Behandeling van het Rapport van de Enquêtecommissie Srebrenica (28506) (debat met de Kamer)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2002-2003, pag. 4164-4209

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

10-06-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

nr. 74, pagina 4164-4209

03-06-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28506Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen over moties, ingediend bij het debat over armoedebeleid, te weten: - de motie-Van Gent c.s. over nog niet uitbetaald zijn van de lang-laaguitkering (28785, nr. 5); - de motie-Noorman-den Uyl c.s. over de vraag, waar de lang-laaguitkering wel en niet is verstrekt (28785, nr. 6)Pagina 4163-4164
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 3 juni 2003)Pagina 4162-4163
Presentie en opening (dinsdag 3 juni 2003)Pagina 4161-4162
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 3 juni 2003)Pagina 4209-4211
Noten: Verslag van de commissie voor het Onderzoek van de GeloofsbrievenPagina 4212-4212
Stemmingen in verband met het Voorstel van het lid Depla tot wijziging van het Reglement van Orde (28853)Pagina 4163-4163
Behandeling van het Rapport van de Enquêtecommissie Srebrenica (28506) (debat met de Kamer)Pagina 4164-4209

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 236 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het Rapport van de
Enquêtecommissie Srebrenica (28506) (debat met de Kamer).De voorzitter:Ik heet van harte welkom in vak K de parlementaire werkgroep, de onderzoeksgroep,
de enquêtecommissie en de staf.De beraadslaging wordt geopend.De heer Wilders (VVD):Voorzitter. het zal bekend zijn dat de VVD-fractie geen voorstander was
van deze enquête en dat ik er zelf, als lid van de voorbereidende commissie-Van
Middelkoop, evenmin om stond te springen, althans niet voordat het NIOD-rapport
was behandeld. De Kamer besloot niettemin tot het instellen van deze enquêtecommissie.
Ondanks deze voorgeschiedenis en ondanks het feit dat mijn fractie op enkele
onderdelen kanttekeningen bij bevindingen en aanbevelingen plaatst –
ik kom daarop terug – wil ik mijn inbreng namens de VVD-fractie beginnen
met het uitspreken van oprechte waardering voor de commissie en haar staf
voor al haar werkzaamheden en – het moet worden gezegd – het gedegen
karakter van het rapport Missie zonder Vrede dat wij deze week met de commissie
en over twee weken met de regering bespreken. Het is op hoofdlijnen een prima
rapport geworden. De commissie verdient daarvoor, met haar staf, een oprecht
gemeend compliment.Ik zal mijn inbreng, net als de commissie in haar rapport heeft gedaan,
onderverdelen in de vier relevante fases, beginnend met het besluitvormingsproces
om tot uitzending te komen, gevolgd door de pogingen tot internationalisering,
de val van de enclave en ten slotte de nasleep. Voor ik daarmee begin, hecht
ik eraan te zeggen wat voor mijn fractie het doel is. Respect voor de duizenden
slachtoffers van de systematische moordpartijen in juli 1995 door Bosnisch-Servische
eenheden en hun nabestaanden betekent dat wij het hoofdstuk Srebrenica nooit
helemaal zullen kunnen sluiten en dat ook niet zouden moeten willen. De enquêtecommissie
komt in haar slotbetoog overigens tot een soortgelijke conclusie.Wel liggen thans naar onze mening voldoende feiten op tafel om een politiek
oordeel te vellen over de specifieke verantwoordelijkheden van Nederlandse
politici en topmilitairen met betrekking tot de Nederlandse aanwezigheid in
Srebrenica tussen februari 1994 en juli 1995 en over het optreden van Dutchbat
zelf. Het NIOD-rapport vormt daarbij een solide basis, vanwege de enorme hoeveelheid
gegevens die daarin op tafel is gelegd en vanwege de gedegen analyse die daarop
is gebaseerd. De verhoren en de gedegen rapportage van deze enquêtecommissie
vormen daarop een zeer welkome en belangrijke aanvulling. Naast het belangrijke
aspect van deze enquête, namelijk een zo goed mogelijke extra waarheidsvinding,
waar iedereen, maar vooral ook de nabestaanden van de slachtoffers belang
bij kunnen hebben, kunnen thans ook door de politiek uit het drama-Srebrenica
belangrijke lessen worden geleerd. Reeds eerder zijn belangrijke politieke
lessen geleerd uit het Srebrenicadrama voor het besluitvormingsproces, namelijk
door middel van het debat over het rapport van de commissie-TCBU, waar de
heer Bakker ook op professionele wijze leiding aan gaf, en het naar aanleiding
daarvan vernieuwde Toetsingskader. Terecht stelt de commissie dan ook dat
er geen aanleiding meer is nu tot inhoudelijke aanbevelingen te komen. Ook
in politieke zin is door de Nederlandse regering reeds een vergaande verantwoording
genomen, doordat het laatste kabinet-Kok na het verschijnen van het NIOD-rapport
zijn ontslag heeft aangeboden en gekregen. Dat lijkt inmiddels heel lang geleden.
Wij zijn al bijna twee kabinetten verder, maar feitelijk is het nog maar een
jaar geleden gebeurd. Waar wij het boek-Srebrenica in menselijke zin, zoals
ik al zei, nooit zullen kunnen en nooit zullen moeten willen sluiten, is het
wel de hoop en inzet van mijn fractie dat wij, na de debatten met de commissie
en de regering, het boek-Srebrenica in politieke zin op een verantwoorde wijze
kunnen afronden. Ik ga nu over naar de eerste fase, de besluitvorming tot uitzending. De
eerste fase inzake de voorbereiding van het besluit tot uitzending en het
besluit zelf is voor de VVD-fractie een zeer cruciale fase, misschien zelfs
de meest cruciale fase bij uitstek. Voor een belangrijk deel kan mijn fractie
met de analyse van de enquêtecommissie meegaan, zij het dat wij de conclusies
van de commissie als het gaat om de verantwoordelijkheid van regering en Kamer
net iets te ongericht en te weinig toegespitst vinden. Soms bestaat bij ons
de indruk dat wat meer expliciet politiek verantwoordelijken voor het echec
in deze cruciale eerste fase hadden kunnen worden aangewezen, zonder overigens
in een goedkoop zwartepietenspel te ontaarden, want daar heeft niemand wat
aan en dat is ook niet ons doel. Maar het is ook niet goed het adagium "allen
zijn schuldig" te hanteren, zoals de commissie soms hier en daar lijkt te
doen, omdat dit ten onrechte zou kunnen leiden tot het gevoelen dat er niemand
in het bijzonder specifieke verwijten kunnen worden gemaakt; iedereen is dan
immers even verantwoordelijk. Zo'n benadering kan bij sommigen – ik
verwijs onder meer naar uitspraken van de ACOM – de indruk wekken dat
de commissie onvoldoende de verantwoordelijkheid van Haagse politici tot uitdrukking
heeft laten komen. Ik verneem hierop graag de reactie van de voorzitter van
de commissie.Zonder de daarbij gebruikte formuleringen over te nemen van bijvoorbeeld
de ACOM, kan ik er wel enig begrip voor opbrengen als de wens tot uitdrukking
wordt gebracht dat specifieke politieke verantwoordelijkheden duidelijker
moeten worden aangegeven. De geschiedschrijving verdient op enkele plekken
in het rapport dan ook een meer heldere benoeming van de feiten, ook of misschien
wel juist als het gaat om de politieke verantwoordelijkheid als onderdeel
van dit politieke einddebat hier en nu in de Tweede Kamer.Voorzitter. Laat ik beginnen met de hoofdpunten van de zeer harde analyse
van de commissie met betrekking tot deze besluitvormingsfase, een analyse
die mijn fractie voor een groot deel kan onderschrijven. Ik hecht er toch
aan de belangrijkste aspecten ervan te benoemen. Zo zegt de commissie dat
het actief willen bijdragen aan de internationale rechtsorde
en de daaraan verbonden humanitaire overwegingen te veel de overhand hadden
gekregen in het besluitvormingsproces om deel te nemen aan de missie in Bosnië
en dat men aldus voor de haalbaarheid van de missie te weinig oog had. Het
NIOD spreekt zelfs over het voeren van morele politiek en verwijst naar de
Gesinnungsethik, zoals omschreven door Max Weber, als tegenhanger van de Verantwortungsethik.
Kritiek van militaire zijde werd soms te weinig serieus genomen. En ook de
communicatie binnen de verschillende departementen en daardoor ook met de
VN liet te wensen over. Het mandaat op grond waarvan Dutchbat binnen Unprofor
moest functioneren, was te beperkt en onhelder en aan de ook hierom nog belangrijker
geworden toezeggingen over luchtsteun werd in de besluitvorming ten onrechte
te veel aandacht gehecht. Een onderhandelingsstrategie ontbrak bij de Nederlandse
regering als het gaat om de uitzending van Dutchbat. De relevante brief van
de Nederlandse regering van begin december 1993 over de lokatie Srebrenica
werd ten onrechte voor kennisgeving aangenomen door de Tweede Kamer. Een integrale
besluitvorming binnen het kabinet ontbrak. De besluitvorming was incrementeel
en fragmentarisch.Deze analyse van de commissie is scherp en hard, maar daardoor niet minder
waar. Wij kunnen hetgeen de commissie hierover zegt dan ook volmondig onderschrijven.
Ook mijn fractie is met de commissie van mening dat de Tweede Kamer medeverantwoordelijkheid
draagt voor wat is fout gegaan. De commissie en het NIOD wijzen hierop, waarbij
het NIOD aangeeft dat het parlement door zich tot op het uitvoerende niveau
met de kwestie te bemoeien, zijn controlerende en kritische rol heeft ondergraven.
En ook dat is waar.Niettemin wordt volgens mij volstrekt terecht door het NIOD gesteld, dat
de minister-president en de minister van Buitenlandse Zaken vanaf het begin
nadrukkelijk het voortouw hadden. Is de commissie het met mij eens dat dit
ook eigenlijk een aparte en zwaardere verantwoordelijkheid impliceert? De
rol van minister-president Lubbers begin jaren negentig mag dan ook niet worden
onderschat. Vanaf het Nederlands voorzitterschap van de Unie in de tweede
helft van 1991 pleitte hij op vooral morele gronden voor interventie in de
Balkan. In juni 1993 tijdens de Europese Top in Kopenhagen werd een logistieke
eenheid aangeboden, terwijl andere landen als het ging om een bijdrage verdacht
stil bleven en het Nederlandse voorbeeld dan ook niet volgden. Later, in 1993,
deed het kabinet feitelijk het luchtmobiele bataljon Dutchbat in de aanbieding
zonder dat, zoals het NIOD het helder verwoordde, er concrete voorwaarden
aan verbonden waren, zonder dat er een helder mandaat aan ten grondslag lag,
zonder dat helder was wat een safe area überhaupt betekende en, nog belangrijker
wellicht, zonder dat er vrede was. Het mag dan waar zijn dat de Kamer zich
op momenten ook op morele gronden interventionistisch opstelde en dus ook
medeverantwoordelijkheid draagt voor het beleid van de regering door dat niet
om te buigen maar te steunen, maar het feit blijft dat het beleid door de
regering is bepaald, ingezet en verdedigd. Pleidooien vanuit de Kamer in de
loop van 1993 tot inzet van het luchtmobiele bataljon in Bosnië waren
op dat moment zeker niet specifiek gericht op een inzet in de meest afgelegen
enclave, te weten de enclave Srebrenica, waarbij het bataljon bovendien werd
opgesplitst en op grote afstand ging opereren van andere reeds in Bosnië
aanwezige Nederlandse militaire eenheden. Toen met dit alles toch werd ingestemd,
speelden uitspraken van regeringszijde over de inzet van luchtsteun een cruciale
rol. Deelt de commissie die mening?Ik zei al dat het parlement medeverantwoordelijk is voor de gang van zaken.
De VVD-fractie wil daar niets aan afdoen. Niettemin is het een feit dat de
regering en met name de minister van Buitenlandse Zaken en de minister-president
spelers waren op het internationale politieke veld en niet de Kamer. Feit
is bovendien dat de minister van Defensie negatieve adviezen van de hoogste
betrokken militairen ontving die hij soms in de wind sloeg en ook niet altijd
aan zijn collega-ministers of aan de Kamer doorgaf. Het kan dan ook niet ontkend
worden dat op ministeries vaak een informatievoorsprong bestond ten opzichte
van de Tweede Kamer, zodat een zwaardere verantwoordelijkheid aan de meest
betrokken ministers toegekend moet worden. De desbetreffende ministers waren
sowieso bij uitstek verantwoordelijk voor de genomen besluiten. Het kan echter
ook niet worden ontkend – ik geef dat eerlijk toe – dat het parlement
soms hoorde wat het wenste te horen. Toch kreeg het ook enkele keren een onvolledig
beeld van de feiten voorgeschoteld. Graag krijg ik een bevestiging van de
commissie van deze zienswijze.Ik vraag de commissie te reageren op het volgende voorbeeld. Op 19 januari
1994 vindt er overleg plaats op het Catshuis tussen onder meer de heren Lubbers,
Kok, Ter Beek en Kooijmans enerzijds en secretaris-generaal van de VN, Boutros
Ghali anderzijds over de inzet van luchtsteun. Daarover wordt aan de Kamer
in een brief van minister Ter Beek van 26 januari 1994 als volgt gerapporteerd:
"De regering hecht ook groot belang aan de uitspraak van de secretaris-generaal
van de Verenigde Naties tijdens zijn recente bezoek aan Nederland dat hij
ingeval van een aanvraag door de commandant van Unprofor om luchtsteun, zeker
het groene licht daarvoor zal geven." Het verslag van het algemeen overleg
van 1 februari 1994 maakt er melding van dat minister van Defensie Ter Beek
bij die gelegenheid onder meer het volgende verklaarde: "De secretaris-generaal
van de Verenigde Naties heeft zijn voornemen om luchtsteun onverwijld toe
te staan als een vorm van zelfverdediging van VN-militairen in Bosnië
bevestigd in een brief van 28 januari aan de voorzitter van de Veiligheidsraad."
Ter Beek verwoordde dat zelf als volgt: "In het uiterste geval zal de secretaris-generaal
van de VN niet aarzelen om luchtsteun aan de VN-militairen toe te staan."
De Kamerleden – en dat is mijn punt – kregen vooral positieve
berichten over de eventuele inzet van luchtsteun. Aldus vormden zij zich een
positief oordeel over de uitzending van Dutchbat. Als de nood aan de man kwam,
zou er luchtsteun komen. Het beeld dat de minister van Defensie presenteerde
was op enkele punten en wellicht ook op dit punt iets te eenzijdig. Hij maakte
er geen melding van dat de regering urenlang op de secretaris-generaal van
de VN had moeten inpraten om positieve uitspraken over luchtsteun aan hem
te ontfutselen. Dat gesprek leidde nog niet eens tot die positieve
uitspraak. Eerst moest de directeur-generaal Politieke Zaken van het ministerie
van Buitenlandse Zaken, de heer Vos, ook nog eens apart met een naaste medewerker
van de secretaris-generaal van de VN praten om ook op zijn beurt druk uit
te oefenen. De heer Vos maakt er in de verhoren ook geen geheim van waar het
bij dat gesprek om ging. Volgens hem ging het vooral om de vraag: kunnen we
rekenen op luchtsteun? De heer Lubbers verklaarde tijdens zijn verhoor: "Als
je zoveel uren hierover moet praten, is het op zichzelf niet goed."Over deze intensieve inspanningen werd evenwel, voor zover ik heb kunnen
nagaan, niets concreets aan de Tweede Kamer gemeld. Werd de Tweede Kamer op
dit punt niet vooral geconfronteerd met het positieve beeld van luchtsteun?
Was hier ook geen sprake van een duidelijke informatievoorsprong van de regering
ten opzichte van de Tweede Kamer. Moet mede daarom niet een beduidend zwaardere
verantwoordelijkheid worden toegeschreven aan de vakminister, in dit geval
de minister van Defensie, die de desbetreffende informatie op een nogal gefilterde
wijze aan de Tweede Kamer deed toekomen?Mevrouw Albayrak (PvdA):Hoe oordeelt u in dit verband over het feit dat in februari 1994 kritische
geluiden van de heer Couzy al bij de Kamer bekend waren? Die kritiek was juist
gericht op het punt dat u nu als een gebrek van de zijde van de minister van
Defensie presenteert. Mijn informatie is dat die kritiek bekend was, zeker
bij Kamerleden. Zij waren misschien toch de eerstverantwoordelijken om hun
rol als volksvertegenwoordiger te vervullen en om door te vragen. Dat is niet
gebeurd.De heer Wilders (VVD):Het gaat mij er met name om welke informatie wij van de regering krijgen.
Wij krijgen een bericht van de regering over luchtsteun – ik heb de
voorbeelden genoemd van de brief en de citaten van de heer Ter Beek uit het
algemeen overleg – waarin alleen wordt aangegeven dat het, in mijn eigen
woorden, wel snor zit met de luchtsteun. De Kamer weet op dat moment niet
dat het niet zo gemakkelijk was om überhaupt een uitspraak van de secretaris-generaal
van de VN te krijgen, dat er uren op die man moest worden ingesproken en dat
de directeur-generaal Politieke Zaken van BuZa, de heer Vos, ook nog met een
medewerker van de secretaris-generaal moest praten. Ik heb die informatie
van de regering niet gevonden. Ik vind dat dit wel had moeten gebeuren.Mevrouw Albayrak (PvdA):Maar het gaat uiteindelijk toch om het eindresultaat? De kritiek is bij
monde van de heer Couzy publiek gemaakt en de Kamerleden hebben daar kennis
van kunnen nemen. Het maakt toch niet uit via welke kanalen die kritiek bij
Kamerleden bekend wordt? Het gaat er dan toch om of wij daarop actie ondernemen?De heer Wilders (VVD):Daarom heb ik ook gezegd dat de Kamer medeverantwoordelijkheid draagt.
Maar als wij brieven van de regering krijgen en bovendien in het bewuste algemeen
overleg van de minister van Defensie andere geluiden horen, heeft de Kamer
daar in eerste instantie mee te maken. Ik zeg niet dat dit de enige informatie
was. Ik zeg dat de minister een grote verantwoordelijkheid neemt door de informatie
niet zelf in zijn brief en in het algemeen overleg aan de orde te stellen.De heer Van Bommel (SP):De heer Wilders gaat direct naar een centraal punt, de toezegging van
luchtsteun. De commissie constateert in haar rapport dat zowel de Kamer als
de regering te veel waarde hechtte aan de toezegging op dat punt. De heer
Wilders dingt daarop af. Hij zegt dat de regering op dat punt als eerste de
verantwoordelijkheid had om die toezegging te wegen. Mag ik zijn woorden zo
interpreteren?De heer Wilders (VVD):Een grotere verantwoordelijkheid.De heer Van Bommel (SP):Tegelijkertijd bent u het debat begonnen met de opmerking dat u het terecht
vindt dat de commissie geen aanbevelingen heeft gedaan. Deelt u mijn opvatting
dat juist – wij hebben het ook bij latere operaties gezien zoals in
Afghanistan en in Eritrea – deze toezeggingen duidelijker moeten zijn
en beter te controleren? Op dat punt kan de commissie toch een heldere aanbeveling
aan de Kamer doen?De heer Wilders (VVD):Op dit punt zal de commissie in moeten gaan. Dit is geen vraag aan mij.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter.De voorzitter:Mijnheer Van Bommel, een interruptie is een bondige vraag. U heeft een
heel betoog gehouden. Het antwoord daarop bevalt u niet, maar het heeft geen
zin om door te praten. De heer Wilders vervolgt zijn betoog.De heer Wilders (VVD):Voorzitter. Een ander voorbeeld van de aanwezigheid van meer relevante
informatie bij de regering dan bij het parlement betreft de negatieve advisering
van enkele topmilitairen over de uitzending van Dutchbat. Zo had de chef defensiestaf
Van der Vlist de moeite genomen om een negatief advies te schrijven in verband
met de kwetsbare positie van Srebrenica; een advies van 8 oktober 1993. Hij
raadde aan veel druk uit te oefenen op Unprofor om te voorkomen dat het luchtmobiele
bataljon bij Srebrenica zou worden gestationeerd. Zijn bezwaar tegen de lokatie
Srebrenica betrof vooral de logistieke problemen die Dutchbat daar zou ondervinden,
gezien de ontoegankelijkheid van het terrein, zo waren zijn woorden. Ook Couzy
zou hebben gewezen op de problemen voor de logistieke en medische verzorging
bij een keuze voor Srebrenica, zo lezen wij in het NIOD-rapport. Bovendien
zou brigadegeneraal Bastiaans nadrukkelijk hebben gewezen op de gevaren die
verbonden waren aan de optie Srebrenica. Dat staat op bladzijde 55 van het
rapport van de commissie zelf. Wij praten dan dus over de buitengewoon geïsoleerde
positie van Srebrenica.In de verhoren beklaagde oud-premier Lubbers zich erover dat noch de minister
van Defensie noch een bevelhebber ooit bij hem belet heeft gevraagd om te
spreken over de problemen die waren verbonden aan de uitzending van Dutchbat.
Als een minister-president zich al beklaagd over de tekortschietende informatie
die hij krijgt vanuit het ministerie van Defensie, hoe problematisch is de
situatie van de Kamer dan wel niet? Anders dan de commissie
geeft de regering een duidelijk antwoord op een betreffende vraag uit de Kamer,
namelijk dat de andere ministers geen weet hadden van de discussies over een
en ander binnen het defensieapparaat, zo staat in antwoord 29 van de regering.
Antwoord 37 van de commissie laat daarover een ander geluid horen. De commissie
stelt in haar conclusies dat over deze aangelegenheid alleen een verwijt kan
worden gemaakt in de richting van de heer Lubbers. Hij had moeten toezien
op het bespreken van het onderwerp in de ministerraad. Had oud-minister Ter
Beek echter niet duidelijker moeten melden welke risico's waren verbonden
aan de uitzending? Binnen het kabinet droeg toch vooral hij de verantwoordelijkheid
voor de afweging of een uitzending van Dutchbat naar Srebrenica in veiligheidspolitieke
zin verantwoord zou zijn?. Van hem zou eigenlijk moeten worden verwacht dat
de andere actoren in de politieke besluitvorming werden voorzien van de relevante
informatie.De minister-president is in onze verhoudingen slechts een primus inter
pares. Van hem wordt niet verwacht dat hij de besluiten van de vakministers
nog eens over gaat doen. De minister van Defensie is de vakminister voor dit
terrein. Juist hij wekte bij zijn verhoor de indruk er moeite mee te hebben
dat Nederland de lokatie Srebrenica accepteerde zonder enige discussie, noch
in de regering noch in de Tweede Kamer. Dat is toch enigszins merkwaardig,
omdat hij zelf de aangewezen man was om een onderbouwde bijdrage te leveren
aan die discussie door op de voors en tegens van de lokatie te wijzen. De
regering en de Kamer kenden in ieder geval niet alle relevante informatie.
En hoe het ook zij, feit blijft natuurlijk dat ook de Tweede Kamer op een
te laconieke wijze heeft ingestemd met de lokatie Srebrenica. Ik loop daar
niet voor weg.Mevrouw Albayrak (PvdA):U gaat iets te makkelijk voorbij aan de rol van de Tweede Kamer in het
bijzonder. De Kamer had immers de brief van december 1993 kunnen agenderen.
Dat was een moment geweest. Ik heb het over de brief over de lokatie Srebrenica
als bestemming voor de uitzending. Die brief is nooit geagendeerd. Heeft de
Kamer daar niet een belangrijk moment laten liggen om de minister door te
vragen op de punten van kritiek die u hier uit?De heer Wilders (VVD):Ik heb tijdens het begin van mijn betoog al gezegd dat de Kamer precies
op dit punt steken heeft laten vallen, omdat zij die brief over de lokatie
ten onrechte niet heeft geagendeerd. Wat dat betreft, ben ik het dus helemaal
met u eens. Het punt dat ik heb gemaakt, blijft hiermee overigens gewoon staan.Bedroevend vind ik ook de spraakverwarring die bestond over het mandaat
van Dutchbat en de mate waarin Dutchbat ook de Moslimbevolking van de enclave
diende te beschermen. Uit het antwoord van de commissie op vraag 29 blijkt
dat de woordvoerders van de toenmalige regeringspartijen een te brede opvatting
hadden van de taak van Dutchbat in Srebrenica. De commissie stelt dat zij
niet heeft kunnen vaststellen dat dit voortkwam uit verwarrende uitspraken
van de heer Ter Beek en Van der Vlist. Feit blijft dat de heer Ter Beek op
30 januari 1994, pal voor het belangrijke overleg van 1 februari, op het zeker
door politici druk bekeken programma "Het Capitool" – de voorganger
van Buitenhof – had verklaard dat Dutchbat ook gewapenderhand in actie
mocht komen wanneer haar opdracht om de burgerbevolking te beschermen in gevaar
zou komen. Is de verwarring over de interpretatie van het mandaat dan ook
niet vooral de toenmalige minister van Defensie aan te rekenen? Ook tijdens
de verhoren door de commissie is herhaaldelijk naar voren gekomen dat aan
Dutchbat feitelijk nooit de opdracht is gegeven om de enclave en haar bewoners
gewapenderhand te verdedigen. Dat was geen optie. Maar als dat geen optie
was, hoe kon voormalig minister Ter Beek dan nog in januari 1994 voor de televisie
zulke verwarrende uitspraken doen? Ook hierover hoor ik graag een nader oordeel
van de commissie.Ik heb het nu een paar keer over minister Ter Beek gehad, maar de VVD-fractie
is niet voor het spelen van een zwartepietenspel. Wij willen niet weglopen
voor het feit dat de Kamer ook aanzienlijke steken heeft laten vallen. Ik
wil de commissie echter toch vragen om tijdens dit debat belangrijke specifieke
politieke verantwoordelijkheden voor de wijze waarop Dutchbat werd uitgezonden,
iets duidelijker te benoemen. WildersDaarbij moet in acht worden genomen wie
het meest aanspreekbaar was voor de genomen besluiten en wie over de meest
relevante informatie beschikte. Ik nodig de commissie daartoe uit.Ik kom toe aan fase 2, de pogingen tot internationalisering. Wat
fase 2 betreft, juich ik toe dat de commissie concludeert dat het aandringen
van de toenmalige Nederlandse regering – het eerste kabinet-Kok –
op internationalisering prijzenswaardig was. Ook uit het eindrapport van de
enquêtecommissie blijkt dat het kabinet in deze periode, waarin het
de kwetsbaarheid van de enclave volledige onderkende, niet werkloos is blijven
toezien. Wij waren al bekend met de activiteiten die de toenmalige minister
van Defensie in dat opzicht ondernam. Uit de verhoren van de enquêtecommissie
is naar voren gekomen dat deze inspanningen ook niet haaks stonden op hetgeen
vanuit andere ministeries werd ondernomen. Men kan dan twisten over de vraag
of in de gegeven omstandigheden, waarbij Nederland zich gevoegd had in het
kader van de Verenigde Naties, met name Unprofor, het wel voor de hand lag
om hulp daarbuiten te zoeken, bijvoorbeeld door een beroep te doen op de publieke
opinie en op de Verenigde Staten. Ik geef dat toe. Wij hebben inmiddels wel
de les getrokken dat wij bij uitzendingen van Nederlandse militaire eenheden
naar gebieden waar sprake is van oorlog weinig of minder vertrouwen in een
militaire aansturing vanuit de VN en ons liever verlaten op de NAVO of een
"coalition of the willing" met de relevante partners.Overigens stelt de enquêtecommissie dat aandringen in de periode
van het kabinet Kok I op een internationalisering van de militaire aanwezigheid
in Srebrenica weliswaar prijzenswaardig was, maar op dat moment weinig effect
meer kon sorteren. Een brede internationale aanwezigheid in de enclave had
vooraf als voorwaarde gesteld moeten worden in het overleg met de VN over
de lokatie van het Nederlandse bataljon. Hoewel ik, waarschijnlijk met de
commissie, de betreffende activiteiten van het kabinet Kok I zeker niet als
zinloos wil beschouwen, is ook mijn fractie, met de commissie, van mening
dat de fase van de besluitvorming eigenlijk de meest geëigende periode
zou zijn geweest om ook dit aspect op een effectieve wijze te regelen. Ook
dat slaat opnieuw terug op degenen die verantwoordelijkheid droegen in de
fase van besluitvorming.Daarmee kom ik terug op de laatste paragraaf uit het hoofdstuk over fase
1, namelijk de paragraaf over de rechte lijn die al dan niet heeft bestaan
tussen de fase van de besluitvorming en de fase van de val van de enclave.
Omdat deze problematiek als het ware tussen fase 1 en fase 2 hangt en omdat
veel gegevens uit het hoofdstuk over de tweede fase van grote relevantie zijn
voor dit onderwerp, las ik op dit moment in mijn beschouwing een passage in
over dit specifieke onderwerp waar ik veel belang aan hecht.In Het Parool van 28 januari van dit jaar staat een interview met voorzitter
Bakker van de enquêtecommissie, waarin hij zegt afstand te nemen van
de benadering van het NIOD: "Het NIOD stelt een mechanische visie op de geschiedenis
voor die ik niet deel." Ik betwijfel of er bij het NIOD sprake is van een
mechanische visie. Vergaand determinisme wordt door het NIOD namelijk nadrukkelijk
verworpen. Tegelijkertijd wordt aangegeven dat een goed oog voor de openheid
van historische situaties kan helpen om de beslissingen en al dan niet toevallige
gebeurtenissen aan te wijzen die op een bepaald moment de richting bepaalden
en het verdere verloop van de gebeurtenissen bepaalden. De commissie als geheel
heeft in paragraaf 2.6.2 van haar rapport juist geen afstand willen nemen
van die benadering van het NIOD. Ik proef een beetje bij de heer Bakker in
Het Parool dat hij dat wel doet. Kan hij daarop ingaan? Is hier sprake van
een nieuwe visie, van voortschrijdend inzicht of een ander inzicht dan de
rest van de commissie? Als dat het geval mocht zijn, spreekt de opvatting
van de voorzitter mij minder aan dan die van het NIOD.Ook ik plaats bij het rapport van de commissie als zodanig enige kanttekeningen.
Opvallend is dat in diezelfde paragraaf, 2.6.2, weliswaar wordt verwezen naar
NIOD-uitspraken over het trekken van een zware wissel op de toekomst en over
de verantwoordelijkheid van de beleidsmakers, maar dat vervolgens alleen uitvoerige
citaten zijn opgenomen van allerlei personen die de gedachten van de rechte
lijn verre van zich werpen. Daardoor zou door de commissie tenminste de indruk
worden gewekt dat zij erop uit is de relatie tussen de eerste fase, van besluitvorming,
en de derde fase, van de val, zo dun mogelijk te laten zijn. In haar antwoord
op de vragen 43 en 44 stelt de commissie dat: "De suggestie van een rechte
lijn betrekking heeft op de veronderstelling dat de besluiten in 1993 onvermijdelijk
zouden moeten leiden tot de tragische gebeurtenissen in juli 1995." De commissie
stelt verder: "Er kan niet gesteld worden dat de slechte positie waarin Dutchbat
verkeerde automatisch moest leiden tot deze gebeurtenissen."Ik vind het prima dat het idee van een dergelijk automatisme van de hand
wordt gewezen. Ook ik kies niet voor de aanduiding van een rechte lijn. Dat
moet helder zijn. Voor mijn fractie blijft het essentieel te onderkennen dat
door de falende besluitvorming in 1993-1994 de voorwaarden zijn geschapen
voor de desastreuze afloop van de Nederlandse betrokkenheid in Srebrenica.
Ik vraag de voorzitter van de commissie nog eens op deze materie in te gaan
en bij voorkeur aan te sluiten bij de benadering van het NIOD. Mag ik ervan
uitgaan dat ook hij duidelijke relaties ziet tussen de falende besluitvorming
die vooraf ging aan de uitzending van Dutchbat en de onmogelijkheid van Dutchbat
om zich in juli 1995 de Serven van het lijf te houden en de moslimbevolking
van Srebrenica te beschermen? Natuurlijk kan men stellen, zoals de voorzitter
van de commissie doet, dat de VN zich niet had mogen laten verlammen en had
moeten ingrijpen. Men had er in de periode 1993-1993 toch ook rekening mee
kunnen houden dat zo'n log lichaam als de VN niet altijd adequaat reageert?Overigens komt het mij voor dat enkele verwijten van de commissie aan
de leiding van Dutchbat, vooral tijdens de fase van de val – ik kom
hierop later terug – samenhangen met de neiging van de commissie om
zoveel mogelijk vast te houden aan de fictie dat mensen in elke situatie een
veelheid aan keuzemogelijkheden hebben om de gang der gebeurtenissen heel
anders te laten verlopen. Ik deel die opvatting niet. Op bepaalde momenten
zijn er inderdaad werkelijke keuzemogelijkheden, maar dan moet men wel de
juiste keuzes maken; zoniet, dan kan men in een later stadium met ontwikkelingen
worden geconfronteerd waaraan men weinig kan veranderen. Dit geldt zeker voor
militaire aangelegenheden. Met een geweer, gebroken of niet, kan men geen zware tanks van brutale agressors te lijf gaan. Dat gegeven
geldt reeds decennialang en bij dit soort aangelegenheden dienen de goede
keuzes tijdig te worden gemaakt.Wellicht kan men stellen dat de militairen van Dutchbat na de verovering
van de enclave binnen bepaalde marges nog bepaalde keuzemogelijkheden hadden,
maar die marges waren wel bedroevend smal. De winnende partij, helaas de Serven,
deelde de lakens uit. De verantwoordelijke Servische commandant Mladic schrok
niet terug voor brute intimidaties en er moest nadrukkelijk rekening mee worden
gehouden dat hij, als hij bedreigingen uitsprak, de daad bij het woord zou
voegen. Gelukkig spreekt ook de commissie van een situatie waarin Mladic feitelijk
de baas was. Het blijft dan ook mijn overtuiging dat, als men een geheel andere
afloop had gewenst, men het beleid in een veel eerder stadium had moeten bepalen,
namelijk de eerste besluitvormingsfase, waarbij men rekening had moeten houden
met de logheid van organisaties als de VN. Ook hier spreekt de commissie gelukkig
uit dat Dutchbat III in de problematische situatie van de vroege zomer van
1995 weinig invloed kon uitoefenen, al wordt tegelijk de suggestie gewekt
dat Dutchbat nog allerlei alternatieve gedragslijnen had moeten overwegen.Wellicht is dit een goed moment om over te gaan naar fase 3, de val van
de enclave. Mijn fractie is zeer ingenomen met de stelling van de commissie
dat Dutchbat III weinig invloed kon uitoefenen, dat aan Dutchbat III niet
de middelen, noch de opdracht waren verstrekt om het gebied en de bevolking
feitelijk te verdedigen, dat de Dutchbatters vanaf het begin onder zeer moeilijke
omstandigheden grote inzet en compassie hebben getoond bij de begeleiding
en bescherming van de vluchtelingen en dat Dutchbat naar eer en geweten heeft
gehandeld. Van groot belang voor de beoordeling van de opstelling van Dutchbat
acht ik ook de bijzondere risico's die Dutchbat voor zichzelf heeft genomen
door op een reeks van momenten luchtsteun te vragen omwille van het behoud
van de enclave. In antwoord op een desbetreffende vraag antwoordt de commissie:
"Toen de Bosnische Serviërs vanaf 8 juli 1995 met de inname van observatieposten
Dutchbatmilitairen gingen gijzelen, kon in principe worden aangenomen dat
zij het slachtoffer konden worden van represailles wanneer luchtsteun daadwerkelijk
zou worden uitgevoerd. Bovendien waren de Bosnische Serviërs in staat
om met hun geschut, dat rondom de enclave was gepositioneerd, in beginsel
elk doel onder vuur te nemen. Door het aanvragen van luchtsteun liep Dutchbat
het risico dat de Bosnische Serviërs gerichte beschietingen zouden gaan
uitvoeren op de posities van Dutchbat, waaronder de compound te Potocari."
Tot zover het antwoord van de commissie. Nogmaals, daarmee ben ik het zeer
eens. De regering antwoordde op dezelfde vraag dat Mladic heeft gedreigd om
gegijzelde Dutchbatmilitairen te doden en dat bovendien het gevaar bestond
van de artilleriebeschieting van de compound. Bij de volstrekt verkeerde beeldvorming
die enige tijd heeft bestaan – gelukkig is dat niet meer het geval –
en er in wezen op neerkwam dat Dutchbat zijn nek niet zou hebben uitgestoken
ten behoeve van de moslimbevolking van de enclave, kan ik deze risico's voor
het eigen leven die waren verbonden aan de aanvraag van Dutchbat voor luchtsteun,
niet genoeg beklemtonen.Een ander belangrijk punt waarmee wij instemmen aangaande fase 3 is de
kritiek van de commissie op het gebrek aan daadkracht van de VN toen het concept
van deterrence by presence steeds minder overeenstemde met de reële ontwikkelingen
en met het niet ontwikkelen van een zinvol alternatief. Ik ben het ook eens
met de opvatting van de commissie dat Dutchbat in de julidagen van 1995 terecht
rekende op luchtsteun en dat op 9 en 10 juli aan alle voorwaarden voor luchtsteun
was voldaan. Naar mijn inschatting heeft de commissie de force commander van
Unprofor, Janvier, als de verantwoordelijke aangewezen voor de te late toekenning
van die luchtsteun. Dutchbat mocht op 9, respectievelijk 10 juli 1995 rekenen
op luchtsteun, maar die werd uiteindelijk, op het beslissende moment, door
Janvier geweigerd. Dat kan Janvier te meer ernstig worden aangerekend omdat
hij met het niet toekennen van de luchtsteun tegen de adviezen van bijna alle
leden van zijn staf in ging.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik kan de heer Wilders wel volgen, maar hoe rijmt hij deze passage met
zijn eerdere verwijzing naar de gijzelingen in Pale en de verdiscontering
met het eigenbelang met instemming met de kritiek van de commissie op het
te laat geven van luchtsteun door de heer Janvier?De heer Wilders (VVD):Dutchbat heeft herhaalde malen gevraagd om luchtsteun. Aan alle voorwaarden
daarvoor was voldaan, maar die luchtsteun is niet gekomen. De Serven hadden
laten zien dat zij tot represailles in staat waren, dus het aanvragen van
luchtsteun was een heel moedig besluit. Ik probeer een combinatie te maken
van de verantwoordelijkheid voor het nalaten en het aanvragen, wetende welke
represailles mogelijk zijn en wetende dat Mladic geen bluffer was, maar helaas
in staat was om de daad bij het woord te voeren. Dutchbat heeft wel degelijk
een prijzenswaardige rol gespeeld.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Wij moeten geen misverstanden creëren. Ik heb het niet over het al
dan niet prijzenswaardig zijn van de rol van Dutchbat. De heer Wilders verwees
echter eerst naar de gijzelingen in Pale. Bij de afweging daar speelde ook
een rol dat luchtsteun zou kunnen leiden tot represailles op de grond. Hoe
kan het ene, instemming met de afweging die werd gemaakt bij de gijzeling
in Pale, worden gecombineerd met instemming met de kritiek van de commissie
op de beslissing van Janvier, het uitblijven van de luchtsteun?De heer Wilders (VVD):In de laatste, cruciale fase was aan alle voorwaarden voor luchtsteun
voldaan. Die had toen ook gegeven moeten worden, onverlet wat in een eerder
stadium is gebeurd.Tot zover mijn positieve opmerkingen over de beoordeling van fase 3 door
de commissie. Ik plaats ook een paar kritische opmerkingen. De eerste betreft
de wijze waarop de commissie de gang van zaken bij het doorgeven van de instructie
over het innemen van blocking positions door de Bravocompagnie beoordeelt.
Deze instructie was afkomstig van Unprofor en ging bij Dutchbat van Karremans
naar Franken, van Franken naar Groen en van Groen naar Van Duijn, die direct
het commando voerde bij een van de blocking positions. De inhoud
van de instructie bleef daarbij in wezen hetzelfde: het innemen van blocking
positions in de hoop dat de Serven dan niet verder zouden oprukken, respectievelijk
dat een extra argument voorhanden zou zijn om tot luchtsteun over te gaan.
Alle betrokken Dutchbatcommandanten hebben de instructie zo geïnterpreteerd.
Bij het oprukken van Servische eenheden zou eerst overhead moeten worden geschoten.
Pas als de Serven zich daardoor niet lieten afschrikken en een directe bedreiging
zouden vormen voor de blocking positions zou er gericht moeten worden geschoten.
Daarbij zou overigens het bijvoorbeeld op grote afstand met een Nederlandse
mitrailleur op Servische tanks schieten grotesk zijn geweest.Kapitein Groen heeft de pech gehad dat hij tijdens zijn verhoor de nadruk
heeft gelegd op het deëscalerende effect dat gekoppeld was aan het niet
direct raak schieten. Mijns inziens heeft Groen de instructie van Franken
niet verkeerd begrepen. Ik heb er een vraag over gesteld aan de regering,
die antwoordt dat kapitein Groen dan ook geen blaam treft. Ik verzoek de commissie
om net als de regering te verklaren dat kapitein Groen in dat opzicht geen
blaam treft en dat de instructie wat betreft de meest essentiële onderdelen,
van Karremans tot en met Van Duijn, feitelijk eigenlijk gewoon dezelfde bleef.Mijn volgende punt van kritiek, ondanks alle lof, betreft de constatering
van de commissie dat de bataljonsleiding had behoren te overwegen om de compound
voor meer vluchtelingen open te stellen. Als het daarbij alleen zou gaan om
meer vrouwen, kinderen of bejaarden, geldt dat dezen gelukkig ook buiten de
compound enige ondersteuning kregen. Zij zijn uiteindelijk toch goed in Bosnisch
gebied gearriveerd. Er waren legitieme redenen voor Dutchbat om de compound
niet helemaal vol te laten lopen, mede omdat Dutchbat dan zelf alle greep
op de directe omgeving zou kunnen verliezen, hetgeen voor de vluchtelingen
ernstig had kunnen uitpakken.Voor de vraag of moslimmannen in de weerbare leeftijd tot de compound
hadden moeten worden toegelaten, waarbij Dutchbat als een soort schild voor
alle moslims op de compound had kunnen fungeren, geldt dat daarop de passage
in het rapport van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties van toepassing
is. Daarin wordt aangegeven dat de Serven in dat geval de compound onder vuur
hadden kunnen nemen, waarbij duizenden mensen zouden zijn gedood, zoals de
Serven ook hadden gedreigd te doen. In hetzelfde rapport wordt aangegeven
dat krachtiger optreden van Dutchbat – ik zeg het maar zoals het er
staat – "could have done more harm than good".De heer Dittrich (D66):In het begin van uw betoog zei u dat er op de compound heel weinig keuzemogelijkheden
zijn geweest voor Dutchbat. Was dit niet juist een mogelijkheid om te zeggen
dat wel meer mensen werden toegelaten? Wij weten niet waartoe dat zou hebben
geleid, maar het was wel duidelijk een keuzemogelijkheid.De heer Wilders (VVD):De feitelijke keuzemogelijkheid en marge was klein. Ik sluit mij aan bij
het rapport van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, waarin staat
dat het wel eens tot een veel ergere situatie had kunnen leiden. Dat staat
volgens mij ook in het rapport van de enquêtecommissie. Als je ziet
en gelooft dat op het moment dat meer mannen waren toegelaten tot de compound,
mannen met wie Mladic misschien een appeltje had te schillen, de dreiging
voor de mensen op de compound wel eens veel groter zou kunnen zijn geweest
en inderdaad zou kunnen hebben leiden tot veel afschuwelijker zaken op de
compound, bevestigt dat juist mijn betoog dat er weliswaar een keuzemogelijkheid
was, maar dat die eigenlijk heel beperkt was.De heer Dittrich (D66):Bent u dan niet benieuwd waarom uiteindelijk ervoor is gekozen om het
niet te doen? Dat blijkt namelijk niet duidelijk uit de gang van zaken.De heer Wilders (VVD):Het blijkt in elk geval duidelijk uit een uitspraak in het rapport van
de Verenigde Naties, die ik al twee keer heb geciteerd en die ook in het rapport
van de enquêtecommissie staat. Het had wel eens kunnen leiden tot een
slechtere afloop, als meer mensen waren toegelaten en los van de vraag of
het kon. Er hadden mannen, moslimstrijders, tussen kunnen zitten met wie Mladic
nog een appeltje had te schillen. Vervolgens zou de situatie op de compound
alleen maar kwetsbaarder zijn, want men had beschoten kunnen worden of er
had artillerievuur kunnen worden geopend. Het was dus eigenlijk geen optie.
Die visie van de Verenigde Naties, die op enigerlei wijze in het rapport staat,
onderschrijf ik.Mevrouw Vos (GroenLinks):Geeft u nu niet de visie van de Verenigde Naties enigszins selectief weer?
Zoals ik het lees, wordt het min of meer in het midden gelaten. Enerzijds
staat er dat men het misschien had moeten doen en dat dit mogelijkheden had
geboden om tijd te winnen en onderhandelingen op hoger niveau toe te staan.
Anderzijds is ook sprake van het risico dat u schetst. Ik vind dat u enigszins
selectief citeert uit het rapport.De heer Wilders (VVD):Ik wil mevrouw Vos in die zin gelijk geven dat ik heb gezegd, evenals
de commissie heeft gedaan, dat men de compound voor meer mannen had kunnen
openstellen. Daaraan heb ik de opmerking gekoppeld dat het ook tot een slechtere
afloop had kunnen leiden. Mevrouw Vos heeft echter gelijk; het eerste staat
ook in het rapport.Mevrouw Vos (GroenLinks):Het is dus niet zo klaar als een klontje, zoals u suggereerde, dat de
Verenigde Naties zeggen dat het niet toelaten van die mensen de goede keuze
is geweest. Die conclusie kunt u niet trekken uit het rapport van de Verenigde
Naties.De heer Wilders (VVD):Die conclusie kan ik wel trekken. Ik verwijs naar het deel van het rapport
waar de Verenigde Naties en ook de commissie zeggen, dat het besluit om meer
mannen toe te laten tot de consequentie had kunnen leiden dat het veel erger
zou zijn – "could have done more harm than good" – voor de mannen,
vrouwen en kinderen op de compound. Ik houd dus deze conclusie staande.Vervolgens kom ik bij het verwijt dat meer opties hadden kunnen worden
ontwikkeld om voor de mannen een betere bescherming te bieden dan wel instructies
aan Unprofor te vragen. Een deel van de kritiek die ik zojuist
had op het verwijt over de openstelling van de compound is hierop evenzeer
van toepassing. Men kan inderdaad op zeer goede gronden de stelling verdedigen
dat de Serviërs de compound, nadat de bataljonsleiding deze zou hebben
opengesteld voor weerbare mannen, wel eens hard hadden kunnen treffen. Zo
gebeten was Mladic op de moslimmannen in de enclave. In één
van de gesprekken met Karremans sprak Mladic uit dat hij de soldaten van Naser
Oric levend zou roosteren "als varkens aan een spit". Had de leiding van Dutchbat
die woede van Mladic ook moeten laten overslaan op de compound door het toelaten
van weerbare moslimmannen? Bekend was al dat de irreguliere Servische troepen,
zoals de Arkan Tijgers, als zij een keer aan het moorden gingen, vrouwen en
bejaarden helaas niet ontzagen. Daarbij kan worden verwezen naar het NIOD-rapport.
Dat geeft duidelijk aan dat degene die op dat moment feitelijk de beslissing
nam, majoor Franken, "afwegingen maakte in de wetenschap dat er, wat hij ook
deed, voor (delen van) de bevolking of individuen risico's aan verbonden waren.
Bij andere beslissingen was dat evenzeer het geval. Dat had verregaande consequenties
voor de mannen onder de aanwezigen, een duidelijke minderheid. Dat de consequentie
massamoord was, wist hij niet en kon hij ook niet weten. Dat het erg kon worden
wel". Immers, moordpartijen tegen bijvoorbeeld de directe volgelingen van
Oric was één ding, het systematisch vermoorden van meer dan
7000 moslimmannen was weer heel iets anders. Ook het VN-rapport stelt dat
Dutchbat niet wist dat de Serven ertoe zouden overgaan om duizenden mannen
en jongens te vermoorden. In het Nederlandse kabinet bestond die zekerheid
ook niet en de nabestaanden die de commissievoorzitter in Ilijas heeft gesproken,
gaven aan dat ook zij niet de omvang van de tragedie hadden kunnen voorzien.Voorzitter. Het moet gezegd worden: de Dutchbatleiding werd met vreselijke
dilemma's geconfronteerd. Beslissingen werden niet zonder een bewuste afweging
genomen. Terecht verwijst de commissie naar de passage in het VN-rapport over
het mogelijk beschieten van de compound door de Serven, maar antwoord 122
van de commissie is mijns inziens dan weer veel te terughoudend: "Of het openstellen
van de compound voor weerbare mannen ook gevolgen zou hebben voor het lot
van vrouwen, kinderen en bejaarden kan niet met zekerheid worden vastgesteld."
Nee, dat klopt, maar het risico van ernstige gevolgen voor vrouwen, kinderen
en bejaarden zou wel aanzienlijk worden vergroot. Is de commissie dat niet
met mij eens? Mijn vraag aan de commissie is dan ook of Dutchbat enerzijds
ervan uit had moeten gaan dat de Serven alle moslimmannen, indien onbeschermd,
zou gaan vermoorden en er anderzijds vanuit had moeten gaan dat de Serven
de compound met rust zouden hebben gelaten wanneer Dutchbat de mannen op de
compound zou hebben toegelaten. Ziet de commissie hierin ook niet een duivels
dilemma en lag de oplossing die gekozen is binnen die smalle, beperkte marges
van keuzemogelijkheden toch niet het meest voor de hand?Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vind dat er in uw betoog een discrepantie zit. U zegt: men heeft de
juiste keuze gemaakt, want Mladic was verschrikkelijk gevaarlijk en dat wist
men. Had men dan met dat in het achterhoofd niet al het mogelijke moeten doen
en wel vluchtelingen moeten toelaten? Had men niet naar mogelijkheden moeten
zoeken om ze op die manier te beschermen aangezien men had kunnen weten welk
gevaar van Mladic uitging?De heer Wilders (VVD):Ik sprak zelf al van een duivels dilemma, want in beide gevallen kun je
je twijfels hebben aan de goede afloop. De commissie heeft de situatie in
de enclave en op de compound beschreven. Daarnaast waren er de afschuwelijke
uitlatingen van Mladic, waarmee hij zei wat hij met de moslimstrijders zou
doen. Zou men de mensen dan toch geconcentreerd tot de compound hebben moeten
toelaten? Dan zou het voor Mladic wel erg aantrekkelijk kunnen zijn geweest –
en ik geloof daarin – om de daad bij het woord te voegen en zijn afschuwelijke
dreigementen uit te voeren. Ik ken de waarheid niet, mevrouw Vos, u ook niet.
Ik geloof wel dat wanneer die mannen zouden zijn toegelaten tot de compound
het risico inderdaad zeer groot was geweest dat, Mladic en zijn haat tegen
de moslims kennende, hij de meest afschuwelijk dingen zou hebben gedaan en
de daad bij het woord zou hebben gevoegd. Zo ziek was die man.Mevrouw Vos (GroenLinks):Natuurlijk kan niemand weten wat er gebeurd zou zijn als andere keuzen
waren gemaakt. Dat ben ik met u eens. Wat mij echter bevreemdt, is het volgende.
U begon dit stukje van uw betoog met kritiek op de commissie, want u deelt
de conclusie niet. Dat begrijp ik niet, want de commissie schetst het dilemma
en zij vindt dat in ieder geval serieus de mogelijkheid van toelating had
moeten worden overwogen. Blijkbaar vindt u dat niet een duidelijke conclusie
van de commissie.De heer Wilders (VVD):Over mijn conclusie kom ik nu te spreken.De voorzitter:Ik kijk even naar de klok. U bent ver over uw 40 minuten spreektijd heen.
Ik wil u niet echt tot haast dwingen, maar het wordt voor u toch tijd om uw
betoog af te ronden.De heer Wilders (VVD):Ik begrijp dat ik een Oost-Europese inbrengtijd heb, voorzitter, maar
misschien wilt u mij toestaan nog een minuut of vijf door te gaan.De voorzitter:Gaat uw gang.De heer Wilders (VVD):Voorzitter. Hoe had Dutchbat zeker moeten weten dat de moslimmannen systematisch
zouden worden vermoord, terwijl Mladic dat op 11 juli waarschijnlijk zelf
nog niet wist? Bij de suggestie dat opties hadden moeten worden ontwikkeld
om voor de mannen betere bescherming te bieden, wordt bovendien voorbijgegaan
aan de chaotische crisissituatie waarvan in Potocari sprake was nadat Srebrenica
was gevallen. De gedachte dat de staf van Dutchbat, op de wijze van een Haagse
beleidsdirectie, de voors en tegens van allerhande opties op papier had kunnen
zetten en met elkaar had kunnen bespreken om tot besluitvorming te komen,
maakt, gelet op de hectiek in Potocari omstreeks 11 en 12 juli 1995, een beetje
onrealistische indruk.Het komt mij voor dat het onjuist is om negatieve opmerkingen te maken over het gedrag van de leiding van Dutchbat wat het eventueel
openstellen van de compound voor meer vluchtelingen en het bieden van betere
bescherming aan de mannen betreft, aangezien men zelf geen alternatieve handelwijze
kan noemen die met een grote mate van waarschijnlijkheid tot een beter resultaat
zou hebben geleid. Als de commissie dergelijke alternatieve opties niet kan
aangeven – dat doet zij in haar rapport niet – gaat het wat mij
betreft niet aan dat zij over een dergelijke aangelegenheid kritische opmerkingen
maakt aan het adres van Dutchbat. De commissie onderkent dat het hier ging
om een loodzwaar dilemma en dat andere opties mogelijk ook geen definitieve
succesvolle bescherming hadden geboden, maar toch stelt zij dat de bataljonsleiding
had behoren te overwegen de compound voor meer vluchtelingen open te stellen.
De commissie durft blijkbaar niet op te schrijven dat de bataljonsleiding
de compound had moeten openstellen, maar zegt dat zij dat had behoren te overwegen.
Wat kan ik daarmee? Kies dan. Zeg dat het had moeten gebeuren of zeg niets.
Dat vind ik zuiver. Dit vind ik vaag. Toen de Serven eenmaal hadden besloten
over te gaan tot een genocide, hebben zij dat op een lugubere systematische
wijze gedaan. Ik vrees dat zij zich door Dutchbat niet meer daarvan hadden
laten weerhouden. Mij dunkt dat de commissie óf het lef had moeten
hebben te zeggen dat de leiding van Dutchbat de compound had moeten openstellen óf
de aanmerkingen op de bataljonsleiding achterwege had moeten laten.Een opmerking wil ik hier nog maken over de verantwoordelijkheid van de
Nederlandse regering voor het Srebrenicadrama. De Nederlandse regering is
medeverantwoordelijk voor de zwakke positie van de enclave Srebrenica in juli
1995, hoofdzakelijk vanwege de falende besluitvorming over de uitzending van
Dutchbat in 1993-1994. Terecht stelt de commissie dat de Bosnische Serviërs
verantwoordelijk zijn voor de oorlogsmisdaden die vervolgens zijn gepleegd.
Het eventueel spreken over een medeverantwoordelijkheid van Nederland voor
de gepleegde massamoorden achten wij dan ook niet gepast. Dat zou een omdraaiing
inhouden van de uiteenlopende rollen: de rol van de Serven, die kennelijk
niet terugschrokken voor systematische moordpartijen en de rol van Nederland,
dat zich juist heeft ingespannen met de middelen die voor handen waren om
de moslims van de enclave in bescherming te nemen.Ik kom nu bij fase 4, de nasleep. Mijn fractie kan instemmen met het oordeel
van de commissie dat de informatievoorziening van de Koninklijke Landmacht
aan de politieke leiding in de periode na de val van Srebrenica ernstig bekritiseerd
moet worden en dat in het bijzonder Couzy verwijten moeten worden gemaakt.
Het valt mij wel op dat in deze fase vaak politici worden aangewezen en in
fase 1 niet. Zo werd de heer Voorhoeve verweten dat hij te omzichtig zou zijn
omgegaan met de bevelhebber Couzy. Ik ben het daarmee eens; ik vind ook dat
de heer Voorhoeve dat te omzichtig heeft gedaan. Maar nu worden wel namen
genoemd en in fase 1 niet.Generaal Van Baal is ontslagen door de toenmalige minister De Grave. Ik
kan mij nog herinneren dat na het uitkomen van het NIOD-rapport vele Kamerleden
riepen dat de heer Van Baal moest vertrekken. Ik vraag de commissie of de
minister na het uitkomen van het NIOD-rapport, waarvan de hoofdlijnen door
het kabinet-Kok II werden onderschreven – de "onwil" van de top van
de Koninklijke Landmacht werd tot die hoofdlijnen gerekend – en waarvan
de meerderheid van de Kamer had verklaard dat het een gedegen en evenwichtig
karakter droeg, voorbij kon gaan aan de kritische bejegening van de top van
de landmacht.Mijn fractie sluit zich van harte aan bij de aanbevelingen van de commissie
betreffende de nazorg van Dutchbat en de nazorg voor militairen na uitzendingen
in het algemeen. In deze tijd van frequente uitzendingen van militair personeel
dient de nazorg een veel grotere plaats te krijgen dan voorheen. Juist Srebrenica
heeft ons aangetoond dat dit nodig is.Een andere opmerking betreft de moslimslachtoffers van het Srebrenicadrama.
Collega Terpstra en ik hebben reeds schriftelijke vragen gesteld over de sterke
daling van de Nederlandse hulpgelden die beschikbaar zijn voor Bosnië.
Ook collega Kant van de SP-fractie heeft er vragen over gesteld. Wat ons betreft,
zal er een herschikking moeten plaatsvinden. Ik zal er in het debat met de
regering op terugkomen, evenals op mijn opmerking dat het tijd zal worden
dat Mladic en Karadzic, pluimage van de laagste soort, achter de tralies belanden.
Nu de bordjes in Servië zijn verhangen, zal er daarvoor toch ruimte moeten
zijn.De commissie heeft een prima rapport geschreven. Met de meeste aanbevelingen
en conclusies is mijn fractie het geheel eens. Op een aantal onderdelen plaatsen
wij kanttekeningen. Ik hoop dat de commissie met de antwoorden op de vragen
en opmerkingen van mijn fractie het rapport nog verder kan perfectioneren.De heer Van Bommel (SP):Voorzitter. Bijna acht jaar na de val van Srebrenica ligt er het dringend
gewenste rapport "Missie zonder vrede", van de parlementaire enquêtecommissie.
Met dit rapport moet er een definitief oordeel worden gevormd over het optreden
van de Kamer, de Nederlandse regering en ambtelijk en militair verantwoordelijken
voor de oorlog in Joegoslavië, en vooral het beschermen van de Moslimenclave
Srebrenica in Bosnisch-Servisch gebied. Of, zoals luitenant Rutten de enquêtecommissie
voorhield: "Als je alles op een rij zet, kom je tot de conclusie dat de bal
steeds komt te liggen bij het kleine groepje mensen dat daar heeft geprobeerd
zijn werk te doen. Wat je niet ziet, is dat de bal wordt doorgeschoven in
de richting van de plek waar de verantwoordelijkheid echt berust. Uiteindelijk
gebeurt dat pas als het NIOD-rapport uitkomt, en dan nog maar ten dele. Naar
mijn smaak moet de discussie nog beginnen." De parlementaire discussie begint
vandaag, en het rapport van de commissie biedt daarvoor een goede basis.De hamvraag vandaag is of de commissie erin is geslaagd, de verantwoordelijken
voor deze missie zonder vrede te benoemen. Na aanvankelijke weigerachtigheid
sinds 1995 om de missie naar Srebrenica te evalueren, is inmiddels een stroom
van elkaar aanvullende en corrigerende rapporten verschenen, die een aannemelijk
beeld geven van de gebeurtenissen. De beschikbare onderzoeksrapportages, boeken
en documentaires bieden een schat aan informatie, en het NIOD
heeft een uitgebreid historisch onderzoek gedaan en het werk van de parlementaire
enquêtecommissie een stevig fundament gegeven. De commissie stelt met
haar rapport de Kamer in staat, te komen tot een politiek oordeel over het
optreden van Kamer, regering en ambtelijk en militair verantwoordelijken.
De SP-fractie dankt de commissie hartelijk voor haar belangrijke en uitvoerige
werk.Op dit moment is het Joegoslaviëtribunaal nog volop bezig. De laatste
weken zijn er met betrekking tot de val van Srebrenica bekentenissen gedaan
door enkele Servische militairen. Wij verwachten de verklaring van belangrijke
verdachten als Oric en te zijner tijd ook hoofdverantwoordelijken als Mladic
en Karadzic, die hun verhaal nog moeten toevoegen aan de geschiedschrijving.
Alleen al daardoor is er geen sprake van een definitieve afronding van de
zaak.Naast de vele Nederlandse getuigen die door de commissie zijn gehoord,
is er slechts één buitenlandse genodigde zo vriendelijk geweest,
vrijwillig aan het verzoek van de commissie gehoor te geven. Vier andere belangrijke
buitenlandse functionarissen, te weten Akashi, Janvier, Baril en Tharoor lieten
het afweten. De vraag is gerechtvaardigd, of het rapport wezenlijke vragen
daardoor niet kan beantwoorden. De wel aanwezige Rupert Smith, de voormalige
commandant van Unprofor, wist de commissie interessante dingen te melden.
Dat zou bij de andere functionarissen ongetwijfeld ook het geval zijn geweest.
Hun afwezigheid geeft daarom een onbevredigend gevoel, te meer omdat de commissie –
dat is cruciaal – concludeert dat de Dutchbatleiding terecht rekende
op de inzet van luchtsteun om de aanval van de Bosnische Serviërs te
stoppen, en dat Janvier verantwoordelijk wordt gehouden voor de late toekenning
van de luchtsteun.De vraag rijst, of de commissie erover heeft nagedacht, wat de mogelijkheden
zijn tot het internationaliseren van parlementair onderzoek in dit soort gevallen.
De Wet op de parlementaire enquête biedt hier geen uitkomst. Deze kwestie
is van belang, omdat de vredesoperaties in alle gevallen internationale aangelegenheden
zijn. Hoewel er in strafrechtelijk opzicht voorzieningen zijn getroffen in
de vorm van een internationaal strafhof, is het noodzakelijk na te denken
over de vraag, hoe deelnemers in Europees of VN-verband kunnen worden verplicht
om mee te werken aan eventueel parlementair onderzoek. Is het de commissie
bekend, of er in Europees of VN-verband ooit is gezocht naar bindende regels
om dit mogelijk te maken? Deelt de commissie de opvatting van de SP dat dit
wel wenselijk zou zijn?Er is nog een andere tekortkoming aan het onderzoek tot op heden: direct
betrokken getuigen uit Srebrenica waren wel beschikbaar, maar zijn niet gehoord.
Zeker de bewoners van Srebrenica die op cruciale momenten aanwezig waren en
bijvoorbeeld als tolk hebben gediend, zouden waardevolle getuigenissen hebben
kunnen afleggen. Dat zou mogelijk een vollediger beeld hebben kunnen geven
van de keuzen die de Nederlandse en de VN-vertegenwoordigers hebben gemaakt.
Het horen van deze getuigen zou in overeenstemming zijn geweest met onderzoeksvraag
3.3.: hoe hebben de Nederlandse VN-militairen deze verantwoordelijkheden en
bevoegdheden ingevuld met betrekking tot de val van de enclave? De SP-fractie
betreurt het dat dit niet is gebeurd. Nu de commissie klaar is met haar werk,
wil ik haar toch vragen, hoe zij die keuze achteraf beoordeelt, aan het eind
van de werkzaamheden, nu het rapport is geschreven.De geschiedenis van de Nederlandse betrokkenheid bij de oorlog in Bosnië
en de bescherming van Srebrenica is er eentje van nalatigheid, misverstand,
pech, ernstige fouten en klunzigheid, eigenlijk op alle niveaus. De parlementaire-enquêtecommissie
heeft eindelijk aandacht besteed aan politieke beleidsmakers die deze malaise
veroorzaakten, of op cruciale momenten erger niet wisten te voorkomen. Begin
jaren negentig was het gevoel dat moest worden ingegrepen in geval van onderdrukking
en onrecht groot. De praktische en politieke vraag die daarbij opkomt, is
hoe dat op de beste manier kon gebeuren. Toch is het een vraag van alle tijden.
Hoe kunnen wij solidair zijn met degenen die het slachtoffer zijn van armoede,
achterstelling, oorlog en andere vormen van bruut geweld? Het NIOD-rapport
heeft daarover een interessante analyse gegeven en spreekt van Verantwortungs-
en Gesinnungsethik. In de eerste staat verantwoording over het eigen optreden
centraal. Wat zijn de gevolgen van dat optreden en legitimeren die het handelen?
In de tweede staat de expliciete wens om iets te doen, wat dan ook, centraal.
Het mag duidelijk zijn dat in Nederland begin jaren negentig werd gehandeld
vanuit het motief dat er iets moest gebeuren, zonder overigens goed na te
denken welke gevolgen dat uiteindelijk zou kunnen hebben. Het drama-Srebrenica
is daarmee volgens de SP de grootste ontnuchtering geworden van de geschiedenis
van de Nederlandse krijgsmacht, waaruit belangrijke lessen moeten worden geleerd.Achteraf kunnen wij vaststellen dat veel politiek betrokkenen in de periode
1992-1993 leden aan een moeilijk te bestrijden kwaal, namelijk de militaire-interventiekoorts.
Deze interventiekoorts vindt haar oorsprong in een grote betrokkenheid bij
het lot van de bevolking van Bosnië-Herzegovina. Nederland verleende
al in een vroeg stadium humanitaire hulp. De interventiekoorts stak de kop
op toen de situatie verslechterde en er een sterke roep kwam om het leed te
voorkomen of ten minste te beperken door middel van direct militair ingrijpen
door Nederland. Deze aandoening werd amper geremd door diep inzicht over de
praktische consequenties en vooral de bezwaren voor de machtspolitiek. Dat
leidde tot rampzalige consequenties die zeer zware morele gevolgen hebben,
terwijl de aanleiding juist het opspelende geweten was om iets te doen. De
bewijzen van de ernstige gevolgen zijn het rapport van de commissie en het
debat van vandaag.De commissie constateert dat er wat betreft de belangrijkste motieven
voor uitzending geen wezenlijk verschil bestaat tussen Kamer en kabinet. Tevens
constateert de commissie dat de Tweede Kamer de uitzending van Dutchbat naar
Srebrenica niet had gecontroleerd aan de eerder zelf geformuleerde voorwaarden
voor uitzending. Terecht stelt de commissie dat een integrale afweging om
Dutchbat uit te zenden noch in het kabinet noch in de Tweede Kamer is gemaakt.
De SP is benieuwd naar de beleving van fracties die toen in de Kamer waren vertegenwoordigd. Een opvatting hebben wij inmiddels vernomen.Ten tijde van de besluitvorming was de SP nog niet in de Kamer vertegenwoordigd,
hetgeen niet wil zeggen dat mijn partij geen standpunt had. Het NIOD geeft
dat ook beknopt weer: "De Socialistische Partij was faliekant tegen de uitzending,
omdat militaire interventies zouden leiden tot verlenging en escalatie van
conflicten. Zij keerde zich tegen het streven van GroenLinks tot VVD-rechts
naar Nederlandse deelname aan de oorlog in voormalig Joegoslavië. De
Nederlandse militairen zouden verzeild raken tussen diverse partijen die zich
geen van alle hadden onderscheiden door terughoudendheid en compassie."Ik acht dit citaat van belang, omdat het hier geen wijsheid achteraf betreft.
Wij wezen erop dat militair interveniëren neerkwam op het vraagstuk van
het al dan niet tussen de strijdende partijen terechtkomen. Die vraag is in
algemene zin tot op de dag van vandaag de centrale vraag gebleven. Ook bij
de uitzending naar Eritrea en Afghanistan was en is die vraag aan de orde.
De wil tot militair interveniëren leidde met betrekking tot de uitzending
naar Srebrenica tot onzorgvuldigheid, om het neutraal uit te drukken. Zowel
het rapport van het NIOD als het rapport van de enquêtecommissie toont
dat in schrille kleuren aan.In de jaren die zijn verstreken, is van een voortschrijdend inzicht blijk
gegeven. Regering en Tweede Kamer hebben het Toetsingskader ontwikkeld, dat
een weergave is van de harde les van Srebrenica. Dit Toetsingskader kan worden
opgevat als een quarantaine voor patiënten die zwaar door de militaire
interventiekoorts zijn aangetast. Dat wil echter niet zeggen dat de interventiekoorts
is uitgeroeid of geen problemen meer veroorzaakt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Vindt de SP-fractie dat militaire interventie nooit en te nimmer is gerechtvaardigd
is en dat dit ook in dit geval geldt of was de wijze waarop het is gebeurd
verkeerd?De heer Van Bommel (SP):Wij zijn niet van mening dat er nooit zou mogen worden geïntervenieerd.
De voorwaarden daartoe moeten wel goed worden bestudeerd. Alle opties moeten
op een rijtje worden gezet. Er moet vooraf goed doorgeredeneerd worden wat
de kansen op succes zijn. Ook moet er goed worden gekeken naar het concept.Mevrouw Vos (GroenLinks):U citeerde zo-even uit het NIOD-rapport waar wordt gesteld dat de SP indertijd
heeft aangegeven dat militaire interventie het conflict onnodig zou verlengen.
Mijn vraag is de volgende. Had onder de juiste voorwaarden de SP indertijd
wel de interventie kunnen ondersteunen?De heer Van Bommel (SP):Vrede bewaren in een land waar geen vrede is, is een onmogelijkheid. Dat
hebben wij ook betoogd bij de uitzending naar Afghanistan en dat zou ook ons
verhaal geweest zijn in het kader van de missie die gepland werd naar Srebrenica.Mevrouw Vos (GroenLinks):In Bosnië en Srebrenica had wat u betreft nooit een militaire interventie
kunnen plaatsvinden zolang er nog strijd tussen de twee strijdende partijen
was, ook niet als het met een ander mandaat en heel andere voorwaarden gepaard
was gegaan?De heer Van Bommel (SP):Nee, want nu bent u de voorwaarden aan het veranderen waaronder het zou
moeten gebeuren. Ik heb niet voor niets gesproken over het concept om vrede
in een land te bewaren waar geen vrede is en dan ook nog in een enclave met
de middelen waarover men beschikte. Onder die voorwaarden had men het nooit
kunnen doen. Dat is wat er dan gezegd zou zijn. Dat is overigens ook wat er
ten tijde van het publieke debat door de SP steeds betoogd is.Mevrouw Albayrak (PvdA):Is het niet zo dat de SP-fractie de afgelopen 10 jaar geen enkele keer
instemming heeft gegeven aan deelname aan militaire operaties, waar dan ook,
ook niet aan de meest overzichtelijke, zoals Eritrea? Is het achteraf dan
niet erg gemakkelijk om te zeggen dat vanwege de onhaalbaarheid van Srebrenica
de SP tegen zou zijn geweest?De heer Van Bommel (SP):Nee. Mevrouw Albayrak heeft haar huiswerk niet goed gedaan. De SP-fractie
heeft in de Kamer verschillende missies gesteund, zoals KFOR naar Kosovo en
de missie naar Cyprus. Wij beoordelen verzoeken tot vredesoperaties op de
eigen merites en de omstandigheden, waarbij politieke en militaire doelen
natuurlijk het eerste uitgangspunt zijn waarop je een missie beoordeelt. Het
is dan niet zozeer wijsheid achteraf om dat te zeggen; wij hebben reeds gezegd
tijdens de debatten over Srebrenica. Alle opmerkingen over andere operaties
maken wij voorafgaand aan de besluitvorming die hier in de Kamer plaatsvindt.De heer Dittrich (D66):U heeft zo-even gesproken over vrede bewaren in een land waar geen vrede
is. Zou het voor de SP denkbaar zijn geweest dat wanneer er een ander mandaat
had gelegen en het had gegaan over het afdwingen van vrede onder de juiste
voorwaarden, zij had ingestemd met het sturen van Nederlandse militairen?De heer Van Bommel (SP):Vredeafdwingende missies krijgen over het algemeen nog minder steun van
mijn fractie; het op die manier vrede opleggen in een land als Joegoslavië
met de daar toen heersende situatie, zou zeker onze steun niet hebben gekregen.
Het concept waarvoor is gekozen, heeft geleid tot problemen in Joegoslavië
zelf, zowel voor de Nederlandse militairen als voor de mensen die men daar
wilde beschermen. Dat is een concept dat helemaal failliet is gebleken.De heer Dittrich (D66):Is er in uw ogen geen enkele situatie denkbaar waarin de SP de uitzending
van Nederlandse militaire wel had gesteund om massamoorden aldaar tegen te
gaan?De heer Van Bommel (SP):Ik hoor ook van de heer Dittrich geen concept waarbinnen dat zou moeten.
U stelt mij een vraag zonder mij daarbij een concept aan te geven. Het concept
waarvoor is gekozen, blijkt failliet. Het concept van vrede afdwingen lijkt
mij volstrekt onmogelijk in de situatie zoals die in het begin van de jaren
negentig in Joegoslavië was. Daar zouden wij zeker geen ja op gezegd
hebben. Als de heer Dittrich met een concept komt dat geloofwaardig is en
dat als alternatief had kunnen dienen voor wat er nu onderzocht
is, dan zou ik hem daarop kunnen antwoorden, maar hij komt niet met een concept.De heer Dittrich (D66):U komt niet met een concreet antwoord op mijn vraag; u draait er eigenlijk
omheen. Mevrouw Vos heeft gelijk dat u eigenlijk niet gewoon nee durft te
zeggen.De heer Van Bommel (SP):Het antwoord is ook geen nee.De ideeën over deelname aan militaire interventies zijn sinds Srebrenica
diverser dan ooit. Ook bij de crisis rond Irak is dat weer eens duidelijk
gebleken. Jaren zijn verstreken en het heeft tot het verschijnen van het NIOD-rapport
in 2002 geduurd voordat zittende politici toegaven dat er grote fouten zijn
gemaakt. Daarmee heeft de enquêtecommissie een stap verder gezet dan
in het NIOD-rapport wordt gedaan. De regering-Kok, die april vorig jaar aftrad
vanwege het NIOD-rapport, bekende kleur en ten dele schuld; althans premier
Kok bekende een begin van schuld. De Nederlandse regering is als lid van de
internationale gemeenschap tekort geschoten, zei hij. De enquêtecommissie
stelt het een beetje scherper door te schrijven dat door het aftreden van
het kabinet Nederland terecht eigen politieke verantwoordelijkheid heeft genomen
voor het falen van de nationale en internationale politiek in Srebrenica.
Met het aftreden van het tweede paarse kabinet is het eerherstel van de militairen
die met een onmogelijke missie werden uitgezonden, begonnen. Hier geldt: beter
laat dan nooit.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Het lijkt erop dat u de woorden "schuld" en "verantwoordelijkheid" door
elkaar gebruikt. Zeker in dit dossier zijn dit te onderscheiden begrippen.De heer Van Bommel (SP):Ik heb deze begrippen niet door elkaar gebruikt, maar naast elkaar. Ik
heb gezegd: verantwoordelijkheid en een beetje schuld. Met de woorden van
de voormalig premier werd er een begin van schuld erkend.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Bij het aftreden van het kabinet-Kok werd gezegd dat Nederland niet schuldig
was maar wel verantwoordelijk. In het rapport komt dit niet expliciet terug,
behalve de verwijzing naar het citaat van de heer Kok. Vindt u dat Nederland
schuld moet bekennen of blijft het beperkt tot medeverantwoordelijkheid in
lijn met de woorden van premier Kok?De heer Bommel (SP):Nederland is medeverantwoordelijk voor de grote politieke beslissingen.
Ten aanzien van mogelijke fouten die er gemaakt zijn, kan er voor een deel
ook sprake zijn van schuld van Nederland. Er zijn beslissingen genomen in
Den Haag die de Nederlandse regering meer dan alleen maar de verantwoordelijkheid
voor de missie als geheel geven. Ik houd het onderscheid tussen "schuld" en
"verantwoordelijkheid" zuiver. In het debat met de regering kom ik hier uitgebreid
op terug.In Missie zonder vrede wordt een aantal termen gebruikt die geen misverstand
laten bestaan over de fouten die tot op het hoogste politieke niveau zijn
gemaakt. Zo komt de commissie tot de conclusie dat het ministerie van Buitenlandse
Zaken bij het aanbod van de luchtmobiele brigade in september 1993 een weinig
consistente rol heeft gespeeld. De commissie vindt dat het kabinet meer specifieke
aandacht had moeten besteden aan de besluitvorming met betrekking tot de inzet
van Nederlandse militairen in Srebrenica. De commissie vindt dat de minister-president
op bespreking had moeten toezien. Naar het oordeel van de commissie had ook
de Tweede Kamer de brief van het kabinet van 3 december 1993 over de lokatie
meteen moeten agenderen.Dit zijn belangrijke constateringen in het rapport. Het rapport toont
overtuigend aan dat politiek verantwoordelijken de betrokken militairen in
Srebrenica in zeer moeilijke omstandigheden hebben gebracht. De commissie
heeft niet geschuwd, uitspraken te doen die wijzen in de richting van voormalige
bewindspersonen. Als de commissie constateert dat meer aandacht had moeten
worden besteed aan de kritiek van de chef defensiestaf en de bevelhebber landstrijdkrachten
op de effectiviteit van de missie, dan wijst dat rechtstreeks in de richting
van toenmalig minister van Defensie Ter Beek.Ook is er terecht ontevredenheid over het handelen van toenmalig premier
Lubbers, die bij het afwijken van eerder geformuleerde voorwaarden geen actieve
agenderende rol op zich nam als voorzitter van de ministerraad. Dat lag wel
voor de hand, maar een Srebrenicadebat is er in de ministerraad niet gevoerd.
De voormalige minister van Buitenlandse Zaken wordt verweten dat bij het aanbod
van de luchtmobiele brigade in 1993 een weinig consistente rol is gespeeld.Tot zover de hoofdrolspelers in de eerste fase. In de tweede fase was
het vooral de minister van Defensie, Voorhoeve, die al heel snel de last droeg
van het bewustzijn van en de verantwoordelijkheid voor een uitzichtloze situatie,
zoals hij het zelf noemde. Voorhoeve werd zich toen pijnlijk bewust van de
val waarin de militaire interventiekoorts een goedwillend mens kan lokken.
De situatie was uitzichtloos voor Srebrenica als Nederlandse eenheden zouden
worden teruggetrokken en zij was uitzichtloos voor Dutchbat als de eenheden
zouden blijven. Het is een weinig benijdenswaardige positie die rampzalig
is voor een politicus en de mensen waar hij verantwoordelijk voor is. Het
hypergevoelige punt van een gezamenlijke aftocht van Dutchbat met de bevolking,
dat in het najaar van 1994 aan de Bosnische regering werd voorgelegd, was
de uiterste consequentie van het dilemma van Voorhoeve: hopen op een goede
afloop en niets doen of meewerken aan een herplaatsing van de bevolking omdat
zij niet kon worden beschermd. Voorhoeve heeft dit laatste wel voorgesteld,
maar kreeg nul op het rekest. Daarmee bleef de uitzichtloze situatie over
als eindresultaat.De enquêtecommissie stelt met nadruk dat worst-casescenario's –
slecht-weerscenario's, of hoe je het ook noemen wilt – op alle niveaus
ontbraken. Niet alleen op hoog politiek niveau is daar niet aan gewerkt, maar
evenmin door Dutchbat in de vorm van een allerlaatste redmiddel. Dat is werkelijk
een van de meest verbijsterende conclusies. Een logische conclusie na Voorhoeves
inzicht, dat de enclave niet te verdedigen was, zou zijn geweest om een noodplan
ter redding van de bevolking op te stellen. Dat gebeurde niet. Daarentegen
werd er wel geprobeerd om een exitstrategie voor Dutchbat te regelen met behulp
van de Verenigde Staten. Gezien de eerdere uitspraken van generaal Morillon
dat de bevolking beschermd zou worden, heeft deze werkwijze grote verontwaardiging
en ongeloof over de motieven bij de bevolking teweeggebracht. Dat vertrouwen
is geschonden en het is de vraag of dat ooit is te herstellen. Graag hoor
ik de opvatting van de commissievoorzitter op dit punt. Zijn recente bezoek
aan Srebrenica kan immers hebben bijgedragen aan meer begrip voor de positie
van Nederland.Een en ander leidt tot de vraag of het beleid van exitstrategieën
bij vredesoperaties wezenlijk is veranderd. In het geval van Eritrea waren
er slechts mondelinge toezeggingen door de VS om Nederlandse mariniers eventueel
te redden en ook in het geval van Afghanistan blijft er onzekerheid. Is de
commissie van mening dat er een betere procedure moet komen ten aanzien van
exitstrategieën? Dienen toezeggingen zoals de afspraak tot het leveren
van luchtsteun niet altijd op papier te staan? De commissie constateert dat
het kabinet en de Tweede Kamer te veel waarde hebben gehecht aan de toezegging
van de VN over de inzet van luchtsteun. Die constatering is feitelijk juist,
maar, en dat is dan de hamvraag, hoe hadden de regering en, in tweede instantie,
de Kamer meer zekerheid over die toezegging kunnen en ook moeten krijgen?De enquêtecommissie toont aan dat er tal van belangrijke momenten
zijn waarop het mis ging als gevolg van onwil, misverstand, slordigheid en
andere zaken; veel menselijk falen dat niet is op te vangen met toetsingskaders
of parlementaire enquêtes. Een realistischer inschatting van de mogelijkheden
en onmogelijkheden van vredesoperaties blijft tot op de dag van vandaag noodzakelijk.
Motieven zoals de Nederlandse zichtbaarheid op het internationale toneel kunnen
en mogen geen belangrijke rol spelen in de besluitvorming. Toch lijkt er op
dat punt niet zo heel veel geleerd, zoals ook blijkt uit de door sommige fracties
reeds geuite wens om Nederlandse militairen naar Irak te sturen, zonder VN-resolutie,
zonder duidelijk politiek doel, maar met grote militaire onzekerheid. De vraag
die zich daarbij opdringt, is of de lessen van Srebrenica werkelijk zijn geleerd.
Ik waag dat te betwijfelen.Over de militaire verantwoordelijkheid. De ramp voltrekt zich begin juli
1995 als de Serviërs de aanval inzetten en Srebrenica innemen. De SP-fractie
waardeert de aandacht die besteed wordt aan de politieke beslissingen en de
politieke verantwoordelijkheden die hebben geleid tot de val van de stad en
de wijze waarop Nederlandse officieren en militairen zijn opgetreden; militairen
die in een uitzichtloze positie zaten. Nederlandse militairen zaten daar echter
niet alleen, maar tezamen met de inwoners van Srebrenica.De Bosnische militairen en ook de bevolking waren niet populair bij de
soldaten van Dutchbat. Dat blijkt uit de reacties op de tragische dood van
de militair Van Renssen en de neerbuigende wijze waarover over de moslims
en hun gedragingen werd gesproken. Overste Karremans heeft dat duidelijk uitgelegd
aan de commissie. De situatie werd nog gecompliceerder door het stiekem bewapenen
van een onderdeel van het leger van Bosnië-Herzegovina door de VS. Dat
hebben wij in de deelstudie van het NIOD "Intelligence en de oorlog in Bosnië
1992-1995" kunnen lezen, en dat terwijl Dutchbat als opdracht had, de militairen
in de enclave te ontwapenen. Overste Karremans wilde dat in afzonderlijke
gevallen van loslopende Bosnische militairen nog wel doen, maar tegen groepen
gewapende moslimstrijders was daar volgens hem geen beginnen aan. Is de commissie
van mening dat dit probleem, te weten het niet kunnen uitvoeren van een deel
van de opdracht, voldoende door de leiding van Dutchbat in politiek Den Haag
is gemeld?Het wantrouwen was wederzijds. Ten slotte hebben duizenden mannen geprobeerd,
dwars door Servisch gebied de enclave van Tuzla te bereiken.De heer Dittrich (D66):Ik kom nog even terug op het ontwapenen in Srebrenica. Heeft het er ook
niet mee te maken dat de bevoegdheden van Dutchbat niet toereikend waren,
waardoor aan de lokale politieke gevraagd moest worden om iemand te ontwapenen,
bijvoorbeeld als hij een huis binnen ging?De heer Van Bommel (SP):Op dat punt was er in ieder geval onduidelijkheid over het mandaat. Maar
de uitgesproken wens was wel duidelijk: er zou eigenlijk ontwapend moeten
worden. Op het moment dat wordt vastgesteld dat dit niet kan om militaire
redenen of om redenen die samenhangen met het mandaat, dan moet dat gemeld
worden, zodat het probleem op het hoogste niveau, en uiteindelijk dus ook
op VN-niveau besproken kan worden. Desgewenst kan dit dan leiden tot een verandering
van het mandaat.Majoor Franken heeft gezegd dat hij de keus had tussen ook de vrouwen
in gevaar brengen of het opnemen voor de mannen. De commissie concludeert
dat Dutchbat had moeten overwegen, de compound voor meer vluchtelingen open
te stellen. Dat klinkt logisch, maar het roept ook de vraag op in hoeverre
dat mogelijk was met de middelen waar Dutchbat over beschikte. En wie had
de leiding van Dutchbat daartoe het mandaat moeten geven? Of paste dit volgens
de commissie binnen het bestaande mandaat? Buiten de basis waren Serviërs
al begonnen met moorden. Binnen was het nog relatief veilig. Overste Karremans
meldde dit aan de superieuren in de VN-structuur, maar kreeg geen instructies
wat te doen. Aldus kreeg hij het volledige politieke en morele gewicht van
de beslissing. Dat was onder die onmogelijke omstandigheden een absoluut onbenijdenswaardige
positie. Karremans heeft terecht veel kritiek gehad, maar vastgesteld moet
worden dat veel fouten die daaraan ten grondslag liggen, hogerop zijn gemaakt.De commissie is zeer voorzichtig met het vormen van een oordeel over de
verschillende wijzen waarop Dutchbat in die dagen in 1995 is opgetreden. In
het rapport worden twee officieren in het bijzonder genoemd die belast waren
met uitvoerende taken en die het oneens waren over de uitvoering van de deportatieopdracht
van de Serviërs. De een wilde per se niet meewerken aan het afvoeren
van de mannen om geen verkeerde indruk te wekken. De ander wilde die evacuatie
van vluchtelingen ordelijk laten verlopen om een ruwer optreden van de Serviërs
voor te zijn of te voorkomen. Waarom komt de commissie op dit cruciale punt
niet tot een nader oordeel? Of geldt hier de uitspraak, dat kenmerkend voor
elke geschiedenis is dat zij haar alternatieve loop verhult?De conclusie kan niet anders zijn dan dat Nederland medeverantwoordelijk
is voor de val van Srebrenica. Die constatering is volgens
de SP niet alleen historisch van belang. Wat betekent dit immers voor de verantwoordelijkheid
ten opzichte van de militairen die worden uitgezonden? Wat betekent dit voor
de voorbereidingen, de uitvoering en de nazorg bij toekomstige missies? Worden
Nederlandse militairen wel voldoende voorbereid op het feit dat het ook mis
kan gaan bij dergelijke operaties? Met andere woorden, staan de lessen van
Srebrenica in de militaire handboeken? Deze vragen zullen ook aan bod komen
in het debat met de regering. Daar is alle reden toe! Er zijn veel ex-Duchtbatters
die na hun missie met sociale en psychische problemen zijn geconfronteerd.
Vormen van het posttraumatisch stress syndroom, maatschappelijke ontsporing
en zelfs zelfdoding zijn bekende verschijnselen. De nazorg voor de inmiddels
vele duizenden jonge veteranen in ons land is van groot belang. Die kan en
moet beter. Het gaat overigens niet alleen om de nazorg. Het is ook van groot
belang dat al bij de werving van militairen een realistisch beeld wordt geschetst
van de taken die zij kunnen krijgen. Uiteindelijk betekent kiezen voor de
krijgsmacht in Nederland bijna per definitie uitgezonden worden naar crises
in het buitenland. Wat denkt de commissie van het idee om een apart voorbereidings-
en nazorgcentrum in te richten dat in samenwerking met het Veteraneninstituut,
de belangenverenigingen voor militairen en professionals uit de gezondheidszorg
wordt opgezet?Ik kom tot een conclusie en een afronding. Nu de commissie heeft geconstateerd
dat door het aftreden van het kabinet Nederland terecht eigen politieke verantwoordelijkheid
heeft genomen voor het falen van de nationale en internationale politiek in
Srebrenica, komt de vraag op wat met die nationale verantwoordelijkheden moet
worden gedaan. Ex-premier Kok heeft in Srebrenica weliswaar toezeggingen gedaan
om te onderzoeken of meer hulp kan worden geboden aan de vrouwen van Srebrenica,
maar tegelijkertijd hebben voorgestelde projecten ernstige vertraging opgelopen
en is nog steeds niet begonnen met het verbeteren van de leef- en woonomstandigheden
in het vluchtelingenkamp krapotok.De SP-fractie meent dat Nederland op verschillende manieren medeverantwoordelijkheid
draagt voor de gebeurtenissen in Bosnië in de periode 1992-1995. Nederland
draagt die medeverantwoordelijkheid ten eerste door het concept van de "safe
area" te promoten. Dat concept beloofde bescherming, maar kon het niet waarmaken.
Ons land draagt die medeverantwoordelijkheid ten tweede door bij de steeds
moeilijker wordende uitvoering onvoldoende voorbereid te zijn op een inname
van de enclave door het Bosnisch-Servische leger en de risico's die de bevolking
en de vluchtelingen daarmee liepen. Ten slotte droeg Nederland medeverantwoordelijkheid
voor de gebeurtenissen door na de val van de enclave niet al het mogelijke
geprobeerd te hebben om de mannen te beschermen. De consequenties hiervan
zijn dat Nederland medeverantwoordelijkheid voor de verdreven bevolking van
Srebrenica moet nemen en ten minste moet onderzoeken wat de situatie en de
behoeften van de hulpverleningsorganisatie van de vrouwen van Srebrenica nu
zijn. Dat zou kunnen op basis van een hoorzitting. Met de resultaten van zo'n
hoorzitting kan verder worden bepaald wat Nederland moet doen voor de bevolking
van Srebrenica. In het debat met de regering kom ik hier uiteraard op terug.
Overigens ligt hier niet alleen een Nederlandse verantwoordelijkheid. Ook
vraagt de SP-fractie om een milde houding ten opzichte van de vluchtelingen
uit Srebrenica die in Nederland verblijven en van de regering zouden moeten
terugkeren. In de vaste commissie voor Justitie wordt die zaak behandeld.Tot slot: wij sluiten een nieuw hoofdstuk in de nasleep van de val van
Srebrenica. De enquêtecommissie heeft recht gedaan aan de van het begin
af aan gevoelde behoefte om duidelijkheid te verschaffen over de politieke
verantwoordelijkheden. "Missie zonder vrede" is eigenlijk een verhullende
titel. "Een onmogelijke missie" komt een stuk dichterbij de werkelijkheid.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter. Wij staan vandaag aan het begin van een belangrijk debat.
Naar het oordeel van mijn fractie had dit debat vele jaren eerder moeten plaatsvinden.
Deze enquêtecommissie had reeds acht jaar geleden haar werk moeten kunnen
doen. Voor de slachtoffers en voor de Dutchbatters is het een wrang gegeven
dat zij al die jaren hebben moeten strijden, zodat er nu uiteindelijk een
debat plaatsvindt. Wij willen daarmee de betekenis van dit moment markeren.
Het is voor mijn fractie een debat van grote betekenis. Er zal een finaal
politiek oordeel geveld moeten worden over de massamoord die in Srebrenica
heeft plaatsgevonden.Mijn fractie heeft waardering voor het werk dat de enquêtecommissie
in korte tijd heeft weten te verzetten. Wij vinden het jammer dat dit debat
door de Kamer tot tweemaal toe is uitgesteld. Dit debat had reeds enige tijd
geleden moeten plaatsvinden, zeker gezien de druk waaronder de commissie,
op verzoek van de Kamer, heeft moeten opereren. De commissie heeft een evenwichtig
en toegankelijk rapport opgesteld, dat wederom een somber en triest beeld
laat opdoemen. Dat is reeds in eerdere rapporten geschilderd. Toch is het
werk van de commissie van belang. Ondanks de vele rapporten was het beeld
van het drama nog niet compleet. Wellicht is dat beeld nog steeds niet compleet.
De openbare verhoren hebben de gang van zaken verduidelijkt. Transparantie
op dit punt is van groot belang. Het is in die zin jammer en tekenend dat
bijvoorbeeld Janvier weigerde om mee te werken aan de enquête. Ik sluit
mij dan ook graag aan bij de vragen die op dit punt gesteld zijn door de SP.
Zijn er mogelijkheden bekeken om Janvier naar Den Haag te krijgen, zodat die
op zijn verantwoordelijkheid aangesproken kan worden?Wij zien in de enquête relevante punten van kritiek, die helderder
en explicieter zijn verwoord dan in het rapport van het NIOD. Ook op dat punt
biedt het rapport absoluut een meerwaarde. De commissie constateert terecht
dat de massamoord niet is voorkomen en dat de bevolking niet is beschermd.
Mijn fractie betreurt het in dit verband dat de commissie niet heeft gekozen
om de nabestaanden hier te horen, op voet van gelijkheid. Op dat punt is het
rapport wat ons betreft incompleet. Het had gepast bij juist het retrospectieve
karakter van deze enquête om de nabestaanden, naast de Dutchbatters
immers de meest direct betrokkenen, hier te horen. Het gaat
om het duiden van het drama en van de verschillende verantwoordelijkheden.
De stem van deze mensen, die wat ons betreft cruciaal is voor de waarheidsvinding,
bleef ongehoord. Ik vraag de commissie waartoe zij dit besluit heeft genomen.
Vindt de commissie het nog steeds een juist besluit? Had het horen van deze
mensen niet een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het werk van de commissie?Er zijn overigens interviews gehouden met nabestaanden in Bosnië.
Ik had graag die interviews willen lezen. Nu is het immers niet mogelijk om
verschillende interpretaties en getuigenissen naast elkaar te leggen. Is het
mogelijk om de interviews, die ongetwijfeld op schrift zijn gesteld, alsnog
aan de Kamer te doen toekomen, zodat wij die ook kunnen betrekken bij onze
beoordeling?De commissie stelt te hopen dat de enquête kan bijdragen aan de
moeilijke dialoog tussen de Verenigde Naties, Nederland en de nabestaanden.
De vraag is, juist waar nabestaanden niet gehoord zijn en waar die hebben
laten weten dat het voor hen een bittere pil is, of de verbetering van de
dialoog niet juist moeilijker is geworden. Een treffende opmerking van een
van de nabestaanden tijdens een bijeenkomst van de Kamer met diverse vertegenwoordigers
was de volgende: De mensen zijn verbitterd over de bliksembezoeken van Nederlandse
hooggeplaatste personen. Daarbij horen ook de leden van de commissie. Ik vraag
de commissie of die dat ervaren hebben tijdens het bezoek. Wat vindt de commissie
van deze wat bittere opmerking van een nabestaande uit het gebied? Wellicht
kan de commissie daar een eigen licht op laten schijnen.Ik ga in mijn bijdrage met name in op fase 3. Ik zal ook een aantal opmerkingen
maken over fase 4. Fase 3 is echter de cruciale fase voor bespreking in dit
debat. De commissie heeft begrip voor de bataljonsleiding en heeft naar beste
vermogen gehandeld volgens de commissie. Wij hebben echter op een aantal onderbelichte
punten vragen te stellen. Allereerst het punt van de verdediging en de val
van de enclave op 11 juli. Een aantal punten in het rapport blijven onduidelijk
voor mijn fractie. Karremans en Franken hadden met de leiders van de lokale
moslimlegers afspraken gemaakt over een gezamenlijke verdediging van de enclave,
na de val van Observation Post E. Dit stelt ook de commissie. In de cruciale
dagen van de aanval op de enclave werd hieraan door Dutchbat geen invulling
gegeven; Dutchbat wilde geen partij zijn in de oorlog. De volgende vragen
rijzen in dat geval: waarom was er zo'n verdedigingsplan, hoe luidden precies
de afspraken, is Dutchbat verantwoordelijk voor het niet nakomen van die afspraken,
zoals sommige betrokkenen vinden, en had een gezamenlijke verdediging de massamoord
kunnen voorkomen? Dat laatste blijft een problematische vraag en daarom koffiedik
kijken, maar waarom heeft de commissie dit niet opgehelderd in haar verhoren
en in haar rapportage?Ook wil ik een aantal vragen stellen over enkele cruciale begrippen. Zo
waren er verschillende interpretaties van "deterrence by presence". Rupert
Smith, een van de gehoorden, was hier duidelijk over: de Nederlandse troepen
namen deze afschrikking door aanwezigheid veel lichter op dan andere troepenleverende
landen. De commissie ging hier in de verhoren niet op in. Het lijkt mij dat
de VN een duidelijke definitie van deze term hanteren. Hoe ontstonden de verschillende
interpretaties van deze term? Graag hoor ik een reactie op dit punt.Een ander onduidelijk begrip in dit geheel is voor mijn fractie "lotsverbondenheid".
De commissie zegt dat dit begrip in de ministerraad geen specifieke betekenis
had; het was een typering van een reeds bestaande situatie en van eerder gemaakte
afspraken. Er zijn echter ook verklaringen van toenmalig minister Pronk, later
door mevrouw Borst in feite bevestigd, dat er vlak voor de val van de enclave
wel degelijk de afspraak of bespreking in het kabinet was dat de Nederlandse
militairen lotsverbondenheid moesten tonen met bedreigde moslims. Hoe zijn
deze interpretaties in het rapport meegenomen, vanwaar de discrepanties en
waarom is er op dit punt geen conclusie getrokken?De heer Rouvoet (ChristenUnie):Uiteraard weten wij niet wat er letterlijk in de ministerraad is besproken.
Hoe weegt mevrouw Vos echter hetgeen mee wat de commissie wel vermeldt, namelijk
dat het in ieder geval evident is dat er geen aparte of bijzondere instructie
tot lotsverbondenheid naar Dutchbat is gegaan? Volgens mij zou dat overigens
een wijziging van het mandaat hebben betekend. Hoe dan ook, dit kan expliciet
in het rapport worden teruggevonden en hieraan kunnen conclusies worden verbonden
over de strekking van de beraadslagingen.Mevrouw Vos (GroenLinks):Uiteraard was er geen specifieke instructie, maar het gaat mij om de vraag
wat hierover in de ministerraad is besproken. Blijkbaar ging het volgens een
aantal gehoorden over een uitdrukkelijke wens om een bepaalde bescherming
te bieden en over een bepaalde betekenis die de Nederlandse militairen hadden
voor de moslimbevolking. Blijkbaar was het in de ministerraad een belangrijk
begrip en is erover gesproken. Waarom heeft dit dan niet tot een nadere instructie
of nadere actie geleid en waarom zijn er geen nadere conclusies over getrokken?De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik vroeg ernaar omdat ik dit zeer belangrijk vind en er ook een begin
van een verwijt in zou kunnen doorklinken. Wij stellen vast dat één
ding evident is, namelijk dat de discussie in de ministerraad niet leidde
tot een bijzondere instructie aan Dutchbat en dat de commissie hieruit de
conclusie trok dat het begrip "lotsverbondenheid" in dit licht moet worden
beschouwd. U stelt hierover kritische vragen, dus ik vraag u of u de commissie
in haar afweging volgt, dus dat er geen bijzondere betekenis aan het begrip
moet worden gehecht die had kunnen leiden tot een nieuw mandaat of een aangepaste
instructie voor Dutchbat.Mevrouw Vos (GroenLinks):Mijn kritiek richt zich met name op de wijze waarop het kabinet met het
begrip is omgegaan. Er is dus wel degelijk over gesproken, er is betekenis
aan gehecht. Als dat het geval is, dan had dit moeten leiden tot nadere instructies
aan Dutchbat, in welke vorm ook. Dit is onhelder gebleven, het is nog steeds
een belangrijk begrip en ik wil graag opheldering van de commissie waarom
zij dit niet heeft opgehelderd.Nog een enkel woord over de verdediging van de enclave. Al jaren overheerst het beeld dat de Nederlanders weinig speelruimte hadden.
Ze stonden onder het commando van Unprofor, dat alles aanstuurde. Rupert Smith
uitte hier twijfels over. Volgens Smith kon Nederland op alle niveaus meepraten.
Deze bewering is strijdig met die van Voorhoeve. Waarom is hiervan niet een
nadere analyse gegeven door de commissie? Mijn fractie vindt dat jammer, want
het is een belangrijk punt dat Smith blijkbaar een verklaring afgeeft die
op gespannen voet staat met hetgeen Voorhoeve heeft verklaard. Vindt de commissie
niet dat op deze wijze Voorhoeve de verantwoordelijkheid binnen Unprofor te
gemakkelijk bij het hogere kader van de Verenigde Naties heeft gelegd?Een aantal punten rond de bescherming van de vluchtelingen is ons onduidelijk
gebleven. Om te beginnen: heeft Mladic de evacuatie voorbereid of niet? De
commissie zegt dat gezien de aanwezigheid van bussen op 12 juli Mladic de
evacuatie heeft voorbereid. Voordat de commissie haar rapport afrondde is
dit onderwerp ook bij het Joegoslaviëtribunaal aan de orde geweest. Door
diverse gehoorden is vastgesteld dat er geen vooropgezet plan bestond. Na
afronding van het werk van de commissie is dat weer gebeurd, door de bekentenis
van ex-generaal Nicolic voor het tribunaal. Als dat zo was, had Karremans
dan niet een voet tussen de deur kunnen krijgen wat de evacuatie betreft?
Had hij niet standvastiger moeten reageren? Hoe komt het dat eerdere vaststellingen
door het tribunaal, ten tijde van het werk van de commissie, niet zijn meegewogen
in het rapport van de commissie?Mijn fractie vindt dat de commissie erg voorzichtig oordeelt over de toelating
van vluchtelingen in de compound. Zij constateert wel dat er tegenspraak bestaat
in de verklaringen door de bataljonsleiding zelf. Enerzijds wilde zij manoeuvreerruimte
binnen de compound houden, dus zij kon niet nog meer vluchtelingen toelaten.
Anderzijds heeft Karremans zelf gezegd dat de enclave in feite niet te verdedigen
was, dus die verdediging was blijkbaar niet het sluitende argument. Wat was
wel het sluitende argument?De commissie vindt blijkbaar dat er meer had moeten gebeuren. Wij steunen
die visie op zichzelf. De commissie zegt dat de bataljonsleiding rekening
houdend met de omstandigheden had behoren te overwegen om de compound voor
meer vluchtelingen open te stellen. Dan is vervolgens wel de vraag wat de
commissie nu precies bedoelt als zij zegt: had behoren te overwegen? Vindt
de commissie dat het had moeten leiden tot het toelaten van meer vluchtelingen?
Misschien is het goed om te zeggen dat mijn fractie vindt dat het had moeten
leiden tot het toelaten van meer vluchtelingen. Is dat wat de commissie bedoelt?
Ik zou daar graag een heel precies antwoord op willen. Welke verantwoordelijkheid
ligt er in Den Haag, bij Voorhoeve, het kabinet of Couzy?Een bijzonder tragisch punt is de scheiding van mannen en vrouwen. De
commissie is van mening dat Dutchbat geen verantwoording draagt voor het scheiden
van mannen en vrouwen. Op 12 juli geven vertegenwoordigers van de vluchtelingen
het advies aan de Nederlandse commandant om niet in te stemmen met het scheiden
van mannen en vrouwen. Hier wordt door Dutchbat niet naar geluisterd. In het
NIOD-rapport wordt de UNMO-tolk Suljagic aangehaald. Hij tracht bij Mladic
opheldering te krijgen over het scheiden van mannen en vrouwen. Het NIOD gaat
hier niet verder op in. Ook de commissie confronteert de Nederlandse commandanten,
onder wie Franken en Karremans, niet met het advies van deze vertegenwoordigers.
De vertegenwoordigers maakten zich, in tegenstelling tot Dutchbat, grote zorgen
over het lot van de mannen. Wat is er gebeurd met het advies dat deze vertegenwoordigers
aan Dutchbat hebben uitgebracht? Is het voldoende aan de Nederlandse commandanten
gecommuniceerd? Was men, als men de vertegenwoordigers van de vluchtelingen
serieuzer had genomen, tot andere beslissingen gekomen? Hadden Den Haag en
Dutchbat actief moeten en kunnen optreden?De vertegenwoordigers van de vluchtelingen meldden op 13 juli al de moordpartijen
bij Franken en vroegen hem expliciet om de deportatie te stoppen. Dit advies
wordt genegeerd. Wij vinden dat de angsten van vluchtelingen en deze adviezen
onvoldoende serieus zijn genomen door de bataljonsleiding. De commissie is
op dit punt naar ons oordeel te mild. Wij hadden graag diepgaander conclusies
hierover willen horen. Ik vraag de commissie nogmaals waarom dit niet tot
een scherper oordeel heeft geleid.De commissie zegt dat Dutchbat niet in staat was om de evacuatie definitief
tegen te houden. Wat bedoelt zij met het woord "definitief"? Had er tijdswinst
geboekt kunnen worden? Had het ergens toe kunnen leiden wanneer men de evacuatie
had vertraagd? Wat is precies de betekenis van dit woord?Een ander punt dat ons dwars zit, is het feit dat oorlogsmisdaden onvoldoende
zijn doorgegeven door een aantal mensen van de leiding van Dutchbat. Mijn
fractie vindt dat de commissie op dit punt Karremans mild heeft ondervraagd.
Hij zegt dat hij berichten over de onregelmatigheden verneemt van de vluchtelingen
zelf; Dutchbatters hadden in die tijd niets te melden. Waarom heeft de commissie
op dit punt waarbij juist die getuigenissen zo belangrijk zijn, niet doorgevraagd?
Het NIOD gaat diep op dit punt in en zet terecht vraagtekens bij het feit
dat Dutchbat erg weinig onderneemt om een beeld te krijgen van de gebeurtenissen
rond de deportatie. Wij vinden dat dit een grove nalatigheid is geweest. In
beide rapporten wordt uitgesproken dat onregelmatigheden of onrechtmatigheden
hebben plaatsgevonden, misschien wel buiten de compound en onttrokken aan
het zicht van Dutchbat, maar er waren aanknopingspunten om deze meldingen
nader te onderzoeken. Karremans kan worden verweten dat hij de getuigenissen
van vluchtelingen over onrechtmatigheden niet serieus heeft genomen. Ook Couzy
is hier debet aan. Door het bekend worden van deze ernstige oorlogsmisdaden
had internationale aandacht afgedwongen kunnen worden. Mijn fractie vindt
dat dit tot een scherper oordeel van de commissie had mogen leiden.De voorzitter:U heeft nog ongeveer een minuut.Mevrouw Vos (GroenLinks):Voorzitter. Ik heb iets meer tijd nodig, maar ik zal proberen het tempo
op te voeren.Iedereen is het erover eens dat de nasleep aan alle kanten haperde. De
commissie concludeert echter in tegenstelling tot het NIOD dat er geen doofpot
was. Hiermee vindt zij dat de commissie-Van Kemenade niets
te verwijten valt. Het NIOD daarentegen vindt dat Van Kemenade zich met een
kluitje in het riet heeft laten sturen. Het feit dat Voorhoeve de landmacht
alle touwtjes in handen gaf omtrent het debriefingsrapport mondde uit in een
tekortschietend feitenrelaas. Voorhoeve en zijn ambtenaren waren hiervan op
de hoogte, maar ook daarna bleef het rommelen. Voorhoeve heeft weinig ondernomen
om dit naar zich toe te trekken. Dat verwijt mijn fractie Voorhoeve. Hij heeft
zich laten ringeloren door zijn eigen landmachtgeneraals. Ik begrijp in die
zin dan ook het hardere oordeel van het NIOD. Van Kemenade was met zijn snelle
conclusie dat geen sprake was van een doofpot, prematuur. Waarom deelt de
commissie het oordeel van het NIOD over het rapport van de commissie-Van Kemenade
en het bestaan van de doofpot niet?De commissie heeft op een bepaald moment transcripties gevraagd aan het
NIOD. Zij had zeventien transcripties geselecteerd, want zij vond het blijkbaar
van belang om daaruit het een en ander te vernemen. Vervolgens heeft Blom
gezegd dat hij het niet deed, omdat hij geheimhouding had beloofd. Uiteindelijk
hebben elf mensen geen bezwaar gemaakt en heeft de commissie die transcripties
kunnen inzien. Minister-president Kok heeft onder de voorwaarde dat de enquêtevoorzitter
de enige zou zijn die het kon inzien, toegestemd. Vijf andere, toch belangrijke
mensen – Karremans, Couzy, Franken en de ministers Van Mierlo en Ter
Beek – hebben die toestemming niet gegeven. De commissie heeft zich
daarbij neergelegd. Waarom heeft de commissie zich daarbij neergelegd? De
Wet op de parlementaire enquête biedt geen verschoningsrecht aan organisaties
als het NIOD om het overleggen van stukken te weigeren met een beroep op een
geheimhoudingsplicht. De enquêtecommissie heeft het recht om de stukken
op te vragen. Er is een discussiepunt waar het belang van de Staat in het
geding is. De commissie heeft zich echter op voorhand na de weigering van
Blom bij het oordeel neergelegd en heeft geen verdere stappen ondernomen.
Heeft zij niet op deze manier informatie die zij cruciaal achtte, op voorhand
prijsgegeven? Weet zij nu zeker dat zij cruciale informatie niet heeft gemist?
Waarom heeft de commissie niet toch de stap naar de rechter gezet in het belang
van haar eigen onderzoek, maar wellicht ook in het belang van toekomstige
enquêtes? Het gaat hier namelijk om het enquêterecht van de Kamer,
waarmee men op een uitermate secure wijze moet omgaan. Mijn fractie deelt
op dit moment niet geheel het oordeel dat het niet zinvol was geweest om de
stap naar de rechter te zetten.Ik kom tot het finale oordeel. Door het aftreden van Paars II heeft Nederland
terecht de eigen politieke verantwoordelijkheid genomen voor het falen van
de nationale en internationale politiek. Het kabinet nam verantwoordelijkheid
voor het Nederlandse falen. Mijn fractie onderschrijft deze conclusie van
de minister. Toch vinden wij dat te spaarzaam verantwoordelijkheden worden
benoemd in het rapport van de commissie, terwijl het doel van de commissie
juist was om een politiek oordeel te vellen. Wij ondersteunen overigens van
harte de conclusie van de commissie dat Couzy's loyaliteit meer bij de landmacht
dan bij zijn eigen minister lag. Ten aanzien van Couzy heeft de commissie
duidelijke conclusies getrokken. Ook de rol van Van der Wind was wat ons betreft
laakbaar op het punt van de debriefing.Wat de verantwoordelijke politici betreft vinden wij de commissie toch
onduidelijker. Zij is kritisch ten aanzien van de heer Voorhoeve, maar had
dat niet duidelijker en scherper in het eindoordeel mogen worden weergegeven?
Had de heer Voorhoeve niet voorafgaand en tijdens de val de militairen ter
plaatsen veel sterker dienen aan te sturen? Is hij op dit punt niet tekort
geschoten? Heeft de heer Voorhoeve tijdens de nasleep en de debriefing niet
absoluut steken laten vallen door het werk van de debriefing door anderen
te laten doen en zelf de touwtjes niet in handen te nemen? Op dat punt had
mijn fractie een scherper oordeel van de commissie willen horen. Graag verneem
ik waarom zij dat scherpere oordeel niet heeft geveld.Ik denk ook aan de startfase, de uitzending. De vraag is: waarom is niet
een duidelijker en scherper oordeel over de politieke verantwoordelijkheid
geveld? Dit oordeel betreft de Kamer en het kabinet. Het waren politici die,
met de beste bedoelingen, militairen opzadelden met een zeer moeilijke al
dan niet onmogelijke opdracht. Dus de vraag is: waarom is over de voormalige
ministers Ter Beek en Kooijmans niet een duidelijk oordeel opgenomen? Is wel
echt geluisterd naar de waarschuwingen van militaire adviseurs? Heeft de Kamer,
mijn fractie incluis, zich wel voldoende gerealiseerd dat de veiligheidsrisico's
van dien aard waren dat de uitzending op de voorgenomen wijze niet verantwoord
was? Waarom heeft de commissie dus ten aanzien van deze politici niet scherpere
oordelen geveld?De heer Rouvoet (ChristenUnie):Hoe dienen wij om te gaan met parlementaire enquêtecommissies en
de beoordeling daarvan door de Kamer? Als mevrouw Vos zegt dat de commissie
duidelijker verantwoordelijken had kunnen aangeven, kan ik haar volgen. Zij
vroeg echter aan de commissie: waarom heeft u geen politieke oordelen gegeven?
Is zij het met mij eens dat uiteindelijk de Kamer de politieke eindbeoordeling
maakt en dat zij dat doet op basis van een commissierapport? Ik vind het van
belang dit vast te stellen, omdat anders de kans bestaat op vermenging van
verantwoordelijkheden tussen die van de commissie met leden uit ons midden
en de Kamer als geheel.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik ben u dankbaar voor deze interruptie. Ik formuleerde slordig. Ik ben
het echter volstrekt met u eens. Ik wilde zeggen: wij hebben bouwstenen nodig
om uiteindelijk als Kamer het politieke oordeel te kunnen vellen en daarvoor
had ik een aantal scherpere conclusies in het enquêterapport willen
lezen, juist ten aanzien van de politiek verantwoordelijken.Mevrouw Albayrak (PvdA):Wat ik mis in uw betoog is een politiek oordeel over het optreden van
de Kamer. Daarover heeft u met een paar zinnen aan het eind van uw betoog
iets gezegd. Ik denk in dit verband aan een uitspraak van de toenmalige GroenLinkswoordvoerder
mevrouw Sipkes. Zij zei dat als het besluit van destijds weer in dezelfde
politieke context zou voorliggen, zij precies dezelfde beslissing zou nemen.
Kunt u iets meer zeggen over de verantwoordelijkheids verdeling
tussen kabinet en Kamer en de verschillende partijen die daarbij betrokken
zijn?Mevrouw Vos (GroenLinks):Mijn fractie vindt dat de Kamer in dezen een belangrijke verantwoordelijkheid
draagt. Wij vinden dat de Kamer de risico's die aan deze missie zaten, heeft
onderschat. Ook mijn fractie heeft dat gedaan. Wij vinden nog steeds dat het
noodzakelijk was een missie te sturen, maar dat had met een veel scherper
en duidelijker mandaat moeten gebeuren en er had veel meer inzicht moeten
zijn. Er zouden ook veel meer maatregelen ten aanzien van veiligheidsrisico's
mogelijk moeten zijn. Dat is in ieder geval mijn oordeel op dit punt.Voorzitter. Ten slotte wil ik iets zeggen over de positie van de Dutchbatters
ter plekke. Wij begrijpen dat die zeer moeilijk was. Vooral de soldaten hebben
gedaan wat zij konden en het lijkt mij goed dat hier expliciet te zeggen.
Wat de rol van de bataljonsleiding betreft, had wat mij betreft de kritiek
scherper verwoord kunnen en moeten worden in de slotconclusies van de commissie.
Op een aantal cruciale punten schortte er namelijk veel aan de leiding. Ik
denk aan het weigeren van medische hulp, het weigeren van toegang van vluchtelingen
tot de compound, de scheiding van mannen en vrouwen, het niet doorgeven van
oorlogsmisdaden en het uitblijven van luchtsteun. Terecht wordt verwezen naar
de VN en Unprofor, maar ook Nederland zelf heeft, bijvoorbeeld in de persoon
van de heer Nicolaï, op 6 en 8 juli een centrale rol gespeeld. De heer
Karremans heeft zelf op 10 juli gemeld dat luchtsteun niet nodig was. Dus
ook door de leiding op de compound en daarboven is er niet juist gehandeld.
Dat hadden wij scherper verwoord willen zien.Wij delen de harde verwijten van de commissie, bijvoorbeeld dat Dutchbat
een te afwachtende en passieve houding aannam en geen extra inspanningen leverde
en dat er niet benutte mogelijkheden waren. Alle verwijten in die richting
steunen wij, maar die hadden wat ons betreft in de slotconclusie scherper
kunnen worden verwoord dan nu is gebeurd.Tot slotte kom ik bij een aantal eigen conclusies. Meer dan het NIOD geeft
de commissie in haar rapport concrete momenten aan waarop er in juli 1995
sprake was van gebrek aan leiding en gebrekkige initiatieven op het niveau
van de bataljonsleiding en de Nederlandse regering. Wij vinden het van belang
dat de commissie die conclusie trekt. Tegelijkertijd wordt op een aantal punten
te weinig diep doorgegaan en blijft een aantal onduidelijkheden bestaan. Dat
is jammer. Op een aantal punten vinden wij de conclusies milder dan je op
basis van de tekst zou verwachten.Ik heb de kritiekpunten uitvoerig verwoord. Het rapport leidt uiteindelijk
tot vrij harde verwijten, ook van de commissie. Daarom verbaast het mijn fractie
dat in de aanbevelingen wordt gezwegen over het aanbieden van excuses aan
de slachtoffers. Waarom zegt de commissie er niets over, terwijl zij juist
zegt dat het van belang is om de dialoog tussen de VN, Nederland en de nabestaanden
op gang te brengen en daaraan een bijdrage te leveren? Wij vinden dat de dramatische
gebeurtenissen in Srebrenica en de terechte constatering dat er sprake is
van internationaal en nationaal falen van het beleid in Srebrenica voldoende
basis bieden voor excuses. De werkelijke schuldige is natuurlijk Mladic; daarover
is geen twijfel mogelijk. Toch is de vraag of Nederland niet meer had kunnen
doen. De commissie vindt blijkbaar zelf van wel; waarom dan geen excuses aan
de nabestaanden? Graag horen wij het oordeel van de commissie op dat punt.Ten slotte kom ik bij een punt dat wij zeker met de regering zullen opnemen.
In Nederland bevindt zich nog een grote groep getraumatiseerde Bosnische asielzoekers.
Deze mensen komen oorspronkelijk uit Srebrenica. Na al die jaren is hun verblijf
in Nederland nog steeds onzeker. Mijn fractie wil een generaal pardon voor
deze groep getraumatiseerde asielzoekers. Heeft de commissie hierop een visie?
Graag horen wij haar reactie.De voorzitter:Ik constateer dat de opgegeven spreektijden verre worden overschreden.
Alleen al de aard van dit debat leent zich er niet toe om u vast te pinnen
op de opgegeven tijd, maar het zou wel plezierig zijn als u probeert u er
een beetje aan te houden. Maar ik blijf erg soepel.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Ik ga ervan uit dat het volstrekt toeval was dat u uw opmerking
maakte vlak voordat ik het woord kreeg.Dit debat heeft zo'n lange voorgeschiedenis dat alleen al het geven van
een samenvatting ervan te veel tijd zou vergen. Dat is echter ook niet nodig,
want Srebrenica is in ons politieke geheugen een zeer helder gemarkeerde plaats
gaan innemen; een plaats die, om het NIOD-rapport te citeren, het gewicht
van een nationaal trauma heeft gekregen. Een van de vele boeken en rapporten
die erover zijn verschenen begint veelzeggend met de zinnen: "Srebrenica is
dat kleine plaatsje in Bosnië-Herzegowina. Welke Nederlander had er voor
1992 ooit van gehoord?"Ter beoordeling ligt nu voor ons het zoveelste boekwerk over Srebrenica,
te weten het rapport van de parlementaire enquêtecommissie. Bij de beoordeling
daarvan behoren wat mijn fractie betreft in elk geval twee kwesties voortdurend
in gedachten te worden gehouden. In de eerste plaats hebben wij – ik
zeg het de commissie-Bakker na – te waken voor het debiteren van allerlei
wijsheid achteraf, waarbij wij overigens ook moeten oppassen om van de weeromstuit
iedere kritische beoordeling nu over verantwoordelijkheden en verantwoordelijken
toen op die noemer van wijsheid achteraf te zetten en daarmee buiten de orde
te verklaren. Daarmee zou immers de zin aan de enquête en de bespreking
van het rapport komen te ontvallen.In de tweede plaats is het van groot belang om het eigen begrensde karakter
van dit rapport, voortvloeiend uit de eerder gegeven opdracht van de Kamer,
scherp voor ogen te houden. Dit is niet de enquête waarom vanaf 1995
door sommigen binnen en buiten de Kamer is gevraagd en die de gehele geschiedenis
van de val van de enclave Srebrenica tot voorwerp van onderzoek had moeten
hebben. Die enquête is er om redenen die er nu overigens weinig meer
toe doen niet gekomen. Het belangrijkste deel van de waarheidsvinding die
bij een dergelijke enquête centraal had gestaan is nu gedaan door de
wetenschap, in casu het NIOD, op verzoek van de regering en met instemming
van de Kamer. Het valt niet te ontkennen dat deze gang van zaken een licht gevoel van
onbehagen heeft achtergelaten. Dat wordt deels gecompenseerd door het feit
dat een parlementaire enquêtecommissie vermoedelijk nooit de tijd had
gekregen om zo uitvoerig als het NIOD nu heeft gedaan alle relevante feiten
op tafel te krijgen. Hoe dan ook, toen in april vorig jaar het kabinet-Kok
onder het NIOD-rapport bezweek, was er alle aanleiding voor de Kamer om de
eindregie van de politieke verantwoording van het drama-Srebrenica naar zich
toe te halen. Een enquêtecommissie moest, zo luidde de opdracht, in
een relatief kort tijdsbestek en met het NIOD-rapport als inmiddels verworven
feitenmateriaal via openbare verhoren als methode van versterkte waarheidsvinding
het materiaal leveren voor een finaal of, zoals de commissie zelf definitiever
durft te formuleren: een definitief politiek oordeel. En dan gaat het met
name over die aspecten waarover het NIOD zich, overigens terecht, niet of
nauwelijks heeft uitgelaten, te weten de politiek-bestuurlijke, ambtelijke
en militaire verantwoordelijkheden en verantwoordelijken.Inmiddels ligt dat rapport voor ons. Er is – dat kan eenieder weten –
onder lastige omstandigheden gewerkt. Dat de commissie redelijk binnen de
gestelde termijn heeft gerapporteerd verdient waardering, waarbij ik naast
de leden nadrukkelijk ook de deskundige staf betrek. Dat de commissie-Bakker
mijn fractiegenote Tineke Huizinga vanaf zo ongeveer dag 1 heeft opgeëist,
is bij dezen hoewel niet helemaal vergeten, toch in ieder geval vergeven.
Als fractie hebben wij deze aderlating in dienst van de publieke zaak per
saldo graag ondergaan! De verhoren trokken veel aandacht en hebben voldaan
aan de functie van versterkte waarheidsvinding. Ik wil in dit verband een
compliment maken voor de titel van het rapport. Ik weet enigszins uit eigen
ervaring hoe lastig het is om een goede titel te vinden, die het rapport goed
dekt, maar waarmee je niet te veel pretendeert. In de titel van dit rapport,
"Missie zonder vrede", worden de dilemma's goed weergegeven. Ik weet niet
wie de titel heeft bedacht, maar ik heb er buitengewoon veel waardering voor.Over de gevolgde werkwijze, die grotendeels voortvloeide uit het mandaat
van de Kamer, wil ik enkele vragen stellen. Heeft de commissie de opdracht
van de Kamer, die verplichtte tot een duidelijke beperking en selectie van
het aantal te horen personen, toereikend geacht? Anders dan aanvankelijk verwacht,
heeft de commissie zich niet beperkt tot uitsluitend Nederlandse getuigen.
Op de laatste dag verscheen onverwacht generaal Rupert Smith. Waarom, zo is
mijn vraag. Want als deze gehoord moest worden, zouden er dan niet veel meer
personen uit bijvoorbeeld de Unprofor-bevelslijn in aanmerking hebben moeten
komen, te beginnen natuurlijk met generaal Janvier? Het is mij natuurlijk
niet ontgaan dat naast Smith nog andere VN-functionarissen voor een verhoor
zijn benaderd. Dat heeft helaas niet tot enig resultaat geleid. Wat is het
eigen oordeel van de commissie daarover? En is overwogen dan ook maar af te
zien van het horen van generaal Smith, al was het maar om het gevaar van eenzijdigheid
waar het gaat om de buitenlandse getuigen te vermijden?Wat niet was verwacht en zeker ook niet voortvloeide uit de verstrekte
opdracht aan de commissie was het in een laat stadium ingelaste verhoor van
militairen, betrokken bij de affaire met het fotorolletje. Daarover heeft
mijn fractie zich toch wel verbaasd. Deze verhoren hebben tot niets geleid
en dat moet de commissie vooraf hebben geweten. Waarom is er dan toch zoveel
aandacht aan gegeven? Heeft de commissie door zo te handelen zich niet te
zeer laten meeslepen door de zoveelste geruchtenstroom in de media, een fenomeen
waar het onderwerp Srebrenica al die jaren al zoveel en zo vaak last van heeft
gehad? Vooralsnog vinden wij het een toevoeging aan het werk van de commissie
zonder veel meerwaarde. En wat ons betreft had de commissie in haar rapport
kunnen volstaan met de observatie dat niet van opzet is gebleken, dus zonder
de toevoeging dat er "met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid sprake
is geweest van een menselijke fout". Je kunt ook te argeloos zijn of willen
zijn. Graag een nadere verantwoording.De commissie heeft afgezien van het doen van aanbevelingen. Dat is begrijpelijk.
Het leven heeft na 1995 niet stilgestaan: inmiddels beschikken we over een
nieuw artikel 100 Grondwet en een uitgewerkt toetsingskader, waarin veel geleerde
lessen zijn verwerkt. Dat betekent bijvoorbeeld dat het nauwelijks aanvechtbare
oordeel van de commissie over de politieke besluitvorming, voorafgaande aan
de uitzending van Dutchbat, namelijk "incrementeel en fragmentarisch", naar
we mogen hopen voor de politici van de toekomst een baken in zee zal zijn.
Al hoeft niemand de illusie te hebben dat het nemen van verantwoordelijkheid
op het toneel van de internationale politiek, waar nu eenmaal weinig zaken
volgens vooraf opgestelde spelregels verlopen, in de toekomst vlekkeloos zal
verlopen. Elke generatie heeft nu eenmaal recht op haar eigen fouten.Ik wil nu ter voorbereiding van het debat met de regering stilstaan bij
een aantal oordelen van de commissie en ik doe dat incrementeel en fragmentarisch.
Niet alles hoeft meer gezegd te worden. Waar het om gaat, is of de Kamer zich
voldoende in dit rapport en haar belangrijkste conclusies kan vinden om op
basis daarvan over twee weken het debat met de regering aan te gaan. Ik volg
zoveel mogelijk de lijn van hoofdstuk 7, waarvan overigens de titel tot mijn
verwondering luidt: "Bevindingen en aanbevelingen". "Bevindingen en beoordelingen"
zou dunkt mij passender zijn geweest. Zeer veel aandacht is in de periode
na de val gegeven aan de motieven die destijds doorslaggevend zijn geweest
om de doodlopende straat van Bosnië in te gaan. Daarover zal ik maar
niet gaan filosoferen. Om het simpel samen te vatten, handzaam en bondig:
op de hoofdassen van realisme en moralisme heeft Nederland een zeer herkenbare,
maar tegelijkertijd zeer kwetsbare positie ingenomen. Ik vind dat terug in
het oordeel van de commissie, op pagina 416, dat "humanitaire overwegingen
te veel de overhand hebben gekregen ten opzichte van de overwegingen omtrent
de haalbaarheid van de missie". De commissie komt helaas niet toe aan de achterliggende
vraag hoe een goed bedoeld moralisme ons zodanig de ogen kon doen sluiten
voor de reële feiten dat uiteindelijk tot onverantwoord handelen werd
overgegaan. Dit is een zaak die ook voor de toekomst van belang is. Srebrenica
moet ons toch een spiegel voorhouden. Ik zou het idealisme als een kenmerkende trek van onze buitenlandse politiek niet graag kwijt raken, maar
het gaat erom dat onze goede bedoelingen niet leiden tot het met oogkleppen
op nemen van verkeerde besluiten. Overvraag ik nu deze commissie of, breder,
onszelf, de politiek, als ik stel dat na onze ervaringen in Srebrenica een
bezinning op dit spanningsvolle dilemma noodzakelijk is, ja dat de politiek
daartoe verplicht is tegenover de krijgsmacht?Wat mij heeft verbaasd, is dat de commissie wel het nodige zegt over de
onduidelijkheden van het safe-areaconcept, maar het concept als zodanig niet
echt aan een oordeel onderwerpt. In antwoord 90 wordt een en ander in een
beperkt aantal regels in nogal vage bewoordingen uitgelegd, maar een beoordeling
die qua duidelijkheid in de buurt komt van het NIOD-rapport ontbreekt. Het
was een nieuw en ongedefinieerd begrip waaraan niets duidelijk was, aldus
het NIOD. In een zaak als het drama-Srebrenica mag op een punt als dit van
een commissie uit het Nederlandse parlement toch een helder politiek oordeel
worden verlangd? In de verhoren zijn daar van diverse zijden krachtige woorden
over gesproken en echt niet alleen met de bekende wijsheid achteraf. De globale
strekking van de oordelen van de getuigen was dat het concept aantrekkelijk
en riskant was, omdat het geen echt strategisch concept was, maar eerder een
moreel verlegenheidsconcept. Dat is interessant, maar wat is nu het eigen
oordeel van de commissie? Waarom lees ik daarover in concluderende zin niets
in het rapport? Ook hier spelen op de achtergrond weer de vragen van zelfreflectie:
waarom hebben we dit concept aanvaard en onze militairen, die overigens nu
ook wel eens willen weten wat de Kamer daarvan vindt, erop losgelaten? Waarom
waren we daarin zo onkritisch?Het is interessant dat de commissie ook aan parlementaire zelfkritiek
doet wanneer zij constateert dat in het proces van gereedmaken van de Luchtmobiele
brigade in 1993 de onderscheiden verantwoordelijkheden van Kamer en kabinet
te weinig herkenbaar waren. In het antwoord op vraag 93 staat het nog iets
preciezer, namelijk dat de Kamer zich meer op haar controlerende taak had
kunnen richten. Hier raakt de commissie aan de zeer principiële vraag
naar de machts- en bevoegdhedenverdeling van Kamer en regering ter zake. Als
ik het goed zie, dan zegt de commissie hier dat de Kamer terughoudendheid
in acht moet nemen bij het formuleren van militair-operationele wensen en
eisen. Ik ben het daarmee eens. In zekere zin geldt dit zelfs voor de minister
van Defensie die zijn politieke verantwoordelijkheid in toenemende mate scherp
is gaan onderscheiden van de militaire bevoegdheden van de Chef defensiestaf.
Onderschrijft de commissie deze staatsrechtelijke zienswijze? Zo ja, breekt
zij dan in feite niet impliciet de staf over de toevoeging op verzoek van
de Kamer destijds van Apachehelicopters aan de UNMEE-operatie? Kijkend naar
de commissie realiseer ik mij dat dit een pikante vraag is, maar dat is geen
reden haar niet te stellen. Het gaat bij de behandeling van dit rapport tenslotte
ook om het trekken van lessen voor de toekomst.Als het gaat om de uitzendvoorwaarden is de commissie in haar oordelen
wel erg mild. Er ontbrak, zo schrijft zij, een duidelijke onderhandelingsstrategie
en tussen de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie was te weinig
afstemming. Is dat gelet op de feiten niet een veel te slappe tekst? Ik doel
op het eigengereide optreden van het ministerie van Buitenlandse Zaken om
het aanbod van minister Ter Beek aan de secretaris-generaal van de VN met
betrekking tot de luchtmobiele brigade, met het oog op een vredesregeling,
zonder de genoemde minister te raadplegen, om te zetten in een aanbod voor
een safe area. En dat terwijl deze twee departementen sinds jaar en dag een
bijzondere samenwerkingsstructuur kennen als het gaat om veiligheidsvraagstukken.
Ik doel ook op het feit dat de VN door Buitenlandse Zaken niet goed op de
hoogte was gesteld van de door Nederland wel degelijk beoogde begrensde uitzendtermijn.
Dat zijn in dit soort gewichtige besluitvormingstrajecten toch regelrechte
blunders, waarvoor je je ook nog eens internationaal moet schamen. Waarom
is de commissie zo mild en – wat mijn fractie betreft – zo weinig
adequaat in haar oordeel?Met de rol van de minister-president weet de commissie niet goed raad.
In het rapport wordt hem verweten dat hij nadrukkelijker had moeten toezien
op bespreking in het kabinet voorafgaand aan het uitzendbesluit. Ik kreeg
de indruk dat de commissie bij het formuleren van dit verwijt niet wist dat
een minister-president in die tijd nog niet over een agenderingsbevoegdheid
beschikte. Er wordt immers gezegd (blz. 427) dat een actieve agenderende rol
van de minister-president voor de hand had gelegen. In antwoord 105 wordt
weliswaar erkend dat hij destijds nog niet over die bevoegdheid beschikte,
maar het verwijt wordt wel herhaald. Kan dit puntje worden opgehelderd, zodat
ook de heer Kok weet hoe een en ander nu precies begrepen moet worden?Over de verschrikkelijke dagen rond de val van de enclave heeft het NIOD
zeer veel geschreven, maar juist hier hadden de verhoren een duidelijke toegevoegde
waarde. Ik denk dan in het bijzonder aan het verhoor van kolonel Karremans,
die in alle nuchterheid ons nog eens confronteerde met zijn "mission impossible",
en aan de gesprekken met de eerste luitenant Van Duijn en de tweede luitenant
Rutten, die moesten oordelen over het Servische besluit, de mannen van de
vrouwen te scheiden. Het is wijs van de commissie dat zij dit dilemma gewoon
heeft laten staan en er geen oordeel aan heeft verbonden. Dit zou echt gemakkelijke
wijsheid achteraf zijn geweest. De commissie brengt dat zelf ook tot uitdrukking
in de bewoordingen die ze ervoor kiest, omdat het werkelijke zicht op de omstandigheden
ter plekke ontbreekt. Laten we ons maar realiseren waarvoor onze militairen
soms komen te staan wanneer wij ze inzetten in een zogenaamde vredesbewarende
operatie, zoals het eufemistisch wordt genoemd.Het NIOD-rapport is door velen, ook door mijn fractie, gezien als een
rehabilitatie van Dutchbat III en overste Karremans. Dat was ook al uitgesproken
door het evaluatierapport van de Verenigde Naties van 1999 en door minister-president
Kok bij de opening van het Veteraneninstituut op 10 mei 2000 en ik herhaal
dit nog maar. De betrokken militairen hebben daar recht op.Leerzaam is, zoals valt te lezen in het NIOD-rapport en viel te beluisteren
tijdens de verhoren, het grote geloof dat veel Nederlandse betrokkenen, van
welke rang of stand ook, hadden in de internationale toezeggingen van luchtsteun.
Hierbij geldt echt dat we inmiddels een stuk "sadder and wiser"
zijn geworden. Nu schrijft de commissie in haar rapport dat zij Force Commander
Janvier verantwoordelijk houdt voor de te late toekenning van luchtsteun.
In antwoord 119 wordt desgevraagd door de commissie met zoveel woorden gezegd
dat deze uitspraak zowel een constatering als een oordeel is. Ik kan dit toch
niet anders verstaan dan dat deze parlementaire commissie een uitspraak van
militairoperationele aard heeft willen en durven doen. Dan zegt zij dus ook
impliciet dat zij andere lessen trekt uit de gijzelingen in Pale, die voor
sommigen in de Unprofor-bevelslijn reden waren tot het betrachten van meer
terughoudendheid in het geven van luchtsteun. Als dat allemaal echt zo door
de commissie gezegd wil zijn, dan overspeelt zij mijns inziens haar hand.
Deze commissie is niet de enige die de behoefte voelt om Janvier als zondebok
op te voeren en in zekere zin heeft hij daar misschien ook zelf wel aan bijgedragen
door niet voor de commissie te verschijnen, maar ik meen toch dat de commissie
hier echt te ver is gegaan. Parlementariërs geven geen bevel tot schieten,
ook niet achteraf. Wil de commissie zich op dit punt nader verantwoorden?Ronduit teleurstellend – en het spijt me dat te moeten zeggen –
is de wijze waarop de commissie is omgegaan met het vraagstuk van verantwoordelijkheid
en schuld. Of moet ik zeggen: waarop zij het vrijwel geheel heeft laten liggen?
Heeft de commissie zich niet gerealiseerd dat juist hier een gezaghebbend
parlementair oordeel door velen was gevraagd, en terecht? Het onderwerp was
vooraf en is tijdens de verhoren nadrukkelijk aan de commissie voorgelegd.
Dat was overigens bepaald niet nieuw. In elk geval door onze fractie is onmiddellijk
na het verschijnen van het NIOD-rapport gesteld dat van minister-president
Kok een laatste daad van staatsmanschap mocht worden gevraagd, namelijk het
stellen en beantwoorden van de schuldvraag. Hij heeft dat bij zijn aftreden
in één aandachttrekkende zin gedaan, die, zoals bekend, niet
onweersproken is gebleven.Ook als de commissie met dit centrale thema heeft geworsteld, wat ik toch
mag aannemen, maar niet tot een eensluidend of een voor zichzelf bevredigend
antwoord heeft kunnen komen, dan had zij dat in passende bewoordingen een
plaats moeten geven in haar rapport. Er vrijwel geheel over zwijgen kan gewoon
niet. Mag ik de commissie confronteren met één belangwekkende
uitspraak van een betrokkene, namelijk oud-minister Voorhoeve? Ik ontleen
die aan een artikel van Paul Scheffer in de NRC van 17 april 2002, de dag
na de val van het kabinet-Kok. Hij citeert met instemming Voorhoeve toen deze
een jaar na de val van Srebrenica het volgende zei: "De VN, en de lidstaten
van de VN, en Nederland als één van die lidstaten, hebben een
afgeleide schuld, je zou kunnen zeggen de schuld van nalatigheid." Dat is,
zo voeg ik daar duidelijkheidshalve aan toe, niet de erkenning dat er schuld
zou zijn, ook niet een beetje, voor de genocide als zodanig. Wat dat betreft,
had minister-president Kok gelijk met zijn uitspraak dat Nederland wel (mede)verantwoordelijk
was, maar niet schuldig aan de massamoord. Het was ook niet dít punt
dat mijn voormalige fractiegenoot Van Middelkoop heeft weersproken in zijn
verhoor voor de commissie. In andere woorden zei hij in feite hetzelfde als
de heer Voorhoeve in het zojuist gegeven citaat. Ik sta hier natuurlijk niet
om zijn gelijk te halen, maar wel om de commissie nu eindelijk eens een inhoudelijke
reactie te ontlokken. Ik reken dat nadrukkelijk tot haar taak en als ik dat
niet doe, doen veel anderen buiten deze Kamer dat wel. Ik voeg er nog aan
toe dat in de verhoren zowel Karremans als oud-minister Van Mierlo ronduit
zei dat Nederland tekort is geschoten; zelfs die ruiterlijke erkenningen hebben
niet tot een echo in de eindconclusies van het rapport geleid. Ik heb het
dan over het eigen oordeel van de commissie.Mevrouw Albayrak (PvdA):U spreekt over nalatigheid. Houdt dit juist niet in dat er geen sprake
is van schuld? Welke consequentie moet verbonden worden aan uw lezing van
het begrip "schuld"? Heeft premier Kok door af te treden de juiste consequenties
getrokken of niet?De heer Rouvoet (ChristenUnie):De woorden van minister-president Kok waren heel duidelijk. Hij zei: wel
verantwoordelijk, maar geen schuld. Dat vraagstuk is daarna boven de markt
blijven hangen. Tijdens de verhoren is hier ook over gesproken. Ik had het
passend gevonden als de commissie daarover een eigen oordeel had gegeven.
Is de commissie het eens met degenen die tijdens de verhoren hebben gezegd
dat er sprake is van schuld in de vorm van nalatigheid? Anderen, Karremans,
Van Mierlo, gebruikten het woord "tekortgeschoten". Ik had het op prijs gesteld
of, sterker nog, ik had verwacht dat de commissie daarover een eigen opvatting
in het rapport zou geven. Bij de presentatie van het rapport heeft de heer
Bakker opgemerkt dat de begrippen "schuld" en "verantwoordelijkheid" goed
uit elkaar gehouden moeten worden. Ik was het daarmee eens en dat ben ik nog
steeds. Op dit punt had ik een uitgebreider standpunt van de commissie verwacht.
Is Nederland tekortgeschoten door veiligheid – het safe-areaconcept –
te beloven, maar er niet in te slagen om die ook te bieden? Dat heeft een
vorm van schuld. Als je geen bevoegdheden hebt – Nederland had die nauwelijks –
kun je je afvragen of je dan wel verantwoordelijk kunt zijn. Ik heb dan ook
altijd moeite gehad met het tegenover elkaar stellen van schuld en verantwoordelijkheid.
Ook ten opzichte van de slachtoffers is er iets voor te zeggen om te erkennen
dat er sprake is van een zekere mate van tekortschieten.Mevrouw Albayrak (PvdA):Blijft mijn vraag of het aftreden van het kabinet-Kok een reactie was
op het begrip "schuld" zoals u dat interpreteert. Of is er iets blijven liggen?De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik kom straks te spreken over het aftreden zelf. Nederland heeft daarmee
in zekere zin zijn verantwoordelijkheid genomen, zo concludeert ook de commissie.
Daarmee is echter geen schuld betoond. Premier Kok heeft zelfs expliciet gezegd
dat dit niet aan de orde was. Ik kan het moeilijk anders interpreteren dan
hij toen bedoeld heeft.De commissie schrijft dat door het aftreden van het kabinet Nederland
terecht een eigen politieke verantwoordelijkheid heeft genomen voor het falen
van de nationale en internationale politiek in Srebrenica. Laat ik daarover
allereerst opmerken dat ik dit oordeel wel kan plaatsen. Ook mijn fractie
heeft het aftreden van het kabinet-Kok vorig jaar april geduid
in termen van "een daad van staatsmanschap". Toch wil ik hier een kanttekening
bij plaatsen, want er zit een andere kant aan het verhaal. Het collectief
aftreden was er immers ook uitdrukking van dat het kabinet er niet in slaagde –
of liever: er niet voor heeft willen of durven kiezen – om via een gezaghebbende
inhoudelijke reactie een eigen bijdrage te leveren aan de noodzakelijke afronding
van het politieke debat over het nationale trauma Srebrenica. Zo bezien is
het dus ook waar dat het kabinet-Kok in het aangezicht van de feiten uit het
NIOD-rapport uit onmacht en onvermogen door de knieën is gegaan. En ook
dat is vorig jaar door onze fractie met zoveel woorden geconstateerd.Inmiddels kan daar nog het scherpe oordeel van de heer Tjeenk Willink
uit het laatste jaarverslag van de Raad van State aan toegevoegd worden, dat
niet het opstappen het bewijs is van ministeriële verantwoordelijkheid,
maar uitleg geven, het gevoerde beleid verdedigen en, indien er misslagen
zijn gemaakt, doeltreffende maatregelen nemen om nieuwe misslagen te voorkomen.
Tjeenk Willink voegt daar, zorgvuldig formulerend, nog aan toe dat zijns inziens
het kabinet-Kok niet aftrad op grond van nieuwe feiten of omstandigheden of
vanwege gebrek aan vertrouwen van de volksvertegenwoordiging, maar in een
poging geloofwaardig te blijven in de ogen van burgers. "De ministeriële
verantwoordelijkheid werd daarmee echter tegelijkertijd van haar essentie
ontdaan", zo vat hij zijn harde oordeel samen. Het heeft weinig zin om dit
onderwerp nu tot op het bot met elkaar uit te discussiëren, maar het
zou wel goed zijn, met name met het oog op het leerstuk van de ministeriële
verantwoordelijkheid, als de commissie zich bereid toont om ook deze keerzijde
van deze staatsrechtelijke medaille voor haar rekening te nemen. Ik vraag
de commissie om daaraan een beschouwing te wijden.Ik rond af met enkele kleinere punten. Het is te waarderen dat de commissie
niet is bezweken voor de verleiding, het gehele departement van Defensie neer
te zetten als een grote doofpot. Het harde oordeel over het patroon van informatievoorziening
van de Koninklijke landmacht aan de toenmalige politieke leiding is voor geen
enkel misverstand vatbaar. In het verlengde hiervan heb ik nog twee vragen.
Een curieus moment tijdens het verhoor van de voormalige secretaris-generaal
van Defensie, de heer Barth, was toen deze op een vraag van de heer Koenders
onomwonden erkende dat er in september 1995 vanuit de landmachtstaf een anonieme
brief naar de media was gestuurd met als oogmerk de minister van Defensie
in diskrediet te brengen; de kwestie van "de lekkende kolonel". Even verder
zegt de heer Barth dan warempel: "Deze man heeft een grote fout gemaakt, maar
hij is niet fout." Zelden heb ik zo eigenaardig horen spreken over ambtelijke
verantwoordelijkheid. In feite ging het om een, hoe gering van omvang ook,
revolutionaire actie tegen het wettige ministeriële gezag. Ik wil daar
toch de vinger bij leggen. Ik vind het belangrijk om dat te doen. Weet de
commissie ook of een sanctie is opgelegd en zo ja, welke?Dan is er nog het terugtreden van luitenant-generaal Van Baal. De verhoren
hebben voor deze generaal duidelijkheid en winst opgeleverd. Het was bepaald
niet het hoogtepunt uit de verhoren toen directeur Blom van het NIOD uitlegde
wat hij had bedoeld met de kwalificatie "onwil" bij de top van de Koninklijke
landmacht. Dat was iets anders dan wat de politiek er doorgaans onder verstaat.
Terecht zegt de commissie dat zij geen redenen ziet waarom Van Baal zijn functie
van bevelhebber der landstrijdkrachten ter beschikking moest stellen. Wat
dan wel verbaast, is dat de commissie niets zegt over de handelwijze van toenmalig
minister van Defensie De Grave. Het was de voorzitter van de enquêtecommissie
zelf die tijdens het verhoor tegen generaal Van Baal zei dat het verzoek van
minister De Grave aan generaal Van Baal om zich te beraden op zijn positie
moeilijk iets anders kon betekenen dan het geven van het signaal: overweeg
goed of je niet moet terugtreden, want anders moet ik misschien een beslissing
nemen. Kortom, de minister heeft de generaal weliswaar niet ontslagen, maar
hij heeft hem in feite gedwongen, ontslag te nemen. Dat kon hij alleen maar
doen op grond van de kwalificatie "onwil" uit het NIOD-rapport, waarvan wij
nu weten dat dit een onvoldoende grond voor ontslag was. De vraag is derhalve of minister De Grave niet te lichtvaardig het ingrijpende
besluit heeft genomen om generaal Van Baal voor het blok te zetten. Als de
commissie achteraf een oordeel heeft willen geven over het ter beschikking
stellen van een militaire functie, dan mag toch zeker gevraagd worden om ook
een oordeel te geven over de wijze waarop de minister in dit concrete geval
destijds zijn verantwoordelijkheid heeft genomen. Door dit na te laten, geeft
de commissie wel enige voeding aan een meer algemeen punt van kritiek dat
na verschijning van haar rapport hier en daar klonk, zonder dat nu geheel
tot de mijne te maken, namelijk dat aan militairen duidelijke gebreken worden
verweten zoals "nalatigheid" en "verwijtbaar gedrag", terwijl de kritiek op
de politiek-bestuurlijk verantwoordelijken, te weten Kamerleden en ministers,
hoofdzakelijk neerkomt op onschuldiger tekortkomingen als "naïviteit",
"te optimistisch" of "te veel op de achtergrond". Ik nodig de commissie dus
graag uit om dat oordeel over het handelen van de minister in dit debat alsnog
te geven, al was het alleen maar om de zojuist genoemde kritiek op haar rapport
te weerspreken.Omdat het na alles wat het NIOD over hem schreef en tijdens de verhoren
over en door hem is gezegd wat merkwaardig zou zijn om niet één
keer zijn naam te noemen, meld ik dat mijn fractie met instemming heeft kennisgenomen
van wat de commissie schrijft over de onvoldoende loyaliteit van generaal
Couzy jegens minister Voorhoeve en van de daarbij gegeven kwalificaties "onprofessioneel"
en "verwijtbaar", en daarbij zou ik het willen laten.Verhelderend vindt mijn fractie dat de commissie met zoveel woorden zegt
dat er naar aanleiding van de ministerraadvergadering van 11 juli 1995 geen
specifieke instructie aan Dutchbat III is gegeven om lotsverbondenheid met
de bevolking te betrachten. Daarmee distantieert de commissie zich van de
indruk die tijdens de verhoren ter zake, mij dunkt welbewust, door oud-minister
Pronk werd gewekt. Geen kwaad woord over diens geheugen, maar hier zat hij
er gewoon naast. De commissie had nog iets preciezer kunnen oordelen als zij
erop had gewezen dat een werkelijke lotsverbondenheid een substantiële wijziging van het mandaat van Dutchbat zou hebben betekend. Daartoe
was niet de Nederlandse ministerraad bevoegd, maar slechts de Verenigde Naties.
Kan de commissie instemmen met deze aanvulling op de conclusies die zij ter
zake reeds in haar rapport heeft vermeld?Commissievoorzitter Bakker heeft, vergezeld van een kleine staf, nog een
kort werkbezoek gebracht aan Bosnië. Gesproken is met een aantal betrokkenen
en organisaties. Daarmee is enigszins tegemoetgekomen aan de wens van sommigen
die is geuit in het debat met de voorbereidende commissie in april vorig jaar.
Enigszins, want er is geen sprake geweest van een verhoor onder het regime
van de Wet op de parlementaire enquête, hetgeen – zoals ook de
commissie weet – nadrukkelijk wel de wens is van bijvoorbeeld de vrouwen
van Srebrenica, die dat onlangs nog eens heel duidelijk aan de Kamer te kennen
hebben gegeven. Als de voorzitter van de commissie de behoefte voelt om daarover
nog enkele behartigenswaardige woorden te spreken, dan is hij bij dezen daartoe
uitgenodigd.Ik meld de commissie volledigheidshalve nog het volgende, omdat ik dat
van belang vindt bij een behandeling van een rapport dat is opgesteld door
een commissie vanuit de Kamer. Van de aanbevelingen van meer procedurele aard,
vermeld in de bijlage, is door ons kennisgenomen. Ik vertrouw er graag op
dat zij, waar nodig, later ter harte zullen worden genomen. De commissie had
er nog aan toe kunnen voegen dat het zeer wenselijk is dat de samenstelling
van een onderzoekscommissie van het begin tot het eind ongewijzigd blijft,
maar dat terzijde!Ik dank de commissie en haar staf voor haar moeilijke werk. Wat ons betreft,
is daarmee een voldoende basis gelegd voor het gevraagde finale politieke
oordeel, met de kanttekening dat er op enkele toch niet onbelangrijke en zelfs
vitale punten nog een duidelijk verschil van mening tussen het commissierapport
en de zienswijze van mijn fractie bestaat. Ik vertrouw erop dat wij in dit
debat met elkaar ook hierover nog enige vooruitgang zullen kunnen boeken.De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.De voorzitter:Ik heb ruggespraak gehouden met de leden. Wij gaan proberen om de eerste
termijn van de Kamer nog voor de avondpauze af te ronden. Als het allemaal
mee zit, zijn wij daarmee voor acht uur klaar. De behandeling wordt vervolgens
geschorst tot morgen. De commissie heeft dan tijd om zich voor te bereiden
op de eigen eerste termijn.De heer Dittrich (D66):Voorzitter. Het is bijna acht jaar geleden dat zich een tragedie afspeelde
in Oost-Bosnië. Duizenden onschuldige mannen vonden in juli 1995 de dood
in de nabije omgeving van Srebrenica en Potocari. Zij werden vermoord door
de soldaten van het Bosnisch-Servische leger onder leiding van generaal Mladic.
Er zijn al veel woorden gesproken over deze zwarte episode uit de naoorlogse,
Europese geschiedenis. Het is goed dat wij daarover nu, in de Tweede Kamer,
met de commissie-Bakker en later met de regering van gedachten wisselen.Ik wil namens de fractie van D66 aan het adres van de gehele commissie,
in het bijzonder de voorzitter, en de staf van de commissie een dankwoord
uitspreken. Wij vinden dat de commissie grondig en degelijk werk heeft verricht
en een imposant rapport, Missie zonder vrede, heeft uitgebracht. In haar rapport
verwerkt de commissie-Bakker veel gegevens uit het NIOD-rapport. De fractie
van D66 had indertijd een parlementaire enquête gewild, maar kon zich
in het voorstel van de toenmalige regering vinden om eerst het NIOD de buitengewoon
complexe materie te laten onderzoeken. Is de parlementaire commissie van mening
dat zij zonder het werk van het NIOD eenzelfde gedegen rapport had kunnen
schrijven? Ik heb uitgerekend dat de commissie iets van zeven maanden over
haar rapport heeft gedaan. Dat is erg kort, kijkend naar de ingewikkeldheid
van het onderwerp. Stel nu dat het NIOD niet gevraagd was en er meteen besloten
was tot het houden van een parlementaire enquête. Hoeveel meer tijd
had de commissie dan bij benadering nodig gehad om eenzelfde kwaliteit te
leveren? Acht de commissie dit in een voorkomend geval voor herhaling vatbaar,
zodat een wetenschappelijk onderzoek aan een parlementaire enquête vooraf
gaat? Het zijn natuurlijk moeilijk te beantwoorden vragen. Dat snap ik. Ik
ben toch benieuwd naar het antwoord van de commissie.Is de commissie van mening dat het tijdsverloop nadelig is geweest voor
het beoordelen van situaties zoals die zich in Srebrenica hebben voorgedaan
of blijven het dilemma's die niet goed te beantwoorden zijn als je überhaupt
niet ter plekke bent geweest? Ik denk bijvoorbeeld aan het dilemma van de
evacuatie van de moslims in juli 1995 en de vraag of Dutchbat daaraan mee
had moeten werken of niet. In onze herinnering zal Srebrenica altijd verbonden
blijven met pijn en hartverscheurende en tragische gebeurtenissen, die wij
destijds als zichtbaar verlengstuk van de internationale gemeenschap niet
hebben kunnen voorkomen, ondanks de goede bedoelingen, de humanitaire motieven
en de alom gehoorde roep om interventie in de oorlog op de Balkan. Srebrenica
staat ook voor de onmacht van de politiek en confronteert ons op pijnlijke
wijze met de grenzen van ons idealisme. Ik zeg "ons", omdat het besluit tot
uitzending van Nederlandse troepen naar Bosnië steunde op een zeer breed
draagvlak, niet alleen in de Tweede Kamer en de regering, maar ook in de Nederlandse
samenleving en in de media. Er lagen verschillende motieven ten grondslag
aan het besluit waarvoor kabinet en Kamer ten volle collectieve verantwoordelijkheid
dragen. Het moreel-politieke motief voerde echter duidelijk de boventoon.
Deze drijfveer werd zo sterk gevoeld dat overwegingen van praktische aard
ondergesneeuwd zijn geraakt. De aandrang om niet werkeloos te willen toezien
bij massamoorden en etnische zuiveringen, samen met de ondraaglijke beelden
van tot op het bot uitgehongerde mensen achter prikkeldraad, hebben het zicht
op de haalbaarheid van de missie versluierd. Die overwegingen leidden er uiteindelijk
toe dat Nederland troepen beschikbaar stelde zonder duidelijke randvoorwaarden.
Daardoor kon Dutchbat, zoals het NIOD in zijn epiloog schrijft, de bestemming
Srebrenica krijgen. Een daad waartoe andere landen met kracht
van argumenten niet bereid waren.Kritiek was er natuurlijk wel in de beginfase, bijvoorbeeld van militaire
zijde. De chef Defensiestaf Van der Vlis en de bevelhebber van de landstrijdkrachten
generaal Couzy hadden twijfels over de vredeskansen. Beiden maakten bezwaar
tegen het concept van de safe areas en hielden twijfels over het mandaat en
het idee van afschrikking door aanwezigheid. Beiden beseften dat de Nederlandse
militairen met beperkte mogelijkheden op een uiterst ongewis avontuur werden
gestuurd. Couzy stelt dat als puntje bij paaltje zou komen, wij de bevolking
in de steek zouden moeten laten. Grote landen als Engeland en Frankrijk stonden
niet te springen om extra militairen te leveren, mede vanwege de logistieke
problemen bij Srebrenica als lokatie.Toch meenden de bevelhebbers dat de risico's aanvaardbaar waren. Hierover
zegt de enquêtecommissie dat enerzijds meer aandacht had dienen te worden
besteed aan de militaire kritiek. Aan de andere kant concludeert de commissie
dat het advies over de risico's veel gewicht in de besluitvorming heeft gehad.
Hoe verhoudt zich dat tot elkaar? Vindt de commissie dat de kritiek van Couzy
en Van der Vlis te rijmen valt met hun uiteindelijke advies dat de risico's
aanvaardbaar waren? Had de politiek hier nader op door moeten vragen, zodat
de risico's beter ingeschat zouden kunnen worden? Heeft de Kamer hier een
steek laten vallen?De aanloop naar het finale besluit om troepen uit te zenden is in onze
ogen cruciaal geweest. In die tijd speelde de oordeelsvorming zich af, die
uitmondde in een "point of no return". Cruciaal, omdat wij zonder dat besluit
geen concrete medeverantwoordelijkheid zouden hebben gedragen en hier deze
discussie wellicht niet zouden hebben gevoerd. Alles wat ik hierna de revue
wil laten passeren, moet dan ook gezien worden in het licht van dat politieke
besluit.Door sommigen is betwijfeld dat er sprake is geweest van een moment waarbij
er, door het passeren ervan, geen weg meer terug zou zijn. Dat moment is er
echter in onze ogen wel degelijk, namelijk 7 september 1993. Op die dag deed
minister van Defensie Ter Beek bij de secretaris-generaal van de Verenigde
Naties het aanbod om het luchtmobiele bataljon beschikbaar te stellen.Ik kom bij de kern van het probleem in de besluitvorming, dat zo duidelijk
is verwoord door zowel het NIOD als de enquêtecommissie. In Bosnië
heerste geen vrede, maar toch werd een oplossing gezocht die gebaseerd is
op het principe van peacekeeping, in plaats van peace enforcement. Er werd
gekozen om vrede te handhaven waar geen vrede was. Niet de vredesregeling
vormde het uitgangspunt, maar het concept van de safe areas. Des te pijnlijker
is in dit licht, dat de aanvankelijke voorwaarden die minister Ter Beek stelt
aan uitzending, door Buitenlandse Zaken zijn gewijzigd. De wijziging bereikt
Ter Beek niet, waardoor hij in New York in feite niet weet wat hij precies
aanbiedt. Buitenlandse Zaken en Defensie hebben deze situatie beide veroorzaakt,
door slechte onderlinge communicatie zowel op ambtelijk als op politiek niveau.Had naar het oordeel van de enquêtecommissie een betere communicatie
tussen Buitenlandse Zaken en Defensie op zowel ambtelijk als ministerieel
niveau een wezenlijk ander aanbod en een wezenlijk andere situatie opgeleverd?
Zouden er dan wél eisen zijn gesteld qua lokatie, duur, bewapening
en mandaat, eisen die de gebeurtenissen wellicht een andere wending hadden
kunnen geven? Moeilijke vragen, maar ik hoop dat de enquêtecommissie
toch probeert daar een antwoord op te geven.In de fase na de feitelijke uitzending probeert Nederland de positie van
Dutchbat te versterken en een vervanger te vinden om de troepen af te lossen:
de pogingen tot internationalisering. Die zijn eigenlijk allemaal mislukt.
Geen enkel ander land wilde het stokje van Nederland overnemen. Wat zegt dit
volgens de commissie over de feitelijke betrokkenheid van de internationale
gemeenschap? Heerste er niet een idee: "die Nederlanders zitten daar nu, laat
ze het dan zelf maar uitzoeken"?Ik zeg dit omdat Nederland in het verleden vaak over moraliteit heeft
gesproken. Nederland kreeg ook zelf het gevoel van "Put your money where your
mouth is". Is die houding van Nederland van invloed geweest op de afwerende
houding van andere landen om mee te doen in Srebrenica?De toestand in Srebrenica was inderdaad zeer slecht. De aanvoerlijnen
richting de enclave werden al lange tijd systematisch afgeknepen, humanitair
holde de situatie hard achteruit en daarnaast waren er voortdurend beschietingen.
Op 3 juni sneuvelt de observatiepost Echo, de OP-E, waarbij de Nederlandse
militairen zich in een kansloze positie bevinden. Men weigert aanvankelijk –
tegen de instructies in! – om de OP op te geven, maar is daar later
toe gedwongen ten overstaan van de overmacht aan Bosnische Serviërs.
De bataljonscommandant Karremans stuurt na deze gebeurtenis een noodkreet
de wereld in om iedereen duidelijk te maken hoe beroerd de zaken er op dat
moment voorstonden. De strekking ervan is duidelijk: zonder hulp van buitenaf
bestaat de kans dat zich een ramp zou kunnen voltrekken. Ofschoon de fax ongerustheid
veroorzaakt, krijgt Karremans geen aparte reactie op zijn bericht: zowel Dutchbat
als Den Haag verwacht geen volledige inname van de enclave. Ook generaal Nicolai
op het hoofdkwartier in Sarajevo is van mening dat dit niet in de lijn der
verwachting ligt. Hoe naïef eigenlijk... Heeft de commissie een verklaring
voor die onderschatting? Naïviteit was er natuurlijk al in de wereldgemeenschap
toen het concept van de safe areas werd uitgedacht in een situatie waarin
Bosnische Serviërs en Moslims elkaar naar het leven stonden. Maar toen
Dutchbat er eenmaal zat, beleefde men ter plekke hoe weinig invloed "afschrikking
door aanwezigheid" op de strijdende partijen had.De inname van OP Echo vormt echter de opmaat voor het brute geweld in
de eerste dagen van juli: mortierinslagen in de vallei en schotenregens op
de observatieposten van Unprofor. De OP's krijgen geen nadere instructies
omdat in de ogen van de bataljonsleiding de rol van Dutchbat niet wezenlijk
verandert. Er ontstaan dan twee vraagstukken, namelijk over de verzoeken om
luchtsteun en het gebruik van geweld door Dutchbat; waren deze middelen opportuun?
Om met het eerste te beginnen – het is al vaker gezegd, maar ik zeg
het hier nogmaals – het uitblijven van luchtsteun is een gemiste kans
geweest, dat was een misser. Ik kan mij heel goed de gedachte
voorstellen van de bataljonscommandant die verzucht dat hij het liefst had
gezien dat alles wat rond de enclave stond te vuren, uitgeschakeld zou worden.
Op dat moment resteerde nog maar één middel: luchtaanvallen.
Volgens de Post Air Strike Guidance konden die alleen ingezet worden als een
laatste redmiddel. Het water stond het bataljon inmiddels aan de lippen, maar
de luchtaanvallen kwamen niet. De luchtsteun kwam te laat en niet in de robuuste
mate waarop men hoopte. De fractie van D66 acht generaal Janvier daarvoor
verantwoordelijk. Het is gebleken dat de enclave niet te verdedigen was. Dat
was ook niet de opdracht. Met de aanwezige bewapening en de mankracht was
het verdedigen van de enclave, militair gezien, onmogelijk. Die discussie
wil ik dan ook niet voeren. Maar hoe te reageren op de beschietingen van de
OP's, die het vanaf 5 juli massaal zwaar te verduren kregen? Leidend was de
idee dat men deëscalerend diende op te treden. De bataljonsleiding is
hierover heel duidelijk. Majoor Franken, de plaatsvervanger van Karremans,
verklaart niet de opdracht te hebben gegeven om te schieten. Karremans legt
uit dat men niet moest reageren op provocaties, en meent met grote stelligheid
dat het geen enkele zin had om te reageren als met zwaardere wapens op de
observatieposten werd geschoten. Tegelijkertijd geeft hij aan, daarbij puttend
uit zijn eigen ervaringen in Libanon, dat een reactie zeker effectief kán
zijn, maar dat effect in dít geval zou uitblijven. De lastig te beantwoorden
vraag is of de bataljonsleiding hier een juiste taxatie heeft gemaakt. Zou
een reactie op de beschietingen van de OP's het proberen waard zijn geweest,
of het nu effect zou hebben gesorteerd of niet? Waarom is het niet geprobeerd?
Hield men niet te stellig en te eenzijdig vast aan het geloof dat het louter
aanwezig zijn een kalmerende werking zou hebben? Wij kunnen niet weten welke
gevolgen andere keuzes zouden hebben gehad op de loop der dingen en aan speculatie
achteraf wil ik me niet wagen, maar wel kunnen wij momenten aanwijzen waarin
andere instructies ook aan de orde hadden kunnen zijn. Dit is zo'n moment.
Graag een reactie hierop van de enquêtecommissie.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Aansluitend op wat ik hierover zei: vindt de heer Dittrich ook dat zowel
de commissie als het parlement hun huidige beslissingen in de plaats zou moeten
stellen van de militair-operationele beslissingen toentertijd en er dus een
oordeel over zouden mogen en moeten geven?De heer Dittrich (D66):Ik heb u duidelijk horen zeggen – en ik ben het daarmee eens –
dat een parlement niet de trekker over moet halen of moet gaan schieten. In
de gang der gebeurtenissen is dit echter een keuzemoment geweest. Er is een
bepaalde, te billijken, keuze gemaakt, maar er had ook een andere keuze gemaakt
kunnen worden. Ik vind dat wij die wel moeten uitdiepen. Dat is de strekking
van wat ik heb gezegd.Als wij de gebeurtenissen die zich afspeelden op 11 juli 1995 en de dagen
daarna goed tot ons door laten dringen, als wij ons met alle beelden en de
nu beschikbare informatie proberen te verplaatsen in de situatie toen, dan
nog is het praktisch onmogelijk om ons de dilemma's eigen te maken, de dilemma's
waar de militairen en de leiding van Dutchbat zich voor geplaatst zagen. De
omstandigheden waren toen eigenlijk zo dat controle van de situatie in welke
vorm dan ook niet meer mogelijk was. De enclave is in handen gevallen van
het Bosnisch-Servische leger en een enorme stroom vluchtelingen zet zich in
beweging richting de compound van Dutchbat.Het eerste dilemma dient zich aan als getracht wordt de stroom vluchtelingen
op te vangen. Inmiddels is een mini safe area ingericht in en rondom de compound.
De situatie is bijzonder chaotisch, de vluchtelingen zijn radeloos. In totaal
worden ongeveer 5000 mensen toegelaten tot de compound, de eersten in kleine
groepjes. Later toen de stromen groter werden, werd ook de chaos groter en
raakten mensen volledig in paniek. De taferelen die zich toen hebben afgespeeld
zijn te gruwelijk voor woorden.Wat de opvang betreft besluit de leiding van Dutchbat op een gegeven moment
dat vol vol is en dat er niet meer vluchtelingen worden toegelaten. De volgende
dag, het is dan 12 juli, arriveren de Servische militairen. Het is bekend
dat op die dag en in de nacht van 12 op 13 juli vele misdaden worden gepleegd
rond de compound. Volgens een schatting van het NIOD zijn daar tussen de 100
en de 400 mensen gedood en zijn er 1600 tot 1900 mannen van de mini safe area
afgevoerd. In dit licht lees ik de conclusie van de commissie zo, dat de bataljonsleiding
had behoren te overwegen de compound voor meer vluchtelingen open te stellen.
Zij voegt hier een citaat bij van het rapport van de secretaris-generaal van
de Verenigde Naties, dat zeer helder het dilemma weergeeft. Tegelijk creëert
de commissie een opening naar de vraag of de leiding van Dutchbat op dat moment
een goede beslissing heeft genomen. Mijn vraag is dan of de leiding de overweging
om meer vluchtelingen op te nemen niet heeft gehad, of heeft ze die wel gehad
maar om bepaalde redenen daarvan afgezien? Ook hier geldt wederom dat we niet
met zekerheid kunnen stellen dat het enig verschil had uitgemaakt. Door meer
mensen op de compound toe te laten was er misschien een kans geweest dat er
minder slachtoffers zouden zijn gevallen, maar misschien was dat ook niet
gebeurd. Kan de commissie haar conclusie op dit punt nader toelichten?Pijnlijk is in elk geval dat uit bijna alles blijkt dat men in de VN-keten
geen goede voorstelling had over wat er feitelijk aan de hand was, dat men
niets concreets heeft ondernomen om de gebeurtenissen te keren. En in Den
Haag liep men achter de feiten aan.De bataljonsleiding realiseert zich op de twaalfde juli volgens de commissie
dat het aantal weerbare mannen groter is dan aanvankelijk gedacht. Toch leidt
dit niet tot een verandering in het optreden van Dutchbat. Men herstelt bijvoorbeeld
niet eerdere meldingen aan het hoofdkwartier dat het slechts om een handjevol
weerbare mannen zou gaan. Dit beweegt de commissie ertoe te concluderen dat
instructies gevraagd hadden kunnen worden aan Unprofor om aan die mannen betere
bescherming te bieden. Wat had de leiding meer kunnen doen dan eventueel meer
mannen, die een verhoogd risico liepen, toe te laten? Aan welke instructies
denkt de commissie?Misschien een nog groter dilemma rijst op tijdens de deportatie van de
vluchtelingen. Mladic blijkt zelf busvervoer te hebben geregeld, en op
de middag van 12 juli wordt een begin gemaakt met het wegvoeren van de vluchtelingen.
Tegelijkertijd beginnen de Bosnische Serviërs mannen uit de menigte te
plukken. Vaak keren de mannen niet meer terug. In Den Haag is bij minister
Voorhoeve inmiddels grote ongerustheid ontstaan over het lot van de mannelijke
vluchtelingen. Hij acht om die reden een scheiding van mannen en vrouwen zeer
ongewenst. Onduidelijk blijft waarom signalen uit Den Haag om hieraan niet
mee te werken niet zijn doorgekomen, terwijl van de kant van de Verenigde
Naties juist de opdracht afkomstig was om wel mee te werken aan de evacuatie.
Uit het verhoor van Karremans komt in ieder geval naar voren dat hij het aantal
mannen om wie het ging onderschatte. Als gaandeweg meldingen binnenkomen van
ernstige mensenrechtenschendingen, van doden, geëxecuteerde lichamen,
blijkt eigenlijk onvoldoende dat men zich een voorstelling had gemaakt welke
wandaden er nog meer zouden kunnen gebeuren, los van de vraag of dit wezenlijk
verschil zou hebben uitgemaakt. Volgens Karremans was het stoppen van de evacuatie
een optie, maar geen reële optie. Komt de commissie specifiek op basis
van deze passage tot de slotsom dat de bataljonsleiding wel degelijk heeft
overwogen om de evacuatie te stoppen? Luitenant Van Duijn en luitenant Rutten
worden met dit dilemma geconfronteerd. De fractie van D66 sluit zich aan bij
de woorden van de commissie om niet te oordelen over de juistheid van de beide
keuzes. Het is te gemakkelijk om medewerking aan de evacuatie te veroordelen.
Het is een duivels dilemma.Hoe de gebeurtenissen verder zijn verlopen, weten wij. Dat vreet nog altijd
aan ons. De D66-fractie onderschrijft de conclusie in het rapport dat Nederland
door het aftreden van het kabinet-Kok terecht een eigen politieke verantwoordelijkheid
heeft genomen voor het falen van de nationale en internationale politiek in
Srebrenica. Nederland draagt in dat kader een verantwoordelijkheid voor het
mislukken van het beschermen van de bevolking in Srebrenica, maar de schuld
daaraan ligt bij Mladic en de Bosnische Serviërs. Van de commissie wil
ik weten of in Bosnië een onderzoek is gehouden, wordt gehouden of zal
worden gehouden naar de gang van zaken en naar de verantwoordelijkheid van
de mensen aldaar. Wordt er naar het oordeel van de commissie door de Nederlandse
regering in internationaal verband voldoende aan gedaan om Mladic voor het
Joegoslaviëtribunaal te laten berechten?Ik wil afronden met enkele kleine punten. Welke rol kan Nederland spelen
om een actieve bijdrage te blijven leveren aan de verbetering van de positie
van de nabestaanden? D66 vindt dat de Nederlandse overheid in daadwerkelijke
steun tot uitdrukking moet brengen dat wij beseffen dat wij door het lot van
de geschiedenis verantwoordelijkheid moeten blijven dragen voor de humanitaire
opbouw in de regio aldaar. Wat kunnen wij in de ogen van de commissie doen
om blijvend projecten te steunen die te maken hebben met de verschrikkelijke
gebeurtenissen van toen? Zijn er door het toenmalige kabinet beloftes gedaan?
Worden die ook nagekomen?Wij hebben allemaal het Roodboek ontvangen, met daarin aandacht voor de
veelal zwaar getraumatiseerde asielzoekers uit Srebrenica die in Nederland
hulp hebben gevraagd. Het politieke comité Stari Most zet zich in voor
deze groep mensen en vraagt ook om een verblijfsvergunning voor deze groep.
Is duidelijk om hoeveel vluchtelingen het gaat en in welke periode zij naar
Nederland zijn gekomen? Zijn hun dossiers bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst
bekend? De fractie van D66 vindt dat deze mensen in beginsel niet moeten worden
teruggestuurd naar Bosnië als zij aan bepaalde voorwaarden voldoen. Het
gaat om een groep mensen voor wie confrontatie met het verleden daadwerkelijk
een nachtmerrie betekent. Wat zijn de opvattingen van de commissie daarover?Mevrouw Albayrak (PvdA):Kan de heer Dittrich iets specifieker zijn over de voorwaarden waaraan
deze mensen dan moeten voldoen? Is het enkele feit dat men uit Bosnië
afkomstig is, voldoende of gaat het om traumata?De heer Dittrich (D66):Het gaat natuurlijk om traumata. Het gaat ook over de periode waarin men
uit Bosnië naar Nederland is gekomen. Verder hebben wij meer informatie
nodig om een heldere lijn te kunnen afbakenen. Onze grondhouding is dat wij
gelet op het verleden humanitaire aspecten de boventoon moeten laten voeren.Mevrouw Albayrak (PvdA):Dat betekent dat iemand die in 2001 na invoering van de nieuwe Vreemdelingenwet
vanuit Bosnië naar Nederland is gekomen, in aanmerking kan komen voor
een verblijfsvergunning indien wordt aangetoond dat hij of zij trauma's heeft
opgelopen door de gebeurtenissen daar?De heer Dittrich (D66):U zegt het zelf al: indien aangetoond wordt dat. Het zou te gemakkelijk
zijn als iemand die verleden jaar uit Bosnië hierheen is gekomen, kan
zeggen dat hij uit dat gebied komt en een verblijfsvergunning wil. Ik vind
overigens niet dat de Kamer de voorwaarden moet aangeven, maar dat de regering
dat uiteindelijk moet doen. Ik heb echter het antwoord van de commissie nodig
om over twee weken hierover verder te kunnen praten met de regering.De fractie van D66 vindt het schrikbarend te constateren hoe gebrekkig
de nazorg voor Nederlandse Dutchbatters aanvankelijk was georganiseerd. In
de loop der tijd is er verandering opgetreden, maar is er naar de opvatting
van de commissie voldoende gedaan om lessen te kunnen trekken uit hetgeen
in het begin qua organisatie en dergelijke fout ging? Wat fout ging, moeten
wij nooit meer hebben.Ik kom tot mijn voorlopige conclusie. De fractie van D66 hoopt dat dit
debat en het komende met de regering kunnen bijdragen aan het verbeteren van
de dialoog tussen de internationale gemeenschap, Nederland en de nabestaanden
van Srebrenica. Laten wij hopen dat wij van deze tragedie kunnen leren voor
toekomstige situaties, wanneer er in een deel van de wereld massamoorden plaatsvinden
en de wereldgemeenschap vindt dat men niet lijdzaam moet toekijken, maar moet
proberen tussenbeiden te komen. Onze conclusie is in elk geval dat wij in
dat soort situaties moeten blijven proberen menselijk leed op grote schaal
te voorkomen, maar wij moeten wel reëel op de risico's letten en ons
niet door emoties laten meeslepen. Dat is een les die wat D66 betreft in elk
geval de Kamer en de regering zullen moeten trekken na hetgeen
gebeurd is.De heer Van der Staaij (SGP):Mevrouw de voorzitter. Het bijna acht jaar oude drama van Srebrenica is
nog steeds een drama. Enkele maanden geleden werden enkele honderden lichamen
van destijds omgekomenen herbegraven, nu met eer. De identificatie van lichamen
gaat nog steeds door. Dit zal dus niet de laatste herbegrafenis zijn geweest.
De wond gaat telkens weer open. De bloedigste gebeurtenis in Europa sinds
de Tweede Wereldoorlog voltrekt zich telkens opnieuw in de beleving van de
achtergebleven verwanten. Onze gedachten gaan naar hen uit.Het is goed nog eenmaal uitgebreid bij Srebrenica stil te staan. Nog eenmaal
uitgebreid, zeg ik nadrukkelijk. In eerdere Kamerdebatten heeft mijn voorganger,
de heer Van den Berg, gewaarschuwd voor almaar voortdurende nationale zelfkastijding.
Wie de indrukwekkende hoeveelheid rapporten overziet – ik noem: het
Feitenrelaas, het rapport-Blaauw, het rapport-Van Kemenade, het VN-rapport,
het Franse rapport, het NIOD-rapport en ten slotte Missie zonder vrede –
moet opmerken dat de rapporten ten opzichte van elkaar wel een toegevoegde
waarde hebben, maar dat nu het retrospectieve beeld toch wel behoorlijk compleet
is, voor zover dat menselijkerwijs te completeren is.Uitgangspunt voor dit debat is het rapport Missie zonder vrede, dat in
korte tijd tot stand is gekomen. Ik wil de commissie graag van harte complimenteren
met het resultaat. Het is een doorwrocht en helder rapport geworden. Graag
wil ik in dit verband de staf noemen. In de bijlage bij het eindrapport wordt
in een kort, maar veelzeggend zinnetje aangegeven dat het korte tijdsbestek
maakte dat de werkbelasting voor de staf bij tijd en wijle erg hoog was.De woorden van waardering voor het werk van de commissie doe ik mede in
het licht van onze aanvankelijke reserves ten aanzien van deze parlementaire
enquête. Nadat het NIOD in een tien kilo zwaar rapport van duizenden
pagina's alles op een rij had gezet, kon een enquêtecommissie daar in
relatief korte tijd toch weinig aan toevoegen? Toen de Kamer het groene licht
gaf voor deze enquêtecommissie – dat gebeurde twee weken na presentatie
van het NIOD-rapport – kon nauwelijks iemand in dit huis het rapport
reeds voldoende geanalyseerd hebben om met goed fatsoen van mening te kunnen
zijn dat van "versterkte waarheidsvinding" door middel van een enquête
überhaupt sprake zou kunnen zijn! Voeg daarbij de moeilijk te garanderen
onafhankelijkheid van het onderzoek, juist vanwege de grote betrokkenheid
van de Kamer bij de operatie van destijds en de ingrediënten voor de
wat gereserveerde benadering van de SGP-fractie zijn compleet. Nu wil ik echter
vanuit een positief perspectief bezien wat deze enquête heeft opgeleverd.Vormen de openbare verhoren vaak al het hart van de parlementaire enquête,
voor deze enquête geldt dat te meer. Aan politiek en militair betrokkenen
en verantwoordelijken is de gelegenheid geboden zich publiek uit te spreken
over de gang van zaken. De commissie koos er daarbij voor – zij heeft
dat volgende enquêtecommissies ook aanbevolen – om aan het einde
van elk verhoor de betrokkene ruimte te bieden voor een eigen statement. Het
viel mij op dat deze aanbeveling nadrukkelijk werd gedaan. Ik zou het graag
aan de wijsheid van toekomstige enquêtecommissies overlaten of deze
werkwijze altijd de meest wenselijke is. Ik geef toe dat die hier nuttig was,
maar dat enige voorzichtigheid geboden kan zijn, wordt bewezen met het optreden
van een verhoorde voor een eerdere parlementaire enquêtecommissie die
aan het eind van het verhoor spontaan de groeten begon te doen...Sprekend over de meerwaarde van deze enquête stel ik verder vast
dat de commissie op een groot aantal punten het bestaande beeld bevestigt,
maar ook in enkele conclusies op ondergeschikte punten het beeld nuanceert
van het NIOD-rapport. Ik zie daarin wel degelijk een meerwaarde. Ik vraag
nog wel graag aan de commissie om expliciet te maken in hoeverre "Missie zonder
vrede" ons beter dan het NIOD-rapport in staat stelt om de politieke verantwoordelijkheden
te duiden. Dit was toch immers ook een van de meer specifieke invalshoeken
en doelstellingen van de enquête? Kan concreter worden aangegeven waar
dit uit de verf is gekomen? Het rapport meldt dat de parlementaire enquête bewust een retrospectief
karakter had en zich hoofdzakelijk bezighield met het completeren van de waarheidsvinding.
Die invalshoek ligt voor de hand. De Tijdelijke commissie besluitvorming uitzending
had al naar de toekomst gekeken en was gekomen met een groot aantal belangrijke
aanbevelingen voor het uitzenden van Nederlandse militairen naar vredesoperaties;
zeg maar de lessen voor de toekomst. Hierover is in de Kamer al uitvoerig
gedebatteerd. Het lijkt mij niet de bedoeling dat in het kader van het werk
van deze enquêtecommissie over te doen. Ik wil wel nadrukkelijk gezegd
hebben, juist ook voor zover het in mijn bijdrage aan dit debat in belangrijke
mate om een terugblik zal gaan, dat het acht blijven slaan op die lessen naar
de toekomst toe van het allergrootste belang is. De commissie wil zich terecht
hoeden voor wijsheid achteraf en speculatieve wijsheden in de vorm van als,
danscenario's. Inderdaad, achteraf is iedereen wijs, zegt een Frans spreekwoord.
Die wens mag ons evenwel niet afhouden van een kritische doorlichting van
alle besluitvorming toentertijd.Vanaf het begin van de internationale presentie in voormalig Joegoslavië
heeft de SGP-fractie zeer kritisch geoordeeld over Nederlandse deelname. Met
veel kanttekeningen bij de gevaren van de Dutchbatmissie heeft onze fractie
er schoorvoetend mee ingestemd. Dat geldt ook voor de tweede verlenging, de
moeilijke missie Dutchbat III. Bijdragen aan zo breed mogelijke parlementaire
steun aan de riskante missie was voor onze fractie daarbij een zwaar argument.Tijdens de missie heeft onze fractie consequent het falen van de VN gekritiseerd,
met name de gebrekkige aansturing van het Nederlandse bataljon, van de in
het gebied aanwezige militairen dus. In het algemeen overleg van 10 mei 1995,
toen het drama zich nog moest voltrekken, concludeerden wij dat een humanitaire
missie in een dergelijke situatie eigenlijk een illusie was. Het bieden van
de beloofde bescherming was zo goed als onmogelijk. Op 12 juli, net na de
val van de enclave, toen veel verwarrende signalen ons bereikten, suggereerden
wij in het algemeen overleg dat de Nederlandse rol in Joegoslavië
eigenlijk maar beëindigd moest worden. In het algemeen overleg van 31
augustus stelde onze woordvoerder vast dat de verantwoordelijkheid voor het
drama Srebrenica zowel bij de internationale als de nationale politiek lag,
hoewel het nog te vroeg was om de politieke balans op te maken. Ik wil met
dit alles aangeven dat ook de SGP-fractie, ondanks haar kritische opstelling
vanaf het begin, werd overrompeld door de onvoorziene gang der dingen. Dat
tekende ook onze opstelling. Zó hadden wij het niet gewildén
niet verwacht.Met de kennis van achteraf betreurt de SGP-fractie achteraf ook haar instemming
met de missie onder de toen gestelde voorwaarden. Wij hebben onze kritische
kanttekeningen onvoldoende zwaar laten wegen. Zo stelden wij in het plenaire
debat van 5 september 1995 vast dat het VN-concept van de "safe area" failliet
was. Achteraf zeg je dan: hadden wij dat concept maar in een eerder stadium
kritischer tegen het licht gehouden. Het NIOD-rapport zegt terecht dat een
kritischere analyse in beginsel al in 1993 mogelijk was geweest. Ook oud-minister
Ter Beek zegt in zijn verhoor voor de commissie dat er geen rechte lijn loopt
van de uitzending van de militairen naar de val van de enclave – dat
zijn wij geheel met hem eens – maar dat er diverse beslissingsmomenten
zijn geweest waarop een andere weg had kunnen worden ingeslagen. Ook het onheldere
mandaat was door onze fractie al vroegtijdig kritisch bevraagd, maar achteraf
is ons pas goed gebleken hoe cruciaal een helder mandaat is. Dit zijn maar
twee voorbeelden. Ze zouden met diverse andere aan te vullen zijn. Ze onderstrepen
dat de Kamer en de regering, terwijl wij zeer goed op de hoogte waren dan
wel hadden kunnen zijn van de voetangels en klemmen, zonder heldere voorwaarden
een luchtmobiel bataljon beschikbaar stelden, waar andere landen met kracht
van argumenten van afzagen.Ik kom daarmee op het thema verantwoordelijkheid en schuld. Dit thema
is niet populair, maar wel onvermijdelijk. Ik snijd het mede aan omdat helderheid
hierover van het grootste belang is. Dat blijkt ook uit het verslag van het
bezoek van voorzitter Bakker aan Tuzla en Srebrenica, waar de "Vrouwen van
Srebrenica" eigenlijk hadden verwacht dat de enquêtecommissie de militairen
schuldig zou stellen vanwege het niet voldoende beschermen van de vluchtelingen
en vanwege het scheiden van de moslimmannen van hun vrouwen en kinderen. De
stap is dan nog maar klein naar medeverantwoordelijkheid voor de massamoord!
Het is daarom goed om hierin een helder onderscheid te maken.Ik wil nu proberen de uitspraken die commissie en regering hebben gedaan
over de verantwoordelijkheid op een rij te zetten, om daarin een lijn te ontdekken.
De commissie doet de volgende uitspraken. Alleen Mladic, Karadzic en de hunnen
kunnen verantwoordelijk zijn voor de massamoord zelve. Unprofor heeft, om
welke reden ook, de massamoord niet kunnen voorkomen, noch de bevolking kunnen
beschermen. De Nederlandse politiek is vanwege deelname aan Unprofor daarvoor
mede verantwoordelijk, en daarom is het kabinet terecht afgetreden. De commissie
is verder van mening dat Dutchbat geen verantwoordelijkheid draagt voor de
scheiding van mannen en vrouwen; deze ligt geheel bij de Bosnische Serviërs.De regering doet de volgende uitspraken. Zij is niet van mening dat Dutchbat
de moslimmannen in Potocari onvoldoende heeft beschermd. Zij neemt vervolgens
de ontslagverklaring van premier Kok over. Hij zegt dat hij "zichtbare verantwoordelijkheid
wil nemen tegenover de slachtoffers en nabestaanden van Srebrenica". Die verantwoordelijkheid
betreft "de politieke medeverantwoordelijkheid van Nederland voor de situatie
waarin dit kon gebeuren".De grote lijn die door de uitspraken van commissie en regering heenloopt,
is dat in ieder geval de Dutchbatters vrijgepleit zijn. Zij voerden slechts
hun mandaat te goeder trouw en met uiterste inspanning uit. De SGP-fractie
is het daarmee geheel eens. Op één punt lijkt er echter een
verschil te zijn tussen commissie en regering. De commissie zegt dat, onder
erkenning van de chaotische omstandigheden en het duivelse karakter van het
dilemma, opties ontwikkeld hadden kunnen worden om de mannen betere bescherming
te bieden. Anderen hebben daar ook al over gesproken. De regering zegt echter:
"Het is niet zinvol hierover te speculeren." Doet de commissie met haar suggestie
over het ontwikkelen van opties geen afbreuk aan haar typering van het dilemma
waarvoor de luitenants Van Duijn en Rutten stonden? Wekt zij daarmee niet
de suggestie dat Dutchbat het beter had kunnen doen, dus dat er meer objectieve
mogelijkheden waren, die hadden moeten worden aangegrepen? Schept de commissie
met deze uitspraak niet meer verwarring dan duidelijkheid?Een tweede vraag betreft de uitspraak van de commissie dat Unprofor, om
welke reden ook, de massamoord niet heeft kunnen voorkomen of de bevolking
voldoende kunnen beschermen. Mag ik aannemen dat de commissie met deze uitspraak
niet het operationele niveau verantwoordelijk stelt, maar slechts de VN zelve,
en de regeringen en parlementen van de landen die in Unprofor participeerden?
Impliciet lijkt dat besloten te liggen in de conclusie van de commissie op
pagina 141 dat Unprofor als geheel verantwoordelijk is voor het leveren van
onvoldoende bescherming voor de vluchtelingen, maar dat Dutchbat grote inzet
en compassie getoond heeft bij de begeleiding en bescherming van de vluchtelingen.
Indien deze lezing juist is, verdient het aanbeveling dit expliciet zo te
stellen, om verwarring te voorkomen.Een derde vraag aan de commissie is wat haar oordeel is over de zeer algemene
uitspraak van oud-premier Kok dat Nederland politiek medeverantwoordelijk
is voor "de situatie waarin dit kon gebeuren". Wat zeg je daar eigenlijk mee?
Dat wij verantwoordelijk zijn voor niet sturen van een vredesafdwingende missie
met robuust geweldsmandaat? Of zeg je daar iets anders mee? Hoe interpreteert
de commissie zijn woorden?Een vierde vraag betreft de verhouding in verantwoordelijkheid tussen
Kamer en regering. Ik wijs in dit verband op twee feiten. Ten eerste: oud-minister
Ter Beek heeft toegegeven dat de bezwaren van de militaire top nooit zo expliciet
richting de Kamer zijn verwoord als dat gebeurd is tijdens de verhoren door
de enquêtecommissie. Ten tweede: reeds in 1993 heeft generaal Bastiaans
de politieke leiding te verstaan gegeven dat Dutchbat het spel niet meer meester
was. Dit is niet aan de Kamer doorgegeven. Er zou meer te noemen zijn. Is
daarmee niet duidelijk dat de Kamer cruciale informatie is
onthouden die noodzakelijk was om een totaaloordeel te kunnen vormen over
verlenging van Dutchbat? Ligt daarmee niet een zware verantwoordelijkheid
voor het verloop van de missie bij de regering zelf?Een laatste vraag over verantwoordelijkheid betreft de verhouding tussen
de VN en Nederland. De VN was volledig verantwoordelijk voor mandatering en
bevelvoering. In dat geheel is de Nederlandse verantwoordelijkheid, om met
de heer Van Middelkoop te spreken, "buitengewoon bescheiden". Is de commissie
het daarmee eens? Hoe ziet zij deze verhouding?Dan nu het begrip "schuld". Met zo'n term moet zeker in de context van
een genocide buitengewoon zorgvuldig worden omgegaan. De schuld voor het uitvoeren
of het niet voorkomen van de genocide is niet toe te schrijven aan Nederlands
politiek of militair handelen of nalaten. Van een schuld in juridische zin
is dan ook geen sprake. Toch blijft er iets knagen dat mijns inziens te maken
heeft met een dieper, ethischer begrip van schuld. Het gaat dan niet om juridische
schuld aan een misdrijf en ook niet om schuld aan een genocide. Het gaat veel
meer om het schuldbegrip, zoals we dat – daar ben ik mee vertrouwd –
ook in de bijbelse taal tegenkomen: schuld in de zin van tekortschieten in
de verhouding tot God en of de naaste. Schuld raakt dan aan de diepere dimensie
van het missen van het doel. Dat geeft onvrede en onbehagen. Is dat element
van het missen van het doel niet datgene, vraag ik voorzichtig, wat ook in
diverse verhoren naar voren komt? Ik denk aan de heer Voorhoeve, die spreekt
over een vredesoperatie die uiteindelijk jammerlijk is mislukt. Het woord
"falen", door minister Pronk gebruikt, wordt door oud-minister Van Mierlo
ongeschikt bevonden, maar ook hij spreekt over het absoluut te kort schieten
in het realiseren van wat wij graag wilden. In die zin zou over schuld, of
zo men wil, over tekortkoming kunnen worden gesproken. We hebben niet waar
kunnen maken wat we wilden bieden. Dat blijft de onvrede uitmaken die aan
deze missie kleeft, hoe zorgvuldig je ook kijkt naar de verantwoordelijkheden
die er zijn en de bevoegdheden die zijn benut. De bedoelde bescherming van de missie met hoge humanitaire pretenties
kon niet daadwerkelijk worden geboden. De "safe area" was wel een "area",
maar was niet "safe". Maakt niet dit de schuld uit van de Nederlandse politiek
en van de VN tegenover de inwoners van Srebrenica? Ook jegens de eigen militairen
is in die zin over tekortkoming te spreken, namelijk schuld aan het sturen
van een onuitvoerbare missie, aan het uitzenden van militairen met een onmogelijke
opdracht. Deze schuld, gerelateerd aan de Nederlandse missie, is exclusief
Nederlands en ligt bij de Nederlandse politiek.Kortom, de Nederlandse politiek, regering en Kamer, heeft willens en wetens
de morele, humanitaire motieven voor de missie laten prevaleren boven politieke
en militaire bezwaren tegen de missie. De kop van een krantenartikel luidde
treffend: "Met alle geweld naar Srebrenica." Ik wijs ook nog eens op de grote
bezwaren die bij enkele hooggeplaatsten uit de top van de krijgsmacht leefden
jegens de missie. Het mes moet hier in eigen vlees. Zou de commissie nog eens
op de verhouding tussen verantwoordelijkheid en schuld willen ingaan? Mijn
voorganger Van den Berg zei in het debat op 25 april 2002: "Het erkennen van
een verantwoordelijkheid zal nooit los gezien kunnen worden van schuld aan
een bepaalde situatie." Graag een reactie daarop.Welke gevolgtrekkingen moeten aan deze schuld verbonden worden? Richting
onze militairen zou dat niet minder mogen zijn dan een welgemeende erkenning
van de onmogelijke missie die hen werd opgedragen. Richting de slachtoffers
en nabestaanden zou dat niet minder mogen zijn dan het bieden van alle mogelijke
ondersteuning bij de identificatie van omgekomenen, de wederopbouw van Srebrenica
en een geïntensiveerde druk op Servië-Montenegro om Mladic, Karadzic
en hun handlangers uit te leveren. Deelt de commissie deze opvatting? Zou
zij nog eens expliciet kunnen ingaan op wat in haar ogen de Nederlandse politiek
nog verschuldigd is, ten eerste aan eigen militairen, dit mede naar aanleiding
van de aanbeveling om de lacunes in de nazorg te dichten, en ten tweede aan
nabestaanden?Mevrouw Albayrak (PvdA):Wat vindt de fractie van de heer Van der Staaij van de betekenis van schuld?
Als ik hem beluister, dan komt het bijna neer op een theologische interpretatie,
bijna boetedoening, een acceptatie van het feit dat je hebt gefaald. Is dat
dan ook schuld in juridische zin? Zou dat nog meer consequenties moeten hebben?
De heer Van der Staaij zegt namelijk dat er ten minste nazorg moet zijn. Wat
zou dat meer kunnen zijn?De heer Van der Staaij (SGP):Ik heb het juridische schuldbegrip proberen te scheiden van schuld in
bijzondere, ethische betekenis. Dat lijkt mij van belang, want het eerste
is wel eens gesuggereerd, maar daar nemen wij afstand van. Wij hebben echter
wel ons doel gemist. Dat is voor mij de kern. We hebben iets gesuggereerd
wat we niet waar konden maken. Ik aarzel niet om dat met het woord "schuld"
in die bijzondere ethische betekenis te verbinden. Welke gevolgtrekking verbinden
wij daaraan? Ik heb gezegd wat dit mijns inziens zou moeten zijn, namelijk
niet minder dan het richting Srebrenica blijk geven van een positieve betrokkenheid,
op alle mogelijke manieren. Ik kan nu niet precies aangeven wat daar wel en
niet onder valt. Er moet in ieder geval sprake zijn van een bijzonder commitment
en een bijzonder positieve instelling bij wat wij kunnen doen.Mevrouw Vos (GroenLinks):U bent er heel duidelijk over geweest dat er wel degelijk op een bepaalde
manier gesproken kan worden van schuld, in de zin dat iets is beloofd wat
niet is waargemaakt. Vindt u dat er op dit punt ook excuses aan nabestaanden
gemaakt zouden moeten worden?De heer Van der Staaij (SGP):Dat is een vraag die je zou kunnen stellen, maar ik vind dat lastig, omdat
er een aantal verdachtmakingen en aantijgingen zijn geweest, onder andere
jegens de gedragingen van Nederlandse militairen, waar je juist weer afstand
van zou moeten nemen. Of dit nu het punt is dat men zo graag zou willen horen,
dat vraag ik mij echter af. Ik heb hier heel duidelijk de erkenning uitgesproken
dat wij het diep betreuren dat hetgeen wij beoogden te bieden niet is waargemaakt.
Dat is de kern. Voor het overige zie ik het veeleer verder vormgegeven in
de positieve bemoeienis van Nederland bij de wederopbouw en
dergelijke.Mevrouw Vos (GroenLinks):Toch leeft er juist bij de nabestaanden een diepe behoefte aan erkenning
van het falen door Nederland op een bepaalde wijze. Waar u dit zo duidelijk
formuleert, waarin ik u ook volledig steun, is het dan niet zaak om op dat
vlak te erkennen dat wij als Nederland hebben gefaald, in de zin dat wij iets
hebben beloofd wat wij niet hebben kunnen waarmaken? Zou het niet goed zijn
om dat gebaar te maken?De heer Van der Staaij (SGP):Met dit debat erkennen we mijns inziens dat falen als zodanig. Ik heb
er wat aarzelingen bij om dat verder nog in allerlei vormen te gieten, zoals
officiële verklaringen. Ik vraag mij ook af of men daarop daadwerkelijk
zit te wachten.Voorzitter. Graag zou ik een nadere toelichting van de commissie ontvangen
op haar uitspraak dat het aftreden van het tweede kabinet-Kok terecht is.
Ik behoeft niet meer te citeren wat er in het Jaarverslag 2002 van de Raad
van State door vice-voorzitter Tjeenk Willink is gesteld, omdat dit door collega
Rouvoet al is weergegeven. Tjeenk Willink heeft met zoveel woorden gezegd
dat het nemen van ministeriële verantwoordelijkheid eigenlijk het afleggen
van verantwoording in de weg stond en daarmee die verantwoordelijkheid ten
diepste heeft uitgehold.Een belangrijke conclusie van de commissie is dat de verantwoordelijkheden
van kabinet en Kamer onvoldoende onderscheiden waren bij de Srebrenicaoperatie.
Dit thema is ook uitgebreid aan snee geweest in de Tijdelijke commissie besluitvorming
uitzendingen en het debat dat daarover in de Kamer gevoerd is. Graag zou ik
van de commissievoorzitter, die ook voorzitter was van de TCBU, vernemen of
naar zijn mening de juiste balans is gevonden en of de verdieping die door
de enquêtecommissie is aangebracht nog aanleiding geeft om aanvullende
opmerkingen te maken. Kortom, zijn we er op dit punt al of niet?De regering heeft in de Defensiebegroting 2003 de grens getrokken bij
gelijktijdige deelname aan drie vredesoperaties op bataljonsniveau. De SGP-fractie
hoopt dat deze keus om meer dan louter financiële redenen gemaakt is.
Srebrenica is naar onze mening een existentiële les in de grenzen van
morele buitenlandpolitiek en een les in bescheidenheid. Wat die bescheidenheid
betreft: Nederland wilde op de Balkan en breder een internationale rol van
betekenis spelen. Nederland was op dat moment voorzitter van de EU. In die
ambitie is ons land ondanks Dutchbat echter niet geslaagd. Grotere Europese
landen negeerden Nederland wanneer dat uitkwam. We zaten niet in de Contactgroep
voor de Balkan. En toch wilde ons land zijn rol opvoeren. Dat leidde uiteindelijk
tot een riskante, geïsoleerde positie. Nederlandse militairen werden
gestuurd naar een gebied waar geen land zijn militairen naar toe wilde sturen.
De les, die gelukkig ook wel opgepikt is, is dat we altijd verzekerd moeten
zijn van steun van enkele grote landen. Een eigen rol op het terrein van internationale
veiligheid is voor een geïsoleerd Nederland gewoon niet weggelegd.Wat die morele politiek betreft: we kunnen uit het oog verliezen dat we
in een gebroken wereld leven, waarin idealisme en realisme hand in hand moeten
gaan. Humanitaire nood moet je uiterst zwaar wegen, maar bij de inschatting
die je moet maken om te kijken hoe je die nood kunt lenigen, zul je heel eerlijk
onder ogen moeten zien wat je in gevaarlijke situaties mensen te bieden hebt
en welke risico's je daarbij zelf loopt. Terecht wordt in het kader van de
enquête en naar ik meen ook door de commissie zelf gesteld dat het kwaad
hierbij is onderschat. In Srebrenica, zoals door de heer Vos in zijn verhoor
en ook door de commissie in haar conclusies gesteld is, hebben we de gewetenloosheid
van de Bosnische Serviërs onderschat en onvoldoende militaire bezwaren
gewogen. Aan humanitaire operaties moet een volstrekt solide militair plan
ten grondslag liggen. Anders zullen inhumane consequenties ons jaren blijven
achtervolgen.De heer Eurlings (CDA):Voorzitter. Ten minste 7500 vermiste Bosnische moslims, vrijwel zeker
allen omgekomen; ongeveer 6000 van hen afgeslacht bij massaexecuties. Deze
trieste balans van de gebeurtenissen die in juli 1995 volgden op de verovering
door het Bosnisch-Servische leger van de in 1993 door de VN uitgeroepen safe
area Srebrenica markeert ontegenzeggelijk een van de meest zwarte bladzijden
in de geschiedenis van Europa na de Tweede Wereldooorlog.Sindsdien is er in Nederland veel gesproken over en onderzoek gedaan naar
alle relevante gebeurtenissen rond de val van de enclave. Zo was er het zogenaamde
slotdebat in deze Kamer in 1995. Toen steeds nieuwe feiten naar boven kwamen,
werd er in 1996 door het Nederlands kabinet een verzoek gedaan aan het NIOD
tot het instellen van een onafhankelijk historisch wetenschappelijk onderzoek.
In het najaar van 1998 was er de commissie-Blaauw. Toen kwam de commissie
TCBU die belangrijke aanbevelingen deed over de wijze waarop in de toekomst
moet worden omgegaan met de besluitvorming rond uitzendingen. In het voorjaar
van 2002 werd het NIOD-rapport gepubliceerd. Dat rapport leidde tot het aftreden
van het tweede kabinet-Kok.Al deze onderzoeken hebben ons veel geleerd. Historisch-wetenschappelijk
onderzoek en het trekken van lessen voor de toekomst kunnen echter nooit in
de plaats komen van het afleggen van politieke verantwoording en het nemen
van verantwoordelijkheid. Vandaar dat de CDA-fractie al voor de start van
het NIOD-onderzoek pleitte voor het instellen van een enquête door ons
parlement. De noodzaak hiertoe werd na de publicatie van het NIOD-rapport
niet minder. Met het aftreden had het tweede kabinet-Kok weliswaar verantwoordelijkheid
genomen, maar daar er geen standpunt van de regering kwam over de precieze
bevindingen van het NIOD, bleef de noodzaak aanwezig tot het afleggen van
politieke verantwoording. De CDA-fractie was er dan ook mee ingenomen dat
het debat met de tijdelijke commissie inzake aanvullende onderwerpen NIOD-rapport –
de commissie-Van Middelkoop – alsnog leidde tot het instellen van een
parlementaire enquête.Ik spreek namens het CDA mijn welgemeende waardering uit aan het adres
van de staf en van de leden van de commissie voor het werk dat het afgelopen
jaar onder zo'n grote tijdsdruk is verricht en ook voor het gedegen karakter
van het eindrap port Missie zonder vrede, dat deze weken in
het parlement onderwerp van discussie is. Voor de nabestaanden van de slachtoffers
zal het boek Srebrenic nooit gesloten zijn. Uit respect voor de slachtoffers
en uit medeleven met deze nabestaanden moeten ook wij dat boek nooit geheel
willen sluiten. Wel is het zaak dat nu, bijna 8 jaar nadien, eindelijk de
politieke en militaire verantwoordelijkheden worden geduid. Het sluiten van
het politieke hoofdstuk van het boek Srebrenica is dan ook het hoofddoel van
het CDA in dit debat.Ik zal mijn verdere inbreng splitsen in de vier verschillende fasen die
ook door de enquêtecommissie worden onderscheiden. Ik begin bij de eerste
fase, de besluitvorming tot uitzending. Het rapport van de enquêtecommissie
schetst naar de mening van de CDA-fractie zeer helder de achtergrond waartegen
de gedachtevorming en besluitvorming over uitzending van Nederlandse militairen
naar voormalige Joegoslavië plaatsvond. Jarenlange publiciteit over massale
verkrachtingen en andere gruwelijkheden hadden hun uitwerking niet gemist.
Er was een grote drang bij het publiek ontstaan om iets tegen dit onrecht
te doen, zie de constatering van het NIOD inzake overwegende steun in opiniepeilingen
voor het interventionische standpunt. Bij de journalistiek was er eveneens
steun, misschien nog wel het meest beeldend geschetst door de repeterende
slotopmerking in een grote actualiteitenrubriek: al zoveel doden en nog steeds
doen wij niets; de internationale gemeenschap dan. Ook was er steun in de
politiek. Het NIOD constateert terecht dat de regering, zeker sinds 1992,
internationaal voorop liep als ijveraar voor een vorm van interventie. Ook
was er steun van de Kamer. De zeer breed levende gevoelens van dat moment
worden misschien nog wel het meest treffend verwoord door het toenmalige Kamerlid
mevrouw Jorritsma-Lebbink, die in het NIOD als volgt wordt geciteerd: "Er
worden daar doelbewust tienduizenden vrouwen verkracht, mishandeld en verminkt.
Moeten wij ons daarbij neerleggen? Ik wil nooit het gevoel hebben: wij wisten
ervan, maar wij hebben er niets aan gedaan." Met deze breed in de samenleving
gevoelde humanitaire betrokkenheid en met de wens om ons niet neer te leggen
bij machteloos toekijken, was niets mis. Integendeel, de bedoelingen van regering
en parlement waren volgens ons goed en oprecht. Maar feit is wel dat dit morele
streven bij zowel regering als Kamer te veel de nadruk heeft gekregen in de
beslissing om deel te nemen aan de Bosnische missie, en vraagstukken rond
militaire haalbaarheid vervolgens te weinig. Het CDA onderschrijft deze constatering
van de commissie en ook van het NIOD.Dit alles leidde tot een situatie waarin kritiek van militaire zijde niet
voldoende tot haar recht kwam. En vanuit de overheersende wens om naar Bosnië
te gaan, was er nauwelijks sprake van een onderhandelingsstrategie. Het leidde
ook tot een mandaat dat, net als het gehele concept van safe area's, te veel
uitging van medewerking van de betrokken partijen; een mandaat dat onze militairen
ingeval van het ontbreken van deze medewerking zou opzadelen met een niet
uitvoerbare missie. Het staat als een paal boven water dat wij met de kennis
van nu zulk een uitzending op deze wijze nooit meer zouden doen. Dit is overigens
niets nieuws. Het was precies de reden voor het toetsingskader dat cynisch
genoeg een maand voor de val van Srebrenica werd gepresenteerd. Dit komt ook
uit en te na in de bevindingen van de commissie-Bakker naar voren.In het kader van de lessons learned is het van belang om een aantal aspecten
van het toenmalige besluitvormingsproces nader te beschouwen. Allereerst ten
aanzien van de motieven van de uitzending. Naast de zojuist uiteengezette
humanitaire motieven stelt de commissie dat ook de ambitie om internationaal
een belangrijke rol te spelen, Nederland ertoe heeft gebracht om op eigen
initiatief en zonder voorwaarden een luchtmobiel bataljon ter beschikking
te stellen. De CDA-fractie vraagt zich af of dit tweede motief wel echt een
betekenisvolle rol heeft gespeeld. Kan de commissie ter verduidelijking aangeven
waar de besluitvorming aantoonbaar door deze ambitiedrang is beïnvloed?Ten aanzien van de militaire risico's van de missie constateert de enquêtecommissie,
net als het NIOD, dat verschillende topmilitairen negatief hebben geadviseerd.
Met name de kritiek op de aard van de missie is volgens de commissie terecht
van groot belang. De lokatie Srebrenica stuit bij sommigen nadrukkelijk op
bezwaren. Zo schreef de chef defensiestaf Van der Vlis een nota gedateerd
8 oktober 1993 waarin hij het politiek beraad adviseert, veel druk uit te
oefenen op Unprofor om niet in Srebrenica te worden gestationeerd. Hij voorziet
grote logistieke problemen vanwege de ontoegankelijkheid van het terrein.
Ook het NIOD bericht daar met name over. Het advies wordt vervolgens overgenomen
door het politiek beraad van 11 oktober 1993. Dan is de vraag: kan de commissie
ons dan meer duidelijkheid verschaffen over de vraag waarom de minister van
Defensie dit advies vervolgens in de wind heeft geslagen?Ook de toenmalige bevelhebber der landstrijdkrachten, Couzy, heeft, weliswaar
minder vasthoudend en beperkter, kritiek geleverd. Hij wees met name op problemen
voor de logistieke en de medische verzorging bij een keus voor Srebrenica.
Ook generaal Bastiaans, in Srebrenica aanwezig ten tijde van de Canadezen,
waarschuwde de defensietop in duidelijke termen om niet naar Srebrenica te
gaan. Het was breder bekend dat Van der Vlis en Couzy bezwaren hadden tegen
het concept van safe area's. Maar dat bijvoorbeeld Van der Vlis en ook Bastiaans
vanuit de ervaringen van de Canadezen met name bezwaren hadden tegen de specifieke
kenmerken van Srebrenica, was buiten het ministerie van Defensie niet bekend.
Is de commissie niet van mening dat de minister van Defensie deze bezwaren
binnen de regering en ook aan de Kamer had dienen te communiceren? Is de opmerking
in het enquêterapport, dat meer aandacht had moeten worden besteed aan
de kritiek van de CDS en de BLS op de effectiviteit van de missie, dan ook
met name op de minister van Defensie gericht? Graag meer duidelijkheid over deze
passage in het rapport.Het feit dat een brief van minister Ter Beek, waarin het aanbod tot uitzending
van militairen werd gekoppeld aan een bestaande vredesregeling, in augustus/september
1993 door BuZa niet werd doorgeleid en het feit dat hierover niet met Ter
Beek niet werd gecommuniceerd, worden door de commissie geplaatst onder de noemer van een weinig consistente rol van BuZa. Kan de commissie
aangeven of hier niet sprake was van een veel fundamenteler soort van miscommunicatie?
Daar ligt dus een nadrukkelijke fout van BuZa. Maar even verbazingwekkend
is het dan weer dat minister Ter Beek vervolgens tijdens het debat met de
Kamer op 16 november aangeeft dat hij van een lokatiekeuze geen harde voorwaarde
heeft willen maken. Hoe verhoudt zich deze uitspraak dan weer tot eerdergenoemde
voorwaarde in de brief van Defensie?In dit verband is ook relevant dat oud-premier Lubbers tijdens de verhoren
opmerkt dat noch de minister van Defensie noch een bevelhebber ooit belet
heeft gevraagd om met hem te spreken over de mogelijke risico's van een uitzending
naar Srebrenica. Daar waar dat vanuit de commissie nog niet duidelijk naar
voren kwam, geeft de regering in een schriftelijke reactie aan de Kamer duidelijk
aan dat geen andere ministers op de hoogte waren van de binnen Defensie geuite
kritiek. Dat de commissie in dezen een verwijt maakt aan Lubbers is te begrijpen.
Dat het verwijt alleen aan hem is gericht, lijkt echter eenzijdig. Had de
minister van Defensie vanuit zijn specifieke verantwoordelijkheid voor veiligheidsrisico's
van de missie niet nadrukkelijk de geuite bezwaren aan zijn collega's moeten
melden? Hoe waardeert de commissie het in het licht van deze constateringen
dat juist Ter Beek tijdens het verhoor de indruk wekte, het slecht te vinden
dat Nederland de lokatie Srebrenica "accepteerde zonder enige discussie, noch
in de regering noch in de Tweede Kamer"?Een gebrekkige communicatie lijkt ook aan de orde rond de toezeggingen
van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties inzake luchtsteun. Het
gesprek dat de regering hierover met Boutros Ghali had, verliep uiterst moeizaam.
Pas na urenlang vergaderen en grote druk gaf de secretaris-generaal toe. Oud-premier
Lubbers gaf tijdens de verhoren aan dat dit gegeven, dat lange duwen en trekken,
niet zonder betekenis was. Hij zei letterlijk: als je er zoveel uur over moet
praten, is het op zichzelf niet goed. Over dat gegeven werd in de Kamer zowel
in de brief van 26 januari 1994 als tijdens het algemeen overleg van 1 februari
1994 door de minister van Defensie niets vermeld. Kan de commissie haar mening
hierover geven, dit tegen de achtergrond dat de echte problemen rond de luchtsteun
waarschijnlijk veel meer gelegen zijn in de dubbele sleutel, de lange bevelslijnen
en de later veranderende "air strike guidance"?Wat ook opvalt in de fase van besluitvorming is de onduidelijkheid rond
het mandaat. Zo was er onduidelijkheid over de duur van de missie. Terwijl
de regering zich gebonden achtte aan een termijn van achttien maanden, blijft
tot begin 1995 bij de VN de overtuiging bestaan dat de Nederlandse bijdrage
voor onbepaalde tijd is. De termijn van achttien maanden blijkt niet via de
PVVN aan de Verenigde Naties te zijn gecommuniceerd. Kan de commissie meer
inzicht verschaffen in de achtergronden van deze miscommunicatie? Het is de
vraag in hoeverre dit van invloed is geweest op de latere discussie rond aflossing.
Ik hoor graag ook op dat punt een duidelijke reactie.Ook was er onduidelijkheid over de precieze bedoeling van de missie. Tijdens
de verhoren van de commissie bleek steeds dat het gewapenderhand verdedigen
van de burgerbevolking feitelijk nooit een opdracht voor Dutchbat is geweest.
En toch meldde de minister van Defensie in het televisieprogramma Het Capitool
van 20 januari 1994, vlak voor het overleg met de Kamer van 1 februari 1994,
dat gewapende actie van Dutchbat toegestaan was als "haar opdracht, de bescherming
van de burgerbevolking, in gevaar zou komen". Ook de heer Wilders heeft dit
punt al aangehaald. Zo werden veel mensen, Kamerleden incluis, op een verkeerd
spoor gezet. Kan de commissie nader ingaan op de vraag hoe het mogelijk was
dat de minister van Defensie deze uitspraak deed? Wat zijn volgens haar hiervan
de effecten geweest?Ik wil vervolgens ingaan op de bewapening. Het is ontegenzeglijk waar
dat ook met zwaardere bewapening de enclave niet te verdedigen zou zijn geweest.
Maar dit is, zoals ik juist heb aangegeven, ook nooit de bedoeling van de
missie geweest. De vraag moet zijn of "deterrence by presence" – het
afschrikken door aanwezigheid, want dat was de echte bedoeling – niet
beter uit de verf zou zijn gekomen bij de keuze voor zwaardere bewapening.
Ik zeg dit mede in het licht van de opmerkingen van Biegman over Deense tanks
in Bosnië die indruk maakten. Hoe komt de commissie ertoe om op pagina
424 zo beslist te stellen dat de keuze voor de bewapening niet beslissend
is geweest voor het verloop van de gebeurtenissen? Hoe beoordeelt de commissie
het negatieve advies van Duijn over de lichte bewapening, die hij eind 1993
via de plaatsvervangend CDS Van den Breemen naar minister Ter Beek zond? Hoe
beoordeelt de commissie de opmerkingen van commandant Briquemont tegenover
het NIOD, dat hij wilde dat landen zich juist zwaarder bewapenden en dat hij
het spijtig vond dat de Nederlandse autoriteiten niet door hem waren te overtuigen?Al met al was er in de fase tot besluitvorming te dominant sprake van
humanitaire ideële motieven en was er te weinig oog voor de militaire
risico's en dus de haalbaarheid van de missie. Vanuit de erg optimistische
gedachte die aan het hele "safe areaconcept" ten grondslag lag, namelijk dat
de verschillende partijen zouden blijven meewerken, dat er sprake was van
een effectief staakt het vuren en er gaandeweg juist door de aanwezigheid
van onze troepen een vredesregeling zou komen, vanuit die te positieve grondgedachte
werd de missie weliswaar moeilijk maar toch uitvoerbaar geacht. Ook het uiteindelijke
advies van de militaire top was dat de veiligheidsrisico's aanvaardbaar waren.
Onze Kamer draagt voor deze afweging, even zo zeer als de regering, de verantwoordelijkheid.
Beeldend is in dit verband het feit dat de Kamer pas op 1 februari 1994 over
de uitzending naar Srebrenica heeft vergaderd, bijna twee maanden na de brief
van de regering. Verschillende eenheden van het bataljon waren toen al in
Bosnië. Een verkenningseenheid was zelfs al in Srebrenica. De Kamer stemt
tijdens dat debat in, zelfs terwijl een meerderheid van de Kamer een te ruim
idee heeft van de taakopvatting van onze soldaten. Ik noemde zojuist de uitspraak
over bescherming van de bevolking. Het blijft een feit dat de Kamer, net als
de regering, dit alles deed op basis van de aanname dat de missie, weliswaar
niet eenvoudig, maar wel uitvoerbaar was.Dat brengt mij bij fase 2, de poging tot internationalisering. Het beeld van een uitvoerbare missie verandert drastisch in september
1994, althans bij de toenmalige minister van Defensie. Hij constateerde toen
dat "in Srebrenica sprake was van een onuitvoerbare missie". Dit citaat komt
uit het NIOD-rapport. De heer Voorhoeve heeft tijdens de verhoren van de enquêtecommissie
gezegd dat hij hiermee alleen maar bedoelde dat de enclave niet verdedigbaar
was. Nu is het van tweeën een. Of de heer Voorhoeve bedoelde met zijn
opmerking richting het NIOD inderdaad alleen maar dat de enclave niet verdedigbaar
was. Het verdedigen was echter nooit doel van de missie. In dat geval is er
dus geen verband met de uitvoerbaarheid. Hij spreekt zichzelf tegen. Dan stelt
ook een van de meest markante bevindingen in wezen niet zoveel voor. Of de
heer Voorhoeve doelde bij het NIOD weldegelijk op de echte uitvoerbaarheid
van de missie, namelijk de"deterrence by presence" die vanwege de steeds verslechterende
omstandigheden niet langer reëel was. In dat geval waren de verslechterende
omstandigheden weldegelijk in een vroegtijdig stadium bekend. Graag een nadere
beschouwing van de commissie op dit punt. Dit alles te meer daar de regering
in de schriftelijke beantwoording ronduit erkende dat duidelijk was dat de
situatie in de loop van 1994 gaandeweg verslechterde. De regering geeft dat
in de antwoorden op de vragen 65, 66 en 113 ruiterlijk toe. Er was duidelijk
sprake van"mission creap". Waar het probleem in de eerste fase was dat er
ten aanzien van Srebrenica te veel werd uitgegaan van een goed-weerscenario,
bleek in de tweede fase heel snel dat de noodzakelijke voorwaarden voor een
succesvolle missie verre van realistisch waren, met alle gevolgen van dien.De positieve beoordeling door de commissie van de inspanningen die minister
Voorhoeve vervolgens heeft betracht om de situatie te verbeteren, is naar
mijn mening op haar plaats. Dat het niet gemakkelijk was om tot resultaat
te komen staat vast. Het aanhouden van een zogenaamde rechte lijn, dat wil
zeggen stellen dat de besluiten van 1993 onvermijdelijk zouden moeten leiden
tot de tragische gebeurtenissen in juli 1995, is als stelling onterecht. De
commissie wijst die stelling terecht van de hand. Dat wellicht in de tweede fase meer resultaat te boeken was geweest, blijkt
al uit de analyse van de commissie van het eerste probleem dat zich voordeed,
te weten het probleem van de bevoorrading. De commissie geeft in antwoord
op schriftelijke vragen aan niet met zekerheid te kunnen zeggen dat een krachtiger
aandringen van Nederland in New York zou hebben geleid tot verbetering van
de bevoorrading van Dutchbat. Maar het tegenovergestelde geldt ook niet. De
commissie acht het dus mogelijk dat krachtiger aandringen in dit vroege stadium
weldegelijk tot resultaat zou hebben geleid.Het ontbreken van een rechte lijn maakt de analyse van de wijze waarop
het kabinet zich in fase twee opstelde daarmee des te relevanter. Het valt
op dat de actieve houding van de minister van Defensie niet altijd in gelijke
mate lijkt te zijn ingenomen door zijn collega van Buitenlandse Zaken, Van
Mierlo, en door toenmalig premier Kok. Zo zegt Van Mierlo voor de Tijdelijke
commissie besluitvorming uitzendingen dat "bij ons wat dat betreft niet zoveel
geloof was als dat er hoop was bij Defensie". Hij spreekt dan over Buitenlandse
Zaken ten opzichte van Defensie. Van premier Kok wordt door het NIOD gemeld
dat hij het moeilijk vond "te kiezen tussen niets doen en iets doen". Graag
een reactie van de commissie.Ook ten aanzien van de coördinatie binnen het kabinet zijn vragen
te stellen, bijvoorbeeld toen het ging om het vinden van een land dat bereid
was Nederland in Srebrenica op te volgen. Niet alleen constateert de regering
nu in antwoord op vraag 57 dat het Voorhoeve was die primair actief was, vooral
valt op dat waar Voorhoeve het initiatief nam om de aflossing te regelen via
bilaterale contacten, Buitenlandse Zaken veel langer bleef inzetten op aflossing
via het VN-secretariaat. Wat is de mening van de commissie hierover? Wat zijn
de mogelijke gevolgen hiervan geweest?Ten aanzien van de contactgroep constateert de commissie in de schriftelijke
beantwoording, dat de regering via contacten met de drie EU-landen en de Verenigde
Staten weliswaar een redelijk inzicht had in de gedachtevorming binnen die
groep, maar dat ze daarop niet of nauwelijks invloed kon uitoefenen. Heeft
de Nederlandse regering naar de mening van de commissie afdoende pogingen
ondernomen om lid te worden van de contactgroep? Hoe waardeert de commissie
het feit dat Buitenlandse Zaken het pleidooi van Voorhoeve van september 1994
om contact op te nemen met de contactgroep over preventieve evacuatie, onbeantwoord
heeft gelaten? Idem het pleidooi van oktober 1994 ten aanzien van gebiedsruil.Is de commissie het ten slotte eens met de regering waar die in de schriftelijke
beantwoording de harde kritiek van Lord Owen, zoals in het NIOD-rapport gemeld,
op het feit dat Nederland naliet de groeiende problemen in de enclave diplomatiek
te vertalen, nu van de hand wijst? Als de commissie het eens is met de regering
en dus niet met Lord Owen op dit punt, kan zij dan aangeven op basis van welke
analyse zij het met de regering eens is?Ik kom bij fase drie, de daadwerkelijke val van de enclave. De CDA-fractie
hecht grote waarde aan de conclusie van de commissie, dat Dutchbat tijdens
de val van de enclave naar eer en geweten heeft gehandeld. Het is naar onze
mening terecht dat deze rehabilitatie van de militairen nadrukkelijk in het
rapport naar voren komt. Het mandaat – afschrikken door aanwezigheid –
had gefaald. Hoewel het verdedigen van de enclave nooit opdracht was geweest,
heeft Dutchbat geprobeerd de enclave te behouden, door het geven van een in
feite groene order tot het innemen van blocking positions, waarmee dan alsnog
luchtsteun moest worden afgedwongen. Uit het voorliggende rapport blijkt overduidelijk
dat Dutchbat zich hiermee in een behoorlijk risicovolle positie plaatste.
Mladic had volgens de regering gedreigd om vanaf de inname van observatieposten
gegijzelde Dutchbatters te doden. Bovendien bestond er volgens de regering
het risico van artilleriebeschieting van de compound. De enquêtecommissie
komt tot dezelfde conclusie. In de beantwoording van vraag 73 stelt zij immers:
"Er kon in principe worden aangenomen dat zij" – dat zijn de gegijzelde
Dutchbatters – "het slachtoffer konden worden van represailles wanneer
luchtsteun daadwerkelijk zou worden uitgevoerd." Ook liep Dutchbat volgens
de commissie door het aanvragen van luchtsteun het risico dat de Bosnische
Serviërs gerichte beschietingen zouden uitvoeren op posities
van Dutchbat, waaronder de compound in Potocari. Dutchbat ging dan ook met
het proberen te behouden van de enclave buiten haar mandaat en nam hiermee
een beduidend risico voor haar eigen veiligheid.Cruciale vraag is vervolgens, waarom de luchtsteun zo lang uitbleef. De
CDA-fractie deelt de zienswijze van de commissie dat op 10 juli 1995 aan alle
voorwaarden voor luchtsteun was voldaan. Het feit dat de luchtsteun er die
dag toch niet komt, maakt het behoud van de enclave illusoir.Wat betreft de vraag wie er verantwoordelijk was voor het uitblijven van
de luchtsteun, blijft de commissie enigszins onduidelijk. Enerzijds is er
de duidelijke kritiek op de toenmalige force commander Janvier. Hier is ook
veel voor te zeggen. Hij was het immers die op de 10de de luchtsteun weigerde,
tegen de adviezen van zowat alle leden van zijn staf in. Anderzijds stelt
de commissie eerder in haar rapport, dat er te veel waarde is gehecht aan
de toezegging van de secretaris-generaal tot het verlenen van luchtsteun,
indien nodig. Cruciale vraag is dan ook of er bij de vóór de
val gemaakte afspraken rond het alsnog forceren van luchtsteun, afdoende bij
Janvier is afgezekerd dat deze steun er echt zou komen indien aan de zogenaamde
"smoking gunvoorwaarde" was voldaan. Kan de commissie nader ingaan op het
al dan niet verkregen commitment vooraf van Janvier, en dus op de vraag of
de internationale gemeenschap Dutchbat hier willens en wetens in de steek
heeft gelaten?De heer Van Bommel (SP):De heer Eurlings raakt terecht aan een centraal punt in het debat: de
waarde die aan de toezegging over luchtsteun werd gehecht. Deelt hij mijn
opvatting dat er op dat punt wel verbetering mogelijk is? Ook bij volgende
missies hebben wij gezien dat er daar een probleem ligt. Een aanbeveling op
dat punt zou dus zeer wenselijk zijn.De heer Eurlings (CDA):Naar mijn inschatting hebben wij inmiddels met het hernieuwd toetsingskader,
mede naar aanleiding van het Srebrenicarapport van de vorige commissie onder
leiding van de voorzitter van de enquêtecommissie, een hele set van
voorwaarden die gelden in het proces tot uitzending van militairen. Volgens
mij – maar ik hoor daar ook graag de opvatting van de commissie over –
zijn wij inmiddels op dat vlak een stuk verder en kijken wij veel nadrukkelijker
dan vroeger ook naar de militaire haalbaarheid van missies. Ik vind dat een
heel goede ontwikkeling.De heer Van Bommel (SP):Dus u bent tevreden met wat er in het contact tussen regering en parlement
is bereikt op het punt van het verkrijgen van die zekerheden?De heer Eurlings (CDA):Ik constateer dat de commissie zelf verwijst naar het gewijzigde toetsingskader
van de commissie-Bakker. Ook wordt tegenwoordig in deze Kamer – kijk
maar naar de debatten over Ethiopië en Eritrea – steeds nadrukkelijker
discussie gevoerd over de militaire haalbaarheid en de wenselijkheid van het
nemen van worst-caserisico's. Mijn insteek en volgens mij ook de insteek van
de commissie, zoals zij schriftelijk heeft verwoord, is dat met het hernieuwde
toetsingskader hieraan is tegemoetgekomen. Toch beluister ik graag eerst de
beantwoording van de commissie op dit punt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Hoe beoordeelt u het feit dat ook Karremans op 10 juli aangeeft dat luchtsteun
niet nodig is en daarnaast de verklaring van Rupert Smith, dat ook Nederland,
via de heer Nicolai, op 6 en 8 juli actiever had kunnen werven voor luchtsteun?De heer Eurlings (CDA):Het laatste schuif ik graag door naar de commissie. Bij het eerste blijft
het mijn stellige overtuiging dat wij en de militairen aldaar ervan uitgingen
dat de luchtsteun zou komen zodra aan de smoking-gunvoorwaarde was voldaan.
Uit de opbouw van de blocking positions en de ratio erachter wordt ook duidelijk
dat het niet de bedoeling was om de enclave ten koste van alles te verdedigen –
dat ging namelijk niet – maar wel om een setting voor luchtsteun te
creëren. Voor mij is de vraag cruciaal waarom de luchtsteun uiteindelijk
toch niet is gekomen. Als het verzoek om luchtsteun bij Janvier is blijven
liggen – en daar is veel voor te zeggen – dan draagt de internationale
gemeenschap een heel zware verantwoordelijkheid. Maar volgens mij is het belangrijk
dat wij te weten komen of Janvier zich daadwerkelijk heeft gecommitteerd aan
afspraken over het alsnog forceren van luchtsteun.Mevrouw Vos (GroenLinks):Het gaat mij ook om de verantwoordelijkheid binnen de Nederlandse gelederen.
Heeft Karremans geen vreemde rol gespeeld door op 10 juli het signaal af te
geven dat luchtsteun niet nodig was?De heer Eurlings (CDA):Ik geloof niet dat dit signaal cruciaal was. Ik kom overigens later in
mijn verhaal op de heer Karremans terug, want ik heb kritiek op zijn manier
van leidinggeven.De noodzaak tot verdere verduidelijking wordt versterkt door het standpunt
van de regering. Die zegt namelijk: "De regering beschikte op 9 en 10 juli
1995 niet over alle gegevens die generaal Janvier wel had. En ook nu kan de
regering de vraag of generaal Janvier toen in verwijtbare zin is tekortgeschoten,
niet beantwoorden omdat de generaal niet voor de commissie is verschenen.
De regering betreurt het dat hij niet is verschenen." Wat is de reactie van
de commissie op dit standpunt van de regering en waarom kan de commissie wel
beoordelen of Janvier is tekortgeschoten en de regering niet?Het CDA staat kritisch tegenover de kritiek die de commissie levert op
de wijze waarop de opdracht tot het instellen van blocking positions is doorgegeven.
Met name Groen krijgt kritiek omdat hij de instructie verkeerd zou hebben
opgevat, zie pagina 177. Het is de vraag hoe de commissie dit hard kan maken.
De Jonge, die aan de basis stond van het concept van blocking positions, en
ook Franken stellen dat Groen correct heeft gehandeld. Bovendien was eerst
overhead schieten bij eenieder het uitgangspunt. En wellicht het belangrijkst:
met de omtrekkende beweging die de Serven maakten en de veel te lichte bewapening
van de Dutchbatters waren de Serven nooit te stoppen geweest. Het doel werd
bereikt om middels de blocking positions een smoking gun voor luchtsteun te
krijgen. Vindt de commissie op basis van dit feit niet dat ze dezelfde conclusie
zou moeten trekken als de regering, namelijk dat Groen hier geen
blaam treft en dat de instructie rond de essentiële onderdelen ervan,
van Karremans tot Van Duijn, feitelijk dezelfde bleef?De commissie levert voorzichtige kritiek op Dutchbat over het feit dat
het had moeten overwegen om meer vluchtelingen op de compound toe te laten
en ook dat het meer bescherming had moeten bieden aan de mannen van Potocari.
Men had deze afwegingen misschien nadrukkelijker dienen te maken, maar daarmee
is niet ook gezegd dat er andere keuzes hadden moeten worden gemaakt. Het
toelaten van mannen op de compound zou er volgens het rapport van Kofi Annan
mogelijkerwijs toe hebben geleid dat de Serven de compound hadden beschoten.
De commissie heeft gelijk als zij zegt dat niet met zekerheid kan worden gesteld
dat het openstellen van de compound voor weerbare mannen ook gevolgen zou
hebben gehad voor het lot van vrouwen en kinderen. Toch laat dit onverlet
dat het risico hierop behoorlijk zou zijn vergroot. Het ging hierbij om duivelse
dilemma's en het is onduidelijk of andere keuzes tot minder afschuwelijke
resultaten hadden geleid. Gelukkig onderkent de commissie de feitelijkheid
van deze duivelse dilemma's ten volle. De fractie van het CDA onderschrijft
de kritiek die in het rapport wordt geleverd op de gebrekkige wijze waarop
feitelijke informatie over misdrijven naar Unprofor werd gecommuniceerd. Signalen
van Van Duijn, Rutten etc. werden door Karremans niet doorgegeven, onder andere
vanwege het ontbreken van een veilige lijn. Ook onderschrijven wij de algemene
kritiek op de manier van leiding geven door Karremans: erg onzichtbaar en
weinig charismatisch.Verdere verduidelijking is gewenst ten aanzien van de lotsverbondenheid.
Uit het enquêterapport blijkt dat het kabinet, ook in lijn met de wens
van een aantal fracties in de Kamer, nog een duidelijke relatie legde tussen
het vertrek van Dutchbat en de toegang van internationale hulporganisaties
tot de Bosnische mannen. Tegelijkertijd zette Smith in zijn gesprek met Mladic
alleen in op het vertrek van Dutchbat, waarmee de lotsverbondenheid vanuit
het internationale circuit dus irrelevant werd gemaakt. Kan de commissie aangeven
of de regering naar haar mening op de hoogte was van het op Unprofor-niveau
loslaten van de lotsverbondenheid?En dan de nasleep, fase 4. In tegenstelling tot het NIOD constateert de
commissie geen onwil bij de landmacht. De fractie van het CDA neemt hiervan
met opluchting kennis. Wel dient verder te worden verduidelijkt waarom de
commissie deze meest in het oog springende conclusie van het NIOD niet overneemt.
Is dat omdat men nu echt tot een afwijkende conclusie komt ten aanzien van
de concrete gang van zaken of is het veel meer omdat de commissie van mening
is dat bij het NIOD de feiten ontbraken om tot een dusdanig hard oordeel te
komen, dit mede in het licht van het optreden van Blom, die na het verschijnen
van het NIOD-rapport zelf al tot een soort afzwakking van de kwalificatie
onwil kwam?Als er geen sprake is van onwil, hoe typeert de commissie dan de gang
van zaken op het ministerie van Defensie?Mevrouw Albayrak (PvdA):Hoe komt de heer Eurlings tot de vaststelling dat door de commissie wordt
geconcludeerd dat er geen sprake is van onwil? Volgens mij maakt de commissie
uitdrukkelijk onderscheid tussen de heer Couzy en de heer Van Baal. Zij komt
tot de conclusie dat Van Baal geen onwil verweten kan worden, maar Couzy wel.
Heeft de heer Eurlings een andere lezing of weet hij iets anders?De heer Eurlings (CDA):Ik weet niets anders en ik zou het niet wagen een andere lezing voor te
spiegelen. Ik kom zo nog te spreken over de heer Couzy. Het gaat erom dat
door het NIOD een soort structuur van onwil bij de landmacht werd geconstateerd.
Die structuur van onwil zou aan heel veel problemen ten grondslag hebben gelegen.
De commissie neemt die harde, algemene stelling niet over. Daarover ging mijn
opmerking. Op personen kom ik zo nog terug.Als er geen sprake is van onwil, hoe typeert het ministerie de gang van
zaken op het ministerie van Defensie dan precies? Er lijkt hier op z'n minst
sprake van een verkrampte houding. Beeldend is in dit verband de onomwonden
constatering van de commissie dat minister Voorhoeve eerder het volledige
feitenrelaas had moeten krijgen. Doordat dit niet gebeurde, liep Voorhoeve
achter de feiten aan en kwam Dutchbat vaker dan nodig in de beklaagdenbank
terecht.In het licht van het afstand nemen van de term "onwil" door de commissie
is het onnodig geweest dat Van Baal vorig jaar is vertrokken. Ongeacht de
vraag of hij al dan niet zelf is opgestapt, is duidelijk dat er grote druk
op hem was om zijn post te verlaten, naar aanleiding van de NIOD-conclusies.
Gedane zaken nemen geen keer, maar ik constateer wel dat het veel beter was
geweest om personele consequenties uit te stellen tot na het debat over het
enquêterapport, zoals onze fractie het vorig jaar heeft bepleit.De fractie van het CDA onderschrijft de harde kritiek die de commissie
levert op het functioneren van Couzy. Vanaf zijn eerste briefing, op 15 en
16 juli, met de eerste groep Dutchbatters, de groep zogenaamde gegijzelden
van de observatiepost, die in Zagreb aankwam, had hij een duidelijk beeld
moeten hebben van de ernst van de situatie in Srebrenica. Er waren verhalen
over vrachtwagens en een shovel vol met lijken, een grasveld met schoenen
etc. van minstens tien getuigen. Extra prangend is hier dat op dat moment
de gebeurtenissen ter plekke zich wellicht nog voltrokken. Dat deze signalen
niet duidelijk aan de minister zijn doorgegeven, weegt hierdoor des te zwaarder.
Ook bij latere debriefings, op beperkte schaal in Zagreb en in Nederland,
was de communicatie verre van optimaal. De gebrekkige communicatie leidde
zelfs tot verschillende inschattingen door verschillende leden van het toenmalige
kabinet. Ik refereer aan de heer Pronk, die op 17 juli 1995 in de media ongeremd
over "genocide" spreekt.De heer Voorhoeve neemt trouwens zelf een aantal dagen later uiteindelijk
wel de term "genocide" over. Een vraag die open blijft, is of minister Voorhoeve
niet afdoende signalen kreeg over het gebrekkige functioneren van Couzy om
tot vervanging over te gaan.Voorzitter. Ik kom toe aan de epiloog. Zoals aan het begin van de inbreng
is gezegd, is het hoofddoel van dit debat voor de CDA-fractie het uiteindelijk
duiden van de politieke en militaire verantwoordelijkheden. Terugkijkend kan
worden gesteld dat het aftreden van het kabinet-Kok juist is geweest met name
omdat, geboren vanuit welke goede bedoelingen dan ook, de regering
evenals de VN en deze Kamer medeverantwoordelijk was voor een missie met een
mandaat dat in geval van tegenspoed onuitvoerbaar was. Alleen het moment waarop
het kabinet die verantwoordelijkheid nam, namelijk voor het afleggen van inhoudelijke
verantwoording in dit parlement, blijft curieus.Ook voor de betrokken militairen komt een eind aan een lange en vaak pijnlijke
discussie. Dutchbat stond voor een onmogelijke opgave en werd geconfronteerd
met duivelse dilemma's. De mannen en vrouwen van Dutchbat zijn met dit rapport
gerehabiliteerd. Zij hebben naar eer en geweten gehandeld en het CDA neemt
met instemming van deze constatering kennis.De aanbevelingen op het vlak van nazorg vindt mijn fractie zeer waardevol.
Wij zullen ons in het debat met de regering dan ook sterk maken voor het overnemen
hiervan.Voor de nabestaanden zal het boek nooit kunnen worden gesloten. Het leed
dat ze is aangedaan, zal nooit kunnen verdwijnen. Wat wij vanuit Nederland
wel kunnen blijven doen, is het betonen van onze continue betrokkenheid middels
een blijvend hoge inspanning voor hulp richting de regio. Vanuit deze wens
van blijvend commitment zal ik in het debat met de regering nader ingaan op
het feit dat de financiële steun die wij aan het gebied geven, de laatste
tijd is gedaald.Schuldig aan de vreselijke misdaden in Srebrenica is en blijven de Bosnische
Serviërs die Srebrenica binnenvielen. De afschuwelijke daden die zijn
gepleegd, mogen nimmer door de internationale gemeenschap worden getolereerd.
Het is dan ook niet alleen voor de betrokkenen, maar ook voor de geloofwaardigheid
van de internationale gemeenschap bittere noodzaak dat de meest verantwoordelijken
als Mladic en Karadzic zo snel mogelijk voor het tribunaal verschijnen. Zeker
ook gelet op de gewijzigde omstandigheden in Servië zou het nieuwe kabinet
in Nederland volgens de CDA-fractie in internationaal verband alles op alles
moeten zetten om mensen als Mladic en Karadzic nog voor het einde van het
jaar achter de tralies te hebben. Ik zal hier tijdens het debat met de regering
nader op ingaan.Mevrouw Albayrak (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Srebrenica 1995; bijna 8000 mensen zijn vermoord.
Het is daar verschrikkelijk fout gegaan. De vele duizenden bladzijden van
het NIOD-rapport en het rapport van de enquêtecommissie maken duidelijk
dat een wirwar van factoren heeft geleid tot dit drama. Onervarenheid, inschattingsfouten,
gebrek aan kennis, overmoed, naïviteit en toeval zijn hiervan slechts
enkele voorbeelden. Geholpen door een stotterende internationale gemeenschap
die uiteindelijk in haar eigen speeksel stikte, werden door het Servische
leger misdadige plannen gemaakt en uitgevoerd. De internationale wereld, in
het bijzonder ook Nederland, heeft zich laten verrassen door de bruutheid,
de geslepenheid en de doortastendheid waarmee iedere zwakheid van die internationale
gemeenschap werd aangegrepen als een "window of opportunity", als een kans.Dit werd enige weken geleden nog eens duidelijk tijdens het verhoor voor
het Joegoslaviëtribunaal van Momir Nikolic, chef van de veiligheidsdienst
van de Bosnisch-Servische Bratunacbrigade, die op 11 juli 1995 deelnam aan
de verovering van Srebrenica. Uit zijn openhartige getuigenis blijkt hoezeer
de Serviërs bezig waren met het systematisch om de tuin leiden van de
VN-militairen en in het bijzonder ook Dutchbat in Srebrenica. Een voorbeeld
hiervan is te vinden in de opzet met de bussen, die juist was bedoeld om het
vertrouwen te wekken van Dutchbat in Srebrenica dat de zaken niet fout konden
gaan.In mei 1991 breken de conflicten in Joegoslavië uit. Nederland is
op dat moment voorzitter van de Europese Unie en zeer betrokken bij de ontwikkelingen.
Toegegeven moet worden dat geen enkele kans onbenut wordt gelaten om bij de
internationale gemeenschap aan te dringen op actieve inmenging in Joegoslavië.
Die situatie verslechtert in een rap tempo. In de loop van 1993 groeit in
parlement en regering, maar ook in de publieke opinie de overtuiging dat de
schending van mensenrechten en de humanitaire problemen niet zomaar op hun
beloop kunnen worden gelaten. De internationale gemeenschap is hopeloos verdeeld
en Nederland is onervaren met internationale missies. Toch vertrekt in het
voorjaar van 1994 Dutchbat onder VN-verantwoordelijkheid naar Srebrenica,
een veilig gebied, waar Bosnische moslims zijn geconcentreerd. En dat alles
ondanks eerder verzet van Nederland tegen überhaupt het concept van de
safe area's, de veilige gebieden.De aanwezigheid van de Nederlandse VN-militairen kan niet voorkomen dat
in de zomer van 1995 genocide plaatsvindt. In de daaropvolgende jaren blijft
de discussie over schuld en verantwoordelijkheid de actualiteit beheersen.
In 1997 krijgt het NIOD de opdracht om zo precies mogelijk een reconstructie
te maken en een verklarende analyse te geven van de verschrikkelijke gebeurtenissen.
Het NIOD-rapport telt 3500 pagina's en het geeft inderdaad een gedetailleerde,
uitgebreide en betrouwbare reconstructie van het gebeurde, maar het laat tegelijkertijd
heel wat ruimte voor de invulling van politieke feiten en interpretaties die
in verschillende fases van invloed zijn geweest. De Kamer besluit hierop tot
het houden van een parlementaire enquête.De fractie van de Partij van de Arbeid wil in aansluiting op andere fracties
waardering uitspreken voor de inspanning van de commissie en haar staf om
binnen zeer korte tijd en met zeer beperkte middelen te komen tot een aanvullende
waarheidsvinding. Om snelheid te garanderen hebben zowel Kamerleden als de
medewerkers de hele zomer van 2002 doorgewerkt en menige avond en delen van
de nacht in dit gebouw doorgebracht. Veel waardering daarvoor, omdat zij dat
ook namens alle andere Kamerleden van dit huis hebben gedaan.Op veel punten onderschrijft of onderbouwt de enquêtecommissie de
bevindingen en de conclusies van het NIOD. Dat neemt niet weg dat de commissie
op een aantal punten scherper is in haar kritiek, overigens zonder dat dat
leidt tot andere, spraakmakende conclusies. Alles overziend is de Partij van
de Arbeid van mening dat het enquêterapport samen met het NIOD-rapport
ons de gelegenheid biedt om tot een afronding van de politieke debatten over
de val van Srebrenica te komen.Mijn eerste vraag aan de commissie is of zij in de beperkte enquêtetijd
en met de beperkte middelen in alle redelijkheid meent een
afgewogen eindoordeel te kunnen vellen. Vindt de commissie het geen cruciaal
gebrek dat zij niet internationaal betrokkenen, zoals generaal Janvier, heeft
kunnen horen? Waarom heeft de commissie er niet voor gekozen om ook nabestaanden
te horen? Is het bezoek dat de voorzitter van deze commissie aan de nabestaanden
van Srebrenica heeft gebracht, voldoende geweest om ook hun kant van het verhaal
te horen? Is de commissie tijdens de enquête tegen zaken aangelopen
waarop zij, gelet op de onderzoeksopdracht, geen antwoord kon krijgen, maar
die wel zwaar op de maag zijn blijven liggen?Zelfs als de commissie zegt in alle redelijkheid tot een eindoordeel te
zijn gekomen, wil dat niet zeggen dat alle vragen beantwoord zijn. De enquête
toont nogmaals aan dat de meest indrukwekkende vragen niet te beantwoorden
zijn. Dat zijn vooral als, danvragen die met de kennis en wijsheid van nu
gemakkelijk gesteld kunnen worden, bijvoorbeeld als het gaat om het handelen
van Dutchbat na de val van de enclave. Was de genocide te voorkomen geweest
als Dutchbat actief verzet had geboden of als Dutchbat niet had meegewerkt
aan de deportatie van vluchtelingen? Klinisch geredeneerd zou het antwoord
op deze vragen ja kunnen zijn, maar wie de gehele voorgeschiedenis, het beperkte
mandaat van Unprofor, de fysieke en morele uitputting en de getalsmatige overmacht
van de Serven betrekt bij de afwegingen, zal niet anders kunnen dan genuanceerd
denken over de rol die Dutchbat toeviel. Uitgesproken moet worden dat Dutchbat,
gestuurd door de politiek, onder uiterst moeilijke omstandigheden een onmogelijke
taak had uit te voeren. De Nederlandse politiek is ten volle verantwoordelijk
voor hun uitzending, stelt de commissie. Dat onderschrijft de Partij van de
Arbeid. De Nederlandse politiek is zeker verantwoordelijk voor de uitzending
onder de geldende omstandigheden.De terechte kritiek van de commissie op het optreden van Dutchbat door
met name de leidinggevenden, doet hieraan niets af. Ik zal hierover in het
vervolg van mijn betoog nog enkele concrete vragen stellen. Belangrijk voor
de Partij van de Arbeid is dat er na deze debatten geen twijfel meer mag bestaan
over de intenties van Dutchbat. Alle onderzoeken tonen aan dat Dutchbat na
eer en geweten heeft gehandeld en dat de beweringen dat Dutchbat de vluchtelingen
opgeofferd zou hebben om de eigen veiligheid zeker te stellen en oorlogsmisdaden
zou hebben begaan, niet zijn bewezen. De politiek is de mannen en vrouwen
van Dutchbat het heldere signaal verschuldigd dat de jarenlange aantijgingen
die hun ten deel zijn gevallen, ronduit verkeerd zijn geweest.Opmerkelijk is dat de commissie concludeert dat het kabinet door af te
treden een eigen politieke verantwoordelijkheid heeft genomen voor het falen
van de nationale en de internationale politiek. Deze conclusie lijkt verder
te gaan dan de verklaring van premier Kok over de anonimiteit van de internationale
gemeenschap. Het IKV bijvoorbeeld leest hieruit dat het nationaal falen niet
ondergeschikt is aan het internationaal falen, maar dat er sprake is van nevenschikking
en dus van een nationale aansprakelijkheid van de Nederlandse politiek. Ondanks
de gebruikte termen is het enquêterapport er wat de PvdA betreft volledig
duidelijk over dat het nationaal falen moet worden gezien in het licht van
het internationaal falen. Hierover mag geen onduidelijkheid blijven bestaan.
De commissie zal helder moeten maken wat zij bedoelt met dat nationale falen
en of zij hiermee mogelijk afstand neemt van de benadering van Kok.Mevrouw Vos (GroenLinks):Wat bedoelt u met uw opmerking dat het nationale falen moeten worden gezien
in het licht van het internationale falen?Mevrouw Albayrak (PvdA):Premier Kok heeft het in zijn verhoor bij de enquêtecommissie duidelijk
verwoord als een deelname aan een internationale missie. Ook de nationale
verantwoordelijkheid had bij de internationale gemeenschap kunnen worden gelegd,
maar dat is uitdrukkelijk niet gebeurd. Door af te treden heeft het kabinet-Kok
aangegeven dat er iets meer is dan die anonieme internationale gemeenschap
en dat de verantwoordelijkheid als zodanig wordt genomen. Alle kritiek die
de nationale overheid ten deel viel en alle consequenties daarvan heeft premier
Kok in mijn ogen terecht willen delen.Mevrouw Vos (GroenLinks):U zegt in feite dat er ook nationaal is gefaald.Mevrouw Albayrak (PvdA):Die vraag leg ik de commissie voor, omdat er lezingen zijn van onder andere
het IKV dat het nationaal falen niet ondergeschikt is aan het internationaal
falen, zoals ik ook probeer duidelijk te maken, maar dat er een nevenschikking
is. Zelfs als je accepteert dat de VN de hoofdverantwoordelijke is, bijvoorbeeld
omdat in de meest cruciale fase geen luchtsteun is gegeven, kun je ook nationaal
consequenties trekken uit hetgeen er is gebeurd. Ik zal straks uitgebreid
spreken over schuld en verantwoordelijkheid.Ik wil enkele opmerkingen maken over de vier verschillende fasen, te beginnen
met de besluitvorming rond de uitzending. Reconstructies laten zien dat er
een volledige verbondenheid was tussen de Kamer en het kabinet. Er was nauwelijks
sprake van oppositie vanuit de Kamer, noch van regeringsfracties, noch van
oppositiefracties. De commissie is van mening dat de Kamer en het kabinet
op de hoogte konden zijn van de risico's. Die mening deelt de PvdA. De besluitvorming
in haar totaliteit is fragmentarisch van karakter geweest. Een integrale afweging
heeft noch in de Tweede Kamer, noch in het kabinet plaatsgevonden. De commissie
betreurt dit, maar betekent dit dan ook dat zij begrip heeft voor de redenen
waarom dat niet is gebeurd? Kan de commissie er iets meer over zeggen dan
zij in haar rapport doet?Wij zijn verder met de commissie van mening dat in fase 3 de grootste
verantwoordelijkheid ligt. Andere Europese landen waren immers huiverig voor
militair ingrijpen. Nederlandse politici verdiepten zich niet in de overwegingen
van het buitenland om niet in te grijpen. Verlammend werkten de morele verontwaardiging
en het ongeloof over de weigering van andere landen. De internationale gemeenschap
moest toch immers klaar staan? De regering, met Lubbers, Van den Broek, Pronk
en Ter Beek voorop, wilde een daad stellen en de Kamer deed mee. Intern werden
in fracties twijfels geuit, maar geen enkel Kamerlid heeft uiteindelijk doorgepakt.
Het was ondoordacht en er is te weinig doorgevraagd, ook door de PvdA-Kamerleden
Van Traa en Valk, die toch zonder meer tot de meest kritische
Kamerleden in die periode konden worden gerekend. De blik van velen werd vertroebeld
door de maatschappelijke druk. Met de wijsheid van nu is het makkelijk afstand
nemen van het besluit tot uitzending, maar de realiteitszin dwingt ons ertoe
in te zien dat die wijsheid er toen niet was. Als je de politieke context
van die periode erbij houdt, zou dat besluit zo weer genomen worden, zo waren
de verhelderende woorden van Leoni Sipkes, woordvoerder van GroenLinks in
de periode van de uitzending.Op een tweetal punten is de commissie specifieker in haar kritiek, te
beginnen met de rol die Buitenlandse Zaken speelde. Het lijkt mij een dubieuze
rol, met name wat de aanbieding van de luchtmobiele brigade aan de Verenigde
Naties betreft. Terwijl Ter Beek de aanbieding uitdrukkelijk koppelt aan een
vredesregeling, wordt deze voorwaarde door de VN niet doorgegeven. De reden
is dat BZ het aanbod wil doen ten behoeve van de safe areas, een concept dat
toen al met de nodige twijfel werd bezien. De conclusie van de commissie is
dat het aanbieden van de luchtmobiele brigade voor BZ blijkbaar belangrijker
was dan het doel waarvoor de brigade werd aangeboden. Deze houding van BZ
is onbegrijpelijk, zelfs als zo werd gehandeld omdat de politieke geloofwaardigheid
binnen de internationale wereld in het geding was en Nederland daarin een
belangrijke rol wilde spelen. Op dat moment was immers al duidelijk dat de
Serven er alles aan deden om de internationale wereld tegen te werken.Voorts heeft het ten onrechte ontbroken aan een onderhandelingsstrategie,
waardoor we een zeer kwetsbare lokatie kregen toegewezen. Ik wil de commissie
vragen, iets specifieker te zijn in haar oordeel over de fouten die indertijd
bij Buitenlandse Zaken zijn gemaakt. Schaart zij deze onder de complete verlamming,
waarover ik hiervoor heb gesproken? Of is het toch een wat specifiekere verantwoordelijkheid,
die bij Buitenlandse Zaken kan worden gelegd? Het rapport is ook op dit punt
niet echt helder. Toen ik mij afvroeg wat BZ bewogen kan hebben om zo te opereren,
kwam ik niet verder dan dat het absolute onervarenheid was met een nieuwe
internationale situatie. Het was het eerste grote conflict na de val van de
Muur in 1989. Qua buitenlandse politiek was Srebrenica zonder precedent: Nederland
wist op dat moment niet wat de ernst van de zaak was, en hoe daarmee rekening
moest worden gehouden in een zaak als de uitzending van Nederlandse militairen. Het tweede punt van kritiek waarover de commissie iets duidelijker is
dan het NIOD-rapport, is het specifiek benoemen wie het meeste blaam treft
bij de landmachttop. Dan gaat het om de toenmalige bevelhebber van de landmacht,
de heer Couzy, die in bijna alle vier de stadia verantwoordelijkheid draagt.
Bij de besluitvorming heeft hij een zeer beperkte taakopvatting ten aanzien
van zijn adviserende rol bij vredesoperaties in het algemeen, en ten aanzien
van Srebrenica in het bijzonder. Hij ziet zijn rol beperkt tot de uitvoering
van taken. De bevelhebber is echter sinds 1992 ook adviseur van het defensiebeleid.
Zijn bezwaren hadden tot een ander oordeel van de militaire top kunnen leiden
over de veiligheidsrisico's voor Nederlandse militairen bij stationering in
Srebrenica. Het feit dat deze risico's aanvaardbaar werden geacht, heeft veel
gewicht gekregen in de besluitvorming, zonder dat overigens werd doorgevraagd
wat aanvaardbaar precies inhield. Ook heeft Couzy niet goed gehandeld inzake
de door de Amerikanen aangeboden spionagekoffertjes. Hij vond het risico te
groot en de opbrengst onzeker. Een dergelijke risicoafweging had, gezien het
mogelijke belang ervan, aan de minister moeten worden voorgelegd. Dat heeft
Couzy niet gedaan. De conclusie "onwil" is hier volgens de Partij van de Arbeid
gerechtvaardigd.Ik kom toe aan fase 2: de maanden voor de val en de pogingen tot internationalisering.
De belangrijkste kritiek richt zich hier op de VN en de leiding van Dutchbat.
Evacuatieplannen zijn onvoldoende uitgewerkt om in de praktijk tot uitvoering
te komen. Van bondgenoten zijn onvoldoende garanties verkregen dat zij de
noodzakelijke ondersteuning zouden geven aan een dergelijke evaluatie. Dit
rekent de commissie duidelijker de VN en de leiding van Dutchbat aan dan door
het NIOD werd gedaan. Hier wringt zich vooral ook het niet kunnen horen van
internationale getuigen, zoals Janvier en Boutros Boutros-Ghali. Ik Albayrakvoeg
mij bij de vragen van GroenLinks en de SP over de mogelijkheden om te onderzoeken,
of het in de toekomst wel mogelijk is om als parlement internationale getuigen
te horen.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Er wordt nu voor de derde keer gesproken over de mogelijkheid om ook buitenlandse getuigen te horen, welke mogelijkheid al bestaat.
Doelt u dan ook op een verschijningsplicht van niet-Nederlandse ingezetenen
voor een nationale parlementaire enquêtecommissie?Mevrouw Albayrak (PvdA):Ik zoek inderdaad naar manieren om te kunnen afdwingen dat getuigen ook
verschijnen. Dit zou moeten worden onderzocht.Dan de val van Srebrenica en de lotsverbondenheid. Dit blijft wat ons
betreft het meest pijnlijke deel. De aanwezigheid van Unprofor, Dutchbat dus,
gaf vluchtelingen de illusie van veiligheid. Ze hadden geen schijn van kans,
maar waanden zich veilig. Degenen die de veiligheid moesten garanderen, de
soldaten van Dutchbat, waren maandenlang afgeknepen, bevonden zich in een
pijnlijke isolatie en waren in de steek gelaten door de internationale gemeenschap.
Had onder die omstandigheden het begrip "lotsverbondenheid" überhaupt
nog enige betekenis? Naar onze mening had het in dat stadium niet veel meer
uitgemaakt als de ministerraad met een instructie was gekomen over die lotsverbondenheid,
tenzij de internationale gemeenschap er, op welke manier dan ook, toe bewogen
had kunnen worden het mandaat uit te breiden, zodat er actievere steun had
kunnen worden verleend. Dat lukte juist niet, ondanks alle pogingen in fase
2.Dutchbat was dus kansloos en eigenmachtig optreden lag niet in de rede.
Bij de aanval op de enclave begin juli had Dutchbat vanuit militair perspectief
weinig reden op eigen initiatief een tegenaanval in te zetten. De vraag of
een ander bataljon in een andere conditie anders zou hebben gehandeld, is
onmogelijk te beantwoorden. Politiek-psychologisch was het denkbaar geweest
dat Mladic, uit vrees voor de negatieve reputatie van de Serven, zou zijn
teruggeschrokken voor gewapend verzet, met de kans op slachtoffers aan Unprofor-zijde.
Zijn besluit om door te zetten tot Srebrenica en de gehele enclave in te nemen,
werd ingegeven door het uitblijven van weerstand van enige betekenis, zowel
van moslimmilitairen als ook van de VN. Dit geeft op zijn minst aan dat zulke
overwegingen een rol speelden.Was dit niet een les die ook had kunnen worden getrokken uit wat er in
april 1994 is gebeurd in Gorazde, in een vergelijkbare situatie? Ook dat was
een veilig gebied. Toen generaal Rose vroeg om actieve luchtsteun werd die
gegeven, maar het was beperkte luchtsteun. De Serven zagen dat niet als een
reden om te stoppen met hun wrede daden aldaar. VN-militairen werden gegijzeld.
Clinton vroeg om onmiddellijke, massieve luchtsteun. Er stonden in Italië
200 vliegtuigen klaar om luchtaanvallen uit te voeren, maar de VN-gezant,
Akashi, wilde blijven onderhandelen, want hij meende dat het sturen van luchtsteun
zou neerkomen op een abrupt einde van het vredesproces. Hoe pijnlijk is het
om nu achteraf te moeten concluderen dat het nooit de bedoeling van de Serven
is geweest om in dat vredesproces daadwerkelijk tot vrede te komen. Inmiddels
waren de Serven wel wijzer. Zij konden de conclusie trekken uit Goradze dat
zij totaal niets te vrezen hadden van de internationale gemeenschap, want
die was totaal, tot op het bot, verdeeld. Het is enigszins teleurstellend
om juist wat betreft fase 3 te moeten concluderen dat hierover de minst heldere
conclusies worden getrokken, in het bijzonder in het NIOD-rapport, maar ook
in het rapport van de parlementaire-enquêtecommissie. Het gaat met name
om de blocking positions en de positie van de vluchtelingen waarover vandaag
al zoveel is gezegd.Moest het mandaat nu wel of niet worden overschreden? Moesten beschietingen
wel of niet worden uitgelokt? Wat waren precies de instructies die wel of
niet werden doorgegeven aan de frontlinie van Dutchbat? Was ook zonder beschieting
van Dutchbat aan de voorwaarden voor luchtsteun voldaan? Gaf Janvier die willens
en wetens niet, of te laat? Zouden de Serven inderdaad zijn teruggeschrokken
zijn door verzet door Dutchbat? Ik heb zojuist aangegeven dat ik dit vanuit
de ervaring in Gorazde durf te betwijfelen. Het had er wel op neer moeten
komen dat die massieve luchtaanvallen hadden moeten plaatsvinden. Helaas zullen
wij de antwoorden op die vragen nooit echt te weten komen.Wat de vluchtelingen betreft blijven er vragen bestaan. Hadden meer vluchtelingen
op de compound in Potocari moeten worden toegelaten? Vindt de commissie de
argumenten van Dutchbat om dat niet te doen overtuigend? Was het redelijk
om te denken dat de compound zou worden beschoten als alle vluchtelingen daar
zouden worden opgevangen? Had Dutchbat, toen de mannen tussen 16 en 65 jaar
werden gescheiden van de overige vluchtelingen, gezien de eerdere moordpartijen
niet moeten inzien dat het lot van die mannen niet anders kon zijn dan het
vinden van de dood? Had niet gekozen moeten worden voor het rekken van tijd
opdat de internationale gemeenschap iets zou doen? Waarom had men zo'n haast
met het meewerken aan de deportaties? Waarom werd niet vastgehouden aan het
verzoek van de vluchtelingen om per bus maximaal 10% mannen toe te laten en
vervolgens de bussen te laten begeleiden door Dutchbatters? Zijn de oorlogsmisdaden
die daar zijn begaan en zijn gezien door Dutchbatters goed doorgegeven aan
Den Haag en de Verenigde Naties? Op wiens verzoek is begonnen met de uitlevering
van mannen die reeds hun toevlucht tot de compound hadden gezocht? Klopt het
dat dit niet op verzoek van Mladic is gebeurd maar dat Dutchbat hier zelf
het initiatief toe heeft genomen? Dit is een lezing die tot mij is gekomen
bij monde van Hasan Nuhanovic, de tolk van de vluchtelingen die zich na de
val van de enclave tegen de debatten over Srebrenica aanbemoeit.De heer Wilders (VVD):Dat zijn allemaal zeer interessante vragen, maar nu ook de antwoorden.
Wat vindt de PvdA zelf? Een van de vragen die u opwierp, is of er niet meer
mannen op de compound hadden moeten worden toegelaten Wat is de mening van
uw fractie op dit punt?Mevrouw Albayrak (PvdA):In mijn inleiding tot die vragen heb ik er al het een en ander over gezegd.
Ik heb aangegeven dat het "als, danvragen" zijn die niet beantwoord kunnen
worden en daardoor dus tot een onbevredigend gevoel zullen blijven leiden,
overigens wel in de wetenschap dat alle mogelijke informatie waarschijnlijk
boven tafel is gekomen. Als de commissie ervan uitgaat dat zonder gissingen
deze vragen niet te beantwoorden zijn, dan is mijn vraag wel waarom de commissie
niet helderder is in haar conclusie. Daarmee onderschrijf ik
ook uw vraag over het kunnen opvangen en het willen opvangen.De heer Wilders (VVD):Ik heb goed geluisterd, maar ik kan geen chocola maken van dit antwoord.
U stelt een heleboel vragen aan de commissie, zonder mij antwoord te geven
op mijn heldere vraag. Vindt u dat Dutchbat destijds meer mannen had moeten
toelaten tot de compound of zegt u dat het gelet op de omstandigheden te billijken
is dat het is gegaan zoals het is gegaan? Wat vindt de PvdA-fractie?Mevrouw Albayrak (PvdA):Alle rapporten die ik tot nu toe, wellicht niet letter voor letter maar
toch wel grotendeels heb kunnen lezen, doen mij tot die conclusie komen, zonder
dat ik overigens kan vaststellen dat alle vragen echt beantwoord zijn. Vandaar
dat ik ze hier nog eens stel. Als de commissie bevestigt dat wanneer je het
antwoord daarop zou willen geven, je je dan begeeft in gissingen waarmee niemand
iets opschiet, dan zal ik daarin kunnen berusten.De heer Wilders (VVD):Maar u zegt het te kunnen billijken dat het is gegaan zoals het is gegaan.
U kunt dus ook billijken dat er gelet op de omstandigheden niet meer mensen
tot de compound zijn toegelaten.Mevrouw Albayrak (PvdA):Ja, gelet op de informatie die nu voorhanden is. Ik wil graag van de commissie
vernemen of zij gelet op de beperkte middelen en tijd ook alle vragen heeft
kunnen stellen en de antwoorden daarop heeft kunnen krijgen.Mevrouw Vos (GroenLinks):De commissie trekt de conclusie dat de bataljonsleiding had behoren te
overwegen, rekening houdend met de omstandigheden, de compound voor meer vluchtelingen
open te stellen. Onderschrijft u die conclusie?Mevrouw Albayrak (PvdA):Dat is een zin uit het rapport waar ik niet zoveel mee kan. Ik vraag de
commissie om op basis van haar verhoren daarover een helderder standpunt in
te nemen.Mevrouw Vos (GroenLinks):Wat vindt u nu zelf?Mevrouw Albayrak (PvdA):Dan verwijs ik naar het antwoord dat ik zo-even aan de heer Wilders heb
gegeven, aangezien uw vraag identiek is aan die van hem.Mevrouw Vos (GroenLinks):U heeft de rapporten en de verslagen van de verhoren gelezen. U heeft
ook informatie van anderen. U kunt hier toch zelf een oordeel geven, al is
het maar een voorlopig standpunt op dit moment? Vindt u dat de commissie de
formulering had moeten aanscherpen of vindt u dat de commissie hierover in
het geheel geen uitspraak had moeten doen?Mevrouw Albayrak (PvdA):Ik wil het antwoord wel voor de derde keer geven. Ik houd een bijzonder
onbevredigd gevoel over de afronding van fase drie en over de vaagheid van
de conclusies van de commissie ter zake. Ik vraag dan ook of er geen aanleiding
is om die conclusies aan te scherpen, in welke zin dan ook. Dit kan de conclusie
betekenen dat Dutchbat op geen enkele manier mensen tot de compound had moeten
toelaten. Ik stel die vraag aan de commissie.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vind het wat merkwaardig dat u geen antwoord kunt geven. U heeft kritiek
op de commissie, maar u heeft zelf geen duidelijke mening. Evenals de commissie
heeft u tal van rapporten kunnen lezen. Het lijkt mij dat u ook zelf een reactie
kunt geven.Mevrouw Albayrak (PvdA):Dat heb ik in antwoord op de vraag van de heer Wilders drie keer gedaan.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vraag mij echt af waarom u het dan nu nog aan de commissie vraagt.Mevrouw Albayrak (PvdA):Het is waarschijnlijk niet duidelijk geworden dat ik met die vraag aan
de commissie en de reactie op de vraag van de heer Wilders, mijn eigen antwoord
heb gegeven.Nogmaals, deze fase levert de meeste onbevredigende antwoorden en onbeantwoorde
vragen op. De commissie gaat er waarschijnlijk van uit dat deze vragen niet
te beantwoorden zijn zonder in gissingen te vervallen.Ik kom nu te spreken over de vierde fase, de nasleep. Ik ga in het bijzonder
in op het afleggen van verantwoording en de debriefings. Ook hier treft generaal
Couzy persoonlijk het meeste verwijt. De commissie concludeert dat hij de
minister onvoldoende op de hoogte heeft gesteld van de informatie over mogelijke
oorlogsmisdaden die hij tijdens de debriefings in Zagreb had gekregen. Daarmee
is belangrijke informatie niet tijdig beschikbaar gekomen. Door het ontbreken
van deze informatie is de minister onnodig in politieke problemen gekomen.
Voorhoeve krijgt van de commissie veel lof voor zijn inspanningen. Ook de
PvdA spreekt die lof uit voor de inspanningen als zodanig. Het gevoel van
urgentie ontbreekt bij de landmacht om gegevens zo snel mogelijk bij de minister
te krijgen om vragen van de Tweede Kamer en de media te kunnen beantwoorden.
Mijn vraag aan de commissie is of de minister niet zelf verantwoordelijk is
voor het gedrag van zijn bevelhebber. Is het milde oordeel over minister Voorhoeve
terecht of is de onwil van Couzy voldoende om de minister te vrijwaren? Heeft
de commissie tijdens de enquête de indruk gekregen dat de krijgsmacht
zich voldoende bewust is van de ernst van dit soort praktijken bij de krijgsmachtdelen?
Heeft de commissie er vertrouwen in dat dit met het oog op de toekomst goed
door Defensie is opgepakt? Hoe beoordeelt de commissie de vooruitgang die
Defensie tot nu toe heeft geboekt met de uitvoering van de aanbevelingen van
de verschillende rapporten?Generaal Van Baal is volledig gerehabiliteerd. Onwil bij Couzy, maar onkunde
bij Van Baal; iets duidelijker dan de CDA-fractie wil de PvdA-fractie deze
conclusie trekken. De rechtvaardiging daarvoor vindt zij op pagina 461 van
het eindrapport van de commissie. Na gebleken wantoestanden in de informatieverstrekking
door de landmachttop had de minister van Defensie kunnen aftreden. In plaats
daarvan werd druk gelegd op de bevelhebber van de landmacht, generaal Van
Baal. De woordvoerder van de ChristenUnie refereerde hier ook al aan. Generaal
Van Baal trad af en dat is in de ogen van de enquêtecommissie zeer ten
onrechte. Geeft de commissie met deze conclusie aan dat de toenmalige minister
van Defensie een fout heeft begaan door druk uit te oefenen op de bevelhebber
van de landmacht? Had de minister zelf conclusies moeten trekken? Zowel de voorbereiding als de nazorg van de uitgezonden militairen was
ronduit rampzalig. Nog steeds krijgt de nazorg niet de aandacht die zij verdient
en dat is een pijnlijke conclusie. Het is verwonderlijk dat er geen volgmechanisme
is. Bij uitgezonden militairen openbaren zich in de regel pas vele jaren later
psychische problemen. Gemiddeld is dit zo'n vijf jaar. Je zou dus verwachten
dat deze militairen op z'n minst gevolgd worden. De constatering dat er niet
eens een lijst was van de militairen van Dutchbat I, II en III is volstrekt
onaanvaardbaar. Het argument dat jonge veteranen moeilijk op te sporen zijn,
is op z'n zachtst gezegd pijnlijk. Men had toch wel kunnen aanvoelen dat dit
een groep is die nauwlettend gevolgd had moeten worden. De commissie heeft
het punt van nazorg van uitgezonden militairen in haar aanbevelingen uitdrukkelijk
onder de verantwoordelijkheid van de Kamer gebracht. Zijn de huidige kaders
daarvoor voldoende of moeten er andere voorzieningen worden getroffen? Ik
hoor de commissie daar graag wat uitgebreider over. Hoe staat het nu met de
banden met ex-Dutchbatters? Zijn de gemaakte fouten inmiddels hersteld?Gezien de ervaringen is volgens de PvdA Defensie niet de aangewezen instantie
die de nazorg moet verrichten. Het is beter om dit, gezien de gevoeligheid
aan beide kanten, door derden te laten doen. Het laadt op zijn minst de verdenking
op zich dat Defensie door uitgebreide nazorg te geven, impliciet fouten toegeeft.
Het is begrijpelijk dat in die lijn wordt gedacht. Ik weet dat het suggestief
is, maar om dat te voorkomen, kan beter een onafhankelijke instantie zich
bemoeien met de nazorg van ex-Dutchbatters.De heer Dittrich (D66):Bestaat dan niet het gevaar dat Defensie als organisatie weinig leert
van wat de mensen hebben meegemaakt? Een andere instantie zal dat dan bespreken
met betrokkenen. Misschien komt het dan niet goed in de genen van Defensie
te zitten. Hoe ziet u dat?Mevrouw Albayrak (PvdA):Als een onafhankelijke commissie in samenwerking met Defensie, met een
opdracht van de volksvertegenwoordiging, conclusies trekt, kan het niet zo
zijn dat Defensie daar niets mee doet. Als er kritiek wordt geleverd, dan
zal die omgezet moeten worden in veranderingen bij Defensie. Ik heb het puur
over nazorg in de vorm van gesprekken en het volgen van mensen. Ik kan mij
voorstellen dat ex-Dutchbatters een drempel voelen om naar de werkgever, waardoor
zij zich wellicht slecht behandeld voelen, te stappen en om hulp te vragen.
De drempel zal bij een onafhankelijke instantie lager zijn.Voorzitter. Wat de nabestaanden betreft: er is na 1995 veel gebeurd om
de dialoog met nabestaanden gaande te houden. Nederland heeft financieel sterk
bijgedragen aan de wederopbouw van Bosnië en de begeleiding van vluchtelingen
en nabestaanden. Nederland zal ook in de toekomst ten nauwste betrokken moeten
blijven bij het lot van de nabestaanden en een actieve bijdrage moeten leveren
aan de verbetering van hun positie. Heeft de commissie een oordeel over de
inspanningen van de Nederlandse overheid tot op heden om nabestaanden tegemoet
te komen?De PvdA vindt dat alle door ons verleende hulp zo lang als nodig is structureel
moet worden toegekend. Ook in economisch moeilijker tijden mag op dit soort
hulp niet als eerste gekort worden. De heer Wilders refereerde op dit punt
al aan Kamervragen. Dit geldt in het bijzonder voor onze bijdrage aan de International
commission for missing persons. Deze organisatie is op initiatief van Clinton
na de Daytonakkoorden begonnen met de identificatie van de stoffelijke overschotten
van slachtoffers. Het minste wat wij nabestaanden moeten bieden, is zekerheid
over het lot van hun geliefden en een plek om te rouwen.Ten aanzien van de Bosnische vluchtelingen in Nederland herinner ik er
nogmaals aan dat tijdens de behandeling van de nieuwe Vreemdelingenwet is
voorzien in een regeling voor vluchtelingen uit Srebrenica. Enkele honderden
vluchtelingen zijn na deze regeling naar Nederland gekomen en zij hebben dus
van die regeling geen gebruik meer kunnen maken. Minister Nawijn heeft gezegd,
de oude regeling niet voor hen open te willen stellen, maar hij erkent dat
het een bijzondere groep betreft, die bij de individuele behandeling als zodanig
aandacht zal genieten. Hoewel dit vooral een punt is voor het debat met de
regering wil ik dit voor de volledigheid in ieder geval genoemd hebben. Het
is aan de regering om haar eigen toezegging gestand te doen. De dossiers zijn
inmiddels bekend bij Justitie. Het politiek comité Stari Most wilde
de dossiers eerst niet afgeven uit angst voor misbruik, snelle afhandeling
en het uitzetten van deze vluchtelingen. Het is de wens van de PvdA dat de
toezegging van minister Nawijn voor de bijzondere, individuele behandeling
wordt nagekomen.Sprekend over de nasleep kan in het debat niet worden voorbijgegaan aan
het aftreden van het kabinet Kok II. In zijn verklaring stelt Kok de anonimiteit
van het functioneren van de internationale gemeenschap centraal. Wij hebben
met instemming gereageerd op het oordeel van Kok dat het rapport niet zonder
politieke gevolgtrekking mocht blijven, zowel voor de verantwoording naar
het verleden als in de normering naar de toekomst. Het kabinet heeft terecht
verantwoordelijkheid genomen voor de gehele periode vanaf 1993. Er kan en
mag immers geen onderscheid gemaakt worden tussen het besluit van uitzending
en de situatie waarin de militairen zich later bleken te bevinden. Terecht
is ook onderscheid gemaakt tussen schuld en politieke verantwoordelijkheid.
Schuld veronderstelt immers een gebrek aan integriteit in de aanpak, en intenties
of opzettelijke nalatigheid. Daarvoor zijn noch in het NIOD-rapport noch in
het enquêterapport bewijzen te vinden. Het feit dat pas na de publicatie
van het NIOD-rapport conclusies zijn getrokken, past bij de benadering van
Kamer en kabinet dat niet op geïsoleerde momenten verantwoording zou
moeten worden afgelegd, maar dat juist een samenhang van beslissingen over
een langere periode op nationaal en internationaal niveau moest worden benadrukt.Naar aanleiding van de interruptiedebatjes met de woordvoerder van de
ChristenUnie en de SGP wil ik nog iets zeggen over de relatie tussen schuld
en verantwoordelijkheid. Onder aanvoering van onder andere het IKV is er een
roep om erkenning van schuld. Maar in de ontwikkelingen en de debatten hieromtrent
is vast komen te staan dat het hier zou gaan om schuld in juridische zin,
waaruit aansprakelijkheid en daarmee gepaard gaande excuses
en schadevergoedingen zouden volgen. De gegevens die na alle onderzoeken op
tafel zijn gekomen, kunnen een conclusie dat Nederland schuldig is aan de
dood van 8000 mensen niet rechtvaardigen. In die zin is het, wat de Partij
van de Arbeid betreft, ook zinloos om in de retoriek van afgeleide schuld
en geobjectiveerde schuld te vervallen. De heer Rouvoet had het over schuld
aan nalatigheid. Misschien ook wel schuld aan naïviteit. Als hij het
zo benadert, is het een schemergebied tussen schuld en verantwoordelijkheid.
Op die manier is het ook voor vele interpretaties vatbaar. De Partij van de
Arbeid kiest er dan ook voor om de uitleg te volgen die schuld en verantwoordelijkheid
van elkaar gescheiden houdt.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Dat is ook een benadering die ik zelf gekozen had. Er moet
een goed onderscheid worden gemaakt tussen schuld en verantwoordelijkheid.
Dit onderdeel van het betoog van mevrouw Albayrak stelt mij zeer teleur, doordat
zij eigenlijk direct in de verdediging schiet van geobjectiveerde schuld en
een heel juridisch verhaal houdt. Laat ik het maar heel simpel houden! Kan
de PvdA-fractie mij op z'n minst enigszins volgen als ik in dit debat zeg
dat het toch niet te veel gevraagd is om toe te geven dat Nederland te kort
is geschoten op het punt van het beloven en het bieden van bescherming, dat
Nederland dat niet heeft kunnen waarmaken? Dan heb ik het helemaal niet over
schuld in de zin van gebrek aan integriteit in de aanpak en ik weet niet wat
zij er allemaal nog meer bij haalde. Ik heb het gewoon over de erkenning die
ook veel getuigen ten overstaan van de commissie hebben gegeven, dat Nederland
met het "safe areaconcept" beloofd heeft om bij te dragen aan bescherming
en veiligheid en dat Nederland dat niet heeft kunnen waarmaken. Daarin zijn
wij tekortgeschoten. Dat is toch niet te veel gevraagd van dit parlement!Mevrouw Albayrak (PvdA):Die constatering wilde ik zelf ook uitspreken. Er is een illusie van veiligheid
gecreëerd door de aanwezigheid van VN-militairen, in het bijzonder de
aanwezigheid van Dutchbat. Ik heb daar al eerder over gesproken. Wij hebben
die veiligheid niet kunnen bieden. Dat is een feit. Volgens mij is dat ook
een feit waarvoor wij binnen onze internationale verantwoordelijkheden, maar
ook gezien de fase van besluitvorming, niet weglopen. Maar dat is dus geen
schuld in juridische zin. Ik kon de heer Rouvoet niet volgen toen hij het
had over een morele, bijna theologische opvatting van schuld.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Dan moet u mijn tekst nog even doorlezen, want in die richting ben ik
niet gegaan. Ik vind het wel een heel belangrijk punt. Het is goed dat u daar
een stap doet. Maar blijft u dan weg bij vragen over geobjectiveerde schuld,
omdat u daarmee de indruk wekt dat u het woord niet in de mond wilt nemen,
omdat er misschien wel een claim tot schadevergoeding komt. Wij praten over
een drama in Srebrenica dat in Nederland diepe sporen heeft getrokken. Als
u met mij zegt dat er zeker sprake is van een vorm van tekortschieten, dan
ben ik voor dit moment al heel tevreden.Mevrouw Albayrak (PvdA):Ik kan u verzekeren dat ik die indruk allerminst wil wekken. Als u zegt
"schuld aan naïviteit", dan is dat naïviteit. Dat erken ik volledig.
Als u zegt "schuld aan nalatigheid", dan is dat nalatigheid. Dat erken ik
ook volledig. Ik begeef mij niet in de omgekeerde redenering: nalatigheid,
dus schuld. Dan kom je terecht bij vragen naar juridische schuld. Ik heb mij
ongelofelijk lang over deze vraag gebogen. Ik heb voor mijzelf geen andere
conclusie kunnen trekken dan dat je die twee zaken ver uit elkaar moet houden.
Je kunt echter niet stevig genoeg benadrukken dat je niet moet weglopen voor
de verantwoordelijkheid die Nederland ten deel valt.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vraag mevrouw Albayrak die verantwoordelijkheid te benoemen. Had Nederland
meer kunnen doen om de massamoord te voorkomen?Mevrouw Albayrak (PvdA):Dat is de absolute "als, danvraag". Ik kan en wil daar geen antwoord op
geven. Om te bekijken of het had kunnen worden voorkomen, moeten veel andere
factoren veranderd worden. De wetenschap van nu maakt dat ik, in een klinisch
antwoord, niet anders kan zeggen dan dat de genocide voorkomen had kunnen
worden als de omstandigheden anders waren geweest. De omstandigheden waren
echter niet anders.Mevrouw Vos (GroenLinks):Mijn vraag is niet of de massamoord had kunnen worden voorkomen. Mijn
vraag is Nederland in ieder geval niet meer pogingen had kunnen ondernemen.
Ik proef dat ook in het rapport van de commissie. Op een aantal punten worden
tamelijk harde verwijten gemaakt aan de leiding van het bataljon, de Nederlandse
regering en aan de hogere militaire leiding. Men had, bijvoorbeeld, moeten
overwegen om vluchtelingen toe te laten. Ondersteunt mevrouw Albayrak dat
idee?Mevrouw Albayrak (PvdA):Ja. Ik deel echter ook de stelling van de commissie dat het allerminst
zeker is dat die pogingen ertoe geleid zou hebben dat de massamoord was voorkomen.
Dat antwoord kan niet gegeven worden. In dat geval moet men ervan uitgaan
dat een aantal veronderstellingen waargemaakt had kunnen worden in die periode.Mevrouw Vos (GroenLinks):Vindt mevrouw Albayrak dat in dit licht het maken van excuses aan nabestaanden
door Nederland een goede zaak is?Mevrouw Albayrak (PvdA):De manier waarop in de nasleep een aantal zaken door Nederland is opgepakt
is integer, zoals de financiële hulp, de morele verbondenheid met de
nabestaanden ter plekke en het creëren van de eenmalige mogelijkheid
van asielzoekers uit Bosnië voor een verblijfsvergunning volgens de nieuwe
Vreemdelingenwet. De regering is integer omgegaan met de nasleep, ook richting
nabestaanden. Excuses brengen ons echter in een schimmenveld. Het zou dan
immers moeten gaan om excuses wegens grove nalatigheid. Daar heb ik geen bewijs
voor kunnen vinden.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik doel op excuses voor het falen van Nederland door het niet kunnen bieden
van bescherming. Zouden die niet op zijn plaats zijn?Mevrouw Albayrak (PvdA):In die discussie kan men zich niet begeven zonder de consequenties van
de excuses te aanvaarden. Excuses zijn immers overbodig als
de zaken die hadden moeten gebeuren door ons reeds zijn gedaan.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik vind dit teleurstellend. Mevrouw Albayrak draait om de hete brij. Zij
gaat weer in de richting van claims en juridische schuld. Het gaat puur om
het erkennen van het eigen falen. Volgens mijn fractie hoort daar ook een
gebaar van excuses aan de nabestaanden bij.Mevrouw Albayrak (PvdA):Mevrouw Vos zet daar ook de consequenties bij. Ik heb in mijn betoog reeds
gesteld dat er geen sprake is van juridische schuld, waaruit aansprakelijkheid,
excuses en schadevergoeding zouden kunnen volgen. Dat is een wezenlijk andere
conclusie dan die van de fractie van GroenLinks.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik zeg niet dat er juridische schuld moet worden erkend. Het falen moet
worden erkend dat Nederland meer pogingen had kunnen ondernemen. Een gevolg
daarvan kan zijn dat excuses aangeboden wordt aan de nabestaanden.Mevrouw Albayrak (PvdA):Mevrouw Vos moet mij uitleggen waar die excuses toe moeten leiden, anders
dan de zorg voor nabestaanden, de zorg voor vluchtelingen hier en alle andere
lopende initiatieven.Mevrouw Vos (GroenLinks):Ik doel op de erkenning door Nederland dat men heeft gefaald. Wij hebben
bescherming beloofd. Wij hebben het niet kunnen waarmaken. Wij hadden op een
aantal momenten wellicht anders kunnen handelen. Ik heb tot nu toe geen enkel
gebaar in de zin van excuses aan de nabestaanden gezien vanuit Nederland.
Ik vind dat belangrijk.Mevrouw Albayrak (PvdA):Dat gebaar zit wat mij betreft impliciet in de eeuwige verbondenheid met
de nabestaanden.Het meest wrange is dat na bijna tien jaar de echte schuldigen van het
Srebrenicadrama, de opdrachtgevers tot de genocide Mladic en Karadzic, nog
steeds op vrije voeten zijn. De Verenigde Naties hebben eind januari de republiek
Servië gemaand om serieus werk te maken van de opsporing en arrestatie
van deze misdadigers. Als niet binnen een maand concrete vorderingen zouden
zijn gemaakt, zouden er sancties volgen. Sindsdien is er echter niets meer
vernomen. Inmiddels is na de moord op Djindic een begripvolle, soepele houding
ontstaan bij zowel de Verenigde Staten als de Verenigde Naties tegenover de
Serven. Powell is onlangs nog in Servië geweest zonder al te veel kritische
geluiden te laten horen. Dit mag niet betekenen dat de druk op Servië
afneemt om mee te werken aan de arrestatie van Mladic en Karadzic.Voor de toekomst is geen garantie te geven dat er nooit meer een Srebrenica
zal zijn. Het actief willen bijdragen aan de internationale vrede en veiligheid
kan niet samengaan met een houding van "we gaan alleen als het veilig is".
Deelname impliceert per definitie de kans op het sneuvelen van Nederlandse
militairen. Hoewel wij een politiek bewuste keuze hebben gemaakt om de internationale
taak van onze krijgsmacht zelf in de Grondwet op te nemen, hebben wij de mogelijke
consequenties niet volledig geïnternaliseerd. Dit werd weer duidelijk
bij de debatten over deelname aan ISAF in Afghanistan. Daar ontstond een sfeer
van "Als de veiligheid van Nederlandse militairen niet kan worden gegarandeerd,
trekken we ze terug". Deze beoordeling dient in de fase vóór
de uitzending plaats te vinden. Als het een niet-haalbare missie is, moet
dat aanleiding zijn voor een negatief besluit over de uitzending.Iets anders is dat er alles aan gedaan moet worden om risico's minimaal
te houden. Daartoe biedt het toetsingskader dat is vastgesteld na de werkzaamheden
van de tijdelijke commissie besluitvorming uitzendingen, een goed kader. Niet
vergeten moet worden dat het toetsingskader slechts een procesbewaking is.
Of wel of niet wordt deelgenomen aan een missie, zal iedere keer weer integraal
beoordeeld moeten worden door de Kamer.Het drama in Srebrenica mag en zal niet worden vergeten. Het boek gaat
nooit dicht, niet voor de nabestaanden en niet voor alle Nederlanders. Blijvende
betrokkenheid bij de toekomst van de overlevenden is onze morele plicht. Dat
valt samen met de overtuiging dat Nederland zich blijvend moet inzetten voor
een versterking van de internationale rechtsorde, met een open oog voor de
enorme spanning die zich kan voordoen tussen idealen en rauwe praktijk. Daar
ligt de grote betekenis van het zelfonderzoek van de afgelopen jaren. Het
NIOD-rapport, het aftreden van Kok en het rapport van de enquêtecommissie
verstevigen het draagvlak voor uitzendbeslissingen in internationaal verband
in de toekomst. Voorwaarde is echter, dat onophoudelijk inspanningen worden
verricht om uitvoering te geven aan de aanbevelingen van de tijdelijke commissie
besluitvorming uitzendingen, het NIOD-rapport en de weinige aanbevelingen
die uit het rapport van de enquêtecommissie naar voren zijn gekomen.
Daarnaast is het van groot belang dat uitvoering wordt gegeven aan de aanbevelingen
van het rapport-Franssen over de wijzigingen in de topstructuur van Defensie.De Kamer is belast met de grote verantwoordelijkheid om toe te zien op
de uitvoering van deze aanbevelingen die de kans op een herhaling van het
verleden zo klein mogelijk maken. Het enquêterapport houdt immers bovenal
onszelf een spiegel voor. Inmiddels heeft de Kamer, met de rol die zij heeft
bedongen in de besluitvorming over uitzendingen, een grotere rol en een grotere
verantwoordelijkheid gekregen. Dit schept een verplichting richting de toekomst
voor alle fracties, maar ook voor alle individuele Kamerleden. Dat wetende
doet het mij wat om vandaag hier te staan.De heer Herben (LPF):Voorzitter. Een citaat: "Als er iemand in Srebrenica heeft gefaald, dan
is het de politiek geweest. Zowel nationaal als internationaal." Deze woorden
zijn belangrijk en veelzeggend, omdat ze zijn uitgesproken door een kenner
bij uitstek: Bert Bakker, de commissievoorzitter. Jammer alleen dat de commissie
van mening is dat met de zelfgekozen val – misschien moet ik zeggen:
zelfgekozen vlucht – van het kabinet-Kok reeds het hoogste politieke
offer is gebracht. Hoe onterecht, want Paars II was een uitgeregeerd kabinet
voor wie de harde conclusies van het NIOD-rapport een mooi excuus vormden
voor een laatste dramatisch gebaar, in de zin van "wij offeren ons op uit naam van de anonieme internationale gemeenschap". Het ware mij liever
geweest dat de regering de geleerde lessen over ontoereikend mandaat en falende
commandostructuren nadrukkelijk op de agenda had geplaatst bij de VN en onze
bondgenoten, onder wie uiteraard de Fransen, en dat internationaal met meer
kracht – zoals de commissie ook aanbeveelt – was gewerkt aan de
arrestatie van Mladic en Karadzic. Of, om met Herman Tjeenk Willink in Trouw
van 8 mei 2003 te spreken: een van de gevolgen was dat het tweede kabinet-Kok
op staatsrechtelijk oneigenlijke gronden aftrad na de publicatie van het rapport.
Dat was een goedbedoelde poging om in de ogen van de kiezers politiek geloofwaardig
te blijven, de relatie met hun werkelijkheid te herstellen. Maar tegelijkertijd
stond dat aftreden op gespannen voet met de ministeriële verantwoordelijkheid.
De essentie daarvan is: verklaren, toelichten, verantwoording afleggen in
de Kamer. Aan de bevolking is een minister geen verantwoording verschuldigd,
wel aan de volksvertegenwoordiging. En aan die ministeriële verantwoordelijkheid
onttrok het kabinet zich juist door af te treden voordat het met de Tweede
Kamer over Srebrenica had gedebatteerd. Daarom is het zo goed dat de commissie
ervoor heeft gezorgd dat betrokkenen alsnog publiekelijk hun verklaring hebben
afgelegd. Alleen al daarvoor verdient de commissie een compliment.Het is teleurstellend dat wij nu nog, anno 2003, in deze Kamer van gedachten
wisselen over zaken die acht tot tien jaar geleden hebben plaatsgevonden.
Een belangrijke reden hiervoor is gelegen in het almaar uitgestelde NIOD-rapport.
Professor Blom, de A.F.Th. van der Heijden van het NIOD, deed ongeveer net
zo lang over het schrijven van zijn magnum opus als de oorlog in Joegoslavië
zelf duurde! Het gevolg van deze extreem lange draagtijd was wel dat Dutchbat
al die jaren, van 1995 tot 2002, de rol van zondebok heeft vervuld. Zonder
inlevingsvermogen en sprekend vanuit zijn "safe area" in Nederland wist vredesduif
Mient-Jan Faber te melden dat het Dutchbat domweg had ontbroken aan moed en
dat de genocide misschien zelfs voorkomen had kunnen worden. In het rapport
van de Commissie-Bakker lezen we: "Misschien hadden de militairen zich moeten
opwerpen als menselijke schilden teneinde de burgerbevolking te beschermen.
Aan de andere kant hadden de Serviërs dan wellicht hun dreigement van
beschietingen uitgevoerd, met als gevolg duizenden doden." In de media is
weleens cynisch geconstateerd dat het voor de beeldvorming goed zou zijn geweest
als er meer Nederlanders waren gesneuveld. Deze constatering is niet alleen
moreel verwerpelijk, maar ook onzinnig, want het zou de Serviërs juist
een argument hebben toegespeeld om hun ongehoorde misdrijven goed te praten.
Bij gevechten ontstaat immers altijd een onoverzichtelijke situatie, die in
het voordeel is van een agressor. Gelukkig hebben beide rapporten, dat van
het NIOD en van de commissie-Bakker, dat beeld van een falend en daarmee (mede)verantwoordelijk
Dutchbat eindelijk, na al die jaren, grotendeels rechtgezet. We kunnen daarin
lezen dat de Dutchbatters naar eer en geweten hebben gehandeld. Een en ander
houdt uiteraard niet in dat er geen fouten zijn gemaakt, of een ontkenning
dat bepaalde individuele militairen zijn tekortgeschoten. Je had mogen hopen
dat de weinige, veelal jonge en lichtbewapende Dutchbatters – het waren
er maar zo'n 400, van wie minder dan de helft echt infanteristen waren! –
in slechte conditie en levend van noodrantsoenen, dezelfde moed hadden betoond
als een handjevol, eveneens in de enclave gestationeerde Nederlandse en Britse
commando's. Je had mogen hopen dat zij boven zichzelf waren uitgestegen, maar
had je dat ook mogen verwachten? Je had mogen hopen dat de leiding van Dutchbat
zich niet zo strikt had gehouden aan de door de VN voorgeschreven neutrale
koers, maar had je dat ook mogen verwachten? Het is in dit verband veelzeggend
dat de voormalige Britse commando Nick Cameron – overigens een pseudoniem –
die is onderscheiden voor zijn optreden in Srebrenica, het heeft opgenomen
voor Dutchbat. Helemaal interessant wordt het als deze toenmalige verbindingsman
van VN-commandant Rupert Smith vertelt dat de VN tijdig op de hoogte waren
van een massale aanval op de enclave, maar dat de Nederlanders dit niet mochten
weten. Erger nog, de VN zouden helemaal niet van plan zijn geweest om de enclave
te verdedigen! Van VN-baas Boutros Ghali is bekend dat hij zich in april 1995
een voorstander toonde van het afstoten van de oostelijke enclaves, waaronder
ook Srebrenica, aangezien deze verlammend werkten op de hele vredesoperatie.
Zelfs de Bosnische regering heeft zich nooit echt ingespannen om Srebrenica
te behouden, getuige het feit dat zij bereid was deze enclave te ruilen tegen
gebied rondom Sarajevo. Terecht spreken beide rapporten van een "onmogelijke
missie onder onmogelijke omstandigheden". Ga maar na: een vredesmissie in
een oorlogsgebied; een enclave en de bijbehorende bevolking beschermen terwijl
je over veel te weinig mankracht beschikt, niet in het bezit bent van de benodigde
bewapening en derhalve volledig afhankelijk bent van luchtsteun waarover je
niet onvoorwaardelijk kunt beschikken; ingeklemd tussen enerzijds de Serviërs
die verantwoordelijk waren voor de herintroductie van het concentratiekamp
in Europa, en anderzijds lokale moslimtroepen, door het IKV omschreven als
een "maffia-achtig zootje ongeregeld", dat wordt beschuldigd van het houden
van moorddadige rooftochten, en zelfs van het plegen van moorden binnen de
enclave; diezelfde enclave die zij nota bene werden geacht (mede) te beschermen.
Deze moslimtroepen aarzelden ook niet om de Nederlandse wachtposten te gijzelen
of hen zelfs te doden met handgranaten; denk aan de moord op soldaat Raviv
van Renssen.Een detail overigens: de Nederlandse militairen hadden zelf niet eens
handgranaten. Wij praten over lichte bewapening, maar men bezat zelfs geen
handgranaten en als ik het mij goed herinneren zelfs ook geen brisantgranaten
voor de mortieren, maar uitsluitend lichtspoor. Ik hoor graag van de commissie
of dat klopt of dat mijn geheugen mij in de steek laat.Nee, als wij dan zo'n behoefte voelen om een zondebok aan te wijzen, is
het beter om de schijnwerpers te richten op die personen en organisaties die
primair verantwoordelijk zijn geweest voor het uitzenden van Dutchbat op die
fatale "mission impossible". Dan kom je terecht bij de internationale en de
nationale politiek, en die heeft, zoals in het rapport overtuigend wordt aangetoond,
schromelijk gefaald. Zo blijkt – en nu beperken we ons tot de nationale
politiek – dat de verantwoordelijke politici het Servische kwaad hebben
onderschat, terwijl datzelfde kwaad nu juist de reden was om naar Srebrenica
te gaan! Er bestond geen "worst case scenario", net zomin als een exitstrategie
die voorzag in de evacuatie van Dutchbat en de Bosnische bevolking. Daarnaast
ging men zonder nadere voorwaarden akkoord met de lokatie, waar verder geen
enkel land heen wilde, en werd en passant het dringende advies van VN-commandant
Briquemont om de troepen zwaarder te bewapenen in de wind werd geslagen. Verder
wisten de VN als gevolg van miscommunicatie aan Nederlandse kant pas begin
1995 dat ons land niet voor onbepaalde tijd in Srebrenica zou blijven, namelijk
niet langer dan achttien maanden. Ten slotte zijn onze politici veel te goedgelovig
geweest ten aanzien van de toezegging van VN-chef Boutros-Ghali over de inzet
van luchtsteun, terwijl, gelet op de bewuste keuze voor een lichte vorm van
bewapening, het voortbestaan van de enclave, ja zelfs het leven van de Bosnische
bevolking en wellicht ook Dutchbat ervan afhing.De grote vraag is vervolgens of dit falen met dodelijke afloop ook consequenties
heeft gehad voor onze nationale politici. Wie Nederland en de Nederlandse
politieke poldercultuur een beetje kent, kan het antwoord wel raden. Er waren
geen gevolgen voor de politieke carrières van de betrokken bewindslieden.
Hooguit kan men erop wijzen dat het kabinet-Kok een maandje eerder demissionair
is geworden. De verantwoordelijke Franse militairen en politici hebben uiteraard
kritiek op alles en iedereen, behalve op zichzelf.Ter afsluiting maak ik enkele kanttekeningen. De commissie is te mild
in haar oordeel over de falende politici. De enige die er echt van langs krijgt
in het rapport is generaal Couzy; een betrekkelijk gemakkelijke prooi. Het
optreden van Couzy wordt omschreven als onprofessioneel, nalatig en zelfs
niet loyaal, termen die je overigens ook kunt verbinden met het optreden van
diverse verantwoordelijke politici.Mevrouw Vos (GroenLinks):Vindt u de kwalificaties voor generaal Couzy wel terecht?De heer Herben (LPF):Nee, die vind ik niet terecht.Mevrouw Vos (GroenLinks):Waarom niet?De heer Herben (LPF):Welke bedoelt u? Onprofessioneel?Mevrouw Vos (GroenLinks):U zegt net dat Couzy een wat gemakkelijke prooi was. Daarom vraag ik of
het oordeel van de commissie over zijn optreden terecht was.De heer Herben (LPF):Ik vind dat oordeel te gemakkelijk. Onprofessioneel? De generaal heeft
natuurlijk zijn best gedaan om de situatie in beeld te brengen en hoe moeilijk
het was. Ik wil wel toegeven dat hij op grond van de eerste indrukken die
hij had te naïef is geweest. Hij dacht dat het een incident zou zijn.
Als je hoort over een shovel vol met lijken en je niet denkt dat dit veel
verder zou kunnen gaan, dat het genocide zou kunnen zijn, vind ik dat een
vergissing. Dat is iets anders dan grove nalatigheid, want dan moet er opzet
in het spel zijn. Dat is echter ondenkbaar.De heer Rouvoet (ChristenUnie):De heer Herben vindt het oordeel over Couzy te gemakkelijk. Hij geeft
de politici er in het algemeen nogal van langs, vanuit een positie waarin
hij op dat moment niet zelf verantwoordelijkheid droeg voor de beslissing
tot uitzending. Zijn zijn oordelen over de politici in het algemeen ook niet
wat aan de gemakkelijke kant?De heer Herben (LPF):Nee. Ik volg in grote lijnen de conclusies van de commissie. Wat op een
gegeven moment gebeurt – je ziet dat ook in het voorbeeld van generaal
Van Baal – is dat achteraf degenen die er nog zijn, de zondebok moeten
zijn. Dat vind ik niet terecht.Er is duidelijk gesteld, ook in de aanbevelingen en bevindingen van de
commissie, dat de Veiligheidsraad, het kabinet en de Tweede Kamer zich onvoldoende
rekenschap hebben gegeven van de notie bescherming van de bevolking. Ik zou
nog vele punten kunnen noemen die door de commissie zijn geconstateerd. Ik
sluit mij daarbij aan.De LPF-fractie heeft wel moeite met de conclusie van de commissie dat
de zwaarte van de bewapening van Dutchbat niet beslissend is geweest voor
het verloop van de gebeurtenissen in juli 1995. Deze conclusie lijkt meer
ingegeven door politieke motieven – het eigen Nederlandse straatje schoon
vegen – dan door feitelijke overwegingen. Sterker nog, wij lezen in
het rapport van de commissie dat het in Bosnië praktijk was dat troepenleverende
landen zwaardere bewapening meestuurden ter zelfverdediging. De VN legden
zich daar niet alleen bij neer, maar moedigden dit bij monde van commandant
Briquemont zelfs aan! Hij noemde het nota bene "spijtig" dat hij de Nederlandse
autoriteiten niet had kunnen overtuigen. Je kunt het natuurlijk nooit bewijzen,
maar het is niet geheel ondenkbaar dat een zwaardere bewapening zou hebben
gezorgd voor net dat beetje extra zelfvertrouwen en afschrikking aan Nederlandse
zijde dat wellicht zou hebben geholpen om de Serviërs ervan te weerhouden
de enclave binnen te trekken. Anderzijds illustreert het feit dat het zwaarste
wapen, het luchtwapen, beschikbaar was, maar niet werd gebruikt, natuurlijk
dat het niet alleen gaat om de mogelijkheden, maar vooral ook om de wil om
die wapens ook te gebruiken.Verder is het jammer dat de commissie niet wat meer druk heeft uitgeoefend
op de VN om de bij het drama betrokken medewerkers te mogen verhoren. Wellicht
kan de commissie daarop ingaan.Vervolgens doet de commissie weinig met de suggestie van de Franse president
Chirac om de enclave gewapenderhand te heroveren, terwijl tevens wordt gesuggereerd
dat de Franse VN-commandant Janvier na ruggespraak met zijn superieuren in
Parijs uiteindelijk besloot tot het niet toekennen van luchtsteun. Wat moeten
wij hiervan denken? Probeerde Chirac om een kardinale, blijkbaar onder zijn
verantwoordelijkheid gemaakte fout te herstellen? Ik weet het niet. Ik hoor
graag het oordeel van de commissie daarover.Nu wij het toch hebben over luchtsteun, heeft de commissie nog geprobeerd
om in contact te komen met Ken Biser, ex-CIA-agent en assistent van kolonel
Brantz, die op 7 juli vertelde dat hij van een Fransman in de directe omgeving
van Janvier had gehoord dat er voor 11 juli zeker geen luchtsteun zou komen
en daarin prompt gelijk kreeg? En waar bleven die ruim 40 vliegtuigen
die Unprofor volgens diezelfde Brantz zou hebben toegezegd voor 11 juli om
6.00 uur? Mevrouw Huizinga heeft indertijd de heer Brantz daarover ondervraagd.
In de lijst van in het openbaar gehoorde personen miste ik de naam van bijvoorbeeld
de detachementscommandant van de Nederlandse luchtmacht op Villafranca. Heeft
de commissie de logboeken van bijvoorbeeld de Nederlandse F16's op Villafranca?
Het gerucht dat de vliegtuigen waren opgestegen en weer werden teruggeroepen,
blijft een beetje boven de markt hangen. Ik herinner aan het boek "Aan de
achterkant van de maan" van de heer Kreemers, de woordvoerder van minister
Voorhoeve. Hij schrijft dat de hele dag vliegtuigen boven de enclave hadden
gehangen om zo nodig luchtsteun te geven. Dat was maandag 10 juli. Die ochtend
zouden ze terugkeren. Het verhaal dat de heer Brantz vertelde aan mevrouw
Huizinga, heeft dus wel enige voeding. Kennelijk is in brede kringen gevoeld
dat voortdurend tientallen vliegtuigen beschikbaar waren, niet alleen op de
basis, maar ook in de lucht en in de buurt. Was is de mening van de commissie?Ten slotte betreurt de LPF-fractie het ook dat de commissie-Bakker geen
oproep doet voor een officiële rehabilitatie van Dutchbat. Waarom niet?
Ik citeer: "Het nationale onbehagen over Srebrenica is afgereageerd op diegenen
die de minste blaam trof, de vrouwen en mannen van Dutchbat." Mooie woorden,
uitgesproken door Relus ter Beek, die zichzelf primair verantwoordelijk noemt
voor het uitzenden van Dutchbat op die onmogelijke missie; woorden waarbij
wij ons van harte aansluiten en die de man sieren. We kunnen en mogen deze
mensen, die voor en namens ons het vuile werk in deze dikwijls vuile wereld
moeten opknappen, niet nog langer in de kou laten staan!De cruciale vraag is: waarom bleef de luchtsteun uit, terwijl de vliegtuigen
reeds in de lucht cirkelden, wachtend op toestemming om toe te slaan? Deze
cruciale vraag kan helaas ook de commissie niet beantwoorden.Niettegenstaande bovengenoemde kanttekeningen wil de Lijst Pim Fortuyn
de commissie en haar staf complimenteren met het rapport. In krap een halfjaar
heeft zij een gedegen en helder stuk geschreven en dat is een prestatie van
formaat. Ik hoop dat deze nieuwe Kamer en dit nieuwe kabinet de bevindingen
van deze commissie tot zich zullen nemen.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:Hiermee zijn wij gekomen aan het eind van de eerste termijn van de kant
van de Kamer. De enquêtecommissie zal morgenmiddag om ongeveer 14.00
uur met het antwoord in eerste termijn beginnen.Sluiting 20.17 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20022003-4164-4209.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl