Debat met de informateurs
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1997-1998, pag. 6098-6130

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

01-07-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

nr. 90, pagina 6098-6130

24-06-1998

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26024Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 18 juni 1998 over de millenniumproblematiekPagina 6140-6142
Presentie en opening (woensdag 24 juni 1998)Pagina 6069-6069
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Regels over experimenten inzake zuinig en doelmatig ruimtegebruik en optimale leefkwaliteit in stedelijk gebied (Experimentenwet Stad en Milieu) (25848).Pagina 6130-6138
Behandeling van het wetsvoorstel Voorzieningen betreffende de totstandbrenging en de exploitatie van een vaste oeververbinding onder de Westerschelde door een naamloze vennootschap (Tunnelwet Westerschelde) (25675).Pagina 6069-6097
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (woensdag 24 juni 1998)Pagina 6142-6142
Debat naar aanleiding van een algemeen overleg op 9 juni 1998 over de zaak-LanceePagina 6138-6140
Regeling van werkzaamheden (woensdag 24 juni 1998)Pagina 6097-6097
Debat met de informateursPagina 6098-6130

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 163 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is het debat met de informateurs.De voorzitter:De Kamer stelt het op prijs dat wij vanmiddag kunnen debatteren met de
informateurs. Zoals u ziet, hebben zij plaatsgenomen in vak K. Dat leek ons,
ook gezien de eerdere discussie met informateurs, de juiste plek.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Uiteraard richt ik mij ook met een woord van dank
tot de informateurs voor het feit dat zij bereid waren en zijn om op verzoek
van de Kamer hier nadere informatie te verstrekken. Het is prettig dat zij
met die pet op de weg naar deze vergaderzaal hebben weten te vinden.Mevrouw de voorzitter! Op 6 mei heeft de kiezer gesproken. Op basis van
die verkiezingsuitslag zijn, hoewel dat altijd discutabel is, drie belangrijke
conclusies te trekken. Allereerst: het Paarse kabinet mag verder. Een tweede
conclusie was wat ons betreft: de kiezer wil het socialer en groener. De derde
conclusie was dat veel kiezers niets zeiden. De opkomst was historisch laag.
Ik vraag de informateurs of zij het daarmee eens zijn en of zij binnen de
opdracht zoals Hare Majesteit die hen heeft verschaft, ook vinden dat zij
gevolgen moeten verbinden aan die signalen van de kiezers, dus ook aan die
laatste twee signalen. Langs die drie conclusies die ik net genoemd heb, wil
ik mijn bijdrage opbouwen.Ik begin met Paars mag verder. Paars wilde natuurlijk al jaren voor de
verkiezingen verder. Af en toe leek het er een beetje op alsof die verkiezingen
een sta-in-de-weg waren voor het continueren van dat Paarse kabinet. Maar
na 6 mei was het slechts de vraag hoe D66 met dat enorme verlies binnenboord
kon worden gehouden. De PvdA en de VVD hebben op zichzelf slim gebruik gemaakt
van de profileringsdrang die er was bij D66. Je geeft ze een wazig compromis
over de gekozen burgemeester en D66 is weer echt huwelijkspartner. Het is
vooral een traditionele, bijna regenteske manier om de dreun van de kiezer
te verwerken, zeker ook als je voor een meerderheid in strategische zin niet
nodig bent. Maar daarmee leek de belangrijkste hobbel van Paars te zijn genomen.Resten nog twee onderwerpen, waar ik wat inhoudelijker en wat uitgebreider
op in wil gaan, namelijk de politiek-inhoudelijke kant van de zaak en iets
rondom de politieke cultuur rond deze formatie. De kiezer heeft de samenstelling
van de Tweede Kamer behoorlijk gewijzigd. Voor het eerst zijn er 75 progressieve
volksvertegenwoordigers. De kiezer wilde het dus socialer en groener. Wat
er nu over de formatie naar buiten komt, zijn naar de berichten van de afgelopen
dagen en weken vooral of misschien in eerste instantie de immateriële
zaken: homohuwelijk, burgemeester, euthanasie, vreemdelingen, kippen, deeltijd,
misschien kippen in deeltijd... van alles en nog wat wordt er geregeld. Zijn
de informateurs het eens met de uitspraak van de kiezer, dat het eventuele
tweede Paarse kabinet socialer zal moeten zijn dan het eerste Paarse kabinet?
Zo ja, hoe gaat men dat realiseren? Ligt er bijvoorbeeld een extra verhoging
van het sociaal minimum in het verschiet, daar waar maatschappelijke organisaties
als kerken, vakbonden en ook gemeentes daar een lange tijd, ook voor 6 mei,
voor gepleit hebben? De vraag stel ik bijvoorbeeld ook aan collega Wallage.Hoe wil informateur Kok de wens van partijleider Kok waarmaken, dat er
een groen poldermodel komt. Betekent dit echt dat milieubeweging en bedrijfsleven
invloed kunnen uitoefenen op de besteding van de middelen voor infrastructuur
en bereikbaarheid, in welke vorm dan ook? Op dat terrein mag dus niet bijna
worden vastgespijkerd in een regeerakkoord. Krijgt dit kabinet nu wel het
groene regeerakkoord, dat voor mevrouw De Boer in ieder geval een voorwaarde
is om haar ministerschap, al dan niet op het departement van VROM, te continueren?Hoe wil informateur Borst de wens van partijleider Borst waarmaken, dat
er geld moet komen voor een volumegroei van 2% in de gezondheidszorg? Is die
eis nog net zo hard als daarvoor?Hoe wenst informateur Zalm de komende jaren om te gaan met het uitgavenkader
van minister Zalm van de afgelopen jaren? Kunnen de informateurs bevestigen
dat er vanavond mededelingen gedaan worden over een financieel beleidskader?
Zo ja, zou het dan logisch zijn daarover in deze vergadering enige mededelingen
te doen? Ik nodig hen daartoe van harte uit. Kunnen zij bevestigen dat er
in de werkgroepen overeenstemming is over een belastingplan? Is er na eerste
lezing in de media, op Teletekst en dat soort media toch geen sprake van een
denivellerend plan? De informateurs weten er veel meer van dan ik.Blijven zij bij hun weigering in de richting van de Tweede Kamer om nader
stukken te sturen over de formatie, over deelakkoorden die zijn afgerond?
Zouden zij zo vriendelijk willen zijn om over die deelonderwerpen waar een
voorlopig akkoord over is – we weten allemaal pas dat er een akkoord
is over een regeerakkoord als er "akkoord" op staat – aan te geven waarover
die overeenstemming bestaat en wat nog de openstaande punten zijn?Mevrouw de voorzitter! We hebben te maken met de noviteit dat drie ministers
van een zittend kabinet informateurs zijn en waarschijnlijk ook nog eens beoogd
minister-president en wie weet zelfs twee vice-premiers. Mijn stelling is
dat dit eerder vertragend dan stimulerend werkt, ook omdat zij ten opzichte
van elkaar weinig bewegingsruimte lijken te hebben. Twee van de drie zijn
namelijk ook nog eens partijleider. Naast de werkgroepen, de eerste onderhandelaars,
is er dus via deze constructie een derde onderhan- delingscircuit bijgekomen.
Waarom is niet geadviseerd om na informateur Klaas de Vries direct een formateur
te benoemen? Ik stel deze vraag ook zeker aan de heer De Graaf van D66. Maar
ook de ambitie waar Paars I ooit mee begonnen is, namelijk meer eigen verantwoordelijkheid
voor de Kamer en meer dualisme, lijkt volledig te zijn verdampt. Er was, eerlijk
gezegd, de afgelopen periode al weinig sprake van een echte democratisering
van de politiek – daar waar we het hadden over dat dualisme –
en het Torentje van premier Kok was net zo populair als het Torentje van voormalig
premier Lubbers. Het trieste dieptepunt lijkt bereikt met een recent interview
van collega Ybema van D66. Als wij het binnen de werkgroep belastingen eens
worden, zo zei hij, bepalen wij met een clubje van zes man hoe het nieuwe
stelsel er voor de komende eeuw uit komt te zien. De invloed
is nu heel groot. Wij bepalen wat minister en staatssecretaris moeten uitvoeren.
Zo'n kans krijgen niet veel mensen.D66 lijkt zich op die manier moeiteloos te kunnen aanschuiven als het
wat meer traditionele monisme van de PvdA en het gelegenheidsdualisme van
de VVD tot gedetailleerde afspraken zouden leiden. Mijn vraag aan de heer
Bolkestein is dan ook of de mate van dualisme afhankelijk is van de samenstelling
van de Kamer. Wij kennen hem, zeker als het gaat om de politieke cultuur,
als iemand met een aantal principiële opvattingen.Een akkoord op hoofdlijnen is prima, maar behoort daar de kippenstand
in 2002 bij? Of een regeling over het homohuwelijk of bijvoorbeeld de OV-studentenkaart,
waarover de Kamer dit jaar al uitgebreid uitspraken heeft gedaan? Of regelingen
over deeltijd en zorg, waarover van diverse fracties initiatiefwetten liggen?
Natuurlijk, het is allemaal belangrijk. Maar als alles wat belangrijk is in
een regeerakkoord belandt, is dat slecht voor het politieke en maatschappelijke
debat. Het is uiteindelijk de dood in de pot van de democratie. Realiseren
de betrokken fracties zich dat zij eigenlijk bezig zijn hun eigen keurslijf
voor de komende jaren te formuleren en dat zij niet alleen zichzelf, maar
ook de rest van de Kamer een beetje aan de ketting leggen? Het is de cultuur
die mij zeer tegen de borst stuit en die haaks staat op uitspraken van de
hoofdrolspelers in de afgelopen weken en maanden, ook rond de 6de mei, dat
je toch een regeerakkoord op hoofdlijnen moet maken.Voorzitter! Met dat pleidooi wil ik afronden: een regeerakkoord op hoofdlijnen
met veel ruimte voor een dualistische verhouding tussen de Kamer en het kabinet.
Zo'n akkoord zou er snel moeten kunnen zijn. Dan kunnen wij snel afscheid
nemen van deze wat schimmige, voor velen toch onbevredigende situatie zonder
frustratie. Maakt u zich allemaal geen zorgen, maar enigszins onbevredigend
is het niet voor ons alleen, maar voor velen. Dat hoor je als je wat vaker
buiten deze zaal komt. Dan kan de nieuw gekozen Tweede Kamer echt op volle
toeren aan de slag. Voor ons elftal is het trainingskamp lang genoeg geweest.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! De periode waarin de kabinetsformatie verkeert, noemen wij
de informatieperiode. Belangrijkste kenmerk: geen informatie, niet voor de
media, niet voor de kiezers van 6 mei en niet voor de Tweede Kamer. Voor 6
mei waren mevrouw Borst en de heren Kok en Bolkestein niet weg te slaan voor
de camera's en de microfoons van de media. Nu is dat plotseling allemaal anders.
Nu worden de media zoveel mogelijk gemeden en krijgt de Kamer als reactie
op een verzoek om inlichtingen aan het adres van de informateurs per kerende
post een eenregelig briefje met de mededeling: wij doen geen mededelingen.Er is enig begrip voor op te brengen dat partijen om het onderling eens
te worden een poosje de voorkeur geven aan vertrouwelijkheid. De vele weken
die men nu reeds doorbrengt in de burelen van de Eerste Kamer is echter niet
meer te omschrijven als "een poosje". De algemene indruk bestaat – mijn
fractie deelt die indruk – dat men met z'n zessen bezig is een gedetailleerd
regeerakkoord te schrijven voor de komende vier jaar. Alledrie de partijen
hebben ieder zo hun eigen reden om voorstander te zijn van een regeerakkoord
dat zoveel mogelijk regelt en dus vastlegt voor de komende jaren.Niemand zal willen ontkennen dat de formatieperiode politiek gesproken
veruit de belangrijkste periode is tussen twee verkiezingen. Het belang is
in de loop van de geschiedenis alleen maar toegenomen. In de vorige periode
hebben wij allemaal kunnen zien hoe beklemmend een regeerakkoord kan zijn.
Welke minderheden er in het parlement op basis van goede argumenten ook waren
te smeden, meestal waren het regeerakkoord en de coalitiedwang een sta-in-de-weg.
Ik denk aan de structureel te geringe budgetten voor de zorg. Bij de formatie
was een maximale groei van 1,3% per jaar afgesproken. Binnen een jaar was
reeds duidelijk dat dit te weinig was. Desalniettemin hebben ook de zorgdebatten
van de drie daaropvolgende jaren in het teken gestaan van deze Paarse misrekening.De gang van zaken doet vermoeden dat het onder Paars II niet veel beter
zal zijn. Dat is slecht, vooral uit democratisch oogpunt. Het regeerakkoord
wordt geschreven door slechts zes van de 150 net door de kiezer nieuw gekozen
Kamerleden. Zelfs leden van de coalitiefracties heb ik horen zeggen dat zij
het gevoel hebben er voor spek en bonen bij te zitten, al mogen sommigen van
hen nu meepraten in een werkgroepje. De fracties van de coalitie zullen een
eindoordeel vellen over het conceptregeerakkoord. De leden van die fracties
kunnen zich dan even machtig wanen, maar zoals zo vaak, bedriegt de schijn.
Hoe groter de macht van de leden van de coalitiepartijen in deze fase van
de formatie en de periode tussen twee verkiezingen, hoe kleiner hun macht
in de rest van de komende vier jaar. Want een handtekening onder het regeerakkoord
is ook een handtekening onder een verklaring die henzelf knevelt. Ik roep
in herinnering dat oud-senator Kaland in dit verband ooit sprak over "stemvee".De oppositiefracties horen helemaal niets. Zelfs de ambtelijke notities
en adviezen worden voor hen geheimgehouden. Waarom is dat trouwens? Laat staan
dat de oppositiefracties ook nog iets te zeggen hebben. Daarmee worden toch
zo'n 3 miljoen kiezers monddood gemaakt. Hun vertegenwoordigers hebben immers
in de meest cruciale periode tussen twee verkiezingen in niets te zeggen;
zij zijn uitgerangeerd. Eigenlijk naaien PvdA, VVD en D66 nu een korset dat
de hele Kamer bij de regeringsverklaring gedwongen wordt aan te trekken. Zelfs
over hoe hard de veters worden aangetrokken, heeft de Kamer als zodanig niets
te zeggen.Mevrouw de voorzitter! Van de nieuwe politieke cultuur en praktijk die
ons door Paars I beloofd is, is weinig terechtgekomen. Paars I heeft de twijfelachtige
eer de uitvinder te zijn van de sorrydemocratie. Van alle mooie woorden van
met name de heren Wallage en Bolkestein bij aanvang van het eerste kabinet-Kok
over het vervangen van niet goed functionerende bewindslieden is weinig terechtgekomen.
Ook tijdens de formatie weinig nieuwe cultuur en praktijk. Met betrekking
tot de formatie van Paars II spreken de landelijk bekende kranten in hun commentaren
over "regenteske arrogantie", "de dood in de pot voor het publieke debat en
daarmee voor de democratie", "het parlement als een hofhouding van de uitvoerende
 macht" en "de opmaat voor een lange, grijze periode in politiek
Den Haag". Blijkbaar is het toch niet alleen de oppositie in deze Kamer die
ernstige bedenkingen heeft bij de huidige gang van zaken. Graag verneem ik
vandaag wat de reactie is van de kant van de informateurs en de onderhandelaars
op deze klaarblijkelijk breedgedragen kritiek. De vraag is dus, hoe de informateurs
en onderhandelaars de huidige gang van zaken beoordelen in het licht van de
noodzakelijke formele, maar vooral ook materiële democratische legitimatie.Mevrouw de voorzitter! Mevrouw Borst en de heren Kok en Zalm zijn nu minister
en lid van de Kamer, en dus medecontroleur van de regering. Dat op zichzelf
is al een raar gegeven. Maar nu zijn zij ook nog informateur en vormen zij
een soort interim-kabinet, dat geen verantwoording aan de Kamer verschuldigd
is. Voor de SP-fractie is dit allemaal iets te veel van het goede, of kwade.Waarom hebben de drie informateurs, nadat zij zich ervan vergewist hadden
dat D66 mee wilde doen, hun opdracht niet teruggegeven, zodat er één
formateur benoemd kon worden? Ik heb de opdracht van de Koningin er nog eens
op nagelezen, en die spreekt expliciet over een onderzoek naar de mogelijkheid
van de spoedige totstandkoming van een kabinet van PvdA, VVD en D66. Toen
in de eerste week dat de informateurs aan de slag gingen, duidelijk werd dat
D66 op voorhand geen onoverkomelijke bezwaren had, leek mij dat de koninklijke
weg voor deze drie informateurs om hun opdracht terug te geven en de weg vrij
te maken voor één formateur, die een conceptregeerakkoord kon
gaan schrijven.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter! Dank aan de drie informateurs die hier vanmiddag
zijn. Ook de CDA-fractie stelt dat op prijs. Hopelijk zijn de informateurs
bereid enige opmerkingen en vragen onzerzijds van een reactie te voorzien,
niet zoals wij allen weten omdat zij daartoe vanuit staatsrechtelijk oogpunt
verplicht zijn, maar omwille van helderheid naar de kiezer en omwille van –
misschien wel het belangrijkste – de positie en de rol van de Kamer.Zoals eerder vanmiddag is gezegd, deed de kiezer op 6 mei een duidelijke
uitspraak, na een campagne waarin de drie coalitiepartijen er geen misverstand
over lieten bestaan samen verder te willen. Thema's als zorg, veiligheid en
onderwijs speelden en spelen een hoofdrol. Wij noemen dat als CDA de kwaliteit
van de samenleving. Want is naast een goed draaiende economie niet méér
nodig voor het welbevinden van mensen? Ons verbaast het enigszins dat na een
aantal weken informeren er nog geen motto is gevonden dat de drie formerende
partijen als leidraad zouden willen nemen. De CDA-fractie wil dat motto vanmiddag
graag aan de informateurs aanreiken en het benoemen als "tijd voor kwaliteit".
Dat dient een tweeledig doel. Ten eerste vraagt de samenleving om deze thema's.
Wachtlijsten in de zorg kunnen niet in een welvarende maatschappij. Hoe richten
wij Nederland in op het gebied van veiligheid, infrastructuur etc.? Ten tweede
betekent "tijd voor" heel actueel "geen 24-uurseconomie". Zie de uitkomsten
van de RKK-enquête van vorige week. En dat is meer dan de Winkeltijdenwet.
In dit kader denk ik ook aan het combineren van arbeid en zorg, het werken
in deeltijd en aan zorgverlof. Wat dit laatste betreft, ik heb begrepen dat
de VVD de noodzaak hiervan is gaan inzien, waarvoor hulde. "Tijd voor kwaliteit"
dus, een gemeenschappelijk belang.Voorzitter! Mij is opgevallen dat de Paarse onderhandelaars en de informateurs
inzetten op een gedetailleerd regeerakkoord. Nu is zoiets begrijpelijk en
verklaarbaar als partijen elkaar wantrouwen – ik verwijs naar het jaar
1977 –, moeten opereren met nipte politieke meerderheden, als het land
in een economische crisis verkeert, zoals in 1982, of indien, zoals in 1994,
een geheel nieuwe coalitiesamenstelling moet worden beproefd. Maar waarom
nu? Partijen zetten een door de kiezer gesanctioneerde samenwerking voort,
spraken het vertrouwen al uit in elkaar voor de verkiezingen. De economie
floreert. Bij mijn weten is er geen externe dreiging. De vraag is dan ook:
waarom werpt de VVD de dualistische mantel die collega Bolkestein zo goed
leek te staan, in een grote zwaai af? Waarom die mierenijver van zoveel werkgroepen
uit de Paarse fracties, die nu hun momenten van glorie zullen kennen, maar
wel bezig zijn het pak te maken waarin zij zelf worden genaaid. Ik denk dat
de stelling van collega Bolkestein, dat het vertrouwen tussen toekomstige
regeringspartners omgekeerd evenredig is aan de lengte van een regeerakkoord,
juist is. Of, om Ruud Lubbers te citeren, een regeerakkoord is gestold wantrouwen.
Maar misschien zien wij dit verkeerd – dat hoop ik – en zal het
adagium "de regering regeert, de Kamer controleert" z'n kans volop krijgen.
Kunnen de informateurs ons op dit punt enigszins geruststellen?Ik vraag dit vanwege de positie van de Kamer, maar ook vanwege overleg
met maatschappelijke organisaties, zoals werkgevers en werknemers. Over percentages
moet je afspraken maken, maar over vragen betreffende cohesie in de samenleving
moet je met die samenleving in gesprek. Een voorbeeld: ik hoop dat op het
punt van de discussie rondom de werknemersverzekeringen de zaak niet geheel
wordt dichtgetimmerd en wij daarover ook in deze Kamer een open debat zullen
kunnen houden.Voorzitter! Het belangrijkste punt van mijn interventie en van dit debat
voor de CDA-fractie vanmiddag is de informatievoorziening. Wij hebben vorige
week de informateurs gevraagd om ambtelijke informatie, niet alleen van belang
voor het formatieproces, maar ook voor de werkzaamheden van de Kamer die ongeacht
de activiteiten van de informateurs en de onderhandelaars uiteraard gewoon
doorgaan. Ik heb het dan over de MEV, over het SEC-rapport, over precieze
cijfers over de overschrijding in de zorg – om welke bedragen gaat het
eigenlijk – en andere eventuele lijken in de kast.Ik vind dat de informateurs het verzoek van de CDA-fractie verkeerd hebben
geïnterpreteerd en het daarom ten onrechte hebben afgewezen. Wij hebben
natuurlijk niet om politieke informatie gevraagd. Ik ben het ook niet eens
met collega Rosenmöller die nu in zijn interventie vraagt om de resultaten
van deelakkoorden in de informatie. Nee, wij krijgen op een gegeven moment
een regeerakkoord. Wel moeten wij feitelijke, ambtelijke informatie krijgen
waarover de formerende coalitiefracties ongetwijfeld beschikken. Ik zou graag
horen hoe zij dan aan hun stukken komen. Tevens hoor ik graag
van de informateurs of zij alsnog bereid zijn ons die feitelijke, ambtelijke
informatie te geven. De Kamer moet ook verder. Ik verneem graag van de informateurs
welke argumenten zich verzetten tegen het geven van deze feitelijke informatie.Voorzitter! Wie niet waagt, die niet wint! Daarom op een aantal hoofdpunten
een enkele vraag aan de informateurs. Van welk percentage economische groei
gaan de informateurs uit voor de komende kabinetsperiode? Is dat de 2% die
wij allen kennen uit het behoedzame scenario en verkiezingsprogram- ma's?
Of is het een ander percentage? Is de informateur Zalm het eens met de minister
van Financiën Zalm – die zoals wij weten, in de laatste vier jaar
een reputatie heeft opgebouwd van betrouwbare degelijkheid – dat ook
voor de nieuwe kabinetsperiode onverkort aan de Zalmnorm moet worden vastgehouden?
Ik heb het dan over de "lovebaby" van de minister van Financiën. Ik kan
me haast niet anders voorstellen dan dat dat inderdaad gebeurt, maar ik hoor
dat toch graag vanmiddag. Ik zeg de heer Zalm nogmaals dat zijn naamgenoten
in het dierenrijk de reputatie hebben zeer goed tegen de stroom te kunnen
inzwemmen. Dat kan hem misschien nog als raad dienen. Wat is overigens de
mening van de fractie van de VVD op het punt van de Zalmnorm, gezien een krantenbericht
dat "men wat de Zalmnorm betreft de teugels wel iets wil laten vieren?"De heer Wallage (PvdA):Kan de heer de Hoop Scheffer ons uitleggen wat de informateur Zalm in
staatsrechtelijk opzicht met minister Zalm te maken heeft?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Hij heeft daar wel het een en ander mee te maken. Ik kan aan de informateur
Zalm de vraag stellen of het trio informateurs voor de komende kabinetsperiode
inzet op een norm die wij uit de afgelopen kabinetsperiode allemaal kennen
als de Zalmnorm.De heer Wallage (PvdA):Dat was mijn vraag niet. Mijn vraag was of u mij in staatsrechtelijke
zin wilt uitleggen wat de informateur Zalm met minister Zalm te maken heeft.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De vraag aan informateur Zalm luidt of informateur Zalm het eens is met
wat minister Zalm de afgelopen kabinetsperiode als Zalmnorm heeft geïntroduceerd.
Ik heb daar waardering voor uitgesproken. De vraag is dus gesteld aan informateur
Zalm. Als informateur Zalm zegt dat hij het niet met die minister eens is,
is dat ook een antwoord.De heer Wallage (PvdA):Dat is nog steeds geen beantwoording van mijn vraag. Mijn vraag was wat
in staatsrechtelijke zin een informateur met welke minister dan ook te maken
heeft.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Een informateur heeft een opvatting. Naar die opvatting kan ik vanmiddag
vragen. Daar is dit debat voor. Mijn simpele vraag is of die informateur –
die zoals ik gezegd heb niet aan deze Kamer verantwoording schuldig is, maar
uitsluitend aan het staatshoofd – een opvatting heeft en deze tijdens
de onderhandelingen inbrengt over een norm die wij als CDA-fractie samen met
de coalitie die op dit moment demissionair is, belangrijk vinden.De heer Wallage (PvdA):Ik stel vast dat u vele simpele vragen stelt, maar dat u mijn simpele
vraag niet beantwoordt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U mag het antwoord op uw vraag lezen zoals u wilt, collega Wallage, maar
ik zie er geen enkel staatsrechtelijk bezwaar in om een informateur te vragen
of hij het met iemand anders eens is.Voorzitter! Dan het punt van duidelijkheid voor de burger en steun en
draagvlak voor de politiek. Ook de CDA-fractie is van mening – om misverstanden
te vermijden – dat onderhandelingen in vertrouwelijkheid moeten kunnen
worden gevoerd, ook al doet een partij als D66 haar permanente pleidooien
voor openheid en transparantie in hoge mate geweld aan. Er is echter meer.
Want zelfs de summiere mededelingen die de onderhandelaars van tijd tot tijd
doen, zullen bij de burger de reactie doen opkomen van "gooi het maar in mijn
pet". Dat vrezen wij althans. Niet dat die burger zich nu als eerste opwindt
over de vraag of een burgemeester benoemd of gekozen moet worden, maar hij
hoort van de onderhandelaars iets over de gekozen burgemeester dat De Hoop
Schefferredelijk wazig is. Vervolgens becommentarieert de VVD deze uitspraken
in de zin van: de burgemeester blijft benoemd, terwijl D66 uiteraard roept
dat die burgemeester gekozen zal worden. Dus wazig en warrig. Maar deze opmerking is richting onderhandelaars, collega Wallage en niet richting
informateurs.Voorzitter! Ik denk dat na 6 mei de verwachting gerechtvaardigd was dat
er snel een nieuw kabinet zou zijn. Collega Bolkestein zei dat het in zes
weken "gepiept" zou zijn, terwijl mevrouw Borst sprak van "voor het WK voetbal".
Welnu, mevrouw Borst, de poolwedstrijden zitten er bijna op. Er is natuurlijk,
zoals al eerder gezegd, een verschil met vorige formaties. Dat intrigeert
ook ons. Er wordt gewerkt met drie informateurs die elk voor zich een belangrijke,
zo niet de belangrijkste rol spelen in elk van de samenstellende delen en
alledrie deel uitmaken van het demissionair kabinet. Ook mijn vraag is of
deze omstandigheid niet leidt tot een extra onderhandelingsslag, in de zin
dat informateurs niet slechts coördinerend en stimulerend werken maar
ook een eigen rol spelen in de onderhandelingen en bovendien nog hun kabinetsverantwoordelijkheid
hebben?Voorzitter! Ik denk niet dat dit het moment is om uitgebreid over dit
element het debat te voeren. Wij krijgen tenslotte nog nadere debatten waarin
de formatie-informatieperiode aan de orde zal komen. Ik wil dit echter wel
even markeren. In dit debat ging en gaat het de CDA-fractie in de allereerste
plaats om het verkrijgen van de feitelijke informatie die wij nodig hebben
om op een behoorlijke manier ons werk te kunnen doen.Ten slotte wil ik de informateurs vragen of zij kunnen bevestigen dat,
naar berichten die ons bereiken suggereren, eind volgende week het regeerakkoord
gereed zal kunnen zijn. Met andere woorden: wanneer is er tijd voor kwaliteit?De heer Schutte (GPV):Mevrouw de voorzitter! Wie zijn oor in de samenleving te luisteren legt,
zal heel wat kritische vragen te horen krijgen over de gang van zaken rond
de formatie. Alleen al het feit dat zeven weken na de verkiezingen de kabinetsformátie
nog beginnen moet, is merkwaardig. De uitslag leek zo duidelijk: Kok kon zo
aan het werk met het formeren van zijn tweede kabinet. Waarom is er dan een
legertje Kamerleden nodig, dat in allerlei kringen en groepen heel omzichtig
en grondig moet nagaan of de weg naar een tweede kabinet-Kok echt gebaand
is?Het is goed dat dit soort veelgehoorde vragen vandaag ook in de op 6 mei
gekozen volksvertegenwoordiging wordt gesteld. Het belang van dit debat zit
echter niet in de aanwezigheid van de informateurs. Zij doen hun werk in opdracht
van het staatshoofd en zijn als zodanig in dit stadium alleen aan haar verantwoording
schuldig. Ik beschouw het als een eer dat zij in ons midden willen zijn, maar
wat mij betreft behoeven zij niet aan rolverwisseling te doen, maar misschien
hebben zij er zelf behoefte aan duidelijk te maken wat zij vinden van hun
informerende rol in de praktijk.Er zijn wel andere personen tot wie wij ons kunnen richten, te weten de
drie fractievoorzitters die de vaste gesprekspartners van de drie informateurs
vormen. Zij zijn Kamerleden met en onder ons. Zoals altijd tussen Kamerleden
geldt, zijn zij geen verantwoording schuldig aan de Kamer of aan medeleden.
Maar dat vormt nooit een beletsel medeleden te bevragen over hun opvattingen,
hun gedragingen en hun verwachtingen. Een antwoordplicht hebben zij niet,
maar soms kan het niet antwoorden boekdelen spreken. In ieder geval mogen
zij zich aangesproken voelen door de vragen die ieder van ons kan horen over
de gang van zaken sedert 6 mei.De eerste vraag is waarom de beide grootste winnaars van de verkiezingen,
PvdA en VVD, er zo aan hechten dat ook de grootste verliezer aan een nieuw
kabinet deelneemt. Hebben beide partijen zo weinig vertrouwen in elkaar, dat
zij een derde nodig hebben als bindmiddel en bliksemafleider? En hoe democratisch
is het volgens D66 om ondanks een verlies van 40% van je kiezers opnieuw te
willen regeren?Opmerkelijk in deze informatieperiode is dat op tal van niveaus wordt
onderhandeld. De drie fracties vonden het kennelijk nodig vertegenwoordigd
te zijn in een college van informateurs. Hierdoor kreeg het informatiewerk
een extra politieke impuls en wordt informeren al snel onderhandelen tussen
informateurs.De heer Wallage (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Ik geloof niet dat fracties vertegenwoordigd zijn
in het college van informateurs. Als de heer Schutte nog even naar dat zinnetje
kijkt, zal hij vast een andere formulering kiezen.De heer Schutte (GPV):Dan snap ik eerlijk gezegd niet zo goed waarom die drie fracties er zo
aan hechten dat iemand uit hun midden zou toetreden tot het college van informateurs.
Misschien dat u dat dan wilt verklaren.De heer Wallage (PvdA):Dat zal ik straks doen.De heer Schutte (GPV):Ik zie dat met belangstelling tegemoet.Voorzitter! Het zojuist door mij geschetste, gebeurt ook tussen de drie
fractievoorzitters. Maar omdat die ook niet alles kunnen weten, stellen zij
op hun beurt werkgroepen uit de fracties in, met de opdracht te onderhandelen.
Is het resultaat niet naar de zin, dan moet het werk over.Ik zou willen vragen: wat heeft dit nu nog te maken met het informeren
naar de mogelijkheden van een driepartijenkabinet? Worden de informateurs
zo niet tot werktuigen van de fractiecircuits, zodat zij het ook niet kunnen
helpen dat zij het staatshoofd wat lang moeten laten wachten?Waarmee hebben ze het in de fracties dan zo druk? Over teksten voor een
mogelijk regeerakkoord. Een collega vertrouwde mij dezer dagen toe –
en hij zal het mij niet kwalijk nemen dat ik het hier vermeld – dat
hij vorige week 25 uur vergaderd had over de tekst voor één
beleidsterrein. Ja, want de puntjes moesten op de i. Alsof de goeie man bezig
was met wetsteksten in plaats van met de tekst van een akkoord dat hem en
een Kamermeerderheid vier jaar zal beperken in hun grondwettelijke taak de
regering te controleren.We hebben in de afgelopen jaren onder meer bij debatten over staatkundige
vernieuwing vaak gesproken over het fenomeen regeerakkoord. Het was tijdens
het debat in 1993 dat de heer Bolkestein instemde met een kort en strak regeerakkoord.
Maar, zo voegde hij eraan toe, "alles hangt af van de onderliggende politieke
werkelijkheid. Hoe groter het vertrouwen tussen partners, des te beperkter
kan het akkoord zijn". De heer Van Mierlo zei in hetzelfde debat: "Een regeerakkoord
is per definitie een uitholling van de normale meerderheidsregel die geldt
in de Kamer. Een kleine partij kan de wet stellen op het punt
waarop zij dat wil."Het zijn uitspraken die getuigden van een vooruitziende blik. Partij van
de Arbeid, VVD en D66 demonstreren hun onderlinge wantrouwen door elkaar nu
vast te pinnen op teksten die in het normale verkeer tussen regering en Kamer
wellicht niet haalbaar zouden zijn. Alsof daarmee wantrouwen kan worden weggenomen.
En de kleinste gesprekspartner mocht letterlijk de wet stellen, toen het ging
om de prijs voor haar brugfunctie. Het grootste probleem van deze informatieronde
is niet gelegen in de grote mate van vertrouwelijkheid en nietszeggendheid,
maar in het feit dat een scala van politieke vraagstukken wordt geregeld in
de besloten kring van werkgroepen en andere informele circuits in plaats van
in het openbaar overleg tussen regering en volksvertegenwoordiging. Wie waren
het ook alweer die zich zorgen maakten over de band tussen kiezer en gekozene?
Geen woorden, maar daden, mijnheer De Graaf.De heer De Graaf (D66):De heer Schutte, groot kenner van het staatsrecht, realiseert zich toch
dat de fractiewerkgroepen bij de formatie zijn uitgevonden in 1901 door Abraham
Kuyper in overleg met Lohman en de katholieken?De heer Schutte (GPV):Dat heeft niet zozeer te maken met kennis van het staatsrecht als wel
met de historie. Ook in de tijd van Kuyper en Lohman zijn er al scheve schaatsen
gereden.De heer De Graaf (D66):Het is prettig om dat uit uw mond te horen. Het geeft aan dat de suggestie
dat wij wat nieuws zouden doen, niet juist is. Het is al heel lang geleden
eens beproefd. In de recente geschiedenis van de afgelopen dertig jaar is
het meerdere malen voorgekomen bij kabinetten van verschillende samenstelling.De heer Schutte (GPV):Wie na 95 jaar op wezenlijke punten nog niet veel heeft geleerd, is niet
te prijzen. Ik heb niets voor niets gezegd dat juist degenen die pleidooien
houden voor een versterking van de band tussen kiezer en gekozene, zouden
moeten leren van de negatieve ervaringen op dit punt. Vandaar mijn slotwoorden
die ik herhaal: geen woorden maar daden.De heer Van Dijke (RPF):Mevrouw de voorzitter! Ik bedank de informateurs voor het feit dat zij
vandaag in ons midden willen zijn.De vraag die in dit debat centraal moet staan, is: hoe krijgen wij een
sterke Kamer tegenover een sterk kabinet? Uit het ordedebat van verleden week
maak ik op dat collega's Rosenmöller en De Hoop Scheffer meer openheid
en vooral democratische controle tijdens het informatieproces willen. Meer
in het algemeen leeft de angst voor een afbrokkelende oppositie van de Tweede
Kamer. In dat licht spreken sommigen over een geheim concilie. Kortom, de
vrees bestaat dat de Kamer straks niet meer de vingers krijgt achter wat nu
door de beoogde coalitiepartners wordt geregeld. Niet alleen staat de oppositie
straks buitenspel door een strak regeerakkoord, ook de coalitie zelf is daar
met handen en voeten aan gebonden en maakt zichzelf dus monddood. Zo overwint
de monistische praktijk de dualistische theorie uitgedrukt in het adagium:
regering regeert en Kamer controleert. Zo ik er nu tegenaan kijk, lopen die
twee vragen door elkaar, terwijl ze van elkaar moeten worden onderscheiden.
Openheid bij het informatieproces en democratische controle daarop zijn van
een andere orde dan de positie van de Kamer ten opzichte van het kabinet.Eerst een paar opmerkingen over de gebrekkige openheid en de geringe democratische
controle tijdens het formatieproces. Ik vraag mij af of dit probleem wel oplosbaar
is in de kern. Allereerst zit je met de formele belemmering dat de informateurs
door de Koningin werden aangewezen en aan haar verantwoording af te leggen
hebben. Materieel geldt verder dat er ook nog eens een werkbare regering moet
worden gevormd. Zeker in het licht van de staatsrechtelijke regel: de Koning
is onschendbaar, de minister verantwoordelijk en wel aan het parlement, is
het van belang naar werkbare meerderheden te zoeken. Het proces van informatie
daaromheen vraagt dus om beslotenheid. Dat is op zichzelf niets bijzonders,
want het is altijd al zo geweest, of daar nu personen bij betrokken waren
die in de monistische traditie staan, zoals de PvdA, of personen uit de meer
dualistische traditie, zoals de heer Bolkestein, of er nu CDA'ers bij betrokken
zijn die de premier leverden waaronder het Torentjesoverleg een begrip werd,
of het naar staatkundige vernieuwing strevende D66. Ik ben overigens wel benieuwd
of de heer De Graaf die daarover een uitgesproken opvatting naar voren heeft
gebracht, daarover nu nog hetzelfde denkt.Mevrouw de voorzitter! Wat kan, in het licht hiervan, de mogelijke betekenis
van dit debat zijn? Ik wil een poging doen om uit een constructieve houding
te zoeken naar oplossingen voor vragen die ons toch eigenlijk allen bezighouden.
Meer openheid of tussentijdse verantwoording door de informateurs, dat werkt
gewoon niet, wat je daarover ook in het Reglement van orde opschrijft. Staatsrechtelijk
gezien bestaat de informateur niet eens. Het zou echter wel goed zijn eens
afspraken te maken opdat aan allerlei niet uit te leggen eigenaardigheden
van het informatieproces een einde wordt gemaakt. Waar denk ik dan aan? Bijvoorbeeld
aan het probleem van de dubbele pet: de informateurs die ook minister en ook
Kamerlid zijn. Ik zou hen willen vragen of zij wel alle petten op gepaste
wijze uit elkaar kunnen houden. Ook het aantal informateurs roept vragen op,
en de termijn. Graag een reactie van de informateurs hierop.Wij hebben de zogeheten Aanwijzingen voor de regelgeving. Dit zijn niet
wettelijk, maar in een circulaire vastgelegde nuttige wenken bij wet- en regelgeving
die, en dat is van belang, openbaar zijn. Iedereen houdt zich eraan. Zou het
niet goed zijn tussen Kamer en kabinet eens te overleggen over een document
"aanwijzingen voor de informatie". In zo'n beleidsafspraak zou dan geregeld
kunnen worden, althans dat zou de inzet van mijn fractie zijn, dat een informateur
niet uit de Staten-Generaal komt en dat een informateur als hij minister is,
dit werk, al dan niet tijdelijk, neerlegt. Ik ben benieuwd naar de reactie
van collega's en de informateurs die wat pet betreft toch ook collega zijn.Belangrijker dan de gang van zaken tijdens de informatie is de positie
van de Tweede Kamer, want bij alle zorg over de gang van zaken tijdens de
informatie speelt die kwestie op de achtergrond toch vooral
mee. Het is verstandig de aandacht daar nu ook op te richten. Hoe, om met
collega Wallage te spreken, brengen wij de ministers ertoe met knikkende knieën
in de Kamer verantwoording af te leggen. Hoe krijgen wij een sterke Kamer
tegenover een sterke regering. Eén ding staat dan voorop: een beperkt
of een uitgebreid regeerakkoord is in feite een afgeleide zaak, want ook met
een beperkt regeerakkoord blijkt dat Torentjesoverleg het dualisme feitelijk
kan uithollen. Het gaat dan ook om iets anders. Allereerst om de politieke
cultuur, want de Nederlandse staatsinrichting kent dan misschien een cultuur
die monisme als zodanig in de hand werkt, maar aan de andere kant wordt het
dualisme zeker ook niet verhinderd. Dualisme bevorderen ligt zo gezien vooral
in de handen van de coalitie. Wil zij de Kamer inclusief de oppositie overtuigen
of overstemmen. Een cultuur ook in die zin van: besef van onderscheiden verantwoordelijkheden
tussen Kamer en kabinet. En wat dat betreft zou dit ook een moment kunnen
zijn om daarover expliciet goede voornemens uit te spreken. Ik zou de fractievoorzitters
die nu betrokken zijn bij het formatieproces daartoe ook van harte willen
uitnodigen. Zijn zij daartoe bereid? Het gaat dan dus om de cultuur, maar
niet alleen daarom. Er zijn ook regels denkbaar die juist het dualisme bevorderen
en mij lijkt dat dergelijke regels draaien om een meer effectieve inschakeling
van de oppositie. Daarbij valt te denken aan, wat al eerder hier in deze Kamer
aan de orde is geweest, het minderheidsenquêterecht. Zouden wij daarover
vandaag misschien kunnen spreken. Kunnen wij met zijn allen afspreken om nog
eens een poging te doen om de Eerste Kamer van het nut daarvan te overtuigen?De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter! "Waar gaat het met de kabinetsformatie heen", was
de verzuchting van toenmalig secretaris-generaal Ringnalda van Algemene Zaken.
Ringnalda slaakte zijn hartenkreet in 1965 in het blad Acta Politica. Nieuwsgierigheid
zeker, ongeduld oké, maar toch vond de SGP-fractie het onverstandig
en onjuist om deze gedachtewisseling met de informateurs nu te organiseren.
Wij vonden het onverstandig, omdat het niet wel denkbaar is dat er heel veel
informatie loskomt over de inhoudelijke aspecten van de lopende onderhandelingen.
Wij vonden het onjuist, omdat het staatsrechtelijk onzuiver is. De informateurs
zijn uitsluitende verantwoording schuldig aan Hare Majesteit, terwijl de nieuwe
minister-president bij zijn aantreden het geheel te zijner tijd verantwoordt
tegenover de Kamer.Mevrouw de voorzitter! De vraag waar het met de kabinetsformatie heengaat,
zou ik hier willen herhalen. Ik doel daarbij uitdrukkelijk niet op de in oppositiekringen
vrij algemeen gehoorde klacht over het gebrek aan openbaarheid bij de formatie.
De SGP-fractie vindt dat wij daar nuchter over moeten zijn. Wij zijn per slot
van rekening geen oppositiepartij, maar een niet-regeringspartij. Dat de onderhandelingen
achter gesloten deuren plaatsvinden, is inherent aan ons bestel en de politieke
constellatie in ons land waarin minderheden met elkaar moeten samenwerken.
Daar moeten wij niet al te moeilijk over doen. Wie zich nog de formaties van
de jaren zeventig en tachtig, toen wel openbaarheid werd beproefd en de formaties
recordlengten bereikten, kan alleen maar blij zijn dat er lessen zijn getrokken
uit dat ver van fraaie politieke verleden. Vechtend over straat rollende politici
doen de politiek waarschijnlijk meer kwaad dan de nu wel erg ver doorgevoerde
en inderdaad voor een partij als D66 op zichzelf bedenkelijke beslotenheid.Achtergrond van Ringnalda's artikel was zijn zorg over de positie van
de informateur. Die zorg deel ik. In eerste aanleg was een informateur een
soort cartograaf die een plattegrond maakte van het Binnenhof en op die kaart
de wegen aangaf die naar het Torentje leiden. Van dat ideaalbeeld van een
informateur is nog maar bitter weinig over. In de praktijk is hij steeds meer
opgetreden als een stratenmaker, iemand die de weg effent voor de latere formateur.
In feite zijn informateurs vermomde formateurs en dat is eigenlijk geen geslaagde
figuur. De Kamer heeft haar onvrede hierover uitdrukkelijk uitgesproken in
een Kamerdebat dat daarover is gevoerd. Ook nu blijkt echter weer eens hoezeer
het staatsrechtelijk wenselijke ondergeschikt is als het erop aankomt, aan
het politiek wenselijke. De mooie staatsrechtelijke woorden werden niet gevolgd
door mooie politieke daden. De vrees van nogal wat beschouwers met name uit
de wereld van wetenschap en journalistiek dat er in de praktijk vrolijk op
oude voet verder zou worden geformeerd, is in de jaren erna helaas alleen
maar bevestigd.Mevrouw de voorzitter! Waar de SGP zich nog het meest zorgen over maakt,
is de ook nu weer niet of nauwelijks te onderdrukken drang om het toekomstige
kabinet op te zadelen met een gedetailleerd en tot in de puntjes verzorgd
regeerakkoord in plaats van een akkoord op hoofdlijnen. Wij zien hier precies
hetzelfde als hierboven is gesignaleerd ten opzichte van de informateur. Dat
beeld is, om een bijbelse uitdrukking te gebruiken, dat ook hier de geest
wel gewillig is, maar het vlees echt zwak. In prachtige bewoordingen en op
diverse toonhoogten is door nogal wat partijen verkondigd dat gedetailleerde
regeerakkoorden onwenselijk zijn, maar al die mooie woorden smelten als sneeuw
voor de zon weg tijdens een kabinetsformatie die zich nu eenmaal onder ontstane
krachtsverhoudingen moet voltrekken.De bezwaren tegen een gedetailleerd regeerakkoord ga ik niet nog eens
omstandig herhalen. Zij zijn genoegzaam bekend. Een tot in detail geschreven
regeerakkoord betekent de dood in de pot voor het parlementaire debat en stelt
de Staten-Generaal gedurende de regeerperiode nagenoeg op non-actief. In die
lijn in extremis doorgeredeneerd zou onze schadeloosstelling beter omgezet
kunnen worden in een non-activiteitswedde. Bovendien doet een dergelijk akkoord
afbreuk aan de verantwoordelijkheid van de regering. Ministers, ooit bedoeld
om zelfstandig en gezamenlijk met de andere leden van het kabinet, zelf het
beleid te bepalen, worden gedegradeerd tot uitvoerders van een program waar
zij, uitzonderingen daargelaten, niet of nauwelijks de hand in hebben of hebben
gehad. De SGP heeft daar, juist vanuit haar visie op de taak en de plaats
van de overheid en de staatsrechtelijke verantwoordelijkheden, grote moeite
mee.Het meest schrijnende daarvan is naar de mening van de SGP-fractie dat
wij daar allemaal bij zitten en er nog aan meewerken ook.
Naar ik heb begrepen, zijn diverse collega's al weer volop bezig met het maken
en aanleveren van de teksten waar zij vervolgens vier jaar lang mee worden
gemuilkorfd. En daarna maar treurzangen aanheffen over de tandeloze Kamer!
Hoe krijg je het verzonnen. Iemand die mijns inziens wel heel veel uit te
leggen heeft en dat ook nu maar eens moet doen, is VVD-collega de heer Bolkestein.
Kon ik hem in de vorige kabinetsperiode nog af en toe prijzen vanwege zijn
dualistische opstelling, naar verluidt, is hij nu de grote promotor van een
stevig doortimmerd regeerakkoord en dat valt mij tegen. Graag hoor ik van
hem – wat mij betreft aangevuld of wellicht tegengesproken door zijn
medeonderhandelaren – hoe het nu precies zit.Overigens heb ik thema's en beleidsterreinen en zorgen die de SGP-fractie
daarover heeft, in verband met onze visie op dit debat, nu niet genoemd. Wij
hopen spoedig daartoe gelegenheid te krijgen, naar aanleiding van de presentatie
van de beleidsvoornemens van een nieuw aangetreden en dus beëdigd kabinet.De heer Bolkestein (VVD):Mevrouw de voorzitter! Een regeerakkoord is een afspraak tussen coalitiefracties,
waar andere fracties buiten staan. Het is een openbaar stuk. Andere fracties
kunnen ernaar verwijzen, maar in strikte zin gaat het hun niet aan. Wat hun
wel aangaat en wat ieder lid van deze Kamer aangaat, is de regeringsverklaring.
Daarin staan de plannen van het kabinet voor de komende vier jaar en daarover
wil de Kamer natuurlijk met het kabinet debatteren, een kabinet dat dan ook
volwaardig is, omdat het door het staatshoofd is beëdigd. Eigenlijk zou
het debat moeten wachten op die regeringsverklaring en dat volwaardige kabinet.
Niet dat ik nu zoveel praktische bezwaren heb tegen een eerder debat op basis
van een regeerakkoord, al dan niet in concept, maar principieel is een dergelijk
debat voortijdig. Er is dan immers nog geen volwaardig kabinet.Wat dus helemaal niet kan, is dit debat. Er is immers nog geen regeerakkoord
en ook geen kabinet. Ik hoop dan ook dat hier geen nieuw staatsrechtelijk
gewoonterecht wordt geschapen dat met de informatie interfereert. Ik heb dan
ook geen mededeling te doen, behalve dan dat wij, dat wil zeggen mijn collega-fractievoorzitters
en ikzelf, onder leiding van de drie informateurs hard aan het werk zijn.
Ik kan mij indenken dat de Kamer ongeduldig is. Dat ben ik ook, maar men onderhandelt
niet op straat.De heer Schutte (GPV):Voorzitter! Het zal de heer Bolkestein duidelijk zijn dat ik het met hem
eens ben over het karakter van dit debat in relatie tot de informateurs. Daarover
is hier gediscussieerd. Ik heb zelf echter gezegd, en ik dacht niet als enige,
dat dit natuurlijk onverlet laat dat de Kamerleden onderling, in dit geval
woordvoerders van de fracties, inclusief de woordvoerders van mogelijke regeringsfracties,
kunnen discussiëren over de materie die ons bezighoudt. Het is dan vervolgens
aan de heer Bolkestein, als een van de aangesprokenen, om te beoordelen in
hoeverre hij het politiek opportuun vindt om erop in te gaan. Daar lijkt mij
staatsrechtelijk niets mis mee.De heer Bolkestein (VVD):Men kan niet debatteren over iets dat er nog niet is. Er is geen regeerakkoord,
dus valt op dit ogenblik de basis weg aan een dergelijk debat.De heer Schutte (GPV):Wij kunnen wel debatteren, althans elkaar onderling bevragen, over hetgeen
gaande is in deze tijd. Het gaat dan niet over de mogelijke inhoud van een
regeerakkoord, maar bijvoorbeeld over de rol die u nu speelt, in relatie tot
uitspraken die u eerder hebt gedaan. Die vragen mogen gesteld worden. Of het
opportuun is om te antwoorden, moet u beoordelen, maar het is volstrekt binnen
de regels van dit huis dat wij zo'n discussie proberen te voeren.De heer Bolkestein (VVD):Welke vraag wilt u mij stellen?De heer Schutte (GPV):Hoe bijvoorbeeld uw kennelijke opvatting over de functie van een regeerakkoord
in de huidige politieke verhoudingen zich verdraagt tot uw uitspraak in 1993,
toen u zei dat een kort regeerakkoord het belangrijkst was. U stond daar toen
achter, maar ja, de politieke verhoudingen waren bepalend. Pleit u als uw
partij naar uw inschatting in een soort minderheidspositie zou kunnen komen
te verkeren, voor een andersoortig regeerakkoord dan in een coalitie waarin
u de vrijheid van stemmen met meer vertrouwen tegemoet gaat?De heer Bolkestein (VVD):Welke vorm dit regeerakkoord, dat nog niet bestaat, zal krijgen, is nu
nog niet te voorspellen. Ik ben in elk geval voor een regeerakkoord dat voor
een normale regeerperiode stabiliteit aan regeringsoptreden geeft. De mate
van dualisme die mijn fractie voorstaat, is een beheerste vorm van dualisme.
Ik heb dat ook altijd gezegd, want dat dualisme wordt ingeperkt door het regeerakkoord
en dat bestaat nog niet.De heer Schutte (GPV):Maar vindt u bij de huidige politieke verhoudingen, vanuit uw positie
gezien, een wat meer gedetailleerd regeerakkoord belangrijker dan onder de
politieke verhoudingen van bijvoorbeeld de kabinetten-Lubbers?De heer Bolkestein (VVD):De vraag welke van de drie fracties de grootste mate van gedetailleerdheid
vraagt, is een vraag die ik op dit ogenblik niet zou durven beantwoorden.De heer Van der Vlies (SGP):Maar daarover bestaat in de samenleving wel een beeld. Ik zal mij hoeden
om te treden in dingen waar ik niets mee te maken heb. Daar had u stellige
opvattingen over en die heb ik te respecteren. Maar ik ken ook uw consistentie
en uw visie op dat regeerakkoord. Collega Schutte heeft daar niet ten onrechte
aan herinnerd. En in de samenleving bestaat het beeld dat u het niet in de
laatste plaats bent, die voor dit moment onder de gegeven omstandigheden erop
uit is alles nogal in detail te regelen.De heer Bolkestein (VVD):Die vraag heb ik al beantwoord.De heer Van der Vlies (SGP):Dat antwoord heeft mij niet rechttoe rechtaan bereikt. Misschien wilt
u zo vriendelijk zijn om het even te herhalen.De heer Bolkestein (VVD):Ik heb zojuist gezegd dat ik niet graag de vraag zou willen beantwoorden
 welke fractie de meeste details in het regeerakkoord wenst.De heer Van der Vlies (SGP):Dus het beeld in de samenleving dat het met name de VVD-fractie is die
dat bevordert, is een onterecht beeld?De heer Bolkestein (VVD):Die vraag zal beantwoord kunnen worden als het regeerakkoord klaar is.De heer Van der Vlies (SGP):De waarschijnlijkheid blijft u dan vervolgen, begrijp ik.De heer Bolkestein (VVD):Dat zien wij dan wel weer.De heer Van der Vlies (SGP):Akkoord.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Klopt het dat de heer Bolkestein in verschillende debatten de afgelopen
periode, waarin zijn fractie regeringsfractie was en waarin hij het niet eens
was met een onderdeel van het kabinetsbeleid van dat eerste Paarse kabinet,
zich beroepen heeft op het dualisme om zijn eigen standpunt te kunnen volhouden?De heer Bolkestein (VVD):Dat is waar, maar dat betreft dan onderwerpen die niet ter sprake zijn
gekomen in het regeerakkoord. Anders geformuleerd, ik kan mij niet herinneren
dat mijn fractie en dat ik zelf afstand heb genomen van het vorige regeerakkoord.
Ik heb mij daar altijd aan gehouden.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat is juist.Mijn vervolgvraag is of de mate van dualisme, waarvan u vindt dat u die
als regeringspartij en waarschijnlijk ook toekomstige regeringspartij zou
moeten opeisen, afhankelijk is van de samenstelling van de Kamer.De heer Bolkestein (VVD):Nee. Wij zijn gebonden aan het regeerakkoord. Onze handtekening staat
daaronder. Ik heb altijd gezegd dat ik goed ben voor mijn handtekening en
die van mijn fractie. Het dualisme heeft dus geen betrekking op de onderwerpen
die in het regeerakkoord ter sprake worden gebracht en daarin hopelijk worden
geregeld, maar wel daarbuiten. Om een klassiek voorbeeld te noemen, het debat
over de NAVO. De uitbreiding van de NAVO was niet geregeld in het vorige regeerakkoord.
Mijn fractie voelde zich vrij om daarover het een en ander naar voren te brengen
en heeft, zoals bekend, het afgelegd in deze Kamer. Dat neemt echter niet
weg dat wij het terecht vonden dat dit door ons te berde werd gebracht.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Toch is dat merkwaardig, omdat zeven weken na 6 mei, vandaag exact, u
ook over dit thema praat met de mond op slot. U wenst eigenlijk niet aan dit
debat deel te nemen en ook niet echt de vragen die niet alleen hier, maar
ook buiten deze Kamer spelen, te beantwoorden. Mag ik u een vraag stellen?Wij hebben hier op de 6de mei met een aantal collega's gestaan langs deze
bak voor een gesprek onder leiding van de heer Paul Witteman. In die beschouwing,
een paar uur zelfs voor de definitieve uitslag, was u het die toen al de opmerking
maakte dat er toch meer precies gekeken zou moeten worden, ook afhankelijk
van de uitslag, naar hoofdpunten van beleid en niet alleen hoofdpunten van
beleid, maar dat de uitslag van de verkiezingen voor de VVD-fractie aanleiding
was om meer precies een aantal dingen in die formatie vast te leggen. Waarom
gaf u op de 6de mei het signaal dat er meer in detail zou moeten worden vastgelegd
en zwijgt u zeven weken later op een punt dat u op dat moment al heeft aangekaart
en waarbij u ook op die avond al met de anderen in discussie ging?De heer Bolkestein (VVD):Voorzitter! De vraag is niet helder.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Misschien kunt u het antwoord niet vinden, maar de vraag is heel helder.
Als zij niet helder is, zal ik haar graag herhalen.De heer Bolkestein (VVD):Ik heb namens mijn fractie op de avond van de verkiezingen gezegd dat
het regeerakkoord niet alleen op hoofdlijnen, maar ook op andere punten een
duidelijke uitspraak behoorde te bevatten. Daar streven wij ook naar; men
schrijft een regeerakkoord om helder te zijn. Ik heb net gezegd dat ik niet
graag de vraag beantwoord welke partij nu de meeste details in het regeerakkoord
wil hebben. Ik zeg dit nu voor de derde keer. Die opmerking van 6 mei staat
niet op gespannen voet met datgene wat ik vanmiddag heb gezegd. Wat ik vanmiddag
heb gezegd, is dat er in de eerste plaats geen regeerakkoord is en dat er
dus nog niets is om over te praten. In de tweede plaats is er geen volwaardig
kabinet. Er is alleen een demissionair kabinet. De twee bestanddelen van een
goed debat in de Kamer zijn dus afwezig. Dit zo zijnde, heb ik geen enkele
mededeling te doen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U hebt op deze twee punten gelijk: er is geen volwaardig kabinet en er
is geen regeerakkoord. Er is echter wel een fractievoorzitter van de VVD met
opvattingen, die op dit moment een hoofdrolspeler is als eerste onderhandelaar
namens zijn fractie. Ik vraag naar uw opvatting in dezen, omdat deze medebepalend
is voor de ruimte die de Kamer de komende vier jaar heeft. Omdat u mijn vraag
niet goed begreep of ik haar misschien onduidelijk heb gesteld, stel ik haar
nog een keer. Op de 6de mei zei u hier in het gesprek onder leiding van de
heer Witteman dat er inderdaad wat meer afspraken gemaakt moeten worden. Later
hebt u gezegd dat u, als zaken op het sociale terrein of op milieuterrein
niet worden geregeld, met onwelgevallige meerderheden in de Kamer geconfronteerd
denkt te worden. Deze uitspraken wijzen erop dat u op zoek bent naar een flinke
detaillering in het regeerakkoord, ook op die punten. Hoe verhoudt dit zich
tot uw meer algemene opvatting dat de mate van dualisme niet afhankelijk is
van de samenstelling van de Kamer? Dat is die wel degelijk bij u.De heer Bolkestein (VVD):Het streven van mijn fractie is in de eerste plaats zoveel mogelijk liberale
idealen te verwezenlijken in het regeringsbeleid. Dat spreekt vanzelf; dat
wil uw fractie natuurlijk ook.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Wij verwezenlijken het liefst onze eigen idealen, als u het niet erg vindt.
Deze verschillen een klein beetje van die van u.De heer Bolkestein (VVD):Ik verwachtte dat u het gelijke in het ongelijke kon zien.Verder streeft mijn fractie naar een regeerakkoord dat stevig genoeg is
om stabiliteit te verlenen aan het regeringsbeleid gedurende vier jaar. Wij proberen dan ook overeenstemming te bereiken over een aantal
problemen die in de Kamer nog niet volledig of nog helemaal niet zijn opgelost,
zodat niet keer op keer dezelfde hangpunten hier terugkomen. Daar zou niemand
bij gebaat zijn. Wij streven ernaar deze punten op zo'n wijze op te lossen
dat het kabinet inderdaad vier jaar op een stevige wijze kan regeren. Dit
is in het belang van ons land. Afgezien daarvan is er buiten de omtrekken
van het regeerakkoord natuurlijk alle ruimte voor een dualistische benadering
van datgene wat niet ter sprake is gekomen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mijn conclusie uit deze uitvoerige verhandeling, waarvoor ik u overigens
dank, is dat er sprake is van gelegenheidsdualisme.De heer Bolkestein (VVD):Ik laat deze conclusie voor rekening van de heer Rosenmöller.De heer Van Dijke (RPF):U hebt zich de laatste tijd laten kennen als iemand die de ambitie met
zijn vertrekpunt in een debat helder wist weer te geven. Zodra er iets aan
de orde was, wisten wij lang van tevoren wat de positie van de fractie van
de VVD was. Kunt u zeggen wat uw ambitie is voor de omvang van het regeerakkoord,
bijvoorbeeld vergeleken met het regeerakkoord van het nu demissionaire kabinet?De heer Bolkestein (VVD):Ik vind het moeilijk om die vergelijking te maken, in de eerste plaats
omdat ik mij de lengte van het vorige regeerakkoord niet precies weet te herinneren,
en in de tweede plaats omdat ik niet weet wat de lengte van het regeerakkoord
is waaraan wij nu werken. Zo'n mate van gedetailleerdheid kan ik de heer Van
Dijke dus niet voor ogen toveren.De heer Van Dijke (RPF):Dat u niet kunt aangeven hoelang het regeerakkoord wordt, neem ik u op
geen enkele wijze kwalijk. Ik vraag nu echter niet hoelang het wordt, maar
wat uw ambitie is. Zal het beperkter, beknopter, samenvattender zijn dan het
bestaande, reeds afgewerkte regeerakkoord of is uw ambitie anders?De heer Bolkestein (VVD):Mijn ambitie is om op belangrijke terreinen, zoals de zorg, hoofdpunten
van beleid op een beslissende wijze in het regeerakkoord te behandelen. Ik
hoop en mijn collega's hopen dat ook, dat wij in die ambitie slagen. U krijgt
dan over hopelijk niet al te lange tijd een regeerakkoord – dat is een
openbaar stuk – en de regeringsverklaring op basis waarvan wordt gedebatteerd.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Ik trek de conclusie uit de antwoorden van de heer Bolkestein
dat, nu hij zo terughoudend is met betrekking tot het verwoorden van zijn
ambitie, wij ten aanzien van de lengte van het regeerakkoord voor het ergste
moeten vrezen.De heer Bolkestein (VVD):Ik pas mijn ambitie aan aan de politieke werkelijkheid.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is altijd goed, voorzitter.Ik wil nog even terug naar de uitgangsstelling van collega Bolkestein
die zegt: er is geen regeerakkoord, dus zeg ik niks. Die stelling is niet
houdbaar. Zij zou alleen houdbaar zijn indien de heer Bolkestein nergens inhoudelijke
mededelingen deed. Maar wat doet hij vrijwel na afloop van iedere onderhandelingsronde?
Hij spreekt over Schiphol, over deeltijd, over rekeningrijden, over asielzoekers.
En als wij in de Kamer proberen een vraag te stellen over zijn opvattingen,
zegt hij: er ligt geen regeerakkoord dus ik zeg er niets over. Ik vind dat
uitzonderlijk vreemd en ik vind zijn stelling daarom niet houdbaar.De heer Bolkestein (VVD):Deelakkoorden gelden alleen wanneer er over het totaal een akkoord is
gesloten. Er is niets afgesproken voordat alles is afgesproken. Het blijven
voorlopige opmerkingen. Er is niets in ons staatsrecht wat ons verhindert
om die voorlopige opmerkingen te maken. Eenieder kan daar kennis van nemen,
want het gaat over onderwerpen die velen ter harte gaan.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Bolkestein heeft gelijk, voorzitter, er is staatsrechtelijk formeel
niets wat zich daartegen verzet. Maar nu probeer ik mij te verplaatsen in
de bewoner van Lelystad die hem uitspraken hoort doen over de discussie rond
de toekomst van Schiphol en wat er allemaal op moet volgen. De heer Bolkestein
doet dan uitspraken in tegenwoordigheid van de pers. Wij zien dat in de kranten:
Maasvlakte, nee; Markermeer, nee; Noordzee of Flevoland. Maar als ik hem hier
vraag wat hij daarvan vindt of wat hij van het asielbeleid vindt, dan zegt
hij niets. Ik vind dat vreemd. Als hij zou zeggen: wij zitten in een proces,
er is geen regeerakkoord, ik zeg niets en hij zou ook buiten de Kamer helemaal
zijn mond houden, dan was hij consequent. Nu is hij inconsequent.De heer Bolkestein (VVD):Het onderwerp dat de heer De Hoop Scheffer noemt, is niet gelukkig gekozen
omdat er juist op dat terrein absoluut niets is afgesproken. Ik hoor nu kreetjes
van vreugde in de CDA-fractie...De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dit is een nieuwe enthousiaste fractie, voorzitter, en er wordt inderdaad
veel gelachen.De heer Bolkestein (VVD):...of dat voorbarig is of niet, blijkt nog wel. In ieder geval is er op
dat terrein niets afgesproken. Het meest verstandige voor de heer De Hoop
Scheffer zou zijn om te wachten totdat de regeringsverklaring er ligt. Hij
heeft dan een volwaardig kabinet en een regeringsverklaring die ons allen
aangaat. Dat is niet het regeerakkoord dat alleen de coalitiefracties aangaat.
Daarover is een stevig debat mogelijk en nodig. Hij zal dan precies weten
wat de voornemens zijn ten aanzien van de eventuele luchthaven bij Lelystad.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Laat ik het met een ander onderwerp proberen, dat u ook zelf heeft aangekondigd.
Ik vertel dus niets nieuws en u zeker niet. Het gaat over deeltijd en zorgverlof.
Zijn daarover afspraken gemaakt?De heer Bolkestein (VVD):Daar wordt aan gewerkt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Er wordt lang nagedacht. Ik begin nu iets te begrijpen van de lengte van
het proces en dat is weer winst in dit debat. Ik blijf bij mijn conclusie:
óf je geeft geen informatie óf je doet het wel. Als je het wel
doet, wat ik prima vind, doe het dan buiten de Kamer en ook
in de Kamer. Ik heb dat al eens vaker tegen collega Bolkestein gezegd.De heer Bolkestein (VVD):Ik laat deze conclusie voor rekening van de heer De Hoop Scheffer.De heer Marijnissen (SP):Ere wie ere toekomt, de heer Bolkestein is toch de man geweest binnen
de coalitie van Paars I die van tijd tot tijd in positieve zin afweek van
het gemiddelde als hij opponeerde tegen het kabinetsbeleid. Des te teleurstellender
vind ik het, mevrouw de voorzitter, dat hij zojuist bij de afsluiting van
zijn bijdrage, de oppositie letterlijk provoceerde door te zeggen: strikt
genomen, heeft u niets te maken met het proces dat zich aan de overkant afspeelt.De heer Bolkestein (VVD):Ik sprak over het regeerakkoord.De heer Marijnissen (SP):Dat mag u dadelijk herstellen! Maar u als dualist kunt zich hier nu wel
formeel opstellen – en dan hebt u gelijk; de heer De Hoop Scheffer zei
dat terecht – maar materieel kunt u het, gezien dat dualisme en uit
democratisch oogpunt, toch niet waarmaken dat de mate van gedetailleerdheid
niet omgekeerd evenredig is aan de mate waarin de Kamer haar dualisme kan
laten gelden? Met andere woorden: hoe gedetailleerder het regeerakkoord, hoe
minder de ruimte voor de Kamer. Dat zou u als dualist toch aan het hart moeten
gaan? Dus gaat het de oppositiepartijen hier aan het hart, die inderdaad zeven
weken nog nergens over hebben kunnen spreken, wat u daar allemaal afspreekt,
omdat zij weten dat het realiteiten zijn waarmee zij vervolgens ook vier jaar
geconfronteerd zullen worden!De heer Bolkestein (VVD):Het is ontegenzeggelijk dat er een verband bestaat tussen de mate van
dualisme die mogelijk is en de omvang en de gedetailleerdheid van het regeerakkoord
zoals neergeslagen in een regeringsverklaring. Maar in strikte zin is het
regeerakkoord een afspraak tussen coalitiepartijen, die de andere partijen
niet aangaat.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Dit heeft de heer Bolkestein al een aantal keren gezegd. Ik
vind dat prima, maar ik sprak hem aan op de traditie zoals ik hem die de afgelopen
vier jaar hier heb zien opbouwen, namelijk een waarin hij, zelfs als lid van
een fractie die deelneemt aan de coalitie, van tijd tot tijd opponeert tegen
het kabinetsbeleid als zijn opvattingen daar aanleiding toe geven. Daar spreekt
een bepaalde opvatting uit over de rol van het parlement. Welnu, over die
rol van het parlement heb ik het ook. Naarmate u een regeerakkoord maakt dat
gedetailleerder is en waar de drie coalitiepartijen hun handtekening onder
moeten zetten, vermindert de speelruimte voor het democratische debat dat
toch hier plaatsvindt en niet in de Eerste Kamer waar u onderhandelt. Er zijn
3 miljoen kiezers die niet vertegenwoordigd zijn in de Eerste Kamer. Ik spreek
u aan op dat punt en sluit mij graag aan bij de vraag van de heer Van Dijke,
wat voor u een te gedetailleerd regeerakkoord is. Wat zijn de criteria waaraan
onderwerpen moeten voldoen om in het regeerakkoord te worden opgenomen?De heer Bolkestein (VVD):Voorzitter! Het is ontegenzeggelijk dat een uitgebreid en gedetailleerd
regeerakkoord het dualisme inperkt. Dat is waar. Wat ook waar is, is dat een
schetsmatig regeerakkoord – om het andere uiterste te noemen –
de stabiliteit van het regeren vermindert. Mijn fractie streeft ernaar om
het juiste evenwicht tussen die uitersten te vinden.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter!...De voorzitter:De laatste keer!De heer Marijnissen (SP):Ja, het is mij zo langzamerhand wel duidelijk, namelijk dat de heer Bolkestein
zich inderdaad heeft voorgenomen om hier vandaag absoluut niet te veel te
zeggen. Maar waar komt dan de indruk vandaan, dat u niet alleen die avond
van 6 mei maar ook dagelijks bij al die journalisten in de Noenzaal in de
Eerste Kamer als inzet hebt gekozen, dat u met name degene bent die binnen
het kabinet erop aandringt om op zoveel mogelijk punten afspraken te maken?De heer Bolkestein (VVD):Binnen het kabinet?De heer Marijnissen (SP):Pardon, binnen de drie coalitiepartijen van Paars. Waar komt die indruk
dan vandaan?De heer Bolkestein (VVD):Dat zou ik u niet kunnen vertellen!De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Is of blijft de heer Bolkestein voorstander van een situatie
waarin het regeerakkoord na een aantal jaren zou moeten worden opengebroken
of geactualiseerd? Daar heeft hij in de eerste Paarse periode wel eens een
pleidooi voor gehouden.De heer Bolkestein (VVD):Een regeerakkoord is een afspraak en een afspraak kan altijd worden gewijzigd,
mits de partijen die de afspraak hebben gemaakt, daarmee instemmen. Dat is
de afgelopen vier jaar ook gebeurd. Ik herinner mij een nadere afspraak over
de stadsprovincies en over de zorg, maar er zijn misschien ook andere voorbeelden.
Dat blijft mogelijk, maar onze ambitie is natuurlijk om een regeerakkoord
te schrijven dat de tand des tijds althans van die vier jaar kan doorstaan.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Maar de ervaring leert dat dit meestal niet gaat omdat ontwikkelingen
van 1998 in 2002 toch een verloop hebben. Je kunt het allemaal niet goed overzien
wat er bijvoorbeeld over drie jaar gebeurt. Mijn feitelijke vraag is of u
in de onderhandelingen nog bezig bent om een formeel moment te creëren,
bij wijze van spreken halverwege de rit of daaromtrent, waarop er gezien de
al dan niet gewijzigde actualiteit een geactualiseerd regeerakkoord moet worden
geschreven.De heer Bolkestein (VVD):Het antwoord op deze vraag zou de vertrouwelijkheid schenden van de besprekingen
tussen de informateurs en de onderhandelaars. Ik heb al opgemerkt dat men
niet op straat onderhandelt. Ik kan uw vraag dan ook niet beantwoorden.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter!...De voorzitter:Mijnheer Rosenmöller, dit is uw tweede interruptieronde. Ik dacht
dat u één vraag had.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De conclusie is dus dat dit onder werp van bespreking is
en dat de heer Bolkestein daarover geen mededeling wil doen.De heer Bolkestein (VVD):Ik meen mij te herinneren dat het onderwerp langs is gekomen, maar er
is in ieder geval geen conclusie over bereikt. Ik kan u dus niet nader informeren.De heer Wallage (PvdA):Mevrouw de voorzitter! Laat mij beginnen met de collega's te bedanken
voor een welkome afwisseling in de tredmolen van het bestaan van een onderhandelaar,
zodat wij vanmiddag eens op een andere manier naar het hele proces kunnen
kijken. Ik stel dat op prijs. Het is gebleken dat er in de Kamer behoefte
is aan informatie over de informatie. Er kleven best problemen aan om dat
goed te doen, maar de PvdA-fractie hecht eraan dat die mogelijkheid er kan
zijn en stelt het bovendien op prijs dat de informateurs, die zich er heel
makkelijk aan hadden kunnen onttrekken, dat niet hebben gedaan en in ons midden
zijn.Informateurs werken voor het staatshoofd en bepalen zelf hun werkwijze.
De vragen die zij ons voorleggen, de mate van gedetailleerdheid, de diepgang,
de breedte; het is alles de afweging van de informateurs. Zij zijn in dit
stadium en in hun hele bestaan uitsluitend aan het staatshoofd verantwoording
schuldig. De echte verantwoording voor dat proces vindt wel degelijk hier
plaats op het moment dat een nieuw kabinet optreedt en de minister-president
van dat moment de verantwoording op zich neemt voor het hele proces. Vervolgens
beoordeelt de Kamer of dat proces goed is geweest, verstandig, onverstandig,
te lang, te breed of te kort. In dat opzicht is er wel degelijk een moment
van verantwoording.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Is dat dan het debat waarin de minister-president van in dit geval waarschijnlijk
een tweede Paars kabinet met knikkende knieën deze zaal binnenkomt om
te bezien of hij, vechtend met zijn argumenten, de steun kan krijgen van de
meerderheid van de Kamer voor de verklaring die hij die ochtend heeft voorgelezen?
Dat is toch een politieke cultuur waarover u wel eens een interview heeft
gegeven, maar die ver van de praktijk ligt.De heer Wallage (PvdA):Ik kom er nog op terug, maar mijn punt was een andere. Ik verzette mij
even tegen de gedachte dat informateurs hun werk doen zonder dat iemand er
in verantwoordende zin over kan spreken. Dat moment komt echt. Ik vind het
wel degelijk zinvol om met het resultaat op tafel, te bezien of de informatie
en de formatie naar het oordeel van de Kamer goed zijn verlopen. Dat is het
echte moment. Dat is het enige wat ik zei.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat is het moment waarop het nieuwe kabinet via de minister-president
zijn voornemens presenteert en daarvoor steun vraagt in het debat met de Kamer.De heer Wallage (PvdA):Neen, ik probeer aan te geven dat het proces van informatie en formatie,
waar uit een oogpunt van parlementaire controle best vraagtekens bij te plaatsen
zijn – er is in de Kamer ook veel over gesproken – wel een controlemoment
kent. Dat is het moment waarop de optredende minister-president verantwoording
aflegt voor dat proces. De Kamer beoordeelt dan of het er op zichzelf goed,
fatsoenlijk en zinvol aan toegegaan is in die informatie en formatie. Dat
staat los van de vraag met welk gevoel dat nieuwe kabinet de Kamer tegemoet
treedt. Daarop kom ik straks nog terug. Ik bestrijd nu even de insluipende
gedachte dat de informatie en de formatie zich aan iedere parlementaire controle
zouden onttrekken. Wij hebben er afspraken over gemaakt die volgens mij zinvol
kunnen werken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Volgens mij is die indruk door niemand gewekt.De heer Wallage (PvdA):Jawel.De heer Schutte (GPV):Er zijn inderdaad "afspraken" over gemaakt, in die zin dat eerder is gediscussieerd
over dit thema. Maar de heer Wallage zal zich ook herinneren dat een van de
conclusies daarbij was, dat het een heel groot verschil maakt of het gaat
over formatie of informatie, en of er identiteitsverschil is tussen de informateur
en de dan optredende minister-president. De algemene lijn daarin was dat de
optredende minister-president verantwoording in algemene zin aflegt van een
proces. Maar hij kan zich niet verantwoorden over datgene wat door anderen
is gedaan. Is de heer Wallage het met mij eens dat dit de juiste weergave
is, die illustreert dat met name in een informatiefase die zich gaat uitstrekken
over langere tijd, een behoorlijk manco zit in de verantwoording?De heer Wallage (PvdA):De nuance die u aanbrengt, is goed te verdedigen. De enige stelling die
ik tot dusverre heb verdedigd, is de volgende. Als de Kamer wil dat informaties
korter duren en formaties dus noodzakelijkerwijs langer – en niet, zoals
zich wellicht aftekent, een wat lange informatie met een korte, afrondende
formatie, waar bezwaar tegen kan bestaan – is er een heel zinvol moment
om dat tot uitdrukking te brengen, namelijk op het moment dat de optredende
minister-president zich voor het proces verantwoordt.De heer Schutte (GPV):Maar als de dan optredende minister-president toevallig in een eerdere
rol, bijvoorbeeld die van informateur, een belangrijke rol heeft gespeeld,
is het dan niet redelijk dat die minister-president behoorlijk inhoudelijk
verantwoordt wat zijn rol is geweest als informateur?De heer Wallage (PvdA):De optredende minister-president, voor het gehele proces de verantwoordelijkheid
nemend, moet alle vragen uit de Kamer, ook over dat deel van het proces waarin
hij misschien niet, of niet alleen, verantwoordelijkheid heeft gedragen, zo
grondig en zuiver mogelijk beantwoorden.De heer Van Dijke (RPF):Als de Kamer van oordeel is dat de informatieronde te lang heeft geduurd
en dat eerder tot een formatie had moeten komen, wat staat haar dan tegenover
de minister-president te doen om daaraan de volgende keer anders vorm te geven?De heer Wallage (PvdA):Dit heeft in het verleden al geleid tot uitspraken van de Kamer. Het kan
zeker leiden tot inzichten bij fracties, die zij de volgende keer benutten.
Dat proces is een voortgaand proces. Maar nogmaals: het enige
wat ik wilde zeggen, is dat niet moet worden gedaan alsof een informatieproces
zich geheel aan de beoordeling van de Kamer onttrekt, want dat moment komt
echt.De heer Van Dijke (RPF):Om dat proces inzichtelijker en overzichtelijker te maken, heb ik een
voorstel gedaan om daar onderzoek naar te doen en naar aanleiding daarvan
een werkwijze af te spreken. Wat vindt de heer Wallage daarvan?De heer Wallage (PvdA):In zijn algemeenheid hoop ik dat wij deze weken niet alleen werken aan
een regeerakkoord, op basis waarvan het nieuwe kabinet zich straks zal presenteren
door middel van de regeringsverklaring, maar dat wij ook tijd hebben om na
te denken over de vraag wat bij een regeerakkoord dat wij gaan maken tegelijkertijd
ook moet gebeuren, namelijk een zo sterk mogelijke Kamer. Ik doel op uw punt
van een sterke Kamer tegenover een sterk kabinet. Ik vind dat thema absoluut
niet weg. Als beoogde regeringsfractie moeten wij de moed hebben met alle
collega's in deze Kamer daarover een open debat te voeren. In dat opzicht
vind ik helemaal niet dat wij alleen maar moeten nadenken over de vraag wat
er in een regeerakkoord komt te staan. Wij moeten zeker tegelijkertijd ook
nadenken over de vraag hoe de positie van de Kamer als geheel wordt versterkt.
Ik beschouw dat niet alleen als een onderwerp voor oppositiepartijen in deze
Kamer, maar zeker ook als een onderwerp en een opdracht voor althans "mijn"
regeringspartij.De heer Van Dijke (RPF):Is de toch uit de monistische traditie stammende collega van oordeel dat
naarmate het regeerakkoord omvangrijker wordt, versterking van de positie
van de Kamer moeilijker wordt, inclusief de rol van de oppositie? Wil collega
Wallage in dat kader nadenken over mijn suggestie voor een minderheidsenquêterecht?De heer Wallage (PvdA):In antwoord op uw eerste vraag: Kamerleden die hun rol en de rol van de
Kamer volledig afmeten aan de aard van het regeerakkoord, stralen een te hoog
niveau van depressiviteit uit. Er is voor de Kamer veel meer ruimte dan gesuggereerd
wordt. Eerlijk gezegd hoef ik dat de meest kritische collega's helemaal niet
te vertellen, want die hebben zich de afgelopen jaren niet laten demotiveren
door het regeerakkoord en die hebben alle instrumenten waarover de Kamer beschikt,
maximaal ingezet. Dus in dat opzicht moeten wij niet zo somberen.Een regeerakkoord bevat inderdaad afspraken die potentiële regeringsfracties
met elkaar willen maken. Dit land heeft absoluut een kabinet nodig dat zo
hecht in elkaar zit, dat het vier jaar lang een ambitieuze uitstraling naar
de samenleving heeft. Daar is een regeerakkoord voor nodig, waarin op essentiële
onderdelen afspraken worden gemaakt.Nu is de vraag wat dan essentiële onderdelen zijn. Ik moet eerlijk
zeggen dat die hele discussie over de gedetailleerdheid langs de zaken heen
scheert waar het hier eigenlijk om gaat. Ik ben in staat een regeerakkoord
te schrijven van twee kantjes, met uitsluitend hoofdlijnen, die de politiek
meer vasttimmeren, die de ruimte voor regeringsfracties dichter timmert dan
een regeerakkoord zoals wij dat de vorige keer hebben gehad en zeker zoals
het regeerakkoord dat nog in wording is. Met andere woorden: niet de omvang
van het akkoord is relevant, niet de hoeveelheid onderwerpen is relevant,
maar de manier waarop omgegaan wordt met de politieke economische en financiële
speelruimte. Dat moet een manier zijn die nadere afwegingen mogelijk maakt.
In dat opzicht heeft het hele debat over gedetailleerdheid en omvang van het
regeerakkoord heel weinig te maken met de vraag hoe de Kamer straks haar werk
ten opzichte van de regering doet. Ik ben daar veel minder somber over dan
de af en toe in mijn ogen onnodig somber getoonzette bijdragen van collega's.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Ik had twee vragen gesteld en ik wacht het antwoord op de
tweede vraag nog af. Ik wijs de heer Wallage erop dat de afgelopen vier jaar
ons hebben geleerd in welke mate wij moeten somberen. Er was namelijk een
regeerakkoord en met welke argumenten wij ook kwamen, er viel op geen enkele
wijze te tornen aan het regeerakkoord. De afgelopen tijd is er geregeerd met
oogkleppen op. Ik hoef maar te wijzen op de nabestaandenwet. Bij de behandeling
in de Kamer zijn talloze argumenten aangevoerd die hout sneden, waarop de
coalitiefracties later onder druk van wat er in de samenleving speelde, zijn
teruggekomen, maar die tijdens het debat geen rol mochten spelen: want het
regeerakkoord!De heer Wallage (PvdA):Ik ben het niet eens met die laatste woorden. Ik heb de afgelopen jaren
ervaren dat er een behoorlijk grote ruimte was voor politiek debat. Natuurlijk
waren er wel meningsverschillen en regeringspartijen vonden elkaar ook vaak,
maar ik heb zelf in deze Kamer achtenhalf jaar oppositie gevoerd en ik herinner
mij dat ook toen regeerakkoorden niet zozeer op onderdelen als een soort argument
functioneerden. Je zei tegen elkaar: luister eens, dat is de koers die wij
als regeringsfracties willen varen en die verdedigen wij ook. Ik vind eerlijk
gezegd de ruimte voor het debat veel groter dan hier gesuggereerd wordt. Toch
zullen wij de komende vier jaar zien dat het politieke consequenties heeft
als de drie onderhandelende partijen besluiten deze coalitie voort te zetten.De reden waarom in ons land in behoorlijke beslotenheid coalitieonderhandelingen
plaatsvinden en vervolgens op een reeks van punten afspraken worden gemaakt,
heeft te maken met het feit dat wij in ons land met een lage kiesdrempel een
situatie hebben waarin veel partijen bestaan en waarin nooit één
partij het voor het zeggen heeft. Alleen in kiesstelsels waar één
partij – the winner takes it all – de meerderheid pakt, heb je
nauwelijks formaties. De Engelse nieuw gekozen minister-president kon ook
de dag na de verkiezingen naar de koningin om zijn ploeg voor te stellen.
Zo'n stelsel kent wel interne overleggen, maar binnen één partij
en voorafgaand aan de verkiezingen. Wij hebben gekozen voor een stelsel met
veel partijen, met grote verschillen tussen partijen, waarbij geen partij
de meerderheid heeft. In zo'n land moet je vaak langdurig met elkaar praten
vanwege de grote politieke verschillen. Laten wij er geen doekjes om winden,
formaties en informaties duren lang in ons land. In ons geval duurt het lang
omdat met name tussen de VVD en de PvdA, maar soms ook wel tussen D66 en één
van de beide andere partijen, zodanig politieke meningsverschillen bestaan,
 dat het veel tijd en energie kost om die te overwinnen. Heel
eerlijk gezegd, als dat niet zo zou zijn, dan zouden de mensen gelijk hebben
die steeds gesuggereerd hebben dat "het niet uitmaakt of het nu Kok of Bolk
wordt". Nou, ik merk van dag tot dag dat het veel uitmaakt en dat het veel
tijd kost om politiek bruggen te bouwen tussen die verschillende standpunten.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wat dat laatste betreft zou ik zeggen: houden zo! Maar hoorde ik de heer
Wallage in antwoord op de eerste vraag van collega Van Dijke zeggen dat het
zijn intentie is om te streven naar een regeerakkoord waarin er op het terrein
van de financiën en de economie de ruimte is die hij zegt zo graag te
willen hebben? Dat zou mijn toch al optimistische gemoed nog optimistischer
maken.De heer Wallage (PvdA):Ik reageerde op vragen over de mate van gedetailleerdheid. Ik zei dat
het mij geen moeite zou kosten een heel kort en heel globaal regeerakkoord
te sluiten dat op essentiële momenten alle schroeven helemaal "dichtzet".
Ik heb daarmee nog niets gezegd over het regeerakkoord dat er komt. Mijn opvatting
is dat je een regeerakkoord moet maken dat op de essentiële punten duidelijk
aangeeft welke ambities de nieuwe coalitie heeft en welke middelen en welke
ruimte zij ziet.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Dat laatste zal ik zeker niet bestrijden. Ik meende de heer
Wallage echter ook een paar zinnen te horen uitspreken over de ruimte die
er op financieel-economisch gebied zou moeten zijn voor de coalitiepartijen.
Het is goed als hij dat nog eens kan bevestigen, want ik vroeg hem naar zijn
intentie.De heer Wallage (PvdA):Ik kan u rustig zeggen dat er in mijn fractie over het regeerakkoord gemiddeld
gedachten leven dat wij de gedetailleerdheid daarvan beslist niet moeten overdrijven
en dat het helemaal niet van belang zou zijn dat wij ieder detail ervan van
een conclusie voorzien. Dat wordt regelmatig in onze fractie gezegd. Eerlijkheidshalve
moet ik tegelijkertijd ook zeggen dat een heleboel collega's mij zeer veel
punten meegeven met de opmerking: weliswaar moet het niet gedetailleerd, maar
zou je op de punten a, b, c en d toch met de collega's willen proberen een
afspraak te maken? Dus: hoe was het ook weer met het vlees en de zwakte? Ik
bestrijd in ieder geval de stelling dat door op een aantal hoofdpunten –
waarbij de discussie is: wat is een hoofdpunt? – afspraken te maken,
op zichzelf de normale parlementaire controle vanuit de Kamer op de regering
ondermijnd zou worden. Dat gaat mij veel te ver!De heer Marijnissen (SP):Mevrouw de voorzitter! De inbreng van de heer Wallage maakt duidelijk
dat iemands perceptie van de werkelijkheid heel erg bepaald wordt door de
kant van de streep waar hij staat. De bemoedigende woorden die de heer Wallage
richting het linkerdeel van deze Kamer – ik vermoed GroenLinks en de
SP – sprak, wil ik in dank aanvaarden. Wij hebben inderdaad geprobeerd
op tal van terreinen het een en ander te verwezenlijken. Maar waar het om
gaat, is natuurlijk welk resultaat het oplevert. Ik wil de rol van de oppositie
de afgelopen vier jaar hier niet bagatelliseren, want er is op een aantal
momenten een belangrijke rol gespeeld door de oppositie. Maar vraag niet hoeveel
moeite het gekost heeft om bij een eenvoudige zaak die al maanden bekend was,
zoals bijvoorbeeld de gebitsprothese die terug moest in het ziekenfonds, een
poot tussen de deur te krijgen en uiteindelijk de coalitiepartijen zo in verlegenheid
te brengen dat zij niet anders konden. Ik kan eindeloze voorbeelden noemen
van zaken die niet tot resultaat hebben geleid. Dat kwam niet doordat er in
de PvdA-fractie geen mensen waren die sympathie hadden voor de opvatting van
de oppositie. Die waren er legio. Zij kwamen dat in de wandelgangen zeggen,
met daarbij de opmerking: helaas, het regeerakkoord en het uitgavenkader verhinderen
ons om dat ook achter de katheder te zeggen. Daarom, mevrouw de voorzitter,
wil ik van mijn kant een correctie maken op de opmerking van de heer Wallage.
Het regeerakkoord is wel degelijk van belang voor alle partijen in deze Kamer,
niet zozeer hoe gedetailleerd het wordt, maar wel wat erin wordt geregeld
en welke culturen er door de coalitiepartijen mee naar deze Kamer worden gebracht.
De heer Wallage zei in een interview in de Volkskrant in september vorig jaar:
"De Kamer dreigt steeds meer een onderdeel van de regering te worden". Mijn
vraag aan hem is nu: wat mogen wij in het regeerakkoord verwachten op dit
punt? Hoe denkt hij het democratische gat – waar hij zelf impliciet
zonet al over sprak en dat er altijd is rond een formatieproces – te
gaan dichten? Mogen wij op dat punt iets van hem verwachten?De heer Wallage (PvdA):Voorzitter! Om te beginnen een antwoord op de laatste vraag van de heer
Marijnissen. Ik vind inderdaad dat we behalve over het regeerakkoord ook het
debat moeten voeren over de vraag: "Wat is de rol en wat zijn de mogelijkheden
van de Kamer?". Wij zijn daarover aan het nadenken en bereiden ons daarop
voor. Ik vind het van groot belang dat we niet alleen praten over teksten
in het regeerakkoord, maar ook over de vraag hoe we de rechten van de Kamer
reserveren. Dat is een thema waarop de heer Marijnissen ons aanspreekt maar
ook kan aanspreken.En dan het tweede punt. Dat heeft te maken met oppositie voeren en regeren.
Ik vind mensen die zeggen "ik zou het wel willen, maar het kan niet vanwege
het regeerakkoord" niet zulke overtuigende politici. Ik zeg dat ook tegen
mijn eigen mensen als zij dat soort dingen roepen. Ik vind dat iedereen altijd
de verplichting heeft om inhoudelijk te blijven argumenteren. Het regeerakkoord
als enig argument is flinterdun. Wat nodig is, is dat je erkent dat je verplichtingen
op je hebt genomen, niet zozeer wat de tekst van het regeerakkoord betreft,
als wel vanwege het feit dat je een kabinet wilt laten werken. En dat is een
groot verschil. Ik heb in onze oppositietijd altijd het zinnetje bestreden
dat toen tegen ons werd gezegd: de oppositie heeft makkelijk praten. Dat is
niet waar. Oppositie voeren is moeilijk, omdat je de hechtheid van de coalitie
moet aantasten. Daar ben je als oppositie steeds mee bezig. Maar je moet niet
net doen alsof de afspraken tussen coalitiepartijen als zodanig dat politieke
werk onmogelijk maken. U bent het beste bewijs van het feit dat het niet zo
is. U hebt ook de afgelopen jaren uw eigen punten hier naar voren gebracht.
U bent het debat volop aangegaan en hebt het soms gewonnen en ook wel eens
verloren. Als u verliest, betekent dat in deze Kamer dat coalitiepartijen
ondanks het debat en ondanks argumenten aan het eind zeggen: wij nemen verantwoordelijkheid
voor beleid. In dat opzicht moet de betekenis van een regeerakkoord niet worden
overdreven. Dat is mijn stelling.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! De werkelijkheid zoals ik die de afgelopen vier jaar heb ervaren,
is toch echt een andere, namelijk dat het argument van het regeerakkoord meer
dan eens door de coalitiepartijen werd opgebracht, nee sterker nog, dat men
meer dan eens uit zichzelf zei: inhoudelijk ben ik het er helemaal mee eens
en inhoudelijk steun ik die opvatting ook, maar de coalitiedwang verhindert
mij dat hier uit te spreken. Laat staan dat het bij stemmingen tot uitdrukking
kon worden gebracht.De heer Wallage kan wel zeggen "dat vind ik een zwak argument van mijn
collega's of van collega's van andere coalitiepartijen", maar dat is wel de
politieke realiteit, zoals die de afgelopen vier jaar in ieder geval bij mij
is overgekomen. Ik heb stellig het idee dat deze discussie alleen maar terug
te voeren is op het feit dat hij deel uitmaakt van de coalitiefracties en
ik aan de andere kant van de streep sta.De heer Wallage (PvdA):Het enige wat ik wil zeggen, is dat als wij spreken over cultuurverandering,
ik in ieder geval zou willen bepleiten dat fracties die een regeerakkoord
sluiten, altijd inhoudelijk blijven argumenteren en niet, omdat zij een afspraak
hebben gemaakt, inhoudelijk onder een debat door duiken, want op mij maakt
dat geen sterke indruk.Mevrouw de voorzitter! Nog een enkele opmerking over de vertrouwelijkheid
van de besprekingen. Ik wijs erop dat deze informatiefase de eerste is in
de parlementaire geschiedenis waarin fractievoor- zitters-onderhandelaars
na afloop van beraad, gegeven de vertrouwelijkheid van dat beraad maximaal,
proberen om de parlementaire pers te informeren over wat er is gebeurd. Wie
dat vergelijkt met de vorige keren – informatie aan de deur en de keren
daarvoor helemaal niks – moet vaststellen dat wij gegeven het vertrouwelijke
karakter van het beraad, als onderhandelaars tenminste ons best doen om een
normaal niveau van informatie te geven. Het is toch wel een heel eind weg
van de situatie in 1959, toen informateur De Quay voor de deur van het Kurhaus
opzien baarde toen hij naar buiten kwam en tegen de journalisten zei: "Ja,
mijne heren" – er waren kennelijk nog geen vrouwelijke parlementaire
journalisten – "wat u zegt, we zijn nog niet begonnen. Ja we missen
er nog een paar. De heren van de CHU zijn er nog niet. Dat heeft u goed opgemerkt.
Wij weten ook niet waarom. Ze zullen de weg toch wel weten? Met de CHU weet
je het nooit, dat zeggen de heren binnen."Ik durf de stelling aan dat vanuit dat verleden het van dag tot dag redelijk
secuur informeren over wat er in de gesprekken aan onderwerpen aan de orde
is en zelfs waar we nog niet uit zijn, althans een stapje vooruit is. Laten
we bescheiden blijven.Mijn volgende opmerking heeft te maken met het moment van dit debat. Wij
hebben niet blokkerend willen werken op dit debat, maar het spreekt vanzelf
dat het oordeel over de kwaliteit van het regeerakkoord, maar ook en vooral
over de politieke ambities van een coalitie, over hoe Paars II kan bouwen
op de fundamenten die Paars I heeft gelegd en over de vraag of het ons lukt
om in dit land economische ruimte om te zetten in kwaliteit voor mensen, zal
worden gegeven op het moment dat een nieuw kabinet zich hier presenteert.
Dat is het moment voor de beoordeling. En neemt u van mij één
ding aan, hoe eerder het kan, hoe beter ik het vind.De heer De Graaf (D66):Mevrouw de voorzitter! Ik wil beginnen met de informateurs te danken voor
hun bereidheid om hier aanwezig te zijn. Dat is voor hen in die hoedanigheid
geen vanzelfsprekende verplichting. Wie de formatiedagboeken van de vroegere
"onderkoning" Beel nog eens naleest – een paar jaar geleden zijn die
geopend – of andere literatuur over de geschiedenis van de regeringsvorming
bestudeert, realiseert zich dat er gelukkig in de afgelopen 25 jaar veel ten
goede is veranderd in een systeem dat per definitie iets onmogelijks heeft.
Veel stukken zoals de adviezen van de fracties en de rapportages van formateurs
en informateurs zijn tegenwoordig openbaar. De mededelingen naar buiten van
een op zichzelf en in zichzelf gesloten structuur zijn, als je dat over de
afgelopen decennia bekijkt, enorm toegenomen, evenals de betrokkenheid van
een groot deel van de Kamerleden bij het proces van machtsvorming. Vroeger
waren het vaak alleen de fractievoorzitters die een deal sloten, en voor de
fracties op wie het kabinet in de Kamer zou moeten steunen was het dan vaak
een kwestie van slikken of stikken. Dat is absoluut niet meer het geval, hoezeer
het ook zo is dat niet de gehele Kamer bij het formatieproces is betrokken.Voorzitter! Er zijn dus gelukkig verbeteringen opgetreden in de afgelopen
decennia. De Kamer heeft en neemt de gelegenheid om informateurs en onderhandelaars
op het verloop van de informatie en de formatie aan te spreken. Daarmee blijkt
de motie-Jurgens/Mateman van vijf jaar geleden geen eendagsvlinder te zijn.
Dat is een goede ontwikkeling.Het bijzondere van het debat van vandaag in vergelijking tot dat van vier
jaar geleden is het moment waarop het plaatsvindt: nu midden tijdens de onderhandelingen,
waarvan de drie betrokken fracties hopen en ook enigszins verwachten dat die
spoedig tot een goed einde kunnen worden gebracht. Of dat het meest geschikte
moment is, is aan ieder van de hier aanwezige leden van de Kamer te beoordelen.
Ik heb zelf wel eens eerder gezegd dat ik het een meer natuurlijk moment zou
vinden als er een regeerakkoord of een conceptregeerakkoord is, of een situatie
is ontstaan dat de informateurs teruggaan naar het staatshoofd zoals dat in
1994 gebeurde na de eerste poging om Paars te vormen. Er is op zichzelf niets
op tegen dat er nu een debat plaatsvindt, maar het legt de onderhandelaars
een zekere zelfbeperking op in de beantwoording van vragen over de inhoud
van de onderhandelingen. Wij zitten weliswaar in de gebouw van de Eerste Kamer
niet te toepen, maar niemand laat middenin een onderhandelingsronde graag
al zijn troefkaarten zien. Dat zal iedereen begrijpen. Hoewel, iedereen...
misschien begrijpt de heer Rosenmöller het niet, want die wil helemaal
geen parlementaire betrokkenheid bij de kabinetsformatie. Die wil, zo las
ik gisteren in NRC Handelsblad, de klok 50 jaar terugzetten
en demissionaire ministers met elkaar in de Treveszaal in volledige beslotenheid
een regeerakkoord laten sluiten om dan vervolgens naar de Kamer te komen en
te zeggen: hier is een nieuw kabinet, dit is ons programma en als u het niet
goed vindt, dan gaan wij weer. Van wie die demissionaire ministers de legitimatie
krijgen om een nieuwe kabinet te vormen, wordt in dat verhaal niet geheel
duidelijk, waarschijnlijk van een gekozen Koningin.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De heer De Graaf heeft het niet goed begrepen. Ik heb het volgende gezegd.
Op het moment dat het duidelijk is dat een coalitie door wil, is het misschien
niet zo raar als de beoogd minister-president een ministersploeg formeert
en die nieuwe ministersploeg – dat was in dit geval niet zo'n groot
probleem geweest omdat bijna al die Paarse ministers ook graag in het tweede
Paarse kabinet zitting willen nemen – in een wat verlengde ministerraadsvergadering
de plannen te laten formuleren en die vervolgens aan de Kamer voor te houden.
Dat is het toppunt van dualisme. Het kan gecombineerd worden met de door de
heer De Graaf gewenste beslotenheid. Met de mond op slot wordt af en toe iets
aan de pers gesuggereerd. Het betreft dan mededelingen, of die nu gaan via
een lek of een persconferentie. Het is een heel ander systeem.De heer De Graaf (D66):De heer Rosenmöller was gisteren in zijn bijdrage aan de krant al
niet helder, maar hij maakt het er nu niet beter op. Van wie krijgen in zijn
gedachten, in dat vernieuwende voorstel zoals hij het zelf noemde, de ministers
de legitimatie om zo'n kabinet te vormen en dan hier te komen staan. Als die
niet van de fracties komt, van wie dan wel, en als die wel van de fracties
komt, vindt de heer Rosenmöller het dan onbegrijpelijk dat die fracties
eerst willen praten over de vraag of zij inhoudelijk, dus op basis van de
gedachten die zij hebben over het beleid voor de volgende vier jaar, wel met
elkaar willen doorregeren en tot overeenstemming kunnen komen over de hoofdlijnen
van het beleid. Als dat ook het idee van de heer Rosenmöller is, is het
toch logisch dat er eerst een formatie plaatsvindt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het is nu juist die ontwikkeling in de formatie waar het mij om gaat.
Ik heb de heer Ybema geciteerd. Kent u hem? Die fractie is kleiner nu, u moet
ze bijna allemaal kennen.De heer De Graaf (D66):Maar de fractie is toch nog iets groter dan die van u.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Zeker, dat gun ik u. Het was voor u een veel groter probleem dan voor
ons om ieder geval groter te blijven, maar dat is allemaal al besproken in
het debat van 6 mei jl. Het gaat mij om die nadrukkelijke cultuur van de prettigheid
waarin zes mensen, aankomende ministers en staatssecretarissen, de opdracht
krijgen later een nieuw belastingstelsel uit te werken en hier te verdedigen.De heer De Graaf (D66):U weet meer dan ik als het gaat om de personen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat is precies die cultuur waartegen ik mij verzet. Laten wij proberen
de onvrede over datgene wat zich heden ten dage voordoet te analyseren en
vervolgens te bezien hoe het formatieproces op een andere wijze kan plaatsvinden.
Datgene wat de heer Wallage over dualisme zegt, heeft naar mijn mening een
buitengewoon hoog theoretisch gehalte, ook als ik het afzet tegen de praktijk
van de afgelopen periode.De heer De Graaf (D66):Ik heb alleen een wedervraag aan de heer Rosenmöller. Als GroenLinks
bij de vorming van een nieuw kabinet betrokken zou kunnen en willen raken,
hoe zou de betrokkenheid van zijn fractie dan in zijn opvatting vorm kunnen
krijgen? Zou hij menen dat zijn fractie tegen hem zou zeggen: laten wij er
vooral niet inhoudelijk over praten; wij merken wel wie er komen en vervolgens
zullen wij bezien of wij hun ons vertrouwen willen geven. Daar geloof ik niets
van. De fractie van GroenLinks zou dan ook willen weten op basis waarvan zij
een kabinet zal steunen en welke afspraken er worden gemaakt over het beleid.
De heer Rosenmöller zegt nota bene dat de Paarse partijen het verkiezingsprogramma
van zijn fractie moeten uitvoeren. Het moet groener en socialer, want dat
zou de verkiezingsuitslag hebben opgeleverd. Hij schrijft in de krant dat
dat een verplichting is voor de Partij van de Arbeid en D66. Met andere woorden:
wij moeten rekening houden met zijn verkiezingsprogramma, maar niet met dat
van onszelf. Dat is toch echt te grijs.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat ben ik volstrekt niet met u eens. Het gaat hier niet om het kopiëren
van het verkiezingsprogramma van GroenLinks. Waar het hier om gaat, is dat
de verkiezingsuitslag – en het is jammer dat de heer De Graaf zich daar
een beetje blind voor houdt – meer heeft opgeleverd dan een nieuw mandaat
voor een tweede Paars kabinet. Wat ik van geen enkele andere progressieve
partij meer hoor, dat wil zeggen van diegenen die nu onderhandelen over het
regeerakkoord, is dat de samenstelling van de Kamer ook is gewijzigd. Ik vind
dat de kiezer dat ook terug moet zien in het beleid. Zeker als het Paarse
kabinet een samenstelling krijgt die niet zozeer progressiever is, maar eerder
wat conservatiever gezien de winst van de VVD, houd ik nogal wat zorgen over
de beleidsmatige invulling. En de kiezer kiest een Tweede Kamer; dat is waar
het hier om gaat.De heer De Graaf (D66):Ik begrijp de heer Rosenmöller niet. Dit blijft waarschijnlijk een
eeuwigdurende discussie tussen ons. Als ik hem probeer te begrijpen, zegt
hij dat er elementen uit de verkiezingspro- gramma's van GroenLinks en de
SP moeten worden overgenomen, omdat zij hebben gewonnen, en in mindere mate
van het CDA, omdat die partij iets heeft verloren. D66 heeft ook verloren,
dus daarvan mag ook niet te veel worden overgenomen. Ik heb te maken met drie
partijen die samen een ruime meerderheid in de Kamer vertegenwoordigen. Zij
willen met elkaar doorgaan en op basis van hun verkiezingsprogramma's bezien
of zij tot een eenheid van opvatting over de hoofdlijnen van het beleid kunnen
komen, op grond waarvan een nieuw kabinet van die kleur aan de slag kan. De
heer Rosenmöller kan, als het regeerakkoord er ligt, beoordelen of dit aan zijn maatstaven van sociaal en groen beantwoordt.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat zullen wij zeker doen, maar ik vind dat de heer De Graaf zichzelf
echt tekortdoet. Ik spreek in dat artikel niet over de winst van GroenLinks
en SP, ik spreek over de winst van de Partij van de Arbeid, GroenLinks en
SP. Ik spreek over 75 progressieve volksvertegenwoordigers. Dat u dit de afgelopen
weken helemaal niet gedaan heeft, is uw zaak, maar het zijn wel feiten. Ik
reken D66 – misschien is dit mijn fout; dat moet u dan nu zeggen –
nog steeds tot de progressieve partijen. Waarom het mij gaat, is dat dit een
signaal van de kiezer is, waarvan ik hoop en verwacht dat die partijen, onder
andere de PvdA en D66, dit in het beleid laten doorklinken. Uw stelling komt
er eigenlijk op neer dat het niet zoveel uitmaakt hoe de kiezer heeft geoordeeld.
Ook al zouden er drie of vier partijen zijn die net zo'n opdoffer hebben gekregen
van de kiezer als uw partij, als zij bij elkaar maar 76 zetels hebben, kunnen
zij een coalitie vormen. Daar ben ik het zeer mee oneens.De heer De Graaf (D66):Dat is een rare opmerking die u niet uit mijn woorden kunt afleiden, mijnheer
Rosenmöller. Ik heb met twee dingen te maken. In de eerste plaats heb
ik te maken met de politieke verhoudingen in de Kamer en met het verlies van
mijn partij. Natuurlijk hebben die zaken een rol gespeeld bij het beantwoorden
van de vraag: gaan wij überhaupt de besprekingen aan die moeten leiden
tot een kabinet waarin D66 vertegenwoordigd is? In de tweede plaats heb ik
te maken met het votum dat onze kiezers ons hebben gegeven, en dat is om ervoor
te zorgen dat zoveel mogelijk van ons verkiezingsprogramma wordt gerealiseerd.
Dat is wat ik probeer te doen met collega's, ieder voor zijn of haar verantwoordelijkheid
binnen de muren van de Eerste Kamer.De heer Schutte (GPV):De heer De Graaf hecht sterk aan politieke legitimatie van optreden bij
de formatie. Dat is herkenbaar en prima. Tegen die achtergrond verzoek ik
hem in te gaan op de vraag waarin de legitimatie gelegen is voor D66 om in
het licht van de verkiezingsuitslag voor zijn partij toch mee te willen doen
aan een tweede Paars kabinet.De heer De Graaf (D66):U heeft die vraag al gesteld in uw eigen termijn en ik was van plan die
aan het eind van mijn termijn te beantwoorden, maar ik wil dit ook nu wel
doen. U vroeg: hoe democratisch is het om met het verlies van de omvang dat
D66 heeft ervaren, toch te gaan regeren? Mijn eerste opmerking is dat dit
een partij die verloren heeft, moet leiden tot bezinning op de vraag: wat
kunnen wij realiseren, omdat wij kleiner zijn geworden en de andere partijen
in die coalitie groter zijn geworden, van ons profiel en onze voorstellen?
Dat is ook een verplichting aan de kiezers. Verder moeten wij ons bezinnen
op de vraag: is het verlies zo groot dat wij daaruit moeten afleiden dat de
kiezers de boodschap hebben gegeven om niet meer te regeren? Wij hebben uit
de verkiezingsuitslag en uit onze interne besprekingen daarover niet de conclusie
getrokken dat de kiezers en masse zeggen: D66, regeer niet meer. Voorzover
wij het kunnen waarnemen, is het ook zo dat veel kiezers die op ons hebben
gestemd, hebben gezegd: wij stemmen mede op jullie, omdat wij een tweede Paars
kabinet met D66 daarin van groot belang achten. Dat is een weging die in elke
partij en fractie moet plaatsvinden. Wij hebben onze eigen legitimatie. Wij
zouden het fundamenteel met u oneens zijn, als uw stelling was: een partij
die verliest, moet zichzelf uitsluiten van regeermacht. Uit uw lichaamstaal
begrijp ik dat u die stelling niet ondersteunt.De heer Schutte (GPV):Dat is inderdaad mijn stelling niet. Maar min 40% is nogal wat, zeker
als je eraan toevoegt: er zijn kennelijk ook mensen die tot de 60% behoren
en die dit niet zozeer gedaan hebben als een keuze voor D66, maar als een
keuze voor de totaliteit van Paars, waarin VVD en PvdA een belangrijke rol
spelen. Ik zou zeggen dat je dan een verhaal nodig hebt als D66 om te kunnen
zeggen: de kiezers hebben ons een legitimatie gegeven om weer mee te willen
doen.De heer De Graaf (D66):Ik hoop dat u mij goed hebt gehoord. Ik heb gezegd dat de kiezers spraken
over een tweede Paars kabinet met D66 erin. Zij vinden dit essentieel voor
de kleurbepaling van het kabinet.Voorzitter! Ik vervolg mijn betoog. De parlementaire formatiemethode is
de heersende methode. Binnen het huidige kiesstelsel en binnen het parlementaire
stelsel is het de meest voor de hand liggende. In dit stelsel is de formatie,
om met oud-minister Samkalden te spreken, het vooraf organiseren van het vertrouwen
dat een kabinet in zekere zin nodig heeft om te kunnen optreden, een prealabele
fase die aan de gewone verhoudingen tussen parlement en regering voorafgaat.
Het constitueren van macht is nu eenmaal iets anders dan de uitoefening ervan
of de controle erop. D66 heeft van oudsher dat systeem als zodanig aan de
orde gesteld en veel voorstellen gedaan tot verandering. Wie dat systeem echt
wil doorbreken, moet kiezen voor volstrekt dualisme en dus ook voor een volstrekte
scheiding van macht en controle. De wijze waarop macht en controle ontstaat
en wordt gelegitimeerd, moet dan ook worden doorbroken, bijvoorbeeld via de
rechtstreeks gekozen minister-president. Die heeft dan een eigen democratische
legitimatie om een kabinet te vormen, dat vervolgens, in samenwerking met
de Kamer, zijn eigen weg moet zoeken. Voor een gekozen minister-president
of voor een rechtstreeks gekozen formateur bestaat binnen de Nederlandse politieke
verhoudingen onvoldoende steun. Dit geldt ook voor de invoering van een geheel
ander kiesstelsel dat een formatie overbodig zou maken. Dus blijft het systeem
bestaan, waarin het kabinet voor zijn legitimatie moet leunen op een Kamermeerderheid.
In dat systeem legitimeren niet rechtstreeks de kiezers het kabinet, maar
de fracties. Het is niet anders, hoewel ik persoonlijk en ook mijn partij
dat graag anders zouden willen. Dit heeft D66 er desalniettemin niet van weerhouden
om, waar mogelijk, te streven naar zo groot mogelijke openheid en naar democratisering
van die moeilijke en bezwaarlijke formatie. Voorstellen om te komen tot een
door de Kamer aanbevolen formateur hebben in de Kamer nooit op groot enthousiasme
mogen rekenen. De motie-Kolfschoten, inmiddels meer dan 25 jaar geleden ingediend,
heeft nooit een reële inhoud gekregen.Dat fracties met elkaar onderhandelen om een draagvlak voor een nieuw kabinet te vinden, is in het huidige systeem onontkoombaar.
Dat die onderhandelingen niet midden op het Binnenhof, onder het oog van de
camera, plaatsvinden, kan iedereen begrijpen. Maar juist die inherente beslotenheid
verplicht onderhandelaars en informateurs tot een maximale inspanning om openhartig
te zijn over de in de onderhandelingen behaalde resultaten en over de verschillen
van mening. Dat gebeurt dan ook, daar ben ik het met collega Wallage zeer
over eens. De transparantie en de openheid zijn er zeer mee gediend dat de
informatieverstrekking aan de media niet langer via de zogenaamde "doorstepinterviews"
plaatsvindt, maar via normale persconferenties. Dat levert weliswaar af en
toe kneuterige plaatjes op van drie heren achter één of meerdere
of helemaal geen lessenaartjes, maar ook vrij gedetailleerde informatie over
hetgeen is besproken, waar we het op hoofdlijnen over eens zouden kunnen worden,
maar ook waarover wij van mening verschillen. Ook al is er nog niet sprake
van een volledig akkoord, we proberen toch inzicht te geven in de procedure
en in de onderwerpen die we bespreken. Maar ook over onderwerpen waarover
inhoudelijke overeenstemming kan bestaan, maar die nog niet bestaat, worden
openlijk mededelingen gedaan en dat is – wat men verder ook van het
hele proces vindt – een flinke verbetering ten opzichte van eerdere
formaties.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De fractie van D66 was bij de totstandkoming van het eerste Paarse kabinet
in ieder geval een van de belangrijkste pleitbezorgers voor de ambitie van
nieuwe verhoudingen tussen Kamer en kabinet. De minister-president heeft die
toen bij de regeringsverklaring naar buiten gebracht. Onze indruk is –
je kunt daarover van mening verschillen – dat dit niet volledig bewaarheid
is geworden tijdens de rit van dat eerste Paarse kabinet. Van die ambitie
is dus weinig terechtgekomen.In hoeverre denkt de heer De Graaf dat de mate van detaillering van het
werk waarmee hij nu bezig is, met andere onderhandelaars en met informateurs,
leidt tot een zodanig aan banden leggen van de Kamer, dat er van de op zichzelf
gezonde duale verhouding tussen Kamer en regering toch weer net iets te weinig
terechtkomt?De heer De Graaf (D66):Ik ben geen voorstander van te veel dichtgetimmerde en te gedetailleerde
regeerakkoorden. Dat zal ik nooit zijn, ook niet nu ik zelf aan de tafel zit.
In ons systeem zit echter opgesloten dat het regeerakkoord overeenstemming
moet bevatten op hoofdlijnen van beleid. Het probleem is vaak – ik zeg
het heel eerlijk – dat wat ik een belangrijke hoofdlijn van beleid vind,
waarover dan ook iets moet worden opgeschreven, dat niet per se ook is voor
mijn collega's. Zij brengen punten aan waarvan ik mij afvraag of die nu wel
echt moeten worden geregeld. Maar die zijn voor hen en hun verkiezingsprogramma
weer heel belangrijk. De heer Wallage gaf goede voorbeelden hoe het in zijn
eigen fractie werkt. Die fractie heeft veel meer leden, dus die leveren waarschijnlijk
ook veel meer punten aan. Als je niet oppast, levert dat een te dik boekwerk
op, waardoor de onderhandelaars zichzelf behoorlijk vastzetten, de fracties
zichzelf vastzetten en de Kamer als geheel te zeer zou zijn gebonden. Die
waarschuwing houd ik mijzelf voor. Ik neem aan dat de collega's dat ook doen.
Wat mij betreft, zullen wij proberen het regeerakkoord te beperken tot de
dingen die echt belangrijk zijn en dus tot de hoofdlijnen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U weet het veel beter dan wij. En dat is geen uiting van frustratie, maar
dat zijn gewoon de feiten. Omdat veel collega's die niet bij dit proces zijn
betrokken, de indruk hebben dat meer geregeld is dan nodig voor aan de ene
kant steun van fracties op hoofdpunten aan regeringsbeleid en aan de andere
kant een gezonde verhouding, waarbij ook het politieke debat en maatschappelijke
debat wel degelijk op wezenlijke punten van invloed kunnen zijn op dat uiteindelijke
regeringsbeleid.De heer De Graaf (D66):Dat is een beetje het probleem dat ik aan het begin van mijn bijdrage
probeerde te schetsen. U gaat nu af en moet afgaan op indrukken, op wat iemand
zegt, op wat in de pers staat, omdat er nog geen regeerakkoord is. Als er
een regeerakkoord is, is pas echt het moment aangebroken om te zeggen dat
het te gedetailleerd is of niet gedetailleerd genoeg. Het is heel moeilijk
om dit nu even met elkaar te wisselen, want ik heb ook nog – het zal
u misschien verbazen – geen regeerakkoord gezien. Dat is er nog niet.
Wij praten over heel veel onderwerpen. Over heel veel onderwerpen kunnen wij
het grosso modo eens worden, of wij hebben nog wat verschillen. Wij praten
aan de hand van notities die door collega's uit de Kamerfracties zijn aangeleverd.
Maar dit alles is nog geen regeerakkoord. Dat regeerakkoord zult u en ik ook
moeten afwachten, voordat wij daar inhoudelijk over kunnen spreken. Het is
iets te gemakkelijk om te zeggen dat u zoveel onderwerpen hoort en dat het
dus wel heel dichtgeregeld zal zijn. Nee, over sommige onderwerpen spreken
wij kort en hoeft niets te worden geregeld of misschien één
regel soms.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wat die openheid betreft heb ik ook gezegd dat je niet op het Binnenhof
onderhandelingen kunt voeren.Maar bent u het eens geworden hoe het belastingsysteem er in de nieuwe
coalitie zou moeten uitzien?De heer De Graaf (D66):Daar zijn wij het nog niet over eens.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Daar bent u het nog niet over eens?De heer De Graaf (D66):Ik hoop dat dit wel heel snel gebeurt, omdat ik het heel belangrijk vind.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Natuurlijk, uiteraard. Bent u het eens geworden over het asielbeleid?De heer De Graaf (D66):Over asielbeleid zijn wij het nog niet volledig eens.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ook niet volledig eens.De heer De Graaf (D66):Nee. U stelt concrete vragen. Ik heb al gezegd dat ik die graag wil beantwoorden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U geeft ten minste antwoorden. Ik begin inderdaad te begrijpen dat het
even duurt.De voorzitter:Maar u gaat niet alle onderwerpen af, hoop ik.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik zou niet durven, voorzitter. Maar ik begin te begrijpen dat het wat
langer duurt.De heer De Graaf (D66):Collega De Hoop Scheffer begrijpt dat het even tijd kost. Ik zou zeggen:
tijd voor kwaliteit. Dat waren zijn eigen woorden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Wij wachten met enthousiasme.De heer De Graaf (D66):Wie het huidige formatieproces afdoet als "gesloten, regentesk en huiverig
voor een te grote invloed van parlement, van burgers en van maatschappelijke
organisaties" slaat niet alleen de plank mis, maar heeft mijns inziens ook
niet goed nagedacht. Er worden ook geen argumenten voor die stelling aangedragen,
behalve dan dat de Paarse partijen het GroenLinks-programma zouden moeten
uitvoeren. De kritiek – ook die van de heer Marijnissen – is wat
mij betreft ook wat dubbelhartig. Je kunt niet tegelijkertijd zeggen "schande
dat ik niets hoor" en "schande dat ik zoveel hoor wat mij niet bevalt". Het
is één van de twee, zou ik zeggen. Dat kan net zomin als je
ons nu een dichtgeregeld regeerakkoord kunt verwijten, als er nog helemaal
geen akkoord is. Dat gaat niet samen.De heer Marijnissen (SP):Ik heb ook niet gezegd wat u zegt, dat ik én het oneens ben met
wat eruit is gekomen. Dat zal wel blijken bij de regeringsverklaring; u heeft
nog helemaal geen regeerakkoord.De heer De Graaf (D66):U vindt het gesloten en er komen te veel dingen naar buiten.De heer Marijnissen (SP):Dat heb ik niet gezegd.De heer De Graaf (D66):Dat meende ik te horen. Ik zal het nalezen.De heer Marijnissen (SP):Volgens mij zijn er een aantal fracties weg; dus een aantal woordvoerders
kunt u toch niet meer door elkaar halen. Ik heb dat in ieder geval niet gezegd.De heer De Graaf (D66):Ik zal u nooit met iemand anders door elkaar halen.De heer Marijnissen (SP):Ik wil u wel iets anders zeggen. U heeft in de afgelopen periode gezegd
dat er na de verkiezingen zo snel mogelijk één formateur moet
komen, die zo snel mogelijk een regeerakkoord moet schrijven en dat wij van
dat gedoe met die informateurs zo snel mogelijk af moeten. Wij stellen nu
vast dat wij daar maar liefst drie van hebben. U heeft gelukkig terecht nog
even verwezen naar uw fundamentele kritiek op het kiesstelsel. De SP-fractie
deelt die kritiek. Dat weet u. U heeft in een interview ook gesproken over
het zwarte gat in het staatsrecht, waar het gaat om de invloed van het staatshoofd
op de informatie en de formatie.Als u tegen de heer Schutte, toen hij u interrumpeerde, zegt dat er bij
deze informatie niets nieuws onder de zon is in vergelijking met voorgaande
formaties, heb ik maar één conclusie: u moet ontzettend ongelukkig
zijn.De heer De Graaf (D66):Ik heb in mijn betoog aangegeven dat ik de formatie niet het meest gelukkige
element vind van ons staatsbestel. Die is ook niet onrechte wel eens de zwakke
stee van het staatsbestel genoemd. Ik sluit mij bij die formulering aan. En
om elk misverstand te voorkomen: niet deze formatie, maar de formatie in het
algemeen. Ik kwam in mijn tekst precies toe aan het punt waarnaar u vroeg,
maar richt mij hierbij in het bijzonder tot de heer Schutte, want hij heeft
het punt van de informateurs al vier jaar opgebracht. Ik hoop daarbij uw vraag
te beantwoorden.De voorzitter:De heer Rosenmöller wilde u nog wat vragen over datgene wat u net
zei.De heer De Graaf (D66):Ik probeerde de vraag van de heer Marijnissen te beantwoorden.De voorzitter:Oh, ik dacht dat u naar een volgend punt wilde gaan. Antwoordt u dan eerst
op de vraag van de heer Marijnissen.De heer De Graaf (D66):Ik antwoord de heer Marijnissen en reageer meteen op de heer Schutte,
die dit punt als eerste heeft aangeroerd.Een ander punt van discussie betreft de aanstelling van een of meer informateurs
in plaats van een formateur. De heer Schutte, die meent dat wij het gebruik
van informateurs zoveel mogelijk moeten beperken, vindt mij aan zijn zijde.
Ik heb het vroeger zelf beweerd, heb het ook voor de verkiezingen betoogd
en vind het nog steeds. De informateur neemt in de parlementaire geschiedenis
steeds meer de oorspronkelijke taken over van wat van oudsher de formateur
was, vaak tot en met de zetelverdeling. Voorbeelden in de recente geschiedenis
zijn er te over; deze kennen wij allemaal. Het onderscheid tussen informateur
en formateur vervalt hierdoor dus enigszins. Ik hecht hieraan niet enorme
staatsrechtelijke gevolgen; hierin verschil ik misschien met de heer Schutte.
Het is langzamerhand een woordenkwestie of iemand informateur of formateur
is. Het enige verschil zit 'm in de concrete voordracht aan het staatshoofd
van de personen en de posten die zij in een nieuw kabinet gaan vervullen.
Ik meen dat wij tot een eenduidige terminologie moeten komen en ga graag het
debat hierover aan. Ik denk niet dat het nuttig is een lopende formatie hiermee
te belasten, maar vind het wel een buitengewoon zinvol onderwerp; het is ook
eerder in de Kamer besproken.Mijn stelling, voor de verkiezingen in een college, dat her en der in
kranten is aangehaald, is dat zodra er enige duidelijkheid is verkregen over
de politieke bereidheid van partijen tot een gezamenlijk regeerakkoord, de
beoogde premier de leiding op zich moet nemen van de onderhandelingen over
dat akkoord. Dit was ook de primaire voorkeur van de fractie van D66 na de
eerste onderzoeking van informateur De Vries. Wat dit betreft zijn wij consistent
geweest. Toen andere fracties een voorkeur voor meer leidinggevenden uitspraken,
onder wie de beoogde premier, heeft D66 zich niet hiertegen verzet. Formeren
doe je immers niet alleen. Ik hoop dat ik hiermee de vraag van de heer Marijnissen
heb beantwoord. Ons standpunt blijft dus hetzelfde. Ik zeg dit met groot respect
voor de inzet en kundigheid van alledrie de informateurs.De heer Marijnissen (SP):Er is nog een ander moment geweest, namelijk toen het na een week dat
deze drie informateurs aan de bak waren, duidelijk werd dat D66 zijn belangrijke punten wel zo'n beetje kon binnenhalen.De heer De Graaf (D66):Meent u?De heer Marijnissen (SP):U hebt hoog opgegeven over de gekozen burgemeester, het referendum en
zo. Ik ga nu niet inhoudelijk overal op in, maar ik heb begrepen dat in de
eerste week onderzocht moest worden of u strategisch wel in was voor deelname
aan het kabinet. Is het niet zo, dan hoor ik het zo dadelijk wel. Indien het
wel zo is, was er na die eerste "informatie" alle aanleiding toe om voor één
informateur te pleiten, lijkt mij.De heer De Graaf (D66):Toen de tweede fase van de formatie begon, met de aanstelling door de
Koningin van de drie hier aanwezige informateurs, was het de bedoeling van
D66 te streven naar een regeerakkoord en hieraan te werken onder leiding van
de drie informateurs. Dat is onze bedoeling nog steeds. Wij zijn hiermee op
de goede weg en hebben flinke voortgang geboekt. De onderwerpen die u noemde,
waren hierbij van groot belang. Er zijn nog andere onderwerpen, die nog steeds
in discussie zijn. Pas aan het eind kan de volledige balans worden opgemaakt,
wat eigen is aan de onderhandelingen over een regeerakkoord.De heer Marijnissen (SP):Mijn interruptie was eigenlijk bedoeld om erachter te komen wat uw gevoelen
is. U hebt net als woordvoerder van D66 eigenlijk gezegd hoe fundamenteel
oneens u het bent met de gang van zaken bij formaties. U zou een ander kiesstelsel
wensen en hebt allerlei andere dingen naar voren gebracht. Tegelijkertijd
neemt u wel aan het formatieproces deel. Daar heb ik vrede mee.U hebt over de openheid gesproken. U zegt dat de drie onderhandelaars
maximale openheid proberen te verschaffen op de dagelijkse persconferentie.
Vindt u het dan geen rare constructie dat de Kamer als zodanig volledig buiten
het proces staat en op geen enkele manier wordt geïnformeerd en dat het
debat dat wij hier vandaag voeren, zelfs een noviteit genoemd moet worden?Mag ik u tot slot vragen naar uw opvatting over het pleidooi van de fracties
van het CDA en de SP dat de ambtelijke stukken die aan de formatie ten grondslag
liggen, naar de Kamer worden gestuurd, liefst zo snel mogelijk?De heer De Graaf (D66):Dat D66 naar een ander kiesstelsel streeft, weerhoudt ons er niet van
ons op basis van het huidige kiesstelsel te laten kiezen en een plaats hier
in te nemen. Dat is een beetje hetzelfde als met de formatie. Je kunt kritiek
hebben op het systeem van de formatie en er toch aan deelnemen om een goed
kabinet te vormen. Dan blijft mijn streven erop gericht om dat systeem een
keer te wijzigen.Uw volgende vraag betrof de ambtelijke stukken. Ik ken de exacte ins en
outs niet, maar daar geldt volgens mij de Wet openbaarheid van bestuur. Ik
laat het aan de informateurs om te beoordelen in hoeverre het mogelijk is
om de stukken die zij hebben ontvangen, aan de Kamer te geven. Ik ben geen
informateur, maar ik meen dat in beginsel de openheid zo maximaal mogelijk
moet zijn.Ik ben eerlijk gezegd even kwijt wat uw laatste vraag was.De heer Marijnissen (SP):U gaf zo op over de openheid tijdens de persconferenties in de Noenzaal.
U doet dat ten overstaan van de media, maar is het dan niet raar dat deze
Kamer op geen enkele wijze wordt geïnformeerd?De heer De Graaf (D66):Op zichzelf is dat een probleem van het stelsel waarin wij ons bewegen,
omdat het niet de Kamer als geheel is die een regeerakkoord sluit met zichzelf,
op basis waarvan een soort nationaal kabinet optreedt. Maar zoals u en ik
weten, is er een zekere mate van politisering, en dat betekent dat een deel
van de Kamer dat de meerderheid vormt in die Kamer, probeert om afspraken
te maken op basis waarvan een kabinet kan worden geschraagd. Dat zit in het
systeem en daar kunt u voor of tegen zijn. Het is goed wanneer de Kamer als
zodanig zoveel mogelijk kan worden geïnformeerd. Vandaar overigens dat
mijn fractie altijd voorstander is geweest van dit soort debatten, zowel vier
jaar geleden als nu. Wij hebben daar geen enkel bezwaar tegen, sterker nog,
mijn fractie heeft bij de behandeling van het Reglement van orde een voorstel
ingediend om tussentijds de informateurs naar de Kamer te kunnen halen. Ik
meen dat dit toen door de toenmalige woordvoerder van de CDA-fractie is afgewezen
onder het motto: een broedende kip moet je niet storen. Zo zit ik niet in
elkaar!De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Tot twee keer toe zei de heer De Graaf dat wij vonden, gezien
de verkiezingsuitslag, dat Paars het verkiezingsprogramma van GroenLinks moet
uitvoeren. Nu is daar op zichzelf niets op tegen – wij hebben het daar
zojuist even over gehad en ik laat mij dat geen twee keer zeggen – maar
ik heb een argumentatie gegeven op basis van de verkiezingsuitslag voor wat
ik beleidsmatig voor de komende vier jaar verwacht en waarvan ik hoop dat
partijen er rekening mee willen houden. Dat is precies wat ik heb gezegd.
Verbindt u de feilen die in deze kabinetsformatie aan de orde komen en die
u voor een deel ook wel erkent, niet erg gemakkelijk aan het systeem? Op zichzelf
zijn daar argumenten voor, maar het zou toch ook mogelijk moeten zijn om binnen
dit systeem, zonder dat er een meerderheid in deze Kamer is om dat systeem
te veranderen, een aantal verbeteringen uit te voeren?De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik heb de indruk...De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Mag ik twee voorbeelden noemen?De heer De Graaf (D66):U stelde een concrete vraag die ik graag wil beantwoorden.De voorzitter:Maar kennelijk was de interruptie nog niet afgelopen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):De vraag kan nog concreter worden gesteld. Is er bijvoorbeeld gepoogd
om de adviezen van de vaste adviseurs van Hare Majesteit openbaar te krijgen?
Dat is iets waar de heer De Graaf zelf voor gepleit heeft. Een tweede voorbeeld
is het meer betrekken van de Kamer als geheel. Het huidige systeem verzet
zich daar toch niet tegen?De heer De Graaf (D66):Waartegen?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het betrekken van de Kamer als geheel in de informatiestroom
bij het proces van de formatie.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik heb het gevoel dat dit vragen naar de bekende weg is. Kennelijk
ben ik er niet in geslaagd om de heer Rosenmöller te overtuigen van de
inhoud van mijn betoog. Ik wilde duidelijk maken dat ook al wijs je het systeem
af en heb je voorstellen tot verandering, je toch maximaal kunt proberen om
binnen het systeem tot transparantie en openheid te komen. Ik heb getracht
aan te geven dat wij dat proberen en dat ik dat zelf ook probeer. De heer
Rosenmöller kan dat onvoldoende of onzin vinden, maar dat probeer ik
duidelijk te maken. Ik heb geen enkel bezwaar tegen openbaarmaking van het
eerste deeltje van de formatie, de adviezen van de adviseurs qualitate qua,
als het op schrift zou staan. Eerlijk gezegd, vind ik het ook niet zo vreselijk
interessant. Voor mij gelden met name de adviezen van de politiek verantwoordelijken
en die zijn, zoals men weet, sinds een jaar of dertig openbaar en dat is maar
goed ook.Voorzover het mogelijk is en als het om informatievoorziening gaat op
een moment waarop dat natuurlijk is en zeker als er een conceptregeerakkoord
komt, vind ik het volkomen juist dat de Kamer als geheel kennis kan nemen
van niet alleen het regeerakkoord als het geslagen is, maar ook van het regeerakkoord
zoals het aan de fracties wordt voorgelegd. Ik herinner mij dat vier jaar
geleden het conceptregeerakkoord als zodanig keurig van een kaftje voorzien,
aan de gehele Kamer is gestuurd.Voorzitter! Ik wil tot slot een opmerking maken over de duur van de formatie
tot op heden. Velen vinden dat het lang duurt. Dat vindt de fractie van D66
ook, maar ik troost mij met de gedachte dat voor een goed afgewogen, verstandig,
vernieuwen en niet te gedetailleerd akkoord nu eenmaal tijd nodig is. Tijd
voor kwaliteit. Liever nu een weekje meer dan zo meteen een jaartje minder.
Maar daarover kun je natuurlijk van mening verschillen!De heer Kok (informateur):Mevrouw de voorzitter! Ik heb met beide collega's afgesproken dat ik een
poging zou doen om op een aantal opmerkingen te reageren en daarmee invulling
te geven aan het verzoek om informatie te verschaffen naar aanleiding van
gestelde vragen.De heer Van Dijke (RPF):Doet u dat mede namens of in volgorde van?De heer Kok (informateur):Tot het tegendeel blijkt mede namens!Voorzitter! Luisterend naar enkele bijdragen en kennisnemend van de boeiende
stenogrammen die wij de vorige week hebben mogen bestuderen – twee achter
elkaar – heb ik de indruk dat wij aan velen in deze Kamer enigerlei
uitleg verschuldigd zijn, in de eerste plaats aan diegenen die vinden dat
we hier eigenlijk niet zouden moeten zijn. Aan hen bieden wij onze verontschuldigingen
aan, want we kennen de opvattingen in de Kamer. Men kent overigens ook de
voorkeur van de informateurs, die zwart op wit staat. Het zou namelijk onze
voorkeur hebben gehad om, als de Kamer mondelinge informatie wenst te krijgen,
dat te doen op een moment dat wij onze bevindingen al aan het staatshoofd
hadden kunnen melden om daarna de inlichtingen aan de Kamer te kunnen geven.
Velen in de Kamer denken daar blijkens het gewisselde bij de regeling van
werkzaamheden anders over. We hebben die wens van de Kamer ook heel zwaar
laten wegen en op enig moment daar ook bij betrokken dat we inderdaad ook
al enige tijd bezig zijn. Bovendien staat de Kamer aan de vooravond van een
zomerreces van misschien wat minder lange duur dan normaal, maar dat zal de
tijd moeten leren. In elk geval hebben wij besloten om daar niet te star mee
om te gaan.Natuurlijk bieden wij ook onze verontschuldigingen aan aan degenen die
wel wensen dat wij hier kwamen en die misschien een uitbundige reactie van
onze kant verwachten terwijl ons uitgangspunt toch soberheid en terughoudendheid
moet zijn. Dat kan niet anders. We hebben de opdracht van Hare Majesteit en
we zijn bezig met onze werkzaamheden. Het is niet doenlijk, praktisch niet
maar ook niet in de staatsrechtelijke verhoudingen, om lopende die opdracht
op een aantal punten die antwoorden te geven die de vraagstellers de nodige
satisfactie zouden opleveren.Wellicht is het goed om te beginnen bij de start van onze werkzaamheden.
Wij zijn in het verlengde van de bevindingen van onze voorganger, informateur
De Vries, voor de vraag gesteld om de mogelijkheden te onderzoeken van een
spoedige vorming van een kabinet van PvdA, VVD en D66. Wij hebben bij de aanvang
van onze werkzaamheden al heen snel kunnen vaststellen dat aan de besprekingen
over de mogelijke vorming van zo'n kabinet bij de drie fracties de wens ten
grondslag ligt om te komen tot de opstelling van een regeerakkoord als programmatische
basis voor het in de komende kabinetsperiode te voeren beleid. Die wens is
heel nadrukkelijk gebleken.Daar zijn we vervolgens grondig mee aan de slag gegaan en we hebben in
overleg met de fractievoorzitters een opstelling gemaakt van in een regeerakkoord
op te nemen onderwerpen, althans van onderwerpen waarvan het wenselijk is
daarover met elkaar te spreken en daarna clustergewijze na te gaan of en,
zo ja, met welke inhoud afspraken daarover worden gewenst. Ik maak daarbij
de kanttekening dat een regeerakkoord, zoals vanmiddag ook is aangegeven,
de programmatische basis vormt voor partijen om een kabinet te vormen. Maar
wat mij betreft geldt altijd dat een regeerakkoord een akkoord is op basis
waarvan een nieuwe ploeg begint, een akkoord waarmee de partijen waarop het
kabinet steunt, instemmen. En vervolgens moet het voor een aantredend kabinet
ook als basis dienen om die partijen te overtuigen en te binden. Het geschreven
woord van het regeerakkoord is dus heel belangrijk voor de partijen die op
grond daarvan bereid zijn hun steun aan het kabinet te geven. En het is vervolgens
een belangrijke basis voor de regeringsverklaring, voor de missie van het
nieuwe kabinet en voor de wijze waarop dat in parlement en samenleving tewerk
wil gaan.In elk geval is het voorbereiden van de opstelling van zo'n regeerakkoord
een proces dat, zoals wel is gebleken, tijd en aandacht vraagt. Het gaat om
veel en belangrijke vraagstukken, waarover in de verkiezingsprogramma's soms
fikse verschillen van inzicht bestaan. Het gaat ook om een proces waarbij
een parallelle aanpak nodig is. Deelakkoorden zijn bijna of misschien zelfs
in het geheel niet mogelijk zonder dat over het geheel van een ontwerpregeerakkoord
tussen de beoogde in een coalitie deelnemende fracties overeenstemming is
bereikt.En het is ook een proces dat om een deskundige inbreng vraagt. Het is
uiteraard in de eerste plaats aan de fractievoorzitters om te bepalen hoe
zij als onderhandelaars de organisatie van de werkzaamheden in hun fracties
en de besprekingen tussen de fracties onderling organiseren. Er wordt in deze
zaal en ook daarbuiten wel eens een kritische opmerking gemaakt over fractieleden
die in groepen praten over mogelijke oplossingen voor deelproblemen. Als informateur
moet ik mij verre houden van een oordeel over zulke commentaren, maar ik maak
wel de kanttekening dat de inbreng van fractieleden op belangrijke deelterreinen
een belangrijke bijdrage aan het draagvlak, aan de steun voor het uiteindelijk
tot stand te brengen akkoord kan betekenen. Anders gezegd, als er bijna niemand
aan te pas kwam – ik hoorde vanmiddag iemand zeggen dat de informateurs
wel zo'n akkoord zouden kunnen schrijven – zou er wel weer ander commentaar
op komen. Dan zou het allemaal met een soort commandomethode van bovenaf worden
opgelegd. Maar nogmaals, hoe de fracties dit alles organiseren, is uiteindelijk
natuurlijk hun zaak.Dan zijn er nog interessante vragen gesteld over de opstelling van de
afzonderlijke informateurs tegenover onderwerpen waarvoor hij of zij eertijds
als minister opvattingen naar voren heeft gebracht. Het is heel eenvoudig,
dat doet in het kader van deze informatieverstrekking niet terzake. Als informateurs
hebben wij de taak leiding te geven aan het proces waarbij de drie fracties
in de persoon van hun voorzitters om de tafel zitten en waarbij zorgvuldig
en grondig wordt onderzocht of en, zo ja, met welke inhoud er een basis kan
worden gevormd voor een programma voor een nieuw kabinet. En bij het bespreken
van die mogelijkheden zijn uiteraard ook de vragen aan de orde die verband
houden met de mate van gedetailleerdheid respectievelijk met de reikwijdte
van dat ontwerpakkoord.Wij hebben dit werk in de afgelopen weken grondig gedaan. Ik hoor zo af
en toe wel opmerkingen dat de informatie extreem lang zou duren. Ik meen dat
wij na een dag of vijf, zes werk van informateur De Vries 41 dagen bezig zijn
met deze fase in het informatieproces. Van de kant van de informateurs hebben
we nooit de indruk gegeven dat het veel korter zou kunnen. We hebben op de
dag van het aantreden, 14 mei, gezegd dat het naar onze wijze van zien uitgesloten
moest worden geacht dat we het programmatische deel van een ontwerpregeerakkoord
in een termijn van minder dan zes weken zouden kunnen afmaken. Het feit alleen
al dat we die termijn van zes weken toch noemden, gaf misschien andersom redenerend
ook iets aan van: het zou toch ook niet zo verschrikkelijk veel langer moeten
gaan duren. Maar we hebben van het begin af aan die orde van grootte aangegeven,
zijnde in elk geval een periode die nodig zou zijn. In die zin zijn wij door
de voortgang van de werkzaamheden en de tijd die daarvoor nodig is, niet verrast.De heer Van Dijke (RPF):Voorzitter! Is informateur Kok dan van oordeel dat de partijleider van
D66 zich heeft verkeken op de duur van dit proces?De heer Kok (informateur):Ik heb geen enkel oordeel over de kwaliteit van het gezichtsvermogen van
wie dan ook. Ik zeg alleen wat de informateurs op het moment van hun aantreden
in het openbaar hebben gezegd hierover. Dat was een inschatting van waar je
in elk geval aan zou moeten denken. Dat hebben we maar aangegeven om de indruk
weg te nemen alsof dit even een werkstuk zou zijn dat je vrij snel voor elkaar
hebt. Zo werkt het niet in dit land en zo heeft het bijna nooit gewerkt in
dit land, ook niet als er combinaties als gevolg van de verkiezingsuitslag
mogelijk waren – ik zeg dit ook aan de geachte afgevaardigden van het
CDA – waarbij min of meer als vanzelfsprekend een vervolg mocht worden
verwacht. Ook dan waren vaak in elk geval enkele maanden nodig, met een enkele
uitzondering in een verder verleden.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Nu informateur Kok – ik moet er nog even aan wennen...De heer Kok (informateur):Ik ook.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het zal misschien de laatste keer zijn in dit geval.Nu informateur Kok zegt dat de informatieperiode waar zij met z'n drieën
een verantwoordelijkheid in hebben, een ruime veertig dagen duurt, zou hij
ook iets kunnen zeggen over datgene wat wel gespeculeerd wordt, namelijk dat
het op zich mogelijk zou moeten zijn bijvoorbeeld eind volgende week iets
van een conceptregeerakkoord te sluiten? Kortom, kan hij er iets over zeggen
wanneer die fase mogelijkerwijze zou kunnen worden afgerond, of moeten we
met van alles en nog wat rekening houden?De heer Kok (informateur):Ik durf daar geen voorspelling over te doen. De werkzaamheden vorderen
goed. Er zijn zojuist ook in de termijn van de Kamer vragen gesteld over heel
specifieke onderwerpen, bijvoorbeeld over het belastingstelsel. Ook dat onderwerp
zal in de komende dagen, in de plenaire besprekingen, aan de orde moeten komen.
De heer Rosenmöller stelde zelf een vraag in eerste termijn over het
hele grote budgettair-financieel-sociaal-economische geheel: daar zit eigenlijk
alles wat geld kost zo'n beetje in samengebald. Er is geen voorspelling te
geven; ik zou het niet kunnen. Als ik het zou kunnen, zou ik er eerlijk gezegd
ook niet toe gemachtigd zijn om het te doen, want we moeten dit met de nodige
zorgvuldigheid doen. Wij zijn nu in een cruciale fase terechtgekomen, waarin
we inderdaad een aantal grote samenhangende onderwerpen op een andere manier
kunnen bespreken dan in een eerdere fase, een aantal weken geleden, waarbij
je nog veel meer in een parallel proces eigenlijk op alle borden tegelijk
schaakte. Nu komen de zaken veel meer samen, maar een tijdsaanduiding is daarbij
niet te geven. Dat is echt gevaarlijk en dat zou ik ook niet willen doen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Zoudt u het willen betitelen als: de echte onderhandelingsfase, die ook
de laatste fase is van deze informatieperiode?De heer Kok (informateur):Nu, er zijn over heel veel deelonderwerpen, die ieder voor zich ook een
grote, soms materiële en vaak ook immateriële en in elk geval politieke
betekenis hebben, belangrijke onderhandelingen geweest. Maar ik zei al eerder,
mevrouw de voorzitter, dat er geen enkel deelakkoord, geen
enkele deelovereenstemming mogelijk is – het is meer dan een formaliteit
wat ik nu zeg; dat is een politieke realiteit – zolang niet over het
geheel tot overeenstemming is gekomen. Je zou kunnen zeggen dat op een aantal
samenhangende vragen rondom het financieel-sociaal-economisch-budgettaire
kader nu de fase van over dat geheel onderhandelen een wat andere karakter
heeft dan in de periode hiervoor, maar het is niet zo dat we aan onderhandelen
de afgelopen weken niet zijn toegekomen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik heb een vraag gesteld die daaraan is gerelateerd. Wat is er waar van
de verhalen die ik vanochtend op de radio hoorde, namelijk dat er op korte
termijn, misschien vanavond, iets van een soort financieel beleidskader zou
komen?De heer Kok (informateur):Er zal in de komende dagdelen verder worden gesproken over notities, die
trouwens ook nog aan de onderhandelaars moeten worden voorgelegd. Daarin wordt
met een aantal lijnen verder richting gegeven aan het vinden van oplossingen.
Dat is niet nieuw. Dat hebben wij vorige week ook gedaan.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Kan het van een zodanige aard zijn dat ik vanavond om elf uur denk: waarom
heeft informateur Kok dat niet vanmiddag om vijf uur gezegd?De heer Kok (informateur):Dat laatste kan ik niet uitsluiten. U kunt dat denken. Maar of u daarvoor
een goede reden kunt hebben, dat betwijfel ik.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Zou die gedachte van mij gebaseerd kunnen zijn op een aanleiding die u
geeft of die de onderhandelaars geven op het punt van het financiële
beleidskader?De heer Kok (informateur):Nee. Ik kan mij heel goed voorstellen dat, buiten het proces staande,
op belangrijke momenten dat soort gevoelens sterk opkomt. Dat begrijp ik heel
goed. Maar als de kabinetsinformatie waarin wij nu verkeren, plotseling in
een zodanige staat verkeerde dat wij in enkele dagdelen belangwekkende einduitkomsten
konden verwachten, zou ik dat hier eerlijk zeggen. U hoeft geen vrees te hebben,
u hoeft zich niet gerustgesteld te voelen. Er is geen reden om dergelijke
bijzondere gevoelens te hebben. Natuurlijk begrijp ik best dat er sprake kan
zijn van nieuwsgierigheid. Dat bedoel ik zonder enige bijklank. Ik wil niet
verkeerd worden verstaan. Wij hebben allemaal onze plaats in het geheel.De gesprekken en de contacten over dit alles vinden achter gesloten deuren
plaats, maar ik heb de indruk dat af en toe de ramen ver open staan. Als ik
in het zogenaamde besloten proces van de kabinetsinformatie bezie hoeveel
pagina's geleidelijk aan toch per dag in ochtend- en avondbladen worden geproduceerd
met informatie waarvan mij niet altijd duidelijk is waar die precies vandaan
komt, zeg ik: zo geheimzinnig is het allemaal niet. Maar als van de kant van
de informateurs interessante tusseninformatie wordt gegeven aan journalisten
over het omgaan met en een mogelijke aanpak van ombuigingen, intensiveringen,
lastenverlichting en tekortontwikkeling, roept dat bij velen, in en buiten
de Kamer, de vraag op: die informatie willen wij ook wel zien. Dat begrijp
ik best. Dat is voor ons een bijzondere aansporing om in de komende tijd het
tempo niet terug te nemen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):In alle ernst, dit is meer dan alleen maar nieuwsgierigheid. Ik wil zoveel
mogelijk een situatie voorkomen waarin bijvoorbeeld over de kwestie van ombuigen,
intensiveren, lastenverlichting en financieringstekort alom wordt gespeculeerd.
Stel dat dit debat wordt gevoerd terwijl u of de onderhandelaars al bepaalde
kennis in de portemonnee of in de binnenzak hebben. Als wij vervolgens binnen
een enkel dagdeel die informatie krijgen, is dit debat een fake-debat. Dan
hebben degenen die dat voorspeld hebben, gelijk.De heer Kok (informateur):Voorzitter! Wij hebben vorige week de stenogrammen gelezen. Wij hebben
onze afwegingen gemaakt. Wij hebben kunnen zeggen: wij doen er niet aan mee.
Wij vonden dat niet verstandig. Anderen hadden het misschien wel verstandig
gevonden. Als je zes weken bezig bent, zeggen wij niet: nu moeten wij op een
aantal hoofddossiers de voortgang stilzetten, want anders kunnen wij op de
middag van 24 juni erop worden aangesproken dat wij nog voortgang boeken ook.
Het proces gaat door. Wij zeggen in antwoord op de vragen vanuit de Kamer
wat wij kúnnen zeggen. Voor het overige zullen wij het tempo erin houden
en brengen waar dat kan. Niemand is erbij gebaat dat dit allemaal onnodig
lang duurt. Wij gaan rustig verder. Wij doen geen dingen die niet deugdelijk
zijn of niet betamelijk zijn.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ook in onze fractie wordt wel eens de uitspraak gedaan: dat
zouden wij ook wel eens willen zien. Ik heb een vraag naar aanleiding van
datgene wat de informateur zei over deelakkoorden. Als ik het goed begrijp,
is datgene wat op de dagelijkse of tweedagelijkse persbijeenkomsten wordt
gezegd door de onderhandelaars voorwaardelijk, in die zin dat het totaal uiteindelijk
beslissend zal zijn. Zie ik dat goed?De heer Kok (informateur):Dat ziet u heel goed. Overigens wordt namens de informateurs een briefing
gegeven door degene die ons daarvoor ter beschikking staat.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is helder. De combinatie tussen onderhandelaars, informateurs en deelakkoorden
leidden mij tot deze nadere vraag.De heer Van Dijke (RPF):Ik had niet de verwachting dat informateur Kok hier veel inhoudelijke
informatie zou geven, maar mag ik hem eens vragen hoe hij in het proces zijn
rol als informateur weet te onderscheiden van zijn rol als onderhandelaar?
Als je zo lang met elkaar achter gesloten deuren aan de gang bent, lijkt het
mij uiterst moeilijk om die petten uit elkaar te houden.De heer Kok (informateur):Deze rollen moeten heel strikt worden onderscheiden en dat wordt ook gedaan.
Niemand anders dan de onderhandelaars onderhandelen namens de fractie. Zij
koppelen terug naar en communiceren met de fracties. Informateurs staan door
de aard van hun verantwoordelijkheid en door de aard van de opdracht die hen
door het staatshoofd is gegeven, ver van dat proces. Ik geef een concreet
voorbeeld. Elk van de drie smaldelen deel uitmakend van de
coalitie kent wekelijks bewindsliedenoverleg. Vanaf het moment dat wij als
informateur aantraden, zijn wij gestopt met het deelnemen aan het bewindspersonenoverleg.
In dergelijk overleg komen namelijk ook allerlei andere kwesties van politieke
aard aan de orde. Je moet jezelf de nodige afstand geven, zeker ten opzichte
van de fracties en de afwegingen die daarin worden gemaakt. Als de heer Van
Dijke vraagt of dat altijd makkelijk is, zeg ik dat het voor de een of de
ander, afhankelijk van het moment en het onderwerp, meer of minder gemakkelijk
zijn. Dat lossen wij wel op; dat kunt u ons wel toevertrouwen. Maar die strikte
scheiding moet er zijn en is er ook.De heer Van Dijke (RPF):Die strikte scheiding is er niet wat betreft het lidmaatschap van deze
Kamer. Zou het informateurschap niet moeten inhouden een terugtreden uit de
Kamer?De heer Kok (informateur):Dit is een novum. Ik weet niet of het in de regels van het spel past.
Bij eerdere informaties en formaties heb ik het niet gehoord. Ik heb de aanvechting
niet gehad, maar ik heb ook niet het gevoel dat ik veel tijd in het lidmaatschap
van de Kamer steek. Als er nieuwe debatten zouden komen over verdere verbeteringen
van ons bestel, dan hoor ik het wel eens een keer. Het lijkt mij geen sta-in-de-weg.
Er is een relatie tussen het demissionair minister zijn en het informateur
zijn. Daarnaast is er een relatie tussen het Kamerlidmaatschap en het informateur
zijn. Dat laatste heeft op meerdere momenten merkwaardige aspecten. Je kunt
jezelf bijvoorbeeld schriftelijke vragen stellen. Mondeling ligt dat wat moeilijker.
De hoofdregel, die in het verleden met grote regelmaat goed is gehanteerd,
is het hanteren van maximale distantie. Trek de uiterste consequentie uit
de opdracht die uit de informatieopdracht voortvloeit. Je moet je beperken
tot datgene waar je door het staatshoofd voor bent gevraagd. Plaats al het
andere daar ver buiten.De heer Wallage (PvdA):Misschien is het geruststellend voor collega Van Dijke als ik hem verzeker
dat ik, sinds zijn aantreden tot informateur het lid Kok niet meer in mijn
fractie heb aangetroffen.De heer Van Dijke (RPF):Maar hij is wel een gekozen volksvertegenwoordiger en wordt dus geacht
ook op die wijze zijn taak te vervullen.De heer Kok (informateur):Ik zou dat werkelijk een totaal verkeerde invulling vinden van het informateurschap.
Als voorbeeld gaf ik de manier waarop wij omgaan met het bewindspersonenoverleg.
Je zou kunnen zeggen: je bent lid van een demissionair kabinet en je hebt
daar tenminste het politieke overleg voor nodig met het oog op ministerraden
enz., zij het dat dat in een demissionaire periode natuurlijk een steeds minder
zwaar gewicht heeft. Om als informateur het lidmaatschap van de fractie te
gebruiken voor het deelnemen aan het fractieoverleg en beïnvloeden van
de meningsvorming aldaar, dat vind ik werkelijk fundamenteel onjuist.De heer Van Dijke (RPF):Dat ben ik met u eens.De heer Kok (informateur):Ik vind dat belangrijker dan de formele vraag of ik misschien wil terugtreden.De heer Van Dijke (RPF):Dan laat je zien dat je die scheiding daadwerkelijk maakt.De heer Kok (informateur):Gelooft u van mij dat wij dat laten zien.De heer Van Dijke (RPF):Ik geloof het wel, maar je kunt het ook feitelijk laten zien.De heer Kok (informateur):Controleer ons op onze wegen.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Voor een buitenstaander wekt het wel bevreemding. Twee politiek
leiders zitten namelijk in het trio van de informateurs, terwijl er één
bij de onderhandelaars zit. Dat zou een complicatie kunnen zijn; althans,
dat denk je als buitenstaander. Je ziet zes mensen samen naar binnen gaan.
Het is waar dat ze verschillende opdrachten hebben, van verschillende mensen,
maar de groepjes zijn verschillend samengesteld. Bovendien zijn er nog drie
groepjes van twee personen, afkomstig van één politieke richting.
Laat ik het rechtstreeks, op de man af vragen. Zijn er geen bilateraaltjes
tussen de heer Kok en de heer Wallage?De heer Kok (informateur):En ook met de heer Bolkestein en ook met de heer De Graaf.De heer Marijnissen (SP):Ik vroeg naar bilateraaltjes.De heer Kok (informateur):Wat verstaat de heer Marijnissen daaronder?De heer Marijnissen (SP):Overlegt de heer Kok ook met de heer Wallage, los van het feit dat men
met zijn zessen bij elkaar is, over de positie van de PvdA, waar de heer Kok
politiek leider van is?De heer Kok (informateur):Een informateur of een informateurstrio – wij zeggen wel eens dat
er maar één informateurs is – kan alleen maar goed functioneren
als er ten behoeve van de uitoefening van die verantwoordelijkheid sprake
is van een optimaal politiek inzicht. Bij het proberen te achterhalen van
de inzichten van de eigen verwante politieke kring past echter weer dezelfde
vergaande en in de oren van sommigen misschien wat overdreven, maar toch werkelijk
reële terughoudendheid. De rolverwisseling tussen onderhandelaar en informateur
ligt, als je niet oppast, vaak heel snel op de loer als een risico. Dat heeft
echter niets met drie informateurs te maken. Het heeft ook niets tot weinig
te maken met de vraag of het daarbij om de politiek leider van een partij
gaat. In 1994 heb ik zelf die ervaring ook gehad. Toen zijn wij begonnen met
zeven weken informeren, met drie informateurs van buiten. Dat liep uiteindelijk
vast. Toen is er een tussenronde geweest met de heer Tjeenk Willink. Vervolgens
ben ik gevraagd om als informateur een proeve van een regeerakkoord te schrijven.
Ook dan is de verleiding heel erg groot om je contacten unilateraler te organiseren,
in één richting. Je zit daar namelijk in je eentje. Je bent
dan als het ware franker en vrijer in je opereren. Mijn ervaring toen was
en mijn ervaring nu is – dat geldt voor mijn beide collega's ook –
dat daarbij een zeer terughoudende en sobere invulling van de taken behoort
als het gaat om het partijpolitieke functioneren. Je staat
als informateur ook een beetje boven het geheel. Dat vloeit voort uit de aard
en het karakter van de opdracht van het staatshoofd. Als men meent die niet
juist te kunnen invullen, als men meent die niet naar de letter en de geest
te kunnen honoreren, dan moet men ernstig nadenken over de vraag of men die
opdracht wil aanvaarden.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik heb vanzelfsprekend met belangstelling geluisterd, maar
dit is slechts ten dele een antwoord op mijn vraag. Mijn vraag was specifiek
of de heer Kok nooit contact heeft met de heer Wallage als onderhandelaar,
in die zin dat hij bijvoorbeeld zegt: Jacques, de volgende keer moet je dat
wat anders doen, want het ligt zo en zo en zo? Praat de heer Kok in bilateraal
verband met de onderhandelaar van de PvdA over hoe een en ander verloopt?De heer Kok (informateur):Ik moet een klein geheimpje verklappen. Als ik wil dat de heer Wallage
iets doet – dat is mij in onze jarenlange verhouding wel gebleken –
dan moet ik het tegenovergestelde zeggen. Daarvoor is dus een heel aparte
strategie nodig.De heer Marijnissen (SP):Zegt de heer Kok dan vaak tegen de heer Wallage wat hij vooral niet moet
doen, zodat hij dan weet wat hij wel moet doen? Zijn die contacten er, of
gaat het niet op die manier?De heer Kok (informateur):Voorzitter! Wij zijn allemaal politici. De heer Marijnissen vraagt naar
de bekende weg. Natuurlijk hebben politici, ook in hun rol als informateur,
hun politieke contacten. Ik herhaal echter – al te schools moeten wij
niet worden – dat men daar van alle zijden en op alle plaatsen terughoudend
inhoud aan geven. Anders verliest het informateurschap op een fundamenteel
onderdeel aan betekenis.De heer Marijnissen (SP):Ik neem aan dat ik ervan mag uitgaan dat wat de heer Kok heeft gezegd,
ook geldt voor de twee andere informateurs.De heer Kok (informateur):Dit is een weergave van de wijze waarop het informateurschap in de praktijk
functioneert. Wij keken elkaar aan en zagen dat het goed was!Dan het onderdeel van de informatieverschaffing. Daarbij wil ik twee elementen
onderscheiden. Na het geheel van de opeenvolgende informatie- en formatieperiodes
komt er een keer een nieuw kabinet. Hoe lang het ook duurt, dat is een onvermijdelijk
gevolg van de situatie waarin men zich na de verkiezingen bevindt. Op het
moment dat het nieuwe kabinet aantreedt, legt de nieuwe minister-president
rekening en verantwoording af voor het geheel van de informatie en formatie,
ook over fasen waarin hij of zij geen eigen verantwoordelijkheid heeft gedragen.
Op dat moment wordt het gehele informatie- en formatiedossier afgerond en
openbaar gemaakt met inbegrip van de stukken en soms lijsten van stukken die
relevant waren voor de informatie en formatie.Het is niet in het belang van een goede voortgang van de informatie om
ad-hocinformatie van welke aard dan ook tussendoor aan de Kamer te verstrekken.
Een ander punt is dat de Kamer bewindslieden kan aanspreken op het verplicht
verstrekken van informatie op basis van de formele verhouding tussen Kamer
en ministers. In dit verband gaat het over de Wet openbaarheid van bestuur.
Ik wijs ook op het artikel inzake de verplichte informatieverstrekking van
ministers.Voorzitter! De heer De Hoop Scheffer heeft gevraagd op welke wijze tijdens
de informatie- en formatieperiode de benodigde informatie wordt verkregen.
Dit kan op verschillende manieren gebeuren. Overigens sturen ambtenaren niet
zomaar materiaal naar de informateurs. Mocht dit toch gebeuren en het materiaal
is niet gewenst, dan wordt het teruggezonden. Er is geen vergaarbak van alle
mogelijke informatie.Soms hebben wij echter een ingewikkeld dossier bij de kop waarbij het
voor de voortgang van de besprekingen van belang is dat wij meer technische
informatie krijgen. Op dat moment wordt een technische, ambtelijke achtergrondnotitie
gevraagd. Dat staat de informateurs vrij. Dat is voor de uitoefening van hun
werkzaamheden ook nodig. De informateurs kunnen vervolgens voor zichzelf bepalen
wat zij met dit materiaal doen. Het kan om een officieel document gaan dat
onderdeel is van de formatiebesprekingen en dus later onderdeel van het publiek
te maken formatiedossier. Het kan ook een interne notitie, een interne memo
zijn die de informateurs gebruiken ten behoeve van hun verdere werkzaamheden.
Het is niet dienstig voor het proces als dergelijke ambtelijke notities tijdens
de informatie aan de Kamer worden verstrekt. In de meeste gevallen zijn deze
stukken ook zeer moeilijk te plaatsen. De totale verantwoording vindt aan
het eind van het proces plaats en dan kan de Kamer op grond van de dan aanwezige
kennis een oordeel vellen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat laatste begrijp ik heel goed. In de laatste zin van uw brief namens
de informateurs staat terecht dat het geven van schriftelijke inlichtingen
over het verloop van de informatiebesprekingen niet gewenst is. Bij de regeling
van werkzaamheden heeft de Kamer echter om andere stukken gevraagd. Dit zijn
feitelijke, ambtelijke notities die ook voor het werk van de Kamer –
ik noem Schiphol – van belang zijn en dus ook voor het werk van de niet
bij de informatie betrokken fracties.De heer Kok (informateur):Mevrouw de voorzitter! Het is mogelijk dat ons antwoord enigszins langs
de inhoud van dat laatste verzoek is heen gegleden. Als dat het geval is,
past het ons een accuratere reactie te geven. Ik heb inmiddels begrepen dat
het de fractie van het CDA niet gaat om de schriftelijke informatie over de
voortgang van de informatie – daar is eerder om gevraagd en daarop is
geantwoord dat dit niet dienstig is – maar om een aantal concrete stukken.
In dat kader moet het karakter van de stukken in ogenschouw genomen worden.
Ik zal ze overigens niet stuk voor stuk behandelen. Het voorbeeld van Schiphol
is genoemd. Ik meen dat ik gisteren zelfs nog een brief zag van de demissionair
minister Jorritsma, waarin zij alleen of mede namens een collega-minister
aan de Kamer het stuk over het zogenaamde assessment aanbiedt. Het is natuurlijk
heel goed mogelijk dat de Kamer op enig moment niet door een minister wordt
bediend en vindt dat er op een departement sprake is van nieuwe informatie –
zoals de Kamer dat tijdens een missionaire periode van een kabinet ook kan
 constateren – zodat zij bij minister A, B of C aan de
bel trekt om een stuk te leveren of mondeling of schriftelijk aanvullende
informatie te verschaffen. Dat kan de Kamer doen. Het adres is daar de bewindspersoon,
niet de informateur of het trio van informateurs. De informateurs doen hun
werk in het belang van de informatie en voldoen aan het verzoek door de Koningin
gedaan. Zij ronden hun informatieproces af; daarop volgt nog eens een informatie,
maar het eindigt eens in een formatie. Er komt dan een totaal formatiedossier.
Alle relevante informatie die daarvan deel uitmaakt, komt dan in een geheel
beschikbaar. Als de Kamer echter via de ministers informatie wil hebben over
aangelegen kwesties, waarvan de Kamer vindt dat het haar toekomt om daar inzicht
in te hebben, dan is dat de route.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Dat laatste is correct. Dat kan natuurlijk altijd. Mijn punt
was, ook in eerste termijn, of bij de informatie betrokken fracties, zoals
werkgroepen van Kamerleden die opereren, ook kunnen beschikken over dat soort
stukken. Dat is natuurlijk voor een fractie die niet direct betrokken is,
moeilijk te overzien, maar ik neem aan dat dat het geval is, tenzij informateur
Kok dat ontkent, waardoor zich een andere situatie voordoet. We hebben de
informatie over Schiphol inderdaad gekregen, zoals de heer Kok terecht zegt.
Het gaat mij om feitelijke ambtelijke stukken. De heer Rosenmöller vroeg
om deelakkoorden. Ik vind dat onzin. Dat is de politieke voortgang van het
informatieproces. Dat beoordelen we na afloop. Het gaat ons om feitelijke
rapportage, informatie die ook een rol speelt in de besprekingen die plaatsvinden,
niet alleen tussen en met de informateurs, maar ook in de groepen van de bij
de informatie betrokken fracties.De heer Kok (informateur):Laat ik dan een ander voorbeeld geven, de zogenaamde koninginne-MEV. Ik
meen dat dat ook in uw lijst stond. Dat is in een jaar, ongeacht of er sprake
is van een informatie- of formatiegebeuren, altijd een belangrijk moment.
Het CPB komt op basis van de meest recente inzichten in de stand van de economie
en met verwerking van een aantal beleidsvoornemens en aanpassingen tot inzichten
in het verloop van het lopende jaar en de mogelijkheden voor het volgende
jaar en legt dit als interne notitie aan het kabinet voor. Dit gebeurt, zoals
gezegd, altijd. Het is een tussenfase in een proces. Degenen die de beleidsverantwoordelijkheid
dragen in het regeringscentrum, maken mede op basis van deze bouwsteen plannen
voor het nieuwe begrotingsjaar. Na het papier, dat onhoffelijk die naam heeft,
komt er nog een concept-MEV en een definitieve MEV. Uiteindelijk is de MEV
weer materiaal dat aan de Kamer ter beschikking staat op het moment dat men
de begrotingsvoorstellen voor het daaropvolgende jaar moet beoordelen. Het
zou een beetje merkwaardig zijn als in geen van die jaren – als er geen
informatie is en er geen verkiezingen zijn geweest – zo'n tussentijds
stuk van het CPB naar de Kamer gaat, terwijl uitgerekend in een jaar waarin
er een informatie plaatsvindt en de informateurs een grotere terughoudendheid
moeten betrachten vanwege het afronden van hun werkzaamheden, informateurs
dergelijke informatie aan de Kamer zouden moeten sturen. Dat is dubbel fout.
Dat gebeurt nooit. En als het bij uitzondering in uw redenering wel zou gebeuren,
dan moet het nota bene ook nog door informateurs gebeuren. Als u dan ergens
aan de bel zou willen trekken, moet u bij de minister van Economische Zaken
zijn.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Maar mijn vraag wat de informatie betreft is dan of dat document, die
koninginne-MEV, inderdaad wel ter beschikking staat van die fracties in dit
huis die bij de informatie betrokken zijn en, zo ja, hoe zij daar dan aan
komen.De heer Kok (informateur):Ik zou niet weten of men dat document in de letterlijke vorm heeft, maar
men zal de essentie dat er in de verwachting sprake is van 3% groei kennen,
zoals u die ook kent.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dan vraag ik collega Wallage en/of collega De Graaf of zij in het kader
van de informatie – het gaat mij nu niet om "lekkende" ambtenaren, want
daar houden wij geen van allen van – de koninginne-MEV ter beschikking
gesteld hebben gekregen, als onderhandelende fracties. Als dat het geval is,
gebeurt dat zijdens de informateurs. Wij zouden dan graag in het kader van
onze werkzaamheden over dat stuk beschikken. Ik hoor gaarne of de informerende
fracties daarover beschikken.De heer Kok (informateur):U overvraagt mij enigszins. Het is uit het oogpunt van de informateurs –
de onderhandelingen inzake het regeerakkoord gaan niet over de begroting voor
1999 en de koninginne-MEV heeft op dat jaar betrekking – belangrijk
dat men als het gaat over meerjarige afspraken waaruit een regeerakkoord voortvloeit,
globaal enig inzicht heeft in relevante informatie voor de beoordeling van
het jaar 1999. Voor het overige is en blijft de koninginne-MEV een intern
werkstuk ten behoeve van het kabinet. Het is niet uitgebracht ten behoeve
van de kabinetsformatie.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik constateer tot mijn teleurstelling dat ik geen antwoord
krijg op de vraag die voor ons de kern is van dit debat, maar die de informateur
kennelijk niet wil beantwoorden. Onze indruk was dat indien een van de informerende
fracties of een werkgroep uit die fractie behoefte heeft aan cijfers –
ik noemde het CEC-rapport – dit logischerwijs aan de informateurs wordt
gevraagd. Met het consent van de informateurs wordt de vraag doorgegeven aan
in dit geval het departement van Financiën met het verzoek die te leveren.
Ik vind het in dat geval – ik neem aan dat de andere fracties die niet
bij de informatie zijn betrokken ons daarin volgen – niet meer dan normaal
dat zo'n stuk, omdat het een rol speelt in de informatie, ook ter beschikking
van de overige fracties wordt gesteld.De heer Wallage (PvdA):Ik wil deze vraag in algemene zin beantwoorden. Ik vind dat wij in deze
Kamer in algemene zin moeten spreken over de vraag op welke wijze omgegaan
moet worden met relevante, voor iedereen interessante informatie. Ik vind
dat een terecht punt van de heer De Hoop Scheffer. Het is heel begrijpelijk
dat de onderhandelende fracties zeggen geen oordeel te kunnen geven over het
maken van bepaalde afspraken als zij niet over nadere informatie
beschikken. Het is ook begrijpelijk dat de niet-onderhandelende fracties daarom
vragen als delen van de Kamer over die informatie beschikken en andere delen
daar niet over beschikken. De heer De Hoop Scheffer heeft dus in algemene
zin een punt. Het is goed om daarover in het kader van de werkwijze door te
praten. Ik heb niet de vrijheid om, gezien de vertrouwelijke aard van alle
informatie die aan mij wordt verstrekt, over onderdelen daarvan hier inlichtingen
te verstrekken.De heer De Hoop Scheffer heeft in algemene zin een punt dat onderhandelende
partijen een informatievoorsprong hebben op niet-onderhandelende partijen.
Dat is voor een deel niet erg, maar als het om basale informatie gaat, die
in een later stadium beschikbaar is voor iedereen, is dat tijdsverschil moeilijk
te rechtvaardigen. Ik vind dat wij dit algemene punt grondig moeten bespreken.
Wij moeten bezien of wij dan consequenties daaraan kunnen verbinden voor onze
werkwijze.De heer Kok (informateur):Ik ben het op zichzelf eens met de strekking van het betoog van de heer
Wallage. Er moet echter geen dramatiek rondom dit punt ontstaan. Er wordt
een begroting – technisch, ambtelijk – voorbereid. De politieke
besluitvorming vindt plaats na de vorming van het nieuwe kabinet. Ik hoop
dat wij dit voor Prinsjesdag kunnen doen. De vraag is wat er in de tussentijd
gebeurt. Het planbureau heeft een tussenstand gemaakt van de voorlopige inzichten
voor het jaar 1999. Het kan niet de bedoeling zijn dat in het jaar waarin
een kabinetsformatie plaatsvindt, de Kamer wel de beschikking over zo'n stuk
krijgt en in alle andere jaren niet. Het gebeurt nooit.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik neem graag die andere jaren erbij!De heer Kok (informateur):Dat is toch wel een consequentie van regeren of niet regeren. Kijkt u
nog eens terug. Ik bedoel dit overigens niet als jijbak. Alle jaren waarin
het CDA met andere partijen deel uitmaakte van de regering, had deze partij
in de zomer het voorrecht van een zeker informatievoordeel. Een en ander zal
zich heus niet beperkt hebben tot het Torentje of de minister van Financiën
en kwam misschien ook wel eens bij een fractievoorzitter terecht. Ik doe niets
af van de algemene strekking van wat de heer Wallage zegt en wat ik hier herhaal.Er is kennelijk een misverstand geweest over dat lijstje. Ik wil dat wel
even doornemen om te zien of er voorbeelden bij zitten van informatie, waarvan
je in redelijkheid niet kunt volhouden dat zij door de aard van het materiaal
aan de Kamer moet worden onthouden. Daar wil ik wel met een positief oog naar
kijken, maar wij moeten er geen gewoonterecht mee creëren dat de zaak
in de komende jaren uit balans brengt.Het tussentijdse plaatje van het planbureau hoe de economie eruitziet
in de loop van de zomer, is een bouwsteen voor bewindslieden. Dat is ook zo
in 1998. Naarmate zo'n kabinetsformatie in de zomer verder komt, kan het nuttig
zijn om dat inkijkje in de vooruitzichten te hebben. In 1994 was dat nog ingrijpender,
omdat wij toen nog veel dieper in de tijd kwamen te zitten.Ik begrijp overigens dat het planbureau geleidelijk een methode van werken
heeft ontwikkeld om ieder kwartaal met een geactualiseerde visie op de stand
van de economie en van de vooruitzichten te komen, die voor iedereen wordt
gepubliceerd. Wij zitten misschien al heel dicht bij het moment waarop dat
gebeurt. Zullen wij dat eens met het CPB opnemen?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik heb de indruk dat wij elkaar wel vinden. Ik ben collega
Wallage erkentelijk voor zijn antwoord over basale informatie. Ik denk dat
deze juist van belang is in een jaar waarin een kabinetsformatie plaatsvindt.
Ik vraag de voorzitter om deze deel te laten uitmaken van de besprekingen
over onze eigen werkwijze als Kamer. Ik ben blij dat er in ieder geval een
opening wordt geboden door de informateur en door collega Wallage. In afwijking
van het verleden – ik durf de kruistochten ook niet in hun geheel te
verdedigen, zelfs niet ten dele – kunnen wij dan tot een methode komen
waarmee alle fracties over de basale, feitelijke informatie kunnen beschikken.
Wij zullen de laatsten zijn om meer te vragen dan dat.De voorzitter:Ik had de indruk dat de heer Wallage dat ook bedoelde.De heer Van der Vlies (SGP):Voorzitter! Het CDA heeft nog andere tijden gekend, waarin het wel deelnam
aan een coalitie en dus optimaal geïnformeerd was. Dat voorrecht heeft
de SGP-fractie nog nooit ondergaan, kun je nagaan hoe schamel wij door het
leven moeten! Er is nog een andere generatie stukken, namelijk notities over
economischegroeiprognoses. Er zijn berekeningen geweest over het geneesmiddelenprijzendossier.
Waar kunnen wij die vinden?De heer Kok (informateur):Nee, dat zijn nu echt de notities en het informatiemateriaal die wij zelf
hebben ontwikkeld voor ons informatieproces. U krijgt aan het einde van de
informatie en formatie een totale verantwoording, inclusief een lijst van
relevante documenten. Interne werknotities, memo's, oefeningen over hoe het
beleid moet zijn, als dit, dan dat, behoren tot de beslotenheid van het informatieproces.De heer Van der Vlies (SGP):Zitten daar geen componenten in die worden aangeleverd door de departementen,
waar wij de vakministers op kunnen bevragen? U zei: ga maar naar de ministers
toe, en daarom sta ik hier. Ik heb uit de krant begrepen dat die bemoeienis
er is.De heer Kok (informateur):Als u op enig moment een minister wilt aanspreken op de aanwezigheid van
documenten waarvan u meent of veronderstelt dat zij er zijn, en waarover soms
publiciteit is, dan staat u dat vrij, maar die route loopt niet met een omweg
via de informateurs.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Dank aan de collega's in hun specifieke verantwoordelijkheid
als onderhandelaar voor het debat en dank aan de informateur voor de verstrekte
inlichtingen.Er zijn eigenlijk twee debatten geweest. Over beide wil ik een opmerking
maken. Het debat met de collega's stond vooral in het teken van de vraag:
welke ruimte heeft het parlement de komende jaren nog tegen
de achtergrond van een nog openbaar te maken en zelfs nog te schrijven regeerakkoord?
Ik moet eerlijk zeggen dat ik daar, zeker na de gedachtewisseling met de heer
Bolkestein, niet gerust op ben. Ik verwacht een nogal dichtgetimmerd regeerakkoord.
Dat heeft een beetje te maken met het feit dat de VVD-fractie zich in dit
debat toch een beetje heeft laten zien als de gelegenheidsdualist. Daar is
op 6 mei 's avonds al het eerste signaal over afgegeven. Ik zie het terug
in de bijdrage van de heer Wallage, die vanuit een monistische traditie, omdat
die partij dat op een bepaalde manier zo kent, een opvatting heeft en ook
een verwachting uitspreekt over het dualisme, maar ook iets zegt over het
dualisme van de afgelopen vier jaar waarin ik mij niet herken. De heer de
Graaf onderschrijft dat verhaal over dualisme in zijn algemeenheid en heeft
gesproken over een akkoord op hoofdlijnen, maar hij gaat als gevolg van de
grote kritiek op het systeem eigenlijk toch wel voor de volle 100% mee in
de werkelijkheid van alledag. Hij beschrijft die werkelijkheid zelf ook. Er
komen van de collega's van zijn fractie en andere fracties immers veel punten
mee. Dat is wat mij voor de komende jaren, als het gaat om publiek debat,
om politiek debat en om het betrekken van mensen bij vraagstukken die hier
aan de orde zijn, de nodige zorgen baart.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! De heer Rosenmöller citeerde in eerste termijn uitspraken
van mijn collega Ybema die betrokken is bij zo'n werkgroep. Hij deed dat met
een ondertoon van "dat moeten wij niet hebben, dat is niet goed". Zou hij
het beter vinden als alleen de fractievoorzitters met de informateurs in een
kamertje zouden zitten, daar een regeerakkoord zouden smeden en dat in de
vorm van "slikken of stikken" aan de fracties zouden voorleggen? Of vindt
hij het toch beter, zoals ik dat vind, dat de fracties die een coalitie gaan
vormen, ook bij de totstandkoming betrokken worden? Dat moet overigens gebeuren
met behoud van ieders eigen verantwoordelijkheid.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik vind mijn eigen opvatting het beste: dat er echt een keer een akkoord
op hoofdlijnen plaatsvindt. Met alle inventiviteit die de regeringsfracties
de afgelopen jaren te zien hebben gegeven, was het zelfstandige argument bij
politiek geladen thema's wel degelijk: "het staat nu eenmaal in het regeerakkoord".
Een voorbeeld is de privatisering van de Ziektewet waar vandaag de dag nog
over gesproken wordt. Het gold ook op het terrein van de volksgezondheid en
zelfs op het terrein van mobiliteit en infrastructuur. Het is precies die
situatie die ik tot een minimum zou willen beperken. Daar wil ik naartoe.
Dat betekent ook dat er meer ruimte is voor politiek debat, dat er op een
bepaalde manier ook vertrouwen moet zijn dat fracties, regeringsfracties of
anderen, hier coalities kunnen sluiten om het regeringsbeleid te steunen of
te wijzigen. Ik verwacht dat die ruimte voor de komende periode te beperkt
is.De heer De Graaf (D66):Dat is een boeiend betoog, maar geen antwoord op mijn vraag. Vindt de
heer Rosenmöller het logischer dat alleen de fractievoorzitters aan zet
zijn en dat de leden van de fracties op geen enkele manier bij het opstellen
van een regeerakkoord betrokken worden? Hij had daar immers kritiek op. Hoe
denkt hij daar zelf over?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het eerlijke antwoord is dus dat de hele Kamer daar ruimte voor moet hebben.
Daar moeten wij naar streven. Het optimisme en de opmerking van de heer Ybema
dat zes mensen het belastingsysteem voor de komende eeuw bepalen, vind ik
een slechte zaak. De heer De Hoop Scheffer noemde het voorbeeld van de werknemersverzekeringen
en wees op de ontwikkelingen die op dit moment plaatsvinden. Er zijn veel
voorbeelden te noemen waarvan ik hoop dat die niet in een regeerakkoord zullen
worden dichtgetimmerd.De heer De Graaf (D66):Ik ben heel snel klaar, want de heer Rosenmöller wil de vraag niet
beantwoorden. Laat ik hem die vraag dan iets scherper stellen: als hij namens
zijn fractie onderhandelaar was voor een regeerakkoord waaraan hij zijn fractie
zou willen binden, zou hij dan menen dat hij dat in zijn eentje zou moeten
doen, of zou hij ook zijn collega's van zijn fractie inschakelen om met de
andere fracties mee te praten over het regeerakkoord? Daar kan hij "ja" of
"nee" op antwoorden. Wat zou hij doen?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Natuurlijk kan ik daar "ja" of "nee" op antwoorden. Dat is ook helemaal
niet zo'n probleem. Natuurlijk betrek je daar je hele fractie in. Dat is toch
niet het punt waar het in dit geval om gaat?De heer De Graaf (D66):U maakt bezwaar tegen het feit dat de leden van onze fracties via werkgroepen
erbij betrokken zijn. U vindt dat een ongewenste ontwikkeling, maar dat begrijp
ik gewoon niet.De voorzitter:De vraag is nu duidelijk. De heer Rosenmöller zal nu antwoord geven.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik heb mijn antwoord gegeven. Mijn kernbezwaar tegen datgene wat de komende
periode zal worden afgerond en wat de afgelopen periode is gebeurd, is dat
hiermee een ontwikkeling dreigt waarin een grote mate van detaillering in
het akkoord tussen kabinet en fracties wordt neergeslagen, waardoor de ruimte
voor politiek en publiek debat nodeloos wordt beperkt. Ik heb daarvan voorbeelden
genoemd: kippen, deeltijd, homohuwelijk en OV-jaarkaart. Zo kan ik nog wel
een tijdje doorgaan.De heer Wallage (PvdA):Als de heer Rosenmöller meent wat hij zegt, waarom heeft hij het
staatshoofd dan niet geadviseerd om alle fracties of bijvoorbeeld zijn fractie
bij de informatiefase te betrekken? Waarom heeft hij dan geadviseerd om te
onderzoeken of een kabinet van deze samenstelling kan worden gevormd? Als
het echt serieus bedoeld is dat iedereen moet meewerken aan het maken van
een regeerakkoord – dat gebeurt er als iedereen in deze Kamer dat zou
doen en als er geen onderscheid zou zijn tussen fracties die wel van plan
zijn om te gaan regeren en fracties die dat niet van plan zijn – waarom
heeft hij dat advies dan niet gegeven?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Weet u eigenlijk wel welk advies ik heb gegeven? U vraagt naar de bekende
weg. Mijn advies was juist dat Paars op basis van de verkiezingsuitslag
mocht, maar geen vanzelfsprekendheid was. U hebt weinig tijd, maar lees het
echt nog eens rustig na. In mijn advies staat dat, gelet op de winst van GroenLinks,
deelname van GroenLinks aan een coalitie niet kan of mag worden uitgesloten.
Zo simpel is het; dat is het antwoord op uw vraag.De heer Wallage (PvdA):Nee. U hebt niet geadviseerd dat de Kamer als geheel – dus alle
Kamerleden – aan het werk gaat met het maken van afspraken tussen al
die Kamerleden om tot een regeerakkoord te komen; dat kan ook helemaal niet
en daarom verdedigt u nu iets wat helemaal niet kan. Wij werken toch niet
aan een nationaal kabinet? Wij hebben in meerderheid toch een keuze gemaakt
voor een kabinet dat uit de drie regeringspartijen bestaat? Natuurlijk betekent
dat voor andere partijen vanaf dat moment een zekere scheiding, want drie
partijen werken immers aan het regeerakkoord en de andere partijen hebben
af te wachten wat er komt. Dat lijkt mij belabberd genoeg en ik kan mij dat
wel voorstellen, maar eerlijk gezegd verdedigt u nu een stelling die u, gelet
op uw eigen rol in de advisering, niet waar kunt maken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):U begint met het stellen van een vraag waarvan u zelf zegt dat u die vraag
niet kunt stellen, omdat die op die manier niet beantwoord kan worden. Dat
is één. Punt twee is dat ik hier niet sta uit frustratie of
wat dan ook. Ik sta hier vanwege de werkelijke zorg voor maximale openheid
in de verhoudingen, onder erkenning van het feit dat ik weet dat er op hoofdpunten
een regeerakkoord gesloten moet worden en dat een bepaalde mate van beslotenheid
in de onderhandelingen geboden is. Dat begrijp ik allemaal best. Ik heb zelf
op andere terreinen zoveel onderhandeld, dat ik weet hoe dat gaat en dat ik
iets kan zeggen over de verhouding tussen beslotenheid en openheid, maar daar
heb ik gisteren in de krant iets over geschreven. Het gaat hier in essentie
om mijn zorg dat er als gevolg van het regeerakkoord te weinig ruimte is voor
politiek en publiek debat. Zegt u nou niet dat die zorg alleen bij mij leeft,
want dit was in de eerste termijn de rode draad in de bijdragen van alle fracties
die niet potentiële regeringsfracties zijn en die op dit moment niet
betrokken zijn bij de onderhandelingen over het tweede Paarse kabinet. Het
speelt ook echt buiten deze Kamer, mijnheer Wallage en mijnheer De Graaf.
Volgens mij is het ook een element dat misschien betrokken kan worden bij
de oplossing van de ingewikkelde vraag hoe je weer meer kiezers naar de stembus
kunt krijgen, ook bij verkiezingen voor de Tweede Kamer. Die kwestie is complexer
dan alleen maar meer openheid, maar meer openheid, meer transparantie en een
meer duale verhouding is daarbij wel van belang. Collega Marijnissen heeft
geciteerd uit een in september vorig jaar in de Volkskrant verschenen interview
met de heer Wallage over het verhaal van de knikkende knieën. Daar wordt
via deze werkwijze toch geen invulling aan gegeven? Precies daartegen protesteer
ik en ik kom op voor de ruimte voor de Kamer. U behoort tot die Kamer, maar
dat geldt voor ons allemaal. Daarmee zeg ik dat degenen die nu pratenderwijs
of schrijvenderwijs maximale invloed hebben op het regeerakkoord dat wij over
een aantal dagen of weken zullen krijgen en op de regeringsverklaring die
wij zullen bespreken, zich ook moeten realiseren dat zij de ruimte in de komende
vier jaar ook voor zichzelf drastisch beperken.Voorzitter! Dat was met enige interrupties de eerste opmerking die ik
wilde maken.De voorzitter:Uw eerste opmerking duurde al meer dan twee minuten. Ik heb geklokt voordat
de interrupties begonnen. Helpt u nu even mee om dit debat op een redelijk
tijdstip te eindigen, want anders vrees ik – ik zeg het maar één
keer – dat wij morgen vreselijk in de problemen komen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Wij zijn ook twee uur later begonnen. Ook dat is de ruimte
die het parlement moet hebben. Dan komen wij morgen maar in de problemen.
Ik zal die consequentie in ieder geval graag aanvaarden, ook al kost het een
voetbalwedstrijd van het Nederlands elftal. Dat is de ultieme consequentie,
ook voor mij, maar daar doelt u natuurlijk op.De voorzitter:Nee, mijnheer Rosenmöller, dat heb ik nu met u afgesproken. Ik heb
het één keer gezegd: ook al wordt het morgen na elven, ik wil
niet horen dat er iets fout is gegaan bij de organisatie hier.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Van onze fractie zult u daar niets over horen.Ik wil nog heel kort iets zeggen tegen informateur Kok. Hij heeft gezegd
dat wij in een belangrijke fase van de onderhandelingen zijn. Alle onderhandelingen
zijn natuurlijk belangrijk, maar nu liggen de stukken met betrekking tot de
sociaal-economische en financiële vraagstukken zo'n beetje op het bord.
Het gaat over intensivering en ombuigingen. Hij heeft zich niet willen wagen
aan de voorspelling op welk moment het regeerakkoord in concept gereed zal
zijn. Daar hebben wij het maar mee moeten doen. Ook heeft hij niet willen
ingaan op de meer inhoudelijk getinte vragen over informateur A, B of C, zoals
hij dat zelf zei. Ik heb ze bij naam genoemd. Maar ook daar hebben wij het
mee te doen. Het is niet zozeer een verrassing, maar een licht gevoel van
teleurstelling daaromtrent maakt zich van mij meester. Maar het valt, sportief
als wij zijn, allemaal goed te accepteren.Ik heb alleen nog een enkele vraag over de informatie van de onderhandelaars
aan de pers en het gebrek aan informatie van de informateurs aan de Kamer.
Ik probeer een relatie te leggen tussen de informatie die de media krijgt
en de Kamer als geheel. Ik hoorde de minister-president er iets over zeggen,
maar daar wil ik graag opheldering over krijgen. Hij zei: "Wij als informateurs
hebben daar onze mensen voor." Ik begreep dat niet zo goed en ik wil daar
dus graag opheldering over krijgen.Ten slotte heb ik nog een opmerking in de richting van de heer De Hoop
Scheffer. Ik ondersteun zijn pleidooi met betrekking tot de informatie. Hij
heeft zich nu twee keer afgezet tegen wat ik vroeg met betrekking tot deelakkoorden.
Ik heb het overigens geen deelakkoorden genoemd; ik heb het wel over deelakkoorden
gehad, maar meer in het algemeen over informatie. Dat was eerlijk gezegd niet
veel anders dan waar hij een week of drie, vier geleden over begon. Dat was
niet alleen maar de feitelijke informatie waar hij vandaag zo'n belangrijk
punt van maakt. Dat mag, maar er is wel een verschil tussen de feitelijke
informatie waar wij de afgelopen dagen en ook vandaag terecht
een belangrijk punt van maken en de algemene voortgang van een week of drie,
vier geleden omtrent de informatie.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik heb net in de eerste termijn collega Rosenmöller al
geïnterrumpeerd. Ik moet het nog nalezen, maar toen sprak hij wel degelijk
over deelakkoorden. Dat kan natuurlijk niet. Op een bepaald moment moeten
wij natuurlijk een regeerakkoord beoordelen, als het er komt. Je kunt hier
niet over een deelakkoord over het asielbeleid gaan debatteren. Dat proefde
ik uit de woorden van collega Rosenmöller en daar neem ik afstand van.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Als de heer De Hoop Scheffer nog eens bij zichzelf te rade gaat naar welke
informatie hij drie, vier weken geleden vroeg, dan weet hij dat het niet alleen
maar feitelijke informatie was. Maar daar kunnen wij verder de Handelingen
op naslaan.De heer Marijnissen (SP):Mevrouw de voorzitter! Er was waarschijnlijk niemand – niet in deze
Kamer en ook niet daarbuiten – die van tevoren dacht dat dit debat echt
veel nieuws zou opleveren, zeker niet van de kant van de informateurs. Ik
moet ook zeggen dat de heer Kok de verwachtingen volop heeft waargemaakt.
Ook voor andere deelnemers in dit debat geldt dat zij óf niets wilden
zeggen, óf het waren open deuren, óf het waren referaten over
hoe het staatsrecht in elkaar zit. Dat is natuurlijk allemaal heel interessant,
maar wij kunnen na afloop van dit debat niet zeggen dat wij echt veel nieuws
hebben gehoord van de ene of van de andere kant.Laat ik toch voor de duidelijkheid kort de essentie van de opstelling
van de SP-fractie in deze zaak neerzetten. Die essentie richt zich niet zozeer
tegen de beslotenheid. De heer De Graaf is er nu niet, maar ik heb hem tijdens
zijn termijn op dat punt gecorrigeerd. Ik heb daar in mijn termijn niet over
gesproken. Ik heb alleen gezegd dat ik mij er iets bij kan voorstellen dat
partijen die een coalitie proberen te formeren, in beslotenheid met elkaar
spreken over de verschillen en kijken of zij tot een akkoord kunnen komen.
De essentie van mijn zorg is wat er uiteindelijk uitkomt. Deze zorg is gebaseerd
op mijn ervaring – ik zeg dit in navolging van de heer Van der Vlies,
die zei dat hij nooit in de regering had gezeten – met vier jaar oppositie.
De heer Rosenmöller heeft zojuist een aantal voorbeelden genoemd –
en ik kan er nog een hele trits aan toevoegen – van debatten waarbij
in de wandelgangen of zelfs in deze zaal door leden van coalitiefracties weliswaar
niet het argument naar voren werd gebracht dat deelname in de coalitie het
ten enenmale zou verhinderen om een motie van bijvoorbeeld de oppositie te
steunen, maar waarbij het er materieel wel op neerkwam. Dit is keer op keer
gebeurd. Mijn vrees is dan ook dat het regeerakkoord weer zoiets wordt dat
de coalitie een geheel vormt waarbij de mate van detaillering omgekeerd evenredig
wordt met het dualisme – lees: de democratie – in de Kamer. Is
deze vrees ergens op gebaseerd? Ja, nogmaals, die is gestoeld op mijn ervaring
in de afgelopen vier jaar. En ik vind dat het debat van vandaag in ieder geval
op twee punten weer een indicatie in die richting geeft.Ten eerste zegt de heer Bolkestein eigenlijk tegen de oppositiepartijen
dat zij er strikt genomen niets mee te maken hebben en wil hij verder ook
eigenlijk geen mededelingen doen. Maar het geldt ook voor de heren Wallage
en De Graaf, die wel de media te woord staan, overigens gelukkig niet meer
op de drempel van de Eerste Kamer, een rare vertoning, maar in de Noenzaal
en een beetje fatsoenlijk georganiseerd. De Kamer wordt echter noch door de
informateurs, noch door de onderhandelaars op enig moment geïnformeerd.
Dit betekent dat wij hier nog niet één debat hebben kunnen wijden
aan bijvoorbeeld de interpretatie van de verkiezingsuitslag. Die lijkt mij
toch niet onbelangrijk, er zijn op 6 mei miljoenen mensen naar de stembus
geweest. Wij hebben hier ook nog geen algemene beschouwingen gehouden waarin
wij bijvoorbeeld de heer Wallage naar zijn interpretatie van de verkiezingsuitslag
zouden hebben kunnen vragen.De heer Wallage (PvdA):Maar daar hebt u mij toch niet voor nodig? Als u vindt dat de Kamer over
de betekenis van de verkiezingsuitslag een debat moet organiseren, dan zou
u dat in de afgelopen weken bij de regeling van werkzaamheden hebben kunnen
zeggen. Ik denk niet dat ik dan gezegd zou hebben dat ik daar geen zin in
zou hebben, want ik ga nooit een debat uit de weg. Maar het punt is dat ik
niet namens u onderhandel – ik geloof trouwens ook niet dat u dat zou
willen – maar namens mijn fractie. Ik rapporteer ook aan mijn fractie.
Maar het staat deze Kamer vrij over elk onderwerp elk gewenst debat te organiseren,
ongeacht de onderwerpen waarover wij aan de overkant praten. Het is dus echt
een onzinverhaal, wat u nu vertelt.De heer Marijnissen (SP):Het vervelende is wel dat u dit nu net een dag voor het begin van het
reces zegt; ik bedoel dit overigens niet flauw. Ik zal zo dadelijk een motie
indienen over de koninginne-MEV en daarbij zal ik dan maar eens beproeven
wat uw woorden van zojuist tot de heer De Hoop Scheffer waard zijn. Als ik
het had geweten, zou ik zeker zo'n debat hebben aangevraagd. Misschien is
het wel een mooi resultaat van dit debat als wij afspreken dat wij in soortgelijke
gevallen een Kamerdebat houden over de interpretatie van de uitslag van de
verkiezingen. Dat zou een aardig referentiepunt kunnen opleveren voor een
nieuw regeerakkoord.Voorzitter! Het tweede punt is dat nu gebleken is dat de fracties die
aan de informatie deelnemen, de beschikking hebben over informatie die andere
Kamerleden niet hebben. Ik vind dat het absoluut niet kan dat er twee soorten
Kamerleden zijn: leden die goed geïnformeerd zijn en leden die niet geïnformeerd
zijn. Vandaar dat ik een motie indien.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat de nieuwste ramingen van het CPB bekend zijn op de departementen;overwegende, dat deze ramingen in de zogenoemde MarijnissenK-MEV ook in
de onderhandelingen tussen de Paarse partijen een rol spelen;constaterende, dat het CPB deze informatie niet beschikbaar
stelt aan de Kamer;van mening, dat er op dit punt een informatieachterstand bestaat bij partijen
die niet betrokken zijn bij de kabinetsformatie;verzoekt de regering op korte termijn de K-MEV te bezorgen bij de leden
van deze Kamer,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Marijnissen. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 6 (26024).De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter! Die laatste motie lijkt mij redelijk overbodig,
gezien wat we hier gewisseld hebben, maar dat even ter zijde.Ik begin met een vraag met het oog op de tweede termijn van collega Bolkestein.
Het betreft een vraag in zijn richting die is blijven liggen, namelijk de
vraag over de Zalmnorm en over het krantenbericht dat ik heb geciteerd, dat
de touwtjes wel iets konden worden gevierd. Ik zou die vraag graag willen
herhalen.Mevrouw voorzitter! De balans voor de CDA-fractie van dit debat is positief,
daar waar het gaat om het hoofdpunt wat ons betreft. Dat is dat er een mogelijkheid
gevonden zou moeten worden – zo is althans mijn indruk – om wat
betreft de informatieverschaffing tot oplossingen te komen.In de tweede plaats is er geen verbazing bij mijn fractie over de terughoudendheid
van de informateurs. Wat dat betreft waren wij blij dat zij zijn gekomen,
maar het verbaast ons niet in hoge mate dat er op vragen die wij uiteraard
mochten en moesten stellen, wat minder antwoorden zijn gekomen, al vond ik
de opmerking van de informateur Kok ten aanzien van de deelakkoorden wel een
relevante.In de derde plaats blijft er de zorg na dit debat, gehoord ook de informerende
fractievoorzitters, over een gedetailleerd regeerakkoord. Ik heb daar in eerst
termijn het woord onderling wantrouwen voor gebruikt. Dat brengt mij tot een
opmerking over de politieke cultuur. Collega Bolkestein is hier gaan staan
en heeft gezegd: ik zeg niets, want er is nog geen regeerakkoord. Ik heb toen
tegen hem gezegd dat ik dat wat jammer vind, omdat de heer Bolkestein van
tijd tot tijd wel wat op de persbriefings tegen de pers zegt; waarom zou hij
dan op z'n minst dat niet in deze zaal kunnen herhalen? Dat staat voor mij
aan de negatieve kant van de balans. Collega De Graaf heeft desgevraagd wel
iets gezegd en ik had gehoopt dat ook de heer Bolkestein over onderwerpen
waar hij de pers over informeert, hier in de Kamer wat had willen zeggen.De heer De Graaf (D66):Mevrouw de voorzitter! De heer De Hoop Scheffer heeft gesproken over een
formatie met dikke regeerakkoorden, als een soort organisatie van wantrouwen...
Ik weet niet precies wat de formulering was.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Hoe dikker het regeerakkoord, hoe meer wantrouwen.De heer De Graaf (D66):Het citaat kwam van Ruud Lubbers, zo begreep ik.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Gestold wantrouwen.De heer De Graaf (D66):Inderdaad. Wat u mij nu moet uitleggen, is of ik dit zo moet interpreteren
dat al die regeerakkoorden die het CDA sloot, waar altijd de kritiek op was
dat het van die dikke, gedetailleerde – ik zal het woord "bijbel" niet
noemen – boekwerken waren, met terugwerkende kracht zo gezien moeten
worden dat het CDA per definitie altijd wantrouwen jegens de coalitiepartners
had?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als ik zeg dat een regeerakkoord, Ruud Lubbers citerend, gestold wantrouwen
is, dan neem ik uiteraard van die uitspraak geen afstand. Maar als collega
De Graaf, voorzitter, mij in mijn eerste termijn goed had beluisterd, dan
wist hij dat ik met jaartallen incluis heb aangegeven waarom ik hoop –
collega De Graaf heeft die hoop onderschreven – dat er dit keer geen
reden zou behoeven te zijn voor een regeerakkoord dat heel dik is. Immers,
er is geen reden in de zin van een economische crisis en er is geen reden
in de zin van een externe dreiging. En, inderdaad: hoe dikker het zou zijn,
des te meer onderling wantrouwen zou het uitstralen. Daar is evenwel geen
reden voor, zo zeg ik nogmaals, voorzitter, omdat immers deze drie partijen
vóór de verkiezingen al hadden gezegd – door de kiezer
gesanctioneerd, misschien met uitzondering van het verlies van D66 –
dat zij met z'n drieën door wilden gaan. Die zorg is evenwel, nu ik de
balans van de positieve en negatieve elementen opmaak, niet weggenomen, omdat
ik ook anderen moet nazeggen dat als je terugkijkt, er toch heel veel en heel
vaak met een beroep op het regeerakkoord – het Ziektewetdebat is genoemd –
werd gezegd: luister eens, we willen wel, maar we kunnen niet.Voorzitter! Ik zou nogmaals van deze gelegenheid gebruik willen maken
om in ieder geval de informateurs – dat kan ik vanaf deze plaats doen –
op te roepen niet alleen met onderhandelende fracties te praten, maar ook
met de samenleving. Ik heb het in onze ogen belangrijke punt voor de toekomst
genoemd, te weten de sociale zekerheid, de WAO en de WW. Ik hoop dat wanneer
wij een regeerakkoord zullen zien, daarin in ieder geval het motto dat wij
als CDA hebben proberen mee te geven, te weten tijd voor kwaliteit, te herkennen
zal zijn.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik liep zo-even net terug naar mijn plaats, toen de heer De
Hoop Scheffer zei dat hij mijn motie overbodig vond. Daar wilde ik een toelichting
op vragen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Omdat in een interruptiedebat dat ik heb mogen voeren met de informateur
Kok – ik heb later ook onze voorzitter er direct over aangesproken –
het mijn stellige overtuiging was dat wij tot een oplossing zullen komen,
ook na de uitlatingen van collega Wallage erover, voor datgene wat ik in mijn
eerste termijn uitgebreid en bij de interruptie nogmaals aan de orde heb gesteld.
Als u dan een motie indient met als strekking dat u de koninginne-MEV wilt
hebben, dan zeg ik: dat mag van mij allemaal, maar het was al uitgebreid gewisseld
en er is niet op gereageerd in de zin dat die motie nodig is. Daarom vind
ik hem overbodig.De heer Marijnissen (SP):Dan heb ik het óf niet goed begrepen, óf
de heer De Hoop Scheffer heeft het niet goed begrepen. Laten wij dat even
in het midden laten.Volgens mij heeft de minister-president – de informateur die hier
het woord voerde – zich ernstig verzet tegen het ter beschikking stellen
aan de Kamer van de koninginne-MEV. Dat is één.Op de tweede plaats heeft de heer Wallage geen echt antwoord gegeven uw
vraag, mijnheer De Hoop Scheffer, of zijn fractie al dan niet de beschikking
heeft over de koninginne-MEV. Hij heeft alleen gezegd wel enig begrip voor
u te hebben.Op de derde plaats is naar mijn mening het verzoek nog niet officieel
ingediend. Dat gebeurt nu door middel van mijn motie. Ik snap dan ook uw punt
niet helemaal.De heer De Hoop Scheffer (CDA):U heeft dan kennelijk een ander debat bijgewoond dan ik. Hangende hetgeen
is afgesproken en toegezegd, vind ik die motie op dit moment niet nodig. Er
zal basisinformatie gegeven worden, geen politieke informatie. Daarop hebben
wij elkaar gevonden.Nogmaals, het staat u vrij daarover een motie in te dienen, maar ik vind
dat op dit moment overbodig. Zou blijken dat wij onze zin niet krijgen, dan
kunnen wij altijd nog zien.De heer Marijnissen (SP):Is de conclusie van het interruptiedebatje dat u zojuist gevoerd hebt,
dat de koninginne-MEV morgen of overmorgen bij mij op de mat ligt?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat wij die koninginne-MEV krijgen,
zeker ook omdat ik in de richting van de voorzitter heb gezegd dat dit onderdeel
moet uitmaken van het onderzoek en van het gesprek dat reeds plaatsvindt over
de positie van de Kamer ten opzichte van informateurs tijdens een kabinetsformatie.
Ik ben er niet bezorgd over. Word ik dat wel, dan kom ik er uiteraard zelf
op terug. Ik heb dit punt immers in eerste termijn aan de orde gesteld.De heer Schutte (GPV):Mevrouw de voorzitter! Zoals bekend, had wat ons betreft dit debat met
de informateurs vandaag niet hoeven plaats te vinden. Na gehoord te hebben
wat zij ons hebben meegedeeld, is ons standpunt in dezen niet veranderd.Daarmee is niet gezegd dat een debat over het onderwerp stand van zaken
kabinetsformatie vandaag zinloos was. Het heeft in ieder geval de functie
gehad dat wij stoom konden afblazen, of – wat netter gezegd –
dat wij konden proberen te vertolken wat wij om ons heen horen. Dat is nuttig.
Als er buiten dit huis over gesproken wordt, moet er in dit huis ook over
gesproken kunnen worden en met name met die collega's die vanuit hun fractie
bij dit proces betrokken zijn. Ik waardeer het dat zij – de een wat
royaler dan de andere – hebben willen reageren op hetgeen vanuit de
Kamer in hun richting naar voren is gebracht.Mijn slotconclusie zou zijn dat wij het debat in deze vorm niet moeten
herhalen. Ik neem echter aan dat wij van de commissie voor de Werkwijze der
Kamer en van het Presidium nog zullen vernemen hoe het in het kader van het
Reglement van orde in de toekomst het beste zal kunnen gebeuren. Dan kunnen
wij een en ander misschien opnieuw bekijken.In ieder geval is duidelijk dat er nog ruimschoots stof ligt voor verdere
discussie over alle onderwerpen die aan de orde gesteld zijn, met name op
het punt van regeerakkoord, informatie en dergelijke. Die kunnen wij beter
voeren zodra het slot af is van de mond van diegenen die nu het slot nog zo
voelen knellen!De heer Van Dijke (RPF):Mevrouw de voorzitter! Ik dank degenen die op gestelde vragen antwoord
hebben gegeven. Ik wil hier begrip uitstralen voor al diegenen die op gestelde
vragen geen antwoord konden geven of niet wilden geven, lettend op de positie
waarin zij verkeren.Het debat evaluerend, stel ik vast dat er niet veel nieuws is gekomen.
Ik zou het echter ontzettend jammer vinden als wij het bij deze constatering
zouden laten, want dan zou het debat als zodanig niet zo zinvol zijn geweest.Wat mij betreft hebben wij twee dingen besproken. Aan de ene kant het
informatieproces en het feit dat de Kamer daarop weinig grip heeft. Aan de
andere kant de positie van de Kamer en met name de vraag hoe wij een sterke
Kamer krijgen tegenover een wat ons betreft sterk kabinet.Wat die sterke Kamer betreft zou ik, lettend ook op de geluiden die ik
vandaag heb gehoord, de voorzitter willen vragen of zij zou willen bevorderen
dat er in deze Kamer een keer een debat wordt gevoerd over de vraag hoe wij
de positie van de Kamer als zodanig kunnen versterken. Er zijn in het verleden
een aantal keren suggesties gedaan over dit onderwerp. Ik heb zelf in eerste
termijn ook een suggestie gedaan. Wij zouden de suggesties die gedaan zijn,
eens bij elkaar kunnen zetten. De commissie voor de Werkwijze der Kamer zou
er eens naar kunnen kijken. Vervolgens zouden wij met elkaar moeten kunnen
debatteren over het werkelijk gestalte geven aan de suggesties. Langzamerhand
leeft het gevoelen dat de positie van de Kamer inclusief die van de oppositie
op dit punt sterker zou kunnen.Ook over het informatieproces leeft onvrede. Wij begrijpen allemaal dat
het in beslotenheid moet, wij begrijpen allemaal dat het feitelijk niet veel
anders kan. Maar toch hebben wij er allemaal een onbevredigend gevoel over.
Daarom dien ik de volgende motie in.De Kamer,gehoord de beraadslaging,overwegende, dat de gang van zaken rond de formatie bij voortduring discussie
blijft oproepen in parlement en samenleving;overwegende, dat het mogelijk zou moeten zijn over een aantal aspecten
rond de (in)formatie nadere (werk)afspraken te maken, teneinde te komen tot
een aantal "Aanwijzingen voor de (in)formatie";verzoekt het Van DijkePresidium een werkgroep uit de Kamer in te stellen
teneinde de mogelijkheden te onderzoeken,en gaat over tot de orde van de dag.De voorzitter:Deze motie is voorgesteld door het lid Van Dijke. Naar
mij blijkt, wordt zij voldoende ondersteund.Zij krijgt nr. 7 (26024).De heer Van der Vlies (SGP):Mevrouw de voorzitter! De SGP-fractie heeft met belangstelling kennisgenomen
van de reactie van de in ons midden aanwezige informateurs op wat de Kamer
in eerste termijn naar voren bracht. De woordvoerende informateur heeft gezegd
terughoudendheid te willen betrachten. Hij zal van ons begrepen hebben dat
wij dat volstrekt billijken en het eigenlijk kwalijk zouden hebben gevonden
als dat anders zou zijn gegaan. Immers, de informateurs zijn verantwoording
schuldig aan degene die deze drie bekende politici tot informateurs heeft
aangesteld, namelijk ons staatshoofd Hare Majesteit de Koningin. Zo moet het.
Zo moet het staatsrechtelijk ook zuiver worden gehouden. Ik weet dat het staatsrecht
een levend recht is, waarmee wij met elkaar dagelijks bezig zijn. Tegelijk
moeten wij enkele grondtrekken in bescherming nemen.Ik heb in eerste termijn twee punten naar voren gebracht die de staatsrechtelijke
positie en het mogelijke resultaat van de informatieperiode raken. Een informateur
is in ons huidige bestel van lieverlee eigenlijk een soort vermomde formateur
geworden. Ik verneem graag van deze informateurs of zij dat gevaar zien. Zij
zullen niet zeggen dat dit nu het geval is. Maar zij kunnen wel zeggen of
zij het gevaar zien, of zij zich daarvan bewust zijn. Verder krijgen wij liever
geen gedetailleerd regeerakkoord via de regeringsverklaring gemeld. Dat bemoeilijkt
inderdaad het verkeer tussen Staten-Generaal, regering en coalitiefracties.Ik val de heer De Hoop Scheffer bij op het punt van de informatieverstrekking,
zoals men uit mijn interruptie zal hebben begrepen. En ik vind het eigenlijk
niet echt begrijpelijk als de fractievoorzitters – door hun fracties
aangesteld als onderhandelaren – gedrieën, roulerend over de drie
qua woordvoerderschap, op regelmatige tijden den volke kond doen van de vorderingen,
al of niet besmuikt, al of niet openhartig en soms ook wel vrij concreet.
In dit huis wordt eigenlijk gezegd: daar heb je niks mee te maken. Ik val
de heer Bolkestein niet persoonlijk aan, maar dit is wel mijn populaire versie
van wat hij beoogde te zeggen. Er zit een grote spanning tussen de twee optredens
die ik constateer. Ik houd die twee niet bij elkaar. Als de heer Bolkestein
daarvoor begrip heeft, moet hij maar reageren. Ik vraag het hem niet eens,
want hij was zo stellig!De voorzitter:Ik constateer dat de heer Bolkestein geen behoefte heeft aan een tweede
termijn.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Daarmee is de vraag uit mijn eerste en tweede termijn niet van een antwoord
voorzien.De heer Bolkestein (VVD):Welke vraag?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik zal de vraag voor de tweede keer herhalen. In een krantenbericht stond
over de Zalmnorm dat de teugels wat de VVD-fractie betreft wel wat gevierd
zouden kunnen worden. Is dat bericht juist?De heer Bolkestein (VVD):Mevrouw de voorzitter! De zogenaamde Zalmnorm is nog in discussie.De heer Kok (informateur):Mevrouw de voorzitter! Misschien is het beter om op een ander moment te
reageren op de vraag van de heer Van der Vlies over het gevaar van een vermomde
formateur. Ik weet eerlijk gezegd niet goed wat ik mij daar exact bij moet
voorstellen, zeker nu wij met z'n drieën zijn.Aan de heer Rosenmöller zeg ik dat naast de mededelingen vanuit de
onderhandelaars aan het einde van een vergaderdag, er iedere dag een briefing
is namens de informateurs.De beraadslaging wordt gesloten.De voorzitter:Ik stel voor, morgen over de moties te stemmen.Daartoe wordt besloten.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19971998-6098-6130.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl