Voortzetting van de behandeling van:  - brieven van de minister-president, minister van Algemene Zaken, en de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie inzake de evaluatie van de Nederlandse militaire bijdragen aan de NAVO-operaties rond Kosovo (22181, nrs. 310 en 311)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1999-2000, pag. 4973-5002

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

25-05-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

nr. 77, pagina 4973-5002

18-05-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 22181Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Regeling van werkzaamheden (donderdag 18 mei 2000)Pagina 5002-5002
Presentie en opening (donderdag 18 mei 2000)Pagina 4973-4973
Voortzetting van de behandeling van: - brieven van de minister-president, minister van Algemene Zaken, en de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie inzake de evaluatie van de Nederlandse militaire bijdragen aan de NAVO-operaties rond Kosovo (22181, nrs. 310 en 311)Pagina 5002-5032
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 18 mei 2000)Pagina 5032-5033
Voortzetting van de behandeling van: - brieven van de minister-president, minister van Algemene Zaken, en de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie inzake de evaluatie van de Nederlandse militaire bijdragen aan de NAVO-operaties rond Kosovo (22181, nrs. 310 en 311)Pagina 4973-5002

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 180 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van: brieven van de minister-president, minister van Algemene Zaken, en de ministers
van Buitenlandse Zaken en van Defensie inzake de evaluatie van de Nederlandse
militaire bijdragen aan de NAVO-operaties rond Kosovo (22181,
nrs. 310 en 311).(Zie vergadering van 13 april 2000.)De beraadslaging wordt hervat.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Mevrouw de voorzitter! Ik dank u en de Kamer dat ik ook vandaag mijn zegje
kan doen bij dit debat dat ten tweede male plaatsvindt onder triest gesternte.
Ik zal proberen om het kort te doen.Er leven bij de CDA-fractie een aantal hoofdvragen naar aanleiding van
de evaluatie die wij van het kabinet toegezonden hebben gekregen. Wij hopen
dat dit debat meer tot een analyse van dan tot een beschrijving van zal leiden.
Wij hadden die analyse graag meer gezien in de notitie van het kabinet.De eerste hoofdvraag is: hoe zat het nu precies met de besluitvorming
in het kabinet? Wij lezen dat de formele delegatie aan de meest betrokken
bewindspersonen heeft plaatsgevonden. Wij lezen ook over enig gedoe dat achteraf
plaatsvond bij andere ministers, die vonden dat zij er niet voldoende bij
betrokken waren. Ik stel het op prijs als de regering op dit punt zal willen
ingaan.De tweede hoofdvraag, die voor de CDA-fractie de hoofdvraag is van dit
debat, is: heeft Nederland voor en tijdens het verloop van de acties, gezien
zijn substantiële deelname, voldoende invloed gehad op de besluitvorming?
Er zit een tegenstelling tussen de evaluatie, die daar zeer kritisch over
is en de stellige beweringen van de minister van Buitenlandse Zaken –
het beste voorbeeld daarvan is het algemeen overleg van 21 januari 1999 –
dat Nederland of de minister van Buitenlandse Zaken wel degelijk mee aan de
touwtjes trok. Of dat is wel het geval, zoals bleek tijdens de debatten voor
en tijdens het conflict. Of dat is niet het geval, zoals de evaluatie aangeeft.
Beide kan niet juist zijn.Mevrouw de voorzitter! Hieruit vloeit de volgende vraag voort. Kun je,
als je als Nederland deelneemt aan NAVO-acties, weliswaar niet volgens artikel
5, gezien de structuur van het bondgenootschap op een manier aan de touwtjes
trekken, zoals iedere regering dat graag wil? De NAVO is nu eenmaal een bondgenootschap
met een heel groot land, een aantal grote landen en wat kleinere landen. Je
delegeert in de NAVO een heleboel, maar je krijgt er ook veel voor terug,
bijvoorbeeld collectieve veiligheid. De stelling van de CDA-fractie luidt
 dan ook dat op dit moment uitsluitend de NAVO in staat is
om dit soort acties uit te voeren. Dat dient uiteraard bij voorkeur te gebeuren
op basis van een mandaat van de Veiligheidsraad. Daar mag geen spoor van twijfel
over zijn. Mijn stelling is: stap je daarin en doe je mee in het NAVO-bondgenootschap,
dan ben je een van velen, maar je krijgt er veel voor terug. Je bent een van
velen, tenzij je een geloofwaardige alternatieve structuur kunt opzetten –
ik heb het dan uiteraard over een Europees veiligheids- en defensiebeleid –
die maximale Nederlandse invloed en participatie mogelijk maakt. Dat wilde
de regering nu juist zeer lange tijd niet. Je komt dan een beetje tussen wal
en schip te verkeren. Ik zeg erbij dat de Europese structuur geen duplicatie
van de NAVO mag zijn. Zolang je als Nederlandse regering dat alternatief voor
je uitschuift, zit je in de positie dat je meedoet in de NAVO. Dat heeft de
consequenties die ik heb geschetst. Het is dus van tweeën een. Maar als
je meedoet in de NAVO, dan moet je niet achteraf klagen: We deden zo weinig
mee.Mevrouw de voorzitter! Ik zeg dit in een meer algemeen kader. Ook elders
binnen de Europese Unie zie je – maar je zag dat ook al in Bosnië –
dat de grote landen steeds meer de neiging hebben om informeel een apart circuit
van besluitvorming voor zichzelf te reserveren, of dat nu de contactgroep
is of de G8. Vindt de Nederlandse regering dat dit in de toekomst ook weer
zo kan?Mijn volgende hoofdvraag betreft de moeilijke discussie over soevereiniteit
versus humaniteit. Wij hebben daarover een waardevol advies gekregen van twee
zware adviescommissies. Ik weet dat wij daarover een notitie zullen ontvangen.
Het zou dit debat tekort doen als de regering geen tipje van de sluiter op
kan lichten. Wij moeten het daar echt over hebben. Dat raakt het hart van
een Kosovodebat. Ik weet dat wij hier altijd politieke afwegingen maken, want
wij treden wel in Kosovo op, niet in Tsjetsjenië en ook niet in Rwanda.
Je kunt niet zeggen dat, als een en ander op papier netjes is geregeld, ook
de politieke besluitvorming helder is. Zo zal het nooit zijn. Ik hoop wel,
ook na de discussie over de Defensienota – eerst wel een zinnetje erin
en later het zinnetje schrappen – dat de regering in dit debat een tipje
van die sluier, en wat mij betreft meer dan een tipje, op wil lichten.Mevrouw de voorzitter! Het is duidelijk dat de CDA-fractie de periode
tussen de activation order en het begin van de daadwerkelijke acties, de periode
van de waarnemersmissie, heel ongelukkig heeft gevonden, ook ongelukkig in
het debat in dit huis vanwege het "gedoe" tussen kabinet en VVD-fractie. Het
was een periode waarin Milosevic in feite zijn gang kon gaan. Hij wist dat
de handen van de internationale gemeenschap gebonden waren.De heer Dijkstal (VVD):Kunt u nader toelichten wat ons "gedoe" is?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat kan ik. In die periode was met name uw fractie nogal in debat met
de minister van Buitenlandse Zaken. De ene keer wel werd ingestemd met hetgeen
het kabinet wilde, de volgende keer weer niet en uiteindelijk weer wel. U
herinnert zich ook de moties die daaraan zijn gewijd. Ik vond het binnenlandse
politieke debat niet het beste deel van ons optreden in de gehele Kosovo-affaire.De heer Dijkstal (VVD):U voert liever helemaal geen debat over dit soort onderwerpen?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik debatteer heel graag over onderwerpen. Mijn stelling was echter dat,
als uw fractie indertijd een wat helderder lijn had gevoerd, het debat hier
misschien beter was verlopen.De heer Dijkstal (VVD):Het is heel verstandig om in alle fases die zich aandienen vanaf de voorfase
tot en met de uiteindelijke fase van deelname aan de operaties telkens weer
na te denken over de karakteristieken en de randvoorwaarden. Dat doet u toch
ook, zo mag ik hopen?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Dat is altijd uitstekend, mits daar op een gegeven moment een heldere
lijn uit voortvloeit en die ontbrak op dat moment in uw fractie. Dat kwalificeer
ik als "enig gedoe".De heer Dijkstal (VVD):Maar u realiseert zich toch ook dat de internationale omstandigheden niet
altijd stabiel zijn en volstrekt eenduidig? Eén lijn kan soms alleen
mogelijk zijn als er ook sprake is van één identieke situatie
in het buitenland. Die was er niet, zoals u weet.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Natuurlijk is dat zo, maar indertijd werden in algemene overleggen en
plenair in cruciale fasen over de waarnemers in het gehele besluitvormingsproces
raadselachtige bochten gemaakt door uw fractie. Ik luister straks graag naar
uw bijdrage op dat punt.Voorzitter! In de evaluatie ontbreekt naar de opvatting van de CDA-fractie
de inbedding van de militaire actie binnen de politieke constellatie. Het
luchtwapen diende tenslotte een politieke doelstelling. Mag ik de regering
nog eens uitnodigen om antwoord te geven op de vraag waarom uiteindelijk militair
ingrijpen onvermijdelijk was? Had het sanctiewapen onvoldoende gewerkt of
was het onvoldoende gebruikt?Voorzitter! De discussie over het al dan niet inzetten van grondtroepen
is ook wat merkwaardig geweest in het gehele proces. Er was natuurlijk wel
een NAVO-planning. Ik wil niet achteraf de wijsneus spelen en zeggen dat er
wel of niet grondtroepen ingezet hadden moeten worden. Ons probleem in dit
gehele debat blijft echter dat je van mening kunt zijn dat er onder geen voorwaarden
grondtroepen moeten worden ingezet, maar dat dit wat anders is dan dat van
de daken te schreeuwen, waarmee de andere partijen de indruk krijgen dat,
wat er ook gebeurt, grondtroepen niet ingezet zullen worden. Dat vind ik onverstandig.
Ik verwijs nogmaals naar een interview met de minister van Buitenlandse Zaken
in HP/De Tijd van 16 april 1999 waarin hij zei: luister eens, Nederland had
dat alleen kunnen tegenhouden, want de NAVO werkt op basis van consensus en
als wij het niet willen, gebeurt het niet.Voorzitter! Zo werkt dat natuurlijk niet. Nogmaals, ik houd niet achteraf
een pleidooi voor de inzet van grondtroepen. Je kunt vinden dat dit niet moet
gebeuren, maar je moet dat naar mijn mening nooit in debatten van de daken
schreeuwen. Ik zeg dit omdat de regering ook in de evaluatienotitie erg kritisch
is ten opzichte van de Verenigde Staten, met de opmerking dat het haar teleur
 heeft gesteld dat de Verenigde Staten de Apachehelikopters
niet wilden inzetten. Apachehelikopters vliegen weliswaar, maar zij zijn in
de opzet en de organisatie van de Amerikaanse krijgsmacht wel degelijk landmacht.
Met andere woorden, dat wringt. Ik hoor graag een reactie daarop.Ik kom te spreken over de bombardementspauze en de discussies rond de
humanitaire corridor. Die wens om tot een humanitaire corridor te komen, was
afkomstig van GroenLinks en werd geuit in een debat in dit huis. Ik vraag
mij af of dat uiteindelijk de geloofwaardigheid van de Nederlandse positie
ten goede is gekomen.Mevrouw de voorzitter! In de notitie wordt kritiek geleverd op de woordvoering
zijdens de NAVO. Die kritiek heeft mijn fractie verbaasd, omdat wij heel veel
uit Brussel hoorden over de afwegingen die waren gemaakt. Uiteraard zit er
in die woordvoering ook altijd een propaganda-element.Dat brengt mij op de rol en de positie van de minister-president. Die
minister-president krijgt ook in onze constellatie binnen de Europese Unie,
binnen de NAVO, op het hele terrein van het buitenlands beleid, een steeds
zwaarder profiel. Dat is volkomen terecht. Hij is ook de eerste ondertekenaar
van deze evaluatienotitie. Wij hadden graag in de hele Kosovocrisis een wat
meer geprofileerde rol gezien van de minister-president, ook wat uitgaande
boven de wekelijkse persconferenties. Ik wijs op de gang van zaken in het
Verenigd Koninkrijk, waar van dag tot dag een toelichting werd gegeven op
datgene wat er in Kosovo gebeurde. Wij vinden dat ook de Nederlandse minister-president
op dit punt naar buiten toe een wat meer geprofileerde rol had kunnen spelen.Ik wil ten slotte ingaan op de rol van de Tweede Kamer en de informatievoorziening.
Wij hebben op een aantal punten toch van tijd tot tijd pseudo-informatie van
het kabinet gekregen. De informatie was voor een deel juist, maar voor een
deel ook niet juist. Ik heb het voorbeeld rond de zeggenschap van Nederland
genoemd. Ik had ook de moeilijke discussie over de keuze van de doelen kunnen
noemen. De indruk werd gewekt dat Nederland echt aan de touwen trok. Dat blijkt
dus achteraf niet het geval te zijn geweest. Dat maakt de rol van de Tweede
Kamer gecompliceerd. Die is sowieso al gecompliceerd, omdat het voor ons toch
wel moeilijk is om informatie te wegen die al dan niet vertrouwelijk tot ons
komt. Ik zal het instituut van vertrouwelijke briefings overigens niet bekritiseren.
Wij zijn er ook bij aanwezig geweest. Ik denk dat een aantal dingen, wat de
kern van het debat betreft, anders hadden kunnen en moeten lopen.Mevrouw de voorzitter! Ik kom tot een conclusie. Als wij het Kosovodebat
en de Kosovocrisis evalueren, dan moeten wij constateren dat er geen blauwdrukken
zijn en ook geen blauwdrukken zullen komen op grond waarvan wij zouden kunnen
aangeven, hoe wij het in de toekomst zouden doen als dit soort ernstige crises
zich weer voordoen. Dat geldt ook voor de discussie over de soevereiniteit
versus de humaniteit.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! De heer De Hoop Scheffer heeft gesproken over pseudo-informatie,
over informatie die gedeeltelijk juist en gedeeltelijk niet juist was. Zijn
collega Verhagen heeft in een artikel in NRC Handelsblad van 4 april zelfs
gezegd dat het kabinet een verkeerde voorstelling van zaken gaf. Kan de heer
De Hoop Scheffer dat nader toelichten? Neemt hij die tekst overigens ook voor
zijn verantwoordelijkheid?De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ja, dat kan ik nader toelichten. Ik heb dat net ook gedaan. Mijn hoofdargumentatie
voor het door mij gebruikte woord "pseudo-informatie" was dat het kabinet
ons op een aantal punten in ieder geval de indruk heeft gegeven dat men op
een volwaardige manier aan de besluitvorming deelnam, dat men aan de knoppen
zat en aan de touwen trok, terwijl in de evaluatie op een aantal punten in
weinig verhullend taalgebruik staat dat dit niet zo was. Dat bedoelde collega
Verhagen in dat artikel. Ik denk dat wij dat een volgende keer anders zouden
moeten doen. Dat bedoel ik met het woord "pseudo-informatie".Voorzitter! Ik ga door met mijn conclusies. Er is dus allereerst geen
blauwdruk. De NAVO is en blijft vooralsnog de enige organisatie die een dusdanige
actie aankan. Dat is het geval zolang wij geen geloofwaardig alternatief creëren.
En dat kost ook heel veel geld. Ik herhaal dat er natuurlijk grote voorkeur
is voor het uitvoeren van een Veiligheidsraadmandaat. Ik laat daarbij buiten
beschouwing of dat wel of niet op grond van artikel 5 zou moeten plaatsvinden.
De ervaringen in Bosnië hebben ons geleerd dat wij nooit meer dubbele
sleutels moeten aanvaarden. De besluitvormingsstructuur in de NAVO, met alles
wat daarvan het gevolg is, moet daarom de kern vormen van het debat. Dat heeft
gevolgen voor de zeggenschap van Nederland in zo'n operatie, ondanks het feit
dat er sprake is van een substantiële bijdrage. Ik begrijp best dat het
kabinet aangeeft dat er enige evenredigheid moet zijn tussen een substantiële
bijdrage en zeggenschap. Is dat echter mogelijk in de NAVO? Mijn slotvraag
is of de regering, met de kennis van nu, dezelfde beslissingen zou nemen.
Ik realiseer mij overigens dat deze vraag gemakkelijker gesteld is dan beantwoord.
Voor alle duidelijkheid vermeld ik bovendien dat de bedoelde beslissingen
door de CDA-fractie zijn gesteund. Ook op dit moment, nu wij erover spreken,
blijven wij deze beslissingen steunen.Wij moeten helaas constateren dat dit soort scenario's zich kunnen herhalen.
Het is daarom belangrijk voor Kamer en kabinet dat wij deze hoofdvraag in
dit debat beantwoorden. Dan voldoet dit debat. Het gaat dan niet alleen om
een feitelijke opsomming van wat er is gebeurd, maar ook om een analyse. Een
dergelijke analyse wil de CDA-fractie graag maken, samen met de regering.
Het gaat dan om de vraag wat er is gebeurd en om het trekken van lessen voor
de toekomst.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Mevrouw de voorzitter! Ook ik spreek een woord van dank uit in uw richting
en in de richting van mijn collega's, omdat het mogelijk is om vandaag mijn
verhaal te doen. Een aantal weken geleden was er immers een buitengewoon trieste
situatie die het noodzakelijk maakte dat het debat tijdens mijn bijdrage moest
worden geschorst en even later zelfs moest worden beëindigd.Voorzitter! Ik heb de vorige keer gerefereerd aan de uitspraak van Marijke
Vos op 24 maart 1999. Zij heeft gezegd dat de fractie van GroenLinks
in die periode haar moeilijkste besluit heeft genomen. Ik heb daarmee de positie
van onze fractie geschetst. Ik herhaal dat alles nu niet. Ik veronderstel
dat, net als enkele weken geleden, als bekend.Voorzitter! Ik heb de vorige keer reeds gezegd dat de vandaag te bespreken
evaluatie niet alle lessen trekt die eruit getrokken kunnen worden. Niet alle
consequenties die aan de evaluatie kunnen worden verbonden, worden er ook
aan verbonden. Het is vooral dat wat wij in dit debat op een aantal punten
nader willen uitwerken.Ik begin met een punt van vóór de militaire interventie.
Een van de belangrijkste lessen, zo niet de belangrijkste les, die de fractie
van GroenLinks trekt, is dat er structureel te weinig aandacht is voor het
vraagstuk van de conflictpreventie. Kosovo speelde geen rol bij het Daytonakkoord.
Ook in de periode dat de gewelddadige onderdrukking van de kant van Milosevic
toenam, en dit leidde tot gebruik van geweld door de Kosovaren, stond dit
nauwelijks hoog op de politieke agenda. Wie in een op zich begrijpelijke bui
van cynisme zou willen vervallen, kan dan ook de stelling verdedigen dat de
internationale gemeenschap pas echt in beweging komt als het te laat is. Dat
brengt mij tot de stelling dat conflictpreventie in het buitenlands beleid
het meest onontgonnen gebied is. Ik vraag de minister van Buitenlandse Zaken
daarop te reageren. Ik verwacht van een land als Nederland, dat in de internationale
gemeenschap een bepaalde reputatie heeft, denkt te hebben of zelfs wil versterken,
concrete initiatieven neemt om dit soort situaties te voorkomen.Ik kom bij de situatie tijdens het militaire ingrijpen. De minister van
Buitenlandse Zaken heeft tijdens het debat op 24 maart een aantal doelen gesteld.
Dat ging over het ondertekenen van Rambouillet, over het terugtrekken van
de troepen van de Serven en over het stoppen van het excessieve militaire
geweld. Het ging ook over het voorkomen van een verdergaande humanitaire ramp.
Ik denk dat onderdeel van een evaluatiedebat is dat gevraagd moet worden of
de doelen zijn gehaald. Men kan zeggen dat het laatste doel in ieder geval
niet is gehaald.Ik mis in de evaluatie waarom de zich reeds afspelende humanitaire ramp
niet verder is kunnen voorkomen. Ik vraag de regering op dit vlak om een reactie
op drie zaken. Heeft dit misschien te maken met het feit dat vanaf het begin
zelfs de dreiging van de inzet van grondtroepen niet tot de strategie van
de NAVO behoorde en dat dit ook expliciet is verwoord? Heeft dat misschien
te maken met het feit dat de luchtacties vanaf die enorme hoogte te weinig
effectief zijn geweest en/of is die militaire operatie als zodanig überhaupt
onvoldoende voorbereid geweest? Ik zou de regering in dit kader ook willen
vragen een reactie te geven op het nieuws dat via Newsweek naar buiten kwam
en vervolgens natuurlijk ook onderdeel van het debat is geweest. Hoe is het
mogelijk dat met al dat militaire geweld maar zo weinig uiteindelijke doelen
zijn geraakt? Misschien kan de minister van Defensie hierop antwoord geven.
Dit moet natuurlijk in een debat als dit aan de orde komen.Voorzitter! Een tweede element is de kwestie soevereiniteit versus humaniteit.
Collega De Hoop Scheffer sprak er ook al over. Zo langzamerhand is een beweging
in het denken zichtbaar waarbij op het moment dat er spanning ontstaat tussen
soevereiniteit en humaniteit prioriteit wordt gegeven aan de humaniteit boven
het volkenrechtelijke aspect van niet-inmenging. De regering schrijft in de
evaluatie dat wij daarover in de zomer een notitie zullen krijgen. Velen,
onder wie de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, hebben daarin op
een bepaalde manier een positie in bepaald. Met de heer De Hoop Scheffer constateer
ik dat wij vorige week een waardevol advies hebben gekregen van de adviescommissie
op het terrein van vrede en veiligheidsvraagstukken. Met hem zou ik willen
dat met een positiebepaling van de Nederlandse regering inzake dat dilemma
niet wordt gewacht tot de alomvattende notitie, maar dat de regering in dit
debat een positiebepaling geeft en daarmee misschien tevens een deelreactie
op het advies van dit adviesorgaan.Mevrouw de voorzitter! Ook na lezing van het stuk blijven bij ons veel
vragen leven op het punt van de besluitvormingsprocedure en de relatie met
de te bombarderen doelen. Ik doel op de discussie over de fase 2-plus. Materieel
blijkt dat wel degelijk fase 3 te zijn, zo moeten wij nu constateren, behalve
dan dat de besluitvorming niet in handen van de militaire autoriteiten kwam,
maar in handen van de secretaris-generaal van de NAVO. Is dat juist? Hoe moeten
wij in dit geval de volgende uitspraak van NAVO-generaal Clark in NRC Handelsblad
van de vorige week of de week daarvoor beoordelen? Hij heeft gezegd: De NAVO
had beslist dat er geen vereiste was om formeel over te gaan tot fase 3. Mij
kon het niet schelen zolang ik maar toestemming voor de doelen kreeg.Voorzitter! Zo gaan wij volgens mij niet met militairen om. Ik vind dit
een expliciet voorbeeld van onvoldoende politieke aansturen, maar ook van
onvoldoende openheid en transparantie binnen het NAVO-gebeuren, waarover wij
destijds in de context van de kennis die wij op dat moment hadden kritisch
waren.Met de regering hebben wij ons ook bij tijd en wijle gestoord aan de NAVO-woordvoering
of wat anderen NAVO-propaganda noemen. Wat vindt de NAVO er zelf van? Wat
gebeurt er? Ook daarvan zou ik voorbeelden kunnen noemen, wat ik vanwege de
tijd niet zal doen.En dan het belangrijkste punt van kritiek dat de regering zelf heeft,
namelijk de te dominante rol van de Amerikanen, de Engelsen en de Fransen.
Er wordt gerept van het doorbreken van de balans. Gesteld wordt dat het niet
transparant is en afdingt op solidariteit. Op cruciale momenten werden door
die drie landen de echte besluiten genomen over de te bombarderen doelen.
Zij bepaalden waarschijnlijk ook de grens tussen de militaire en de civiele
doelen, een grens waarover wij zo kritisch waren en waarover wij in die periode
ook veel hebben gesproken. Waren zij het bijvoorbeeld die bepaalden, zonder
kennis van de Nederlandse regering, dat de tv-zendmasten moesten worden gebombardeerd?
Deze vraag heb ik de vorige keer ook gesteld en ik wil er een expliciet antwoord
op. Dat bombardement was een van de punten die veel beroering hebben opgeleverd.Voorzitter! Mijn fractie vindt het niet acceptabel als Nederland wel ruimhartig,
zeer ruimhartig zelfs, mensen en materieel inzet, maar geen inspraak heeft
in en zeggenschap heeft over wat er in cruciale stadia door de NAVO wordt
gedaan. Nederland zat al niet in de contact groep, de EU had
geen beleid en de Verenigde Naties stonden buitenspel. Ook vandaag wil ik
de regering de conclusie voorhouden die ik de vorige keer heb geformuleerd,
namelijk dat Nederland wel zat in de organisaties die er niet toe deden en
niet in de organisaties die er wel toe deden. Een punt van kritiek dat ik
de minister van Buitenlandse Zaken wil voorhouden, is dat met de kritiek in
de evaluatie de vraag moet worden beantwoord wat Nederland er toen in die
hele periode aan heeft gedaan om de prominentere positie in te nemen waarop
nu in de evaluatie wordt geduid. Ik wil twee elementen in het bijzonder onder
de aandacht brengen.Het eerste element is min of meer een conclusie en wel dat er geen verantwoordelijkheid
mag worden genomen zonder vergelijkbare bevoegdheid. Dat betekent dat wij
ons bij een uitzending in het kader van een internationale troepenmacht veel
nadrukkelijker moeten verzekeren van invloed en zeggenschap. Ik vraag de regering
daarom of zij het toetsingskader dat een dynamisch en geen statisch kader
is, hiertoe zou willen aanpassen. Is de minister van Defensie het overigens
eens met de opmerking van generaal Clark in NRC Handelsblad dat alle landen
en dus ook Nederland zo realistisch moeten zijn om te begrijpen dat de invloed
van een land wel degelijk parallel liep aan de mate van de inzet? Is hier
niet sprake van een zekere mate van discrepantie, gezien de opmerkingen van
de regering in de evaluatie?Het tweede element is de vraag hoe de Nederlandse kritiek op onderdelen
van het NAVO-optreden en haar woordvoerder binnen de NAVO aan de kaak worden
gesteld. De gelegenheid daarvoor was het bezoek van de secretaris-generaal
een paar uur na de eerdere schorsing van dit debat. Ik heb de indruk gekregen
dat de Nederlandse regering met deze kritiek nul op het rekest heeft gekregen.
Dat kan natuurlijk niet en een toelichting van de regering is dan ook op haar
plaats. Kan de regering aangeven hoe in de NAVO wordt gedacht over de kritische
kanttekeningen van Nederland en wat de consequenties hiervan zullen zijn?Voorzitter! Ik zal nu iets zeggen over de verhouding tussen parlement
en regering. Mijn fractie heeft nog steeds onbevredigende gevoelens over het
feit dat de Kamer na het debat over de activation order in het najaar van
1998, afgezien van het debat op 24 maart, nooit een principieel debat heeft
gevoerd met de regering over de inzet van het militaire instrument. De Kamer
kan zich dit overigens zelf aanrekenen. Ik wil de regering echter wel de vraag
voorhouden hoe het mogelijk is dat het besluit om in te grijpen slechts door
een kern van het kabinet, de meest betrokken bewindslieden, is genomen. Mij
dunkt dat er voor minder dan een oorlog een extra vergadering van de ministerraad
wordt uitgeschreven. De trieste gebeurtenissen van de afgelopen dagen zijn
daarvan een voorbeeld, maar ook op andere momenten is dit gebeurd.In de weken rond de besluitvorming over de deelname is gebleken dat de
parlementaire controle op de regering moeizaam is verlopen. Deelname aan een
militaire interventie behoort tot de belangrijkste zaken waarmee men kan worden
geconfronteerd. Wij zijn er dan ook allemaal heel gewetensvol mee omgegaan.
Het was in deze periode echter maar mondjesmaat mogelijk om de regering daadwerkelijk
te controleren. Oorlog en democratie passen klaarblijkelijk niet bij elkaar.
Wij willen daar echter niet in berusten. De overleggen die wij hadden, waren
in aantal voldoende, maar uiteindelijk was de Kamer met meer zaken onbekend
dan bekend. Het kan niet zo zijn dat de Kamer wel verantwoordelijkheid neemt,
maar de regering uiteindelijk de facto een carte blanche geeft. Dat moet anders
en ik wil dit debat dan ook aangrijpen om daarover met elkaar van gedachten
te wisselen. Ik zeg echter op voorhand dat ik het definitieve antwoord niet
kan geven.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik kan mij wel iets voorstellen bij de opmerking van de heer Rosenmöller
dat oorlog en democratie zich slecht tot elkaar verhouden. Er is echter wel
degelijk democratische besluitvorming voorafgegaan aan de Nederlandse aanwezigheid
in Kosovo. Aan welke vormen van controle die na 24 maart hadden kunnen plaatsvinden,
denkt hij? Moet de Kamer concreet kunnen controleren welke militaire acties
zijn ondernomen? Moet daarover vervolgens met de minister van Defensie een
debat worden gevoerd? Kortom, op welk punt schoot de Kamer tekort?De heer Rosenmöller (GroenLinks):In de evaluatie wordt door de regering zelf gewezen op het feit dat Engeland,
Frankrijk en Amerika te veel aan de touwtjes trokken. Nederland had te weinig
politieke zeggenschap, gezien de militaire inspanning die werd geleverd. Wij
hadden al in die periode het gevoel dat dat zo was. Ik heb in mijn bijdrage
al op een aantal concrete punten gewezen waaruit dat blijkt. Ik denk daarbij
bijvoorbeeld aan het vraagstuk van de televisiezendmasten. De regering heeft
indertijd gezegd dat zij daarvan op de hoogte was. Ik weet niet of dat wel
of niet waar is. Het zou de regering daarom sieren als zij zou toegeven dat
dit om een bepaalde reden toen wel is gezegd, maar dat het nu niet langer
zo blijkt te zijn. Wij zouden daar namelijk van kunnen leren. Ik was overigens
niet de enige die blijk heeft gegeven van gemengde gevoelens in de debatten
met de fractievoorzitters en de Kamerdebatten met de woordvoerders na 24 maart.
Er wrong toen iets. Het was lastig. Wij moeten allemaal over gelijke informatie
beschikken. Ik kan mij goed herinneren dat de collega's Dijkstal en Melkert
op hun eigen wijze rond dit thema opmerkingen hebben gemaakt. Ik wil het in
ieder geval agenderen. In een situatie waarin oorlog en democratie moeilijk
met elkaar te plooien zijn, moeten wij de regering maximaal kunnen controleren.
Wij moeten dan wel maximaal door de regering worden geïnformeerd opdat
wij onze verantwoordelijkheid daadwerkelijk kunnen beleven. Het was voor iedereen
een zeer vergaande stap om die verantwoordelijkheid te delen. De afwegingen
zijn gewetensvol geweest. Vele vragen die men aan mij stelde over dat proces
heb ik niet kunnen beantwoorden omdat ik de informatie niet goed los kon krijgen.
Dat is een punt van onvrede. Het is altijd wat zwak om een thema te agenderen
waarop je het laatste antwoord niet hebt. Het is toch een probleem waarover
wij met elkaar van gedachten moeten wisselen.De heer Melkert (PvdA):Ik vind het reëel om er in het kader van dit debat over te spreken.
Er zit altijd een spanning die erg te maken heeft met de verschillende rollen
van de regering en Kamerleden. Heeft de heer Rosenmöller
het gevoel dat voorstellen van zijn fractie of andere fracties om de informatie
aan de Kamer op een andere wijze te organiseren onvoldoende zijn gehonoreerd?
Heeft er iets gewrongen in het normale verkeer tussen Kamer en kabinet, gegeven
de bijzondere omstandigheden en de spanning die er altijd bij hoort?De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het ligt niet aan de kwantiteit van het overleg tussen Kamer en regering
en de wijze waarop de regering heeft gereageerd op voorstellen van ons. Er
liggen ook meningsverschillen aan ten grondslag. Wij hebben op een gegeven
moment een bombardementspauze bepleit. De regering was het daarmee niet eens.
Met sommige dingen is wel iets gedaan met andere niets. Dat is een onderdeel
van het normale politieke debat. Ik noemde al het punt van de televisiezenders.
Daarover blijft bij ons onvrede. Je kunt dat uitbreiden naar het thema van
het onderscheid tussen de militaire doelen en de civiele doelen. Dat onderscheid
is nooit helder geweest. De discussie over fase 2-plus en 3 was mistig en
onduidelijk. NAVO-generaal Clark zei twee weken geleden in de krant: wat de
politici doen moeten zij weten, maar ik wilde beschikken over de doelen om
te bombarderen. Het zijn de politici, de Nederlandse regering te controleren
door het parlement, die bepalen wat Clark doet. Niet Clark bepaalt wat hij
aan te bombarderen doelen zou willen hebben. Daarvoor heeft hij politieke
opdrachten nodig. Dat is een conglomeraat van vraagstukken die wij –
mevrouw Vos voorop – en andere fracties met de regering wilden bespreken.
Wij kwamen daar onvoldoende uit. Voor een toekomstige situatie wil ik dat
anders hebben.De heer Melkert (PvdA):Misschien verstaan wij elkaar verkeerd. Uw vragen zijn voor dit debat
relevant. Ze hebben eerder de functie om vast te stellen of de regering de
Kamer adequaat heeft geïnformeerd. Het gaat niet om de vraag of er terzake
van het verkeer tussen Kamer en regering nog iets anders te verzinnen was
dan die talloze overleggen en briefings. Die twee zaken moeten uit elkaar
worden gehouden.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat vind ik op zichzelf prettig om te horen, maar ik plaats de problematiek
die ik probeer te agenderen, ook in het kader van de stelling dat oorlog en
democratie zich op dat moment eigenlijk niet goed tot elkaar verhielden en
dat het een jaar later makkelijker is om kritiek te hebben op een deel van
de besluitvormingsprocedure in de NAVO. Ik vraag mij af of de Nederlandse
regering, als zij reeds in maart, april of mei 1999 dat gevoelen, dat standpunt
had, in de politieke positie was om daarover met de volksvertegenwoordiging
te communiceren, anders dan een jaar later bij de evaluatie. Dit is voor mij
een belangrijke vraag.De heer Melkert (PvdA):Maar ik vind het niet zo'n indrukwekkende stelling als u zegt dat er een
probleem was met de informatievoorziening in de situatie die was ontstaan,
want door het verlenen van het mandaat aan de NAVO was er natuurlijk ook een
andere verhouding tot stand gebracht tussen de NAVO en de regering en tussen
de regering en de Kamer. Wel is de vraag gerechtvaardigd of de regering binnen
het kader van die nieuwe, bijzondere omstandigheden alles heeft gedaan wat
de Kamer van haar mocht verlangen. Het lijkt mij toch erg belangrijk om deze
twee dingen uit elkaar te houden, want die spanning ervaren wij allemaal;
die is op zichzelf niets bijzonders.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Nee, dat is waar. En het gaat ook om de vraag, of wat de NAVO heeft uitgevoerd,
op het moment dat zij dat deed conform het politieke mandaat was, zoals het
behoort. Daar lijkt in die periode niet in alle omstandigheden sprake van
te zijn geweest; dat is een van de vraagstukken die ik nu aan de orde zou
willen stellen.Voorzitter! Wij hebben met de minister van Buitenlandse Zaken vooral in
commissieverband het vraagstuk van de sancties aan de orde gesteld. Dit is
een punt waarover wij nog wel enige tijd met de regering in gesprek zullen
blijven.Alles overziende zou je kunnen zeggen dat de systematische en gewelddadige
onderdrukking ten einde is, dat de vluchtelingen terug zijn, dat de opbouw
van Kosovo ter hand wordt genomen en dat de economie wat aantrekt. Aan de
andere kant was de prijs hoog en weten wij weliswaar waar de verantwoordelijkheden
liggen, maar zijn er nog steeds veel spanningen die ons zeer veel zorgen baren.
De internationale gemeenschap Rosenmöllerschiet in de opbouwfase op een
aantal punten tekort en ook voor het stabiliteitspact is er nog wel het een
en ander te doen. De ambitie bij de uitvoering moet daarbij
echt hoger worden gesteld, maar al met al moet ik zeggen dat het beter is
dat wij nu de evaluatie van het ingrijpen bespreken dan dat wij het resultaat
van niet-ingrijpen zouden hebben moeten evalueren.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Mevrouw de voorzitter! Vandaag bespreken wij de evaluatie van een oorlog
die nog altijd niet is gewonnen. Het militaire geweld moge zijn beëindigd,
de instabiliteit van en in Kosovo zal nog lang een internationale militaire
presentie aldaar vergen. Hoe lang, dat weet niemand. Kosovo is nog altijd
een land zonder echte sjalom. De notities die wij van het kabinet hebben ontvangen,
mag men nauwelijks een echte evaluatie noemen. Ze vormen veeleer een niet
al te uitvoerige en soms wat willekeurige beschrijving van de NAVO-operaties
rondom Kosovo. Bij de beoordeling van de Nederlandse bijdrage is er in de
stukken soms zelfs een lichte zelfgenoegzaamheid te bespeuren, die contrasteert
met de rauwe werkelijkheid van Kosovo in 1999.Onze fracties hebben destijds, waarbij in het bijzonder valt te wijzen
op de dreiging van Actord en de interventie van Allied Force, steun gegeven
aan de lijn die het kabinet in bond met de NAVO-partners heeft gekozen. Daar
komen wij nu ook niet van terug. Toch is er op dit moment alle reden voor
kritische zelfreflectie. Wie ooit gedacht mocht hebben dat de NAVO over de
superieure capaciteiten zou beschikken om een perfecte oorlog te voeren, is
bedrogen uitgekomen. Sterker nog, in de maanden april en mei werd de NAVO
zelf steeds meer een onderdeel van het probleem. Het onvermogen om het conflict
snel en op eigen termen te beëindigen tastte ons zelfvertrouwen en de
geloofwaardigheid van het machtigste militaire bondgenootschap ter wereld
aan. En dat mag ons tot bescheidenheid dwingen.De vraag of de oorlog voorkomen had kunnen worden is, zeker op dit moment
en door ons, nauwelijks te beantwoorden. Een voornaam deel van dat antwoord
ligt in Belgrado. Toch is er voldoende aanleiding voor kritische vragen. Is
de regering het met mij eens dat Kosovo het verwaarloosde hoofdstuk van Dayton
mag worden genoemd? En is heel lang, ook in ons land, niet te slap stelling
genomen tegen het UCK?Een van de weinige momenten dat een Kamermeerderheid anders oordeelde
dan de regering, was toen het ging over de bijdrage aan de OVSE-verificatiemissie
en de extraction force. Is de regering het met mij eens dat, achteraf beschouwd,
die operatie als te risicovol en te weinig gerijpt moet worden beschouwd?
Overigens, tot een echte ontplooiing is het nooit gekomen, het bloedbad van
Racak liet zien hoe het werkelijk toeging in Kosovo. Eind februari mislukte
Rambouillet, omdat Milosevic de stationering van een NAVO-troepenmacht afwees.
Ik heb er behoefte aan alsnog voor die eis van de contactgroep een rechtvaardiging
te horen. Immers, er zit spanning tussen het respecteren van de territoriale
integriteit van de FRJ, de Federale Republiek Joegoslavië, en de eis
een de facto NAVO-bezettingsmacht te moeten accepteren.Op 25 maart mocht minister Van Aartsen in deze zaal mededeling doen van
het begin van de luchtbombardementen. Ik heb er op dat moment mijn teleurstelling
over uitgesproken dat de minister-president het kennelijk niet nodig vond
het Nederlandse volk in een rechtstreekse toespraak te informeren over de
ernst van het moment en de rechtvaardiging van de militaire actie. Mag ik
nu zijn afwegingen van destijds vernemen? Zeker terzake van de legitimiteit
van de actie was een geloofwaardige uitleg geboden. Er was immers geen expliciet
mandaat van de Veiligheidsraad. Op dit punt stelt de evaluatienotitie ronduit
teleur en ik vind het jammer, dat te moeten zeggen. Op bladzijde 7 wordt erkend
dat resolutie 1199 weliswaar geen expliciet mandaat gaf, maar "wel desondanks
voldoende basis bood voor militair ingrijpen". Is dat echt alles wat de regering
hierover te zeggen heeft op dit moment? Waarop is de overtuiging van een "voldoende
basis" gefundeerd? Welke argumenten wil de regering hiervoor gebruiken? Ik
vind het beschamend dat dit soort vragen nu nog moeten worden gesteld, uitgerekend
hier in de "legal capital of the world". Zelfs ontbreekt elke referentie aan
het VN-Handvest en de beperkingen daarvan.Ik heb, anders dan de heer Rosenmöller, op dit moment geen behoefte
aan een algemene beschouwing over de "schijntegenstelling" van humaniteit
versus soevereiniteit. Ik wil in concreto graag een rechtvaardiging van deze
actie horen. Op dit punt nog het volgende. Is de regering het met mij eens
dat de wens Kosovo een multi-etnisch karakter te hergeven, als zodanig nooit
de rechtvaardiging is geweest en evenmin ooit kan zijn voor militair ingrijpen?Dat brengt mij tevens op de prangende vraag naar de staatkundige toekomst
van Kosovo. De politieke afstand tussen Belgrado en Pristina is gigantisch.
Dat zal ook bij een verdwijnen van Milosevic nog lang het geval zijn, vrees
ik. Ik heb niet de vrijmoedigheid, een zelfstandige staat Kosovo te bepleiten,
maar ik verneem graag de argumenten van de regering om dat kennelijk evenmin
te doen. De facto is Kosovo natuurlijk minder geïntegreerd in de FRJ
dan Nederland in de EU.In het begin van de oorlog hoorden we over een zogenoemde operatie Hoefijzer,
maar ik lees daarover in de notities helemaal niets. Ik vind dat onbegrijpelijk.
Mag ik aannemen dat daar tot op heden geen voldoende bewijzen voor bestaan?
Merkwaardig vind ik dat geen woord wordt gezegd over de bomaanval op de Chinese
ambassade. Ik ben een keer bij de NAVO in Brussel geweest en als men ergens
echt geschrokken is, dan is het van die blunder. Of draagt Nederland daar
totaal geen medeverantwoordelijkheid voor en is het de schuld van wellicht
de Amerikanen?Dat brengt mij bij de politieke aansturing van de militaire acties. In
de zogenoemde fase 2-plus bepaalde de secretaris-generaal van de NAVO de te
bombarderen doelen. Het verwijt is gehoord dat sommige bondgenoten zich in
deze fase vergaand met de uitvoering van de luchtacties hebben bemoeid. Begrijp
ik de notities echter goed, dan was ook Nederland daartoe bevoegd. Was hier
dus in feite weer sprake van een dubbele sleutel? Anders gezegd: hoever reikte
op dat moment de ministeriële verantwoordelijkheid van in het bijzonder
de minister van Defensie? Heeft hij misschien geen gebruik gemaakt van bevoegdheden
waar zijn Amerikaanse en Engelse collega's wel gebruik van
hebben gemaakt? En mag ik een oordeel over de al dan niet zogenoemde dominantie
van de Amerikanen? Óf men aanvaardt die op realistische gronden óf
men bekritiseert de VS. Graag een beargumenteerde reactie.In het NRC-interview van 6 mei jl. met generaal Wesley Clark zegt deze:
"Wij konden de etnische zuiveringen niet stoppen zonder troepen op de grond".
Ik begrijp deze stelling, maar zij leidt tot de niet te ontlopen vraag of
de NAVO door exclusief te kiezen voor luchtbombardementen niet mede verantwoordelijk
is geworden voor deze zuiveringen of een deel daarvan. Het is een uiterst
pijnlijke vraag maar zij hoort in een dergelijk debat thuis. Hoe rechtvaardigt
de regering thans, dus achteraf, de weigering te kiezen voor de grondoptie?Ten slotte hoor ik graag een verduidelijking van het standpunt van de
regering, dat een opschorting van de olieboycot nu niet aan de orde is maar
weer wel als onderdeel van een breder pakket maatregelen. Dat schrijft de
regering namelijk in de brief die ik heb gevraagd over de stand van zaken
met betrekking tot de sancties.De heer Marijnissen (SP):Mevrouw de voorzitter! Zeven minuten spreektijd voor de aanloop naar een
oorlog, een oorlog en de nasleep van een oorlog is toch wel wat weinig. Misschien
komt er nog eens een gelegenheid om wat uitvoeriger in commissieverband stil
te staan bij alle aspecten van die oorlog en de evaluatie daarvan.Mijn fractie is van mening dat wij eigenlijk geen motie-Melkert nodig
zouden moeten hebben voor een evaluatie van de regering nadat Nederlandse
soldaten in den vreemde militair hebben opgetreden. Hoe denkt de regering
over het standpunt van de SP-fractie, dat er sowieso en altijd een dergelijke
evaluatie als deze met betrekking tot Kosovo moet komen wanneer soldaten in
den vreemde opereren.Mevrouw de voorzitter! De discussie vandaag gaat over het vraagstuk wat
de internationale gemeenschap kan, mag en moet met haar onwelgevallige regimes.
Dat is een zeer ingewikkeld vraagstuk, omdat er zaken bij elkaar komen als
de plaats van organisaties als de Verenigde Naties en de OVSE, de plaats van
het internationale recht, de tegenstelling tussen humaniteit en soevereiniteit,
de Moralpolitik enerzijds en de Realpolitik anderzijds. Maar ook vragen van
meer praktische aard dringen zich op: hoe om te gaan met ingewikkelde, historisch
zwaarbeladen conflicten waarbij het moeilijk is om zowel de korte termijn
als de lange termijn evenwichtig in de besluitvorming te laten meewegen. Hoe
verhouden zich bij regionale conflicten goede bedoelingen tot de mogelijke
gevolgen op het geopolitieke vlak?De problemen op de Balkan van de laatste tien jaar vallen onmiskenbaar
onder de hierboven genoemde categorie van moeilijke internationale vraagstukken.
Iedereen die denkt dat hiervoor eenvoudige oplossingen klaarliggen bij de
VN in New York, op het Pentagon in Washington, bij de NAVO in Brussel, op
ons eigen ministerie van Buitenlandse Zaken of misschien op de burelen van
de SP-fractie heeft het mis. Het is de stelling van de SP-fractie, dat de
internationale gemeenschap – of beter de VN, de Europese Unie en de
NAVO – geen gelukkige hand heeft gehad bij haar optreden in het kader
van de problemen op de Balkan. Misschien wel omdat men zich vanaf het allereerste
begin, de beginjaren negentig, te weinig heeft gerealiseerd dat de oplossingen
van vandaag wel eens de kiem konden leggen voor veel grotere conflicten en
de daarbij behorende menselijke ellende van morgen.Mevrouw de voorzitter! Mijn fractie heeft bij de aanvang van Allied Force,
het massieve militaire geweld van de NAVO tegen Servië, gesteld de bombardementen
onrechtmatig en onverantwoord te vinden. Zij vindt dat nog steeds. Met betrekking
tot de onrechtmatigheid en de legitimiteit zullen wij nog komen te spreken,
want eens zal het Internationale Gerechtshof een uitspraak doen over de vraag
of de NAVO-acties zich verdragen met het internationale recht. Raar blijft
het echter wel, dat het kabinetsstuk over de kwestie humaniteit versus soevereiniteit
er nog steeds niet is. Ook ik weet wel, dat adviezen zijn aangevraagd en inmiddels
binnen zijn, maar toch vraag ik de minister-president hoe zich het nog steeds
ontbreken van een kabinetsstandpunt over dit heel wezenlijke onderwerp verhoudt
met de deelname aan Allied Force, terwijl het kabinet zelf in de evaluatie
schrijft dat resolutie 1199 geen expliciet mandaat gaf voor militair ingrijpen.
Is het de ervaring van de oorlog en het overzien van de huidige situatie in
Kosovo die de aanvankelijke vaste overtuiging aan het wankelen heeft gebracht?
Was twijfel over de effectiviteit van massief militair geweld in het geval
van Kosovo ook de reden voor het schrappen van de bekende passage over dit
dilemma uit de Defensienota 2000? Laat ik het anders vragen, mevrouw de voorzitter.
Zou de regering, met de kennis die wij nu hebben over de effecten van deze
oorlog, nog steeds kiezen voor de strategie die in het kader van Allied Force
is gekozen?De politieke doelen die de NAVO zich had gesteld gedurende Allied Force
schoven steeds op. Ging het aanvankelijk om het voorkomen van een humanitaire
ramp en de ondertekening van Rambouillet door Milosevic, later werd het de
terugkeer van de vluchtelingen, het breken van de militaire macht van Milosevic,
het isoleren van Milosevic van de bevolking door middel van het vergroten
van de ontevredenheid van de bevolking door aanhoudende bombardementen. Afhankelijk
van wie je wanneer hoorde, trokken er allerlei doelen voorbij. In de evaluatie
zegt het kabinet dat vier van de vijf doelstellingen zijn gehaald. Welke doelstelling
is niet gehaald?De exodus – verdrijving van Albanese Kosovaren – kwam pas
echt goed op gang na de start van de bombardementen. Het kabinet zegt dat
absoluut niet voorzien te hebben, sterker, niemand zou dat voorzien hebben.
Hier gaat de evaluatie toch echt in de fout. Velen hebben erop gewezen. Ook
ik wil graag het interview met Wesley Clark in NRC Handelsblad aanhalen, waarin
hij letterlijk zegt: "Ja, we hebben het voorzien, maar wij konden de etnische
zuiveringen niet stoppen zonder troepen op de grond." De laatste zin citeerde
ook de heer Van Middelkoop zojuist, echter zonder de passage die ik erbij
aanhaalde, namelijk dat wel voorzien is dat die exodus op gang zou komen.
Hoe verklaart de regering deze tegenstelling?Nu, ruim een jaar na de start van de 78 dagen van bombardementen, de rook
is opgetrokken, moeten wij vaststellen dat de problemen nog geenszins
achter ons liggen. Immers, er is nog steeds geen duurzame politieke oplossing.
Ik noem een paar punten. Kosovo is geen multi-etnische samenleving. In totaal
zijn 250.000 Serven, Romanovjoden en andere minderheden verdreven uit Kosovo
of vermoord. Nationalistische Albanezen hebben massaal wraak genomen voor
de ellende die hen eerder is aangedaan door het Joegoslavische leger en paramilitaire
troepen. De rechteloosheid in Kosovo is nog steeds erg groot. Criminaliteit,
zwarte handel en drugstransporten komen in Kosovo allemaal meer voor dan waar
ook in Europa. Het openbare en politieke leven wordt gedomineerd door het
UCK of zijn opvolgers, die onverminderd streven naar afscheiding van Kosovo
van Servië.De internationale gemeenschap steekt vele miljarden in de wederopbouw,
maar hoelang nog? De hoeveelheid politiemannen komt niet verder dan de helft
van het benodigde aantal. Zal de internationale gemeenschap nog heel lang
betrokken willen blijven? Wanneer breekt het moment aan dat het UCK KFOR na
bewezen diensten de deur zal wijzen omdat zij de realisatie van de politieke
doelen van het UCK, te weten afscheiding van Servië, in de weg staan?
Hoe kan het gezag van Belgrado ooit worden hersteld in Kosovo? Dat was toch
ook de wens van de Nederlandse regering!Als wij nadenken over deze vragen en vooral over wat ons op de verschillende
hierboven genoemde punten in de nabije toekomst nog te wachten staat, kunnen
wij niet anders concluderen dan dat een autonoom, multi-etnisch – iets
wat door het kabinet gezien wordt als een grondbeginsel – Kosovo binnen
de FRJ verder weg is dan ooit. Hoe ziet het kabinet dit?Ik wil even ingaan op enkele zaken uit de evaluatie die terecht veel aandacht
hebben getrokken. Dat betreft allereerst de plaats van Nederland in het bondgenootschap.
Nederland beklaagt zich over het feit dat de grote landen – met name
de Verenigde Staten – zich te veel macht hebben toegeëigend ten
koste van de NAVO-instituties en de kleine landen. Ons land dacht op grond
van zijn naar rato grote militaire bijdrage aanspraak te kunnen maken op een
dito politieke invloed. Ik moet eerlijk zeggen deze gedachte nogal naïef
te vinden. Natuurlijk spelen de Verenigde Staten de eerste viool. Ik ken geen
voorbeeld uit de recente geschiedenis waar dat anders was. Dat Duitsland,
Frankrijk en Engeland niet gelijkgeschakeld willen worden met ons land is
ook te begrijpen. Zo gaan die dingen.In de evaluatie zegt het kabinet: "Het zwaartepunt ligt binnen de NAVO
bij de NAVO-raad waarin alle lidstaten vertegenwoordigd zijn." Maar in de
BBC-rapportage "Moral Combat" zegt generaal Naumann dat de Noord-Atlantische
Raad een aantal keren niet bijeen is geroepen omdat men vreesde dat de meningsverschillen
tussen de lidstaten manifest zouden worden. Daarom werden de beslissingen
maar door de NAVO-top genomen, onder andere ook die om Belgrado te gaan bombarderen
op 3 april. Kan het kabinet deze lezing van de heer Naumann bevestigen? En
zo ja, hoe verhoudt deze uitspraak zich dan met de genoemde passage in de
evaluatie?Iets anders is de vraag, waarom onze regering méér politieke
invloed wil. Vanwaar die ambitie? Was men soms niet tevreden over de gevolgde
strategie? En, misschien nog interessanter, wat moeten wij nu met deze conclusie?
Wat moet er veranderen vooraleer ons land zichzelf weer inschakelt voor deelname
aan een dergelijke militaire campagne?Dan, mevrouw de voorzitter, wil ik iets zeggen over de informatievoorziening
aan de Kamer en daarbij allereerst een vuiltje wegwerken. De SP-fractie werd
ten tijde van het bombardement op enig moment uitgesloten van informatievoorziening.
Volgens Defensieminister De Grave omdat hij zijn kostbare tijd niet ging verspillen
aan een partij die het niet eens was met de regering. Hoe verhoudt zich deze
opstelling met het belang dat ook in de evaluatie wordt gehecht aan een zo
groot mogelijke openheid? Trouwens, mevrouw de voorzitter, hoe kan de regering
richting de Kamer maximale openbaarheid verschaffen als zij zelf niet eens
goed op de hoogte is? Zomaar een vraag!De laatste dagen is veel te doen over een onthulling van Newsweek. Daaruit
blijkt dat in Kosovo aanzienlijk minder schade aan het militair materieel
van Milosevic is toegebracht dan Clark en anderen ons willen doen geloven.
De overdrijvingen waren gigantisch, vergeleken met de werkelijke cijfers.
Wist de minister van Buitenlandse Zaken dat er een rapport van het Munition
effectiveness assessment team van de NAVO was? Zo ja, waarom heeft de Kamer
dat nooit te zien gekregen? Voor de goede orde: dat rapport is verschenen
in de zomer van het vorige jaar.Dan iets over het openbaar maken van het Rambouilletakkoord, inclusief
de beruchte annexen. Waarom zijn die stukken nooit openbaar gemaakt? Wist
de Nederlandse regering van het bestaan van al die annexen?In de evaluatie lezen wij dat de minister van Defensie in mei heeft besloten
om geen clusterbommen meer in te zetten. Dat staat er letterlijk. Hoezo? Beslist
hij dat geen clusterbommen meer worden ingezet? Toch kregen we in antwoord
op vragen in juni hierover nog te horen dat de regering geen problemen heeft
met de inzet van dit wapen en dat zelfs het verslag van de Hoge commissaris
voor de mensenrechten van de VN, mevrouw Robinson, over de aanval met clusterbommen
op Nis op 12 mei niet heeft geleid tot een wijziging van het oordeel van de
regering over de inzet van clusterbommen. Graag opheldering hierover.Mevrouw de voorzitter! De gebeurtenissen rondom de dood van zo'n 40 mensen
in Racak op 15 januari 1999 vormden een belangrijke episode in de ontwikkelingen
die uiteindelijke leidden tot de luchtaanval. Toch blijft de toedracht van
deze moordpartijen in nevelen gehuld. Het rapport van het Finse forensische
team, opgesteld in opdracht van de Europese Unie, is anderhalf jaar na het
drama nog steeds geheim. Waarom? Het rapport van de OVSE geeft ook al geen
duidelijkheid, terwijl de twijfels over de lezing en het gedrag van KVM-leider
Walker toenemen.Mevrouw de voorzitter! Ik zie dat ik door mijn spreektijd heen ben en
daarom laat ik enkele aspecten nu onbesproken. Dat is het bezwaar van zo'n
korte behandeling. Er zijn namelijk veel vragen te stellen.Tot slot: in de brief aan de Kamer naar aanleiding van de NAVO-top in
Washington vorig jaar om deze tijd schreef de minister van Buitenlandse Zaken:
de politieke, militaire en humanitaire aanpak van de Kosovocrisis vormt de
meest heldere manifestatie van het beleid dat de NAVO in het strategisch concept
 voor de komende periode uiteen heeft gezet. Is de minister-president
het hier mee eens? Beter gezegd: is hij het hier nog steeds mee eens? Ik stel
deze vraag, omdat juist deze opmerking mij de schrik om het hart doet slaan,
gelet op wat ons allemaal nog te wachten kan staan. Laat Kosovo, maar daarvoor
ook Bosnië, niet juist zien dat in de internationale politiek bescheidenheid
en militaire terughoudendheid te verkiezen is boven massief militair ingrijpen?
Bovendien: indien wij de humaniteit boven de soevereiniteit stellen, houdt
dat dan niet in, dat wij ons het recht voorbehouden overal te interveniëren?
Sterker, zijn wij daartoe dan niet verplicht? Want, zo ja, waarom hebben wij
dan niet in Rwanda, Tsjetsjenië of Ethiopië ingegrepen? Of waarom
nu niet in Sierra Leone?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Mevrouw de voorzitter! Ik meen dat de heer Marijnissen nu aan het doorslaan
is. Ik voel mij ook een beetje aangesproken, misschien een collega ook. Niemand
heeft hier ooit beweerd dat humaniteit boven soevereiniteit gaat en dat dus...
Dan volgen de vragen van de heer Marijnissen. Maar die zijn volgens mij helemaal
niet gerechtvaardigd.De heer Marijnissen (SP):Volgens mij zijn altijd alle vragen gerechtvaardigd. Het gaat altijd om
het antwoord.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Dat is geen serieus antwoord. Nu even naar de zaak zelf.De heer Marijnissen (SP):Nee, ik meen inderdaad, dat als je zegt dat humaniteit boven soevereiniteit
gaat, dan willekeur in beeld komt. Daarover zou mijn volgende zin gaan. Er
is dan afhankelijkheid. Hoe zijn de militaire verhoudingen? Natuurlijk, ik
begrijp heel goed dat de nog steeds bestaande militaire macht van Rusland
verhindert om ook maar te denken aan ingrijpen in Tsjetsjenië. Daarom
heb ik juist kritiek op de stelling: humaniteit boven soevereiniteit. Ik snap
daarom goed wat nu gebeurt. Dit betekent dat wij ons niet primair in morele
termen moeten uitlaten als wij het hebben over buitenlandse politiek, dat
wij het dus niet moeten hebben over humaniteit, maar dat wij een veel realistischer
kijk zouden moeten hebben en zouden moeten nagaan wat de mogelijkheden zijn,
gelet op de buitenlandse politiek.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):U loopt om het eigenlijke punt heen. Niemand heeft hier beweerd, voorzover
ik weet, dat je ongeconditioneerd kunt zeggen dat humaniteit boven soevereiniteit
gaat. Sterker nog, de zin heeft in de Defensienota gestaan en is er een paar
dagen later ijlings uit gehaald met een argumentatie erbij. Ook de collega's
hier in de Kamer hebben dat nooit op die manier gezegd. Ik hecht er dus aan
u duidelijk te maken dat u nu een stelling bevecht, die zelf gekozen is en
die voorzover ik weet door niemand maar in ieder geval niet door mij, wordt
gedeeld.De heer Marijnissen (SP):Dat laatste is geheel aan u. Ik stel vast dat ons optreden in Kosovo een
bewijs is dat humaniteit boven soevereiniteit gaat. U hebt zelf het punt ook
aangehaald als het gaat om de soevereiniteit van de FRJ, waar Joegoslavië
deel van uitmaakt. Wat de legitimiteit betreft heb ik de adviezen van de adviesorganen
snel even doorgekeken. Daar komt ook geen absolute helderheid over de legitimiteit
van het optreden aldaar. Er zijn wel degelijk in het kader van de discussie
over humaniteit versus soevereiniteit vele dingen te zeggen. Ik zeg hier alleen
dat wij, als wij de humanitaire interventie tot het hoogste goed verheffen,
geconfronteerd worden met een aantal praktische politieke bezwaren, waarvan
de mogelijkheid van willekeur er een is.Mevrouw de voorzitter! Mijn fractie is van mening dat Kosovo ons juist
leert minder pretenties te hebben als het gaat om de mogelijkheden door middel
van militair geweld de vrede op te leggen. Ambities als die van de NAVO en
de Europese Unie, waar men spreekt over een Europese veiligheids- en defensie-identiteit
zijn dan ook niet de onze. Ik wil in dit verband nog even wijzen op de vele
negatieve opmerkingen bij de evaluatie aangaande de Europese samenwerking.
Ik heb het dan over de politieke samenwerking binnen de Europese Unie op het
vlak van de buitenlandse politiek, maar ook over de samenwerking met de Verenigde
Staten. Mijn fractie verwacht meer van een aanpak die de sociaal-economische
tegenstellingen in de wereld drastisch verkleint, een politiek die tijdig
alles uit de kast haalt om etnische tegenstellingen te dempen en nationalisme
niet honoreert maar tegengaat. Wij zetten in op een politiek die leidt tot
versterking van het enige geopolitieke gremium dat wij hebben voor het bespreken
en oplossen van grote en ingewikkelde vraagstukken, de Verenigde Naties. Wij
geloven meer in een politiek die onmiddellijk een einde maakt aan de wapenhandel
en de ontwikkeling van nieuw wapentuig. Zo'n aanpak is effectiever, goedkoper
en vooral humaner.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Als de heer Marijnissen de conclusie die hij nu trekt toepast
op het begin van zijn betoog over Kosovo, kan hij dan zijn stelling "wij zijn
en waren ertegen" uit het begin nog overeind houden? Want hij moet de door
hem gestelde vraag dan wel beantwoorden.De heer Marijnissen (SP):Welke vraag bedoelt u precies?De heer De Hoop Scheffer (CDA):U begint uw betoog met "wij waren en zijn ertegen dat het gebeurde". Dat
is uw goed recht. U eindigt op gedragen toon met een aantal opmerkingen over
de VN. U heeft het over humaniteit en over mensenrechten. Hoe verhoudt zich
dat dan tot uw beginstelling: "Wij waren ertegen, wij zijn ertegen en wij
blijven ertegen"?De heer Marijnissen (SP):Mijn hele betoog heeft tot doel om nader toe te lichten, voorzover dat
nog nodig mocht zijn, waarom wij destijds spraken van onrechtmatigheid en
onaanvaardbaarheid.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Aan het eind van uw betoog zet u dat in het kader van de VN en mensenrechten.
Daarom vraag ik u hoe de grove schending van mensenrechten, het opjagen van
mensen in de ogen van de SP voorkomen moeten worden? Door niets te doen?De heer Marijnissen (SP):Mevrouw de voorzitter! De vraag van de heer De Hoop Scheffer is volledig
terecht. Het is de meest wezenlijke vraag die te stellen is. Ik denk alleen
niet dat het tijdsbestek van dit debat mij in staat stelt
om de inhoud van een boek dat ik daarover geschreven heb, hier even samen
te vatten. De geschiedenis van Kosovo is zeer lang. Je kunt bij een bepaalde
episode van die geschiedenis instappen, maar je kunt die fase van de geschiedenis
niet begrijpen als je je de geschiedenis die daaraan voorafgaat niet eerst
eigen hebt gemaakt. Wat wil ik daarmee zeggen? Neem nu de rol van het UCK.
De heer Van Middelkoop sprak daar even over. In de serie "Moral Combat" van
de BBC die bij Netwerk is uitgezonden komt ook een UCK-strijder aan het woord.
Hij zegt dat het incident in Racak welbewust door het UCK is geprovoceerd.
Dergelijke aspecten spelen ook mee. Er is daar sprake van een burgeroorlog,
in die zin dat een belangrijk deel van de bevolking van Kosovo afscheiding
wil van Servië. Ik onderstreep dat deze zaak niet gesteund wordt door
de NAVO, de VN of de Nederlandse regering. Ik stel vast dat er feitelijk een
situatie is ontstaan in Kosovo dat op termijn onafhankelijkheid en geen autonomie
voor Kosovo onvermijdelijk zal blijken te zijn. Dat is dan het nettoresultaat
van onze interventie. Uw vraag is terecht, maar het begrijpen van wat er op
dat moment gebeurde, kunt u niet los zien van de geschiedenis.Ik noem nog een ander punt. Uit de brieven van minister Van Aartsen in
het najaar van 1998 blijkt dat het leger van Joegoslavië zich terugtrok
uit Kosovo – hij schrijft dat expliciet een aantal keren – en
dat de grootste bedreiging voor de ontwikkeling van de vrede in dat gebied
niet het UCK was. Je ziet dan ook dat op een bepaald moment, als de provocaties
en de moordpartijen doorgaan in Kosovo en de stellingen van de FRJ worden
overgenomen door het UCK, de internationale gemeenschap een aantal weken redelijk
in verlegenheid is gebracht. Zij vroeg zich af wat te doen. Je kunt dat niet
laten lopen. Nogmaals, uw vraag is volledig terecht, maar de mogelijkheden
om daar daadwerkelijk effectief iets aan te doen, leidend tot een duurzame
oplossing, zijn zeer beperkt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Als u zegt dat het uw goed recht is om te zeggen dat u tegen was, bent
en blijft, was en is mijn stelling dat op u de bewijslast rust om ook achteraf,
zeker als u uw betoog zo gedragen eindigt, in te gaan op de vraag wat er gebeurd
zou zijn als Nederland niet had meegedaan. Dat staat los van de intens moeilijke
afwegingen die een kabinet en een Kamer in zo'n conflict moeten maken.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik ben ervan overtuigd dat Rambouillet 3 een kans had moeten
krijgen. Natuurlijk had er door middel van politieke druk en allerlei mogelijke
druk van de kant van Rusland – naderhand is deze onontbeerlijk gebleken
bij de oplossing van het probleem – geprobeerd moeten worden om een
oplossing te zoeken voor de burgeroorlog die zich al lange tijd afspeelde
in Kosovo. Mijn stelling is dat de bombardementen, waarvoor het Nederlandse
parlement en de regering mede verantwoordelijk zijn, de problemen niet hebben
opgelost. Sterker nog, in het begin hebben zij de humanitaire ramp zelfs verergerd.
Ook daarin sta ik niet alleen.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Terugkijken naar Kosovo een jaar geleden is ongemakkelijk.
Elke oorlog is op zijn minst ongemakkelijk en verwarrend, omdat zelfs een
overwinning een nederlaag is; een nederlaag in beschaving, in diplomatie,
in politiek en in wezen ook in moreel opzicht. De Kosovo-oorlog, die geen
oorlog mocht heten, is daarop geen uitzondering, misschien is het wel een
schoolvoorbeeld. Dat zeg ik overigens met groot respect voor de mannen en
vrouwen van alle betrokken krijgsmachtonderdelen. Wij droegen in regering
en parlement de verantwoordelijkheid voor hun optreden, maar zij voerden gewetensvol
uit. Wij spraken hier over de morele dilemma's, zij ondervonden die aan den
lijve. Wat zij deden, was in alle opzichten moeilijk.De evaluatie van Kosovo werd door collega Melkert in september vorig jaar
gevraagd en verscheen uiteindelijk eind maart. Dat is niet bepaald snel te
noemen. Waarom heeft het eigenlijk zo lang geduurd? Ik kan mijzelf niet geheel
aan de indruk onttrekken dat het samenhangt met moeizame discussies over toon
en inhoud. Ik zou dat overigens ook kunnen begrijpen, want het is buitengewoon
moeilijk, ook voor mij, om een afgewogen oordeel te geven over het succes
van de NAVO-operatie. Bovendien is het op zijn minst niet gemakkelijk om een
eerlijke inschatting te maken over de eigen Nederlandse politieke positie.
Dat ongemak komt ook enigszins in de evaluatie tot uitdrukking.De NAVO-interventie in Kosovo was naar het oordeel van mijn fractie onvermijdelijk
en uiteindelijk ook niet zonder zin. Dat wordt niet door iedereen zo ervaren.
Ik sluit niet uit dat, als in de jaren voorafgaand aan de crisis effectiever
internationaal was opgetreden tegen de Servische agressie en etnische politiek,
de oorlog had kunnen worden voorkomen. Een te zwakke Europese Unie, een in
zichzelf gekeerd en onvoorspelbaar Rusland, gebrek aan overeenstemming over
stevige internationale sancties, alles dreef de internationale gemeenschap
uiteindelijk in de richting van een militaire confrontatie met Milosevic.
In een laat stadium bleek het onmogelijk om tot echte onderhandelingsresultaten
te komen. Hoezeer de zwakte van de internationale gemeenschap ook heeft bijgedragen
aan de escalatie, er kan geen twijfel over bestaan dat de volledige verantwoordelijkheid
en schuld voor de oorlog en de ellende van de Kosovaren toch echt bij Milosevic
ligt. De route naar Rambouillet was dus al met al niet erg overtuigend. Het
is ook evident dat de internationale gemeenschap Milosevic verkeerd heeft
ingeschat. De dreiging met oorlog door een met zichzelf discussiërende
alliantie van NAVO-landen maakte onvoldoende indruk. De rechtsgrond voor optreden
was dun, de dreiging was niet volledig, want grondtroepen werden niet overwogen
en de consensus tussen de landen was broos. Niettemin was, ook naar het oordeel
van mijn fractie, het na het mislukken van de diplomatie onvermijdelijk dat
die oorlog zou worden gevoerd. De militaire interventie heeft er uiteindelijk
zeker toe bijgedragen dat Milosevic heeft ingebonden. In die zin is het een
zinvolle operatie geweest. Je zou kunnen zeggen: het is gelukt, maar vraag
niet hoe.Ik heb daar de volgende kantekeningen bij. Mijn fractie blijft het in
de eerste plaats onwaarschijnlijk vinden hoe slecht de NAVO geprepareerd was
op de doorgaande etnische zuiveringen en de daarmee gepaard gaande
vluchtelingenstromen. De vluchtelingencrisis werd onderschat door zowel de
UNHCR als de NAVO. Kennelijk heeft helemaal niemand zelfs maar het idee gehad
om een worst-casescenario te maken. Minister De Grave erkende tijdens de crisis
openlijk – en dat is op zichzelf zeer te respecteren – dat de
internationale gemeenschap gewoon naïef is geweest. Dat wordt in de evaluatienota
bevestigd. Ik vrees dat dit waar is en dat is ten diepste eigenlijk niet aanvaardbaar.
Immers, wie oorlog wil voeren, moet toch zijn tegenstander kennen en ook met
het ergste rekening houden. Wij moeten achteraf constateren dat dit door de
NAVO onvoldoende is gedaan.In de tweede plaats kunnen vraagtekens worden gezet bij de politieke doelstellingen
van het militaire optreden. Ik blijf met de indruk achter dat die met de dag
en de week van de crisis verschoven.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Ik heb zojuist in mijn betoog in eerste termijn een citaat
van Wesley Clark aangehaald, waarin hij erkent dat de NAVO wel degelijk rekening
hield met een versnelde exodus. Alleen zegt hij dat die exodus onvermijdelijk
was, omdat de NAVO geen grondtroepen wenste in te zetten. De heer De Graaf
kan derhalve niet zeggen dat de NAVO daar niet op voorbereid was. Die vraag
moet overigens ook door de minister worden beantwoord.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Die uitspraak van generaal Clark heeft mij ten zeerste verbaasd.
Dit is ook de eerste keer dat ik die uitspraak hoor. Vorig jaar heeft niemand
dat gezegd. Toen werd het beeld geheel anders geschetst. Dat gebeurde overigens
ook door vertegenwoordigers van de Nederlandse regering. De vraag aan de ministers,
hoe de uitspraak van generaal Clark geïnterpreteerd moet worden, is uiteraard
volkomen terecht. Ik denk dat het toch een vorm is van "hineininterpretieren",
ook van generaal Clark. Het feitelijke optreden van de NAVO en de feitelijke
moeizaamheid om in samenwerking met de UNHCR die vluchtelingenstromen op te
vangen, geven aan dat het worst-casesce- nario onvoldoende is uitgewerkt,
laat staan dat men goed geprepareerd was.De heer Marijnissen (SP):Ik denk dat er sprake is van een miscalculatie op het punt van de reactie
van Milosevic. Men moest inschatten hoe snel Milosevic zou inbinden en men
dacht misschien dat dit slechts een kwestie van een paar dagen zou zijn. Daar
zijn in het algemeen de meningen binnen de NAVO-top wel over bekend. Die misrekening
heeft natuurlijk geleid tot de enorme omvang van de exodus. Maar dat er een
exodus zou zijn, is door iedereen al in een vroegtijdig stadium onderkend.
Sterker nog, de woordvoerder van de SP-fractie, de heer Van Bommel, heeft
dat expliciet genoemd in de discussie die hier plaatsvond op de avond dat
de bombardementen van start gingen.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Dat er sprake zou zijn van voortgaande etnische zuiveringen
en daarmee gepaard gaande vluchtelingenstromen, dat zag iedereen. De omvang
daarvan was kennelijk voor velen een zeer onaangename verrassing, ook binnen
de NAVO.Voorzitter! Ik zei al dat ik met de indruk achterblijf dat de doelstellingen
van de militaire operatie met de dag en de week van de crisis leken te verschuiven.
Van de vijf NAVO-voorwaarden werd de laatste, de bereidheid om een politieke
oplossing te zoeken op basis van Rambouillet, niet gerealiseerd en dat stond
tijdens de oorlog ook niet erg meer voorop. De omvang van de humanitaire crisis
werd zo groot dat alleen dat nog maar telde. Op 24 maart 1999, de eerste dag,
zei minister Van Aartsen dat eigenlijk al met zoveel woorden. Hij zei: de
kern is het voorkomen van een humanitaire ramp. Het politieke einddoel van
de oorlog is echter tot de dag van vandaag onduidelijk gebleven. De oorlog
was, schrijft de regering, uitdrukkelijk niet bedoeld als een strafexpeditie
tegen Milosevic. De minister van Defensie zei op 7 april vorig jaar dat het
doel was, Milosevic terug naar de onderhandelingstafel te krijgen. De Verenigde
Staten schrijven in hun evaluatie, dat het doel was om het verzet van de NAVO
duidelijk te maken tegen de agressie van Belgrado in de Balkan. Dat zijn allemaal
tekenen die erop wijzen dat binnen de NAVO op zijn minst verschillende accenten
werden gelegd en dat er geen volledige consensus bestond over de vraag wat
de interventie precies beoogde.In dat verband kan ook niet zomaar worden gezegd dat de oorlog daadwerkelijk
werd gewonnen. De regering zegt terecht dat niet alleen de luchtacties tot
het beoogde resultaat hebben geleid, maar dat er vermoedelijk ook andere factoren
waren, zoals de opstelling van Rusland. Weten wij eigenlijk wel wat Milosevic
uiteindelijk heeft bewogen om te buigen? De minister-president zei vorig jaar
in een interview, heel eerlijk en open: "Nee, dat weet ik niet". Het is onthullend
dat ook de Amerikanen erkennen dit tot op de dag van vandaag niet precies
te weten.Dat roept natuurlijk de vraag op wat er was gebeurd als Milosevic niet
had toegegeven. Dat is een denkexercitie met onzalige uitkomsten. Hoe lang
had immers de luchtactie nog kunnen voortduren, zonder dat daadwerkelijk burgerdoelen
met grote collaterale schade zouden zijn getroffen en zonder dat de alliantie
uit elkaar zou zijn gevallen? Zou uiteindelijk toch de optie van de grondoorlog
niet serieus zijn overwogen? De Nederlandse permanente vertegenwoordiger bij
de NAVO zei in een interview vorig jaar dat de positieve les van de oorlog
was dat het gebruik van het luchtwapen in een extreem geval zoals Kosovo de
heropening en afsluiting van vastgelopen onderhandelingen kan afdwingen. In
datzelfde vraaggesprek zei hij ook dat het tot verrassing van de NAVO niet
snel was afgelopen en dat het daarmee eigenlijk een "open ended" oorlog was
geworden.De conclusie moet zijn dat een luchtoorlog zoals in Kosovo is gevoerd,
ondanks de technische superioriteit, geen garantie biedt voor succes, noch
in militair noch in politiek opzicht. In de evaluatie wordt op dit punt niet
nader ingegaan. Toch wil ik graag de zienswijze van de regering hierop horen.Voorzitter! Ik heb reeds gezegd dat de militaire actie naar ons oordeel
onvermijdelijk was. De secretaris-generaal van de NAVO, Robertson, noemt het
een "prisoners dilemma": optreden is verschrikkelijk, maar niet optreden ook
of nog erger. Een ernstig punt van zorg is nog steeds de uiterst dunne rechtsbasis
van het NAVO-optreden. Zoals de regering terecht opmerkt, bestaat er spanning
tussen het recht op niet-inmenging in binnenlandse aangelegenheden
en het besef dat dit geen vrijbrief mag zijn voor structurele schending van
de mensenrechten door een staat van de eigen burgers. De secretaris-generaal
van de NAVO noemt in zijn evaluatie een aantal omstandigheden die de legaliteit
van de interventie zouden ondersteunen: het niet nakomen van eerdere VN-resoluties,
waarschuwingen voor een humanitaire ramp door de secretaris-generaal van de
VN, geen politieke mogelijkheden meer in de Veiligheidsraad en ten slotte
de bedreiging van de vrede en veiligheid in de gehele regio. Die omstandigheden
geven naar mijn smaak aan dat er eerder sprake was van een soort overmacht,
een soort rechtvaar- digingsgrond om af te wijken van het recht, dan dat er
sprake was van een rechtsbasis zelf. Men kan zeggen dat het misschien niet
legaal was, maar dan toch legitiem. Het wordt hoog tijd in dit spanningsveld
een internationale lijn te ontwikkelen, een doctrine voor humanitaire interventie.
Ik herhaal de suggestie die ik bij de algemene beschouwingen van vorig jaar
heb gedaan, om met een aantal landen het initiatief te nemen om de Algemene
Vergadering van de Verenigde Naties een legal opinion te laten vragen aan
het Internationale Hof van Justitie. Het is goed dat elk land zich daar zelf
over buigt, zoals Nederland dat nu doet. Het is echter nog beter als er internationale
rechtsvorming plaatsvindt. Wat doet de regering met die suggestie?Voorzitter! Over de Nederlandse invloed op internationale besluitvorming
is de regering in de evaluatie wat besmuikt. Dat is terecht, omdat overduidelijk
blijkt dat Nederland op verschillende fronten een marginale positie heeft
ingenomen, alhoewel de suggestie wel eens anders was. Nederland had eigenlijk
nauwelijks tot geen betrokkenheid bij de voorfase, anders dan bilaterale contacten
met de grote broers. Dat is geen verwijt, maar een constatering van de positie
van een middelgroot land als Nederland. Het is alleen opmerkelijk dat die
geringe politieke invloed in het besluitvormingsproces ook tijdens de daadwerkelijke
oorlogsfase niet is vergroot. Nederland was een grote speler, in termen van
een grote leverancier van mensen en middelen in de "coalition warfare", maar
had noch de ingang noch misschien de wil om die om te zetten in politieke
betekenis. Waar landen als Frankrijk, Verenigd Koninkrijk en Duitsland zich,
soms intensief, bemoeiden met de doelkeuze in de fase 2b of de fase 2-plus
van het strategieplan, nam Nederland genoeg met de formele rol binnen de NAVO-raad.
De regering vindt de bemoeienis van individuele bondgenoten met de doelkeuze
terecht ongewenst binnen het kader van de gemaakte afspraken. Is daarmee ook
alles gezegd? Heeft de regering lijdzaam toegekeken hoe de formele NAVO-structuur
door de grote landen werd omzeild? Nederland had toch wel enig recht van spreken?
Na Frankrijk nam ons land, samen met de Britten, het grootste Europese aandeel
voor zijn rekening. Dat veronderstelt in ieder geval de positie om de partners
aan te spreken op het doorbreken van de formele besluitvormingsstructuren.
Waarom is dat niet gebeurd? Interessant is dat wij konden lezen dat de Britten
bijvoorbeeld hun positie bij de politieke besluitvorming gebruikten om een
juridische toetsing te laten uitvoeren van de doelen met het oog op mogelijke
volkenrechtelijke aansprakelijkheid. Dat is op zichzelf waard om nu door de
regering van een reactie te worden voorzien. En wat is de reactie van de regering –
het is al eerder gevraagd – op de opmerking van generaal Clark vorige
week of twee weken geleden in NRC Handelsblad dat de invloed van landen in
verhouding stond tot wat zij aan de strijd bijdroegen in middelen en vermogen?
Dat is toch gewoon onzin gebleken?Ik constateer in ieder geval enig verschil tussen de, mag ik zeggen, ferme
woorden die met name de minister van Buitenlandse Zaken vorig jaar uitsprak
over de Nederlandse betrokkenheid en de realiteit zoals die in de evaluatie
is beschreven. Op 11 juni vorig jaar zei minister Van Aartsen in deze Kamer
dat Nederland op meer dan voorbeeldige wijze in het hele spel betrokken was
geweest. Hij zei letterlijk: "Op alle relevante momenten die er moesten zijn,
is Nederland bij het proces betrokken geweest". Ik vrees dat dit toch een
zekere ministeriële overdrijving was. Een voorbeeld lijkt de bijeenkomst
van vijf niet nader genoemde bondgenoten in mei over grondtroepen. Wie die
vijf zijn, kunnen wij wellicht wel raden, maar zeker is dat Nederland niet
voor die bijeenkomst werd uitgenodigd. Illustratief is dat in de evaluatie
van het Franse ministerie van defensie naast de eigen bijdrage die van het
Verenigd Koninkrijk werd geroemd en die van Duitsland, evenals die van Italië.
Over Nederland geen woord.Minister Van Aartsen had formeel gelijk toen hij vorig jaar tijdens de
oorlog in een interview zei dat de NAVO in consensus besluit. Ik citeer hem
nogmaals: "Dat is het mooie, de stem van de VS telt even zwaar als die van
Nederland". Zeker, gelijkwaardigheid, maar dan wel de gelijkwaardigheid van
Animal Farm van George Orwell. Die schijn van gelijkwaardigheid in informatie
en invloed is niet alleen nu een probleem gebleken, het zal voor de toekomst
steeds een probleem blijven. De vraag is gerechtvaardigd of de grote bondgenoten
ons eigenlijk wel zien staan en of niet in elke volgende interventie hetzelfde
stramien zichtbaar zal worden. De NAVO zal zich erop moeten beraden hoe zij
zich als politiek collectief vastlegt op de reikwijdte van het militair optreden,
zo schrijft de regering. Dat is terecht, maar wellicht ook een illusie. Belangrijker
lijkt mij de vraag hoe Nederland zich in voorkomende gevallen gaat opstellen.
In de keuze tussen het brave, misschien wel braafste jongetje van de klas
zijn en de eigen invloed op de interventie vergroten, zou ik voor het laatste
kiezen. De evaluatie schiet in een beoordeling van dat probleem naar mijn
mening tekort.De heer Marijnissen (SP):Het is mij niet duidelijk waar u voor bent. Bent u voor een NAVO-raad
waarin elk land ongeacht de militaire inspanningen die het levert, een stem
heeft en de stemmen even zwaar wegen? Of pleit u toch voor het systeem dat
klaarblijkelijk nu bestaat: hoe meer militaire deelname, hoe meer macht? U
ben verongelijkt dat wij wel veel militaire deelname hebben geleverd, maar
niet navenant invloed hebben gehad.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik pleit met de regering voor een duidelijke NAVO-structuur
met het navolgen van gemaakte afspraken. Ik ben alleen ook realistisch, zoals
u in uw eigen betoog ook zei te zijn. Die afspraken zijn nu niet nagekomen.
Vervolgens sta je dan voor de keuze je formeel terug te trekken onder het
 motto "we hadden toch wat afgesproken en nu doen wij verder
niks" of te zeggen: als andere landen zich intensief gaan bemoeien met de
doelkeuze, overigens tegen de afspraken in, dan gebiedt de realiteit ons om
die andere landen daarop aan te spreken en, als zij daar niet gevoelig voor
zijn, zelf opnieuw onze eigen politieke positie te bepalen en ons misschien
ook te bemoeien met die doelkeuze. Ik vind dat niet alleen kan worden gezegd:
schande, zij zijn fout geweest en daar laten we het verder bij. Ik vraag de
regering welke keuze zij wil maken.De heer Marijnissen (SP):Voorzitter! Dan blijft volgens mij toch cruciaal de vraag of de heer De
Graaf van mening is, dat wat nu de realiteit inzake de beslissingsverhoudingen
in de NAVO is gebleken te zijn, voor herhaling vatbaar is.De heer De Graaf (D66):Ik vind dat het niet voor herhaling vatbaar is. Dat betekent dat ik het
met de regering eens ben dat men hierover binnen de NAVO fors zal moeten discussiëren.
Ik vraag mij echter af of het niet een illusie is te denken dat het ooit beter
zal gaan. Dat roept vervolgens het dilemma op dat ik zojuist heb geschetst
en waarop ik graag een reactie van de regering hoor.De heer Marijnissen (SP):Ik deel de scepsis van de heer De Graaf. Ik denk ook dat de praktijk niet
zal veranderen en dat de VS, Engeland en Frankrijk dominant zullen blijven.
Moet hij hieruit echter niet de conclusie trekken dat Nederland minder militaire
inspanningen zou moeten leveren?De heer De Graaf (D66):Nee, niet per se. Het betekent dat wij elke keer zullen moeten afwegen
wat onze militaire presentie is en welke politieke invloed daar tegenover
staat. Wat echt niet kan, is dat er sprake is van formele gelijkwaardigheid,
maar dat in de praktijk sommige landen een grotere rol spelen. Dat lijkt nu
wel zo te zijn en dat betekent dat de opmerkingen van Wesley Clark onzin zijn.
Gebleken is immers dat een grote militaire presentie niet per se een grote
politieke invloed betekent.De heer Marijnissen (SP):Ik deel de scepsis van de heer De Graaf over een fundamentele wijziging
op dit punt binnen de NAVO. Die wijziging zou er overigens toe leiden dat
men eindelijk zou doen wat hierover vroeger is afgesproken. Welke consequenties
verbindt hij echter aan zijn standpunt? Moet Nederland in de toekomst een
kleinere bijdrage leveren als blijkt dat wij minder politieke invloed hebben
gehad dan op grond van onze militaire inspanning mocht worden verwacht?De heer De Graaf (D66):Het betekent in ieder geval niet dat ik van oordeel ben dat Nederland
voortaan nooit meer mee zou moeten doen. Het betekent wel dat wij hierover
vanaf het begin binnen de NAVO zullen moeten discussiëren en niet lijdzaam
moeten toezien hoe de afspraken binnen de NAVO worden omzeild. De consequentie
van het omzeilen van die afspraken zou kunnen zijn dat Nederland ervoor moet
zorgen dat zijn politieke "présence" groter wordt.De heer Marijnissen (SP):Ik stel mijn vraag nog een keer, want het lijkt erop dat de heer De Graaf
hier loze woorden spreekt. Hij zegt namelijk dat Nederland in de toekomst
wel mee moet doen, maar dat er dan wel van het begin af aan moet worden gehamerd
op invloed voor Nederland. Die wens is nu echter ook niet gehonoreerd en zal
in de toekomst ook niet worden gehonoreerd. Bovendien zijn wij op zo'n moment
ook nog eens in oorlog. Dit probleem moet toch zeker eerst worden geregeld,
omdat wij onze consequenties moeten trekken als niet aan deze voorwaarde wordt
voldaan.De heer De Graaf (D66):Ik sprak nog helemaal niet over consequenties. Ik stel vragen aan de regering;
ik schets dilemma's en constateer een zekere discrepantie tussen de woorden
van alle mogelijke autoriteiten en de werkelijkheid. Ik vraag met oog hierop
aan de regering hoe zij een en ander beoordeelt, gelet op het feit dat een
discussie binnen de NAVO niet per se tot de gewenste resultaten zal leiden.
Als ik het antwoord van de regering heb gekregen, kan ik bij een volgende
operatie beoordelen hoe Nederland zich zou moeten opstellen. Ik wil echter
niet dat Nederland zou besluiten om voortaan niet meer mee te doen met dit
soort operaties, louter en alleen omdat dit dilemma er nu eenmaal is. Dat
zou een brug te ver zijn.Voorzitter! De informatievoorziening tijdens de oorlog aan het parlement
en de burgers was niet optimaal. Je zou kunnen zeggen dat die uit de aard
der zaak niet optimaal kon zijn, omdat veel zaken natuurlijk vertrouwelijk
moesten blijven. De informatievoorziening was misschien ook niet optimaal,
omdat de regering niet altijd over alle relevante informatie beschikte. Als
Jamie Shea en CNN je voornaamste bronnen worden, is echte controle niet altijd
goed mogelijk. In de toekomst zal daarom een goede structuur moeten worden
gevonden en dat betekent dat de Kamer hierover ook zelf zal moeten spreken.De voorlichting aan de burgers kan ook beter. Dat begint al met de bekendmaking
van de oorlog. Ik heb dat vorig jaar ook gezegd. De minister-president vindt
het wat on-Nederlands om in zo'n geval, zoals zijn collega's, een toespraak
te houden tot de bevolking. Zijn voorganger deed dat wel bij een oorlog die
aan het begin van de jaren negentig is gevoerd en die heel wat minder risico
met zich bracht voor Nederland. Voor de betrokkenheid van heel Nederland bij
wat zich in Kosovo voordeed, was dat misschien toch beter geweest.Voorzitter! Ten slotte zal ik iets zeggen over de huidige situatie in
Kosovo. Cynici wijzen op de ellende die nog steeds bestaat, of het allemaal
voor niets is geweest. De spanningen in en rond Kosovo zijn natuurlijk niet
voorbij. Kosovo is een etnisch verdeeld land dat langere tijd internationale
betrokkenheid nodig heeft, wellicht meer dan ooit ook van Nederland. De werkelijkheid
is ook dat meer dan een miljoen vluchtelingen zijn teruggekeerd, dat huizen
zijn herbouwd en dat de winter is overleefd. Hoe moeizaam een en ander ook
is verlopen, dit is een beetje winst, ook van onze medeverantwoordelijkheid.De heer Van den Berg (SGP):Voorzitter! De 24ste maart 1999 is een datum die niet gemakkelijk uit
ons geheugen zal worden gewist. De operatie Allied Force ging toen van start.
Gezien het zeer ingrijpende karakter van die operatie en ook de betrokkenheid
van Nederlandse militairen daarbij is het goed om er een jaar
na dato kritisch op terug te kijken.Ik kom te spreken over het mandaat van de Veiligheidsraad. Resolutie 1199
op grond waarvan tot actie is overgegaan, gaf geen expliciet mandaat tot het
gebruik van militair geweld. De SGP-fractie is met de regering van mening,
dat een sluitende juridische grondslag (expliciete mandatering bij resolutie
door de Veiligheidsraad) wel een heel belangrijke, maar niet absoluut noodzakelijke
voorwaarde is om tot interventie over te gaan. Voor onze fractie waren doorslaggevend
de grote ernst en aanhoudendheid van de schendingen van mensenrechten in Kosovo,
met name de acute dreiging van genocide. In een dergelijke situatie moeten
de bijzonder zwaarwegende beginselen van nationale soevereiniteit en territoriale
integriteit uiteindelijk dan wijken voor het doen van recht en gerechtigheid.
Die afweging hebben wij gewetensvol willen maken. Wij hebben de regering gesteund.
Het is voor ons een moeilijke afweging geweest, juist vanwege het grote belang,
dat wij hechten aan het respecteren van de nationale soevereiniteit. Die beslissing
heeft begrijpelijkerwijs veel losgemaakt, ook in onze eigen kring. Een diepgaande
bezinning over de kwestie van humanitaire interventie versus nationale soevereiniteit
vinden wij zeer zeker vereist. Wij zien ernaar uit. Een eerste belangrijk
advies is er. Wij weten ook dat die discussie er komt. Ik nodig de regering
uit daarmee niet te lang te wachten. Wij weten nooit of en wanneer dergelijke
situaties zich weer voor gaan doen.Voorzitter! Belangrijk is dat andere mogelijkheden om effectief in te
grijpen niet meer voorhanden waren. De OVSE-waarnemersmissie kon haar werk
niet meer doen. Toezien en niets doen konden ook niet, gezien het reeds ettelijke
malen uitgesproken dreigement van NAVO-zijde om militair geweld te gebruiken.
Voor ons is steeds een zwaar punt geweest dat een open discussie over inzet
van grondtroepen – hoe moeilijk en zwaar die beslissing ook geweest
zou zijn – niet mogelijk bleek. Door het bij voorbaat openlijk uitsluiten
van die inzet was op voorhand duidelijk dat de veiligheid van de bedreigde
Kosovaren niet gegarandeerd kon worden – bijvoorbeeld door middel van
corridors – en werd Milosevic aangemoedigd om maar door te gaan. Ook
is het jammer dat de regering toen op enig moment niet met één
mond leek te spreken.Er zijn ook vragen over de proportionaliteit en de effectiviteit van Allied
Force. De bombardementen hebben tot effect gehad, dat de deportatie van Kosovo-Albanezen
in feite alleen maar toenam. Ook duurde het luchtoffensief veel langer dan
oorspronkelijk verwacht. Omdat risico's vermeden werden, moest er vanaf grote
hoogte worden gebombardeerd. Diverse missers en treffers op verkeerde doelen
waren het trieste gevolg. Die feiten tonen aan dat het luchtwapen ook beperkingen
heeft. De laatste tijd zijn er berichten geweest dat de effectiviteit van
de bombardementen nog veel geringer was dan is gedacht en uitgedragen. Mijn
fractie verzoekt de regering hierop in het antwoord in te gaan. De consequentie
van de aanpak was dat veel infrastructurele doelen, energievoorziening en
dergelijke, gebombardeerd werden. De schade is enorm en zal zich vele jaren
doen gevoelen. De vraag rijst of dat niet een disproportioneel gevolg is.
Het geeft ons in ieder geval de verantwoordelijkheid – ik besef dat
die wordt opgepakt – dat wij alles moeten doen aan de wederopbouw van
het gebied.Voorzitter! Het belangrijkste probleem is de paradox dat wij uiteindelijk
in een situatie terecht zijn gekomen die het tegenovergestelde is van wat
werd beoogd. Doelstelling was een autonoom en multi-etnisch Kosovo. Wat het
multi-etnisch karakter betreft, zijn wij in een tegenovergestelde situatie
geraakt. En een autonoom Kosovo, deel uitmakend van de FRJ, is op dit moment
nog voor weinigen het beeld van de toekomst. Hoe staat de regering hier tegenover?
Er zal in de internationale politieke fora toch ook eens eerlijk en open over
gesproken moeten worden, of autonomie van Kosovo binnen het kader van de FRJ
nog steeds een realistisch perspectief is. Ik denk van niet.Voorzitter! Ik mis in de evaluatie ook een antwoord op de vraag, welke
consequenties de regering uit de gebeurtenissen en het hele complex van besluitvorming
voor de inzet van militairen in de toekomst trekt. Ik vind dit toch wel een
gemiste kans bij deze evaluatie.De regering heeft in de evaluatiebrief gewezen op de dominante rol van
de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië. Dat zij zich daarover beklaagt,
vindt mijn fractie niet terecht: die dominantie was onontkoombaar en voorspelbaar.
De discussie moet nu gaan over de vraag hoe in de toekomst voor de deelnemende
landen een zo goed mogelijk geregelde participatie in de besluitvorming kan
worden gegarandeerd. De meest aangewezen weg daarvoor is nog altijd het creëren
van een zo breed mogelijke consensus tussen de Europese NAVO-lidstaten om
de Europese inbreng in de NAVO te versterken. Deelt de regering deze mening?Ten slotte. Mijn fractie wil ook bij deze terugblik grote waardering uitspreken
voor de inzet van het personeel van de krijgsmacht dat bij hun inspanningen
voor Allied Force onder grote druk heeft gestaan. Uit het militaire deel van
de evaluatie is gebleken is dat paraatheid, inzetbaarheid en voortzettingsvermogen
van onze eenheden van buitengewoon groot belang is. Bij langdurige interventies
is vanwege het gevaar van uitputting een garantie voor met name dat laatste
noodzakelijk. Hierbij speelt ook de discussie over de uitzendfrequentie een
rol. In het kader van de Defensienota hebben wij hierbij al uitvoerig stilgestaan.
Wat de SGP betreft kan uit de interventie de les worden getrokken dat de politiek
de capaciteiten van de krijgsmacht niet moet overschatten en dat doelstellingen
ruimschoots moeten worden "gedekt" door daadwerkelijk inzetbare middelen.
Dat heeft duidelijk consequenties voor ons defensiebudget.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Het doel van dit debat is voor ons – het zal voor anderen
niet anders zijn – kennisnemen van de verantwoording die de regering
aflegt voor het gevoerde beleid en natuurlijk vooral het zoeken naar lessen
voor de toekomst. Dat is nuttig en daarom prijs ik de heer Melkert voor zijn
initiatief om tot deze evaluatie te komen. Maar het is volgens mij alleen
nuttig als wij ons een paar dingen bewust zijn.In de eerste plaats noem ik de beperkingen van de evaluatie zelf. Ik vind deze goed, maar ze mist toch vele onderdelen. Ik denk bijvoorbeeld
aan de vertrouwelijke, geheime informatie van de NAVO, die om begrijpelijke
redenen niet in het stuk staat. Over de zeer intensieve internationale, vaak
ook bilaterale politieke contacten tussen presidenten en premiers, tussen
ministers van buitenlandse zaken of tussen ministers van defensie is weinig
in de stukken te vinden. Het kan waarschijnlijk ook niet anders. Dit betekent
dat dit debat eigenlijk natuurlijke beperkingen heeft en dat ook de conclusies
die eraan verbonden kunnen worden, zekere beperkingen kennen.In een van de debatten over de deelname van Nederland aan de operatie
heb ik op een gegeven moment namens onze fractie gezegd dat wij, hoe onoverzichtelijk
de situatie toen ook was en hoe moeilijk het ook was om alle relevante feiten
op tafel te krijgen, weloverwogen politieke steun hebben gegeven aan het kabinetsbeleid
om deel te nemen aan de militaire acties en de intensivering daarvan. Waarom?
Omdat niemand, nationaal noch internationaal, een betere oplossing kon bedenken
en omdat wij in ieder geval iets wilden proberen te doen aan ernstige schendingen
van mensenrechten.De rechtsbasis voor het ingrijpen was zwak. De regering spreekt van VN-resolutie
1199, die geen expliciet mandaat bevat, maar die volgens haar desondanks voldoende
basis voor militair ingrijpen vormde. Wij vinden deze resolutie een dunne
basis. Maar non-interventie was in de fase waarin wij toen verkeerden, met
een zo ernstige schending van mensenrechten, ook ondenkbaar. Als je dat weloverwogen
toch doet, ontstaat een vorm van selectiviteit. Waarom in de ene situatie
wel en in de andere niet? Wij zijn er dankbaar voor dat het kabinet ons heeft
medegedeeld dat het medio dit jaar hierover een nadere notitie zal zenden
naar aanleiding van nader ingewonnen adviezen. Inmiddels hebben wij kennis
kunnen nemen van een zeer nuttig advies van de Adviesraad internationale vraagstukken
en de Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken. Ik ga hierop
verder niet in, maar vraag wel wanneer wij een nader standpunt van de regering
hierover tegemoet kunnen zien.Het oordeel van de VVD-fractie over de internationale politieke situatie
is niet mild. Het is interessant om nogmaals de vraag te stellen welke lessen
wij uit de situatie in Bosnië hebben getrokken. Daar was ook sprake van
economische strafmaatregelen tegen de FRJ. Ik noem een wapenembargo, militaire
interventies en het vredesakkoord van Dayton van 1995. Ondanks dit alles,
hebben wij toch weer kennis moeten nemen van de omvangrijkste etnische zuiveringen
in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Milosevic ging door met een methode
van werken die werd omschreven als een kille, koele en berekende manier van
omgaan met de belangen van mensen. Wij zien verder het onvermogen van de internationale
troepenmacht om de bevolking effectief te beschermen. Dit zijn overigens een
aantal citaten uit de brief van het kabinet. Het is ook interessant om op
te merken dat Kosovo noch tijdens de Joegoslaviëconferentie van 1991,
noch bij het Daytonakkoord op de agenda stond.Hierbij komt, en ook hier citeer ik uit de brief van het kabinet, dat
de internationale gemeenschap ernstig gehandicapt was door het ontbreken van
een geïntegreerd Balkanbeleid. Dat was toen het geval met Bosnië
en met Kosovo en eigenlijk is dit nog steeds de situatie. Het is de vraag
hoe lang dit nog kan doorgaan. Ik leg deze vraag voor aan het kabinet, waarbij
ik mij realiseer dat het aanzienlijk gemakkelijker is deze vraag te stellen,
dan te beantwoorden.Het valt op dat de VS de situatie in de Balkan in het begin als een strikt
Europese aangelegenheid hebben willen beschouwen. Toen Kosovo in zicht kwam,
moesten wij nota nemen van een onmachtige Veiligheidsraad. In het bijzonder
kwam dit door de rol van Rusland en China. Wij komen een Holbrooke-akkoord
tegen dat volgens ons broos en dubieus is. Het wonderlijke is dat de tekst
van dit akkoord niet beschikbaar is. Heeft het Holbrooke-akkoord de noodzakelijke
militaire interventies vertraagd? Ik kan mij voorstellen dat dit akkoord een
rol heeft vervuld in de binnenlandse politiek van de VS, maar niettemin moet
deze vraag gesteld worden. Het gevolg is dat de dode letter van dat akkoord
uiteindelijk geleid heeft naar de bijeenkomst in Rambouillet en zelfs dat
was niet voldoende.Tegen die achtergrond begrijp ik de volgende uitspraak van het kabinet
niet. Deze uitspraak werd gedaan in de brief van 4 december 1998, Kamerstuk
22181, nr. 225. Het kabinet zegt: het akkoord-Holbrooke/Milosevic en de daaraan
Dijkstalintussen gegeven uitvoering heeft bijgedragen aan een aanmerkelijke
verbetering van de humanitaire situatie in Kosovo. Enige weken later begint
de aanzienlijke verslechtering met duizenden vluchtelingen.
Kan het kabinet aangeven waarom dit toen met die stelligheid is opgeschreven?Het kabinet concludeert zelf dat de Europese Unie geen enkele rol heeft
gespeeld. Ik wijs op een aantal citaten uit de brief van het kabinet op bladzijde
4. Gesproken wordt over uiteenlopende belangen, loyaliteitsgevoelens en moeite
om tot een gezamenlijk beleid te komen. Op bladzijde 7 staat dat in deze periode
de EU geen enkele rol heeft gespeeld. Op bladzijde 8 staat dat geen vuist
is gemaakt als gevolg van een nog onvoldoende ontwikkeld gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid. Dat is een eerlijke, maar droevige constatering.Voorzitter! Ik heb kennisgenomen van een op zichzelf interessante redevoering
van de heer Melkert op 14 oktober in Clingendael. Hij zei onder andere dat
de ontwikkeling van een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid
na de voltooiing van de Economische en Monetaire Unie de natuurlijke volgende
kwaliteitssprong van de Europese samenwerking is. De vraag die ik hem voorleg –
misschien komt hij daar straks impliciet op terug en wacht ik dat af –
is of hij dat heeft uitgesproken als een ideaal dan wel als reële op
korte termijn invulbare oplossing. Ik kan dat laatste namelijk niet zien.
De Europese Unie laat met haar afwezigheid in het gehele Kosovoproces zien
dat nog een lange weg is te gaan en dat zij op de dag van vandaag zelfs met
eenvoudiger vraagstukken over stabilisatie en wederopbouw nauwelijks tot iets
in staat is. Dat is natuurlijk de reden waarom de VVD-fractie vanaf het begin
argwanend is geweest over een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid
als dat volledig los zou staan van de NAVO. Wat betreft de NAVO zijn er twee
modaliteiten: óf dat beleid plaatst zich binnen de NAVO óf het
is NAVO-gerelateerd maar niet los van de NAVO.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! De heer Dijkstal constateert een feitelijke situatie in zijn
analyse van de Europese Unie. Daarin heeft hij gelijk maar de vraag rijst
ook in dit debat wat het ambitieniveau van de VVD wat betreft dit punt is.
Vindt zij het wel goed zo?De heer Dijkstal (VVD):Dat is precies de reden waarom ik de vraag zo aan de heer Melkert gesteld
heb: wie het als een ideaal wil zien, dat wil zeggen wie het inderdaad wil
zien als een volgende stap. Dat wil ik ook wel, maar ik wil daar zeer realistisch
in zijn. Wij nemen een te groot risico als wij niet voorlopig vasthouden aan
die verankering met de NAVO en daar ging het debat in die periode natuurlijk
ook over. Dat is ook de reden waarom wij er bij het kabinet op hebben aangedrongen
om vooral daarop te letten. Het heeft ons dan ook tot grote vreugde gestemd,
dat dit uiteindelijk ook gebeurd is.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Akkoord, maar ik constateer dan ook met vreugde en instemming dat de VVD-fractie
in ieder geval die ambitie wel heeft! Dat is ook wel eens anders geweest.De heer Dijkstal (VVD):Maar het moet wel reëel zijn!De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Ik zal straks in mijn bijdrage graag ingaan op de belangrijke
vraag van de heer Dijkstal. Het antwoord zal overigens zijn, dat het een realistisch
ideaal is maar ik hoop wel, dat de heer Dijkstal met zijn vraag niet suggereert,
dat ik een loskoppeling van de NAVO bepleit of als onvermijdelijk zie.De heer Dijkstal (VVD):Nu is de vraag natuurlijk wat eigenlijk de relevantie is van mijn kritische
opmerkingen over de internationale politieke aspecten, de voorgeschiedenis,
de rol van de Verenigde Staten en de rol van de Europese Unie. De relevantie
voor mij is, dat daaraan heel veel valt te verbeteren en dat wij moeten constateren
dat het tot nu toe vooral een zaak is van de grote landen is geweest. Dat
is de realiteit, hoewel ook kleine landen op gezette tijden wellicht een bescheiden
rol kunnen spelen. Op bepaalde momenten in het proces heeft Nederland een
zeer te prijzen poging gedaan om het involvement van Rusland te intensiveren
en om een pauze in de luchtcampagne in te voeren. Dat heeft overigens niet
tot resultaten geleid maar het was in ieder geval een zeer serieuze bijdrage
aan het debat op dat moment. Ik denk in dit verband ook zeker aan de demarches
bij de secretaris-generaal van de NAVO om de risico's voor de burgers te beperken.
Dat zijn concrete voorbeelden waarin de Nederlandse regering een zekere invloed
heeft gehad. Maar het is toch heel reëel om onze positie als zeer bescheiden
te bestempelen. Nederland doet bijvoorbeeld helemaal niet mee aan de contactgroep.
Wij hebben dat al eerder meegemaakt in Srebrenica en wij hebben dat ook hier
gezien. De Unie was afwezig – daar hadden we onze rol nog in kunnen
spelen – en in de Veiligheidsraad was het niet opportuun, want die heeft
zich buitenspel gezet. Vooral de positie ten opzichte van de contactgroep
vind ik wrang, nogmaals gegeven de geschiedenis met Srebrenica en nu eigenlijk
weer. Om die reden vraag ik het kabinet of het mogelijkheden ziet om internationaal,
met de partners die dat aangaat, dit punt aan de orde te stellen en te kijken
of een land als Nederland op het moment dat het zich bereid verklaart om in
dit soort interventies een rol te spelen geen sterkere positie kan krijgen.Wij hebben wel de indruk dat de invloed van Nederland is toegenomen zodra
de luchtacties begonnen. Dat kan natuurlijk omdat er toen een andere setting
ontstond. Als lid van de NAVO-raad speel je daar natuurlijk wel je rol. Ik
denk, dat ook die fase de invloed van Nederland in de bilaterale contacten
van de minister-president met collega's in verschillende landen, de bilaterale
contacten van de minister van Buitenlandse Zaken met zijn collega's en die
van de minister van Defensie wel tot enige invloed hebben geleid. Het probleem
is nu precies, dat wij dat niet kunnen beoordelen. We kunnen dat niet beoordelen
omdat de evaluatie daar weinig over beschrijft. Ik kan mij dat ook wel voorstellen,
want ik zie niet zo gauw een evaluatie van welk land dan ook met een chronologisch
overzicht van alle telefoongesprekken van de ene minister met de andere. Dat
is naar de aard van de buitenlandse politiek, terwijl waarschijnlijk juist
daar de belangrijkste communicatie plaatsvindt. Ik vind dat in ieder geval
voor de Kamer een lastig beoorde- lingspunt en het enige wat ik op dit punt
aan de minister-president kan vragen, is of hij nader kan toelichten hoe wij
tegen die buitenlandspolitieke contacten, interventies en ervaringen moeten
aankijken. Die bepalen voor een deel onze invloed.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! De heer Dijkstal zegt, dat we dat niet kunnen weten omdat
dit net de aard van de internationale, buitenlandse betrekkingen is maar waarop
baseert hij dan zijn indrukken? Een indruk heb je of heb je niet, maar dat
moet ergens op gebaseerd zijn en niet omdat het lente is. Hij spreekt bovendien
over "enige invloed" tijdens de luchtacties maar enige invloed waarop? Waarop
was die invloed dan gericht?De heer Dijkstal (VVD):Het probleem is dat ook ik dat allemaal niet precies weet. Ik heb een
indruk die gebaseerd is op summiere stukken van het kabinet, op informatie
die wij gaandeweg hebben gekregen, op wat er in de nationale en internationale
pers over geschreven is en wat er achteraf in evaluatietermen door anderen
wordt opgeschreven. Dat is een soort legpuzzel, die iets van een beeld oproept.
Maar u heeft volkomen gelijk, mijnheer De Graaf. Dat is ook precies de zwakte
van dit debat en van deze evaluatie. Ik zeg er alleen bij dat dit waarschijnlijk
onvermijdelijk is. Ik kom straks nog terug op de rol van de Verenigde Staten
en Frankrijk. Ik ben daar kritisch over. Ik kan het niet helemaal precies
overzien. Ik vind het echter ook voor de toekomst van belang dat de minister-president
en de andere heren achter de tafel ons een beetje aangeven op welke wijze
die internationale politieke besluitvorming plaatsvindt en wat het parlement
mag verwachten als het gaat om een evaluatie over dit soort processen.De heer De Graaf (D66):Over de vragen zijn wij het wel eens, alleen het uitgangspunt is kennelijk
verschillend. U zegt de indruk te hebben dat onze invloed toenam toen de luchtacties
van start gingen. En vervolgens zegt u: ja, wij waren ook lid van de NAVO-raad.
Bedoelt u daarmee dat de Nederlandse invloed gelijkelijk is toegenomen als
die van België dat ook lid van de NAVO-raad is, of ging het over iets
meer? Maar waar baseert u dan op, mijnheer Dijkstal?De heer Dijkstal (VVD):Het ging met name over de relatie met de contactgroep. Daar zit Nederland
niet in en in de NAVO-raad wel. Je mag hopen – en dat verwacht ik ook –
dat wij in die NAVO-raad iets van onze invloed kunnen doen gelden. Ik weet
dan echter nog steeds niet, of onze invloed meer of minder is dan die van
andere landen. Die vraag is dan ook zeer terecht. Ik had ook nog een andere
vraag over de NAVO-raad, namelijk wat de aard van de discussies is in die
raad. Moet dat worden gezien als besluitvormend gaande zo'n proces, of moet
het meer gezien worden als een klankbord waarbij nog eens even de laatste
situatie uiteen wordt gezet terwijl degenen die het mandaat hebben gekregen
ondertussen doorgaan?Ik kom nu op het meest cruciale punt: het dilemma van de coalition warfare.
De VVD erkent dat. De heer Melkert heeft daarover overigens een interessante
opmerking gemaakt in Clingendael toen hij sprak over de beperkingen aan de
regie over de uitvoering. Dat was een terechte opmerking. Het dilemma dat
ontstaat is: hoe kun je aan de ene kant alle partners, die bijna allemaal
in zeer democratische landen wonen, met grote verantwoordingsplicht aan parlementen,
betrekken in zo'n proces en gelijktijdig het dringende noodzakelijke mandaat
aan de militaire leiding geven. Dat is het dilemma waarvoor wij staan. Het
kabinet heeft dat ook zeer terecht in de brief aan de orde gesteld en zegt
dan ook, dat Nederland ervoor gekozen heeft de aan de secretaris-generaal
NAVO toegedeelde verantwoordelijkheid te respecteren. Dat is volgens mij ook
het enige juiste standpunt dat je zou moeten innemen. Gelijktijdig vraag ik
mij dan natuurlijk af, hoe wij die wonderlijke fase 2-plus moeten begrijpen.
Het was wel opschalen maar niet opschalen naar fase 3. Fase 3 was immers het
geheel in uitvoering geven aan de militaire autoriteiten en dat wilde men –
wie men ook is – kennelijk niet op dat moment. De fractie van de VVD
deelt op dit punt het standpunt en de wijze van werken van de Nederlandse
regering.Met een verwijzing naar het interessante interview in NRC Handelsblad
met de heer Wesley Clark heb ik wel ronduit kritische opmerkingen over de
rol van de Verenigde Staten in deze fase. In de brief wordt gezegd dat sommige
bondgenoten zich vergaand hebben bemoeid – ook op politiek niveau –
met de uitvoering van de luchtacties in de fase 2-plus. Daarbij wordt gedoeld
op de Verenigde Staten. Dat is pijnlijk. Zo ging het ook in Srebrenica. Ook
de rol van het Verenigd Koninkrijk en die van Frankrijk wordt bekritiseerd.
Weer de rol van Frankrijk! Dat land wenste kennelijk een aparte positie in
te nemen ten aanzien van de geïntegreerde militaire structuur van de
NAVO. Ik heb daarop in het najaar van het vorig jaar ook gewezen.Hoewel ik niet al te optimistisch ben over de realiteitswaarde daarvan,
moet ik toch de vraag stellen, of het kabinet kans ziet om deze problematiek
die cruciaal is voor het nieuwe NAVO-concept, in de NAVO te agenderen en te
bekijken of wij daarover met de lidstaten van de NAVO tot iets betere afspraken
kunnen komen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik ben blij met deze discussie. Ook uit mijn bijdrage bleek dat dit inderdaad
de kern van het debat is. Daar gaat het om. Ik ben erg benieuwd of college
Dijkstal zelf een begin van het antwoord op die vraag zou willen geven. Hoe
doe je dat dan in een NAVO die nu eenmaal bestaat uit één heel
groot land, een aantal grote landen en een aantal kleinere landen. De heer
Dijkstal zegt dat je daarover misschien tevoren moet onderhandelen. Het probleem
is echter dat wanneer je eenmaal in het conflict zit, je erin zit. Heeft de
heer Dijkstal enig idee hoe dat moet worden opgelost?De heer Dijkstal (VVD):Ik meen dat er in ieder geval twee dingen moeten gebeuren. In de eerste
plaats zal er meer evenwicht moeten zijn in de NAVO tussen de militaire bijdrage
van Europa en die van de Verenigde Staten. U spreekt over één
groot land. Natuurlijk, Europa geeft de Europese defensie-identiteit binnen
de NAVO te weinig gestalte. In de tweede plaats wijs ik op wat de regering
in haar brief zelf schrijft, namelijk dat de nieuwe taak van de crisisbeheersing
hogere eisen stelt aan het proces van politieke consensusvorming vooraf en
tijdens acties. Daar gaat het om. Als wij erin slagen op dit punt stappen
voorwaarts te doen – ik neem aan dat daarover beraad binnen de NAVO
moet plaatsvinden – zijn wij een stukje verder. Ik meen dus dat hierop
ingezet moet worden. Ik ben dan inderdaad realistisch als het gaat om onze
uiteindelijke invloed als men onwillig is: onze invloed zal
niet zo groot zijn. Ik vind echter dat niemand ons dat mag verwijten als de
Nederlandse regering in toekomstige gesprekken in de NAVO deze inzet zou kiezen.
Dan kan gelijk het punt wat hier gespeeld heeft aan de orde worden gesteld:
de politieke positie van de SG NAVO tegenover Saceur, in het bijzonder Saceur
in zijn dubbele verantwoordelijkheid. In dat verband doel ik op de invloed
van de Verenigde Staten op Saceur.In ieder geval is wel duidelijk, voorzitter, dat eenheid in het bondgenootschap
een essentiële voorwaarde voor succes is en dat handelingsvrijheid binnen
een gesteld mandaat essentieel is voor maximale effectiviteit van de militaire
activiteiten. Dat zal toch niemand kunnen ontkennen.In dit kader wil ik voor alle zekerheid een vraag stellen over iets waar
wij nog niet helemaal uit zijn: is de Nederlandse wetgeving toereikend? Ik
denk dan met name aan de Grondwet en aan andere wettelijke bepalingen, waarover
al eerder in de Kamer is gesproken: het oppergezag in relatie tot het militaire,
operationele gezag. Verder is het leerstuk van de ministeriële verantwoordelijkheid
aan de orde, namelijk als het kabinet Nederlandse militairen onder militair-operationeel
gezag van andere instellingen, in casu de NAVO, heeft geplaatst. Ik zou eraan
hechten als het kabinet daarover een nadere notitie uitbracht. Ik meen namelijk
dat wij hierover in eigen huis volstrekte duidelijkheid moeten hebben.Voorzitter! Ik kom te spreken over het functioneren van de NAVO. Ook daarover
wil ik een aantal kritische opmerkingen maken. In zijn brief zegt het kabinet:
er moet zoveel militair geweld worden aangewend als nodig is. Nodig waarvoor?
Als je zou zeggen: nodig voor het behalen van een militair resultaat, dan
heeft de NAVO te weinig gepresteerd. Als je het doel formuleert met: ondersteuning
van een diplomatiek proces naar een politieke oplossing, is onze indruk dat
de NAVO militair gezien behoorlijk heeft gepresteerd. Dat neemt niet weg dat
kritische opmerkingen gemaakt kunnen en moeten worden. Die wil ik ook maken.Mijn opmerkingen in dit verband betreffen in de eerste plaats het punt
van de zogenaamde nevenschade. In het stuk van het kabinet staat een zin die
ik niet helemaal begrijp, omdat die spreekt over onbedoelde nevenschade. Dat
suggereert dat er ook bedoelde nevenschade is. Deze zin is daarom verwarrend
en misschien is het goed hierover nog iets te zeggen. In ieder geval is dit
in de brief aan de orde gesteld en er wordt gezegd dat de procedure voor de
doelherkenning moet worden aangescherpt.Het punt dat in de brief van het kabinet ontbreekt en waarover ik nu een
vraag wil stellen betreft de analyse van de gemaakte fouten. Een gemaakte
fout is iets anders dan nevenschade. Vermoedelijk zijn wij het erover eens
waar die fouten in ieder geval zichtbaar waren. Ik denk aan met name de Donaubruggen
en de elektrische installaties. Volgens mij zijn die nooit een doelwit geweest,
maar is bij de bombardering toen iets verkeerd gedaan. Natuurlijk is het bij
dit soort acties onvermijdelijk dat iets verkeerd gaat. Daarover moet je eerlijk
zijn en de NAVO moet daar haar militaire lessen uit trekken.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Wil de heer Dijkstal nu zeggen, dat de bombardering van de
elektriciteitscentrale niet het doel was, maar dat desondanks en niet in lijn
met datgene wat het mandaat zou moeten inhouden, die doelen zijn getroffen?De heer Dijkstal (VVD):Ja, dat is onze indruk.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Maar ons is niet geworden dat de VVD-fractie in die bewuste periode kritisch
was ten aanzien van het bombarderen van die doelen. Is dit wijsheid achteraf?
Die kan natuurlijk ontstaan. Ik wijs erop, dat juist een van onze kritiekpunten
in het debat met de regering de vraag betrof: waarom moet je nu juist elektri-
citeitscentrales bombarderen? De regering heeft daarop geantwoord en dat leidde
tot een meningsverschil.De heer Dijkstal (VVD):Die wijsheid hadden wij toen ook al. Dat wil niet zeggen dat wij de behoefte
hebben midden in militaire operaties al die wijsheden in de kranten te zetten
of in debatten uit te dragen. Dat is precies het punt dat ik zojuist aan de
orde heb gesteld. Als je uitgaat van een politiek mandaat – al heb ik
zo mijn twijfels over de wijze waarop zo'n politiek mandaat totstandkomt –
dan dient er vrijheid voor de militairen te zijn om hun acties uit te voeren.
Wij gaan ervan uit dat interventies van de regering plaatsvinden als er grove
fouten worden gemaakt. Getuige de stukken is dat ook gebeurd. Ik denk bijvoorbeeld
aan de burgers. Maar wij zullen dat tijdens operaties niet doen. Ik zou daar
ook voor de toekomst van onze kant niet op rekenen. En ik heb in dezelfde
sfeer nog meer dingen die wij ook niet zouden doen tijdens operaties. Ik bedoel
de slordige discussies over grondtroepen.De voorzitter:Ik heb de indruk dat de heer Rosenmöller op dit punt nog een vervolgvraag
wil stellen.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Het gaat mij niet zozeer om de kwestie van de elektriciteitscentrales
als zodanig. Het gaat om de vraag wat precies het politieke mandaat is geweest
wat vervolgens door militairen kan en mag worden uitgevoerd. Als daar onderdelen
in zitten die tot kritische kanttekeningen bij u en anderen leiden, waarover
u tijdens de operatie niet wilt spreken maar die wel onderdeel zijn van het
politieke mandaat, dan is het onbevredigend dat dit voor of tijdens de situatie
dat er sprake is van een militaire interventie niet aan de orde komt maar
wel in een evaluatie een tijd later. Dat is voorzover ik kan zien ook niet
helemaal in lijn met uw opmerkingen, die raken aan de positie van het parlement
ten opzichte van de regering.De heer Dijkstal (VVD):Ik ben dat niet met u eens. Ik maak overigens een onderscheid: vooraf
wel. Wij hebben hier in de Kamer geprobeerd zoveel mogelijk helderheid te
krijgen over het mandaat. Ik geloof dat wij de politieke afspraak gemaakt
hebben met het kabinet: zolang u zich binnen het door ons medegeaccordeerde
mandaat begeeft, hoeven wij niet elke week met u te praten. Wij rekenen er
echter wel op dat u, zodra u van mening bent dat het mandaat moet veranderen,
het parlement daarbij betrekt. Dus vooraf "ja", tijdens "nee" en achteraf
weer "ja". Maar wij gaan niet tijdens militaire operaties, als Nederlandse
militairen daar vliegen, hier grote debatten voeren over de vraag welke fouten
gisteren door wie gemaakt zijn. Ik kom dadelijk nog terug
op de voorlichting door de NAVO in dit kader. Ik ben daar om dezelfde reden
ook niet helemaal gelukkig mee.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Ik bespeur een bepaalde mate van inconsistentie. Als u namelijk vooraf
instemt met het politieke mandaat, gaat u er ook vanuit dat u inzicht hebt
gekregen in wat dat politieke mandaat betekent. Dat zouden in een bepaalde
fase ook elektriciteitscentrales kunnen zijn. Dat blijkt ook het geval te
zijn. U bent dus niet bereid om kritische kanttekeningen te plaatsen bij de
uitvoering van het mandaat waar u op zich politiek mee heeft ingestemd –
wat merkwaardig is – om dat vervolgens een tijdje later wel te doen.
Dat heeft niets te maken met een aantal mensen van andere landen of ons land
die dat uitvoeren, maar er zit een bepaalde mate van inconsistentie in.De heer Dijkstal (VVD):Daar heeft u gelijk in. Maar die inconsistentie vloeit nu eenmaal voort
uit militaire interventies. U moet zich goed realiseren hoe bijzonder dat
is. Ik ben mijn verhaal begonnen met de opmerking dat de VVD akkoord gegaan
is met een besluit van het kabinet met informatie die veel minder is dan we
bij welk onderwerp in dit huis hebben. Als wij een besluit moeten nemen over
welk onderwerp dan ook, eisen wij enorm dikke rapporten met alle details om
te weten of wij het wel goed doen. Bij dit soort zeer vergaande vragen willen
wij dat natuurlijk ook wel, maar wij weten dat het niet kan. Zo komen wij
als parlement tot zeer moeilijke afwegingen of wij uiteindelijk een besluit
van het kabinet kunnen steunen zonder dat we alle relevante informatie op
dat moment kunnen hebben. Ik vind het in dezelfde lijn liggen dat er, als
we midden in een militaire operatie zijn, helaas onvermijdelijk beperkingen
zijn in de wijze waarop we kritisch aan de orde kunnen stellen wat er gisteren
in de krant stond vanwege de persconferentie van de NAVO.Voorzitter: TerpstraDe heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik begrijp van deze stelling heel weinig. Mag ik de heer Dijkstal vragen
waarom wij in dit huis gedurende de oorlog regelmatig hebben gediscussieerd
met elkaar en waarom zijn fractie daaraan ook heeft deelgenomen?De heer Dijkstal (VVD):Voorzover dat kan, doe je dat, maar het kan niet altijd helemaal. Ik geloof
dat u nogal naïef bent op dit terrein, tenzij u andere bedoelingen heeft.
Ik ben begonnen te zeggen dat het een probleem in het debat is, ook nu weer,
dat wij de vertrouwelijke militaire informatie van de NAVO om een aantal redenen
niet hebben. Ik hoop dat u niet zo naïef bent dat u denkt dat dat niet
bestaat. Wij kunnen en mogen over deze informatie niet beschikken, zeker niet
op het moment dat er acties plaatsvinden. Dan wil ik wel eens weten op welke
basis u tot vergaande uitspraken komt over het al dan niet toelaatbaar zijn
van een bepaalde militaire actie op een zeker moment. Ik heb de heer Melkert
uitgebreid geprezen over zijn verzoek om een evaluatie, omdat naderhand altijd
gecontroleerd moet kunnen worden of een en ander was afgesproken. Als dat
niet zo is, volgt daarop een aantal acties.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik ben helemaal niet naïef in dit soort zaken.De heer Dijkstal (VVD):Gelukkig, dat scheelt.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Dank u wel. Is de consequentie van uw standpunt niet dat een fractie,
als zij tijdens een operatie tot de conclusie komt dat de operatie op bepaalde
punten derailleert, omdat er middelen worden gebruikt die niet kunnen, maar
er vervolgens over zwijgt, terwijl iedereen het weet en er wel over spreekt,
achteraf alleen kan constateren dat zij mede schuldig daaraan is geworden?De heer Dijkstal (VVD):Ik kom aan het einde van mijn bijdrage terug op de vraag hoe parlement
en regering met elkaar omgaan, bijvoorbeeld in vertrouwelijke overleggen.
Daarin kunnen vragen gesteld worden die in het openbaar niet gesteld kunnen
worden om de redenen die ik noem. Dat is precies het punt waarop de heer Rosenmöller
aan mij vroeg waarom de VVD-fractie toen niet aan de orde heeft gesteld dat
doel X een fout was van de NAVO.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Mag ik u even op het goede spoor brengen? DijkstalDe heer Rosenmöller
vroeg naar het bombarderen van elektriciteitscentrales en daar is in deze
Kamer zeer uitvoerig over gediscussieerd in debatten waar ook uw fractie aan
deelnam. Het gaat nu niet over het oordeel achteraf over vertrouwelijk
verstrekte informatie.De heer Dijkstal (VVD):Dat is nog steeds niet uitputtend genoeg. Als u de vrijheid neemt om bepaalde
zaken aan de orde te stellen, willen wij nog wel beoordelen of dat verantwoord
is. Ik heb niet de gehele reeks van debatten en alle specifieke momenten precies
in mijn hoofd, maar dat maken wij zelf wel uit. Ik vind het cruciaal, te erkennen
dat bij militaire operaties het niveau van informatievoorziening onvermijdelijk
lager is dan bij andere belangrijke beleidsterreinen en dat tijdens militaire
operaties in het openbaar een grote terughoudendheid betracht dient te worden
om die operaties niet onnodig in gevaar te brengen. Dat moet echter later
wel verantwoord worden en daarom vraag ik dat. In dit kader heb ik nog wel
meer vragen.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! De heer Dijkstal zei in het vuur van zijn betoog dat hij nog
wel andere voorbeelden had, waaronder de onzalige discussie over de grondoorlog.
Komt hij daar nog op terug?De heer Dijkstal (VVD):Daar kom ik nu op.De heer De Graaf (D66):Dan wacht ik nog even.De heer Dijkstal (VVD):Voorzitter! Wij zijn van oordeel dat de discussie over de inzet van grondtroepen
nationaal, maar meer nog internationaal, slordig is gevoerd. Er werd geen
enkel onderscheid gemaakt tussen een grondoorlog waarin met grondtroepen massaal
oorlog wordt gevoerd of militaire steun vanaf de grond voor luchtacties. Daar
zit een wereld van verschil tussen. Samenhangend met de onduidelijkheid in
het politieke mandaat, is dat de expliciete openbare discussie over het al
dan niet inzetten van grondtroepen tactisch gezien niet sterk is geweest.
Zij heeft niet tot grote ongerustheid geleid bij Milosevic. Ook al weet ik
dat de inzet van grondtroepen een verstrekkend besluit is, wij moeten hier
de les uit leren dat daarover vooraf in het politieke mandaat goede afspraken
worden gemaakt, zodat vermeden wordt dat er daarna in het openbaar vrolijk
over gediscussieerd wordt op internationaal niveau.De heer De Graaf (D66):Ik vraag om iets meer duidelijkheid. Het kabinet heeft bij monde van de
minister van Buitenlandse Zaken een aantal malen expliciet in en ook in interviews
buiten de Kamer gezegd, niets voor grondtroepen te voelen. Dat is een expliciete
stellingname van het kabinet geweest tijdens de oorlog. Is uw opmerking nu
gericht aan het kabinet in die zin dat het dat niet had moeten zeggen of vindt
u dat er in deze Kamer niet over had mogen worden gesproken? Dat laatste is
raar, want u hebt zelf in een debat de gedachte van een beperkte grondactie
of steun vanaf de grond gelanceerd. Daar had niemand om gevraagd, maar u bent
daar zelf over begonnen. Waar is de onzaligheid in gelegen?De heer Dijkstal (VVD):Er zijn door te veel politiek verantwoordelijken, zoals premier Blair
en vertegenwoordigers van de Verenigde Staten, uitspraken gedaan over het
wel of niet inzetten van grondtroepen. Dat vind ik, tactisch gesproken, niet
erg verstandig op het moment dat je een maximale militaire druk wilt uitoefenen
op Milosevic. Ik vind dat dit in de toekomst voorkomen moet worden door eerder
en helderder in je politieke mandaat, met de landen die dat aangaat, daarover
een lijn te trekken. Toen die discussie zich natuurlijk eenmaal ontwikkelde,
waarbij de een vond dat het wel overwogen moest worden terwijl de ander dat
absoluut onbespreekbaar vond – met alle binnenlandse politieke elementen
die daar dan nog een rol in speelden – was er ondertussen wel een militaire
actie in de lucht aan de gang en hadden in ieder geval wij het gevoel dat
die militaire acties nog te weinig resultaat opleverden. Om het maar uit te
drukken in termen van de doelstelling: Milosevic werd niet snel genoeg in
het diplomatieke traject gedrongen. Dan doet zich de vraag voor of je er niet
een schepje bovenop moet doen ter ondersteuning van die militaire acties.
Dat is geen grondoorlog, maar dat kunnen andere dingen zijn. Ik heb daar in
de Kamer een aantal voorbeelden van gegeven. Op dat moment vond ik die discussie
legitiem.De heer De Graaf (D66):Dat ben ik met de heer Dijkstal eens. Dat betekent dat hij het brengen
van die specifieke militaire operatie in de discussie door hemzelf wel legitiem
vindt, maar dat hij de discussie in de Kamer over bepaalde doelen onzalig
vindt. Ik wil nog steeds antwoord hebben op de volgende vraag: vindt hij dat
de stellingname van de regering over de grondtroepen, die binnen en buiten
de Kamer tijdens de luchtacties zeer expliciet is verwoord, niet had mogen
plaatsvinden? Had dat niet mogen worden gezegd of is het volkomen terecht
dat het kabinet dat toen heeft gezegd? Als ik zijn woorden goed begrijp, had
de regering dat gewoon niet moeten zeggen en had zij daar zeer terughoudend
mee had moeten omgaan.De heer Dijkstal (VVD):Ik vind dat de regeringen van de Verenigde Staten, Frankrijk, Engeland
en Nederland dat niet hadden moeten doen. Als een militaire operatie wordt
ingezet, met die druk, dan is een publieke discussie in een aantal democratische
staten in het Westen over eventuele toekomstige acties niet verstandig. Nu
is het de vraag, hoe dat kan worden voorkomen. Het parlement is dan nog vers
twee. De heer De Graaf is druk bezig met de discussie in het parlement. Die
is weliswaar ook interessant, maar het gaat mij nu eerst even over de discussies
in de diverse regeringen. De hamvraag is natuurlijk: hoe kan worden voorkomen
dat publieke uitlatingen worden gedaan over allerlei militaire mogelijkheden?
Dat kan volgens mij alleen maar naar de mate men in dat politieke voortraject
helderheid heeft over het met elkaar afgesproken mandaat. En dan zou men eigenlijk
moeten zeggen: dan zwijgen wij over de rest. Alleen dan kan een militaire
actie immers een maximaal resultaat hebben. Ik doe dus de poging om het punt
op deze wijze te agenderen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik vind dat de heer Dijkstal het nu toch iets te gemakkelijk formuleert.
Hij zegt in feite dat je in een evaluatie wel een aantal dingen mag zeggen,
al dan niet in kritische zin, maar dat het parlement zichzelf tijdens zo'n
conflict in feite in een redelijke buitenspelpositie moet plaatsen. Ik vind
dat hij daarmee echt te ver gaat. Hij heeft immers ook zelf aan de discussies
daarover bijgedragen. Wat dat betreft, maakt hij het zichzelf echt te makkelijk.
Ik weet ook wel dat je bepaalde dingen niet in het openbaar
kunt doen, maar als je, ook tijdens een actie, een publiek draagvlak wilt
houden voor dit soort heel zwaarwegende beslissingen in grote conflicten,
dan kun je niet zeggen dat in een evaluatie alles mag, maar dat er tijdens
een dergelijk conflict op dat soort punten een volledige terughoudendheid
moet worden betracht. Ik denk dat je dan de rol van het parlement ondergraaft.De heer Dijkstal (VVD):Ik vraag de heer De Hoop Scheffer om zijn conclusie nog even op te schorten.
Ik zal aan het eind van mijn betoog nog even terugkomen op de relatie tussen
de regering en het parlement. Ik zal nog aangeven wat er naar mijn mening
ook in onze eigen setting nog aan zou moeten gebeuren. Er zit namelijk nog
iets anders tussen wat de zaak ook nog bemoeilijkt. Wij hebben het nu gehad
over de discussie tussen bewindslieden, regeringen en militairen. Dat is echter
de voorlichtingskant.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Voorzitter! Ik zal even wachten met de discussie over de conclusie en
de heer Dijkstal de kans geven, die nog te formuleren en te onderbouwen. Ik
wil nog even terug naar het element van de grondtroepen. Er zijn twee fasen
te onderscheiden: de fase voor het militaire ingrijpen, waarin de grondtroependiscussie
een onderdeel van de NAVO-strategie is, en de fase waarin na 24 maart het
militaire ingrijpen is aangevangen. Als ik de heer Dijkstal goed begrijp,
dan richt zijn kritiek zich op het handelen van landen als Frankrijk, Engeland
en de Verenigde Staten in de periode na 24 maart. Is de consequentie daarvan
niet dat het een verkeerde strategie is om voor het vallen van de eerste bommen
de inzet van of het dreigen met grondtroepen categorisch uit te sluiten als
onderdeel van de NAVO-strategie?De heer Dijkstal (VVD):Een besluit van een regering tot deelname aan een militaire actie moet
in een democratie ter goedkeuring worden voorgelegd aan het parlement. Daarbij
ontkomt de regering er niet aan om uit te leggen binnen welk kader dat geschiedt
en wat het mandaat is. Daarbij wordt dus gesproken over wat je wel gaat doen,
maar ook over wat je niet gaat doen. Dat is onvermijdelijk. Als je een militair
traject ingaat en als zich dan ontwikkelingen voordoen, is het echter niet
verstandig als de desbetreffende regeringen, die deel uitmaken van de NAVO-raad
en het politieke mandaat hebben, met elkaar in het openbaar grote debatten
gaan voeren over de vraag of alsnog grondtroepen moeten worden ingezet. Het
is legitiem om dat punt te bespreken, maar dan in de beslotenheid van de NAVO-raad.
Als dat tot een ander mandaat leidt, zal de regering naar de Kamer terug moeten
om te vragen of de Kamer het met dat nieuwe mandaat eens is. Dat is natuurlijk
legitiem.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Dat roept natuurlijk de vraag op of deze kritische kanttekeningen van
procedurele aard zijn. Of hebben de kritische kanttekeningen ook inhoudelijke
aspecten? Het eerste is natuurlijk minder zwaarwegend dan het laatste.De heer Dijkstal (VVD):Het gaat om het laatste.De heer Rosenmöller (GroenLinks):Als het inhoudelijke kritiek is, kan de conclusie niet anders zijn dat
het gaat om kritiek op het concept dat voor de bombardementen is ontwikkeld.De heer Dijkstal (VVD):Inderdaad. De rode draad van mijn betoog sluit aan bij de opmerking van
de regering dat de betrekkelijk nieuwe taak van crisisbeheersing hogere eisen
stelt aan het proces van politieke consensusvorming voor en tijdens acties.
Dat heb ik niet bedacht; dat is een opmerking van de regering. Ik prijs de
regering daarvoor, want daar gaat het om. Als een "coalition of the willing"
van 2, 3, 8 of 25 landen gezamenlijk inzet op een militaire actie, dient de
besluitvorming in het begin dus zo helder te zijn dat daarna, door ontwikkelingen
in de militaire acties, niet allerlei interessante debatten tussen die regeringen
plaatsvinden over wat zij ook hadden kunnen doen of over wat de ene regering
wel wil doen, maar de andere regering niet. Dat zou de militaire inspanningen
immers verzwakken. Dat is het kernpunt; het is dus zeer politiek.De voorzitter:Ik wil voor de lunchpauze ook de heer Melkert aan het woord laten en de
heer Dijkstal zegt regelmatig dat hij nog op bepaalde punten zal terugkomen.
Laat hem daarom eerst even uitspreken.De heer Dijkstal (VVD):Het volgende punt, dat in het verlengde ligt van mijn reeks kritische
opmerkingen, betreft de voorlichting door de NAVO. Ook wij hebben daar af
en toe met verbazing naar gekeken. Qua stijl en toonzetting leek de voorlichting
meer op een soort wedstrijd met CNN over wat je tegenwoordig "reality television"
zou moeten noemen. Wij hebben twijfels over de betrouwbaarheid van de informatie
die op gezette tijden in de persconferenties naar voren kwam. Wij vragen ons
af of dat niet moet leiden tot een herbezinning binnen de NAVO over de wijze
waarop de voorlichting moet plaatsvinden. Ik ben realistisch genoeg om te
weten dat de voorlichting niet alleen de functie heeft om te melden wat vandaag
of gisteren precies is gebeurd, maar ook een functie heeft die samenhangt
met de situatie in elk van de lidstaten. Misschien waren de toonhoogte en
de stijl voor het ene land effectiever dan voor het andere, maar voor ons
land was het geen effectieve manier van voorlichting. Dat levert voor de regering
natuurlijk een probleem op: op welke manier voegen wij ons daarin? Ook de
regering heeft immers een taak op het punt van de voorlichting van het publiek.
Ik ben benieuwd naar de reactie van de regering hierop. Politiek vond ik het
in ieder geval niet verstandig, temeer daar het niet gemakkelijk te accepteren
is als de Amerikaanse middelen niet onder het NAVO-gezag staan, maar onder
Amerikaans gezag. De Amerikanen varen dus een eigen koers. Ik ben echter realistisch
genoeg om te weten dat dit direct te maken heeft met de mate waarin Europa
zich binnen de NAVO zelf militair inspant. Misschien ligt daar overigens uiteindelijk
de uitruilmogelijkheid.Voorzitter! Ook de VVD heeft veel waardering voor de inzet van de militairen
van de Koninklijke luchtmacht, voor alle andere uitgezonden militairen, voor
de militairen die in Nederland het werk van de uitgezonden militairen mogelijk
maakten en voor hun families. Wij hebben overigens de indruk dat vanuit de
leiding van de Koninklijke luchtmacht goede informatie is
gegeven aan zowel het personeel als hun familie. Dat is van groot belang en
ik prijs de regering hiervoor.Voorzitter! Er is een punt waarover ik zeer kritisch moet zijn. Ik ben
er bijna bitter over. Ik doel hierbij op de rol van de UNHCR. Het kabinet
beschrijft het dilemma aardig in de brief. Het neutrale karakter van de UNHCR
is nodig. Daarom kan men geen activiteiten ontplooien als er een mondiale
consensus ontbreekt. Dan hebben wij er toch weinig aan? Wat is dan de werkelijke
functie van de UNHCR als het om grote problemen gaat? Kleine problemen kan
men wel aanpakken, maar grote problemen dus niet. De UNHCR heeft uiteindelijk
wel willen helpen. Vervolgens is een hele reeks van tekortkomingen te zien.
Men heeft de ernst van de problemen onvoldoende onderkend en de contingency
planning ontbrak volkomen. Er was geen afstemming met de NAVO. Misschien dat
er ook aan die kant een verantwoordelijkheid ligt. Er was dubieus gedrag van
sommige donorlanden, die op eigen houtje gingen werken. Men werd belast met
additionele taken buiten het mandaat. Er waren interne problemen bij de UNHCR.
Er was geen behoorlijke registratie van de vluchtelingen. Er was nauwelijks
fysieke bescherming in de kampen en er is nauwelijks coördinatie van
de NGO's geweest. Dat is nogal wat! Ik betreur een en ander zeer. Het zou
bij uitstek de UNHCR moeten zijn die hier een rol had moeten vervullen, tot
op de dag van vandaag met de terugkeer van de vluchtelingen. Daar ging het
toch allemaal om? Ik denk dat een evaluatie van het geheel dringend noodzakelijk
is. Daarbij moet de rol van de Europese Unie betrokken worden.Ik heb de heer De Hoop Scheffer toegezegd iets te zeggen over de relatie
tussen Kamer en regering. De informatie aan de Kamer was niet voldoende, ondanks
grote inspanningen in een reeks van algemene overleggen, briefings van allerlei
aard, hier of op het departement, en ondanks de ontvangen stukken. Ik denk
dat het vraagstuk aan twee kanten aandacht behoeft. Ik vraag de regering nadrukkelijk
om zich nader te bezinnen over de wijze waarop het parlement beter kan worden
geïnformeerd, ook gegeven de beperkingen die ikzelf heb genoemd. Ik wens
ook dat de Kamer zich de vraag stelt of de huidige structuren toegesneden
zijn op de net beschreven bijzondere situatie. Mijn indruk is dat dit niet
het geval is. Ik heb er dan ook behoefte aan om in een daartoe geëigend
orgaan, het seniorenconvent of iets anders, daarover van gedachten te wisselen.
Naar de mate waarin het parlement een handzame structuur heeft voor dit soort
bijzondere situaties, kan de Kamer eerder verwachten dat informatie die men
graag van de regering wil hebben ook wordt verkregen. Ik leg de vraag dus
op twee plekken neer. Mijn conclusie is dat het beter moet.Mijn laatste opmerking heeft betrekking op de betekenis van dit debat
in relatie tot andere activiteiten van de Kamer. Er is een tijdelijke commissie
besluitvorming uitzendingen. Die commissie moet de politieke besluitvorming
bestuderen als het gaat om het besluit mensen uit te zenden. Ik ben overigens
van mening dat de commissie haar grenzen aan het overschrijden is. Dat staat
hier los van. De vraag is of de commissie over dit onderwerp doorgaat. Met
andere woorden, zijn wij bezig met een evaluatie van Kosovo en komen wij in
de tweede termijn tot een aantal conclusies? Als dat het geval is, weet ik
niet precies wat wij moeten met eventuele aanbevelingen of besluiten van de
commissie over ditzelfde onderwerp. Ik doel natuurlijk niet op de andere vredesoperaties,
zoals Srebrenica, die de commissie bestudeert. Hier doet zich een interessant
punt voor. Ik ben benieuwd hoe de anderen hierover denken.En dan echt mijn allerlaatste opmerking, voorzitter. Wat mij betreft,
zou een uitkomst van dit debat moeten zijn dat wij ons de vraag stellen of
de toetsingscriteria die in 1995 zijn opgesteld nog steeds toereikend zijn,
gegeven de lessen die zijn geleerd uit Kosovo en dit debat.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Ik wil nog een vraag stellen naar aanleiding van de opmerking
van de heer Dijkstal over de relatie tussen dit debat en het werk van de tijdelijke
commissie besluitvorming uitzendingen. De vraag hoe het Kosovo-aspect waarmee
de commissie zich bezighoudt zich verhoudt tot conclusies die uit dit debat
voortvloeien, is op zichzelf wel begrijpelijk. De vraag blijft natuurlijk
wel tot wie de heer Dijkstal zich richt. Dat zal vermoedelijk tot ons allemaal
zijn.De heer Dijkstal (VVD):Zeker.De heer Melkert (PvdA):Tussendoor maakte hij de opmerking, dat hij van mening is dat de commissie
haar mandaat overschrijdt of aan het overschrijden is. Waarom vindt hij dat?
Hoe weet hij dat? Waarom weet hij iets wat ik niet weet? Dat is eigenlijk
mijn zorg nu.De heer Dijkstal (VVD):U weet het ook, want in een overleg dat wij als fractievoorzitters met
de Kamervoorzitter hebben gehad, heb ik vertrouwelijk meegedeeld dat ik dat
vind. Uit de schriftelijke en mondelinge communicatie van de commissie met
ons en uit gesprekken die inmiddels hebben plaatsgevonden, begin ik de stellige
indruk te krijgen dat de commissie zich niet concentreert op de politieke
besluitvorming ten aanzien van uitzendingen, dus bijvoorbeeld op het mandaatbesluit
of het besluit tot verandering van het mandaat, maar ook meent dat elk besluit
van een minister of het kabinet over alles wat in een vredesoperatie plaatsvindt,
een politiek besluit is en onder de werkingssfeer van de commissie valt. Ik
heb daar met name problemen mee als daarbij sprake is van overlapping met
reeds ingestelde onderzoeken, zoals het onderzoek naar Srebrenica waarvan
wij het resultaat met spanning afwachten, en er sprake is van samenloop met
wat wij hier doen. Vandaar dat ik het vandaag zeg.De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! Voorzover het gaat om schriftelijke mededelingen van de kant
van de tijdelijke commissie, dacht ik dat er hier een ordentelijke procedure
was gevolgd, namelijk dat de Kamer daarvan in kennis is gesteld en desgewenst
de mogelijkheid heeft gehad daarover te spreken. Dat is niet gebeurd. Ook
niet door de fractie van de heer Dijkstal.De heer Dijkstal (VVD):Bedoelt u de mededelingen van eind juni of die van de afgelopen maanden?De heer Melkert (PvdA):Ik dacht dat u met name op eind juni doelde.De heer Dijkstal (VVD):Er zijn daarna nog nadere brieven geweest.De heer Melkert (PvdA):Het geldt voor alle brieven lijkt mij, want die worden aan ons gezonden.Overigens lijkt het mij van belang, mevrouw de voorzitter, deze opmerkingen
van de heer Dijkstal door te geleiden naar het presidium, met het verzoek
van de kant van mijn fractie om daarop te reageren. Ik vraag u dit te doen,
omdat ik het verkeerd vind als er nota bene aan de vooravond van het openbare
werk van deze commissie, vragen worden gesteld over het mandaat en de vraag
wordt gesteld of de commissie wel binnen het mandaat blijft. Ik zou namelijk
niet graag willen dat die vraag het werk van de commissie op welke tijdstip
dan ook zou belemmeren.De voorzitter:Het Presidium zal zich daarover beraden.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik wil nu terug naar het onderwerp van het debat. Ik wil één
ding zeker stellen. Wij mogen de opmerkingen en opvattingen van de heer Dijkstal
over informatievoorziening toch niet zo duiden dat de VVD-fractie bij dit
soort ingrijpende gebeurtenissen op enigerlei wijze zou willen afdoen aan
het publieke debat? Ik maak mij eerlijk gezegd een beetje zorgen over zijn
stellingname. Ik zal er zelf in tweede termijn nog op terugkomen.De heer Dijkstal (VVD):Dat moet u niet doen. Er is ook geen reden voor om dat zo aan mij te vragen.
Ik ben begonnen te zeggen – en daar was u zelf bij en als het u niet
duidelijk was, had u mij ernaar moeten vragen – dat in een cruciale
fase van de besluitvorming over militaire acties in dit huis een debat heeft
plaatsgevonden en dat ik toen namens de VVD-fractie heb gezegd dat de situatie
op dat moment onoverzichtelijk was, dat veel relevant informatie uit het gebied
er gewoon niet was en dat het moeilijk was om alle relevante feiten bij elkaar
te hebben om weloverwogen het standpunt te kunnen innemen, dat wij die militaire
acties en de inzet van Nederlandse militairen, met alle risico's voor hun
leven van dien, voor onze rekening konden nemen. Dat alles was niet in de
door ons gewenste mate aanwezig. Desondanks stonden wij op dat moment voor
de vraag of wij de regering zouden steunen of niet. Bij de afwegingen die
wij toen hebben gemaakt, ontbrak een zeer heldere internationale juridische
grondslag, maar werden wij wel geconfronteerd met wat er aan mensenrechtenschendingen
plaatsvond. Ondanks de gebrekkige informatie kon het standpunt van het parlement
niet anders zijn dan: toch zal het moeten gebeuren en daarom spreken wij het
vertrouwen uit in de regering, die het besluit heeft genomen om deel te nemen
en om goedkeuring daarvan vraagt. Dat is precies het karakter van dit soort
acties en daardoor wordt ook de rol van het parlement bepaald. Ik ben realistisch
genoeg om te beseffen dat wij ook bij een volgende situatie niet over alle
informatie zullen beschikken die wij willen hebben. Ik vind echter wel dat
een maximale inspanning moet worden geleverd om ons die informatie te geven.
Dat was ook de reden voor mijn vragen. Er zal natuurlijk een publiek debat
plaatsvinden maar dat kent natuurlijk zijn beperkingen in het gegeven dat
op zo'n moment militairen van verschillende landen levensgevaarlijke operaties
uitvoeren.De voorzitter:Mijnheer De Hoop Scheffer, het lijkt mij het beste als u hierop in tweede
termijn terugkomt.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Ik heb de heer Dijkstal een vraag gesteld en ik krijg nu pas een antwoord.De voorzitter:Ik heb toch echt het idee dat wij hier rondjes aan het draaien zijn. Ik
sta nog één korte interruptie toe.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Voorzitter! Ik geef een voorbeeld. Wij moeten in principe in dit huis
op welk moment dan ook over grondtroepen kunnen discussiëren. Dat kan
positief werken. Alle relevante NAVO-autoriteiten waaronder de Amerikaanse
minister van defensie, hebben namelijk na afloop gezegd dat juist dit soort
discussies Milosevic er wel eens toe gebracht zou kunnen hebben om in te binden.
De heer Dijkstal moet dus oppassen dat zijn redenering niet zo kan worden
uitgelegd dat het parlement zijn activiteiten wel kan staken als eenmaal is
ingestemd met een bepaalde beleidslijn. In dat geval is het immers onmogelijk
om die publieke steun te verwerven die regering en parlement nodig hebben
voor dit soort acties. Al met al blijf ik bij mijn mening dat hij in een erg
beperkende zin spreekt over de rol van het parlement. Ik kom hierop terug
in tweede termijn.De voorzitter:Dit was echt geen interruptie, maar een onderdeel van een tweede termijn.
De heer Dijkstal mag als hij dat wil verder gaan met zijn bijdrage.De heer Dijkstal (VVD):Ik wil hier toch op reageren, want van deze interruptie gaat een suggestie
uit die mij niet bevalt.Het is mijn stelling dat er een helder politiek mandaat moet zijn. Verder
moet zoveel mogelijk worden voorkomen dat over zaken die buiten dit mandaat
vallen, een publiek debat wordt gevoerd. Hier ligt vooral een rol voor de
regering. Als de hele wereld hierover met elkaar in discussie is, is het moeilijk
denkbaar dat het parlement besluit zich netjes te gedragen en er niet over
te discussiëren. Mijn woorden mogen zeker niet worden uitgelegd als een
aanval op ons stelsel. Ik agendeer dit punt, omdat het volgens mij uit militair
oogpunt niet goed is om dit soort discussies te voeren. Dat duidt immers op
onhelderheid in het politieke mandaat en werkt averechts op de situatie.Verder vind ik natuurlijk dat het gesprek op de daartoe geëigende
momenten moet kunnen plaatsvinden en wel bij de discussies over het mandaat.
In die discussies wordt immers impliciet of expliciet besloten om het wel
of niet te doen. Ik bagatelliseer dus zeker niet de rol van het parlement,
maar wijs er wel op dat goed moet worden beseft dat het hier uitzonderlijke
situaties betreft. Andere sprekers hebben hierover overigens al in dezelfde
bewoordingen gesproken.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Ik kom terug op de opmerkingen van de heer Dijkstal over de
tijdelijke commissie besluitvorming uitzendingen. Ik vind het niet sterk van
hem om die opmerkingen hier en op dit moment te maken. Het is onderwerp is
namelijk niet geagendeerd en de commissie kan zich niet verdedigen. Verder
zijn zijn opmerkingen ongepast, omdat de VVD-fractie heeft ingestemd met de
opdracht van de commissie en met de nadere interpretatie ervan. Ik meen dat
de heer Dijkstal net als wij moet afwachten wat de commissie
precies gaat doen en pas achteraf moet oordelen. Door zijn opmerkingen wekt
hij verder een indruk die slecht is voor het gezag van de commissie.De heer Dijkstal heeft ons gevraagd hoe omgegaan moet worden met het gegeven
dat de TCU ook een onderzoek verricht naar de uitzending naar Kosovo. Ik meen
dat het voor de hand ligt om dit debat in tweede termijn af te sluiten, maar
ons uiteindelijke oordeel mede te laten afhangen van de bevindingen van de
commissie en het debat dat de Kamer daarover vervolgens zal voeren. Als wij
deze gang van zaken niet hadden gewild, hadden wij de commissie deze opdracht
niet moeten geven.De heer Dijkstal (VVD):Ik heb twee brieven naar het Presidium gestuurd. In deze brieven hebben
ik mijn bezwaren geuit. Ik heb die acties dus al eerder ondernomen. Ik heb
geen publiekelijke actie ondernomen om te voorkomen dat de commissie onnodig
in diskrediet wordt gebracht. De commissie heeft alle gelegenheid gehad om
naar mijn waarschuwende woorden te luisteren. Ik wacht af wat zij met mijn
woorden zal doen.Er kan verder toch zeker geen sprake van zijn dat wij vandaag ons werk
niet naar behoren kunnen doen. De regering heeft zich ingespannen voor deze
evaluatie. Verder gaat het om belangrijke zaken. Straks zijn weer andere discussies
denkbaar. Ik zie niet in waarom wij dit debat niet politiek zouden kunnen
afronden met een stellingname over de relevante factoren die hier aan de orde
zijn.De heer De Graaf (D66):Als u de commissie niet in politiek diskrediet wilde brengen, moet u het
nu ook niet in het openbaar doen. Als u vindt dat Kosovo na dit debat beëindigd
is in de zin van een politieke evaluatie, had u niet moeten instemmen met
het feit dat de commissie ook de uitzending rond Kosovo in haar opdracht heeft
meegenomen.De heer Dijkstal (VVD):Dat is een zeer onterechte opmerking. Het besluit om de uitzending naar
Kosovo mee te nemen, is genomen voordat de heer Melkert bij de algemene beschouwingen
het door mij geprezen initiatief heeft genomen om vanwege bijzondere redenen
Kosovo in een aparte evaluatie te beschouwen. Het was de bedoeling het eerder
te doen. Wij doen het vandaag. Ik denk dat de commissie er verstandig aan
doet om zeer goed te kijken naar wat hier vandaag is gebeurd. Dat deel is
in politieke zin besproken.De heer Melkert (PvdA):Europa is sinds de revolutie van 1989 op zoek naar de definitie van zijn
regionale belang en de daarmee verbonden opgaven voor de buitenlandse en veiligheidspolitiek.
Het is bijna tien jaar geleden dat onder de noemer van een humanitaire interventie
aan de vervolging van de Koerden in het noorden van Irak een halt werd toegeroepen.
Nederland nam daaraan deel en heeft zich sindsdien gemanifesteerd als een
van de meest actieve lidstaten van EU, NAVO en VN op de verschillende momenten
dat er een beroep op internationaal engagement werd gedaan. Omdat geen van
de acties zich met een andere laat vergelijken, is iedere keer weer een nauwgezette
evaluatie van groot belang. Want er ligt niets vast en er zijn altijd risico's,
of het nu gaat om het lot van de bevolking in een crisisgebied, om de gang
van zaken in de internationale samenwerking of om het draagvlak bij de eigen
bevolking. De PvdA is voorstander van een geëngageerde buitenlandse politiek,
waarin de belangen van Nederland en de EU en de idealen van de internationale
rechtsorde en de daarin verankerde mensenrechten samensmelten. Deze positie
kan niet in vrijblijvendheid worden ingenomen. Na 1989 is er meer ruimte ontstaan
om dit ook in de praktijk te testen. Daarmee is onze defensieorganisatie veel
meer in de belangstelling gekomen als instrument voor een bijdrage aan vredestaken.
Het mandaat voor de NAVO om in te grijpen in Kosovo betekende in zekere zin
een voltooiing van een decennium van toenemende betrokkenheid en medeverantwoordelijkheid.De NAVO-top in Washington heeft vorig jaar uitdrukkelijk vastgesteld dat
de taakstelling van de alliantie ook regionale behartiging van het internationale
belang kan omvatten. Deze stap maakt een evaluatie van de gang van zaken voor,
tijdens en na de Kosovocrisis des te meer belangrijk. De vergaande stap van
het overdragen van bevoegdheden aan een internationale organisatie kan niet
goed zonder een gelijktijdige inspanning om de eigen bijdrage zo goed mogelijk
zichtbaar te maken voor de eigen achterban. Daartoe behoort ook de bereidheid
tot het trekken van lessen uit de geleverde inspanning in een openbaar debat.De nu door de regering gepresenteerde evaluatie biedt hiervoor aanknopingspunten.
Het is een belangrijk document, in zijn soort uniek en naar zijn inhoud nuttig.
We sluiten onze ogen niet voor de losse of verborgen einden, maar zijn toch
erkentelijk voor de tamelijk open wijze waarop sommige problemen die zich
hebben voorgedaan worden benoemd. Dat neemt niet weg dat er nog vragen te
over zijn. En het neemt ook niet weg dat ik na lezing van de evaluatie van
het ministerie van Defensie denk dat de betekenis van het woord evaluatie
op dat ministerie misschien eens in een seminar nader zou kunnen worden beschouwd,
want men heeft met wat knip-en-plakwerk gewoon de feiten op een rijtje gezet –
waarvoor dank, want dat is altijd goed voor het archief – maar die evaluatie
biedt verder weinig houvast voor beoordeling van de vraag hoe wij in de toekomst
met dergelijke operaties moeten omgaan. Als dat allemaal staatsgeheim is,
hoor ik dat graag van de minister, maar dan wel met de verzekering dat hij
intern in ieder geval dieper op de zaak is ingegaan dan waartoe de evaluatie
ons extern de gelegenheid biedt.Voorzitter! Er zijn dus nog vragen te over. Enkele belangrijke wil ik
in mijn bijdrage aan de orde stellen. Nog belangrijker is dat de evaluatie
uitnodigt tot reflecteren over de twee grote vraagstukken die de volgende
tien jaar van Europa's veiligheidspolitieke aspiraties bepalen: de houdbaarheid
van de ambitie om humanitair te interveniëren en de totstandkoming van
Europese veiligheids- en defensiesamenwerking die het uitvoeren van vredestaken
onder eigen verantwoordelijkheid toelaat. Wat de humanitaire interventie betreft
sluit ik mij aan bij degenen die hebben verwezen naar het interessante advies
van de al door anderen genoemde adviescommissie. Dit advies zal later besproken
worden, ook naar aanleiding van wat het kabinet daarover meldt, maar het is
 in ieder geval van groot belang dat wij ons daar verder over
buigen.Voorzitter! Het is primair onze bedoeling om de evaluatie te gebruiken
om na te gaan hoe bij onverhoopte crisissituaties in de toekomst Nederland,
de Unie en de NAVO beter voorbereid kunnen zijn op hun taken. Wij gaan dus
uit van de veronderstelling dat het instrument van humanitaire interventie
tot de mogelijkheden van de internationale gemeenschap blijft behoren om politieke
doelstellingen en diplomatieke initiatieven kracht bij te zetten. Deze opvatting
is niet veranderd in het licht van de gemengde ervaringen die zijn opgedaan
met Allied Force. In de woorden van Robin Cook vond in Kosovo een overweldigende
humanitaire catastrofe plaats die de internationale gemeenschap legitimeerde
om proportioneel en collectief geweld in te zetten om het uitzicht op daadwerkelijke
verandering te creëren. Dat mag ons niet de ogen doen sluiten voor de
slachtoffers die zijn gevallen en voor de schade die ook vandaag de dag nog
zichtbaar is, maar het was een overweldigende humanitaire catastrofe die tot
ingrijpen noopte. Het was vooral de catastrofe van de al tien jaar voortwoekerende
zuiveringscampagne van Milosevic die eens een halt moest worden toegeroepen.
Het resultaat is dat de macht van het Servische regime is ingedamd. Dat was
een gewenst resultaat, maar het was geen oplossing voor alle problemen in
een regio die toch al door een loodzware historie is getekend. Wat de critici
vooraf en achteraf echter over het hoofd zien, is dat de situatie die is ingetreden
na de Koude Oorlog, de Europese Unie niet toestaat om zich op te stellen met
de rug naar de gebeurtenissen aan haar grens. Maar het blijft niet meer en
niet minder dan een voorlopig resultaat en dat is deels de uitkomst van de "trial
and error" die de bijdragen van de Verenigde Naties, de NAVO en de Europese
Unie door de jaren heen hebben gekenmerkt. De regering sluit hiervoor niet
de ogen. Minder duidelijk is welke lessen zijn of worden getrokken, niet alleen
hier, maar zeker ook door de NAVO zelf.Voorzitter! Ook in de toekomst zal de Partij van de Arbeid ieder voornemen
tot een Nederlandse bijdrage beoordelen op grond van de drie pijlers waarop
deze moet berusten: gestructureerde internationale samenwerking, inpassing
in het internationaal recht en nationaal maatschappelijk draagvlak. Naar onze
opvatting voldeed de inzet in de Kosovocrisis aan alle drie voorwaarden, ook
wat de basis in het internationaal recht betreft, met alle vragen en kanttekeningen
die daarbij horen. Maar het internationaal recht is nu eenmaal geen statisch
gegeven.Omdat dit ook voor de toekomst van groot belang kan zijn, zou een nadere
analyse op dit punt niet hebben misstaan, zeg ik met de heer Van Middelkoop,
omdat van meet af aan duidelijk was dat er ook in het kader van de dynamiek
van het volkenrecht interpretatie nodig was van de uitspraken van de VN. Regeringen,
ook de onze, moeten daarin een rol spelen. In welke omstandigheden zou de
keuze die in het geval van de Kosovocrisis is gemaakt als gewoonterecht kunnen
en mogen worden aangemerkt?De regering is openhartig over het drama van de vluchtelingen en het falen
van de internationale gemeente om daarop tijdig te reageren, laat staan te
anticiperen. Het tekent de inherente zwakte van de NAVO die niet de militaire
organisatie, maar wel de politieke leiding valt aan te rekenen. Er is natuurlijk
meer aan de orde dan de louter militaire kant van de zaak, juist voor de politieke
leiding van een politieke organisatie. Ik begrijp de vragen van de heer Dijkstal
over de UNHCR en ik meen ook dat de regering moet terugkomen op de vraag wat
met de UNHCR is ondernomen voor een betere gang van zaken bij onverhoopt soortgelijke
situaties in de toekomst. Wel meen ik dat de vraag zich niet alleen tot de
UNHCR als organisatie moet richten. De lidstaten, en de NAVO-lidstaten in
het bijzonder, valt hierbij een bijzondere verantwoordelijkheid aan te rekenen.
De toenmalige houding heeft deels bijgedragen tot de verlamming rondom het
optreden van de UNHCR.Met betrekking tot het functioneren van de NAVO is de balans tussen het
politieke en militaire deel van de besluitvorming niet zonder gebreken gebleven.
Zonder uitputtend te willen zijn, wil ik in ieder geval drie belangrijke spanningspunten
memoreren. De aanloop naar Rambouillet is gekenmerkt door gebrekkige afstemming
tussen politieke stappen en militaire opties. Na het mislukken van Rambouillet
was er geen ander alternatief dan dat van militair ingrijpen. De effectiviteit
van de militaire interventie is gehinderd door onopgehelderde meningsverschillen
over de in te zetten middelen.Ik noem deze punten omdat ze niet vanzelfsprekend zo hadden behoeven te
verlopen. Generaal Naumann heeft dit treffend onder woorden gebracht in zijn
verzuchting: We need to find a way to reconcile the conditions of a coalition
war with the principle of military operations such as surprise and the use
of overwhelming force. Onze favoriete generaal Clark, althans wat citaten
van hem in dit debat betreft, zei nadrukkelijk: Once the threshold is crossed
to employ force, than force should be employed as rapidly and decisively as
possible. Het gaat dus om een massieve inzet van het begin af aan. Dit is
een interessant punt en het zou niet hebben misstaan als in de evaluatie van
het ministerie van Defensie daaraan uitgebreider aandacht was besteed. Ook
in de afstemming die uiteindelijk tussen politiek en militair opereren in
toekomstige gevallen noodzakelijk zal zijn, zijn dit vragen die meetellen.
Het lijkt er nu op dat die van Nederlandse zijde, en daarbuiten zal het wel
niet anders zijn, voor kennisgeving worden aangenomen.Er zijn vele vragen door collega's gesteld die ik niet allemaal herhaal.
Het gaat over de inzet bij de luchtcampagne, de omvang, de hoogte en de doelen
van veronderstelde effecten. De heer Marijnissen heeft vragen gesteld over
de clusterbommen. Verder heb ik een vraag over de inzet van kleinschalige
grondoperaties. Daarvan is sprake geweest maar het is nooit nader gedefinieerd.
De Nederlandse instemming hiermee is ook altijd mistig gebleven. Verder noem
ik de inzet van grondtroepen als onderdeel van scenariovoorbereiding en de
Nederlandse opstelling terzake. Daarover zijn vele vragen gesteld en naar
mijn mening is wel duidelijker geworden, dat de grondtroepen wel onderdeel
uitmaakten van scenariovoorbereiding maar eigenlijk ook niet verder zijn gekomen.
Ondanks het feit dat mijn fractie altijd helder is geweest in het afwijzen
van de inzet van grondtroepen, is de vraag relevant of de NAVO zich in het
mogelijk alternatief opbouwen van een grondtroepenscenario kan permitteren
om in alle fasen van de oorlog veel afstand te laten bestaan
tussen een louter Brusselse scenariovoorbereiding en de feitelijke voorbereiding
op een inzet van grondtroepen, omdat er zovele maanden tussen liggen. Als
op enig moment hoe dan ook een politieke wens wordt geuit om wel met grondtroepen
te werken, is het een enorme zwakte dat er een tijdstermijn tussen zit. Dat
is een apart vraagstuk dat niets afdoet aan de politieke appreciatie, dat
de inzet van grondtroepen niet aan de orde was in de verschillende fasen van
dit conflict.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Is de consequentie van dit deel van het betoog van de heer Melkert, dat
de Nederlandse regering in die fase ook iets anders zou hebben moeten doen
qua planning?De heer Melkert (PvdA):Niet qua politieke inzet maar wel in de ruimte voor contingency planning
om de opbouw van een eventuele alternatieve inzet ter hand te nemen. Dat kan
ik mij goed voorstellen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):De heer Melkert is het dan ook met mij eens, dat zich dat slecht verhoudt
met de uitspraken van met name de minister van Buitenlandse Zaken, dat onder
geen enkele voorwaarde de inzet van grondtroepen werd overwogen?De heer Melkert (PvdA):Ik weet niet of dat zo gezegd kan worden, omdat politieke uitspraken in
achtereenvolgende fasen van een conflict natuurlijk ook kunnen zijn ingegeven –
ik wil nu niet in die beoordeling treden – door wat op dat moment opportuun
wordt gedacht, omdat van elke uitspraak die welke opening dan ook laat voor
iets anders natuurlijk een eigen werking kan uitgaan. Ik onderscheid het nu
even puur functioneel van de wijze waarop overigens men zich technisch gezien
kan voorbereiden, onverlet latend wat politiek wenselijk of nodig wordt geacht.De heer Dijkstal (VVD):Dat roept nog één vraag op. Zou de heer Melkert van mening
zijn, dat het besluit om de technische voorbereiding te treffen voor het geval
de politiek later tot zo'n besluit zou komen, een besluit is dat wel politiek
moet worden genomen in de beginfase of vloeit dat gewoon voort uit hetgeen
waarop de militairen voorbereid moeten zijn en zij er dus maar voor moeten
zorgen, dat zij dergelijke planningen klaar hebben liggen voor het geval de
politiek de vraag stelt?De heer Melkert (PvdA):Dat is een interessante vraag maar het is naar mijn mening iets meer dan
planning. Als ik het goed zie, zijn zij ook al in 1998 met die planning bezig
geweest. Daar ligt dus niet het grote punt. Wel van belang is de vraag of
je na de planning al voorbereidingen kunt treffen die onvermijdelijk een bepaalde
zichtbaarheid geven maar die nog niet impliceren, dat politiek het besluit
al is genomen. Dat zou ook niet kunnen. Omdat er onvermijdelijk een zichtbaarheidskant
aan vast zit, lijkt het mij wel dat daarvoor ook een politiek mandaat zou
moeten worden gegeven. Maar dat zou dan een mandaat zijn omtrent de wijze
van scenariovoorbereiding en niet om de inzet te veranderen ten opzichte van
de lijn die was gekozen. Ik nodig de regering graag uit om daar eens op te
reflecteren, omdat het iets te maken heeft met de flexibiliteit van de NAVO
in haar scenariovoorbereiding en dan precies op dat uiteraard moeilijke snijvlak
van politieke en militaire besluitvorming. Dat is heel ingewikkeld. Het feit
dat er zo'n lange termijn tussen zit, gesteld dat op enig moment de inzet
van grondtroepen wenselijk zou zijn geacht, is natuurlijk wel een enorme handicap
om überhaupt serieus met zo'n optie om te gaan. De tegenstand ten principale
om zo'n optie mogelijk te achten en de praktische onmogelijkheid om zo'n optie
op een redelijke korte termijn in te zetten, lopen dan praktisch samen.Voorzitter! Ik sluit mij aan bij degenen die iets hebben gezegd over de
informatievoorziening. Het was een vast onderdeel van ons eigen repertoire
ten tijde van de crisis. Het roept natuurlijk meer vragen op naar wat de Nederlandse
regering zou hebben kunnen doen. Ik heb niet de illusie dat het een volgende
keer in de communicatie tussen Brussel en het Amerikaanse publiek heel anders
zal lopen. Je hoeft immers maar naar CNN te kijken en je weet wat de vereisten
zijn voor het geven van voorlichting aan de Amerikanen, met alle respect overigens
voor onze vrienden overzee. De Nederlandse regering zélf zou daarin
hebben kunnen voorzien. Ik vind het een punt van aandacht voor de toekomst,
omdat dit niet de wijze is waarop je het Nederlandse publiek echt goed informeert
over de gang van zaken.Ten slotte moet ik de gang van zaken in de politieke besluitvorming noemen.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Is collega Melkert het met mij eens dat de minister-president daarin een
prominentere rol had kunnen spelen?De heer Melkert (PvdA):Ik ben altijd voor een prominente rol van de minister-president, althans
van deze. Ik spreek nu in het algemeen het kabinet aan. Ik hoor dan wel weer
hoe het kabinet de taakverdeling daarin ziet.De heer De Hoop Scheffer (CDA):Maar in de Volkskrant deed u dat anders...De voorzitter:Nee, mijnheer De Hoop Scheffer, u heeft niet het woord. De heer Melkert
vervolgt zijn betoog!De heer Melkert (PvdA):Voorzitter! De laatste opmerking van de heer De Hoop Scheffer verstond
ik niet.De gang van zaken in de politieke besluitvorming behoeft nadere aandacht,
ook door de weergave door de regering zelf. De kritische beoordeling in de
brief van de regering roept de vraag op, wat is ondernomen om de Nederlandse
politieke bijdrage meer gewicht te verlenen. Realistisch gesproken gaat het
dan vooral om enkele EU-bondgenoten. Ik vind dus niet dat je je bij die kanttekening
bij de Nederlandse rol moet richten tot de Verenigde Staten, want dat is natuurlijk
toch "hors catégorie". Ik geloof ook niet dat in de periode waarover
wij spreken de opmerkingen zich richten tot Duitsland, omdat Duitsland door
het gecombineerde voorzitterschap in die periode ook wel een eigen rol vervulde.
Ik vind echter wel dat Frankrijk, als niet-geïntegreerd NAVO-lid, en
Italië niet in een categorie vallen die echt hoog boven Nederland verheven
zou moeten zijn, gegeven de omvang en aard van de Nederlandse bijdrage.Wat betekent dit voor de toekomst? De Partij van de Arbeid is van mening,
dat in voorkomende gevallen Nederland vooraf een duidelijker
verband zou moeten leggen tussen aard en omvang van zijn militaire bijdrage
en de wijze van politieke betrokkenheid.De heer De Graaf (D66):Voorzitter! Heb ik iets gemist? Noemde de heer Melkert het Verenigd Koninkrijk
wel? Of heeft hij dat bewust niet gedaan?De heer Melkert (PvdA):Dat heb ik bewust niet gedaan. Daarmee zou ik een aparte categorie aan
de orde stellen en daarmee zou in de ogen van de voorzitter mijn verhaal wellicht
te lang worden. Wij zien het Verenigd Koninkrijk evenwel als een onmisbare
pijler voor welke militaire bijdrage die in NAVO-EU-verband wordt geleverd.
Ik vind dat als zodanig het Verenigd Koninkrijk een wat zwaardere positie
in het geheel heeft. Alle feiten van de afgelopen tien jaar wijzen daarop.De voorzitter:Ik heb de indruk, mijnheer Melkert, dat u op dit punt toch wel een debat
uitlokt.De heer De Graaf (D66):Dat vind ik niet erg, maar u misschien wel.De heer Melkert spreekt over de bijzondere positie van het Verenigd Koninkrijk.
Ik neem aan dat hij daarmee doelt op de relatie tussen het Verenigd Koninkrijk
en de Verenigde Staten. Als dat niet zo is, dan kan hij het Verenigd Koninkrijk
toch niet zien als een fundamenteel andere partner dan de overige grotere
partners van de Europese Unie, althans als het gaat om de militaire inzet.
De inzet van de Britten was niet fundamenteel groter dan die van Nederland.De heer Melkert (PvdA):Mijn stelling is dat er een zekere relatie moet zijn tussen je bijdrage
en je politieke invloed. Naar mijn mening is ook bij de Kosovocrisis de Britse
militaire bijdrage echt meer geweest dan die van de andere Europese landen.
In tweede termijn kunnen wij u dat voorrekenen. De uitstraling van Jackson
was natuurlijk ook niet mis.Voorzitter! Ik zie natuurlijk dat niet vanzelfsprekend een goede regeling
zal worden getroffen. Daarom heb ik een vraag aan de regering op dit punt.
Er is een zekere traditie ontstaan. Ik denk aan het overleg van de Quint.
Zal de rol van de secretaris-generaal van de NAVO als hoeder van de gemeenschappelijke
belangen in voorkomende gevallen een zwaarder gewicht kunnen krijgen? Het
is vreemd dat het NAVO-secretariaat niet zelden buiten het overleg tussen
de grote landen blijft. Vanuit Nederlands oogpunt zou het hierbij om een interessant
aspect kunnen gaan.Ik ben blij dat ook anderen in dit debat hebben aangegeven dat dit alles
van belang is omdat het erom gaat beter om te gaan met de paradox van de internationale
samenwerking: hoe groter het mandaat, des te belangrijker het zichtbaar maken
van de eigen rol in de besluitvorming is teneinde maximaal het nationale draagvlak
in stand te houden.Voorzitter! De regeringskritiek verhoudt zich ongemakkelijk tot de geschiedenis
van de aanvankelijke terughoudendheid van Nederland bij de voorbereiding van
de besluiten van Helsinki over een EU-veiligheids- en defensiebeleid. Als
er ooit momenten zijn geweest waarop de aloude vrees voor de vorming van een
directoraat van de grote lidstaten enkele middelgrote lidstaten tot actie
had moeten bewegen, dan deden die zich voor in de maanden voor de top van
december 1999. Hoe denkt de regering institutionalisering van het leiderschap
van drie of vier lidstaten te voorkomen? Een poging daartoe lijkt mij het
logische gevolg van de ervaring opgedaan tijdens deze crisis.De heer Dijkstal stelde de vraag over de toekomst van de Europese veiligheids-
en defensiesamenwerking. Ik vind die vraag van groot belang, omdat ik deze
samenwerking als een zeer reële mogelijkheid inschat. Ik besef dat het
hier niet gaat om een groot altruïstisch gebaar van lidstaten als Frankrijk
en Engeland waarmee zij de andere lidstaten van de Europese Unie volledig
willen betrekken bij hun afwegingen en overwegingen. Ik zie dit wel als een
onvermijdelijke volgende fase in de ontwikkeling van de Europese Unie, die
inderdaad komt na de samenwerking op landbouwgebied en die komt na de interne
markt en de Economische en Monetaire Unie. Zonder een volwaardige buitenlandse
politiek blijft de Europese Unie de bekend reus op lemen voeten. Volwaardige
buitenlandse politiek is niet mogelijk zonder een geloofwaardige veiligheids-
en defensiepolitieke bijdrage. Vanzelfsprekend is dat een proces wat al langer
gaande is, naar mijn indruk nu in een versnelling terechtgekomen is, nog zeer
lang zal vergen en ons nog voor zeer vele vragen zal stellen. Die trend is
onmiskenbaar van belang en substantieel. De PvdA vindt het gewenst dat Nederland
hieraan een actieve bijdrage levert, als middelgrote lidstaat formuleert op
welke wijze die samenwerking in een institutioneel kader dat recht doet aan
de bijdrage van de afzonderlijke lidstaten, een plaats heeft, en zich ook
rekenschap geeft van de bijdrage die in dat verband nodig is vanuit de eigen
defensieorganisatie. Wat mij betreft zult u dus nog veel van ons horen op
dit punt.Voorzitter! De situatie in Kosovo nu baart veel zorgen. De interventie
brengt een langdurige verplichting met zich mee. Wordt echter nu voldoende
gewicht in de schaal gelegd om de Albanezen binnen aanvaardbare perken te
houden? Is niet van meet af aan de aan het UCK toegestane ruimte het monteren
van een tijdbom geweest? Hoe draagt Nederland bij aan het vasthouden van politieke
aandacht op het hoogste niveau? In Pristina heeft SG Robertson hoge verwachtingen
gewekt in zijn waarschuwing aan het adres van de Kosovaarse leiders: "They
must promote a new vision of a peaceful, democratic and law abiding province,
not play on old nightmares". Dat is een goed statement, maar tot wie richt
hij zich en met welk verwachtingspatroon? Daar zal dus zeer veel politieke
druk op uitgeoefend moeten worden. Ik vraag mij in gemoede af of die politieke
druk en aandacht er is.Het zal nog lang duren voordat ordentelijke gezagshandhaving door de Kosovaren
zelf geheel onder eigen verantwoordelijkheid zal kunnen worden verricht. Ook
in Bosnië is duidelijk dat internationale presentie nog geruime tijd
nodig zal zijn. Dat moet als onvermijdelijk gevolg worden aanvaard van de
botsing tussen de lange regionale traditie van het recht van de sterkste en
de internationale aspiratie om de betrekkingen tussen de volkeren in Zuidoost-Europa
te versterken door de beginselen van het recht. In de aard van de presentie
doet zich de verschuiving voor van militaire taakuitwerking naar politietaken.
Hier treden ernstige tekortkomingen aan het licht in het vermogen van de internationale
gemeenschap voldoende gekwalificeerd politie personeel te leveren.
Robertson heeft daar zelf een duidelijke noodkreet over geslaakt. Dat geldt
zoals bekend zeker ook de Nederlandse bijdrage, die in Kosovo inmiddels van
een naar twee politiemensen is gegaan.De minister van Buitenlandse Zaken heeft onlangs toegezegd met zijn collega
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties te bezien hoe wij ons hierop
beter zouden kunnen voorbereiden. En het lijkt mij waardevol ook in EU- en
VN-verband na te gaan of niet aan structurele rekrutering en training kan
worden gewerkt. Ik zou het toejuichen als Nederland in de Veiligheidsraad
initiatieven neemt om hierop gerichte samenwerking tot stand te brengen. Voor
een blijvend succes van militaire operaties is een geloofwaardige "nazorg"
door middel van effectieve politie-inzet van het grootste belang.Voorzitter! De sancties tegen Servië zijn niet productief omdat ze
te ongericht zijn. De bevolking blijft in de armen van Milosevic omklemd,
herstel in de regio is onmogelijk zolang Servië in het economische verkeer
haar gebruikelijke rol niet kan vervullen. De PvdA pleit voor voortzetting
in andere vorm van een sanctieregime. Dit kan ook niet los worden gezien van
de niet afgenomen bedreiging van Montenegro. Ik realiseer mij dat de minister
kort geleden een brief aan de Kamer heeft gestuurd over het sanctieregime.
Daarover zal zeker verder worden gesproken. Sprekend over de combinatie van
inzet van instrumenten voor, tijdens en na de crisis, lijkt mij dat het noemen
van dit element en de reactie van de regering daarop niet mogen ontbreken.Voorzitter! Ik noemde Montenegro.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik ben op het punt van de sancties best bereid om met u mee te denken.
Ik heb daar zelf ook een vraag over gesteld. Ik begrijp echter niet wat u
nu aan het kabinet vraagt. U wilt het huidige sanctiepakket kritisch bejegenen,
maar het toch voortzetten, zij het op een andere wijze. Ik vind het lastig
om te begrijpen wat u daarmee bedoelt.De heer Melkert (PvdA):Ik had ervoor gekozen om daar nu niet en detail op in te gaan, omdat die
brief er ligt en er in de afgelopen maanden door de EU al een aantal eerder
genomen maatregelen is ingetrokken in het kader van een zekere aanpassing.
Mijn hoofdvraag is eigenlijk op welke wijze door de oppositie in Servië
op dit moment wordt geoordeeld over de effectiviteit van het sanctiepakket
en de wijze waarop daar door de EU op in wordt gespeeld. Daarbij zou naar
mijn mening gestreefd moeten worden naar het isoleren van het regime van Milosevic
en zijn kliek. Tegelijkertijd zou aan de economische rol van Servië,
waar mogelijk, meer ruimte gegeven moeten worden omdat de sancties de gehele
regio verlammen. Dat is een dilemma, want een deel van die kliek speelt een
rol in de economie. Daar moet creatief mee om worden gegaan. Van standstill
is geen sprake en is ook niet aan de orde, maar moet wel voortdurend worden
afgewogen.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Stelt u bijvoorbeeld de vraag aan de orde of voortzetting van de olieboycot,
wat een van de meest indringende vormen van een boycot is, nog wel geboden
is?De heer Melkert (PvdA):Die vraag moet in ieder geval opnieuw aan de orde worden gesteld, rekening
houdend met de internationale context waarin deze bezien moet worden. Ook
is van belang hoe de oppositie erover denkt. Daaraan kan door de Kamer een
verder oordeel worden gegeven. Ik realiseer mij dat het heel moeilijk is om
de juiste balans te vinden. Ik pretendeer dan ook niet een geheel nieuw programma
voor ogen te hebben waarin het geheel anders wordt gedaan.De voorzitter:Denkt u de balans te kunnen vinden in het afronden van uw betoog?De heer Melkert (PvdA):Ik denk het wel, voorzitter. Het is interessant dat u die vraag stelt
op het moment dat de afronding in zicht is.Voorzitter! Welke lessen heeft de NAVO getrokken, ook uit een onverhoopte
calamiteit zoals in Montenegro? Hoever wij zijn met onze preventieve strategie,
is een hoofdthema op basis waarvan achteraf ingrijpen kan worden gerechtvaardigd.
Welke veranderingen zijn aangebracht in de contingency-planningcapaciteit
van de NAVO? Wat gebeurt er met de waardevolle gedachten van de regering om
te streven naar een overkoepelend command-and-controlbeleid? Hoe wordt binnen
de NAVO gesproken over een betere afstemming respectievelijk een betere deling
van inlichtingencapaciteit en technologie? Dat zijn toch de hoofdvragen om
in de toekomst de eigen Europese rol te kunnen beoordelen. Hoe wordt teruggekeken
op de verhouding tot Rusland, gelet op de belangrijke rol van dit land in
de eindfase en tegen de achtergrond van de nieuwe doctrine onder Poetin, die
de afstand tot de NAVO aanmerkelijk lijkt te hebben vergroot? Ik zet echter
een streep onder het woord "lijkt". Alle mogelijke en noodzakelijke kritiek
laat onverlet de erkenning van en waardering voor de unieke betekenis van
het vastbesloten bondgenootschap dat in het krijt is getreden voor bescherming
van mensenlevens en bevordering van stabiliteit in de regio. De test was zwaar
en het staat vast dat de NAVO-organisatie veel te verbeteren heeft. De betekenis
van de samenwerking en van haar organisatie is daardoor niet aangetast, mits
niet wordt verzuimd de lessen van Kosovo ter harte te nemen. Hiervan zal de
regering de Kamer in de komende tijd op de hoogte moeten houden.De test voor de toekomst ligt zeker ook in de voorbereiding van de EU-Iidstaten
op een meer geprofileerde Europese veiligheids- en defensierol zonder de verbondenheid
met de NAVO daarvoor in de waagschaal te stellen. Dit is niet het debat om
hier verder op in te gaan, maar het is een van de belangrijkste lessen van
Kosovo dat de EU zich voor haar regionale belangen niet bij voortduring tot
de VS kan wenden en zich van het Amerikaanse congres afhankelijk kan maken.
Nederland moet hier echt zijn verantwoordelijkheid nemen en een rol vervullen
tussen leidend en lijdzaam in.In het permanente proces van bouwen aan de internationale rechtsorde is
de inzet van geweld het ultieme middel. Daarover mag nooit lichtvaardig worden
gedacht en daarvoor moet steeds maximale steun worden verworven. De mogelijkheden
voor de Nederlandse gemeenschap om haar verantwoordelijkheid te nemen, staan
of vallen met de bereidheid van de mannen en vrouwen van onze krijgsmacht
om metterdaad gevaar te trotseren en gezag af te dwingen. Tot en met hun activiteiten
die ook vandaag nog voortduren, verdienen zij ons respect
en grote waardering.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Mij is gebleken dat de bewindslieden iets meer tijd willen hebben voor
het afstemmen van hun antwoorden.De vergadering wordt van 13.30 uur tot 15.00 uur geschorst.De voorzitter:De ingekomen stukken staan op een lijst die op de tafel van de griffier
ter inzage ligt. Op die lijst heb ik voorstellen gedaan over de wijze van
behandeling. Als aan het einde van de vergadering daartegen geen bezwaren
zijn ingekomen, neem ik aan dat de Kamer zich met de voorstellen heeft verenigd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19992000-4973-5002.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl