Behandeling van de brief van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties over grondrechten in een pluriforme samenleving (29614)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2004-2005, pag. 3231-3261

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-03-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

nr. 50, pagina 3231-3261

22-02-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 29614Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Regeling van werkzaamheden (dinsdag 22 februari 2005)Pagina 3212-3216
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten, de Wet op de toegang tot ziektekostenverzekeringen 1998 en de Ziekenfondswet in verband met invoering van een identificatieplicht bij het verkrijgen van zorg, invoering van het sofi-nummer in de Wtz 1998, elektronisch berichtenverkeer in de Ziekenfondswet en enige andere wijzigingen (fraudebestrijding en zorgverzekeringswetten) (29623)Pagina 3217-3217
Presentie en opening (dinsdag 22 februari 2005)Pagina 3207-3207
Behandeling van het wetsvoorstel Goedkeuring van het op 29 april 2003 te Berlijn totstandgekomen Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland inzake de uitoefening van de Luchtverkeersleiding door de Bondsrepubliek Duitsland boven Nederlands grondgebied alsmede de gevolgen van burgergebruik van de luchthaven Niederrhein op het grondgebied van het Koninkrijk der Nederlanden (29437)Pagina 3217-3231
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 22 februari 2005)Pagina 3261-3265
Herdenking oud-fractievoorzitter van de SDAP, respectievelijk de PvdA, jhr. dr. M. van der Goes van NatersPagina 3207-3209
Vragen van het lid Van Gent aan de staatssecretaris van Volskgezondheid, Welzijn en Sport over het feit dat de zorg voor kwetsbare groepen in steden als Amsterdam en Utrecht in gevaar komt doordat er te weinig AWBZ-budget beschikbaar is (Mondelinge vragenuur)Pagina 3209-3212
Behandeling van de brief van de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties over grondrechten in een pluriforme samenleving (29614)Pagina 3231-3261

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 163 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:de brief van de minister
voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties over grondrechten in
een pluriforme samenleving (29614).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter. Ik wil waardering uitspreken voor deze uitgebalanceerde nota
van de regering, met name van minister De Graaf.Volgens de rechtsfilosoof Michael Ignatieff zijn de mensenrechten op basis
van ervaring samengestelde regels met als doel, het kwaad in de menselijke
natuur te bestrijden. Voor de grondrechten geldt exact hetzelfde, zo lijkt
mij. Grondrechten zijn in essentie bedoeld om de vrijheid van mensen te verzekeren,
hen te vrijwaren van vrees, pijn en onvrijheid. Oorspronkelijk waren ze vooral
bedoeld ter bescherming tegen de absolute vorst, later ook ter bescherming
tegen moderne staatsbureaucratieën, het politieke bestuur en burgers
die grondrechten schenden. Grondrechten zijn niet statisch; na verloop van
jaren verliezen sommige hun betekenis, terwijl nieuwe inzichten leiden tot
het vastleggen van nieuwe burgerlijke vrijheden. Zo is het verbod op de doodstraf
pas in de jaren tachtig aan onze Grondwet toegevoegd, overigens ondanks dat
deze in Nederland al decennia lang niet meer was uitgevoerd.De grootste verandering die onze Grondwet in recente jaren heeft ondergaan,
is de toevoeging van de sociale grondrechten. Met het ontstaan van de moderne
verzorgingsstaat en door ontwikkelingen op het gebied van het internationale
recht is het besef gegroeid dat burgerlijke vrijheid meer vereist dan het
beschermen van negatieve vrijheid, zoals de filosoof Isaiah Berlin het heeft
verwoord. Werkelijk burgerschap heeft, in zijn woorden, ook positieve vrijheid
nodig, het recht van burgers om bevrijd te worden uit beperkende verbanden,
onderdrukkende maatschappelijke structuren en een sociaal-economische situatie
van achterstand en achterstelling. Onze sociale grondrechten zijn de uitdrukking
van deze positieve vrijheid. Ze zijn voor mijn fractie dan ook van evenveel
waarde als de klassieke vrijheidsrechten. Het spijt mij dan ook ten zeerste
dat de regering niet van de sociale grondrechten rept. Graag een reactie hierop.Er is alle aanleiding om te discussiëren over de grondrechten. Ze
vormen sinds enige tijd de inzet van menig hevig politiek en publiek debat.
Wij verwelkomen deze discussie, maar wel met één voorwaarde.
Naar de opvatting van GroenLinks dient elk constitutioneel debat als uitkomst
te hebben dat het ethisch pluralisme van onze samenleving wordt gewaarborgd
en versterkt. Ook deze term ontleen ik aan het werk van Isaiah Berlin. Ik
bedoel hiermee dat onze moderne samenleving vele nastrevenswaardige waarden
kent, die echter onderling slecht verenigbaar kunnen zijn en die dus kunnen
botsen. Denk bijvoorbeeld aan de waarde van gemeenschapszin versus die van
individualisering of aan de vrijheid van meningsuiting versus het discriminatieverbod.
Ethisch pluralisme betekent dat zo'n botsing als waardevol wordt beschouwd
en dat het de kern van de democratische rechtsstaat is dat die botsing op
een vreedzame manier mogelijk wordt gemaakt, maar vanzelfsprekend wel binnen
de kaders van de Grondwet en de democratische rechtsstaat. Waarden die uitsluiting,
onderdrukking of zelfs het pijn doen van mensen betekenen, zijn wat mij betreft
vijandig jegens mijn definitie van ethisch pluralisme.Ik noem dit met nadruk, omdat het ethisch pluralisme als doelstelling
van elk constitutioneel debat op de tocht staat. Ik signaleer een aantal ontwikkelingen
die voor ons gevaarlijk zijn. Als eerste noem ik de behoefte van sommigen
om bij grondrechten een hiërarchie aan te brengen. Aanleiding voor dit
debat was de stellingname van Boris Dittrich een aantal jaren geleden. Wat
hem betrof, was de roze driehoek van discriminatieverbod, vrijheid van meningsuiting
en vrijheid van religie in gevaar. Hij vond een herijking van deze drie grondrechten
op zijn plaats. De keuze voor het woord "roze" maakte duidelijk waar zijn
hart lag: bij de opwaardering van het discriminatieverbod. Iets later gaf
Pim Fortuyn te kennen van het discriminatieverbod af te willen, omdat het
de vrijheid van meningsuiting in de weg zou staan. Ik ben overigens
benieuwd of de LPF die mening nog is toegedaan. GroenLinks beschouwt het pleidooi
voor de neutrale staat dat de heer Eerdmans deze week zeer welluidend in de
Volkskrant heeft geschreven de facto als het willen institutionaliseren van
een hiërarchie van grondrechten, aangezien de vrijheid van godsdienst
wordt geweerd uit de publieke sfeer. Zoals beide voorbeelden illustreren,
betekent een hiërarchie van grondrechten dat politieke voorkeuren voor
bepaalde burgerlijke vrijheden bepalend kunnen worden. Grondrechten verliezen
dan naar mijn idee hun duurzaamheid. Zij dreigen modieus te worden en in het
ergste geval ten dienste te komen staan van een heersende politieke klasse.
Ik ben dan ook blij met de conclusie van het kabinet, dat geen hiërarchie
in grondrechten wil aanbrengen.Een tweede bedreiging is de toenemende neiging om grondrechten even terzijde
te willen schuiven, als zij de oplossing van maatschappelijke problemen in
de weg staan. Een voorbeeld is de discussie over de vrijheid van onderwijs.
Vanmorgen leverde de directeur van het wetenschappelijk bureau van de VVD
een ander mooi voorbeeld. Hij wilde de doodstraf invoeren als antwoord op
de toenemende zware criminaliteit. Toen het Kamerlid Roethof in de jaren tachtig
het verbod op de doodstraf in de Grondwet amendeerde, bleek hij een vooruitziende
blik te hebben. Hij zei: nu is misschien niemand voor de doodstraf, maar het
verbod heb je nodig als zich zware tijden aandienen. In een nog te publiceren
interview in Elsevier pleit fractievoorzitter Verhagen voor het verbieden
van radicale moslimpartijen. Ik ben er met name over gevallen dat hij wil
dat partijen voorafgaand aan de verkiezingen hun doelstellingen laten toetsen.
Geen misverstand, het CDA en GroenLinks delen in hun vrees voor gewelddadige
islamitische terreur en vinden dat er naar middelen moet worden gezocht om
deze te bestrijden. De vrijheid van vereniging kan echter niet zomaar terzijde
worden geschoven. Met andere woorden, grondrechten zijn niet alleen voor de
lente. Ook bij zware regenval herinneren zij ons aan de hogere plicht waarvoor
politici zijn gesteld: het waarborgen van burgerlijke vrijheden, ook als het
je even niet uitkomt. Ik kom bij de derde bedreiging. Sinds enige tijd suggereren politici dat
toekenning en onthouding van grondrechten een middel zou kunnen zijn om burgers
te belonen of te straffen. Een voorbeeld is het afschaffen van de dubbele
nationaliteit als bijkomende straf voor criminaliteit. Een ander voorbeeld
is het voorstel van het CDA en de LPF om burgers die grondrechten schenden
hun grondrechten te mogen afnemen. Het gevaar schuilt erin dat grondrechten
daardoor dreigen te devalueren tot een gewoon beleidsinstrument in handen
van ambitieuze politici en bestuurders. Dit miskent dat de grondrechten het
bezit van burgers zijn tegenover ambitieuze politici en bestuurders.Graag verzoek ik de minister om bij deze drie bedreigingen stil te staan.
Grondrechten zijn niet statisch. De wetgever is na het bereiken van tweederde
meerderheid in twee ronden van debat met tussentijdse verkiezingen bevoegd
om grondrechten aan te passen. Deze verzwaarde wetgevende procedure betekent
echter ook dat politici niet zomaar de vrije teugel hebben in het negeren
of bevoordelen van sommige burgerlijke vrijheden ten gunste van hun eigen
politieke programma.In onze sociale grondrechten zijn de inspanningsverplichtingen voor de
overheid vastgelegd om het lot van mensen te verbeteren, hen te bevrijden
en daarmee de kwaliteit van de samenleving te verhogen. In brede kring wordt
sinds jaar en dag aanvaard dat verbetering van het dierenwelzijn noodzakelijk
is, zowel voor hun kwaliteit van leven als voor de kwaliteit van leven van
de mensen zelf. Volgens Paul Cliteur duidt het ontbreken van een passage over
dieren in de Grondwet op een morele blinde vlek. Tot slot verzoek ik de minister
dit tekort teniet te doen. Mijn voorstel zou zijn om aan artikel 21, luidende
"De zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de
bescherming en verbetering van het leefmilieu", toe te voegen "en van het
welzijn van dieren".De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik kom even terug op het laatste punt. Dat doe ik niet om onrecht te doen
aan de rest van het betoog, maar het bleef bij mij haken, ook omdat het al
aangekondigd was. Mevrouw Halsema koppelt het opnemen van rechten voor dieren
in de Grondwet aan de kwaliteit van het leven en het leefmilieu. Zou het echter
niet meer voor de hand liggen om, voordat wij die discussie voeren, ons de
vraag te stellen of wij niet net als in alle internationale verdragen waaraan
Nederland gebonden is, überhaupt het recht op leven zouden moeten opnemen
voordat wij deze stap maken? Slaat zij, gelet op die internationale verdragen,
niet een heel belangrijke stap over?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik herinner mij dat ik in het verleden deze discussie met de heer Rouvoet
al heb gevoerd, met name bij het euthanasiedebat. Recht op leven is inderdaad
in allerlei internationale verdragen opgenomen. Ik beschouw onze Grondwet
eigenlijk in zijn geheel als de uitdrukking van dat recht op leven. Daarbij
heb ik nooit de noodzaak gezien van de toevoeging van een extra artikel. Tegelijkertijd
denk ik dat het in onze Grondwet niet zou misstaan. Ik zou echter ook niet
willen zeggen dat in afwachting van een algemeen recht op leven, er niets
geregeld zou moeten worden voor dieren. Naar ik aanneem, is de heer Rouvoet
dat wel met mij eens.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Mevrouw Halsema zegt de Grondwet als een uitdrukking van het recht op
leven te beschouwen. Als wij die opmerking vergelijken met de internationale
verdragen, waarin naast alle individuele grondrechten van burgers ook het
recht op leven met zoveel woorden is vastgelegd, komt het mij voor dat zij
in ieder geval die stap overslaat. Bij het vastleggen van dergelijke waarden
in de Grondwet, is volgens mij eerst de vraag aan de orde of wij net als in
internationale verdragen het recht op leven überhaupt willen vastleggen.
Daarna komt de vraag hoe ver je dan moet gaan inclusief bijvoorbeeld de vraag
naar de rechten van dieren.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Volgens mij stelde u mij zo-even vrijwel dezelfde vraag. Ik meen mij uit
onze eerdere discussie te herinneren dat ik inderdaad erken dat recht op leven
wel op zijn plaats zou zijn als bepaling in de Grondwet. Ik teken daarbij
aan dat ik mij dan ook het recht op zelfbeschikking zou kunnen voorstellen
als bepaling in diezelfde Grondwet, ook om de balans te kunnen
waarborgen. De discussie over recht op leven is niet voor niets met name door
u tijdens het euthanasiedebat opgebracht. Ik kan mij voorstellen dat je een
bepaling over recht op leven opneemt in de Grondwet. Ik zie niet in wat daar
op tegen zou kunnen zijn. Tegelijkertijd vind ik de voorwaarde die u stelt,
te weten eerst het regelen van recht op leven en daarna pas praten over het
welzijn van dieren, enigszins flauw.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Dat roept de vraag op waarom u dat flauw vindt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het was meer een provocatie van mijn kant.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Eerder hebben wij inderdaad deze discussie gevoerd maar dan specifiek
in de context van onder andere de maatregelen rondom beëindiging van
het leven. Daarbij was ook de vraag aan de orde of het recht op leven eventueel
ook impliceert het recht om er zelfstandig afstand van te doen. Dat is evenwel
een andere discussie, die ook is gerelateerd aan het EVRM. De vraag komt nu
op in een andere context, waarbij u pleit voor een specifiek onderdeel ervan.
Vandaar mijn vraag waarom u die hink-stapsprong maakt. Dat is niet flauw,
dat is een oprecht belangstellende vraag.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat snap ik. Ik zou die ook helemaal niet willen diskwalificeren. Alleen,
ik heb wel behoefte om een corrrectie aan te brengen. Ik pleit natuurlijk
niet voor opneming in de Grondwet van het recht op leven van dieren. In het
verlengde van de inspanningsverplichting van de overheid om zorg te dragen
voor verbetering van het leefmilieu pleit ik er wel voor om aan de Grondwet
toe te voegen een bepaling over verbetering van het welzijn van dieren. Dat
is iets anders dan een algeheel recht op leven van dieren. Dat laatste lijkt
mij eerlijk gezegd ook vrij vergaand en lastig in verband te brengen met allerlei
andere wetgeving.De heer Çörüz (CDA):Ik denk dat geen enkele partij in deze Kamer geen sympathie en respect
voor dieren zal hebben. Zoals mevrouw Halsema weet, kennen wij in Nederland
de gezondheids- en welzijnswet voor dieren, waarin de intrinsieke waarde van
dieren heel specifiek is omschreven. Dat is uniek in de wereld. U komt nu
met een voorstel met een vage inspanningsvraag aan het kabinet om artikel
21 uit te breiden. Nederland heeft al een specifieke wet die vrij uniek is
in de wereld en vrij ver gaat. Waarom wilt u dan toch nog als een sociaal
grondrecht een vage inspanning van de overheid voor het welzijn van dieren?
De overheid doet dat al. Er is al een wet die keihard is. Daarnaast zijn er
overigens nog andere wetten.Mevrouw Halsema (GroenLinks):We kunnen natuurlijk van mening verschillen over de vraag hoe keihard
die wet is. Ik zal die discussie hier niet met u voeren. Uw redenering verbaast
mij. We hebben de Wet werk en bijstand. Toch denk ik dat u het recht op bijstand
en op een bestaansminimum in de Grondwet op zijn plaats vindt. We hebben allerlei
wetten die toezien op het wonen van mensen. Toch hebben we een artikel in
de Grondwet opgenomen dat gaat over het wonen, de werkgelegenheid, de volksgezondheid.
Er is op al die onderdelen een lagere wetgeving die deze zaken uitwerkt. Ik
probeer een algemene norm te stellen in de Grondwet. U noemt dat een vage
inspanningsvraag. Dat klinkt als een diskwalificatie van de sociale grondrechten.
Ik neem aan dat dit niet uw bedoeling is. Ik denk dat het voorstel zowel inhoudelijk
als redactioneel uitermate goed bij de bestaande grondrechten past.De heer Çörüz (CDA):Voorzitter. Mevrouw Halsema geeft geen antwoord op de concrete vraag.
Zij omzeilt de vraag door allerlei andere voorbeelden te geven. Wat is de
toegevoegde waarde van een dergelijke bepaling in een sociaal grondrecht?
Welke meerwaarde zou dat moeten hebben boven de wetten die we op dit moment
al hebben?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb daar een concreet antwoord op gegeven, namelijk dat het de norm
stelt. Ik wil nog wel een stap verdergaan. Het betekent namelijk dat bij alle
nieuwe wetgeving die de Kamer passeert, zowel de Raad van State als de Kamer
gehouden is, om deze te toetsen op verbetering en bescherming van het welzijn
van dieren. Ik kan u verzekeren dat er dan wel een paar wetten zullen zijn
die een tikje in het nauw komen.De heer Çörüz (CDA):Mevrouw Halsema moet niet het beeld schetsen alsof de norm pas gaat ontstaan
als er een aanvulling zou komen via een eventuele uitbreiding van artikel
21. De wet waarover ik het zojuist had, is al de norm, een keiharde norm.
Zij moet niet doen alsof er een nieuwe norm gaat ontstaan met de uitbreiding
van artikel 21.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Er zijn in de wetgeving allerlei normen vastgelegd. Ik doe daar niets
aan af. Sommige normen zijn meer open, andere meer gesloten. De normen die
gelden rond dierenwelzijn zijn zacht gezegd nogal multi-interpretabel. Maar
u zult toch met mij erkennen dat de Grondwet bijzondere normen stelt, al is
het maar door de bijzondere wetgevingsprocedure die ervoor vereist is? Dat
betekent dat je bescherming en verbetering van het welzijn van dieren plaatst
boven het gewone vierjaarlijkse politieke debat.De heer Van der Staaij (SGP):Voorzitter. Ik heb een vraag over de verbinding met het thema van vanavond,
de nota Grondrechten in een pluriforme samenleving. Wat is de analyse die
aan het voorstel van mevrouw Halsema ten grondslag ligt? Wat is de verbinding
met de pluriforme samenleving die deze bepaling wenselijk zou maken?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat is een leuke vraag. Ik heb er al op gewezen dat ik het een omissie
vind dat de sociale grondrechten nauwelijks een plaats krijgen in de nota.
Ik vind deze van even zwaar soortelijk gewicht als de klassieke vrijheidsrechten.
Ik vind dat ze een even belangrijke voorwaarde zijn voor een pluriforme samenleving.
U en ik weten heel goed dat werkgelegenheid en gezondheidszorg noodzakelijke
voorwaarden zijn voor de kwaliteit van leven en voor pluriformiteit in een
land. Ik kan ook wel een antwoord op uw vraag geven. Ik denk dat voortschrijdend
inzicht ons heeft geleerd dat er ook pluriforme opvattingen zijn ten aanzien
van dierenwelzijn. Sterker nog, dat een nieuwe opvatting haar intrede heeft
gedaan, namelijk die van een andere omgang met dieren dan in
het verleden gebruik was. Wil je recht doen aan de nieuwe pluriformiteit,
dan is een nieuwe norm voor dierenwelzijn op zijn plaats.De heer Van der Staaij (SGP):Dat was een interessant betoog. Volgens mij was mevrouw Halsema verrast
over haar eigen antwoord. Komt het er in essentie op neer dat door de toegenomen
pluriformiteit in onze samenleving het welzijn van dieren wordt bedreigd?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Nee, dat is een uitermate fantasierijke interpretatie van mijn antwoord.
Ik zeg dat de toegenomen pluriformiteit in de samenleving ook tot uitdrukking
komt in een verhevigde belangstelling voor het dierenwelzijn. Daardoor is
het logisch om dit na verloop van jaren als norm te laten neerslaan in de
Grondwet.De heer Van der Ham (D66):Ik dank mevrouw Halsema voor dit initiatief. D66 heeft dit ook al eens
ingebracht bij monde van de heer Van den Bos. Wij zullen dit dan ook zeker
steunen. Het kan echter botsen met een grondrecht omdat dierenwelzijn ook
ter sprake komt bijvoorbeeld bij het ritueel slachten in het kader van een
religie. Is het de bedoeling van mevrouw Halsema om dat op grond van het nieuwe
grondwetsartikel binnen de perken te houden?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Anders dan op dit moment modieus is, heb ik met de toevoeging van dit
algemene grondrecht geen bijzondere bevolkingsgroep, namelijk de moslims,
voor ogen. Ik weet wel dat zo langzamerhand elk debat uitkomt bij de moslims,
maar dat was deze keer niet mijn bedoeling. Het is voor mij eigenlijk vrij
simpel. Ritueel slachten is volgens mij in Nederland al aan allerlei voorwaarden
gebonden, waardoor het dierenwelzijn tot op zekere hoogte beschermd en gegarandeerd
kan worden. Mocht toch worden vastgesteld dat dieren onnodig lijden bij ritueel
slachten, dan moet naar mijn mening de wet worden aangescherpt. Dat heeft
niets te maken met een voorkeur voor of afkeuren van rituelen, maar wel met
de noodzakelijke bescherming van het welzijn van dieren. Bij mijn weten wordt
dat op dit moment gewaarborgd.De heer Van der Ham (D66):Er staat "het bevorderen van het welzijn". Volgens het grondwetsartikel,
dat mevrouw Halsema net zoals ik wenselijk vindt, moet het dus alleen maar
beter worden. Dat houdt dus in dat je niet op basis van andere grondrechten
zoals de vrijheid van godsdienst kunt inboeten op het dierenwelzijn bij een
slachtingsritueel van een godsdienst. Dat kan anders de consequentie zijn.
Als het grondwetsartikel er al zou zijn, zou je een aantal aanpassingen die
wij de afgelopen jaren hebben gedaan, niet hebben kunnen laten doorgaan.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben geen rechtsrelativist. Het kan nooit zo zijn dat bepaalde rechtsregels
en rechtsnormen die wij algemeen hebben aanvaard, niet van toepassing zijn
op specifieke bevolkingsgroepen. Als een algemene norm wordt neergelegd in
nieuwe wetgeving, is die vanzelfsprekend op elk mens en op elk dier in dezelfde
mate van toepassing. Ik vind het voorbeeld overigens wel enigszins willekeurig.
Laten wij eens beginnen met de legbatterijen, met het onverdoofd castreren
van varkens, met het houden van varkens op betonnen vloeren of met proefdieren.
Ik kan zo nog wel een kleine opsomming geven van zaken die ondanks de Dierenwelzijnswet
in ons land plaatsvinden.De heer Van der Ham (D66):Ik ben het volstrekt met u eens.De heer De Wit (SP):Ik ben het met mevrouw Halsema eens dat die norm in de Grondwet wordt
opgenomen. Diezelfde norm ontbreekt in de Europese Grondwet. Mag ik GroenLinks
dan vanaf vandaag rekenen tot de tegenstanders van de Europese Grondwet?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Een van mijn argumenten is dat juist in de Europese Grondwet een passage
is opgenomen over dierenwelzijn die veel verder gaat dan hetgeen in de Nederlandse
Grondwet is opgenomen. Dat mankement in de Nederlandse Grondwet is voor mij
zeker reden om nog eens te pleiten voor "ja" zeggen tegen de Europese Grondwet.
Ik weet dat wij vandaag daarover niet het debat voeren, maar het blijft mij
verbazen dat de heer De Wit zo blijft ageren tegen een verbetering van de
democratische procedures zoals die zijn vastgelegd in de aanstaande Europese
Grondwet.De heer De Wit (SP):In artikel 321 van de Grondwet staat uitdrukkelijk dat praktijken zoals
het castreren en de andere voorbeelden waar mevrouw Halsema het over heeft,
in stand kunnen blijven op grond van de nationale wetgeving, inclusief de
gebruiken en rituelen die gelden in die landen. Artikel 321 maakt het mogelijk
dat wrede praktijken die in landen op basis van religie of cultuur bestaan,
in stand blijven.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ken dat artikel goed. Er wordt niet verwezen naar nationale wetgeving,
maar naar nationale tradities. Ik had ook graag gezien dat die toevoeging
er niet was geweest. Deze is bijvoorbeeld door de Spanjaarden bepleit met
het oog op het stierenvechten. Het hoeft geen betoog dat ik graag had gewild
dat deze er niet in had gestaan, maar de heer De Wit staat überhaupt
met lege handen.Ik noem nog een bijkomend argument. Ik spiegel mij in dit verband liever
aan de Duitsers. De rood-groene coalitie heeft een aantal jaren geleden een
passage opgenomen in de nationale grondwet die exact hetzelfde is. Daar blijkt
dat dit leidt tot verbetering van het welzijn van dieren. Juist als je vindt
dat je niet te veel moet verwachten van een Europese Grondwet, klemt eens
te meer dat je goede bepalingen in je eigen Grondwet opneemt.De heer Luchtenveld (VVD):Voorzitter. Namens de VVD-fractie mocht ik de bijdrage aan de begrotingsbehandeling
in november starten met de uitspraak dat de Grondwet leeft. Toen heb ik al
stilgestaan bij het belang van de grondrechten in onze publieke en politieke
samenleving. Ik heb gezegd dat er allerlei discussies worden gevoerd over
de Grondwet, niet alleen de Europese, maar ook de Nederlandse. Wij hadden
net het debat achter de rug over de constitutionele toetsing, waarbij het
initiatief van de vorige spreekster een grote rol heeft gespeeld. Bij de begroting
hadden wij al even een discussie over de modernisering van
de Grondwet in verband met digitale media. De vraag was hoe de Grondwet daar
op een redelijke termijn op kan inspelen.Vandaag hebben wij de grote nota over de eventuele botsing van grondrechten
en hoe daarmee om te gaan. Wij hebben deze nota met heel veel belangstelling
tot ons genomen en er intern de nodige discussies over gevoerd. Wij zijn daarbij
tot de conclusie gekomen dat wij de discussie open moeten ingaan. Er zijn
wel degelijk argumenten voor het aanbrengen van een hiërarchie, maar
er zijn ook argumenten om dat niet te doen. Ik noem een paar voorbeelden.In de jurisprudentie lijkt het alsof uitspraken waarbij vraagtekens te
plaatsen zijn, met een beroep op godsdienstvrijheid toch niet in strijd worden
geacht met de Grondwet of leiden tot vervolging. Ik denk dan aan de uitspraak
van El-Moumni dat homoseksualiteit een ziekte zou zijn. Ik denk ook aan de
uitspraak van de heer Van Dijke dat het praktiseren van homoseksualiteit niet
slechter zou zijn dan diefstal. Dat zijn toch gevaarlijke uitspraken die ertoe
kunnen leiden dat wij nog eens kritisch kijken hoe ver wij moeten gaan. Ook
anderen hebben al gezegd dat de heer Fortuyn bepleitte dat artikel 7 over
de vrijheid van meningsuiting eigenlijk zo belangrijk was dat het kon leiden
tot het schrappen of aanpassen van artikel 1 van de Grondwet.Welnu, deze overwegingen hebben ons bepaald aan het denken gezet. Wij
willen in ieder geval geen uitholling van artikel 1 van de Grondwet door een
te groot beroep op godsdienstvrijheid of vrijheid van meningsuiting. Een argument
voor voorrang van artikel 1 kan zijn dat dit artikel van groot belang is voor
de waardigheid van de mensen. Grondwettelijke vrijheden zijn niet zonder grenzen.
Vrijheden vinden hun beperking als zij vrijheden en grondrechten van anderen
aantasten. Grondwettelijke vrijheden, zoals vrijheid van godsdienst en vereniging,
mogen geen alibi zijn om individuen of groepen van personen te beschadigen
of te krenken vanwege andere godsdienstige opvattingen of andere levensbeschouwelijke
of politieke opvattingen, dan wel vanwege ras, geslacht, kleur of op welke
grond dan ook. Als het gebruikmaken van grondrechten leidt tot een inbreuk
op de menselijke waardigheid en het menselijk respect voor anderen, rechten
die door artikel 1 van de Grondwet worden beschermd, dan is er geen verschoningsrecht
voor welke uitlating dan ook, zelfs niet als men zich op een grondrecht beroept.
Op deze wijze zou je een voorrang voor artikel 1 kunnen bepleiten.Je zou ook een andere redenering kunnen volgen. Je zou kunnen zeggen,
meedenkend in de trant van de uitlatingen van de heer Fortuyn dat bijvoorbeeld
voor liberalen de vrijheid van meningsuiting een zeer groot goed is en een
wezenskenmerk van het liberalisme. Een ruime mate van tolerantie hoort daarbij.
Op grond daarvan zou je niet te snel moeten zeggen dat die vrijheid allerlei
begrenzingen behoort te kennen. In een verdraagzame samenleving moet een open
discussie kunnen plaatsvinden waarin ook kwetsende opmerkingen gemaakt moeten
kunnen worden, zo zou de stelling kunnen zijn.Als voorrang wordt gegeven aan artikel 1 bestaat het risico dat een bepaalde
uitlating een zekere tijd onrechtmatig is – je kunt daarbij denken aan
de uitlatingen van de heer Janmaat in het verleden – terwijl die later
minder streng wordt beoordeeld. Je krijgt dan te maken met willekeur, een
andere beoordeling van uitlatingen na verloop van tijd.Uitingen kunnen beter in het openbaar worden gedaan, dan ondergronds.
Als die opvattingen leven, laat ze dan naar buiten komen. De samenleving kan
dan corrigerend optreden. In de discussie is het denken dan blootgelegd. Dit
zouden enkele redenen kunnen zijn om juist die vrijheid van meningsuiting
heel veel ruimte te geven. In de fractie hebben wij hierover uitvoerig van
gedachten gewisseld en nog eens op een rij gezet hoe het precies zit.De rechter, de gewone wetgever en de grondwetgever kunnen hierin een rol
spelen. De rechter speelt een rol. In het algemeen moet de rechter in individuele
gevallen als er sprake is van een zekere botsing van grondrechten, een knoop
doorhakken. Een rechter doet dat in het algemeen heel zorgvuldig, zoals uit
de jurisprudentie blijkt. Soms lijkt de rechter ook een duidelijke keuze te
maken. In het arrest-Valkenhorst (Hoge Raad, 15 april 1994, nr. jurisprudentie
94-608) sprak de Hoge Raad uit dat bijvoorbeeld het recht om je vader te kennen,
zwaarder weegt dan de wens van de moeder of de instelling om die naam verborgen
te houden. Je zou kunnen zeggen dat dit een erkenning is, gekoppeld aan de
grondrechten. In dit geval heeft het stellen van een zekere prioriteit reeds
plaatsgevonden.Op basis van die afweging, is de vraag of dit een taak is voor de rechter
of voor de gewone wetgever die in algemene wetten gelijke behandeling het
nodige heeft gedaan voor het nader uitwerken van gelijke behandeling. Het
is een goede methode waarbij ook de gewone wetgever dingen verduidelijkt.
Je hoeft dus niet altijd de zware procedure van wijziging van de grondwetgeving
te volgen.Onderbelicht in de nota is het internationale aspect. Zelfs al zou besloten
worden, toch een hiërarchie in de grondrechten aan te brengen in de Grondwet,
dan heeft een rechter in individuele gevallen de vrijheid en zelfs de plicht
om te toetsen aan internationale verdragen. Die internationale verdragen kennen
geen hiërarchie van grondrechten. Zelfs als de uitkomst van de discussie
in deze zaal is dat in de Grondwet een bepaalde mate van hiërarchie van
grondrechten wordt opgenomen, kan de rechter buiten de Nederlandse Grondwet
om tot de conclusie komen, toetsend aan internationale verdragen dat er geen
hiërarchie moet worden aangebracht. De vraag is dan wat het nut is van
het aanbrengen van hiërarchie, als je daarvoor al zou voelen. Daarop
zou ik graag een duidelijke reactie van de regering willen krijgen.Ik vraag de regering ook om in te gaan op wat zich in de jurisprudentie
lijkt af te tekenen, namelijk een wat zwaardere bescherming als een beroep
op godsdienstvrijheid wordt gedaan dan wanneer een beroep wordt gedaan op
de vrijheid van meningsuiting. Zou dat even zwaar moeten wegen of is in artikel
6 bedoeld dat een beroep op levensovertuiging of godsdienst zwaarder moet
wegen dan een beroep op de simpele vrijheid van meningsuiting? Ik denk dat
het goed is als daarover discussie plaatsvindt.Mede vanwege het internationale aspect hebben wij, alles afwegende, de
volgende insteek gekozen voor dit debat. Het is goed dat wij bij alle ontwikkelingen
de vinger aan de pols houden. Het zou misschien ook goed zijn
als periodiek een nota zoals deze verschijnt en een debat zoals dit wordt
gevoerd. Daarbij hoeven wij niet precies vast te leggen of dat om de vier
jaar of om de vijf jaar moet zijn. Dan laten wij het dus niet geheel aan de
rechter over en zien wij de ontwikkeling van de jurisprudentie en de wetgeving.
Ook met gewone wetgeving kunnen wij immers bepaalde normen en waarden die
ontstaan en een botsing van grondrechten die zich in concrete gevallen eventueel
aandient, vastleggen en inkleuren op basis van de jurisprudentie. Dat hoeft
niet altijd te leiden tot wijziging van de Grondwet. Als wij dat met elkaar
constateren, kunnen wij een heel eind komen, want ook de regering concludeert
met de rechtspraak en de gewone wetgeving. Daarnaast zijn er de internationale
verdragen. Wij zouden ook periodiek kunnen bezien of er aanleiding ontstaat
om bijvoorbeeld de grondrechten in de Grondwet aan te scherpen en te verduidelijken.
Misschien zou je uiteindelijk zelfs ooit opnieuw moeten bezien of je aanleiding
ziet om tot prioritering te komen. Alles afwegende, zien wij die aanleiding
op dit moment niet.De heer Van der Staaij (SGP):U begon uw verhaal met de opmerking dat u er nog niet uit bent en u schetste
u allerlei mogelijkheden, maar begrijp ik het nu goed dat u aan het eind van
dit onderdeel eigenlijk berust in de conclusie van de regering dat wij geen
officiële hiërarchie moeten hebben en dat wij de jurisprudentie
maar een beetje in de gaten moeten houden?De heer Luchtenveld (VVD):Alles afwegende, ook het internationale aspect, het feit dat wij als gewone
wetgever veel kunnen en het feit dat wij na verloop van een aantal jaren telkens
opnieuw zullen kijken naar de ontwikkeling van de jurisprudentie, kiezen wij
er uiteindelijk niet voor om in dit debat te pleiten voor een hiërarchie
van grondrechten.De heer Van der Staaij (SGP):Het viel mij op dat met name in bijlage 3 van de notitie wel degelijk
op de internationale jurisprudentie wordt ingegaan: uitlatingen mogen volgens
de bestaande jurisprudentie niet onnodig kwetsend of grievend. Er wordt zelfs
over gediscussieerd of dat niet te ver gaat en of dat wel verdragsconform
is. In de notitie wordt dus wel degelijk op de internationale component ingegaan.De heer Luchtenveld (VVD):Als het zo'n belangrijk punt is, is het niet zo sterk dat het alleen in
een bijlage staat. Als zich een concrete casus aandient bij een rechter, kijkt
de rechter niet alleen naar de gewone wetgeving, maar ook naar de Grondwet
en hij heeft dan met name de vrijheid om de Grondwet eventueel te toetsen
aan internationale verdragen. In die verdragen zit in het algemeen natuurlijk
geen hiërarchie van grondrechten. De vraag is dus wat de meerwaarde zou
kunnen zijn van het in de Nederlandse Grondwet aanbrengen van een hiërarchie
als je geen kans ziet om dezelfde hiërarchie in de internationale verdragen
op te nemen. Dat laatste lijkt mij echter een tamelijk theoretische exercitie.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik kan niet doorgronden waarom u expliciet zegt dat er namens uw fractie
in dit hoofdlijnendebat over een notitie van deze minister niet voor kiest
om een hiërarchie in grondrechten aan te brengen, iets wat in 1983 door
de grondwetgever in een buitengewoon zorgvuldige procedure is uitgesproken.
Daar neem ik met belangstelling kennis van. Ik bleef even haken bij een opmerking
die u daarvoor maakte. Misschien kunt u de achtergrond daarvan uitleggen,
want ik begreep het echt niet. U zei dat soms een beroep wordt gedaan op de
vrijheid van godsdienst in plaats van een simpel beroep op de vrijheid van
meningsuiting. Wat is er simpeler aan een beroep op de vrijheid van meningsuiting
dan aan een beroep op de vrijheid van godsdienst? Het zijn toch beide grondrechten
waarop je een beroep kunt doen omdat ze toegekend zijn door de grondwetgever?
Wat is de achtergrond van die vraag?De heer Luchtenveld (VVD):Het lijkt erop dat er een behoorlijke bescherming is als een beroep wordt
gedaan op de godsdienstvrijheid of op de vrijheid van levensovertuiging. Er
mag veel in het kader van de godsdienstvrijheid. Uit de jurisprudentie menen
wij op te maken dat er eerder grenzen worden gesteld als een beroep wordt
gedaan op de vrijheid van meningsuiting dan als een beroep wordt gedaan op
de vrijheid van godsdienst. Daar vraag ik het oordeel van het kabinet over.
Constateert het kabinet dat ook? Moeten wij de vrijheid van meningsuiting
als zelfstandig recht een andere waarde toekennen dan de vrijheid van godsdienst
of is het een vorm van de vrijheid van meningsuiting als het gaat om uitingen
in woord en geschrift?De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik had al de vrees dat het hiermee zou kunnen samenhangen. Gaat u dan
niet voorbij aan het feit dat internationale verdragen uitvoerig omschrijven
wat de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging inhoudt? Doet u dat grondrecht
geen onrecht door de suggestie dat het eigenlijk een veredelde vorm van de
vrijheid van meningsuiting is? Dat is volgens mij geen zorgvuldige manier
om over de onderscheiden grondrechten te spreken.De heer Luchtenveld (VVD):Ik heb het alleen over uitingen in woord en geschrift en niet over andere
vormen van godsdienstbeleving. Uitlatingen die worden gedaan met een beroep
op de godsdienstvrijheid lijken een behoorlijke bescherming te genieten. Dan
is de vraag aan de orde wat er nog overblijft van het non-discriminatiebeginsel
van artikel 1.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Dit is een principieel punt. Als godsdienstvrijheid of vrijheid van levensovertuiging
ziet op de overtuiging zelf, dan kunt u er niet zoveel aan doen. Maar als
je er uiting aan geeft, het bijvoorbeeld opschrijft, dan komt het volgens
u in de buurt van de vrijheid van meningsuiting. Wij nemen het bepaalde regimes
toch kwalijk dat zij wel de vrijheid van geweten erkennen, maar niet de vrijheid
om daarnaar te handelen. Dan moeten wij toch niet suggereren dat wij die onderdelen
van de vrijheid van godsdienst en levensovertuiging uit elkaar kunnen halen?De heer Luchtenveld (VVD):Daartegenover staat artikel 1 van de Grondwet met het non-discriminatiebeginsel.
De redenering dat een bepaalde geaardheid wel mag bestaan maar dat er niet
naar gehandeld mag worden, heb ik ook wel eens gehoord. Maar daar kun je met artikel 1 in de hand ook het nodige over zeggen. Ik denk dat
artikel 1 ook het recht beschermt om te leven zoals je wilt leven. Het gaat
ver als die geaardheid op één lijn wordt gesteld met een ziekte
en het praktiseren daarvan met diefstal. Bij de vraag hoe dan de keuze moet
uitvallen, kun je wel kanttekeningen plaatsen.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ik begrijp waar u op doelt. Ik stel voor dat ik er straks zelf iets over
zal zeggen. Dat helpt u misschien ook in de gedachtevorming.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Als ik het goed begrijp, heeft de VVD-fractie moeite met het volgende
onderscheid. Iemand doet een kwetsende uitspraak. Hij beroept zich op de vrijheid
van godsdienst en hij wordt wel vrijgepleit. Hij beroept zich op de vrijheid
van meningsuiting en hij wordt niet vrijgepleit. Hebt u moeite met dat onderscheid?De heer Luchtenveld (VVD):De eerste vraag was of onze constatering klopt dat er in de jurisprudentie
een onderscheid is aan te merken. Als dat zo is, dan hebben wij daar inderdaad
de nodige moeite mee.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U vindt het dus een probleem dat de vrijheid van godsdienst mensen een
ander soort vrijheid toekent dan de vrijheid van meningsuiting? Ik denk inderdaad
dat de vrijheid van godsdienst mensen een bijzondere vrijheid toekent. De
vrijheid van godsdienst is immers niet voor niets als een apart grondrecht
opgenomen. Als u dat ook van mening bent, moet u wel een voorstander zijn
van afschaffing van de vrijheid van godsdienst. U wilt immers dat mensen in
alle gevallen op dezelfde manier worden behandeld.De heer Luchtenveld (VVD):U trekt wel erg snel conclusies. Ik ben nog lang niet zover.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Een kwestie van logisch redeneren!De heer Luchtenveld (VVD):Mijn fractie ziet in ieder geval niet graag dat het discriminatieverbod
uit artikel 1 wordt uitgehold. Wij moeten als wetgever en als grondwetgever
de vinger aan de pols houden. Mijn fractie doet dat en constateert dat het
discriminatieverbod onder druk kan komen te staan door rechterlijke uitspraken
in zaken waarin de vrijheid van godsdienst ter verdediging is aangevoerd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik kan niet anders dan vaststellen dat u vindt dat de vrijheid van godsdienst
een bijzondere bescherming aan mensen geeft die uitstijgt boven de vrijheid
van meningsuiting. U tekent daar in ieder geval bezwaar tegen aan als dat
ten koste gaat van het discriminatieverbod. U vindt volgens mij eigenlijk
dat de vrijheid van godsdienst niets anders zou mogen zijn dan de vrijheid
van meningsuiting. Als dat zo is, kunt u de vrijheid van godsdienst als grondrecht
wegstrepen. Ik zou het veel interessanter vinden als u dat namens uw fractie
klip en klaar had gezegd.De heer Luchtenveld (VVD):Ik ga over mijn eigen tekst. Ik heb vragen gesteld en ik ben dan ook nog
niet aan het trekken van conclusies toe.De grote meerderheid van deze Kamer heeft in een ander debat afstand genomen
van de oproep, gelegitimeerd vanuit de godsdienstige overtuiging dat homoseksualiteit
in strijd is met het geloof, om homo's van flatgebouwen af te gooien. Dat
is een duidelijk voorbeeld van een uitspraak die nooit en te nimmer gerechtvaardigd
kan worden met een beroep op de godsdienstvrijheid. Wij zoeken de grenzen
op. Dit is een duidelijk voorbeeld van een uitspraak waarin grenzen worden
overschreden, maar dat maakt nog niet duidelijk waar die grens precies ligt.
Moeten wij die grens hetzij in de Grondwet hetzij in lagere wetgeving verduidelijken?
Deze vraag en de vraag hoe hierover wordt geoordeeld in de jurisprudentie
is de kern van mijn betoog.De heer Van der Ham (D66):U zegt terecht dat de vrijheid van godsdienst geen rechtvaardiging is
om beledigender uitspraken te doen dan op basis van de vrijheid van meningsuiting
is toegestaan. Betekent dat volgens u dat een gelovige burger zich minder
beledigend moet uitlaten of dat een niet-godsdienstige burger zich net zo
beledigend mag uitlaten? Wilt u de grens naar beneden of naar boven bijstellen?De heer Luchtenveld (VVD):Grondrechten zijn in belangrijke mate geformuleerd met het oog op verdraagzaamheid.
Als vanuit religieuze hoek wordt gezegd dat anderen hun overtuigingen ook
moeten aanhangen en zo niet dat ze dan maar op de koop toe moeten nemen dat
ze hun leven niet langer zeker zijn, worden grenzen overschreden. Het zoeken
van het juiste evenwicht is de kern van de discussie die wij vanavond voeren.
Ik denk dat het daarom belangrijk is dat wij vaststellen waar wij het over
hebben. Godsdienstbeleving in eigen kring is binnen bepaalde grenzen natuurlijk
toegestaan, maar dat laat onverlet dat door uitspraken van mensen uit die
kring grondrechten van anderen in het geding kunnen komen. Op dat moment ontstaat
een botsing van grondrechten. Iedereen heeft immers het recht om zo te leven
als hij wil leven en andersoortige uitspraken te doen mits die maar niet kwetsend
zijn. Het gaat mij er nu om binnen welke grenzen mensen uitspraken mogen doen.
Zijn die grenzen hetzelfde voor uitspraken die vallen onder de vrijheid van
meningsuiting als voor uitspraken die vallen onder de godsdienstvrijheid?
Moeten wij wellicht accepteren dat zich daarbij verschillen voordoen?De heer Van der Ham (D66):Stel dat je op grond van je religie zegt dat homoseksualiteit slecht en
zondig is. De heer Luchtenveld vindt dat dan beledigend; daarover zijn wij
het eens. Zou het echter verboden moeten zijn? Of is het weliswaar vreselijk
dat mensen het zeggen maar mag het wel, wat dan ook geldt voor mensen die
dat niet vanuit een religieuze overtuiging doen?De heer Luchtenveld (VVD):Er is veel voor te zeggen om vast te stellen of iets wel of niet mag worden
gezegd in de Nederlandse samenleving.De heer Van der Ham (D66):Laat ik het concreet maken. Ik zal het even beperken tot dit voorbeeld,
dat in de nota en de publieke debatten steeds voorbijkomt. Mag je dat nu wel
of niet zeggen?De heer Luchtenveld (VVD):Het gaat erom dat je het op basis van de vrijheid van meningsuiting niet
zou mogen maar op grond van de godsdienstvrijheid wel; dat
zou vreemd zijn.De heer Van der Ham (D66):Het moet dus gelijk worden gesteld. Mag je het dan echter uiteindelijk
wel of niet zeggen?De heer Luchtenveld (VVD):Er moet voor worden gewaakt dat bepaalde uitlatingen artikel 1 uithollen.Het is belangrijk dat in de samenleving, met name in het onderwijs en
bij de inburgering, meer aandacht komt voor de Grondwet en de betekenis van
grondrechten in onze samenleving. Het is allang niet meer zo dat de Grondwet
alleen belangrijk is als bescherming van de burger tegen de overheid. Grondrechten
kunnen ook een zekere bescherming bieden in de verhoudingen tussen burgers
onderling en tussen burgers en bedrijven. Ziet het kabinet mogelijkheden om
de Grondwet meer onder de aandacht te brengen? Het referendum over de Europese
grondwet is een goed moment om de discussie te verlevendigen over de betekenis
van grondrechten in de Nederlandse en Europese samenleving. Hierop krijg ik
graag een reactie.Mevrouw Halsema zei dat sociale grondrechten principieel gelijkwaardig
zijn aan de klassieke grondrechten. De discussie daarover wil ik hier niet
uitputtend voeren, maar er is in ieder geval een belangrijk verschil. Dit
is ook aan de orde geweest in het kader van de constitutionele toetsing. De
afdwingbaarheid van de klassieke grondrechten is groter dan van de sociale
grondrechten. Weliswaar is er een inspanningsverplichting voor de overheid,
maar die is niet direct afdwingbaar. Het is bijvoorbeeld niet zo dat iedere
Nederlander recht heeft op een baan. De overheid heeft wel een inspanningsverplichting
om zo veel mogelijk werkgelegenheid te creëren. Bij voorlichting over
sociale grondrechten zou echter ook aandacht moeten worden besteed aan de
plichten die ermee samenhangen. In het voorbeeld dat ik koos, heeft de overheid
een inspanningsverplichting om zoveel mogelijk arbeid te genereren. Daar staat
de verplichting van de burger tegenover om zo veel mogelijk te doen –
bijvoorbeeld door het volgen van onderwijs – om zichzelf in de gelegenheid
te stellen om arbeid te verwerven. Uiteraard zijn er beperkingen aan deze
verplichtingen. Iemand met een handicap heeft bijvoorbeeld minder mogelijkheden.
Dat er naast rechten ook plichten zijn, zou in ieder geval onderdeel moeten
zijn van de door ons bepleite voorlichtingsdiscussie.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Betekent dit dat de heer Luchtenveld zich kan vinden in de suggestie die
ik onlangs met mijn collega uit de Eerste Kamer, prof. Schuurman, heb gedaan
om te komen tot een "handvest van burgerplichten"? Zo kan worden voorkomen
dat wanneer wij praten over waarden en normen, het alleen gaat over rechten
en niet over de keerzijde daarvan. Wil de heer Luchtenveld daarover meedenken?De heer Luchtenveld (VVD):Ik wil daarover best meedenken, hoewel ik niet weet of het een handvest
moet worden. In ieder geval is het goed om in de discussie te betrekken dat
in de Nederlandse en de Europese samenleving tegenover rechten ook plichten
staan. Het is goed om dat te benadrukken.Alles afwegende, kiest de VVD-fractie er op dit moment niet voor om hier
te pleiten voor een hiërarchie van grondrechten, mede vanwege het internationale
aspect. Wij hebben er wel behoefte aan om de ontwikkelingen in de jurisprudentie
goed te volgen en te bekijken wat wij als gewone wetgever zouden moeten doen.
Dat kunnen ook nieuwe initiatieven zijn, zoals vanavond ten aanzien van dieren
zijn genoemd. Wij willen pas als laatste middel bezien om de Grondwet aan
te passen in de zin van herformulering van grondrechten. Prioritering is wel
het laatste waar je aan toe zou moeten komen, vanwege het ingrijpende karakter.
Ook het internationale aspect maakt het redelijk triviaal om die weg in te
slaan. Daar kiezen wij dus ook niet voor. Wij kiezen voor vinger aan de pols,
aandacht voor de Grondwet en een levende discussie over rechten en plichten
en een goede voorlichting daarover.De heer Van der Ham (D66):Voorzitter. In Nederland heeft iedereen een mening en dat is niets nieuws.
Al in de zeventiende eeuw zei de Engelse ambassadeur over de Verenigde Nederlandse
Provinciën: ik geloof dat in de straat waar ik woon bijna evenveel godsdiensten
zijn als huizen; laat dit land zo hard als het wil zich de Verenigde Provinciën
noemen, ik ben ervan overtuigd dat er geen plek ter wereld is zo onverenigd
als hier. Net zo Nederlands als de gedachte dat deze meningen zijn toegestaan,
is het dus ook met betrekking tot dit onderwerp. Toen Erasmus zijn Lof der
zotheid schreef, beriep hij zich er al op dat verschillende opvattingen en
verschillende benaderingen van godsdiensten belangrijk zijn. Ook andere Nederlandse
denkers bepleiten dit. Spinoza schreef bijvoorbeeld in zijn politieke traktaat
dat de staat niet in staat was om de gedachten van burgers te controleren
en te beheersen. Daarom mogen burgers denken en vinden wat zij willen. Ook
hebben zij het recht om dat publiek te maken. Spinoza zei ook: het uiteindelijke
doel van de politiek is de vrijheid.Nederland is een land waar je kunt zeggen wat je denkt. In de tekst die
wel wordt gezien als de geboorteakte van Nederland, het Plakkaat van Verlatinghe
uit 1581, wordt die vrijheid expliciet als onze wezensgrond geformuleerd.
Het volgende is een citaat uit die tekst: in het bijzonder in ons land moeten
onderdanen hun eigen vrijheid veilig stellen. Hoewel die vrijheid van meningsuiting
in het begin van onze staat redelijk beperkt was – zeker als je het
vergelijkt met nu – werd Nederland een vrijhaven in de wereld. Joden,
protestanten, liberale denkers, Hugenoten en vandaag ook vrijzinnige moslims,
zoals de uit Egypte afkomstige Leidse hoogleraar Abu Zaid, kwamen hierheen.
Om die reden lieten ook in het verleden buitenlandse denkers als Galilei en
Descartes hun werk hier uitgeven. De vrijheid van denken was en is uitdrukkelijk
niet bedoeld om zomaar alles te mogen doen. De wet stelt restricties aan het
handelen op grond van je overtuigingen. Ook die opvatting is niet nieuw. Een
van onze grootste rechtsgeleerden, Hugo de Groot, schreef al in 1624 in het
Recht van oorlog en vrede: als God zou bevelen om iemand te doden of hem van
zijn bezittingen te beroven, zou de doodslag of diefstal nog niet geoorloofd
zijn.Ook dat denken over het verschil tussen daden en denken, is nog steeds
de kern van onze vrije samenleving. Vrijheid hoort bij Nederland en waar iedereen
de vrijheid wil consumeren en de vrijheid wil uiten, vinden er dus ook botsingen
plaats. Dat brengt ons tot de nota. De aanleiding van deze nota is de motie
van de heer Dittrich. Vandaag discussiëren wij dus over de nota die uiting
geeft aan deze motie. Wij zijn blij met de notitie, want er staan een aantal
heel wijze dingen in. Het is toch wel belangrijk om na te gaan waarom die
notitie ook weer was gevraagd. De reden was de wens om eens inhoudelijk en
zeer diepgaand te discussiëren over hoe wij moeten reageren op de waan
van de dag. Er worden verschillende dingen in een vrije samenleving geroepen.
Door diverse stromingen wordt van alles gezegd. Journalisten, politici en
de samenleving reageren daar ad hoc op. Het is belangrijk om te weten langs
welke lijnen wij moeten reageren. Ik vind de notitie een goede aanleiding
om daarover te discussiëren, ook in deze Kamer.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Dit verrast mij een beetje. Ik ben altijd in voor een goed debat, ook
over grondrechten. Maar de heer Dittrich vroeg toch echt wat anders. Ik heb
het nog even nagekeken, want ik herinner mij dat ik hier heb staan interrumperen.
Hij vroeg aan de regering om helderheid te verschaffen over het spanningsveld
tussen de grondrechten. Hij wilde dat er duidelijkheid kwam over de onderlinge
verhoudingen. De nota van de minister concludeert dat het spanningsveld onvermijdelijk
is en inherent aan grondrechten. Volgens mij kunt u niet zeggen dat hiermee
is voldaan aan het gevraagde in de motie, want die helderheid is hiermee niet
geboden. Integendeel. In de notitie wordt gezegd: mijnheer Dittrich, ik kan
uw probleem niet oplossen, want dat is – zoals wij toen al vermoedden –
uiteindelijk aan de rechter.De heer Van der Ham (D66):Het klopt dat de vraag was of er een hiërarchie is te bedenken voor
de grondwetsartikelen die botsen. De aanleiding daartoe is een discussie over
de vraag hoe wij moeten reageren op alles wat er in de samenleving wordt geroepen
en of wij daar consequenties aan moeten verbinden. Vervolgens is er een mogelijkheid
om een hiërarchie in de Grondwet aan te brengen. Toen heeft de heer Dittrich
ook gezegd dat dit wenselijk zou zijn.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Die discussie staat mij niet alleen helder voor ogen, maar ik houd de
tekst daarvan ook voor mijn ogen. Daarin is gezegd: ook de minister concludeert
dat het oordeel uiteindelijk aan de rechter is. De grote lijnen kunnen wel
geschetst worden in de jurisprudentie van de rechter. Nogmaals, het is aan
de rechter en wij kunnen geen hiërarchie aanbrengen. Het woord "hiërarchie"
heeft de heer Dittrich toen weliswaar niet in de mond genomen, maar het zat
wel een beetje onderhuids in zijn vraagstelling. Collega Van der Staaij stelde
hem toen de vraag of het niet aan de rechter moet worden overgelaten om te
bepalen. Daarop was het antwoord van de heer Dittrich: nee, ik denk het niet;
ik wil dat de regering helderheid verschaft over de verhouding tussen grondrechten.
Dit is een letterlijk citaat. De heer Van der Ham moet het toch met mij eens
zijn, dat dit dus niet geboden is? Is hij het ook eens met de conclusie, die
wij toen al trokken, dat je dat dus niet kunt doen en dat die motie in die
zin onuitvoerbaar is. Immers, de wetgever, de regering, kan die helderheid
niet verschaffen.De heer Van der Ham (D66):Ik was ook precies aan dit punt toe, dus de notitie. Na lezing daarvan
zijn wij ervan overtuigd dat een hiërarchie van grondrechten in juridische
zin heel lastig tot stand is te brengen. Dat kan dus eigenlijk niet. Dit wil
overigens niet zeggen dat wij hier een zinloos debat voeren. Dit debat heeft
dus zin.D66 erkent dat de rechter een weging moet maken, dus dat dit voornamelijk
aan de rechter is. Rechters hebben zich de afgelopen decennia echter ook ontwikkeld
aangaande de weging van de grondrechten. Wat 50 jaar geleden een gevangenisstraf
of een boete opleverde, is nu niet meer het geval. Daaruit is een ontwikkeling
af te leiden. Die rechters baseren zich ook op het maatschappelijke debat.Mijn kritiek op de nota is ook de volgende. Dit staat los van de vraag
of het juridisch mogelijk is om een hiërarchie aan te brengen. Het gaat
over de wijze waarop het publieke debat gevoerd moet worden, nog afgezien
van de vraag op welke manier het debat in de rechtszaal gevoerd moet worden.
Daarin wordt mijns inziens geen keuze gemaakt.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Eerlijk gezegd, wordt het nu toch wel een beetje een gekke redenering.
U zegt: wij erkennen nu met de regering dat het juridisch niet mogelijk is
om een onderscheid tussen en een hiërarchie in de grondrechten aan te
brengen, omdat dit aan de rechter is voorbehouden. U zegt ook: eigenlijk willen
wij wel dat er een morele hiërarchie wordt aangebracht.De heer Van der Ham (D66):In het publieke debat zijn er verschillende opvattingen. Er zijn daarbij
opvattingen waar je het hartgrondig mee oneens kunt zijn. Ook politici, journalisten
en eigenlijk iedereen roept dan ook: dat mag je niet zeggen. Dit staat dus
los van de vraag of de rechter uiteindelijk bepaalt dat bepaalde uitspraken
niet mogen. Het is toch zeer belangrijk dat in het publieke debat min of meer
ongeschreven regels worden uitgesproken waarlangs een politieke partij, bijvoorbeeld
die van mij, discussies wil voeren. Welnu, daar wil ik een paar opmerkingen
over maken. Ik denk dat een rechter zich ook baseert op het maatschappelijke
debat. Dat blijkt ook uit de rechtsgeschiedenis van de afgelopen jaren. In
de weging die de rechter maakt over botsing van grondrechten betrekt hij ook
het maatschappelijke debat. Ik wil dus graag dat ook het maatschappelijke
debat in deze Kamer gevoerd wordt, afgezien van de vraag of dit gaat neerdalen
in moties en wetsvoorstellen, waar ik geen voorstander van ben. In een dergelijk
debat moeten ook de standpunten uitgesproken worden. Dat probeer ik ook te
doen.De voorzitter:Ik zie dat men wil gaan interrumperen. Ik wil echter dat de heer Van der
Ham eerst zijn betoog voortzet. Anders stokt dat een beetje.De heer Van der Ham (D66):Voorzitter. Hoewel wij dus geen behoefte hebben aan het formuleren van
een officiële volgorde met nummertjes in de kantlijn van de Grondwet,
kiest D66 daar wel voor bij het publieke debat. Voor D66 geldt dat de vrijheid
van meningsuiting leidend moet zijn in het publieke debat.
Het uitgangspunt moet dus zijn dat je in principe moet kunnen zeggen wat je
wilt. Daarbij is het van zeer groot belang dat er geen onderscheid wordt gemaakt
tussen de aard van de meningsuiting; alle opvattingen in het publieke debat
moeten gelijk worden behandeld. Opvattingen op grond van godsdienstvrijheid
hebben dus geen extra waarde, maar evenmin minder waarde. In de visie van
D66 moeten opvattingen geuit worden op grond van vrijheid van godsdienst en
in de praktijk als uitspraak op grond van de vrijheid van meningsuiting beschouwd
worden. In het publieke debat gaat het dus eerder om een lid van het artikel
over de vrijheid van meningsuiting dan om een apart artikel.Ik kom hiermee toe aan de discussie met de heer Luchtenveld. Het lijkt
mij niet zinvol om dit debat af te sluiten met de mededeling dat wij de vrijheid
van godsdienst op het punt van de uitingen daarvan gaan opheffen, dat zou
alleen al uit een historisch oogpunt belachelijk zijn. Je kunt wel zeggen
dat in het publieke debat het ene niet meer is dan het andere. Mijn uitgangspunt
is dus dat je de vrijheid van godsdienst meer moet zien als een onderdeel
van de vrijheid van meningsuiting dan als iets totaal aparts.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Klopt het dat u de vrijheid van godsdienst in ieder geval als historisch
artefact wilt handhaven, maar dat u verder vindt dat het eigenlijk een onderdeel
zou moeten zijn van de vrijheid van meningsuiting? Dat is toch geen helder
standpunt? Dan zou ik zeggen: wees een vent en schaf de vrijheid van godsdienst
af, als je vindt dat je toe kunt met de vrijheid van meningsuiting.De heer Van der Ham (D66):Voor het politieke en het publieke debat ben ik het daarmee eens. Maar
het faciliteren van de vrijheid van godsdienst, zoals de plicht van de overheid
om ervoor te zorgen dat er gebouwen zijn waar religie kan worden beoefend,
is iets anders. Daarbij gaat het niet om een uiting van de vrijheid van godsdienst
in het publieke debat.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Bij mijn weten creëert de overheid geen kerkgebouwen, maar ik kan
me vergissen. Ik heb ook nooit iets gelezen over een inspanningsverplichting
voor de overheid om zoveel mogelijk te doen om godsdiensten te verspreiden.
Ik vind het eerlijk gezegd een tikkeltje onduidelijk. U vindt dat je de vrijheid
van godsdienst zou moeten afschaffen als een apart onderdeel van het politieke
en publieke debat, maar u wilt haar handhaven in de grondrechten. Dan staat
ze daar toch volledig voor niets in?De heer Van der Ham (D66):Nee, want zoals ook in de nota staat, bevatten de grondrechten ook heel
veel zaken die niet zoveel te maken hebben met het publieke debat waarin ook
godsdienstige uitingen een rol spelen. Daar is het betreffende artikel voor
nodig, en daarnaast is het ook een internationale verplichting. Maar in het
publieke debat zijn opvattingen over welk onderwerp dan ook gelijkwaardig.
Ze vallen eigenlijk allemaal onder dezelfde regel: je mag in Nederland alles
zeggen wat je denkt, voor zover de wet het toelaat.De heer Van der Staaij (SGP):Juridisch is de vrijheid van godsdienst wel gelijkgeschakeld met de vrijheid
van levensbeschouwing, dus waarom wilt u zo'n strikte parallel van vrijheid
van meningsuiting en vrijheid van godsdienst? Wat is het belang daarvan?De heer Van der Ham (D66):Dat wil ik omdat ik niet de suggestie wil wekken dat het ene meer zou
zijn dan het andere, dat je op grond van het ene meer zou mogen zeggen dan
op grond van het andere. In het publieke debat heeft elke opvatting evenveel
waarde, er is geen onderscheid.De heer Van der Staaij (SGP):Er zit nog een vraag achter. U heeft al eens gezegd dat godsdienst enigszins
een vrijbrief voor discriminatie dreigt te worden; daarom heeft u ook om deze
notitie gevraagd. Heeft u in de notitie aanwijzingen gevonden voor de conclusie
dat de vrijheid van godsdienst veel meer ruimte laat voor discriminerende
uitlatingen dan de vrijheid van meningsuiting?De heer Van der Ham (D66):Er staat iets in de notitie over het maximaliseringsvereiste; er is soms
een spanning tussen de twee. Er staat ook in dat er eigenlijk niet zo vaak
sprake van is, dat er niet zoveel voorbeelden van zijn. Wel, ik sluit mij
dan ook aan bij de vraag van de heer Luchtenveld waar het dan wel schuurt.
En uiteindelijk gaat het om de vraag wat je wel en wat je niet mag zeggen;
daarom hebben wij ook om deze notitie gevraagd. En de vraag die ik aan de
heer Luchtenveld stelde, was eigenlijk of je straks meer of juist minder mag
zeggen, als wij die twee vrijheden gelijkstellen. Mag je bijvoorbeeld wel
op grond van je religieuze overtuiging iets over homoseksualiteit zeggen wat
je op grond van de vrijheid van meningsuiting niet mag zeggen? Ik zou deze
twee gelijk willen stellen, zodat de uitkomst zou zijn dat je op grond van
beide evenveel mag zeggen, en meer dan wat nu soms in het publieke debat wordt
toegestaan.De heer Van der Staaij (SGP):Het zou de zaak verduidelijken als u een voorbeeld kon geven van jurisprudentie
waaruit zou blijken dat je op grond van de vrijheid van godsdienst dingen
mag zeggen die veel verder gaan dan wat je op grond van de vrijheid van meningsuiting
mag zeggen. Het viel mij op dat er in de notitie wordt aangegeven dat dit
helemaal niet zo is. Integendeel, er staat dat internationale jurisprudentie
lijkt aan te geven dat een bijdrage aan het publieke debat een verdergaande
bescherming oplevert dan het aanbrengen van beperkingen in de vrijheid van
godsdienst. Is het eigenlijk niet vooral het theoretische probleem van uzelf
dat je met de vrijheid van godsdienst te veel zou kunnen doen, terwijl er
in rechterlijke uitspraken helemaal geen grond voor deze zorg is?De heer Van der Ham (D66):Wij hebben nu een fundamenteel debat, dus er is een mate van abstractie.
De reden voor deze discussie en deze nota is dat er een discussie is ontstaan
wat je wel mag zeggen en hoe heftig je moet reageren. Onze fractie heeft een
bepaalde ontwikkeling meegemaakt sinds de vraag om deze nota. Wij vinden dat
je heel veel moet kunnen zeggen. Wij zouden vandaag anders hebben gereageerd
op de uitspraken van de heer Van Dijke. Wij zouden hebben gezegd dat hij dat
mag zeggen.De heer Luchtenveld (VVD):Je mag alles zeggen wat je denkt, zegt u. Mag wat u betreft
in het publieke debat ook worden gezegd dat het goed zou zijn, als er in Nederland
discotheken zijn die voor mensen met een huidskleur niet toegankelijk zijn?De heer Van der Ham (D66):Dat is materiële discriminatie. Dan maak je onderscheid in praktische
zin. Je kunt wel uitspraken over bepaalde bevolkingsgroepen doen die niet
in strijd zijn met de wet, maar je kunt niet iemand discrimineren aan de poorten
van een discotheek.Juist met het oog op de discussie dat je veel moet kunnen zeggen in Nederland,
is het zeer van belang dat de noodzaak van spot en provocatie wordt erkend.
Spot en provocatie hebben een belangrijk nut in het publieke debat. Een aantal
voorbeelden uit het verleden kan daarvan getuigen. Het is zeer belangrijk
dat wij in het publieke debat onderscheid zien, bijvoorbeeld hoe spot kan
uitwerken. De spot drijven door iets heel beledigends te zeggen waar verder
totaal geen opvatting achter zit, leidt tot niets en zal vanzelf uitdoven.
Maar opvattingen over de religie die je aanvalt met een onderbouwing daarachter
kunnen een bijdrage leveren om de status quo te doorbreken.Een aantal maanden geleden hebben wij in de Kamer een discussie gehad
over godslastering. De positie van artikel 147 en 147a van het Wetboek van
Strafrecht is daarbij ter discussie gekomen. Het is bekend dat D66 belediging
of krenking vanwege godsdienst, levensovertuiging, ras en hetero- of homoseksuele
gerichtheid afdoende geregeld ziet in artikel 137c en verder van het Wetboek
van Strafrecht. Wat ons betreft, kunnen wij artikel 147 en 147a van het Wetboek
van Strafrecht afschaffen. Wij willen dat debat hier graag weer voeren, omdat
naar onze mening juist deze notitie aanleiding geeft om die onevenwichtigheid
uit de wet te halen. Dit staat niet in de Grondwet, maar het is wel een afgeleide
daarvan.D66 vindt dat de overheid niet moet faciliteren in religieuze uitingen
van haar werknemers. De overheid moet dus geen hoofddoekjes betalen voor cipiers.
Vorig jaar hebben wij daarover een discussie gehad met de minister van Justitie.
Kan de minister bevestigen dat dit niet meer gebeurt?De voorzitter:Ik kijk even naar de minister. Hij miste wat u zei over de hoofddoekjes
en de cipiers. Ik heb het wel verstaan, maar misschien moet u dat even herhalen.De heer Van der Ham (D66):Vorig jaar hebben wij een debat gevoerd dat de overheid zou faciliteren
in het verkrijgen van hoofddoekjes voor cipiers. Dat vinden wij geen goede
zaak. De vraag of overheidspersoneel religieuze kledingstukken mag dragen,
bijvoorbeeld als zij die zelf betalen, is een heel andere. In alle beroepen
waarin een oordeel moet worden geveld is uniformiteit de eis van D66. Een
voetbalwedstrijd laat je immers ook niet fluiten door een scheidsrechter met
een Ajaxshirt aan. Politieagenten en rechters mogen geen religieuze symbolen
op of aan hebben. Maar voor een baliemedewerkster bij wie je je paspoort komt
halen is van zo'n verhouding helemaal geen sprake. Dan is het prima dat iemand
zich kleedt zoals hij of zij wil. Wat is nu eigenlijk het materiële probleem?
Zo iemand velt immers geen oordeel over je.Wij spreken vandaag niet over uitbreiding van artikel 1 van de Grondwet.
Wel kondigen wij graag aan dat wij in het debat dat wij ook later met u zullen
hebben een voorstel daarvoor zullen doen.De nota zegt dat wij in de Grondwet geen hiërarchie aanbrengen. In
het publieke debat moeten wij dat wat ons betreft wel doen. Niet omdat het
bij de rechter een rol kan spelen, in de zin dat hij zijn afwegingen niet
meer kan maken op de manier waarop hij dat wil doen, maar omdat wij moeten
uitkijken dat wij als politici en journalisten in het publieke debat niet
op elke hype of uitspraak van een willekeurig persoon inspelen en er bovenop
springen, zonder dat daarin een lijn te herkennen is. Het is een lange traditie
in Nederland dat mensen mogen zeggen wat zij denken. Dat is ook de positie
van de D66-fractie in dit debat.De heer Klaas de Vries (PvdA):Het is toch verwarrend, als ik zo vrij mag zijn om dat zo te zeggen. De
heer Van der Ham zegt dat mensen mogen zeggen wat zij denken en dat dat de
lijn van de D66-fractie is. Dat is echter niet de lijn van de Nederlandse
rechtsstaat; je mag in Nederland wel heel erg veel zeggen, maar niet alles
wat je denkt. De heer Van der Ham zegt dat wij in het publieke debat andere
normen moeten hanteren dan in de Grondwet zijn neergelegd. Dat gebeurt dus
in het publieke debat; daarin zegt men van alles, waarvan iemand kan zeggen
dat de grenzen van de Strafwet hiermee worden overschreden. Vervolgens worden
de grondrechten getoetst en zegt een rechter die zich wel aan de Grondwet
houdt, wat wij trouwens ook allemaal moeten doen, dat die persoon zich heeft
vergist omdat een aanbeveling van de heer Van der Ham is opgevolgd. Zo werkt
dat echter niet in Nederland. Wij hebben hier niet het recht om zomaar te
zeggen wat wij willen. Wij hebben geen andere publiekedebatsregels dan de
regels in de Grondwet. De heer Van der Ham heeft die mensen dan toch een gevaarlijk
advies gegeven.De heer Van der Ham (D66):Ik ben blij dat de heer De Vries dat opmerkt, want ik ben in alle discussies
daaraan wellicht wat voorbij gegaan. Het is natuurlijk wel belangrijk dat
ook door ons als niet prettig ervaren opvattingen tegengesproken kunnen worden.
Fatsoen mag in het publieke debat worden afgedwongen door daartoe bijvoorbeeld
een oproep te doen. Je hoeft niet alles wat je mag zeggen, daadwerkelijk te
zeggen. Dat wordt ook diverse keren door politici verkondigd. Het is niet
een vrijbrief om alles te móéten zeggen in het publieke debat.
De heer De Vries heeft gelijk als hij zegt dat allerlei bestaande wetten daaraan
grenzen stellen. Als je denkt dat er onoverkomelijke beledigingen geuit worden,
kun je naar de rechter gaan omdat er sprake is van bijvoorbeeld smaad of opruiing.
Deze zaken staan allemaal in de wet; daarop kun je een beroep doen. De leidraad
voor ons is echter dat die stap naar de rechter na het publieke debat niet
altijd de ideale uitkomst biedt. Ik denk dat heel veel verwarring in de Nederlandse
samenleving over opvattingen en meningen daarover, wellicht beter kan worden
weggenomen door het publieke debat aan te gaan en elkaar tegen te spreken,
een oproep die de minister ook in zijn notitie doet, in plaats van de gang
naar de rechter te maken, die je soms niet eens gelijk geeft. Wat mij betreft
houdt het daarbij niet op.De heer Klaas de Vries (PvdA):U zegt zeer veel dingen die juist zijn, maar wat mij als
zeer verwarrend voorkomt, is dat u een andere normatiek hanteert voor het
publieke debat dan het systeem dat in de Grondwet is verankerd en dat in grondrechten
is neergelegd, hetgeen de rechter een toetsingskader biedt voor datgene wat
in het publieke debat gezegd wordt. Ik ben het helemaal met u eens dat je
niet allemaal naar de rechter moet lopen en dergelijke, maar uiteindelijk
is het toetsingskader onze Grondwet. Als u begint met te zeggen dat wij ons
daar in het publieke debat niet al te veel van moeten aantrekken, dan zet
u mensen volgens mij toch op een dwaalspoor.De heer Van der Ham (D66):Ik heb het zo ook niet gezegd. Ik heb gezegd dat het publieke debat op
zichzelf zoveel mogelijk ruimte moet krijgen. Daarin moeten wij misschien
wat minder kriegelig zijn dan wij in het verleden wel eens zijn geweest. Dat
dan uiteindelijk mensen op grond van het recht dat ze hebben naar de rechter
gaan, blijft natuurlijk overeind staan. De vraag is wel hoe wij het publieke
debat in zouden moeten gaan. Moeten wij bij het minste geringste roepen: regering
doe er wat aan, verbied dit? Of vinden wij dat wij als eerste reactie altijd
moeten geven: dat mag u zeggen?De heer Rouvoet (ChristenUnie):Het wordt een rommeltje. Ik kan de positie van de fractie van D66 in het
debat over de grondrechten echt niet meer volgen. U maakt een heel verwarrend
onderscheid tussen de Grondwet en het publieke debat. U komt daar iedere keer
op terug, terwijl niet duidelijk is wat u daarmee wilt bereiken. Het komt
erop neer dat u zegt dat het een beetje ver gaat om wat er in de Grondwet
staat vanavond te wijzigen. We laten dat dus maar staan maar we gaan wel onze
eigen gang in het publieke debat. U zegt in feite dat je alles moet kunnen
zeggen wat je wilt en niet zo snel naar de rechter lopen. Ik kan mij herinneren
dat iemand dat drie jaar geleden ook zei en om die reden de vrijheid van meningsuiting
boven de antidiscriminatiebepaling wilde stellen. De D66-fractie stond toen
vooraan om hiervan schande te spreken, omdat dit de bijl aan de wortel van
de Nederlandse beschaving was. Bent u op al die fronten naar een geheel ander
standpunt gegaan? Of weet u niet wat wilt met de grondrechten?De heer Van der Ham (D66):We hebben in de discussie die wij de afgelopen jaren hebben gehad over
wat je wel en niet mag zeggen, wel degelijk een ontwikkeling meegemaakt. Je
hoeft daar artikel 1 van de Grondwet absoluut niet voor af te schaffen. Dat
was een van de discussiepunten die Fortuyn opriep. Wij zijn daar geen voorstander
van. Wij zijn er echter wel van overtuigd geraakt dat de vrijheid van meningsuiting
vooropstaat. Ik heb dat signaal hier proberen uit te zenden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter. Er is nauwelijks nog een touw aan vast te knopen. De heer
Van der Ham zegt nu weer dat de vrijheid van meningsuiting voorop moet staan.
Hij zei eerder dat de vrijheid van meningsuiting nooit een alibi mocht zijn
om mensen te discrimineren. Hij liet er daarbij geen misverstand over bestaan
dat moreel – dus niet juridisch – het discriminatieverbod voorop
moest staan. Ik kan er samen met de heer Rouvoet echt geen chocola meer van
maken. Ik wil graag dat de heer Van der Ham daarop ingaat. Hij moet echter
voor mij ook nog een ander raadsel oplossen. Ik had verwacht dat ik hier een
vurig betoog zou horen over het opruimen van het oude godslasteringsartikel.
Hij had enorme haast om dat artikel in stemming te brengen. Ik heb hem nu
een heel betoog horen houden en het woord is niet eens gevallen.De heer Van der Ham (D66):U bent kennelijk even weggelopen, want het is wel gevallen. Ik vind nog
steeds dat het moet worden opgeruimd. Een van de redenen is dat er in de wet
al voldoende mogelijkheden zijn om beledigingen die te ver gaan, te bestraffen.
We hebben daar dat artikel niet voor nodig. Dat past overigens ook in het
verhaal dat spot en provocatie ook een doel hebben in een vrije samenleving.
Ik heb het daar ook over gehad. Dat verhaal geldt nog steeds. Dat pleidooi
van onze fractie is er dus nog steeds.Mevrouw Halsema (GroenLinks):En hoe zit het nu met de verhouding tussen het discriminatieverbod en
de vrijheid van meningsuiting? U zegt op de ene vraag dat we het discriminatieverbod
belangrijker moeten vinden, omdat mensen soms ruimte lijken te vinden in de
vrijheid van godsdienst om anderen te kwetsen. De volgende keer zegt u dat
de vrijheid van meningsuiting voorop staat. Wat staat voorop voor de D66-fractie?De heer Van der Ham (D66):Voorzitter. Ik heb de vrijheid van meningsuiting voorop gezet. De vraag
of er sprake is van discriminatie als je een disco niet mag binnenkomen, is
een andere discussie. Maar ik vind dat je in principe iets moet kunnen zeggen
over homoseksualiteit, ook al is dat voor mensen krenkend. Als mensen het
té krenkend vinden, kunnen ze naar de rechter stappen. Mijn oproep
is alleen om niet in eerste instantie naar aanleiding van een opvatting die
ons krenkt of waar wij het niet mee eens zijn, te zeggen dat dit verboden
moet worden of dat we naar de rechter gaan om het te verbieden. Mijn oproep
is dat onze eerste reactie zal zijn: u mag dat zeggen, maar ik ben het niet
met u eens. Dat is het uitgangspunt bij dit debat. Ik kom nu bij uw andere
vraag. De nota zegt vervolgens dat er strikt juridisch beschouwd, niets hoeft
te veranderen. Ik ben het daar volstrekt mee eens. Maar het gaat niet alleen
over het debat dat in de rechtszaal moet plaatsvinden. Ik ben door de minister
overtuigd dat we de rechter daar niet meer sturing moeten geven of dat we
daar een volgorde in moeten aanbrengen. Vervolgens zitten we nog wel met het
publieke debat waar ook vragen worden gesteld en waar je bepaalde codes kunt
afspreken, voordat mensen naar de rechter gaan. Dat zijn geen codes die in
de rechtszaal moeten worden vastgelegd.De heer Klaas de Vries (PvdA):Voorzitter. Ik wil nog een vraag stellen over de ontwikkeling die bij
de heer Van der Ham heeft plaatsgevonden. Hij zegt dat er veel meer gezegd
moet kunnen worden en dat men niet meteen naar de rechter moet lopen en niet
meteen naar het recht grijpen. De fractievoorzitters in de Kamer, inclusief
die van de Partij van de Arbeid hebben kortgeleden een brief geschreven over
de heer Van der Ven. Hij had iets gezegd dat men kennelijk zo erg vond dat
daar het OM aan te pas moest komen en als dat niet kon, moesten
juridische maatregelen worden genomen. Wat vindt de heer Van der Ham daar
achteraf gezien van?De heer Van der Ham (D66):Ik vind die brief achteraf gezien te snel geschreven. Helderder kan ik
het niet zeggen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben benieuwd of de fractievoorzitter van D66 dat ook vindt.De heer Van der Ham (D66):Ja.De heer Van der Staaij (SGP):Mijnheer de voorzitter. Vandaag bespreken wij een lang verwachte nota
over een fundamentele materie. Ik herinner mij dat onder andere bij de heftige
maatschappelijke debatten over controversiële uitlatingen van imams en
in Kamerdebatten daarover regelmatig naar deze notitie is vooruitgewezen.Ook de meer algemene probleemstelling die in de nota wordt besproken,
is zeer herkenbaar. De toenemende differentiatie aan overtuigingen en gevoelens
trekken onmiskenbaar een grote wissel op onze samenleving. De homogeniteit
van onze samenleving is door secularisatie, individualisering en immigratie
helaas fors afgenomen. Botsingen van opvattingen, zelfs botsingen van culturen
zijn daarbij sterker dan ooit aan de orde. Gegeven de toegenomen spanningen
in de samenleving en de vragen en onduidelijkheden die in dat verband in het
maatschappelijke en politieke debat aan de orde zijn gekomen over de onderlinge
verhouding tussen de grondrechten, is het een goede zaak dat wij in de context
van deze nota hierover vandaag kunnen debatteren.Het terrein dat deze nota bestrijkt, is zeer uitgebreid. De nota is dan
ook niet uitputtend te noemen. Wij vinden het wel een goede zaak dat op een
aantal belangrijke vragen gepoogd is een helder antwoord te geven. Ik denk
daarbij allereerst aan het feit dat de regering zich nadrukkelijk en overtuigend
aansluit bij de geldende interpretatie inzake de verhouding tussen de grondrechten.
Als basisregel geldt dat er geen rangorde bestaat tussen de verschillende
grondrechten. De geschiedenis van de Grondwet is daar heel duidelijk over.
Er is dus geen sprake van een soort supergrondrecht waaraan andere grondrechten
bij strijdigheid ondergeschikt zijn. Artikel 1 staat niet voorop vanwege een
intrinsieke meerwaarde ten opzichte van de andere grondrechten of rechtsbeginselen.
Het is belangrijk om dat helder vast te stellen omdat regelmatig het sprookje
rondwaart dat het wel zo zou zijn.De conclusie uit de nota dat het niet wenselijk en niet doenlijk is om
tot een formele rangordebepaling van grondrechten te komen, delen wij. De
SGP-fractie vindt dat de gevoelens bij de ene bepaling anders kunnen zijn
dan bij de andere. Voor haar zijn bijvoorbeeld de klassieke grondrechten het
belangrijkst, mede door de diepe historische wortels. Neem bijvoorbeeld de
notie van de gewetensvrijheid, die al in de Unie van Utrecht was verankerd.
Net als de regering is ook de SGP-fractie van mening dat een formele voorrangsregeling
meer problemen zal oproepen dan oplossen.De heer Klaas de Vries (PvdA):De heer Van der Staaij zegt dat je bij het ene grondrecht andere gevoelens
kunt hebben dan bij het andere. Ik meen dat hij in dit debat bereid moet zijn
om te antwoorden op de vraag hoe de SGP aankijkt tegen de vrijheid van godsdienst.
Ik heb vanavond nog eens op uw website gekeken. In uw programma van beginselen
staat dat onverkort wordt vastgehouden aan het artikel met daarin de zinsnede
"om te weren en uit te roeien elke valse godsdienst om het rijk des antichrists
te gronde te werpen". Dat wil zeggen dat de overheid niet neutraal kan zijn
ten opzichte van alle godsdiensten en dat men zich moet houden aan de leer
van de Nederlandse geloofsbelijdenis. Als de SGP een meerderheid zou krijgen
en zou doen wat in dat programma staat, hebben wij dan nog een vrijheid van
godsdienst? Staat de heer Van der Staaij daar dus nu ook een beetje ambigu
tegenover in de zin van "het komt ons op het ogenblik nog niet slecht uit,
maar straks is het afgelopen"?De heer Van der Staaij (SGP):Dat is inderdaad een veelomvattende discussie die minder te maken heeft
met de pluriformiteit dan met de homogeniteit. De heer De Vries duidt erop
dat er meer homogeniteit in deze samenleving komt en de SGP meer aanhang krijgt.
De grondrechten zijn belangrijke rechten. Wij staan er van harte achter dat
je die alleen maar bij een twee derde meerderheid kunt wijzigen. Vervolgens
kan men nakijken hoe wij ons hebben uitgelaten over de verschillende grondrechten.
Bij de vormgeving van de godsdienstvrijheid zijn destijds door de SGP-fractie
ook kritische opmerkingen gemaakt. Wij hebben niet voor deze bepaling gestemd.
Wij vinden dat er een belangrijke kern in zit, bijvoorbeeld van gewetensvrijheid,
maar wij vinden dat de overheid ten onrechte op geen enkele wijze verschil
maakt tussen de verschillende godsdiensten, in combinatie met artikel 1. Wij
vinden dat er wel een bijzondere positie zou moeten zijn vanuit onze visie
op de overheid.De heer Klaas de Vries (PvdA):U bent eigenlijk tegen de godsdienstvrijheid zoals wij die nu kennen en
zoals in de Grondwet is vastgelegd?De heer Van der Staaij (SGP):Wij hebben destijds bezwaren ingebracht tegen een ongeclausuleerde godsdienstvrijheid,
zoals in de Grondwet is vastgesteld, maar het is geen kwestie van helemaal
niets of alles. Wij vinden wel degelijk dat met dit grondrecht in belangrijke
mate bescherming wordt geboden. Het gaat te ver in zijn uitwerking of uitvoering
en wij hebben daar andere ideeën of idealen bij, maar het is wel een
belangrijk artikel dat in belangrijke mate bescherming biedt voor iedereen.De heer Klaas de Vries (PvdA):Ik ben het met u eens dat dit artikel belangrijke bescherming biedt, maar
niet meer als u de meerderheid krijgt in dit land, want dan gaat u al die
andere godsdiensten uitroeien, blijkens het beginselprogramma. Dat is wat
mij zeer verontrust. Ik kijk natuurlijk ook naar de peilingen en zie dat u
niet boven twee zetels uitkomt, maar ja.De heer Van der Staaij (SGP):U hebt toch wel goede moed dat er verandering kan komen.De heer Klaas de Vries (PvdA):Dat is geen goede moed. Dat zou ik werkelijk met grote weerzin gadeslaan,
omdat uw partij de wortels van onze huidige democratische rechtsstaat en de
grondrechten die daarin op het ogenblik geldend zijn, zou willen
aantasten.De heer Van der Staaij (SGP):Het maakt toch wel uit dat de wijze waarop je je eigen ideaal wilt vormgeven,
voor een partij als de SGP niet zomaar binnen handbereik ligt. Het is iets
anders om te zeggen waar je van uitgaat als wij spreken over de Grondwet.
Dan gaan wij uit van de huidige bepalingen. Daar staan wij voor. Ik wil er
geen misverstand over wekken dat wij met allerlei bepalingen zouden gaan sjoemelen.
Wij hebben gezegd dat dit de Grondwet is waaraan wij wetten te toetsen hebben
en waarop wij in dit debat aangesproken kunnen worden.De heer Klaas de Vries (PvdA):Ja, in dit debat wel, maar u wilt onverkort weren en uitroeien elke valse
godsdienst om het rijk van de antichrist te gronde te werpen. Dat wil zeggen
dat de overheid niet neutraal kan zijn ten aanzien van alle godsdiensten.
Gods regering, theocratie, wil in de visie van de SGP zeggen: regering door
de God van de bijbel. Ik lig daar niet helemaal wakker van, maar af en toe
een klein beetje. Als u praat over grondrechten, denk ik: hebt u het over
het recht van vrijheid van godsdienst, zoals anderen in deze zaal dat beleven,
namelijk de vrijheid om katholiek, islamiet of gereformeerd te zijn, of hebt
u het dan over uw aspiratie om daar straks een eind aan te maken?De heer Van der Staaij (SGP):Als wij het over grondrechten hebben, hebben wij het primair over de manier
waarop zij in deze Grondwet zijn vastgelegd en binnen onze rechtsorde functioneren.
Daarnaast staat welke ideeën er zijn over hoe dat eruit moet zien in
een samenleving die heel anders zou zijn, als er zo'n sterke verandering zou
hebben plaatsgevonden. Ik kom daar in mijn termijn nog op terug. In uw partij
zijn er bijvoorbeeld ook discussies over dat het artikel over de monarchie
eigenlijk niet thuishoort in de Grondwet.De heer Klaas de Vries (PvdA):De monarchie behoort bij ons niet tot de grondrechten, met alle respect.
Dat is de gekozen staatsvorm. Wij houden ons aan de Grondwet, maakt u zich
daar geen zorgen over. Grondrechten zijn iets anders. Zij gaan over de vrijheid
van elke burger om zijn eigen godsdienst te belijden en de vrijheid van burgers
om hun mening te uiten. Als u zegt dat u die gaat uitroeien, als u de meerderheid
krijgt, zoals uw beginselmanifest expliciet zegt op de eerste pagina van uw
website, dan denk ik: als u over de vrijheid van godsdienst spreekt, dan hebt
u het over een ander soort vrijheid van godsdienst dan de meeste mensen hier
als zodanig belijden.De heer Van der Staaij (SGP):Als het gaat om termen als uitroeien en dergelijke, is het wel goed om
erop te wijzen dat deze formulering slaat op de geloofsbelijdenis en niet
zomaar betrekking heeft op het uitroeien van mensen of iets dergelijks. Voorzover
die gedachte zou kunnen postvatten, wijs ik deze met klem van de hand. Dat
is beslist niet aan de orde.De heer Klaas de Vries (PvdA):Ik impliceer niet dat u mensen gaat uitroeien, maar u gaat godsdiensten
uitroeien en dat vind ik ook heel erg.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Vat ik de boodschap op uw website goed samen als ik zeg dat u als politieke
organisatie met geweldloze en democratische middelen een christelijke staat
nastreeft?De heer Van der Staaij (SGP):Een staat met de Bijbel is inderdaad een oude aanduiding van christelijke
politiek waaraan de SGP zich altijd verwant heeft geweten.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik vraag dit met nadruk, omdat de heer Verhagen in Elsevier schrijft dat
politieke organisaties die met geweldloze en democratische middelen de islamitische
staat willen nastreven, verboden moeten worden.De heer Van der Staaij (SGP):Ik begrijp dat u meer de discussie met het CDA wilt aangaan en dat dit
een voorzetje is voor die discussie.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Natuurlijk, want ik wil met gelijke maten meten. U zult met mij eens zijn
dat wat moet gelden voor moslims die een islamitische staat willen vestigen,
in dezelfde mate voor u geldt als u een christelijke staat wilt vestigen.De heer Van der Staaij (SGP):Die discussie is in het verleden in deze Kamer gevoerd. Ik doel op de
discussie over de ontbindingsmogelijkheden voor politieke partijen in artikel
2 van het Burgerlijk Wetboek. De wetgeving voor verboden rechtspersonen is
daarom zo langdurig in de Kamer behandeld. Bij politieke partijen en het belang
van de vrijheid van politieke vereniging gaat het in dat geval om een gewelddadige
aantasting of ondermijning van de democratische rechtsorde. Daarvoor kun je
geen heel strakke grenzen aangeven.De heer Luchtenveld (VVD):Ik heb de heer Van der Ham zo-even gevraagd of je mag zeggen dat mensen
met een bepaalde huidskleur geweigerd mogen worden bij een discotheek. Wat
zou u ervan vinden als een politieke partij zegt dat mensen met een bepaalde
huidskleur geen politieke functies mogen vervullen of dat vrouwen bepaalde
functies niet mogen vervullen?De heer Van der Staaij (SGP):Dat is weer een ander debat dat een jaar of vier geleden in deze Kamer
is gevoerd. Ik begrijp dat u vraagt of een politieke partij, zoals de SGP,
uitzonderingen voor vrouwen mag maken. Naar mijn mening is dat niet vergelijkbaar
met het stellen van eisen aan huidskleur en dergelijke.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dit is werkelijk uitlokking. U wilt zeggen dat discriminatie van vrouwen
van een andere orde is dan discriminatie op basis van huidskleur?De heer Van der Staaij (SGP):Ik weet niet of wij deze discussie vandaag weer uitgebreid moeten voeren.
In het kader van het VN-vrouwenverdrag is daar uitvoerig over gediscussieerd
met de regering. Wij hebben aangegeven hoe de SGP-fractie daarover denkt.
De vraag is in hoeverre er sprake is van discriminatie dan wel van een gerechtvaardigd
onderscheid op basis van bepaalde godsdienstige overtuiging. Dat dilemma is
aan de orde. In een bepaalde visie is dit zonder meer discriminatie. In een
andere visie, die wij aanhangen, is het een door godsdienstige overtuiging
gerechtvaardigd onderscheid.De voorzitter:Ik zou deze discussie niet helemaal willen oprakelen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben met u eens dat wij die discussie niet eindeloos kunnen voeren.
Ik ben wel benieuwd naar het oordeel van minister De Graaf of het onderscheid
maken voor vrouwen gerechtvaardigd is in het licht van artikel 1.De heer Van der Staaij (SGP):Voorzitter. In de notitie wordt van de hand gewezen dat de godsdienst
een vrijbrief zou zijn voor discriminatie. De rechter heeft met het bestaande
grondwettelijke stelsel een adequaat middel in handen om zijn onafhankelijke
rol naar behoren te vervullen. De bestaande grondrechten bieden voldoende
mogelijkheden om ook bij een inhoudelijke spanning tot gezaghebbende uitspraken
te komen. Rechters zijn tot nu toe in dergelijke gevallen steeds tot goed
beargumenteerde uitspraken gekomen. Het is goed dat de notitie dat nog eens
klip en klaar heeft uiteengezet. Anders dan de woordvoerders van VVD en D66
suggereerden, heb ik geen uitspraken kunnen vinden dat op basis van de vrijheid
van godsdienst veel verdergaande dingen zouden mogen worden gezegd dan op
basis van de vrijheid van meningsuiting. Los van de discussie zo-even of je
zo'n gelijkstelling moet willen maken, is niet gebleken dat de jurisprudentie
grond biedt voor de opvatting dat godsdienst een vrijbrief is voor discriminatie.
Het zou goed zijn als dit sprookje nu eens uit de wereld werd geholpen.De regering constateert dat sommige rechterlijke uitspraken in de samenleving
slecht worden begrepen. De oplossing daarvoor wordt gevonden in goede communicatie.
De SGP-fractie onderschrijft uiteraard het belang van een goede communicatie.
Dat neemt echter niet weg dat in die afweging en verhouding tussen de grondrechten
sprake blijft van een tamelijk ingewikkeld juridisch verhaal. Communicatie
daarover zal dus hoe dan ook lastig blijven. Zijn de verwachtingen van een
actievere communicatiestrategie niet te hoog gespannen?Hiermee verbonden is de vraag in hoeverre de wetgever rekening moet houden
met mogelijke maatschappelijke onvrede. Ik vind de nota op dat punt wat tweeslachtig.
Aan de ene kant wordt beklemtoond dat juist bij conflicterende opvattingen
een onpartijdige juridische basis van groot belang is. Aan de andere kant
wordt gezegd dat de wetgever moet ingrijpen als de kloof tussen rechtspraktijk
en maatschappelijke praktijk te groot wordt. Wat wordt daar precies mee bedoeld?
Wordt hiermee niet te gemakkelijk toegegeven aan het chagrijn van de tijdgeest?
Is het niet juist de functie van grondrechten om ook opvattingen in bescherming
te nemen die als irritant of achterhaald worden ervaren, ook in weerwil van
de publieke opinie?De regering heeft in de nota een beschouwing gewijd aan de scheiding van
kerk en staat. Naar het oordeel van de regering dient de staat ten opzichte
van levensbeschouwelijke instanties een zelfstandige en onafhankelijke plaats
in te nemen. Binnen dat kader is het wel mogelijk dat de overheid zich door
godsdiensten laat inspireren of zich inlaat met godsdienstige aangelegenheden.
Heb ik het goed begrepen dat de regering hiermee afstand neemt van meer radicale
interpretaties van de scheiding van kerk en staat alsof godsdienst in het
geheel niet in het publieke domein zou thuishoren en alsof de scheiding van
kerk en staat ook een scheiding van geloof en staat zou impliceren, een strikt
secularisme?De regering merkt in dit kader ook op dat de scheiding van kerk en staat
niet hetzelfde is als een volstrekt neutrale opstelling. Die vaststelling
spreekt ons aan. De zogenaamd strikt neutrale "scheidsrechtersvisie" op de
overheid doet de bijbelse visie op de overheid als dienares van God tekort.
Daarbij komt ook de historische dimensie. Onze cultuur is onmiskenbaar gestempeld
door waarden en normen vanuit het christendom, wat hier en daar ook nog merkbaar
is in de wetgeving. De bijzondere positie van de zondag of de feestdagen bijvoorbeeld,
is dus bepaald niet iets om ons voor te schamen, maar is juist iets om met
gepast zelfbewustzijn te verdedigen.Als laatste onderdeel wil ik even stilstaan bij enkele open einden van
de nota. In de nota wordt aangekondigd dat nog wordt bezien in hoeverre de
strafrechtelijke antidiscriminatiebepalingen voldoende houvast bieden of aanscherping
verdienen om radicaal fundamentalistische en tegen de rechtsstaat gerichte
activiteiten strafrechtelijk te bestrijden. Welke acties lopen hier nog precies?
Zoals wij al in het debat over terrorisme hebben aangegeven, staan wij welwillend
tegenover mogelijke aanscherpingen in de zin van bijvoorbeeld een verbod van
verheerlijking van geweld.Een concreet vraagpunt dat ik ook nog heb, is in hoeverre voldoende helderheid
bestaat over de grens tussen enerzijds kritiek op de staat Israël en
het beleid van de regering van Israël en anderzijds onaanvaardbare antisemitische
uitlatingen. Juist gelet op de ook in rapportages naar voren gekomen zorgwekkende
ontwikkelingen onder bepaalde groepen allochtone jongeren, is ook voor deze
grens bijzondere aandacht geboden.In de derde plaats vraag ik in hoeverre in onze wetgeving en jurisprudentie
bepaalde uitzonderingen voor de kunst niet ten onrechte een vrijplaats kunnen
vormen voor onaanvaardbare uitingen. Als het bijvoorbeeld om een liedje gaat,
moeten naar onze mening niet ineens veel grotere of andere vrijheden gelden
dan voor een gewone gesproken tekst. Is dat voldoende afgedicht?De heer Van der Ham (D66):U geeft zelf een voorbeeld waarvan u zegt dat op dat punt enigszins onderscheid
wordt gemaakt. Vindt u dan dat iedereen evenveel mag zeggen, dus net zoveel
als bijvoorbeeld in een liedje of in een kunstvorm zou mogen? Of moet het
naar beneden worden bijgesteld?De heer Van der Staaij (SGP):U hebt gezegd dat bijvoorbeeld een oproep om homo's van gebouwen te gooien,
niet kan omdat dat een aanzet tot geweld tegen bepaalde groepen is. Dat ben
ik met u eens. Als dat in een liedje wordt gegoten, moet die norm nog steeds
gelden. Ik hoop dat u het met mij eens bent dat dan niet ineens een soort
uitzonderingsregime geldt omdat het gaat om liedjes en kunst. Het kan immers
wel degelijk dezelfde uitwerking hebben, namelijk aanzetten tot haat of geweld.De heer Van der Ham (D66):Dan heb je bijvoorbeeld het punt van de ironie. In liedjes wordt ook over
dingen gezongen, terwijl het niet zo is gemeend. Daarnaast wordt in de Bijbel
opgeroepen tot geweld. Staat u enige duiding van de tekst in
de historische context toe, bijvoorbeeld van Levithicus, of vindt u dat u
het recht hebt om te zeggen dat het zo bedoeld is? Hoe gaat u daarmee om?De heer Van der Staaij (SGP):Over die oproep om mensen van gebouwen te gooien, heb ik al gezegd dat
die mijns inziens beslist niet gerechtvaardigd is. Ik zie ook geen parallellen.
Volgens mij is het nooit vanuit onze christelijke overtuiging naar voren gebracht
om mensen van daken te gooien. Burgers mogen niet worden aangezet tot geweld
tegenover medeburgers. Laat ik wel dit zeggen: het is niet mijn bedoeling
om in dit debat alle casussen langs te lopen. Het zijn afwegingscriteria waar
de rechter mijns inziens op een heel zorgvuldige manier mee moet omgaan. Ik
denk dat wij moeten oppassen dat wij vanuit het politieke debat niet zeggen
wat wel en niet kan.Voorzitter. Ik maak een opmerking over de lijn die de regering kiest bij
kledingstukken die uitdrukking kunnen geven aan godsdienstige opvattingen.
Terecht wordt een grens getrokken bij functies waarvoor een onpersoonlijke
of geüniformeerde gezagsuitoefening van belang is. De vraag is wel of
er altijd bewust en weloverwogen is gekozen tussen wel of niet ambtskleding.
Neem het verschil tussen civiel rechter en bestuursrechter. In bepaalde gevallen
is er wel en in bepaalde gevallen is er geen ambtskleding voorgeschreven.
Wil de minister hier afzonderlijk aandacht aan geven?Tot slot heb ik nog een vraag naar aanleiding van de toespraak die minister
de Graaf heeft gehouden bij de opening van het academische jaar van de Academie
voor Wetgeving. Daarin speelt hij met de gedachte om de herzieningsprocedure
voor bepaalde grondwetsartikelen zwaarder te laten zijn dan voor andere. Speelt
de minister alleen met die gedachte of heeft hij hier zijn mening al over
bepaald? Wil hij dat daadwerkelijk bepleiten? Daar ben ik nog wel benieuwd
naar.De heer Eerdmans (LPF):Voorzitter. Ik vind het tot nu toe wel een aantrekkelijk debat en dat
had ik niet verwacht. Ik begin mijn betoog met de minister te danken voor de nota. De Grondwet
en onze grondrechten moeten permanent onderwerp van aandacht zijn van de Tweede
Kamer. Op papier hebben grondrechten misschien een abstract voorkomen; in
de praktijk spelen grondrechten als geen andere wettelijke regels een continue
rol in de samenleving. Vandaag zijn de volgende vragen aan de orde. Behoeft
de Grondwet wijziging of aanvulling in onze steeds pluriformer wordende samenleving?
Moet er een hiërarchie worden aangebracht tussen de artikelen? Tot nu
toe lijkt niemand daar voorstander van te zijn en ik kan meteen verklappen
dat ook de LPF-fractie daar geen voorstander van is.De Duitsers hebben na de Tweede Wereldoorlog een aantal grondrechten definitief
vastgelegd in hun zogenaamde Freiheitliche demokratische Grundordnung. Deze
rechten zijn zelfs niet met een parlementaire meerderheid van 100% te wijzigen.
Streven naar aantasting ervan is zelfs strafbaar. Ik krijg daar graag een
reactie op van de minister. Wat vindt hij daarvan? In dat kader kunnen wij
zeggen dat er in Nederland in de afgelopen jaren veel discussie is losgekomen
over de horizontale botsing tussen verschillende grondrechten.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U vraagt eigenlijk alleen maar om het oordeel van de minister. Wat vindt
u er zelf van dat de Duitsers een aantal grondrechten boven de wet en het
politieke debat hebben geplaatst?De heer Eerdmans (LPF):Ze worden vooral buiten de tijd geplaatst. Het is een definitieve rangschikking
van grondrechten die overigens niet in een hiërarchische verhouding tot
elkaar staan. Deze grondrechten kunnen niet gewijzigd worden. Ik heb geen
oordeel over deze wijze van omgaan met grondrechten. Ik vraag de minister
wat hij hiervan vindt. Ik hoop dat hij wel een oordeel heeft.Zowel in binnen- als buitenland wordt veel gediscussieerd over grondrechten.
In Nederland is deze discussie voor het eerst opgelaaid na het geruchtmakende
interview van Pim Fortuyn in de Volkskrant van 9 februari 2002. Pim Fortuyn
stelde in dit interview de botsing tussen het discriminatieverbod in artikel
1 en het recht op vrijheid van meningsuiting in artikel 7 aan de orde. Hij
plaatste de vrijheid van meningsuiting voorop en merkte op dat bij de keuze
tussen deze twee grondrechten artikel 1 zou moeten wijken.Op dit pleidooi van Fortuyn is destijds door veel politici uitermate krampachtig
gereageerd. Het debat over de botsende grondrechten werd daardoor snel om
zeep geholpen en dat is jammer. Want waarom mag een imam in naam van zijn
religie homo's wel vergelijken met varkens, maar mag een niet-religieuze burger
een religie niet op dezelfde manier bekritiseren en kwalificeren? Dat was
in feite de vraag die Pim Fortuyn in dit gewraakte interview stelde. In de
nota van deze minister wordt op deze vraag gelukkig wel inhoudelijk gereageerd.De heer Van der Ham (D66):Als u moet kiezen tussen artikel 1 en 7, vindt u dan nog steeds dat de
vrijheid van meningsuiting voor gaat? Zo ja, waarom bent u dan afgestapt van
het idee om het in de Grondwet te regelen? Ik vraag dat, omdat u zegt dat
u het wilt zien als een leidraad voor het publieke debat terwijl uw voormalige
voorman suggereerde om artikel 1 uit de Grondwet te schrappen. Waarom bent
u van gedachten veranderd?De heer Eerdmans (LPF):Ik ben niet van gedachten veranderd. Ik heb die mening namelijk nooit
gehad. Dat was de mening van prof. Fortuyn.De heer Van der Ham (D66):Ik wil u nu niet aanwrijven dat u inconsequent zou zijn, want dat is niet
van belang voor dit debat. Ik vraag u alleen maar waarom de Lijst Pim Fortuyn
niet langer die mening is toegedaan.De heer Eerdmans (LPF):Ik ben nooit van mening geweest dat het ene artikel uit de Grondwet boven
het andere gesteld zou kunnen worden. Ik vond het aantrekkelijke aan het interview
van Pim Fortuyn dat hij een discussie losmaakte over botsende grondrechten.
Hij ging uit van de situatie dat je een keuze moet maken tussen deze grondrechten
en dan kan ik zijn redenering goed volgen. Ik vond het dan ook grappig om
te zien dat de heer Luchtenveld de omgekeerde redenering volgt en zegt dat
hij in dat geval altijd voor het non-discriminatiebeginsel zou kiezen. Ik
denk dat Pim Fortuyn gelijk had dat hierover een discussie moest worden
gevoerd en dat de vrijheid van meningsuiting in de schijnwerpers gezet moest
worden. Mijn fractie heeft dus nooit met de gedachte gespeeld om artikel 7
boven artikel 1 te plaatsen.De heer Van der Ham (D66):Uw theoretische keuze valt dus uit in het voordeel van artikel 7, de vrijheid
van meningsuiting?De heer Eerdmans (LPF):Als je moet kiezen wel. Ik zeg nadrukkelijk "moet", want Pim Fortuyn zette
de discussie op scherp door uit te gaan van de situatie dat hij er een zou
moeten kiezen en te zeggen dat men hem als homo met een varken mocht vergelijken.
Hij zette daardoor op een krachtige manier de deur open voor een inhoudelijke
discussie, maar helaas is daar door heel veel politici uitermate vervelend
op gereageerd.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U zei dat het geen pas heeft dat iemand uit hoofde van een godsdienst
homo's beledigt en tegelijkertijd eist dat men niet even beledigende dingen
zegt over zijn godsdienst. Ik vind dat een belangrijke opmerking, omdat nogal
eens wordt gesuggereerd dat godsdienstige mensen beter door de wet worden
beschermd. Kunt u daarvan een voorbeeld geven, want ik heb helemaal niet het
gevoel dat dat waar is?De heer Eerdmans (LPF):Dit is een van de punten die ik proef uit het debat van vanavond: de vrijheid
van godsdienst geeft een grotere armslag om dingen te roepen. Ik vind dat
helemaal niet: iedereen moet kunnen zeggen wat hij vindt, totdat de strafwet
ingrijpt. Daarbij gaat het om het aanzetten tot haat en geweld; die grens
moet worden getrokken. Voor het overige zie ik geen enkel probleem met "wat
men zegt".Mevrouw Halsema (GroenLinks):U verwijst eigenlijk naar de rechtspraktijk door te zeggen dat mensen
die zich beroepen op de vrijheid van godsdienst, betere bescherming genieten
van de wet dan anderen.De heer Eerdmans (LPF):Dat heb ik niet gezegd; dat moet een misverstand zijn.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U verwees naar Pim Fortuyn. Hij vond dat godsdienstige kritiek net zo
hard moest kunnen zijn als alle andere.De heer Eerdmans (LPF):Het ging daarbij helemaal niet om dát artikel over de vrijheid
van godsdienst maar om de artikelen 1 en 7, de vrijheid van meningsuiting
en het discriminatieverbod. Het had dus niets te maken met de vrijheid van
godsdienst.Een van onze vaste waarden is de scheiding van kerk en staat. Daaraan
wordt in de nota terecht veel aandacht besteed. De scheiding tussen kerk en
staat wil ik vandaag bezien vanuit het perspectief van de neutrale staat.
Deze waarde komt nu – in de toekomst geldt dat nog veel meer –
onder druk te staan. Dat zagen wij vorige week toen in het Rotterdamse Charlois
de vraag werd opgeworpen waarom je wel van ambtenaren mag eisen dat zij zich
representatief en neutraal kleden, maar dat deze eis niet mag gelden voor
religieuze kledingstukken. Vorig jaar maart heeft de Kamer op initiatief van
mijn fractie over deze vraag een spoeddebat gehouden. Als enige stelde mijn
fractie zich toen op het principiële standpunt dat ambtenaren zich in
functie dienen te onthouden van het dragen van religieuze kledingstukken.
De regering en de rest van de Kamer vonden dit principiële standpunt
niet nodig. Minister Donner vond dat je niet te veel moest regelen. De ministers
De Graaf en Remkes zagen alleen iets in een verbod op religieuze kledingstukken
voor ambtenaren als die hun praktisch functioneren in de weg stonden, of als
die bij geüniformeerde gezagsdragers hun onpartijdigheid in de weg stonden.
De regering is niet van standpunt veranderd, zo blijkt uit de nota; dat schept
duidelijkheid. Haar tegenstand tegen een algemeen verbod voor ambtenaren op
het dragen van religieuze uitingen is niet gewijzigd. De Nederlandse samenleving
is dat echter wel.De vraag uit het hart van de multiculturele samenleving, de Rotterdamse
deelgemeente Charlois, moet niet alleen door B en W van Rotterdam worden beantwoord
maar ook door ons als wetgever. Dit zeg ik ook tegen de PvdA-fractie, die
er vorig jaar bij monde van de heer Dijsselbloem blijk van gaf alleen debatten
te voeren op basis van klachten bij de Nationale ombudsman. Het zou volgens
hem gaan om een gevoel dat alleen bij de LPF leeft. De PvdA-fractie gaf daarmee
blijk van een behoorlijk gebrek aan visie. Ook de CDA-fractie kon er toen
trouwens wat van. Mevrouw Sterk zei tegen mij dat de LPF de islam wilde gaan
verbieden in dit land. Mevrouw Griffith van de VVD-fractie stelde dat een
verdere polarisering van het debat niet wenselijk was. Met andere woorden:
wij stoppen alles onder het vloerkleed en dan komt het vanzelf wel goed. Zo
denkt men wel vaker hier in dit huis, maar de problemen worden er niet minder
van. Sterker nog, ze worden groter. Daarom zeg ik: wake up and smell the coffee!De heer Van der Ham (D66):Erkent u dat een gemeente of een bedrijf van werknemers kan eisen dat
zij er representatief uitzien? Een grootgrutter als Albert Heijn kan eisen
dat het hoofddoekje een bepaalde kleur heeft. Een das of een jasje. Wat is
nu eigenlijk het probleem? Wij zijn het er in deze Kamer over eens dat ambtenaren
die een oordeel vellen, geüniformeerd moeten zijn en geen religieuze
symbolen mogen dragen. Wat is echter het probleem als ik een paspoort ga halen?
Wellicht dat het bij sommigen irritatie oproept. Is uw irritatie zo belangrijk
dat wij er iets heel wezenlijks voor moeten inleveren?De heer Eerdmans (LPF):Ja, het gaat namelijk om iets heel wezenlijks, het neutraal zijn van de
Staat. Het gaat er niet om of een hoofddoekje groen of geel is. Overigens
gaat het om ambtenaren en niet om de hoofddoeken op straat. Het gaat mij puur
om de neutrale Staat. Als een niet-gelovige aanklopt bij de overheid, moet
de ambtenaar er voor en van de burgers zijn, zonder aanzien des persoons.
De ambtenaar moet dus neutraal zijn in zijn of haar kenmerken. Maakt dat het
paspoort of het rijbewijs anders? Nee, maar het gaat erom dat mensen niet
mogen worden geconfronteerd met religieuze uitingen als zij bij de overheid
aankloppen.De heer Van der Ham (D66):U hebt het over kwalificaties en dergelijke. Mensen moeten gewoon goed
zijn in hun vak en zij moeten hun werk goed doen. Daar zijn wij het over eens.
Wat zit zo'n symbool in de weg? Ten tweede vraag ik u waar het ophoudt. Als
iemand door de manier waarop hij praat irritatie kan oproepen
bij iemand, bijvoorbeeld door lijzig te praten, moeten wij dat dan ook verbieden?
Waar houdt het dan op?De heer Eerdmans (LPF):U simplificeert het zo enorm door te stellen dat het kan gaan om een lijzige
stem. Het gaat niet om een lijzige stem of de manier waarop iemand zich voordoet.
De een heeft een kaal hoofd en de ander heeft haar op zijn hoofd, maar daar
gaat het vanavond niet over.De voorzitter:Kunnen de hoofdlijnen terugkeren?De heer Eerdmans (LPF):Graag, voorzitter. Dadelijk hebben wij het er nog over welke schoenen
een ambtenaar aan heeft. Het gaat erom dat een ambtenaar neutraal is, in de
zin dat hij zich niet uit door een keppeltje, een hoofddoek, een tulband of
een groot kruis. Stelt u zich voor dat een homoseksueel zich meldt bij een
politiebureau waar een agente een hoofddoek draagt. Ik kan mij voorstellen
dat iemand die een aangifte wil laten opnemen, zich daar helemaal niet prettig
bij voelt.De voorzitter:De heer Van der Ham mag nog een korte vraag stellen.De heer Van der Ham (D66):Wij raken nu echt de kern. U hebt het nu over een agent, terwijl wij het
erover eens zijn dat die een oordeel moet vellen.De heer Eerdmans (LPF):Oh die wel?De heer Van der Ham (D66):Die mag geen religieuze uitingen dragen.De heer Eerdmans (LPF):U schippert dus op verschrikkelijke wijze met de neutrale staat. Agenten
wel en u zal een rechter met een hoofddoek vast ook afwijzen.De heer Van der Ham (D66):Ja.De heer Eerdmans (LPF):Een minister met een hoofddoek zult u ook niet prettig vinden. Of dat
weer wel?De voorzitter:Laten wij niet alle beroepsgroepen langslopen vanavond.De heer Van der Ham (D66):Het betreft een vraag aan de heer Eerdmans. Hij moet specifiek zijn, want
hij zegt natuurlijk nogal wat. Als iemand uit naam van de overheid een oordeel
moet vellen over iemand anders waarbij neutraliteit een vereiste is, dan is
de fractie van D66 het met hem eens dat daar geen religieuze uitingen bij
horen. Wanneer het gaat om het leveren van een dienst waar helemaal geen oordeel
aan te pas komt, dan vraag ik mij echt af wat precies het probleem is.De heer Eerdmans (LPF):Volgens mij is uw probleem dat uw pragmatische D66-politiek gaat schipperen
met iets als de neutrale staat. En dat weiger ik.De heer Çörüz (CDA):In het artikel van de godsdienstvrijheid staat niet alleen dat je een
godsdienst of een overtuiging mag hebben, maar ook dat je je ernaar kunt gedragen
en er uiting aan kunt geven. In uw optie wordt dat een lege huls. Als je dat
alleen binnen de vier muren van het privé-domein zou kunnen doen, dan
bent u daar tevreden mee. Dat zegt u eigenlijk. Zodra het naar buiten komt,
dan hebt u daar moeite mee, want dat zou botsen met de neutrale overheid.
Neutraliteit betekent toch eigenlijk dat de overheid gewoon iedereen gelijk
moet behandelen? Dat betekent toch niet dat de overheid kleurloos moet zijn,
dat alle ambtenaren precies hetzelfde moeten doen, zich precies hetzelfde
moeten gedragen en zich hetzelfde moeten kleden? Dat wordt toch een heel rare
samenleving?De heer Eerdmans (LPF):Dat is precies het punt. Een overheid is onpartijdig en objectief. Dat
bent u met mij eens. Mijn aanvulling is dat de overheid tegelijkertijd neutraal
is. Dat is het punt dat in het geding is als wij die religieuze uitingen niet
kunnen uitbannen. Ik vrees dat wij dan in de toekomst nog veel meer discussies
als in Charlois krijgen. U ziet toch ook in de krant dat het blijkbaar helemaal
niet helder is bij een deelgemeente in Rotterdam. Blijkbaar kan het ook spelen
bij een deelgemeente in Amsterdam of in Groningen. Het blijft doorgaan als
wij geen duidelijke grens stellen. Geloven doe je thuis of op straat. Ik ben
niet tegen mensen met hoofddoeken op straat. Bij de overheid die van ons allemaal
en voor ons allemaal is, laten wij niet langzaam religie insluipen die de
neutraliteit van de overheid ter discussie stelt.De heer Çörüz (CDA):Die grenzen zijn er natuurlijk heel duidelijk bij de politie, in het gevangeniswezen
en bij de rechterlijke macht.De heer Eerdmans (LPF):Ik herinner mij dat minister Peper hoofddoekjes aan het maken was voor
de politie in Rotterdam.De heer Çörüz (CDA):De grenzen van wat kan en niet kan zijn volgens mij heel duidelijk. De
consequentie van uw uitspraak is dat duizenden zo niet honderdduizenden islamitisch
vrouwen of meisjes met dit argument niet aan de slag kunnen bij de overheid
als wij dit consequent doortrekken. Daar bent u zich toch wel van bewust?De heer Eerdmans (LPF):In Frankrijk kwam er ook een geweldig debat. Vrouwen mochten niet eens
met een hoofddoek om naar school. Dat is ook verstomd. Ik begrijp best dat
u probeert het laatste argument erbij te halen, dat vrouwen zo niet meer aan
de bak komen. Ik vind dat toch een zwak argument. Dat is het punt namelijk
niet. Nogmaals, ik verwacht er helemaal geen problemen mee.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik ben niet van plan om de discussie over het gebruik van hoofddoekjes
in overheidsdienst over te doen met de heer Eerdmans. Wij hebben een vrij
prettig principieel verschil van mening.De heer Eerdmans (LPF):Ik ga mij zorgen maken, als wij het vanavond eens worden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik blijf bij mijn uitermate heldere standpunt dat een onpartijdige staat
betekent dat die bij burgers op gelijke voet hun godsdienst heeft toe te staan.
Het atheïsme moet niet als staatsgodsdienst boven andere bevoordeeld
worden.Het gaat mij erom dat u nu al uw principes illustreert met de uitspraak
dat de meerderheid van de bevolking in Charlois van alles en nog wat vindt.
Kunt u mij dat uitleggen?De heer Eerdmans (LPF):Ik heb niet willen zeggen dat het gaat om de bevolking
van Charlois. Ik heb wel gezegd dat de deelgemeente een probleem heeft aangedragen.
Dat was dat men niet weet op welke wijze men moet omgaan met een baliemedewerkster
met een hoofddoek. Die deelgemeente verlangt van B en W van Rotterdam om daarover
duidelijke afspraken te maken. Hiermee zie ik mijn punt van verleden jaar
bevestigd, en wel dat hierover veel onduidelijkheid is bij heel veel instellingen
van de overheid. Ik doel op de hoofddoek bij personen achter de balie en in
de rechtszaal. Hierbij denk ik ook aan het keppeltje en de tulband. Dit probleem
speelt overigens niet zo bij deze twee hoofddeksels. De discussie blijft wel
in dit gebouw zweven en wij willen daar maar geen eind aan maken. U roept
evenals de heerÇörüz met het volste recht allerlei tegenargumenten.
Het is voor mij inmiddels wel een groot raadsel waarom wij daar geen duidelijke
streep kunnen trekken.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik vind het wel prettig dat u zich niet bedient van het gelegenheidsargument
van de meerderheid van de bevolking. Ik dacht even dat ik u dat hoorde zeggen.
Volgens mij is er al lang een streep onder die discussie gezet, ware het niet
dat u elke keer de discussie weer ophaalt, omdat u elke keer ongelijk krijgt.
Dat is iets anders dan dat er geen overeenstemming in de Kamer zou bestaat.
Volgens mij bestaat die overeenstemming eruit dat de overheid onpartijdig
dient te zijn en dat dit betekent dat je behoudens functionele beperkingen,
uitingen van godsdiensten niet weigert in de publieke sfeer. Het zal u vreemd
voorkomen, maar ambtenaren hebben dezelfde grondrechten als gewone burgers.De heer Eerdmans (LPF):Ik vind het helemaal niet erg om ongelijk te krijgen. Dat hoort op sommige
momenten bij mijn baan. Waar ik wel moe van word, is dat er om de haverklap
van mening wordt veranderd. Uw fractiegenote Azough heeft hier volgens mij
bepleit dat een rechter met een hoofddoek helemaal niet wenselijk zou zijn.
Dat hebt u later overigens weer ingetrokken. Zo kan ik er nog een paar noemen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Er moet wel juist geciteerd worden. Mevrouw Azough heeft hier gezegd dat
zij geen problemen had met een officier van justitie met een hoofddoek om.
Ik heb daar inderdaad aan toegevoegd dat wat mij betreft het dragen van een
hoofddoek wordt toegevoegd aan de rechterlijke macht. Ik weet dat dit een
uitermate eenzaam en onmodieus standpunt is, maar dat houd ik nog jaren vol.De heer Eerdmans (LPF):U zult zich waarschijnlijk net zo voelen als ik af en toe. Op deze manier
blijven wij echter wel schipperen. De ene keer gaat het om de rechter en de
andere keer om een politieagent. Nogmaals, zo blijven wij dooretteren met
dit verhaal. Daarom wil de LPF-fractie daar een principieel grondwetsartikel
van maken over de neutrale staat.De heer Luchtenveld (VVD):Hoort daarbij niet in één adem dat er een verbod komt voor
het openen van een gemeenteraadsvergadering met een gebed?De heer Eerdmans (LPF):Dat is hetzelfde als de kerstboodschap van de Koningin. Daar ben ik ook
al mee geconfronteerd. Welnu, ik zou niet weten waarom dat zou moeten.De heer De Wit (SP):In dit verband vraag ik aan de heer Eerdmans of wij deze Kamer als een
onderdeel van de overheid moeten beschouwen. Vindt hij ook dat de kerstboom
met Kerstmis weg moet? Immers, die wordt door heel veel mensen in dit land
gezien als een symbool van het christelijke geloof.De heer Eerdmans (LPF):Er is mij de vorige keer ook gevraagd wat ik vind van een Kamerlid met
een hoofddoek. Ik maak wel onderscheid tussen het een en het ander. Als een
gemeentebestuur een kerstboodschap brengt, dan vind ik dat niet goed, maar
een politicus vertegenwoordigt de overheid niet, dus een gemeenteraadslid
ook niet. Het gaat mij om de vertegenwoordigers van de overheid, van de collectieve
sector, het ambtelijk apparaat. Dat is iets anders dan een kerstboom in het
gebouw van de volksvertegenwoordiging, denk ik.De heer De Wit (SP):Maar er zijn in ieder geval mensen die er zelfs aanstoot aan nemen dat
er een kerstboom staat in een gebouw dat neutraal zou dienen te zijn.De heer Eerdmans (LPF):Dit gebouw is zeker niet neutraal.Voorzitter. Ik vraag de regering, te reageren op de stelling van de voorzitter
van de deelgemeenteraad van Charlois, Dick Lockhorst, dat een balie-ambtenaar
met sluier de vereiste onafhankelijkheid en neutraliteit van de overheid in
gevaar brengt. Ik vraag de regering, bij haar reactie het volgende in overweging
te nemen. De minister voor Bestuurlijke Vernieuwing vindt dat onpartijdigheid
als criterium alleen een rol mag spelen als het gaat om geüniformeerde
gezagsdragers, bijvoorbeeld rechters. Maar zijn niet alle ambtenaren gezagsdragers,
vertegenwoordigen zij niet allen de Staat? Wat mijn fractie betreft wel. Ik
vind dan ook dat de deelgemeente Charlois gelijk heeft; alle ambtenaren voeren
namelijk belangrijke regels van de Staat uit. In hun vertegenwoordigende functie
dienen zij tegenover de burger onpartijdigheid en neutraliteit uit te stralen.
En neutraliteit is niet hetzelfde als atheïsme, zo zeg ik tegen mevrouw
Halsema. Dragen ambtenaren een religieus kledingstuk, dan verbreken zij het
beeld van neutraliteit. Ik leg de regering dan ook het idee voor om de waarde
van de neutrale Staat beter te beschermen. Wij denken dat dit het beste op
het hoogste niveau gedaan kan worden, bijvoorbeeld door deze waarde op te
nemen in de Grondwet. Een landelijke kledingcode waarbij het dragen van religieuze
kledingstukken aan alle ambtenaren in functie wordt verboden, kan daarbij
een eerste stap zijn.De ongeschreven waarde van de neutrale staat is niet de enige kernwaarde
van onze samenleving die onder druk staat. Veel tastbaarder waarden van de
Nederlandse samenleving hebben de laatste tijd ook veel te lijden gehad. Ik
denk aan het verbod op het dragen van de Nederlandse vlag op een tas, waarmee
een aantal leerlingen van het Cals College in IJsselstein werd geconfronteerd.
Ik kan ook het voorbeeld noemen van de Nederlandse jongen die van agenten
een bekeuring kreeg omdat hij een provocerende vlag op zijn jas droeg. Minister
Remkes kwam, op reis in Amerika, op het idee om de Nederlandse vlag vaker
op overheidsgebouwen te tonen, ook in reactie op de discussie
naar aanleiding van de voorbeelden die ik gaf. Uit een enquête van TNS
NIPO over bedreigingen van de Nederlandse cultuur blijkt dat Nederlanders
bang zijn voor een teloorgang van de Nederlandse cultuur, van de Nederlandse
identiteit. In Nederland spreken wij voortdurend over pluriformiteit, over
de multiculturele samenleving, over wederzijds begrip en ga zo maar door.
In Frankrijk, toch ook een land met een groot aantal allochtone inwoners,
doet men niet zo vaag over de nationale identiteit. Artikel 2 van de Franse
grondwet van 1958 is zo klaar als een klontje: de taal van de Republiek is
het Frans, het nationale embleem is de blauw-wit-rode driekleur, de nationale
hymne is de Marseillaise. Het devies van de Republiek is liberté, egalité,
fraternité. En haar principe is dat de regering van het volk, voor
het volk en door het volk is. Onze eigen Grondwet bevat helaas geen beschouwing
over wat Nederland eigenlijk is, wat ons verbindt, wat Nederlanders Nederlanders
maakt. Ook in verband met de ontwikkelingen rondom de Nederlandse vlag lijkt
het mijn fractie dan ook een goed idee om de Nederlandse identiteit in de
Grondwet vast te leggen. En het zou in ieder geval een goed begin zijn om
op alle Nederlandse overheidsgebouwen de Nederlandse vlag te laten wapperen,
precies zoals minister Remkes het in Washington zei.Tot slot nog het pleidooi van mevrouw Halsema om dierenrechten in de Grondwet
te verankeren. Zij weet dat ik de dieren in Nederland en ver daarbuiten een
warm hart toedraag en haar voorstel om de Grondwet op dit punt aan te vullen
heeft mijn grote sympathie. Een discussie over dit voorstel is in mijn fractie
zeker geen gelopen race; wij zullen het bespreken en ik zal haar over het
resultaat daarvan informeren.De heer Çörüz (CDA):Ik ben toch nieuwsgierig hoe ver de heer Eerdmans dat pleidooi zou willen
ondersteunen. Vallen daar bijvoorbeeld ook honden aan de lijn, paardrijden
en vogeltjes in een kooi onder? Of gaat het juist om bijvoorbeeld legbatterijen
en de jacht? Dat wordt een heel lastige discussie.De heer Eerdmans (LPF):Ja, dat wordt een heel lastige discussie. Ik zou meer willen weten over
dit voorstel, want ik heb er in 2003 voor gepleit naar aanleiding van de Duitse
grondwetswijziging. Ik heb er ook heel veel praktische vragen over. Wat brengt
het met zich: de honden aan de lijn, de vogeltjes in de kooi? In Duitsland
heeft men alsnog ingestemd met de verrijkte kooi voor legkippen en heeft men
het islamitisch slachten niet verboden. Een artikel in de Grondwet betekent
dan ook niet meteen een fantastische verbetering van het dierenwelzijn. Ik
kijk altijd meer naar de praktische kant. Ik vind dat dierenbeulen hard moeten
worden gestraft. Met de formele wet kun je al een heel eind komen. Maar ik
vind het persoonlijk een heel sympathiek idee dat er in de Grondwet ook iets
over dieren staat. Dieren kunnen niets zeggen en kunnen niet van zich doen
spreken. Er wordt vaak denigrerend over gesproken, maar ik vind dierenwelzijn
heel belangrijk. Persoonlijk hoop ik dat wij in de Grondwet ook iets voor
dieren kunnen betekenen.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Voorzitter. Anderen hebben er al op gewezen dat het thema "grondrechten"
volop in de schijnwerpers staat. Allerlei actuele vraagstukken raken er op
zijn minst aan. Hebben alle godsdiensten en levensovertuigingen gelijke rechten
wat het genot van de grondrechten betreft? Wij hebben bijvoorbeeld een discussie
over de vrijheid van onderwijs gehad. Geldt vrijheid van godsdienst en levensovertuiging
alleen privé of ook in de publieke samenleving en hoe ver reikt die
dan? Waar kunnen eventueel beperkingen worden aangebracht? Hoe zit het met
grondrechten en terrorismebestrijding? Hoe zit het met grondrechten en groeperingen
die uit zijn op het omver werpen van de samenleving of de democratische rechtsstaat?
Werpt de pluriforme samenleving nieuw licht op de wijze waarop wij met grondrechten
moeten omgaan? Het zijn allemaal actuele punten en er zijn er ongetwijfeld
meer te noemen, maar de discussie over grondrechten en het belang ervan is
in feite niet nieuw. Grondrechten zijn anno 2005 geen rustig bezit en zijn
dat eigenlijk nooit geweest. Er zit altijd ook spanning in. Ik kom erop terug,
omdat het ook in de nota nog terugkeert.Er is altijd wel een goede aanleiding om het er opnieuw over te hebben.
Daarom ben ik blij met dit debat. Grondrechten komen ook door het debat tot
ontwikkeling. In de historie zijn er allerlei momenten aan te wijzen: de Magna
Charta, de Unie van Utrecht, de Amerikaanse grondwet, de Four Freedoms, het
Handvest van de Verenigde Naties etc. tot en met de discussie van vandaag.
Een goede discussie is dus van belang. Grondrechten zijn geen rustig bezit,
maar juist in turbulente tijden is het zaak de discussie zuiver, misschien
ook scherp, maar zeker altijd zorgvuldig te voeren. "Grote stappen snel thuis"
werkt niet als wij het over grondrechten hebben.Snel conclusies trekken onder druk van omstandigheden, dringende omstandigheden
zelfs, kan ook niet, hoe goed en legitiem het nemen van bepaalde stappen als
zodanig ook kan zijn. Ik denk aan het debat over terrorismebestrijding, waarbij
grondrechten al snel in het geding kunnen zijn. Juist dan is het van belang
om zorgvuldigheid te betrachten. Ik heb in die discussie vastgesteld dat het
kabinet die zorgvuldigheid in acht wil nemen. Minister Donner heeft uiteengezet
dat het verenigbaar is met de grondrechten. Ook minister De Graaf heeft dat
in interviews uiteengezet. Met die inzet zijn wij het eens. Dat impliceert
niet dat wij het in alles uiteindelijk met elkaar eens zullen worden. Maar
het belang van een zorgvuldige weging van grondrechten, ook in dergelijke
ernstige zaken, wordt gedeeld.Ik ben altijd wat beducht voor nonchalant spreken over grondrechten. Toch
proefde ik dat vanavond hier en daar. De heer Van der Ham zei in een discussie
over de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting: D66 wil
vanavond niet pleiten voor afschaffing van de vrijheid van godsdienst; dat
gaat ons wat ver. Ik begrijp wel wat hij bedoelt, maar ik vind het een bijna
nonchalante manier van spreken over grondrechten. Er zit toch iets achter:
eigenlijk hebben wij er geen behoefte meer aan, want wij hebben vrijheid van
meningsuiting, maar het gaat ons wel wat ver om hier vanavond – het
is al tien uur – te pleiten voor afschaffing van de vrijheid van godsdienst.
Daarvan ben ik niet zo gecharmeerd. Hetzelfde geldt voor uitspraken
die eerder zijn gedaan door de heer Eerdmans. Hij spreekt er nu iets genuanceerder
over, maar indertijd in het hoofddoekjesdebat zei hij: ik wens niet geconfronteerd
te worden met publieke uitingen van godsdienst. Dat was een heel generaliserende
opmerking. Laten wij nu opletten dat wij niet te snel harde, stevige uitspraken
doen over grondrechten van anderen, maar dat wij er altijd heel zorgvuldig
over spreken.De heer Van der Ham (D66):De heer Rouvoet spreekt over nonchalance bij het grondrecht van godsdienstvrijheid.
Hij kan het ook anders zien en zo bedoel ik het ook. De emancipatie van godsdienstige
gevoelens is namelijk zo ontwikkeld dat deze als vanzelfsprekend in de samenleving
aanwezig mag worden beschouwd en dat deze ook wordt gezien als een opvatting
die gelijk is met allerlei andere opvattingen. Daaruit kun je ook proeven,
althans ik hoop dat de heer Rouvoet dat enigszins herkend heeft, dat deze
evenwaardig is.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Ja, maar dat zou dan pleiten voor afschaffing van artikel 1 van de Grondwet,
dat gaat over de gelijkheid en gelijkwaardigheid en niet over de vrijheid
van godsdienst zoals in artikel 6. Ik meen dat de D66-fractie zeer heftig
verontwaardigd was toen iemand voorstelde om artikel 1 van de Grondwet af
te schaffen.De heer Van der Ham (D66):Daarover heb ik zo-even gezegd...De heer Rouvoet (ChristenUnie):Daarover zegt de heer Van der Ham nu weer dat het inmiddels als zo gelijkwaardig
is aanvaard, dat hij daaraan niet zoveel behoefte meer heeft. Op het punt
van godsdienstvrijheid en vrijheid van meningsuiting kom ik nog terug. Ik
zou ervoor willen waken, zoals ik bij de heer Van der Ham proefde zonder hem
dingen in de schoenen te willen schuiven, om gemakkelijk dingen te zeggen
zoals: het gaat mij wat ver om nu te pleiten voor afschaffing van de godsdienstvrijheid.
Daarin zit wel een ondertoon die bijna relativerend is over de betekenis van
godsdienstvrijheid zoals die wereldwijd in allerlei verdragen is vastgelegd.
Ik zeg dan: pas op, want godsdienstvrijheid is een belangrijk goed waarover
wij niet te laconiek en te luchthartig moeten spreken.De heer Van der Ham (D66):Ik wil toch een corrigerende opmerking maken. De heer Rouvoet heeft het
over een relativering van godsdienstvrijheid. Dat zeg ik juist niet. Ik zeg
dat het gelijkwaardig is aan al die andere uitingsvormen in de samenleving.
Het is dus geen relativering of een degradatie of iets dergelijks, maar het
is gelijk. Overigens heeft de heer Rouvoet gelijk op het punt dat in alle
internationale verdragen staat dat dat apart geregeld moet worden. Daarmee
ben ik het ook eens; dat heb ik ook in mijn bijdrage gezegd. Het is juist
de gelijkwaardigheid die ik heb willen benadrukken.De heer Rouvoet (ChristenUnie):Daarin zit wel een probleem waar ik straks nog op terugkom. Het gaat niet
om gelijkwaardigheid, maar om het feit dat het een apart grondrecht is in
de internationale verdragen en in onze Grondwet. Vrijheid van godsdienst omvat
namelijk veel meer dan alleen maar het uiten van een mening of een geloofsopvatting.
Ik zal daarvan straks nog een mooie opsomming geven.Ik had het over zorgvuldig spreken over grondrechten. Ik vind dat de notitie
van de minister die zorgvuldigheid bevordert en zelf ook zorgvuldig is. Eerlijk
gezegd had ik in 2001, toen de heer Dittrich daarom bij motie vroeg, geen
behoefte aan een notitie, omdat ik wel kon voorspellen wat erin zou staan.
Dat staat er ook in, namelijk dat er uiteindelijk geen rangorde en geen hiërarchie
moet zijn en dat het aan de rechter is om bij botsende grondrechten te bepalen
welke onder de gegeven omstandigheden voorrang behoort te krijgen. Dat is
ook de conclusie van de minister. Ik had eigenlijk ook niet anders van hem
verwacht.Wij zijn het globaal ook eens met de conclusies die aan het eind van de
notitie worden opgesomd: geen wijziging van de Grondwet en geen behoefte aan
"hiërarchiesering" van grondrechten. Daarnaast wijs ik op de terechte
conclusie dat de onderlinge verhouding van grondrechten ruimte biedt voor
het aanpakken van problemen die voortvloeien uit een groeiende pluriformiteit
van de samenleving.Ook delen wij de in de notitie gekozen invalshoek met betrekking tot kleding
en andere publieke uitingen, waarbij natuurlijk geen conclusie is getrokken
in heel individuele casussen. Je kunt aan de hand van allerlei casussen discussiëren
over wat wel en niet aanvaardbaar is en waar de functionaliteit en de veiligheid
in het geding komen, maar je kunt er verder geen concrete uitspraken over
doen. De basishouding die in de notitie op dit punt gekozen wordt, is in ieder
geval de onze. Ook dat kan niet verbazen, aangezien wij dat in het eerdere
debat over de hoofddoekjes ook als zodanig hebben aangegeven bij monde van
mevrouw Huizinga.Eigenlijk niet veel nieuws onder de zon; de notitie beantwoordt aan de
verwachtingen die wij indertijd hadden. De spanning tussen of zelfs binnen
grondrechten is onvermijdelijk. De motie-Dittrich cum suis vroeg indertijd
om helderheid te verschaffen ten aanzien van de onderlinge verhouding tussen
grondrechten. De minister geeft aan dat dit eigenlijk niet te doen is omdat
die spanning onvermijdelijk is en die verhouding niet door de regering of
de wetgever voor eens en voor altijd kan worden vastgelegd. Ik heb ook begrepen
dat de fractie van de heer Van der Ham inmiddels tot de conclusie is gekomen
dat er geen sprake kan zijn van hiërarchie in grondrechten. Ik ben daar
blij mee, want toen de heer Dittrich hier sprak over de roze driehoek en het
spanningsveld daartussen was de toon toch wat anders.De notitie is wat ons betreft dus zeker niet overbodig, juist omdat het
adagium geldt dat grondrechten geen rustig bezit zijn. Er zijn steeds nieuwe
invalshoeken waarover gesproken moet worden. Zo spreken wij anno 2005 over
de pluriforme samenleving en de plaats van grondrechten daarin. Ik wil een
invalshoek noemen die in de nota ook aan de orde komt en die van belang is
en misschien extra accent verdient in onze tijd, namelijk de waarde van tolerantie
in het debat over grondrechten. Tolerantie gaat zoals wij het beschouwen aan
het genieten van grondrechten vooraf. Het genieten van grondrechten ziet op
de gebruiker van grondrechten. Tolerantie ziet op het gunnen van de grondrechten
aan de ander. Voordat je op de eigen rechten staat, hoor je
ook te staan op de rechten van anderen. Tolerantie gaat dus aan het genieten
van grondrechten vooraf. In een tijd waarin tolerantie onder druk kan komen
te staan door de feitelijke ontwikkelingen, merk je dat tolerantie en de bereidheid
tot dialoog in zichzelf basiswaarden zijn die worden onderstreept in het maatschappelijk
debat. Daar kan dus ook niet over onderhandeld worden. Wie deel wil nemen
aan de Nederlandse samenleving en de Nederlandse rechtsstaat zal ten minste
die tolerantie jegens andersdenkenden moeten opbrengen. Dat is geen nieuwe
invalshoek maar het is wel van belang om dit iedere keer weer te onderstrepen.
Je kunt in feite zeggen dat met het inzicht in het belang van tolerantie in
gewetensvraagstukken maar ook in maatschappelijke gedragingen het concept
van grondrechten, te beginnen met de godsdienstvrijheid, ooit geboren is.
Dat gebeurde juist in een tijd dat de tolerantie jegens andersdenkenden helemaal
niet vanzelfsprekend was, de tijd waarin Europa werd geteisterd door oorlogen,
ook om godsdienstige opvattingen en andere zaken. Tolerantie dus als een belangrijk
uitgangspunt.Dat geldt ook vandaag. Tolerantie komt pas echt tot haar recht in omstandigheden
dat botsende meningen pijn doen. Tolerantie moet in feite altijd pijn doen.
Als een opvatting of een gedraging van een ander mij niet raakt, dan kan ik
die tolereren. Echte tolerantie voel je, omdat het om iets wezenlijks gaat.
Juist dan komt het erop aan te aanvaarden dat een ander anders denkt, andere
opvattingen heeft en zich daarnaar anders in het maatschappelijke leven gedraagt,
omdat tolerantie anders gemakkelijk in de buurt van onverschilligheid kan
komen. De nota zegt dat in feite ook. Ik las: voor het onderlinge verkeer
tussen burgers betekent dat dat tolerantie in brede zin inhoudt de bereidheid
tot de acceptatie van keuze en gedrag van anderen die plaatsvinden binnen
de grenzen van de Nederlandse wet, vooral ook waar men ze onbegrijpelijk vindt.
Ik heb die notie tot uitdrukking willen brengen. In de kring van mijn politieke
beweging zeggen we: tolerantie is niet bij concessie om de ruimte voor jezelf
te reserveren, niet defensief, maar bij confessie, als een belijdenisartikel
van de christelijke politiek, principieel voor iedere burger.Voorzitter. De keerzijde van die tolerantie is de bereidheid om zorgvuldig
met elkaar om te gaan. Het is goed om in dit verband ook in de richting van
de heer Luchtenveld die hieraan refereerde, iets te zeggen over de zaak van
Van Dijke. Dat blijft rondzingen in dit debat. Ik doel op het interview in
Nieuwe Revue en wat daarna is gebeurd. Scherpe uitlatingen, scherpe opvattingen,
zeker als ze met geloof te maken hebben, moeten kunnen. Dat is vanavond ook
gezegd. Dat hoort bij de vrijheid van godsdienst. Het is aan de rechter om
uiteindelijk te bekijken of bijvoorbeeld de proportionaliteit in acht is genomen
en of men de uitspraken in redelijkheid op die manier heeft kunnen doen en
de vereiste zorgvuldigheid heeft betracht. Ik wil ook de andere kant daarvan
belichten. Zorgvuldigheid werkt ook de andere kant op. Scherpe uitlatingen
moeten kunnen, scherpe opvattingen moeten kunnen, ook als ze tegen het zere
been van mensen zijn. Een opvatting van ons is altijd geweest: iedereen moet
tegen een stootje kunnen. Ik ben het misschien meer eens met de heer Van der
Ham dan hij gedacht had. Je moet in een pluriforme samenleving niet te snel
naar de rechter rennen. Iedereen moet ook tegen een stootje kunnen, misschien
wel juist als het je pijn doet. Maar er zijn grenzen. Het is aan de rechter
om die grenzen te bepalen. In de zaak van Nieuwe Revue en de uitspraak van
Leen van Dijke is ook van belang dat ook als er scherpe uitlatingen zijn gedaan,
overeind blijft "dat het duidelijk is dat het discrimineren of beledigen van
personen of groepen, minachten, maatschappelijk uitsluiten vanwege een zijnswijze,
levenswijze of opvatting al helemaal niet aan de orde is. Het op die wijze
met elkaar omgaan vraagt om zorgvuldigheid. Probeer meningsverschillen of
strijdpunten omtrent verschillen van godsdienst, levensovertuiging op een
respectvolle niet kwetsende manier uit te praten". En zei hij erbij: "bied
je excuses aan, zoals ik gedaan heb naar aanleiding van het interview in Nieuwe
Revue, als dat onverhoopt niet is gelukt."Voorzitter. In een debat over grondrechten met alle gevoeligheden betekent
het ook elkaar recht doen met respect voor elkaars opvattingen en diepste
overtuigingen. Wie dan blijft zeggen dat door uitspraken van de Hoge Raad
in dit soort zaken bijvoorbeeld christenen een vrijbrief hebben om anderen
te discrimineren, heeft of niet gelet op het verloop van de discussie of er
is kwaadwillendheid in het spel. Misschien is het wel goed om dat hier te
zeggen, want er is rechtgezet wat niet zorgvuldig was geweest. Ik hecht eraan
dat in dit debat nog even te noemen. De Hoge Raad heeft daarover uitspraak
gedaan. Dan is bij het terugkijken op zaken de zorgvuldigheid in het geding.Ik begrijp dat ik het kort moet houden. Ik had iets willen zeggen over
de horizontale werking van grondrechten. Laat ik het even heel kort aanduiden
aan de hand van de discussie over hoofddoekjes. Daar zit een probleem omdat
wij grondrechten vooral als individuele rechten zien. Hoe het functioneren
in een groep daarop inwerkt, is vaak moeilijk te grijpen. Vroeger hadden wij
het bijvoorbeeld over poliobestrijding. Nu gaat het over een onderwerp als
vrouwenbesnijdenis, waarover wij vanmiddag nog een heel indrukwekkende confrontatie
in de voorstelling van De Gesluierde Monologen hebben gehad. Hoofddoekjes
kan een te respecteren keuze zijn op basis van godsdienst, maar het kan ook
door de omgeving afgedwongen zijn en dan is er wel een maatschappelijk probleem,
zelfs in bijzondere mate als die dwang zich ook nog eens uitstrekt tot mensen
buiten de groep. Ik stel het op prijs als de minister in zijn reactie aandacht
schenkt aan de verhouding van het individuele karakter van onze grondrechten
tot het opereren binnen groepen. Wij kennen weinig echt collectieve rechten.
Kan een individueel recht niet verloren gaan, in dit concrete geval het recht
op het dragen van een hoofddoekje als godsdienstige uiting? Dat is pas een
grondrecht als je ook het recht hebt om het af te doen.Ik had nog in willen gaan op de verhouding tussen de vrijheid van godsdienst
en de vrijheid van meningsuiting, maar ik begrijp dat dit niet kan. Ik heb
een paar keer geïnterrumpeerd. Het lijkt mij goed als de minister nog
eens ingaat op het eigen karakter van deze twee grondrechten, dan kunnen wij
daar in tweede termijn op terugkomen. Ik wil in ieder geval wegblijven, ook
gelet bijvoorbeeld op de formulering in de VN-verklaring tot
uitbanning van iedere vorm van discriminatie op basis van geloof of overtuiging,
van een beperkte uitleg van de vrijheid van godsdienst. Wat de vrijheid van
godsdienst allemaal impliceert staat in een grote paragraaf. Dat is aanmerkelijk
meer dan alleen de vrijheid om op basis van je geloof een bepaalde mening
te uiten.Noodzakelijkerwijs ben ik aan het eind van mijn betoog gekomen. De minister
spreekt een keer over de Staat als neutral organiser. Dat had voor mij wel
iets heel mechanistisch; het is bijna instrumenteel. Tegelijkertijd zegt hij
dat niet volstrekt neutraal kan worden gesproken over de Staat en de overheid,
zeker niet bij grondrechten, waarin ook bepaalde waarden worden bevorderd.
Dat ben ik met hem eens.Men zal begrijpen dat ik als christenpoliticus sowieso al aarzeling heb
bij het al te onbekommerd spreken over de neutrale staat. Ter geruststelling
van de heer De Vries of wie dan ook: ik bevind mij in het goede gezelschap
van Groen van Prinsterer als ik zeg dat het streven naar een christelijke
staat, in de overtuiging van de christelijkpolitiek zoals de ChristenUnie
die voorstaat, godsdienstvrijheid voor iedereen impliceert. Dat is altijd
onze traditie geweest, ook bij de benadering van de christelijke staat.De voorzitter:Er volgen nog drie sprekers met vrij ruime spreektijden. Ik wil om ongeveer
23.15 uur klaar zijn, maar liever nog eerder. Het is mijn bedoeling nu vijf
minuten te schorsen. Daarna moeten wij binnen een uur het debat van vanavond
kunnen beëindigen.De vergadering wordt enige ogenblikken geschorst.De heer Klaas de Vries (PvdA):Voorzitter. Wij hebben vanmiddag een briefje gehad van de minister, waarin
hij ons meedeelt dat hij tegen de NRC niet heeft gezegd dat het schandelijk
was dat de Kamer dit debat zo laat had geagendeerd. Ik ben daar erkentelijk
voor. De NRC slijpt onze geest dagelijks, maar misschien moeten de betrokken
verslaggevers dus ook eens iets aan hun oren doen.In de nota staat de vraag centraal of in onze pluriforme samenleving voldoende
evenwicht bestaat tussen een aantal grondrechten. In het bijzonder gaat het
om het discriminatieverbod van artikel 1 en een aantal vrijheidsrechten.De aanleiding was de motie-Dittrich, meer genoemd vanavond, waarin specifiek
wordt overwogen dat er een groeiende spanning is ontstaan tussen sommige moslims
en homoseksuelen, welke spanning leidt tot strafrechtelijke aangiftes over
en weer. Daarover heeft de rechter zich inmiddels uitgesproken. In de vonnissen
wordt gezegd, heel kort uitgedrukt, dat de intentie om al dan niet te beledigen
doorslaggevend is. Is die intentie er wel, dan gaat de meningsuiting over
de schreef. Is die er niet, dan kan de meningsuiting toelaatbaar zijn. Daarom
is de vraagstelling wat je mag zeggen eigenlijk een beetje ongelukkig. Het
gaat er vaak om met welk oogmerk iets wordt gezegd. Het is dus heel moeilijk
om een catalogus te maken van alles wat je mag zeggen. Hetzelfde woord en
dezelfde uitdrukking kunnen onder omstandigheden toelaatbaar of beledigend
en ook strafbaar zijn.De discussies die de afgelopen jaren in ons land hebben gewoed over de
waarden van de democratische rechtsstaat, tolerantie, vrijheid en de grenzen
daarvan en over de scheiding van kerk en staat, worden in de nota geplaatst
tegen de achtergrond van de toegenomen pluriformiteit van onze samenleving.
Pluriformiteit veroorzaakt spanningen en nieuwe pluriformiteit veroorzaakt
nieuwe spanningen, waaraan de samenleving nog niet gewend was en waarmee ze
moet leren omgaan.Daarbij spelen de grondrechten een centrale rol. Zij moeten ons helpen
om met potentieel conflictueuze situaties vreedzaam om te gaan. In samenlevingen
waarin iedereen hetzelfde zou denken en geloven, bestaat geen behoefte aan
grondrechten, maar zo is de mens niet geschapen – ik doe nu een handreiking
in de richting van de heren Van der Staaij en Rouvoet – en een samenleving
heeft de keus hoe zij met dat gegeven wil omgaan.Een keuze is om de pluriformiteit in de samenleving te verbieden en onwelgevallige
opvattingen of geloofsovertuigingen te onderdrukken. Wij hebben tijden gekend
waarin de heersers in een land uitmaakten wat mensen moesten geloven. Cuius
regio, eius religio. Wie zich daarin niet wilde schikken, werd te vuur en
te zwaard vervolgd. Dat is nog niet zo vreselijk lang geleden. Wij kennen
ook uit het recente verleden totalitaire staten die onwelgevallige meningen
met veel geheime politie en geweld onderdrukten.Een andere mogelijkheid is om pluriformiteit in de samenleving als een
groot goed te erkennen en het vermogen van mensen om hun eigen mening te vormen
en te uiten, als een onvervreemdbaar aan mensen toekomend recht te beschouwen.
Dat is de opvatting die mijn partij uitdraagt in onze democratische rechtsstaat.
Daarom noemen wij deze rechten ook grondrechten. Grondrechten zijn van mensen
en niet van de staat. Integendeel. Zij bieden fundamentele bescherming tegen
de staat. Zij zijn geen concessies die weer kunnen worden ingetrokken of vruchten
van de welwillendheid van hogere machten.In de nota ontbreekt een rechtssociologische opvatting. Ik begrijp dat
heel goed en heb daar geen klachten over. Het is wel interessant om op te
merken dat rechtssociologen als Niklas Luhmann erop hebben gewezen dat het
ontbreken of onderdrukken van grondrechten leidt tot verstarde, totalitaire
samenlevingen die geen perspectief meer hebben en ook zeker niet bieden. Door
het respecteren van grondrechten en het op waarde schatten van de pluriformiteit
kunnen samenlevingen zich dynamisch ontplooien en mensen in al hun verscheidenheid
in de meest letterlijke zin tot hun recht laten komen.De vraag die de hele tijd opduikt, is of grondrechten absoluut en onbeperkt
kunnen worden uitgeoefend. Wij hadden daar vanavond ook een gedachtewisseling
over. Het antwoord is natuurlijk "nee". De grondrechten van de burger vinden
hun natuurlijke grenzen, waar de rechten van andere burgers in het gedrang
komen. Deze grenzen, die door wetten en rechters worden bewaakt, zijn niet
bedoeld om rechten van burgers in te perken, maar om ze veilig te stellen.
Als het om vrijheid en gelijkheid gaat, is de Grondwet niet een dwangbevel
voor assimilatie of een keurslijf voor uniformiteit, maar een garantie voor
diversiteit en pluriformiteit. Aan grondrechten mogen dus wettelijke beperkingen worden gesteld. Zoals
Martin Burkens in zijn dissertatie van 1971 heeft uiteengezet, moet het dan
echter wel om specifieke wettelijke beperkingen gaan. De Staat kan grondrechten
niet met een brede volmacht uithollen of ongedaan maken. De discussie over
de vraag welke beperkingen in een democratische rechtsstaat noodzakelijk zijn,
wordt hier de komende maanden wederom gevoerd. Duidelijk moet zijn dat het
begrip "noodzakelijk" in dit geval letterlijk moet worden genomen. De ambitie
van onze samenleving moet zijn, de beleving van grondrechten zo weinig mogelijk
te beperken.De staat kan wettelijke beperkingen aan de uitoefening van grondrechten
stellen. Mogelijke overtreding daarvan kan door de rechter worden getoetst.
Daardoor wordt het normatieve kader nader gepreciseerd. Dat betekent allerminst
dat daarmee het normatieve veld ook geheel en al is ingevuld. Het zou buitengewoon
tragisch met onze samenleving gesteld zijn, als het Wetboek van Strafrecht
bij elke gedraging of bij elke meningsuiting moest bepalen wat verstandig,
beschaafd, redelijk of fatsoenlijk zou zijn. Zo krijg je geen leefbare samenleving.De samenleving zelf hanteert allerlei normen die het recht nu eenmaal
niet bindend kan en wil opleggen. Overtreding van die normen behoeft geen
strafrechtelijke sanctionering. De mate waarin zij gepraktiseerd worden, bepaalt
echter wel of een samenleving gebaseerd is op respect voor de menselijke waardigheid.Zoals ik eerder opmerkte, is het karakter van de grondrechten –
human rights, een prachtige Engelse term daarvoor – in onze visie dat
zij geen ruimhartige geste zijn van hogere machten of een concessie die weer
kan worden ingetrokken. Het zijn onvervreemdbare, intrinsiek aan elk mens
toekomende rechten die ook de identiteit bepalen van onze rechtsstaat. Wel
kan de wet de uitoefening van grondrechten onderwerpen aan beperkingen. In
onze visie is het principieel onjuist om binnen het in ons land vigerend grondwettelijk
systeem het afnemen van grondrechten van sommige burgers te bepleiten. Aldus
wordt immers datgene aangetast wat men wil beschermen en wat de identiteit
van onze samenleving uitmaakt. De uitoefening van grondrechten is geen vrijbrief
om alles te kunnen doen en zeggen. Bij de wet kunnen beperkingen worden gesteld,
indien de bescherming van de vrijheid van anderen daartoe noodzaakt. Indien
mensen geacht worden misbruik van hun grondwettelijke vrijheden te maken,
zullen zij langs deze weg daarvan moeten worden weerhouden.Vrijheid en gelijkheid zijn geen rustig bezit, zoals vanavond al vaker
is gezegd. Zij zijn niet alleen een recht, maar ook een opdracht. Zij worden
dagelijks op de proef gesteld en moeten voortdurend met zorg worden onderhouden.
De overheid speelt een belangrijke rol om de kennis en beleving van de grondwettelijke
waarden voor alle burgers mogelijk te maken.Dit geldt zeker in tijden waarin de samenleving snel pluriformer wordt,
doordat grote aantallen nieuwkomers uit andere culturen zich hier vestigen.
Zij zijn vaak niet met onze beleving van grondwettelijke waarden vertrouwd.
In een enkel geval zullen zij zich er zelfs tegen verzetten. Daartegen moet
de rechtsstaat zich met kracht weren en de grondrechten verdedigen, maar altijd
met de middelen van de rechtsstaat.In de nota wordt de conclusie getrokken dat voor het beslechten van conflictueuze
situatie geen aanpassing van het grondwettelijk kader nodig is. Ik ben het
daarmee eens. Ik citeer uit de nota. "Veeleer dient een heroriëntatie
plaats te vinden op de waarden van de democratische rechtsstaat, de grondrechten
daaronder begrepen, en verdient eigentijds burgerschap aandacht." Einde citaat.Voor het aanbrengen van een hiërarchie in de vrijheidsrechten bestaat
ook geen aanleiding. Prioritering van grondrechten betekent per definitie
relativering en uitholling van andere grondrechten. Grondrechten zijn gelijkwaardig,
het ene is niet ondergeschikt aan het andere.Zo gezien, lijkt het systeem fraai en ook wel duidelijk. Met de heer Rouvoet
zeg ik dat het eigenlijk niet verbazingwekkend is dat dit de uitkomst van
deze studie is. Het is de vraag of iedereen het systeem kent, begrijpt en
in staat is ermee om te gaan. De constatering in de nota dat onze vrijheid
verankerd is in de Nederlandse Grondwet en mensenrechtenverdragen is juist
en van enorme betekenis, maar de kardinale vraag is natuurlijk of dat ook
zo is in de hoofden en harten van de mensen. Wat weten zij van de grondrechten?Een eerste indicatie dat hier een probleem ligt, is zeker het feit dat
nota bene de Tweede Kamer een nota over deze problematiek heeft gevraagd.
Als het de Kamer al niet meer zo helder is, hoe zal dat dan elders in de samenleving
zijn? Toch is het voor onze samenleving van essentieel belang dat alle inwoners
van ons land de in de Grondwet neergelegde grondrechten begrijpen en respecteren.
Het gaat om hun vrijheid en die van hun vrijwel altijd andersdenkende en anders
gelovende medeburgers. In die vrijheid ligt de grote kracht van onze samenleving.
Het lijkt wel dringend nodig dat de kennis en het begrip van de grondrechten
worden verbreed en verdiept. Mijn vraag aan de regering is dan ook, zich te
bezinnen op een breed plan van actie dat tot meer kennis en begrip bijdraagt.
In de voorbereidende discussies over dit debat merkte een collega in mijn
fractie op dat hij gedurende zijn hele school- en studietijd nooit over grondrechten
was onderricht. Toen anderen dat hoorden, realiseerden zij zich dat dat in
hun studie- en schooltijd precies hetzelfde is geweest. Er is behoefte aan
een weloverwogen permanente inspanning van de zijde van de overheid, het onderwijs
en andere instanties en personen om de kennis van de grondrechten te verbreiden
en levend te houden. Is de regering het daarmee eens? Is zij tot actie daartoe
bereid? Ik acht dit belangrijk en essentieel. Zo nodig zou de Kamer zich daarover
moeten uitspreken.Dit debat had een nieuw element. Wij hadden afgesproken dat wij niet zouden
debatteren over een mogelijke uitbreiding van artikel 1 van de Grondwet, maar
inmiddels is wel een debat gevoerd over een uitbreiding van artikel 21: "De
zorg van de overheid is gericht op de bewoonbaarheid van het land en de bescherming
en verbetering van het leefmilieu". Dat is een zeer betekenisvol grondwetsartikel,
waar wij het beleid dagelijks aan toetsen. Mevrouw Halsema stelt voor om daaraan
het welzijn van dieren toe te voegen. Zij vindt het een omissie in de
nota over de sociale grondrechten dat dit punt daarin niet is opgenomen. Ik
denk dat dat niet juist is, want de Kamer heeft daar helemaal niet om gevraagd.
Zij vroeg om een discussie over de conflicterende vrijheidsrechten. Het is
echter een interessant en zeer sympathiek punt. Wij zijn graag bereid om daarover
mee te denken. Dat zal niemand verbazen van een partij waarvan de politiek
leider vegetariër is.Wij zijn overigens van mening dat mevrouw Halsema gelijk heeft met haar
opmerking dat grondrechten evolueren uit een groeiende rechtspraktijk. Dat
is natuurlijk ook met de bescherming van de belangen en het welzijn van dieren
het geval. Er is een wet die naar mijn smaak een behoorlijk kader geeft voor
de bescherming van dierenwelzijn. Er zijn ook allerlei initiatieven. Mijn
fractie is samen met de LPF-fractie bezig met een drietal initiatieven om
het dierenwelzijn te verbeteren. Dat is in ieder geval een praktische weg,
maar dat verhindert niet dat er ook gedacht wordt over de mogelijkheid om
in de Grondwet aan dieren een plaats te geven. Het lijkt mij te haastig om
op deze avond te zeggen hoe dat precies moet, maar ik ben graag bereid om
daar namens mijn fractie over mee te denken.De heer De Wit (SP):Voorzitter. De nota van de minister geeft inzicht in de grondrechten en
de samenhang van de grondrechten in onze samenleving. Zij geeft ook een overzicht
van de jurisprudentie met betrekking tot de grondrechten, zoals die tot nu
toe vorm heeft gekregen. Mijn fractie constateert wel dat de nota een aantal
fundamentele vragen uit de weg gaat. Ik hoop daar in het vervolg op in te
gaan. Mijn fractie deelt de hoofdconclusie van de nota dat geen rangorde is
aan te brengen in de verschillende grondrechten en dat de rechter uiteindelijk
bij de interpretatie van de betekenis en waarde van grondrechten een belangrijke
rol vervult, maar dat betekent niet dat je dan uitgesproken bent. Een aantal
rechtspolitieke overwegingen horen immers niet alleen bij de rechter thuis,
maar kunnen bijvoorbeeld ook hier aan de orde komen en zouden bij wijze van
spreken ook in de Grondwet zelf tot uitdrukking kunnen komen. Zoals gezegd, gaat de nota een aantal vragen uit de weg. De discussie
over artikel 23 wordt aangestipt. Op pagina 8 staat dat de bekostiging door
de Staat van religieus onderwijs is aanvaard. Mijn fractie meent dat dit op
dit moment op z'n minst ter discussie staat, alleen al omdat binnen de huidige
coalitie in ieder geval één partij openlijk heeft verklaard
dat zij artikel 23 wil afschaffen. Die discussie wordt in deze nota dus omzeild.
Mijn fractie vindt dat de regering op dit punt kleur zou moeten bekennen.
Ons standpunt is helder: wij zouden graag zien dat het bijzonder onderwijs
op termijn plaatsmaakt voor publiek onderwijs voor iedereen, waarin alle kinderen
die in Nederland naar school gaan, worden onderwezen in levensbeschouwing,
wereldreligies en de normen en waarden van onze democratische rechtsstaat.
Dat de minister van Onderwijs scholen wil verplichten de ononderhandelbare
waarden van onze samenleving over te dragen, juicht mijn fractie van harte
toe. Wij zien het als een eerste stap in de goede richting, maar dan wel graag
op alle scholen. Wij stellen voor, alle scholen te vragen aan te geven hoe
zij in hun onderwijs aandacht besteden aan de normen en waarden van onze democratische
rechtsstaat. Daarbij zouden belangrijke waarden, zoals de gelijkheid van man
en vrouw en het verbod op discriminatie, op welke grond dan ook nadrukkelijk
aan de orde moeten komen. Hoe denkt de minister daarover?Mijn fractie is het ermee eens dat je geen rangorde kunt aanbrengen. Het
is onmogelijk te stellen dat artikel 1 van de Grondwet altijd voorgaat op
bijvoorbeeld de vrijheid van godsdienst of de vrijheid van meningsuiting.
Dat zal altijd van de situatie afhangen. De vraag is echter of er niet meer
richting aan te geven is dan deze nota doet. Wat mijn fractie betreft wordt
die richting vooral bepaald door de verschillende status van de horizontale
en de verticale botsing van de grondrechten. De staat heeft hierin een andere
verantwoordelijkheid dan het individu. Dat wordt in deze nota onvoldoende
erkend. In de nota wordt dat onderscheid niet volledig duidelijk gemaakt.
De verschillende grondrechtenbotsingen worden in feite op één
hoop geveegd. Het is duidelijk dat de staat minder gauw onderscheid mag maken
tussen mensen op grond van ras, geslacht, godsdienst dan een individu voor
wie het maken van onderscheid in sommige gevallen juist voortvloeit uit zijn
recht op persoonlijke autonomie.De SP vindt dat de overheid alleen daar waar onpartijdigheid van de staat
van doorslaggevend belang is de religieuze uitingen van ambtenaren op grond
van de scheiding van kerk en staat mag beperken, dus geen hoofddoeken, keppels,
kettinkjes met kruisen in de rechtszaal. Hetzelfde geldt voor beroepen waarin
een uniform wordt gedragen, zoals politie, leger of marechaussee. Maar een
ambtenaar aan de balie van een gemeentehuis mag gerust tonen dat hij of zij
deel uitmaakt van een pluriforme samenleving. Een heel andere grond voor inperking
van dit grondrecht is of een religieuze uiting de uitvoering van werkzaamheden
bemoeilijkt. Het verbieden van het dragen van een gezichtsluier op het werk
kan mogelijk een oplossing bieden.Een ander belangrijk punt voor de SP is dat de staat afdwingt dat zijn
dienaren zich bij de concrete handelingen die zij plegen, laten leiden door
de wetten die in Nederland gelden. Dat er aan de ene kant een discussie wordt
gevoerd over het dragen van een hoofddoek door ambtenaren die in hun dagelijkse
werk geen aanleiding geven te denken dat zij de wetten van dit land niet onderschrijven,
maar dat er aan de andere kant wordt getolereerd dat ambtenaren van de burgerlijke
stand het huwelijk van twee mannen of twee vrouwen weigeren te voltrekken
omdat hun geloof dat verbiedt, is moeilijk te verteren. Wat de SP-fractie
betreft biedt de scheiding van kerk en staat geen ruimte voor een dergelijk
voorbehoud.Belangrijk is de vraag wanneer de grondrechten door de overheid mogen
worden ingeperkt. Onze mening is deze. Als de overheid maatregelen voorstelt
die grondrechten inperken, dan zal zij dat consequent moeten doen en dan zal
zij de noodzakelijkheid en de proportionaliteit daarvan moeten aantonen. Als
in het debat weerbaarheid en verantwoordelijkheid bij alle partijen verondersteld
mogen worden, hoe is het dan mogelijk dat apologie strafbaar wordt gesteld?
Dit is een duidelijke en in onze ogen niet noodzakelijke inbreuk
op artikel 7. Waarom wordt het strafrechtsartikel over godslastering van stal
gehaald, zoals aangekondigd in eerdere debatten over terrorisme? De SP vindt
een duidelijk standpunt noodzakelijk: geen inperking van de vrijheid van meningsuiting
van overheidswege, behalve in de situatie dat artikel 137c en volgende aan
de orde zijn, dus belediging en haat zaaien. Met andere woorden, godslastering
wordt niet van de voorvaderlijke rommelzolder gehaald en mag op termijn wat
mijn fractie betreft uit het Wetboek van Strafrecht verdwijnen.Strafbaarstelling van apologie dient geen redelijk doel en beperkt de
vrijheid van meningsuiting op onverantwoorde wijze. Die kant moeten wij in
ons land niet op. Aangezien iedereen voor de wet gelijk is, moet ook de bescherming
door de wet voor iedereen gelijk zijn. Daarom zal de SP-fractie er bij de
eerstvolgende gelegenheid dat het Wetboek van Strafrecht herzien wordt voor
pleiten om de artikelen 111, 112 en 113, de majesteitsschennis, en artikel
118, belediging van een bevriend staatshoofd uit het Wetboek van Strafrecht
te schrappen. In een interruptie heb ik aangegeven dat mijn fractie de aanvulling
op de Grondwet zoals voorgesteld door mevrouw Halsema met betrekking tot het
dierenwelzijn van harte ondersteunt. Ik had overigens wel gehoopt dat mijn
interruptie tot enige kritiek zou leiden op de Europese grondwet, maar dat
hebben wij inmiddels uitgepraat.Dat de waarde van de democratische rechtstaat actief moet worden uitgedragen,
is natuurlijk juist. De vraag dringt zich echter wel op of in deze tijd een
boulevard van het actuele verleden of een huis van de democratie en de vrijheden
daartoe afdoende middelen zijn. Begrijp mij goed: dergelijke instellingen
kunnen een goede bijdrage leveren aan de kennis onder inwoners van dit land
van onze geschiedenis en onze rechtstaat.Belangrijker is echter dat wij onze rechtstaat beschermen tegen ondermijning
door de ongerichte krachten van angst en paniek. Wij hopen de zorg voor de
bescherming van de grondrechten die uit deze nota spreekt, terug te zien in
de wetsvoorstellen over terreurbestrijding. In dat opzicht vond ik de opmerkingen
van de minister hierover in NRC/Handelsblad van gisteravond interessant.Niet alleen mooie woorden in een nota, maar ook daden wanneer het er werkelijk
om gaat! Daarnaast is het, zoals gezegd, belangrijk om alle kinderen al op
school kennis te laten maken met de normen en waarden van onze rechtstaat.
Wat mijn fractie betreft kun je daar niet vroeg genoeg mee beginnen.De heer Çörüz (CDA):Voorzitter. De CDA-fractie is ingenomen met dit debat over de onderlinge
verhouding tussen grondrechten, want de afgelopen twee en een half jaar zijn
natuurlijk de nodige zaken gepasseerd. Ik noem de aanslagen in New York en
Madrid en in ons eigen land de aanslagen op Pim Fortuyn en Theo van Gogh.
Ik heb het dan nog niet eens over de uitspraken die over allerlei groeperingen
zijn gedaan. Het is dus broodnodig dat wij over grondrechten als de vrijheid
van meningsuiting en godsdienst en het non-discriminatiebeginsel met elkaar
spreken.De minister geeft in zijn notitie geen toverstokje, maar wel een evenwichtige
onderbouwing van zijn visie. De CDA-fractie steunt de zienswijze van het kabinet
dat grondrechten geen onderlinge rangorde behoeven en dat een grondwetswijziging
derhalve ongewenst is. Ook aan de onderlinge verhouding tussen grondrechten
dient niet getornd te worden. De grondrechten codificeren onderliggende waarden
die allemaal evenveel waarde hebben. Het grondrecht van vrije meningsuiting
is niet meer of minder belangrijk dan het grondrecht van vrijheid van godsdienst.
Wel staan deze tegenstellingen door de toegenomen pluriformiteit wat scherper
op ons netvlies gegrift.In de huidige situatie staat het ene grondrecht niet boven het andere
en derhalve is een botsing van grondrechten mogelijk. Door de jaren heen zijn
diverse malen botsingen van grondrechten aan de rechter voorgelegd. Die heeft
vervolgens gelet op de hele context van feiten en omstandigheden de grens
bepaald. De rechter geeft geen algemene regel, maar wijst recht op maat en
over een aan hem voorgelegde specifieke situatie. Een weerbare democratie
c.q. samenleving kan ook wel een botsing hebben, sterker nog: zij is daar
bij tijd en wijle bij gebaat. Wij vinden echter tegelijkertijd dat een weerbare
democratie om weerbare burgers vraagt.Een verandering in de hiërarchische verhoudingen tussen grondrechten
is onwenselijk en bovendien is het de vraag hoe die hiërarchie kan worden
gerealiseerd. Grondrechten worden op dit moment al beperkt door de grondrechten
zelf en door andere wettelijke bepalingen. Zo staat in artikel 7 over de vrijheid
van meningsuiting achter de komma: behoudens ieders verantwoordelijkheid voor
de wet. Tevens wordt dit artikel ook nog eens beperkt door artikel 137, c
t/m g van het Wetboek van Strafrecht. Welk grondrecht zou bovenaan op de hitlijst
van grondrechten mogen prijken?De heer Klaas de Vries (PvdA):Dit is een misverstand. Het grondrecht wordt niet beperkt doordat erin
staat hoe het beperkt mag worden. In ons systeem moet worden aangegeven dat
een wettelijke beperking mogelijk is. In de grondrechtencatalogus staat dus
geen opsomming van beperkingen van diezelfde grondrechten. Daarvoor wordt
verwezen naar de gewone wetgeving. Dit misverstand leeft volgens mij bij de
CDA-fractie, die mensen grondrechten wil afnemen om de samenleving te beschermen.
Dat gebeurt in ons systeem dus niet door het afpakken van grondrechten maar
door in de wetgeving passende maatregelen te nemen.De heer Çörüz (CDA):Op dat laatste kom ik zeker nog terug.Wanneer wij spreken over botsende grondrechten, gaat het veelal ook over
de relatie tussen de islam en de rechtsstaat. Mijn fractie vindt het belangrijk
om de islam als culturele bron die een steeds grotere rol gaat spelen in de
Nederlandse samenleving, te verbinden met de waarden van die samenleving.
Religie en religieuze instellingen moeten dus niet worden verengd door ze
te verwijzen naar het privé-domein. Onzes inziens spelen religie en
religieuze instellingen wel degelijk een belangrijke rol als (over)dragers
van de waarden van die Nederlandse rechtsstaat. Daarom is het belangrijk en
noodzakelijk dat deze actoren geworteld zijn in de Nederlandse samenleving.
Concreet pleiten wij in dat licht al jaren voor een opleiding
voor imams in Nederland. Dit zijn actoren die deze waarden kunnen overdragen.De heer Van der Ham (D66):Religieuze leiders zijn er dus om de rechtsstaat uit te dragen?De heer Çörüz (CDA):Religieuze instellingen en leiders – ik noemde het concrete voorbeeld
van imams – hebben onzes inziens een functie om de belangrijke waarden
die u en ik onderschrijven, kenbaar te maken aan hun geloofsgemeenschap. In
dat licht is het ontzettend belangrijk dat zij hier worden opgeleid en hier
zijn geworteld, zodat zij kennis en kunde hebben van die waarden. Daarom kijken
wij ook met belangstelling naar de eerste stappen voor het opzetten van zo'n
imamopleiding aan de VU, hoewel het nu gaat om een opleiding tot geestelijk
verzorger. Wij kijken uit naar de vervolgstappen. De CDA-fractie is van mening
dat maatschappelijke organisaties zoals Islam en Burgerschap een belangrijke
taak kunnen vervullen bij het tot stand brengen van die verbinding.Problemen over grondrechten behoren niet voornamelijk voor de rechter
te worden gebracht. Het recht kent namelijk zijn beperkingen.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Is daarmee het hoofdstukje "moslims en grondrechten" afgesloten?De heer Çörüz (CDA):Voor wat dit onderdeel betreft wel.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Gaat u nog in op de opmerkingen van uw fractievoorzitter, die nieuwe politieke
organisatie wil verbieden die langs democratische weg ondemocratische politiek
willen bedrijven? Hij wil hun doelstellingen bij voorbaat door de rechter
laten toetsen.De heer Çörüz (CDA):Ik sta daar uiteraard volledig achter. Als groeperingen of verenigingen
onze waarden, onze Grondwet, gebruiken c.q. misbruiken om die rechtsstaat
onderuit te halen, is er niets tegen om deze of sommige van hun uitlatingen
te verbieden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het gaat de heer Verhagen in het bijzonder om organisaties die met geweldloze
en democratische middelen de islamitische staat nastreven; zo zegt hij het
letterlijk in het interview. Deze dienen volgens hem verboden te worden. Bovendien
dienen zij voorafgaand aan verkiezingen, dus bij oprichting, getoetst te worden
door de rechter. Deelt u dat standpunt?De heer Çörüz (CDA):U moet wel volledig zijn. Mijn fractievoorzitter heeft gezegd dat als
er verenigingen of partijen zijn die met gebruikmaking van de vrijheid van
vereniging de sharia in Nederland zouden willen invoeren, wij daartegen zijn.
Als er partijen of verenigingen zijn die door misbruik te maken van grondrechten
de rechtsstaat willen omverwerpen, moet je niet schromen om die te verbieden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De sharia is een ingewikkeld begrip, want er valt heel veel onder. Overigens
weet u dat beter dan ik. Uw fractievoorzitter heeft het letterlijk over de
intrede van de islamitische staat.De heer Çörüz (CDA):Hij geeft dat als voorbeeld, maar er zijn natuurlijk ook andere voorbeelden
denkbaar. Het kan ook een vereniging zijn of een andere godsdienstgemeenschap.
Wij vinden dat wij de waarden die wij hoog achten, moeten verdedigen. Als
er lieden of verenigingen zijn die de rechtsstaat, misbruik makend van die
grondrechten, omver willen werpen, dan vinden wij dat je daartegen moet optreden.
Een mogelijkheid is dat je die vereniging kunt verbieden.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Tijdens de discussie met de heer Van der Staaij van de SGP-fractie werd
het een en ander duidelijk. De heer Van der Staaij vindt dat de vrijheid van
godsdienst op termijn eigenlijk het eigen geloof toekomt en niet de grote
verscheidenheid aan godsdiensten. Er bestaat ook geen misverstand over dat
er een christelijke staat wordt gevestigd als het aan de SGP ligt, vanzelfsprekend
met geweldloze en democratische middelen. Het enige verschil ten opzichte
van wat uw fractievoorzitter wil verbieden, is dat de SGP het over een christelijke
staat heeft, terwijl hij het over islamitische staten heeft. Als ik u goed
begrijp, ziet het er voor de SGP somber uit.De heer Çörüz (CDA):Ik weet natuurlijk waar u naartoe wil. Met alle respect, maar ik kan collega
Van der Vlies er niet op betrappen dat hij iets in Nederland zou willen ondernemen
met omverwerping van de rechtsstaat. De heer Van der Staaij heeft een bepaalde
opvatting over artikel 7, net zoals u een bepaalde opvatting hebt over artikel
21 en daar iets met dieren zou willen doen. Dat mag en dat kan natuurlijk
als hij een andere opvatting heeft. De heer Van der Staaij is lid van een
andere politieke partij dan ik. Op sommige onderdelen deel ik zijn visie en
op andere onderdelen niet. Ik heb het volgende gezegd. Het kan zijn dat een
bepaalde vereniging van mensen misbruik maakt van de grondrechten die wij
in Nederland hebben, om de Nederlandse staat te ondermijnen Dat is niet alleen
een kwestie van meerderheden en minderheden, want democratie is meer dan dat.
Je moet de rechten van minderheden respecteren. Als je bijvoorbeeld de gelijkwaardigheid
van man en vrouw wilt saboteren, dan ben je bij het CDA aan het verkeerde
adres.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De gelijkwaardigheid van man en vrouw is een mooi voorbeeld als je het
hebt over de vergelijking van de SGP met nog niet bestaande moslimradicale
partijen. U bedrijft cultuurrelativisme op de grondrechten en dat verbaasd
mij zeer. U zegt dat er verschillende interpretaties van de grondrechten mogelijk
zijn. U wilt dit en wij willen dat. Volgens mij kan er echter geen misverstand
over bestaan dat de grondrechten voor ons allemaal exact hetzelfde zijn. De
heer Van der Staaij is daar heel duidelijk over. Hij acht de kans dat hij
in staat zal zijn om dit op korte termijn te doen, niet zo groot. Maar hij
is er heel duidelijk over dat hij, als het aan de SGP ligt, wel degelijk een
verandering wil aanbrengen in het artikel over de vrijheid van godsdienst
met als doel het vestigen van een theocratische staat. Als u consequent zou
zijn en niet zo kwestieus en tendentieus, dan zou u hetzelfde oordeel vellen
over de SGP als uw fractievoorzitter doet over islamitische staten.De heer Çörüz (CDA):Ik kies mijn eigen woorden. Ik heb niet voor niets het woord "groepering"
heel expliciet gebruikt. U mag uw opvatting hebben over bepaalde artikelen
in deze Grondwet, net zoals de heer Van der Staaij een bepaalde opvatting
heeft over artikel 7 betreffende de vrijheid van godsdienst. Het CDA is niet
de SGP. Dat heb ik u ook duidelijk gemaakt. Als er groeperingen zijn in Nederland –
het maakt niet uit welke – die misbruik makend van de grondrechten onze
rechtsstaat omver willen werpen, dan zegt het CDA dat de grens is bereikt.
Het maakt niet uit of het de dierenpartij is of een partij die zich heeft
gebaseerd op de sharia. Ik weet niet wat daar nu zo ingewikkeld aan is.De heer Van der Staaij (SGP):Het kan een ingewikkelde driehoeksdiscussie worden als de SGP er ook nadrukkelijk
bij wordt genoemd. Ik moet zeggen dat ik de SGP niet herken in de samenvatting
van mevrouw Halsema. Het klonk als: wij vestigen een theocratische staat en
dan gaan wij die artikelen eens even om zeep helpen. Dat is in ieder geval
niet wat ik heb geprobeerd naar voren te brengen. Ook in mijn visie heeft
godsdienstvrijheid wel degelijk te maken met rechten van anderen waarvoor
ook een bepaalde mate van tolerantie moet zijn. Het is niet in een interruptiedebatje
tot zijn recht te brengen hoe je dat precies verder uitwerkt en formuleert.
Laten wij de discussie wel zuiver houden.De voorzitter:Wij gaan nu terug naar de discussie met de heer Çörüz,
want de discussie met de heer Van der Staaij is al geweest.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dat ben ik met u eens. Ik heb er geen behoefte aan om de heer Van der
Staaij onrecht aan te doen. Ik wil wel het volgende aan de heer Çörüz
voorleggen. Hij kan als experiment op de website van de SGP overal "christelijk"
vervangen door "islam". Ik ben benieuwd tot welke conclusies hij dan komt.
Ik krijg toch echt het sterke vermoeden dat het CDA met twee maten meet.De heer Çörüz (CDA):Ik kan alleen mijn woorden herhalen. Ik heb niet voor niets gezegd: welke
vereniging of welke personen dan ook. Daar zit geen onduidelijkheid in. Als
systematisch blijkt dat een groepering of een vereniging in Nederland grondrechten,
dus de rechten van minderheden, wil misbruiken – ik denk niet aan een
opvatting over een bepaalde regel – en systematisch een aantal zaken
onderuit wil halen, zegt het CDA: hiermee is de maat vol; punt. Concreet heeft
mijn fractievoorzitter het voorbeeld gegeven van een politieke partij die
de sharia zou willen invoeren. Hij heeft daarbij aangegeven dat wij dat in
Nederland niet dulden; punt uit. Dat lijkt mij heel helder.Dat kan een andere vereniging net zo goed raken. Ik noemde even een dierenvereniging
als voorbeeld. Als die op grond van allerlei geweldig extreme opvattingen
bepaalde zaken in Nederland onderuit wil halen, zijn wij tegen die vereniging
of partij. Daar is niks mis mee. Dat is ook geen meten met twee maten. U wilt
graag wat anders horen; dat is uw probleem. Ik heb gezegd dat wij die personen
en die verenigingen die daar misbruik van maken, op één lijn
stellen, punt uit. Volgens mij is dat hartstikke duidelijk.De heer Klaas de Vries (PvdA):Het probleem is helemaal niet de vraag of partijen ergens misbruik van
willen maken, maar wat zij doen als zij gebruik van het recht gemaakt hebben
en zij een meerderheid krijgen. Dat is dus de moeilijkheid. De SGP is heel
duidelijk; wij weten wat ons te wachten staat. Misschien zijn er andere clubs
die wij nog helemaal niet kennen die ook, zonder dat zij ergens misbruik van
maken, ooit in de situatie zouden kunnen komen dat zij iets zouden willen
doen wat wij allemaal niet willen.Ik begrijp eigenlijk niet waarom u geen oordeel kunt hebben. Wat mij betreft,
hoeft u dat niet te verzinnen. Toch wil ik wel graag weten wat u vindt van
de instelling van de SGP, als u, zoals mevrouw Halsema suggereert, op de website
van die partij de termen over de protestante en gereformeerde godsdienst vervangt
door "islam". Ik vraag dit nu, omdat wij donderdag recht hebben op een oordeel
van u hierover. Misschien doet u ons het genoegen om u daar nog eens in te
verdiepen. Ik verneem graag wat volgens u het verschil is. U kunt niet zeggen:
wij beoordelen alle groepen hetzelfde. De SGP zit namelijk in deze zaal. Dat
is een Nederlandse politieke partij. De andere politieke partijen kennen wij
helemaal nog niet. Daar ben ik ook nog niet zo bang voor; overigens evenmin
voor de SGP. Het is dus goed dat u hierover een oordeel geeft. Ik kom er donderdag
zeker op terug.De heer Çörüz (CDA):Ik wil het volgende onderstrepen. Ik deel niet uw visie dat het alleen
een kwestie is van een meerderheid, dus als een meerderheid legitiem aan de
macht is gekomen. Zo lust ik er nog wel een paar. In artikel 17 van de EVRM
staat heel expliciet dat je ook mag ageren. Het is niet louter een discussie
over meerderheden en minderheden. Ook als een meerderheid aan de macht komt
en van tevoren heel expliciet aangeeft dat zij een aantal maatregelen zal
nemen die absoluut indruisen tegen de Nederlandse waarden en normen, zijn
wij daar tegen, punt.De heer Klaas de Vries (PvdA):Donderdag krijgen wij een oordeel van u over de casus-SGP versus allerlei
onbekende casussen. Het is altijd makkelijk om iets te vergelijken wat je
kent.De heer Çörüz (CDA):Ik kies mijn woorden en ik maak mijn afwegingen. Het is geen spelletje
van oordelen geven.De heer Klaas de Vries (PvdA):Dit is ongeveer de reden dat wij hier zijn. In zo'n debat hoort u een
oordeel over dat soort zaken te geven.De heer Çörüz (CDA):Ik heb gezegd wat ik heb gezegd. Ik zeg nu ongeveer voor de vierde keer
dat, als er groeperingen of verenigingen zijn die met gebruikmaking ...De heer Klaas de Vries (PvdA):Dit is ook de vierde keer dat u vlucht.De voorzitter:Mijnheer De Vries, u krijgt een reactie.De heer Çörüz (CDA):Dit is absoluut geen vlucht. Ik heb het al drie keer proberen uit te leggen.
Als er groeperingen of verenigingen van mensen onder gebruikmaking van de
grondrechten in Nederland uw en mijn rechten onderuit willen halen, zijn wij
daar pal tegen. Dat kan een groepering zijn die de sharia wil invoeren, een
dierenvereniging of welke andere godsdienstige groepering dan ook of anderszins.
Dit lijkt mij hartstikke duidelijk. U wilt per se bepaalde dingen horen.De heer Klaas de Vries (PvdA):Nee, ik wil weten hoe u over bepaalde dingen denkt. Ik noem het voorbeeld
van de SGP en ik vind dat u daarover een oordeel zou moeten durven geven.
En als u dat niet durft, zou ik willen weten waarom u dat niet durft.De heer Çörüz (CDA):Ik heb voor de vierde keer mijn standpunt aangegeven als het gaat om groeperingen,
personen en verenigingen die misbruik maken van onze grondrechten. Punt, uit.
Daar is toch geen misverstand over mogelijk?De heer Van der Ham (D66):Ik wil het even losmaken van voorbeelden. Wijst u het af als welke partij
dan ook pleit voor een theocratie?De heer Çörüz (CDA):Ja.Voorzitter. Problemen over grondrechten behoren onzes inziens niet voornamelijk
aan de rechter te worden voorgelegd, want dat leidt tot onnodige en langdurige
processen en tot verdere juridisering. Onderlinge problemen en meningsverschillen
behoren in debatten in de samenleving te worden opgelost. Mocht er echt geen
oplossing voorhanden zijn, dan is natuurlijk altijd nog een gang naar de rechter
mogelijk. Mijn fractie is er wel een voorstander van, naar analogie van de
Commissie Gelijke Behandeling een commissie op te zetten die op verzoek van
klagers uitspraken zou kunnen beoordelen. Zo vinden problemen geen weg naar
de rechter, maar wordt er een gezaghebbend advies uitgesproken. Zoals wij
al hebben aangegeven in het debat naar aanleiding van de moord op Theo van
Gogh, is onze fractie van mening dat zo'n commissie ook de mogelijkheid zou
moeten krijgen, zelfstandig aangifte te doen van belediging, haat of discriminatie.De heer Luchtenveld (VVD):Kunt u iets nader motiveren waarom u het oordeel over zulke zaken zou
willen weghalen bij de rechter en dat aan die commissie zou willen overlaten?De heer Çörüz (CDA):De gang naar de rechter heeft een zeer hoge drempel. Net als de Commissie
Gelijke Behandeling zou het een laagdrempelige commissie moeten zijn, een
commissie die veel makkelijker te bereiken is. En uiteindelijk is dan nog
altijd een gang naar de rechter mogelijk. Om juridisering te voorkomen en
langdurige rechtszaken te vermijden vinden wij dit een goede tussenoplossing.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het lijkt mij niet echt wenselijk om een alternatief rechtssysteem naast
de gewone rechterlijke macht in het leven te roepen, maar dit idee intrigeert
me wel. U wilt dus een commissie zich laten buigen over individuele gevallen
van een conflict over grondrechten?De heer Çörüz (CDA):Inderdaad. Klagers kunnen zich tot die commissie wenden. En overigens
is dit helemaal niet zo vreemd, want de Commissie Gelijke Behandeling werkt
precies hetzelfde.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Die commissie geeft een niet-bindend advies; heeft u dat ook voor die
nieuwe commissie in gedachten?De heer Çörüz (CDA):Ik sprak van een oordeel over uitspraken, een gezaghebbend oordeel. Dat
is inderdaad juridisch niet bindend.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Dan gaat het hetzelfde als bij de Commissie Gelijke Behandeling, die wordt
ook vrijwel altijd gepasseerd.De heer Çörüz (CDA):Dat ben ik niet met u eens, die commissie heeft een zeer gezaghebbende
positie. Haar oordeel wordt ook door rechters in veel gevallen overgenomen.Willen wij grondrechten als de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid
van godsdienst behouden, dan zal misbruik van deze grondrechten bestraft moeten
worden. Ik heb al aangegeven dat wij het onacceptabel vinden als grondrechten
worden misbruikt om andere grondrechten onderuit te halen. In zulke gevallen
zou de strafrechter de sanctie moeten kunnen opleggen om iemand die zich daaraan
schuldig maakt, beperkingen op te leggen bij zijn rechten in de publieke ruimte.Op dit moment bestaan er al mogelijkheden om de uitoefening van bijvoorbeeld
actief dan wel passief kiesrecht te beperken.De heer De Wit (SP):Kan naar uw mening de rechter bij schending van het grondrecht van vrije
meningsuiting als straf opleggen dat iemand voortaan zijn mond moet houden?
Gaan wij dan niet veel te ver in dit land?De heer Çörüz (CDA):Ik zou de vraag willen omdraaien. Als iemand constant via internet allerlei
rotzooi de samenleving instuurt, wat vervolgens misschien jonge mensen inspireert
om heel kwalijke zaken te ondernemen, vind ik dat er op een gegeven moment
een punt is bereikt dat wij kunnen zeggen dat hij misbruik maakt van de publieke
ruimte en dat de grens is bereikt. Dat kan inderdaad; zo verwonderlijk is
dat niet.De heer De Wit (SP):Hoe ziet u voor zich dat een rechter tegen een burger zegt dat hij voortaan
zijn mond moet houden?De heer Çörüz (CDA):Dat is niet zo ingewikkeld.De heer De Wit (SP):Waarmee wilt u dat handhaven?De heer Çörüz (CDA):Volgens mij is dat helemaal niet zo moeilijk. Als iemand weer rotzooi
op het internet zet terwijl hij veroordeeld is, is dat volgens mij zo te traceren.
Daartegenover kan dan een bepaalde boete staan.De heer De Wit (SP):En dan?De heer Çörüz (CDA):Dan kan een rechter dus iemand tijdelijk zijn recht op vrijheid van meningsuiting
ontnemen; dat stel ik dus ook voor. Waarom zou dat vreemd zijn?De heer De Wit (SP):Omdat het om een essentieel recht in dit land gaat om je mond te kunnen
opendoen en ook om dingen op internet te mogen zetten. In deze notitie staat
juist dat je het debat moet aangaan in plaats van mensen met het strafrecht
de stal uit te jagen.De heer Çörüz (CDA):Als men er blijk van heeft gegeven dat men de samenleving op essentiële,
cruciale onderdelen niet kan waarderen, dan komt op een gegeven moment de
strafrechter om de hoek kijken. Conform artikel 28 kan men ook het actief
en passief kiesrecht worden ontnomen of kan men worden uitgesloten van bepaalde
jobs. Als de politieke wil er is om dat artikel in de door
mij aangegeven richting uit te breiden, is dat dus zeer wel mogelijk.De heer Van der Ham (D66):Dan zou ik eigenlijk graag een definitie willen hebben van wat u nu precies
onder rotzooi verstaat. Als een rechter iemand die over de schreef is gegaan
een straf oplegt en diezelfde persoon vervolgens een stukje schrijft op internet
dat net niet over de grens van de wet heengaat, wat gaat u dan in dat geval
doen?De heer Çörüz (CDA):Als die persoon die wettelijke grens niet overschrijdt, is er geen sprake
van een delict en zijn wij natuurlijk snel uitgepraat. Er moet dus een veroordeling
zijn. Een rechter moet de mogelijkheid hebben om iemand zijn grondrecht, in
dit geval het grondrecht op vrije meningsuiting, tijdelijk dan wel permanent
te ontnemen. Dat kan op dit moment niet.De heer Van der Ham (D66):Een rechter kan iemand bij een overtreding in het uiterste geval zelfs
in de gevangenis zetten. Maar daarna kan die persoon toch weer gewoon zeggen
wat hij wil zeggen, behalve als hij een bepaalde wet overtreedt? Ik begrijp
niet precies wat de consequentie is van uw voorstel. Als iemand een gevaar
is voor de samenleving kan de rechter die persoon toch al uit de samenleving
plukken?De heer Çörüz (CDA):Nee, de rechter kan op dit moment iemand niet als straf opleggen dat hem
permanent of tijdelijk zijn grondrecht van vrijheid van meningsuiting wordt
ontnomen.De heer Klaas de Vries (PvdA):En dat wilt u nu invoeren?De heer Çörüz (CDA):Ik wil dat in artikel 28 mogelijk maken. Als mensen keer op keer zulke
opruiende taal gebruiken, bijvoorbeeld waar het gaat om terrorisme, dan zijn
ze de openbare orde onderuit aan het halen.De heer Van der Ham (D66):Daar zijn toch allang wetten voor? Als iemand met terrorisme bezig is,
kan die volgens de wet opgepakt worden en in een cel geplaatst worden. Als
mensen het recht op vrijheid van meningsuiting hebben misbruikt door vreselijke
dingen te zeggen en daarmee de wet hebben overtreden, krijgen ze een straf.
Daarna zouden ze wat u betreft dan nog een extra straf moeten krijgen.De heer Çörüz (CDA):Het is inderdaad een bijkomende straf. Als men veroordeeld wordt, kan
de rechter daarnaast uitspreken dat die persoon voor bepaalde banen niet in
aanmerking komt of dat hem het actief of het passief kiesrecht wordt ontnomen.De heer Van der Ham (D66):Er is een aantal zaken waartoe de rechter al kan beslissen, bijvoorbeeld
ten aanzien van het actief of passief kiesrecht. Op welke grond wilt u echter
het recht op vrijheid van meningsuiting verbieden?De heer Çörüz (CDA):Voorzitter. Laat ik proberen om het concreet te maken. Neem veroordeling
op grond van terrorisme. Iemand krijgt een bepaalde straf. Je kan daarbij
denken een bijkomende straf. Er zijn heel veel dingen die nu al passeren.
We staan daar niet altijd bij stil. Bewegingsvrijheid wordt nu ook al beperkt
door een zwembadverbod, een straatverbod of een winkelverbod. We leggen die
lijn niet altijd, maar die is er wel. Iemand die met een vreselijk misdrijf,
terrorisme probeert de samenleving onderuit te halen, kun je dit als bijkomende
straf meegeven. Dat betekent dat hem tijdelijk of permanent vrijheid van meningsuiting
kan worden ontnomen. Dat kan in artikel 28 worden geregeld.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Het is natuurlijk niet handhaafbaar, maar ik geloof niet dat u daar echt
in geïnteresseerd bent. Weet u wat mij een beetje verdrietig stemt? U
lijkt niet in de gaten te hebben dat u precies hetzelfde wenst te doen als
de mensen waartegen u strijdt. U verwijt mensen dat ze grondrechten schenden
en vervolgens gaat u zelf grondrechten schenden om hen te kunnen straffen.
U zakt dan af naar hetzelfde onbeschaafde niveau. Wat houd je dan over?De heer Çörüz (CDA):Voorzitter. Mevrouw Halsema maakte de opmerking over de handhaving. Deze
is volgens mij niet zo ingewikkeld. Als blijkt dat iemand via internet of
een ander medium zich weer heeft gemanifesteerd, terwijl hij bestraft is,
dan is dat snel te hanteren. Uit publieke middelen of media blijkt dan dat
iemand zich niet aan de afspraken heeft gehouden. Dat is snel handhaafbaar.
U verwijt mij verder hetzelfde te doen als de mensen die de grondrechten schenden.
Ik vind dat die vergelijking niet helemaal opgaat. Ik wil juist voorkomen
dat de grondrechten onderuit worden gehaald. Ik acht daarvoor juist als bescherming
deze maatregel noodzakelijk.Mevrouw Halsema (GroenLinks):U haalt als bescherming de grondrechten onder burgers uit. Dan nog even
iets over de handhaafbaarheid. Ik vind het van een grote naïviteit als
u denkt het hele internet te kunnen controleren, met het idee dat u dan kunt
controleren of mensen hun mond mogen opendoen of niet. Ik zal nog een ander
grondrecht noemen. Hoe wilt u verhinderen dat mensen hun geloof belijden?
Dat valt er ook onder. U wilt dan ook de godsdienstvrijheid afnemen als mensen
de godsdienstvrijheid geschonden hebben.De heer Çörüz (CDA):Voorzitter. Met alle respect. We praten niet over gewone burgers. We hebben
het hier over een zaak. Ik gaf niet voor niets het voorbeeld van terrorisme
en terroristen. Dat lijkt me heel evident.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Voorzitter. Het kenmerk van een beschaafde samenleving is dat ook terroristen
grondrechten kennen. We bestraffen ze hard binnen het kader van de democratische
rechtstaat. Als je daarbuiten treedt, heb je geen werkelijke rechtstatelijke
bescherming tegen terroristen meer. Dat probeer ik u duidelijk te maken.De heer Çörüz (CDA):Mevrouw Halsema, wat zegt u nu? We kunnen op dit moment gewone criminelen
hun grondrechten al ontnemen, namelijk het actief en het passief kiesrecht.
Laten we nu niet doen alsof dit iets totaal nieuws is. Ik zeg dat we voor
de mensen die ernstig inbreuk maken op de Nederlandse rechtsorde de mogelijkheid
moeten hebben om ze adequaat te straffen. Dat kan op dit moment al.De heer De Vries (PvdA):U spitst het toe op de vrijheid van meningsuiting. U zou deze aan mensen
willen ontnemen als een bijkomende straf. U zegt dat ter bescherming
van de samenleving. Maar weet u dat elk regime dat onwelgevallige meningen
tegenkwam zich daarop beroepen heeft? Het is dus bloedlink om in een democratische
samenleving te spreken over het afnemen van grondrechten. Het lijkt me overigens
dat het een buitengewoon aangelegen punt is voor de minister om zeer zorgvuldig
op in te gaan. Dit zou wel eens ver dragende consequenties kunnen hebben.De heer Çörüz (CDA):Met alle respect, ook naar de heer De Vries toe. Hij heeft het over bepaalde
regimes. Ik heb het over een veroordeling over een Nederlandse rechter met
als bijkomende straf mogelijkerwijze dit. Ik heb het over een fatsoenlijk
Nederlands systeem met Nederlandse rechters. U heeft daar toch wel vertrouwen
in, neem ik aan.De heer De Vries (PvdA):Ik heb in rechters heel veel vertrouwen, maar u wilt wetgeving gaan maken
die dit mogelijk maakt. Ik heb daar dus geen enkel vertrouwen in. Ik heb al
opgemerkt dat ik in plannen van anderen om bepaalde wetgeving te maken, ook
heel weinig vertrouwen heb.De heer Çörüz (CDA):Bent u dan ontevreden of bent u tegen de bepalingen die er nu zijn voor
het ontnemen van actief en passief kiesrecht?De heer Klaas de Vries (PvdA):Ik heb gezegd wat ik heb gezegd. Ik herhaal u nu maar eens voor het gemak.
U zegt: als bijkomende straf moet de vrijheid van meningsuiting van mensen
worden afgenomen. Daar moet je je fundamenteel tegen keren, omdat je daarmee
onze rechtsstaat en de grondrechten die daarvan de pijlers zijn aantast. U
zegt dat het nodig kan zijn en dat wij dat moeten doen, maar u gebruikt redeneringen
die in andere omstandigheden fatale gevolgen hebben gehad voor rechtsstaten.De heer Çörüz (CDA):Als het actief en passief kiesrecht wordt ontnomen, is dat gevaar dan
niet aanwezig? Dat kan op dit moment wel. Dan bent u het daar ook niet mee
eens. Dat is dan de conclusie en consequentie.Mevrouw Halsema (GroenLinks):De heer Çörüz laat een eindeloos misverstand insluipen,
doordat hij het onderscheid tussen burgerrechten en klassieke vrijheidsrechten
niet kent. Het actief en passief kiesrecht is van een andere orde dan de klassieke
vrijheidsrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering.
Hij zou er goed aan doen om dat onderscheid te kennen voordat hij de lijn
zomaar doortrekt.De heer Çörüz (CDA):Wat is het actief en passief kiesrecht dan? Dat is een klassiek grondrecht.
Het andere is dat ook. Of niet? Maar goed, daarover zullen wij het misschien
niet eens worden.Waarden moet je niet alleen beschermen, maar ook overdragen. Bijvoorbeeld
bij inburgeringscursussen voor immigranten kunnen deze waarden worden meegegeven.
Door de fractie van de PvdA is er al gerefereerd aan onze kennis van de maatschappij,
van grondrechten en van de Nederlandse geschiedenis. Zou je dat niet veel
explicieter moeten onderwijzen, gekoppeld aan aandacht voor het actief burgerschap?Ik wil afsluiten met complimenten aan deze minister dat hij de oplossing
van moeilijke maatschappelijke vraagstukken waarover wij vandaag hebben gesproken
niet louter zoekt in conventionele regels en veranderingen in de hiërarchie
van grondrechten. De minister wijst er in zijn notitie terecht op dat de uitdaging
is hoe wij oude en nieuwe burgers van Nederland vertrouwd maken met belangrijke
waarden en normen die wij met elkaar delen en hoe wij deze waarden overdragen
aan nieuwkomers en aan jongeren.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Ik heb mijn huiswerk gedaan. Ik heb hier de BLVD met een groot interview
met uw collega Mirjam Sterk, bijna net zo knap als u.Minister De Graaf:Hoe heet dat blad?Mevrouw Halsema (GroenLinks):BLVD. Het is een heel hip blad.De heer Çörüz (CDA):Ik ken het niet.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Je kunt het gewoon in de schappen vinden. Het verruimt de blik.De voorzitter:Gaat u door, geen sluikreclame.Mevrouw Halsema (GroenLinks):Zij krijgt de vraag voorgelegd of er niet eens moet worden gesproken met
de christelijke fundamentalisten. Dan zegt zij: vrouwen mogen volgens de SGP
niet actief lid worden van een politieke partij; op de politieke agenda ermee.
Ik ken uw fractie een beetje. Ik neem aan dat er uitgebreid over is overlegd
in fractievergaderingen. Wat gaat u doen?De heer Çörüz (CDA):Wat is nu uw specifieke vraag? Gaat het om de positie van de vrouw bij
de SGP?Mevrouw Halsema (GroenLinks):Mirjam Sterk spreekt duidelijk uit dat de achtergestelde positie van vrouwen
bij de SGP wat haar betreft niet acceptabel is. Die wil zij op de politieke
agenda. Ik neem aan dat dit een fractiestandpunt is. Ik wil graag van u weten
wat u gaat doen, want u accepteert het schijnbaar niet.De heer Çörüz (CDA):Het zal wel aan deze kant liggen. Of het nu gaat over de positie van islamitische
vrouwen of over die van SGP-vrouwen, onze fractie staat open voor elk debat.
Wij hebben bepaalde normen en waarden hoog in dit debat en die gelden natuurlijk
voor eenieder. Misschien verwacht u van mij dat ik hierop "nee" zeg, maar
dan moet ik u teleurstellen.De beraadslaging wordt geschorst.De voorzitter:De minister zal donderdag antwoorden. Ik wens de minister namens de Kamer
een goede nachtelijke reis naar Groningen, waar hij morgenochtend vroeg weer
paraat zal zijn.Sluiting 23.13 uur 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20042005-3231-3261.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl