om de vraag
of hier een rol voor de overheid is weggelegd. Moet het in de komende decennia
niet ons aller verantwoordelijkheid zijn dat de samenleving continuïteit
in zich heeft en houdt? Moet er geen draagvlak worden gecreëerd om de
komende periode van vergrijzing met behoud van alle noodzakelijke voorzieningen
door te komen? Solidariteit en het waarborgen van bestaanszekerheid, ook via
herverdeling met de juiste instrumenten, dienen dan een belangrijke rol te
spelen. Het mag toch niet gebeuren dat het kindertal om financiële redenen
nog verder afneemt?Om elke suggestie in die richting uit te sluiten, heb ik een vraag gesteld
over een mijns inziens ongelukkige passage in de nota naar aanleiding van
het verslag aan de Tweede Kamer. Met het antwoord ben ik nog steeds niet onverdeeld
gelukkig. Er kan nog steeds een niet door de staatssecretaris bedoelde suggestie
van uitgaan, terwijl hij mijns inziens de problematiek deksels goed onderkent.
Op de slotbijeenkomst van de task force Ouderen en arbeid hoorde ik de staatssecretaris
in het kader van een pleidooi voor langer doorwerken het volgende zeggen.
"Hoorde de babyboomgeneratie nog tot behoorlijk grote gezinnen, zijzelf kozen
voor kleinere gezinnen. Anno 2000 behoren de Nederlandse moeders tot de oudste
van de wereld, die statistisch gezien kiezen voor 1,7 kind." Dat is wel het
beste bewijs dat de passage anders moet worden uitgelegd.Zonder een pleidooi te voeren voor het krijgen van meer kinderen, is het
zaak om ervoor te zorgen dat ook hier de nodige gerichte financiële prikkels
voor ouders komen, opdat er in ieder geval niet minder kinderen worden geboren.
Ouders mogen zeker niet worden ontmoedigd om aan gezinsuitbreiding te denken.
Is de staatssecretaris het hiermee eens?Dat brengt de CDA-fractie bij de andere vragen en antwoorden. Naar ons
gevoel moeten er op korte termijn meer gerichte maatregelen worden genomen,
omdat verhogingen die zich richten op alle ouders en kinderen geen substantiële
bijdrage kunnen leveren aan de financiële problemen van de minima. De
CDA-fractie is erkentelijk voor de toegezegde AKW-nota, maar vraagt zich toch
af waarom het tot 2005 moet duren voordat deze nota er komt. De nota zal een
bezinning op de AKW opleveren. Kan de staatssecretaris wat concreter aangeven
waarop deze bezinning zich zal richten? Ook zal in de nota aandacht worden
besteed aan de systematiek van de AKW. Er zijn hierover al boekenkasten vol
geschreven, bijvoorbeeld over de inkomensafhankelijkheid, de voor- en nadelen,
de kostendekkendheid, de onderhoudsvoorwaarden, het rekening houden met leeftijd
of rangorde, de progressie in de bedragen en de caribisering. Er vallen hierover
toch nauwelijks nieuwe gezichtspunten te verzinnen?Het onderzoek naar het integreren van de verschillende kinderregelingen
wordt vermoedelijk nog dit jaar afgerond. Hierbij worden ook de fiscale kinderregelingen
betrokken. De staatssecretaris moet een uiterste inzet plegen om de aan mevrouw
Verburg toegezegde notitie in juli 2004 te combineren met de AKW-nota, zodat
deze gelijktijdig beschikbaar komen. Beide nota's zullen namelijk toch in
samenhang moeten worden gelezen en behandeld. Wil de staatssecretaris dit
toezeggen? De CDA-fractie hoopt van harte dat in 2006 recht zal worden gedaan
aan de vele gezinnen op minimumniveau en dat het niet uitsluitend om deze
bijzondere verhoging hoeft te gaan. In het Hoofdlijnenakkoord wordt immers
de marsroute aangegeven. Op zo kort mogelijke termijn wordt de huidige kinderkorting
meer glijdend inkomensafhankelijk gemaakt. De CDA-fractie wil op deze koers
blijven varen. Wij willen toe naar een gerichte lastenverlichting. Wij willen
een einde maken aan de huidige versnippering van regelingen door het invoeren
van gerichte kortingen in combinatie met een hogere kinderbijslag.In de loop van de geschiedenis van de kinderbijslag is al van alles geprobeerd
om in ieder geval een reële tegemoetkoming in de kosten van kinderen
te geven. De wijze waarop dit tot nu toe vorm heeft gekregen, heeft ook gezorgd
voor inkomensvallen. In de huidige aanpak kan ook onvoldoende tegemoet worden
gekomen aan het gezinsdal. Daarom staat mijn fractie een gerichte inkomensondersteuning
voor in de vorm van een algemene inkomensafhankelijke kinderkorting
in de belastingen. Dat moet gebeuren op een wijze die wel als rechtvaardig
kan worden beschouwd, in combinatie met hogere kinderbijslagen. Zodra er kinderen
komen, is immers sprake van een aanzienlijke welvaartsdaling, mede door de
noodzakelijke investeringen van ouders in hun kinderen. De ondersteuning in
de kosten van kinderen schiet ook nu weer tekort, maar de CDA-fractie onderkent
dat met de substantiële verhoging van de algemene kinderkorting met € 68
en de invoering van de gerichte combinatiekorting wel een stap in de goede
richting is gezet.Gezinnen met meer kinderen worden extra zwaar getroffen door het achterwege
laten van de indexering in de komende jaren. De CDA-fractie heeft hierover
geen vragen gesteld; de uitkomsten van deze operatie zijn op basis van de
aangereikte overzichten duidelijk. Wij lopen daarvoor niet weg. De CDA-fractie
betreurt het dat het afschaffen van de bijzondere verhoging voor 1,9 miljoen
kinderen geldt, maar hierbij kan worden aangetekend dat de combinatie van
de kinderbijslagmaatregelen en de verhoging van de kinderkorting voor de laagste
inkomens gunstiger uitvalt dan voor de hogere inkomens. Niettemin is er, ook
als gevolg van deze maatregelen, sprake van achteruitgang in koopkracht. Dit
partiële effect wordt groter naarmate er meer kinderen zijn en het drukt
zwaarder op de lage inkomens. De weg die wij in ons verkiezingsprogramma hebben
opgenomen, kon als gevolg van de slechte economische situatie nog onvoldoende
worden ingeslagen. Wij aanvaarden de noodzaak om deze bezuinigingen in 2004
door te voeren met pijn in het hart, maar de marsroute ligt vast. Mijn fractie
zal van harte meewerken aan de voortvarende invoering van de lastenmaximalisatie
met betrekking tot de kosten voor kinderen, wonen en zorg.Mijn fractie was verrast – noch blij, noch onaangenaam – door
de vraagstelling van de fractie van D66 in de schriftelijke ronde samen met
de OSF en hedenmorgen in de Volkskrant met de SP. Het kan verkeren! Wat beoogt
de D66-fractie hier op dit moment mee? Naarstig speuren in de verkiezingsprogramma's
uit 2002, Toekomst in eigen hand, en 2003, Duurzaam Nederland, leverde mij
niet het voorstel op dat nu plotsklaps wordt gedaan. Wel de volgende passage:
"D66 wil de armoedeval bestrijden door geleidelijk inkomensafhankelijke regelingen
te vervangen door een heffingskorting die afloopt naarmate men meer verdient.
Dit betekent voor lage inkomens een belastingkorting die kleiner wordt als
het inkomen stijgt." Het dunkt mij dat dit volledig in overeenstemming is
met de reeds jaren eerder door het CDA uitgesproken visie; bovendien staat
de nu beschreven visie haaks op het eigen verkiezingsprogramma van D66.De heer Schouw (D66):Ik ben altijd blij als ik weer iemand weet te vinden die uit het verkiezingsprogramma
van D66 kan citeren. Ik heb samen met de heer Ten Hoeve de schriftelijke inbreng
en deze debatten voorbereid. Hij zal namens ons het woord voeren, maar de
manier waarop mevrouw Van Leeuwen mijn fractie aanspreekt, vraagt om een reactie.Het citaat uit het D66-verkiezingsprogramma klopt. Het denken binnen mijn
partij staat nooit stil, net zo min als het denken in de partij van mevrouw
Van Leeuwen; denk maar eens aan de gekozen burgemeester. Je moet dus altijd
blijven meedenken. Het krantenartikel dat ik samen met de heer Van Raak heb
geschreven, is een schot voor de boeg van de discussie die wij dit voorjaar
willen voeren over de herziening van de AKW. Wij bespreken dan met elkaar
of dit inkomensafhankelijk zal gebeuren.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Ik dank collega Schouw voor deze opmerking, die in ieder geval duidelijk
maakt dat het verkiezingsprogramma anders luidt. Ook op mijn leeftijd gaat
het denken gewoon door. Ik voeg daaraan toe dat ik zelf in jeugdige overmoed
moeilijkheden heb gehad binnen mijn eigen partij over het voorstel voor een
hogere inkomensafhankelijke bijslag. Ik hoop dat de heer Schouw dezelfde ontwikkeling
kan doormaken als ik. Er heeft een ontwikkeling plaatsgevonden waarbij de
premies zijn afgeschaft en waarbij de kinderbijslag wordt betaald uit de algemene
middelen. Daardoor betalen de hogere inkomens veel meer mee aan de kinderbijslag
dan de lagere inkomens. Mijn fractie heeft doorgerekend wat er in die sfeer
mogelijk zou zijn. Het is niet mogelijk om het systeem van de heffingskortingen
op die wijze te combineren met alleen inkomensafhankelijke kinderbijslagen.
Ik wil graag de discussie daarover aangaan, maar op het ogenblik vind ik dat
wij moeten verdergaan op het spoor van het Hoofdlijnenakkoord. Ook de verzilveringsproblematiek
heeft ons geleerd dat wij ons moeten afvragen of wij met de fiscale heffingskortingen
het juiste instrument te pakken hebben. Wellicht moeten wij denken aan subsidieregelingen.
Het moet ons werkelijk gaan om een rechtvaardig stelsel, ook voor gezinnen
met kinderen.Ik wil het hierbij laten, maar ik had er behoefte aan om hier iets over
te zeggen. Ik voelde mij toch overvallen, en dat doe je elkaar niet aan in
de politiek, zeker niet als coalitiepartners op zo'n belangrijk punt. Ik ben
blij dat wij hierover volgend jaar verder kunnen discussiëren.De heer Schouw (D66):Mevrouw Van Leeuwen heeft door haar lange geschiedenis het voordeel dat
zij veel kennis met zich mee draagt. Wellicht kunnen wij tijdens de kerstdagen
nog een moment vinden om die kennis uit te wisselen.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Die stel ik graag ter beschikking! Zo ben ik er ook gekomen in de politiek.De heer Schouw (D66):Als ik dan wat van mijn jeugdige overmoed inbreng, wordt dat vast een
heel voortvarende en functionele relatie.Wij weten allemaal dat mevrouw Van Leeuwen buitengewoon belezen is. Het
is wellicht interessant om nog eens even na te lezen wat de fractievoorzitter
van D66 heeft gezegd over de opstelling van de fractie in deze Kamer ten opzichte
van de coalitie. Hij heeft bij die gelegenheid mooie woorden gesproken over
dualisme. Misschien wil mevrouw Van Leeuwen dat ook tot zich nemen.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Dat heb ik al gedaan en dat zal ik blijven doen. Daarom verheug ik mij
ook op de verdere discussie met de heer Schouw.Voorzitter. Mij rest nog een opmerking over het antwoord inzake de gewekte
verwachtingen en het beschaamde vertrouwen. De CDA-fractie vindt
dit, ook na het antwoord, nog allesbehalve fraai. Zij moet echter erkennen
dat, in het licht van het toetsingskader overgangsrecht, de onmiddellijke
werking is te verklaren op grond van het feit dat hier geen sprake is van
een verlaging van de kinderbijslag als zodanig.Thans wil ik overgaan tot de behandeling van de wijziging van de Werkloosheidswet
in verband met afschaffing van de vervolguitkering. Het beleid van de regering
is gericht op vernieuwing en versterking van de economie. In dat kader passen,
naast loonmatiging, ook maatregelen die de collectieve lasten beperken. De
voorziene toename van het beroep op de WW met 180.000 uitkeringen tot 340.000
uitkeringsjaren in 2007, dwingt ons tot ingrijpende maatregelen in de sociale
zekerheid. Dergelijke maatregelen zijn altijd ingrijpend omdat mensen daarmee
vrijwel altijd, onmiddellijk of op termijn, in hun bestaansmogelijkheden worden
geraakt. Bij het voorliggende wetsvoorstel gaat het om een ingreep in de WW
door afschaffing van de vervolguitkering, die in 1987 is geïntroduceerd
om een verdergaande individualisering van uitkeringsrechten mogelijk te maken.
In die jaren was dat een begrijpelijke stap.Wie op dit moment net zoals de CDA-fractie de noodzaak erkent van een
meer activerend sociaal zekerheidsstelsel, zal dit voorstel, zij het met moeite,
kunnen aanvaarden. Het is dan immers de meest voor de hand liggende stap,
omdat wij een lange duur voor WW-uitkeringen kennen van minimaal 2,5 jaar
tot maximaal 7,5 jaar. Bovendien zal hierdoor een prikkel tot werkhervatting
worden gegeven. De maatregel wordt bovendien beperkt tot degenen met recente
werkervaring en wordt omgeven met een vrijwel sluitende aanpak, ook in de
weg van een snelle start van eventueel noodzakelijke reïntegratietrajecten.
Wanneer de minister in dit kader dan ook nog kan toezeggen dat degenen met
een kortdurende uitkering een voorrangsbehandeling krijgen, wordt de pijn
nog meer verzacht.Wel acht mijn fractie de gevolgen voor oudere werknemers nog te pijnlijk;
zij wil hieraan dan ook afzonderlijk aandacht geven. Zeker nu door de afschaffing
van de vervolguitkering de WW minder aantrekkelijk wordt als afvloeiingsregeling,
dienen de gevolgen voor de oudere werknemers goed in beeld te worden gebracht.
Wat betekent dit wetsvoorstel nu concreet? Werklozen, die op hun eerste werkloosheidsdag
jonger dan 50 jaar zijn, krijgen twee jaar eerder met een partner- en vermogenstoets
te maken. Voor werklozen, die op hun eerste werkloosheidsdag tussen de 50
en 57,5 jaar zijn, wordt de partnertoets twee jaar naar voren gehaald. Werklozen,
die op hun eerste werkloosheidsdag 57,5 jaar of ouder zijn, krijgen na afloop
van de loongerelateerde uitkering via de IOAW met de partnertoets te maken.
Afhankelijk van het voldoen aan de weken- en arbeidsverledeneis is er dus
altijd sprake van een aantal jaren WW. Afgedacht van de huidige problematiek,
moet bij een redelijk lopende economie reïntegratie dan volledig kunnen
lukken.Naast de problematiek van de oudere werknemer, waarmee ik zal besluiten,
vraagt het aspect van de terugwerkende kracht nog bijzondere aandacht. Vorige
week tijdens het belastingdebat, en ook nu weer, wil de CDA-fractie verwijzen
naar haar opvattingen ter zake van wetsvoorstellen met terugwerkende kracht.
Uit een oogpunt van rechtszekerheid dienen dergelijke voorstellen zo veel
mogelijk te worden voorkomen. Inbreuken hierop zijn alleen mogelijk als hieraan
zwaarwegende argumenten ten grondslag liggen.Na uitvoerige schriftelijke en mondelinge discussie in dit huis met opeenvolgende
kabinetten is met betrekking tot de sociale zekerheid het Toetsingskader overgangsrecht
uiteindelijk aanvaard. Voordien moest steeds worden teruggegrepen op schrijnende
voorbeelden van grote willekeur; genoemd behoeven slechts te worden de Wet
terugdringing beroep op de arbeidsongeschiktheidsregelingen en de Algemene
nabestaandenwet, die terecht de vraag naar een normerend kader opriepen. De
maat was in feite vol toen openlijk moest worden toegegeven dat het richtsnoer
voor het overgangsrecht "het verstand van de veemarkt" was geweest. Bij vele
fracties zijn toen de stoppen doorgeslagen, en terecht. 27 juni 2000 was in
dit huis dan ook een historische dag, zeker ook in combinatie met de unaniem
aanvaarde motie-Jaarsma. Voortaan zou het overgangsrecht integraal onderdeel
uitmaken van de wijzigingen en op basis van het Toetsingskader zouden systematische
en transparante keuzes worden gemaakt.Het kabinet heeft aan het overgangsrecht in dit voorstel dan ook uitvoerig
aandacht gegeven, en móeten geven, gelet ook op de kritiek van de Raad
van State op het oorspronkelijke wetsvoorstel. Het kabinet is voor deze kritiek
vatbaar en gevoelig gebleken en in het voorliggende wetsvoorstel is thans
in overwegende mate sprake van eerbiedigende werking. Wij zijn het daarmee
van harte eens. Door de behandeling in de Tweede Kamer is de groep waarvoor
de eerbiedigende werking zal gelden zelfs nog verder opgerekt. Immers, de
nuancering is aangebracht dat de regeling ook zal gelden voor de werknemers
die op of na genoemde datum van 11 augustus jl. recht hebben gekregen op een
WW-uitkering, indien de datum van de opzegging of ontbindingsbeschikking van
de kantonrechter is gelegen vóór 11 augustus. Met deze aanvulling
wordt eveneens voldaan aan een opmerking ter zake van de Raad van State met
betrekking tot het thans voorliggende wetsvoorstel. Uit dit laatste advies
van de Raad van State blijkt voorts dat de onmiddellijke werking – naar
mijn gevoel is dat anders dan terugwerkende kracht – voor de overblijvende
groep kan worden aanvaard, mits betrokkenen in redelijkheid rekening hebben
kunnen houden met een verandering in de regelgeving. Uit het persbericht van
8 augustus is in voldoende mate af te leiden wat de juridische en financiële
consequenties van de voorliggende wijziging per de datum van inwerkingtreding
zullen zijn.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):U heeft het over de onmiddellijke werking, maar dan wel ten opzichte van
het wetsvoorstel en niet ten opzichte van de wet. Vindt u dat geen probleem,
dat er onmiddellijke werking is ten opzichte van een persbericht en dus ten
opzichte van het wetsvoorstel, en niet ten opzichte van de wet?Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Nee, want de onmiddellijke werking zal eerst 11 februari a.s. gevolgen
hebben en 1 januari treedt de wet in werking. Ik heb dit gelezen en herlezen.
Zoals bekend, ik ben zelf geen juriste, maar probeer het allemaal
zo goed mogelijk te volgen, met de jurisprudentie erbij. Ik ben het in dit
opzicht eens met de Raad van State, die nadrukkelijk heeft gezegd geen bezwaar
tegen het overgangsrecht te hebben, met de materieel terugwerkende kracht
die in het wetsvoorstel is voorgesteld.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Terugwerkende kracht is wel iets anders dan onmiddellijke werking. Ik
zal in mijn bijdrage een voorbeeld geven waarin wel degelijk sprake is van
terugwerkende kracht vanaf het moment dat de wet in het Staatsblad komt te
staan.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Ik wacht dit vol belangstelling af, evenals het antwoord van de minister.
We zijn bezig met een discussie over een moeilijk onderwerp, maar ik durf
te staan voor wat ik zojuist zei. In de afgelopen tijd heb ik met vele mensen
hierover gesproken, ook mensen die het staatsrecht kennen, omdat ik natuurlijk
gevoelig was voor alle kritiek en de brieven die wij hierover kregen. Tot
deze uitkomst ben ik gekomen en mijn fractie is het daarmee eens. De CDA-fractie
wil zich, alles afwegende, bij deze conclusie aansluiten, al zijn wij hiermee
geenszins gelukkig. Ik ben nog nooit, met welke maatregel ook van onmiddellijke
werking, gelukkig geweest. Ik zie daar namelijk altijd mensen achter. Maar
je moet een keer afwegen en Nederland moet economisch weer gezond worden gemaakt.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):U zegt dat u er niet gelukkig mee bent, maar dat u dit hier, in deze Kamer,
uitspreekt, dáár kopen deze mensen weinig voor. Ik zou zeggen:
trek ook uw consequenties!Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Nee mevrouw De Rijk, ik leg het die mensen uit. Leest u de kranten maar:
in Duitsland is er bijvoorbeeld al oorlog tussen de generaties. Ik leg uit
waarom het noodzakelijk is om deze minder gelukkige maatregel te aanvaarden.
Dat durf ik, daar sta ik voor, om erger in de toekomst te voorkomen. U hoeft
het met mij niet eens te zijn, maar het is wel van harte gemeend. Ik sta daarvoor,
ik ga ermee het land in, ook als ik in het verleden andere dingen heb bevochten.
Ik ken mijn grenzen, maar heb mijn afwegingen uitgelegd. Ik ben er niet gelukkig
mee, maar vind het aanvaardbaar. Als je mensen een nare boodschap moet brengen,
mag je best laten blijken dat je naast hen staat, maar dat de maatregel toch
nodig is om bepaalde redenen. Ik heb het altijd kunnen uitleggen.Voorzitter, ik ga verder. Wel valt op, dat aan het naast elkaar bestaan
van tweeërlei regiem voor oude en nieuwe gevallen in de afgelopen maanden
toch een wisselende zwaarte is toegekend, waardoor er toch de vraag over een
zekere mate van willekeur wordt opgeroepen. Het zou goed zijn om nog eens
helder in dit opzicht de grenzen aan te geven, want er ontstaat nu ook onder
oude gevallen verschil. Zo niet nu, dan toch bij een volgende gelegenheid,
waarvan ik overigens hoop, dat deze lang zal uitblijven.Blijft niettemin nog steeds over de vraag, hoe om te gaan met de brief
van de Stichting van de Arbeid als direct betrokkene bij de uitwerking in
sociale plannen en dergelijke. Inderdaad is er sprake van een doorbreking
van de eerbiedigende werking, maar, zoals reeds aangegeven, onmiddellijke
werking is niet in alle gevallen uitgesloten. De CDA-fractie kan de Stichting
van de Arbeid op dit punt niet volgen, maar wel in het argument van onwenselijkheid,
gelet op afspraken in het kader van afvloeiingsregelingen. Ook deze discussie
is in de Tweede Kamer echter gevoerd met als resultaat een verhelderende brief
van de minister, die ook deze problematiek tot redelijke proporties terugbrengt.
Een desbetreffend amendement werd in de Tweede Kamer dan ook ingetrokken.Terugwerkende kracht houdt nu in dat voor een korte tijd de nieuwe rechtsregel
van toepassing is op situaties en rechtsposities met een ingangsdatum in het
verleden, dus vóór het tijdstip van inwerkingtreding van de
nieuwe rechtsregel. Het kan, het is zeker niet fraai, maar de CDA-fractie
zal zich hierbij neerleggen, gelet op de twee door het kabinet aangevoerde
argumenten, te weten het risico van ongewenst anticiperend gedrag, het zogeheten
gedragseffect, en het besparingsverlies, dat zou optreden wanneer de terugwerkende
kracht zou worden teruggedraaid. Voor mij waren dat de afwegingen. Het tweede argument spreekt in deze tijd voor zich. Wat het eerste betreft,
weten wij, dat er wel terdege sprake is en kan zijn van een dergelijk anticiperend
gedrag. Zelfs oneigenlijk gebruik van sociale wetten is veelvuldig voorgekomen;
daarover zijn alle politieke partijen het toch wel eens. Nog zeer onlangs
zijn we door een brief van de minister op de hoogte gesteld van de bedrijfseconomische
ontslagen die in veel gevallen niet plaatsvonden in overeenstemming met de
hierover getroffen beleidsregels.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Mij viel het juist op in de antwoorden van de minister op onze schriftelijke
vragen dat het helemaal niet meer ging om anticiperend gedrag, maar louter
nog om besparingsverliezen. Ik neem aan dat dit u als goede lezer ook is opgevallen.
Besparingsverliezen zijn principieel iets anders dan anticiperend gedrag.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Wie pleitte hier net voor dualisme? Ik houd nu het verhaal dat de fractie
heeft aanvaard. Ik ben benieuwd hoe de minister daar straks op antwoordt.
Het is wel mijn mening en ik heb ook wel een aantal voorbeelden.Een greep in de fondsen lijkt ons, gelet op de stijgende werkloosheid,
evenmin gewenst; ik denk dat we die fondsen in de komende jaren nog hard nodig
zullen hebben. Een andere dekking is officieel niet voorgesteld. Dan houden
zeker voor de Eerste Kamer de mogelijkheden op.De CDA-fractie heeft er goede nota van genomen dat in de sociale plannen
compenserende maatregelen mogen worden getroffen, ook al onderschrijven wij
het belang van een intensieve begeleiding naar een andere baan als een minstens
zo verantwoorde investering van een werkgever ten opzichte van zijn ontslagen
werknemer. Verder heeft de fractie er eveneens kennis van genomen dat de sociale
partners vermoedelijk het meningsverschil over de vervolguitkering niet verder
zullen uitbuiten. Wij hopen dat van harte.Ik kom nu terug bij de oudere werknemer, met name de boven de 57,5-jarigen.
Het is aangetoond dat de groep oudere werknemers oververtegenwoordigd is in
de WW. 50% van de werkloze werknemers met een vervolguitkering is 50 jaar
of ouder. Dit bevestigt alleen maar dat de vervolguitkering
metterdaad als een oneigenlijke route voor uittreding uit het arbeidsproces
is benut. Evenals indertijd bij het oneigenlijk gebruik in het kader van de
WAO. Als politiek stonden wij erbij en keken ernaar. Eén ding heb ik
van die geschiedenis geleerd: dat zal mij niet meer overkomen. Ik vind dat
je zoiets ook behoort te zeggen, vanuit je verantwoordelijkheid voor de toekomst.
De vraag is nu, hoe wij kunnen voorkomen dat oudere werknemers boven de 57,5
jaar onnodig hard door het afschaffen van de vervolguitkering worden getroffen,
terwijl zij in eerdere jaren volstrekt te goeder trouw de afvloeiingsregeling
of anderszins hebben aanvaard.Bij de behandeling van de WWB hebben wij met vereende krachten een goede
regeling getroffen. Wat de CDA-fractie betreft, is de arbeidsplicht in deze
wet overeind gebleven, maar geldt voor deze categorie mensen wel dat zij,
na een eenmalige vaststelling dat de arbeidsmarkt thans voor hen geen mogelijkheden
biedt, zich verder tot aan hun 65ste jaar mogen inzetten voor vrijwilligerswerk
en mantelzorg. Het gaat hier overigens om uitkeringsgerechtigden met vaak
een arbeidsverleden dat al jaren achter hen ligt. Voor de oudere werknemers
binnen de WW ligt het in die zin een slag anders. Zij hebben in ieder geval
voor hun uitkering ook een gedeelte van de premie betaald, kortere of langere
tijd. Dat verplicht tot een goede oplossing. Er zal bij hen overigens over
het algemeen wel sprake zijn van recente werkervaring. Mar ook dan zullen
zij op de huidige arbeidsmarkt vele deuren gesloten vinden. De minister geeft
er blijk van in dit opzicht veel te verwachten van de aanbevelingen van de
task force Ouderen en arbeid. Dat deed mij genoegen, als aangeefster van deze
task force in dit huis, met steun van mijn collega's. Maar dat ouderen ook
nu weer als klapstoel van de economie worden gezien en gebruikt, is zonneklaar.
Daarom is er zeker geen aanleiding hun zwaardere eisen op te leggen dan de
uitkeringsgerechtigden op basis van de WWB. Dat hiervoor aanpassingen in de
regelgeving noodzakelijk zijn, is evident; de WW kent immers geen categorale
ontheffingen. De minister heeft zich – en de CDA-fractie is daarvoor
erkentelijk – in beginsel positief opgesteld: een vrijstelling in de
door ons beoogde zin wordt overwogen. Uiterlijk 1 april 2004 zal de Tweede
Kamer, maar ook de Eerste Kamer, hierover worden geïnformeerd. Wij wachten
vol spanning de uitkomst af. Het betekent intussen wel dat tot die datum het
UWV bij nieuwe werklozen van boven de 57,5 jaar wel even pas op de plaats
moet houden, tenzij als gevolg van recente werkervaring een eerste intake
tot snelle terugkeer in het arbeidsproces leidt. Als dat evenwel niet het
geval is, dan wil ik van de minister de toezegging dat hij met het UWV afspreekt
dat deze oudere werklozen van boven 57,5 jaar ook met rust worden gelaten
na de eerste intake. Kan de minister deze toezegging doen?Het tweede aandachtspunt betreft het voortzetten van de pensioenopbouw
binnen de Stichting Financiering Voortzetting Pensioenverzekering voor de
categorie 57,5-jarigen en ouder. Juist omdat het maar om een beperkte categorie
ouderen gaat die met dit nadelig effect worden geconfronteerd, verwachten
wij van de minister een stevige houding. Alleen maar aandacht vragen volstaat
dan niet, ook niet met het volstrekt in acht nemen van de bevoegdheden van
het bestuur. Sterke aandrang is hier noodzakelijk, mede omdat het om een categorie
ouderen gaat, die, gelet op hun leeftijd, nauwelijks meer mogelijkheden hebben
om zelf nog aanvullende voorzieningen te treffen. Wil de minister deze suggestie
overnemen?Voorts stellen wij een uitleg van de minister op prijs over de verhouding
van de in de Staatscourant van 12 december jl. gepubliceerde Regeling vrijstelling
verplichtingen WW tot dit wetsvoorstel.Ten slotte nog een tweetal vragen over het wetsvoorstel met betrekking
tot de premievrijstelling bij in dienst nemen en in dienst houden van oudere
werknemers. Het antwoord op de eerste vraag van de commissie lijkt ons langs
de vraag heen te gaan. Het gaat erom dat metterdaad onderzoek wordt ingesteld
naar de voor- en nadelen, de effecten van positieve prikkels ten opzichte
van negatieve prikkels. De ommezwaai van negatieve naar positieve prikkels
gaat nu namelijk wel erg gemakkelijk, en dat zonder verantwoorde onderbouwing.
Ik spreek de minister hier niet op aan, maar dit is wel een feit. De tegenstanders
van positieve prikkels kunnen evenzeer het gelijk aan hun kant hebben als
de voorstanders.De andere vraag heeft betrekking op de wettekst. Op welke gronden is het
onderscheid tussen artikel 79a, lid a en b gebaseerd en kan een positieve
prikkel op basis van leeftijd nog wel verschillend zijn in het kader van de
Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd bij arbeid, die hopelijk ook
op 1 januari a.s. zal ingaan?Mevrouw Westerveld (PvdA):Voorzitter. Er staat vandaag een viertal sociale wetsvoorstellen op de
agenda, die er alle in zeer kort bestek doorheen gejast moeten worden. Er
is dan ook op verschillende plaatsen heel hard gewerkt om de argumentatie
nog eens goed voor het voetlicht te brengen, de bezwaren die er tegen een
aantal van deze wetten leven scherp te verwoorden, dan wel daarop te antwoorden.
Ik wil beginnen met mijn waardering voor dit laatste uit te spreken, niet
steeds voor de inhoud van de antwoorden – daar kom ik nog op –
maar om de gedegenheid waarmee in een zo kort tijdsbestek is gereageerd op
de van diverse kanten ingebrachte bezwaren, verzoeken om nadere onderbouwing
etc. Een aantal mensen heeft hiervoor bijzonder hard moeten werken; dat spreekt
uit de kwaliteit van de aangeleverde stukken. Ik vrees alleen dat ik met deze
opening meteen aan het einde ben gekomen van mijn lovende woorden. Ik zal
mijn verdere betoog namelijk vooral moeten richten op die aspecten van de
voorstellen waarmee mijn fractie moeite heeft.Uit het betoog van mijn voorgangster werd al duidelijk dat er sprake is
van een zekere werkverdeling. Dat heeft te maken met het korte tijdsbestek.
Anders dan mevrouw Van Leeuwen zal ik dan ook niet heel uitgebreid ingaan
op de wordingsgeschiedenis van de kinderbijslag. Ik zie het ook niet als mijn
taak om schoten voor de boeg te leveren voor de toekomst van de kinderbijslag.
Ik wil volstaan met twee korte opmerkingen over dit wetsvoorstel, omdat mijn
fractie met een aantal zaken wel degelijk moeite heeft.Om te beginnen, wij zien dit wetsvoorstel als een illustratie van het feit dat dit kabinet in den blinde aan het bezuinigen is geslagen
en dat principes en oude toezeggingen er in feite niet meer toe doen. Eerst
het principiële punt: kinderbijslag is geen loon, kinderbijslag is een
kostenvergoeding voor het verzorgen, kleden, voeden en grootbrengen van kinderen.
Kinderbijslag hoort dan ook niet gewoon mee te doen met de loonmatiging, zoals
nu voor de eerstkomende twee jaar gaat gebeuren. Nu het bovendien gaat om
een vaste vergoeding, komt een bevriezing of korting altijd het hardst aan
bij de laagstbetaalden. Zoals wij allen weten, is dit een groep die in de
recente begrotingsdebat aan de overkant vrijwel voortdurend over de tong is
gegaan. Het kabinet zag zich nu al genoodzaakt om juist voor die groep herstelmaatregelen
te treffen in de fiscale sfeer. Die komen vanmiddag aan de orde, maar voor
mijn fractie blijft het, na alles wat hierover is gezegd, een raadsel waarom
een CDA-bewindsman heeft kunnen instemmen met een maatregel die vooral gezinnen
met kinderen dupeert – en van hen nog degenen die de meeste moeite hebben
om de eindjes aan elkaar te knopen. Waar is het CDA als gezinspartij?Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Ik vind dat u de zaken wel in samenhang moet zien. Ik heb nog geen kabinet
gezien dat is gekomen tot € 68 verhoging van de kinderkorting, juist
nu. Die komt natuurlijk in belangrijke mate ook ten goede aan de laagste inkomens.
Nogmaals, ik heb gezegd dat ik het niet fraai vind, maar men moet altijd wel
de hele waarheid zeggen.Mevrouw Westerveld (PvdA):Ik wil de zaken wel in samenhang zien, maar wat mij opvalt is dat er een
discussie wordt gevoerd over waar wij met de kinderbijslag naartoe moeten
en dat er juist nu, op dit punt, een bezuiniging aankomt. Ik vind dat niet
logisch. Het feit dat het CDA zich nadrukkelijk profileert als gezinspartij
moet in die context worden genoemd.Ik ga naar de toezeggingen, de bijzondere verhoging die nu wordt afgeschaft.
Misschien benader ik het wat te juridisch, maar die verhoging is in 1995 ingevoerd
ter compensatie van de afschaffing van de progressie in de kinderbijslag,
en wel tot het jaar 2012, zoals toen nadrukkelijk is besloten. Waarom acht
dit kabinet zich nu gerechtigd om zo'n ondubbelzinnige toezegging niet gestand
te doen? Natuurlijk kan een economische malaise de regering noodzaken om gas
terug te nemen, gelijkmatig, over de gehele linie, op een manier waarop iedereen
hetzelfde meebetaalt, of, misschien afhankelijk van de kleur van het kabinet,
zo dat sommigen wat meer betalen dan anderen. Maar kan een economische malaise
het verbreken van een zo duidelijke temporele toezegging rechtvaardigen? Is
het argument van "het gaat nu eenmaal zo slecht met de economie" niet gewoon
een staaltje van onbehoorlijk bestuur? Of, verwijzend naar het fenomeen van
het prestatiecontract dat tegenwoordig steeds meer de mode wordt, is het geen
contractbreuk? De regering is in 1995 jegens potentieel kinderbijslagsgerechtigde
burgers een resultaatsverbintenis aangegaan voor de duur van 18 jaar. Deze
wordt nu eenzijdig en per direct opgezegd. Wat mij betreft heeft de minister
iets uit te leggen. Wij zien uit naar zijn reactie.Ik ga dan over naar het wetsvoorstel, stuk nr. 29 268, over de afschaffing
van de vervolguitkering. Twee aspecten van dit voorstel zijn voor mijn fractie
bijzonder controversieel. Ten eerste de legitimiteit van de regeling: is dít
nu, wanneer men op de sociale werknemersverzekering tegen werkloosheid wil
bezuinigen, de meest geëigende weg? Is deze maatregel, in de haast waarin
deze is aangekondigd en wordt doorgevoerd, wel voldoende doorgedacht? Is er
wel voldoende oog geweest voor de seksespecifieke gevolgen van de maatregel?
Wordt er niet te snel en zonder enige aanwijzing dat dit terecht is, van uitgegaan
dat het met het reïntegratieperspectief van met name oudere werknemers
wel goed zal komen? Dit laatste hangt dan weer samen met een ander wetsvoorstel
dat vandaag eveneens op de agenda staat: het wetsvoorstel op stuk nr. 28 862,
de premievrijstelling bij het in dienst nemen en in dienst houden van oudere
werknemers. Ik zal de vragen en het commentaar van mijn fractie op dit wetsvoorstel
in mijn betoog meenemen. Het andere voor mijn fractie omstreden aspect van
de afschaffing van de vervolguitkering betreft de wijze van aankondiging en
inwerkingtreding. Om met dit laatste te beginnen, het overgangsrecht oftewel de stijl van
regeren die met dit wetsvoorstel is ingezet en die, ondanks alle verzet daartegen,
ook vanuit de Tweede Kamer wordt volgehouden. Ik heb, en ongetwijfeld velen
met mij, deze zomer met stijgende verbazing kennisgenomen van de krantenkop
van 9 augustus jl. waarin namens de minister van sociale zaken een substantiële
ingreep in de WW werd aangekondigd, en wel met ingang van maandag daarop.
Ik heb – en opnieuw, ongetwijfeld velen met mij – op dat moment
gedacht: dáár komt de regering toch niet mee weg? Leven we hier
in een parlementaire democratie of in een bananenrepubliek? Worden we geregeerd
middels een bestel waarin ingrijpende beslissingen eerst fatsoenlijk worden
bediscussieerd en waar nodig bijgesteld, alvorens ze kracht van wet krijgen?
Of is met Balkenende II het tijdperk van de verlichte despotie aangebroken?Er zijn, ook aan de overkant, harde woorden gevallen over deze stijl van
regeren. De terugwerkende kracht die in dit voorstel zit besloten zou, aldus
de heer Aptroot van de VVD-fractie, eigenlijk niet moeten. Het wetsvoorstel
is om die reden voor hem dan ook "net voor het randje" en een volgende keer
wil zijn fractie een dergelijk overgangsrecht niet meer. De woordvoerder van
D66 sloot zich bij deze vaststelling aan. Ook de Raad van State plaatste in
zijn advies fundamentele vraagtekens bij deze manier van wetgeving erdoor
duwen. Ik citeer: "Aan belastende regelingen dient in beginsel geen terugwerkende
kracht te worden toegekend. Dit uitgangspunt behoort in beginsel ook te gelden
voor het afschaffen van begunstigende maatregelen zoals de vervolguitkering.
Voorwaarde voor het maken van een uitzondering op dit uitgangspunt is in de
eerste plaats dat een voorstel voor "materiële" terugwerkende kracht
inhoudelijk toereikend wordt gemotiveerd. In dat verband kan betekenis toekomen
aan zogenaamde aankondigingseffecten: gedrag dat wordt geïnspireerd door
de aankondiging van een voorgenomen wetswijziging en dat in de periode tot
invoering van die wijziging ernstig afbreuk doet aan de met het voorstel beoogde
effecten."Dit uitgangspunt uit het advies is ontleend aan een in 1994 kamer breed door de Eerste Kamer aanvaarde motie-Van de Zandschulp, die
op haar beurt werd gevolgd door de notitie Overgangsrecht in de sociale zekerheid,
waarin een toetsingskader is nagestreefd voor het socialezekerheidsrechtelijke
overgangsrecht. Die notitie onderscheidt vier typen regiems: onmiddellijke
werking, de norm gaat per direct voor iedereen in; uitgestelde werking, de
norm gaat in op een nader te bepalen tijdstip; eerbiedigende werking, de norm
blijft van toepassing op bestaande gevallen; terugwerkende kracht, de nieuwe
rechtsregel is van toepassing op situaties en rechtsposities met ingang van
in het verleden gelegen tijdstippen.Onmiddellijke werking wordt nogal eens aangeduid als hoofdregel van overgangsrecht.
Vorige week nog, bij de behandeling in dit huis van de beoogde belastingwetgeving,
opende de staatssecretaris van Financiën zijn betoog over dit onderwerp
met die kwalificatie. Echter, daarmee wordt niet bedoeld dat onmiddellijke
werking dus de vanzelfsprekende norm is, en ieder ander regiem de uitzondering
die als zodanig gerechtvaardigd moet worden. De term "hoofdregel" wil alleen
zeggen dat de regeling onmiddellijk werkend is wanneer de wet zwijgt over
de positie van bestaande gevallen. De nieuwe norm wordt dan, vanaf de dag
waarop de regeling ingaat, van toepassing op alle gevallen, oud en nieuw.
Bijvoorbeeld, als over enige jaren, als gevolg van het eclatante succes van
de Wet Poortwachter, de Wet verlenging loondoorbetaling en de aanscherping
van het arbeidsongeschiktheidsbegrip, de instroom in deze wet dusdanig daalt
dat een uitkering voor de écht ongeschikten omhoog kan van 70% naar
75% en als er niets wordt geregeld voor het overgangsrecht, dan gaat dat nieuwe
percentage dus voor alle WAO'ers gelden, oud en nieuw. Als men dat om budgettaire
redenen niet wil, kiest men voor eerbiedigend overgangrecht. 70% blijft dan
van toepassing op oud, 75% voor iedereen die daarna ongeschikt wordt. Terugwerkend
is aan de orde wanneer bijvoorbeeld wordt afgesproken dat de norm van 75%
gaat gelden per 1 januari 2006, maar de wet pas op 1 april in het Staatsblad
wordt geplaatst. In zo'n situatie kan terugwerking gerechtvaardigd zijn, ook
omdat het om een verbetering gaat.Terug naar de vervolguitkering. Wat is het overgangsrecht waarover wij
vandaag moeten oordelen? Niet een simpel overgangsrecht, zou ik zeggen. Dit
voorstel behelst een regeling die op 1 januari 2004 eerbiedigend ingaat, behalve
voor degenen die na 11 augustus werkloos zijn geworden. Voor hen geldt, net
als voor alle echte nieuwe gevallen, de nieuwe norm. De kwalificatie "materiële
terugwerking" die de Raad van State in dit verband bezigde, is hiermee verklaard.
Wat rechtvaardigt evenwel deze uitzondering op het uitgangspunt van de eerbiedigende
werking? Waren er in augustus 2003 inderdaad dermate grote gedragsreacties
te verwachten dat het met de beoogde regeling verwachte effect in ernstige
mate zou zijn aangetast? Een antwoord hierop valt waarschijnlijk niet meer
met zekerheid te geven. Wel weten wij nu het een en ander over de schade,
als de regeling alsnog eerbiedigend ingaat. Er zijn, zo blijkt uit het antwoord
van de minister, tussen half augustus 2003 en 1 januari 2004 ongeveer 106.000
loongerelateerde WW-uitkeringen toegekend. Van de rechthebbenden is ongeveer
7% ouder dan 57,5 jaar. Ergo, ongeveer 7500 mensen hebben recht op de extra
ouderenbescherming. De rest is redelijk reïntegreerbaar en heeft in elk
geval geen langer uitkeringsrecht dan twee jaar. Met deze getallen valt zowel
volgens een optimistisch als volgens een pessimistisch scenario te berekenen
wat de strop voor de regering zou zijn, als de kwestie alsnog juridisch netjes
wordt afgewikkeld.Daarmee is natuurlijk nog niets gezegd over de omvang van de aankondigingseffecten
die de minister destijds vreesde. Jammer genoeg heeft de minister onze vraag
daarnaar opgevat als een vraag naar de effecten van de regeling, zoals die
nu voorligt, dus deels eerbiedigend en deels onmiddellijk. Dat was niet de
strekking van onze vraag. Wij wilden nagaan of de minister zich bij zijn keuze
voor dit type overgangsrecht heeft laten leiden door de vrees voor grootschalig
calculerend gedrag, als in dezen de koninklijke of, beter, de parlementaire
weg was bewandeld. Kortom, wat zouden naar zijn oordeel toen de budgettaire
gevolgen zijn geweest, als de regeling eerbiedigend was opgezet en aangekondigd?
Terugkijkend is het ook de vraag wat al dat paniekvoetbal ons eigenlijk heeft
opgeleverd.Alvorens mijn vragen aan te scherpen, wil ik nog iets zeggen over een
aspect van het regeren per persbericht dat nog onderbelicht is gebleven, maar
dat ook illustreert dat een overheid die de waarden van de rechtstaat hoog
wil houden, dit paardenmiddel alleen in het uiterste geval moet gebruiken.
Aan de overkant is al gesproken over de minachting van het parlement, als
een bewindspersoon op een warme zomerdag ingrijpende maatregelen aankondigt
en deze ook maar meteen neemt. Bijvoorbeeld: ik verwacht dat de werkloosheid
het komende half jaar flink zal oplopen; ik ga om die reden alle uitkeringen
met 10% verlagen; ik kondig dit vandaag aan en deel de burger, de uitvoerder
en eenieder die het verder aangaat, maar meteen mee dat dit vanaf morgen geldend
recht zal zijn. Nog afgezien van de aantasting van de rechtszekerheid en van
het rechtsvertrouwen van de gemiddelde burger, is het de vraag wat de uitvoerder
van de regeling aanmoet met een situatie waarin naast elkaar bestaan een wettelijke
regeling en een persbericht dat aangeeft dat het vanaf heden geheel anders
is. Ik heb, met de minister, kennisgenomen van het antwoord van het UWV dat
inwerkingtreding voor werkloosheidsgevallen na 11 augustus in beginsel uitvoerbaar
is. Ik neem aan dat de uitvoerder hiermee doelt op het feit dat zo'n wijziging
eenvoudig in alle nieuw binnengekomen dossiers kan worden doorgevoerd. Wat
mij evenwel intrigeert, is waarom dit orgaan de minister er niet ook op heeft
gewezen dat hij met deze adembenemende wijze van besluitvorming, waarvan het
bovendien ook nog maar de vraag is of die achteraf gesauveerd zal worden,
de door de politiek zozeer gewenste publieksvriendelijke uitvoering behoorlijk
in de weg zit.Mijn fractie heeft uiteindelijk drie vragen aan de minister over deze
kwestie. Ten eerste: deelt hij het oordeel dat het aantal mensen dat potentieel
recht heeft op een vervolguitkering tussen half augustus en 1 januari, bescheiden
is? Ten tweede: verwachtte de minister begin augustus dat die groep aanzienlijk
groter zou zijn geworden, wanneer hij op een andere wijze geregeerd zou hebben,
dus niet via een persbericht? Zo ja, waar was die verwachting op gebaseerd?
Ten derde: is de minister, nu hij de feitelijke effecten van de maatregel
kent, bereid om het overgangsrecht toch nog in lijn te brengen met de standaardregel
voor overgangsrecht in de sociale zekerheid, derhalve volledig eerbiedigende
werking?Ik stap over op mijn tweede thema: de legitimiteit ofte wel de vraag hoe
rechtvaardig de afschaffing van de vervolguitkering is. Het zal eenieder bekend
zijn dat de WW als werknemersverzekering met het aantreden van Balkenende
I en uiteraard met de komst van de economische recessie stevig ter discussie
staat. Dat is ook meteen de wrange paradox van zo'n regeling: hoe noodzakelijker
voor sociaal verzekerden de hiermee gegeven bescherming wordt, des te groter
wordt de politieke druk om deze in te krimpen of af te bouwen. Daarmee is
ook verklaard waarom juist nu de vraag zo veel opgeld doet of een lange inkomensbescherming
tegen werkloosheid niet contraproductief is, in die zin dat zij mensen ervan
weerhoudt, alles op alles te zetten om weer aan de slag te gaan. Zo heeft
onderzoek uitgewezen dat zich aan het eind van de WW-periode vaak een zekere
reïntegratieopleving blijkt voor te doen. Opeens blijken mensen die al
geruime tijd werkloos thuiszitten, wel te kunnen wat voorheen niet mogelijk
leek. Zij hervatten weer in betaalde arbeid. Mensen, zeg ik, maar eigenlijk
moet ik zeggen: de wat jongere werknemer, dertigers, veertigers en misschien
een enkele vroege vijftiger. Voor mensen in de tweede helft van de 50 waren
en zijn de reïntegratiekansen namelijk slecht. Dat was twintig jaar geleden
zo, toen het jong-voor-oudprincipe de onweersproken norm was. En dat is in
deze tijd, waarin de overheid met alle aan haar ter beschikking staande middelen
dit tij probeert te keren, niet veel anders: van de categorie "werkloos tussen
55 en 64" keert 20% terug naar betaalde arbeid.In deze context is nagedacht over maatregelen die enerzijds de schatkist
geld opleveren en anderzijds mensen met een reëler reïntegratieperspectief
dan zijzelf mogelijk menen, ertoe aanzetten om meer in beweging te komen.
Zo'n maatregel is de afschaffing van de vervolguitkering, want die richt zich
blijkens de toelichting op enerzijds een steviger activering van jongere werklozen
en anderzijds een normalisering van de positie van ouderen. Achter deze betrekkelijk
onschuldige kwalificatie – welke oudere wil er immers niet als normaal
mens behandeld worden? – gaat een venijnige realiteit schuil. Wat er
namelijk wordt bedoeld, is dat voortaan ook voor deze groep "werk boven inkomen"
de heersende norm wordt, ongeacht hoe irreëel het eerste in de praktijk
ook zal blijken. Dus de in de WW verankerde extra inkomensbescherming voor
ouderen legt vanuit dit theoretische perspectief zonder meer het loodje. Ietsje
preciezer: de regeling pakt vooral nadelig uit voor werkenden die ontslagen
worden na een substantieel arbeidsverleden – laten wij vooral niet vergeten
dat wij het daar ook over hebben – op een leeftijd tussen 57,5 en 60.
Boven de 60-jaargrens bestaat een recht op de loongerelateerde WW tot 65 jaar
en beneden de grens van 57,5 verandert er ook niet zo veel. Voor de laatste
groep geldt namelijk al sinds jaar en dag de regel dat degene die na ontslag
de draad van het arbeidzaam bestaan niet meer weet op te pakken, na enige
tijd terugvalt op ofwel de bijstand ofwel, wanneer men bij het werkloos worden
ouder is dan 50 jaar, de IOAW. Dus met name de tussengroep van 57,5 tot 60
jaar dreigt door deze maatregel een substantiële inkomensbescherming
te verliezen.Gelukkig zijn er echter nog andere flankerende maatregelen. De afschaffing
van de vervolguitkering maakt namelijk deel uit van een omvattender pakket
dat het beroerde reïntegratieperspectief van deze groep nu eindelijk
daadkrachtig gaat aanpakken. Dit pakket – ook de Raad van State verwijst
hier in zijn advies naar – is een afgewogen geheel van positieve en
negatieve prikkels. De afschaffing van de vervolguitkering is, naar duidelijk
zal zijn, een negatieve op de werknemer gerichte prikkel. Deze gaat gepaard
met een regeling die je met enige goede wil als een positieve werknemersprikkel
kan beschouwen, namelijk de herinvoering van de sollicitatieplicht voor oudere
werknemers, waardoor deze groep voor de arbeidsbemiddelaar weer in beeld komt
als reëel werkzoekend. Ook de werkgever wordt aangestuurd met een combi
van positieve en negatieve prikkels. Positief is de verhoogde arbeidskorting
voor werknemers van 58 jaar en ouder, negatief de ontslagboete voor werkgevers
die oudere werknemers onvoldoende in hun ontslagbeleid ontzien. Aldus luidden
op het moment dat de maatregelen aan de Raad van State werden voorgelegd,
de aanvankelijke plannen.Echter, wetsvoorstel 28862, toen nog genaamd Wet werkgeversbijdrage werkloosheidslasten
oudere werknemers, is door toedoen van zekere fracties in de Tweede Kamer
van zo'n beetje al zijn slagtanden naar de werkgever toe ontdaan. De maatregel
waar wij nu nog over te oordelen hebben, is de arbeidskorting voor het in
dienst nemen of houden van oudere werknemers. Wie kan daar in het licht van
de hierboven geschetste problematiek op tegen zijn? De negatieve prikkel naar
het bedrijfsleven toe is echter van tafel. Bij mijn fractie heeft deze gang
van zaken de vraag opgeroepen of de regering, met kennelijk een meerderheid
van de Tweede Kamer, van het standpunt uitgaat dat je werknemers vooral moet
sturen met boetes en straffen en werkgevers vooral met belonen en paaien.
Parafraserend op een bekend decemberliedje: wie werk geeft, krijgt lekkers,
wie werk neemt de roe. Wordt dát voor de komende jaren de tendens?
Of likt de minister ten aanzien van dit wetsvoorstel zijn wonden en zint hij
alweer op andere wegen om werkgevers ertoe te bewegen, hun ontslagbeleid niet
bij voorbaat toe te spitsen op mensen van 50 en ouder? Zo ja, waar denkt hij
dan in dit stadium aan? In dit opzicht kan ik mij dus redelijk aansluiten
bij de vragen van de CDA-fractie.Een misschien nog prangender vraag is wat er gedaan zal worden als, niettegenstaande
alle op werkgevers en werknemers gerichte prikkels, de door de regering gewenste
cultuuromslag uitblijft of minder snel gaat dan wenselijk wordt geacht. Blijft
de minister dan bij het standpunt dat de groep van 57,5 jaar en ouder geen
extra sociale bescherming meer behoeft te krijgen en, zo ja, waarom? Hoe ziet
hij dit in de context van het feit dat ook het wetsvoorstel leeftijdsdiscriminatie
een leeftijd-cohortgewijs ontslagbeleid niet per se onaanvaardbaar acht,
bijvoorbeeld om de vergrijzing binnen het eigen personeelsbestand te voorkomen?
Is daarmee de kans dat ook in de komende tien jaar een forse groep 57,5-plussers
buiten hun schuld op straat komt te staan, niet nog altijd aanzienlijk?Over de vervolguitkering voor met name oudere werknemers wordt nogal eens
gesproken in termen als "een glijbaan naar het pensioen". Daarmee wordt dan
bedoeld dat werkgevers en werknemers deze uitkering mee betrekken in de sociale
plannen om zo het ontslag van met name het oudere bestand te faciliteren.
Daar moet natuurlijk een einde aan komen. Richten wij ons echter, als dat
het uitgangspunt voor beleid wordt, niet te zeer op de gegoede werknemer,
dat wil zeggen een werknemer die in dienst is bij een bedrijf dat zich dit
soort maatregelen kan veroorloven? Moeten wij ons bij sociale zekerheid niet
eerst en vooral richten op de minder draagkrachtige, dus de oudere die, omdat
het slecht gaat met zijn bedrijf, op straat komt te staan zonder aanvullende
voorziening? Gaarne een reactie van de minister.Een laatste nog onderbelicht aspect van de maatregel is het effect naar
sekse. In antwoord op de vraag van mijn fractie over dit punt geeft de minister
aan dat economische zelfstandigheid in zijn visie vooral wordt bevorderd door
het verrichten van betaalde arbeid. Waarvan akte! Dit is bovendien een antwoord
waarop mijn fractie alleen maar instemmend kan reageren. Voor de groep 57,5-plussers
is daarmee echter maar de helft van het verhaal verteld. Hoe zit het namelijk
in een situatie waarin betaald werk uitblijft? Wat betekent die maatregel
dan voor de sociale inkomensbescherming van vrouwen versus mannen? Inderdaad,
zo bevestigt de minister, het afschaffen van de ouderenbescherming in de vervolguitkering
pakt getalsmatig vaker nadelig uit voor vrouwen. Zij krijgen immers veel vaker
te maken met de partnertoets uit in dit geval de IOAW en lopen daardoor hun
zelfopgebouwde recht op uitkering mis. Zij hebben dat recht zelf opgebouwd,
niet doordat zij daarvoor premie hebben betaald – de IOAW is een sociale
voorziening – maar wel doordat de extra bescherming die deze wet ten
opzichte van de bijstand geeft, alleen toekomt aan een oudere werkloze die
aan de arbeidsverledeneis voldoet en die dus over een substantiële periode
premie heeft betaald.Het cijfermatig onderbouwde antwoord van de minister op een vraag van
de GroenLinksfractie illustreert het voor vrouwen nadelige effect eens te
meer. Hoe verdraagt dit zich met het voorschrift in de derde EG-richtlijn
uit 1979 om in de sociale zekerheid niet naar sekse te discrimineren? Die
discriminatie kan direct zijn, doordat bijvoorbeeld bepaalde rechten op papier
alleen toekomen aan mannen of aan gehuwden. Die discriminatie kan echter ook
indirect zijn, wanneer in de praktijk, zonder dat er naar gehuwde staat of
sekse wordt verwezen, een benadeling plaatsheeft van een van beide seksen.
Als bijvoorbeeld uit een telling, zoals die van het bureau Ipse Facto, blijkt
dat een regeling in haar effect meer vrouwen nadelig treft dan mannen, dan
ontstaat er op dat moment een vermoeden van indirecte discriminatie. Dit is
de stapsgewijze benadering van het Europese Hof van Justitie. Vervolgens keert
de bewijslast zich om. Het is dan aan de overheid om aannemelijk te maken
dat voor dit onderscheid een objectieve rechtvaardiging bestaat waaraan ieder
vermoeden van discriminatie vreemd is. Mijn fractie wil het tweede deel van
haar schriftelijke vraag dan ook graag herhalen. Nu het binnen de groep werklozen
van 57,5-plus tot 60-min vooral vrouwen blijken te zijn die de nadelige effecten
ervaren van het verschil in inkomensbescherming tussen vervolguitkering en
het alternatief, de IOAW – anders gezegd, de effecten van het afschaffen
van de uitkering, waarover wij vandaag te oordelen hebben – en dit effect
vooral vrouwen in tweeverdienershuishoudens blijkt te treffen, wil ik weten
waarin naar het oordeel van de minister de objectieve rechtvaardiging schuilt
voor dit effect.Ik rond af. Mijn fractie is tegen de voorgestelde aanpassingen van de
kinderbijslag. Zij acht deze ten eerste een verkeerd geplaatste bezuiniging
en ten tweede een maatregel die een overheid die betrouwbaarheid in het vaandel
wil dragen, niet moet willen nemen. Mijn fractie heeft fundamentele bezwaren
tegen het met de afschaffing van de vervolguitkering meelopende overgangsrecht.
Zij overweegt dan ook om op dit punt een motie in te dienen. Verder meent
mijn fractie dat er bij de afschaffing zelf onvoldoende oog is geweest voor
de bijzonder kwetsbare positie van de oudere werkloze. Zij betreurt het dat
in wetsvoorstel 28862 de negatieve prikkel richting werkgevers is verwijderd.
Zij meent dat door die ingreep het toch al wankele evenwicht in de op werkbehoud
en reïntegratie gerichte prikkels onaanvaardbaar ernstig verstoord is
geraakt.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter. Een kat in het nauw maakt rare sprongen. Dat geldt
zeker voor deze regering. Ik wil het vandaag hebben over drie van de vijf
sociale zekerheidswetten die op de agenda staan. In het ene geval –
het cadeautje voor werkgevers die ouderen in dienst nemen of houden –
gaat het om typische emotiewetgeving. In het andere geval – de afschaffing
van de WW-vervolguitkering – gaat het om wetgeving per persbericht.
En het derde wetsvoorstel – de bevriezing van de kinderbijslag –
is een geval van graaien waar je graaien kunt of, eigenlijk, waar je niet
graaien mag.Ik begin met de WW-vervolguitkering. Het desbetreffende wetsvoorstel staat
niet op zichzelf. Dit kabinet, in casu minister De Geus, wil de WW op diverse
manieren uitkleden. De fractie van GroenLinks had graag gezien dat de verschillende
voorstellen in één keer waren behandelend in dit huis, dus ook
de strengere toetredingseisen en de afschaffing van de kortdurende WW. Dan
hadden wij een breder debat kunnen hebben over de toekomst van mensen die
werkloos worden. Dan was waarschijnlijk ook duidelijk geworden dat er aan
alle kanten aan de WW geknabbeld, nee, gevroten wordt. Je zou denken dat sociale
zekerheid er vooral is voor slechte tijden. Echter, juist in slechte tijden
wordt de sociale zekerheid uitgekleed, omdat die dan veel kost. Dat is evenwel
logisch. De WW-vervolguitkering wordt afgeschaft onder het mom van "activeren".
De veronderstelling is dat wie geen uitkering heeft, harder naar een baan
zoekt. Ik ben blij dat het kabinet zelf toegeeft dat dit voor hooguit 30%
van de mensen geldt. Immers, 40% is straks aangewezen op bijstand of IOAW
en 30% moet het eigen huis opeten of wordt afhankelijk van de
werkende partner. Kortom, voor de meeste mensen niks activeren, maar gewoon
minder geld. Zeg dat dan echter ook gewoon hardop.Ik heb de minister in de schriftelijke voorbereiding een paar vragen gesteld
over het feit dat vooral vrouwen de dupe worden van het afschaffen van de
WW-vervolguitkering. Mijn collega Westerveld heeft daar ook al op gewezen.
Als coördinerend minister voor emancipatie moet dit de minister toch
zorgen baren. Op de schriftelijke vragen antwoordde hij dat de regels voor
mannen en vrouwen gelijk zijn. Hij begreep blijkbaar niet waar wij het over
hadden. Stel je voor dat die regels ongelijk waren! Dat was misschien 50 jaar
geleden zo. Dezelfde regels kunnen vrouwen echter harder of vaker treffen.
Dat is waar emancipatie anno 2003/2004 over gaat: oog hebben voor het verschillende
effect dat hetzelfde beleid op mannen en vrouwen kan hebben. Ik hoor hier
graag een reactie op.Vrouwen, zeker oudere vrouwen die pas als de kinderen het huis uit zijn,
gaan werken, hebben vaak een korter arbeidsverleden dan veel mannen en komen
dus niet in aanmerking voor de langst mogelijke gewone WW. De WW-vervolguitkering
was echter onder meer voor juist die vrouwen bedacht als een vangnetje voor
het geval dat zij, nadat zij enorm hun best hebben gedaan op de arbeidsmarkt,
buiten hun schuld werkloos worden. Dat vangnet vervalt nu. Bovendien hebben
vrouwen vaker dan mannen een verdienende partner en komen oudere vrouwen dus
minder snel in aanmerking voor de IOAW dan oudere mannen, ook als zij beiden
evenveel gewerkt hebben. Ik krijg graag van de minister de toezegging dat
hij nauwkeurig laat monitoren waar ex-WW'ers straks in terechtkomen –
werk, bijstand, IOAW of afhankelijkheid van partner – en dat hij dat
voor mannen en vrouwen apart bij laat houden. Graag een reactie.Ik kom nu op de relatie tussen het afschaffen van de WW-vervolguitkering
en het streven dat meer ouderen aan het werk komen en blijven. Grappen over
het geslaagde beleid op dit punt in deze Kamer, liggen voor de hand, maar
ik zal ze niet maken. In alle stukken rond dit wetsvoorstel wordt de indruk
gewekt dat de WW-vervolguitkering vooral gebruikt of misbruikt werd om ouderen
voortijdig te lozen. Laten wij echter wel wezen: van alle mensen met een WW-vervolguitkering
is de helft jonger dan 55. Ofte wel: de WW-vervolguitkering moet toch vooral
beschouwd worden als een voorziening voor mensen die langere tijd werkloos
zijn.Voor zover het wel over ouderen gaat, heb ik een paar opmerkingen en vragen.
Ten eerste: waarom heeft de minister niet rustig gewacht op de aanbevelingen
van de task force ouderen, voordat hij dit allemaal ging bedenken? Het lijkt
nu alsof er vooral een hap-snapbeleid wordt gevoerd rond oudere werknemers.
Wij behandelen daar vandaag nog een voorbeeld van. De ene keer wordt dit gedacht
en de andere keer dat, maar wij weten eigenlijk niet wat er goed zal werken.
De GroenLinksfractie hecht er groot belang aan dat ouderen niet voortijdig
worden afgedankt en gezien worden als volwaardig werknemer. De vraag hoe je
dat bereikt, is echter nog niet beantwoord. De afschaffing van de WW-vervolguitkering
is vooral een bezuinigings- en prikkelmaatregel onder het mom van het "normaliseren"
van de oudere werknemer.Ik kom op mijn laatste punt rond dit wetsvoorstel. Dat is misschien wel
het meest relevante punt voor deze Kamer. Ik doel op de wetgeving per persbericht.
Voorgaande sprekers hebben zich daar ook al boos over geuit. In de schriftelijke
voorbereiding zegt de minister: het is geen wetgeving met terugwerkende kracht,
want de maatregelen gingen pas in op 11 augustus en toen was het wetsvoorstel
al bekend. Edoch, het ging toen nog maar om een wetsvoorstel. Ik heb mevrouw
Van Leeuwen daar net bij interruptie ook al op gewezen. Er is echter nog altijd
een groot verschil tussen een wetsvoorstel en een wet. Dat dachten wij althans.
Waarom zou je anders deze Kamer en de Tweede Kamer nog hebben? Dat er tussen
een voorstel en de uiteindelijke wet nogal wat kan veranderen, bewijst de
wet voor het in dienst nemen van 57,5-plussers, die wij vandaag ook behandelen.
De strekking daarvan is intussen namelijk 180 graden gedraaid. Op mijn vraag
in de schriftelijke voorbereiding of het klopt dat er louter om financiële
redenen, dus vanwege de besparingsverliezen, is gekozen voor wetgeving per
persbericht en dus met terugwerkende kracht, heeft de minister helaas nog
niet geantwoord. Graag hoor ik dat alsnog. Ook hoor ik graag een antwoord
op de door mij gestelde vraag of hij van plan is deze vorm van wetgeving vaker
te hanteren. Graag de toezegging dat dit eens, maar nooit weer is.Opvallend is dat in de stukken nergens gerept wordt over de al dan niet
aanmerkelijke aankondigingseffecten. Nee, het gaat puur over de besparingsverliezen.
Als dat echter het argument is, dan kan voortaan wel iedere bezuinigingswet
per persbericht ingaan. Het scheelt namelijk altijd geld, als je het vandaag
doet in plaats van over een paar maanden. Dan kan echter niet alleen de Eerste
Kamer, maar ook de Tweede Kamer zichzelf beter opdoeken. Mijn fractie dringt
er met kracht op aan om de wet pas te laten ingaan op de datum van publicatie
in het Staatsblad. Het departement heeft uitgerekend dat dat 86 mln gaat kosten,
maar zorgvuldige wetgeving kost nu eenmaal geld. Het is ook geen weggegooid
geld, want het zou betekenen dat zo'n 25.000 mensen – ik ga dan uit
van een kwart van het aantal mensen dat sinds 11 augustus een loongerelateerde
uitkering krijgt – alsnog recht krijgen op een WW-vervolguitkering.
Dat is voor die mensen gewoon hartstikke belangrijk. Zoals gezegd, hoop ik
op een duidelijke toezegging op dit punt. Mijn fractie zal anders iedere motie
in deze richting steunen en er desnoods in tweede termijn zelf één
indienen. Ik heb evenwel begrepen dat er al een motie wordt voorbereid.Dat het niet alleen principieel, maar ook materieel om terugwerkende kracht
gaat, bewijst de volgende case. In juli werd iemand afgeschat voor de WAO
en wel zodanig dat hij geen recht meer zou hebben op WAO. Er bleek echter
een fout te zijn gemaakt door het UWV. Er was namelijk een bepaalde termijn
niet in acht genomen. Met behulp van een advocaat is er toen voor gezorgd
dat diegene niet per 1 augustus uit de WAO geknikkerd werd, maar pas per 1
oktober, waarna hij in de WW terechtkwam. Aangezien een en ander zich voor
1 augustus afspeelde, was nog niet bekend dat de WW-vervolguitkering afgeschaft
zou worden. Aangezien genoemd persoon pas op 1 oktober in de
WW is gekomen in plaats van op 1 augustus, heeft hij vanwege de terugwerkende
kracht nu geen recht op de WW-vervolguitkering. Als hij het wel van te voren
had geweten, had hij misschien helemaal geen bezwaar gemaakt tegen de WAO-afschatting.
Het is maar een voorbeeld, maar het bewijst dat er niet alleen principieel,
maar ook materieel sprake is van terugwerkende kracht.Ik kom op het tweede wetsvoorstel. Dit betreft de bevriezing van de kinderbijslag
en het afschaffen van de verhoging voor het eerste kind. Allereerst wil ik
de staatssecretaris een compliment maken. Dat verbaast hem misschien, maar
hij presenteert dit voorstel gelukkig eerlijk als een bezuinigingsmaatregel,
zonder saus van eigen verantwoordelijkheid, activering of andere BII-newspeak.
De staatssecretaris heeft ook gelijk dat het voor veel gezinnen niet meteen
een ramp is, als de kinderbijslag niet wordt aangepast aan de inflatie. Bij
gezinnen op of rond het minimum hakt de bevriezing er echter keihard in. Als
je zo'n € 1000 in de maand te besteden hebt, telt iedere euro. Een
alleenstaande bijstandsouder met twee kinderen gaat er maar liefst 0,2% in
inkomen op achteruit, ofte wel € 26, alleen al door dit miniwetje.
Ik hoef na alle rumoer van de afgelopen weken gelukkig niet meer duidelijk
te maken dat dit slechts een van de talloze maatregelen is die de minima treffen.
De staatssecretaris zegt in de schriftelijke voorbereiding dat de kinderkorting
net is verhoogd. Inderdaad, maar dat is juist gedaan omdat mensen met kinderen
zoveel hogere kosten hebben en dus niet om even later de kinderbijslag te
kunnen verlagen. Bovendien – en dat weet de staatssecretaris heel goed –
juist mensen op het minimum kunnen de kinderkorting soms niet "verzilveren",
omdat ze te weinig inkomen hebben en dus weinig of geen belasting betalen.
De kinderkorting is bovendien een bedrag onafhankelijk van het aantal kinderen
en biedt dus mensen met meer kinderen minder soelaas. Men zou kunnen denken
"wat is nu 26 euro?" Als men gaat lunchen – eerlijk gezegd, geldt dat
soms ook wel voor mijzelf – geeft men vaak zo € 26 uit; dat
kunnen wij wel missen! Maar dat ligt heel anders voor mensen op het minimum.
Om dat duidelijk te maken, heb ik maar eens in een niet nader te noemen winkel
voor € 26 aan kinderkleding gekocht. Zo wordt de staatssecretaris
misschien duidelijk wat hij deze mensen onthoudt. Het duurt maar heel even,
mevrouw de voorzitter, want ik wil het toch graag aan de staatssecretaris
geven. Ik heb de prijskaartjes eraan laten hangen, zodat hij het kan narekenen
en hij zal zien dat het zelfs 50 cent minder kost.De voorzitter:Mevrouw De Rijk, ik verzoek u tijdens uw spreektijd vanaf het spreekgestoelte
te spreken, zoals ons reglement van orde ook voorschrijft!Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Het zijn dus kinderkleren, waaronder sloffen, een winterjas, twee truien
en een pyjama. Dat alles ontneemt de staatssecretaris mensen met deze "eenvoudige"
bevriezing. Ik vraag hem dan ook met kracht om de inkomstenderving voor de
laagste inkomens, die het gevolg is van deze bevriezing, te compenseren. Dat
kan voor gezinnen met een uitkering door die uitkering eenvoudigweg met een
paar euro te verhogen. Maar hóe het gebeurt, vindt mijn fractie eerlijk
gezegd minder belangrijk. Graag een toezegging op dit punt.De GroenLinksfractie is verheugd dat de staatssecretaris het thema "inkomensafhankelijkheid
van de kinderbijslag" nadrukkelijk aan de orde wil laten komen in de nota
over diverse fiscale kinderregelingen die ons voor 2005 is beloofd. Ik sluit
mij van harte aan bij het verzoek van mevrouw Van Leeuwen om eerder met die
nota te komen. Wat mij betreft, gaat het dan niet alleen om het inkomensafhankelijk
maken, maar ook om het tot een heffingskorting te maken. De staatssecretaris
weet hopelijk net als wij dat het argument van marginale druk – ofte
wel de armoedeval – niet opgaat als de kinderbijslag met een volkomen
glijdende schaal wordt verlaagd. De redenering dat een inkomensafhankelijke
kinderbijslag vooral vrouwen zou weerhouden van betaald werk, vind ik zo'n
lachertje dat ik daar eigenlijk niet op in had willen gaan, maar ik moet er
toch iets over kwijt. Stel dat de kinderbijslag met € 1 wordt verlaagd
bij iedere € 20 die men gaat verdienen, dan zal dat echt geen reden
voor vrouwen zijn om niet aan het werk te gaan. Die redenering maakte mij
eerlijk gezegd zelfs wat boos. De staatssecretaris lijkt zich niet te kunnen
voorstellen dat armoede op zich een belemmering kan vormen voor het zoeken
naar betaald werk. Ik zou hem graag eens mee willen nemen naar een gezin zonder
telefoon en zonder computer, dat een groot deel van de dag bezig is om zo
goedkoop mogelijk eten op de kop te tikken en dat alles lopend moet doen omdat
het geen geld heeft voor allerlei vervoer. Ik kan hem verzekeren dat dit wel
degelijk belemmerend werkt op het zoeken naar betaald werk.Wat het niet verhogen van de kinderbijslag voor het eerste kind betreft,
sluit ik mij kortheidshalve aan bij het verhaal van de voorgaande spreeksters.Dan nu de bonus voor werkgevers die ouderen in dienst nemen of houden.
Ik heb het over een bonus in plaats van een premie, omdat het anders zo verwarrend
wordt: immers, de premie bestaat eruit dat werkgevers geen premie meer hoeven
te betalen. Het is, zoals al eerder is gezegd, een wetsvoorstel met een uiterst
vreemde geschiedenis. Eerst zouden werkgevers een boete krijgen als ze oudere
werknemers zouden lozen, maar door amendering van de Tweede Kamer wordt het
180 graden gedraaid en is het een bonus geworden voor wie zich netjes –
ik zou liever zeggen – normaal gedraagt. Over normalisering van de oudere
werknemer gesproken! Op de vraag vanuit commissie of de Raad van State niet
opnieuw om advies gevraagd had moeten worden, antwoordt de minister puur formeel:
opnieuw adviseren is in zo'n geval niet wettelijk voorgeschreven. Akkoord,
maar vindt de minister het naar de geest niet meer dan logisch dat de Raad
van State toch opnieuw om een oordeel was gevraagd? Het is immers een heel
andere wet geworden die wellicht heel anders uitwerkt en misschien dan ook
anders had moeten worden ingekleed! Had de minister het ook niet logischer
gevonden om vooraf eens op een rij te zetten wat in dit geval echt zou kunnen
werken; premies of boetes? Dat lijkt mij in deze tijd waarin er toch een gebrek
aan financiële middelen is, toch heel logisch!Deze wet dreigt niet meer te zijn dan emotiewetgeving: wij willen nu eenmaal
wat aan de werkgelegenheid van ouderen doen, dus gooien wij er maar een wetje
tegenaan! Ook hier weer de vraag: waarom niet bijvoorbeeld de
adviezen van de task force afgewacht en in het algemeen een samenhangend ouderenbeleid
gepresenteerd?De fractie van Groenlinks wil tegen de voorliggende wet drie argumenten
aanvoeren. In de eerste plaats is het een subsidie voor werkgevers die doen
wat normaal zou moeten zijn, namelijk niet discrimineren op grond van leeftijd.
In plaats van "de vervuiler betaalt" wordt degene die zich normaal gedraagt,
gesubsidieerd. In de tweede plaats is het een ondoelmatig gebruik van middelen,
want een heleboel ouderen zouden ook in dienst zijn of blijven zonder deze
bonus voor werkgevers. Het leeuwendeel van het geld is dus weggegooid geld.
In de derde plaats wordt de bonus betaald door mensen jonger dan 50 jaar voor
werkgevers duurder te maken. In de huidige tijd waarin jeugdwerkloosheid een
groter probleem vormt dan werkloosheid onder 55-plussers, lijkt mij dat een
dubieuze zaak. Ik krijg graag een reactie op al deze drie argumenten.Ten slotte is er nog de kwestie van de sollicitatieplicht van oudere WW'ers.
Dat is weliswaar niet expliciet aan dit wetsvoorstel gekoppeld, maar wel impliciet
en heeft ook aanknopingspunten met de afschaffing van de WW-vervolguitkering.
Met de voorgaande spreeksters ga ik ervan uit dat er vanaf januari met oudere
WW'ers net zo wordt omgesprongen als met ouderen in de bijstand, namelijk
dat individueel wordt vastgesteld of er nog reële kansen zijn op de arbeidsmarkt
en, zo niet, dat dan wordt afgezien van de sollicitatieplicht. Graag een reactie
op dit punt.Mevrouw de voorzitter. Om het maar even in Eerste-Kamertermen samen te
vatten: mijn fractie heeft ernstige twijfels over de rechtmatigheid van het
voorstel,met name gelet op het niet vragen van advies aan de Raad van State,
doelmatig is het sowieso niet, de uitvoerbaarheid is geen enkel probleem,
consistent is het echter allerminst en of er draagvlak voor is, is gezien
de manier van financiering, zéér de vraag. Met belangstelling
zien wij uit naar de antwoorden van de minister en de staatssecretaris.Mevrouw Swenker (VVD):Mevrouw de voorzitter. Wij behandelen vandaag vier wetsvoorstellen op
het terrein van de sociale verzekering. Voor het grootste deel kan de VVD-fractie
zich daarin vinden, met name in het wetsvoorstel om de algemene kinderbijslag
voor 2004 en 2005 niet te indexeren en de bijzondere verhoging af te schaffen,
zij het dat ik nog een suggestie heb voor mevrouw De Rijk, namelijk dat zij
die kleren in plaats van te laten fotograferen als een ware Robin Hood beter
aan anderen had kunnen geven, want het salaris van de minister en de staatssecretaris
lijkt mij hoog genoeg te zijn om hun kinderen te kunnen kleden.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Daar hebt u volstrekt gelijk in en ik was dan ook zeker niet van plan
om hen die kleren te geven. Als de staatssecretaris kinderen had gehad, had
hij van mij wel die sloffen mogen houden!Mevrouw Swenker (VVD):Mevrouw de voorzitter. Wij kunnen ons ook vinden in de zogenaamde verzamelwetten
2003 en in de wet Premievrijstelling voor de werkgever bij het in dienst nemen
en houden van oudere werknemers. Er is echter één onderwerp
waar onze fractie wel met gemengde gevoelens naar kijkt en dat is de voorgestelde
datum van inwerkingtreding van het wetsvoorstel Afschaffing vervolguitkering
werkloosheidsuitkering en eigenlijk tot de behandeling in de Tweede Kamer
toe ook het wetsvoorstel Bijdrage werkgever werkloosheidslasten dat door de
amendering van de Tweede Kamer nu is veranderd in het wetsvoorstel Premievrijstelling
voor de werkgever voor het in dienst nemen en houden van oudere werknemers.
Daarbij zij aangetekend dat de VVD-fractie in beginsel niet zozeer bezwaren
heeft tegen het afschaffen van de vervolguitkering als wel tegen de wijze
waarop dit is gebeurd en de argumenten die door de minister zijn gehanteerd.Ik kom allereerst op de procedure die de minister heeft gevolgd wat betreft
de inwerkingtreding van de voorgestelde wetten. Als het gaat om de afschaffing
van de vervolguitkering kondigt de minister bij persbericht van 11 augustus
2003 aan dat er een maatregel komt, waardoor eenieder die na 11 augustus ontslagen
wordt geen recht meer kan laten gelden op een vervolguitkering en dat het
desbetreffende wetsvoorstel nog volgt. Dat wordt dan op 21 oktober 2003 bij
de Tweede Kamer ingediend. Als het gaat om het wetsvoorstel werkgeversbijdrage
werkloosheidslasten oudere werknemers maakte de minister het nog bonter. In
dat wetsvoorstel wilde hij een terugwerkende kracht introduceren tot 11 mei
2001 omdat toen bij persbericht was aangekondigd dat deze maatregel in het
regeerakkoord was vastgelegd en de burger het dus kon weten. Het wetsvoorstel
werd pas twee jaar later, namelijk op 1 mei 2003, bij de Tweede Kamer ingediend.
Dat was zelfs voor de Raad van State te gortig, want blijkens zijn advies
zou een terugwerkende kracht tot maximaal het moment van indiening van een
wetsvoorstel bij de Tweede Kamer aanvaardbaar zijn. Het tijdstip van inwerkingtreding
kan toch niet bij persbericht worden geregeld! De verwijzing dat een dergelijke
maatregel toch al is vastgelegd in het regeerakkoord en dat de burger derhalve
op de hoogte kan zijn van wat er staat te gebeuren, is naar de mening van
de VVD-fractie echt te dun ijs voor een minister om op te schaatsen. Het kabinet
kan dan niet alleen door het ijs zakken, hetgeen overigens ook is gebeurd,
maar het is ook nog maar afwachten of een volgend kabinet dezelfde maatregel
neemt en, sterker nog, de burger kan daar nog invloed op uitoefenen ook door
zijn stemgedrag. Veel belangrijker voor de VVD-fractie is dat de afkondiging
van het tijdstip van inwerkingtreding van een wettelijke maatregel bij persbericht
een miskenning is van de positie van de Tweede en Eerste Kamer als medewetgever.
Zij wenst dan ook uitdrukkelijk vast te houden aan de koninklijke weg, namelijk
dat een wettelijke maatregel eerst door beide Kamers der Staten-Generaal moet
zijn geaccepteerd, daarna gepubliceerd om vervolgens in werking te treden.
Een persbericht, een voornemen tot een wet, zelfs een ingediend wetsvoorstel
geeft immers geen enkele garantie dat er ook een wet komt. Dat heeft de minister
ook mogen ervaren met het wetsvoorstel werkgeversbijdrage werkloosheidslasten
oudere werknemers, waarvan van de inhoud niets is overgebleven. Sterker nog,
waarbij sancties voor een werkgever zijn omgezet in een beloningssysteem
voor dezelfde werkgever! Graag verneemt de VVD-fractie van de minister of
hij deze visie deelt. Afhankelijk van zijn antwoord overweegt zij een motie
in te dienen onder het mom "dat was eens, maar nooit weer!", zoals anderen
overigens ook al hebben gezegd!Vandaag hebben wij het over een onderdeel van de socialezekerheidswetgeving
waarbij rechten van verzekerden worden afgeschaft. Voor afschaffing van de
vervolguitkering WW heeft de minister aangevoerd dat het invoeringstijdstip
van 11 augustus 2003 geen terugwerkende kracht heeft voor de verzekerden,
maar dat er sprake is van onmiddellijke werking van deze wet omdat eenieder
die na 11 augustus 2003 ontslagen is, pas op zijn vroegst na zes maanden een
recht op een vervolguitkering zou krijgen, of wel 11 februari 2004. Hiermee
komen wij op een ander aspect, namelijk de al dan niet terugwerkende kracht
in materiële zin en daarmee ook op het vraagstuk van het overgangsrecht
als het gaat om wijziging van socialezekerheidswetgeving. Bij brief van 19
november 1999 heeft de toenmalige staatssecretaris Hoogervorst een notitie
aan de Eerste Kamer gezonden over het overgangsrecht in de sociale zekerheid
naar aanleiding van gebleken onbillijkheden bij de wijzigingen van de Algemene
nabestaandenwet, waarin uitgebreid werd ingegaan op de verschillende modaliteiten
van de invoering van wetten op het gebied van sociale verzekeringen. Naar
aanleiding daarvan heeft de commissie Sociale Zaken van de Eerste Kamer eveneens
een notitie opgesteld waarin nauwkeurig de posities van de verschillende categorieën
belanghebbenden worden omschreven. Mevrouw Westerveld heeft dit al uitvoerig
toegelicht, zodat ik dat nu kan nalaten. Op 27 juni 2000 heeft de hele Eerste
Kamer een motie aangenomen waarin werd vastgelegd dat het noodzakelijk is
om bij wijziging in de socialezekerheidswetgeving het overgangsrecht integraal
onderdeel te doen uitmaken van de wijziging van het wettelijk regiem ter zake.
Staatssecretaris Hoogervorst heeft toen op 25 januari 2001 meegedeeld dat
de minister van Justitie ermee instemde dit toetsingskader op te nemen in
de aanwijzing voor de regelgeving. De VVD-fractie vraagt zich af, of bij de
opstelling van dit wetsvoorstel wel voldoende met dat toetsingskader rekening
is gehouden. Immers, in de eerder genoemde notitie komt aan de orde hoe om
te gaan met het overgangsrecht dat ook van toepassing zal zijn op de vervolguitkering
WW. Moeten wij uitgaan van onmiddellijke ingang, van eerbiedigende of uitgestelde
werking? Zoals gezegd, heeft de minister gesteld dat er geen sprake is van
terugwerkende kracht, maar wat doet hij dan wel? In feite hakt hij de WW-uitkering
in twee moten. Eerst heeft hij het over de gewone loongerelateerde uitkering
gebaseerd op het arbeidsverleden en vervolgens over de vervolguitkering, waarvan
de hoogte vaststaat en de duur afhankelijk is van de leeftijd van de verzekerde.
Hiermee miskent de minister naar de mening van de VVD-fractie dat het in wezen
om één uitkering gaat, vastgelegd in een en dezelfde Werkloosheidwet.
Er bestaat geen cesuur tussen beide uitkeringen, er zijn geen aparte criteria
of beoordelingsmomenten of de betrokkene in aanmerking komt voor een vervolguitkering.
Werkgever noch werknemer heeft hierop enige invloed. De vervolguitkering volgt
automatisch als de tijd van de loongerelateerde uitkering is verstreken. Degene
die vanaf 11 augustus werkloos is geworden, is dus iemand bij wie het verzekerd
risico op dat moment is ingegaan. Er is dus wel degelijk sprake van terugwerkende
kracht voor allen die na 11 augustus recht op een loongerelateerde uitkering
hebben gekregen. De VVD-fractie vraagt de minister waarom hij van mening is
dat een knip in de Werkloosheidswet tussen enerzijds loongerelateerd en anderzijds
vervolguitkering mogelijk is en waarom hij van mening is dat de ingang van
het verzekerd risico ook in tweeën kan worden geknipt.Voorzitter. In de Memorie van antwoord erkent de minister dat op het moment
waarop het verzekerd risico is ingegaan eerbiedigende werking de hoofdregel
is. Dat zou betekenen dat in ieder geval degenen die een uitkering krachtens
de WW krijgen, dus ook degenen die nu een loongerelateerde uitkering krijgen,
tot op het moment waarop de wet van kracht wordt recht zouden moeten behouden
op een vervolguitkering. Nu heeft de minister twee gronden genoemd als rechtvaardiging
voor het niet toepassen van de hoofdregel van eerbiedigende werking. Hij noemt
budgettaire redenen en voorkoming van ongewenst gedrag. Wat de budgettaire
redenen betreft, heeft de minister tijdens de plenaire behandeling in de Tweede
Kamer meegedeeld dat afschaffing van de vervolguitkering per 1 januari 2004
een besparingsverlies van 97 mln euro oplevert tot 2007, het einde van deze
regeerperiode. Daar staat tegenover dat werklozen nu eerder een beroep moeten
doen op de bijstand en de IOAW. De minister schat in dat in 2004 dientengevolge
rekening moet worden gehouden met een extra instroom in de WWB van 1300 mensen
in 2004, 6300 in 2005, 13.000 in 2006 en 17.000 in 2007. Een kleine rekenexercitie
maakt duidelijk dat de uitgaven en bijstandsuitkeringen, uitgaande van een
gemiddeld bedrag van € 7000 per jaar per werkloze, voor deze groep
gedurende deze kabinetsperiode op ruim 260 mln euro uitkomt. Daar komt volgens
de minister in 2004 nog een extra instroom van 1000 mensen in de IOAW bij
en ook schat hij in dat die instroom na 2007 flink zal toenemen. Als het gaat
om de bijstandskosten stelt de minister dat bij de vaststelling van de budgetten
voor de gemeenten in de komende jaren het effect van de afschaffing van de
vervolguitkering wordt meegenomen in de budgetophoging omdat het hier een
beleidsaanpassing betreft die ten laste komt van zijn eigen begroting. Betekent
dit niet dat het besparingsverlies per saldo aanzienlijk lager ligt, zodat
dan de vraag gewettigd is of het argument van budgettaire redenen nog wel
voldoende rechtvaardigingsgrond oplevert om hier geen eerbiedigende werking
toe te passen?Omdat de staatssecretaris nu ook aanwezig is, zou ik hem willen vragen
in welke mate deze maatregel het beleidsvoornemen beïnvloedt dat er in
2006 5% minder bijstandsgerechtigden moeten zijn.Het tweede argument van de minister was het voorkomen van ongewenst gedrag.
Kennelijk heeft de Ministerraad op 11 augustus 2003 tot deze maatregel besloten
en als gewacht zou worden tot 1 januari zou kennelijk iedereen zich laten
ontslaan. Besluiten van de Ministerraad – daar gaat het om als wij over
11 augustus 2003 spreken – zijn voor de burger noch voor
de Staten-Generaal toegankelijk en zij hebben daar dan ook geen inzicht in.
Een van de overwegingen uit het toetsingskader is dat het vertrouwens- en
het rechtszekerheidsbeginsel van verzekerden niet mag worden geschaad, zeker
niet als het gaat om afschaffing van rechten van de verzekerden. Wordt dit
beginsel inderdaad niet geschaad als een burger wordt geconfronteerd met een
persbericht maar niet weet of en, zo ja, wanneer een wetsvoorstel wordt ingediend
en of dat ongeschonden de eindstreep haalt?Mevrouw de voorzitter. Met belangstelling ziet de VVD-fractie de reactie
van de minister op deze vragen tegemoet.Voorzitter: Bierman-Beukema toe WaterMevrouw Meulenbelt (SP):Voorzitter. Vandaag behandelen wij een aantal wetsvoorstellen, onder andere
inzake de vervolguitkering WW en de kinderbijslag waarvan al enigszins te
voorspellen is dat de SP daar niet erg vrolijk van wordt. Wij zien de nieuwe
stappen als een fase in een gestadig afbraakproces van de naoorlogse sociale
zekerheid waar vooral de mensen die nu al het minste hebben het meeste last
van zullen ondervinden. Vanmorgen hebt u misschien net als ik bij het ontbijt
in de krant gelezen dat de armoedemonitor aangeeft dat de armoede in Nederland
weer stijgt en steeds meer mensen kampen met zware schulden. Bij de behandeling
van de Algemene bijstandswet veronderstelden wij al dat een categorie mensen
op meer dan één front zou moeten inleveren: wat euro's van de
huursubsidie eraf, wat euro's meer aan eigen risico voor tandarts en fysiotherapeut,
wat minder bijzondere bijstand. Twee weken geleden werden de proceskosten
verhoogd en zo gaat het maar door. Elke maatregel apart is niet iets om je
vreselijk druk over te maken, maar bij elkaar worden die beetjes een berg
van een probleem, althans voor een bepaalde categorie mensen. Voor een beduidende
groep mensen kan deze opstapeling aan maatregelen het verschil uitmaken tussen
het nog net wel of net niet meer redden.Toen wij ons bij de behandeling van de Algemene bijstandswet afvroegen
of de minister en de staatssecretaris wel door hadden wat de maatregelen in
de praktijk voor bepaalde mensen zouden betekenen, kregen wij nog te horen
dat de beoogde ingrepen in de sociale zekerheid hooguit 1% daling in de koopkracht
zouden betekenen en dat de bezuinigingen toch mooi en rechtvaardig over de
gehele bevolking waren verspreid. Inmiddels zijn onze duistere voorspellingen
van destijds voor een deel al bewaarheid geworden. De minister heeft al moeten
toegeven dat kan gaan om een koopkrachtdaling van 8%. Als het daar ten minste
bij blijft! Wij zijn ontzettend benieuwd wanneer dat is gestegen tot 12% of
tot 20% en of wij dan weer te horen krijgen dat die 8% natuurlijk geen enkele
belofte inhield dat het daarbij zou blijven. Nu al zijn er gevallen bekend
dat de inkomensdaling ver boven de 8% ligt. Ik noem als voorbeeld maar even
een vrouw die langdurig ziek is geworden, maar niet zo ziek dat zij helemaal
niets meer kan doen. Die komt nu niet meer in aanmerking voor de WAO en zit
nu tijdelijk in de WW. Als zij daar dan uitkomt, is er vervolgens niets, want
zij heeft een verdienende partner en komt dan ook niet in aanmerking voor
de bijstand. De bank, die de bui eerder aan ziet komen dan onze regering,
geeft het stel geen hypotheek voor een nieuwe woning die vanwege haar spierziekte
ook nog heel erg belangrijk zou zijn, want onder de huidige omstandigheden
is het niet waarschijnlijk dat zij nog een baan zal vinden en zal het inkomen
van het stel in de toekomst dus gehalveerd worden. Misschien kunnen zij nog
wel van geluk spreken, want er zijn ook stellen waarvan het inkomen gehalveerd
gaat worden en die al een hypotheek hadden die ze dan vervolgens niet meer
kunnen betalen! Die lopen dus een stevig risico op gedwongen verkoop en hoge
schulden! Zo kunnen wij voorspellen dat over enige tijd, wanneer al die mensen
die tot voor kort in de WAO terecht zouden zijn gekomen en nu geparkeerd zijn
in de WW en daarna in aanmerking zouden komen voor de bijstand, helemaal niets
meer krijgen. Wij voorspellen dan ook een stevige toename van problemen. Ik
begrijp dat er gejuicht wordt als blijkt dat aanzienlijk minder mensen in
de WAO komen dan voorheen, maar wie vraagt zich af waar die mensen dan blijven?
Zijn die werkelijk allemaal vrolijk aan het werk? Ik denk van niet en ik ben
het dan ook zeer eens met mevrouw De Rijk die stelt dat gemonitord zou moeten
worden wat de werkelijke effecten zijn dan deze bezuinigingen.De afgelopen weken is er door de ministeries van Sociale Zaken en van
Financiën het een en ander aangeleverd aan reparatiemateriaal. Dat gebeurde
niet allemaal uit eigen vrije wil van de regering, maar volgens ons meer onder
druk van de Tweede Kamer en wie weet ook onder de invloed van de woorden die
al eerder in deze Kamer zijn uitgesproken, niet alleen door ons, maar zeker
ook door het CDA. Alles bijeen gaan er nog steeds te veel mensen onrechtvaardig
op achteruit en dat zal voor een deel ook liggen aan de vandaag voorliggende
wetsvoorstellen. Ook hier geldt dat elke wet alleen niet zo'n ramp is en vaak
ook nog wel wat goeds in zich heeft, maar dat door de onvermijdelijke stuksgewijze
behandeling het gehele beeld uit het oog verdwijnt, terwijl dat gehele beeld
er zeker niet goed uit ziet.Met de thans voorliggende wetsvoorstellen gaan wij door met de salamipolitiek
van de regering, een plakje hier en een plakje daar tot voor mensen met weinig
geld en weinig perspectief de worst op is. Mensen met een beter inkomen en
een goede gezondheid zullen voorlopig niet wakker hoeven te liggen tot ze
pech hebben en de gezondheid nalaat!Wij vragen ons oprecht af, zelfs vanuit de optiek van de regering bezien,
of het wel de moeite waard is wat er nu allemaal wordt aangepakt en wat wij
exact met deze wetten zullen bereiken. Leveren ze echt zoveel aan bezuiniging
op? Wij zien het er niet aan af, wel zien wij de schade die wordt aangericht
en die onvermijdelijk per kerende post weer bij ons terug zal worden bezorgd.
Neem de vervolguitkering op de WW die met een soort overvaltechniek wordt
geschrapt en moet gelden voor iedereen die na 11 augustus werkloos is geworden.
Ik ben blij dat ook mevrouw Swenker van de VVD, met wie wij het op andere
punten niet zo gemakkelijk eens zullen worden, in ieder geval dit niet fraai,
elegant en rechtvaardig vindt. Hoe veel gaat deze wet nu werkelijk opleveren
aan bezuiniging en is dat nu de moeite? Wie kan ons duidelijk maken
dat er voor de merendeels oudere werknemers in de WW meer werk te vinden is
als de vervolguitkering wordt afgeschaft? Op welke feiten is de steeds herhaalde
mantra over de eigen verantwoordelijkheid en de financiële prikkel die
mensen ertoe zou moeten brengen om werk te vinden nu eigenlijk gestoeld en
voor wie gaat die financiële prikkel dan gelden? We weten van mensen
die uit de WW in de bijstand terechtkomen, dat de financiële prikkel
voornamelijk of in de hoogste mate wordt gevoeld door mensen met een eigen
huis of een verdienende partner. Wat is dat voor een wet, die een onderscheid
maakt tussen werklozen mét en werklozen zónder een verdienende
partner? Zou die financiële prikkel dan niet voor beide groepen moeten
gelden?En nog iets: hadden we in deze Kamer bij de behandeling van de Bijstandswet
niet afgesproken dat mensen boven de 57,5 jaar van wie na een eerste toetsing
blijkt dat er weinig kans is op betaald werk, niet meer gedwongen hoeven te
worden om te solliciteren? Ik was erg blij met de wens van mevrouw Van Leeuwen
dat ook mensen van 57,5 die vanuit de WW hun vervolguitkering mislopen, dezelfde
toezegging moeten krijgen, dus dat na een eerste toetsing ook voor hen geldt
dat zij niet langer worden gepest. We weten toch dat het voor mensen die werkloos
worden op die leeftijd, ongeacht waar ze vandaan komen, het perspectief op
een baan drastisch is afgenomen. Of gaan we een onderscheid maken tussen verschillende
soorten werklozen?Mevrouw Van Leeuwen (CDA):U weet toch dat de minister dat in de Tweede Kamer ook heeft toegezegd,
maar dat ook hij gebonden is aan regels, zodat die regels eerst moeten worden
verantwoord? Ik heb – en ik hoop dat u zich daarbij kunt aansluiten –
alleen gevraagd of er een gat is. Op 1 april krijgen we duidelijkheid over
de precieze uitvoering. We hebben allemaal dezelfde taal gesproken. We moeten
er alleen voor zorgen dat er geen gat ontstaat tussen 1 januari en 1 april.
Daarin sta ik volledig aan uw zijde.Mevrouw Meulenbelt (SP):Als het maar gebeurt, dan ben ik het daar geheel mee eens.Helaas is de SP de enige die de wet op verlengde loondoorbetaling bij
ziekte niet erg fraai vindt. Ik weet dat die officieel nu niet bij dit pakket
wordt besproken, maar wij vinden dit wel één pakket. Ik wil
er nu enkele zinnen aan wijden; dat scheelt straks wellicht een stemverklaring.
Wij vinden het prima als werkgevers meer verantwoordelijkheid dragen voor
ziek geworden werknemers, maar het is voor ons net níet de maatregel
die zal helpen. Wij verwachten dat werkgevers nog meer dan hiervoor twee keer
zullen nadenken voordat zij iemand aannemen met een ziektegeschiedenis of
iemand die niet voor 100% fit en gezond is. Wij zien hierin een onrechtvaardige
tegenstrijdigheid in het regeringsbeleid: aan de ene kant worden ook mensen
die gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn of een groot risico hebben op ziekte-uitval
onder druk gezet om te solliciteren, aan de andere kant wordt de werkgevers
die bereid zouden zijn om mensen met een vlekje of barstje aan te nemen, voorgehouden
dat ze meer zullen moeten betalen als er sprake is van ziekte-uitval. Bij
elkaar opgeteld, gaat dit volgens mij allemaal nergens heen. Kan de minister
zich niet voorstellen – wat wij al weten omdat we dagelijks met de mensen
te maken hebben om wie dit gaat – dat er een groeiende groep mensen
is van werklozen, alleenstaande ouders, minimagezinnen, chronisch zieken,
gehandicapten en met name ook ouderen, die zich vernederd en gekoeioneerd
voelen door de uitgedragen boodschap die onder het mom van eigen verantwoordelijkheid
de wereld in wordt gestuurd, namelijk dat ze de samenleving tot last en te
duur zijn?Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Ik hoop van harte dat ik op dit vraagstuk nog eens wat dieper kan ingaan
bij het ons toegezegde WAO-debat. Overigens weet u dat werkgevers en werknemers
hier gezamenlijk achter staan. Als voorzitter van een patiëntenvereniging
vertegenwoordig ik een groep patiënten van wie juist in het eerste jaar
het ziektebeeld nog niet duidelijk is. Ik ben er daarom erg gelukkig mee dat
er twee jaar lang intensief wordt gezocht naar mogelijkheden voor een goede
werkhervatting. Overigens zie ik de andere bezwaren best wel, maar ik vind
dat u doordraaft. Maar misschien kunnen we hierover nog eens praten bij de
WAO-problematiek.Mevrouw Meulenbelt (SP):Wij zullen het hier bij de WAO-problematiek zeker nog eens over hebben.
Maar ik merkte zoiets zelfs bij onze eigen partij, die toch niet erg is gespeend
van sociaal gevoel: wanneer daar mensen moeten worden aangenomen – in
de wetenschap dat er, wanneer zij ziek worden, twee jaar voor hen moet worden
betaald – wordt er toch wel even nagedacht of zij een extra risico op
ziekte hebben of niet. Wij vinden dat een bijverschijnsel van deze wet waar
we niet gelukkig mee zijn.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):Dan vind ik dat uw partij nog maar eens moet leren om verantwoord te ondernemen!Mevrouw Meulenbelt (SP):Ik zeg niet dat onze partij die mensen niet aanneemt, maar wel dat wij
even moeten nadenken. En kleinere bedrijven en organisaties die niet over
veel geld beschikken, zullen dat zeker wel moeten.Mevrouw Van Leeuwen (CDA):U hebt het over de werkgever. Ik vind dat wij op de werkgever een beroep
mogen doen om ook mensen met een vlekje in dienst te nemen.Mevrouw Meulenbelt (SP):Daar ben ik ook erg voor, maar ik wil wel graag dat zij er niet voor bestraft
worden als zij dat doen.Voorzitter. Dan kom ik bij het voorstel voor de kinderbijslag. Waarom
moet de kinderbijslag worden bevroren? Waarom moet de kinderbijslag meedoen
als de lonen worden bevroren? Wat is de logica daarachter? Mevrouw Westerveld
had het er ook al over. Waarom moet de toeslag op het eerste kind worden aangepakt?
Wat zal dat betekenen voor de mensen die al op meer fronten inleveren? Waarom
moeten zij ook op dat punt nog inleveren? Ik was blij dat mevrouw Van Leeuwen
zei dat iedere euro telt voor de minder draagkrachtigen. De kinderbijslag
is bij uitstek een middel om nog wat goed te maken. In de Memorie van antwoord
van 10 december laat de staatssecretaris weten niet voor inkomensafhankelijke
kinderbijslag te zijn, want dat zou vooral voor vrouwen de drempel verhogen
om toe te treden tot de arbeidsmarkt. Wij vinden het roerend dat de regering
zich zorgen maakt over die arme vrouwen thuis, vooral omdat
de minister net heeft gezegd dat het emancipatieproces geen aandacht meer
behoeft, omdat het is voltooid. Denkt de regering nu echt dat die kleine mogelijke
verhoging van de kinderbijslag zal betekenen dat vrouwen liever thuisblijven?Een tweede argument dat wordt genoemd, vinden wij nog merkwaardiger. Het
zou de minima ertoe brengen om gemakkelijker te komen tot de keuze om meer
kinderen te krijgen. Ik wist even niet goed of ik wel las wat er stond. Willen
wij het mensen in deze tijden, waarin wij ons zorgen maken over de vergrijzing,
echt afraden om kinderen te krijgen? Ik wil niet eens weten of dat waar is.
Staat er niet eigenlijk dat vooral arme mensen niet meer kinderen moeten krijgen?
Denkt de staatssecretaris echt dat echtparen in de huiskamer erover denken
om nog een kind te krijgen als zij er een paar euro bij krijgen?Er is enige beroering ontstaan over het beïnvloeden van de politiek
via artikelen in de krant. Ik ben helemaal niet ontevreden over de beroering
naar aanleiding van het artikel dat maandag in de krant stond, want ik sta
daar uiteraard geheel achter. Ik neem als oude feministe nog even de handschoen
op. Ik pleit er werkelijk voor om de kinderbijslag te verhogen voor de minima.
Dat doe ik niet, omdat ik de kinderbijslag het mooiste middel vind dat er
bestaat. Vroeger zag ik uiteraard de kinderbijslag als een premie voor vrouwen
om kinderen te krijgen en thuis te zitten. Ik vind het nog een onding, maar
aangezien wij niet beschikken over erg veel betere middelen, vind ik dat dit
onding ten minste zo rechtvaardig mogelijk moet worden ingezet. Ik verheug
mij dan ook zeer op een komend debat over de kinderbijslag. Dan kunnen wij
nog eens nadenken over de vragen wat wij met de kinderbijslag kunnen doen,
wat wij ermee moeten doen en of er elegantere methoden te vinden zijn. Verder
zie ik ook uit naar het debat over het effect van deze wetten, die wij na
elkaar moeten behandelen, op de mensen over wie de SP zich het meeste zorgen
maakt. Gelukkig merk ik dat er voldoende mensen in deze Kamer zijn die deze
zorg delen.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter. Ik zal ingaan op de twee van de vier geagendeerde wetsvoorstellen
en dat doe ik mede namens de fractie van de ChristenUnie.De Nederlandse economie verkeert in een stevige recessie. Naar verwachting
zal de economie op de korte termijn niet groeien, misschien zelfs iets krimpen.
"De Nederlandse economie verkeert in een stevige recessie, die in vele opzichten
sterker is dan die van begin jaren negentig", aldus de Macro-economische verkenning
(MEV). Waar deze ontwikkelingen vandaan komen, wat de oorzaken zijn en waar
zij heen gaan, is nu niet aan de orde. Wel is het zo, en dat is nu aan de
orde, dat de arbeidsmarkt de ontwikkelingen volgt van economie, conjunctuur,
demografie en arbeidsparticipatie. Daarbij komt nog dat het kabinet zichzelf
tot taak heeft gesteld een recordbedrag aan bezuinigingen te realiseren.De vraag is dan ook of het wel verstandig is om, nu wij in de zeven magere
jaren zitten, zoveel te bezuinigen. Moet, zo vragen wij, de overheid niet
als een Jozef, de deuren van de graanschuren opendoen in plaats van de mensen
een graanbelasting op te leggen? Ik verwijs nu naar het Boek der Boeken, waarvan
wij ook veel kunnen leren op economisch en sociaal gebied. Anders gezegd,
is bezuinigen op dit moment niet slecht voor de economie? Is dit beleid niet
negatief voor de werkgelegenheid, juist nu de werkgelegenheid in 2003, voor
het eerst na acht jaren van groei, een negatieve ontwikkeling laat zien? Het
aantal vacatures daalt al geruime tijd. Het aantal faillissementen van bedrijven
neemt toe, evenals het aantal ontslagaanvragen. Een spoedig herstel van de
werkgelegenheidsgroei lijkt daarom nog niet in het vooruitzicht. Wat opvalt,
is dat de voorziene terugloop in de werkgelegenheid in 2003 en 2004 in zijn
geheel voor rekening schijnt te komen van de loontrekkers in de marktsector.
Is dit een juiste conclusie en, zo ja, hoe komt dit?Onze fracties vinden het positief dat het kabinet en de sociale partners
inzetten op loonmatiging als een van de maatregelen die moeten bijdragen aan
het herstel van de economische activiteit. Ook is het naar de mening van onze
fracties terecht dat het kabinet inzet op het versoberen van de WW-rechten.
Bovendien wordt de vervolguitkering afgeschaft. Daarnaast kan er in 2004 gewerkt
worden met de Wet werk en bijstand (WWB), die nog niet zo lang geleden in
deze Kamer is behandeld. Daardoor krijgen de gemeenten de verantwoordelijkheid
voor het reïntegratiebeleid van mensen die bijstand hebben. Kortom, het
gaat om een pakket maatregelen dat erop gericht is om de arbeidsparticipatie
te verhogen en onze fracties steunen dat. Daarnaast stellen wij wel als voorwaarde
dat de zwakke groepen worden ontzien, zodat niet de smalste schouders de zwaarste
lasten moeten dragen.Juist door dit wetsvoorstel, waardoor de vervolguitkering wordt afgeschaft,
komen de oudere werknemers in de knel als zij werkloos worden. Zijn, zo vragen
wij de minister, de gegevens juist dat slechts 20% van de WW'ers vanaf 55
jaar uit de WW doorstroomt naar een betaalde baan? Met belangstelling hebben
wij dan ook kennis genomen van de beleidsvoorstellen van het kabinet om in
2004 sterk in te zetten op een grotere arbeidsparticipatie van ouderen. Terecht
wordt er in de Memorie van antwoord op gewezen dat er meer moet gebeuren.
Over het werken van ouderen bestaan bij werkgevers helaas teveel vooroordelen.
Zij zijn te duur, te weinig flexibel en te veel ziek. Het zijn vaak niet onderbouwde,
ongenuanceerde uitspraken. Daarbij komt de gewoonte uit de jaren tachtig om
ouderen zo snel mogelijk te laten afvloeien door VUT-regelingen of zelfs door
de WAO. Dat ouderen door hun jarenlange ervaring juist waardevolle werknemers
zijn, wordt veelal over het hoofd gezien.Hieruit blijkt dat ouderen in onze cultuur als "minder volwaardige", soms
zelfs als ongewenste werknemers worden gezien. Wij zijn het eens met het kabinet
dat er een cultuuromslag bij zowel werkgevers als werknemers moet komen. Boven
alle sociaal-economische argumenten voor een grotere participatie van ouderen,
het stimuleren daarvan door de overheid en een goed leeftijdsbewust personeelsbeleid
staat voor onze fracties de christelijke levenshouding. In de Bijbel wordt
aan ouderen een belangrijke rol toegedacht in de maatschappij. Zij kunnen
veel betekenen voor het maatschappelijk leven en zijn daarvoor waardevol en
waardenvol. Met grote belangstelling zien wij dan ook begin 2004 een kabinetsstandpunt
naar aanleiding van de resultaten van de task force Ouderen
en arbeid tegemoet.Wij hebben er goede nota van genomen dat de WW-gerechtigde die niet in
staat is, zelf de weg naar de arbeidsmarkt te vinden binnen een jaar een traject
of instrument krijgt aangeboden dat gericht is op het verkleinen of opheffen
van de afstand tot de arbeidsmarkt. Bovendien zet de minister zich ervoor
in om met UWV te komen tot maatwerk bij bepaalde risicogroepen, zoals ouderen,
in de eerste zes maanden van werkloosheid en dat waarderen wij. Met betrekking
tot de ongelijke behandeling van bijstandsgerechtigden en WW'ers wachten wij
met enig ongeduld de nadere uitwerking van een motie van de Tweede Kamer en
de daarop volgende actie van de minister af.Ik maak nog een opmerking over het regeren bij persberichten. Daar zijn
vanmorgen behartigenswaardige dingen over gezegd en wij sluiten ons daarbij
aan.Nu zal ik namens onze fracties aandacht schenken aan de aanpassing van
het wetsvoorstel over de kinderbijslag. Het algemene beeld van de economische
recessie en de bezuinigingen die door het kabinet zijn voorgesteld –
daar ben ik al wat uitgebreider op ingegaan – leiden er bepaald niet
toe dat gezinnen met kinderen meer bestedingsruimte krijgen, integendeel.
Diverse maatregelen, zoals de nullijn in de inkomensontwikkeling, maar ook
andere ingrepen in de sociale zekerheid, zijn niet positief voor de inkomenspositie
van de gezinnen. Het kabinet heeft ongetwijfeld kennisgenomen van een recent
Nibud-onderzoek, waaruit bleek dat gezinnen met meer dan vier kinderen grote
moeite hebben om rond te komen. Zojuist is daar ook het een en ander over
in de pers verschenen van het SCP. Het gezin is in onze visie de hoeksteen
van de samenleving. Daar vindt de opvoeding plaats en dat houdt veel meer
in dan het geven van voeding. Als je je alleen maar druk maakt over de vraag
of je deze week voldoende voedsel op tafel krijgt, is het echt een verarming.
Dan schiet je als opvoeder tekort. Opvoeding betreft ook vooral de overdracht
van waarden en normen en het geven van een goed gezinsklimaat, zodat het huis
een thuis is met de zo noodzakelijke liefde, warmte, bescherming en veiligheid,
die kinderen nodig hebben. Door deze opvoeding wordt bij de kleine kinderen
een basis gelegd, waarop voortgebouwd wordt tot en met de puberteit tot het
moment dat kinderen zelfstandig in de samenleving kunnen staan. Het heeft
dan ook een negatief effect als er zoveel financiële problemen zijn.
De staatssecretaris wekt de indruk dat het om een bedrag gaat dat te verwaarlozen
is. Het gaat slechts om een bedrag van € 3,50 tot € 5,50
per kind per jaar, zo klinkt het geruststellend, maar wij hebben ook geconstateerd
dat de halfjaarlijkse aanpassing van de kinderbijslag aan het prijspeil in
2004 en 2005 ook niet plaatsvindt aan de hand van de gemiddelde stijging van
de prijzen, maar – net als de overige sociale verzekeringsuitkeringen –
aan de hand van de ontwikkeling van het minimumloon. Beide maatregelen leiden
tot een bezuiniging op de uitgaven voor de kinderbijslag. Dat betekent dat
de koopkracht voor gezinnen met kinderen extra wordt aangetast. Weliswaar
ligt er de toezegging van de staatssecretaris dat hij in 2005 zal bezien of
er in 2006 financiële ruimte is om een bijzondere verhoging toe te passen,
maar dat is allerminst zeker.Wij blijven met het gegeven zitten dat de afschaffing van de bijzondere
verhoging van de kinderbijslag voor het eerste kind een breuk is met in de
wet vastgelegde beloften uit het verleden. Het kabinet kan wel zeggen dat
wij moeten bezuinigen, maar door af te wijken van wat wettelijk is vastgelegd,
neem je wel grote risico's. Dat komt niet goed over in de samenleving. Daarmee
staat naar onze mening de betrouwbaarheid van de overheid ter discussie. Met
belangstelling wachten wij de beantwoording van de bewindslieden af. Als de
beantwoording zodanig is dat er perspectief wordt geboden, zullen wij positief
oordelen over de voorstellen. Mocht dat niet zo zijn, dan zullen wij ons stemgedrag
op dat moment bepalen.De heer Ten Hoeve (OSF):Voorzitter. Ik neem aan dat het u al duidelijk was geworden dat ik ook
spreek namens de fractie van D66.Veel maatregelen die worden genomen, vinden hun directe aanleiding in
de economische situatie en in de positie van de schatkist. Zo'n aanleiding
wordt dus meer bepaald door de situatie dan door het principe. Dan blijft
het wel zaak om in de gaten te houden vanuit welke uitgangspunten je wilt
handelen en of je maatregelen daarbij passen. De regering doet dat natuurlijk
ook en hanteert als centraal uitgangspunt de eigen verantwoordelijkheid van
de burgers, dus ook het uitgangspunt "werk voor inkomen". Met dat uitgangspunt
zijn wij het eens. Dat uitgangspunt mag echter niet leiden tot een overheid
die zich niet ook verantwoordelijk voelt. Verantwoordelijkheid kan van burgers
alleen gevraagd worden als de burgers ook in staat zijn om verantwoordelijkheid
op zich te nemen. Waar dat door oorzaken die niet verwijtbaar zijn niet het
geval is, neemt de overheid de verantwoordelijkheid in zoverre over dat zij
in ieder geval garandeert dat niemand in dit land door zulke omstandigheden
tot armoede vervalt. Daarnaast is de overheid ook verstandig, maar dat is een
stap verder, als zij ervoor zorgt dat een onverwachte gebeurtenis, bijvoorbeeld
werkloosheid, iemand niet in grote problemen kan brengen doordat er geen gelegenheid
meer is om de vereiste maatregelen te nemen. Juist tegenover een burger die
zelf verantwoordelijkheid wil nemen, is dat belangrijk. Mij lijkt dat de verantwoordelijkheid
van de overheid tot zo ver gaat, niet meer, maar ook niet minder.Ik zal mevrouw Van Leeuwen op haar wenken bedienen, want zij heeft daar
al uitgebreid op gepreludeerd. Wij hebben het gevoel dat de kinderbijslag
in het algemeen niet te rijmen is met het uitgangspunt van de eigen verantwoordelijkheid
voor de eigen kinderen.Dat is een simpel uitgangspunt dat verder nauwelijks toelichting behoeft.
Het wordt anders op het moment dat het inkomen tekortschiet om daarvan zelf
het hebben van kinderen op een redelijke wijze te kunnen bekostigen. Daar
dient dus de overheid een deel van de verantwoordelijkheid over te nemen.
Het ligt voor de hand dat dan te doen in de vorm van een fiscaal stelsel van
kortingen en toeslagen, want dat moet straks kunnen wanneer naast de belastingdienst
de te plaatsen toeslagendienst bestaat en werkt. Er wordt onderzoek gedaan
naar de mogelijkheden om kinderregelingen – en daarbij willen wij graag
de huidige kinderbijslag betrekken – in de nieuwe systematiek te
integreren en meer glijdend inkomensafhankelijk te maken, zonder dat dit negatief
uitwerkt op de armoedeval. Wij zijn heel benieuwd of het onderzoek een positief
resultaat zal opleveren. Wij zijn er ons van bewust dat er in principe heel
veel kan en dat het meest wezenlijk blijft de vraag wat wij willen. Welnu,
wat ons betreft, is dat duidelijk. Daarbij behoeven wij ook niet meer te kijken
naar die hele rits van landen die toch een inkomensonafhankelijk stelsel van
kinderbijslag gebruiken. Meestal is dat historisch te verklaren uit de wil,
het geboortecijfer te stimuleren. Van ons hoeft dat niet.Het wetsvoorstel tot aanpassing van de kinderbijslag behelst in feite
niet meer dan een betrekkelijk kleine beperking van de uit te keren bedragen
waarvan als de betaling zou worden voortgezet het grootste deel zou terechtkomen
bij degenen die het niet nodig hebben om de eindjes aan elkaar te knopen,
terwijl er bovendien fiscale maatregelen tegenover staan. Wij hebben dus geen
grote moeite met dit voorstel, te meer niet waar het ook principieel niet
echt duidelijk is of nu de kostenontwikkeling of de loonontwikkeling de basis
zou moeten vormen van de jaarlijkse bijstellingen. Bij de beantwoording van
de vraag wie het nodig heeft, spelen beide natuurlijk een rol, zij het dat
de loonontwikkeling dan waarschijnlijk een omgekeerd evenredige rol zou moeten
spelen. Wij vragen de minister zeer uitdrukkelijk, betere en goedkopere wegen
te zoeken om beter gestalte te geven aan de overheidsverantwoordelijkheid,
die hier duidelijk aanwezig is.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):U zegt dat u samen met D66 niet zoveel moeite hebt met het wetsvoorstel,
juist omdat het loon wel degelijk een rol zal spelen, maar dat moet volgens
u in omgekeerde richting het geval zijn. Ik zou denken dat u dan juist extra
moeite zou hebben met dit wetsvoorstel.De heer Ten Hoeve (OSF):Ik heb gezegd dat wij weinig moeite hebben met het wetsvoorstel, omdat
het een zeer beperkte ingreep behelst waartegenover compensatiemaatregelen
staan. Wat de principiële basis van de berekening betreft, zou je naar
beide zaken kunnen kijken, maar je moet constateren dat als je de loonontwikkeling
als basis wilt nemen je dat andersom zou moeten doen dan nu in feite gebeurt.
Dat ben ik met u eens.De afschaffing van de vervolguitkering op de WW ligt wat ons betreft wat
moeilijker, en dan praat ik nog niet eens over de wijze van invoering, die
natuurlijk niet fraai was. Ik ben uiterst benieuwd naar het antwoord van de
minister op de rits van vragen die erover zijn gesteld. Vooral de vragen van
mevrouw Swenker waren volgens mij zeer helder en juist geformuleerd. Graag
wacht ik op het antwoord daarop.Voorzitter: Timmerman-BuckDe heer Ten Hoeve (OSF):Ook verder is de afschaffing van de vervolguitkering lastig, niet zozeer
wat het principiële uitgangspunt betreft, want bij werkloosheid dient
de overheid ervoor te zorgen dat de getroffenen de mogelijkheid, dus de tijd,
krijgen om ander werk te zoeken of, in het meest negatieve geval, zich in
te stellen op een ook financieel sterk veranderde situatie. Daarvoor is bedoeld
de inkomensgerelateerde uitkering die de WW is. Hoe lang dat zou moeten duren,
is natuurlijk niet in absolute zin aan te geven, maar in ieder geval niet
zo lang dat het een belemmering wordt voor herintreding op de arbeidsmarkt.
Als wij ervan uitgaan dat de periode die door de WW-uitkering wordt gedekt
niet onredelijk is – en eerlijk gezegd is die al veel langer dan in
buurlanden als Duitsland waar men toch ook het gevoel heeft dat er een deugdelijk
sociaal stelsel is – dan is een vervolguitkering, gelet op het door
ons gehanteerde uitgangspunt, niet nodig.Na de WW volgt voor ouderen in ieder geval niet de bijstand, maar de IOAW.
Toch komt het financieel natuurlijk juist het hardste aan bij diegenen die
bij het begin van de werkloosheid tussen de 57,5 en 60 jaar zijn. Voor een
grotere groep, al degenen tussen de 57,5 en 64 jaar, komt daarbij nog de sollicitatieplicht
die nu geldend wordt gemaakt. Dat zijn maatregelen waartegen met een zeker
recht bezwaar zou kunnen worden gemaakt, omdat wij allemaal wel weten wat
de mogelijkheden voor het vinden van nieuw werk voor deze groepen in de praktijk
voorstellen: heel weinig. Het feit dat in de praktijk WW plus vervolguitkering,
WAO en prepensioen of VUT zo'n beetje uitwisselbaar zijn geworden, dwingt
evenwel volgens ons toch tot maatregelen.Mevrouw De Rijk (GroenLinks):Juist omdat u ook spreekt namens de fractie van D66, de partij van de
individualisering, vraag ik u hoe u aankijkt tegen het afhankelijk maken van
mensen van het loon van de al dan niet verdienende partner.De heer Ten Hoeve (OSF):Dat is uit een oogpunt van individualisering niet zeer fraai, maar uit
een oogpunt van draagkracht natuurlijk uiterst goed te verdedigen. De werkelijkheid
zal toch moeten zijn dat wij in dit land een bruikbare vorm ergens daartussenin
zullen moeten zien te vinden. Ik denk dat het in dit geval deze kant uit zou
kunnen vallen.De WW mag niet worden gebruikt om oudere werknemers op een toch nog redelijk
nette manier kwijt te raken. Daarom zou het ons wat waard zijn geweest als
naast dit wetsvoorstel nog steeds het wetsvoorstel Werkgeversbijdrage werkloosheidslasten
oudere werknemers had gelegen in plaats van het wetsvoorstel Premievrijstelling
in dienst nemen en houden van oudere werknemers. Vliegen vang je met stroop,
maar in dit geval hebben wij weinig vertrouwen in stroop en was azijn ons
liever geweest. Wij hebben namelijk het idee dat daarmee in dit geval aanzienlijk
meer effect te bereiken zou zijn geweest, want het effect moet zijn dat wie
echt een oudere werknemer kwijt moet, daarvoor een fatsoenlijke regeling moet
treffen, zoals bijvoorbeeld de overheid op het ogenblik doet. Iets, waarover
wij overigens niet zo heel enthousiast zijn. De minister zal ons, neem ik
aan, wel zo gauw mogelijk op de hoogte brengen van de resultaten van een onderzoek
naar de vraag of die stroop hier nog werkt, of dat wij echt zo snel mogelijk
naar de azijn toe moeten.Het voorgaande punt betekent waarschijnlijk ook dat de alternatieve weg
om een oudere werknemer te laten uittreden, het prepensioen, niet al te snel
te moeilijk of te onaantrekkelijk mag worden gemaakt. Zolang de arbeidsmarkt
zo weinig mogelijkheden biedt als nu, is een goede prepensioenregeling van
belang voor werknemers en voor werkgevers, voor ouderen en zeker ook voor jongeren, ook al weten wij dat dit straks verandert, omdat wij met
ons allen naar langer werken moeten toegroeien. Wil de minister hiermee voorlopig
rekening houden?Hoe groot of klein op een bepaald moment hun afstand tot de arbeidsmarkt
ook moge zijn, voor al diegenen die op oudere leeftijd toch werkloos worden,
geldt dat het buitengewoon moeilijk is om onder de huidige conjuncturele omstandigheden
weer aan de slag te komen. Dat begint al eerder dan bij 57,5 jaar. Net als
bij de uitvoering van de Wet werk en bijstand geldt ook hier dat bij de effectuering
van de sollicitatieplicht die feitelijke mogelijkheden natuurlijk een bepalende
rol moeten spelen. Dat is bij de WWB door de regering geaccepteerd. Ik mag
toch aannemen dat hier ook wordt geaccepteerd dat zinloos solliciteren en
laten begeleiden van niemand mag worden gevraagd. Wij sluiten ons wat dat
betreft graag aan bij de woorden van mevrouw Van Leeuwen. Waar ligt de grens?Voor diegenen die na de WW moeten terugvallen op het vangnet in de sociale
voorzieningen – en die mensen zullen er zeker zijn – geldt, zoals
ik in het begin opmerkte, de verplichting van de overheid hen te vrijwaren
van armoede. Armoede is natuurlijk een relatief begrip dat inhoud moet krijgen
vanuit de vergelijking met de welvaartssituatie in de maatschappij als totaal
en dat dus ook mede de gevolgen ondergaat van op- en neergangen in de welvaart,
hoewel het niet met elke conjuncturele op- en neergang hoeft mee te deinen.
Na de bezuinigingen die zijn aangebracht op de gemeentelijke middelen voor
de bijstand, zowel de algemene als de bijzondere, is het voor ons niet meer
zeker dat de gemeenten dat uitgangspunt helemaal waar kunnen maken. Bij de
behandeling van de ontwerp-WWB heb ik de staatssecretaris nadrukkelijk gevraagd
te blijven controleren of de middelen echt voldoende blijken te zijn voor
de financiering van de uitkeringen. Ik vraag dat nu weer. Als dat het geval
is, moet het vangnet fatsoenlijk kunnen functioneren en dan doen de maatregelen
die nu worden voorgesteld voldoende recht aan de verantwoordelijkheid van
de overheid. Als het niet het geval is, bieden wij een vangnet dat door de
financiële beperktheid langzamerhand grote gaten vertoont. Daarmee moet
de regering dan ernstig rekening houden, want zij schuift dit financieringsprobleem
wel naar de gemeenten toe, maar is daarmee nog niet van de verantwoordelijkheid
af.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt geschorst van 12.40 uur tot 12.45 uur. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20032004-555-575.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl