Interpellatie-Heerma, gericht tot de minister van Binnenlandse Zaken, over zijn uitspraken met betrekking tot artikel 23 van de Grondwet
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1995-1996, pag. 2647-2666

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

05-12-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

nr. 34, pagina 2647-2666

05-12-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 24542Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV) voor het jaar 1996 (24400 XIV)Pagina 2641-2641
Stemverklaringen in verband met stemmingen over de Mediawet en de WinkeltijdenwetPagina 2646-2647
Stemmingen over twee moties, ingediend in het debat over het Arbobesluit, te weten: de motie-Vreeman c.s. over de zandstraal- en zandsteenverboden (24462, nr. 2); motie-Klein Molekamp c.s. over vermindering van regelgeving en administratieve-lastendruk (24462, nr. 4)Pagina 2644-2644
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Gemeentefonds voor het jaar 1996 (24400 C)Pagina 2642-2642
Presentie en opening (dinsdag 5 december 1995)Pagina 2629-2630
Vragen van het lid Hoekema aan de staatssecretaris van Defensie, over de toespraak van luitenant-generaal H. Couzy met betrekking tot de inschakeling van een beveiligingsfirma voor de inzet van een bataljon voor vredesoperatiesPagina 2639-2641
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Landbouw-Egalisatiefonds, Afdeling A, voor het jaar 1996 (24400 B)Pagina 2641-2641
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Provinciefonds voor het jaar 1996 (24400 D)Pagina 2642-2642
Vragen van het lid Biesheuvel aan de minister van Justitie, over de signalen van onrust met betrekking tot de reorganisatie van het openbaar ministeriePagina 2637-2639
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van ruimere regels met betrekking tot de openingstijden van winkels (Winkeltijdenwet) (24226), en over: de motie-Van Erp c.s. over de openstelling van overheidsinstellingen (24226, nr. 14); de motie-Van Erp c.s. over een algehele vrijstelling voor tankshops (24226, nr. 15); de motie-Poppe over uitstel van de Winkeltijdenwet (24226, nr. 17)Pagina 2643-2644
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van hoofdstuk XIV (Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1994 (slotwet/rekening) (24309)Pagina 2641-2641
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van bepalingen van de Mediawet in verband met een herziening van de reclameregeling voor de publieke lokale en regionale omroep, het bevorderen van de samenwerking tussen de publieke regionale en landelijke omroep en het toestaan van commerciële omroep op niet-landelijk niveau (24336), en over: de motie-Klein Molekamp/Middel over een lokale opslag op de omroepbijdrage (24336, nr. 22); de motie-De Koning/Van Zuijlen over twee vacatures bij hetPagina 2644-2646
Stemmingen over vijf moties, ingediend bij de behandeling van de begroting van Binnenlandse Zaken, te weten: de motie-Gabor over het instellen van een vitaliteitsfonds in de 15 grote steden (24400 VII, nr. 9); de motie-Gabor over een integraal veiligheidsbeleid voor wijken en buurten (24400 VII, nr. 10); de motie-Gabor over het uitschrijven van verkiezingen door provincies en gemeenten (24400 VII, nr. 11); de motie-Scheltema-de Nie c.s. over afwijzing van een verzoek om doordecentralisatie van van gemeentelijke taken (24400 VII, nr. 13)Pagina 2642-2643
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van hoofdstuk VII (Ministerie van Binnenlandse Zaken) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1994 (slotwet/rekening) (24301)Pagina 2642-2642
Vragen van het lid Kalsbeek-Jasperse aan de minister van Justitie, over het vrijlaten van de pyromaan uit Ede, kennelijk als gevolg van een foutPagina 2635-2637
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Landbouw-Egalisatiefonds, Afdeling A, voor het jaar 1994 (slotwet/rekening) (24313)Pagina 2641-2641
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Gemeentefonds voor het jaar 1994 (Slotwet/rekening) (24314)Pagina 2642-2642
Regeling van werkzaamheden (dinsdag 5 december 1995)Pagina 2630-2631
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Provinciefonds voor het jaar 1994 (Slotwet/rekening) (24315)Pagina 2642-2642
Stemmingen over twee moties, ingediend in het wetgevingsoverleg over het deel Visserij van de begroting te weten: de motie-Huys c.s. over de vergunningen voor de beroepsvissers op het IJsselmeer (24400 XIV, nr. 34); de motie-Stellingwerf c.s. over de uitgifte van additionele oesterpercelen (24400 XIV, nr. 35)Pagina 2642-2642
Interpellatie-Heerma, gericht tot de minister van Binnenlandse Zaken, over zijn uitspraken met betrekking tot artikel 23 van de GrondwetPagina 2647-2666
Vragen van het lid Sipkes aan de minister van Ontwikkelingssamenwerking, over de uitlatingen van president Mugabe over homoseksuelen tijdens de Maastrichtse conferentie "Global Coalition for Africa"Pagina 2631-2634
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de voorstellen van wet tot wijziging van de Auteurswet 1912 en de Wet op de naburige rechten in verband met de richtlijn nr. 93/98/EEG van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 29 oktober 1993, betreffende de harmonisatie van de beschermingstermijn van het auteursrecht en van bepaalde naburige rechten (PbEG L 290) en in verband met de richtlijn van 19 november 1992, PbEG 1992, L 346/61 betreffende het verhuurrecht, het uitleenrecht en bepaalde naburige rechten op het gebied van intellectuele eigendom (24477)Pagina 2646-2646
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter ter zake gedane voorstellen (dinsdag 5 december 1995)Pagina 2666-2668
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken (VII) voor het jaar 1996 (24400 VII)Pagina 2642-2642

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 204 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de interpellatie-Heerma, gericht tot
de minister van Binnenlandse Zaken, over zijn uitspraken met betrekking tot artikel 23 van de Grondwet.
 
 
 
 
 Tot het houden van deze interpellatie is verlof verleend in de vergadering
van 29 november 1995.
 
 
 
 
 
 (De vragen zijn opgenomen aan het eind van deze weekeditie.) 2
 
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Artikel 23 van de Grondwet, handelend over de
vrijheid van onderwijs, is van grote betekenis voor de Nederlandse samenleving.
Dat is het nu, dat was het en dat zal het ook in de toekomst zijn. Terecht
is de vrijheid van onderwijs in de Grondwet vastgelegd. Het is ronduit verbijsterend
dat de minister van Binnenlandse Zaken, belast met de verantwoordelijkheid
voor grondwetszaken, tot de publieke uitspraak komt dat artikel 23 van de
Grondwet wel geschrapt kan worden wegens algemene acceptatie. Voorzitter!
Deze redenering raakt in mijn ogen kant noch wal. Als deze redenering wel
zou gelden, wat kan er dan met deze gedachtengang en deze logica nog meer
uit de Grondwet geschrapt worden?
 
 Mijnheer de voorzitter! In de afgelopen dagen is geprobeerd de uitlatingen
van de minister van Binnenlandse Zaken over het schrappen van artikel 23 te
plaatsen in het licht van de decentralisatievoornemens van het kabinet. Dat
geeft in mijn ogen geen pas. Immers: of de plannen van het kabinet passen
bij artikel 23 en worden daarmee in overeenstemming gebracht of ze passen
niet bij dat artikel. In dat laatste geval dient bij handhaving van de plannen
het kabinet te komen met voorstellen tot wijziging van artikel van 23. Het
is of het een of het ander. Dit is de koninklijke weg. Hier geldt dus: of
de plannen passen wel bij artikel 23 of ze passen er niet bij. Zeker een minister
die verantwoordelijk is voor grondwetszaken, weet wat de koninklijke weg is.
Ik herinner in dit verband aan de behandeling van de begroting van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen die onlangs plaatsvond en aan de gedachtenwisseling
daarbij tussen de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,
mevrouw Netelenbos, en mijn collega Van de Camp.
 
 Voorzitter! Ik zei het al: artikel 23 is een groot goed. Dat artikel komt
niet in aanmerking voor uitholling, maar het mag ook geen dienst doen om rigiditeiten
te beschermen. Het komt mij voor dat de minister zijn publieke uitspraken
over het schrappen van artikel 23 niet uit dommigheid heeft gedaan. Daar is
hij namelijk veel te slim voor en daar is hij ook veel te ervaren voor. In
hoeverre speelt in dezen het gedachtengoed van de voorzitter van de liberale
jongerenorganisatie JOVD de minister parten? Ik verwijs naar recente publieke
uitlatingen van de heer Toor, voorzitter van de JOVD en ook naar het
geschreven woord. Ik kom daarin onder andere het pleidooi tegen dat de ouders
voldoende verantwoordelijkheid hebben voor de opvoeding van hun kinderen binnen
de huiselijke kring en dat de overheid moet zorgen voor een "kwalitatief goede
en vanuit sociaal-maatschappelijk oogpunt neutrale opleiding". Ik citeer verder
"dat bijzondere scholen als instellingen waar leerplichtonderwijs kan worden
gevolgd geheel dienen te worden afgeschaft". Daarom stel ik deze vragen aan
de minister.
 
 Mijnheer de voorzitter! De publieke uitspraken van de minister houden
een miskenning in van de waarde van de Grondwet en van de onderhavige grondwetsbepaling.
Ik keur tegen deze achtergrond de uitspraken van de minister af, te meer daar
het de minister betreft die verantwoordelijk is voor grondwetszaken.
 
 Dat brengt mij tot mijn laatste interpellatievraag. Acht de minister zich
na zijn uitspraken over de wenselijkheid van het schrappen van artikel 23
van de Grondwet voldoende competent en geloofwaardig om als dienaar van de
Kroon belast te zijn met de ministeriële taak en verantwoordelijkheid
inzake grondwetszaken? Voor het overige mag ik verwijzen naar mijn interpellatievragen.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Voorzitter! Op 25 november heeft de VVD een themabijeenkomst gehad onder
de titel "Lokaal onderwijsbeleid". Dat is het type bijeenkomsten dat alle
partijen wel eens houden om te discussiëren over beleid naar de toekomst.
Die bijeenkomst is bijgewoond door een dikke honderd mensen: raadsleden, wethouders,
onderwijsdeskundigen, andere geïnteresseerde leden en een aantal prominente
sprekers. Ik was er zelf ook. Dat zijn in het algemeen nuttige en belangrijke
bijeenkomsten, in ieder geval binnen mijn partij. Ik denk dat het bij de andere
partijen net zo is. In dit geval was het des te nuttiger, omdat het onderwerp
lokaal onderwijsbeleid in het verlengde lag van een kabinetsnotitie Lokaal
onderwijsbeleid, die als ik mij niet vergis op 12 oktober jl. in een algemeen
overleg in de Kamer is besproken.
 
 Vorige week bereikte mij in de loop van de dag het bericht dat er grote
commotie in de Kamer was ontstaan. Dat was ook voor mij een verrassing, want
ik wist niet waar die commotie over ging, totdat mij aan het eind van de middag
bleek dat het ging over een artikel dat in Elsevier stond. Het was zelfs een
voorbericht, want ik meen dat het blad nog niet eens uit was. Daaruit mag
u afleiden dat het in ieder geval geen interview was en dat ik geen inzage
vooraf heb gekregen, laat staan autorisatie vooraf heb gegeven. Het was wel
een weergave door een journalist die op dat congres aanwezig was van wat zich
daar heeft afgespeeld, inclusief meerdere gesprekken die zoals dat gaat in
de wandelgangen van het congres zijn gevoerd, ook met mij. Voor zover ik sprekend
word opgevoerd in het artikel, neem ik dat voor mijn rekening. Ik had eigenlijk
nog veel meer voor mijn rekening willen nemen, maar dat stond niet in dat
artikel. Daar zal ik zo meteen nog iets over zeggen.
 
 De kop van het artikel was "Nieuwe schoolstrijd". Ik heb begrepen dat
dit in ieder geval de heer Heerma ertoe bracht om krijgshaftig uit te spreken:
als de heer Dijkstal of als het kabinet – dat weet ik niet meer –
de schoolstrijd wil, dan kan hij die krijgen. Ik kan de heer Heerma geruststellen
of misschien ook niet. Ik wil geen schoolstrijd. Ik acht de onderwijspacificatie
een groot goed. Ik spreek overigens ook in het artikel uit dat de vrijheid
van onderwijs een recht is dat volkomen wordt geaccepteerd in Nederland. Ik
voeg daar nu nog eens aan toe: tot mijn grote tevredenheid. Er is dan ook
reden noch aanleiding voor een schoolstrijd. Ik kan mij vinden in een gesprek –
dat was ook de kop van het artikel – met de heer Cornielje van de VVD
dat ik vanmorgen in Trouw las: nieuwe schoolstrijd zal alleen verliezers kennen.
 
 Het gaat natuurlijk niet om de kop van het artikel, maar om de inhoud.
Daarin zijn naar mijn gevoel drie hoofdpunten aan de orde gekomen. 
 
 
 1. De vrijheid van onderwijs als zodanig.
 
 
 2. Wel of niet verankeren
in de Grondwet?
 
 
 3. De werking van het grondwetsartikel in de praktijk.
 
 
 
 Ik betreur het dat vooral het tweede punt zoveel aandacht heeft getrokken.
Ik betreur het in de eerste plaats omdat de vrijheid van onderwijs niet aan
de orde was op het congres waar ik net over sprak. Ik betreur het in de tweede
plaats omdat de commotie die daarover is ontstaan niet alleen onnodig, maar
ook onnodig groot was. Ik betreur het in de derde plaats en vooral omdat daarmee
alle aandacht is weggetrokken van het derde punt: de werking in de praktijk.
 
 Ik loop de drie punten even langs. De vrijheid van onderwijs is een groot
goed. Het is een gelukkig resultaat van de onderwijspacificatie en zij wordt
maatschappelijk breed geaccepteerd. Ik voeg eraan toe dat er op zijn minst
twee redenen voor zijn. Er wordt uitdrukking gegeven aan het respect voor
andersdenkenden. Dat heeft vandaag, met het oog op de pluriforme samenstelling
van onze samenleving, wellicht nog grotere betekenis dan in het verleden.
Dit sluit aan bij een punt dat de heer Wallage bij de interpellatie-aanvraag
ook genoemd heeft. De vrijheid van onderwijs is een groot goed, dat wij vooral
moeten koesteren.
 
 Is een verankering in de Grondwet nodig? Die vraag is in het artikel opgeworpen,
waarbij ik in antwoordende zin ten tonele word gevoerd. Ik wijs erop dat deze
vraag en de vraag over de mogelijke aanpassing van de tekst van artikel 23
in het artikel soms door elkaar worden gehaald. Ik geef daar een voorbeeld
van. In het artikel word ik als volgt sprekend opgevoerd: het is niet meer
van deze tijd. De journalist schrijft daar achter: de vrijheid van onderwijs
kan wat hem betreft uit de Grondwet. Dat is een onjuiste koppeling, die ik
zo niet heb willen maken. Ik ga ervan uit dat dat veroorzaakt is doordat ik
mij niet duidelijk genoeg heb uitgedrukt in de wandelgangen van het congres
waar ik over sprak. Al mijn opmerkingen over artikel 23 waren niet zozeer
gericht op de vrijheid van onderwijs, waar ik zo tevreden over ben, alswel
op de werking ervan, waar ik niet tevreden over ben. De heer Schutte heeft
in de Volkskrant iets gezegd in de volgende geest: als het vanzelfsprekend
is, kan het net zo goed in de Grondwet blijven staan. Ik meen dat de heer
Van Middelkoop iets dergelijks gezegd heeft bij de interpellatie-aanvraag.
Ik wil mij nog wel wat sterker uitdrukken. Ik vind het goed dat grondrechten
een verankering in de Grondwet hebben. Daarmee zijn de vragen
1 en 3 van de heer Heerma beantwoord.
 
 Ik ga wat dieper in op vraag 4, omdat de heer Heerma daarin een paar dingen
expliciet aan mij voorlegt. Ik hecht grote waarde aan de vrijheid van onderwijs.
Dat impliceert de vrijheid van bijzonder onderwijs, hetgeen wat mij betreft
tevens het recht op openbaar onderwijs inhoudt. De financiële gelijkstelling
moet die vrijheden waarborgen.
 
 Ik kom daarmee aan het belangrijkste punt, dat door een van de sprekers
op het congres naar voren werd gebracht. Heeft de formulering van artikel
23 geen te knellend karakter? De spreker nodigde op het congres uit tot een
nadere discussie over dit punt. Laat ik het in mijn woorden herhalen. De formulering
van artikel 23 is in de praktijk een knellend keurslijf gebleken voor vele
veranderingen, lees: verbeteringen, die in het verleden voor het onderwijs
op de lat stonden. Dat geldt met name voor discussies rond de decentralisatie.
Ik praat hierbij over de territoriale decentralisatie en niet over de functionele.
Dat knellende keurslijf bleek in de praktijk door de wijze waarop met name
het CDA, maar ook andere confessionele partijen, artikel 23 hanteerden in
praktisch elke discussie in de afgelopen jaren over de decentralisatie. Voor
de goede orde merk ik hierbij op dat anderen, ook ik zelf en ook bijvoorbeeld
het kabinet, altijd hebben gezegd dat decentralisatie zeer wel kan binnen
de formulering van artikel 23. De bovenstaande praktijk van de laatste twintig
jaar maakt een discussie over aanpassing van het artikel wat mij betreft echter
nog steeds gewenst, een discussie die erop gericht moet zijn vernieuwingen
in het onderwijs beter en sneller doorgevoerd te krijgen, met een grotere
rol voor de belangrijkste bestuurslaag die we in ons openbaar bestuur hebben,
de gemeente. Dat moet straks ook in kabinetten van een andere politieke samenstelling
kunnen. Met grote nadruk zeg ik dat dit overigens een van de hoofdpunten is
uit het convenant met de vier grote steden, en het is een van de hoofdpunten
uit het convenant met de vijftien andere steden. Dat wordt daar uitgedrukt
onder de noemer "regie van de gemeente". Misschien is dat op zichzelf ook
weer niet een zo duidelijk begrip, als dat moet worden vertaald naar allerlei
specifieke elementen van onderwijswet- en -regelgeving; voor mij is het overigens
wel heel duidelijk, wat dat in politieke zin betekent.
 
 Ik kom toe aan de vijfde vraag, die gaat over de JOVD. Mijn antwoord daarop
is dat ik het daarmee inhoudelijk niet eens ben, en dat ik overigens pas later
in de krant – ik meen na vorige week woensdag – daarover iets
heb gelezen. Mij hebben daarover verder geen stukken bereikt, dus ik heb daarover
absoluut niets te melden. Ik ontken wat in vraag 5 staat: mijn mening heeft
niets te maken met de uitspraak van de JOVD dat bijzondere scholen als instellingen
waar leerplichtonderwijs kan worden gevolgd, moeten worden afgeschaft.
 
 Vraag 6 kan ik bevestigend beantwoorden.
 
 Dan rest mij nog één punt. Het kabinetsbeleid ter zake is
afgelopen vrijdag door de minister-president, tijdens diens persconferentie,
maar ook al eerder door mevrouw Netelenbos, ook in een publieke reactie, naar
buiten gebracht. Het kabinetsbeleid ter zake heeft mijn volledige instemming,
en het bevat drie punten. In de eerste plaats is de vrijheid van onderwijs
een groot goed, welk punt ik net heb toegelicht. In de tweede plaats moet
de verankering in de Grondwet blijven. Ik heb daarin net een correctie aangebracht.
In de derde plaats staat de formulering van artikel 23 naar de mening van
het kabinet de decentralisatie, in ieder geval op het punt waarover we het
nu met name hebben, niet in de weg. Hiervan getuigen ook de kabinetsvoorstellen
die ter zake zijn ontwikkeld, en waarvan er in ieder geval één
voor behandeling bij de Kamer klaarligt. De plannen waar ik het nu over heb,
passen dus in het huidige artikel 23. Ik hoop, zeker gelet op de woorden van
de heer Heerma zojuist, dat het CDA die conclusie deelt, zodat die voorstellen
op een zeer brede steun van het parlement zullen kunnen rekenen.
 
 De discussie over het knellende karakter – nog voorzichtiger geformuleerd:
over het mogelijke knellende karakter – van artikel 23 is absoluut niet
weg. Ik ben er zeker van dat de discussie in de Kamer aan de hand van meerdere
voorstellen nog zal plaatsvinden; zo hoort het trouwens ook, als je ergens
over van mening verschilt. Ik ben er overigens ook zeker van, dat die discussie
ook buiten deze Kamer zal plaatsvinden. Ik heb vooral willen zeggen dat ik
het nuttig vind dat die discussie plaatsvindt.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik dank de minister van Binnenlandse Zaken voor
de gegeven antwoorden. Of die mij vreugdevol stemmen, is vers twee.
 
 Ik begrijp dat de minister terugkomt op de woorden "niet meer van deze
tijd", en op zijn conclusie dat het artikel derhalve geschrapt zou kunnen
worden. Ik stel dat vast.
 
 Ik begrijp verder uit zijn antwoord dat hij het andere citaat handhaaft –
voor de zorgvuldigheid noem ik het nog even: "Het is een recht dat volkomen
wordt geaccepteerd in Nederland; daarom heeft het geen grondwettelijke verankering
meer nodig." – en dat daaruit niet de conclusie mag worden getrokken,
dat het geschrapt kan worden. Ik krijg graag een expliciet antwoord op mijn
vraag of de minister dat terugneemt. Als de minister het citaat handhaaft,
herhaal ik mijn tweede interpellatievraag, namelijk hoe zich dat verhoudt
tot de uitspraak van de minister-president van afgelopen vrijdag.
 
 De minister spreekt van een knellend keurslijf. Om die reden is de minister,
belast met grondwetszaken, van mening dat artikel 23 moet worden aangepast.
Is dat ook de opvatting van het kabinet? Mag daaruit afgeleid worden dat de
Kamer binnenkort voorstellen tegemoet kan zien tot wijziging van de Grondwet
met betrekking tot artikel 23? Worden alle plannen ter zake van de decentralisatie
voorlopig stopgezet omdat eerst artikel 23 gewijzigd moet worden? Dat zou
volgens mij de redenering van de minister van Binnenlandse Zaken zijn. Mijn
vragen zijn dus de volgende.
 
 1. Zijn de opvattingen die uit het antwoord van de minister van Binnenlandse
Zaken naar voren komen kabinetsopvattingen?
 
 2. Kunnen wij binnenkort voorstellen tot wijziging van artikel 23 van
de Grondwet verwachten?
 
 3. Welke gevolgen heeft dat voor de aangekondigde en al ingediende plannen van het kabinet op het punt van de decentralisatie?
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Ik begrijp uw vragen niet. Uw vragen zouden hoogstens kunnen slaan op
wat u meent te kunnen opmaken uit het artikel in Elsevier. Maar nu minister
Dijkstal inmiddels heeft aangegeven wat het kabinet vindt, namelijk dat die
zaken binnen artikel 23 zeer wel zijn in te passen, zijn uw vragen een open
deur en kan ik het antwoord daarop voorspellen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik neem het antwoord van de minister van Binnenlandse Zaken serieus dat
hij de opvatting heeft dat artikel 23 aangepast moet worden. Ik meen dat ik
goed begrepen heb dat het een knellende kwestie is.
 
 Voorzitter! Ik constateer overigens met vreugde, na deze vragen gesteld
te hebben, dat de minister van Binnenlandse Zaken grote betekenis hecht aan
artikel 23 met betrekking tot de vrijheid onderwijs. Hij vindt dat dit artikel
aansluit bij de pluriformiteit in onze samenleving. Ik heb begrepen dat de
minister geen schoolstrijd wil. Ik heb ook geen schoolstrijd geambieerd. Als
er echter sprake is van uitholling, zoals verondersteld moest worden na de
uitspraken van de minister over het schrappen van het artikel en over het
gedachtengoed van de JOVD, dan zou er terecht sprake moeten zijn van een strijd
voor dit grondrecht. Wat het gedachtengoed van de JOVD betreft wil ik verwijzen
naar een artikel in de Volkskrant van 28 september. Dat artikel is dus niet
enkele dagen na het verschijnen van het artikel in Elsevier verschenen. Ik
heb geciteerd uit een geschrift waar de voorzitter van de JOVD verantwoordelijkheid
voor draagt in de Volkskrant van 28 september.
 
 Voorzitter! Ik sluit mijn nadere vragen af met het indienen van een motie.
 
 
 
 
 De Kamer,
 
 gehoord de beraadslaging,
 
 van oordeel, dat artikel 23 van de Grondwet de basis legt voor het unieke
Nederlandse onderwijsbestel waarin openbaar en bijzonder onderwijs elk hun
eigen plaats hebben en de financiële gelijkstelling van beide is verzekerd;
 
 van oordeel, dat de uitspraken van de minister van Binnenlandse Zaken
dat artikel 23 niet meer van deze tijd is, de waarde van deze grondwetsbepaling
miskennen;
 
 keurt deze uitspraken van de minister van Binnenlandse Zaken af,
 
 en gaat over tot de orde van de dag.
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Deze motie is voorgesteld door het lid Heerma. Naar mij blijkt, wordt
zij voldoende ondersteund.
 
 Zij krijgt nr. 1 (24542).
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Voorzitter! Als ik mij alles wat ik gelezen heb goed herinner, dan heb
ik kortgeleden in de zogenoemde Burkens-bundel een uitspraak gelezen van een
gewaardeerd fractiegenoot van de heer Heerma, de heer Koekkoek, waarin hij
in een gedegen betoog over het onderwijs de stelling verkondigt, dat artikel
23 ter discussie moet komen als het belemmeringen oproept voor aanpassing
van het onderwijs in de in de huidige samenleving gewenste vorm. Deelt de
heer Heerma die opvatting van de heer Koekkoek?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik heb uw vraag al in eerste termijn beantwoord. Ik wil dat antwoord graag
nog een keer herhalen. Artikel 23 is een grondrecht dat enerzijds niet uitgehold
dient te worden – zo functioneert een recht niet en ik ken de rechtsopvattingen
van de heer Wolffensperger in algemene zin – en dat anderzijds geen
rigiditeiten kan beschermen. Daarnaast heb ik gezegd dat het kabinet met onderwijsvernieuwingsplannen
kan komen die passen binnen artikel 23 of met plannen die aangepast zijn op
basis van artikel 23. Zo is de Kamer in afwachting van de nota naar aanleiding
van het verslag over het wetsvoorstel inzake de samenwerkingsschool, met een
zeer kritisch advies van de Raad van State. Als de plannen echter niet aan
te passen zijn, moet artikel 23 aangepast worden. Dat hebt u mij in eerste
termijn horen zeggen. Maar dat moet dan wel via de koninklijke weg gebeuren.
Dat heeft ook collega Van de Camp aan het adres van de staatssecretaris van
onderwijs bij de behandeling van de onderwijsbegroting gezegd.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Ik ben zeer verheugd over de eenheid in uw fractie.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik heb het graag twee keer willen zeggen, voorzitter!
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 De heer Heerma stelde straks heel duidelijk met name op het punt van de
decentralisatie – en ik denk dat hij ook doelde op de huisvesting –
de vraag aan de minister of artikel 23 knelt. Hij herinnert zich waarschijnlijk
dat het vorige kabinet het initiatief genomen heeft tot de decentralisatie
van de huisvesting en dus waarschijnlijk van mening was dat het niet knelde.
Hij kan er waarschijnlijk uit ervaring over meepraten dat dit zo is.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Dat laatste ontgaat mij even.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Omdat het in de vorige kabinetsperiode plaatsvond. Toen is er een akkoord
gesloten tussen het kabinet en de VNG om te komen tot decentralisatie van
de huisvesting.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Er zijn in het verleden heel veel afspraken gemaakt. Wellicht
is het nog een nadere vraag aan de minister waard waaruit blijkt dat het CDA
en andere fracties in deze Kamer het onderwijs dwars hebben gezeten. Misschien
wil hij daar nog eens op ingaan. Ik ben benieuwd naar de antwoorden, juist
gezien de opmerking van de heer De Cloe dat er medewerking is gegeven.
 
 U hebt mij in het bijzonder het voorbeeld horen noemen van de nota naar
aanleiding van het verslag over de samenwerkingsschool waarover zeer negatieve
adviezen liggen. Ook anderszins in de literatuur en in adviezen van staatsrechtgeleerden
gaat het erom of je binnen de grenzen van artikel 23 behoorlijk kunt functioneren
of dat je tot een aanpassing moet komen. Wij bepleiten dat de koninklijke
weg gevolgd wordt bij de Grondwet. Ik doe dat nu hier, zoals de heer Van de
Camp dat bij de onderwijsbegroting heeft bepleit. HeermaDe Kamer heeft daar
kennis van genomen.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Mag ik daaruit constateren dat dat wat de huisvesting betreft ook voor
de CDA-fractie, los van de variant die het wordt, niet aan de orde is?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik heb bij het aantreden van dit kabinet op 21 augustus vorig jaar aan
de minister-president gevraagd, waar het ging om de grondslag van dit type
afspraken, of het uitgangspunt voor het te voeren onderwijsbeleid van dit
paarse kabinet in de regeerperiode 1994-1998 het Schevenings akkoord zou zijn.
Het antwoord daarop is "ja" geweest.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Voorzitter! Mag ik de heer Heerma een informatieve vraag stellen over
zijn motie? In het dictum zegt hij: keurt deze uitspraak af. Bedoelt hij met
de woorden "keurt af" dat de motie het karakter heeft van een motie van afkeuring?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! De heer Schutte mag de motie zo opvatten.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Mijnheer de voorzitter! Wat heeft de minister bezield om het grote goed
van artikel 23 ter discussie te stellen? Is het feit dat dit artikel bij uitstek
het bewijs is dat de vruchtbare pacificatiepolitiek in een pluriforme samenleving
mogelijk is, hem zo weinig waard? Of was het een opmaat voor een paars onderwijsbeleid?
Dat waren een aantal vragen die bij ons opkwamen.
 
 Het is bekend dat de liberalen nooit veel affiniteit met het beleidsterrein
hebben gehad. Zo hebben zij sinds de pacificatie wel geteld één
minister van Onderwijs geleverd. De wens tot voortzetting van die traditie
zou een verklaring voor de oprisping van de minister kunnen zijn, maar allerminst
een rechtvaardiging. Het lijkt mij overigens dat er wel subtielere maar nauwelijks
effectievere manieren zijn om te voorkomen dat het onderwijsbeleid in de toekomst
aan een liberaal wordt toevertrouwd.
 
 De redenering dat de vrijheid van onderwijs zo geaccepteerd is dat deze
wel uit de Grondwet geschrapt kan worden, is zorgwekkend, zeker uit de mond
van een minister die belast is met grondwetszaken. Het is goed dat hij dit
terugnam. Het principe van het "mijn" en het "dijn" is ook een algemeen aanvaard
begrip. Toch brengen we grendels, veiligheidssloten en alarmsystemen aan,
namelijk ter bescherming tegen onverlaten die zich niettemin aan onze spullen
willen vergrijpen. Blijft staan dat de minister van Binnenlandse Zaken zich
zo'n onverlaat heeft betoond. Hij wil graag zijn gang gaan met vernieuwend
beleid, maar stuit bij het onderwijshuis op degelijke grendels. Dus roept
hij: afschaffen, want het knelt me te veel; zo kan ik niet werken. Onnodig
te zeggen dat de bewoners dit niet op prijs stellen.
 
 Mijnheer de voorzitter! In de Grondwet zijn de uitgangspunten van onze
parlementaire democratische rechtsstaat verankerd, die ondanks of misschien
juist door hun vanzelfsprekendheid niet gemist kunnen worden. Ook zijn stelling
dat hij er geen bezwaar tegen heeft artikel 23 in de Grondwet te laten staan,
maar dat het artikel niet meer keer op keer in het geding moet worden gebracht
als het kabinet iets voorstelt, stelt mij absoluut niet gerust. Het is zoiets
als: de sloten hoeven niet verwijderd te worden, als de knip op de deur er
maar niet elke avond op gaat.
 
 Mijnheer de voorzitter! De grondrechten strekken tot bescherming van de
vrijheid van de burger tegenover de Staat en tegen de willekeur van een toevallige
meerderheid. Het is dan ook absoluut ongepast om de maatschappelijke acceptatie
van een grondrecht te hanteren als argument om het te schrappen. Gaan nu,
wat de minister betreft, de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst
en het briefgeheim ook sneuvelen, of zijn deze grondrechten nog niet zodanig
geaccepteerd dat zij geschrapt kunnen worden? Overigens is de onderwijsvrijheid
minder onomstreden dan de minister doet voorkomen. Het zou geen moeite kosten
een hele serie wetsvoorstellen op te sommen waarvan het onderwijsveld, de
Raad van State en/of de Kamer, althans een substantieel deel daarvan, van
mening was dat zij op zijn minst op gespannen voet met artikel 23 stonden.
 
 De duidelijkste aanwijzing voor de noodzaak voor een deugdelijke grondwettelijke
waarborg vormen echter de uitlatingen van de minister zelf. Ik geef toe dat
discussies over overschrijdingsregels of over de decentralisatie van onderwijsbeleid
lastig zijn, maar zij zullen gevoerd moeten worden binnen de kaders die na
een lange strijd met de pacificatie van 1917 zijn gesteld, dus binnen de kaders
van artikel 23. Dat is een kwestie van recht. Het gaat niet aan om in plaats
daarvan gemakshalve het hart uit het onderwijsbestel te rukken. Als er een
handelsprobleem is met Spanje, gaan wij toch ook de Vrede van Münster
niet openbreken en de 80-jarige oorlog hervatten? Wat wil de minister diep
in zijn hart eigenlijk? Herken ik de oude liberale sentimenten, gebaseerd
op vooroordelen over het bijzonder onderwijs en geconcentreerd in het verlangen
naar eenduidig nationaal openbaar onderwijs? Ik zou overigens graag zien dat
de minister en de VVD-fractie zich distantieerden van de kwalijke suggestie
die in Elsevier wordt toegeschreven aan de VVD dat de vrijheid van onderwijs
in de praktijk afbreuk doet aan de kwaliteit van het onderwijs.
 
 "Een onderwijsbestel met toekomst" is een bundel die in 1992 verscheen
ter gelegenheid van 75 jaar onderwijspacificatie. Daarin wordt het feit dat
de vrijheid van onderwijs in de Grondwet is terechtgekomen als een verdienste
bijgeschreven op het conto van Thorbecke, die – volgens de bundel –
als een echt liberaal groot voorstander was van de vrijheid van onderwijs.
Men kan gerust zeggen dat, als de liberalen in onderwijszaken altijd in de
geest van Thorbecke hadden gehandeld, de schoolstrijd op den duur wellicht
anders zou zijn verlopen. Tot zover de bundel. De minister zou zich deze woorden
moeten aantrekken alvorens een nieuwe schoolstrijd te ontketenen. Tegen de
heer Heerma zeg ik overigens dat één losse flodder nog geen
schoolstrijd maakt. Wie zich de strijd van bloed, zweet en tranen onder leiding
van mannen als Groen van Prinsterer en De Savornin Lohman voor ogen stelt,
zal niet licht de behoefte voelen om te roepen dat wij er wel klaar voor zijn.
 
 Deze minister staat bekend als een vlotte spreker, die losjes en met zeker
gemak door de debatten heen fietst. Die politieke stijl – ik noem dat
maar "met losse handen rijden" – is aantrekkelijk, maar niet zonder
risico, zeker als het wordt geprobeerd op een terrein waarop de fietser niet
 goed thuis is: voordat hij het weet, gaat hij op zijn gezicht.
En dat is hier gebeurd, want de drempel van artikel 23 was hoger dan die eenzame
fietser dacht. En dan mislukt het kunstje.
 
 Ik sluit af met een variant op wat een voorganger van de minister, de
heer Van Thijn, in zijn dagboek schrijft over de periode waarin hij nog kamerlid
was. Hij sprak toen ook voor zijn beurt: "De eerste slag is een daalder waard,
behalve als het een slag in de lucht is."
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Artikel 23 blijft in de Grondwet. Dat dachten
wij totdat de geruchtmakende uitspraken van minister Dijkstal bekend werden.
En sedertdien weten wij het zeker. Als de minister al met plannen rondliep
om te morrelen aan de grondwettelijke verankering van de vrijheid van onderwijs,
dan kan hij dat nu wel vergeten. In die zin komt de minister dank toe voor
zijn openhartigheid. De zaak zou hiermee afgedaan kunnen zijn als een onhandige
poging om de agenda van de ministeriële commissie staatkundige vernieuwing
met een wat substantiëler onderwerp dan tot nu toe te verrijken. Maar
met zo'n reactie zou de minister er wat al te gemakkelijk vanaf komen. Hij
mag dan een verkeerde politieke inschatting hebben gemaakt, zijn uitspraken
zijn geen versprekingen.
 
 De reden om hierover met de minister door te spreken, is vooral dat de
verdediging van zijn uitspraken in de pers lijkt te getuigen van een bedenkelijke
houding tegenover onze klassieke vrijheidsrechten. Voor de minister is de
grondwettelijke verankering van de vrijheid van onderwijs gaandeweg een knellende
band geworden, want er zijn steeds weer van die lieden die een spaak in het
wiel steken door artikel 23 aan te dragen. Impliciet erkent de minister hiermee
dat het hem kennelijk in al die jaren niet is gelukt om het beroep op artikel
23 te ontzenuwen. Maar een minister die dan de toevlucht neemt tot het wegnemen
van knelpunten door een grondwetswijziging, begeeft zich op uitermate glad
ijs. Hij is dan namelijk bezig de waarborgfunctie van een van onze klassieke
vrijheidsrechten uit te hollen. En die rechten zijn primair rechten van burgers
tegenover een overheid die haar zeggenschap wil uitbreiden tot de vrijheidssfeer
van burgers. Iemand heeft het eens zo uitgedrukt: grondrechten brengen de
innerlijke grenzen van de staatsstructuur juridisch tot uitdrukking. Ze constitueren
mede de rechtsstaat. Vrijheidsrechten bewijzen hun waarde dan ook juist als
de overheid ze als een knellende band gaat ervaren dan komt het erop aan dat
de overheid hierop op de juiste wijze reageert, dat wil zeggen door primair
bij zichzelf te rade te gaan en de schuld niet te leggen bij de vrijheidsrechten
van burgers of bij burgers en politici die zich daarop beroepen.
 
 Het is mogelijk dat politici die iets willen met het onderwijs het niet
altijd prettig vinden om steeds weer met artikel 23 te worden geconfronteerd.
Maar laat het duidelijk zijn: kamerleden die de regering confronteren met
de Grondwet doen gewoon hun plicht. In ons staatsbestel ligt de verantwoordelijkheid
voor de toetsing van wetsvoorstellen aan de Grondwet uiteindelijk bij de Staten-Generaal.
Kamerleden schieten pas echt te kort als ze bijvoorbeeld om politieke redenen
discussies over de grondwettigheid van wetsvoorstellen ontlopen. Daarom is
het zo belangrijk dat onze belangrijkste adviesorganen niet moe worden wetsvoorstellen
ook te toetsen aan de Grondwet. Daar is de Raad van State voor. Als het over
artikel 23 gaat, dan is daarvoor de Onderwijsraad. Het laatste wat regering
en Kamer wat dit betreft moeten willen, is dan ook de Onderwijsraad een kopje
kleiner te maken.
 
 In de verdediging van de minister proef ik het verwijt aan anderen, de
christelijke partijen voorop, zich achter artikel 23 te willen verschuilen.
Als de minister meent dat te constateren, moet hij de discussie aangaan om
zodoende de werkelijke argumenten bloot te leggen. Als anderen het hem lastig
maken met de Grondwet, wat belet hem dan om dit omgekeerd ook te doen? De
bewindslieden van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen kunnen bevestigen dat
in ieder geval de GPV-fractie voor die inhoudelijke discussie nooit weggelopen
is en zich daarbij ook bereid toonde zich door argumenten te laten overtuigen.
Die lijn willen we voortzetten.
 
 Ik hoop nog vele malen de degens te kunnen kruisen over de betekenis van
artikel 23. Voor wie beseft wat vrijheidsrechten in een rechtsstaat waard
zijn, vormen zulke debatten geen knellende band. Ze vormen veeleer het bewijs
dat de regering en Kamer onze klassieke vrijheidsrechten voluit serieus nemen.
Wie dan niet verder komt dan kwalificaties als "niet van deze tijd" en "knellend"
lijkt innerlijk afstand te hebben genomen van wat met veel strijd is verworven.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Voorzitter! De uitspraak van minister Dijkstal dat artikel 23 van de Grondwet
niet meer van deze tijd is, veroorzaakte onmiddellijk een politieke stofwolk.
Toen deze stofwolk wat was opgetrokken, was de stelling van minister Dijkstal
al weer uit beeld. Ik vind dat jammer omdat er met zijn stelling niet veel
mis is.
 
 In ons land is er vrijheid van onderwijs. Iedereen die aan wettelijke
voorwaarden voldoet, kan een school beginnen. Kwaliteitseisen zijn met inachtneming
van de vrijheid van richting bij wet geregeld. De bekostiging van het onderwijs
is echter een ander verhaal, een verhaal apart. En daar zit 'm, wat mij betreft,
de kneep. De bekostiging is in hetzelfde artikel 23 geregeld. Als dat niet
het geval was, zou de discussie over vrijheid van onderwijs en de bekostiging
daarvan niet steeds door elkaar lopen. De gelijke bekostiging van openbaar
en bijzonder onderwijs is, om maar even bij deze uitdrukking te blijven, niet
meer van deze tijd.
 
 Ik krijg de indruk dat de heer Heerma wat oude landmijnen heeft opgegraven
uit de tijd van de schoolstrijd van voor 1917. Sinds 1917 is er veel veranderd.
In het begin van deze eeuw hoorden mensen bij een eigen richting, met een
eigen krant, school en eventueel kerk. Nu is dat volstrekt anders. De ontzuiling
is vrijwel voltooid. Ook in het onderwijs is die ontwikkeling te merken. Verleden
jaar nog constateerde de voorzitter van de Onderwijsraad, prof. Leunen, dat
sommige bijzondere scholen op grond van hun feitelijke kleur beter een openbare
gedaante kunnen aannemen. Waarom in die situatie nog vasthouden aan een krampachtig
systeem van gelijke bekostiging, ook in ongelijke gevallen?
 
 De gelijke bekostiging van openbaar en bijzonder onderwijs kan wat de
SP betreft op de helling. Niet alleen omdat, zoals gezegd, de samenleving
sinds het begin van deze eeuw drastisch is veranderd, maar ook omdat dit deel
van artikel 23 een hindernis is voor hedendaagse ontwikkelingen in het onderwijs.
Hoe kun je komen tot lokaal onderwijs als onverkort aan dit artikel wordt
vastgehouden? Ik doel nu op artikel 23, lid 7. Extra financiële aandacht
voor een school met problemen betekent dat je verplicht bent om andere scholen
zonder die problemen ook extra financiële middelen te geven. Lokaal beleid
wordt dan nagenoeg onmogelijk. Er is dan wel sprake van gelijke bekostiging,
maar niet van gelijke noodzaak. En dat houdt een bevoordeling in van het bijzonder
onderwijs. En dat is ook weer niet de bedoeling.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Ik weet niet of de heer Poppe er nog aan toekomt, maar het kan hem toch
niet zijn ontgaan dat er een Schevenings akkoord is, dat hier een wet inzake
sociale vernieuwingen in het onderwijs is behandeld en dat er een discussie
gaande is over de overschrijdingsregeling, waaruit een houding blijkt van
het bijzonder onderwijs en in dit huis van enkele christelijke fracties die
volstrekt anders is dan u nu ventileert. Ik herken mij niet in het beeld dat
hij schetst.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Dat is jammer. De zaken die ik omschrijf, komen namelijk nog redelijk
veel voor.
 
 Voorzitter! Mijn vraag is of de minister wil bekijken of hij artikel 23
in die zin kan aanpassen dat de gelijkbekostiging en de uitleg daarvan niet
meer mogelijk zijn. Verder kan wat ons betreft artikel 23 gehandhaafd worden.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Gaat u nu eens in op mijn vraag. U moet het beeld nuanceren of u moet
geblinddoekt verder gaan.
 
 
 
 
 
 De heer Poppe (SP):
 
 Ik ben niet geblinddoekt. U kent alle artikelen die de afgelopen tijd
verschenen zijn, waarin ook van de zijde van het onderwijs voortdurend op
met name dit aspect gewezen wordt. Dat komt niet uit de lucht vallen. Dat
probleem kan een rem zijn op de ontwikkeling van lokaal onderwijs, waar wij
wel voorstander van zijn.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Mijnheer de voorzitter! Als één ding uit de discussie over
de vrijheid van onderwijs duidelijk is, is het wel het feit dat deze vrijheid
geen vanzelfsprekendheid zonder meer is. Dat blijkt uit uitlatingen van deze
minister, dat blijkt uit een proefschrift van de heer Van der Ploeg en dat
blijkt uit uitlatingen van de JOVD. Daarom is het goed dat dit debatje die
duidelijkheid herstelt waar die aan het wankelen zou zijn.
 
 De discussie spitst zich vaak toe op de ruimte voor decentralisatie van
onderwijsbeleid. Het is inderdaad de vraag of artikel 23 van de Grondwet daar
ruimte voor laat. De geschiedenis van dit grondwetsartikel is bekend. De SGP-fractie
gaat ervan uit dat in elk geval regelgevende bevoegdheid inzake onderwijsinhoudelijke
zaken niet gedecentraliseerd kan worden. Dat is niet zo maar. De vrijheid
van onderwijs dient beschermd te worden. Het is de vraag of dat op gemeentelijk
niveau mogelijk is.
 
 Decentralisatie schept in elk geval extra risico's. Ook bij andere grondrechten
zie je duidelijke beperkingen aan de gemeentelijke bevoegdheden. Dat hangt
samen met de aard van grondrechten. Van belang is dan in elk geval ook de
vraag hoe de wettelijke waarborgen er uitzien en hoe de rechtsbescherming
geregeld is. Ik wijs op de positie van de Onderwijsraad. Je kunt de rechtsbescherming
van de administratieve rechter toch echt niet vergelijken met die van een
orgaan zoals de Onderwijsraad in het kader van onderwijswetgeving. Dat zal
de minister toch wel willen erkennen.
 
 Als het om de vrijheid van onderwijs gaat, komen altijd weer de hardnekkige
misverstanden naar voren, bijvoorbeeld de mythe van het gebroken ruitje. Het
is toch belachelijk, zo heet het dan, dat als er een ruitje wordt ingegooid
bij een openbare school, de gemeente ook tien ruiten bij tien bijzondere scholen
in het territoir moet vergoeden die nog heel zijn. Zo werkt dat dus gewoon
niet. Een ieder die dat overeind houdt of suggereert, kent de feiten niet.
 
 Indien overigens aantoonbaar is dat de overschrijdingsregeling niet rechtvaardig
werkt, is de SGP-fractie best bereid daarover te praten. Dat heb ik ook al
in een debat ingebracht. Ik heb dat inderdaad in het kader van het achterstandsbeleid
naar voren gebracht. Ik heb ook gedoeld op het Schevenings akkoord. Ik denk
aan de Wet sociale vernieuwingen in het onderwijs. Dit zijn duidelijke voorbeelden
dat ook het bijzonder onderwijs wel degelijk zicht heeft op proporties, op
billijkheden en op knelpunten. Het een kan ook niet zonder meer geblinddoekt
worden toegerekend aan het ander.
 
 Aan het slot van mijn betoogje steek ik graag nog even af naar de diepte.
Een grondrecht kan misschien vanzelfsprekend lijken, omdat het is geworteld
in de geschiedenis en de overtuiging van de mensen. Maar die overtuiging kan
veranderen. Er kunnen andere dingen komen die op een bepaalde moment belangrijker
worden gevonden. En dan kom je in de risicosfeer. Dan kunnen grondrechten
inderdaad gaan knellen. Maar juist om te voorkomen dat vrijheden bekneld raken,
zijn die grondrechten vastgelegd, met duidelijke begrenzingen. Juist dan tonen
grondrechten hun functie. Zij scheppen een sfeer waar de overheid met zijn
handen af moet blijven. Dat is het kenmerk van de klassiek liberale vrijheidsrechten.
Minister Dijkstal weet dat heel goed en heeft dat gelukkig zojuist ook bevestigd.
Klassieke vrijheidsrechten zijn juist bedoeld om bescherming te bieden tegen
allerlei modieuze en actuele inzichten en verlangens, om nog maar niet te
spreken over de waan van de dag. Het betekent allemaal niet dat er nooit iets
veranderen kan, maar dan moeten wij nog wel eens heel erg goed nadenken voordat
wij iets roepen, laat staan doen. De minister van Binnenlandse Zaken die bij
uitstek verantwoordelijk is voor de bewaking van de grondrechten, dient dit
te weten en uit te dragen. Het siert hem dat hij zijn uitlatingen terugneemt,
althans nuanceert. Maar de conclusie van de SGP-fractie is: toch maar wakker
blijven bij dit dossier.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Mijnheer de voorzitter! Een ander grondrecht is persvrijheid, een gelukkig volledig geaccepteerd recht in Nederland. En dan lees je
nog eens wat. Zo lazen wij in Elsevier van 25 november, dus van twee weken
geleden, enkel uitlatingen van de heer Kohnstamm. Hij deed die eigenlijk in
het kader van een discussie over het adviesstelsel, dat door het paarse kabinet
met verve wordt aangepakt. Daarvan zei hij ook, waar het ging om het bijzonder
onderwijs, dat paars dit met fluwelen handschoenen aanpakt, want: "wij willen
niet die paarse klojo's zijn die het bijzonder onderwijs de nek omdraaien".
En laten wij nu een week later denken: staat nu die eerste paarse klojo op?
Namelijk als je de volgende Elsevier leest, waarin een vice-premier zegt dat
een recht dat volkomen wordt geaccepteerd in Nederland, daarom geen grondwettelijke
verankering nodig heeft. Maar goed, vandaag is duidelijk geworden dat de minister
dit niet gezegd heeft.
 
 Het moet mij van het hart dat zijn verweer in dezen mij toch een beetje
teleurstelt. Het is niet zo dat wij echt met een onervaren minister, een onervaren
politicus te maken hebben. Als hij dan zegt dat dit in de wandelgangen van
een congres is gebeurd, vind ik dat toch wel makkelijk. Was dat ook de enige
reden? Via de radio stelde de minister-president op vragen van de heer Sorgdrager,
wat de minister precies heeft bewogen toen hij sprak over artikel 23: "Ik
denk dat er toch een gevoel van ongemak is, dat het soms erg lastig is om
vernieuwingen die op het punt van onderwijs nodig zijn, ook met artikel 23
in harmonie te brengen." Ik vraag mij dan af waarom de minister-president
niet meteen kon zeggen dat het absoluut niet is gebeurd en dat het uit zijn
verband is gerukt. Dan was de kou afgelopen vrijdag uit de lucht geweest.
Dit was toch de uitkomst van het kabinetsberaad.
 
 Het valt de fractie van GroenLinks tegen dat dit moet. Wat wij van paars
verwacht hadden, was een met verve aanpakken van ook artikel 23. Ik vind dus
dat schrapping van artikel 23 absoluut niet aan de orde is, maar wel dat dit
artikel veel meer een eigentijdse invulling verdient en dat wij met dit artikel
in de hand ruimte voldoende hebben om ons primair te richten op verbetering
van kwaliteit van het onderwijs. Ik vraag de minister om nadrukkelijk aan
te geven wat precies de knelpunten zijn die hij ziet, veroorzaakt door artikel
23, waardoor het paarse kabinet niet uit de voeten kan.
 
 Wij kunnen natuurlijk niet anno 1995 doorgaan met ons beklemd te gaan
voelen door een bepaalde verzuiling. Ik denk ook niet dat dit hoeft. Als je
ziet hoe toch ook op lokaal niveau meer en meer samengewerkt wordt, constateer
je toch ook dat daar in de samenleving een draagvlak voor is. Ik hoef natuurlijk
niet te attenderen op het bekende voorbeeld uit Uden. Daar is een fusie tussen
het openbaar en bijzonder onderwijs tot stand gekomen onder gezag van een
CDA-wethouder, die zelf ook gewoon zei dat als dat niet kon, je bezig was
met een achterhoedegevecht. Daarbij verwees hij ook naar zijn eigen partij,
want hij werd door zijn partijvoorzitter – toen de heer Van Velzen –
op de vingers getikt. Ik denk dat wij in de toekomst goed om moeten gaan met
artikel 23 en dat wij primair moeten bekijken op welke wijze wij de samenwerking
kunnen bevorderen en op welke wijze wij de inhoud van het onderwijs centraal
kunnen stellen. Wij moeten nog meer bekijken op welke wijze wij het onderwijs
zodanig kunnen inrichten dat het de leerling ten goede komt.
 
 Ik ben blij dat de vice-premier hier gezegd heeft dat het wat hem betreft
niet aan de orde is. Ik betreur al deze commotie wel, want hij zei inderdaad
terecht dat een herleving van de schoolstrijd alleen maar verliezers oplevert.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Voorzitter! De uitspraken die minister Dijkstal heeft gedaan in het blad
Elsevier, onder de pakkende kop "Nieuwe schoolstrijd", riepen bij de fractie
van D66 twee soorten reacties op. Enerzijds herkenning, waar het betreft de
problemen in ons onderwijsstelsel, met name bij de modernisering en de aanpassing
ervan, zoals in hetzelfde artikel treffend onder woorden gebracht door onze
oud-collega Jan Franssen. Anderzijds verbazing over het feit dat nu juist
de minister van Binnenlandse Zaken meent dat die problemen door een aanpak
en een toonzetting, zoals in dat artikel, dichter bij een oplossing kunnen
worden gebracht. Ik zal op beide punten kort ingaan, maar ik zal eerst een
enkel woord aan het adres van mijn collega Heerma spreken.
 
 Collega Heerma heeft in de media uitgeroepen: Als Dijkstal een nieuwe
schoolstrijd wil, dan kan hij hem krijgen. Van die commotie begrijpt mijn
fractie niets. Er is niemand die verlangt naar een nieuwe schoolstrijd, maar
collega Heerma wekt door zijn gretigheid de indruk dat de CDA-fractie daarop
de enige uitzondering is.
 
 Terug naar mijn twee reacties. Er is een discussie gaande over aanpassingen
in ons onderwijsstelsel. Daarvoor ligt een reeks voorstellen ter tafel. Die
discussie moet gaan over de kwaliteit van het onderwijs, maar ook over de
vraag hoe wij de beperkte onderwijsmiddelen zo efficiënt mogelijk kunnen
inzetten waar zij het hardst nodig zijn. De decentralisatievoorstellen van
het kabinet dragen daaraan bij. De absolute term waarin de financiële
gelijkstelling van openbaar en bijzonder onderwijs de afgelopen jaren vaak
gegoten zijn, staan daaraan soms in de weg, zonder dat dit voor gelijke behandeling
wezenlijk noodzakelijk is. Ook de voorstellen voor herziening van bestuursvormen
en het openbaar onderwijs en de gedachte aan een samenwerkingsschool kunnen
bij D66 op een positieve ontvangst rekenen. De vraag is nu of artikel 23 van
de Grondwet aan die veranderingen in de weg staat.
 
 De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat die stelling van confessionele zijde
vaker is verkondigd dan de heer Dijkstal ooit een interview in Elsevier heeft
gegeven. Wij menen dat degenen die bij gebrek aan argumenten keer op keer
met een beroep op artikel 23 democratisch gedragen veranderingen in het onderwijs
trachten te blokkeren, evenzeer onzorgvuldig met de Grondwet omspringen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Welke voorbeelden heeft u zoal van de afgelopen jaren?
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Daar kom ik dadelijk op, want ik ga u precies uitleggen hoe ik het zie.
Mijn volgende zin was namelijk: mijn fractie ziet het als volgt. Punt 1: de
vrijheid van onderwijs staat buiten kijf. Punt 2: naar onze overtuiging zijn
de door het kabinet en door ons gewenste veranderingen niet in strijd met
artikel 23 van de Grondwet. Ik teken hierbij aan, in de richting van de heer
Koekkoek, dat in ons staatsrechtelijk systeem zonder constitutionele
toetsing de gewone wetgever nu eenmaal de enige is die een oordeel kan geven
over de grondwettelijkheid van een wet. Punt 3: mocht in de discussie blijken
dat ook de wetgever de grondwet een belemmering acht voor gewenste aanpassingen,
dan zal die Grondwet moeten worden gewijzigd. Daar is niets mis mee. Ook een
Grondwet behoort te evolueren met een veranderde samenleving. En dan nu de
minister.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Met excuses dat ik andermaal de heer Wolffensperger interrumpeer,
maar ik wacht nog op de voorbeelden. De stelling was: confessionelen houden
met een extreem beroep op artikel 23 allerlei ontwikkelingen in het onderwijs
tegen. Graag de voorbeelden van de afgelopen jaren!
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Die zal ik geven, als de heer Heerma dat zo graag wil. Ik denk dat de
weerstand zich op twee niveaus voordoet. In de eerste plaats in de opstelling
van schoolbesturen en koepels, waar het het overleg met de centrale overheid
betreft. Ik denk dat er veel voorbeelden te geven zijn van, zeg maar, storingen
in een open discussie, die hun grondslag vinden in een recht dat men verankerd
meent te zijn in een grondwettelijke zelfstandigheid.
 
 In de tweede plaats heb ik begrepen dat ook vanuit de CDA-fractie in politieke
zin nu twijfels worden geuit bij bijvoorbeeld de vraag of een voorstel voor
een samenwerkingsschool niet in strijd zou komen met de Grondwet.
 
 In de derde plaats meen ik dat er ook vanuit de CDA-fractie meerdere malen
de vraag is gesteld of een systeem van materiële financiële gelijkstelling
in plaats van formele, niet in strijd komt met lid 7 van artikel 23 van de
Grondwet, betreffende de formele financiële gelijkstelling.
 
 Laten wij niet ontkennen, mijnheer Heerma – dit om uw vraag in zijn
algemeenheid te beantwoorden – dat er natuurlijk een verschil van inzicht
is. Er is een verschil van inzicht tussen diegenen die opkomen voor het confessioneel
bijzonder onderwijs in Nederland en diegenen die meer opkomen voor –
als ik het in mijn termen mag zeggen – kwaliteit en bereikbaarheid van
alle onderwijs in Nederland in het algemeen. Dat signaleer ik op vele plaatsen,
op vele punten en bij vele woordvoerders. Ik meen dat de heer Dijkstal in
zijn antwoord op datzelfde fenomeen heeft gedoeld. Daar zullen wij samen uit
moeten komen en daarvoor bestaat bij mijn fractie de bereidheid, zoals ik
het nu heb verwoord.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Het is 5 december en ik zal de kwalificatie voor
mij houden die bij mij opborrelde.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 U wilde gaan rijmen?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Dat rijmde wel, maar ik doe het niet.
 
 Ik wil teruggaan naar mijn vraag over de voorbeelden. Daar gaan we: de
koepels en de schoolbesturen. Wie heeft met het vorige kabinet het Schevenings
akkoord gesloten? En wat over een beroep op artikel 23? Dat voorbeeld deugt
dus niet; zie het Schevenings akkoord.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Zijn er in het Schevenings akkoord, mijnheer Heerma, niet elementen ter
discussie geweest en zijn er geen discussiepunten blijven hangen? Speelt in
de decentralisatie van het onderwijs niet als een storende factor het beroep
dat gedaan wordt op vermeende rechten die men aan artikel 23 zou kunnen ontlenen?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Er was een volledig akkoord.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Ik zeg niet ja of nee; ik zeg dat het voortdurend in de discussie speelt.
U hebt mij horen zeggen – laten we niet afwijken van wat ik hier daadwerkelijk
heb beweerd – dat ik meen, dat binnen artikel 23 van de Grondwet de
door deze wetgever, het kabinet en de Kamer als medewetgever, maatschappelijk
en democratisch gewenste veranderingen in het onderwijsbestel tot stand kunnen
komen. Mocht dat niet zo zijn, dan bewandelen wij uw koninklijke weg.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Ik heb naar voorbeelden gevraagd. De stelling was: confessionelen
dwarsbomen door op oneigenlijke wijze artikel 23 te hulp te roepen.
 
 Ik constateer ten aanzien van het eerste voorbeeld, betreffende koepels
en schoolbesturen, dat het onder het vorige kabinet tot een geheel akkoord
heeft geleid, het zogenaamde Schevenings akkoord, en dat het paarse akkoord
dit eenzijdig heeft gewijzigd. Dat zijn de feiten...
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Was dat Schevenings akkoord...
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Laten wij elkaar wel laten uitpraten! De Heerma vervolgt zijn interruptie.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Ik constateer dat het eenzijdig gewijzigd is, ondanks de woorden
van de minister van Onderwijs in maart 1994 dat, hoe de politieke uitslag
ook is bij verkiezingen, er altijd een kabinet is dat zich aan afspraken houdt.
Dat zijn de feiten.
 
 Dan het tweede punt, het beroep op artikel 23 in algemene zin. Ik heb
voorbeelden willen horen van de afgelopen jaren waar – laat ik spreken
voor mijn eigen politieke groepering – het CDA ontwikkelingen op onderwijsgebied
in deze Kamer heeft tegengehouden.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Ik zal het nog één keer proberen, voorzitter.
 
 Zonder in een te lange discussie te vervallen, mijnheer Heerma, zal ik
u nog even met steekwoorden een aantal punten noemen ten aanzien waarvan de
discussie over artikel 23 een rol heeft gespeeld bij besluitvorming in het
onderwijs. Dat is bijvoorbeeld geweest bij de discussie over de decentralisatie
van het onderwijs. Dat is geweest bij de discussie over de vormgeving van
de Onderwijsraad en de vraag of daaraan, hoe zeg je dat, bevoegdheden tot
geschillenbeslechting moesten worden opgedragen. Dat is gebeurd bij de WEB,
waarin voor een aantal confessionele scholen uitzonderingen zijn gemaakt,
waar zij in tegenstelling tot andere scholen niet hoeven te fuseren. Dat is
voorts een discussie die speelt bij het leerlingenvervoer, waarbij ten aanzien
van het vervoer van kinderen naar bijzondere scholen voortdurend ter discussie
staat of dat op gelijke wijze moet worden bekostigd als het vervoer van kinderen
naar speciale scholen. Ik durf het bijna niet te noemen, voorzitter, maar
ik herinner aan de discussie over de evolutietheorie, die
ook in dit huis heeft gewoed.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Het zijn allemaal voorbeelden van het afgelopen jaar...
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Dat vroeg u toch, mijnheer Heerma!
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Nee, ik vroeg voorbeelden van de afgelopen jaren dat het CDA met een beroep
op artikel 23 steeds dingen heeft tegengehouden. Ik heb daarvoor al het antwoord
gegeven: het eenzijdig afwijken van het Schevenings akkoord, dat in het merendeel
van de gevallen de reden is geweest, niet alleen voor de fractie van het CDA
maar ook voor de adviseurs zoals de Raad van State, om uiterst kritisch te
zijn bij de uitwerking van de decentralisatie. Ik beveel het de heer Wolffensperger
aan om, bijvoorbeeld bij de behandeling van het wetsvoorstel voor een samenwerkingsschool,
als jurist en als kamerlid er nog eens goed kennis van te nemen.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Ik dank de heer Heerma en ik constateer dat hij het met mij eens is, dat
er in zijn fractie behoorlijke problemen bestaan met de decentralisatie van
het onderwijs.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Voorzitter! Voor deze interruptie zei de heer Wolffensperger terecht,
dat in ons staatsbestel de Kamer de enige is die wetsvoorstellen mag toetsen
aan de Grondwet. Is de heer Wolffensperger het met mij eens, juist omdat de
Staten-Generaal de enige instantie vormt die dit kan en mag doen, dat dit
onderstreept hoe belangrijk het is dat die Staten-Generaal er zeer serieus
werk van maakt, juist als het gaat om toetsing aan vrijheidsrechten in de
Grondwet?
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Mijnheer Schutte, ik zou hier graag lang en intens met u over willen praten.
Mijn antwoord is volmondig: ja. Men zou zelfs nog kunnen twisten over de vraag
of op dat punt de rol van de Eerste Kamer misschien iets zwaarder is dan de
rol van de Tweede Kamer, maar nogmaals, mijn antwoord is: ja.
 
 
 
 
 
 De heer Schutte (GPV):
 
 Dan ga ik ervan uit dat wij met elkaar nog vele discussies over dat thema
zullen hebben, zonder dat wij mopperen over de knellende banden daarbij.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Voorzitter! Maar is dat niet verbazingwekkend? De heer Wolffensperger
komt met een aantal voorbeelden waarbij inderdaad een discussie is gevoerd
over de implicaties van artikel 23 van de Grondwet. Kan hij zich sowieso een
substantieel onderwijswetsvoorstel voorstellen waarbij die discussie niet
wordt gevoerd?
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Ja, dat kan ik wel. Ik zou mij kunnen voorstellen dat wij in de discussie
in een samenleving die sinds 1917 ingrijpend is veranderd, uitgaande van de
vrijheid onderwijs en van ouders om scholen te stichten, geleidelijkaan evolueren
naar een systeem waarbij de verschillen tussen die beide onderwijsvormen,
openbaar en bijzonder, door maatregelen die altijd per definitie controversieel
zullen zijn, geleidelijkaan tot kleinere proporties zullen worden teruggebracht
met als argument de bewaking van de kwaliteit en de bewaking van de kosten.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 De meeste voorbeelden die collega Wolffensperger net noemde, gingen gedeeltelijk
of geheel over de bestuurlijke indeling, de verdeling van taken en verantwoordelijkheden
en bevoegdheden. Als medewetgever zou je dan toch je taak verzaken als je
dat niet toetste aan artikel 23? En dan valt er een beslissing. Geen enkel
wetsvoorstel dat hij heeft opgesomd, is op de plank blijven liggen. Er is
er maar eentje, namelijk over artikel 23 van de Grondwet zelve. Dat is tekenend
genoeg.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Ik denk dat wij het volkomen met elkaar eens zijn mijnheer Van der Vlies.
Ik begrijp de strekking van de vraag niet helemaal. Ik heb u al gezegd, dat
de tot nu toe door de Kamer gewenste veranderingen in het bestel niet zijn
geblokkeerd met een beroep op artikel 23. Mijn stelling was wel, dat artikel
23 telkenmale van stal is gehaald in die discussies, tot en met het Schevenings
akkoord toe en dat het daarmee een invloed heeft gehad op de wijze waarop
de verdeling over de beide vormen van onderwijs die wij in ons land kennen,
zal zijn. Maar ik keer terug naar de heer Schutte en zeg dat wij inderdaad
een taak hebben om dat te bewaken. Dat was ook de ratio van de laatste van
mijn trits, namelijk dat mocht blijken dat deze wetgever – ik heb met
opzet gesproken over de wetgever – meent dat de Grondwet een belemmering
vormt voor de door ons democratisch gewenste aanpassingen, de koninklijke
weg van de heer Heerma bewandeld zal moeten worden.
 
 Voorzitter! Ik kom tot slot bij de minister, want daar ging het allemaal
om. Ons verwijt aan hem was, dat hij met kreten als "artikel 23 van de Grondwet
moet worden afgeschaft", laat staan met de motivering die hij eraan ten grondslag
legde, de aanpassing van ons onderwijsstelsel eerder frustreert dan dichter
bij een oplossing brengt. Olifanten laten in een porseleinkast nu eenmaal
hoofdzakelijk scherven achter en het ging ons om het nieuwe serviesgoed.
 
 Voorzitter! Blijkens recente kranteberichten is de minister in het kabinet
op de vingers getikt. Mijn eerste vraag is: is dat juist? Mijn tweede vraag
komt voort uit nieuwsgierigheid en luidt: hoe ging dat?
 
 Belangrijker is, voorzitter, dat na dat getik de minister namens het kabinet
in de Kamer een visie heeft ontvouwd die, voor zover ik dat kan beoordelen,
volledig in overeenstemming is met het zojuist door mij verwoorde. Na de toelichting
van de minister bestaat er bij mij geen ongerustheid meer over de Grondwet.
Wel ben ik ongerust vanwege het feit dat een minister met een onderwerp dat
zijn directe zorg heeft, namelijk de Grondwet, slordig omspringt. Hij ontkent
niet de gedane uitspraken; hij ontkent ook niet de gevoerde discussie, maar
bagatelliseert die door te zeggen, dat de opmerkingen over de Grondwet en
de interpretatie daarvan wat door elkaar zijn gelopen. Hij was er toch zelf
bij! Over de verankering in de Grondwet zegt hij: ik heb mij kennelijk niet
duidelijk genoeg uitgedrukt. Als klap op de vuurpijl zegt hij nog: ik heb
dit vooral gezegd, omdat ik in de Kamer graag een discussie over artikel 23
wil.
 
 Voorzitter! Mijn conclusie is de volgende, en nu kies ik mijn woorden
zorgvuldig. De D66-fractie denkt dat het standpunt van het
kabinet over deze materie geheel overeenstemt met het hare. Ik denk echter,
dat het kabinet de heer Dijkstal verzoekt in het vervolg dusdanig zorgvuldig
om te gaan met de materie en zijn kroonjuwelen, dat straks niet door onze
fractie in twijfel hoeft te worden getrokken dat die overeenstemming er is.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Voorzitter! Volgens minister Dijkstal is in alle vorige kabinetten gesproken
over decentralisatie van het onderwijsbeleid. Hij zegt daarover: Telkens is
het niet mogelijk gebleken, onder andere doordat telkens het CDA artikel 23
ten tonele voerde, dat er eigenlijk iets uitkwam. Dat zei de minister vorige
week in het televisieprogramma Den Haag Vandaag. Het aardige van het kabinet,
waar deze minister deel van uitmaakt, is dat het dit keer niet gehinderd wordt
door deelname van het CDA. Het kan dus voluit een onderwijsbeleid in gang
zetten waarmee ondoelmatigheden in het onderwijsbeleid worden opgeruimd. Het
kan een beleid voeren waarmee de gemeenten in een betere positie worden gebracht,
waardoor zij lokaal onderwijsbeleid gestalte kunnen gegeven. De tekst van
artikel 23 van de Grondwet vormt geen belemmering voor een dergelijk modern
onderwijsbeleid. Maatschappelijke en noodzakelijke veranderingen, maken een
beter onderwijsbeleid aan de hand van concrete wetsvoorstellen gewenst.
 
 De minister zal wel niet zijn dag hebben gehad toen hij in Elsevier zei,
dat artikel 23 niet meer van deze tijd is. De PvdA-fractie kan wel begrip
opbrengen voor wat ik maar omschrijf als een geïrriteerde reactie. Immers,
door de CDA-fractie wordt steeds gezegd of gesuggereerd dat het bijzonder
onderwijs iets te vrezen heeft van dit kabinet. Waar rook is, is immers vuur.
Sluipend, op kousevoeten of via een salamitactiek zou de vrijheid van onderwijs
in het geding zijn. Dat is nu juist niet waar. Er is in Nederland een brede
consensus over de stelling, dat vrijheid van onderwijs een groot goed is.
Die vrijheid is een grondrecht en past bij de pluriforme samenleving. Juist
vanwege de brede consensus past het artikel ook in de Grondwet. Dat artikel
laat echter ook voldoende ruimte voor samenwerking tussen bijvoorbeeld verzuilde
schoolbesturen. Mevrouw Sipkes heeft erop gewezen dat dit in de gemeente Uden
door schoolbesturen zelf wordt gewenst. Dat laat voldoende ruimte om een meer
gerichte decentrale aansturing van het onderwijsbeleid vorm te geven. Het
kabinet kan en moet ook van de PvdA-fractie doorgaan om ondoelmatigheden weg
te nemen en de gemeenten een meer cruciale rol te geven in een meer gericht
achterstandsbestrijdingsbeleid. Per wetsvoorstel kan zo'n kwaliteitsverbeterend
onderwijsbeleid in gang worden gezet, waarbij het automatisme in de overschrijdingsregeling
wordt afgeschaft, waarbij gekeken kan worden of het scholenbestand nog wel
past bij de wensen van de ouders, waarbij de onderwijshuisvesting naar de
gemeenten kan worden gedecentraliseerd en waarbij de gemeenten een duidelijke
functie krijgen bij lokaal onderwijsbeleid. Die gemeenten stoppen nu al ruim
1 mld. extra boven de rijksmiddelen in het onderwijsbeleid.
 
 Wij moeten af van het idee, zo zeg ik tegen de heer Heerma, dat de gemeentelijke
overheid de vijand is van het onderwijs. Die opvatting heeft de keuze van
de CDA-fractie de afgelopen jaren in hoge mate bepaald. Het resultaat was
dat niets kon of mocht veranderen. Als dit debat wat beweging brengt in die
hardnekkige opstelling, dan heeft de opmerking van minister Dijkstal toch
nog een positief effect gehad.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Ik begrijp deze fase van de bijdrage van de heer De Cloe niet
in samenhang met de openingszinnen. Waarom legt hij zo'n zwaar accent op mij
en mijn fractie, met waardering voor die belangstelling? De politieke noodzaak
om beleid te voeren is toch bij meerderheid aan te geven? Dat was toch het
perspectief van de coalitie, waarmee de heer De Cloe zijn bijdrage begon?
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Ja, dat willen wij ook vormgeven.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Wat is dan de reden voor die speciale aandacht aan het adres van mij en
mijn fractie?
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Ik kan mij nog heel goed herinneren dat, toen het vorige kabinet tot stand
kwam, in het regeerakkoord met name op aandrang van uw fractie is afgesproken
dat er niets gedecentraliseerd zou worden. Dat was letterlijk opgenomen in
het regeerakkoord. Wij zitten nu in de situatie dat wij hebben afgesproken
dat wij juist op dat terrein wel wat kunnen doen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Wat let u?
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Wij zijn er volop mee bezig. Ik heb het kabinet aangemoedigd om daarmee
voort te gaan.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 En dat kan allemaal binnen het ongewijzigde artikel 23?
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Dat kan naar het oordeel van de PvdA-fractie binnen het ongewijzigde artikel
23 van de Grondwet, net zo goed als het vorige kabinet afspraken kon maken
met de Vereniging van Nederlandse gemeenten over decentralisatie van de huisvesting;
net zo goed als het vorige kabinet met de onderwijsorganisaties afspraken
kon maken over een start maken met het aanpassen en het ontdoen van de overschrijdingsregeling
van wat ik noem het verspillende en verstarrende element van het automatisme
dat erin zit; net zo goed als het vorige kabinet initiatieven heeft genomen
om een start te maken met een samenwerkingsschool. Alleen heeft geen van die
onderwerpen in de vorige periode geleid tot wetgeving. De CDA-fractie verhinderde
dat in de Kamer is gesproken over de uitkomsten van het Schevenings overleg.
Daarom zijn wij blij dat dit kabinet voortgang maakt binnen het kader van
de Grondwet en dat er nu spijkers met koppen kunnen worden geslagen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik weet dat de heer De Cloe blij is met de laatste
twee kabinetten, te weten het zittende en het vorige. Daartoe is hij wel gehouden.
Hij constateert dat er in het regeerakkoord tussen de PvdA en het CDA overeenstemming
is bereikt over die prestatie. Zo was het.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Maar dat wil nog niet zeggen dat het altijd tot tevredenheid is.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Neen, het was niet mijn stelling dat er overeenstemming
was bereikt. Ik heb dat het afgelopen weekend ook nog eens nagelezen. Wij
moeten toch ook constateren dat dit het desalniettemin mogelijk heeft gemaakt
om tot brede overeenstemming te komen over een Schevenings akkoord. De heer
De Cloe zal het toch met mij eens zijn dat er nu een heel ander akkoord ligt
dan onder het vorige kabinet tot stand is gekomen met de organisaties om tot
nadere afspraken te komen in het belang van de kwaliteit van het onderwijs,
de doelmatigheid en de doeltreffendheid. Het is dit kabinet geweest dat op
essentiële onderdelen daarin eenzijdig wijzigingen heeft aangebracht.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Daarover verschil ik van mening met de heer Heerma. Het kabinet heeft
op een tweetal punten iets anders geregeld dan was afgesproken in het Schevenings
akkoord. Dat betreft de decentralisatie van de schoolbegeleidingsdiensten
naar de gemeenten en dat betreft het terrein van Nederlands als tweede taal.
Daarin en niet op andere punten zijn veranderingen aangebracht. Over decentralisatie
van het huisvestingsbeleid is geen letter te vinden in het hele Schevenings
akkoord.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 En de rechtsbescherming?
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Daarvan heeft dit kabinet geen afstand genomen. Dat er vanuit de politieke
partijen suggesties worden gedaan om dit anders te regelen, is natuurlijk
wat anders. Ik heb het kabinet echter nog geen enkele keer horen zeggen, ook
niet bij het debat over het Schevenings akkoord, dat het op dit punt afstand
heeft genomen. Het is wel door een aantal fracties, waaronder die van de PvdA,
gemaand om dit wel anders in te richten.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik zal de bijdrage van de bewindslieden bij de behandeling van de begroting
van OCW nog een keer lezen.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Dat raad ik u ook aan.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik raad u aan, hetzelfde te doen.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Ik heb dat reeds gedaan. Een deel van het debat heb ik letterlijk gevolgd,
dus dat hoef ik niet na te lezen. Ik raad de heer Heerma aan, ook het debat
over het Schevenings akkoord na te lezen. Het zijn enkele fracties geweest
die op het punt van de positie van de Onderwijsraad voorstellen hebben gedaan
om tot een andere uitwerking te komen. De staatssecretaris heeft daar zeer
tot mijn verdriet niet aan toegegeven.
 
 Voorzitter! Ik rond af. De minister kan gerust zijn. De PvdA-fractie was
al niet van plan een motie van deze strekking te steunen, maar nu ik de motie
gelezen heb, zal ik mijn fractie dat nog stelliger adviseren.
 
 
 
 
 
 De heer Janmaat (CD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Onze Grondwet is de laatste tientallen jaren in
een stroomversnelling geraakt. Een aantal malen is zij herzien. Ik sluit niet
uit dat zij af en toe nog steeds achterloopt bij het beleid. Ik denk aan de
afschaffing van de dienstplicht, die in strijd is met de Grondwet. Ik denk
aan het wetsvoorstel inzake orgaandonaties, dat in strijd is met de Grondwet.
Als wij de Grondwet niet helemaal tot een papiertje willen maken dat wij gebruiken
als het toevallig te pas komt, lijkt het mij verstandig om beleid regelmatig
op grondwetsartikelen te baseren. Als opnieuw naar de Grondwet moet worden
gekeken, stelt de CD-fractie voor om met artikel 1 te beginnen.
 
 De minister richt zich op artikel 23. In de Kamer is door diverse partijen
opgemerkt dat de vrijheid van onderwijs een groot goed is. Zo langzamerhand
is het wel de vraag of het nog goed genoeg is. De tijd waarin de vrijheid
van onderwijs in de Grondwet is neergelegd, ligt ver achter ons. Deze samenleving
lijkt totaal niet meer op die van 1917. Dat het CDA daarop zou inspringen,
was natuurlijk van tevoren bekend. Die partij kan wel wat bakens gebruiken.
 
 Zolang het CDA in zijn program zelf zegt dat het uitgaat van de multiculturele
samenleving, wat overigens nog geen kwart van de waarheid is, want het CDA
heeft die samenleving als eerstverantwoordelijke bewust ingevoerd en de partij
had kunnen zien dat de hele Nederlandse samenleving op haar kop zou komen
te staan, moet zij niet denken dat in die borrelketel de onderwijswetgeving
en het principe van onderwijs gewoon kunnen worden gehandhaafd. Als het CDA
dat heeft gedacht, is regeren voor deze partij geen vooruitzien geweest. De
maatschappelijke ontwikkelingen zijn algemeen bekend. Deze minister was in
zijn tijd van kamerlid voorzitter van de OETC. De belastingbetaler is er volgens
een breed gedragen opvatting in de Kamer aan gebonden, zijn geld ook te moeten
zien besteden aan buitenlands onderwijzend personeel. Wil het CDA in die multiculturele
samenleving beginnen met een schoolstrijd? Die strijd verliest het CDA bij
voorbaat.
 
 Op een heel ander punt kan de CD iets dichter bij de opvattingen van de
VVD en D66 komen. In het huidige onderwijssysteem zal het bijzonder onderwijs
in omvang toenemen. Er komen immers heel wat stromingen bij, die op dezelfde
uitgangspunten en voorwaarden geld voor hun onderwijsinstituten zullen gaan
aanvragen, zodat we daarvoor ook al kunnen gaan betalen. Ik weet niet of de
Kamer al zover is dat nu wel mag worden gezegd dat sommige uitgangspunten
van de islam haaks staan op die van het christendom. Er komen dus toenemende
spanningsvelden. Mijn vraag aan de minister is of hij een onderwijssysteem
kan bevorderen, waarin minder kansen worden gegeven aan die spanningen, waardoor
naar de mening van de CD-fractie een toenemende segregatie zal worden voorkomen.
De CD hecht waarde aan het bijzonder onderwijs uit het verleden, en vraagt
of meer aandacht kan worden gegeven en meer financiële waarde kan worden
gehecht aan de onderwijsinstituten die in de loop der jaren voor onze samenleving
hun waarde hebben bewezen. De CD vraagt verder of de nieuwe instituten die
een scheuring veroorzaken, heel goed in de gaten kunnen worden gehouden en
financieel kunnen worden achtergesteld.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! Mijn fractie is voor vrijheid van onderwijs. Daaraan
mag niet worden getwijfeld. De gelijkwaardigheid van openbaar en bijzonder
onderwijs staat voor ons niet ter discussie. Die gelijkwaardigheid moet niet
alleen door het Rijk, maar ook door de gemeenten worden gewaarborgd.
Wanneer taken overgaan van Rijk naar gemeenten, bijvoorbeeld om achterstanden
te bestrijden, spreekt het vanzelf dat er een gelijke behandeling van openbaar
en bijzonder onderwijs is. Artikel 23 van de Grondwet biedt voor decentralisatie
reeds nu voldoende ruimte. Ik roep overigens in herinnering dat reeds in 1976,
tijdens het rode kabinet met de witte rand, is getracht om artikel 23 van
de Grondwet – toen was dat artikel 208 – te wijzigen. De CDA-fractie
wilde decentralisatie toen onmogelijk maken. De PvdA-fractie wilde juist decentralisatie
mogelijk maken, en het was mijn fractie die erop heeft aangedrongen dat het
toenmalige artikel 208 (het huidige artikel 23) ongewijzigd bleef voortbestaan.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik ben erkentelijk voor deze geschiedenisles aan de CDA-fractie, maar
herinnert u zich ook nog, wat het stemgedrag van de VVD-fractie was?
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Dat heb ik net gezegd. Onze positie was dat artikel 23/208 ongewijzigd
moest voortbestaan. We hebben de mening van de CDA-fractie, die decentralisatie
wilde uitsluiten, en die van de PvdA-fractie, die juist aandrong op decentralisatie,
buiten de orde verklaard. Als de heer Heerma teruggaat tot 1917, kan hij het
mij niet kwalijk nemen dat ik terugga tot 1976.
 
 Ik herhaal dat artikel 23 van de Grondwet voor decentralisatie reeds nu
voldoende ruimte biedt. Wel moet natuurlijk worden voldaan aan twee voorwaarden.
In de eerste plaats behoeft de taak die moet worden gedecentraliseerd een
wettelijke grondslag. In de tweede plaats moet er een adequate rechtsbescherming
komen voor het openbaar en het bijzonder onderwijs. Die adequate rechtsbescherming
moet in de wet zelve een plaats vinden.
 
 Mijn collega de heer Cornielje is zijn inbreng tijdens de behandeling
van de onderwijsbegroting op 1 november jl. aldus begonnen: "Wij willen deugdelijke
wetgeving, die de Nederlandse traditie respecteert, en die ruimte laat voor
vernieuwingen, waaraan in deze tijd zo'n behoefte is."
 
 Voorzitter! De samenleving is ingrijpend veranderd sinds het begin van
deze eeuw en verandert nog steeds. Problemen worden steeds complexer. De oplossing
van problemen die te maken hebben met de jeugd vraagt om een integrale benadering.
Wij moeten dan ook op gemeentelijk niveau meer ruimte scheppen om probleemoplossend
te werk te gaan. Maar dan stuiten wij natuurlijk op de dubbelrol van de gemeenten
ten aanzien van het onderwijs: enerzijds lokaal bestuur, anderzijds bevoegd
gezag van de openbare school. Steeds vaker wordt de wens geuit, de openbare
school meer op afstand van het gemeentebestuur te plaatsen. Het openbare karakter
daarvan moet natuurlijk wel gewaarborgd zijn.
 
 Kortom, vrijheid van onderwijs is een klassiek en een sociaal grondrecht.
Wij willen dat in stand houden. Wij kennen in Nederland geen constitutioneel
hof dat wetten toetst aan de Grondwet. Het is in ons rechtsstelsel voorbehouden
aan de Staten-Generaal om over de grondwettigheid van wetgeving te oordelen.
Dit kabinet heeft een aantal wetsvoorstellen bij de Tweede Kamer ingediend
of zal dat nog doen, waarbij die toets van de Grondwet zal moeten plaatshebben.
Wij zullen dat grondig doen en wij vragen dat ook van anderen.
 
 Voorzitter! Er is een paar keer gesproken over uitlatingen die zijn gedaan
door één of meer personen behorende tot de JOVD. Mijn collega
Clemens Cornielje heeft daarover in het openbaar gezegd: die uitlatingen zijn
onverstandig, ondoordacht, onrealistisch en voor de VVD onaanvaardbaar.
 
 Ter afsluiting moet het mij van het hart dat ik het betoog van collega
Heerma niet sterk vind. Hij heeft geluisterd naar de minister. Ik zou hem
willen vragen te luisteren naar zijn collega de heer Van de Camp blijkens
diens uitspraken in het dagblad Trouw van 31 oktober. Hij stelt: "Het probleem
is dat onze achterban op een aantal punten pragmatischer is dan de fractie.
Ik word gebeld door CDA-wethouders die samenwerkingsscholen willen of vraagtekens
zetten bij de kosten van het leerlingenvervoer. Ik kan mij wel wat voorstellen
bij de stelling dat het CDA te defensief is geweest. Wij hadden veel eerder
een antwoord moeten hebben op de secularisatie van de samenleving. 'Paars'
sluipt, maar de samenleving sluipt ook. En je kunt als CDA dus niet voortdurend
gaan roepen dat alles de schuld van 'Paars' is."
 
 Mag ik de aandacht van de heer Heerma voor deze uitspraken van zijn collega
vragen? Overigens wil ik hieraan nog toevoegen dat wij morgen de eer zullen
hebben tegen zijn motie te stemmen.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Voorzitter! De heer Bolkestein rondt zijn betoog af. Het verbaast mij
dat hij zich in zijn betoog heeft gericht tot de heer Heerma, de heer Van
de Camp en de JOVD. Hij heeft daar oordelen over uitgesproken, terwijl naar
mijn overtuiging de kern van het onderwerp waar wij vandaag over spreken de
vraag is of de minister van Binnenlandse Zaken er verstandig aan heeft gedaan
om de uitspraken te doen die in het blad Elsevier zijn gepubliceerd. Ik vraag
de heer Bolkestein om alsnog zijn mening te geven over de vraag of dat nu
verstandig was.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 In het licht van de toelichting die de minister vandaag heeft gegeven,
zou ik daar absoluut geen bezwaar tegen willen aantekenen.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Hoe dacht u erover toen die toelichting nog niet was gegeven en de uitspraken
wel in Elsevier stonden? Is het prudent voor een minister van Binnenlandse
Zaken om als toelichting te geven dat dingen verkeerd begrepen zijn en dat
hij zich misschien niet helder had uitgedrukt?
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Ik moet het antwoord dat ik zojuist gegeven heb anders formuleren en waarschijnlijk
beter, door te zeggen dat de heer minister van Binnenlandse Zaken dat vorige
week reeds heeft gedaan. In het licht van die toelichting vind ik het buitensporig
om te zeggen dat hij hiermee zo verkeerd heeft gehandeld, dat daar een motie
van afkeuring op zou moeten volgen.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 U vindt mij aan uw zijde. Ook ik vind het buitensporig dat daarop een
motie van afkeuring zou moeten volgen, maar u omzeilt mijn vraag. Vindt u
de uitspraken, zoals gedaan zonder die toelichting, nu verstandig "ja" of
"neen"?
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Het is altijd verstandig om een debat aan te moedigen over een belangrijke
zaak. De minister van Binnenlandse Zaken heeft een- en andermaal gezegd dat
hij de vrijheid van onderwijs niet ter discussie wil stellen, dat het hem
gaat om decentralisatie. Wij weten allen dat het CDA een- en andermaal artikel
23 in de hand heeft genomen om decentralisatie tegen te houden. Ik billijk
het dus dat de minister, het oog daarop gericht houdend, een debat heeft willen
bespoedigen, niet over artikel 23 zelf maar over de interpretatie daarvan,
in het bijzonder door de CDA-fractie.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Voorzitter! Ik probeer het nog een keer. Dan zal ik ophouden. De uitspraak:
"Artikel 23 zou uit de Grondwet kunnen verdwijnen", omdat het een in Nederland
zo geaccepteerd gedachtengoed is geworden dat het voor codificatie in de Grondwet
niet meer noodzakelijk in aanmerking komt, staat letterlijk in het stuk. Dat
is ook door de heer Bolkestein niet ontkend.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 U bedoelt door de minister?
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Pardon, door de heer Dijkstal niet ontkend. Vindt u dat een verstandige
uitspraak?
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Ik moet u tegenspreken. Als je met een loep kijkt wat er in het artikel
wordt geformuleerd, dan staat er: Het is niet meer van deze tijd. Daarna wordt
er door de verslaggever geconcludeerd dat het dus uit de Grondwet moet. De
minister heeft een- en andermaal gezegd dat hij dat niet voorstelt, dat hij
het heeft over decentralisatie. Ik vind het een normale zaak in het licht
van de wijze waarop in het bijzonder de CDA-fractie artikel 23, voormalig
artikel 208, heeft gebruikt.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Mijnheer Bolkestein, u heeft wel buitengewoon veel woorden nodig om de
verstandigheid van uw minister van Binnenlandse Zaken boven tafel te houden.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Dank u zeer.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Ik wil hier graag nog even op doorgaan. Het tweede citaat
in datzelfde artikel is: "het is een recht dat volkomen wordt geaccepteerd
in Nederland. Daarom heeft het geen grondwettelijke verankering meer nodig".
Ik heb de minister dat niet terug horen nemen. Ik herhaal mijn vraag aan de
heer Bolkestein, op basis van het tweede citaat, of hij de uitspraak wijs
vindt. De minister heeft willen bewerkstelligen, zo begrijp ik, om een discussie
uit te lokken. Dat is stellig geslaagd. Maar dat had ook op een andere manier
gekund dan door een suggestie te wekken via het citaat van daarnet. Ik hoor
daar graag een reactie op. De heer Bolkestein kiest de tegenaanval. Dat mag
natuurlijk. Hij zegt: de bijdrage van Heerma valt me tegen, want zie hier
een citaat uit Trouw van de heer Van de Camp van 31 oktober.
 
 Voorzitter! Ik heb daar ook kennis van genomen. De heer Van de Camp zegt
daar wijze dingen op basis waarvan hij ook een stellingname heeft ingenomen
bij de onderwijsbegroting. Ik heb dat uitgebreid geciteerd in mijn bijdrage
aan deze interpellatie.
 
 Het is van tweeën één. Of het zijn plannen. Je kunt
het daar dan mee eens zijn of niet. Ik wijs er echter op dat het CDA hier
niet de dienst uitmaakt, dat het een van de fracties is die heeft te waken
over artikel 23 en niet bij uitstek. Dit geldt voor iedereen. Ik heb de eed
op de Grondwet afgelegd om te waken over het openbaar en het bijzonder onderwijs,
het hele artikel. Dat geldt voor de gehele Kamer.
 
 Het is van tweeën één. Of de plannen van het paarse
kabinet passen in artikel 23. Als zij niet passen en toch gehandhaafd blijven,
moet je artikel 23 aanpassen. Dat is de koninklijke weg. De heer Van de Camp
heeft dat gezegd. Ik herhaal dat. En verder: artikel 23 kan niet uitgehold
worden en het kan ook niet gebruikt worden voor rigiditeiten. Dat is hier
vanmiddag voldoende gezegd. Dat waren mijn citaten. Dat past zeer bij het
gewisselde bij de begroting van Onderwijs.
 
 Ik keer terug naar mijn vraag wat de heer Bolkestein vindt van de uitspraken
waar dit debat over gaat, het schrappen uit de Grondwet van artikel 23, gedaan
door de minister van grondwetszaken.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Mijnheer de voorzitter! De vraagstelling van de heer Heerma is iets te
eenvoudig. Te vragen of de voorstellen van het kabinet passen binnen het kader
van artikel 23 of niet, is te eenvoudig. De vraag is namelijk of de voorstellen
van het kabinet al dan niet overeenkomen met de interpretatie die in deze
Kamer aan artikel 23 wordt gegeven. Ik zou willen herhalen, in antwoord ook
op het interruptiedebat tussen de heer Heerma en de heer Wolffensperger, dat
de fractie van de heer Heerma keer op keer artikel 23 heeft gebruikt om decentralisatie
af te remmen. Ik geef drie voorbeelden.
 
 Ik verwijs in de eerste plaats naar de hele zaak van de sociale vernieuwing.
Aan het begin van het vorige kabinet is daarover een debat geweest. De wens
om tot een integraal beleid te komen op het niveau van gemeenten, is gestuit
op het verzet van de CDA-fractie. Het resultaat is geweest dat er een aparte
Wet sociale vernieuwing onderwijs is gekomen. Dat is een heel duidelijk voorbeeld.
Daar is de wens van de meerderheid van de Kamer om te komen tot een gebundelde
aanpak van de sociale vernieuwing op gemeentelijk niveau gestoten op de CDA-interpretatie
van artikel 23.
 
 Het tweede voorbeeld is de Wet educatie en beroepsonderwijs. Het wetsvoorstel
is ingediend door het kabinet-Lubbers III, en de handtekening van minister
Bukman stond eronder. Men had dus mogen verwachten dat de CDA-fractie dat
wetsvoorstel, ook onder dit kabinet, zou steunen. Mijn fractie heeft dat wetsvoorstel
verbeterd en de protestants-christelijke partijen zijn bereid gevonden om
het te steunen. De fractie van het CDA heeft ertegen gestemd, non obstante
de handtekening van de heer Bukman.
 
 Het derde voorbeeld is de decentralisatie-impuls die ook onder het kabinet-Lubbers
III is voorbereid, mede dankzij de invloed van de partijgenote van de heer
Heerma, mevrouw De Graaf. Wat is er gebeurd met die decentralisatie-impuls
met betrekking tot de huisvestingsvoorzieningen? Die is gestoten op verzet
van de fractie van de heer Heerma en daardoor is ook die verzand. Dus als
de minister van Binnenlandse Zaken van mening is dat deze decentralisatievoorstellen
en andere waar ik er nog verschillende van zou kunnen noemen, worden gefrustreerd
door een misplaatst beroep op artikel 23, dan heeft hij het
grootste gelijk van de wereld. Daarbij doelde hij niet op de vrijheid van
onderwijs. Neen, van het begin af aan ging het hem om de decentralisatie en
om de interpretatie die de fractie van de heer Heerma steevast aan artikel
23 van de Grondwet heeft gegeven. Hij staat dus volstrekt in zijn recht om
dat op te merken. Hij is weliswaar niet de onderwijsminister, maar wel de
"decentralisatieminister". Daarom valt het geheel en al binnen zijn terrein
om die opmerking te maken. En dat de heer Heerma hiervan gebruik maakt door
een stropop op te richten tegen de vrijheid van onderwijs en die met een zwaard
te lijf te gaan, is zijn goed recht. Ik begrijp waarom zijn fractie verheugd
is met deze discussie, want het is een gelegenheid zich te profileren, maar
ik ben zo vrij te zeggen dat het hier en daar niet ontbloot is van het zoeken
naar spijkers op laag water.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Het is duidelijk dat ook de 34 leden van de CDA-fractie hun afwegingen
te maken hebben. De uitvergrote betekenis die in dit debat kennelijk aan onze
standpuntbepaling en aan onze interpretatie ook onder paars wordt gegeven,
gaat verre dat getal van 34 te boven. Ik dank de heer Bolkestein daarvoor.
 
 Ik ga toch terug naar de vraag die ik hem heb gesteld. Hij heeft een geweldige
omhaal van woorden nodig om die vraag niet te beantwoorden. Ik constateer
met de heer Wolffensperger dat het citaat niet is teruggenomen. Het ging om
de uitspraak dat het een recht is dat volkomen wordt geaccepteerd in Nederland
en daarom geen grondwettelijke verankering meer nodig heeft. Ik wil graag
van de VVD-fractieleider horen wat hij daarvan vindt. En dat is dus iets anders
dan een decentralisatiediscussie. Daarbij kan de vraag gesteld worden of artikel
23 al of niet gewijzigd moet worden; daar ging ook de onderwijsbegroting over.
In mijn bijdrage ben ik daar ook op ingegaan; met die vraag kun je het wel
of niet eens zijn. Ter zake zijn er adviezen die de ene kant uitgaan en adviezen
die de andere richting uitgaan, maar hier gaat het over schrappen. En dan
moet de discussie niet worden verlegd naar decentralisatie. Kan de heer Bolkestein
daar eens op ingaan?
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Neen, voorzitter, het gaat hier niet om schrappen. De minister heeft niet
gezegd dat dit nodig is; dat heeft de journalist eraan toegevoegd. Ik verwijs
daarvoor naar het artikel. De stelling die de heer Heerma nu naar voren brengt
uit de mond van de minister bestaat uit twee delen. Het eerste deel is dat
het grondwettelijke recht door iedereen is aanvaard. Ik neem aan dat de heer
Heerma het daarmee eens is. Het tweede deel van die stelling is dat dit recht
in de Grondwet dus geen plaats meer behoeft. Dat staat er toch: "behoeft"?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Er staat: niet meer nodig.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Dat is juist. Iets dat algemeen aanvaard is, behoeft – ik zeg "behoeft" –
geen plaats in de Grondwet. Maar die plaats heeft het gekregen, en terecht,
en niemand tornt daaraan. Niemand wil dat artikel uit de Grondwet verwijderen
en de heer minister heeft dat ook niet gezegd.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 De minister zei dat ten onrechte artikel 23 bij het citaat "Het is niet
meer van deze tijd" wordt gehaald. Verder wijs ik op het citaat: "Daarom heeft
het geen grondwettelijke verankering meer nodig." Ik kan nog een ander citaat
noemen: "Daar hoeft de Grondwet niet bijgehaald te worden. We hebben te maken
met mondige burgers." Een- en andermaal wordt gesuggereerd dat het een recht
is dat functioneert en dat geen grondwettelijke verankering meer nodig heeft.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Dat heeft de minister gezegd en op zichzelf is dat waar. Dat artikel staat
in de Grondwet. Mijn fractie doet daar tittel noch jota aan af. Ik heb de
minister niet horen zeggen dat het wel uit de Grondwet moet verdwijnen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 De heer Bolkestein zei, dat wat algemeen verankerd is in de samenleving
geen grondwettelijke verankering behoeft. Ik kan me vergissen, maar volgens
mij zei hij dit. Het lijkt mij dat de Kamer ongelooflijk hard aan de bel moet
trekken op het moment waarop iets wat in de Grondwet staat niet algemeen verankerd
is in onze samenleving.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 De Grondwet bevat een groot aantal regels die te zamen het samenstel van
deze samenleving bepalen. Het is aan het oordeel van de Staten-Generaal onderhevig
wat al dan niet in de Grondwet behoort te worden vastgelegd. Er zijn bijvoorbeeld
in deze wereld grondwetten die de grenzen van de staat bepalen. Onze Grondwet
doet dat niet. Het is telkenmale aan de orde binnen de Staten-Generaal wat
al dan niet in de Grondwet thuishoort. Wij hebben sinds 1917 dat artikel in
de Grondwet staan, en ik herinner de heer Heerma en anderen eraan dat een
liberale minister-president die pacificatie met de confessionele is aangegaan.
Het is algemeen aanvaard en de minister heeft gezegd dat het daarom niet meer
in de Grondwet behoeft te worden opgenomen. Dat betekent echter nog niet dat
het uit de Grondwet moet worden verwijderd. Dat heeft de minister niet bedoeld
te zeggen. Het is in ieder geval niet de mening van mijn fractie dat dit moet
gebeuren.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Maar dat is duidelijk. Dit ontkende de minister weliswaar hier, maar het
stond nadrukkelijk in het artikel in Elsevier. Omdat het algemeen in de samenleving
verankerd was, kon het uit de Grondwet. Als op die manier met grondrechten
door de VVD wordt omgegaan, dan is dat uitermate ernstig.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Het is de minister die dat zegt en niet de VVD.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 Ik kreeg wel de indruk dat u dat punt inderdaad kon begrijpen: omdat het
algemeen in de samenleving verankerd is.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 De minister heeft niet gezegd dat het uit de Grondwet verwijderd moet
worden. Ik vind ook dat dit niet uit de Grondwet verwijderd moet worden.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Sipkes (GroenLinks):
 
 En dat heeft de minister in het artikel juist wel gezegd. Hij heeft het
hier vanmiddag teruggenomen – terecht, dit kan niet anders voor een
minister die belast in met grondwetszaken – maar in het artikel staat
het er uitdrukkelijk wel.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 In het artikel staat het inderdaad. Ik heb het hier voor mij: "Artikel
23 moet worden aangepast en kan eventueel geheel komen te vervallen. Dat is
een discussie die wij de komende jaren moeten voeren." Veronderstel, dat deze
minister namens het kabinet met een voorstel komt om artikel 23 uit de Grondwet
te schrappen dan wel uit te kleden, krijgt dit dan de steun van de VVD-fractie
of niet omdat dat voorstel onwijs zou zijn?
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Het antwoord is: neen.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dus geen steun.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Geen steun.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Vlies (SGP):
 
 Dat is duidelijk.
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 In het artikel staat: "In de praktijk biedt artikel 23 formele privileges
voor protestantse en katholieke scholen. Volgens de VVD doet dit afbreuk aan
de kwaliteit van het onderwijs."
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Heeft de minister dat gezegd?
 
 
 
 
 
 De heer Van Dijke (RPF):
 
 Wilt u van deze kwalijke suggestie afstand nemen?
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Uit alle optredens van mijn collega Cornielje en voor zover het onderwijs
betreft van mijzelf moet blijken dat wij die stelling op geen enkele wijze
kunnen onderschrijven. Ik begrijp ook niet waar die zin vandaan komt.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Voorzitter! Ik begin met het laatste punt. Dat was eigenlijk ook het eerste
punt dat de heer Heerma noemde. Misschien mag ik er de aandacht van de Kamer
voor vragen dat tussen het moment waarop ik kennis kreeg van het artikel in
Elsevier, nadat hier inmiddels de commotie ontstaan was die ik beschreven
heb, en het moment waarop ik iets terug heb genomen, er nog wel een paar andere
momenten zijn geweest waarop ik in ieder geval ook uitspraken heb gedaan.
Het valt mij op dat het voor sommigen uitkomt om daar geheel aan voorbij te
gaan.
 
 Ik heb dus geprobeerd de tekst van het artikel in Elsevier, waarvan ik
eigenlijk pas aan het eind van woensdagmiddag kennis nam, diezelfde dag, zoals
men had kunnen weten, te corrigeren, omdat ik absoluut geen behoefte heb aan
een discussie over de vraag of de vrijheid van onderwijs uit of in de Grondwet
moet. Ik wilde namelijk een heel ander punt aan de orde stellen. Als de heer
Heerma de moeite had willen nemen om nauwkeuriger te luisteren naar mijn eerste
antwoord, had hij dat kunnen weten. Ik heb dat namelijk expressis verbis gezegd.
 
 Het is van tweeën één. Als de heer Heerma een- en andermaal
zegt dat het artikel dat suggereert, wil ik alle moeite doen om die suggesties
weg te nemen. Als wij een discussie voeren waarbij elk woord op de weegschaal
gewogen wordt, is het een andere discussie.
 
 Ik heb in mijn eerste antwoord helder gezegd waar het mij om ging. Ik
heb geen enkele moeite om dat nu weer even helder te verklaren: 1. de vrijheid
van onderwijs is een groot goed; 2. rechten, zoals de vrijheid van onderwijs,
moeten verankerd blijven in de Grondwet; 3. het is zeer noodzakelijk, zeker
na het eerste deel van dit debat, om na te denken over de vraag of de formulering
van het artikel in de praktijk voor sommigen geen te knellend keurslijf betekent.
Ik hoop dat ik hiermee over dat punt helder ben geweest.
 
 Ik zeg het volgende ook aan het adres van de heer Heerma, omdat hij zo
nadrukkelijk de vraag heeft gesteld of in de discussie over het knellend keurslijf
de opvatting van het kabinet weergegeven is. Welnu, dat weet ik niet. Het
gaat om de opvatting van een woordvoerder op een congres van de VVD. Ik heb
ook dat verklaard. Ik heb op dat congres beaamd dat een discussie gewenst
is over de vraag of dat keurslijf in de praktijk wel of niet knellend is.
Daar ben ik volstrekt helder in.
 
 De volgende vraag die de heer Heerma mij stelt, is: betekent dit dat wij
een wijziging van artikel 23 op dit punt tegemoet kunnen zien? Het antwoord
is dus "nee". Dat heb ik in mijn eerste antwoord ook al aangegeven. De volgende
vraag die de heer Heerma heeft gesteld, is: betekent dit dat alle plannen
die nu bij de Kamer liggen opeens stopgezet worden? Het antwoord op deze vraag
is ook "nee". Misschien mag ik, na de uiteenzetting van de heer Heerma, hieraan
de vraag verbinden of wij mogen rekenen op de steun van de CDA-fractie voor
de decentralisatievoorstellen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik begrijp dat het antwoord op de eerste vraag is dat er een discussie
nodig is over de vraag of artikel 23 knellend is. Dat is zijn persoonlijke
opvatting.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Ik kom daar zo op terug.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Hij weet niet of dit de opvatting van het kabinet is. Als zo'n discussie
volgens de minister gevoerd moet worden, kan het antwoord op de tweede vraag
toch nooit "nee" zijn? Dan sluit hij toch de uitkomst van de discussie niet
uit dat het kabinet tot de conclusie komt dat een wijziging van artikel 23
nodig is?
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Met die vraag hebt u gelijk, maar u stelde de vraag zo niet.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Zeker.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Ik herhaal dat u de vraag zo niet stelde.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik heb niet zoveel behoefte aan particuliere discussies met een individueel
lid. Het is dan ook van belang om op enig moment van het kabinet te vernemen
of er een dergelijke discussie gevoerd moet worden. De volgende relevante
vraag is of dat kan inhouden dat het kabinet in deze kabinetsperiode rekening
houdt met de indiening van wijzigingsvoorstellen inzake artikel 23. Dat vloeit
namelijk uit het eerste voort. In dat geval wordt de vraag over de knellendheid
positief beantwoord. De vraag die hierop weer volgt, is hoe het kabinet verder
gaat met de vernieuwingsplannen. Dit lijken mij drie logisch samenhangende
vragen.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Het antwoord is: ik kan daar geen antwoord op geven.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Als de minister van Binnenlandse Zaken niet in staat is om antwoord te
geven, moeten wij naar andere mogelijkheden zoeken om die vragen aan het kabinet
te stellen.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Het zijn drie volstrekt honorabele vragen van de heer Heerma, maar in
de verkeerde volgorde.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Niet in de volgorde die de heer Wolffensperger wenst, maar wel mijn volgorde.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Ik kom daar zo nog wel op terug, maar het is volstrekt duidelijk in welk
kader ik mij in die discussie heb gemengd bij die bijeenkomst. Sommige vragen
zijn dus vragen naar de bekende weg. Ik ben daar helder in geweest.
 
 Wat de JOVD betreft ken ik dat artikel vn 28 september niet eens. Ik kan
daar geen antwoord op geven. Wat ik daarvan gehoord heb, klinkt mij redelijk
in de oren. Ik weet het van de heer Bolkestein, maar verder weet ik het ook
niet.
 
 De interessantste vraag, ook in dit debat opgeroepen, is de vraag die
de heer Heerma zelf heeft gesteld, namelijk de vraag of aangegeven kan worden
waaruit nu blijkt dat het CDA dwars heeft gezeten in de afgelopen jaren. Ik
begreep zelf dat het niet zozeer om het afgelopen jaar ging als wel om de
afgelopen jaren.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Dat was uw stelling!
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Dat was toch de vraag die u stelde.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Het was toch uw stelling dat in een reeks van jaren...
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Wacht nu even. Ik ga proberen uw vraag te beantwoorden. U stelt de vraag –
u stelde haar toch aan mij – of ik kan aangeven waar naar mijn mening
het CDA in de afgelopen jaren zo dwars heeft gezeten. Of was dat uw vraag
niet?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Op basis van uw uitspraak dat het CDA in een reeks van jaren, enzovoort,
had dwars gelegen.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Dat begrijp ik. Daar ga ik zo nog wat over zeggen. Dat ligt in het verlengde
van hetgeen waarover de heer Wolffensperger en anderen ook hebben gesproken.
 
 Ik wil daar graag iets over zeggen, omdat er inderdaad een hoop momenten
zijn geweest waarop dat is gebeurd. Dat begint inderdaad, als wij de laatste
twintig jaar onder de loep nemen, met de grondwetswijziging van 1976. Nog
even los van al die interessante posities die daarover toen zijn ingenomen,
waar de heer Wolffensperger al iets over heeft gezegd, mag ik er misschien
op wijzen dat toen het amendement-Hermes is ingediend dat beoogde de delegatie
zelfs te verbieden. Dat amendement is toen in elk geval gelukkig verworpen,
maar dat was in elk geval een belangrijk moment in het kader van de grondwetswijzigingen.
Er is daarna nog eens een discussie geweest over de grondwetswijziging in
1985, waarbij dezelfde discussie over delegatie/decentralisatie heeft plaatsgevonden.
Daar is het toen niet bij gelukt. En dat is nog de Grondwet.
 
 Nu gaan wij naar de materiële kant van de zaak, de wetgeving op allerlei
terreinen. Laat ik maar beginnen bij de invoeringswet basisonderwijs, waarbij
dit gespeeld heeft. Die heb ik gelukkig als kamerlid zelf mogen behandelen.
Ik mag verwijzen naar de onderwijsvoorrangswet, waar de VVD uiteindelijk tegen
heeft gestemd, omdat het CDA onwillig was om met artikel 23 in de hand de
gemeenten de positie te geven die de gemeenten op dat punt in elk geval naar
het oordeel van anderen wilden hebben. Om eens iets van een heel andere orde
te noemen, wijs ik op de lange discussie die wij nodig hebben gehad voordat
wij met de gymnastiekzalen in Nederland tot een wat ruimere beleidsmogelijkheid
voor de gemeenten kwamen. Ik mag u misschien verwijzen naar de discussie over
de financiering van het basisonderwijs en wat toen het Londo-systeem heette,
en de vraag of je dat wel in de ruime mate waarin anderen dat wilden, wel
of niet kon doen. Ik mag misschien ook wijzen op een punt dat mij zeer is
tegengevallen van het CDA, namelijk de sociale vernieuwing. Het CDA vond het
noodzakelijk om eigenlijk haaks op hetgeen met de sociale vernieuwing beoogd
werd, de integraliteit, de voet dwars te zetten door een aparte voorziening
te eisen voor het onderwijs. Ik laat dan maar buiten beschouwing, omdat het
niet in de decentralisatiesfeer zit, maar wel in de sfeer van knellende keurslijven,
de Algemene wet gelijke behandeling. Want hebben wij daar niet jarenlang een
gevecht over moeten leveren, om te proberen tot een moderner wet- en regelgeving
te komen? Het gaat, zoals de heer Poppe zei, zelfs over een lange reeks van
jaren over de wijze waarop met de financiële gelijkstelling is omgegaan.
Dat begon inderdaad wel met dat gebroken raampje. Toen ik in 1978 wethouder
was, was dat gebroken raampje volop aan de orde. Dat heeft zich later in de
loop der tijden verder ontwikkeld. Ik heb al iets gezegd over het Londo-systeem,
dat naar zijn karakter een budgetfinanciering was en waardoor wij daarmee
gelukkig een stap voorwaarts konden maken. Nog vandaag de dag is het de vraag
of de interpretatie van het artikel niet een te knellend keurslijf is. Ik
verwijs naar hetgeen de heer De Cloe zojuist zei, naar de vraag of wij met
de overschrijdingsregeling formeel/materieel niet nog een nadere slag moeten
maken. Ik denk dat er in het verleden vele momenten zijn geweest waarop het
CDA met dat artikel in de hand ontwikkelingen heeft tegengehouden. Dat is
overigens legitiem.
 
 
 
 
 
 De heer Van de Camp (CDA):
 
 Ja, juist.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Dat betwist ik niet, maar ik mag het wel in politieke zin noemen. Ik mag
het naar mijn overtuiging beoordelen en dus ook veroordelen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Zeker op zaterdagmorgen.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Wat zegt u nu?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik verwijs naar een partijbijeenkomst.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Nou, niet "zeker op zaterdagmorgen". Ik probeer steeds te zeggen dat die
zaterdagochtend niet in die zin over dat punt is gesproken. Er is gesproken
over de vraag hoe wij de problemen in dit land oplossen. Dat maakt misschien
net waar het allemaal om dient te gaan. De heer Heerma heeft hoog ingezet.
Dat mag hij doen. Hij heeft mij naar de Kamer geroepen om mij te laten verantwoorden
over datgene wat ik op een VVD-bijeenkomst heb gezegd. Ook dat mag hij doen.
Ik vind het wel jammer dat het hele perspectief waar wij het allemaal voor
doen, zo uit het oog verloren is. Wij bespreken hier met elkaar de wet- en
regelgeving en de Grondwet. Dat is allemaal heel belangrijk, maar ik
wil toch nog iets anders belangrijks zeggen.
 
 Laat ik mij gemakshalve maar even baseren op drie rapporten van de laatste
jaren. Ik begin met een rapport dat mevrouw d'Ancona heeft uitgebracht. Het
rapport gaat erover hoe het staat met de jeugd in Nederland. In het rapport
wordt tot de schokkende conclusie gekomen dat 15% van onze jeugd met min of
meer ernstige problemen te maken heeft gehad. Ik noem een ander rapport, dat
overigens nog niet helemaal af is. Het gaat over de vraag wat de stand van
zaken in ons basisonderwijs is. Ik geloof dat het "prima-onderzoek" heet.
Het is onderzocht door een onderzoekinstelling. Het rapport is nog niet helemaal
klaar, maar er is al een verslag van gekomen in het blad Didaktief, ter gelegenheid
van het tienjarig bestaan van de basisschool. Ik noem nog een derde rapport,
dat twee weken geleden terecht aandacht heeft gehad, zij het vanuit een nogal
eenzijdige benadering. Het is het rapport van het Sociaal en cultureel planbureau,
over concentratie en segregatie. Het is bij de VROM-begroting aan de orde
gesteld. Daarbij ging het over de huisvestingsproblematiek. Het rapport gaat
echter over veel meer. Het is uitgebracht op instigatie van Binnenlandse Zaken.
Wij hebben dus gevraagd om het te maken. Als je al deze rapporten bij elkaar
legt, moet je je de vraag stellen hoe het is gesteld met het onderwijs en
met de hulp aan kinderen, met name in de verstedelijkte gebieden. Dan zie
je dat wij geen dag kunnen verliezen. Dat is de reden dat in het convenant
met de grote steden – zowel met de vier als de vijftien – zo nadrukkelijk
een onderwijsparagraaf staat. In die paragraaf staat: de regie dient gevoerd
te kunnen worden door de gemeenten. Dat is mijn inzet in deze hele discussie.
Ik heb helemaal geen zin in een strijd over de Grondwet en over het wel of
niet daarin opnemen van artikel 23. Tegen het CDA zeg ik wel dat ik het geheel
voor mijn rekening neem dat alles wat in het interview staat, die suggestie
gewekt heeft. Maar ik wil als een haas naar die andere discussie toe. Dan
wil ik graag die discussie hier in de Kamer voeren – voor zover dat
kan, want het betreft staatssecretaris Netelenbos als het om de wetgeving
gaat – over de vraag of het keurslijf dan niet te knellend is. Ik wil
die discussie trouwens ook buiten de Kamer voortgezet hebben, op partijbijeenkomsten
en misschien ook op andere maatschappelijke bijeenkomsten.
 
 Ik erken dat ik met één probleem zit. Dat is de vraag of
een minister op een partijbijeenkomst van zijn eigen partij, een bijeenkomst
een studiekarakter, met een klem op de kaken moet rondlopen en dat hem, zodra
hij aan de discussie meedoet, direct wordt voorgehouden: u spreekt niet namens
het kabinet. Ik deel vast mee dat ik van plan ben, de bijeenkomsten van mijn
partij en misschien ook nog andere te blijven bijwonen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Het is boeiend waar de heer Dijkstal heen wil, maar ik wil graag naar
het kernpunt. De minister zegt: wat mij motiveert zijn problemen. Dat hebben
wij gemeenschappelijk. Laten wij dat centraal stellen. Dat had eerder gekund,
als de uitspraken niet op deze manier gepubliceerd waren. Ik wil de dialoog
aangaan dat de problemen centraal staan. Het kernpunt is dan: regering regeer.
Wat is dan de weg om te komen tot de vernieuwingen die de heer Dijkstal voor
ogen staan? Is dat met of zonder wijziging van artikel 23? Daar gaat de discussie
over.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Daar heeft u gelijk in. Ik kom daar zo nog even op terug.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik wil er nu graag antwoord op hebben.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Ja, daar kom ik op terug.
 
 Er is inderdaad een lastig probleem, als je meedoet aan die studiebijeenkomsten
of discussiebijeenkomsten. Mij dunkt dat de meest koninklijke weg is dat ik
maar mee blijf doen en dat ik mij op elk moment waarop het parlement wil weten
wat ik er allemaal mee bedoel, naar de Kamer...
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik heb niet met de heer Dijkstal op partijbijeenkomsten te maken. Ik spreek
nu de minister van Binnenlandse Zaken aan, als vertegenwoordiger van dit kabinet.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 ...dat de desbetreffende bewindsman – in casu ik zelf – op
elk moment in de Kamer keurig verantwoording komt afleggen over datgene wat
hij gezegd heeft. Dat lijkt mij de koninklijke weg.
 
 Dan is er nog een vraag die zich direct voordoet. Ik ben ook zeer geïnteresseerd
in het antwoord op die vraag. Het is de vraag naar de constitutionele toetsing,
die terecht door de heer Schutte en de heer Wolffensperger gesteld is. Is
het mogelijk om allerlei wensen die het kabinet heeft, zoals het tot stand
brengen van onderwijsvernieuwing, binnen het kader van de Grondwet te vervullen?
Of is dat niet mogelijk binnen het kader van de Grondwet? De voorstellen die
tot nu toe van het kabinet in de richting van de Kamer zijn gegaan, gaan uit
van de overtuiging dat het kan. Ten aanzien van het decentralisatievoorstel
over de huisvesting is het kabinet van mening dat dit keurig binnen de Grondwet
kan.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Wat zeggen bijvoorbeeld uw adviseurs daarvan op het departement? Immers,
u hebt nogal wat deskundigheid in huis als minister van grondwetszaken.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Ja, die zeggen dat dit binnen die Grondwet kan.
 
 Wat interessanter is – daarom ben ik begonnen met die aanloop over
het verleden – is de vraag of wij zo langzamerhand op dit punt ook op
steun van het CDA kunnen rekenen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Die hebt u onder paars toch niet meer nodig?
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Nee, voorzitter, zo werkt paars niet. Paars hecht er zeer aan om in de
Kamer voor de voorstellen die wij hebben – zeker op zo'n belangrijk
terrein als onderwijs en achterstandsbeleid, de regie van de gemeenten en
al dat soort dingen meer – wel de steun van het CDA te krijgen. Ik vind
dat het CDA – dat hoeft niet in dit debat, want er komt nog een heel
debat over die wetgeving – daar dan helder in moet zijn. Ik respecteer
het natuurlijk, als het CDA op een gegeven moment zegt: wij menen, met onze
interpretatie – dat zijn de woorden van de heer Bolkestein – van
de Grondwet, dat dat niet kan. Op dat moment is weer de vraag legitiem, of
dan het artikel niet toch nog steeds een te knellend karakter heeft. Maar
dat zien we dan wel, als het CDA op zo'n wetsvoorstel een positie inneemt
in het parlement.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Nu breekt mijn klomp, want ik vind het niet terecht wat er
nu door de heer Dijkstal gezegd wordt.
 
 De heer Van de Camp heeft de interpretatie en de ruimte aangegeven bij
de behandeling van de onderwijsbegroting, een paar weken geleden, aangaande
het punt of er wel of niet sprake moet zijn van aanpassing betreffende artikel
23 van de Grondwet. Die bezinning is volop gaande. Wij hebben onze vragen
ingediend bij het wetsvoorstel over samenwerkingsscholen en zitten als Kamer
nu te wachten op de nota naar aanleiding van het verslag. Het kabinet is dus
aan de beurt en de minister moet het nu niet bij de Kamer neerleggen. Laat
het kabinet met antwoorden komen die centraal staan hierbij.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Begrijp ik het goed dat u zegt dat de CDA-fractie op dit punt, in relatie
tot de Grondwet, nog de definitieve afweging moet maken?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Wij hebben bij het wetsvoorstel, naar aanleiding van het zeer kritische
advies van de Raad van State, het kabinet nader bevraagd en wachten op de
antwoorden.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Voorzitter! Mag ik de heer Heerma daar een vraag over stellen. Het is
toch volstrekt helder dat, wanneer een bepaald wetsvoorstel van de regering,
van welke regering dan ook, hier komt, je de vraag kunt stellen of dat wel
of niet in strijd is, naar de eigen opvatting, met artikel 23 van de Grondwet?
Daar liggen adviezen bij en dan komt deze Kamer op enig moment tot een afweging
en tot een oordeel.
 
 U wacht die wetsvoorstellen toch gewoon af, mijnheer Heerma, en dan kunt
u daar toch een oordeel over geven? Als de meerderheid van deze Kamer vindt,
alles gewogen hebbende, dat het niet in strijd is met de Grondwet, dan zijn
wij er toch?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Daar zijn wíj het volstrekt over eens. De minister beantwoordt
het op een andere manier.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Maar wat wilt u nu liever? Wilt u liever dat u de discussie principieel
voert over artikel 23 of wilt u dat de vernieuwing in het onderwijs op een
aantal punten wordt voortgezet?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 U hebt mij daarnet horen zeggen dat het vertrekpunt gelijk is aan dat
van de minister, namelijk dat, als er problemen zijn, je gehouden bent daarnaar
te kijken en te kijken wat de beste oplossingen zijn. Vervolgens heb je ook
naar de consequenties te kijken die dat kan hebben voor artikel 23.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Ervaart u daar zelf problemen bij?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Wij hebben bij de onderwijsbegroting op een aantal punten gewezen waar
spanningen ontstaan, die je via een andere weg en op een andere manier kunt
oplossen.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Voorzitter! Ik vrees dat de werkelijkheid een andere is. Ik heb hier een
paar citaten van de heer Van de Camp uit het algemeen overleg van 12 oktober
jl., over de notitie Lokaal onderwijsbeleid. Ik citeer nu: "Wil de paarse
coalitie bevoegdheden geven aan de gemeentebesturen, dan moet dit expliciet
in de Grondwet worden opgenomen." Even verder lees ik: "De heer Van de Camp
herinnerde aan de inbreng van zijn voormalige collega Hermes en van zijn huidige
collega Koekkoek, waaruit blijkt dat volgens het CDA de huidige Grondwet geen
mogelijkheden biedt om expliciet bevoegdheden ter zake van het onderwijs toe
te kennen aan gemeentebesturen." Ik kan dat maar op één manier
lezen. Begrijp mij goed, ik vind het legitiem als men zo'n standpunt inneemt,
maar dan vind ik het ook legitiem dat er een discussie ontstaat over de vraag
of de formulering van het artikel kennelijk voor sommigen niet een te knellende
is. Dat vind ik legitiem.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Wie bestrijdt dat?
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Dan is de andere kant van de zaak, of het ook op grond van dit artikel
kan. De mening van mij en van het kabinet en, naar ik begrijp, ook van anderen
is dat het kan. Nu heb ik maar één bezwaar tegen hetgeen het
CDA ook in dit debat doet, namelijk dat het elke keer als het ware zegt dat
ten aanzien van artikel 23 alles kan, totdat het moment daar is, want dan
blijkt het voor het CDA met name een te knellend karakter te hebben.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Ik maak hier ernstig bezwaar tegen. Als het kabinet plannen heeft en tot
de conclusie komt dat het niet zonder wijziging van artikel 23 kan, dan –
een regering regeert – moet men met voorstellen komen via de koninklijke
weg, om het grondwetsartikel 23 te wijzigen. Of men moet de plannen aanpassen
zodat het er wel in past. Daar ben ik van meet af aan helder in geweest binnen
die bandbreedte.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Daar ben ik het op zichzelf mee eens. Als het kabinet iets wil en het
kabinet zou vinden dat de Grondwet datgene wat het wil niet mogelijk maakt,
dan is het de koninklijke weg wanneer het kabinet een wijziging indient. Daar
heeft u gelijk in. Maar als het kabinet iets wil en het meent dat dit op grond
van de tekst van de Grondwet, bijvoorbeeld op het punt van de decentralisatie,
gewoon kan, dan moet het CDA zich in ieder geval nader verklaren waarom het
CDA meent dat het niet kan. Dat is immers de lange geschiedenis die het CDA
met zich meedraagt en waarin het CDA door een dergelijke opstelling telkens
onderwijsvernieuwingen in dit kader heeft tegengehouden. Ik heb alle voorbeelden
daarvan genoemd en die zijn duidelijk.
 
 In verband met de vragen van de heren Schutte en Wolffensperger heb ik
inderdaad bevestigd dat de constitutionele toetsing hier plaatsvindt. Zo hoort
dat ook. Het is overigens de vraag of dat de discussie buiten deze Kamer over
dit onderwerp zou moeten uitsluiten. Dat lijkt mij niet, want wie zou daar
verder op tegen kunnen zijn. Voor mij speelt de vraag een rol waar die discussie
zich dan afspeelt en of ik er als minister aan mag meedoen of niet. Ik realiseer
mij in ieder geval wel dat mij enige voorzichtigheid en terughoudendheid past.
Ik heb geen enkel probleem om te zeggen dat het artikel mij, zoals het in
de Grondwet staat, absoluut niet goed uitkomt, gegeven het belang dat ik juist
aan dat andere punt waarover wij zojuist uitgebreid spraken, hecht. Ik zou
het betreuren wanneer dit tussen ons in blijft staan, want mij is er veel
aan gelegen dat zowel het CDA als anderen die misschien met
artikel 23 in de Grondwet problemen zien, zich toch nog eens de vraag stellen
of dat van deze tijd is, misschien ook afgewogen tegen het belang dat hier
gediend moet worden. Ik probeerde dat zojuist heel kort, via een aanduiding,
te zeggen.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Wat bedoelt u met de toevoeging "of dat van deze tijd is"?
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Met de toevoeging dat het van deze tijd is, bedoel ik dat het centralistisch
denken dat zo lang overheersend is geweest in de onderwijswet- en -regelgeving,
dat al zoveel jaren zoveel wethouders en zoveel raadsleden en zoveel burgemeesters
zo belemmerd heeft in het geven van passende oplossingen voor de problemen
waarvoor ze staan – dat was mijn ervaring in de tijd dat ik wethouder
was en dat is de ervaring van de wethouders tot vandaag toe – ons nu
doet kiezen voor deze inzet die op dat punt gericht is: van centralisme meer
naar decentralisatie. Daar zitten zeker riskante aspecten aan. Ik noem het
punt van de rechtsbescherming. Daaraan is ook de vraag verbonden of het in
de ene gemeente anders kan zijn dan in de andere. Ik ben van mening dat dit
mogelijk is. Misschien moet het in de ene gemeente wel anders zijn dan in
de andere. Maar dat is de cruciale vraag. Ik nodig alleen maar u en anderen
uit om vooral op die vraag positief in te steken ter wille van de problemen
die erachter liggen en die opgelost moeten worden.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Maar dan moet de bereidheid voor die discussie wel van twee kanten komen.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Daar ben ik het mee eens.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 We moeten, in mijn ogen, niet in karikaturen werken. Het gaat dan immers
om een punt als rechtsbescherming; de kern van artikel 23 is dat gelijke gevallen
gelijk behandeld worden. Je loopt daarmee bij decentralisatie risico. De vragen
die zijn opgeworpen zijn volstrekt legitiem. Loop je in 650 gemeenten met
650 loketten het risico of gevallen die gelijk zijn wel gelijk behandeld worden?
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Misschien bedoelt de heer Heerma met "beide kanten" niet alleen de minister
maar ook andere partijen in deze Kamer. Als hij geluisterd heeft naar de bijdragen
van de verschillende woordvoerders, is mijn antwoord: nou moe!
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Nee, ik sprak met de minister
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Voorzitter! Dit is zeker zo. Wij kunnen ons vervolgens de vraag stellen
of een aantal voorzieningen niet inmiddels door de opeenvolgende kabinetten
is getroffen. Ik denk aan de Algemene wet bestuursrecht. Misschien biedt die
ook enige rechtsbescherming. Laat ons de discussie daarover maar voeren. Wij
moeten die zeker niet uit de weg gaan.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Voorzitter! Kan de heer Heerma mij zeggen of hij, gelet op de discussie
van vanmiddag en de volstrekt duidelijke antwoorden van de minister, zijn
motie handhaaft?
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Dat laat ik morgenmiddag weten.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Als de heer Heerma wil wachten met het antwoord op de vraag of zijn fractie
een motie van afkeuring indient, zeg ik dat dit andermaal zijn betoog niet
versterkt.
 
 
 
 
 
 De heer De Cloe (PvdA):
 
 Voorzitter! Ik kan er beperkt begrip voor opbrengen dat deze avond het
bedoelde het geval zal zijn en dat wij dus morgen de uitslag krijgen.
 
 
 
 
 
 De heer Bolkestein (VVD):
 
 Voorzitter! Dit is de avond van de goedheilig man. Misschien zal dit de
CDA-fractie mild stemmen.
 
 
 
 
 
 Minister Dijkstal:
 
 Voorzitter! Ik begrijp dat ik zelf ook tot morgen in prangende onzekerheid
moet verkeren. Dat is volgens mij niet geheel gebruikelijk, maar ik ben bereid
af te wachten in de hoop dat die opstelling vanavond op een andere manier
goed wordt gemaakt door bijvoorbeeld de goedheilig man. Ik zal zien hoe ik
de tijd tot morgen doorkom. In grote spanning wacht ik af.
 
 
 
 
 
 De heer Heerma (CDA):
 
 Voorzitter! Mocht het gevolg van deze onzekerheid zijn, dat de minister
in Madrid terechtkomt, dan de CDA zal hem daar halen.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt gesloten.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik houd de Kamer nog de mogelijkheid voor om morgen om kwart over tien
stemmen. Naar mij blijkt, bestaat daartoe echter geen behoefte.
 
 
 
 
 
 De heer Wolffensperger (D66):
 
 Gelet op de planning van vergaderingen, doe ik dat liever niet.
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik weet dat de minister na de lunchpauze een groot probleem heeft. Dat
zal hij ook wel horen als hij straks op het departement is. Wij houden het
maar op stemming na de lunchpauze.
 
 
 
 
 
 Sluiting 17.58 uur
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-19951996-34-2647-2666.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl