Behandeling van de wetsvoorstellen:Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1995 (23900-VIII); Wijziging van hoofdstuk VIII (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23835)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 792-821

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-03-1995

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 21, pagina 792-821

07-03-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23835Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 23900Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 7 maart 1995)Pagina 821-823
Presentie en opening (dinsdag 7 maart 1995)Pagina 779-779
Behandeling van: wetsvoorstel Wijziging van enkele onderwijswetten in verband met de budgettering van ten laste van het Rijk komende werkloosheidsuitkeringen of herplaatsingswachtgelden in het onderwijs, alsmede de instelling van een participatiefonds ten behoeve van de beheersing van de werkloosheidsuitkeringen of herplaatsingswachtgelden (budgettering wachtgelden en instelling participatiefonds) (23693)Pagina 780-792
Behandeling van wetsvoorstellen: Wijziging van de Wet op de omzetbelasting 1968 in verband met de wijziging van en de invoering van vereenvoudigingsmaatregelen in de Zesde Richtlijn (23677); Wijziging van de Ambtenarenwet en andere wetten inzake de wijze waarop het georganiseerd overleg wordt gevoerd (23792); Wijziging van enige wetten in verband met de verplichting tot teruggave van cultuurgoederen die op onrechtmatige wijze buiten het grondgebied van een lid-staat van de Europese Unie of van een andere staat die partij is bij de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte zijn gebracht en in verband met de uitvoer van cultuurgoederen (Implementatiewet berscherming cultuurgoederen tegen illegale uitvoer)Pagina 780-780
Lijst van besluiten (dinsdag 7 maart 1995)Pagina 821-821
Behandeling van de wetsvoorstellen:Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1995 (23900-VIII); Wijziging van hoofdstuk VIII (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23835)Pagina 792-821

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 152 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen:
 
 Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (VIII) voor het jaar 1995 (23900-VIII);
 
 
 Wijziging van hoofdstuk VIII (Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen) van de begroting van de uitgaven
en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23835).
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Kuiper (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! De rode draad in mijn betoog vandaag is gelegen
in het begrip "stelselherziening". Ik wil daarbij gebruik maken van de omstandigheid
dat in het nieuwe ministerie van OCW de beide commissies van deze Kamer, waarvan
ik deel uitmaak, verenigd zijn. Graag wil ik daarom van gedachten wisselen
met de beide bewindslieden die verantwoordelijk zijn voor het hoger onderwijs,
terwijl ik aan het einde nog een aantal vragen heb voor staatssecretaris Nuis
over het mediabeleid.
 
 Kijken wij naar het hoger onderwijs dan gaat het aan de immateriële
kant in de huidige gedachtenwisseling over stelselkenmerken als selectie aan
de poort, het onderscheid tussen HBO en WO en in het WO over een eventuele
differentiatie in fasen en "soorten scholen". Nauw verbonden met dit laatste
punt, althans in het regeerakkoord van dit kabinet, is of was aan de materiële
zijde het streven naar verkorting van de gemiddelde cursusduur, immers een
belangrijke grondslag voor bekostiging en studiefinanciering.
 
 Wij beschikken thans over twee gedegen en lezenswaardige rapporten over
de onderwijskundige aspecten van het stelsel van hoger onderwijs, het interim-rapport
van de commissie-De Moor en het WRR-rapport "Hoger onderwijs in fasen". Interessant
is om allereerst te kijken naar de punten waarop deze rapporten overeenstemmen.
Beide rapporten kiezen voor een handhaving van de brede toegankelijkheid.
Zij wijzen selectie aan de poort af als moeilijk uitvoerbaar, niet passend
in de cultuur van het Nederlandse stelsel en inhoudelijk ook niet verdedigbaar.
Afzonderlijke selectie aan de poort zal huns inziens niet beter werken dan
de huidige examencijfers. Wel bepleiten zij enige aanscherping van het onderscheid
tussen HBO en WO, in de zin dat de toegang tot universiteiten voorbehouden
wordt aan VWO-abeundi en dat de omweg van havisten via een HBO-propaedeuse
naar het WO wordt afgesneden.
 
 Mijn directe vraag aan de bewindslieden is of zij kunnen instemmen met
de unanieme conclusie van beide rapporten, dat selectie aan de poort geen
geschikt instrument is, mede gezien de argumentatie dat het niet eenvoudig
is om betere instrumenten dan de eindexamencijfers en diploma's te vinden,
dat het beter is om de effecten van de hervorming van de tweede fase van het
VWO hun werk te laten doen en dat een selectie aan de poort van het WO alleen
tot een sterkte vergroting van de toestroom naar het HBO zal leiden, met alle
negatieve consequenties van dien.
 
 Beide rapporten pleiten wel voor een scherpere selectie binnen het WO
zelf, zij het dat zij daar onderscheiden oplossingen voor kiezen. De Moor
stelt voor, studenten die de propaedeuse niet halen, te verwijderen –
luidde die regeling al niet zo? – en studenten die na drie jaar minder
dan 72 punten behaald hebben, met een getuigschrift te laten afvloeien.
 
 De WRR bepleit eveneens een selectie na drie jaar. Studenten die een algemeen
academisch programma van drie jaar met succes afgerond hebben, krijgen een
graad als baccalaureus. De helft van hen zal daarna kunnen doorstromen naar
een tweejarige opleiding die voorbereidt op wetenschaps beoefening
dan wel een academische beroepsopleiding. Weliswaar bepleit de WRR een geleidelijke
invoering van dit systeem, dat pas in de volgende eeuw zijn uiteindelijk beslag
zou krijgen, maar hier kan toch wel van een complete stelselwijziging gesproken
worden. Het gehele universitaire stelsel zal op de schop moeten, om maar een
recente metafoor te gebruiken.
 
 Mijn eerste vraag aan de bewindslieden luidt of het rapport van de WRR
in feitelijke zin niet te beschouwen is als een inhoudelijke argumentatie
voor de oorspronkelijke voornemens uit het regeerakkoord terzake van de toen
voorgestane stelselwijziging. Een logische volgende vraag zou dan zijn hoe
zij thans tegenover een dergelijk systeem, als door de WRR voorgesteld, staan.
Kunnen de bewindslieden verder uiteenzetten hoe het op dit moment staat met
het overleg met de VSNU en de universiteiten over de procesbrief van oktober
jongstleden inzake een eventuele herziening van het stelsel van hoger onderwijs,
met name van het WO? Welke tijdspanne voorzien zij voor de voortgang en de
afronding van die gedachtenwisseling?
 
 Een springend punt in de hele discussie is natuurlijk de lengte van de
cursusduur, die in de Wet twee-fasenstructuur 1982 uniform op vier jaar werd
gezet. Het rapport-De Moor betoogt dat met uitzondering van de Angelsaksische
landen, de met Nederland vergelijkbare landen ook minimaal een vierjarige
cursusduur kennen en bepleit dan ook handhaving van die vierjarige cursusduur.
Uitzonderingen hierop zijn in deze visie alleen mogelijk als voor bepaalde
opleidingen overtuigend kan worden aangetoond dat een langere cursusduur nodig
is of een kortere mogelijk, waarbij de pleidooien gebaseerd zullen moeten
zijn op een duidelijk beargumenteerde positiebepaling van de werkgevers uit
de desbetreffende sector van de samenleving en een internationale vergelijking.
Mijn vraag aan de bewindslieden luidt of zij in beginsel instemmen met een
dergelijke benadering dan wel dat zij er de voorkeur aan geven om de bepaling
van de cursusduur van de opleidingen aan de instellingen over te laten.
 
 Een laatste punt in dit verband betreft de universitaire bestuursstructuur.
In dit verband zijn er pleidooien te horen die tot wijzigingen in de WHWO
zouden moeten leiden: de posities van de universiteits- en faculteitsraden
die vertragend zouden werken, van de opleidingscommissies die versterkt zouden
moeten worden, en van de vakgroepen die coördinatie in de weg zouden
staan. Zelf zou ik ervoor pleiten om geen wijzigingen in de bestaande wettelijke
regelingen aan te brengen, maar een en ander aan de ontwikkeling in de praktijk
over te laten. In deze praktijk krijgen colleges van bestuur en faculteitsbesturen
ook ten gevolge van de vele facultaire reorganisaties reeds een steeds grotere
greep op de ontwikkelingen, hetgeen veelal ook te billijken dan wel onvermijdelijk
is. De raden zijn het afgelopen decennium in veel gevallen constructief gaan
opereren en bevatten veel deskundigheid en vormen vaak een onmisbare, preventief
werkende representatie van verschillende geledingen. Vervanging door een ondernemingsraad,
die zich op een veel enger terrein van belangenbehartiging, van personeel,
zou begeven, lijkt mij een duidelijke verarming en op gespannen voet staande
met het eigen karakter van universitaire instituties. En wat de vakgroepen
betreft, dit zijn kernen van professionaliteit en wetenschapsbeoefening die
sinds de introductie in de WUB 1971 de continuïteit en de voortgang van
de wetenschap door de contestatie van die jaren heen geloodst en gegarandeerd
hebben. Het lijkt mij zeer onverstandig hen nu, niet door een revolutie van
onder, zoals twintig jaar geleden, maar door één van bovenaf
hun potenties te ontnemen. Overigens hebben ook op het terrein van de vakgroepen
ten gevolge van lokale reorganisaties, allerlei fusies en samenwerkingsvormen
in curricula plaatsgevonden. Indien het lokaal of facultair soms eens misgaat,
ligt dat mijns inziens meer aan specifieke omstandigheden en verhoudingen
ter plekke. Dan is incidenteel ingrijpen van het naast hogere niveau nodig
en mogelijk. Kunnen de bewindslieden instemmen met mijn oordeel dat het niet
noodzakelijk is, in de nabije toekomst tot wetswijziging op deze punten te
komen?
 
 Ik ben mij overigens ervan bewust dat ik in mijn pleidooi voor het goede
recht van faculteitsraden, universiteitsraden en vakgroepen twee elementen
bijeenvoeg die in 1971 in de Wet universitaire bestuurshervorming te zamen
in de toenmalige wet over het wetenschappelijk onderwijs gekomen zijn. Zij
waren toen in spanning met elkaar. Men kan in mij de christen-democraat herkennen,
als ik zeg dat de organische ontwikkelingen van de afgelopen twintig jaar
beide elementen een waardevolle plaats geboden hebben in een systeem dat zich
in rapport met de tijd ontwikkeld heeft.
 
 Het zojuist bij de Tweede Kamer ingediende wetsvoorstel 24094 inzake de
prestatiebeurs betreft een belangrijke stelselherziening van het studiefinancieringssysteem.
Ik besef dat ik hier niet gedetailleerd op dit voorstel moet ingaan, omdat
het aan de overzijde nog uitvoerige behandeling zal ondergaan, maar formeel
debatteren wij hier over de begroting voor 1995, waarin deze maatregel wordt
aangekondigd. Mijn eerste vraag aan de minister heeft betrekking op het tijdschema
van behandeling dat hij in het hoofd heeft. Het is zijn bedoeling dat de wet
voor nieuwe studenten per 1 augustus of 1 september 1995 ingaat, hetgeen betekent
dat het wetsvoorstel uiterlijk begin juli de hele procedure in beide Kamers
doorlopen moet hebben. Dat lijkt mij, gezien de ingrijpendheid van de voorstellen
en het gebrek aan consensus met het veld, rijkelijk optimistisch. Kan de minister
aangeven wanneer hij vermoedt dan wel hoopt dat het voorstel deze Kamer bereikt?
 
 Het moet mij van het hart dat ik nog steeds niet bekomen ben van mijn
eerste indruk dat het samenstel van de in het wetsvoorstel verwoorde maatregelen
een draconische uitwerking zal hebben op de verschillende categorieën
die erdoor worden getroffen. Voor thans studerenden gaat de tempobeurs op
termijn omhoog naar 70% van de studiepunten per jaar, evenals voor hen die
zich per 1 september 1995 inschrijven. Voor hen wordt daarna de prestatiebeurs
ook formeel van gelding. De beurs wordt tot vier jaar beperkt. Door de afschaffing
van het overgangsregime van de AKW worden de ouders van 18- tot 25-jarigen
die niet WSF-gefinancierd onderwijs volgen, in een soms zeer ongunstige positie
gebracht vergeleken met anderen, terwijl de desbetreffende instellingen, die
veelal in hun eigen recht hun waarde hebben bewezen, eveneens
zwaar hierdoor worden getroffen.
 
 De fractie van het CDA heeft in de afgelopen jaren steun gegeven aan reeksen
soms ingrijpende wijzigingen van de WSF, in de overtuiging dat deze nodig
waren ten behoeve van de stroomlijning en het voortbestaan van deze voorziening.
Wij moeten echter de komende maanden ons zelf serieus de vraag stellen of
een dergelijke houding ten opzichte van deze wet wel mogelijk is. Enkele weken
geleden werd minister Ritzen in een interview de uitspraak ontlokt dat hij
de basisbeurs op termijn ziet verdwijnen. Deze zinsnede is ook aan te treffen
in de brief van 20 februari 1995 aan de Tweede Kamer, stuk nummer 4 op dit
wetsvoorstel, in verband met de discussie over het studiefinancieringssysteem
op langere termijn. Het lijkt er echter sterk op dat de basisbeurs in feite
nu reeds wordt afgeschaft. In de brief schrijft de minister: "In eenvoudige
woorden gezegd komt het er dus op neer dat het huidige stelsel werkt met 'straffen
bij onvoldoende prestaties', terwijl het wetsvoorstel uitgaat van 'beloning
bij gebleken prestaties'."
 
 Onzes inziens is hier meer aan de hand dan deze als slechts technisch
voorgestelde operatie, waarvan voorgegeven wordt dat zij niet zo ingrijpend
is. Hier wordt de grens naar een ander stelsel overschreden zonder dat er,
zoals ook de Raad van State opmerkt, behoorlijk overleg met instellingen en
organisaties over gevoerd is.
 
 Ik ben er overigens benieuwd naar hoe de andere fracties in dit huis op
deze operatie reageren. De VVD heeft onder het vorige kabinet een aantal malen
tegen wijzigingsvoorstellen van de WSF van de hand van deze bewindsman gestemd,
met het argument dat de wet er ingewikkelder en moeilijker uitvoerbaar door
werd. Deze fractie stond een fundamentele discussie over het stelsel voor.
Zal zij zich thans ook zo opstellen, nu onder andere de Raad van State de
stapeling van prestatiebeurs op tempobeurs ook zo beschouwt? Of ziet de VVD
het als opmaat tot de juist door haar gewenste stelselwijziging? In dat geval
ben ik zeer benieuwd naar de houding van de fracties van de PvdA en D66. De
toekomst zal het leren.
 
 Alvorens ik naar het laatste onderwerp overga, heb ik een feitelijke vraag
aan mevrouw Netelenbos. Kan zij al inzicht verschaffen in haar conclusies
en eventuele voornemens naar aanleiding van het rapport van de commissie-Van
Wieringen dat vorig jaar is uitgekomen?
 
 "Nuis wil verplichte fusies publieke omroep", zo kopte Het Parool van
maandag 27 februari. Dat bericht verbaasde mij. Het parlement had nog vorig
jaar een ingrijpende wijziging van de Mediawet aangenomen, waardoor aan de
afzonderlijke omroepen vijfjarige concessies konden worden verleend op voorwaarde
dat zij per net zouden samenwerken, overigens met waarborgen voor de herkenbaarheid
van de identiteit. Een bepaling dat zij een concessie van tien jaar konden
krijgen bij nog nauwere samenwerking werd vorig najaar op voorstel van deze
bewindsman geschrapt. Dat hij nu een verplichting tot fusie zou overwegen,
kon dan ook niet juist zijn. Kan de bewindsman deze conclusie bevestigen?
 
 "Nuis waarschuwt omroep en twijfelt aan samenwerking en daadkracht", zo
kopte Trouw van vanochtend boven een reportage vanuit Hoogeveen gisteravond.
Krachtens de nieuwe Mediawet hebben de publieke omroepen hun concessieaanvragen,
waarin ook hun samenwerkingsplannen blijken, vóór 15 januari
1995 ingediend en zullen zij over enige tijd, eind mei als ik het wel heb,
bescheid hierover krijgen. Geven bovenstaande kop in Trouw en die in Het Parool
een indicatie van de aard en de richting van de reactie van het kabinet op
deze concessieaanvragen? Of zal de reactie gebaseerd zijn op de tekst van
de Mediawet en de gedachtenwisseling in de Staten-Generaal hierover in het
vorige jaar? Het laatste is dus de historische interpretatie. Of heeft de
waarschuwing van de staatssecretaris te maken met de door het kabinet voorgenomen
discussie over de toekomst van het omroepbestel voor de periode na afloop
van de eerste concessietermijn?
 
 Tot nu toe is het uitgangspunt altijd geweest dat de samenwerking onder
andere gericht moest worden op zogenaamde netconcepten, uiteraard ook op basis
van materiële samenwerking van de omroepen per net. Dit impliceert mijns
inziens dat de samenwerking op de drie netten verschillende gestalten kan
aannemen. Zo maakten blijkens een communiqué de AKN-omroepen op 18
februari afspraken over verdere samenwerking, waarbij een duidelijke richting
wordt aangegeven voor de punten waarop integratie zal plaatsvinden en waarop
de identiteit gewaarborgd wordt. Ook de IKON en de HOS, de Humanistische omroepstichting,
werden bij bepaalde aspecten van deze samenwerking betrokken. Op het derde
net bestaan duidelijke plannen voor nog verder gaande gezamenlijke programmering
van VARA, VPRO en NPS. Voor het tweede net was het tijdens de discussie vorig
jaar in confesso dat ten gevolge van de uiteenlopende identiteiten van de
TROS en de EO samenwerking voornamelijk in materiële zin gestalte kan
krijgen, zo bleek ook uit de uitlatingen van de toenmalige bewindsvrouwe.
Is de staatssecretaris voornemens, in de planning voor de toekomst en zeker
bij de toekenning van de concessies, rekening te houden met de onontkoombare
verschillen per net en dus per netconceptie in de verlangde samenwerking?
 
 Ik ben mijn betoog begonnen met te zeggen dat hierin een aantal voorbeelden
van stelselherziening aan de orde zouden komen. Het gaat mij hierbij vooral
om de kosten en de baten, de voor- en de nadelen, van stelselherzieningen
en de wijze waarop deze aangepakt worden. Uit de bestuurskundige literatuur
maar ook uit de harde ervaring van de afgelopen tien jaar hebben we daarmee
de nodige leerstof opgedaan.
 
 Op dit moment beperk ik mij tot de analyses en de vragen die ik heb voorgelegd
en gesteld. Na het antwoord van de bewindslieden hoop ik in de tweede termijn
gaarne tot een toepassing daarvan te komen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Luimstra-Albeda (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Hoewel in eerste instantie de verwachting was
gewekt dat vele tientallen miljoenen zouden worden toegevoegd aan het budget
voor cultuur, kwam al snel de teleurstelling over aangekondigde bezuinigingen.
De schrik sloeg de hele kunstwereld om het hart en niet alleen de kunstwereld
maar ook de kunstminnaars en, zoals bleek, ook de staatssecretaris zelve.
Immers, juist hij heeft als kamerlid altijd warme pleidooien gehouden voor
 uitbreiding van het budget voor kunst en cultuur?
 
 Het ziet er nu naar uit dat hij erin is geslaagd, met heel veel moeite,
het kunstbudget zo ongeveer gelijk te houden! Maar dat is wel iets anders
dan miljoenen erbij.
 
 Nu is het wat rustiger aan het kunstenfront, mede ook door de rust die
is geschapen door het vierjarig kunstenplan. Het CDA is altijd een warm voorstander
geweest van deze kunstenplannen omdat het de instellingen de mogelijkheid
gaf om op langere termijn te plannen en niet elk jaar geconfronteerd te worden
met plotselinge veranderingen in het beleid. Nadeel is echter wel dat de besteedbare
ruimte voor nieuwe initiatieven daardoor sterk beperkt is. De CDA-fractie
hoopt dat de staatssecretaris bij de voorbereiding van het nieuwe kunstenplan
hier aandacht aan schenkt. De staatssecretaris heeft de Tweede Kamer toegezegd,
vooraf een notitie over het kunstenplan naar de Kamer te zenden. Is het mogelijk,
voorzitter, dat deze notitie door de staatssecretaris ook naar de Eerste Kamer
wordt gezonden? Wij willen graag betrokken blijven bij de beleidsvoorbereiding,
juist omdat het hier gaat om misschien wel het belangrijkste deel van het
kunstbeleid.
 
 Mijnheer de voorzitter! De Franse minister van cultuur Jacques Toubon
heeft onlangs in Bordeaux een betoog gehouden waarin hij heeft gesteld dat
de landen in Europa een verantwoordelijkheid hebben voor het onderhouden en
ontwikkelen van de eigen cultuur. Frankrijk maakt zich al langere tijd zorgen
over vooral televisieprogramma's en audiovisuele media. Tijdens de besprekingen
over het wereldhandelsakkoord GATT is dit ook naar voren gekomen. De vraag
was of de vrije handel ook zou moeten gelden voor alle mediaprodukten. Het
uitgangspunt bij het maken van die produkties ligt immers niet in het culturele
vlak omdat die produkties louter economisch zijn. Toubon is van mening dat
de cultuur niet mag worden onderworpen aan de grillen van de vrije markt.
Het gevolg daarvan zou zijn dat er nog meer pulp op de Europese televisieschermen
te zien komt. Cultuur en vrije markt, zo stelt hij, zijn tot op grote hoogte
elkaars vijanden. Hij vindt dat de landen in Europa daarom afspraken moeten
maken over produktie en afname van Europese culturele produkties. Hoewel het
in strijd is met de geest van de vrije markt, vindt hij deze bescherming toch
nodig om verdergaande veramerikanisering en verpulping van de cultuur in Europa
tegen te gaan. Op dit Franse standpunt wordt door Amerika fel afwijzend gereageerd:
Frans chauvinisme in optima forma!
 
 Ook Nederland reageert wat lacherig op de stelling van Toubon. Toch denkt
de CDA-fractie dat het beroep van Toubon te belangrijk is om te negeren. In
het denken over een verenigd Europa is de cultuur van de deelnemende landen
tot op heden een bijna vergeten punt. Alles richt zich op de economische belangen.
Is de staatssecretaris met ons van mening dat behoud en versterking van de
nationale culturen van Europa van het grootste belang is? Tot op heden is
in het GATT-akkoord geen culturele paragraaf opgenomen. Mocht dit weer ter
sprake komen, wat zal dan het standpunt van de staatssecretaris zijn?
 
 In het Verdrag van Maastricht is wel een cultureel paragraaf opgenomen
en dat heeft heel wat moeite en overleg gekost. Het toenmalige ministerie
van WVC heeft daar een belangrijke rol in gespeeld.
 
 Nu zijn de voorbereidingen voor de ICG van 1996 begonnen. Ongetwijfeld
komen er aanpassingen van het Verdrag van Maastricht. Met een mooi woord wordt
gesproken over de nettoyage van Maastricht. Is het ministerie van OCW al betrokken
bij deze voorbereiding? Bestaan er ideeën over aanvullingen dan wel wijzigingen
van de culturele paragraaf? Is de staatssecretaris het met ons eens dat marktwerking
alleen onvoldoende garantie biedt voor een pluriform en evenwichtig aanbod?
 
 Voorzitter! Hoewel zij in dit kader niet geheel passend is, veroorloof
ik mij toch een opmerking te maken, om aan te tonen hoe kwetsbaar kunst en
cultuur is, over het in oorlogstijd vernietigen van elkaars cultuurgoederen,
zoals op dit moment gebeurt in het voormalig Joegoslavië. De Raad van
Europa heeft dat getypeerd als iconocide. Het is ontzettend om machteloos
te moeten toezien hoe cultureel erfgoed opzettelijk wordt vernietigd, hoe
verdragen hieromtrent meedogenloos worden geschonden in het oorlogsgeweld,
terwijl wij er niets tegen kunnen doen! Hoe zou zoiets toch voorkomen kunnen
worden?
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik ga over op een geheel ander onderwerp en wel
het volgende. Tijdens de vorige behandeling van de begroting voor cultuur
heb ik namens mijn fractie de verzelfstandiging van de rijksmusea aan de orde
gesteld, gestaafd met cijfers van onder andere het Rijksmuseum waaruit bleek
dat het voor de grote musea uitermate moeilijk zou zijn, een goede start te
maken. De minister bleek daar optimistischer over en hij dacht dat er in goed
overleg wel uit te komen zou zijn. Welnu, voorzitter, als je vindt dat instellingen
geprivatiseerd moeten worden – en wij hebben ons daar tot op heden niet
tegen verzet – dienen deze instellingen wel levensvatbaar te zijn. Zij
dienen niet op pad te worden gestuurd met een duidelijk gebrek aan middelen.
Op basis van de huidige uitgangspunten is dit duidelijk wel het geval. Ik
geef als voorbeeld maar weer het Rijksmuseum. De openingsbalans dreigt negatief
uit te vallen, gezien de grote achterstanden die bestaan in de gebouwenzorg,
de registratie en conservering, en de vaste presentatie.
 
 Er gaapt een gat van zo'n 30 mln. tussen wat de Rijksgebouwendienst kan
toezeggen en de geconstateerde achterstand!
 
 De registratie en conservering in het deltaplan voor het cultuurbehoud
loopt volgens planning. Ieder jaar wordt ongeveer 1 mln. aan achterstanden
ingelopen. Toch resteert op 1 juli, wanneer de verzelfstandiging moet ingaan,
nog een achterstand van ruim 10 mln. voor de meest urgente conservatie.
 
 Het grootste deel van de presentatie dat uit de jaren zestig en zeventig
stamt, voldoet niet meer aan de huidige eisen. Uiteraard is dit van groot
belang omdat het museum hiermee zijn eigen inkomsten dient te genereren. Op
dit moment echter lukt een vernieuwing van een zaal alleen wanneer daarvoor
een sponsor kan worden gevonden en dat is, zoals bekend, zeer moeilijk. Dat
geeft duidelijk aan hoe kwetsbaar het museum wordt. Over de tekorten op het
personeelsbudget heb ik het dan nog niet eens. Die cijfers heb ik vorig jaar
al uitputtend voorgelegd en ze zijn nog steeds zeer zorgwekkend. Kortom, een
goede exploitatie is niet gewaarborgd en dan druk ik mij zachtjes uit! 
 
 Mijnheer de voorzitter! Wij vragen ons af of wij op deze wijze wel op
de goede weg zijn met de privatisering. Moet de overheid niet meer beschermend
optreden in plaats van te veel over te laten aan de heilige koe die "markt"
heet? Is de staatssecretaris niet met ons van mening dat een instelling die
geprivatiseerd wordt er recht op heeft, dit te doen met een voldoende budget
om te kunnen overleven? Is de staatssecretaris bereid om op die basis de slotonderhandelingen
met de musea in te gaan?
 
 De Algemene Rekenkamer constateert in het rechtmatigheidsonderzoek over
1993 dat met betrekking tot de fondsen in de sector Cultuur de minister over
onvoldoende instrumenten beschikt om de controle op de rechtmatige en doelmatige
besteding van de verstrekte subsidies uit te oefenen. De toenmalige minister
heeft daarop toegezegd, maatregelen te treffen om deze controle te verscherpen.
Kan de staatssecretaris ons hierover mededelingen doen?
 
 Voorts heeft mijn fractie wat zorgen over het functioneren van de diverse
fondsen. Ons bereiken geluiden als zou de pluriformiteit niet altijd gewaarborgd
zijn. De samenstelling van fondsbesturen en adviescommissies blijkt toch vaak
artistiek eenzijdig te zijn en dat is nimmer de bedoeling geweest bij de instelling
van deze fondsen. Heeft de staatssecretaris hier al eens kritisch naar gekeken?
En is hij niet met ons van mening dat juist die pluriformiteit van groot belang
is?
 
 Voorzitter! De ontwikkelingen rond de bijstand maken het nu toch wel zeer
urgent om met een aparte regeling voor kunstenaars in de bijstand te komen.
De staatssecretaris heeft in dit kader een notitie toegezegd aan de Tweede
Kamer. Kan deze Kamer deze notitie eveneens ontvangen?
 
 Dan toch nog iets over de grote orkesten. Vorig jaar heb ik in mijn bijdrage
aan de cultuurbegroting aandacht gevraagd voor de problemen van met name oudere
orkestleden. De toenmalige minister heeft mij toegezegd dit punt in het overleg
met de orkesten aan de orde te stellen. Informatie leert mij, dat dit niet
tot een effectief gesprek tussen sector en departement heeft geleid. Wel bleek,
dat de problematiek alleen nog maar versterkt is, met name door de herkeuringsoperatie
WAO/invaliditeitspensioen. Ex-werkgevers vrezen aansprakelijk te worden gesteld
voor de wachtgelden die volgen uit de ABP-beschikking dat betrokkenen toch
arbeidsgeschikt zijn voor gangbare arbeid. Meer dan andere beroepsbeoefenaren
zijn beroepsmusici vatbaar voor blessures, bijvoorbeeld longaandoeningen voor
de blazers en aandoeningen van het bewegingsapparaat voor de strijkers. Wij
kunnen gewoon doorwerken met een stijve nek of een verkoudheid, maar een musicus
niet en met name op latere leeftijd komen die beperkingen steeds vaker voor.
De VUT – 61 jaar – komt dan te laat. Structureel is de enige oplossing
een eerder functioneel leeftijdsontslag zoals het geval is bij de dansers,
de brandweer, trambestuurders, enz. Is het nu niet mogelijk om in overleg
met het departement een geïntegreerde beleidsaanpak te realiseren? De
claim op de financiën van de orkesten wordt dermate zwaar, dat zowel
de kwaliteit als het aantal produkties en het soort produkties – een
Mahler wordt vrijwel onmogelijk – onder druk komt te staan. Hoe denkt
de staatssecretaris hierover?
 
 Voorzitter! Monumentenzorg heeft de warme belangstelling van de CDA-fractie.
Met grote belangstelling wacht mijn fractie het regeringsstandpunt over het
strategisch plan af. Wij hopen van harte dat de staatssecretaris op de suggestie
uit de Tweede Kamer om voor 1995 geen 15 mln. maar 20 mln. uit te geven, ingaat.
Hij heeft gesteld dat zulks niet ondenkbaar zou zijn, maar is er al iets meer
over te zeggen? De plannen liggen klaar en het macro-economisch effect is
duidelijk. De monumentenzorg kan dan een goede start in 1995 maken. Wij wensen
de staatssecretaris veel succes!
 
 
 
 
 
 De heer Van Boven (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! De memorie van toelichting op de begroting van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen bevat veel lovenswaardige beschouwingen
over wat er met het onderwijs zou moeten gebeuren en hoe. Veel hangt samen
met het invoeren en in praktijk brengen van de wetgeving die in de laatste
vijftien jaar in gang is gezet en op den duur tot stand is gekomen. Staatssecretaris
Netelenbos noemde zich onlangs niet voor niets in een interview een implementatie-staatssecretaris.
 
 Er wordt veel gesproken over "streven naar" en "uitwerken van" maar het
gaat toch meer om beschouwingen en onderzoeken dan om concrete maatregelen.
Ik zou deze begrotingsbehandeling dan ook vooral willen zien als een beleidsdebat
over onderwerpen die de begroting raken, zoals het in de Eerste Kamer ook
eigenlijk vanzelfsprekend is.
 
 Mijnheer de voorzitter! Sinds 1980 heb ik – met één
jaar onderbreking – bij alle onderwijsbegrotingen waaraan wij een openbare
behandeling dan wel beleidsdebat hebben gewijd, namens de fractie van de VVD
het woord mogen voeren. Nu ik mij niet meer herkiesbaar heb willen stellen,
zal dit keer de laatste gelegenheid zijn om nog eenmaal namens de VVD in deze
Kamer met de bewindslieden van gedachten te wisselen en mijn – liberale –
visie te geven over een aantal facetten van het veelvormige basis- en voortgezet
onderwijs waarin ik veertig jaar een actieve rol heb gespeeld en waaraan ik
in dit huis vijftien jaar beschouwingen heb gewijd. Het is in zekere zin mijn
zwanezang.
 
 Wie zich ooit de moeite zou getroosten kennis te nemen van hetgeen ik
daarin gezegd heb zal een duidelijke, consistente lijn ontdekken. Onze voorzitter,
de heer Tjeenk Willink, heeft vorig jaar bij de uitreiking van mijn koninklijke
onderscheiding de typering "geen voorstander van onderwijsvernieuwing" gebruikt,
of woorden van gelijke strekking gebezigd. Daarmee heeft hij mij in zekere
zin onrecht gedaan. Goed onderwijs is altijd in beweging en vernieuwend bezig
en ik mag zelfs een voorstander van vernieuwing worden genoemd indien deze
via een evaluatie en zorgvuldig voorbereid en afgewogen plaatsvindt. Want
het is natuurlijk noodzakelijk en onvermijdelijk dat goed onderwijs met de
tijd meegaat en zich aanpast aan nieuwe maatschappelijke eisen en technologische
vooruitgang.
 
 In mijn actieve leven in het onderwijs heb ik als leraar en rector daaraan
zowel pedagogisch-didactisch als materieel mijn steentje bijgedragen: maar
alle vernieuwingen zijn naar mijn mening en die van de VVD-fractie alleen
zinvol indien zij noodzakelijk zijn en niet modieus en eenzijdig politiek
hobbyistisch en van achter de Zoetermeerse schrijftafel ontworpen
en opgelegd maar voortkomend uit de praktijk van het onderwijs. En vooral:
gebaseerd op onderzoek en goed geëvalueerde experimenten, met een ruime
tijd van voorbereiding en uitvoering en de duidelijke en algemene instemming
van degenen die belast zijn met die uitvoering. Niet in de laatste plaats:
de financiële middelen ervoor moeten toereikend zijn. Helaas aan al deze
voorwaarden, afzonderlijk of in combinatie, heeft het in de afgelopen decennia
bij voortduring ontbroken.
 
 Daarom zijn de leden van de fractie van de VVD er dan ook zo verheugd
over – ik heb dat bij de behandeling van de startwet Weer samen naar
school al gezegd – om in de memorie van toelichting op de begroting
van Onderwijs en Wetenschappen te lezen: "Onderwijsvernieuwingen kosten veel
tijd en verlopen niet volgens een vastgestelde blauwdruk. Scholen zullen de
ruimte en de tijd moeten krijgen om hieraan gestalte te geven." Dat nu heb
ik in deze Kamer de afgelopen vijftien jaar bij herhaling betoogd. Maar heeft
deze zinsnede nu ook consequenties voor de praktijk? Zal scholen nu werkelijk
de tijd gegund worden zich grondig op de zich opstapelende vernieuwingen voor
te bereiden en zullen de ter beschikking gestelde middelen er ook echt toereikend
voor zijn? En worden zij anders over langere tijd gespreid?
 
 Natuurlijk is mijn fractie verheugd en wil de bewindslieden daarvoor lof
toezwaaien dat dit jaar basis- en voortgezet onderwijs worden ontzien en er
zelfs geld voor nieuw beleid wordt uitgetrokken. Maar of dat toereikend zal
zijn? En of de praktijk van overhaasting die Onderwijs en Wetenschappen steeds
weer te zien geeft echt zal worden doorbroken? Ik moet dat wel betwijfelen
gezien andere uitspraken en conclusies van de bewindslieden. Ik kom daarop
bij een aantal concrete gevallen nog terug.
 
 Wat de leden van de fractie van de VVD eveneens verheugt, is de kentering
in het denken van Onderwijs en Wetenschappen over het begrip "selectie", een
jarenlang taboe, ook in de discussie van afgelopen jaren met de huidige minister
in deze Kamer. De commissie-Kemmer constateert in haar advies "Leerwegen gewogen"
een meer open houding van de regering ten aanzien van de selectieproblematiek.
Ook de Partij van de Arbeid begint de keerzijde te zien van de enorme toename
van de deelneming van zovelen aan de hogere vormen van onderwijs. Kwaliteit
mag niet opgeofferd aan massaliteit, zegt de voorzitter van de PvdA Rottenberg
in een artikel in de NRC van 12 oktober 1994 getiteld "Selectie, een taboe?
Niet voor de PvdA!" Kwaliteit behoeft kleinschaligheid en overzichtelijkheid,
stelt hij daar vast. In grote instituten wordt intellectualiteit de dupe.
Letterlijk zegt hij: "Ik schrik soms van de rauwe aanpak waarbij in mijn partij
alleen gekeken wordt naar de kosten: en dus moet onderwijs groot en massaal
zijn". In datzelfde artikel zegt minister Ritzen, daar aangeduid als partijman:
"De meritocratische stroming in de partij die beloning van talent voorop stelt,
krijgt nu meer ruimte. De stroming die toegankelijkheid van het onderwijs
gelijk stelt aan gelijkheid voor iedereen verliest aan invloed". Beter ten
halve gekeerd dan ten hele gedwaald, constateren de leden van de fractie van
de VVD verheugd. Immers, zij hebben hiervoor gedurende zovele jaren met klem
en met goede argumenten tevergeefs gepleit. Er gloort dus hoop! Ook de Wetenschappelijke
raad voor het regeringsbeleid vraagt in zijn advies over de toekomst van het
hoger onderwijs om een strengere selectie. Het grote probleem blijft: op welke
momenten in de totale leerweg moet er selectie plaats vinden en hoe? Ik hoor
daarop graag de reactie van beide bewindslieden. Verschillen zij daarover
van mening, zoals wordt gesuggereerd? De eerste vraag blijft in dit verband
of er eerder met selectie moet worden begonnen.
 
 Voorzitter! Ik kom nu bij het basisonderwijs. De leden van de fractie
van de VVD in de Eerste Kamer hebben er altijd aan getwijfeld, of de Wet op
het basisonderwijs wel de grote verbetering zou brengen die door de voorstanders
werd voorzien. Bij de schriftelijke voorbereiding heb ik daarover uitvoerig
mijn twijfels uitgesproken. Selectievrij? Geen zittenblijvers meer door andere
minder klassieke werkvormen? Integratie van het kleuteronderwijs in de basisschool?
Toevoeging van allerlei nieuwe vakken of onderwerpen aan het leerprogramma
ten koste van de cognitieve vakken? Ik geloofde er niet in. De fractie van
de VVD heeft uiteindelijk, onder grote politieke druk van de toenmalige eigen
onderwijsminister, aarzelend haar stem aan het wetsontwerp niet onthouden,
toen ik – tijdelijk – geen zitting had in deze Kamer. Bij de Invoeringswet –
een jaar later – heb ik opnieuw mijn bezwaren geuit en de invoering
"een hachelijk avontuur" genoemd. Welnu, ik heb – en ik ben daar allerminst
verheugd over – in de afgelopen jaren in vele opzichten gelijk gekregen.
 
 Allereerst het kleuteronderwijs. Er bestond grote vrees dat er te vroeg
een einde zou komen aan de onbezorgde speelperiode van vier- en vijfjarigen.
Wel bleven in eerste instantie echte kleuteronderwijzeressen aan de scholen
verbonden, een maatregel die vele jaren opnieuw moest worden verlengd, maar
al spoedig kwamen de eerste klachten over onderwijs dat te weinig op de kleuterleeftijd
was ingesteld. Telkenmale heb ik gepleit voor twee afstudeerrichtingen op
de PABO's: één voor oudere, één voor jongere kinderen.
Tijdens Lubbers-III kreeg ik eindelijk steun van staatssecretaris Wallage
en tot twee maal toe de toezegging dat het zou gebeuren. Mijn vraag is, of
dit nu ook werkelijk het geval is. Ik vrees van niet en wil tevens weten wat
de bewindslieden daaraan denken te doen.
 
 Vervolgens kwamen de klachten over het wegdrukken van rekenen en taal
door alle nieuwe onderwerpen die moesten worden behandeld. Dat hing ook samen
met de sfeer die sinds de jaren zeventig op de PABO's heerste, waar te weinig
serieuze aandacht aan de cognitieve vakken en de didactiek daarvan werd besteed.
Ook hierover heb ik vorig jaar – tot mijn spijt! – gelijk gekregen.
Zowel het evaluatierapport van de inspectie als de commissie Evaluatie basisonderwijs
kwam tot de conclusie, dat er sprake was van een enorme overlading en een
tekort aan aandacht voor de cognitieve vakken. Gepleit wordt thans voor terugkeer
naar de kerntaken, naar de basisvaardigheden, al zal niemand beweren dat de
basisschool alleen voor rekenen en taal is. Maar ook voor het verwerven van
sociale vaardigheden en zelfredzaamheid is basiskennis essentieel. Aan de
overzijde van het Binnenhof heeft mijn politieke vriend Rijpstra voorgesteld,
de lestijd in groep zeven en groep acht uit te breiden. Dit is pedagogisch
en didactisch goed te verdedigen als voorbereiding op het voortgezet onderwijs,
maar uiteraard kostbaar. Toch zullen wij moeten kiezen voor de huidige veelheid
van leerstof – maar dat kost geld! – of er moet geschrapt worden
in de franje. Maar wat is franje en wie bepaalt dat? Minister Ritzen reageerde
op de kritiek met de toezegging, dat het basisonderwijs zich dus méér
moet concentreren op rekenen, taal en lezen. Naar de mening van de leden van
de fractie van de VVD geldt dat zeker ook voor aardrijkskunde en geschiedenis.
Ik kom daarop nog uitvoerig terug bij het voortgezet onderwijs. Ook hier gaarne
een reactie van de bewindslieden. Ook de ontoereikende kwaliteit van het PABO-onderwijs
was natuurlijk mede verantwoordelijk voor het falen van het basisonderwijs.
De PABO moet met strakkere toelatingseisen en kwalitatief goed onderwijs de
grondslag leggen voor het hele verdere onderwijsproces. Er is de laatste jaren
al veel verbeterd, maar is dat voldoende? Nog altijd brengen de meeste PABO-studenten
een kwalitatief zwak pakket mee en wordt daardoor hun keuze voor de PABO niet
positief bepaald. Het leidt immers op tot nog steeds slecht betaalde banen?
De nieuwe tweede fase voortgezet onderwijs moet daarin met een meer gerichte
pakketkeuze verbetering brengen. Maar die gaat pas in 1998 in, met eindexamens
in 2000 of 2001 en leidt dus tot PABO-abituriënten nieuwe stijl in 2004
of 2005. Wat doen we met die tien verloren jaren? Dat móet anders,
want de PABO zou als fundament onder het onderwijs ons paradepaardje moeten
zijn. Wat denken de bewindslieden hieraan verder te doen en wanneer en hoe
denken zij dat te evalueren?
 
 Toch zou het onjuist zijn, het falen van de basisschool in alle opzichten
te wijten aan de onderwijsgevenden. De meesten spannen zich enorm in om er
het beste van te maken, maar zij worstelen met de overlading, met het gebrek
aan financiële middelen en mede daardoor met het euvel van vaak veel
te grote klassen. Het OESO-rapport pleitte er dan ook voor, het basisonderwijs
financieel te ontzien. Het siert de bewindslieden dat dit in deze begroting
ook is gebeurd. Dan is er ook nog de overbelasting van de schoolleiders met
onder andere nieuwe financieringssystemen en de stroom van fusies om toch
vooral grote scholen te vormen. En daar is nu het Weer samen naar school-project
bijgekomen. Onze bedenkingen geuit bij de behandeling van de Startwet, zijn
griezelig snel bevestigd. Het oorspronkelijke elan is verdwenen en de toeloop
op het speciaal onderwijs komt niet tot stilstand. Ook hier wreekt zich de
massaliteit: té grote klassen. Bovendien zijn de onderwijsgevenden
niet toegerust voor de zware taak, deze leerlingen in het regulier onderwijs
te houden. Ook wij hopen op een keer ten goede. Maar het mag toch nooit zo
zijn, dat de leerlingen om wie het hier gaat een budgettaire sluitpost worden?
Gaarne een reactie!
 
 Het streven naar zo groot mogelijke scholen is er ook in het voortgezet
onderwijs. Toch is het de vraag, of wij, als wij doorgaan met vorming van
grote scholen, niet op een heilloze weg zijn beland. In het basisonderwijs –
zie de uitwerking van de nota Toerusting en bereikbaarheid – bestaat
daarover nog grote onduidelijkheid. In het voortgezet onderwijs zoekt men
zijn heil in het vormen van nevenvestigingen of in het onderbrengen van homogene
onderdelen in aparte gebouwen, omdat vooral ook de ouders zich steeds meer
verzetten tegen giganten van scholen. In de Verenigde Staten, waar het rapport
"A nation at risk" verscheen over de noodzaak van meer cognitief onderwijs –
"Back to the basics" – enkele jaren voordat wij er hier over gingen
nadenken, gaat de trend nu duidelijk in de richting van weer veel kleinere
scholen. Lopen wij ook hier weer niet achter de feiten aan? Het onderwijs
heeft er recht op, te weten wat de minimale omvang voor bestaansrecht is en
moet daarvan dan ook verzekerd zijn en blijven. In HBO en MBO heeft een fusieorkaan
geraasd en als gevolg van Wallages financiële prikkels voor brede scholengemeenschappen
gaat men in het voortgezet onderwijs dezelfde richting uit. Vastgesteld moet
worden, dat de ervaringen in HBO en MBO lang niet overal aan de optimistische
verwachtingen voldoen; vaak zelfs niet – en dat was toch de voornaamste
reden – op financieel gebied. Natuurlijk juichen wij het toe dat er
meer geld voor het beroepsonderwijs beschikbaar is. Maar door de vorming van
de grote scholen met de vele nevenvestigingen en spreiding over vele gebouwen
ontbreekt het veelal aan adequate leiding bij gebrek aan voldoende managementcapaciteiten
en gebrek aan tijd om die te verwerven door de overhaasting die ook hier weer
een rol speelt. Uiteraard wil ik in dit verband nog eenmaal een pleidooi houden
voor het voortbestaan van de gymnasia. Met de Wet op de basisvorming zijn
zij op aandrang van de parlementaire meerderheid niet verdwenen, maar in de
vorige regeerperiode hebben de bewindslieden geen financieel middel onbeproefd
gelaten om het voortbestaan te bemoeilijken. En ook enkele gemeentebesturen
met linkse signatuur lieten, tegen de wil van alle schoolgeledingen in, hun
oude en eerbiedwaardige, stedelijke gymnasia opgaan in brede scholengemeenschappen.
Ik noem: Leeuwarden, Apeldoorn, Gouda en nu dreigt dat weer voor het Vossius
en het aloude Barlaeus in Amsterdam. Als de wet het voortbestaan van gymnasia
mogelijk maakt, is het de taak van de overheid om daaraan naar vermogen mee
te werken en niet om dat tegen te werken. Het gymnasium en ook een goede gymnasiale
afdeling op VWO/HAVO-scholen is en blijft in onze ogen de meest selectieve
vooropleiding voor het wetenschappelijk onderwijs. Wellicht is dat onderwijs
geestelijk wat elitair door zijn klassieke meerwaarde en culturele sfeer,
maar in de liberale visie moet de geestelijke elite juist gekoesterd worden.
Ook vele ouders beseffen dat. Het gymnasium is niet voor niets de enige groeiende
schoolsoort. De uitslag van het onderzoek naar het nut van het gymnasium in
het NGL-blad van 11 februari jongstleden heeft een en ander nog eens overduidelijk
bevestigd. "Redt het gymnasium" schreef prof. Bomhoff, partijgenoot van de
bewindslieden, in de NRC van 1 augustus 1994 en de leden van de VVD-fractie
zeggen het hem na. En de bewindslieden? Accepteren zij nu ook dat wij wel
moeten streven naar gelijke kansen maar dat gelijkheid een illusie is?
 
 En als wij het over selectie hebben, dan moet mij ook nog van het hart,
dat de VVD-fractie het zeer betreurd heeft, dat de docenten met eerstegraadsbevoegdheid
uit de eerste fase van het HAVO en het VWO praktisch verdwenen zijn. Want
opleiden tot wetenschappelijke vorming vraagt naar onze mening ook
om merendeels wetenschappelijk opgeleide docenten, zoals dat vroeger in ieder
geval vanaf de tweede klas gold voor de leraren. Zij waren of academisch gevormd
of in het bezit van de zeer waardevolle akte MO-B.
 
 Ik ben met mijn betoog even afgedwaald van het a-selectieve basisonderwijs,
waar overigens het zitten blijven bepaald nog niet is uitgebannen en dus de
selectie nog steeds begint. In onze ogen is dat begrijpelijk en niet verwerpelijk.
Herhaaldelijk heb ik hier betoogd, dat jonge kinderen er veel behoefte aan
hebben niet te veel onder te doen voor of te ver uit te steken boven hun klas-
of groepsgenoten. Een kind moet binnen zijn mogelijkheden een beetje kunnen
excelleren en selectie op jonge leeftijd wordt gemakkelijker geaccepteerd
dan wat nu moet gebeuren na de basisvorming, midden in de kwetsbare periode
van de puberteit. Het verheugt mij dan ook dat steeds meer scholen erkennen,
dat heterogene brugklassen contraproduktief zijn. Zelfs de middenschool in
Lelystad selecteert al in de brugklas en de superbrede scholengemeenschappen
hebben nu soms wel vijf brugklassen ingedeeld naar niveau.
 
 Dan de basisvorming. De VVD-fractie heeft in beide Kamers tegen gestemd
en ik heb de 26ste mei 1993 in deze Kamer een zwarte dag voor het onderwijs
genoemd. Maar dat onderwijs moet nu met de genomen besluiten leven. Het vakkenpakket
in de basisvorming is zo volgepropt, dat vele essentiële vakken in de
verdrukking dreigen te komen. Bovendien is ook de basisvorming te snel en
ondoordacht ingevoerd. Hier zal hetzelfde gebeuren als in het basisonderwijs
gebeurd is. Als over enige jaren evaluatie volgt, zal ik, bij leven en welzijn,
vermoedelijk opnieuw mijn treurige gelijk krijgen. Met deze omvang van vereiste
vakinhoud moet het spaak lopen. Zullen de bewindslieden hier de vinger aan
de pols houden en zo nodig ingrijpen en bijsturen?
 
 Een apart probleem vormt de MAVO/VBO-aansluitingsproblematiek op de tweede
fase van het voortgezet onderwijs. De leden van de VVD-fractie hebben bij
de behandeling van de Wet op de basisvorming gewezen op de overbelasting van
de VBO-leerling met cognitieve vakken ten koste van de praktijkvakken. Zij
verwierpen het zogenaamde "fuikvormingsargument" om via algemeen gericht onderwijs
de selectie uit te stellen, een ramp voor de meeste VBO-leerlingen. Het rapport
van Veen "Recht doen aan verscheidenheid" bevestigt dat en pleit eveneens
voor op aanleg en capaciteiten van de leerling gerichte effectieve leerwegen.
Het rapport geeft deze ook aan. De leden van de fractie van de VVD zouden
een consequente en integrale uitvoering ervan toejuichen. Een dergelijke invoering
houdt in: de niet-specifiek arbeidsmarkt gerichte leerwegen invoeren binnen
de huidige MAVO- en VBO-structuur. De reactie van de staatssecretaris, die
slechts delen van het advies wil overnemen, heeft ons teleurgesteld. Wij vrezen
bijvoorbeeld dat het verdwijnen van de schakelende opleidingen uit de tweede
fase en de afschaffing van het zogenaamde extra vierde leerjaar tot een grote
uitval en een toename van ongediplomeerde schoolverlaters zal leiden. Ook
denk ik dat de zogenaamde regionalisering ingaat tegen hetgeen SABO en het
bedrijfsleven reeds doen en bereikt hebben op het punt van de aansluitingsproblematiek.
Gaan de bewindslieden hierover nog met het veld overleggen?
 
 Aan het einde van de basisvorming komen de toetsen, een onmisbare selectie.
Maar moeten de scholen de ontwikkeling van die toetsen nu echt uit hun toch
al te krappe budget gaan betalen? Dat kan toch niet waar zijn? En dan is het
wachten op de vernieuwde tweede fase, die zo selectief moet worden dat de
overgang naar HBO en WO een betere aansluiting geeft en soepeler verloopt,
want anders wordt "selectie aan de poort" van HBO en WO echt onvermijdelijk.
De leden van de VVD-fractie staan daar niet helemaal negatief tegenover, maar
de meerderheid wil daar immers niet aan.
 
 Hoe gaat het dus nu verder met de plannen voor de tweede fase van het
voortgezet onderwijs? Het rapport van de commissie-Ginjaar-Maas heb ik met
gemengde gevoelens gelezen. Er zijn vernieuwingen noodzakelijk. Ik heb daarop
in het verleden ook herhaaldelijk aangedrongen: de pretpakketten van een verworden
Mammoetwet moeten nodig verdwijnen en dat gaat nu gebeuren. De fractie van
de VVD juicht dat toe, al valt over de invulling van die pakketten nog heel
wat op te merken. Zo is onze vrees dat de vreemde talen toch weer onderbedeeld
zullen blijven onder het geweld van de B-vakken. Ik verwijs in dit verband
ook naar het rapport van de door de toenmalige staatssecretaris Cohen ingestelde
commissie Toekomst van de geesteswetenschappen, die onder leiding van commissaris
der koningin Vonhoff het rapport "Men weegt kaneel bij 't lood" heeft uitgebracht.
Daarin zaten naast hoogleraren ook topfunctionarissen uit het bedrijfsleven.
De NRC van 16 februari wijdde er een groot artikel aan onder de titel "Red
de echte alfa". Natuurlijk juichen wij de uitbreiding van het aantal examenvakken
toe en ook de plaats daarin van de vreemde talen. Maar is dat genoeg? Genoeg
om ons te handhaven in het Europese circuit, genoeg om toe te passen in de
economie? Ik denk aan de gebrekkige kennis en de positie van het Duits. Er
is een tekort aan studenten voor dat vak en dus zal binnenkort daarvoor ook
een tekort aan docenten zijn, terwijl Duitsland onze voornaamste handelspartner
is en ook Oost-Europa zich op het Duits richt. Hetzelfde geldt voor Frans
dat nog altijd een taal van betekenis is in de internationale politiek. En
is het genoeg om te bewerkstelligen dat studenten voor wie studieliteratuur
in Frans en Duits nu al vele jaren taboe is door gebrek aan talenkennis, weer
met studieboeken in die talen hun blik kunnen verruimen? Hoe staan de bewindslieden
daar tegenover? Komt er, ook buiten de Staten-Generaal, nog een verdere discussie
met het veld over de gewenste invulling van de vier stromen? Immers, ook VSNU
en HBO-raad hebben daarover geen gelijkluidend oordeel.
 
 En dan de maatschappijvakken, waarvoor ik hier al zo vele malen een pleidooi
heb gehouden en waaraan ik nog eenmaal extra veel aandacht wil besteden. Want
een van de ernstigste bedreigingen die ik in het plan van de commissie-Ginjaar-Maas
zie, geldt de vakken geschiedenis en aardrijkskunde die in het zogenaamde
algemene deel van de tweede fase met het vak maatschappijleer tot een ondoorzichtige
brij samengesmolten dreigen te worden. Ik heb in het verleden herhaaldelijk
gepleit voor een belangrijker plaats voor het vak geschiedenis in de "ononderbroken
leerweg" die basis- en voortgezet onderwijs zou moeten zijn.
Vóór de invoering van basisonderwijs en in de premammoetperiode
was geschiedenis een gerespecteerd vak: de vaderlandse geschiedenis vanaf
de vierde klas op de lagere school. Goede onderwijzers, en dat waren de meesten,
brachten een samenhangend verhaal waardoor geleidelijk, zonder opdreunen van
feiten en jaartallen, aangepast aan een kinderlijk bevattingsvermogen een
beeld ontstond van de wording van de streek en het land waarin zij leefden.
Dat beeld namen zij mee naar de middelbare school waar het werd verbreed en
uitgediept met Europese en mondiale proporties. Zij leerden verbanden leggen
door de geschiedenis heen. Geschiedenis bleef een verplicht vak tot in alle
hoogste klassen van het voorbereidend hoger en middelbaar onderwijs, ook voor
de HBS-B'er, die door een 7 te behalen er geen examen in behoefde te doen,
en in de bèta-afdelingen van gymnasia en lycea, waar zelfs zonder examendrang
de belangstelling groot was. Want juist in die laatste leerfase werd met de
moderne en parlementaire geschiedenis de basis gelegd voor het historisch
besef dat iedere wat hoger opgeleide nodig heeft om de eigen tijd enigszins
te begrijpen. Met instemming citeer ik prof. dr. Adriaansens, verantwoordelijk
voor het WRR-rapport "Hoger onderwijs in fasen", die in het commentaar van
NRC Handelsblad van dinsdag 14 februari 1995 stelt:
 
 "Het kan toch niet zo zijn dat iemand die academisch gevormd is, een arts
of een ingenieur, niet zou weten dat de reformatie een paar eeuwen voor de
industriële revolutie heeft plaatsgevonden?"
 
 Let wel, hij spreekt hier over bèta-studenten. Hoe kun je iets
begrijpen van de huidige situatie in voormalig Joegoslavië zonder enige
kennis van wording en afbraak van het Ottomaanse en Habsburgse rijk? Hoe kun
je enig begrip opbrengen voor de problematiek van de voormalige Sovjet-Unie
zonder de geschiedenis van het streven naar uitbreiding van het Russische
tsarenrijk sinds Peter de Grote? Hoe kun je enig inzicht verwerven in de opkomst
van liberalisme, socialisme en communisme zonder enige kennis van de Franse
revolutie en de Industriële revolutie? In plaats van het degelijke onderwijs,
dat de grondslag legde voor historisch besef, kwamen de themata, de speciale
onderwerpen, zelfwerkzaamheid en bronnenonderzoek die – niet te plaatsen
tegen de kennis van het historische raamwerk – geleid hebben tot een
generatie die wellicht enkele nuttige vaardigheden heeft geleerd, maar die
elk inzicht in de geschiedenis van Nederland en de wereld ontbeert.
 
 Men mist ten enen male de kennis om historische gebeurtenissen te zien
in de context van die tijd. Er is geen historisch perspectief om de gedragingen
van vorige generaties op de juiste waarde te schatten, zoals onlangs weer
bleek bij de beschamende discussies over de politiële acties in het voormalig
Nederlands-Indië en bij de plotselinge verontwaardiging over het, uiteraard
afschuwelijke en achteraf gezien onnodige, bombardement van Dresden, zonder
de context van de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog.
 
 Er is een gevaarlijk gebrek aan historisch besef, vooral ook bij de nieuwe
generatie journalisten. "History is bunk", zei de automagnaat Ford en de vernieuwers
uit de jaren zestig en zeventig leken hem gelijk te geven.
 
 Ik heb hierover ook tijdens het vorige kabinet met de toenmalige staatssecretaris
Wallage van gedachten gewisseld en hij onderschreef de noodzaak van goed onderwijs
in de geschiedenis. Enige kentering is er gekomen. Ook vaderlandse geschiedenis
is geen taboe meer. Er mag weer meer aandacht aan "kennis" besteed worden,
maar ik houd mijn hart vast als juist in de tweede fase van het voortgezet
onderwijs de geschiedenis in de smeltkroes van het vak "mens- en maatschappijwetenschappen"
gegooid wordt.
 
 Het zelfde verhaal zou ik kunnen houden voor het vak aardrijkskunde, dat
helemaal stiefmoederlijk bedeeld dreigt te worden en waar kennis van topografie
jarenlang een taboe is geweest, terwijl ook die kennis de achtergrond moet
vormen voor de sociologische en milieukant van het vak. En maatschappijleer
moet wel terug kunnen grijpen op beide andere vakken en op economie, maar
is een wezenlijk ander vak. Ik was daarom zo blij met de in eerste instantie
afhoudende reactie van minister Ritzen ten opzichte van deze plannen en ben
derhalve des te meer benieuwd naar de reden waarom de huidige staatssecretaris
daarover klaarblijkelijk anders denkt. Ik vraag de bewindslieden dan ook om
een ruime reactie op deze hartekreet.
 
 Naast de concrete plannen van de stuurgroep tweede fase voortgezet onderwijs,
die dus in grote lijnen op instemming van de VVD-fractie kunnen rekenen, zijn
er de hemelbestormende theoretische beschouwingen over andere didactiek, andere
tijdsindeling, studielast en studiehuis, die naar het woord van voorzitter
Ginjaar-Maas een volledige cultuuromslag van schoolleiding en docenten eisen.
 
 Deze ideeën zijn naar mijn mening zeker een nadere studie waard,
vooral als het gaat om een betere studieplanning, meer zelfstandigheid en
dergelijke. Zij vormen een positieve bijdrage voor een verdere discussie om
na jarenlange ervaring met experimenten wellicht tot al of niet gedeeltelijke
invoering te leiden. Maar dat is toch niet waar het onderwijs en de onderwijsgevenden
op zitten te wachten op dít moment? Als de eerste leerlingen de basisvorming
achter zich laten, valt er al een gat van twee jaar eer er een begin gemaakt
kan worden met de tweede fase in bovengenoemde opzet. Dat zou dan moeten gebeuren
met een budget dat slechts eenvierde deel bedraagt van het minimumbedrag dat
de stuurgroep voor deze ingrijpende veranderingen noodzakelijk acht, en dan
zonder de beschikbare gebouwen en leermiddelen. Bovendien worden schoolleiding
en onderwijsgevenden, die toch al overbelast zijn en onder de stress leven
van basisvorming, formatiebudgetsysteem of lump sum-financiering, fusieprocessen
en wat dies meer zij, opnieuw onder enorme druk gezet om zich aan te passen
aan een situatie waarvoor zij niet zijn opgeleid en waarvoor opnieuw de adequate
middelen ontbreken. Ik verwijs naar de woorden van de bewindslieden in de
memorie van toelichting over de ruimte en tijd die scholen voor vernieuwingen
moeten krijgen. Bovendien vragen de fractieleden van de VVD zich met verbazing
af hoe de bemoeienis van de bewindslieden met de pedagogisch-didactische invulling
van het programma – want dat is de eis om scholen om te vormen tot studiehuizen –
te rijmen valt met de beoogde deregulering en de autonomie van de school om
die invulling juist af te laten hangen van de wensen van ouders
en onderwijsgevenden. Ik wil in dit verband ook wijzen op recente studies
die stellen dat klassikaal onderwijs in vele gevallen tot betere resultaten
leidt dan het zogenaamde groepswerk. Gaarne zou ik een uitvoerige reactie
van regeringszijde horen.
 
 De afsluiting van het voortgezet onderwijs wordt sinds mensenheugenis
gevormd door examens. In de pre-mammoetperiode in het voorbereidend hoger
en middelbaar onderwijs werd dit gecontroleerd door commissies van gecommitteerden
en deskundigen, die bij het mondeling deel van het examen aanwezig waren.
Een mooi systeem door de jaarlijkse confrontatie van de scholen met het wetenschappelijk
onderwijs, dat bijsturend werkte om de aansluiting tussen VHMO en HO soepel
te doen verlopen. Maar het kostte veel geld en werd te duur toen de grote
groep scholen voor meer uitgebreid lager onderwijs werden opgewaardeerd tot
middelbaar algemeen vormend onderwijs, dat aanspraak moet kunnen maken op
dezelfde eindexamensystematiek als het HAVO en VWO. De controle op de examens
werd beperkt door de tweede correctie van het centraal schriftelijk met zijn
verwerpelijke meerkeuzetoetsen door de scholen onderling. Het mondeling werd
vervangen door de schoolonderzoeken, die het laatste cursusjaar volledig ontregelen.
De objectiviteit van die schoolonderzoeken is vaak in twijfel getrokken. Te
denken valt aan gemakkelijke schoolonderzoeken met mooie resultaten ter compensatie
van slechte schriftelijke examens om de eindscore op te vijzelen. De suggestie
is nu om de schoolonderzoeken en het schriftelijk los te koppelen en te eisen
dat beide voldoende resultaten opleveren. Dat nu is in onze ogen een te rigoureuze
en uiterst leerlingonvriendelijke weg. Het getuigt van minachting voor de
overgrote meerderheid van scholen die volkomen bona fide zijn. Waarom de controle
van de inspectie niet verscherpt en bij gebleken discrepantie op bepaalde
scholen tussen de resultaten van het schoolonderzoek en het centraal schriftelijk
een aantal commissies van gecommitteerden beschikbaar houden om die scholen
enige tijd te controleren? Want bij alle deregulering en autonomie van de
scholen blijft het de taak van de rijksoverheid om de kwaliteit van het onderwijs
te bewaken. Gaarne een reactie van regeringszijde.
 
 Ook wil ik in dit verband waarschuwen dat een van de grote verworvenheden
van de Mammoetwet, de mogelijkheid van doorstroming, niet om financiële
redenen de nek omgedraaid mag worden. In mijn lange loopbaan heb ik vele "laatbloeiers"
langs de weg van MULO-HBS en later MAVO-HAVO-VWO naar hogeschool of universiteit
zien doorstromen, die nu hoge posten bekleden of al bekleed hebben in het
bedrijfsleven of bij de overheid, ook in de naaste omgeving van de bewindslieden.
En dat dat altijd nog kan via tweede kans-volwassenenonderwijs is een dooddoener,
omdat financiële en familieomstandigheden dat later vaak onmogelijk maken.
Het leidt tot verspilling van talent en dat kan nooit de bedoeling zijn.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik nader het einde van mijn betoog. Nog twee punten
wil ik aanroeren. Bij alle kritiek die ik heb op de huidige onderwijssituatie
erken ik ten volle dat veel zou kunnen verbeteren door een continue en hoogwaardige
nascholing op de diverse terreinen. Maar ten eerste kost dat geld en ten tweede
vereist dat de algemene medewerking van de onderwijsgevenden. Wellicht dat
het geld bij een verbetering van de financiële positie van ons land beschikbaar
komt. Maar de nascholing zelf? Zou het niet het overwegen waard zijn om de
bevoegdheidseisen te beperken tot een bepaalde periode en aan verlenging nascholingseisen
te stellen? Het is maar een idee. Misschien in het "sabattical year" dat wordt
overwogen?
 
 En dan de onderwijsverzorging. De wet die dat regelt is mijn fractie –
om politieke redenen – door de strot geduwd, wel met de toezegging van
een zeer beperkte looptijd. Maar nadere wetgeving is uitgebleven en opnieuw
moesten wij onlangs deze slechte wet verlengen. Ondertussen blijft de versnippering
bestaan: drie landelijke pedagogische centra die met rijkssubsidie op de commerciële
toer gaan en daarmee aan concurrentievervalsing doen; ontelbare SBD's, de
een beter dan de ander en verschillend gesubsidieerd. Daar moet een einde
aan komen, vooral ook terwille van een hoogwaardige nascholing. In de ogen
van de VVD-fractie dient de subsidie naar de scholen te gaan die dan de beste
begeleiding zelf en op maat kunnen kiezen, ook buiten de onderwijsverzorgingsinstellingen
om. Bij mijn witte stukken trof ik hierover hedenmorgen een brief aan gericht
aan de Tweede Kamer. Ik heb deze nog niet kunnen bestuderen. Daarom gaarne
een reactie van de bewindslieden in hun antwoord op mijn opmerkingen.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik ben hiermee aan het einde gekomen van mijn
zwanezang. Ik hoop dat de bewindslieden evenveel aandacht zullen besteden
aan hun antwoord als ik aan mijn inbreng heb besteed.
 
 
 
 
 
 De heer Redemeijer (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Volgens een der hoofdgedachten uit het boek "Der
Geist und die Triebe" van Paul Häberlin zijn er in alles wat er leeft –
en dat geldt ook voor het onderwijs – steeds twee stromingen werkzaam,
die hij de "Veränderungstrieb" en de "Beharrungstrieb" noemt. Waar de
Beharrungstrieb volledig overheerst en er dus nooit iets verandert, is de
dood. Waar de Veränderungstrieb alleenheerser is en dus alles elk ogenblik
en in elk opzicht verandert, is er chaos. Maar in de spanning tussen dood
en chaos functioneert het leven. Over het spanningsveld tussen stilstand en
chaos wil ik het vandaag hebben.
 
 Er zijn ook een paar constanten, die altijd zullen blijven. Een van de
constanten binnen het onderwijs is, dat er altijd sprake zal blijven van iemand
die onderwijst en iemand die onderwezen wordt. Dat wil zeggen: iemand die
meer weet en meer kan dan een ander. Daarbij doel ik niet op "Der liebe Gott
weiss alles, aber der Schulmeister weiss alles besser". Ik doel op een uitspraak
van een wat ik maar noem traditioneel docent tevens auteur Jan Siebelink,
die onlangs in een debat met Jack Wallage op de NOT verzuchtte: "Ik weet zo
veel en ik wil dat zo graag op jonge mensen overdragen."
 
 Ze zijn er nog steeds, die leraren die zich in hun eigen klaslokaal op
hun eigen vakgebied beijveren om hun leerlingen bij te brengen wat essentieel
is. Zij vormen daarbij vaak een rustpunt in de school. Ik weet niet of het
al eens onderzocht is, maar het is mijn stellige indruk dat veel onderwijsgevenden
nog erg veel plezier in hun werk hebben. Zij knappen echter af op alles erom heen: de clustervergadering, de discussie over alle mogelijke planningsdocumenten
etcetera. In die zin is er nogal wat onrust in de scholen. Ik wil niet spreken
van chaos. Desondanks wil ik pleiten voor meer evenwicht tussen rust en vernieuwing.
 
 Ik ga nog even door met de positie van de leraar. In een aantal sectoren
zijn de bevoegdheidseisen opgeheven. Heeft de minister al enige ervaring op
dit punt opgedaan? Ik zal eens een voorbeeld uit de praktijk noemen. Een docent
Spaans op een school voor MEAO ziet zijn aantal uren teruglopen. Men biedt
hem lessen Engels aan. Nadat hij zich daar enigermate in bekwaamd heeft, besluit
de school, al of niet onder druk van de minister, de markt of de docenten,
om te gaan snoeien in de algemene vakken ten gunste van de beroepsgerichte.
Ook uren Engels sneuvelen daarbij. De desbetreffende docent krijgt daarna
wat uren economie aangeboden, want dat was met een korte cursus wel te leren.
Wat vindt de minister van zo'n voorbeeld? Prevaleert hier de rechtsbescherming
van de zittende docenten? Wordt hierop toezicht uitgeoefend en, zo ja, met
welk resultaat? Of denkt de minister dat zo'n beleid op en door de vrije markt
wel afgestraft zal worden?
 
 De positie van de leraar nu nog eens in een ander perspectief. De overheid
gaat op afstand van de scholen staan en tegelijkertijd gaan de bevoegde gezagen –
de schoolbesturen – ook op afstand besturen. Het gevolg daarvan is dat
de school in handen van de professionals komt. Wat vindt de minister van deze
ontwikkeling? Welke rol is er dan nog weggelegd voor de onderwijsconsument
of diens ouders? Toch niet via de MR, voor zover de oudergeleding daarin participeert?
Voeg daar nog aan toe dat de overheid weliswaar – en terecht –
het aantal onnodig betuttelende regelingen aan het afschaffen is, maar dat
de vakorganisaties dat weer grotendeels teniet doen door op centraal of op
decentraal niveau met scholen regelingen te treffen. Wie behartigt dan nog
de belangen van het onderwijs?
 
 Dat geeft mij aanleiding de minister nog eens te vragen naar de positie
van de inspectie in het algemeen en wat de zoëven geschetste situatie
betreft in het bijzonder. De inspectie is een aantal jaren geleden fysiek
en bestuurlijk op afstand van de minister geplaatst. Dat heeft een hele serie
goede, waardevolle en onafhankelijke rapportages opgeleverd. Kan de minister
aangeven wat hij vindt van de ontwikkeling dat de inspectie – voorheen
de ogen en de oren van de minister of het intermediair tussen departement
en onderwijsveld genoemd – nu onder meer opereert als een onafhankelijk
onderzoeksinstituut? In het bijzonder zou ik willen weten of de inspectie
ook een rol speelt in het opsporen en signaleren van situaties die ik net
genoemd heb, waarop ik ook in het vervolg van mijn betoog zal ingaan. Zo ja,
heeft de minister dan mogelijkheden om in te grijpen?
 
 Op dit terrein ga ik door via het thema "nascholing". Op dat terrein zijn
wij begonnen met, zoals dat zo mooi heet, de vraaggestuurde financiering.
Heeft de minister al effecten gezien van dit beleid, dat scholen inderdaad
de ruimte geeft om de voor hen passende nascholing bij de hen passende leverancier
tegen een passende prijs te kopen. Werkt dat ook zo uit? Ik ken een voorbeeld
van een gerenommeerd instituut dat nascholing verzorgt, dat de vraag om nascholing
drastisch zag terugvallen. Op mijn vraag of daar een verklaring voor was,
kreeg ik ten antwoord dat scholen nogal eens kiezen voor besteding van het
beschikbare geld op een wijze die wel als nascholing kan worden betiteld,
maar per definitie weinig effectief is. Ik kan de vraag naar de financieringssystematiek
nog duidelijker stellen, omdat naar ik begrepen heb het aanvankelijke voornemen
van de bewindslieden om ook de begeleiding van scholen via vraagsturing te
financieren is losgelaten, omdat dat voor het voortbestaan van de begeleidingsinstituten
te veel risico's zou inhouden. Bestaat dat gevaar niet evenzeer voor nascholingsinstituten?
 
 In mijn inleiding sprak ik over onrust in de school. Ik heb een poging
gewaagd, te turven waarmee scholen zich bezig houden of zich bezig moeten
houden sinds de start van het paarse kabinet. Dat is een indrukwekkende lijst,
waarbij – naar ik hoop tot troost van de bewindslieden – er niet
zoveel is waarmee paars begonnen is. Het is een voortzetting, een nadere uitwerking
van reeds in gang gezet beleid. Ook zijn er onderwerpen bij die vanuit een
maatschappelijke benadering aandacht van de scholen vragen. In dat kader had
de Consumentenbond onlangs een lessenpakket aan alle basisscholen gestuurd,
met het verzoek leerlingen bewust te maken van wat reclame is en wat daarachter
steekt. Op zichzelf niets nieuws onder de zon. Al in 1900 had de handel ontdekt
dat de weg naar de beurs van de klant via het kind loopt. In die tijd werden
op scholen lange linealen van Maria Johanna Wortelboer uit Oude Pekela uitgedeeld
met de mededeling dat zij geneeskrachtige kruiden levert. In een lesboekje
voor beginners uit die tijd trof ik het navolgende gedichtje aan: 
 
 
 Mosterd na de maaltijd
 
 
 is een lelijk ding.
 
 
 Dat bekent
er menig
 
 
 die een fout beging.
 
 
 't Spoor niet bijster raken
 
 
 is steeds aller taak.
 
 
 Koop bijtijds uw mosterd
 
 
 in
Spoor's bekende zaak.
 
 
 
 Gaat het hier mogelijk nog om verborgen verleiders, de tegenwoordige reclame
voor scholen voltrekt zich in het openbaar en nogal opzichtig. Hebben de bewindslieden
enige indicatie over de omvang van het reclamebudget waarover scholen beschikken
en waarvan zij zo royaal gebruik maken om leerlingen/studenten te lokken,
te werven? Wat vinden de bewindslieden daarvan? Het lijkt ons dat dit geld
effectiever aan onderwijs en aan zorg voor leerlingen zou kunnen worden besteed.
Of moeten wij dit fenomeen rangschikken onder de modieuze trend dat onderwijsinstellingen
zich op de vrije markt moeten waarmaken?
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik heb het eerder opgemerkt: er komt veel, te
veel en tegelijk af op de scholen. Uit enquêtes blijkt elke keer weer
dat schoolleiders en de schoolorganisatie te veel worden belast. De "papiritus"
heeft tot op het laagste niveau het onderwijs besmet. Een korte opsomming:
er moet een schoolwerkplan zijn, een activiteitenplan, een formatieplan, een
meerjarig formatieplan, een evaluatie kerndoelen, een nascholingsplan, een
plan voor positieve actie, een plan tegen seksuele intimidatie, een begeleidingsplan,
een sociaal jaarverslag en een onderwijsjaarverslag. En ik heb waarschijnlijk
nog niet eens alles genoemd. Een fraai staaltje van het "plandenken" vond ik in een berichtje over een onderzoek naar de kwaliteit en
het onderhoud van schoolmeubilair. Als resultaat daarvan werd op de gemeentelijke
afdeling onderwijs een consultant aangetrokken die een plan moest ontwikkelen
voor de vervanging van tafels en stoelen. Kennelijk denkt niemand eraan, gewoon
nieuw meubilair te kopen.
 
 Gelukkig heeft de minister erkend dat de planlast verminderd kan en moet
worden. Ik denk dat ik niet te veel zeg als ik aanneem dat er in onderwijsland
veel geld en energie gaat zitten in organisatiestructuren, het creëren
van intermediaire functies, overlegcircuits en adviescolleges. Hebben de bewindslieden
ook deze indruk en zo ja, willen en kunnen zij daar iets aan doen, of behoort
dit tot het eigen beleid van autonome scholen?
 
 Er is een groot aantal operaties in het onderwijs in gang gezet en er
zijn wat meer autonome ontwikkelingen die overigens ook wel aangestuurd worden.
Op enkele grote operaties wil ik kort ingaan. Kan de staatssecretaris allereerst
al iets zeggen over de eerste ontwikkelingen rond de basisvorming? Het lijkt
ons dat dit positief verloopt. Een concrete vraag daarbij gaat over de toetsen
ter afsluiting van de basisvorming. Ik heb er enkele van gelezen en vraag
me in gemoede af hoe scholen daarmee moeten omgaan en wat dit voor leerlingen
betekent. Veel leerlingen zullen dit niet aankunnen. Zijn dan ook hier de
kerndoelen te hoog gegrepen, als je ervan uitgaat dat alle leerlingen daaraan
moeten voldoen? Gaat er niet te veel tijd in deze toetsing zitten? Berekeningen
laten zien dat er in drie jaar tijd 80 uur in deze toetsing gaat zitten. Eén
week per jaar en dat bovenop alle normale toetsingen die de school ook kent.
Wij moeten oppassen dat de school geen doorlopend-exameninstituut wordt. Is
onze indruk juist dat er voor sommige vakken te weinig uren zijn om aan de
kerndoelen/eindtermen te kunnen voldoen?
 
 De tweede grote operatie is de evaluatie basisonderwijs, waarbij ook de
kerndoelen een essentiële rol spelen. De geleerden in dat onderwijsveld
spreken elkaar op dit punt trouwens nogal tegen. Je kunt je afvragen of het
formuleren van kerndoelen/eindtermen eigenlijk geen onmogelijke opgave is.
Of je neemt het serieus en formuleert een aantal concrete kenniselementen
en vaardigheden die aan het eind van het basisonderwijs beheerst moeten worden –
maar dan moeten ze voor alle leerlingen gelden; ze kunnen dus geen gemiddeld
niveau aangeven – òf ze worden per definitie algemeen en dus
vaag geformuleerd. In ieder geval staat vast dat de kwaliteit zich niet of
moeilijk laat meten, al was het alleen maar omdat het begrip kwaliteit de
meest uiteenlopende invulling zal krijgen.
 
 De hoofdredacteur van de Kampioen was er snel mee klaar. Hij schreef onlangs
het volgende. Vroeger leerde je aardrijkskunde met de blinde kaart voor de
klas. Hele generaties Nederlanders weten daardoor hoe de wereld topografisch
in elkaar zit. Maar vandaag is het anders: iedereen bereist de wereld, maar
de massa kan met geen mogelijkheid op de kaart aangeven waar zij is geweest.
Vroeger leerde je iets waarvan je wist dat je er nooit zou komen en vandaag
kom je ergens waarvan je niet weet waar het precies ligt. Hij eindigt met:
uiteindelijk zijn wij er dus op vooruit gegaan. Vroeger was het veel eenvoudiger.
Om toelating tot een gymnasium te verkrijgen moest je in 1928 de volgende
som kunnen oplossen. Een hond achtervolgt een kat die 31,14 m van een boom
en 225 cm van de hond verwijderd is. De kat maakt per seconde drie sprongen,
elk van 69 cm, de hond 2 sprongen elk van 111 cm. Zal de kat nog voor de hond
de boom bereiken? Na hoeveel seconden zou de kat zijn ingehaald als er geen
boom had gestaan?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Mijnheer de voorzitter! Vindt de heer Redemeijer niet dat het onderwijs
sinds 1928 aanzienlijk is verbeterd?
 
 
 
 
 
 De heer Redemeijer (PvdA):
 
 Dat vind ik met de minister.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 De vraag deugt namelijk niet, zoals de heer Redemeijer zich wellicht had
gerealiseerd.
 
 
 
 
 
 De heer Redemeijer (PvdA):
 
 Dat was mij nog niet duidelijk geworden, hoewel een van mijn fractiegenoten
al had nagerekend of deze som wel oplosbaar was.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Er hoort bij te staan dat het in een bepaalde lijn of onder een bepaalde
hoek is. Misschien kan ik dit na afloop nog eens verduidelijken.
 
 
 
 
 
 De heer Redemeijer (PvdA):
 
 Het derde proces is "Weer samen naar school". Ondanks het feit dat de
Tweede Kamer daaraan vorige week een debat heeft gewijd, wil ik hierover iets
zeggen. Het bloed kruipt immers waar het niet gaan kan. Een paar dingen zijn
mij opgevallen. Vooropgesteld zij dat wij de intentie van het proces van harte
onderschrijven. Dat het ook steeds gepaard gaat met en soms overheerst wordt
door financiën, bevalt ons minder.
 
 Wij lazen ten eerste in een kranteknipsel dat de staatssecretaris goed
zou luisteren naar het veld. Dat hoort ook zo, en het behoort zeker tot de
politieke, bestuurlijke mores dat politici dat doen. Maar pas op. Als de staatssecretaris
goed naar het veld geluisterd had, waren er geen RVC's gekomen. Volgens de
desbetreffende krant reageerde zij op een opmerking uit de zaal dat er in
die regio geen RVC's nodig waren omdat het verwijzingspercentage daar al laag
was, met de zin: "Dan hoeft u er ook niet bevreesd voor te zijn". Zij had
ook kunnen zeggen: "Dan zijn ze bij jullie overbodig". Kennelijk moet men
dus elders wel bevreesd zijn, maar wat, als straks zou blijken dat door de
RVC's de toelatingen tot het speciaal onderwijs gelegitimeerd zijn?
 
 Het tweede wat ons opviel was een artikel in de Volkskrant van 23 februari
jongstleden dat was gewijd aan de situatie in Geleen. In alle opzichten hoopvol
zou ik zeggen, maar er kwam ook een element in naar voren dat op zichzelf
interessant is en op veel meer scholen voorkomt. De schoolleider van een school
voor speciaal onderwijs had de stabilisatie al lang bereikt en vermeldde dat
de aandacht nu gericht moest worden op de veel zwaardere problematiek in de
eigen school. Het dilemma ontstond dus wie van zijn leerkrachten hij nu moest
inzetten voor de begeleiding van het basisonderwijs. Zijn beste leerkrachten,
terwijl hij die het meest nodig had op zijn eigen school? Wat zou de staatssecretaris
in deze situatie doen?
 
 Ten derde viel ons op dat de staatssecretaris vorige week gezegd schijnt
te hebben dat er een nieuwe impuls moet komen om de vaart er weer in te krijgen.
Ik denk dat wij te veel ineens willen. Een dergelijk proces
vraagt jaren en ik vrees dat de start niet gelukkig is geweest, zoals ik dat
ook al bij de behandeling van de startwet heb gezegd. Er had moeten worden
begonnen bij een betere equipering van het basisonderwijs. Nu is het proces
toch te veel gebaseerd op de veronderstelling dat, als het speciaal onderwijs
minder leerlingen zou opnemen, de overcapaciteit daar ingezet kon worden in
het basisonderwijs.
 
 Ten vierde is de uitlating die de staatssecretaris vorige week deed dat
zij wel eens gedwongen zou kunnen worden, de toegang tot het speciaal onderwijs
dicht te schroeien, velen in het verkeerde keelgat geschoten. Zowel het onderwijsveld
als de Tweede Kamer heeft daarop al verontwaardigd gereageerd. Ik hoef dat
niet nog eens over te doen. Ik kondig nu echter wel aan dat ik, als zij deze
gedachte in praktijk gaat brengen, hoogstpersoonlijk een buitenparlementaire
actie ga starten. Ik zal trouwens ook wel moeten, want dan zit ik hier niet
meer.
 
 Ten vijfde lijkt zich een nieuw fenomeen aan te dienen met een beloning
voor scholen die goede resultaten behalen met het binnenhouden van leerlingen
met problemen. In andere onderwijssectoren wordt dat wel aangeduid als rendementsbekostiging.
Wij willen hierop niet bij voorbaat negatief reageren, maar wij willen wel
pleiten voor voorzichtigheid daarbij. Als er geen behoorlijke instrumenten
zijn om op dit punt de kwaliteit van scholen te meten, is zo'n financieringssysteem
gevaarlijk en onrechtvaardig.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik kom op een probleem van een heel andere orde
waarvan de voortekenen zich al beginnen te manifesteren. De staatssecretaris
wil decentraliseren naar de gemeenten. Hoe moet dat straks in de stadsprovincies
Rotterdam en de ROA in Amsterdam? De wethouder van onderwijs in Amsterdam,
de heer Van der Aa, heeft daarover onlangs behartigenswaardige opmerkingen
gemaakt. Hij zei dat de stadsdelen, de nieuwe gemeenten het geld krijgen en
dus de macht. Van een centrale regie in Amsterdam en in Rotterdam kan dan
geen sprake meer zijn. Een doel formuleren, een geldstroom sturen, resultaten
van het beleid bijhouden, wordt onmogelijk en dan heb je het nog maar over
het eigen gemeentelijke onderwijs. Uit mijn ervaring als bestuurder van een
piepklein schooltje voor jeugdige psychiatrische patiëntjes in Amsterdam-zuidoost
weet ik hoe moeilijk het is om binnen een deelgemeente beleid te maken. Als
de grootste, de hardnekkigste onderwijsproblemen zich in de grote steden bevinden,
moet men volgens Van der Aa het bestuur van de stadsprovincie niet te veel
afhankelijk maken van de luimen van een deelgemeente. Heel kernachtig vat
hij het probleem als volgt samen. Het ligt overal gevoelig, want de deelgemeenten
willen een eigen beleid kunnen voeren, de stadsprovincie wil een sturende
rol hebben en het Rijk wil het Schevenings akkoord niet in rook zien opgaan.
Maar als je niet uitkijkt, houd je geen sterker geheel over. Dan heb je een
versnipperde stad, aldus Van der Aa. Hoe kijken de bewindslieden aan tegen
het hier geschetste probleem, dat ons heel reëel lijkt?
 
 Mijnheer de voorzitter! In veel scholen, in ieder geval in het voortgezet
onderwijs, wordt momenteel gewerkt en geworsteld met het taakbelastingsbeleid.
Een docent moet op jaarbasis 1710 uren werken. Daartoe wordt elke activiteit
in tijdseenheden aangegeven. Is het de minister bekend dat dit op nogal wat
scholen ertoe leidt dat docenten die zonder problemen voor allerlei activiteiten
inzetbaar waren, zonder daarbij doorlopend op de klok te kijken, nu het strategische
gedrag gaan vertonen dat bij zo'n systeem hoort? Concreet gezegd: als voor
een bepaalde activiteit zoveel minuten staan, dan besteed ik er ook niet meer
tijd aan.
 
 Daarmee wordt een systeem min of meer bepalend voor het gedrag van werknemers,
zoals dat ook gebeurde in 1967 toen het taaksalaris dat voor ULO-docenten
gold, werd omgezet in een urenbeloning. Docenten gingen zich toen ook als
uurloner gedragen. Is de minister op de hoogte van deze ontwikkeling? Wat
vindt hij daarvan? Wil hij daarbij ook ingaan op de feitelijke situatie? Ik
heb het even uitgerekend: 1710 uur op jaarbasis leidt globaal tot 42 arbeidsuren
per week, terwijl er steeds meer van scholen gevraagd wordt. Ik geef voorbeelden:
het zich profileren in verband met concurrentie, meer leerlingenbegeleiding,
meer voorbereiding en correctie en het prepareren op nieuwe onderwijsontwikkelingen.
 
 Tot slot heb ik nog een vraag voor de staatssecretaris. Zij was zo vriendelijk
net voor dit debat mijn schriftelijke vragen over de ontslagen bij de schoolbegeleidingsdienst
Drienerwolde te beantwoorden. Haar antwoord kan niet onbesproken blijven.
Ik doelde in mijn vragen op het feit dat dertig medewerkers moeten worden
ontslagen als gevolg van de zogenaamde harmonisatiemaatregel. De staatssecretaris
zegt dat er ten hoogste drie volledige arbeidsplaatsen in het geding zijn.
Dit verschil is zo groot dat minstens duidelijk moet worden of wij over verschillende
zaken spreken.
 
 De staatssecretaris heeft kennelijk niet bij de dienst geïnformeerd.
Dat heb ik wel gedaan. Het gaat wel degelijk om dertig personen die met recht
op wachtgeld zullen worden ontslagen. Als zij allemaal weer bij de onderscheiden
scholen voor speciaal onderwijs zouden worden aangesteld, hetgeen niet zeker
is – het kan wel zoals de staatssecretaris zegt, maar het hoeft niet –
worden zij vrijwel allemaal in een lagere schaal geplaatst en zal er dus wachtgeldsuppletie
moeten plaatsvinden. Als een enkeling niet herplaatst wordt, ontstaan er voor
die persoon volledige wachtgeldrechten. Ik vermoed dat er dus een substantieel
bedrag aan wachtgelden nodig is. Ik begrijp dat deze vraag in dit debat niet
onmiddellijk kan worden beantwoord, maar nu het antwoord pas over een week
komt, meende ik deze zaak ook hier te kunnen aansnijden.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik rond af. Het is een ondankbare taak om met
te weinig geld aan onderwijs te werken. De bewindslieden doen dat met grote
inzet. Daarvoor verdienen zij waardering. Maar wij geven hun in overweging
eens een time-out te nemen om zich te beraden of alles wat al in gang was
en wat zij nog menen te moeten entameren, ook werkelijk een bijdrage levert
aan de verdere ontwikkeling van het onderwijs. Immers, onderwijs gedijt nog
altijd het best in rust, stabiele structuren en relatieve zekerheden. Daar
waar veranderende omstandigheden om vernieuwing en aanpassing vragen, dient
op basis van een deugdelijke en zorgvuldige analyse een helder beleid te worden
ingezet. Daarvoor moet een draagvlak worden gecreëerd en de tijd worden
 genomen om het te realiseren. Dan pas is er een evenwicht tussen
Beharrungstrieb en Veränderungstrieb.
 
 
 
 
 
 De heer Kassies (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil namens mijn fractie enkele woorden spreken
in de richting van staatssecretaris Nuis over de kunstbegroting. Hij heeft
nog andere zaken in zijn portefeuille, maar die zijn al even aan de orde geweest.
Ik zal het daar dus niet over hebben.
 
 Wij willen terugkomen op hetgeen wij bij een vorige behandeling met minister
d'Ancona hebben besproken, namelijk de gang van zaken met betrekking tot de
planning van het kunstbeleid. Er is een planprocedure voor die kunstbegroting
voor de jaren 1997 tot 2000 in voorbereiding. Het plan tot 1997 loopt al.
Dat maakt dat wij niet zoveel meer te vragen hebben, want alles wordt geacht
te lopen. Maar nu er een tweede vierjarenplan op komst is, is er een aanleiding
om wederom te spreken over de ontwikkeling van het beleid. Wij doen dat met
deze staatssecretaris met veel plezier, omdat hij, voor zover wij kunnen nagaan,
de eerste bewindsman na de tweede wereldoorlog op deze post is die iets weet
van "de geest waait waar hij wil".
 
 Wij hebben de vorige keer met minister d'Ancona gesproken over de noodzaak
van een flexibel beleid en over het feit dat je met een planprocedure dingen
nogal vastlegt op een moment dat je nog niet weet wat er allemaal precies
gaat gebeuren. Minister d'Ancona heeft destijds gezegd: wij hebben dat vermaan
om niet alles dicht te timmeren, goed gehoord en wij zullen daar ernstig rekening
mee houden. Ik moet vaststellen dat dat niet over de hele linie is gelukt.
Er is nogal wat vastgelegd, ook financieel. Het blijft moeilijk om spontane
initiatieven te honoreren. Vaak zijn die juist heel waardevol. Ook al duren
zij soms kort, zij geven vaak goede impulsen aan de ontwikkeling van het kunstleven.
 
 Deze staatssecretaris heeft al blijk gegeven van enige terughoudendheid
met betrekking tot dat "volmaakte" plan. Hij vindt dat er wat meer ruimte
en speling moet zijn. Daarvoor zou dan ook al in de aanloopperiode moeten
worden gezorgd. Ik neem aan dat hij daar bepaalde gedachten over heeft. Wij
vragen ons af of het mogelijk is dat de staatssecretaris ons enigszins inlicht
over de basisprincipes van het volgende plan. Wij bedoelen echt niet dat het
allemaal precies moet worden uitgelegd. Het zou echter buitengewoon gunstig
zijn om enige uitgangspunten te kennen, niet in de eerste plaats voor ons
maar met name ook voor de mensen in het veld, dat zo vaak een moeras blijkt
te zijn.
 
 Er is nog een tweede reden om daarnaar te vragen. Er staat namelijk nogal
wat te gebeuren op het gebied van het openbaar bestuur. Wij hebben al heel
veel meegemaakt op dit punt. Ik herinner de aanwezigen aan minister Toxopeus.
Er gaat heel wat gebeuren: hele steden worden "opgeheven" en er komen allerlei
nieuwe bestuurseenheden. Het merkwaardige is dat je nu al merkt dat verschillende
eenheden, met name de provincies, niet gretig zijn om een groot deel van de
cultuursubsidies voor hun rekening te nemen. In tegendeel, wij weten dat provincies
nogal wat moeite hebben met de instellingen, omdat zij over het algemeen bestuurlijk
en financieel niet zo goed zijn toegerust. Daarbij bedoel ik niet heel grote
instellingen die de provincies enige prestige verschaffen. Het gewone werk
waardoor het leven ook buiten de grote steden enigszins wordt veraangenaamd,
zien zij vaak niet zitten. Wij hebben destijds, in de tweede helft van de
jaren tachtig, het rapport van de commissie-De Boer gehad over de verlegging
van de geldstromen. Dat is een grote operatie geweest. Ook de koppelsubsidies
werden afgeschaft. Kortom, de provincies kregen alle ruimte. Die ruimte namen
zij graag. De meeste provinciale besturen waren blij dat zij van een aantal
zaken af waren. Hoe gaat het nu met de herschikking van de subsidies als al
de bestuurlijke eenheden een herschikking ondergaan? Dat vraag ik mij niet
alleen af. Ook de mensen in het veld vragen zich dat af. Voorziet de staatssecretaris
dat hij dat goed kan laten begeleiden? Je kunt nu al in een bepaalde provincie
horen dat men van een en ander gebruik zal gaan maken om van een instelling
af te komen. Ik zal geen namen noemen. Het gaat dan natuurlijk niet om een
concertgebouw. Daar heeft iedereen het nodige voor over en daar hoeven de
provincies ook niet het meeste aan te betalen. Ik denk echter dat het toch
goed is als de staatssecretaris zich voorneemt om dat proces heel goed te
begeleiden.
 
 Men moet niet bij voorbaat in de gelegenheid komen om allerlei subsidies
af te schuiven naar nieuwe bestuurlijke eenheden. Ten eerste zijn die eenheden
er nog niet en ten tweede is in deze fase nog buitengewoon weinig bekend over
de financiën die de instellingen ter beschikking krijgen. Een goede begeleiding
zal veel rust geven in de kringen van de mensen die zich bezighouden met het
managen van kunst- en cultuurinstellingen. Het is de doem van het huidige
culturele leven, gesubsidieerd en ongesubsidieerd, dat de mensen die zich
bezighouden met de dagelijks leiding voor het overgrote deel van de tijd bezig
zijn met de vraag hoe zij bij een project voor geld in aanmerking komen. Zij
komen nauwelijks toe aan hun eigenlijke werk, namelijk het bevorderen van
de artistieke ontwikkeling van een instelling. Voor de ontwikkeling van het
kunstleven in de provincie – het ligt heel breed – zou dat een
goed ding zijn. Wij vragen aan de staatssecretaris om ons de volgende week
mede te delen hoe hij zich dit in grote lijnen denkt.
 
 
 
 
 
 De heer Tummers (PvdA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Bij de begroting voor 1995 hoort een gestencild
stuk dat niet nader van een nummer is voorzien en ook niet in druk is verschenen,
maar dat zeker van groot belang is voor de gedachtenwisseling met de regering
die nu op de agenda komt. In de Tweede Kamer is over het onderwerp geen woord
gesproken.
 
 Het stuk is de uitwerking van wat onder andere vermeld staat tussen de
hoofdpunten van het regeringsbeleid op pagina 58 en in de memorie van toelichting
op hoofdstuk XII op pagina 51. Het handelt namelijk over de elektronische
snelwegen en het bevat gegevens over een programma dat als titel mee kreeg:
"Van metafoor naar aktie". Op dit traject van metafoor naar actie heeft de
regering het ministerie van OCW al voor dit begrotingsjaar een speciale rol
toebedacht. De metafoor vervangt doorgaans de sluitende omschrijving van een
begrip en daarom mankeert in dit stuk over die elektronische snelwegen de
definitie van wat die elektronische snelwegen eigenlijk zijn.
Als gevolg daarvan worden er door dat begrip weer allerlei associaties opgeroepen,
die voornamelijk gebaseerd zijn op alles wat er van de "up to date"-technologie
verwacht zou kunnen worden. In ieder geval gaat het over het digitaal oproepen
en verspreiden van informatie en dus over communicatie.
 
 En laat ik maar meteen zeggen dat het te betwijfelen valt of de gekozen
metafoor – uitgevonden door of in de omgeving van de Amerikaanse vice-president –
te handhaven is. De groeiende terminologie er omheen maakt het allemaal niet
duidelijker. Onderdelen heten "asfalt", weer andere "vrijhaven" of "vluchtstrook",
sommigen hebben het over "digitale carpoolstroken", weer andere over "loket
2000", steeds voorzien van aanhalingstekens als signaal van de voorlopige
onzekerheid ten opzichte van de juiste typering.
 
 Als het departement van OCW via een politiek en openbaar debat deze nieuwe
informatie-infrastructuur moet introduceren, en dat moet volgens het betreffende
beleidsstuk, zou het dan niet de eerste opgave moeten zijn om een meer geëigende
terminologie voor dit onderwerp aan te bieden, zodat de non-digitalen niet
al meteen geïsoleerd raken?
 
 De regering ziet in – dat blijkt uit het actieprogramma voor het
introduceren van de elektronische snelwegen – dat de mogelijkheden die
door de nieuwe informatie-infrastructuur worden geopend, van grote invloed
zullen zijn op het publiek domein: op het maatschappelijk en culturele leven.
Wat wij ons van die invloed mogen voorstellen is al een beetje aan het licht
gekomen in een televisieprogramma via Nederland 3 op zondag 12 februari jongstleden.
De staatssecretaris van OCW speelde een rol in dat programma en daagde althans
ons daarmee niet alleen uit tot de keuze van dit onderwerp voor vandaag, maar
ook tot een aantal vragen van cultuurpolitieke aard.
 
 De eerste vraag is of er volgens het inzicht van de OCW-bewindslieden
al een cultuur van de elektronische snelwegen bestaat. Of komen er alleen
maar elektronische snelwegen die dienen als transporteur van diverse cultuuruitingen?
Is het nieuwe fenomeen nu of weldra al zoveel onderdeel van ons leefpatroon
dat het er al of weldra door getekend zal zijn? Kunnen wij daar vandaag op
paleo-technische wijze over ingelicht worden?
 
 Toen we het proefproject "Nieuw Topia ofwel uitgaan vanuit je luie stoel"
in het bedoelde televisieprogramma bekeken, konden we constateren hoe verlokkend
het elektronische spel kan zijn, maar ook wat voor een armetierig perspectief
dit spelletje van halmapoppetjes op het beeldscherm was en hoe non-communicatief
de gesprekken waren in spreekwolkjes-per-telefoon. Als het zo is dat we dit
moeten houden voor een repos aan de digitale snelweg, rijst echt de vraag
of dat dan nu ook dè illustratie moet heten van wat artikel 22 van
de Grondwet stelt.
 
 Ik ben niet na het lezen van het eerdergenoemde stuk de grondwet artikelsgewijs
nagelopen voor een toetsing. In het stuk "Van metafoor naar aktie" voert de
regering zelf artikel 22 van de Grondwet op en zegt zij dat dit artikel: "verlangt
dat de overheid de mogelijkheden en inrichting van de elektronische snelwegen
mede in het voorwaardenscheppend publieke kader moet zien". Ik lees verder
over wat de Grondwet van de overheid verlangt: "voortzetting en uitbreiding
van het vruchtbare publieke debat dat onder invloed van de internationale
metafoor van de elektronische snelweg ook in Nederland de laatste maanden
is gevoerd onder meer door leden van geheel nieuwe organisaties, zoals de
Digitale Burgerbeweging."
 
 Wij moeten nieuwe ontwikkelingen niet doemerig benaderen. Er is volop
aanleiding om van mij en ook de partij waar ik toe behoor, te weten wat wij
met de mogelijke ontwikkelingen in het kader van vooruitgang voor ogen hebben:
belangstelling tonen, afwegingen maken en kritische maatstaven aan leggen.
Dat het regeringsstuk "Van metafoor tot aktie" controversen oproept is een
uitstekende zaak. Het openbare en politieke debat dat OCW moet gaan animeren
in het kader van dat actieprogramma voor de elektronische of digitale snelweg
is ermee gediend. Maar wat het echte debat waarschijnlijk zal belemmeren,
is de positie die de overheid al heeft ingenomen (pagina 3 van het stuk).
De overheid helt overdreven over naar een interpretatie van het fenomeen elektronische
snelweg als pure infrastructuur en naar het alleen voorwaardenscheppende ervan.
Dat overhellen is op blz. 4 al zo sterk dat de overheid haar evenwicht dreigt
te verliezen. Zij zegt dat van de ontwikkeling van die infrastructuur "op
dit moment de uitkomst onvoorspelbaar is". De reikwijdte van het groeiproces
van de elektronische snelwegen valt niet vooruit te zien, maar de komst van
het elektronische snelwegennet, ook wel de informatierevolutie genoemd, is
al ontketend. Dit wijst erop dat de regering de vraag, of er al een digitale
cultuur is waarschijnlijk met ja zal gaan beantwoorden. Is dat zo? Zo ja,
betekent dit dan dat de hele ontwikkeling ervan al aan de politieke waakzaamheid
is ontsnapt, dat de weg van metafoor naar actie al zover is afgelegd, dat
wij ons alleen nog maar in de file van de uitvinders, producenten, beheerders
en beheersers van deze infrastructuur kunnen voegen? Wat wordt er dan nog
van het debat verwacht?
 
 Voorzitter! Het leitmotiv van het beleid in het algemeen is sustainability,
duurzaamheid voor het Nederlandse taalgebied. Dat staat voor een cultuur van
heel bewuste beleving van voorgang, doorgang en voortgang van waarden en niet
van een van deze elementen geïsoleerd. Slechts de voorgang, slechts de
doorgang, slechts de voortgang of slechts het verleden, slechts het heden,
slechts de toekomst. Hoe toetst nu de overheid en hoe betrekken de bewindslieden
de digitale cultuur in die duurzaamheidscultuur? Zou de regering het met ons
eens kunnen zijn, dat alleen de dialectiek van digitaal en sustainability
de imaginatie kan produceren die nodig is om de uitdaging en het duurzame
de gezamenlijke leidraad te laten zijn van een toekomstig leefbaar bestaan?
 
 Tien jaar geleden bereidde Italo Calvino zich voor om de Charles Eliot
Norton lectures op de university van Harvard te houden. Dat gebeurde onder
de titel "Six memos for the next millennium". Hij uitte daarin zijn zorg over
"the lost of basic human faculties". Een ervan noemde hij "visibility". Hij
verantwoordde de keuze van dit onderwerp als volgt. "Ik zie het gevaar van
het verlies van enige basiskundigheden van de mens." Daarvan is de verbeelding
er een. Hij pleitte daarom voor een pedagogie van de verbeelding. Ik haal
dit hier aan het slot van deze korte interventie aan omdat
dit naar mijn mening het meest adequate instrument is om veilig de digitale
snelweg mee te betreden; de afstand af te leggen tussen metafoor en actie.
Wellicht is dat het beste punt van actie: pedagogie van de verbeelding.
 
 
 
 
 
 Mevrouw De Savornin Lohman (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! De overgangen bij deze begrotingsbehandeling zijn
wel heftig. Ik ga het hebben over het wetenschapsbeleid. De snelweg en de
pedagogiek van de verbeelding vragen misschien wat veel ineens. Ik neem aan,
dat de bewindslieden het wel aankunnen.
 
 De ontwikkelingen rond het wetenschapsbeleid gaan zo snel, dat ik bijna
geneigd ben deze begrotingsbehandeling als een informatieve bijeenkomst te
beschouwen. Zelfs iemand die zelf in het wetenschapsbedrijf werkt, raakt het
spoor bijster. Een goede training in omgaan met onzekerheid. Het tegen het
licht houden, het rammelen aan zekerheden is naar mijn idee een belangrijke
functie van het wetenschappelijk onderwijs. Dus wat dat betreft zou het een
positieve ontwikkeling kunnen zijn. Alleen, het is een onzekerheid die niet
stimuleert tot creativiteit, maar gekoppeld is aan compromissen, het bereiken
van een tijdelijke wapenstilstand tussen actoren, die het voor het zeggen
hebben. Een spel waaruit geen visie op waar het met het hoger onderwijs naartoe
moet groeit. Dat beschouwt onze fractie als een zorgelijke situatie. Het heeft
meer zin om het laatste interview van de minister te pakken dan de begroting
te bestuderen of het HOOP. Het doet onze fractie dan ook deugd dat er aan
een lange-termijnvisie gewerkt wordt, waartoe staatssecretaris Nuis in zijn
procesbrief een voorzet heeft gegeven. Als ik het goed begrijp leven wij allen
toe naar een groot debat. Maar wie daaraan gaat deelnemen, Eerste-Kamerleden
bijvoorbeeld, en welk gewicht aan hun stem wordt gehecht is onduidelijk. Laten
wij het debat vandaag maar als een voorschotje daarop beschouwen. Daarbij
concentreer ik mij op het universitair onderwijs en zal het HBO slechts zijdelings
ter sprake brengen. Ik doe dit niet om het HBO een lagere of minder belangrijke
plaats toe te kennen. Ik merk dat het HBO met zijn beroepsgerichtheid minder
problematisch ligt als het gaat om het zoeken naar de identiteit en de zelfstandige
betekenis. Ik zal twee punten aan de orde stellen. 1. Welke actoren domineren
het debat op dit moment en wat betekent dit? 2. Wat is de inhoud van het debat?
Welke factoren blijven buiten beschouwing? Valt bijvoorbeeld de bekostiging
erbuiten? Dat is vreemd want hoe te bezuinigen is een onderdeel van het beleid.
Van belang is, ervoor te zorgen dat de uitkomst van het debat op een breed
maatschappelijk draagvlak kan steunen. Of, zoals een commentator het onlangs
enigszins cynisch formuleerde: hoe kunnen we voorkomen dat het uitmondt in
een aantal deals tussen partijen in hoger-onderwijsland?
 
 Welke actoren domineren het debat op dit moment en wat is daarvan de betekenis?
Allereerst zijn het de colleges van bestuur van de universiteiten die contracten
aangaan met de minister. Daarmee hebben zij een voorsprong op het debat. Onlangs
verscheen een tussenrapport van de commissie-De Moor, ingesteld door dezelfde
heren bestuurderen. De teneur van dit rapport is geen cursusduurverkorting,
maar scherpere selectie van studenten. De heren bestuurderen van de universiteiten
staan kennelijk zo te trappelen om mee te doen, dat ze voor de fanfare uit
gaan lopen. Ter vergelijking noem ik een plan dat is gelanceerd vanuit de
studentenwereld, de NASO. Een constructief voorstel tot herziening van de
studiebeurs, dat bezuinigt en de motivatie van studenten versterkt. Anders
dan de commissie-De Moor is hun geluid uiterst bescheiden gebleven. Ik heb
begrepen, dat het ministerie bezig is met het door te rekenen. De studentenbonden
LSVB en ISO laten wel van zich horen, maar dan vooral met een proteststem.
Hoe zit het met de vakbonden? Daar hoor je weinig van, terwijl bestaande rechtspositieregelingen
vaak dwars staan op kwaliteitsverbetering. Denk aan AIO's met wachtgelden,
maar ook aan hoogleraren of docenten, die slecht functioneren en maar eindeloos
op het budget van de faculteit blijven drukken. Ik noem in dit verband ook
de scheve verhouding tussen onderwijsgevenden en het overig personeel; een
verhouding van 40:60. Ik citeer het WRR-rapport. Ten slotte noem ik het praatcircuit,
het maandelijks overleg van de bewindslieden met onderwijsorganisaties. Blijft
dit hele inefficiënte bouwsel, dat alleen nog maar historisch verklaarbaar
is, intact? Blijft het debat beperkt tot de differentiatie in duur van de
opleidingen? Het is vooral een taak van de politiek om een samenhangende visie
te ontwikkelen op de plaats van het hoger onderwijs en dat betekent dat al
deze factoren, die medebepalend zijn voor het eindprodukt, tegen het licht
gehouden moeten worden. Wat ons betreft, wordt het debat dus verbreed. Hoe
kijken de bewindslieden hiertegen aan?
 
 Het beleid van de minister is erop gericht, de autonomie van de instellingen
te vergroten. Heel goed, maar wie spreekt er namens de instellingen? Is dat
de commissie-De Moor of zijn dat de studenten dan wel de ouders van de studenten?
Bovendien hebben instellingen belangen om te bewaken. Zij zijn dus per definitie
partijdig.
 
 Gelukkig ligt er ook een rapport van een onafhankelijk orgaan, de WRR.
Dat advies leest als een trein en geeft een grondige analyse van het historisch
gebeuren de universiteit. Dit is onder andere gebaseerd op een deelstudie
naar de situatie in de ons omringende landen. De D66-fractie is daar blij
mee, want zij heeft bij eerdere gelegenheden op zo'n vergelijkend onderzoek
aangedrongen.
 
 Uit dit onderzoek blijkt dat in de ons omringende landen een scheiding
in twee fasen, vergelijk bachelors en masters, gehanteerd wordt. Door dit
model over te nemen, zal Nederland beter aansluiten op de internationale kaart,
aldus de WRR. De regering zal na de zomer met een standpunt komen, maar minister
Ritzen heeft zijn standpunt al geformuleerd. Volgens hem is de analyse goed,
maar deugen de conclusies niet. Ook de vice-voorzitter van de VSNU heeft al
verklaard dat het voorstel van de WRR te betreuren is.
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik wil graag één correctie aanbrengen, die ook letterlijk
volgt uit de Handelingen van de Tweede Kamer. Ik heb daar namelijk niet gezegd
dat de conclusies niet deugden, maar dat niet noodzakelijkerwijze deze conclusies
uit deze analyse getrokken hoefden te worden. Je ziet het wel
vaak: er is een oplossing en er is een interessante analyse. De vraag is dan:
waarom die twee niet bij elkaar gebracht? Er kunnen evenwel veel andere oplossingen
zijn bij eenzelfde analyse. Ik heb dan ook geprobeerd het debat wat open te
breken. Ik hecht er dus aan om misverstanden daarover te voorkomen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw De Savornin Lohman (D66):
 
 Ik dank u wel. Ik ben ook begonnen met de opmerking dat je vreselijk veel
moet lezen om bij te blijven en precies te weten wat de minister de laatste
keer gezegd heeft. Het citaat over het "niet deugen" was uit een krant. Ik
heb de gedrukte Handelingen op mijn plaats liggen. Maar ik ben blij dat dit
hier is recht gezet.
 
 De uitspraak van de vice-voorzitter van de VSNU komt uit NRC Handelsblad
van 14 februari. Hij is hier niet aanwezig, dus kan hij dat niet corrigeren.
Volgens die krant heeft hij evenwel gezegd: Dat bachelors-plan hebben we immers
al lang verlaten? Iemand die enthousiast naar een debat uitkijkt, denkt: hoezo,
al lang verlaten, door wie, waarom en zijn de kaarten misschien al geschud?
 
 In de pers werd dit rapport van de WRR al "een ware verademing" genoemd
"tussen de hijgere bezuinigingspraatjes uit Den Haag en het huilerige zelfbeklag
dat doorgaans uit de boezem van de alma mater zelf opstijgt." Dit is een citaat
uit HP/De Tijd. Er is intussen al weer een scherpe kritiek verschenen van
Job Cohen op het WRR-rapport. Het debat gaat in de krant dus wel door. Onze
vraag is hoe het kan dat de minister zich zo snel distantieert van een rapport
dat afkomstig is van een onafhankelijke instelling. Is het niet beter om dat
juist aan te grijpen om een zekere distantie te creëren van de vele geluiden
afkomstig van de belanghebbenden in het veld?
 
 
 
 
 
 Minister Ritzen:
 
 Ik hoop dat die vraag al beantwoord is.
 
 
 
 
 
 Mevrouw De Savornin Lohman (D66):
 
 Maar ik wil het antwoord graag nog eens expliciet vernemen.
 
 Anders dan in de procesbrief gaat de WRR ook in op het bekostigingsvraagstuk.
Voortaan zou de overheid met instellingen capaciteitsafspraken moeten maken
op grond van de instroom, dus voor de wat langere termijn. Dit gebeurt nu
al bij het HBO kunstonderwijs. Wij willen graag van de minister weten wat
de ervaringen met dit model zijn.
 
 Het gebruikelijke bekostigingssysteem vormt een structurele belemmering
voor kwaliteitsverbetering. Faculteiten worden ertoe geprikkeld om veel studenten
aan te trekken en hen binnen een korte periode aan een titel te helpen. Dit
stimuleert echter niveauverlaging. Natuurlijk zijn er krachten van binnenuit,
de beroepstrots en de ambitie van de werknemers, die hier tegenin gaan. En
wij kennen de inspectie en de visitatiecommissies. Inderdaad is er heel veel
veranderd in de universiteiten wat activiteit betreft en het werken aan kwaliteitsverbetering.
Maar dat neemt niet weg dat het bekostigingsvraagstuk cruciaal is. Naar ons
idee moet dat vraagstuk in het debat betrokken worden.
 
 Voor de manier waarop de studenten worden gefinancierd, geldt in principe
hetzelfde. Waarom wel de universiteit een bedrijf noemen, zonder de consequentie
te trekken en studenten als afnemers van het produkt onderwijs, met eigen
rechten, te beschouwen? Dit standpunt wordt onder andere bepleit door een
ander adviesorgaan van de minister, de Adviesraad voor het onderwijs, in zijn
advies "Van hoger onderwijs naar hoger leren". Daarin wordt een vouchersysteem
voorgesteld, een voor de hand liggende oplossing om studenten te leren hun
recht op onderwijs in praktijk te brengen en door het laten stemmen met de
voeten tevens de kwaliteit van het aanbod te verhogen.
 
 De minister praat wel over contracten tussen instellingen en studenten,
maar hij doet dat zonder daaraan echt harde consequenties te verbinden. Wat
ons overigens meer zorgen baart, is dat de minister bezig is om met de snelle
invoering van de prestatiebeurs toch een aantal wegen af te sluiten. Of zie
ik dat verkeerd? Naar het idee van onze fractie is de invulling van het eerste
jaar, de propaedeuse, en de functie daarvan van cruciaal belang. Als in die
periode de verwijzing en de selectie een goede plaats kunnen krijgen, en daarna
de student van de universiteit de garantie op een titel krijgt na een x-aantal
jaren – het aantal laat ik expres in het midden – mits hij zichzelf
natuurlijk behoorlijk inspant, heb je kans dat de studenten niet afgeschrikt
worden. Nu al blijkt uit enquêtes dat het idee van het opbouwen van
een studieschuld vele studenten afschrikt, vooral van de minder draagkrachtige
groepen. Zij worden zo getroffen.
 
 Wij zijn gewend te praten over het hoger onderwijs, maar daardoor dreigen
wij de onderzoekskant weer te verwaarlozen. Dit gebeurt ook in het WRR-rapport.
Dat is vreemd, omdat de docent in het hoger onderwijs zijn of haar status
ontleent aan de onderzoeksprestatie. Als een docent op dat punt faalt, wordt
hij gekort in onderzoekstijd en moet dus min of meer als straf meer onderwijs
geven. Zo gaat dat in de praktijk. Of dat de kwaliteit van het onderwijs bevordert,
waag ik te betwijfelen. Hoe kijken de bewindslieden tegen dit structurele
knelpunt aan?
 
 Naar ons idee laten de bewindslieden een kans liggen door het debat over
de stelselherziening zo beperkt te definiëren dat bovenstaande punten
erbuiten vallen. Ook de bestaande, moeilijk werkbare verhouding tussen beheer
en verantwoordelijkheid voor onderwijs en onderzoek blijft buiten beschouwing.
Door deze verenging wordt het verwijt dat het gaat om bezuinigingen door verkorting
van de opleidingsduur met een halfjaar over het totaal, alleen maar aangewakkerd.
 
 Door in te gaan op het WRR-advies heb ik de inhoud van het debat al aan
de orde gehad. Ik keer tot slot nog even terug naar de eerste vraag wie, behalve
de top van de universiteiten en de studentenorganisaties, aan het debat gaan
meedoen. Op dit moment is een niet onbelangrijke deelnemer het bedrijfsleven.
Vooral het VNO doet een behoorlijke duit in het zakje, helaas niet letterlijk,
maar wel verbaal. De samenhang tussen onderwijs en arbeidsmarkt heeft deze
minister altijd in het bijzonder geboeid. Hij weet als geen ander hoe lastig
het is om vraag naar onderwijs op aanbod aan arbeid af te stemmen. Ruime plaats
moet worden ingeruimd voor het ongetwijfeld brede scala aan wensen dat leeft
bij de afnemers van de produkten van de universiteit. Ik denk in de richting
van een postdoc-deel aan de universiteit, dat volledig gefinancierd wordt
via subsidies van het bedrijfsleven en de overheid, dit keer in haar rol van
werkgever. In zekere zin is die ontwikkeling al aan de gang.
Is dit een plausibele gedachte?
 
 Hoe zit het met de stem van de ouders? Zij krijgen in toenemende mate
de rekening voor de opleiding van hun kinderen toegeschoven. Is deze verandering
gebaseerd op een visie op de verhouding tussen ouders, jeugdigen – op
welke leeftijd dan? – en de Staat? Zo ja, welke visie is dit? Zo neen,
moeten wij dan aannemen dat het puur om bezuinigingen gaat?
 
 Voorzitter, ik rond af met in algemene zin aan de bewindslieden te vragen
hoe zij staan tegenover de in dit betoog geleverde kritiek en de gedane suggesties.
De fractie van D66 ziet de reactie van de bewindslieden met belangstelling
tegemoet en staat zeer positief tegenover de gedachte van het debat.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 15.55 uur tot 16.15 uur geschorst.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Tiesinga-Autsema (D66):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik wil het in mijn betoog hebben over het onderdeel
Cultuurbeheer en cultuurbehoud voor staatssecretaris Nuis en een enkele opmerking
maken over basisonderwijs in de richting van de staatssecretaris die het aangaat.
 
 Nu ten departemente de voorbereidingen voor een Cultuurnota 1997-2000
ter hand zijn genomen, wil mijn fractie enkele aandachtspunten aangeven. Uiteraard
zal staatssecretaris Nuis zijn eigen accenten willen leggen in het beleid,
maar wij zien geen directe aanleiding tot een wezenlijke verandering van het
nationale cultuurbeleid, wel tot intensivering op enkele onderdelen.
 
 Op verschillende terreinen zijn de afgelopen jaren waardevolle beleidsvoornemens
geformuleerd en al dan (nog) niet uitgevoerd. Continuïteit zal onzes
inziens de kwaliteit van het uiteindelijke resultaat alleen maar ten goede
komen. De zorg voor ons cultureel erfgoed vervult een wezenlijke functie als
ijkpunt in een veranderende samenleving. De rijksoverheid in het bijzonder,
maar met haar de provinciale en gemeentelijke overheden, is verantwoordelijk
voor het behouden en beheren van het nationale erfgoed in brede zin. Immers,
vorige generaties hebben het ons nagelaten en daaraan ontlenen wij de opdracht
het verantwoord te beheren, optimaal te laten functioneren en ongeschonden
weer aan volgende generaties over te dragen. Dat is geen gemakkelijke en zeker
geen goedkope opdracht, maar wel een heel uitdagende. Ook al daarom is het
van belang om op datgene wat is bereikt, voort te bouwen. Ik loop de vier
beleidsterreinen kort langs.
 
 Archeologische bodemschatten in Nederland dreigen verloren te gaan door
komende ontwikkelingen als de HSL en de Betuwelijn. Daarvoor is vorig najaar
door de voorzitster van de Stichting voor de Nederlandse Archeologie (SNA)
nog eens uitdrukkelijk aandacht gevraagd. En wij vragen die aandacht nu van
de staatssecretaris. Er zijn positieve perspectieven. De Conventie van Malta
kan zorgen voor een belangrijke impuls aan de archeologische monumentenzorg
in ons land. Wanneer, zo vragen wij de staatssecretaris, zal deze conventie
in de Nederlandse wetgeving worden geïmplementeerd? Immers, daaraan verbonden
zullen maatregelen kunnen worden getroffen die het principe "de veroorzaker
betaalt" honoreren. De archeologische depotproblematiek wacht al te lang op
een oplossing. Wat gaat de heer Nuis op dit terrein ondernemen?
 
 Aan de nieuwe archiefwet wordt door bewindsman en parlement gewerkt. Op
de behandeling in deze Kamer loop ik niet vooruit. Wel wil ik nog eens nadrukkelijk
de aandacht van de staatssecretaris vragen voor een gelijkwaardige behandeling
van niet-rijksmusea en niet-rijksarchieven als het gaat om activiteiten in
het kader van de Deltaplan-gelden.
 
 Het rapport-Buitendijk "Monumenten beter bekeken" en het daarop stoelende
"Strategisch plan monumentenzorg" van minister d'Ancona gaven overduidelijk
aan hoe erg het monumentenbudget sinds 1986/1987 is "gepakt": de sector leverde
nagenoeg 50% in en verdween van de meeste politieke agenda's tot de monumentenwereld
de ultieme noodklok luidde en minister d'Ancona werd gedwongen tot een onderzoek.
Maar zij maakte haar werk helaas niet af – ik begrijp nog steeds niet
waarom – en dat is de reden dat er in het regeerakkoord geen rekening
is gehouden met een reëel bedrag voor de restauratie van ons gebouwde
erfgoed. De 5 mln. die nu bij motie aan de overzijde ter beschikking is gekomen,
is een druppel op een gloeiende plaat.
 
 Monumentenzorg is niet alleen belangrijk in het kader van het behoud van
ons erfgoed. De spin-off ervan is bijzonder interessant voor de Nederlandse
economie en werkgelegenheid. Bleek uit het strategisch plan al dat van elke
gulden subsidie 74 cent terugvloeit via BTW en inkomstenbelasting, uit een
vervolgonderzoek in september vorig jaar werd duidelijk dat de macro-economische
effecten van investeren in restaureren laten zien dat van elke gulden 108
cent terugvloeit!
 
 Op 21 april 1993 werd door WVC in deze zaal een bijeenkomst georganiseerd
rond de geboorte van een stichting ter bevordering van cultuurhistorisch toerisme.
Aan de start van de stichting zijn onderzoeken voorafgegaan door Winkelman
& Van Hessen en door Coopers & Lybrand, die aantoonden dat het in
stand houden van monumenten ook loont in de recreatieve sfeer. Dat geloven
wij ook. Toch hebben wij sinds de oprichting van de stichting en de daaraan
voorafgaande onderzoeken die toch zeker een ton of vijf hebben gekost, niets
meer vernomen. Is dit weggegooid geld of komen er mooie plannen aan?
 
 Ook vanuit het veld is de afgelopen jaren een aantal initiatieven gekomen
om met overheidssteun de restauratie van monumenten te bevorderen. Ik noem
het fonds Behoud nationaal erfgoed, dat bedoeld is om aanvullende gelden voor
restauratie- en conserveringsprojecten van musea te verwerven. Dit zou gebeuren
in samenwerking met de Nationale sponsorloterij. Verder noem ik de nieuwe
vereniging Open monumenten. Wij horen graag iets over de effectiviteit van
deze overheidsinvesteringen.
 
 Verder is van vele kanten gewezen op de positieve effecten van restaureren
op de werkgelegenheid. Restaureren loont ook in dat opzicht. In een recent
rapport, van december, dat de voorzitter van het NRF aan minister Melkert
aanbood, komt men tot drie conclusies: 
 
 
 - in kwalitatief noch in
kwantitatief opzicht zal een restauratie-impuls knelpunten op de arbeidsmarkt
veroorzaken;
 
 
 - van de werklozen die voor inschakeling in de restauratiesector
in aanmerking komen, behoort de helft tot de categorie langdurig werklozen;
 
 
 - onder de meer ervaren en geschoolde bouwvakkers in de beroepen
waar de restauratiesector zijn mensen vandaan haalt, kan de werkloosheid bijna
worden gehalveerd door zo'n restauratie-impuls.
 
 
 
 Dan denkt mijn fractie: waar wachten we nog op? Ik nodig de heer Nuis
van harte ertoe uit, hier uiteen te zetten welke plannen hij met de heer Melkert
smeedt om het behoud van het gebouwde historische erfgoed te bevorderen, de
economie te spekken, de werkloosheid te laten dalen, particuliere investeringen
te stimuleren en, last but not least, de kwaliteit van de historische binnensteden
en dus ons leefmilieu sterk te verbeteren.
 
 En dan heb ik het alleen nog maar over klassieke monumenten, om ze zo
aan te duiden. Hoe staat het met het MIP en het MSP? Ook daarvoor zullen middelen
moeten worden vrijgemaakt, wil de hele operatie op het terrein van de jongere
bouwkunst zinvol zijn geweest. Ook de situatie van de grote monumentale kerken
wordt steeds nijpender. Men redt het niet met de exploitatie zonder steeds
grotere concessies te doen. De bestaande onderhoudsregeling is volstrekt niet
adequaat en er zal serieus naar andere wegen moeten worden gezocht om deze
kerkgebouwen overeind te houden. Is de staatssecretaris ertoe bereid, zich
met het veld te buigen over een nieuwe, structurele onderhouds- en exploitatiefinanciering?
 
 Wat mevrouw Luimstra over de verzelfstandiging van de musea heeft gezegd,
is mij uit het hart gegrepen; ik zal het niet herhalen. De verzelfstandiging
van de laatste rijksmusea, het Rijksmuseum in Amsterdam, het Rijksmuseum van
oudheden in Leiden en het Nationaal natuurhistorische museum in Leiden, wordt
komende zomer afgerond. Loopt dit op schema? Als ik de problemen hoor die
mevrouw Luimstra heeft aangesneden, denk ik dat er nog veel moet worden opgelost.
 
 Het betreft trouwens de musea met de grootste achterstanden op het gebied
van behoud en beheer. Hoe verloopt daar het Deltaplanproces? En wanneer worden
de ondersteunende instellingen verzelfstandigd? Kan de staatssecretaris overigens
al meer duidelijkheid geven over de manier waarop de beleidsplannen van de
verzelfstandigde musea beoordeeld zullen gaan worden?
 
 In het rapport "Het tij gekeerd" leverde de ambtsvoorganger van de staatssecretaris
voor cultuur een tussentijdse evaluatie van het Deltaplan voor het cultuurbehoud.
De voorspelling van minister d'Ancona in de nota "Vechten tegen verval" uit
1991, te weten dat op een na alle rijksmusea hun registratieachterstanden
in 1997 zouden hebben weggewerkt, blijkt niet uit te komen. Net zo min wordt
de doelstelling gehaald om in 1998 alle achterstallige onderhoud van de collecties
te hebben weggewerkt. Na 1996 was, naar men toen verwachtte, nog 86 mln. nodig
voor conservering. De beslissing om het Deltaplan voor de rijksmusea tot het
jaar 2000 voort te zetten, steunen mijn fractie.
 
 Ook voor niet-rijksmusea en de financiers is deze regeling een belangrijke
stimulans, al kwam de verwachte stroom subsidieverzoeken aarzelend op gang.
Zeer onlangs heeft een van de adviesorganen de staatssecretaris geadviseerd,
dit beleid ook voor de niet-rijksmusea tot 2000 voort te zetten, omdat die
voortzetting de verantwoordelijkheid van de drie bestuurslagen voor het behoud
van het gezamenlijke museale erfgoed onderstreept, maar ook omdat tweederde
van het veld geen aanvraag heeft ingediend en alleen een inventarisatie kan
uitwijzen wat de redenen daarvan zijn. Eraan gekoppeld is het idee voor de
instelling van een nationaal conserveringsfonds à la het NRF, dat nog
nader wordt uitgewerkt. De argumentatie van de rijkscommissie lijkt mijn fractie
valide. Het advies is pas uitgebracht, maar wellicht kan de staatssecretaris
toch al een eerste reactie geven. Wij zullen hem niet daarop vastpinnen. Wanneer
kan overigens het jaarverslag van de Mondriaanstichting tegemoet worden gezien,
zodat het in het eerste jaar door de stichting gevoerde beleid kan worden
geëvalueerd?
 
 Dit gedeelte afrondend bespreek ik nog één dringende kwestie:
de universitaire collecties. Misschien moet ik ondertussen naar de heer Ritzen
kijken. Door de overgang van Cultuur naar Onderwijs en Wetenschappen is er
een vruchtbare basis ontstaan voor een mooie relatie tussen cultuur en wetenschappelijk
onderzoek. Daar ligt een groot probleem. Er zal een structurele oplossing
moeten komen voor het beheer en behoud en de huisvesting en selectie van het
culturele en wetenschappelijk-historische academische erfgoed. Ook dat zijn
rijkscollecties. Hier ligt een taak voor het gehele ministerie, in gezamenlijke
verantwoordelijkheid met de universiteiten. Naar verluidt bereiden de vier
klassieke universiteiten een voorstel voor dat het kabinet binnen afzienbare
tijd zal worden aangeboden. Mijn fractie onderstreept echter nu al de ernst
van het probleem. Wij horen hierop graag een reactie van de bewindslieden.
 
 Ik spreek nog een enkel woord namens onze woordvoerder voor mediazaken,
mevrouw Tuinstra, en natuurlijk namens de hele fractie. De begroting vermeldt
weinig over het mediabeleid. Daarvoor bestaat begrip; de staatssecretaris
heeft immers een notitie in het vooruitzicht gesteld. Bijna elke dag zijn
er echter weer Hilversumse ontwikkelingen te lezen en dat verontrust ons.
Verliest de staatssecretaris hierdoor niet de mogelijkheid te sturen of bij
te sturen? Met andere woorden: wat is zijn korte-termijnbeleid voor de plannen
die hij op lange termijn heeft?
 
 Radio dreigt het stiefkind te worden in medialand. Toch vindt onze fractie
dit een heel belangrijk en waardevol medium. Kan de staatssecretaris toezeggen
dat hij aan de radio in zijn notitie uitgebreid aandacht zal besteden?
 
 Ik kom bij de laatste onderdelen van mijn betoog, voorzitter, waarvan
het eerste u vanuit uw regionale achtergrond hopelijk aanspreekt. Van de ene
rijkstaal ga ik over naar de andere: het Fries. Op dat terrein wil ik twee
zaken aan de orde stellen, voor beide staatssecretarissen een. Al vele jaren
pleit D66 in deze Kamer voor meer ruimte voor het Fries op de televisie. De
staatssecretaris kent de situatie nu: 31 landelijke uren onder de NOS-vlag
en een experiment via regionale televisie, mogelijk gemaakt door een artikeltje
in de nieuwe Mediawet, inhoudende 1 uur Friese televisie per dag. Dat experiment
werkt tot dusverre goed uit, met een kijkbereik van 38%, zijnde 190.000 kijkers
per week. Tussen 7 en 8 's avonds wordt dat uurtje regiotelevisie in Friesland
beter bekeken dan Nederland 1 en 3 en RTL5 en even goed als Nederland 2. Het
experiment heeft daarnaast een forse uitstraling naar de werkgelegenheid.
Bij omroep Fryslân werken 53 mensen van wie 25 voor het televisie-experiment
en ook een groot deel van de 100 freelancers wijdt zich daaraan. Last but
not least: nog directer dan radio heeft televisie voor het Fries een taalbevorderend
effect en verstevigt dit medium de maatschappelijke samenhang en de eigen
identiteit van het gebied.
 
 Een normaal uur landelijke televisie kost ƒ 75.000 tot ƒ
90.000. Een uur low-budget regiotelevisie van prima kwaliteit in Friesland
kost ƒ 12.000, maar moet eigenlijk ƒ 20.000 kosten, wil je de
werknemers niet op kortere of langere termijn de Ziektewet in jagen. Het experiment
duurt 2 jaar maar heeft onzes inziens nu al ruimschoots zijn nut bewezen.
Er zal dus na die tijd een structurele oplossing voor de financiering moeten
komen. Zoals bekend, verbiedt de wet het omroeptientje voor televisie te gebruiken;
dat is voor de radio bestemd.
 
 Ik heb drie vragen aan staatssecretaris Nuis. Hij heeft gezegd dat hij
de provincies de vrijheid wil geven inzake de heffing, maar dat hij geen landelijke
middelen in regionale televisie wil steken. Gaat hij een wetswijziging voorbereiden
voor de bestemming van dat tientje? Is het toch niet mogelijk, voor regionale
televisie-uitzendingen in het Fries een gerechtvaardigde uitzondering te maken
voor die publieke middelen betreft, juist op grond van het feit dat Fries
de tweede rijkstaal is? Namens D66 voeg ik daar meteen aan toe dat wij vinden
dat de Friezen zelf ook best iets extra's voor hun regionale televisie over
mogen hebben.
 
 Het is mij bekend dat bij de provinciale overheid in Friesland creatieve
ideeën leven voor de oplossing van dit probleem, waarbij ook aan gelden
in het kader van de sociale vernieuwing wordt gedacht. Wij vragen de staatssecretaris,
een open oor daarvoor te hebben en te willen meedenken, zodat dit experiment,
waaraan D66 en anderen grote waarde hechten, niet doodbloedt. Staatssecretaris
Netelenbos heeft te kennen gegeven, de subsidiëring van de begeleiding
van het Fries in het basisonderwijs – bij verschrijving per 1 augustus
1996; het had 1 augustus 1995 moeten zijn – volledig te willen beëindigen.
Het gaat om acht ton per jaar. Daar zijn wij niet alleen verbaasd, maar ook
teleurgesteld over. Immers, dat geld wordt in hoofdzaak uitgegeven aan het
ontwikkelen van onderwijsmaterialen ten behoeve van leerkrachten die dat zelf
niet zo kunnen en er ook de tijd niet voor hebben? Er ligt echter ook een
bestuursafspraak Friese taal en cultuur waarmee ik deze beslissing niet kan
rijmen. Verder wijzen de resultaten van het rapport "Fries onder druk" een
andere richting uit en ten slotte staat de beslissing om het subsidie volledig
te beëindigen, haaks op de afspraken met de ambtsvoorganger van minister
Ritzen, minister Ritzen.
 
 Voorzitter! Mijn fractie blijft hechten aan de opvatting die valt te lezen
uit de bestuursafspraak Friese taal en cultuur, te weten dat er een gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor de Friese taal ligt bij de rijksoverheid en bij
het provinciaal bestuur van Friesland. Daarom stel ik de volgende vragen aan
mevrouw Netelenbos. Waarom heeft zij nooit gereageerd op het rapport "Fries
onder druk"? Klopt het dat zij zeer onlangs is teruggekomen op haar standpunt
om het subsidie te beëindigen en dat de acht ton voor onderwijsbegeleiding
van het Fries toch beschikbaar blijft, zoals staatssecretaris Kohnstamm, coördinerend
bewindsman voor het Fries, suggereert in de Leeuwarder Courant van 28 februari
jongstleden? Wij zouden dat uiteraard toejuichen. Of heeft deze omslag in
denken, zo vraag ik een beetje ondeugend, meer te maken met de komende statenverkiezingen?
 
 Voorzitter! Ik kom toe aan het laatste onderdeel van mijn betoog. In de
afgelopen jaren heeft onze fractie bij de behandeling van de begrotingen van
Cultuur en Buitenlandse Zaken kritiek geuit op het buitenlands cultureel beleid
dat in onze ogen niet alleen een kwetsbaar en achtergebleven onderdeel is
van het beleid van de achtereenvolgende regeringen, maar waarin ook een goede
samenhang ontbrak. Het verheugt ons dat er in het regeerakkoord staat, dat
de regering zorg draagt voor een samenhangend en doeltreffend buitenlands
cultureel beleid als wezenlijk onderdeel van het beleid van de minister van
Buitenlandse Zaken. Een hechte samenwerking met Vlaanderen is het uitgangspunt.
U begrijpt, voorzitter, dat wij nu betere kansen zien met dit kabinet. Wij
complimenteren staatssecretaris Nuis met zijn presentatie vorige maand, te
zamen met zijn Vlaamse collega Weckx, van de eerste projecten in het kader
van de culturele samenwerking met Vlaanderen, kort na het ondertekenen van
het cultureel verdrag in januari. Natuurlijk is een en ander voorbereid door
zijn ambtsvoorganger, maar hij heeft de zaak voortvarend aangepakt en wij
hebben er alle vertrouwen in – wij kennen hem immers ook als voormalig
lid van de Taalunie – dat hij vaart zal houden in de uitbouw van de
samenwerking Nederland/Vlaanderen. Wij horen graag wat in dezen zijn verdere
prioriteiten op dit gebied zijn.
 
 Wat in het internationale cultuurbeleid tot dusverre heeft ontbroken,
is een gemeenschappelijke visie van de meest betrokken ministers: Buitenlandse
Zaken, Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, Welzijn en Volksgezondheid en
eenduidige doelstellingen met daarbij behorende inhoudelijke en geografische
prioriteiten. Als elk departement zijn eigen gang gaat, leidt dat tot versnippering
van financiën en personeel en tot onnodige bureaucratisering. Het is
duidelijk dat zoiets z'n weerslag heeft op de culturele presentatie en dus
op de positie van Nederland in relatie met de ons omringende landen. Die weerslag
wordt niet alleen op het culturele vlak gevoeld, zij heeft ook nadelige politieke
en economische gevolgen vooral binnen, maar ook buiten de Europese Unie. Wij
stonden niet alleen in deze kritiek; van alle grote partijen in deze Kamer
is zij de afgelopen jaren gekomen. Maar ook uit de samenleving kwam kritiek.
Het Comité buitenlands cultureel beleid is daardoor opgericht! Met
Vlaanderen staan nu mooie dingen op de rails.
 
 Maar er is nog ander buitenland, voorzitter, veel meer zelfs naarmate
het eigen land kleiner is, zoals minister Van Mierlo pleegt te zeggen. De
verdere ontwikkeling en vormgeving van de Europese Gemeenschap als Politieke
Unie, de grote veranderingen in Midden- en Oost-Europa, de voortgaande internationalisering
en de aanhoudende commercialisering van cultuur vereisen voor de toekomst
een versterking van de identiteit van nationale en regionale culturen. Nationaal
en internationaal cultuurbeleid moeten daarvoor voorwaar den
scheppen die een krachtige inhoudelijke structurele en financiële impuls
geven aan produktie, presentie en presentatie van alle verschijningen van
onze cultuur in andere landen. Om dit te bereiken zal buitenlands cultuurbeleid
een kenmerkend onderdeel moeten zijn van het algemeen buitenlands beleid.
Bij de herijking van het buitenlands beleid moet naar de mening van mijn fractie
het buitenlands cultuurbeleid uitdrukkelijk aan de orde komen. Wij horen graag
van de staatssecretaris op welke manier hij invulling gaat geven aan het in
het regeerakkoord beoogde beleid en wat naar zijn mening herijking betekent
voor dit onderdeel van zijn portefeuille.
 
 Het is bekend dat de D66-fractie in het Verdrag van Maastricht graag wat
verder was gegaan in het scheppen van garanties voor de autonomie van nationaal
en regionaal cultuurbeleid. De uitwerking van dit verdrag op deze punten moet
dan ook kritisch worden gevolgd ter voorkoming van te ver gaande bemoeienis
van de EU met de culturele belangen van de lidstaten en de regio's.
 
 Deelt de staatssecretaris de mening dat in 1996 de culturele paragraaf
en de onderwijsparagraaf in het Verdrag van Maastricht moeten worden getoetst
op hun praktische effecten en dat als deze toetsing negatief uitvalt, bijstelling
van het verdrag gewenst is?
 
 Tot slot, voorzitter, merk ik op dat mijn fractie in het verleden heeft
gepleit voor het opstellen van een Europees cultureel handvest in samenhang
met verwante conventies van de Raad van Europa. Belangrijkste elementen daarin
zijn het recht op cultuur van de burgers, de autonomie van taal- en cultuurgemeenschappen
en een regeling van hun onderlinge culturele betrekkingen. Is deze staatssecretaris
bereid, aan de totstandkoming van zo'n handvest waar mogelijk bij te dragen?
 
 Op het laatste moment rees bij ons nog een vraag naar aanleiding van een
recent kranteartikel dat de EU raakt. Er is nogal wat commotie ontstaan nu
duidelijk is geworden welke gevolgen de zogenaamde zevende BTW-richtlijn of
de margeregeling voor verkoop van beeldende kunst heeft. Dat betekent een
verhoging van de BTW van 6% naar 17,5% per 1 januari jongstleden. De Galeriebond
Nederland heeft daarvoor al bij staatssecretaris Nuis op de stoep gestaan.
Hebben wij met z'n allen zo zitten slapen? Ik hoor graag een inhoudelijk standpunt
hierop van de staatssecretaris. Ook wil ik van hem vernemen wat er eventueel
nog mogelijk is. Reparatie lijkt mij op dit moment, nu de inspraakperiode
voorbij is, heel moeilijk. Toch wil ik hierover nog even van gedachten wisselen.
 
 
 
 
 
 De heer Ginjaar (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het regeerakkoord voorziet in forse ingrepen in
het hoger onderwijs. Deze ingrepen hebben in het veld veel los gemaakt. Nu
willen wij die discussie niet herhalen en wij willen ook niet in detail vooruit
lopen op nadere discussies. Maar de fractie van de VVD heeft er wel behoefte
aan om in het verlengde van eerder gemaakte opmerkingen, enkele kanttekeningen
te maken.
 
 Bij de discussies over dat wetenschappelijk onderwijs speelt altijd een
drietal aspecten een rol, namelijk kwaliteit en civiel effect, bekostiging
van de instelling en studiefinanciering, aspecten waartussen een zekere samenhang
bestaat. Wij zijn van mening dat ervoor gewaakt moet worden dat de essentie
van elk aspect verdwijnt in een te ver doorgevoerde samenhang. Wij hebben
bijvoorbeeld bij de behandeling van de STOEB nog heel uitvoerig gesproken
over de samenhang van inhoudelijke aspecten en de studiefinanciering. Bij
de beheersing van de kosten van het WO speelt immers de studiefinanciering
een grote rol. Het feit dat de kosten hiervan drukken op de begroting van
OCW leidt ertoe dat onderwijsinhoudelijke wetgeving gebruikt kan worden om
tot beheersing van de kosten van de studiefinanciering te komen.
 
 Voorzitter! Die aspecten worden in de procesbrief vertaald in drie doelstellingen:
kwaliteit, betaalbaarheid en brede toegankelijkheid. De vraag laat zich aanstonds
stellen, op welke wijze deze drie doelstellingen tegelijkertijd kunnen worden
gerealiseerd. Oud-staatssecretaris Cohen merkte over de brede toegankelijkheid
op, dat het principe van hoger onderwijs voor velen net zo problematisch is
als het uitgangspunt dat iedereen een auto moet hebben. Bij het laatste uitgangspunt
kun je niet meer rijden en bij het eerste geldt dat iedere afgestudeerde vroeger
kon kiezen uit tien banen terwijl er nu vaak honderden afgestudeerden zijn
voor één baan. Veldhuis vroeg zich bij de opening van het academisch
jaar af – ik memoreerde dat al eerder bij de behandeling van de STOEB-wet –
hoe de universiteit zoveel mogelijk nuttige mensen voor de arbeidsmarkt kan
opleiden en tegelijkertijd een elite-instelling van wetenschappelijk formaat
zou moeten zijn. In dit verband moge ik ook verwijzen naar een boeiend artikel
in Time van 29 augustus 1994 over de consequenties van de brede toegankelijkheid
in de Verenigde Staten voor de kwaliteit van het WO, leidende tot een aanmerkelijke
kwaliteitsnivellering.
 
 Brede toegankelijkheid – in feite vrije toegankelijkheid na het
VWO – leidt thans tot het stellen van financiële randvoorwaarden
en tot de gedachte dat de studieduur korter moet duren omdat het economisch
niet meer betaalbaar is. Maar is zulk een benadering maatschappelijk nog wel
zinvol? De wezenlijke vraag waar het om gaat, is die naar de wijze waarop
wij in human resources willen investeren, in het onderwijs in het algemeen
en zeker ook bij het wetenschappelijk onderwijs. Worden thans niet eerst de
middelen vastgesteld en wordt niet vervolgens door middel van twee variabelen,
te weten studentenaantallen en studieduur, de besteding van die middelen geregeld?
De keuze voor de grootte van een van beide variabelen bepaalt ook de grootte
van de tweede. Vereist het uitgangspunt van investering in human resources
niet, dat eerst kwaliteit en civiel effect worden vastgesteld en daarna pas –
bij gelijkblijvende studenteninstroom – de benodigde middelen? Dat is
dan in feite de vraag wat wij over hebben voor de investeringen in komende
generaties. Een maatschappelijk dilemma waarover wij graag de mening van de
bewindslieden zouden vernemen.
 
 Zo weinig begrip als de instellingen hadden voor de in het regeerakkoord
voorziene ingrepen, daarbuiten konden deze op een gunstig onthaal rekenen.
Meer efficiëntie was daarbij het trefwoord, waarbij het overigens opviel
dat veelal niet werd aangegeven wat die grotere efficiëntie moest inhouden.
De VVD-fractie wil daarbij toch enige nuanceringen aanbren gen.
Geconstateerd moet worden, dat de universiteiten gedurende een lange reeks
van jaren behoorlijk hebben ingeleverd. En de resultaten waren zichtbaar:
grote personeelsreducties – ik zie even af van de wachtgeldproblematiek –
maar ook is een groot gedeelte van de bezuinigingen neergeslagen in het beheer.
Men behoeft maar enkele dagen door een aantal instellingen te dwalen om snel
te kunnen constateren, dat in grote mate niet alleen sprake is van achterstallig
onderhoud, maar in een duidelijk tekortschietend dagelijks onderhoud omdat
de instellingen nu eenmaal bij de besteding van de middelen duidelijke prioriteiten
aan de inhoud van het onderwijs hebben gegeven.
 
 Neen, als er over inefficiëntie gesproken wordt, dient de aandacht
zich te richten op de bestuurlijke organisatie. Mijn fractie heeft daar in
de afgelopen jaren menigmaal de aandacht voor gevraagd. Toch willen wij in
het kader van de komende discussie dat nogmaals doen. Het bestuurlijk functioneren
laat veel te wensen over. Te veel belangenverstrengeling, medezeggenschap
te weinig gedifferentieerd zowel naar de aard van de problemen als naar de
aard van de betrokkenen, te veel accent op meebeslissen en te weinig erkenning
van het feit dat de verschillende categorieën actoren binnen de universitaire
gemeenschap verschillende behoeften, deskundigheden en belangen hebben.
 
 In feite heeft de democratisering, zoals die gestalte kreeg in onze instellingen,
tot een systeem geleid met stroperige procedures, waarbij een grote bestuurlijke
bureaucratie ontstond die uitermate vertragend werkt bij het tot stand brengen
van de noodzakelijke vernieuwingen. Ik heb dat vroeger wel soep eten met een
vork genoemd. De huidige voorzitter in Leiden heeft het anders uitgedrukt:
je legt een touwtje op tafel en je probeert het touwtje vanaf de achterkant
voort te duwen. Democratisering leidde tot een zwakke bestuursstructuur en
een ondoorzichtige besluitvorming in vele lange discussies. Bij de compromissen
voelt niemand zich echt betrokken en al gauw werd gesproken over bureaucratie
als mentaliteit. Het resultaat is jammer genoeg een buitengewone kloof tussen
politiek en wetenschappelijk onderwijs, zoals Cohen dat uitdrukte. Heel zwart-wit
geformuleerd zou ik kunnen zeggen: aan beide kanten arrogantie en onkennis,
waardoor het ook moeilijk is om die kloof tussen beide te overbruggen.
 
 De toezegging van de universiteiten dat zij zullen werken aan verbetering
van studeerbaarheid en kwaliteit van het onderwijs plaatst criticasters schijnbaar
in het gelijk als zij het over efficiëntie hebben. Natuurlijk zijn er
altijd verbeteringen mogelijk, maar daar gaat het niet om. Wezenlijk zijn
de instrumenten waarmee bestuurd kan worden. En als door sommigen thans reeds
wordt getwijfeld aan de wil of het vermogen van de universiteiten om die toezeggingen
gestand te doen, wordt aan dat aspect voorbij gegaan. Wat moeten we verstaan
onder het begrip "universiteit"? College van bestuur, universiteitsraad, faculteit,
faculteitsbestuur, vakgroep of alle intermediaire structuren die in een universiteit
ook nog aanwezig zijn? Eerder dan te praten over meer efficiënt functioneren,
moeten we praten over bestuursstructuren en instrumenten die dat efficiënte
functioneren mogelijk maken.
 
 "Democratisering in het universitair onderwijs is wellicht te ver doorgeslagen,
waardoor veel verantwoordelijkheden zijn weggehaald bij hoogleraren en overgeheveld
naar vakgroepen", aldus onlangs de Utrechtse rector Van Ginkel. "De docent
moet 'prof' zijn, als professional (deskundige) en hoogleraar geeft hij of
zij richting en leiden. Dat is academisch leiderschap." Wij zouden niet terug
willen naar de vroegere situatie van de zeer exclusief optredende hoogleraar,
maar toch spreekt de gedachte van Van Ginkel de VVD-fractie aan. Op deze wijze
wordt de voorwaarde geschapen dat ook op langere termijn de kwaliteit van
universitair onderwijs hoogwaardig blijft. Het brengt overigens met zich,
dat hoogleraren dan ook minder tijd en inspanning aan de huidige bestuurspraktijk
kwijt zijn, door velen van hen als een dringende wens uitgesproken.
 
 Waar het ons om gaat, is dat beslissingen herleid moeten kunnen worden
tot daarvoor aanspreekbare personen en besturen. Een heldere bevoegdheids-
en verantwoordelijkheidsdistributie is essentieel voor een doelmatig functioneren
van de instellingen. En daar ontbreekt het thans aan. Dat leidt ook tot de
gedachte dat er niet efficiënt gewerkt wordt. Wij zijn daarbij van mening,
dat er in de universitaire bestuurlijke organisatie sprake moet zijn van een
integrale eindverantwoordelijkheid van de colleges van bestuur, dat er ook
sprake moet zijn van een integraal management op faculteitsniveau en dat de
interne democratie functioneel en adviserend van aard moet zijn, naar de onderscheidende
belangen en medewerkers. Daarbij willen wij aanstonds waarschuwen voor het
instellen van een ondernemingsraden.
 
 Door de bewindslieden is in de procesbrief een breed overleg aangekondigd
over de herstructurering van het wetenschappelijk onderwijs, die moet leiden
tot meer differentiatie in opleidingen en kortere studieduur. Uiteraard willen
wij niet op de resultaten van het overleg vooruitlopen, maar wij hebben wel
moeite met enkele uitgangspunten. Ook het verschijnen van de rapporten van
WRR en VSNU en ook wetsontwerp 23073 geeft voldoende aanleiding tot het maken
van een enkele opmerking.
 
 De VVD-fractie vraagt zich af welke de werkelijke betekenis is van dit
breed overleg. Er is geen sprake van een wel-gedefinieerd openbaar beleidsvoornemen.
Bovendien geldt in het wetenschappelijk onderwijs het gezegde zeker, dat er
zovele zinnen zijn als hoofden. In de NRC van 12 november 1994 werd in een
tweetal pagina's de neerslag gegeven van interviews met een groot aantal figuren
in het wetenschappelijk onderwijs. Steeds werd gesproken vanuit de eigen invalshoek,
de eigen positie, waardoor een onsamenhangend en versnipperd beeld ontstond.
Ik noem vier koppen als illustratie: goede weg, we zitten klem, output nul,
verarming. Opvallend is daarbij, dat een ieder dan ook de eigen conclusies
vanuit de eigen invalshoek en de eigen positie verder generaliseert voor het
geheel. Wat betekent dit breed overleg voor de bewindslieden? Wat verwachten
zij? Verwachten zij consensus? Hoe staat het met de uitwerking? Over die consensus
maak ik mij sterk, dat als een Gauss-curve van de meningen zou worden gemaakt,
deze leidt tot een wel zeer afgevlakte vorm.
 
 Bij een normaal bedrijf zou het om de vier jaar invoeren van een structurele
verandering onverbiddelijk tot een faillissement leiden, dan wel het gevolg
zijn van een naderend faillissement. Er zijn voorbeelden te
over. Dit geldt natuurlijk niet in deze vorm voor het wetenschappelijk onderwijs,
maar we kunnen ons wel afvragen of deze snel opeenvolgende wijzigingen de
inhoud van het systeem wel ten goede komen, juist ook omdat deze wijzigingen
toch altijd weer, elke keer opnieuw, een experimenteel karakter hebben en
niet tevoren in een experiment onderzocht en daarmee gevalideerd zijn. Die
wijzigingen hebben meer een gamma-karakter dan een bèta-karakter. Wij
betwijfelen dat dus in hoge mate. Nieuw door te voeren wijzigingen dienen
goed doordacht te zijn, geen compromis van vele opvattingen, eenvoudig en
doorzichtig.
 
 Het regeerakkoord stelt, dat een beter rendement verkregen kan worden
door differentiatie naar inhoud en naar duur van de opleiding. Ongetwijfeld
zal dit juist zijn als gekeken wordt naar de kwantiteit. Als het echter gaat
om de kwaliteit, zet de fractie van de VVD daarbij grote vraagtekens. Differentiatie
leidt tot grote oppervlakkigheid en minder wetenschap, het civiel effect zal
aan grote erosie onderhevig zijn, de kosten zullen navenant toenemen en verkorting
van de studieduur is zeer ongewenst. Sprekend voor mijn eigen discipline:
een beetje chemicus bestaat niet.
 
 Het WO dient zich primair te richten op de opleiding als beoefenaar der
wetenschap. Het WO behoort zich in zijn programma te richten op kennisontwikkeling
via het zich eigen maken van wetenschappelijke paradigma's, methoden van onderzoek
en de intellectuele attitude die bij de wetenschapbeoefening van een bepaalde
discipline behoren. Grote differentiaties passen daarin niet, wel afstudeervarianten
van korte duur aan het eind van de studie.
 
 De vraag naar onderzoek en onderwijs van een zeker type wordt in algemene
zin bepaald door economische en maatschappelijke behoeften, maar vraag en
aanbod lopen niet synchroon. Frappante illustraties zijn daarvan te vinden
in het Chemisch Weekblad, een uitstekend weekblad als het gaat om inzicht
in het functioneren van het WO. Die illustraties betreffen de invloed van
de cyclische ontwikkelingen in de chemische industrie op de vraag naar chemici.
Men dient zich daarbij te realiseren dat het WO in het algemeen niet behoort
op te leiden en strikt genomen ook niet kan opleiden voor bepaalde beroepen,
met uitzondering uiteraard van de typische beroepsopleidingen zoals bijvoorbeeld
voor arts of veearts. Daarvoor is het functioneren in de beroepenvelden te
divers. De maatschappij kent een grote en immer wisselende hoeveelheid van
rijk geschakeerde functies. Het WO behoort op basis van de fundamentele grondslagen
van de desbetreffende discipline de zogenaamde geprofessionaliseerde kennis
over te dragen. Indien deze opvatting wordt verlaten, ontstaat een situatie
waarin men ernaar streeft opleidingen naar maat te verzorgen en wordt geweld
gedaan aan de noodzakelijke brede opleiding. Een streven dat niet met succes
kan worden bekroond. Reeds nu al is volgens de WRR bij veel van de 306 universitaire
opleidingen sprake van een grote baanspecificiteit. Indien de banen verdwijnen,
is de baanspecificiteit niet van groot belang. Wij zien nu al dat de marktwaarde
van dat soort opleidingen afneemt. Wij moeten ons ook realiseren, dat het
leggen van een wetenschappelijk fundament bij dat type opleidingen, een moeizame
zaak is.
 
 
 
 
 Voorzitter: Tummers
 
 
 
 
 
 De heer Ginjaar (VVD):
 
 Voorzitter! Volgens de WRR heeft het universitaire onderwijs drie doelstellingen,
te weten: aankweken van academisch denk- en werkniveau, voorbereiden op specifieke
beroepen en opleiden tot wetenschappelijk onderzoeker. Deze doelstellingen
kunnen niet meer – zo stelt de WRR – op een integrale wijze gerealiseerd
worden. Als wij kijken naar het gehele WRR-rapport en naar het rapport van
de commissie-De Moor, wordt deze opvatting niet aanstonds door de fractie
van de VVD gedeeld. Wij zijn van mening dat opleidingen in het WO ten minste
vier jaar dienen te duren. Voor een aantal opleidingen moet een langere studieduur
worden voorzien. Nu reeds is er soms sprake van, dat een academicus wel veel
weet, maar deze kennis niet kan toepassen en geen problemen kan oplossen.
Dit geldt bijvoorbeeld voor de bèta-studies. Daarover komen wij over
een aantal weken nader te spreken als het gaat om studieduurverlenging voor
bepaalde opleidingen.
 
 Studies korter dan vier jaar horen niet in het WO thuis, gezien de marginale
wetenschappelijk betekenis. Gezien het mogelijk civiel effect, kunnen zij
wellicht in het HBO worden ondergebracht. Het past zeker niet in dat kader
een baccalaureaat na drie jaar in te voeren.
 
 Het doctoraat is een afsluiting van een academische opleiding, niet een
afzonderlijk traject. Voor het realiseren van een beroepsopleiding ziet de
fractie van de VVD verschillende mogelijkheden. Daarbij moet onmiddellijk
aangetekend wordt dat, zoals eerder gesteld, vele WO-opleidingen niet voor
een herkenbaar beroep opleiden. Voor zover dit wel het geval is, kan deze
opleiding post-initieel geschieden – zoals bij de geneeskunde –
maar ook in de opleiding zelve. Je zou bijvoorbeeld, mede gezien de grote
aantallen studenten, kunnen denken – wij bedoelen dat niet zodanig dat
wij dat onmiddellijk doorgevoerd willen zien – aan de studie rechten,
waarbij de opleiding zoals nu post-initieel is en kan blijven, doch waarbij
ook gedacht kan worden aan het inbouwen van een specifieke opleiding in de
normale studie, bijvoorbeeld voor de rechterlijke macht. Hoe denken de bewindslieden
hierover?
 
 Mijn fractiegenoot de heer Van Boven maakte reeds enkele opmerkingen over
selectie. Nog een enkele toevoeging. De fractie van de VVD gaat ervan uit,
dat, na voorziene wijzigingen in de tweede fase van het VWO, studenten zonder
meer kunnen instromen in het WO. Een propaedeusetoets is dan gericht op het
nader bepalen van de geschiktheid, inclusief nadere verwijzing. De vraag doet
zich voor, of na een eerste afwijzing nog wel een herkansing mogelijk moet
zijn. Wat is de betekenis van die twee jaar WO als het niet gelukt is? In
elk geval is het doorlaten na de propaedeuse min of meer een garantie dat
de eindstreep wordt gehaald. Universiteiten dienen zich daarvoor sterk te
maken. Het tussentijds verlaten met een certificaat waarop aangetekend staat
wat men allemaal wel heeft gedaan, kan nooit een serieuze optie zijn.
 
 De fractie van de VVD is daarnevens van mening dat, indien op termijn
het voorziene systeem toch niet zou voldoen, eventueel nadere maatregelen
op hun plaats kunnen zijn. Ik spreek dan over een periode die
naar schatting in het begin van de volgende eeuw ligt. Hoe het ook zij, wij
denken dan ook zeker niet aan toelatingsexamens zoals een selectie aan de
poort. Dat zou onrecht doen aan de beoogde opzet van de tweede fase VWO. Wel
kan gedacht worden aan een aanscherping van het vakkenpakket, het vaststellen
van minimaal te bereiken eindexamenresultaten – eventueel per instelling –
met als ratio van deze gedachte dat, als instellingen verantwoordelijk worden
gesteld voor studieduur, kwaliteit en numeriek rendement, zij ook verantwoordelijkheid
kunnen vragen voor kundigheden en dus voor nadere voorwaarden bij de instroom
van studenten.
 
 Ten slotte, voorzitter, nog een enkel woord over de studiefinanciering,
met name naar aanleiding van de wetgeving die thans in de Tweede Kamer ter
discussie is. Zij is in dit huis nog niet aan de orde. Ik wil echter toch
een enkele opmerking hierover maken. Bij de behandeling van de STOEB-wet heeft
de fractie van de VVD duidelijk gesteld, dat bij het in deze wet voorgestelde
systeem voor haar een eindpunt is bereikt na langjarige discussie en dat wijziging
een diepgaande discussie behoefde. Thans ligt de aangekondigde wijziging in
de opzet van de studiefinanciering voor, te weten de omzetting van tempobeurs
in prestatiebeurs. De fractie van de VVD constateert in de eerste plaats dat
dit niet zo maar een omzetting is, doch naar de aard van deze omzetting, te
zamen met een eveneens kortelings ingediend wetsvoorstel over de verblijfsduur,
een fundamentele wijziging van het systeem inhoudt. Natuurlijk kan gesteld
worden, dat ook bij lenen de student op eigen benen staat. Dat neemt echter
niet weg dat er sprake is van een fundamentele wijziging. In feite heeft de
minister een verdere stap gezet op de weg naar het afschaffen van de basisbeurs
en dat schijnt hij ook te beogen. Lenen en bijverdienen en – wederom –
afhankelijkheid van de ouders worden dan de trefwoorden, waarbij de minister
volstrekt voorbijgaat aan de invloed van dit systeem op de toegankelijkheid
van het WO.
 
 Voorzitter! De minister negeert bovendien het feit dat de invoering van
het stelsel dat jongeren onafhankelijk moet maken van hun ouders, betaald
is door te korten op de kinderbijslag die de ouders kregen. De fractie van
de VVD heeft daarbij ook geconstateerd dat de minister zegt dat, als de gewijzigde
opzet geaccepteerd is, er voldoende tijd ter beschikking komt voor breed overleg.
Welnu, in dat brede overleg moet dit aspect zeker worden meegenomen. Houdt
een en ander ook in dat de minister zegt, dat tot het indienen van een wetsvoorstel
op basis van dat overleg, geen verdere veranderingen in de opzet en omvang
van de studiefinanciering meer voorgesteld worden? Kan de minister ook aangegeven,
hoe het uiteindelijke besparingsbedrag is opgebouwd? Als de minister 1,6 mld.
denkt te besparen, doet zich bij ons de vraag voor hoe deze besparing tot
stand komt. Gebeurt dat onder andere doordat er minder studenten zijn en dus
geweld wordt gedaan aan de brede toegankelijkheid?
 
 Voorzitter! Wij wachten de antwoorden van de bewindslieden met belangstelling
af.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Van den Broek-Laman Trip (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het is goed dat het beleidsveld cultuur op een
voor een ieder onverwacht moment overging naar het departement van Onderwijs
en Wetenschappen. Het was een verrassend en wijs besluit. Wij realiseren ons
goed, dat het niet zo simpel is om met het gehele ambtelijke apparaat opeens
te verkassen en we hopen dat een ieder inmiddels tevreden in Zoetermeer huist.
Ik zie de heer Kassies lachen. Ik had verwacht dat er op de ambtelijke tribune
zou worden gelachen, maar niet dat hij dat zou doen.
 
 Een klein schaduwpuntje is natuurlijk wel, dat cultuur een minister heeft
verloren en "maar" een staatssecretaris heeft, maar mijn fractie is ervan
overtuigd, dat de staatssecretaris zich heel sterk zal maken voor alle sectoren
van de cultuur. Dat brengt mij dan meteen bij mijn eerste vraag.
 
 Onlangs las ik in de Staatscourant een interessant artikel van de heer
Engbersen. Hij zegt: "Wie in Nederland als minister of staatssecretaris "cultuur"
onder zijn hoede neemt, wordt met een vaste erfenis opgescheept. Die erfenis
bestaat uit vier klassieke dilemma's. Het eerste dilemma betreft de relatie
tussen het behoud van oude kunst en de produktie van nieuwe kunst. (Hoeveel
aandacht geef ik als overheid aan "mijn" dode en levende kunstenaars?) Het
tweede dilemma heeft als kern de weliswaar tot de draad versleten maar essentiële
vraag: moet de overheid kunst voor een elite of voor een breed publiek stimuleren?
Dilemma drie betreft de financiële verantwoordelijkheid van de overheid
voor cultuur: bestaat een rijk cultureel leven bij de gratie van overheidssteun
of zou het natuurlijker zijn als de sturende staatshand verdween en cultuur
aan de mechanismen van de markt werd overgelaten? Laatste dilemma: moet de
overheid in haar kunstbeleid ook een sociale component inbouwen of niet? (Is
kunstbeleid ook sociaal beleid?)." Graag zou ik horen hoe de staatssecretaris
omgaat met deze dilemma's.
 
 De VVD-fractie is van mening, dat de belangstelling voor kunst en cultuur,
het vermogen om bewust deel te nemen aan de communicatie met en over kunst
en ook het ontdekken van eigen creatief talent in hoge mate afhankelijk is
van opvoeding en onderwijs. Er zijn daarom twee redenen waarom de VVD-fractie
heel blij is met de overgang van het beleidsveld cultuur naar Onderwijs en
Wetenschappen. Allereerst is de VVD-fractie daar blij mee, omdat zij ervan
uitgaat, dat dit samengaan een positief effect zal hebben op cultuur- en kunstonderwijs
op alle scholen. Wij verwachten dat aan dit element ruim aandacht zal worden
geschonken in de ophanden zijnde cultuurnota en gaan daar nu niet verder op
in.
 
 Ter voorbereiding van de behandeling van de begroting van vorig jaar heeft
mijn fractie de toenmalige minister een aantal vragen gesteld over de opleidingen
in de kunst- en cultuursector. De beantwoording van die vragen was voor de
VVD-fractie niet geheel bevredigend. De minister kon een aantal vragen niet
goed beantwoorden, omdat die vragen, zoals zij schreef, gedeeltelijk de competentie
van "haar collega" van onderwijs betroffen. Nu zijn de bewindslieden die thans
achter de regeringstafel zitten geheel en al verantwoordelijk voor alle opleidingen
in de kunst- en cultuursector en ik ga er dus van uit, dat de competentiestrijd
geheel en al verdwenen is. Dit is de tweede reden waarom mijn fractie zeer
verheugd is over dit samengaan. Mijn fractie spreekt de verwachting
uit, dat deze bewindslieden gezamenlijk indringend aandacht aan de opleidingen
zullen besteden. Wij zijn namelijk van mening, dat in deze sector veel moet
veranderen. In het advies kunstenplan 1993-1996 van de Raad voor de kunst
staat: De laatste jaren is de uitstroom van kunstvakopleidingen veel sterker
gegroeid dan het algemene kunstenbudget. Repercussies daarvan bedreigen de
kwaliteit van de kunst. Jarenlang kon met kracht van feiten de stelling worden
verdedigd, dat kunstbeoefening op brede basis noodzakelijk was om toppen van
kwaliteit te realiseren. Duizend bloemen moesten bloeien, niet alleen om elk
wat wils te bieden, maar ook om de humuslaag te vormen, waarop lelies van
ongekende schoonheid konden gedijen. Een dergelijke benadering is inmiddels
achterhaald.
 
 De Raad voor de kunst adviseert indringend te kijken naar de kwaliteit
en de kwantiteit van de opleidingen. Misschien is, gelet op de samenstelling
van het kabinet, nu het moment aangebroken om echt in te grijpen.
 
 Zoals is afgesproken in het regeerakkoord, zal de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid binnenkort een voorstel uitbrengen en aangeven hoe
moet worden omgegaan met de bijstand voor kunstenaars. De uitzonderlijke hoge
werkloosheid onder kunstenaars alsmede de toch bijzondere positie van een
aantal sectoren in de kunst, maken terecht een aparte regeling noodzakelijk.
Kunnen de bewindslieden aangeven hoever hun collega is gevorderd met dat voorstel
betreffende de bijstand? Wordt met dat voorstel ook een koppeling gelegd tussen
de wijze van bijstand verlenen en de toelatingseisen voor opleidingen in de
kunst- en cultuursector?
 
 De huidige situatie in de kunstsector kenmerkt zich door de volgende aspecten.
Er is een kleine, krimpende arbeidsmarkt voor kunstenaars. Er is een grote
instroom, zowel op de arbeidsmarkt als bij het kunstonderwijs. Er is een hevige
concurrentie met kunstenaars uit het buitenland en de behoefte aan gekwalificeerde
docenten in het kunstonderwijs is groter dan het aanbod. Deze beschouwingen
geven mij aanleiding tot het stellen van een groot aantal vragen en het maken
van opmerkingen. Eigenlijk hadden wij tijdens de schriftelijke voorbereiding
een aantal van die vragen moeten stellen, maar aangezien de bewindslieden
een week de tijd hebben om erover na te denken, stel ik ze nu maar.
 
 In aansluiting op de opmerkingen van de heren Ginjaar en Van Boven, willen
wij graag een vraag stellen over de criteria. Is het niet noodzakelijk te
werken aan strengere criteria "aan de poort" als men tot kwaliteit in het
kunstonderwijs wil komen? Moet daarvoor ook niet tijdens de opleiding veel
nauwlettender nagegaan worden wie wel en wie niet door kan gaan?
 
 Als de regering inderdaad tot selectiecriteria "aan de poort" komt, kan
zij dan ook eens letten op het aantal buitenlanders dat toe wil treden? Mij
hebben signalen bereikt, dat veel buitenlanders – hiermee doel ik niet
op mensen uit de Europese Unie, maar op mensen uit andere landen, met name
uit Amerika – in hun land niet toegelaten worden tot kunst- of cultuurinstellingen.
Die mensen komen dan naar Nederland om hier te studeren. In heb begrepen,
dat het onderwijs hier voor hen ook erg goedkoop is. Misschien zal nu de koers
van de dollar dit probleem oplossen. Ik wil echter graag horen of deze signalen
de bewindslieden ook bereiken.
 
 Er doet zich ook het probleem voor, dat in een aantal sectoren veel te
veel opleidingen zijn. Ik weet dat men bij een aantal opleidingen druk doende
is om te fuseren. Wij hebben in ons land bijvoorbeeld nog steeds dertien conservatoria.
Dat zijn er toch wel overmatig veel. Zijn de bewindslieden van plan in deze
sector tot herstructurering te komen?
 
 In een aantal sectoren kent men al tweede-faseopleidingen, maar op sommige
plaatsen moeten die nog gestalte krijgen. Hoe is de samenhang van de tweede-faseopleiding
met "de oude " WVC-instellingen? Het lijkt mij een goede zaak, dat er tweede-faseopleidingen
zullen zijn, maar daarbij doet zich wel een gevaarlijk aspect voor. Kan deze
tweede-faseopleiding niet leiden tot vervlakking in de eerste fase? Het lijkt
mij goed dat op deze aspecten wordt gelet, mede met het oog op de selectie
"aan de poort".
 
 Een andere vraag betreft de wetenschappelijke opleidingen. Ik wil graag
weten wat de visie van de bewindslieden is ter zake van het feit dat wetenschappelijke
opleidingen steeds meer het karakter van beroepsopleidingen voor niet-geselecteerde
kunststudenten aannemen. Moeten met betrekking tot dit onderwerp niet veel
duidelijkere afspraken worden gemaakt tussen het wetenschappelijk onderwijs
en het hoger-beroepsonderwijs?
 
 Ten slotte wil ik in het rijtje van vragen en opmerkingen een vraag stellen
met betrekking tot de inspectietaken. Kunnen de bewindslieden aangeven hoe
zij denken over de inspectietaken voor het kunst- en het cultuuronderwijs?
Is het wel juist, dat de HBO-raad die taak heeft en dat de leden van die raad
zichzelf of hun collega's inspecteren? Wat voor mogelijkheden zijn er om in
te grijpen als een opleiding niet de juiste kwaliteit aflevert? Houd u mij
ten goede, ik praat natuurlijk niet over de inhoudelijke kwaliteit. Het gaat
mij met name om de organisatie. Worden inderdaad topkunstenaars en deskundigen
afgeleverd?
 
 Naarmate ik mij meer in deze materie verdiepte, werd ik steeds meer bezorgd.
Al vele jaren zijn signalen afgegeven, heel indringend uit het veld, maar
ook door vele officiële instanties. In mijn visie moet er nu echt iets
gebeuren in het belang van de kunst en de cultuur, in het belang van de deskundigen
die werkzaam zijn op het terrein van de cultuur, in het belang van dit land
en in het belang van de studenten en kunstenaars.
 
 Veel sectoren van kunst en cultuur die mij zeer na aan het hart liggen,
moest ik vandaag laten lopen. Ik maak nog wel twee korte opmerkingen. Is de
staatssecretaris, zoals hij in de Tweede Kamer heeft aangegeven, nog steeds
van plan om convenanten en akkoorden te sluiten met andere overheden? Wat
is de waarde van dergelijke convenanten? Is het niet veel simpeler om in de
komende cultuurnota helder aan te geven wie waarvoor verantwoordelijk is?
In mijn bestuurlijke leven heb ik al die convenanten nooit zo zien zitten.
Het gaat slechts om papiertjes. Het moet gewoon duidelijk zijn wie de verantwoordelijkheid
draagt. Dat behoeft niet allemaal opgeschreven te worden. De zorgelijke toon
van de heer Kassies over de provincies deel ik niet helemaal. Gelukkig sprak
hij een aantal malen van "enkele provincies", dus er zijn er ook nog een heleboel
die het wel goed doen. 
 
 Verder sluit ik mij graag aan bij de opmerkingen van mevrouw Tiesinga
over het internationaal beleid. Wij zijn erg blij dat daarover duidelijke
opmerkingen in het regeerakkoord staan en wij zijn ook erg benieuwd naar de
zienswijze van de bewindslieden op dit punt.
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik zal mij in mijn bijdrage beperken tot het hoger
beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs. Een aantal onderwerpen
wil ik de revue laten passeren.
 
 In het onderwijs gaat het om hulp bieden bij het verwerven van kennis
of kunde van de ene persoon aan de andere. In het hoger beroepsonderwijs en
wetenschappelijk onderwijs hebben wij daarnaast vooral met het institutionaire
karakter van onderwijs te maken. De methode van beide vormen van onderwijs
verschilt, zij het dat methoden lang niet altijd goed uit elkaar worden gehouden.
Vooral in onze tijd heeft het wetenschappelijk onderwijs in allerlei sectoren
meer het karakter van hoger beroepsonderwijs gekregen. Daardoor is er een
enorme verwarring ontstaan en wat het wetenschappelijk onderwijs betreft tegelijk
een vervlakking. Het hoger beroepsonderwijs heeft in zekere zin een eenduidige
doelstelling. De universiteit heeft meerdere doelstellingen. Die worden in
de wet ook duidelijk omschreven, maar de feitelijke situatie is dat die doelstellingen
van het wetenschappelijk onderwijs meer dan eens zijn gereduceerd in de richting
van de doelstelling van het hoger beroepsonderwijs. Veel van wat aan de universiteit
momenteel wordt gedaan, zou daarom net zo goed aan instellingen van hoger
beroepsonderwijs kunnen worden gedaan. Misschien zelfs beter, omdat die opleiding
eenduidiger is. Ik heb mij steeds afgevraagd waarom daarover in de discussies
over herstructurering of stelselherziening zo weinig wordt gesproken. In elk
geval lijkt het mij dienstig om er uitgebreider over te spreken. En in geval
er feitelijk geen verschil is, moeten sectoren van het wetenschappelijk onderwijs
overgebracht worden naar het hoger beroepsonderwijs.
 
 Vanzelfsprekend moet dat dan wel consequenties voor het universitair onderwijs
hebben. Dat moet echt academisch onderwijs blijven, ook als het gaat om de
bekende wetenschappelijke beroepsopleidingen. Als dat niet gebeurt, zie ik
onze universiteiten zich ontwikkelen tot multi-versiteiten. Aan de samenhang
van de wetenschappen wordt dan geen of veel te weinig aandacht geschonken.
En tegelijk verschraalt in dat proces de eigen aard van vakwetenschappelijk
onderwijs.
 
 Wat bedoel ik daarmee? Wanneer de commissie-Vonhoff feitelijk vaststelt
dat de geesteswetenschappen op achterstand zijn komen te staan en de commissie
er daarom voor pleit dat de geesteswetenschappen versterking behoeven, kan
daaruit de conclusie worden getrokken dat de oefening in en beoefening van
de verschillende vakwetenschappen bloedarmoede lijden, want elke vakwetenschap
heeft toch wel iets van de inbreng van die geesteswetenschappen nodig. Nu
dat ontbreekt is dit zoveel te erger in een sterk veranderende tijd als de
onze. En nog veel erger wordt het wanneer juist in zo'n tijd ook het onderwijs
voortdurend wordt geherstructureerd. En nog weer veel erger is het wanneer
men zegt dat dit gebeurt om de kwaliteit van het onderwijs te verhogen, terwijl
het in feite onder druk van bezuinigingen gebeurt. Dat is toch om dol van
te worden!
 
 Daarmee heb ik duidelijk onder woorden gebracht dat ik juist met het oog
op de standaard voor hoger beroepsonderwijs enerzijds en universitair onderwijs
anderzijds niet erg gecharmeerd ben van wat zich bij de vorming van het nieuwe
kabinet en daarna allemaal heeft afgespeeld rond hoger beroepsonderwijs en
wetenschappelijk onderwijs.
 
 Overigens liggen de oorzaken van alle commotie veel verder terug in de
geschiedenis. Toenemende specialisatie, de enorme aanwas van studenten, de
veel tijd en energie eisende en ondoorzichtige bestuursstructuur en het teveel
aan universitaire instellingen hebben de kosten enorm doen toenemen. Het is
niet terecht, voor alle problemen de huidige bewindslieden verantwoordelijk
te stellen. Vorige kabinetten hebben nagelaten vroegtijdig de juiste beslissingen
te nemen. Men nam zelfs verkeerde beslissingen. De Rijksuniversiteit Limburg
had er nooit moeten komen en de Katholieke universiteit Brabant had men in
het midden van de jaren tachtig echt moeten sluiten. Het plan daartoe werd
door de vele protesten jammer genoeg van tafel geveegd.
 
 Ondertussen zitten wij wel met een groot probleem. Er is alom verwarring.
Belangrijke en gezaghebbende commissies spreken elkaar tegen. Ik noem het
voorbeeld van de commissie-De Moor en de commissie van de WRR. De bewindslieden
nodigen wij graag uit om hun visie te geven op de noodzakelijke ontwikkeling
van hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs. Soms denk ik dat
juist vanwege de verwarring er voorlopig maar niet te veel gedaan moet worden.
Dat kan echter weer niet vanwege de financiële druk. Zou misschien een
in te stellen staatscommissie ons kunnen helpen? Een breed samengestelde commissie,
die bovendien gezaghebbend is, zou direct aan het werk kunnen en binnen niet
al te lange tijd een breed gedragen advies kunnen uitbrengen. Indien dat niet
gebeurt en de bewindslieden zelf initiatieven nemen, vrees ik dat dit ad hoc-initiatieven
zullen zijn, die voortdurend weer zullen moeten worden gecorrigeerd. De onrust
in de wereld van hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs zou
er eerder meer dan minder door worden.
 
 Wat ons betreft, zo moet al wel duidelijk zijn geworden, zouden veel universitaire
opleidingen beter naar het hoger beroepsonderwijs kunnen verhuizen, omdat
ze daar feitelijk gezien inhoud en doel al bij horen. Wanneer daar de conclusie
uit getrokken wordt dat er meer integratie nodig is tussen hoger beroepsonderwijs
en wetenschappelijk onderwijs, lijkt ons een waarschuwing op zijn plaats.
Niet het hoger beroepsonderwijs wordt bedreigd, maar de universiteit. Juist
een strikte scheiding van die twee zal ten goede komen aan beide. Er zal aan
de universiteiten weer echt aandacht moeten komen voor de eigen aard. Met
de wettelijke vereisten zit het wat ons betreft wel goed, maar de praktijk
is daarmee vaak in strijd. Om het niveau van de universiteit niet in de richting
van een multi-versiteit omlaag te halen, zou ik daarom opnieuw willen pleiten
voor selectie van de student vooraf. Een vroege selectiedrempel is het beste
voor het niveau van de universiteit en is een waarborg voor
een juiste kwaliteit. Dus geen selectie achter de poort, maar ervoor. Daar
zal een appel van uitgaan op het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs.
 
 Het stemt ons in elk geval dankbaar dat de minister vergeleken met vroeger
wat de noodzaak van selectie betreft ons al een eind tegemoet is gekomen,
alleen nog niet ver genoeg. Ik vermoed dat hij ons daarin nog wel eens volledig
tegemoet zal of moet komen, omdat financiële druk hem daartoe zal dwingen.
 
 Meer en meer wordt ook duidelijk dat hij moreel verplicht is om aan de
poort een selectie door te voeren. Immers, de lening die aan studenten verschaft
wordt, wordt alleen bij gebleken succes van de studie omgezet in een beurs.
Iemand die tijdens de studie merkt niet te slagen, wordt daardoor gestraft
met een studieschuld. Wie is daarvoor verantwoordelijk? Natuurlijk ook de
student, want hij had moeten weten waaraan hij begon. Maar ook de minister
is moreel voor zo'n debâcle verantwoordelijk, wanneer hij nalaat bij
voorbaat tot selectie over te gaan. Ik hoop dat hij de weerstanden die bij
de universiteiten leven om selectie vooraf te komen zal weten te overwinnen.
Universiteiten worden bemand/bemenst door mensen, die zich vaak groter wanen
naarmate hun instituut ook groter is. Volstrekt ten onrechte!
 
 Met de problemen rond de verhouding en financiering van het HBO en het
WO is er dus ook nog het probleem van de studenten en hun financiën.
Ook bij dit punt kan ik niet nalaten nog eens terug te kijken. Uit overtuiging
hebben wij toentertijd tegen het nieuwe stelsel van studiefinanciering gestemd.
De eerste en belangrijkste reden was de ideologische achtergrond ervan: de
student moest vrij en onafhankelijk van zijn ouders zijn leven kunnen inrichten.
De tweede reden was dat onzes inziens die ideologie een claim op de rijksfinanciën
zou leggen, die uiteindelijk niet kon worden ingewilligd. Sneller dan wij
dachten is dat maar al te waar gebleken. Geldnood is er de oorzaak van dat
men terug moet van een al te royale financiële voorziening voor studenten.
Lachwekkend was het om te zien, hoe velen aanvankelijk bij de noodzakelijke
bezuiniging toch nog de oude ideologie van onafhankelijkheid van de ouders
in schijn overeind trachtten te houden. Zowel de verkeerde start van de studiefinanciering
als die schijn, maken het nu moeilijk voor ouders om weer hun financiële
verplichtingen ten volle ten aanzien van hun studerende kinderen op zich te
nemen.
 
 Studenten zijn van die vervelende situatie momenteel de dupe. Een verkeerd
ingezet beleid weer recht zetten gaat niet gemakkelijk. Wijziging na wijziging
is daarom nodig, met teleurstelling op teleurstelling voor de student. Het
zal nog wel een tijdje duren voor wij weer de juiste proporties inzake financiële
verplichtingen van ouders en overheid hebben bereikt. Of gaat straks die laatste
verplichting van de overheid helemaal verdwijnen nu de minister heeft aangekondigd
dat de basisbeurs geen reden van bestaan meer heeft? Welke redenen heeft hij
daarvoor?
 
 Ondertussen kan uit deze situatie iets goeds voortkomen. Het is te hopen
dat veel studenten gezien hun capaciteiten, hun belangstelling en de maatschappelijke
behoefte eerder kiezen voor een goedkoper en korter HBO, dan voor het duurdere
en langere WO. De door ons voorgestane selectie aan de poort van de universiteit
zou dat proces kunnen versterken. In elk geval is de ramp voor de student
en voor het niveau van de universiteit niet te overzien wanneer naast de financiële
druk op het onderwijs zelf, de financiële problemen van de studenten
ook het universitair onderwijs naar een lager niveau trekken. Die schade zal
voor lange tijd niet meer te herstellen zal zijn. Graag horen wij daarop een
reactie van de minister.
 
 In elk geval spreken wij hier de wens uit dat het zowel voor de onderwijsgevenden
als voor de studenten van het grootste belang is, dat er nu weer zo snel mogelijk
rust in de onderwijswereld ontstaat. Dat komt vooral het niveau van het onderwijs
en de resultaten van de studenten ten goede. Die rust is ook nodig om goede
maatschappelijke resultaten van dat onderwijs te kunnen verwachten.
 
 Mijnheer de voorzitter! Tot slot nog een ander onderwerp. Het is niet
allemaal kommer en kwel. De minister is erin geslaagd een platform voor ethiek
van wetenschap en techniek van de grond te krijgen. In dat verband hebben
wij een tweetal suggesties. De eerste is dat wij de indruk hebben dat met
betrekking tot ethische problemen, de verschillende departementen nogal eens
langs elkaar heen werken. Onderwijs, Landbouw, Economische Zaken, Gezondheidszorg:
zij hebben allemaal met actuele ethische kwesties rondom wetenschap en technologie
te maken. Die kwesties hangen met elkaar samen. Daarover wil ik nu niet uitweiden.
Het zou goed zijn als er via het Rathenau-Instituut, in samenwerking met de
KNAW, ook meer onderlinge afstemming komt. Stemt de minister met deze wens
in? In elk geval lijkt het mij onjuist dat op een symposium van het ministerie
van landbouw afgelopen vrijdag, dat ik heb bijgewoond, de suggestie werd gedaan
om in verband met de ethische kwesties van introductie van genetisch gemanipuleerde
planten een nieuw platform in het leven te roepen, alsof zo'n platform er
al niet is.
 
 De tweede suggestie is dat wij graag zouden zien dat de minister zo gauw
hij daartoe de gelegenheid heeft, het initiatief van een platform inzake ethische
kwesties, betrekking hebbend op de ontwikkeling van wetenschap en techniek,
verbreedt in Europees verband. De toezegging daarvoor heeft de minister al
eens in deze Kamer gedaan. Voor zover ik heb kunnen nagaan is daarvan niets
terechtgekomen, misschien buiten zijn schuld. Hoe staat het met de uitwerking
van de toenmalige toezegging? Zoals ik een interdepartementale benadering
van de brandende ethische kwesties voorsta, zo zou ik ook graag een internationaal
forum zien ontstaan. Dat is nodig om in de nationale wetgeving van de toekomst
niet geconfronteerd te worden met reeds in Europees of internationaal verband
uitgewerkte richtlijnen of wetgeving inzake ethische kwesties die haaks staan
op wat in nationaal verband nog aan de orde moet komen of al aan de orde is
geweest. Een ernstig voorbeeld daarvan is, dat terwijl in Europees verband
eenduidigheid bestaat over de ethische problematiek van het toepassen van
groeihormonen in de veehouderij, zoals BST – die overeenstemming is
er in de vorm van afwijzing – andere landen, waaronder de Verenigde
Staten een andere beslissing hebben genomen, die ons via het WTO-verdrag –
het vroegere GATT-akkoord – min of meer alsnog wordt opgedrongen. Dat velen dat niet door hebben is zoveel te ernstiger!
 
 Hiermee sluit ik mijn beschouwing af. Mijn fractie is benieuwd naar de
reactie van de bewindslieden.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Mijnheer Schuurman, u weet toch dat de Rijksuniversiteit Limburg voor
Nederland verloren is gegaan bij de Belgische afscheiding?
 
 
 
 
 
 De heer Schuurman (RPF):
 
 Ja, dat is waar.
 
 
 
 
 
 De heer Veling (GPV):
 
 Voorzitter! Een memorie van toelichting bij een hoofdstuk van de Rijksbegroting
moet inzicht geven, lijkt mij, in de politieke principes van het kabinetsbeleid
op het desbetreffende beleidsterrein. Wie met deze verwachting de beleidstoelichting
van het ministerie van OCW leest, moet echter wel wat teleurgesteld worden.
Naar mijn oordeel is het algemene deel van de memorie van toelichting een
nogal fletse tekst. Wij gaan op weg naar een helder evenwicht, zo wordt gemeld.
Voorafgaand aan deze aankondiging wordt een groot aantal begrippenparen opgesomd
die allemaal tegengestelde waarden aanduiden, waarden die op zichzelf eenzijdig
zijn en die dus compensatie vergen van tegenovergestelde waarden. Ik noem
er enkele:
 
 Wij moeten niet louter verdedigend te werk gaan, maar ook niet "weerloos"
alles wat nieuw lijkt najagen. Wij hebben een evenwicht nodig tussen nieuwsgierigheid
en geheugen, tussen saamhorigheid en veranderingsgezindheid, tussen vrijheid
en onderlinge betrokkenheid, tussen het belang van een veilige leefomgeving
en de durf om nieuwe uitdagingen aan te gaan. Ik citeer nogmaals de conclusie:
"Naar dat helder evenwicht gaan wij op weg."
 
 Ik ben het hiermee van het begin tot het eind eens en velen met mij, vermoed
ik. Maar ik blijf na lezing wel zitten met de vraag welke kleur het onderwijs-
en cultuurbeleid van dit kabinet nu heeft. Uit eerdere ontmoetingen met bewindslieden
is duidelijk geworden dat het kabinet niet kiest voor een ideologisch-polariserende
koers. Maar als ik iets begrepen heb van de lijn die het kabinet volgt, dan
worden toch tenminste drie duidelijke accenten gelegd in vergelijking met
vorige kabinetten. In de eerste plaats hecht het kabinet een groot belang
aan de autonomie van individuele mensen, en wil daarom onder andere de macht
van verouderde, vaak verzuilde instituties op het "maatschappelijke middenveld"
terugdringen. Ten tweede hecht het kabinet minder betekenis, gegeven alleen
al de politieke kleur van zijn leden, aan levensbeschouwing en religie als
ordeningsbeginsel in de publieke samenleving. Ten derde heeft het kabinet
veel verwachtingen van het ordenende vermogen van de markt en zoekt naar mogelijkheden
om de regelende overheid terug te dringen.
 
 Als ik ongelijk heb, dan hoor ik het wel. Maar als "paars" politiek inhoudelijk
iets eigens heeft, dan moet het toch wel in deze sfeer liggen, lijkt mij.
 
 In ieder geval wil ik drie vragen stellen om erachter te komen, duidelijker
dan uit de memorie van toelichting mogelijk is, wat de regering op het terrein
van onderwijs en cultuur beoogt. De eerste vraag is welke kant het op moet
met de verantwoordelijkheid van de overheid ten aanzien van het onderwijs.
De tweede is hoe het huidige kabinet aankijkt tegen de pedagogische opdracht
van het onderwijs. De derde vraag is of de veranderde politieke kleur van
het kabinet consequenties heeft voor de bemoeienis van de rijksoverheid met
cultuur.
 
 Dan eerst de vraag naar de wijze waarop de rijksoverheid het onderwijs
sturen wil. Bewindslieden van onderwijs, ook de huidige minister van Onderwijs,
hebben in het verleden wel geklaagd over de starheid van het onderwijsveld.
Met name door geïnstitutionaliseerde belangenbehartigers zou onderwijsbeleid
een moeizame aangelegenheid zijn. Het huidige kabinet heeft in zijn regeerakkoord,
om deze reden, neem ik aan, een vereenvoudiging van het overlegstelsel aangekondigd.
Ik vraag de bewindslieden open kaart te spelen over hun bedoelingen. Moet
de rol van het geïnstitutionaliseerde onderwijsveld kleiner worden? Is
dit de reden waarom centrale overlegvormen worden vervangen door een scala
aan overlegvormen met meer specifieke groepen? Is hier een toepassing van
het beginsel "verdeel en heers" aan de orde? Vinden de bewindslieden dat het
onderwijs met een levensbeschouwelijke of religieuze identiteit aan een soort
herijking toe is? Ligt hier een reden om de invloed van de georganiseerde
richtingen terug te dringen door de gemeenten een grotere invloed te geven,
bijvoorbeeld via bemoeienis met huisvesting of onderwijsondersteuning? Kortom,
willen de bewindslieden van onderwijs de vertrouwde verantwoordelijkheidsverdeling
tussen overheid en onderwijsveld aanpassen door de invloed van de onderwijsinstituties
terug te dringen?
 
 Ik zal aangeven waarom ik dit wil weten. Lok ik hiermee een polarisatie
uit, die het kabinet zelf vermijden wil? Neen, het is mijn bedoeling, meer
helderheid te krijgen over de politieke beginselen van een overheidsbeleid
dat wel een bepaalde richting lijkt te hebben, maar dat bij elke nieuwe maatregel
wordt verdedigd zonder dat die grote lijn expliciet wordt verantwoord. En
ik heb nog een tweede motief om te vragen naar de richting. Ik ben er namelijk
van overtuigd dat ook het huidige kabinet ruimte wil geven aan bijzonder onderwijs
dat een duidelijke eigen, bijvoorbeeld religieuze, identiteit heeft. Er is
discussie mogelijk over de historisch gegroeide institutionele structuur van
het onderwijsveld. Een discussie over deze structuur lijkt me zinvol en ik
zou haar dan ook graag open gevoerd zien. Maar moeten wij dan niet meteen
systematisch en actief ruimte blijven zoeken voor groepen mensen die sterk
gemotiveerd zijn om de vrijheid van onderwijs in ons land te gebruiken voor
eigen vormen van onderwijs?
 
 Mijnheer de voorzitter! De liberale elite in de vorige eeuw had van de
filosofen van de Verlichting geleerd dat verdeeldheid tussen mensen op grond
van religie achterhaald was. En ook de progressieve, maatschappijkritische
erfgenamen van de Verlichting concentreerden zich op wat zij als echt relevante
verschillen tussen mensen zagen, namelijk verschillen in macht en welstand.
De socioloog prof. Van Doorn schreef in een opstel met als titel "Het miskende
pluralisme" dat beleidsmakers nog altijd een blinde vlek lijken te hebben
voor de blijvende relevantie van onder andere levensbeschouwelijke en religieuze
kenmerken voor de ordening van de samenleving. Ik ga er niet van uit dat de
huidige bewindslieden van onderwijs aan dit euvel lijden. Van een meer expliciete
gedachtenwisse ling verwacht ik daarom winst voor waar het eigenlijk
om gaat: niet om bepaalde structuren, vormen, maar om het echte koesteren
van een vrijheid van onderwijs die mensen werkelijk de ruimte geeft om hun
identiteit ook via onderwijsvoorzieningen te ontwikkelen.
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn tweede vraag betreft het debat over de pedagogische
opdracht van het onderwijs. Meerdere bewindslieden in het vorige kabinet lieten
weten dat zij zich zorgen maakten over het normbesef in de Nederlandse samenleving.
Het lijkt alweer lang geleden. De toenmalige minister van Onderwijs was een
van hen en hij entameerde in 1992 een bezinningsproject dat was gericht op
het onderwijs. Ik herinner mij nog dat er destijds, toen dit in dit huis ter
sprake was, meteen aarzelingen waren, niet in de laatste plaats uit de kring
van de huidige coalitiegenoten. Hoe staan de huidige bewindslieden tegenover
het project dat, onder leiding van het platform "pedagogische opdracht", gaande
is?
 
 Als ik de stukken nog eens bekijk, dan denk ik dat er van meet aan een
moeilijkheid heeft geschuild in de overheidsbemoeienis met de pedagogische
taak van het onderwijs. Enerzijds is het de vraag of de grond voor overheidsbemoeienis
niet noodzakelijkerwijs beperkt moet zijn tot de bescherming van de rechtsorde.
Het is een redelijk oppervlakkige invulling van het begrip "normbesef". In
de formuleringen van minister Ritzen leek het daar destijds ook om te gaan,
namelijk om het bestrijden van uitwassen van onverantwoordelijk gedrag, bijvoorbeeld:
waarom moet ik maar geen telefooncel vernielen? Anderzijds was nu juist de
kern van wat de pedagogische opdracht van het onderwijs werd genoemd, dat
gewerkt zou moeten worden aan een besef van normen en waarden vanuit een zekere
levensbeschouwing. En daar begint de moeite. De overheid heeft hier, terecht,
geen zeggenschap. En veel scholen zijn er verlegen mee, omdat de levensbeschouwelijke
oriëntatie van de maatschappelijke achterban onvoldoende houvast geeft.
 
 Mijnheer de voorzitter! Opvallend is dat het pleidooi voor waarden en
normen steeds zorgvuldig wordt afgeschermd tegen wat genoemd wordt de terugkeer
naar gesloten stelsels. Dat heeft ook de minister van Onderwijs destijds benadrukt.
Wat mensen bindt, wordt toch dadelijk gerelativeerd. Begrippen als trouw en
stabiliteit, hoeveel goeds daar ook over te zeggen is, staan in een zekere
kwade reuk, lijkt het. En een bovenindividueel richtinggevend kader wordt
al gauw vereenzelvigd met onvrijheid en sektarisme. Naar mijn overtuiging
gebeurt dat ten onrechte. Ik spreek nu wat persoonlijk: in de kringen van
het GPV wordt, met vallen en opstaan, getracht om in opvoeding en onderwijs
te werken vanuit een geloofsovertuiging, onder andere vanuit de overtuiging
dat de samenleving als geheel daarmee is gediend. Het is beslist niet alleen
maar naar binnen gericht.
 
 Ik zal mij eens een ontboezeming veroorloven: het steekt daarom wanneer
bewuste keuzes die bepaalde christelijke scholen maken, in de publiciteit
nogal eens worden afgeschilderd als achterhaalde bekrompenheid, of, nog erger,
als fundamentalisme. Ik denk nu aan een heel recent voorbeeld, namelijk de
beslissing van scholen om het boekenweekgeschenk van Leon de Winter ter gelegenheid
van de herdenking van vijftig jaar vrijheid niet aan hun leerlingen uit te
reiken. Even terzijde. Ik ken het werk van De Winter al lang. Ik volg het
min of meer. Ik heb ook waardering voor zijn boeken. De thematiek van de worsteling
van mensen met hun identiteit is boeiend en heel herkenbaar. De Winters stijl
is ook toegankelijk, zodat het werk ook goed bruikbaar is in het onderwijs,
ook op de school waaraan ik werk. Maar daarbij zullen docenten kritisch aandacht
geven aan de levensinstelling die typerend is voor veel van De Winters personages.
De worsteling met hun historische erfenis heeft veel van die personages moreel
ontworteld, kan zonder overdrijving worden gezegd. Dat is ook het geval in
"Serenade", het boekenweekgeschenk van dit jaar. Het boekje zal stellig ook
door leerlingen van mijn school worden gelezen. Wellicht zal er in de lessen
ook mee worden gewerkt. Het geeft een goede aanleiding om te spreken over
de gruwelijke onmacht die mensen kunnen voelen ten overstaan van zinloos geweld.
Het gaat over een herinnering aan het geweld in de oorlog tegen joden en het
geweld in het Bosnië van vandaag. Binnen de school waaraan ik werk, voelden
wij er echter niet voor om aan alle eindexamenklassers zonder meer een boekje
ter herdenking van vijftig jaar vrijheid uit te reiken dat een wereld oproept
die onmiskenbaar wringt met de idealen van de school.
 
 Wat mij dan verbaast, is dat daar laatdunkend over wordt gesproken en
geschreven. Mogen christelijke scholen ervoor kiezen aan hun 15- tot 18-jarige
leerlingen niet zo maar, zonder nadere toelichting een boekje uit te reiken
waarin, om een voorbeeld te noemen, beeldend beschreven wordt hoe een man
tijdens de zoektocht naar zijn in Bosnië verdwenen, ongeneeslijk zieke
vriendin, een serveerster in een hotel betaalt om hem seksueel te bevredigen?
Het is toch geen onnozele en betekenisloze preutsheid als wij met leerlingen
over zo'n levensinstelling zouden willen spreken en dat wij er niet voor voelen
om een boekje uit te reiken zonder die mogelijkheid te hebben? Ik zou wel
eens expliciet willen horen hoe andere scholen met zo'n geschenk omgaan, gegeven
de zo algemene adhesie vanuit het onderwijs aan die "pedagogische opdracht".
Ik ben afgedwaald van mijn vraag naar de visie van het huidige kabinet op
de pedagogische opdracht van het onderwijs, maar misschien heeft mijn uitweiding
wel wat reliëf gegeven aan die vraag.
 
 Ten slotte stel ik nog een vraag over het cultuurbeleid, dat nu weer is
ingebed in het onderwijs- en wetenschapsbeleid. Wat betekent de politieke
kleur van dit kabinet voor de bemoeienis van de rijksoverheid met cultuur?
In de studie "Cultuurpolitiek: het mogen en moeten" die F.J.P. Hoefnagel in
WRR-kader heeft gepubliceerd, wordt de politieke visie op cultuurbeleid van
verschillende politieke partijen geanalyseerd. Hoefnagels constateert dat
D66 zich op het gebied van de cultuurpolitiek niet allereerst kenmerkt door
inhoudelijke waarden, maar meer door de manier waarop waarden tot gelding
moeten worden gebracht. Hij zegt bijvoorbeeld dat van een principiële
prioriteit voor de markt of voor publieke bekostiging geen sprake is.
 
 De vraag ligt voor de hand: hoe kiest de huidige staatssecretaris nu positie?
De vorige minister van Cultuur heeft ter ondersteuning van het kunstleven
het instrument van de fondsen geïntroduceerd. Maar tegelijkertijd waarschuwde
zij voor een cultuur die zich zou "loszingen" van de maatschappij.
Het beleid zou gericht moeten worden op versterking van de maatschappelijke
betekenis van kunst, bijvoorbeeld door spreiding of door aan subsidies de
voorwaarde te verbinden van eigen inkomsten uit de markt.
 
 Zet het huidige kabinet dit beleid voort? Is ook de huidige staatssecretaris
van mening dat het riskant is als de autonomie van de kunst een absolute waarde
wordt? In het eerdergenoemde boekje van Leon de Winter wordt dit risico aardig
getypeerd. De ik-figuur in het boek is een componist. Hij is niet zo tevreden
over zichzelf en over de produkten die hij levert. Hij overweegt om eens wat
anders te gaan doen, maar hij ziet veel leeuwen en beren op de weg. Dan zegt
hij dat een hedendaagse Mozart wellicht ook problemen zou hebben. Die zou
wellicht geen kans hebben bij de subsidieverstrekkende fondsen. Die zou vast
niet vernieuwend genoeg zijn.
 
 Welke beleidsrichting kiest de staatssecretaris op het punt van de wijze
waarop cultuur door de overheid moet worden beschermd en gesteund? In de memorie
van toelichting wordt er terecht op gewezen dat kunstenaars een kwetsbare
plaats in de samenleving kunnen innemen. Ik voeg dat "kunnen" toe. Bescherming
tegen de boze samenleving is daarom soms nodig. Maar het antwoord op die noodzaak
is niet klakkeloos het culturele establishment in bescherming te nemen.
 
 In het D66-blad Idee hield André van der Brugge vorig jaar maart
een pleidooi voor een sterkere decentralisatie van het kunstenbeleid. Ik raak
hier een punt dat ook anderen vanmiddag hebben genoemd. Hij dacht daarbij
met name aan de steden, maar je kunt ook aan provincies denken. Wat is de
mening van de staatssecretaris over die suggestie? Zou in decentralisatie
een mogelijkheid liggen om kunst nog sterker te maken als middel tot verrijking
van het leven van zoveel mogelijk mensen?
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn drie vragen hebben drie verschillende richtingen,
maar zij hebben alle drie een zelfde motief. Ik wil graag weten welke politieke
koers het kabinet kiest op het terrein van onderwijs en cultuur. Ik ben erg
nieuwsgierig naar het antwoord van de bewindslieden.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 De regering zal volgende week dinsdag antwoorden.
 
 
 
 
 
 Sluiting 17.41 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19941995-21-792-821.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl