Behandeling van:  - de notitie Inhuur van extern personeel/uitbesteding van werkzaamheden (EK 409a),  - de motie-De Boer c.s. inzake het uitbrengen van een nota over externe advisering aan de overheid (27400, nr. 107)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2001-2002, pag. 778-793

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

06-02-2002

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

nr. 16, pagina 778-793

22-01-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27400Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Gezamenlijke behandeling van de wetsvoorstellen: - Eerste evaluatiewet Awb (26523); - Wet uniforme openbare voorbereidingsprocedure Awb (27023); - Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht met betrekking tot de kosten van bezwaar en administratief beroep (kosten bestuurlijke voorprocedures) (27024)Pagina 816-827
Installatie van mevrouw Maas-de BrouwerPagina 769-769
Presentie en opening (dinsdag 22 januari 2002)Pagina 769-769
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 22 januari 2002)Pagina 827-827
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Mededingingswet (implementatie van een wijziging van de EG-transparantierichtlijn) (27870)Pagina 770-770
Voortzetting van de behandeling van: - de notitie Inhuur van extern personeel/uitbesteding van werkzaamheden (EK 409a), - de motie-De Boer c.s. inzake het uitbrengen van een nota over externe advisering aan de overheid (27400, nr. 107)Pagina 801-816
Lijst van besluiten (dinsdag 22 januari 2002)Pagina 827-827
Noot 1 (zie blz. 769): Rapport van de commissie tot onderzoek van de geloofsbrief van mevrouw T.A. Maas-de BrouwerPagina 828-828
Behandeling van het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepaling inzake de benoeming van de commissaris van de Koningin en de burgemeester (27551)Pagina 770-778
Behandeling van: - de notitie Inhuur van extern personeel/uitbesteding van werkzaamheden (EK 409a), - de motie-De Boer c.s. inzake het uitbrengen van een nota over externe advisering aan de overheid (27400, nr. 107)Pagina 778-793
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet, strekkende tot wijziging van de bepaling inzake de benoeming van de commissaris van de Koningin en de burgemeester (27551)Pagina 793-801

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 82 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: de notitie Inhuur van
extern personeel/uitbesteding van werkzaamheden (EK 409a),- van:- de motie-De Boer c.s. inzake het uitbrengen van een
nota over externe advisering aan de overheid (27400, nr. 107).De beraadslaging wordt geopend.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter. Mijn fractie stelt het op prijs, vandaag met de regering te
kunnen discussiëren over een aantal aspecten van het fenomeen van externe
advisering en vooral over de mogelijkheden om de werkwijze te verbeteren.Ik wil beginnen met het opruimen van een misverstand. GroenLinks heeft
op zich iets tegen het inschakelen van externe adviseurs. De samenleving is
complex, de politieke aansturing wordt steeds ingewikkelder en beleidsontwikkeling
vraagt allerlei soms niet aanwezige disciplines en deskundigheden. Ministeries
en gemeenten kunnen daarbij ondersteuning van gespecialiseerde adviseurs nodig
hebben. Als die ondersteuning goed is, heeft ze zeker een toegevoegde en vaak
zelfs onmisbare waarde. Dat is dus niet ons discussiepunt.Het discussiepunt is wel of men die externe adviseurs weloverwogen, terecht
en op het juiste moment inschakelt, of de opdrachtgever duidelijk is in zijn
doelen, taakstellingen, de doorlooptijd en de gewenste inhoud en vorm van
het resultaat en of de externe advisering in alle fasen voldoende transparant
is. Naar onze mening is dit veel te vaak niet het geval. Het
openbaar bestuur, de politiek en de ambtelijke top doen dit niet goed genoeg.
Resultaat: te veel slechte rapporten, te weinig bruikbare en positieve effecten,
demotivering van het bestuurlijk apparaat en een te grote hoeveelheid weggegooid
geld. Kan het ook anders en beter? Dat is onze inzet voor dit debat.Verschillende leden van mijn fractie hebben ervaring met ambtelijke apparaten
als deelnemer, als politiek controleur en incidenteel als adviseur. Daarin
zijn wij veelvuldig in aanraking gekomen met de werkwijze bij en de resultaten
van externe advisering. Te vaak zijn wij daar niet vrolijk van geworden. De
planken in Nederlandse overheidsgebouwen buigen door van fraai gedrukte rapporten
en plannen die nooit zijn uitgevoerd of die bij nader inzien geen bruikbaar
antwoord op de gestelde vragen gaven. Vaak betekent dit weinig resultaat voor
soms heel veel geld, nutteloos besteed gemeenschapsgeld. Dit stoort ons, en
hierin staan wij overigens niet alleen. De zorg over de booming business van
de externe advisering in overheidsland, de te hoge kosten, het te lage rendement,
het gebrek aan transparantie en de negatieve gevolgen voor de kwaliteit van
het ambtelijk apparaat is in de afgelopen jaren een steeds terugkerend thema
geworden in de algemene media, in de vakpers en in politieke of ambtelijke
commentaren.Onder druk van D66 kwam paragraaf I.5a.5 in het regeerakkoord: "De uitgaven
voor externe advisering zullen worden beperkt. Dit gebeurt door een generieke
korting van 5% per jaar (uitgezonderd automatisering), oplopend tot 15% in
2001." Nadat deze tekst was opgeschreven, heeft naar mijn gevoel niemand zich
er meer druk over gemaakt. Volgens de adviesbureaus zelf is hun omzet in overheidsland
sindsdien met minstens 10% per jaar gestegen.Ik heb de regering gevraagd, ons te informeren over de feitelijke resultaten
bij deze doelstelling, al was het maar om onderbouwd weersproken te krijgen
dat de regering eigenlijk niet precies weet hoeveel geld er met externe advisering
is gemoeid. Dit valt gelet op de cijfers mee; wij hebben vanmorgen een notitie
gekregen met in ieder geval cijfermateriaal, waarvoor hartelijk dank. Er is
naar mijn smaak geen eenduidigheid in financiële verslaglegging, laat
staan dat de uitgaven aan externe adviesbureaus transparant en goed te controleren
in de boeken zou staan, met inhoudelijke informatie. Een wantrouwende geest
zou kunnen vermoeden dat de overheid haar best doet om deze uitgaven zo versluierd
mogelijk te houden, alsof de ambtelijke organisatie zich voor de werkelijke
cijfers zou moeten schamen. De fractievoorzitter van GroenLinks in Houten
heeft alle reden om dat te denken. Omdat hij zich zorgen maakte over het aantal
adviseurs die hij in het gemeentehuis tegen het lijf liep, vroeg hij om inzage
in de kosten. Het college kon die kosten zelfs niet bij benadering aangeven.
Een jaar later kwam men met een overzicht van 1,7 mln. Met een beroep op de
WOB lukte het uiteindelijk de echte cijfers boven water te krijgen: de gemeente
Houten bleek in plaats van 1,7 mln meer dan 10 mln uitgegeven te hebben aan
externen. Ik beweer niet dat dit illustratief is voor het totaal van overheidsland,
maar het geeft wel te denken.Hoewel deze constateringen over de kosten bij een controlerend parlementariër
de wenkbrauwen tot aan de haargrens doen rijzen, vind ik dat de vraag "wat
kost het allemaal?" en de doelstelling "5% bezuinigen" eigenlijk niet de meest
zinnige invalshoek vormen. Ik kom daar zo nog op terug.Wat ons wel dwars zit, is dat de democratische controle niet functioneert.
De opdrachtverstrekking aan externen wordt vaak met onnodige geheimzinnigheid
omgeven. Het doel is meestal niet glashelder. Er wordt vaak schichtig gedaan
over het resultaat en het kwaliteitsniveau van de rapportage. Het effect wordt
meestal niet gemeten, noch gecommuniceerd. Er is nauwelijks discussie over
de verhouding tussen prestatie en kosten. Er wordt geen kennis opgebouwd van
noch uitgewisseld over de kwaliteit van het opdrachtgeverschap. Noch binnen
de VNG, noch bij de departementen bestaat er een systematisch bijgehouden
en voor opdrachtgevers toegankelijk overzicht welke adviseurs op welke terreinen
goed werk hebben geleverd en welke niet. Een databank is toch niet zo moeilijk
op dit terrein. Kortom, er bestaat rond de inzet van externen een, in mijn ogen, niet
bij het openbaar bestuur passende verkramptheid. Het publieke debat wordt
vermeden. Het zijn interne zaken waar je zo weinig mogelijk mee naar buiten
komt. Als je veel gebruikmaakt van externe advisering, wordt dat zelfs vaak
nog gezien als een nederlaag voor de eigen ambtelijke dienst. Op zich is dat
natuurlijk onzin. Effectief gebruikmaken van externe adviseurs is het tegendeel
van een bewijs van onvermogen. Maar als dat gevoel bestaat, durf ik de bewering
wel aan dat er een grote kans is dat er met de opdrachtverstrekking aan en
de aansturing van de externen in zo'n dienst veel mis is.Het was, dacht ik, Paul Rosenmöller die november 1999 in een lezing
de term "de zesde macht" introduceerde. Ik heb vanmorgen echter begrepen dat
dit een vergissing is, omdat het begrip al veel eerder is gebruikt. Hoe dit
ook zij, hij stelde licht provocerend dat naast de klassieke uitvoerende,
controlerende en rechterlijke macht en naast de bureaucratie als vierde en
de media als vijfde macht, er een nieuwe, zesde macht opdoemt: de externe
adviesbureaus. Politiek en democratie vertonen de neiging om moeilijke beleidsproblemen
of beslissingen over hete kwesties met aardappel en al op het bord van de
externe adviseur te schuiven. Verschillende beleidsvisies en oplossingen worden
steeds minder binnen de bureaucratie zelf uitgevochten. Het apparaat besteedt
het uit en voelt zich dan uiteraard ook minder verantwoordelijk voor de uitkomsten.
De advieswereld zelf vindt dat prachtig, te prachtig. KPMG prijst een ministerie
omdat er gekozen is voor een unieke aanpak: een deel van het werk op het ministerie
is expliciet gereserveerd voor hun consultants die samen met de reguliere
staf een aantal speerpunten voor de komende jaren ontwikkelen. Stelt niemand
dan meer de vraag of het niet beter zou zijn om, als je die mensen toch vrijwel
dagelijks over de vloer hebt, hen dan maar zelf in dienst te nemen? Of waren
zij tot voor kort in dienst en worden zij tegen een meer dan verdubbeld tarief
weer ingehuurd voor ongeveer hetzelfde werk?Zijn wij nu de enigen die iets bedenkelijks horen, als het pr-materiaal
van Boer en Croon ons meldt dat met mensen als onze collega
Ed van Thijn het bureau Boer en Croon indirect invloed krijgt op de verdere
ontwikkeling van Nederland? Als het waar zou zijn, is dat al erg genoeg. Maar
erger is dat Boer en Croon, noch de heer Van Thijn zelf daar kennelijk iets
kwalijks in ziet.In november 2000 organiseerde de GroenLinks-fractie in de Eerste Kamer
een symposium. Toegegeven, in de titel maakten we het wat bont: "Staatsgreep
van de zesde macht?" Het vraagteken dat er achter staat, geeft aan dat wij
zelf niet geloven dat het zo erg is, maar dat wij wel moeten vaststellen dat
er rond de inzet van externe adviseurs het een en ander goed scheef zit. De
resultaten van de conferentie zijn verwerkt in een brochure met dezelfde titel.Bij de algemene beschouwingen heb ik geprobeerd dit thema stevig aan de
orde te stellen. Ik formuleerde een aantal concrete voorstellen en vroeg de
regering om bij de beleidsverantwoording, in mei 2001, in een notitie deze
voorstellen serieus te wegen en met beleidsvoornemens te komen voor een betere
werkwijze bij de inschakeling van externe adviseurs. De minister-president
voorkwam dat een breed ondersteunde motie in stemming werd gebracht door een
notitie toe te zeggen waarin alle elementen van de motie beargumenteerd behandeld
zouden worden. Daarbij wilde hij niet uitsluiten dat de notitie ook nog aandacht
zou schenken aan elementen die nog niet door mij en anderen aan de orde waren
gesteld. Prachtig allemaal! Mei 2001 lag er geen notitie. De regering had
tien maanden en ook een paar aansporingen nodig om uiteindelijk in september
2001 de tien pagina's tellende "Notitie inhuur van extern personeel/uitbesteding
van werkzaamheden" op tafel te leggen. Als die lange productietijd nu gerechtvaardigd
werd door een ijzersterke notitie die inging op de in deze Kamer gevoerde
discussie en geformuleerde aanbevelingen, zou je daar nog mee kunnen leven.
Wat er op tafel ligt, is echter een wat obligate situatiebeschrijving die
voor een deel niet gaat over de aangeroerde thema's en voor het overige nauwelijks
een beargumenteerd antwoord is op de geformuleerde problemen en mogelijke
oplossingen. Dat stelt teleur. Ik probeer het niet te ervaren als een nieuw
bewijs van het paarse torentjesdenken, maar het kost een beetje moeite. Niet
dat ik mij verbeeld dat dit onderwerp ooit in het torentje is besproken; ik
heb het over de attitude. Het heeft toch een beetje dat dédain van:
als we het zelf niet verzinnen kan het ook niks wezen. Jammer is dat. Ik stel
het overigens vast zonder mij te beklagen. Oppositie voeren moet je met verve
doen, zelfs en misschien vooral als de zittende partijen er weinig boodschap
aan hebben.Hoe het ook allemaal zij: de regering heeft vandaag de kans om zich bij
monde van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties te revancheren.
Om deze discussie heel concreet te houden wil ik graag helder definiëren
waar we het wat ons betreft niet over hoeven te hebben én waar we het
al over eens zijn. Dan houden wij de punten over waarop de regering naar onze
smaak meer in beweging moet komen.Wat ons betreft is het onderwerp: externe advisering over inhoudelijk
beleid en organisatie. Het gaat dus niet over uitbesteding van uitvoerend
werk, het aantrekken van uitzendkrachten voor reguliere arbeid of de inkoop
van producten en diensten in het algemeen. Wel wil ik straks een losse opmerking
maken over het verschijnsel interim-management.In tegenstelling tot de conclusie op pagina 3 van de notitie vind ik de
term "extern personeel" niet helder. De discussie gaat niet over personeel.
De discussie gaat over externe adviseurs die zonder binding met of verantwoording
tegenover de ambtelijke organisatie vaak vergaande opdrachten krijgen voor
inhoudelijke of organisatorische beleidsadviezen. Mijn fractie wil de discussie
niet versluierd zien. Wij hadden en hebben het over de externe adviseurs.Met de regering zijn wij van mening dat binnen de structuur van integraal
management de verantwoordelijk manager de vrijheid moet hebben om zelf te
bepalen hoe hij met inachtneming van zijn financiële kaders en budgetten
de gestelde prestatiedoelen haalt. Of dat gebeurt met de eigen medewerkers
of met externe adviseurs is op zichzelf niet relevant. Wel relevant is de
vraag of het bij die keuze zeker is dat er binnen de ambtelijke organisatie
voldoende gekwalificeerde medewerkers zijn en blijven om daarmee te waarborgen
dat de externe adviseur tegenspel krijgt van mensen met een gelijkwaardige
bagage aan deskundigheid en maatschappelijke en politieke knowhow. Er kan
spanning komen als het interessantere werk vaker wordt uitbesteed aan externen
en senior medewerkers verlokt worden de overstap te maken naar de adviesbureaus
met soms een dubbel salaris in geld en emolumenten, meer vrijheid en imago
en een aanzienlijk mindere verantwoordingsplicht richting ambtelijke en politieke
baasjes.In dat verband direct maar een vraag: is bij de rijksoverheid de "draaideurambtenaar"
nu definitief onmogelijk gemaakt? Oftewel: kom je als extern adviseur niet
de ambtelijke organisatie binnen op plekken waar je de afgelopen drie jaar
als ambtenaar hebt gewerkt? Dat zou heel goed zijn. Als dit al zo is, hoor
ik dat graag. Als het niet zo is, hoor graag waarom niet.Ook vinden wij met de regering – alweer iets waarover we het eens
zijn – dat het bij de VBTB-systematiek vooral gaat om het stellen van
beleidsdoelen en het binnen de afgesproken tijd leveren van de afgesproken
prestaties en resultaten. In dat kader stelt de notitie op pagina 6 dat het
niet logisch is om in de beleidsverantwoording gegevens op te nemen over de
inhuur van extern personeel. Die inputbenadering past niet bij de gekozen
outputfilosofie. Als het gaat om uitbesteding van werk, uitzendkrachten, inkoop
van algemene dienstverlening en interim-management kan ik mij daar wel in
vinden. Bij de door mij gedefinieerde externe adviseurs denken wij daar voorlopig
anders over. Allereerst omdat wij vinden dat het met de opdrachtverlening
allesbehalve goed zit en omdat helder moet blijven wat de verhouding is tussen
de beleidsadvisering door het eigen apparaat en die van buiten. Daarnaast
vinden wij dat inzicht moet blijven bestaan ten aanzien van gekwalificeerde
deskundigheid binnen het apparaat en ten slotte moet duidelijk blijven op
welke beleidsterreinen welke adviesbureaus welke rapportages hebben uitgebracht
tegen welke kosten. Wie geen zesde macht wil – ik neem aan dat dit voor
ons allemaal geldt – moet kiezen voor transparantie.Voor het overige kunnen wij weinig met de notitie van de regering.
De problematiek waarover wij het willen hebben, komt niet aan de orde. En
als er een begin is van een bruikbaar antwoord, beginnen de zinnen met: het
is denkbaar dat, er kan gedacht worden aan, men zou meer moeten. Ik loop lang
genoeg mee in overheidsland om dit soort formuleringen op hun waarde te schatten.
Er zal nog heel wat water door de IJssel stromen voordat wij de resultaten
zien van de in deze notitie aangekondigde energieke aanpak.Voordat ik overstap naar de door ons wél noodzakelijk geachte aanpak,
wil ik nog even stilstaan bij paragraaf 7 van de notitie, die wij voor een
deel wel positief konden waarderen. Er worden daar goede, zij het heel voorzichtig
geformuleerde dingen gezegd over het aanspreken en inzetten van de deskundigheid
van eigen personeel, ook door tijdelijke taakverandering en tijdelijke uitruil,
zowel binnen het eigen ministerie als tussen de departementen. Die mooie gedachte
wordt echter weer ontsierd door een te passieve uitwerking. Ik citeer: interdepartementale
uitwisseling is lastig, vraagt om een aanspreekpunt of coördinerend orgaan,
er kan gedacht worden aan poolconstructies, voorkomen moet worden dat de aanwezige
specialistische kennis erodeert en weglekt, binnen het Rijk zou men meer van
elkaar hooggekwalificeerde diensten moeten afnemen, enz. Wat doen wij nou?
Deze zinnen komen overigens uit de nota Management- en personeelsontwikkeling
rijksdienst van september 1999. Twee jaar later is er kennelijk nog niets
meer te melden dan dit geduldige papier. Dat vraagt meer daadkracht, want
dit schiet dus niet echt op.Mag ik in dit verband even apart aandacht vragen voor een gedachte die
al een paar jaar door mijn hoofd speelt? Door de veranderingen in overheidsorganisaties,
de veel grotere dynamiek en werkdruk en de grotere mondigheid en kritischere
attitude van medewerkers in vergelijking met vorige decennia is het manager
zijn bij ministeries, provincies of gemeenten aanzienlijk lastiger geworden.
Een deel van het bestaande management, te vaak nog daar terechtgekomen doordat
zij de langst zittende ambtenaar waren op de afdeling of benoemd werden door
politici die doorgaans weinig kaas hebben gegeten van management, is daar
niet tegen opgewassen. Gevolg: veel fricties en frustraties, uiteindelijk
resulterend in terzijde schuiven en voor de duur van het probleem inschakelen
van prijzig interim-management. Ik begrijp niet waarom er binnen en door de
overheid niet al lang een sterk en professioneel uitzendbureau voor overheidsmanagers
is gevormd. Selecteer een flink aantal managers uit diverse overheidsorganisaties
die het op hun huidige stek duidelijk goed gedaan hebben, bied ze een contract
aan voor drie of vijf jaar op huidig salaris plus toeslag, auto, telefoon
en andere faciliteiten, zet ze in als interim-manager voor maximaal negen
maanden tot een jaar per klus, geef een bonus voor elk succesvol afgerond
project en zorg voor een perfecte begeleiding, coaching en training van deze
groep. Tegen de helft van de kosten los je bij de overheid managementproblemen
op, je bindt een sterke club mensen aan je overheidsorganisatie door een zowel
inhoudelijk als financieel interessant aanbod en je vergroot en passant hun
veelzijdigheid en deskundigheid. Het is nu voor mij te laat, maar bij zo'n
bureau had ik graag enkele jaren gewerkt.De verleiding is groot om deze situatieschets nog verder aan te vullen
uit praktijkanalyses van diverse scribenten. Met name de politicoloog Daalder,
de adviseur Walter Etty en de wetenschappers Eelco van Hout en Bram Foederer
hebben over de inzet van externe adviseurs in het openbaar bestuur behartigenswaardige
dingen geschreven. Niet in de laatste plaats het rapport van de rekenkamercommissie
van de gemeente Zwijndrecht van juni 2001 is illustratief over de situatie
in lokaal overheidsland en doet een groot aantal aanbevelingen hoe het beter
zou kunnen. Vanwege de tijd laat ik het citeren uit deze stukken achterwege.
Het tweede deel van mijn bijdrage bestaat uit concrete voorstellen die kunnen
bijdragen aan een betere, effectievere en meer transparante en democratisch
controleerbare inzet van externe adviseurs.Ook wij stellen vast dat er, om toch even Van Hout te citeren, sprake
is van een grotere transitoriteit in het openbaar bestuur. Overheidsorganisaties
laten steeds meer externe tijdelijkheid toe in hun werkwijze en producties.
Wij zijn op weg naar meer flexibele, postmoderne en meer gefragmenteerde organisatievormen.
Juist daarom – ik ben daar op zichzelf dus niet tegen – moet er
veel meer aandacht komen voor de daarbij passende sturing en democratische
controle. Allereerst is het nodig dat binnen ministeries en gemeentehuizen,
parlement en gemeenteraden publieke meningsvorming plaatsvindt over een eigentijdse
vormgeving van de ambtelijke organisaties. Hoe willen wij het eigenlijk hebben?
Hoe regelen wij voldoende deskundigheid, flexibiliteit en controle? Hoe waarborgen
wij de "civil servant"-attitude van hen die bij en voor het openbaar bestuur
werken? Welke besturingssystemen passen op de nieuwe situaties? Hoe zorgen
wij voor een adequaat management?Daarnaast is het ook nodig dat politieke functionarissen meer nadenken
en zich ook laten bijscholen over deze thematiek. Dit politieke personeel
ziet zichzelf immers opeens terug als politiek hoofd van vaak complexe organisaties.
Te vanzelfsprekend wordt aangenomen dat een bruikbaar parlementariër
ook een goed bestuurder is. Er wordt op dit punt nogal wat misgekleund en
leergeld betaald. Bovendien vertonen politici in hun opdrachtgeving en aansturing
nogal vaak risicomijdend gedrag. Ze leggen te veel ijzers in het vuur en willen
iedereen te vriend houden door te weinig prioriteiten te stellen. Aandacht
en geld worden daardoor versnipperd. Alles moet tegelijk. Voordat er een knoop
doorgehakt wordt, moeten er nog twee rapporten komen. In mijn ogen lijdt de
kwaliteit daaronder. Het zou goed zijn, als een bestuurder elke keer bij het
aantreden in een nieuwe situatie over deze en andere kwesties een open discussie
binnen zijn apparaat aansnijdt. Een specifiek punt daarbij is de onafhankelijkheid
van de adviseur. Hoeveel invloed mogen belanghebbenden, diensthoofden en politiek
verantwoordelijken uitoefenen op de uiteindelijke rapportage? Is het een advies
waar je je eigen verhaal tegenover zet of praat je net zo lang op de adviseur
in totdat het advies behoorlijk in jouw straatje past? Bij organisatieadviezen
is dan een vitale vraag of ondernemingsraden en raadscommissies voor P&O
inzage mogen hebben in de eerste rapportage, dus niet in de definitieve. En
zo zijn er nog wel meer aandachtspunten. Een gedegen discussie hierover kan opleveren dat organisaties in het openbaar
bestuur veel serieuzer werk gaan maken van het formuleren van hun doelen,
het realiseren van hun prestaties en vooral van de werkverdeling tussen vaste
medewerkers en adviseurs van buiten en de aansturing van deze externen. Dan
moet je het thema echter wel serieus nemen en willen inzien dat er veel winst
te behalen valt door de werkwijze en werkverhouding tussen overheidsorganisatie
en externe adviseur sterk te verbeteren. Zoals gezegd, gaat het ons daarbij
niet allereerst om minder geld. Wij sluiten niet uit dat er meer geld zal
worden uitgegeven aan externe advisering, maar dan alleen op basis van glasheldere
aansturing en condities. Wij willen dat het inschakelen van externe adviseurs
veel meer rendement gaat opleveren en leidt tot een hogere kwaliteit van het
openbaar bestuur.Het eerste wat er dan moet gebeuren, is de inschakeling van externe adviseurs
en hun prestaties uit de beslotenheid van het ambtelijk apparaat halen. Dat
is in beider belang. Wij zijn dan snel af van allerlei fantasieverhalen over
zakken vullen met rapporten vol gebakken lucht. Het zal ongetwijfeld een kwaliteitssprong
veroorzaken. Alles wat openbaar is, staat onder publieke kritiek. Wat onder
de maat is, valt vanzelf door de mand. Daarbij gaat het ons niet om gevraagde
of afgedwongen openbaarheid, zoals in Houten, maar om principiële openbaarheid
uit eigen beweging. Eigenlijk vinden wij gewoon dat elke ambtelijke organisatie
een openbaar te raadplegen actueel register moet hebben, bijvoorbeeld op internet,
van alle uitstaande opdrachten, onderzoeken en adviezen van externen, met
inbegrip van de contracten. Dat betekent het volgende. - Elke overheidsorganisatie
houdt een openbaar te raadplegen register bij van alle opdrachten, onderzoeken
en de voortgang van adviezen door externen.- Elke overheidsorganisatie
rapporteert periodiek over de verstrekte en afgeronde opdrachten, de resultaten
en de kosten.- Alle rapportages zijn openbaar.- Bij grote
projecten gebeurt het aantrekken van adviseurs via meerdere offertes of openbare
aanbesteding.- Aantrekken van adviseurs via de "ons kent ons"-methode
past niet meer.- Contracten zijn openbaar.- Rekenkamers
krijgen een functie in het beoordelen van opdrachten aan en prestaties van
externe adviseurs op werkwijze en effectiviteit. Daarbij gaat het niet alleen
om de kwaliteit van het advies, maar ook om wat de organisatie met dat advies
heeft gedaan, respectievelijk eraan gehad heeft.Een dergelijke werkwijze resulteert in een veel grotere transparantie.
Die doorzichtigheid is nodig voor een goede democratische controle. Daarmee
zijn wij er echter nog niet. Voor de kwaliteitsslag die wij willen, is meer
nodig, namelijk een verandering van houding en werkwijze bij de opdrachtgevers
en bij de adviesbranche zelf. Over beide partijen wil ik nog een paar opmerkingen
maken. Zowel uit eigen waarneming als uit statements van adviseurs is duidelijk
dat overheidsorganisaties te vaak en te veel nogal onvoorbereid adviseurs
binnenhalen. Vaak gaat het zo: er is een probleem, dat moet worden opgelost.
Kennis en/of menskracht ontbreekt. Dus een externe adviseur. Maar dan: de
probleemstelling is nog lang niet helder. De werving van een geschikt bureau
verloopt vaak onthutsend amateuristisch. De benadering van de adviseur is
in veel gevallen nauwelijks kritisch. En het resultaat is daar dan ook vaak
naar. Adviseurs klagen er nogal eens over dat zij heel veel tijd moeten investeren
in het duidelijk krijgen bij de opdrachtgever, wat deze nu eigenlijk wil.
Als ze dat doen, behoren ze daarmee al tot de betere adviseurs. Het zal dan
ook niet verbazen dat de hiervoor beschreven gang van zaken vaak rapporten
oplevert die niet verder komen dan plank of kast. Bovendien worden te vaak
al eerder door adviesbureaus in elkaar gestoken wielen in nieuwe situaties
opnieuw uitgevonden. Een goudmijntje voor het adviesbureau, dat met wat couleur
locale en enige cosmetiek een in de tekstverwerker snel om te werken rapport
presenteert aan de opdrachtgever, die daar de volle mep voor betaalt, maar
voor aanzienlijk minder geld bij een collega-manager die een jaar eerder met
hetzelfde probleem worstelde, dezelfde oplossing had kunnen krijgen.Ook dit kun je voorkomen door transparantie en het bijhouden en publiceren
van resultaten. Het is toch niet zo moeilijk om als Binnenlandse Zaken dat
voor de rijksoverheid te doen en de VNG te vragen, een via internet te raadplegen
inzichtelijk databank op te zetten voor gemeenten? Het bureau SGBO van de
VNG heeft trouwens goed werk geleverd door te beginnen met een behoorlijke
checklist, welke is toegezonden aan gemeenten. Die checklist zou kunnen worden
gebruikt bij het aantrekken van externe bureaus. Dat is een stap vooruit,
maar het is nog te weinig.Onderwerp, opdracht, bureau, doorlooptijd, datum rapport, effecten en
kosten kunnen in die databank worden gevonden. Wie meer wil weten, kan doorclicken
of tegen betaling het rapport krijgen. Daarbij hoort natuurlijk dat in contracten
is geregeld dat de opdrachtgever de eigenaar is van het rapport. Want daarvoor
heeft hij zeer goed betaald. Niet het bureau is eigenaar, maar de opdrachtgever.
Die koopt met de opdracht het rapport. Als dit allemaal nog niet gesystematiseerd
gebeurt, is de vraag, waarom niet. Maar ook de zich als professioneel en snel
presenterende advieswereld moet zich ernstig af gaan vragen, of de mistige
grijze deken waaronder veel van hun doen en laten verborgen blijft, zich wel
verdraagt met de belangrijke rol die hun branche in de dienstverlening aan
het openbaar bestuur in steeds toenemende mate vervult. Het is eigenlijk een
gotspe dat grote aantallen adviseurs druk in de weer zijn om overheidsorganisaties
bij te staan in het ontwikkelen van kwaliteitssystemen, keurmerken, tevredenheidsmetingen,
benchmarking, visitatie en wat er al niet meer nuttig is in verzakelijkend
overheidsland, terwijl men dat voor de eigen branche op deze punten grotelijks
laat afweten.Waarom hebben de twee brancheorganisaties niet allang zelf een protocol
voor dienstverlening aan de overheid ontwikkeld? Waarom is er nog geen keurmerk
bij die organisaties? Als er al een gedragscode is, waarom kennen wij die
dan niet? Hoe wordt deze getoetst en bewaakt? Is er een tuchtcommissie, waar
opdrachtgevers klachten kunnen deponeren over slechte ervaringen met een bureau?
Wat gebeurt er met die klachten? Waarom geen openbare publicatie over zonneklare
beunhazerij? Waarom zou de overheid, die ver boven het miljard
bij deze branche inkoopt, niet van de sector zelf mogen verwachten en eisen –
bij grote opdrachten – dat de advieswereld uit eigen beweging kwaliteitscriteria,
drempels, erkenningen, controle, visitatie en tuchtrecht regelt?Ik kom tot de conclusie. Gezien het gebruik dat een zich moderniserend
openbaar bestuur maakt en nog meer zal gaan maken van externe adviseurs moeten
werkwijze, transparantie, effectiviteit, rapportage en controlemogelijkheden
sterk worden verbeterd. De kwaliteit van de opdrachtgeving is vaak nog onder
de maat. Het openbaar bestuur moet zichzelf serieus nemen, door op dit punt
te werken aan een gedragscode, met daarbij een aantal te gebruiken gedragsregels.
Vanzelf zal het niet gaan. De verleiding is groot om nu een aantal elementen
voor die gedragsregels aan te dragen, maar dat zal ik niet doen. De richting
is uit onze en andere bijdragen wel duidelijk. Bovendien heeft de regering
de beschikking over een keur aan materiaal, waaronder een nota van GroenLinks,
waarin een eerste aanzet staat voor zulke gedragsregels. Overigens vinden
wij dat de regering en daarvan afgeleid het overheidsmanagement zelf verantwoordelijk
is voor het opstellen en gebruiken van zo'n gedragscode. Daar zullen wij ons
verder als politiek niet in mengen.Daarnaast lijkt het ons buitengewoon belangrijk dat de regering daarover
in overleg treedt met de bonafide brancheorganisaties. Het zijn er maar twee.
Zo ingewikkeld hoeft dat dus niet te zijn. Als zij ook aan een gedragscode
willen werken, dan zou afstemming tussen opdrachtgever en opdrachtnemer een
behoorlijke kwaliteitssprong kunnen opleveren; dit onder handhaving van de
voorwaarde dat kristalheldere transparantie en democratische controle bij
de adviezen van het openbaar bestuur uitgangspunt zal zijn. Afgeleid van het
bovenstaande zouden Binnenlandse Zaken en VNG gezamenlijk een handreiking
kunnen doen aan de lagere overheden voor een op hun situatie passend concept.
Uiteraard beslissen die overheden zelf over de concrete invulling in hun eigen
situatie. De aanwezigheid van een goed bruikbaar concept van gedragsregels
kan bijvoorbeeld gemeenteraden stimuleren in hun democratische controle op
de wijze waarop in hun lokale situatie wordt omgegaan met het inschakelen
van externe adviseurs.Mijn fractie verwacht van de regering een open, serieuze en de inbreng
recht doende beantwoording van de door de Eerste Kamer geanalyseerde situatie
en de in onze ogen noodzakelijke reactie daarop.Minister De Vries:Voorzitter. De heer De Boer had het over een door de Eerste Kamer geanalyseerde
situatie. Hij bedoelt waarschijnlijk dat die situatie door hem is geanalyseerd,
want ik heb geen analyse van de Eerste Kamer op dit punt.De heer De Boer (GroenLinks):Ik heb het over een analyse door de leden van de Eerste Kamer. Na mij
komen nog vier sprekers. Ik veronderstel dat een aantal opmerkingen van mijn
collega's in dezelfde richting zal gaan.Minister De Vries:Dat wachten wij dan af.De heer De Boer (GroenLinks):De Eerste Kamer heeft er geen door een stemming aangegeven standpunt over.
Als de minister dat bedoelt, dan heeft hij daar gelijk in.Minister De Vries:En ook geen analyse. Ik probeer het debat zo zakelijk mogelijk te houden.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter. Ik schrap de zin die ik op dat punt heb uitgesproken, maar
ik kom er wel op terug.Het zal duidelijk zijn dat de reactie van de regering meer inhoud moet
hebben en wat betreft richting en concretisering beduidend verder moet gaan
dan de notitie die wij vandaag bespreken. Dat zeg ik voor mijn eigen rekening.
Ik ben zeer benieuwd naar wat de minister er straks van maakt.De heer Terlouw (D66):Voorzitter. Ik begin met het uitspreken van onze waardering in de richting
van collega De Boer. Hij heeft dit onderwerp aan de orde gesteld, twee keer
bij de algemene beschouwingen en een keer in de vorm van een motie die nog
steeds niet in stemming is geweest. Dit alles mondt nu uit in de gedachtewisseling
vandaag. Als je zo iets hoort, dan vraag je je af of parlementsleden zich al of
niet met zo'n onderwerp moeten bezighouden. Als het gaat om externe advisering,
het inschakelen puur als daad van management, dan kun je je afvragen of wij
ons daar als parlementsleden mee moeten bemoeien. Als je denkt dat externe
advisering, eventueel sluipend, een wezenlijke invloed gaat uitoefenen op
de beleidsvorming, misschien via de kwaliteit van het ambtelijk apparaat –
uit mijn bijdrage zal blijken dat ik dit het belangrijkste vind – dan
kun je tot de conclusie komen dat het goed is dat het parlement zich daarover
buigt.Enigszins tot mijn verbazing hanteert de minister in zijn notitie het
begrip "extern personeel". Ik heb Van Dale erop nageslagen. Daar staat over
personeel: "de gezamenlijke personen die in dienst zijn van een particulier,
een zaak, een instelling enz.". In dit geval gaat het om de overheid. Het
lijkt mij een goede definitie, maar wie ben ik om Van Dale te kritiseren?
In de notitie wordt ook een definitie gegeven. De definitie van het begrip
"extern personeel" valt uiteen in twee delen, personeel zonder ambtelijk dienstverband –
dat kan ik mij voorstellen – en uitbesteding van werk, wonderbaarlijk
Nederlands overigens, zijnde de aankoop van diensten die worden verricht buiten
directe verantwoordelijkheid van het departementale management. Het geeft
niets als het Nederlands niet zo prachtig is. Je moet wel kijken naar de gedachte
die erachter zit. Betekent het iets dat de minister uitbesteed werk laat vallen
onder het begrip "extern personeel"? De leiding van een organisatie neemt
de verantwoordelijkheid voor werk dat het personeel doet. Als er iets verkeerd
gaat, dan wordt intern een correctie aangebracht of een schrobbering gegeven,
maar naar buiten toe dekt de leiding af wat er verkeerd is gegaan. Als een
departement mensen inhuurt die geen ambtelijk dienstverband aangaan, dan is
de term "extern personeel" goed te verdedigen. Echter, als een adviesbureau
een studie maakt en bijvoorbeeld komt met een beleidsonderbouwend rapport
dat met de naam van het adviesbureau erop vervolgens naar het parlement gaat
of op de doorbuigende plank van de heer De Boer komt te liggen, dan heb je
iets gekocht wat niet wezenlijk verschilt van een gekochte computer
of een gekochte bureaustoel. De mensen die zo'n computer of bureaustoel hebben
gemaakt, beschouw je dan toch niet als je externe personeel?Toen ik begin jaren negentig een bestuurlijke functie in Gelderland kreeg,
kwam er al snel een rapport op tafel dat gemaakt was door een extern adviseur.
Mijn eerste vraag was natuurlijk waarom deze studie was uitbesteed. Er zijn
toch 1300 goede ambtenaren in de provincie, dus waarom is die studie niet
door hen uitgevoerd? De antwoorden kwamen sterk overeen met die in de notitie
van de minister: wij hadden onvoldoende capaciteit, wij hadden onvoldoende
deskundigheid of er waren betere mogelijkheden voor kostenbeheersing etc.
Het belangrijkste argument kwam evenwel pas op den duur als aap uit de mouw,
en dat is dat de studie meer aandacht krijgt als het label van een bekend
adviesbureau er op staat. Dat argument heb ik daarna nog vele, vele malen
in allerlei gremia aangetroffen Een argument overigens dat niet in het rijtje
van de minister voorkomt, maar dat wel een grote rol speelt. Als men bij gemeenten
of provincies iets wil richting Den Haag, dan moet er een rapport komen van
een goed adviesbureau. Maar ook in Den Haag zelf geldt dat wanneer er richting
parlement iets moet worden gedaan of als er iets moet worden gedaan om het
draagvlak te vergroten, er gekomen wordt met een rapport van een uitstekend
adviesbureau.Het steeds weer vragen om studies heeft ook te maken met het rijpingsproces
van besluiten. Als in een politieke partij, een fractie, een kabinet of onder
beleidsambtenaren de tijd nog niet rijp is voor het nemen van het besluit,
dan geef je te kennen dat je meer informatie nodig hebt. Dat is een heel natuurlijk
proces. De echte reden is dan vaak tijd winnen, omdat het besluit nog moet
rijpen in de eigen gelederen. Ik vind dat overigens volstrekt legitiem. Men
zegt vaak dat de politiek beslissingen voor zich uit schuift, maar dat is
heel verstandig. Vaak moet je beslissingen voor je uit schuiven, omdat de
tijd nog niet rijp is om de voordelen te omarmen en de nadelen te bagatelliseren.
Daar is tijd voor nodig. Dat zo zijnde, is het vaak niet nodig om de wensenlijst
op blz. 3 van de notitie van de minister te volgen. Ik noem de wens om een
kritisch oordeel van buiten en de wens om een contra-expertise op eigen werk
te laten uitvoeren. De wens om een onafhankelijk of extern oordeel te krijgen
over een bepaalde kwestie kan heel nuttig zijn, maar vaak is het helemaal
niet nodig is en is er eigenlijk iets anders aan de hand. Te gemakkelijk wordt
dan soms naar het wapen van het extern advies gegrepen.Voorzitter. Wij zijn voorstander van een slanke overheid, maar zij mag
niet zo slank zijn dat voortdurend naar het middel van de externe advisering
moet worden gegrepen. Dat laatste is vooral niet goed voor de motivatie van
het eigen ambtenarenbestand. Wil iemand die echt goed is en expertise in huis
heeft werken bij een overheid die een probleem uitbesteedt zodra het een beetje
moeilijk wordt? Hoe dikwijls vertrekt een goede ambtenaar naar een adviesbureau
omdat hij daar beter wordt betaald en interessantere opdrachten krijgt? Ik
neem aan dat de minister dat niet zo meteen even met cijfers onderbouwd kan
beantwoorden, maar misschien wil hij het uitzoeken en het ons laten weten.
Het lijkt mij ook demotiverend voor ambtenaren als een rapport pas serieus
wordt genomen als het het stempel van een bekend adviesbureau heeft. Wij moeten
af van die gewoonte. Er zijn heel veel goede ambtenaren; het moet de moeite
waard zijn als het hun stempel draagt. Hun werk kan vaak net zo goed zijn
als dat van een extern bureau.Er is heel weinig op tegen om externe adviezen te vragen als er behoefte
is aan specifieke expertise. Ik zit op het ogenblik een commissie van de Gezondheidsraad
voor om de regering te adviseren over bioterrorisme. In die commissie zitten
experts die de overheid nooit in huis kan hebben. Overigens doen zij dit op
basis van vacatiegeld, dus erg duur is het niet.Bij reorganisatievraagstukken en dergelijke moet inderdaad bezien worden
of er niet wat zuiniger omgesprongen kan worden met het vragen van extern
advies. De toppen van de departementen moeten goede managers zijn, die dit
zelf moeten kunnen regelen.In de aangehouden motie van de heer De Boer wordt voor transparantie gepleit.
In de conclusie van het symposium van GroenLinks worden regels geformuleerd
voor het opdrachtgeverschap en het opdrachtnemerschap. Ik noem het motiveren
van de noodzaak van externe advisering, heldere probleemstelling, bewaking
van het tijdpad, boeteclausules enz. Ik vraag mij af of het management van
de departementen dit niet adequaat doet. Dat is mij in elk geval niet duidelijk.
Ik heb geen aanwijzingen dat met dit type regels veelvuldig slordig wordt
omgesprongen bij overheden.Het punt van de democratische controle spreekt mij bijzonder aan. Ik zie
ten aanzien daarvan echter geen grote gevaren. De gevraagde adviezen zijn
vrijwel altijd openbaar. De overheid verbindt er een conclusie aan voordat
het tot beleid wordt verheven. De politiek zit er met open ogen bij. Het is
mij nooit gebleken dat opdrachten met geheimhouding zijn omgeven. Wij hebben
de Wet openbaarheid van bestuur. Men kan de stukken altijd opvragen.De heer De Boer (GroenLinks):Ik bestrijd niemands optimisme op dit punt, maar ik ben hier wat somberder
over, mede gezien de ervaringen. Ik wil zeker niet zeggen dat het allemaal
kommer en kwel is. Er wordt ook veel goed werk verricht, maar het gaat mij
om het deel dat niet goed genoeg gebeurt. Een stralend voorbeeld is de situatie
in Leeuwarden. Het gemeentebestuur daar is in de grootst mogelijke problemen
gekomen omdat de ene verantwoordelijke een rapport niet wilde publiceren en
de andere wel. Ik kan nog meer van dit soort voorbeelden geven. De vraagstelling
van de heer Terlouw is een beetje te zonnig.De heer Terlouw (D66):Van nature ben ik misschien wat pessimistischer dan vandaag blijkt. Dat
komt ook omdat de heer De Boer zijn betoog beëindigde met een tirade
waardoor de indruk ontstond dat er helemaal niets van deugt. Ik had er behoefte
aan om daar een wat optimistischer geluid tegenover te stellen. Ik kan mij
overigens niet voorstellen dat je met een beroep op de WOB het rapport uit
Leeuwarden niet te pakken kunt krijgen. Onze samenleving zit tegenwoordig
zo in elkaar dat een dergelijk rapport op enige moment openbaar wordt.Misschien schuilt er een gevaar voor de democratische controle in een zeker automatisme. Er treedt een zekere gewenning op: het zal
wel goed zijn; het is een prachtig rapport omdat er namen van grote adviesbureaus
onder staan. De minister wijst in zijn notitie op de invoering van de VBTB
met de sturing van dienstonderdelen op hun resultaten. Ik vertaal dat als
volgt. Het parlement autoriseert een beleidsbegroting. Ik denk dan onwillekeurig
dat het parlement zich niet te veel mag bemoeien met de manier waarop het
beleid uitgevoerd wordt. Soms is dat reden om iets dieper te kijken, dat geef
ik collega De Boer toe.Af en toe moet worden nagegaan of er van lieverlee geen methoden insluipen
die naast voordelen ook nadelen hebben. Wat ons betreft, gaat de zorg vooral
uit naar het instandhouden van de kwaliteit van het ambtenarenapparaat. Door
de huidige werkwijze kan die kwaliteit afnemen. Laten wij niet vergeten dat
ambtenaren de onmisbare medewerkers zijn in een politiek proces. Zij moeten
vertrouwen houden in eigen kunnen.Mevrouw Bemelmans-Videc (CDA):Mijnheer de voorzitter. Wij bespreken vandaag de thematiek van de sterk
toegenomen advisering door externe commerciële adviesorganen. Het CDA
wil daarbij vooral ingaan op de noodzaak van een groter inzicht in en toezicht
op dit fenomeen, alsmede de in onze ogen wenselijke terugkeer van kerncompetenties
bij de overheid zelf, al was het alleen maar omdat ambtelijke en politieke
bestuurders uiteindelijk de inbreng van externe deskundigen moeten kunnen
beoordelen, niet alleen op politieke wenselijkheid en bestuurlijke uitvoerbaarheid,
maar ook op inhoudelijke adequaatheid.Het debat is eerder in dit gebouw aan de orde geweest tijdens de informatieve
conferentie georganiseerd door GroenLinks. De minister werd tijdens de algemene
politieke beschouwingen 2001 in een breed gesteunde motie-De Boer uitgenodigd
zijn visie te geven op dit thema. Hij deed onze Kamer een notitie geworden
die niet sprak van buitengewone inspiratie bij de concipiëring ervan,
maar wellicht was deze notitie ook een product van externe advisering.Wij onderscheiden in de externe advisering grofweg de permanente advisering
door daartoe door de centrale overheid zelf ingestelde adviesorganen en de
ad-hocadvisering, die meestal commercieel is. Daarnaast is er het wellicht
nog ingrijpender fenomeen van de inhuur van tijdelijk extern personeel. We
denken dan met name aan leidinggevende functionarissen.In een klassiek advies van de Wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid
uit 1977 dat betrekking had op de permanente externe adviesorganen, gaf de
WRR een analyse van het fenomeen externe advisering. De WRR onderscheidde
een aantal functies, namelijk externe adviesorganen: - als integratiemechanismen
tussen de overheid en maatschappelijke velden;- als waarborg tegen
te grote overheidsinvloed;- als organisatorisch kader voor participatie
door deskundige burgers;- als effectief middel voor de inbreng van
speciale deskundigheid, informatievergaring en informatieverwerking;- ten behoeve van de onzekerheidsreductie bij de overheid ten aanzien
van de te verwachten reactie van de maatschappelijke omgeving op voorgenomen
of gevoerd beleid;- als aanvulling op ambtelijke deskundigheid.Inmiddels is het permanente externe advieswezen gesaneerd door middel
van de zogenaamde Woestijnwet en de Opschoningswet en onlangs geëvalueerd.
Prominent doel van de operatie was "het herstel van het primaat van de politiek".
Men doelde daarmee op een situatie "waar de adviescolleges de agenda bepaalden
en door vermenging van advies en overleg de politiek voor voldongen feiten
stelden". Opmerkelijk is de tegenstelling die we hier aantreffen met de beschouwing
uit 1977 waarin een van de functies van externe advisering juist de "waarborg
tegen te grote overheidsinvloed" was. O tempi, o sores! Ook de oude functie
van het adviesradenstelsel als verbindende schakel tussen de overheid en maatschappelijke
organisaties kreeg minder nadruk gezien de bepaling dat de leden "onafhankelijke
deskundigen" dienden te zijn die onafhankelijk van maatschappelijke organisaties
dienden te functioneren.De onlangs verschenen evaluatie van de Kaderwet adviescolleges van 1977
toetst terecht aan de oorspronkelijke bedoelingen van de herziening van het
adviesstelsel, te weten: 1. versobering en transparantie van het
adviesstelsel;2. de scheiding van advies en overleg en daarmee het
herstel van het primaat van de politiek, waarmee ook de politieke besturing
van de adviescolleges moest worden gediend.Mijnheer de voorzitter. Wij kunnen deze doelstellingen lijkt mij evenzeer
van toepassing verklaren op de ad hoc externe advisering. Ten aanzien van
de ad-hocadvisering geldt dat er sprake is van wildgroei en weinig samenhang.
Van versobering is geen sprake; het regeerakkoord spreekt van 5% afname jaarlijks,
feitelijk is er een groei van volgens uiteenlopende schattingen tussen de
8 en 15%. Het gebrek aan transparantie is een groot probleem, juist vanwege
de noodzaak van democratische controle.Opvallend in de evaluatie van de permanente adviesorganen is dat de departementen
een toenemende behoefte blijken te hebben aan adviezen van door henzelf ingestelde
eenmalige adviescolleges. De praktische behoefte om bepaalde actuele vraagstukken
aan te pakken, is sterker gebleken dan het beginsel van terughoudendheid bij
de instelling van eenmalige colleges in het licht van een sober adviesstelsel.
Uit de evaluatie van de permanente adviescolleges bleek dat zij een te marginale
rol spelen in het publieke en politieke debat en dat zij te vaak worden gepasseerd
door eenmalige adviescommissies. Uit een commentaar van de Raad voor het openbaar
bestuur op deze evaluatie kan worden opgemaakt dat dit door de permanente
adviescolleges als een probleem wordt ervaren. Zij zien daarin een aantasting
van hun gezagspositie. In dit verband is het ook opmerkelijk dat de regering
een afnemend gewicht lijkt te hechten aan de adviezen van haar oudste adviescollege,
de Raad van State.Deze reactie van de permanente adviescolleges willen wij ook van toepassing
verklaren op het ambtelijk apparaat. Bij een te gemakkelijk en te ad hoc uitwijken
naar externe deskundigheid waar die intern aanwezig is of dient te zijn, kan
bij betrokken functionarissen demotivatie ontstaan. Om externe adviezen te
kunnen beoordelen, is bovendien een zodanig inzicht in de materie nodig
dat de kwaliteit van de adviezen niet alleen op politieke opportuniteit en
bestuurlijke haalbaarheid, maar ook op technisch-inhoudelijke merites kan
worden beoordeeld. Dat vraagt om deskundigheid bij de zittende staf. Conclusie:
het optimaal gebruik van externe advisering op titel van technische expertise
of op titel van sectorbelangen-betrokken visies blijft ook vragen om die vormen
van deskundigheid bij de zittende staf. Een adequate beoordeling van expertise
vraagt om professionele counterexpertise die zich wellicht op een wat algemener
kennisniveau kan bevinden, maar die het oordeel over de inbreng van technisch
deskundigen mogelijk moet blijven maken. Wij herinneren ons uit wat alweer
lang vervlogen tijden lijken levendig de discussie over het gevaar van een
technocratie.Ik kom nu bij de scheiding van advies en overleg en daarmee bij het herstel
van het politieke primaat. De nieuwe Kaderwet permanente adviesorganen was
tevens een antwoord op een als te hecht ervaren circuit van ambtenaren, belangenorganisaties
en sectorspecialisten, in het verleden ook wel aangeduid als "de vijfde macht".
Het gevolg was een niet-transparante uitruil van belangen en standpunten die
ten koste zou gaan van onafhankelijke advisering. Politici werden naar hun
gevoel geconfronteerd met uitonderhandelde compromissen. Uit de evaluatie
van het permanente advieswezen blijkt dat in de ervaring van de betrokkenen
de scheiding van advies en overleg nu voldoende merkbaar is. Dat betekent
echter niet, aldus de evaluatie, dat de overlegfunctie de facto geheel uit
het advieswerk is verdwenen; zij heeft alleen minder expliciete betekenis
gekregen. Voor een deel is het consulteren van belangenbehartigers in het
werk van de adviescolleges aanwezig gebleven; naar ons gevoel is dat ook onvermijdelijk.
Een veel aangevoerde reden daarvoor is dat adviezen een legitimiteitsbasis
moeten hebben. Bij de verbetering van de politieke besturing van adviescolleges
door verheldering van de politieke besluitvorming ging het in laatste instantie
dus om de scheiding tussen deskundigheid en belangenbetrokkenheid. Het benoemingsbeleid
diende zich te richten op de factor "deskundigheid". Ook in de redengeving
voor ad-hocadvisering en interim-functievervulling bij de overheid blijkt
de toelevering van deskundigheid het hoofdargument te zijn. Die gedachte vinden
wij trouwens ook terug in de gedragscodes van verenigingen van organisatieadviseurs.
Uit de notitie van de minister op het punt van de motieven voor inhuur en
uitbesteding blijkt inderdaad dat de zowel kwantitatief als kwalitatief onvoldoende
capaciteit het hoofdmotief vormt. Belangrijk in de beschouwingen daarover
is de veronderstelling dat wat van buiten komt, "objectiever" is. Dat is zeer
wel mogelijk, maar tegelijkertijd vormt dit een motie van wantrouwen ten opzichte
van het eigen personeel. In laatste instantie plaatst die veronderstelling
immers vraagtekens bij de loyaliteit van de ambtenaar. Daarop aansluitend
worden nog enkele andere argumenten genoemd. Ik denk dan aan de wens om een
kritisch oordeel van buiten te krijgen en de wens om een onafhankelijk of
extern oordeel te verkrijgen. Dat roept echter opnieuw de vraag op of het
overheidspersoneel zich niet vrij genoeg voelt om zich kritisch uit te laten.
Een en ander duidt niet op een open cultuur. Een ambtenaar moet immers vrijuit
kunnen spreken, zeker in de fase van beleidsvorming en operationele planning.
Nadat de beslissingen zijn genomen, moet hij vervolgens natuurlijk loyaal,
maar niet onkritisch zijn of haar schouders zetten onder de uitvoering.Een ander woord dat in dit verband veel wordt gebruikt, is flexibilisering.
Deze notie komen wij wel vaker tegen als ratio voor het inhuren van interim-deskundigheid
en interim-management. Ten aanzien waarvan en van wie wil men zich echter
flexibel opstellen? Het is een modisch argument en dat behoort een nuchtere
lezer met wantrouwen te vervullen. Andere reden die worden genoemd, zijn kostenbeheersing –
meent men dat wel echt? – en de mogelijkheid om beter te kunnen sturen
op output. Dat laatste dient de overheid echter sowieso te doen. Verder noemt
men de concentratie op kerntaken. Daarmee raakt men aan de ideologische kern
van de problematiek die te maken heeft met de grote aandrift tot uitbesteden
en overlaten. Men lijkt het liever niet zelf te willen doen.De politicoloog Daalder ging hier met een prachtig historisch betoog op
in tijdens de conferentie over de externe commerciële advisering. Ook
het fenomeen waarover wij vandaag spreken, is mede de resultante van een gedurig
uitgedragen ideologie, te weten de combinatie van de idee van de getalsmatige
afslanking van de overheid met de idee dat het afgestoten potentieel aan kennis
en ervaring door de markt kan worden ingevuld. Deze ideologie wordt in dit
huis vaak besproken als wij debatteren over de tendens om te privatiseren
en de veronachtzaming van het publieke belang. Wij horen graag een reactie
van de minister op deze analyse.Voorzitter. Het lijkt mij goed om als samenvatting de eerder geciteerde
functieanalyse van permanente adviesorganen van het WRR-rapport te vergelijken
met de praktijk van de ad hoc externe advisering.De eerste functie die in het WRR-rapport werd behandeld, was advisering
als integratiemechanisme tussen overheid en maatschappelijke velden. Die functie
lijkt niet zozeer aan de orde te zijn, gezien het ad-hockarakter van de externe
commerciële advisering, tenzij onderzoek van dit verschijnsel, dat wij
eigenlijk heel slecht kennen, zou uitwijzen dat hier wel degelijk sprake is
van een sectorgebonden specialisatie en van monopolistische toelevering van
deskundigheid.Externe advisering kan volgens dit rapport ook een waarborg zijn tegen
te grote overheidsinvloed. Dat is een interessante gedachte, die nu in een
postmoderne versie opduikt. Ik denk dan aan een overheid die wegduikt achter
geleende deskundigheid en het dus maar aan de krachten van de markt overlaat.De derde functie was advisering als organisatorisch kader voor participatie
door deskundige burgers. Dat is een belangrijke functie voor permanente adviesorganen.
Het is echter wel een heel erg kostbare vorm van burgerparticipatie als die
ingevuld moet worden door commerciële bureaus.De laatste functies zijn de vergroting van de deskundigheid, vermindering
van de onzekerheid bij de overheid en het aanvullen van de ambtelijke deskundigheid.
Dit lijken de meest aangewezen manifeste functies van ad-hocadvisering.Wat staat ons te doen? Wij zullen moeten overgaan tot het reguleren van
het handelen van de overheid als opdrachtgever. Ik doel dan op regulering
ten behoeve van soberheid en transparantie. Soberheid kan worden bereikt door
opdrachten weloverwogen te verstrekken. Alleen als intern de benodigde deskundigheid
niet of nog niet aanwezig is, moet worden overgegaan tot het inroepen van
ad-hocadvisering. Ook dan moet er echter voor worden zorggedragen dat er voldoende
tegenwicht is. Hier kan een gedragscode haar nut bewijzen. Als men hiermee
terughoudend omgaat, is dat tevens een belangrijk signaal naar de zittende
ambtelijke staf die allereerst zelf over de primaire deskundigheid dient te
kunnen beschikken. Deze ambtelijke staf moet de externe inbreng immers op
waarde kunnen schatten. Tevens moet het volstrekt helder zijn dat hun inbreng
gewaardeerd wordt en van zelfstandige betekenis is. Er mogen geen vervangingseffecten
optreden: externe adviseurs leveren aan en dat is dat.Ik kom nu te spreken over transparantie. Het zal duidelijk zijn dat de
huidige verslaglegging over advisering en interim-functievervanging volstrekt
onvoldoende is. De notitie die de minister ons heeft doen toekomen, illustreert
dat treffend. Het moet echt anders.Wat betreft de vierde macht, de macht van de ambtelijke organisatie gebaseerd
op voorgeschreven en discretionaire mandaatsmacht, is in de afgelopen jaren
de transparantie voortdurend onderwerp van discussie en verbetering geweest,
inclusief wetgeving ten behoeve van verdergaande openbaarheid van bestuur.
Die transparantie is ten aanzien van het fenomeen van wat voorlopig de zesde
macht is genoemd, volstrekt onvoldoende. Wij weten overigens nog niet of wij
inderdaad van een zesde macht moeten spreken, totdat wij op dat fenomeen meer
zicht hebben.Transparantie is ook nodig waar aan externe advisering en adviseurs oneigenlijke
functies worden toegekend. Dit geldt naar onze voorlopige indruk – totdat
nadere informatie ons mogelijk op andere gedachten brengt – ook voor
de intermediaire vervanging van met name leidinggevend personeel. Hierbij
gaat het om functies die eerder te maken hebben met de zwakte van de opdrachtgever
of de organisatie, hetgeen resulteert in een oneigenlijk gebruik van de externe
deskundigheid of het externe interim-management. Oneigenlijk gebruik wordt
geïllustreerd door overwegingen van macht en positionering van politici
of ambtenaren of door het gebruik van externe advisering als middel tot uitstel
van beslissingen of het camoufleren van onzekerheid en onmacht.Voorzitter. Het fenomeen van de toegenomen externe advisering vraagt om
inzicht in aard en omvang van de externe inzet, vooral in de afwegingen die
daartoe leiden en in de kwaliteit van de geleverde prestaties in termen van
effectiviteit daarvan. Welke gewenste en ongewenste effecten treden er op?
Ook is toezicht van belang. Ons inziens dient er een onafhankelijke eenheid
binnen de organisatie te controleren, bijvoorbeeld FEZ, waardoor verantwoording
mogelijk wordt gemaakt op de gebruikelijke wijze, in het kader van de jaarlijkse
beleidsverantwoording in mei.In dit verband leggen wij de minister een aantal concrete vragen voor,
zulks naar aanleiding van zijn notitie. Voorzitter. In paragraaf 6.2 wordt
een overzicht gegeven van de procedures inzake inkoop en de daarmee verbandhoudende
regelingen. Klopt het dat deze regelingen vooral betrekking hebben op procedures
die van toepassing zijn nadat het besluit tot uitbesteding of inhuur is genomen,
ofwel allerlei regelingen inzake beheer? Kan de minister het met ons eens
zijn dat juist de besluitvorming inzake de wenselijkheid van uitbesteding
en inhuur om zorgvuldige procedures vraagt?Wat paragraaf 8, informatievoorziening, betreft blijkt het voor de minister
moeilijk te zijn om de gevraagde informatie te genereren, zij het dat inmiddels
een additionele financiële notitie is verschenen. Er wordt vervolgens
een vraagteken gezet bij de wenselijkheid van deze informatie aangezien het
om een invalshoek zou gaan die een eenduidige analyse op een centraal punt
niet mogelijk zou maken en die puur op de input is gericht. Ook is er in dit
verband een verwijzing naar de VBTB-operatie.Voorzitter. Men maakt expliciet wat men belangrijk vindt. Zo simpel is
dat. Ook binnen huidige begrotingskaders en beheersregels moet het mogelijk
zijn om te differentiëren naar belangrijk geachte categorieën en
daarbij – en dat is het hart van de VBTB-operatie – relaties te
leggen met de feitelijke effectiviteit en efficiëntie.De eigen voorstellen van de minister hebben betrekking op het gebruikmaken
van de mogelijkheden tot uitruil en uitwisseling van personeel binnen de sector
Rijk, en het stroomlijnen en verbeteren van de inkoopprocedures. En dan volgt
er in de notitie een belangwekkende passage: er moet worden voorzien in een
instrument dat voor het management het afwegingsproces met betrekking tot
de inzet van extern personeel faciliteert en dat goede en betrouwbare informatie
inzake de inzet van extern personeel kan generen. Wat wordt hier nu precies
bedoeld? Waaraan denkt de minister wanneer hij het over faciliteren heeft?Naast de regulering is nodig: bezinning op de kwaliteit van het ambtelijke
apparaat. Daarmee zeg ik niet dat dit niet voortdurend een zorg van de minister
zou zijn. Het is bij deze behandeling zonder meer nadrukkelijk aan de orde.
Voorzitter. Afname van de omvang van het ambtelijk apparaat mag niet verleiden
tot kwaliteitsverlies om de eerder genoemde redenen. Externe advisering, permanent
of ad hoc, beleidsadvisering of puur technische advisering, met alle varianten
daartussenin, vragen om tegenwicht en om mensen die in staat zijn het aangeboden
advies op zijn technische, bestuurlijke en politieke aspecten en consequenties
te beoordelen. Bouw een overheidsorganisatie van goede kwaliteit op die op
sobere, zorgvuldige en verantwoorde wijze omgaat met extern advies. Waar tijdelijk
onvoldoende deskundigheid beschikbaar is, kan die onder strikte voorwaarden
worden aangetrokken, en die voorwaarden zijn te formuleren in regels. In termen
van gedragscode en regelgeving kan er vervolgens ook verantwoording worden
afgelegd door de opdrachtgever, de overheid, over het hoe en waarom en over
de effectiviteit van de externe advisering, maar wat ons betreft ook door
de opdrachtnemer, uiteraard in relatie tot de opdrachtgever, omdat die anders
te gemakkelijk in vrijblijvendheid kan verblijven. Nogmaals, dit veronderstelt
transparantie en dus openbaarheid.Opvattingen over de hoogheid van het publieke ambt worden ook gedragen
door de ambities die men heeft en uitdraagt op het punt van
het vasthouden van de benodigde deskundigheid. Een overheid die inkrimpt in
getal, zal niet kunnen ontkomen aan de vraag naar de kritische grens tussen
de door haar aanvaarde taken en verantwoordelijkheden, maar vooral niet aan
de vraag naar de wenselijkheid van voortgaande uitbesteding. Tijdelijke uitbesteding
kan onvermijdelijk zijn, maar ze dient niet te verzanden in lijdelijkheid
als het gaat om inzicht en controle; inzicht in omvang en uitwerking van het
fenomeen en controle in de betekenis van zowel beheersing als toezicht. Die
controle dient in de eerste plaats uitgeoefend te worden door de zittende
politieke en ambtelijke organisatie, die daartoe geëquipeerd dient te
zijn.Eigenlijk is het vreemd dat het nu al zo lang duurt voordat de situatie
duidelijk wordt. Ons verbaast de onwil van de minister om er al eerder in
klare bewoordingen in een discussie op in te gaan, maar het is goed dat het
vandaag nu eindelijk gebeurt.Minister De Vries:Voorzitter. Misschien zou mevrouw Bemelmans dit kunnen toelichten, want
ík heb om een discussie met deze Kamer gevraagd, niet de Kamer. De
Kamer wilde over een motie stemmen en toen heb ik gevraagd of het niet goed
zou zijn, de zaak eerst te bespreken. Mijn bereidheid om in discussie te gaan
was dus optimaal, denk ik. Waar klaagt zij dan over?Mevrouw Bemelmans-Videc (CDA):Voorzitter. Ik denk dat de minister net als wij allen weet waar deze overigens
zeer gewaardeerde brief uit voortgekomen is, namelijk uit het in stemming
brengen van de motie. Er was na de algemene politieke beschouwingen, waarin
de minister had toegezegd, een notitie hierover uit te zullen brengen om een
betekenisvolle discussie in de Kamer mogelijk te maken, anderhalf jaar voorbijgegaan.
En toen die notitie er was, bleek die niet zo betekenisvol te zijn.Minister De Vries:Maar als u spreekt van onwil bij mij om een discussie aan te gaan, draagt
u daar geen splinter bewijs voor aan. Ik heb er zelfs om gevraagd, anders
zou de Kamer gewoon zonder discussie over die motie gestemd hebben.Mevrouw Bemelmans-Videc (CDA):Maar, voorzitter, dan is de inhoud van die motie toch wel van belang,
want daarin werd gevraagd om nadere informatie om een discussie mogelijk te
maken. Je moet eerst weten waarover je kunt spreken voordat je met elkaar
kunt discussiëren. Als de minister ons naar ik meen anderhalf jaar laat
wachten op een goede notitie, worden wij wat ongeduldig en mogen wij toch
vermoeden dat de aandrang bij de minister om een discussie te voeren niet
al te groot is. Dit alles laat overigens onverlet dat wij het op prijs stellen
dat hij nu dit debat wil aangaan.Minister De Vries:Voorzitter. Ik laat mij dit niet aanleunen. Het heeft wel lang geduurd
voordat de Kamer deze notitie kreeg, maar geen anderhalf jaar. Bovendien beschikt
de Kamer nu over niet meer informatie dan toen zij de notitie kreeg, want
nadien hebben wij nauwelijks iets bijzonders uitgewisseld. Het ging om een
paar simpele nadere gegevens; kennelijk is er vandaag wel een debat mogelijk
en zou het ook al eerder mogelijk zijn geweest.Mevrouw Bemelmans-Videc (CDA):Voorzitter. Ik vrees dat de minister de redenering nu een beetje omdraait.
Ik ga er niet verder op in, want dat vind ik niet erg vruchtbaar, maar dat
wij onvoldoende informatie krijgen, is op zichzelf natuurlijk een ernstig
feit. Het vormt voor ons aanleiding tot discussie en wij geven de minister
de ruimte om die leemte op te vullen. Dat duurt lang en uiteindelijk zetten
wij hem met een motie onder druk, waarna hij zich bereid toont tot een debat.Maar goed, het is fijn dat het vandaag eindelijk gebeurt. Wij vernemen
graag hoe de minister denkt over onze analyse van wat wij als wezenlijke aspecten
van het verschijnsel externe advisering beschouwen en hoe hij voortaan meer
klare wijn denkt te kunnen schenken als het gaat om meer inzicht in en toezicht
op dit fenomeen.De heer Van Heukelum (VVD):Mijnheer de voorzitter. Wij behandelen vandaag een kabinetsnotitie over
de inhuur van extern personeel en de uitbesteding van werkzaamheden door de
overheid. Nu is het bepaald geen gewoonte dat wij in dit huis nota's of notities
bespreken, maar dit is dan ook niet zomaar een notitie. Je zou kunnen stellen
dat wij vandaag een vervolg geven aan de algemene beschouwingen van 22 november
2000 – jawel, die van het parlementaire jaar 2000/2001. Ik hoef hier
de geschiedenis en het traject van de op die datum ingediende motie-De Boer
c.s. niet te verhalen. Dat zal, naar ik aanneem, bij een ieder voldoende bekend
zijn. Tijdens diezelfde algemene beschouwingen, op 22 november 2000, is door
mijn fractievoorzitter aangegeven dat de VVD-fractie het door de heer De Boer
aangekaarte probleem van de externe advisering onderkende en dat de VVD-fractie
het onderwerp alleszins een discussie met het kabinet waard vond. Die discussie
vindt – in mijn tekst staat "eindelijk", maar dat durf ik nu, na opmerkingen
van de minister, niet meer zo te zeggen – vandaag plaats.De beschouwing van de heer de Boer over dit thema kwam niet zomaar uit
de lucht vallen. Het was een zoveelste poging in een reeks; het heeft ook
na de datum van de 22ste november 2000 zijn vervolg gehad. Het is gewoonweg
opvallend hoe GroenLinks op meerdere niveaus van het openbaar bestuur zich
heeft vastgebeten in dit thema. Voorzover ik het kon nagaan, is het begonnen
medio 1999 in de gemeenteraad van Houten, waar de fractie van GroenLinks een
"gevecht" met het college levert om inzicht te krijgen in de omvang van de
externe advisering.In november 1999 stelt de voorzitter van de GroenLinks-fractie in de Tweede
Kamer de zaak aan de orde in een door hem gehouden Machiavelli-lezing. Een
jaar later, in 2000, organiseert GroenLinks in dit huis een symposium over
het thema "de zesde macht". Omstreek diezelfde tijd stelt de heer De Boer
het onderwerp in dit huis aan de orde tijdens de gememoreerde algemene beschouwingen
2000. In oktober 2001, een jaar later, publiceert het wetenschappelijk bureau
van GroenLinks een nota met de titel "De staatsgreep van de zesde macht?".
Er staat weliswaar een vraagteken achter, maar dit neigt, als ik kijk naar
de inhoud van de notitie, eerder naar een uitroepteken. En ten slotte, tijdens
de algemene beschouwingen op 20 november 2001, weet de heer
De Boer de zaak weer op de agenda van dit huis geplaatst te krijgen. Gebrek
aan vasthoudendheid kan GroenLinks in dezen zeker niet verweten worden. Ere
wie ere toekomt!Wel heb ik daar een kleine kanttekening bij; de heer De Boer heeft al
een beetje een terugtrekkende beweging gemaakt. Immers, als collega Van der
Lans in de nota over de staatsgreep van de zesde macht enigszins triomfantelijk
schrijft dat het Paul Rosenmöller was die in 1999 voor het fenomeen van
de externe adviseurs het nieuwe begrip "zesde macht" muntte, dan is dat net
iets te veel eer. In een essay van de hand van collega Rosenthal uit 1998 –
een jaar eerder dus – met de titel "De politiek en de vergruisde staat",
schrijft deze: "Naast de drie oorspronkelijke machten (de trias politica)
hebben zich de ambtenaren als vierde, de belangenorganisaties als vijfde en
de organisatieadviesbureaus als zesde macht aangediend." En ik betwijfel zelfs
of Rosenthal de authentieke uitvinder van het begrip is geweest; voorzover
ik weet, is dit begrip al eerder gemunt. Bovendien moet je constateren dat
wij steeds meer machten krijgen, want ik dacht dat het ook Rosenthal was die,
naar ik meen, midden negentiger jaren naast de belangenorganisaties als vijfde,
de media toen als zevende macht heeft bestempeld. Waar gaan wij heen met dit
land? Ik zei al: ere wie ere toekomt, maar ik wil er in de richting van GroenLinks
aan toevoegen dat je niet moet pronken met andermans veren.Dit alles nu even terzijde, voorzitter, en terug naar de zaak zelve. De
discussie over de verschillende machten in de politiek en hun invloed is niet
nieuw; het speelt al vele jaren. Het tijdperk dat er uitsluitend sprake is
van de trias politica, ligt al ver achter ons, als het er überhaupt ooit
geweest is. Je kunt in ieder geval constateren dat er in Nederland allang
geen sprake meer is van een trias politica volgens de strikte leer van Montesquieu.
Uitvoerende, wetgevende en rechtsprekende macht lopen op meerdere terreinen
in elkaar over. Het meest duidelijke voorbeeld daarvan is de Raad van State.
Dit Hoge College van Staat is zowel adviesorgaan van regering en parlement –
de wetgevende macht – als hoogste rechtsprekende instantie bij bestuurlijke
zaken waarbij de overheid partij is. Ik hoop dat niemand zal durven ontkennen
dat het Nederlands parlement zich veelvuldig en intensief bemoeit met de uitvoering
van publieke zaken. Je kunt je zelfs afvragen of de discussie die wij vandaag
voeren wel past bij de strikte toepassing van de Trias Politica. We praten
nu immers met de minister over een pure uitvoeringstaak. We spreken niet over
politiek beleid dat de dagelijkse, democratische controle behoeft.Hiermee raken wij bij de kern van de problematiek. Gaat het nu uitsluitend
over uitvoerend werk, over het personeelsbeleid van de minister of is er meer
aan de hand? De term "zesde macht" suggereert dat er meer aan de hand is.
Het gaat om macht, het gaat om invloed. Voorzitter. Het mag duidelijk zijn
dat liberalen vanwege hun ideologie, vanwege hun achtergrond en vanwege hun
mens-en-maatschappijvisie redelijk wantrouwend staan tegenover macht, zeker
als die macht niet transparant en controleerbaar is. Daarom vinden wij het
goed dat wij vandaag deze discussie voeren. Die kun je heel breed maken. Met
name de heer De Boer heeft aangegeven dat het fenomeen uitleen, inhuur van
personeel en dergelijk erg veel facetten kent. Er is ook al heel wat geschreven
over de verschillende machten waaraan ik memoreerde. Mijn fractie acht een
brede discussie hierover nu en hier niet zinvol. Het gaat niet om de vraag
of de overheid extern personeel moet of mag inhuren of dat ze het werk mag
uitbesteden. Onze samenleving is gecompliceerd en ook een overheid kan niet
alle deskundigheid in huis hebben. Ze moet dat ook niet willen. Inhuren van
externe deskundigheid kan en zal zeer zeker zijn meerwaarde hebben. De overheid
moet niet de pretentie hebben alles te weten of zelf te kunnen. Goede en deskundige
externe advisering kan de overheid ook voor kostbare misstappen behoeden.
Het gaat wat ons betreft ook niet om geld, hoe belangrijk ook. Wij kunnen
bij de verschillende begrotingsbehandelingen net zoveel gebruikmaken van het
budgetrecht als we willen. Extern advies inhuren kost geld, soms veel geld,
maar het niet inhuren kan bij tijd en wijle veel meer kosten. Toen ik uit
andere hoofde eens tegen en extern adviseur zei dat ik zijn tarief wel aan
de hoge kant vond, zei hij: ja, wat wil je, goede raad is duur. Het is maar
hoe je spreekwoorden wilt gebruiken, waarvan acte.Voorzitter. Bij deze discussie staan voor mijn fractie twee vragen centraal:
in hoeverre wordt c.q. is de overheid afhankelijk van de kennis van externe
bureaus en in hoeverre worden externe adviseurs tengevolge hiervan beleidsbepalend
voor delen van het overheidsbeleid? De notitie van het kabinet die wij vandaag
bespreken is sterk technisch van karakter: zij geeft aan wat de overwegingen
zijn om externe instanties in te schakelen of om werk uit te besteden. De
notitie spreekt over verantwoordelijkheden, procedures en over gehanteerde
regelgeving. Kortom, de notitie Iaat zien dat het in procedureel opzicht allemaal
heel zorgvuldig gebeurt. Ja, voorzitter, dat zal wel, maar daar gaat het niet
om. Het gaat om de rol en de invloed van de externe adviseurs. Aan die aspecten
gaat de notitie helaas voorbij. Mijn fractie wil zeker niet zo ver gaan als
de fractievoorzitter van GroenLinks in de Tweede Kamer. Hij stelt dat sprake
is van privatisering van het beleidsdenken. Wij vragen de minister wel of
er niet sprake is van het risico van het terechtkomen in een neerwaartse spiraal.
Ik bedoel daar het volgende mee. Een ministerie huurt om wat voor redenen
dan ook – ze worden in de notitie van de minister genoemd – externe
deskundigheid voor een bepaald beleidsveld in. De praktijk is dat werkende
voor het beleidsterrein de externe deskundigen nog meer kennis van de materie
zullen opdoen. Is nu niet het risico aanwezig dat het ambtelijk apparaat steeds
meer op kennisachterstand wordt gezet, zodat in het vervolg nog meer externe
deskundigheid moet worden ingehuurd met als uiteindelijk gevolg een grote,
zo niet volledige afhankelijkheid van externe adviseurs? Ik heb mij laten
vertellen dat sommige opdrachtgevers zelfs de opdracht al door de externe
adviseurs laten schrijven. Het geschilderde scenario is veel realistischer
dan menigeen misschien denkt. Als dit scenario waar is, ook al is het maar
ten dele, dan zitten wij op een gevaarlijke weg, op een hellend vlak. Dan
gaan externe instanties de facto het beleid bepalen. Dan gaan externe instanties
macht uitoefenen die zich aan een democratische controle onttrekt,
alle ministeriële verantwoordelijkheid ten spijt. Mijn fractie zou met
name op dit aspect van het inhuren van externe deskundigheid graag een reactie
van de minister ontvangen.De minister stelt in zijn notitie: "Door een beleidsbegroting te autoriseren
machtigt het parlement in feite de regering om de begrotingsmiddelen in te
zetten teneinde de in de begroting geformuleerde beleidsdoelen te bereiken.
In de beleidsverantwoording moet de regering aan het parlement rapporteren
over de mate waarin zij erin is geslaagd de beleidsdoelen daadwerkelijk te
realiseren."De minister-president heeft het zo mogelijk nog explicieter gesteld tijdens
de algemene beschouwingen van november jongstleden: "Het kabinet wil afgerekend
worden op geformuleerde doelstellingen zoals in de begrotingen opgenomen.
Hoe die doelstellingen worden gerealiseerd is, althans in onze ogen, van minder
belang."Simpel gesteld luidt de redenering van de regering: het parlement keurt
de begrotingen goed en beoordeelt te zijner tijd het resultaat; wat daartussen
gebeurt gaat het parlement niets aan. Ik zeg het wat simpel, maar zo lees
ik het wel. Beoordelen op output heet dat. Dat vinden wij toch een heel enge
begrenzing van de controlerende taak van het parlement. Natuurlijk kun je
de stelling hanteren dat binnen het overheidsapparaat ook de vierde macht,
de ambtenaren dus, niet controleerbaar is voor het parlement en dat het daar
ook niet of nauwelijks moeilijk over doet. Maar er is in onze ogen een essentieel
verschil tussen ambtenaren in rijksdienst, vallend onder de ministeriele verantwoordelijkheid
en externe adviesbureaus. In zijn eerder door mij gememoreerde essay "De politiek
en de vergruisde staat" schrijft Rosenthal: De relatie met de andere nieuwe
machten, waaronder de organisatie- en adviesbureaus, zijn niet te vergelijken
met de politiek-ambtelijke verhoudingen. Het zou een ernstig misverstand zijn
te menen dat die nieuwe machten enigerlei verplichting zouden hebben jegens
de politiek of zelfs ondergeschikt aan de politiek zouden zijn. Wie het politieke
primaat zo opvat brengt zichzelf in de problemen, aldus Rosenthal. Hij voegt
daaraan toe: Ook voor deze machten geldt geen macht zonder controle en verantwoording.Daarom acht mijn fractie het alleszins logisch en voor de hand liggend
dat het parlement inzage vraagt in aard en omvang van de externe advisering
van de overheid. Daarbij gaat het niet om alle mogelijke vormen van advisering
en uitbesteding. Het gaat om advisering die te maken heeft met de kerntaken
van de overheid, met essentiële beleidsterreinen. Er valt over te praten
hoe dat moet gebeuren. Mijn fractie gaat vooralsnog qua detaillering in dezen
niet zo ver als in de motie-De Boer c.s. wordt bepleit. Maar eerlijk gezegd
vinden wij dat in dit stadium van de discussie een bijkomstigheid. Van meer
belang vinden wij of de minister de probleemstelling onderkent die hier door
mijn fractie is geschilderd en hoe hij daarmee denkt om te gaan. Wij wachten
dan ook met meer dan gewone belangstelling de reactie van de minister af.De heer Doesburg (PvdA):Voorzitter. In zijn proefschrift Interim-management bij de rijksoverheid
constateert dr. E. van Hout dat het openbaar bestuur steeds vaker gebruikmaakt
van tijdelijke bestuursarrangementen, tijdelijke structuren voor beleidsvorming
en tijdelijk management. Hij beschouwt deze ontwikkeling als onontkoombaar
en onderbouwt die stelling op overtuigende wijze. Uitbesteden is dus geen
mode, zoals wij dat de laatste tijd wel vaak omschreven hebben gezien in de
pers naar aanleiding van het rapport van GroenLinks dat mede de aanleiding
is geweest tot deze discussie. Uitbesteden is dus geen mode, het is een structurele
zaak. Bij de algemene beschouwingen heeft de heer De Boer zijn bezorgdheid
over het omgaan met deze ontwikkeling kenbaar gemaakt en de vandaag ter bespreking
voorliggende motie ingediend. Naar het oordeel van mijn fractie is er inderdaad
sprake van een reële problematiek, al staat zij wat kritisch tegenover
de motie-De Boer en de wijze waarop zij in de publiciteit is behandeld. Onze
kijk op de problematiek is genuanceerd, maar ligt vrij dicht bij datgene wat
de heer De Boer en anderen vandaag naar voren hebben gebracht. Mij is echter
met name de stap ten aanzien van de zesde macht opgevallen. Als je het zojuist door mij genoemde proefschrift leest, dan valt je allereerst
op dat het ondersteunen van organisaties door externe adviseurs en interim-managers
een bedrijfstak is geworden als alle andere. Er zijn goede en slechte adviezen
en er zijn goede en slechte interim-managers. Dat geldt voor zowel de inhoudelijke
als de morele aspecten van het geheel. Voor de inhoudelijke kwaliteit ligt
de verantwoordelijkheid naar mijn oordeel in de eerste plaats bij het ambtelijk
management van het betrokken overheidsorgaan. Voor morele aspecten ligt de
verantwoordelijkheid in de eerste plaats bij het bestuur en de politiek. Voor
geen van beide geldt echter exclusiviteit. Immers, ook ambtelijk management
heeft zekere morele verantwoordelijkheden en ook de politiek heeft te letten
op een adequate uitvoering.Ik merk op dat het inzetten van extern personeel niet alleen noodzakelijk
is om tot een verantwoorde bedrijfsvoering te komen. Het is bovendien een
breed geaccepteerde wijze van tijdelijk gewenste capaciteitsuitbreiding welke
in het algemeen – zo blijkt uit onderzoek – goed bevalt. Twintig
jaar geleden was dat anders. Toen werd de inzet van extern personeel en het
vragen van extern advies in het algemeen nog niet gezien als een permanent
beschikbaar deel van het managementinstrumentarium. Tegenwoordig wordt in
elk bedrijf c.q. in elke bestuurskundige opleiding rekening gehouden met de
verschillende aspecten die kleven aan het gebruik van dit instrument. Vroeger
was dat niet zo. Toen was het meer een oplossing ad hoc voor een probleem.
Een deel van de bestaande problematiek is dan ook terug te voeren op het relatief
nieuw zijn, in deze zin van dit instrument. Dit probleem zal naar het oordeel
van mijn fractie verdwijnen, als de huidige toplaag in het management vervangen
wordt door jongere managers. Net als bij de invoering van de computer, die
in eerste instantie werd gebruikt als een elektronisch archief en pas later
als een instrument om informatie te bewerken en waarde toe te voegen, zal
men moeten leren om met dit instrument om te gaan en zal de organisaties erop
toegesneden moeten worden. In grote organisaties kost het evenwel tijd om
een verantwoorde wijze van werken met zoiets nieuws te incorporeren.Het probleem is naar het oordeel van mijn fractie dus voor een deel tijdelijk.
De tijd zal hier als grote heelmeester dan ook deels een oplossing voor bieden.
Toch is er reden om deze zaak in het parlement te bespreken. Ik wil in dit
verband een aantal punten aan de orde stellen.De heer De Boer (GroenLinks):Voorzitter. De heer Doesburg heeft het nog steeds over het totaal van
externe beleidsadvisering, interim-management en het inhuren van uitvoerend
personeel. Deze zaken blijven in zijn beschouwing tot nu toe een grote hoop,
terwijl anderen en ik hebben geprobeerd om die dingen juist uit elkaar te
halen en de discussie toe te spitsen op externe beleidsadvisering. Vindt de
heer Doesburg dit allemaal een pot nat of ziet hij wel degelijk een verschil
in opdrachtgeving en benadering van de onderscheiden categorieën?De heer Doesburg (PvdA):Er is natuurlijk een heel groot verschil. Ik zal daar aan het eind van
mijn betoog nog even op ingaan. Ik vind dat je aan de ene kant moet kijken
naar beleidsadvisering en de invloed die in dat verband wordt uitgeoefend.
Aan de andere kant is voor sommigen het onderscheid tussen echt uitvoerend
werk en de beleidsinvloed van een interim-manager die de organisatie aanstuurt
wel erg klein. Bij uitvoerend werk, zoals het reorganiseren van de postkamer,
moet de inschakeling van een externe worden gezien als een hulpmiddel. Maar
als het gaat om het inhuren van interim-management op topniveau – de
NS is daarvan toch een aardig voorbeeld – heb je het over het plaatsen
van mensen in een positie, waarin zij zeer concrete invloed op het beleid
hebben, zonder dat zij gebonden zijn aan een soort ambtseed of deel uitmaken
van een ambtelijk apparaat. Sterker nog: zij zijn passant, zij verdwijnen
na verloop van tijd. Op dit moment wordt niet iedereen daadwerkelijk afgerekend
op de resultaten van wat tot stand is gebracht. Aangezien de minister in zijn
notitie spreekt over extern personeel, als een soort containerbegrip, ben
ik in het begin van mijn betoog van dat geheel uitgegaan.De heer De Boer (GroenLinks):U geeft nu wel een uitzonderlijk voorbeeld van de interim-manager aan
de top, en wel bij de NS. Dat zal op dat niveau bij de overheid niet zo vaak
voorkomen.De heer Doesburg (PvdA):Ik ken voorbeelden op DG-niveau!De heer De Boer (GroenLinks):Daarom heb ik bezwaar gemaakt tegen de term "extern personeel". Als het
gaat om extern personeel, inclusief het interim-management – daarvoor
moeten behoorlijke kwaliteitscriteria worden opgesteld; vandaar mijn pleidooi
voor een eigen bureau voor interim-management bij de overheid – valt
dat onder verantwoordelijkheid van de hoogste bazen van een ministerie. Dat
ligt anders bij externe beleidsadvisering. Daarom vraagt dat om een andere
benadering en opdrachtgeving. Kunt u daar nog iets over zeggen?De heer Doesburg (PvdA):Ik kom daar nog op terug.Mevrouw Bemelmans-Videc (CDA):Ik vraag mij af, hoe uw diagnose van dit fenomeen er uitziet. U begint
met de vaststelling van het structurele karakter van een reële problematiek.
In uw laatste zin heeft u het echter over iets nieuws en tijdelijks. Wat is
het nu eigenlijk?De heer Doesburg (PvdA):Structureel is niet de problematiek, maar het gebruik van het instrument
van externe adviseurs in den brede. De problematiek is grotendeels tijdelijk,
omdat organisaties daarop toegesneden moeten worden. In het verleden werd
een organisatie zodanig ingericht dat men de illusie dat men al het werk zelf
wel aankon als uitgangspunt nam. Zo werd zo'n organisatie ingericht, en werden
besluitvormingslijnen en bevoegdheden verdeeld. Een moderne organisatie zal
erop ingericht zijn dat men niet al het werk altijd zelf kan doen. Dat gebeurde
vroeger met name in technische zin ook al, wat geen aanleiding gaf tot discussie.
Er zijn maar zeer weinig gemeenten die ooit in staat zijn geweest om alle
bestemmingsplannen zelf te maken. Dat besteedde men uit bij de Heidemij of
bij andere bureaus. In wezen is dat geen andere vorm van dienstverlening dan
het maken van een vreemdelingenwet. Maar het wordt heel anders ervaren. Waar
vroeger de organisatie simpelweg werd ingericht op het feit dat niet alle
bestemmingsplannen zelf werden opgesteld, is dat ten aanzien van wetgevende
trajecten nooit gewoon geweest. Nu wordt dat wel gewoon, wat ook heel verstandig
is.In de motie wordt gevraagd, per departement een volledig overzicht te
geven van de inzet van externen. Ik heb daar vragen over. Is dat wel zinvol?
Is het überhaupt uitvoerbaar? Je moet namelijk erg diep in de budgetten
van de verschillende leidinggevenden duiken. Is zo'n mer à boire aan
informatie voor het parlement eigenlijk wel hanteerbaar?Zowel in het betoog van de heer De Boer als in het rapport van het wetenschappelijk
bureau van GroenLinks blijven enkele elementen vanuit ethisch en machtspolitiek
perspectief bezien onderbelicht. Dat is jammer, want ook mijn fractie ziet
hier en daar ruimte voor verbetering. De notitie van de regering stelt op
dit punt enigszins teleur. Het invoeren van een gedragscode bijvoorbeeld,
indien en voorzover daar binnen de betrokken diensten nog geen sprake van
is, kan naar ons oordeel absoluut geen kwaad.De constatering van de minister dat de inzet van extern personeel binnen
de rijksdiensten een aanvaard managementinstrument is, is naar het oordeel
van mijn fractie terecht. Hetzelfde geldt voor het inzetten van dit soort
instrumenten bij andere overheden. Het is ongewenst binnen de eigen organisatie
een zodanige capaciteit in stand te houden dat te allen tijde in elke vraag
kan worden voorzien. Dat is niet efficiënt en op den duur waarschijnlijk
ook niet effectief. Bovendien geldt ten aanzien van kennis en ervaring dat
het onmogelijk is alle benodigde knowhow in een apparaat te bundelen. Zelfs
als de departementen erin zouden slagen meer van elkaars capaciteit alsmede
die van andere overheden uit te wisselen, dan nog zullen externe krachten
nodig blijven. Daar is niets mis mee. Immers, extern personeel dient uiteindelijk
hetzelfde doel als intern personeel. Dat is het tot stand brengen van door
de politiek gewenste resultaten. Wij hebben dan ook weinig bezwaar tegen het
inzetten van externe adviseurs. De heer De Boer heeft dat ook gezegd. Wij
verschillen dus niet van mening op dat punt. Aan een compleet overzicht van de kosten van alle externe krachten die
door alle departementen jaarlijks worden ingehuurd, heeft mijn fractie eigenlijk
geen behoefte. Dat wordt al gauw een baaierd aan informatie, betrekking hebbend
op uiteenlopende zaken als de reorganisatie van de interne postbezorging tot
het voorbereiden van voorstellen voor het Comité van ministers. Het
lijkt mijn fractie beter dat in de Tweede Kamer, per vaste commissie, wordt
bekeken welke opdrachten het bespreken waard zijn. Binnen die commissies is
een overzicht wellicht wel hanteerbaar.De gevraagde financiële informatie is voor mijn fractie nog het minst
interessant. In de eerste plaats blijkt uit de notitie van de minister dat
per departement een coördinerend directeur aanschaffingen is benoemd,
vrijgemaakt voor het tot stand brengen en bewaken van een efficiënt en
kwalitatief hoogwaardig inkoopproces. Dat is een prima zaak. De resultaten
van dat aanstellen van deze directeuren zouden naar het oordeel van mijn fractie
met name in de Tweede Kamer moeten worden gevolgd en minder in deze Kamer.
In de tweede plaats wijs ik op het volgende. In de pers is er enorm veel lawaai
over de kosten van externe adviseurs. Een goede beoordeling van die kosten
vergt het tegenover elkaar zetten van de kosten van externe assistentie en
de kosten van een goed geëquipeerd staand apparaat. Op zichzelf is een
dergelijk vergelijking iets waarvoor men al gauw externe capaciteit zou inhuren,
want het is een verdraaid ingewikkelde kwestie. Als wij de kosten van het
maken van een wet, bijvoorbeeld de Vreemdelingenwet, door een staand ambtelijk
apparaat, zouden vergelijken met het geld dat wij nu hebben uitgegeven aan
externe assistentie, dan zouden wij nog wel eens kunnen schrikken van de kosten
van dat staande ambtelijke apparaat. Als wij over dit soort zaken spreken,
dan lijkt het mij beter een beetje meer met beide benen op de grond te gaan
staan en te bezien wat in termen van een bedrijfseconomische beschouwing van
het probleem het meest effectief is.Interessant voor dit debat is naar het oordeel van mijn fractie in de
eerste plaats het morele aspect, bijvoorbeeld de opvatting dat externen een
zesde macht zijn gaan vormen. Als dat waar zou zijn, dan dringt zich de vraag
op of dat zonder meer slecht is. Een oprecht democraat is toch blij met wat
Galbraith "countervailing powers" noemde. Ik zou zeggen: hoe meer machten,
hoe meer vreugd. Immers, wie durft er nu te beweren dat wij, de politiek,
de regering of de ambtelijke organisaties altijd volledig controleren? Zo'n
zesde macht kan misschien nog wel een heel goede uitkomst zijn. De vraag blijft
of het eigenlijk wel waar is dat het een zesde macht is geworden. Ik vraag
mij dat af, gegeven mijn eigen ervaring met adviseurs en gegeven mijn ervaring
gedurende tien jaar als bestuurder in Gelderland.Natuurlijk is het wel degelijk interessant, met name in deze Kamer, om
externe ondersteuning vanuit machtspolitiek perspectief te beschouwen. Van
Hout noemt in zijn eerdergenoemde dissertatie acht machtsbronnen. Slechts
drie ervan, informatie, ervaring en deskundigheid, alsmede relaties en netwerken,
liggen binnen de invloedssfeer van de extern adviseur. Althans getalsmatig
valt het dus nogal mee met die macht. Essentieel in dit verband is informatie;
de specifieke deskundigheid van externen wordt uitgebuit door de opdrachtgevende
organisatie die in de periode waarin de betrokkenen werkzaam zijn binnen die
organisatie het kennisniveau ziet nivelleren, waarna de interim-taak is vervuld.
De tijdelijke inhoudelijke kennisvoorsprong kan bepaalde actoren de mogelijkheid
geven het besluitvormingsproces te beïnvloeden c.q. te manipuleren. Dat
kan een probleem zijn. In Binnenlands Bestuur zegt Korsten hierover: "Meer
ethische scherpte bij de opdrachtverstrekkers is in het algemeen niet overbodig."
Dat, voorzitter, is iets waarvan mijn fractie zegt dat er in overheidsland
meer aandacht aan besteed zou moeten worden. Is het misbruiken van een dergelijke
tijdelijke voorsprong uit te bannen met een gedragscode? Ik denk het eigenlijk
niet. Het enige wat hier helpt, is uiteindelijk de aloude controle achteraf
door het daartoe gekozen orgaan. Overigens, die controle lijkt mij een stuk
gemakkelijker en vooral ook objectiever vorm te geven als je niet eerst zelf
als parlement mede de opdracht hebt geformuleerd. Maar dat terzijde.In dit kader kunnen al snel persoonlijke belangen een oneigenlijke rol
gaan spelen. De adviseur verkoopt immers veel meer dan alleen maar kennis,
capaciteit en snelheid. De adviseur verkoopt ook legitimatie, de objectieve
blik van buiten, maar al te vaak schijnobjectiviteit; je kunt een zodanige
druk uitoefenen op een adviseur, die per slot van rekening ook graag later
nog eens een opdracht wil hebben, dat het advies volstrekt overeenkomt met
datgene wat de opdrachtgever graag wil horen. Ik noem verder het buiten spel
zetten van belanghebbenden als reden. Wellicht is dat met een adviseur wat
gemakkelijker te regelen dan met een ambtelijk apparaat.Er zijn natuurlijk belangenverschillen tussen de organisatie als zodanig
en de opdrachtgever. Vanuit de marketing is hiervan een heel bekend voorbeeld.
Helaas is door de verschillende belastingdiensten daar een eind aan gemaakt,
maar in de zeventiger jaren van de vorige eeuw verstrekte een grote Amerikaanse
luchtvaartmaatschappij bij een businessclassticket standaard een zeer dure
fles whisky. Dat bevorderde de verkoop van die tickets zeer en dat is nogal
logisch. De organisatie c.q. de werkgever betaalde het ticket en de fles ging
privé mee naar huis. Je ziet hiermee op een zeer eenvoudig niveau een
groot belangenverschil tussen opdrachtgever en organisatie. In mijn politieke
verleden heb ik iets vergelijkbaars meegemaakt. Arthur Andersen heeft een
onderzoek gedaan naar het functioneren van de Gelderse Ontwikkelingsmaatschappij.
Indertijd zijn er een aantal zaken fout gegaan. Het was dus echt de moeite
waard om eens goed te kijken naar wat er precies fout was gegaan. Dat onderzoek
zou ook gebruikt worden, zo zei de staatssecretaris, om beleid te formuleren
dat in zijn algemeenheid voor de ontwikkelingsmaatschappijen gebruikt zou
kunnen worden. Welnu, dat beleid is er nog steeds niet. Dat zal veel oorzaken
hebben, maar een daarvan is dat in het rapport niet goed is verwoord wat er
is fout gegaan. De betrokken directeuren van het ministerie hadden geheel
andere belangen dan het ministerie als organisatie. Bij het ambtelijk apparaat
ging het om rechtvaardiging van het eigen handelen, om oude rekeningen die
vereffend moesten worden, om Haagse invloed in de regio en zo nog een paar
dingen meer. Het rapport handelde ook precies over die zaken. Hierbij
speelden machtsfactoren zoals formele regels en posities, financiële
macht en zelfs dwang een rol. Voor dit soort zaken geldt de uitspraak van
Korsten a fortiori.Wij worden hier met name mee geconfronteerd bij externe adviezen. Ik maak
natuurlijk met nadruk onderscheid tussen de inschakeling van externe adviseurs
en de inzet van de gewone managers. Het gaat om morele keuzen, zowel bij het
ambtelijk apparaat als bij de politiek. Uiteindelijk is hierbij ook de democratische
controle in het geding.Mijn fractie kan zich vinden in de notitie van de regering, al is deze
niet briljant, maar dat is al vaker opgemerkt. De in deze Kamer belangrijke
morele en ethische aspecten van het overheidshandelen, ook bij het inschakelen
van externen, blijven onvoldoende belicht. Dat is een gemiste kans. Wij vernemen
graag hoe de minister hiertegenover staat.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De behandeling van dit wetsvoorstel wordt voortgezet na afhandeling van
wetsvoorstel 27551. Het tijdsverloop van de vergadering is zodanig dat ik
overweeg om de dinerpauze na de behandeling van wetsvoorstel 27551 te houden.De vergadering wordt van 16.45 uur tot 17.15 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20012002-778-793.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl