Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1999 (26200 V).
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1998-1999, pag. 1020-1049

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

07-04-1999

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

nr. 24, pagina 1020-1049

23-03-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 26200-VToon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 23 maart 1999)Pagina 1097-1098
Behandeling van het voorstel van rijkswet Goedkeuring van het op 18 september 1997 te Oslo totstandgekomen Verdrag inzake het verbod van het gebruik, de aanleg van voorraden, de productie en de overdracht van anti-personeelsmijnen en inzake de vernietiging van deze wapens (26137, R1620).Pagina 1049-1053
Presentie en opening (dinsdag 23 maart 1999)Pagina 1005-1005
Noot 1: notitie van de plaatsvervangend griffier de heer Nieuwenhuizen aan het College van Senioren over de betekenis en de consequenties van artikel 85 van de Grondwet, genoemd tijdens de behandeling van het voorstel van Wet op het notarisambt (23706); Noot 2: Overzicht partijenbestand bij het Conventionale Wapensverdrag en bijbehorende Protocollen, en bij het anti-personeelsmijnenverdrag (stand tot en met 12 maart 1999), genoemd tijdens de behandeling van het voorstel van rijkswet Goedkeuring van het op 18 september 1997 te Oslo totstandgekomen Verdrag inzake het verbod van het gebruik, de aanleg van voorraden, de productie en de overdracht van anti-personeelsmijnen en inzake de vernietiging van deze wapens (26137)Pagina 1099-1103
Behandeling van de wetsvoorstellen: - Machtiging tot medewerking aan de oprichting van een Waarborgfonds voor de zorgsector (25627); - Wijziging van de Ziekenfondswet, de Wet tarieven gezondheidszorg en de Wet ziekenhuisvoorzieningen in verband met wijzigingen in de taak, samenstelling en werkwijze van de in die wetten geregelde bestuursorganen, alsmede wijziging van andere wetten in verband daarmee (uitvoeringsorganen volksgezondheid) (26011).Pagina 1087-1097
Behandeling van het wetsvoorstel Wettelijke regeling van het notarisambt, mede ter vervanging van de Wet van 9 juli 1842, Stb. 20, op het Notarisambt en de Wet van 31 maart 1847, Stb. 12, houdende vaststelling van het tarief betreffende het honorarium der notarissen en verschotten (Wet op het notarisambt) (23706).Pagina 1005-1020
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1999 (26200 V).Pagina 1066-1087
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wettelijke regeling van het notarisambt, mede ter vervanging van de Wet van 9 juli 1842, Stb. 20, op het Notarisambt en de Wet van 31 maart 1847, Stb. 12, houdende vaststelling van het tarief betreffende het honorarium der notarissen en verschotten (Wet op het notarisambt) (23706).Pagina 1053-1066
Behandeling van het wetsvoorstel Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1999 (26200 V).Pagina 1020-1049
Lijst van besluiten en ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (dinsdag 23 maart 1999)Pagina 1097-1097
Behandeling van het wetsvoorstel Goedkeuring van het op 24 juni 1986 te Genève tot stand gekomen Verdrag betreffende veiligheid bij het gebruik van asbest (Verdrag nr. 162 aangenomen door de Internationale Arbeidsconferentie in haar tweeënzeventigste zitting) (23984).Pagina 1005-1005

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 154 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Vaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1999 (26200 V).De beraadslaging wordt geopend.De heer Van Gennip (CDA):Mijnheer de voorzitter! Een verrassend nieuw team is afgelopen zomer aangetreden
op Buitenlandse Zaken. Wij wensen alle drie de bewindspersonen een zeer succesvol
beleid toe, ook vanuit de overtuiging dat in het brede buitenlandse beleid
waar mogelijk consensus dient te prevaleren, waar nodig tegenspraak.Misschien nog verrassender is de taakverdeling, die namelijk weinig of
niets veranderde. Voor de kabinetsformatie deden wel eens andere formules
de ronde, bijvoorbeeld om de staatssecretaris voor Europese Zaken bij de minister-president
te plaatsen: de Europese Unie is toch nauwelijks nog "buitenland" te noemen.
Een andere formule was om aan de status van minister voor Ontwikkelingssamenwerking
een zwaarder takenpakket te verbinden: een soort ministerschap voor het zuidelijk
halfrond, zodat de "echte" minister zich geheel zou kunnen wijden aan dat
Noorden, inclusief Europa. Door de partij van de minister van Buitenlandse
Zaken zelf werd nadrukkelijk gesproken over een staatssecretariaat voor de
hulpverlening. En een van de vele producten van snel voortschrijdend inzicht
van de heer Pronk was een ministerschap voor internationale economische betrekkingen.
Betekent de huidige taakverdeling dat de discussie over andere formules afgelopen
is?Taakverdeling en organisatie: wij hebben in het verleden de herijkings operatie het voordeel van de twijfel moeten gunnen. Zeker, de Chinese
Muur tussen de politieke directies en de ontwikkelingsdirecties moest ook
hier worden afgebroken. Maar wij waren van mening dat alleen de praktijk zou
kunnen uitmaken, of die herijking geslaagd was. Is de opbouw van de diverse
professionaliteiten gegarandeerd en zijn die zo onderscheidende invalshoeken
van rapportage, analyse, communicatie compatibel met die van operationaliteit,
beheer, toe- of afwijzing van middelen, op de Posten en hier? Hoe is het antwoord
nu op de onrust over zoveel reorganisaties en slechte communicatie? Kan de
eerstverantwoordelijke minister mededelen of en wanneer wij een evaluatie
van die herijking tegemoet mogen zien? Is de herijkingsoperatie intussen helemaal
afgerond, dat wil zeggen: is de relatie met EZ en Financiën intussen
bevredigend geregeld, naar beide kanten?Mijnheer de voorzitter! Wij zijn niet de enigen die met zorg een zekere
marginalisering van de aandacht voor het buitenlands beleid gadeslaan. Dat
geldt Nederland, misschien ook na het drama van Srebrenica, na het uitblijven
van een quick fix in ex-Joegoslavië, bij het persistent blijven van armoede
op zoveel plaatsen in de wereld, en bij de alleen al vanwege de ingewikkeldheid
van de materie groeiende afstand tussen Europa en zijn burgers.Charles Meier analyseerde enkele jaren geleden al in een artikel in Foreign
Affairs, dat in de contemporaine geschiedenis na grote schokkende gebeurtenissen
er telkens een zekere verlamming ontstond juist op het terrein van de buitenlandse
politiek. Na 1848; na 1870; na 1919, en dus ook na 1989. Kennelijk kost het
tijd om na de concentratie op bepaalde grote doelstellingen zich te hervatten
en een nieuwe internationale agenda te formuleren. Kennelijk kost het nu te
veel tijd. De concepten over de nieuwe wereldorde, die na 1989 zijn ontwikkeld,
hebben tenminste alle vooralsnog een beperkte houdbaar- heidsduur beleefd:
van the clash of civilisations tot Jihad versus McWorld; van the end of history
tot de nieuwe wereldorde van George Bush.De zoektocht naar een nieuwe vijand heeft wel de ogen geopend voor allerhande
soorten nieuwe bedreigingen, waarvoor we in de komende decennia staan: van
een versmelting van criminele agressie met staatsagressie tot het gevaar van
nieuwe massavernietigingswapens, "de bom van de armen"; van fundamentalistische
bedreigingen tot het vervagen van het begrip territoir in het veiligheidsdenken.
Maar in wezen is die zoektocht verzand. Intussen gebeurt er natuurlijk wel
van alles. De bipolaire wereld is vervangen door de absolute hegemonie van
één superstaat – "gelukkig maar" – maar eentje die
onwillig is om altijd en overal en op de bonnefooi voor anderen de kastanjes
uit het vuur te halen; letterlijk: grondtroepen in te zetten.Ik ben blij, dat de minister van Buitenlandse Zaken zo nadrukkelijk kiest
voor het Atlantisch Bondgenootschap – daar leek het althans tot vorige
week op – maar dat is een verplichtende keuze. Ik kom daar op terug.Maar nog belangrijker vind ik, dat het freewheelen op de agendaloosheid
en conceptloosheid van de internationale gemeenschap en met name Europa, een
zware prijs heeft gevraagd: van het bloedvergieten in Afrika tot de halfslachtigheid
op de Balkan; van de ontwikkeling van kernwapens door arme landen, die nota
bene omvangrijke Nederlandse hulp ontvangen, tot de internationale migrantenstromen;
van het witwassen van triljoenen maffiose gelden uit Rusland en drugs, tot
financiële aardbevingen, die wereldwijd de welvaart bedreigen. Naast
zaken als internationale armoedebestrijding en milieubescherming.Maar misschien moeten we in het ontbreken van een concept, een visie,
een realistisch visioen, ook de oorzaak zoeken van de malaise in belangstelling
voor de buitenlandse politiek.In vrijwel alle verkiezingspro- gramma's was er voor het buitenland een
ondergeschikte plaats ingeruimd – er zijn een of twee lovenswaardige
uitzonderingen, zoals u begrijpt – en ontwikkelingssamenwerking en defensie
zijn prooi voor aanzienlijke en woordbrekende bezuinigingen geworden.Mijn eerste opmerking is dan ook een onderstreping van het pleidooi van
mevrouw Herfkens voor debat, méér debat, natuurlijk over armoedebestrijding
internationaal, maar zou het begrip ontwikkeling, in navolging van de Society
for International Development, niet sterker gericht moeten worden op Global
Reconstruction, ontwikkeling van wereldwijde arrangementen, global good governance?Het is een meer filosofische vraag. Nederland is bepaald niet geroepen
om op zijn eentje een antwoord te formuleren op de realiteit van de globalisering.
Wij hebben wel geleerd dat tekentafelmodellen slechts een beperkte dagwaarde
hebben. Maar in die algemene roep in onze westerse democratieën om veiligheid,
komt ook de behoefte aan een mondiaal veiligheidsconcept naar voren, dat zich
bezighoudt met militaire veiligheid, met bescherming tegen internationale
criminaliteit, maar ook met bescherming van de mensenrechten, veilig voedsel,
toegang tot water en bescherming tegen welvaartsbedreigende financiële
fluctuaties.Die noodzaak wordt door bijna iedereen onderkend, zelfs door mensen zoals
Soros die miljarden aan instabiliteit hebben verdiend. Wij dromen niet van
een wereldregering of van een VN die supranationaliteit krijgt en zelfs niet
van een Tobin-tax om het flitskapitaal te reguleren. Onze vraag is simpel,
of de regering aanleiding vindt om in deze periode meer aandacht te geven
aan formules van een nieuwe mondiale orde, uiteraard met inachtneming van
de relativiteit van onze positie, meer ideeën te ontwikkelen en voorstellen
te formuleren als antwoord op die behoefte naar wereldwijde arrangementen
en haar keuzes te duiden.De benadering van prof. Anne Marie Slaughter in het jubileumnummer van
Foreign Affairs van 1997 over "The new real world order" geeft daarbij een
aardige multiple choice:1. Ondersteunen wij het systematisch uitbouwen van de bestaande VN- en
Bretton Woodsinstellingen? Dat was overigens de klassieke positie van de Nederlandse
regering. Wij zijn benieuwd naar de huidige opvatting op dit terrein en naar
nieuwe initiatieven.2. Of erkennen wij meer en meer, dat de functie van de Staat niet naar
boven, maar naar beneden uitgehold wordt in het proces van globalisering.
Mevrouw Slaughter noemt dat "the new medievalism"? Dat is vooral een erkenning
van het belang van oude en nieuwe internationale actoren van
het transnationale bedrijfsleven tot Amnesty International tot internationale
kamers van koophandel; de ultieme erkenning op internationaal niveau van het
belang van netwerken. Bouw die uit. Pressie van internationale consumentenorganisaties
zal bedrijven vanzelf weerhouden van het fabriceren van milieuschadelijke
producten, etc., etc. Mager, maar er is niets anders. Is op dit terrein naar
de mening van de regering een samenhangend faciliërend beleid mogelijk,
bijvoorbeeld in de vorm van erkenning van zelfregulering, samenwerkingsvormen
etc.?Voorzitter: Heijne MakkreelDe heer Van Gennip (CDA):Of zetten wij in op haar derde weg: een bewust beleid van functionele,
niet-hiërarchieke samenwerking tussen de onderdelen van de Staat of de
semi-staat? Model daarbij staat het Comité van Bazel van Centrale Bankiers,
of de samenwerking tussen de Hooggerechtshoven in Europa, de referenties in
nationale jurisprudentie aan uitspraken in andere landen. Onderschat, zo is
haar boodschap, niet wat je kunt met transnatio- nalisme als vervanging van
het supranationalisme. Niet alleen het territorium dient mijns inziens in
navolging van Guéhenno's "Fin de la Democratie" een zekere relativering
te krijgen in het ICT-tijdperk als basis voor bestuur, recht, defensie, economie.
In ons land vroeg collega Hirsch Ballin aandacht voor de stroomversnelling
in de grensoverschrijdende rechtsontwikkeling. De koppeling van recht aan
de afzonderlijke staat, dient in navolging van Thomas van Aquino gerelativeerd
te worden. Er is, citeert Hirsch Ballin in de Internationale Spectator van
januari 98: "een radicale eenheid van het recht, die onlosmakelijk met het
menszijn verbonden is".Als de regering de waarde van deze benadering erkent, kan zij dan aangeven,
of en op welke wijze dit in samenhangend beleid kan worden vertaald?Nog een voorbeeld van deze benadering, met mogelijkerwijze vergaande consequenties,
is de OESO-conventie ter bestrijding van omkoping van buitenlandse ambtenaren
bij internationale zakelijke transacties. Ook neemt Nederland een anticorruptieclausule
op bij de besteding van ODA-gelden, zo staat in de memorie van toelichting.
Wij zouden graag vernemen, hoe de stand van zaken is met deze conventie, hoe
zij wordt uitgevoerd hier en welke mate van participatie er is van niet-OESO-leden.De noodzaak van een duidelijke visie is er temeer, omdat wij die bijzondere
verantwoordelijkheid mogen dragen – gelukgewenst – van het lidmaatschap
van de Veiligheidsraad. Prof. Schrijver onderstreept in de Spectator van januari
jongstleden het verplichtend karakter van dat lidmaatschap. Je kunt wel van
alles aan de orde stellen, maar dan moet je ook je eigen opvattingen over
de aangedragen onderwerpen eraan toevoegen.- Moeten ontwikkelings- en veiligheidsbeleid én vredesopbouw niet
meer met elkaar verweven worden? Maar ja, dat staat weer op gespannen voet
met het uitgangspunt om vooral landen te helpen die al op orde zijn, althans
lijken te zijn.- Hoe reageren de bewindslieden op de opwinding die is ontstaan over het
AIV-advies over de neutraliteit van de humanitaire hulp? Ik neem aan dat de
lessen van de humanitaire hulp sedert het Midden-Amerika van eind jaren zeventig,
versterkt in de jaren negentig in Afrika, niet verleerd zijn. Humanitaire
hulp is zelden neutraal. En onder het mom van neutraliteit zijn zo dikwijls
oppressie en geweld gecontinueerd en versterkt.- Waar liggen de grenzen van economische sancties, als deze vooral een
onschuldige burgerbevolking treffen?- Als de regering, zo vraagt Schrijver, de non-proliferatie als aandachtspunt
noemt, wil zij dan ook bevorderen dat de Veiligheidsraad op grond van artikel
26 weer een duidelijke rol gaat spelen op het gebied van de wapenbeheersing?- En dan signaleert Schrijver een opvallende omissie in de brief waarin
de beleidsintenties worden uiteengezet. Hier kan bepaald geen sprake zijn
van opzet, gegeven de samenstelling van het team op Buitenlandse Zaken. Het
gaat dan om aandacht voor de rechten van de mens: van de "niet-militaire bedreigingen
voor internationale vrede en veiligheid" – denk aan etnische zuiveringen
en het optreden van warlords – tot de opbouw en toerusting van een onafhankelijke
rechterlijke macht.- Ik wil er nog een andere vraag aan toevoegen: kunnen wij in ons lidmaatschap
van de Veiligheidsraad iets bijdragen aan het doorbreken van het internationale
defaitisme dat conflicten en geweld in de ontwikkelingslanden als realiteit
lijkt te ervaren? Wat ook onze meningsverschillen met de heer Pronk waren,
zijn inzet op dit terrein verdient onze blijvende waardering. Wij hopen en
verwachten dat de huidige regering zijn activistische beleid terzake zal voortzetten
met eenzelfde intensiteit en engagement.- De totstandkoming van het Statuut voor het Internationaal Strafhof is
een belangrijke stap op die ingewikkelde weg naar wereldwijde arrangementen
en een compliment aan de vaak verguisde Nederlandse diplomaten. Hoe staat
het met de definitieve goedkeuring?- Zien wij verder als Nederland in samenspraak met onze Europese partners
nog heil in een versterking van de rol van de VN terzake van sociale en economische
ontwikkelingen? Er zijn plannen geweest voor een orgaan parallel aan de Veiligheidsraad,
er zijn plannen geweest voor upgrading van bestaande commissies.Voorzitter! Hier gaat het allemaal nog om voornemens, idealen soms. Maar
Nederland staat ook voor keuzes, duidelijke keuzes: hoe gaan wij om met het
dilemma dat onze Amerikaanse vrienden in Irak en dat wij zelf soms, zoals
in ex-Joegoslavië, actie noodzakelijk achten en toch geen mandaat van
de Veiligheidsraad krijgen? Hoe ziet de minister de internationale rechtsgrond
voor de mogelijkerwijze komende actie naar aanleiding van Kosovo? Hier wordt
de discussie over de nieuwe wereldorde van de tekentafels en uit de kwartaaltijdschriften
in de harde realiteit van oorlog en geweld getrokken. Wij zijn met veel verwachtingen
en met grote plannen de Veiligheidsraad binnengetrokken. Ik hoor graag wat
tot op heden de resultaten en de visies zijn, overigens onder erkenning van
de grote hoeveelheid informatie die wij terzake krijgen.Mijnheer de voorzitter! Buitenlandse politiek, ontwikkelingssamenwerking
en soevereiniteit: het zijn begrippen, die ten nauwste met elkaar verbonden
zijn, ook in Europa, nog steeds. Maar Nederland was altijd een duidelijk voorstander
van verder strekkende arrangementen op dit terrein dan bilaterale
afstemming. In de afgelopen maanden hebben wij signalen gekregen die nadere
vragen oproepen. Wat betekent het als minister Van Aartsen de indruk wekt
dat hij meer Atlanticus is dan zijn voorganger? Wij zagen inderdaad dat de
vorige regering enige afstand nam, althans met woorden, van het beleid van
met name de heer Van den Broek en zich eerst op de buurlanden wilde gaan richten,
te beginnen met de Benelux en eindigend met een duidelijkere en positievere
opstelling ten opzichte van de Frans-Duitse samenwerking. Kan de minister
van Buitenlandse Zaken een indicatie geven van de resultaten van deze koerswending
bij zijn voorgangers? En was het eigenlijk wel een koerswending? Ik denk aan
de ruzie tussen minister-president Kok en premier Dehaene op de top in Amsterdam;
ik denk aan de spanningen met de Franse regering. Zelfs in de verbeterde Duitse
relatie zijn er de laatste tijd wat meningsverschillen. Maar ik ben nu benieuwd
wat het nieuwe Atlanticisme van de minister van Buitenlandse Zaken inhoudt.
Investeren in contacten met State lijkt mij inderdaad een goede zaak. Ik voegde
er enkele jaren aan toe: ook systematisch investeren in contacten met afgevaardigden
en senatoren, gegeven de distantie die er is ten aanzien van het buitenland.
Ik volg de minister graag in die prioriteit, die ook psychologische dimensies
heeft, nu minder een bewust neo-isolationisme, als wel onbekendheid met de
rest van de wereld in sommige kringen in de VS-politiek zo'n belangrijke factor
is geworden. Daarom is het mij ook een raadsel dat het enige signaal dat werkelijk
telt bij de Amerikanen, namelijk bereidheid om voor de defensie echt wat over
te hebben in termen van geld en inzet, vervangen wordt door een contrasignaal.
Het is verkeerd als signaal, het is verkeerd als maatregel en de minister
van Buitenlandse Zaken, zijn collega van Defensie en hun beider partijen weten
dat. Kan de minister vertellen hoe zijn Atlantische prioriteit met deze bezuinigingsoperatie
in overeenstemming te brengen is en kan hij verder preciseren wat het verschil
in inhoud en accent is met het beleid van zijn voorganger in zijn voorkeur
voor Atlantische samenwerking? Die vraag klemt temeer – verleden week
hebben wij het hier nog over gehad – nu de minister heeft zich onlangs
aangesloten bij de pleidooien van Blair en anderen voor een Europese defensie-identiteit.
Geen misverstand: onze fractie ziet het als een hoge prioriteit om in de periode
van relatieve afwezigheid van externe bedreigingen – let wel: relatief –
de band met de VS niet te laten verslappen. Handelstegenstellingen van bananen
tot patentrechten en bescherming van de eigen cultuur, onevenwichtige lastenverdeling,
landbouwbeleid, extraterritoriale werking van VS-bepalingen; afzonderlijk
en samen kunnen zij in tijden van afwezigheid van een gedeelde externe bedreiging
zoveel irritatie veroorzaken dat de enige effectieve bewaarder van de wereldorde
het laat afweten. Hoe staat het trouwens met die extraterritoriale werking
terzake onze investeringen in Cuba, respectievelijk voornemens om pijpleidingen
op Iraans grondgebied aan te leggen?Mijnheer de voorzitter! De nieuwe geopolitieke situatie van na 1989 was
voor ons land met nauwelijks een Centraal- of Oost-Europese traditie wennen.
En alsof dat niet genoeg was, rolt nu over die verandering een nieuwe heen.
Of we het willen of niet, alleen al door het economisch gewicht van Europa,
zullen we ook wereldwijde verantwoordelijkheden op terreinen als economie,
milieu en veiligheid op ons moeten nemen. Dat veroorzaakt misschien een nieuwe
spanning, tot in de boezem van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Voor
velen waren New York en Washington dichterbij dan Brussel of Straatsburg,
en zelfs Bonn.En eerlijk is eerlijk: Europa was geen speler van grote importantie bij
de multilaterale organisaties; het "had geen adres". Wie wilde samenwerken
met multilaterale organisaties deed dat op zijn eigen houtje. In de Veiligheidsraad
en de VN, in de G7, op grote internationale conferenties en ook bij de aangesloten
organisaties als FAO was Europa als zodanig niet, nauwelijks, in ieder geval
te weinig aanwezig. Soms wilden we zelf niet met één mond spreken,
soms waren we niet welkom. We kennen de consequenties: van Rio tot FAO-benoemingen,
van fundamenteel verdeeld opperen in de Veiligheidsraad tot een overrepresentatie
van de – steeds minder bijdragende – VS in de Bretton Woodsinstellingen.
In Europa zelf had dit de curieuze consequentie dat met name het ontwikkelingsbeleid
niet leidde tot coördinatie, werkverdeling – dat zou bij de nieuwe
landenlijst van de minister voor OS zo belangrijk zijn geweest – en
externe beleidscoördinatie, laat staan tot communautarisering van het
OS-beleid, maar tot het optreden van een nieuwe donor erbij: de Europese Commissie
zelf. In het Midden-Oostenconflict kon dan ook door Israël als het ware
worden gezegd: "Tais toi et soit genereuse!", ofwel betaal, maar houd je mond,
want je hebt gewoon niet één stem. Het rapport van de Forward
Studies Unit, de door Delors gestichte denktank over de toekomst van de Noord-Zuid-relaties,
doet een aantal uitstekende voorstellen voor de opbouw van – laat ik
het hard zeggen – de onvermijdelijke externe identiteit van Europa.
Ze zijn van breder belang dan alleen voor ontwikkelingssamenwerking. Het Zuiden
kijkt naar ons, zoals ook het Oosten en zelfs bij de multilaterale instellingen –
zowel de VN-familie als de Bretton Woodsinstellingen – lijkt het besef
door te dringen dat effectief optreden niet kan zonder een krachtige financiële
maar ook beleidsmatige inbreng van Europa als eenheid. De doorvoering van
de euro is symbool en versterking van die positie.In dit verband leg ik een aantal vragen aan de bewindslieden voor. Wat
is het standpunt van de Nederlandse regering terzake de hervorming van de
Veiligheidsraad en het optreden van Europa daarin? Is het uitgangspunt één
stem, drie stemmen – en dus toelating van Duitsland – roterend
woordvoerderschap namens de hele Unie door een van de bestaande twee, later
misschien drie? Waar zetten we op in terzake van de G7 en wat zijn daar de
kansen van een duidelijke acceptatie van Europa als eenheid? Hoe kunnen we
de positie van Europa in de Bretton Woodsinstellingen versterken? Ofwel –
laten we de vraag in alle duidelijkheid stellen – heeft de huidige Nederlandse
regering geen behoefte aan een versterkt Europees geluid in de Bretton Woodsinstellingen?
Deze vraag reikt verder dan invloed en macht: zij heeft in de ogen van mijn
fractie ook een duidelijke inhoudelijke dimensie. Bij structurele aanpassingsprogramma's
in ontwikkelingslanden, bij transitieprogramma's in ex-socialistische landen; de kenmerken van een vrije markteconomie zijn geen uniforme
voorgegevenheden. Het gaat om politieke of, beter gezegd, doctrinaire keuzes:
wat voor een soort samenleving willen wij? En dan heeft de Europese keuze
voor een sociale markteconomie eigen kenmerken. De Europese ontwikkelingsgeschiedenis
van deze eeuw heeft dat ook met zijn erkenning bewezen van de belangrijke
rol van niet op winst gerichte economische actoren, zoals coöperaties,
en zijn op belangenovereenstemming gerichte verhouding tussen kapitaal en
arbeid. Eigen en anders, anders dan de dominante visie bij veel Bretton Woodsinstellingen.
Deelt de regering ook deze visie op de inhoudelijke dimensie van onze relatie
met de Bretton Woodsinstellingen?Tijdens de begrotingsbehandeling 1999 kunnen wij natuurlijk niet om de
belangrijkste vraag heen, die maar ten dele tot de competentie behoort van
de hier aanwezige bewindspersonen, maar waarbij zij toch een zeer belangrijke
stem zullen hebben: welke conclusies trekt de Nederlandse regering met betrekking
tot de globalisering van de financiële markten, de oncontroleerbaarheid
van de kapitaals- en speculatiebewegingen? Ik vraag uiteraard geen gedetailleerde
blauwdruk, maar wel het begin van een antwoord op de constateringen uit de
internationale financiële wereld zelf en van niet de minsten daaronder.
Er is behoefte aan een nieuwe, internationale financiële architectuur.
Zoeken wij die primair in de versterking van de bestaande instellingen dan
wel zijn nieuwe instituties en voorzieningen nodig en mogelijk? Ik vind het
antwoord in de nota daarover, eerlijk gezegd, wat mager. Na de post-herijking
moet ook Buitenlandse Zaken een visie hebben op een van de meest opvallende
fenomenen van de globalisering: de destructiecapaciteit, de ontwrichtingscapaciteit,
van de internationale kapitaalsbewegingen met onvoorzienbare consequenties
terzake van de wereldwijde economieën en in de levens- en toekomstverwachtingen
van enkele miljarden mensen. Kosovo, Sierra Leone, Cartagena, de Kaaiman Eilanden,
Rijsbergen, de real en de afgebroken studies van miljoenen in Azië en
Brazilië, de groeiterugval in Europa zelf; globalisering is geen cafetaria
waar je naar believen iets kunt uitzoeken wat je aantrekkelijk voorkomt. Je
krijgt het helemaal en vluchten kan niet meer. Vluchten in isolationisme kan
niet meer, vluchten in utopisme kan niet meer, vluchten in een Nederlandse
Alleingang kan niet meer. De politieke malaise heeft ook te maken met gebrek
aan realistische, effectieve concepten, aan eensgezindheid en aan daadkracht.
Daarom loopt voor ons de weg naar New York en Washington via Brussel en Straatsburg.
Dat geldt primair voor de versterking van de multilaterale instituties, maar
ook voor de rol van de internationale samenwerking. Zeker. Daar waar wij een
grootmacht zijn, is ook voor ons de verleiding van eigen profilering groot.
Maar de bypass naar de Wereldbank of de UN zal op den duur een zandweg blijken
te worden. De drie benaderingen van Anne-Marie Slaughter vragen alle drie
de opkamer van de Europese samenwerking. Onze fractie denkt dat nu allereerst
nodig zijn concepten, besluitvorming en daadkracht terzake van de versterking
van de externe identiteit van Europa: welke verantwoordelijkheid willen wij
nemen en moeten wij nemen als geheel, met welke middelen en met welke garanties
voor uitvoering? Niet alleen de politieke malaise kan zo worden overwonnen,
maar ook dat andere punt van grote zorg: de psychische en morele bereidheid
van onze samenleving om zich in de beste naoorlogse tradities te blijven engageren
met internationale uitdagingen, financieel en als het moet ook met inzet van
militaire middelen. Wij hopen dat de regering ons op deze weg wil volgen.
Wij zien graag haar commentaar.Identiteit van Europa is uiteraard meer dan een externe. De malaise in
de buitenlands-politieke aandacht, in de politiek in het algemeen en in die
van Europa zou ook wel eens kunnen samenhangen met het ontbreken van een nieuwe
Europese droom. Waarom willen wij Europa? Misschien zijn wij te traag met
de invulling van het Europese burgerschap, zoals wij dat in Maastricht zijn
overeengekomen. Ik kan daar nu niet uitvoerig op ingaan, maar wij zijn blij
dat een discussie over een Europese constitutie, waarvoor zo hartelijk is
gepleit in de studie van het wetenschappelijk instituut van mijn beweging,
weer tot leven lijkt te komen. Denk aan het artikel van Havel en andere artikelen.
Daar hoort ook de vraag naar oriëntatie van de Europese samenleving bij:
een eigen cultuurbeleid, een eigen technologiebeleid, de plaats van de regio's,
de plaats van de maatschappelijke organisaties, met andere woorden de horizontale
subsidiariteit, de rol van kerken en levensbeschouwelijke organisaties en,
last but not least, het feit dat de erkenning van de politieke partijen in
het Verdrag van Maastricht een volledig dode letter is gebleven. Hoezo een
Europa dichtbij de burgers? Graag vernemen wij de visie van de regering, ook
op deze punten. Die rol van kerken en levensbeschouwelijke organisaties werd
door de voorganger van de huidige staatssecretaris overigens gemarginaliseerd
toen collega Eversdijk naar de betekenis vroeg van de bepaling die bij het
Verdrag van Amsterdam was opgenomen: daartegenover kon de uitspraak van Delors
worden gesteld, dat levensbeschouwelijke organisaties en kerken hart en ziel
aan Europa moeten geven.Natuurlijk, de institutionele en financiële discussies zijn ook belangrijk,
maar het zijn instrumenten om andere doelen te bereiken en dus moeten ze goed
worden ingezet. Eerst roepen dat men zijn geld terug wil en vervolgens na
een halfjaar de aftocht dekken, is niet fraai. Maar ja, Paars II moet misschien
eens een zakjapanner aanschaffen. Men maakt goede sier in de campagnetijd
met algemene lastenverlichting, geen bezuiniging op Defensie, zeker geen bezuiniging
op OS en 1,3 mld. van de EU terug. Het is voorspeld dat die combinatie niet
zou lukken, maar de coalitie is welbewust met deze beloften de verkiezingen
ingegaan. Wij zullen zien. Toch heb ik een vraag. Wordt de terugtocht bij
deze zo zwaar verankerde financiële inzet door de regering naar de EU
toe gedekt door de gehele regering? Is die 300 mln. dan het maximum van de
concessie? Ook nog deze vraag. Wordt de minister correct geciteerd in de NRC
als hij zegt dat mevrouw Cresson moet terugkeren in de interim-Commissie?
Door het aftreden van de gehele Commissie wordt toch al verdoezeld dat twee
socialisten de hoofdschuldigen aan de malaise waren. Daar past, lijkt mij,
geen pleidooi bij voor de terugkeer van uitgerekend de hoofdschuldige.Er zijn naar aanleiding van de begroting 1999 nog enkele speciale punten die onze fractie onder de aandacht van de minister van Buitenlandse
Zaken wil brengen. Ik kom eerst te spreken over de plaats van het Midden-
en Oost-Europa- beleid. Het is wat moeilijk aan buitenstaanders uit te leggen
dat er na de herijking niet minder dan drie programma's zijn gericht op Midden-
en Oost-Europa. Ik vraag me ten minste af of de DAC-status doorslaggevend
moet zijn en of niet twee programma's kunnen worden samengevoegd.Maar belangrijker is de omvang van ons engagement. Als straks ook de Antillen
en Aruba hun DAC-status verliezen, dan zal de druk op de zogenaamde "Homogene
Groep" ongetwijfeld groter worden. Dezerzijds is al sedert de val van de Muur
gepleit voor een actief en omvangrijk engagement in Midden- en Oost-Europa.
Wij hebben gezien dat de Nederlandse assistentie en samenwerking in hoge mate
wordt gewaardeerd, bijvoorbeeld op het terrein van landbouwontwikkeling, transport
en milieu.Maar er zit nog een andere dimensie aan. Dan verwijs ik weer naar wat
zoeven is gezegd over onze visie op een sociale markteconomie en onze visie
op de civil society. Dit nota bene in Centraal-Europa herontdekte begrip verdient
systematisch steun en ruimte. Wat zijn de plannen van de regering met dit
soort programma's? Wij durven die vraag ook te stellen in het licht van de
leidende rol die Nederland zich heeft geassumeerd voor het front van de Amerikaanse
president en de Europese regeringsleiders bij de gouden herdenking van de
start van de Marshallhulp. Onze fractievoorzitter heeft al bij het debat over
de algemene beschouwingen laten weten dat zo iets verplicht, meer verplicht
dan een ambtelijke conferentie. Hoe staat het met de follow up van dat initiatief?Vervolgens wil ik even ingaan op de antwoorden van de minister van Buitenlandse
Zaken met betrekking tot de schending van de vrijheid van godsdienst in Tibet.
In die antwoorden op de vragen van de heer Verhagen klinkt door dat het minder
gaat om dit grondrecht dan om het tegengaan van het Tibetaanse nationalisme.
Ik hoop dat dit een misverstand is – ik kijk ook naar de rest van de
antwoorden – want wat er ook in China gebeurt, wij weten dat het recht
op godsdienstvrijheid steeds opnieuw wordt geschonden, massaal en intensief.
Laten wij ook in de komende maanden vooral niet in de val trappen dat onder
het mom van religie een bepaalde politiek wordt voorgestaan. Dat is in onze
geschiedenis al te dikwijls het voorwendsel voor godsdienstvervolging geweest.Een ander punt van aandacht betreft ons Indonesiëbeleid. Natuurlijk
moeten we als ex-koloniale mogendheid terughoudend zijn, maar dat is iets
anders dan passief. Indonesië is niet opgenomen op het landenlijstje
voor geconcentreerde samenwerking. Ik kan mij bij die beslissing iets voorstellen.
Daar staat tegenover dat zeer belangrijke representanten van oppositie en
overheid keer op keer te kennen geven dat er in het post-Soeharto-tijdperk
wel behoefte is aan een vertrouwde gesprekspartner in Europa – daar
heb je het weer – dat er wel behoefte is aan rustige, weloverwogen democratiseringssteun
en dat er wel behoefte is aan partnership en adviezen bij behoud en versterking
van de rechtstaat. Wij hebben op dat terrein een aantal zeer succesvolle programma's
in het verleden gehad. Denk aan de modernisering van opleiding van Ulama's.
Deze zijn alle gesneuveld bij de laatste breuk. Dat zijn nu net de programma's,
te zamen met vormen van economische samenwerking, die juist nu zo relevant
zijn. Gelukkig overweegt de minister voor OS nu, blijkens de antwoorden, humanitaire
hulp te geven aan de bevolking van Ambon, maar of wij het willen of niet:
het is breder dan Ontwikkelingssamenwerking. Het verval van de integriteit
van één van de grootste naties ter wereld, of het verstikken
van het democratiseringsproces in mogelijkerwijs zeer bloedige religieuze
of etnische tegenstellingen, is iets wat onnoemelijk lijden van een ons nabij
volk met zich zal brengen, destabiliserend in de regio zal werken, zo niet
verder, en uiteindelijk ook op ons zal terugslaan. Waar waren wij in deze
Sternstunde van een rijk, dat zijn grenzen van onze koloniale administratie
heeft georven en die is blijven koesteren?Het is een beetje raar in de politiek: als je in de oppositie zit en je
ziet dat de regering jouw standpunten overneemt of, om het wat bescheidener
te zeggen, dezelfde standpunten inneemt, althans een paar daarvan, dan moet
je eigenlijk heel blij zijn. Of het nu om belangrijke elementen uit de Derde
weg gaat of om zoiets als agrarisch en particulier natuurbeheer of het afscheid
nemen van het exclusieve projectdenken in de ontwikkelingssamenwerking, daar
is van onze kant moeilijk oppositie tegen te voeren. Gelukkig blijft er nog
genoeg over. Maar eerlijk is eerlijk: de voorganger van de minister voor OS
reageerde verleden jaar wat knorrig toen ik hem een tienpuntenplan voor nieuw
bilateraal beleid voorlegde, van ontwikkelingscontracten tot niet-projectmatige
steun voor bepaalde op directe armoedebestrijding gerichte beleidsterreinen,
van de eigen regie van het ontvangende land bij de donorcoördinatie tot
vooral vermindering van al die aandachtsvelden, eigen sectorprogramma's en
donorprioriteiten. De les van Wapenhans, die hier enkele keren ten tonele
is gevoerd, wordt getrokken.Zijn er dan geen vragen? Genoeg, ook al willen wij hier niet voor onze
beurt spreken en eerst het maatschappelijk veld en de Tweede Kamer aan het
woord laten. Ik bijt op mijn lippen en stel geen verdere vragen over de erelijst
van Zimbabwe tot Ethiopië tot Pakistan. De aanpak is vernieuwend en zinnig.
De praktijk zal moeten uitmaken hoe zinnig. Ik heb wel vragen over de wijze
waarop wij met dat begrip "good governance" moeten omgaan. Laat ik het zo
zeggen: inzet op landen met een behoorlijk bestuur, een goed sociaal beleid
en een wil om vooruit te komen, is voortreffelijk. De realiteit is echter
dat weinig landen aan die hoge eisen voldoen. Het zijn ook in dit opzicht
ontwikkelingslanden. De armen daarvoor niet straffen is dan ook een lovenswaardige
consequentie. Dat kan dikwijls via particuliere organisaties. Maar heb ik
de minister goed begrepen dat zij ook via multilaterale organisaties dat wil
doen? Ik hoop dat dat een misverstand is, want in de normale programma's zijn
multilaterale organisaties nu bij uitstek instellingen die met regeringen
moeten samenwerken, soms nog meer dan bilaterale instanties. Maar eigenlijk
concentreert mijn vraag zich op het gevaar dat een begrip als good governance
te statisch wordt benaderd.Een begrijpelijke hoge selectiviteit en exclusiviteit eist als het ware
een intensief antwoord op hoe met dat begrip omgegaan moet
worden in niet minder dan drie fases. Voor landen waar van good governance
nog geen sprake is, moet en kan in veel gevallen een samenhangend programma
ontwikkeld worden om daartoe te komen en dat is meer dan mensenrechtenbeleid
in strikte zin en, vergeef mij de Engelse begrippen, advocacy and empowerment
van een hele samenleving, kansen voor leiderschapsvorming, ook in ethische
zin. Dat is dikwijls verwaarloosd in ons beleid in het verleden, want het
ging toch om elites en die hadden geen hulp nodig. Het gaat om een totaalbeleid
dat met de hele cultuur van een samenleving te maken heeft.En dan de bevoorrechte landen zelf. Good governance is nooit een acquis.
Als het kasplantje is opgegroeid, verdient het blijvende zorg en aandacht,
weer in de totaliteit van de samenleving. Met de versterking van een rekenkamer
of steun aan politiekorpsen zijn wij er niet. Ook hier is evenwicht in de
samenleving nodig, countervailing power en niet te vergeten steun aan verdieping
van het democratisch proces. Ik houd geen pleidooi voor de stichting voor
het nieuw Zuid-Afrika, want dat heeft president Mandela al duidelijk genoeg
gedaan. Ik denk echter aan de succesvolle thinktanks in Chili, in tegenstelling
tot de veel dunnere verdemocra- tisering in de Filippijnen. Maar het gaat
verder. De kans zou bestaan dat juist in de omarming van nette regeringen,
de kiem besloten ligt van nieuw verval. De nog redelijk nette regering van
Suriname in de jaren zeventig en zovele Afrikaanse administraties vervreemden
van hun eigen samenleving door een te grote afhankelijkheid van buitenlandse
hulp. Ook in de bilaterale programma's moet onzes inziens systematisch worden
nagegaan, in hoeverre de hulpstromen niet alleen de armeren bereiken, maar
ook bijdragen tot eigen inzet, eigen initiatief, eigenaarschap van die arme
groepen. Daarom ook die nadruk op nieuwe formules van samenwerking tussen
de burgermaatschappij daar, het bedrijfsleven daar, de regering daar, een
benadering die bijvoorbeeld door Reinicke van de Wereldbank zo sterk wordt
voorgestaan en ontwikkeld.Daarbij moet er overigens niet alleen aandacht zijn voor het microniveau.
Ook voor al deze drie actoren en voor donoren geldt die boeiende vraag: hoe
trekken wij succesvolle programma's van het grass-rootniveau naar het mesoniveau
en hoe komt de hoofdstad in de provincie en bij de grotere maatschappelijke
stromingen? En dan is er nog de nazorg. Samenlevingen die een eigen toegang
tot de kapitaalmarkt aan het krijgen zijn, verdienen juist op het terrein
van bestuur, maatschappelijke balansen, ethiek in brede zin, nog steeds nazorg.
De crisis van Azië was eerst en vooral een ethische crisis: een gebrek
aan sociaal en moreel besef bij de nieuwe en de oude elites. [f&]berhaupt
heb ik van deze minister nog geen respons gekregen op die andere vraag: hoe
kunnen wij met ons budget, dat uit giften bestaat, toch afscheid nemen van
landen die zich niet of in mindere mate kwalificeren voor puur concessionele
hulp omdat ze tot welstand zijn gekomen? In het verleden hebben wij in dit
verband gepleit voor het mengen van giften, kapitaalmarktmiddelen en andere
vormen van financial engineering, tezamen met het openhouden van universitaire
samenwerkingsprogramma's en uiteraard investerings- en exportfaciliteiten.
Ons beleid leidt zo dikwijls tot alles of niets en het met één
klap de deur dichtgooien voor een land zoals Chili of Peru.In dit verband boeit mij de gedachte van de minister zeer over triangulaire
operaties. Ja zeker, als het gaat over democratiseringssteun is de ervaring
van een Chili, een Zuid-Afrika, dikwijls veel relevanter voor landen in democratische
transitie dan die van onszelf.En dan is er nog iets anders. Wat voor de hele ontwikkelingswereld geldt,
namelijk goed gedrag belonen, geldt ook binnen bepaalde landen. Zo dikwijls
zijn er wel regio's, wel sectoren die zich weten te ontworstelen aan de malaise
van de rest van het land of de hoofdstad. Ook daar kunnen wij aanknopingspunten
vinden.De aanpak van de minister heeft alleen een kans van slagen als een menigte
van andere donoren zich daarbij aansluit. Welke kans is er dat de multilaterale
organisaties en de meerderheid van de belangrijke donoren ook die kant op
gaan? Wij hebben tenminste al een prachtige ervaring met Suriname, waar wij
het helemaal voor het zeggen hadden. Heeft de minister sonderingen gedaan,
met name bij de belangrijkste Europese donoren en bij de Europese Commissie?Voorzitter! Wij hebben van de regering uitvoerige en zorgvuldige antwoorden
gekregen op de door ons in het verslag gestelde vragen. Daarvoor zeggen wij
dank. Maar het bepalende beeld dat daaruit op rijst, bevestigt onze grote
zorg over de middelen voor internationale samenwerking, ODA en niet-ODA, voor
de rest van deze regeringsperiode. Het kan bijna niet anders dan dat de afspraken
uit het regeerakkoord verder onder druk komen te staan. Van de groeiende stroom
asielzoekers tot de verandering van de DAC-status van de Antillen en Aruba,
tot het clean development mechanisme: het moet wringen worden. Overigens:
als Europa een coherent asielbeleid zou voeren met een duidelijke component
in de regio's van het conflict, dan kon het een veelvoud van de vluchtelingen
daar opvangen. Het beslag van de asielzoekers in ons land begint te groeien
naar de omvang van het totale budget voor OS!Het is een erekwestie: de voorganger van de minister ging de verkiezingen
in met de stelling dat hij zoveel beter met de VVD dan met het CDA kon samenwerken
op dit terrein. De VVD was tenminste geen zakkenroller. In ieder geval hopen
wij dat minister Pronk op dit terrein niet verder ongelijk zal krijgen dan
hij al heeft. Wij wensen de ministers – het gaat immers ook om de homogene
groep – veel sterkte en succes. Wij blijven hen op dit terrein met aandacht
en vrees volgen.Over de cijfers heb ik nog enkele andere vragen. Wij nemen toch aan dat,
zo al niet aan de regering, dan toch aan de ambassades aan het begin van het
jaar indicatieve bedragen worden meegedeeld die de beschikbare ruimte voor
het desbetreffende land aangeven. Onze vraag was nu: hoe groot is de afwijking
van die indicatie in eindejaarspercentages?De post schuldverlichting is in afwijking van de begroting met liefst
50% gestegen. Dat is bijna 100 mln. Dat kan wijzen op grote behoefte aan schuldverlichting,
maar het kan ook wijzen op onderbesteding bij andere posten. Wat is de echte
reden? Mag ik in dit verband ook van deze minister een antwoord op de vraag
 of het systeem van begroting op kasbasis bij langjarige investeringen
in het buitenland wel zo geschikt is? Het is geen oppositionele vraag, het
is echt een vraag die voortkomt uit lange ervaring.Uit de antwoorden komt naar voren dat wij binnen de cofinancieringsprogramma's
schenkingen doen aan de Wereldbank, die de Wereldbank niet gewoon doorschenkt,
maar doorleent. Is het mogelijk te zijner tijd een overzicht te krijgen, bijvoorbeeld
over de laatste vijf jaar, waaruit blijkt over hoeveel geld het hier gaat?
Is dit normaal beleid, ook van andere donoren?Een andere vraag betrof de fiscale faciliëringen van milieu-investe-
ringen. Wij hebben nog te weinig ervaring hiermee opgedaan, zo staat in het
antwoord. Uit de antwoorden van de collega van milieuzaken klinkt echter al
door dat de regeling niet echt van de grond komt. Er zijn twijfels over de
hanteerbaarheid van de regering. Mijns inziens zijn er drie redenen om nog
eens met inventiviteit en deskundigheid naar de opzet te kijken. Ik noem de
algemene inpasbaarheid van deze regels in het belastingplan voor de 21ste
eeuw en de zo-even geconstateerde terugloop van concessionele hulpverlening,
in Nederland zelfs, maar ook, zoals de DAC- en de OESO-cijfers uitwijzen,
wereldwijd. Dan zullen wij dus naar andere middelen moeten zoeken, middelen
die, zoals uit de stormloop op alternatieve beleggingen blijkt, voorhanden
zijn. Nu het microkrediet zo'n veel prominentere rol is gaan spelen, is het
zelfs mogelijk dat wij voor bepaalde activiteiten bredere leningen kunnen
gaan inzetten, uiteraard met bepaalde garantietechnieken. Ik roep de minister
op om hierover eens een brede conferentie met experts, banken, belanghebbenden
en potentiële ontvangers te beleggen.Nu wij het toch hebben over samenspraak, mijn vraag over het driegesprek
bij de Wereldbank, tussen NGO's, bedrijfsleven en overheid, is kennelijk wat
onduidelijk geweest. Natuurlijk heeft de Nederlandse regering hierbij geen
directe rol in Washington, maar de vraag is of het niet tijd wordt om tot
een Nederlandse pendant te komen, een volwassen gesprek of forum tussen de
wereld van de non-profitorganisaties, het bedrijfsleven, inclusief banken,
en de overheid. Ik denk dat hier buitengewoon boeiende voorstellen uit kunnen
komen. Dit past ook in een tijd waarin de aandacht groeit voor ethisch ondernemen,
de non-profitsector zich realiseert dat ook zij zich niet aan economische
wetten kan onttrekken en de overheid zich bewust is van de beperktheid van
de top-downbenadering.Ik herneem nu weer de draad van mijn betoog over de noodzaak van wereldwijde
arrangementen als antwoord op de realiteit van globalisering. Het aantrekkelijke
en het verplichtende van het ministerschap voor Ontwikkelingssamenwerking
is dat het om zoveel meer gaat dan beheer van eigen hulpgelden. Zoals gezegd
wil ik het begrip "ontwikkeling" een kwartslag draaien en richten op de noodzakelijke
arrangementen, willen de armen in de wereld in onze orde kunnen participeren
en er belang bij krijgen, dus een "global reconstruction for social justice".
Dat vereist van deze minister een nadrukkelijke inzet en keuzes. Wij twijfelen
er niet aan dat zij dit ook wil.Ik begin met iets wat ver van huis lijkt, wat ik vorig jaar heb opgevoerd
en waarop ik van haar voorganger geen antwoord kreeg. Claire Short, de collega
van onze minister in het Verenigd Koninkrijk, ziet als start van een succesvol
beleid het werken aan wat zij noemt een nieuwe "moral community". De discussies
over mensenrechten, milieu, gerechtigheid en solidariteit verzanden in spraakverwarring,
als zij niet refereren aan gezamenlijk gedragen waarden in West en Oost en
in Zuid en Noord. Er is een substraat van gelijkgezindheid en gelijkgezinden
nodig. Dat is tastbaarder dan het lijkt, denk aan de initiatieven van de Unesco.
Ik vraag de minister of wij ook op dit terrein stimulansen of facilitering
kunnen verwachten. Dat is ook in ons land nodig, nu Ontwikkelingssamenwerking
ontkoppeld is van de Koude Oorlog, de planeconomie en het postkolonialisme.Het tweede punt is de wijze waarop zij investeringen van het bedrijfsleven
wil bevorderen. Daar is in deze Kamer uitvoerig over gesproken, onder andere
door de heer Luijten en de heer Van Dijk. Wij horen graag de beleidsvoornemens
van de minister en hoe het staat met de initiatieven die al op de rails zijn
gezet.In het verlengde hiervan ligt de vraag naar het standpunt van de regering
over het concept "multilateral agreement on investment" (MAI), waarover zoveel
te doen is geweest. Voor ons blijft de gang van zaken in Nederland bij dit
door sommigen zo heftig bekritiseerde voorstel in nevelen gehuld. De minister
houdt zich in de antwoorden op de vlakte. Zij heeft wel een voorkeur voor
een multilateraal raamwerk, helemaal akkoord, maar of het voorliggende voorstel
voor de ontwikkelingslanden acceptabel was, kon niet worden gezegd, want de
ontwikkelingslanden doen in de OESO niet mee.Op zo'n moment zou ik willen dat de felheid en de debatteerkunst van het
voormalige Kamerlid Herfkens mij eigen was. Was het niet de Nederlandse regering
zelf die maximaal inzette op die MAI? Maakte van die Nederlandse regering
niet de heer Pronk deel uit als minister? Was hij juist niet minister om op
de belangen van de ontwikkelingslanden in het totale beleid van ons land te
letten? Was er niet al een jarenlange voorbereiding van deze voorstellen,
met maximale Nederlandse verantwoordelijkheid van DGBEB en zelfs extra ondersteuning,
zodat de verhalen dat OS overvallen zou zijn, onzin zijn? Noch door Nederland,
noch door de OESO zijn de relevante zogenaamde non-members ooit geraadpleegd,
in tegenstelling tot bij de eerdergenoemde conventie inzake corruptiebestrijding.
Is de Amerikaanse kritiek dat een MAI die door de OESO is ontworpen, te soft
zou zijn, omdat daarin te veel rekening wordt gehouden met de belangen van
de ontwikkelingslanden, de minister bekend? In de achterban van deze en de
vorige minister brak de hel los over MAI, maar dat mag niet leiden tot verdoezeling
van keuzes in het verleden bij het uitspreken van intenties voor de toekomst.
Stonden wij achter het voorliggende voorstel en doen wij dat nu niet meer?Het oog op de toekomst. Nadat eind jaren tachtig het eigen economisch
potentieel van de armen ontdekt werd – denk aan de volkskredietinstellingen –
werd in het midden van de jaren negentig het accent in de ontwikkelingssamenwerking
gelegd op de randvoorwaarden van goed bestuur en al die andere aspecten die
nu in de beleids voornemens van de minister worden verwerkt.Voor het komende decennium zie ik twee belangrijke agendapunten, en daarom
zijn wij blij dat wij tot een volwaardig lid van het kabinet kunnen spreken.- Daar is op de eerste plaats het verder werken aan die wereldwijde arrangementen,
herstel van het multilateralisme; dat is overigens iets anders dan bilaterale
programma's achterstellen op multilaterale. Het gaat niet zo zeer om hulp,
maar om structuur en afspraak.- En daar is vooral de cohesie van ons totale beleid: van handelspolitiek
tot milieu, van mensenrechten tot geweldpreventie en vredeshandhaving, van
landbouwbeleid tot technologie, van een nieuwe financiële architectuur
en investeringsgaranties.In dit verband vind ik de beantwoording van de vragen, ook van de zijde
van de minister van OS, naar de richting van de internationale financiële
architectuur te mager en de weigering van de minister om een koppeling aan
te brengen tussen de wil van landen om uitgeprocedeerde asielzoekers terug
te nemen en het verkrijgen van hulp enigszins teleurstellend, maar dit terzijde.
Wij hopen dat wij nu en later ruime gelegenheid krijgen om over juist deze
benadering met de regering van gedachten te wisselen.Daarmee zijn we gekomen aan ons grootste punt van kritiek of misschien
dialoog met de regering: de distantie ten aanzien van Europa. Wie, zoals ik,
dertig jaar geworsteld heeft met de Europese bureaucratieën begrijpt
daar iets van, laat ik dat vooropstellen. Wie het ook begrepen hebben, zijn
de auteurs van het al genoemde rapport over de Future of the North-South Relations.
Zij stelden al zeven jaar geleden met de minister de vraag naar het nut van
Europa, als dertiende donor. Dat rapport was daarom bij lang niet iedereen
welkom, maar het feit dat de voorzitter van deze commissie de verantwoordelijkheid
heeft genomen voor publicatie geeft hoop. In plaats van te constateren wat
er allemaal mis is, komen zij met een nieuw concept terzake van de externe
identiteit van Europa. Veel van de vernieuwingen die de minister wil aanbrengen –
ontwikkelingscontracten, ownership, good governance – worden daarin
al aanbevolen, maar het rapport gaat verder juist in op die driedubbele richting
van meerwaarde van Europese samenwerking: - de aanbevolen hervormingen
zullen in de hulpverlening alleen maar impact krijgen als zij het resultaat
zijn van gecoördineerde beleidsveranderingen bij de afzonderlijke lidstaten;- het totale beleid van de Unie, toen nog Gemeenschap, moet veel
meer en systematisch bekeken worden op zijn consequenties voor ontwikkelingslanden
en landen in transitie, de cohesie van het beleid;- en Europa, de
Unie, de Commissie moet zijn gewicht als reus op het gebied van internationale
samenwerking in de schaal leggen om veel nadrukkelijker richting te geven
aan het te hervormen multilaterale systeem.Die benadering doorzetten over de twijfels van de motieven en het beleid
van sommige lidstaten heen, over de irritaties omtrent het functioneren van
sommige diensten van de Commissie heen, over het ongeduld van het vele overleg
heen, dat zou onze beleidsinzet moeten zijn. Vooral in de overtuiging dat
Europa de wereld nodig heeft, die veilige, in eigen landen perspectief biedende
wereld, en dat de wereld dat Europa nodig heeft, met zijn economische kracht,
misschien ook cultuur, in ieder geval zijn stabiliteit en voorbeeld. Met al
die sociaal-democraten in Europa heeft de minister toch geen excuus meer.
Wij horen graag haar commentaar.Buitenlands beleid, ontwikkelingsbeleid en Europees beleid mogen ontwikkelen
op het einde van deze eeuw is een dankbare verantwoordelijkheid. Alles waar
West-Europa in de eerste helft van deze eeuw behoefte aan had, lijkt te zijn
bereikt: vrede, overwinning van het nationalisme, welvaart, pan-Europese vrijheid,
geen overheersende externe bedreigingen meer, en vooral een Duitsland dat
sedert vorige week met de toetreding tot de NAVO van drie nieuwe leden voor
het eerst in zijn geschiedenis omgeven is door bondgenoten. Die combinatie
van lessen trekken uit de geschiedenis, visie, idealisme soms en verlicht
eigenbelang, wel verlicht en wel goed geanalyseerd, en moed en verdedigingsbereidheid;
dat heeft tot dit resultaat geleid.De drama's van de eerste helft van deze eeuw vonden voor een groot gedeelte
hun oorsprong in passiviteit, gebrek aan visie, concentratie op kortetermijnbelang
in die lange periode van vrede in de vorige eeuw. Waar wij nu voor staan,
is de huidige periode van vrede te benutten voor de opbouw van een houdbare,
afdwingbare en verinnerlijkte internationale rechtsorde als antwoord op de
realiteit van de globalisering. De weg naar die wereldorde van vrijheid, welvaart
en duurzaamheid, het herstel van het internationalisme in onze politiek en
onze samenleving loopt in onze opvatting via Europa. Wie die weg niet kiest,
loopt het risico dat de wereld, de hele wereld, in het begin van de volgende
eeuw gaat lijken op het Europa zoals het deze eeuw startte. Misschien zijn
de komende 24 uur al die van de waarheid.Wij wensen de bewindspersonen alle sterkte en zegen bij de realisering
van die agenda, die opdracht.Mevrouw Roscam Abbing-Bos (VVD):Mijnheer de voorzitter! Toen minister Van Aartsen de leiding van het ministerie
van Buitenlandse Zaken overnam van zijn voorganger oud-minister Van Mierlo,
heeft hij in een aantal duidelijke uitspraken zijn voorgenomen beleid voor
de toekomst geschetst. Als zijn prioriteiten noemde hij: mensenrechten, defensie,
de relatie met de Verenigde Staten, de Europese integratie, het Midden-Oosten
en Afrika. "Het buitenlands beleid moet aantrekkelijk, assertief en actief
zijn", zei hij, en "Nederland moet niet schromen het spel hard te spelen"
en zette daarmee een andere toon. Ik wil mij namens de VVD-fractie in mijn
commentaar en vraagstelling om te beginnen graag houden aan de prioriteiten
van de minister, maar zal ook andere zaken aanroeren, omdat het noemen van
speerpunten niet moet betekenen dat alle aandacht zich nu daarop concentreert.Voor de goede orde wil ik opmerken dat defensie en alles wat met Europa
te maken heeft, door collega's van mij reeds eerder aan de orde is gesteld
of nog wordt gesteld bij andere specifieke gelegenheden. Ik beperk mij dus
tot de overige prioriteiten op het lijstje van de minister, zij het met deze
aanvulling dat de actuele zeer ernstige situatie in Kosovo ons aanleiding
geeft om onze grote zorg uit te spreken over al het geweld
dat daar plaatsvindt, en de ondoorzichtigheid van de nabije toekomst. Wil
de minister de laatste stand van zaken uiteenzetten?Minister Van Aartsen vindt dat het Nederlandse buitenlandse beleid pragmatisch
moet zijn, dat Nederland, om internationaal mee te kunnen praten, zijn zaken
op orde moet hebben, dat wij ons nationale belang moeten uitwerken en dat
wij duidelijke standpunten moeten innemen. Verandering wint het met ruime
voorsprong van continuïteit. Ik citeer die uitspraken even omdat de verwezenlijking
ervan veronderstelt dat er op het ministerie – ook wel de Apenrots genoemd –
en in de Buitenlandse Dienst een goede, hechte, besluitvaardige sfeer heerst.
Een goedlopende organisatie is immers een absolute voorwaarde om de gewenste
resultaten te boeken.Nu berichtten sommige kranten ons helaas dat (ik citeer een paar koppen,
maar zeg er direct bij dat wij na het antwoord van de minister die citaten
waarschijnlijk bij de pakken oud brood kunnen zetten die niet eens meer de
volgende dag voor een gerecht gebruikt kunnen worden) "Van Aartsen met ambtenaren
op Buitenlandse Zaken botst", dat "er onrust heerst op het ministerie", dat
"diplomaten in opstand verkeren", enz. Wij allen weten dat krantenkoppen beogen
de lezers te prikkelen, maar de vraag is op z'n minst gerechtvaardigd of de
berichten de reële situatie weergeven en, zo ja of gedeeltelijk ja, of
de minister de onrust onder ambtenaren en diplomaten onder controle heeft
en kans ziet om in een niet geheel in balans zijnde omgeving het beleid dat
hem voor ogen staat, gestalte te geven. Mijn fractie heeft veel vertrouwen
in de minister en verwacht veel van zijn inzet en kwaliteiten, maar wij weten
ook dat de minister niet in een gespreid bed terechtkwam toen hij aantrad.
Ik heb het dan over de herijkingsoperatie.De herijking kwam voort uit een politiek akkoord tussen PvdA, VVD en D66
in de vorige kabinetsperiode om onenigheid over de herziening van de financiële
prioriteiten tussen diplomatie, defensie en ontwikkelingshulp te verpakken
in een nieuw organisatieschema. Mijn fractie was aanvankelijk voorzichtig
enthousiast over deze reorganisatie, die heel voortvarend in gang is gezet,
maar wordt wat zorgelijk nu blijkt dat het herijkingsproject een ondoorzichtige
werkwijze tot gevolg heeft die vraagt om nog meer bureaucratie. Er worden
nieuwe reorganisaties in het vooruitzicht gesteld, zonder dat echt wordt aangegeven
wat de prioriteiten van de nieuwe politieke agenda en wat de gevolgen voor
het personeel zijn. Er worden haastige bezuinigingsplannen gevraagd aan de
ambassades, waarbij niet naar inhoudelijke, maar slechts naar boekhoudkundige
argumenten wordt gekeken, zo bereiken ons berichten. Er bestaat ook kritiek
op de manier waarop het personeelsbeleid wordt geregeld door verschuivingen
tussen ambtelijke top en diplomatieke dienst, volgens diezelfde berichten.
Wij vragen beide ministers of de geschetste situatie geheel of gedeeltelijk
klopt en of zij kans zien om rust en evenwicht op het ambtelijke en diplomatieke
thuisfront zo te herstellen dat de gewenste hardheid, duidelijkheid en visie,
die tot veranderingen moeten leiden om de Nederlandse positie in de wereld
te versterken, gerealiseerd kunnen worden.Ik kom nu toe aan de eerstgenoemde prioriteit van de minister: mensenrechten.
Vorig jaar heb ik nogal veel aandacht besteed aan dit uiterst belangrijke
onderwerp. Ik heb toen mijn bewondering uitgesproken voor de niet aflatende
inzet, gedurende vele jaren, van oud-minister Van der Stoel als rapporteur
van de Verenigde Naties. Het doet de VVD daarom deugd dat Nederland hem nu
kandideert voor de Nobelprijs voor de Vrede. Het is zijn overtuiging dat internationale
rechtsorde alleen gedijt op basis van mensenrechten en dat is een zeer behartigenswaardige
uitspraak. De voorganger van minister Herfkens, de heer Pronk, zei het zo:
"De maatstaf voor vooruitgang bij democratisering is of mensenrech- tenschendingen
afnemen." Nu denkt mijn fractie, zonder in somberheid alle hoop te verliezen,
dat we moeten constateren dat het niet goed gaat met het beschermen van de
mensenrechten. In sommige delen van de wereld verbetert de situatie heel langzaam
aan een beetje, maar in het overgrote deel van de wereld, en op elk continent
zien we daar voorbeelden van, verslechtert de mensenrechtensituatie. Afrika
is een voorbeeld van een werelddeel met toenemende mensenrechtenschendingen.
Maar ook daar weer lijken in sommige landen verbeteringen te ontstaan. Ik
kom daar nog op terug.Het interessante is, dat in Azië het werken aan mensenrechten niet
zozeer gestimuleerd wordt vanuit regeringen maar dat het volk zelf steeds
meer opkomt voor z'n rechten. Als leiders daaraan proberen tegemoet te komen,
is dat bijna altijd in antwoord op zware druk vanuit de bevolking. Ik denk
aan Maleisië en Indonesië.Nu vele communistische regimes in Azië verdwenen zijn, gaat mensenrechten
niet meer uitsluitend over ideologieën, maar over het basisrecht op vrijheid
om te kiezen en mee te kunnen delen in de welvaart. Mensen van verschillende
achtergronden en politieke bindingen zijn daarin nu verenigd. In China, waar
het communisme nog altijd een hechte verankering heeft, is het individu nog
altijd zeer kwetsbaar.Wij prijzen de minister om zijn grote belangstelling voor de mensenrechten,
die spreekt uit het feit dat dit thema als eerste voorkomt in zijn inventarisatie
van speerpunten en vragen hem of hij ons inzicht wil verschaffen in de aanpak,
die hem voor ogen staat van deze zeer moeilijke materie.We zien dat het thema mensenrechten in de Europese Raad van ministers
van Buitenlandse Zaken altijd op de agenda staat en ontlenen daaraan de vraag
of de minister de indruk heeft dat zijn collega's in de Europese landen die
lid zijn van de Europese Unie evenzeer belangstelling voor de mensenrechtenproblematiek
hebben. Ben ik pessimistisch als ik opmerk dat gezamenlijk buitenlands beleid
in de EU nog niet goed van de grond komt en dat ik daarom vrees dat een geïntegreerde
aanpak van de mensenrechtenschendingen er voorlopig niet inzit? Ook daarover
horen wij graag meer.Ik vraag ook aandacht voor het feit dat één van de basisrechten
van de wereldbevolking steeds meer in het geding komt, namelijk het recht
op voldoende voedsel om van te kunnen leven. De internationale pers bericht
ons in vele schokkende artikelen, dat de honger de wereld in toenemende mate
in zijn greep houdt. Het jaarrapport van de wereldvoedselorganisatie van de
VN, FAO, geeft aan dat het aantal ondervoede mensen, met name in Azië
en Afrika ten Zuiden van de Sahara, toeneemt. In Noord-Korea zijn
in de afgelopen jaren 2,5 tot 3 miljoen mensen, 10% van de bevolking, omgekomen
door gebrek aan voedsel. Extra inspanningen zijn vereist, zegt de FAO, om
de doelstelling van de VN het voedselprobleem in 2015 gehalveerd te hebben,
te halen. Recent verschenen er berichten dat er enige beweging zit in de hulp
aan de hongerende Noord-Koreanen. In ruil voor toegang tot ondergrondse militaire
installaties, mogelijk kerninstallaties, zal voedselhulp worden gegeven, maar
wij zien in Irak dat dit toch een zeer broze manier van onderhandelen is.
Wij weten dat het early warning-system met behulp van onder meer infraroodluchtopnames
vroegtijdig waarschuwingen af kan geven om hongersnood preventief te bestrijden.
De middelen daartoe zijn met nieuwe waarschuwingssystemen bij de VN en het
VS-Agentschap voor Internationale ontwikkeling zeer toegenomen. Namens mijn
fractie heb ik verleden jaar bij de beschouwingen over de begroting voor Buitenlandse
Zaken aandacht gevraagd voor dit onderwerp, omdat wij berichten hadden gelezen
dat "Afrika regelrecht op een nieuwe voedselcrisis afstevende". De FAO voorspelde
toen, dat midden 1998 de voedselcrisis een dieptepunt zou bereiken. Minister
Pronk antwoordde daarop dat hij geen signalen had ontvangen dat er een verslechtering
van de voedselsituatie op komst was. Toch bleek de hongersnood midden 1998
rampzalig toe te slaan in Centraal-Afrika. Zeer recent verscheen er een bericht
in het dagblad Trouw, dat Sudan de voedselvoorziening vorig jaar in handen
gaf van de rebellen. De internationale hulpverlening ter plekke is gebundeld
in de SPLA, de Operation Lifeline Sudan. Nederland is een van de grootste
donoren. SPLA stelt zich volledig afhankelijk op van wie ter plekke de macht
heeft, zo is onze informatie. Misschien is dat mede een verklaring voor het
feit dat een groot deel van de bevolking van Sudan omkwam door gebrek aan
voedsel, ondanks preventieve maatregelen van de FAO. Hoe dan ook, er moeten
niet alleen waarschuwingen worden gegeven en preventieve maatregelen worden
genomen; er moet ook op worden toegezien dat betrokken landen voedseltransporten
te bestemder plekke afleveren. Wij vragen de ministers daarom er bij de FAO
op aan te dringen dat alle moderne technische hulpmiddelen aangewend worden
om vroegtijdig tekorten aan voedsel in de ontwikkelingslanden te onderkennen
en preventieve maatregelen te treffen om rampen te voorkomen. Graag krijgen
wij hierop een reactie.Voorzitter! Tot slot van dit thema vraag ik nog naar de situatie, waarin
de oprichting van het Internationale Strafhof te Den Haag zich bevindt. Aangezien
het Strafhof bevoegd zal zijn te oordelen over misdrijven die te maken hebben
met genocide, oorlogsmisdrijven en misdrijven tegen de menselijkheid, kan
het niet anders of het Strafhof zal een belangrijk instrument worden bij het
opkomen voor de mensenrechten. De vorige minister van Buitenlandse Zaken de
heer Van Mierlo, schreef in een brief aan de Staten-Generaal: "het statuut
dient zware verplichtingen voor partijen te bevatten omtrent samenwerking
met het Strafhof, indien het tot optreden bevoegd is. Aangezien het Strafhof
niet over een sterke arm zal beschikken, is een dergelijke verplichting cruciaal
voor het effectief functioneren van het Hof." Ik vraag de minister van Buitenlandse
Zaken hoe het met de realisatie van een en ander staat.Voorzitter! Ik kom thans te spreken over de relatie met de Verenigde Staten.
Namens mijn fractie kan ik daar kort over zijn. De VVD is altijd een voorstander
geweest van een goede relatie met de Verenigde Staten. Voor de Europese veiligheid
blijft Amerika onze betrouwbaarste bondgenoot, maar ook anderszins hebben
vele historische en culturele banden tussen Nederland en Amerika een verwantschap
opgeleverd, waaraan wij niet graag afbreuk zouden willen doen. Natuurlijk,
ook in een op vriendschap, respect en dankbaarheid berustende relatie moet
men kritisch blijven en de ogen niet sluiten voor de fouten van de ander,
maar dat laat onverlet dat wij onze banden met Amerika hecht en betrouwbaar
willen houden. Het is daarom zorgwekkend dat er tussen de Verenigde Staten
en de Europese Unie een hooglopend conflict is ontstaan over de handel in
bananen. Het gaat erom dat de VS vinden dat de EU de import van bananen uit
vroegere Europese koloniën bevoordeelt ten koste van Amerikaanse concerns.
De Amerikaanse regering stelde daarom eenzijdig sancties in volgens de omstreden
Amerikaanse handelswet "sectie 301". Volgens de EU is de wet in strijd met
de WTO-regels. Een oplossing is nog niet in zicht. Integendeel, de sfeer verslechtert.
De verwachting is dat een arbitrage van de WTO binnenkort een oordeel uitspreekt.
De Amerikanen lopen hier echter op vooruit en eisen nu al borgsommen. Waarnemers
waarschuwen voor een conflict dat uit de hand dreigt te lopen en de betrekkingen
tussen Europa en de VS voor langere tijd kan beschadigen. Waar de VS en de
EU op diverse plekken in de wereld samen proberen om zeer ernstige oorlogsdreigingen
te voorkomen of te beëindigen en de vrede te handhaven, lijkt een handelsconflict
bizar. Mijn fractie denkt dat de VS en de EU elkaar tot geduld moeten manen
tot de ingestelde WTO-commissie een oordeel heeft uitgesproken. Is de minister
eenzelfde mening toegedaan en kan Nederland een bemiddelende rol spelen?Ik kom vervolgens bij het Midden-Oosten. De situatie daar blijft grote
zorgen baren. In navolging van het Buitenlandse Zaken-template over het Midden-Oosten
zal ik vooral aandacht besteden aan Israël, Jordanië en de Palestijnse
gebieden. Een grote bedreiging voor verstoring van de wankele vrede in het
Midden-Oosten is ons inziens het aangekondigde voornemen van de Palestijnse
leider Yasser Arafat om binnenkort de Palestijnse staat uit te roepen. Hij
heeft aangekondigd dit op 4 mei 1999 te zullen doen. Het is de datum waarop
Israëli's en Palestijnen volgens de Oslo-akkoorden overeenstemming moeten
hebben bereikt over vraagstukken als de status van Jeruzalem, de toekomst
van de Joodse nederzettingen en de terugkeer van de Palestijnse vluchtelingen.Het is bijna vanzelfsprekend dat de huidige Israëlische regering
zeer agressief op deze aankondiging reageert. Immers, Israëls premier,
Netanyahu, heeft door zijn chaotische, weinig strategische manier van optreden,
veel krediet, ook in zijn eigen partij, verspeeld. Hij heeft noch duidelijk
gekozen voor het afwijzen van elke vorm van samenwerking met de Palestijnen
of Arabieren, noch voor een strategie van langzaam toewerken naar een manier
om in het Midden-Oosten samen te leven. Hij heeft gekozen voor
een derde weg. Dat houdt in dat hij tijd rekt zolang hij kan, alleen onder
maximale internationale druk akkoorden sluit over Hebron en de Westelijke
Jordaanoever en troepen terugtrekt uit enkele gebieden, maar, zodra dit bij
zijn ultrarechtse achterban tot vijandige reacties leidt, weer terugkrabbelt.
Hij ondermijnt daarmee elke duurzame samenwerking met de Palestijnen.Onder het mom van zijn interpretatie dat de Palestijnen zich niet aan
de verplichtingen van het Wye-akkoord hielden, wat volgens de Amerikanen gewoon
niet waar was, bevroor hij dat akkoord. Een artikel in de New York Times van
Thomas Friedman verwoordde het treffend zo: Netanyahu zwemt rondjes in de
Rubicon, in plaats van die over te steken. Israëliërs als de vroegere
premier Perez en Uri Savir, die als diplomaat het succesvolle geheime overleg
met Palestijnen leidde, houden hun hart vast.Op het ogenblik is de situatie zeer onoverzichtelijk. Het Amerikaanse
Congres en Huis van Afgevaardigden zijn fel tegen het uitroepen van de Palestijnse
staat op 4 mei. In Israël is sprake, zo heb ik gelezen, van uitstel van
de verkiezingen. Kortom, welke kant het uit gaat, valt moeilijk te zeggen.
Het Midden-Oosten houdt de adem in, lijkt het, zeker nu Israël gedreigd
heeft hard toe te slaan in Libanon, waar de fundamentalistische beweging Hezbollah
zich ophoudt.Het lijkt mijn fractie verstandig om het uitroepen van een eigen Palestijnse
staat door president Arafat, bedoeld als erkenningswedloop, te ontmoedigen
tot de verkiezingen in Israël achter de rug zijn. Ik meen overigens dat
de minister daar zeer recent ook iets over heeft gezegd; ik wil het toch graag
even uitgelegd hebben. Als Netanyahu het veld zou moeten ruimen, zou dat de
mogelijkheid kunnen vergroten dat de explosieve druk wat van de ketel wordt
gehaald. De Europese Unie heeft tot nu toe gekozen voor de methode van pappen
en nat houden, maar als Arafat daadwerkelijk een eigen staat uitroept, ontkomt
noch Europa, noch de rest van de wereld aan een duidelijke reactie: erkennen
of niet. Kan de minister, zo vragen wij hem, ons meedelen wat de Nederlandse
opstelling zal zijn in het standpunt dat de Europese Unie zal innemen?Tot de toenemende onrust in het Midden-Oosten draagt ook het feit bij
dat Koning Hussein, die immers een zeer goede bemiddelende rol in het Midden-Oosten
speelde, is opgevolgd door zijn zoon Abdallah. De vraag die ons bezighoudt,
is of deze onervaren troonopvolger in deze kritieke fase van het Israëlisch-Palestijnse
vredesoverleg Jordanië voldoende stabiel kan houden om het Palestijnse
nationalisme in toom te houden. Mede in het licht van het besluit van Israël
om dit jaar minder water te leveren aan Jordanië dan in het waterverdrag
is bepaald, vragen wij dit. Israël zelf heeft voorlopig geen watertekort
en het lijkt ons derhalve een zeer destabiliserende actie.Ten slotte kom ik bij het laatste punt op het prioriteitenlijstje van
de minister: Afrika. Het treft ons dat de minister blijkbaar een eigen Afrika-politiek
gaat voeren. In het verleden was Afrika immers voor Nederland hoofdzakelijk
een continent voor ontwikkelingssamenwerking. Wij vragen ons af, of dit beleidsvoornemen
van de minister niet uit de pas loopt met de uitlatingen van minister Herfkens,
die nogal wat landen in Afrika van de ontwikkelingssamenwerkingslijst wil
schrappen. Wij horen daarover graag iets van beide ministers, met name over
de samenhang, als die er is, tussen wat hen beiden voor ogen staat.Afrika is het continent waar heel veel landen geteisterd worden door oorlogen,
rampen, ellende van een omvang die z'n weerga nauwelijks kent. Het wordt wel
eens heel wreed "het verloren continent genoemd". Misschien heeft dat onze
minister van Buitenlandse Zaken geïnspireerd om het lot van Afrika op
zijn gebied alle aandacht te geven.Bij Afrika weet je eigenlijk niet goed – althans ik heb daar moeite
mee – wat je het eerst aan de orde moet stellen. Het continent is zo
groot en de problematiek zo veelomvattend. Maar ik doe en poging en begin
met het gunstige nieuws. Ghana, Oeganda, Botswana en Senegal zijn erin geslaagd
met behulp van het IMF uit het moeras van chaos en wanbestuur te trekken.
President Clinton prees hen luidruchtig daarvoor toen hij er vorig jaar op
bezoek was. De grote landen, die Clinton toen oversloeg, doen afbreuk aan
het optimistische beeld van vrede, vrijheid en toenemende welvaart. In Nigeria,
dat onder militaire leiding wegzakte in repressie en verloedering, zijn net
verkiezingen gehouden. Dat lijkt een verbetering en we hopen zeer dat die
interpretatie juist is, maar de nieuwe man Obasanjo, is een gepensioneerde
generaal die goede contacten onderhoudt met het door generaals uit het noorden
gedomineerde leger. Men kan zich afvragen, hoe onafhankelijk hij is.De NRC van 23 februari meldt in een artikel van Koert Lindyer, dat met
Obasanjo de Noord-Zuid-tegenstellingen niet zullen verdwijnen, terwijl, zo
menen vele waarnemers, het de grootste politieke uitdaging voor Nigeria is
om tot een nieuwe vorm van federale samenwerking te komen. Als dat niet gebeurt,
zal Nigeria als natie niet kunnen overleven, zo zegt een vooraanstaand Nigeriaanse
advocaat, Suleimanu Kumo.In dit verband van de gecompliceerde machtsverhoudingen van dit cultureel
heterogene land, kan ik niet nalaten op te merken dat het goed is, zij het
veel te laat, dat de oliemaatschappij Shell erkent fouten gemaakt te hebben
in de Ogoni-regio. Tot voor kort hield Shell vol dat het onvoldoende invloed
had om het militaire regime van schendingen van mensenrechten af te houden.
Nu belooft de maatschappij alle olievervuiling in de Nigerdelta op te ruimen.
Het is belangrijk dat Shell zich daaraan houdt. Wil de minister tijdens zijn
contacten met Shell dit onderwerp in de gaten houden?In Soedan woedt een bloedige burgeroorlog; Kenia wordt bestuurd door een
kliek kleptocraten; Congo worstelt met een rampzalige erfenis van 30 jaar
Mobutu-bewind; Angola heeft opnieuw te maken met een burgeroorlog; in Sierra
Leone heerst een orgie van geweld die je bijna niet voor mogelijk houdt, zoals
wij via vreselijke beelden op de televisie zagen; in de Hoorn van Afrika zijn
Eritrea en Ethiopië elkaar opnieuw in de haren gevlogen. Wat Angola betreft:
zelfs de Afrikaanse secretaris-generaal van de VN, Kofi Annan, legt het hoofd
in de schoot. Hij stelde voor de VN-operaties in Angola te staken. Ik dacht
dat dit inmiddels ook is gebeurd. Kan iemand, vraag ik de minister vertwijfeld,
in het kader van zijn plannen voor de toekomst, zeggen hoe de Angolese burgers
dan wel gered kunnen worden, als ook de Veiligheidsraad het niet meer weet? Heeft onze recent aangetreden vertegenwoordiger in de Veiligheidsraad
een antwoord?Amerika leek even een nieuwe aanpak te zien: geen imperialistische machtspolitiek
tegen het communisme meer, maar partnership. Maar het lijkt er op, dat ook
Amerika terugdeinst voor al die vechtende partners. De hulpverlening tussen
Afrikaanse staten onderling is nauwelijks van de grond gekomen en waar die
hulp al gegeven wordt, houdt die niet veel meer in, dan het dienen van eigen
belang. President Mugabe van Zimbabwe bijvoorbeeld die oorlog voert in Congo
ter ondersteuning van Kabila, is er vooral op uit om de mijnbouwbelangen van
familieleden en vrienden veilig te stellen, zeggen waarnemers. Het IMF hoopte
met een structureel aanpassingsprogramma een nieuwe weg in te slaan, maar
erkent nu dat dat niet werkte. De leningen gingen omlaag en er bleef trouwens,
met de zeer grote uitgaven van het fonds om de Aziatische crisis te bezweren,
ook niet veel voor Afrika over. We moeten helaas constateren, dat zich midden
in Afrika één grote vrijstaat dreigt te vormen, die wordt beheerst
door opstandelingen. Die rebellenrepubliek, wij zijn ons de cynische aanduiding
bewust, strekt zich uit van de hoogvlakte van Angola tot de grens van Oeganda
en Rwanda, bij de grote meren. Het gebied heeft een schat aan grondstoffen
en zal dus helaas een bron van strijd blijven, zo is te vrezen.Zuid-Afrika, de enige grootmacht die zich buiten de gevechten heeft gehouden
maar ook zelf door interne onrust geteisterd wordt, doet z'n best voor een
vredesprotocol dat voorziet in een democratiseringsprogramma met nieuwe verkiezingen
voor Congo. Maar helpt dat? De houdbaarheid van regionale overeenkomsten is
tot nu toe twijfelachtig gebleken. Het gevleugelde woord om iets ten goede
in Afrika te bereiken, is democratie. Maar de vraag is: is het überhaupt
mogelijk voor staten, met verschillende volkeren en/of stammen en indringende
actuele economische problemen, om te blijven bestaan, om zich in stand te
houden en dan nog wel op een democratische wijze? Voor een democratische toekomst –
hetgeen betekent dat men vredelievend moet kunnen twisten over bijvoorbeeld
het te voeren beleid – moet een sterke consensus bereikt kunnen worden
over fundamentele onderwerpen, zoals staatsgrenzen, grondwet, eigendomsrechten
en nationale identiteit. Het lijkt misschien een wanhopige vraagstelling,
die nauwelijks oplossingsgericht is. Maar om een oplossingsgericht debat te
voeren – en wij willen niets liever – moet de grote problematiek
wel onder ogen worden gezien. En dat hebben wij met deze inbreng proberen
te doen. Graag vernemen wij de visie van de ministers op hetgeen door ons
is aangevoerd. Hoe kijken zij in het kader van de door hen voorgestane Afrikapolitiek
hiertegenaan?Mijnheer de voorzitter! Ik wend mij dan nu nog graag kort speciaal tot
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Veel van wat hiervoor aan de orde
is geweest, is verweven met haar werkterrein. Mijn collega Paul Luijten zal
na mij dieper ingaan op bepaalde facetten van de plannen die de minister sinds
haar aantreden heeft aangekondigd. Wij kunnen ons over het algemeen goed vinden
in de beleidsplannen van de minister, zeker voorzover ze beogen tot concentratie
en efficiency te komen van de Nederlandse hulp. Wij willen er wel op wijzen
dat de indringende reorganisatie die de minister voor ogen staat Nederlands
eigenbelang – waar minister Van Aartsen zegt meer rekening mee te willen
houden – kan schaden. Al te rigoureus kappen in de bestaande situatie
kan immers het effect hebben van de olifant die door de porseleinkast banjert.
Wij zouden de minister willen aanmoedigen tot subtiliteit. Effectiviteit is
belangrijk, maar moet passen in het totale buitenlandse beleid dat de regering
nastreeft. Vraag: is minister Herfkens dat met ons eens?Het tweede punt dat ik zou willen aansnijden, is de grote affiniteit van
de minister met Jemen, een affiniteit die zij deelt met haar voorganger Pronk.
Die affiniteit blijkt wel uit het feit dat zij haar eerste reis als minister
voor Ontwikkelingssamenwerking naar Jemen maakte. Bij elk bezoek dat zij en
haar voorganger er brachten, werden er ruimhartige financiële toezeggingen
gedaan en werd er ter plekke financiële steun gegeven. Nu ontvoeringen
in Jemen de laatste tijd echter bijna weer aan de orde van de dag zijn en
er zelfs buitenlanders zijn vermoord, vindt mijn fractie dat de Nederlandse
regering onder ogen moet zien dat wij de brute ontvoeringen niet meer af kunnen
doen met het verweer dat stammen met elkaar strijden en dat de ontvoeringen
slechts beogen, de landsregering te dwingen tot meer hulp en aandacht voor
hun regionale wensen. Sindsdien houdt de internationale gemeenschap in Jemen
de adem in. Was dit een geïsoleerd groepje ontvoerders of betreft het
een voorhoede van fundamentalistische, antiwesterse terroristen? De radicale
moslimleider Abu Hamza steunt vanuit Londen, waar hij verblijft, de gevangen
genomen ontvoerders, van wie er één voor de rechtbank verklaarde
dat hij een heilige strijder is in de oorlog tussen de islam en de kruisvaarders.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft het reisadvies voor Jemen aangescherpt
en waarschuwt Nederlanders voor ontvoeringen en bomaanslagen. Dat is verstandig,
maar wat mijn fractie betreft moet het daar niet bij blijven. Jemen zou geschrapt
moeten worden van de lijst van landen waar wij bijzondere betrekkingen mee
onderhouden. Er zit blijkbaar een vertakking van een Jemenitische terroristenorganisatie
in Londen en dat alles duidt er toch op dat het om meer gaat dan zogenaamde
"belangenspelletjes", die trouwens ook op zichzelf al absoluut ontoelaatbaar
zijn. Kan de minister hierop een reactie geven?Aan het einde van mijn bijdrage wil ik het nog eens hebben over de duurzame
ontwikkelingsverdragen (DOV's), die Nederland in 1994 sloot met Costa Rica,
Bhutan en Benin. Ik heb namens mijn fractie in 1995 naar aanleiding van de
ratificatie veel kritiek geuit op deze in onze ogen niet goed doordachte,
naïeve poging om ontwikkelingssamenwerking op een geheel nieuwe leest
te schoeien. Wij hebben ook als enige politieke partij, goed beargumenteerd,
tegen de ratificatie gestemd en daarmede het vurige pleidooi van de toenmalige
minister afgewezen. Helaas kregen wij gelijk. Wij hadden er geen vertrouwen
in, dat er op basis van wederkerigheid en gelijkwaardigheid duurzame ontwikkeling
in de betrokken landen Costa Rica, Buthan en Benin, inclusief Nederland, bereikt
zou worden.In de zomer van 1998 verschenen berichten in vooraanstaande kranten dat
deze experimenten met ontwikkelingshulp, samenwerking zo u wilt, goeddeels
waren mislukt. Ook minister Pronk gaf dat toe. De verdragen
hebben tot dat ogenblik niet of nauwelijks effect gehad, van de overdracht
van bevoegdheden over de fondsen is niets terechtgekomen. Aangezien de verdragen
waren ontworpen als een testcase, aldus de Nationale Commissie voor Internationale
samenwerking en Duurzame Ontwikkeling (NCDO), "was het de bedoeling om, als
de proef slaagde, op den duur het hele ontwikkelingsbeleid hierop te funderen".
Een trieste les dus, waaruit wij lering moeten trekken, maar doen wij dat?In de Haagsche Courant van 22 februari jongstleden las ik onder de kop
"Carte blanche ontwikkelingslanden" dat het de bedoeling is van de minister
dat Nederland niet langer voorschrijft hoe ontwikkelingsgeld moet worden besteed.
Ik las dat ook in andere kranten. De 19 landen waarmee ons land een speciale
hulprelatie heeft, moeten in principe carte blanche krijgen wat betreft de
financiering van belangrijke projecten. De minister spreekt van een "blanco
cheque". Als wij dat lezen in relatie tot de gang van zaken rond de duurzame
verdragen, zoals zojuist besproken, wil mijn fractie haar grote bezorgdheid
uitspreken over dit voornemen van de minister. Het is weer zo'n experiment
om te ontvoogden, maar waar blijft het geld? Komt het ten goede aan de allerarmsten,
wordt het effectief en rechtmatig besteed, zoals hoort bij geld dat door de
Nederlandse belastingbetaler is opgebracht? Werkt zo'n beleid dat bedoeld
is om ons solidair en gelijkwaardig voor te doen, niet veeleer corruptie en
verspilling in de hand? Het moge duidelijk zijn: de VVD-fractie is geen voorstander
van dit blanco cheque-beleid. Wij willen graag de reactie van de minister
op ons standpunt horen. Mijnheer de voorzitter! Ik besluit hiermede mijn bijdrage
aan deze begrotingsbehandeling en wacht de antwoorden van beide ministers
met belangstelling af.De heer Luijten (VVD):Mijnheer de voorzitter! Mijn fractiegenote mevrouw Roscam Abbing eindigde
zo-even haar betoog met de mededeling dat de VVD-fractie niet voor een blanco
cheque-beleid is; dit in reactie op uitspraken van de minister in de media.
Maar, zo vragen wij de minister, sporen haar uitspraken in de media wel met
het beleid dat zij in de stukken verwoordt? Immers, bij het sectorbeleid benadrukt
de minister drie voorwaarden voor hulp: een uitgewerkt sectorplan van de overheid,
een overzicht van de gehele overheidsbegroting in verband met bijvoorbeeld
defensie-uitgaven, en het beleid moet gericht zijn op decentralisatie. Als
de ontvangende landen aan deze drie punten moeten voldoen, dan kun je toch
niet spreken van een blanco cheque-beleid? Maar de minister doet dat wel.
Zij zal toch ieder jaar moeten bepalen, nadat deze vragen zijn beantwoord,
of de cheque wordt ingevuld? Graag horen wij van de minister hoe haar uitspraak
inzake de blanco cheque, ook tegen de achtergrond van het door haarzelf geformuleerde
sectorbeleid, moet worden begrepen.De regering heeft ten aanzien van langdurige ontwikkelingshulp gekozen
voor een concentratie tot 19 landen. Mevrouw Roscam Abbing zei het al: wij
zijn verheugd over de nadruk die het kabinet in het nieuwe beleid legt op
de armste landen. Van lijst van 19 landen behoren er 10 tot de categorie minst
ontwikkelde landen. In de brief van 26 februari aan de Tweede Kamer heeft
de minister aangegeven de bilaterale hulp aan Afrika te verhogen van 45 naar
50%. Voor het gehele beleid zat ons land al enige tijd boven de internationale
afspraak van 0,2% van het bruto nationaal product voor de minst ontwikkelde
landen, namelijk met 0,25%. Wat is, zo vragen wij de minister, het streefcijfer
in de toekomst voor de minst ontwikkelde landen in respectievelijk het bilaterale
beleid en het gehele beleid? Komt ons land nu boven die 0,25%? Dat zou wel
moeten als je de theorie volgt.De VVD-fractie steunt het beleid van de minister om de hulp te concentreren
op de 19 landen. Net als de heer Van Gennip zal ik de verleiding weerstaan
om op die lijst in te gaan. Dat moeten de dames en heren aan de overkant maar
eerst doen. De kunst is echter om dat voornemen ook waar te maken. Naast die
19 landen krijgen namelijk nog 11 landen hulp in het kader van het milieuprogramma,
krijgen 15 landen hulp in het kader van het mensenrechtenprogramma en krijgen
17 landen hulp in het kader van het bedrijfslevenprogramma. Ook als wij de
dubbeltellingen er uithalen, komen wij toch nog op ruim 50 landen. Natuurlijk
is voor ieder land en voor ieder programma een goed verhaal te houden, maar
in hoeverre is nu werkelijk sprake van een concentratie? Als daarvan wel sprake
is, hoe voorkomt de Regering dat deze door de programmasteun sluipenderwijs
teniet wordt gedaan? Dat hebben wij in het verleden wel meer gezien. Het uitgangspunt
is goed, maar over drie jaar constateer je weer, als gevolg van de vele uitzonderingen,
dat je te ver van je uitgangspunt bent verwijderd. Als wij kijken naar de
huidige lijst, dan is het ons niet duidelijk hoe de verschillende criteria
zijn toegepast en hoe die onderling zijn gewogen. Hoe komt de lijst in de
toekomst tot stand en welke criteria zullen worden gehanteerd?Dan iets over de medefinancie- ringsorganisaties. De uitspraken van de
minister in onder andere Trouw van 23 februari jongstleden hebben bij de medefinancieringsorganisaties
nogal wat reacties losgemaakt. Uit meer recente publicaties maken wij echter
op dat de soep achteraf nu ook weer niet zo heet wordt gegeten als zij door
de minister werd opgediend.Voor de VVD zijn de medefinancieringsorganisaties belangrijke spelers
in het veld van de internationale armoedebestrijding. Zij bereiken vaak bevolkingsgroepen
in landen, waarvan de grenzen voor regeringen uit het noorden gesloten blijven.
Als de regering goed bestuur als criterium voor bilaterale hulp consequent
gaat hanteren, dan zullen de medefinancieringsorganisaties hard nodig zijn
om de armoede te bestrijden in landen met een slecht bestuur. De bewoners
van die landen zijn als het ware dubbel gestraft. Zij leven in armoede en
door een slecht bestuur is er vaak ook geen uitzicht op verbetering, integendeel.
Om deze groepen toch te bereiken, zijn de MFO's met hun partners in het zuiden
onontbeerlijk.Maar de MFO's blijven wel particuliere organisaties. Wij kunnen niet van
hen verlangen dat zij aan de leiband van de minister gaan lopen of dat zij
zich laten gebruiken voor het opknappen van klussen die de overheid laat liggen.
Omdat zij grote sommen belastinggeld ontvangen, mogen wij wel van hen verlangen
dat zij verantwoording afleggen over de besteding van deze gelden. De doelmatigheid
van de besteding moet zeker worden getoetst. Maar als de overheid
dat van de MFO's verlangt, dan moet zij de lat van de controle op het door
haarzelf bestede ontwikkelingsgeld even hoog leggen. Wij vragen de minister
of de rapportages van de bestedingen van de gelden door haar ministerie een
vergelijkbare toets op dit punt met de MFO's kan doorstaan. Is zij bereid
deze vergelijking te maken en het resultaat daarvan aan ons mee te delen?Dan kom ik op het onderwijs. De VVD steunt de nadruk die het kabinet legt
op armoedebestrijding en daarbinnen op de keuze voor basisbehoeftenprogramma's.
In hetzelfde interview in Trouw – daarin heeft de minister ongeveer
alles gezegd – zegt de minister dat de 20/20 regel een goede regel is
om mensen te mobiliseren. Die regel heeft volgens haar het basisonderwijs
op de agenda gezet. Maar dat is niet voldoende. Op dezelfde top, waar de 20/20
regel werd afgesproken, is ook heel ambitieus afgesproken dat in 2015 alle
kinderen naar school moeten kunnen. Gisteren zijn de regeringen daar door
Oxfam International, bij de start van de wereldwijde onderwijscampagne, nog
eens aan herinnerd. Ik las ook dat in de 19 concentratielanden naar schatting
60 miljoen kinderen nooit naar school gaan. Bijna de helft van de 872 miljoen
analfabeten in de wereld woont in die 19 concentratielanden. Dat rechtvaardigt
de keuze die het kabinet heeft gemaakt.Als wij spreken over bilaterale hulp, dus hulp van regering aan regering,
dan dient basiseducatie daarbinnen een prioriteit te zijn. Goed bestuur kenmerkt
zich door aandacht voor basiseducatie, want zonder goed basisonderwijs zal
de vicieuze cirkel nooit worden doorbroken. Lezen, schrijven en rekenen zijn
noodzakelijk, willen mensen ooit kunnen werken aan de opbouw van een zelfstandig
bestaan. Dankzij een motie van mijn partijgenote Anne-Lize van der Stoel in
de Tweede Kamer zijn de bestedingen voor basisonderwijs binnen de bilaterale
hulp in de begrotingen 1998 en 1999 behoorlijk gestegen. Maar dan nog wordt
op dit moment slechts een kleine 5% van de hulp hieraan besteed. Dat is natuurlijk
nooit genoeg om de doelstelling van Kopenhagen – in 2015 alle kinderen
naar school – te halen. Is de minister voornemens in het kader van haar
nieuwe bilaterale beleid ook op dit punt de bakens te gaan verzetten? Er liggen
in de meeste van de 19 landen concrete plannen die met Nederlandse hulp zo
kunnen worden opgepakt. Een accentverschuiving in deze richting kan op steun
van mijn fractie rekenen. Zijn, zo vragen wij ten slotte de bewindslieden,
onze ambassades in de 19 landen hiervoor voldoende toegerust?Ik heb nog een aantal losse vragen over het milieubeleid. In de eerste
plaats heb ik een vraag over het toepassen van de milieutoets in de ORET-
en MILIEV-programma's. Ons bereiken geluiden dat van de milieutoets in de
praktijk weinig wordt waargenomen. Formeel echter is deze toets vereist. Kan
de minister meedelen hoe zij zich vergewist van de inhoudelijke kwaliteit
van de milieutoetsing? Worden ook bijdragen van de ambassades aan projecten
uit het milieuprogramma gefinancierd? Kunnen ambassades daarvoor financieel
samenwerken met NGO's? Er is bestaand beleid ten aanzien van tropisch regenwoud
en bos trekt zich weinig aan van armoede of good governance. Wat betekent
nu die brief van 26 februari voor dit soort projecten, bijvoorbeeld in Columbia
en voor het beleid ten aanzien van het tropisch regenwoud, zoals enkele jaren
geleden door de regering is vastgesteld?Ten slotte heb ik nog een vraag over de betrokkenheid van het bedrijfsleven.
Twee jaar geleden heb ik daar namens de VVD, samen met de collega's Van Dijk
en Van Gennip veel aandacht voor gevraagd. Ik heb uitvoerig stil gestaan bij
het bevorderen van kredieten en garanties. Kortheidshalve sluit ik mij aan
bij de opmerking die collega Van Gennip hierover heeft gemaakt. Wat is de
laatste twee jaar concreet op dit punt gebeurd? Onze indruk is ook dat het
stil ligt en dat er heel weinig gebeurt op dit punt. Wij wachten de antwoorden
van de regering met belangstelling af.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Mijnheer de voorzitter! De vlag en de lading. Het duo van Aartsen en Herfkens,
ofwel het duo Jozeline, is met grote voortvarendheid op het ministerie van
Buitenlandse Zaken begonnen. De "alles moet anders show" werd met veel verve
ingezet. De start van een ministerschap is altijd een goed moment om verdergaande
besluiten te nemen of op z'n minst om iets nieuws aan te kondigen. Dat heeft
de minister voor Ontwikkelingssamenwerking gedaan door de knuppel in het hoenderhok
van ontwikkelingssamenwerking te gooien. De regering tooit zich graag met
het imago "effectief en efficiënt". Beheersbaar houden is het motto.
We zijn nu een half jaar verder en de vraag is wat er van de "alles moet anders
show" terecht is gekomen. Meer en meer zijn er geluiden dat er van eigen beleid
geen sprake is. Nederland gedraagt zich als slippendrager van de Verenigde
Staten en is volgend in de EU niet meer in de voorhoede, want voorloperschap
is taboe. Een visie is met een kaarsje te zoeken. Dat is jammer, want beleid
hoort te steunen op twee pijlers: efficiency en visie. Zonder visie zijn de
instrumenten die je inzet vaak niet productief, integendeel: soms zijn ze
zelfs contraproductief.Buitenlands beleid zal gestalte moeten krijgen via idealen. Daar is echt
niets mis mee. Idealen die simpel samen te vatten zijn onder het bevorderen
van meer vrede en veiligheid in de wereld om zo te komen tot een rechtvaardige
internationale samenleving. In de optiek van GroenLinks gaat het om de volgende
hoofdlijnen: economische veiligheid, milieuveiligheid, politieke veiligheid
en militaire veiligheid.Ik geef een citaat van Wole Soyinka: "Een mens sterft, als hij zwijgt
in het aangezicht van de tirannie. Een mens sterft in elk volk dat zich neerlegt
bij de vernedering van de angst."Veiligheid, in al zijn verschijningsvormen, is in Kosovo ver te zoeken.
Het vredesproces is op sterven na dood. Kosovo staat op springen of is al
gesprongen. Afgelopen week is er in Rambouillet eenzijdig een vredesverdrag
ondertekend. De bommen hangen in de lucht. De minister zei tijdens de behandeling
van de begroting van Defensie in deze Kamer dat Nederland achter de NAVO staat,
mocht er besloten worden te bombarderen. Dit echter zonder VN-mandaat. Hier
is sprake van zelfmandatering van de NAVO. Hoe verhoudt zelfmandatering van
de NAVO zich tot een VN-mandaat? Onder welke omstandigheden is NAVO-interventie
toegestaan? En wat is de relatie tussen het interventierecht
van de NAVO en een VN-mandaat? Collega Van Gennip vroeg hier ook al naar.Dan ga ik in op de mensenrechten in China. Komende week vergadert de VN-commissie
mensenrechten in Genève. In het verleden is China regelmatig veroordeeld
om zijn mensenrechtenbeleid. Vorig jaar was dat kennelijk niet meer nodig,
want toen deed de stille diplomatie heel erg stil haar intrede. Mensenrechtenorganisaties
hebben de EU gevraagd de stilte op te heffen en zich bij de VN-mensenrechtencommissie
in te zetten voor een veroordeling van China. Human Rights Watch en de Mensenrechtenliga
stellen dat niet eerder dissidenten zo zwaar onderdrukt werden als nu. De
doodstraf wordt veelvuldig gebruikt, mensen worden willekeurig opgepakt en
opgesloten en de situatie in Tibet is verre van rooskleurig. China heeft dan
wel recentelijk allerlei verdragen ondertekend, maar in de dagelijkse praktijk
is hier niets van terug te vinden. De recente ontwikkelingen zijn verontrustend.
Van vrijlating van politieke gevangenen is geen sprake. Het tegendeel is het
geval. Politiek gemotiveerde opposanten worden keihard vervolgd. China is
en blijft een groot zorgenkind. Zowel in de EU als in de VS groeit de druk
om China opnieuw te veroordelen. Ik las vanochtend in de krant dat de EU niet
meer wil veroordelen. Ik vraag dan ook aan de minister wat de inzet van Nederland
in dezen is. Mochten de Verenigde Staten toch tot een veroordeling overgaan,
sluit Nederland zich dan bij dit standpunt aan?De Koningin gaat volgende maand naar China. Na een staatsbezoek aan Roemenië,
vlak voor de val van Ceausescu, is de RVD jaren druk bezig geweest om foto's
van dit staatsbezoek in de kast te houden. Men schaamde zich ervoor. Datzelfde
kan gebeuren in China. Waarom wordt er op dit moment met China een knuffelrelatie
tot stand gebracht? Gezien de mensenrechtensituatie in dat land, is het toch
niet verantwoord om de Koningin daarnaartoe te laten gaan?De heer Van Gennip (CDA):Is mevrouw Zwerver ervan op de hoogte dat enkele dagen voor de val van
het DDR-regime uitvoerige delegaties van haar partij in de DDR op bezoek waren
en met grote vlaggen het jubileum van de DDR toejuichten?Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Ik begrijp niet wat mijnheer Van Gennip daar precies mee wil zeggen.De heer Van Gennip (CDA):Ik dacht dat de mensenrechtensituatie in de DDR ook niet zo uitstekend
was. Daarmee is GroenLinks niet het meest gekwalificeerd om dit soort indringende
vragen te stellen zonder naar voren te brengen dan zij regimes die onderdrukten,
nadrukkelijk heeft ondersteund.Mevrouw Zwerver (GroenLinks):Er kunnen in het verleden af en toe situaties zijn ontstaan waar je achteraf
gezien misschien niet al te blij mee bent. Die situatie is ontstaan na het
staatsbezoek van onze Koningin aan Roemenië. De RVD heeft zich daar toen
erg druk over gemaakt. Ik vraag deze regering gewoon of het verantwoord is
om de Koningin daar nu naartoe te sturen. Ik vind de opmerkingen van de heer
Van Gennip in de richting van GroenLinks eigenlijk een beetje flauw.Voorzitter! GroenLinks is niet blij met al die handelsmissies richting
China. De mensenrechtensituatie in China is voor D66-staatssecretaris van
Economische Zaken geen item. Hij zag geen gelegenheid om deze ter sprake te
brengen tijdens zijn bezoek aan China. De hete aardappel wordt netjes doorgeschoven
naar het staatsbezoek van volgende maand. De opstelling van Nederland is niet
erg geloofwaardig: eerst het geld en dan de moraal. In de EU zijn in recentelijk
afgesloten handelsverdragen mensenrechtenclausules opgenomen. EZ is van mening
dat export- en handelsbevorderingselementen gericht moeten zijn op het bevorderen
van de export van Nederlandse bedrijven. Harde voorwaarden inzake fundamentele
arbeidsrechten horen daar niet in thuis. Betekent dit dat Nederland, in casu
het ministerie van Economische Zaken, de EU niet volgt in het opnemen van
mensenrechtenclausules bij handelsverdragen? En hoe staat het met het opstellen
van een eenduidige gedragscode waarin bedrijven zich uitspreken over hun verantwoordelijkheid
voor het bevorderen van het respect voor mensenrechten zoals gevraagd door
mijn collega Marijke Vos? Wordt hieraan gewerkt?De mensenrechten spelen ook in de Koerdische kwestie een grote rol. Het
Turkse leger schendt op grove wijze de mensenrechten. Koerden hebben geen
bestaansrecht, dorpen worden platgebrand en bewoners worden vermoord. Een
ding heeft de arrestatie van Öcalan wel duidelijk gemaakt: het internationaal
falen van de politiek als het gaat om een oplossing van het Koerdische probleem
en het aanspreken van Turkije over de wijze waarop dat land met de Koerden
omgaat.De EU kan niet volstaan met een verklaring over een eerlijke procesgang
van Öcalan en het afschaffen van de doodstraf. Zij zal stelling moeten
nemen over het Koerdische vraagstuk. De EU zal zich hard moeten maken voor
een internationale conferentie om de strijdende partijen om de tafel te krijgen.
Een vreedzaam samenleven tussen Turkse en Koerdische burgers in de landen
van de EU is ook in het belang van de lidstaten. Wat is de inzet van de minister
om te komen tot zo'n internationale conferentie?Een citaat van Freek de Jonge: "Wat voor een wereld is dit, vraag ik,
waar wapenembargo's sancties zijn?"Een visie is nodig op het beteugelen van wapenproductie en -export. Meer
nog ontbreekt het hier aan consequent uitgevoerd beleid. Bij de begrotingsbehandeling
van 1997 is in de Tweede Kamer met algemene stemmen de motie-Sipkes aangenomen.
Kort gezegd komt deze motie erop neer dat de regering geen catalogi met overtollig
defensiemateriaal meer zal aanbieden aan ambassadeposten in ontwikkelingslanden
waar de uitgaven voor militaire doeleinden hoger zijn dan 4,5% van het BNP.
Pronks antwoord op de motie was dat hij er graag uitvoering aan gaf. De staatssecretaris
van Defensie heeft toegezegd dat de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
een "final say" in deze zaak heeft. Hoe geeft deze minister voor Ontwikkelingssamenwerking
uitvoering aan de motie-Sipkes? Ik hoor ook graag het commentaar van de minister
op de bijgevoegde kopie over de hoogte van defensiebijdragen in een aantal
landen in het Midden-Oosten. Zijn alle catalogi met overtollig defensiemateriaal
verdwenen op ambassades in ontwikkelingslanden met onaanvaardbaar
hoge defensie-uitgaven? Kan de minister garanderen dat de attachés
van Economische Zaken in die landen geen defensiemateriaal meer aanbieden?Als is vastgesteld dat de defensie-uitgaven van een land onaanvaardbaar
hoog zijn volgens de 4,5%-regel, dan dient dat niet alleen gevolgen te hebben
voor de uitvoer van wapens en onderdelen vanuit Nederland. Nadrukkelijker
dan tot nu toe dienen daaraan praktische gevolgen verbonden te worden voor
de ontwikkelingsrelatie. Dat was ook de inzet van de vorige minister voor
Ontwikkelingssamenwerking.Hoe staat het dan met India en Pakistan? India is een land dat 11 mld.
per jaar uitgeeft aan bewapening. Het land is verwikkeld in een kernwapenwedloop
met Pakistan. Het is bizar dat beide landen op de lijst van 19 staan. Het
schijnt dat het ministerie van Economische Zaken druk uitoefent om het wapenembargo
met India en Pakistan op te heffen. Zelfs onze minister van Buitenlandse Zaken
schijnt hiervoor te voelen. Klopt dit bericht?Kennelijk is het ook nodig om een discussie te voeren over wat wapens
zijn. Onderdelen waaruit (chemische) wapens gemaakt kunnen worden, vallen
momenteel buiten de boot. De levering van de grondstof Sarin aan Israël,
India en Pakistan is hiervan een voorbeeld. Frankrijk levert veel onderdelen
aan China, terwijl er een EU-wapenembargo met China is. Nederland levert ook
aan China. Onze nachtkijkers, een groot "succes" in de Golfoorlog, worden
aan China geleverd onder het mom van laagtechnologische optische apparatuur.
Onbegrijpelijk. Onderdelen die samen (chemische) wapens vormen, dienen te
vallen onder een wapenembargo. Hierover hoor ik graag de mening van beide
ministers.Het probleem van de lichte wapens is groot. Nederland maakt zich in VN-
en EU-verband sterk om het probleem beheersbaar te houden. In de EU is op
initiatief van Nederland een programma aanvaard ter bestrijding van de illegale
handel in conventionele wapens. GroenLinks is blij met de getoonde inzet.
Het AIV heeft de regering geadviseerd om een brede nationale commissie in
te stellen, die tot doel heeft om zeker te stellen dat vanuit Nederland geen
illegale handel en door Nederland geen doorvoer van conventionele wapens geschiedt.
Hoe staat het met het instellen van een dergelijke commissie? Zijn er al concrete
maatregelen uitgewerkt hoe de douane met deze problematiek om kan en mag aan?
Het gaat dan met name om de doorvoer van goederen. Dit is ook van belang gezien
de discussie over de lading van het El Al-vliegtuig.Voorzitter! Ik kom op de landenkeuze van onze minister van Ontwikkelingssamenwerking.
Met grote voortvarendheid heeft het kabinet besloten om het aantal landen
waaraan Nederland bilaterale hulp geeft tot negentien te beperken. De criteria
waarop deze sanering heeft plaatsgevonden zijn: een gemiddeld inkomen per
hoofd van de bevolking lager dan 925 dollar, goed bestuur en een goed sociaal-economisch
beleid. Het eerste dilemma doet zich dan direct voor. Een land met een goed
bestuur en een goed sociaal-economisch beleid is over het algemeen niet arm.
De zaakjes zijn daar redelijk op orde. Je zou zelfs kunnen stellen dat de
combinatie van criteria een reden is om deze landen van de lijst af te halen
en de hulp via multilaterale kanalen die richting uit te laten gaan. Immers,
er is geen noodzaak meer tot het beïnvloeden van het beleid van dat land
op regeringsniveau. De minister laadt de verdenking op zich dat het lijstje
van negentien en de bijbehorende instrumenten zijn gekozen opdat het ministerie
zich er gemakkelijk van af kan maken. In die landen bestaat toch al een goede
structuur, dus successen zijn gemakkelijker te boeken. De uitdaging ligt in
de landen waar het veel moeilijker gaat, waar gewerkt moet worden aan mensenrechten,
vredeshandhaving en het opbouwen van een "civil society". Juist daar zou het
instrument van een bilaterale relatie effect kunnen sorteren.Het is erg verleidelijk om te verzanden in discussies over het landenlijstje.
Zo'n discussie vertroebelt. Iedereen weet wel een land dat eraf kan of dat
er op moet. Ik ga liever terug naar de oorspronkelijke doelstelling van een
bilaterale relatie. Wat is daar nu eigenlijk de meerwaarde van? Neem een land
als Kenia. Er is een corrupte regering – dat klopt – maar er is
daar ook een brede beweging aan de gang die de president dwingt, hervormingen
in te zetten. Minister Pronk heeft in Kenia waardevolle relaties opgebouwd
en Nederland vervult een serieuze rol in het nationale ontwikkelingsdebat.
Het kan deze invloed uitoefenen, niet alleen omdat het geld geeft, maar ook
omdat het er op regeringsniveau bij betrokken is. Was dat niet de ratio achter
de herijking van het buitenlands beleid?Hier wreekt zich het gebrek aan visie, wat leidt tot een niet effectief
toepassen van beschikbare instrumenten. Er is sprake van een grote vernietiging
van kapitaal. Neem nogmaals Kenia. Je terugtrekken uit zo'n land is kortzichtig.
Kansen die wijzen op een omslag naar goed bestuur blijven zo onbenut. Dit
geldt niet alleen voor Kenia, maar ook voor andere landen. Opgebouwde kennis
en ervaring, relaties en projecten, opgebouwd in vele jaren gooi je toch niet
zomaar weg. Andere donoren kunnen c.q. willen zo'n plaats niet op afroep innemen.
De minister heeft op een bijeenkomst over Namibië gezegd dat bijvoorbeeld
Duitsland zo'n rol zou kunnen vervullen, maar dat is een vreemde gang van
zaken. Zelfs al zou Duitsland zo gek zijn om op afroep onze plaats in te nemen,
dan nog ontbreekt volstrekt een visie op de manier waarop dit overgedragen
dient te worden. Dat neemt ook veel tijd en menskracht in beslag. Kan de minister
haar korte- en langetermijnvisie op deze onevenwichtige operatie uitleggen?Bij de toetsing van het criterium "goed bestuur" is volgens de minister
in het bijzonder gelet op democratisering, naleving van mensenrechten, het
ontbreken van corruptie, de scheiding van de machten en de rechtszekerheid.
Ook de relatieve hoogte van het Defensiebudget is meegewogen in de afweging.
Wat is de "relatieve hoogte" van het Defensiebudget en hoe hoog mag deze "relatieve
hoogte" zijn? Het criterium "goed bestuur" is in wezen vaag en het is zeer
moeilijk om te beoordelen in welke mate een land hieraan voldoet. Het is veeleer
een containerbegrip voor zaken als verdeling van welvaart, geen corruptie,
ruimte voor "civil society", voldoende geld voor sociale basisvoorzieningen,
aandacht voor effecten van ontwikkeling op gendervraagstukken en milieu.Beleid op het gebied van Ontwikkelingssamenwerking moet ook een visie
inhouden op vrede en vredesopbouw. Dat begint bij preventie: het beperken
van wapenproductie en -export, het ondernemen van diplomatieke
initiatieven; dat gaat verder naar conflictbemiddeling, en in post-conflictsituaties
gaat het ook om het opbouwen van een "civil society" en het ondersteunen van
een maatschappelijk middenveld, het opleiden van ambtenaren en het ombouwen
van infrastructuur, instituties en voorzieningen en het ontwikkelen van een
stabiele economie en een eerlijke verdeling van welvaart en economische kansen.
Het is immers juist het ontbreken van democratie en van een stabiele en voor
iedereen toegankelijke markt en voorzieningen, dat conflicten in de hand werkt.
Hoe wil de minister in deze situaties omgaan met haar criteria?Over de relatie van de minister met de MFO's is er ook nog de nodige onduidelijkheid.
Wat wordt nu precies van ze verwacht? Mogen ze alleen een rol spelen buiten
de "19 landen" om, of moet het werkterrein van de MFO's gekoppeld worden aan
het overheidsbeleid, hetzij in ons land, dan wel in een ontwikkelingsland?
Zuidelijke NGO-partners werken altijd in interactie met hun regering, soms
in goede harmonie, soms in oppositie, maar ze worden in hun doen en laten
niet gestuurd door overheden. De MFO's bepalen hun beleid op grond van de
behoeften en kansen van hun zuidelijke partners. Gaat dit in de toekomst veranderen
en worden zij dan door de Nederlandse overheid gestuurd?Ik kom op de trilaterale hulpprogramma's. Nederland wil samen met rijkere
ontwikkelingslanden hulp gaan geven aan armere landen. Nederland levert dan
bijvoorbeeld het geld en de co-donor kennis en ervaring. De minister denkt
aan dergelijke relaties met Chili, Egypte en Zuid-Afrika. Dit is nieuw beleid.
Ik kan mij een uitgewerkte notitie over dit onderwerp niet herinneren en volgens
mij bestaat die ook niet. Zou het niet beter zijn om eerst met een notitie
te komen en dan over nut, noodzaak en wenselijkheid van dit soort relaties
in debat te gaan met de Kamer?Het instrument van de trilaterale hulpprogramma's kan misschien voordelen
hebben, maar er kleven ook risico's aan. Bij bilaterale relaties is er bijvoorbeeld
het probleem dat degene met het geld ook de macht heeft en vaak inbreng van
het ontvangende land moeilijk is. Ditzelfde kan in versterkte mate gelden
voor de trilaterale hulprelaties. Geld geven betekent zeggenschap en macht.
Om maar een voorbeeld te noemen: is het wenselijk dat Chili met Nederlands
geld macht uitoefent in Bolivia, een land waar het sinds mensenheugenis een
grensconflict mee heeft over een afgesneden toegang tot zee? Hoe staat het
met de zeggenschap van het ontvangende land over de besteding van de gelden?Er zijn veel vragen over dit onderwerp. Wat is het doel of het extra van
een trilaterale relatie? Vanuit welke beleidsvisie is het noodzakelijk om
landen voor te bereiden op hun toekomstige rol als mededonor in een bepaalde
regio?Voorzitter: Korthals AltesMevrouw Zwerver (GroenLinks):Voorzitter! Ik kom op het onderwerp verkiezingswaarnemingen. Bevordering
van de democratie in de wereld is een van de pijlers van het Nederlandse buitenlandse
en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. De achterliggende gedachte is dat democratie
zorgt voor een groei van vrede en stabiliteit in de wereld. Bevordering van
de democratie zou leiden tot een eerlijke verdeling van de welvaart. Sinds
1992 heeft de internationale gemeenschap het instrument verkiezingswaarnemingen
regelmatig ingezet voor dit doel. Internationale waarneming bij verkiezingen
is een echte business geworden. Verkiezingswaarnemer als beroep doet alom
opgang.Een belangrijk element van de verkiezingswaarneming is de neutraliteit.
Er moet een objectieve verklaring komen aan het eind van het proces. Dit blijkt
moeilijk want bij de westerse regeringen spelen vaak politieke en economische
afwegingen mee en deze kunnen haaks staan op een te kritische waarneming.
Geconstateerde onrechtmatigheden worden verdoezeld in het uiteindelijke "statement".
De geloofwaardigheid van de internationale waarneming en daarmee de legitimering
van het verkiezingsproces neemt hierdoor sterk af. Was het aanvankelijk zo
dat oppositiepartijen in een land het hardst riepen om internationale waarnemers
die de eerlijkheid van het verkiezingsproces zouden bewaken, tegenwoordig
lijkt het er veel meer op dat het de regeringen zijn die graag waarnemers
willen. Er zijn te veel verkiezingen gelegitimeerd die intern aan sterke kritiek
onderhevig waren.In 1997 heeft het ministerie over dit onderwerp een studiedag georganiseerd.
Is er sindsdien écht iets veranderd? Ik citeer Jacobiene Ritsema, verkiezingswaarnemer
in Nigeria in Trouw van 13 maart jongstleden: "Zelfs met de handen voor ogen
is het onmogelijk om de grootschalige fraude tijdens de presidentsverkiezingen
in Nigeria niet op te merken. Niets wordt gedaan om de malversaties maar enigszins
te verbergen. Schaamteloos wordt gemanipuleerd: een opkomstpercentage van
122 (weergegeven in officiële uitslagen), tientallen identieke vingerafdrukken
op de stembiljetten, verduistering van stembiljetten en het openlijk opvullen
van stembussen. Je kunt het zo gek niet bedenken." Zo heb ikzelf in Nigeria
meegemaakt dat er 1000 mensen in 10 minuten gestemd hebben, maar die 1000
mensen heb ik niet gezien.Wat hier gebeurt, is dat een instrument dat zou moeten dienen tot het
bevorderen van democratie in feite het omgekeerde effect heeft: het legitimeert
ondemocratische regeringen en je verspeelt je recht op kritiek op de betreffende
regering. Was dat de bedoeling? Ik denk het niet! Dat betekent niet dat het
instrument verkiezingswaarneming overboord gegooid moet worden, het moet alleen
anders. Het is van groot belang voor de geloofwaardigheid van internationale
waarne- mingsmissies dat er een balans gevonden wordt tussen rekening houden
met de omstandigheden van het fragiele democratiserende land enerzijds en
het toepassen van universeel aanvaarde democratische regels anderzijds. Aan
symbolische waarnemingen heeft niemand iets.Wat kan er beter? Kortheidshalve verwijs ik naar de vier punten in mijn
tekst en ik zag graag dat de minister daarop reageert en aangeeft welke concrete
stappen zullen worden genomen om dat te bereiken.Het democratiseringsproces is daarmee niet af. Als de regering om politieke
redenen besluit tot het sturen van waarnemers besluit ze indirect tot het
ondersteunen van het maatschappelijk middenveld. Te denken valt aan het scholen
van politieke actoren en partijen in jonge democratieën. Is de regering
het met deze stelling eens? Er is pas sprake van enige democratie
wanneer burgers politiek geïnformeerd en geëngageerd zijn en dit
bewustzijn resulteert in de oprichting van democratische instituties. Concreet
voor Nigeria kan dit het volgende betekenen. De lokale Transition Monitoring
Group, die 63 maatschappelijke organisaties in zich verenigt, heeft bovengenoemd
potentieel in zich. Een van de organisaties aangesloten bij de TMG is WODEL,
Women for Democracy and Leadership, die grote behoefte heeft aan training
en uitwisselen van informatie. Als Nederland, als Europa, zich daadwerkelijk
betrokken voelen bij de ontwikkeling van een heuse democratie, dan is ondersteuning
van deze groep toch wel het minste wat we kunnen doen. Graag een reactie.Nigeria staat op de lijst van het bedrijfslevenprogramma. Op deze lijst
komen de landen te staan waar een goed beleid en goed bestuur op van toepassing
is. Het verbaast me dat Nigeria zo ver gekomen is. Corruptie is bijna een
handelsmerk van het land. "De feitelijke inzet van het bedrijfsleveninstrumentarium
zal worden bezien in het licht van de schuldensituatie van dat land", aldus
de minister. Wat betekent dit? Is het niet beter, gezien de recente verkiezingen,
om in Nigeria in eerste instantie te investeren in het net op gang gekomen
democratiseringsproces? Voor Shell hoeft zo'n bedrijfslevenprogramma toch
ook niet? Die is al jarenlang aanwezig in Nigeria en laten zij eerst maar
eens de eigen milieutroep daar opruimen. Extra steun voor het bedrijfslevenprogramma
lijkt me overbodig en erg voorbarig.Voorzitter! Nog heel erg kort over de schuldenproblematiek en met name
het HIPC-initiatief, Highly Indebted Poor Countries. Wereldwijd is een NGO-actie
ontstaan onder de naam "Jubilee 2000" met als inzet kwijtschelding van de
schulden. Jubilee 2000 heeft ook grote kritiek op het HIPC. Bondskanselier
Schröder heeft toegezegd om het HIPC hoog op de agenda te zetten van
de G7-top in Keulen. De Britten zijn nu ook met voorstellen gekomen om een
fiscale indicator te gebruiken. Wat is de mening van de minister op de kritiek
van de NGO's op het HIPC-programma? Wat is haar houding ten opzichte van het
initiatief van de Britten? Hoe staat zij tegenover de invulling die NGO's
geven van de fiscale indicator? Is het niet mogelijk initiatieven te ondernemen
om IMF-goud te verkopen ten behoeve van het HIPC-fonds?Voorzitter! Ik ben benieuwd naar de antwoorden van de bewindslieden.De heer Stoffelen (PvdA):Voorzitter! Ik wil een opmerking vooraf maken. Het heeft iets onwerkelijks,
deze begroting te behandelen als was het een heel gewone begrotingsbehandeling,
terwijl wij allemaal beseffen dat morgen, misschien vanavond of overmorgen,
de NAVO zal beginnen met luchtaanvallen op Servië, omdat Servië
niet langer door kan gaan met de agressie jegens de Albanezen in Kosovo. Dit
nieuws zal overheersend zijn in deze weken, misschien lange weken. Ik beperk
mij tot het stellen van een makkelijke en een moeilijke vraag. De makkelijke
vraag is: kan de regering nadere mededelingen doen over de laatste stand van
zaken? De moeilijke vraag is: wat is de inschatting van de kans dat Servië
het vredesakkoord van Rambouillet zal ondertekenen na de militaire actie?Mijnheer de voorzitter! Aan het begin van de eerste begrotingsbehandeling
van de ministers Van Aartsen en Herfkens en staatssecretaris Benschop wil
ik, namens de PvdA-fractie, uitspreken dat wij met vertrouwen en met genoegen
het debat met hen aangaan. Vertrouwen niet alleen omdat ze deel uitmaken van
een kabinet dat wij, uiteraard binnen de grenzen van het mogelijke, steunen.
Vertrouwen ook omdat zij in de Tweede Kamer op overtuigende en aansprekende
wijze hun beleid uiteengezet en verdedigd hebben. Een gedachtewisseling met
bewindslieden die wij al vele jaren kennen is bovendien een genoegen voor
ons.In mijn korte bijdrage wil ik voornamelijk spreken over Europa en het
Europees Veiligheidsbeleid. Ik zal eerst enige opmerkingen maken over de verschillende
soorten Europa, die wij kennen, vervolgens over de rol en betekenis van de
verschillende instituties in Europa en de wijze waarop Europese politiek totstandkomt,
alsmede het vredes- en veiligheidsbeleid om daarna een enkele slotconclusie
weer te geven.Voorzitter! Het valt mij in de loop van de jaren steeds meer op dat wij
in de politiek steeds vaker over Europa spreken en daarmee het deel van Europa,
de staten bedoelen die lid zijn van de Europese Unie. Steeds meer dreigen
wij te vergeten dat wij Europa delen in drie delen, in drie soorten landen.
De eerste categorie en soort zijn de lidstaten van de Europese Unie, thans
met 15 lidstaten. Een eerdere omvorming van de Europese Economische Gemeenschap
leverde een overgang op van 6 tot 15 leden. De landen van de Europese Unie
zijn bij alle eenheid in verscheidenheid en bij alle verschillen toch relatief
welvarende landen met eveneens relatief gezien een gezond financieel en economisch
beleid. In de ogen van de niet-lidstaten is de Europese Unie zo aantrekkelijk
en zo rijk dat de meeste niet-lidstaten, met name die welke het lidmaatschap
aangevraagd hebben, liever gisteren dan vandaag, liever vandaag dan morgen
lid zouden willen worden. De laatstgenoemde landen met een al dan niet gerechtvaardigd
verlangen naar een uitzicht op politieke stabiliteit en een gunstige economische
ontwikkeling.Een tweede soort Europa is het deel, zijn die landen die graag lid zouden
willen worden, maar het nog niet zijn. Aan de hand van criteria van de Europese
Commissie heeft deze in het kader van het technische gedeelte van Agenda 2000
de graad van voorbereiding van tien kandidaat lidstaten in Centraal- en Oost-Europa
onderzocht. Het gaat om Bulgarije, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen,
Polen, Roemenië, Slovenië, Slowakije en Tsjechië. De Europese
Raad van december 1997 besloot uitbreidingsonderhande- lingen te starten met
vijf van de tien landen, te weten Tsjechië, Estland, Hongarije, Polen
en Slovenië en verder met Cyprus. Het lijkt ons irrealistisch te veronderstellen
dat deze landen zouden kunnen toetreden vóór 1 januari 2002
of 2003. Het is evenzo duidelijk dat de vijf niet tot de eerste ronde toegelaten
Centraal-Europese landen, als ze aan de gestelde voorwaarden voldoen, als
nieuw lid toegelaten zouden kunnen worden vóórdat er weer vele
jaren extra – 2007, 2008... – voorbij gegaan zijn. De PvdA-fractie
vraagt of al aangegeven kan worden wanneer en hoe wordt beoordeeld of met
de nu nog niet tot onderhandelingen toegelaten landen een volgende
ronde van onderhandelingen gestart wordt en op welk tijdstip. Uiteraard aangenomen
dat dit laatste al kan worden aangegeven.De derde categorie Europese landen zijn al die overige Europese landen.
Het zijn enkele landen die nog geen lid willen worden, maar bovenal landen
die heel graag wel tot de Europese Unie zouden willen behoren. Ter verduidelijking:
als die hiervoor genoemde, al begonnen en nog te starten toetredingsonder-
handelingen zijn afgerond, telt de Europese Unie 26 leden. De Raad van Europa
telt nu 40 lidstaten. Het gaat in dat gedeelte van Europa, in deze categorie,
dan om een enkele landen met een uitzonderlijk grote politieke, militaire
en strategische betekenis zoals de Russische federatie en Oekraïne. Grote
zorg hebben wij nog steeds over de situatie in de Russische federatie: een
verlammende situatie, een vrijwel volledige economische chaos, een veel overwoekerende
corruptie, gewelddadige criminaliteit en zeer veel honger en ellende. Dat
is allemaal waar, maar niettemin – of juist dáárom –
moet creatief gezocht worden naar manieren om wel hulp te bieden. Dat moet
dan wel hulp zijn die overkomt bij bijvoorbeeld regio's, de landbouw, en bij
de n.g.o.'s. Zeer slecht is ook financiële en economische situatie in
de Oekraïne. De PvdA-fractie verzoekt de bewindslieden hier nader op
in te gaan.Voorzitter! In deze restgroep van landen in Europa – in het Europa
3de klasse – zit ook het land dat ik bezocht als lid van de commissie
van de Raad van Europa voor de voorkoming van martelingen. Ik bezocht Moldavië:
straatarm, het armste land van Europa. Het telt 4,5 miljoen inwoners, waarvan
64% oorspronkelijk uit Moldavië (etnisch gezien Roemeens), 14% Oekraiens
en 13% Russisch. Het is een land waar bijvoorbeeld de ambtenaren sinds juni-juli
jongstleden geen salaris hebben meer ontvangen. Het is een land zonder hulp
of steun en het is militair-strategisch niet van belang. Het is een land zonder
enig perspectief: een hopeloos vooruitzicht. Wij praten over Europa alsof
het één geheel is. Zonder dat te willen, verdelen wij Europa
in categorieën en klassen. Zo ontstaat een vrij scherpe verdeling: wie
goed zit, zit veilig safe en behaaglijk; wie aan de verkeerde kant zit heeft,
honger, geen werk en geen perspectief. Wij verzoeken de bewindslieden hierop
te reageren. Hoe kunnen wij onze solidariteit en lotsverbondenheid –
begrippen waar wij terecht vaak over spreken – met andere Europese landen
in daden omzetten?Voorzitter! Europa is een eenheid in verscheidenheid. Dat geldt niet alleen
voor de landen van de Europese Unie, maar ook voor de andere Europese landen.
Het is één geheel, maar tegelijkertijd ook sterk pluriform,
met een verscheidenheid aan Europese instellingen. Drie van de vier zou ik
als onmisbaar willen omschrijven: De Europese Unie, de Raad van Europa en
de OVSE. De Europese Unie is gelukkig niet meer weg te denken. Het zwartwitdenken
is verdwenen. Federalistisch of niet, het is eigensoortig met steeds meer
vrijwillig aangegane supranationale trekjes. Bij die Unie gaat het bovenal
om de burgers, hún kansen, hún mogelijkheden, hún werkgelegenheid,
hún sociale zekerheid, hún inkomen, hún veiligheid. Steeds
vaker zal het zo zijn dat we het gezamenlijk moeten doen in de Unie of anders
tekort zullen schieten. Ook de Raad van Europa is onmisbaar. Uniek is de bescherming
van de mensenrechten door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Uniek
is ook de strijd tegen martelingen en onwaardige of vernederende behandeling
die wordt gevoerd door de Raad van Europa Commissie: CPT. Van groot belang
is het monitoren door de Raad van Europa van de mensenrechtensituatie in de
lidstaten. Van groot belang is ook het Europees Sociaal Handvest en de vele
conventies op het terrein van strafrecht, milieu enz. enz. De OVSE is onder
andere van essentiële betekenis voor conflictpreventie, al dan niet door
tussenkomst van de OVSE. Van onschatbare betekenis is het werk van de Hoge
Commissaris voor de Minderheden Max van der Stoel. Over de WEU kom ik straks
nog te spreken.Voorzitter! Het tweede onderdeel van mijn korte bijdrage betreft de vraag
of kleine landen nog iets te vertellen hebben. In een lange reeks van jaren
is mij steeds meer opgevallen dat met name in de Europese Unie alle landen
gelijk zijn, maar niet echt. Heel vaak is van op zijn minst essentiële
betekenis waartoe, tot welk beleid of tot welke conclusie de Frans-Duitse
as gekomen is. Frankrijk, waar opeenvolgende regeringen van verschillende
politieke kleur een intens gevoel hebben voor wat het belang van Frankrijk
inhoudt en vastbesloten zijn creatief en vindingrijk dat te bepleiten –
eerst met Zuid Europese landen; daarna in een indringend, hartelijk, openhartig
gesprek met de Bondsrepubliek. De Bondsrepubliek nog steeds stellig van plan,
ook nu bij het kabinet-Schröder, als niet overheersend of bedreigend
over te komen en dus ook positief met Frankrijk te praten.De kleine lidstaten zien ademloos toe en proberen de aandacht te trekken
van Frankrijk of de Bondsrepubliek. Het is een collectieve Pavlov-reactie.
Het Verenigd Koninkrijk had zich buitenspel gezet, maar bedacht nu de Europese
defensie-identiteit als middel om te bewijzen ook tot de leidinggevende lidstaten
van de Unie te behoren. De andere landen in Midden- en Noord-Europa zitten
er actief bij en worstelen met zo'n gevoel als: als je voor een dubbeltje
geboren bent, word je toch nooit een kwartje. Alle kleine lidstaten hebben,
vaak zonder het van elkaar te weten, veel belangen en politieke doeleinden
gemeen. Er is in ieder geval een echte oplossing, naast andere, voor de relatieve
machteloosheid van kleine landen: samenwerking tussen kleine landen.De PvdA-fractie acht daarom ook, zonder het te willen verabsoluteren,
de Benelux-samenwerking van grote betekenis. Het pas uitgekomen Benelux-verslag
over het gevoerde buitenlandse beleid van de Benelux-lidstaten geeft aan,
dat vaak en steeds meer intensief gekeken wordt of het mogelijk is tot één
gemeenschappelijk standpunt te komen. Heel vaak lukt dat ook. Dan geldt niet
meer dat Nederland en België ieder vijf stemmen hebben en Luxemburg twee.
De Benelux heeft er twaalf, méér dus dan de tien van een groot
land. Alléén tellen we vaak niet mee: gezamenlijk lukt het wel.Voorzitter! Dan het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid.
Hiervoor geldt ook, wat ik bij onze slotconclusies zal herhalen, dat het verkeerd
is te verzinken in een zogenaamd realistische beschouwing, een soort doemdenken
dat ertoe leidt voor iedere oplossing meerdere problemen aan te dragen. Dat
leidt tot niets, en vaak tot "Verelendung". Het is en blijft wenselijk
te blijven zwoegen voor en te streven naar een gemeenschappelijk buitenlands
beleid. Ook als dat nog niet altijd mogelijk is, is het dringend nodig een
gezamenlijk veiligheids- en defensiebeleid te hebben en uit te voeren.Het is en blijft dringend nodig te komen tot de Europese defensie-identiteit
en -eenheid, niet los van de NATO, maar materieel en mensen met een dubbele
bestemming: NATO en Europese defensie-eenheid. Op den duur blijkt dan wel
of de West-Europese Unie inderdaad in de Europese Unie kan opgaan.Het is en blijft noodzakelijk te komen tot een gemeenschappelijke aanpak
van de al dan niet legale, constante aanvoer van wapentuig naar spanningsgebieden.
De permanente aanvoer van wapens naar de strijdende partijen in Kosovo bewijst
hoezeer zo'n gezamenlijke aanpak nodig is. Niet veel minder van belang zijn
de voortdurende pogingen van de Europese Raad en de Europese Commissie bij
te dragen tot het bieden van zicht op perspectief en vooruitgang bij de vredesonderhandelingen
in het Midden-Oosten.Voorzitter! Onze slotconclusies:- Wij hebben vertrouwen in het kabinetsbeleid. Het gaat inderdaad om veiligheidsbeleid.
Het gaat om ons vermogen in Europees of ander verband snel en adequaat met
preventieve en conflictbeheersende middelen op te treden.- Terecht spreekt de minister van Buitenlandse Zaken over het bevorderen
van de internationale rechtsorde: onder meer het uitbannen van discriminatie
en bevorderen van gelijke kansen, democratische rechten en vrijheden.- Terecht rekent de minister van Buitenlandse Zaken onder het Nederlandse
belang armoedebestrijding en versterking van de rechtsorde.- Mismoedig en tobberig probleemdenken moet vermeden worden. Creatief
en vasthoudend dient een buitenlands en veiligheidsbeleid gevoerd te worden.
Het ging, gaat en zal gaan om onderlinge lotsverbondenheid en solidariteit.Mevrouw Lycklama à Nijeholt (PvdA):Mijnheer de voorzitter! Vandaag behandelen wij de laatste begroting van
Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking van dit millennium. Voor wie
enigszins gevoelig is voor een dergelijk bijzonder punt in de tijd, is dit
ook een moment om je nog eens af te vragen waarom het ook alweer ging. Waar
deden en doen wij het voor? Dit geldt met name voor Ontwikkelingssamenwerking.
In de inleiding van de begroting 1999 staan enkele zinnen die op die vraag
een interessant, maar ook enigszins dubbel antwoord geven. Er staat: "Het
Nederlands buitenlands beleid is gedreven door idealisme ..." Voor een sociaal-democratische
fractie klinkt dat mooi, eigenlijk te mooi. Maar dan volgt er: "... maar wordt
gestuurd door pragmatisme en realisme. Pragmatisch als het gaat om het bewaken
van de Nederlandse positie en belangen, realistisch als het gaat om haalbaarheid
en het zetten van concrete stappen."Voorzitter! Het interessante aan deze opstelling is dat er iets niet klopt
met de uitleg: wanneer het beleid pragmatisch wordt verklaard met het bewaken
van de Nederlandse positie en belangen. Het realisme slaat op haalbaarheid
en concrete stappen. Maar welke is dan de ruimte voor het idealisme? Waar
gaat het dan om? Kan idealisme zich handhaven onder de druk van dat pragmatisme
en realisme? Het antwoord daarop vinden wij pas als wij kijken naar de praktijk
van de uitvoering van beleid. En die praktijk is beslist niet eenduidig.Een voorbeeld is: China in de Veiligheidsraad. Sinds 1 januari is Nederland
lid van de Veiligheidsraad. Mijn fractie is de minister van Buitenlandse zaken
overigens erkentelijk voor de voortreffelijke wijze waarop dit huis geïnformeerd
wordt over de werkzaamheden van de Veiligheidsraad. Daardoor zijn wij op de
hoogte van een gebeurtenis die betrekkelijk weinig aandacht heeft gekregen,
namelijk een Chinees veto waardoor de Raad niet in staat was het mandaat van
UNPREDEP, de vredesmacht van de Verenigde Naties in Macedonië, te verlengen.
Het betreft een kleine VN-eenheid die, zoals wij allen weten, een belangrijke
stabiliserende rol speelde in een potentieel explosieve regio, de enige werkelijk
succesvolle preventieve vredesmissie van de Verenigde Naties. De minister
van Buitenlandse Zaken refereerde hier ook aan tijdens het defensiedebat vorige
week. Er was een veto van China, omdat Macedonië overging tot diplomatieke
erkenning van Taiwan. Het verslag vermeldt verder niet hoe Nederland als lid
van de Veiligheidsraad hier verder mee omgaat. Kan Nederland in de Veiligheidsraad
iets doen ten aanzien van dit probleem? Kan de minister in het algemeen aangeven
welke onze idealen, onze ambities zijn ten aanzien van de Veiligheidsraad
en welke de mogelijkheden tot realisatie daarvan zijn? De heer Van Gennip
heeft hierover ook enkele indringende vragen gesteld.Ik keer terug naar China. Het betreurenswaardige veto is niet een geïsoleerd
incident. Het is bekend dat China ten aanzien van de mensenrechten regelmatig
provocerend optreedt. Toen eind oktober vorig jaar, in het kader van de mensenrechtendialoog
tussen China en de Europese Unie, een mensenrechtenseminar en de Sino-European
Conference on Women's Issues werd gehouden, werden vlak daarna enkele dissidenten
opgepakt. En sindsdien zijn dergelijke berichten niet van de lucht. Ook de
Amerikaanse minister van buitenlandse zaken kreeg onlangs geen voet aan de
grond toen zij opnieuw de schending van de mensenrechten door China scherp
aan de orde stelde. Wat denkt de regering op dit terrein te bereiken met een
staatsbezoek van Hare Majesteit de Koningin aan China, volgende maand? Gaat
dit staatsbezoek door? En stel dat het doorgaat; wat gaat de regering eraan
doen om te voorkomen dat dit bezoek wordt uitgelegd als een ondersteuning
van het Chinese beleid, met name wat de mensenrechten betreft? Komen de mensenrechten
aan de orde tijdens dat bezoek? Of wordt idealisme door pragmatisme en realisme
ondergespit? Mijn fractie zou dat zeer betreuren.China brengt mij bij het landenbeleid, het nieuwe beleid voor de structurele
bilaterale hulp waarmee de minister voor Ontwikkelingssamenwerking voortvarend
aan de slag gaat. Mijn fractie kan zich goed vinden in een beleid dat zich
richt op structurele hulp aan minder landen. Ook de drie criteria spreken
de leden van deze fractie aan: de mate van armoede, de kwaliteit van het sociaal-economisch
beleid en de kwaliteit van het bestuur. Het is zo langzamerhand genoegzaam
bekend dat er alleen bij goed beleid en bestuur sprake kan zijn van duurzame ontwikkeling. Echter, de nadere invulling die het kabinet
aan dit beleid geeft, roept wel een aantal belangrijke vragen op. Bijvoorbeeld:
opnieuw China behoort tot de landen waaraan steun wordt gegeven via twee themaspecifieke
instrumenten, het milieuprogramma en het bedrijfslevenprogramma. Activiteiten,
gericht op mensenrechten, vredesopbouw en goed bestuur, het derde themaspecifieke
instrument, vinden niet in China plaats. Betekent dit dat deze twee programma's
geïsoleerd worden uitgevoerd, zonder rekening te houden met mensenrechten
en met de zo belangrijke sociale en culturele dimensie van ontwikkeling? Is
het ook niet één van de lessen dat ontwikkeling alleen succesvol
is als de verschillende dimensies van het ontwikkelingsproces in samenhang
worden benaderd? En wat betekent dit voor de mensenrechten tijdens het eerder
genoemde staatsbezoek?In totaal 31 landen komen in aanmerking voor de drie themaspecifieke instrumenten.
Dan zijn er de 3 landen waarmee een duurzaam ontwikkelingsverdrag is gesloten
en de 19 landen die in aanmerking komen voor structurele bilaterale hulp in
de volle breedte, plus 3 landen die daar tijdelijk, in eerste instantie een
jaar, voor in aanmerking komen. En dan is er nog Suriname. In totaal zijn
dat, als ik goed tel, 57 landen. Dat is minder dan het aantal landen waaraan
nu steun wordt verleend. Maar het is nog steeds een zeer versnipperd beleid
en het is nog maar de vraag of de minister er werkelijk in slaagt het aantal
landen tot 57 te beperken. Het is eerder geprobeerd. In de jaren zeventig
werd gesproken over het beperken van hulp tot de zogenoemde "goede landen",
maar met weinig succes. Ook nu gaan er al stemmen op die bepleiten dat Indonesië
terug moet komen op de bilaterale lijst, juist nu er zich zulke belangrijke
politieke ontwikkelingen ten goede aankondigen. En waarom Zuid-Afrika wel
en Namibië niet? Ik ga hier nu niet verder op in, behalve met betrekking
tot één land. De gekozen landen roepen veel vragen op omtrent
de toepassing van de criteria. Wie onlangs de schokkende programma's van de
BBC over de rechten van vrouwen in Pakistan heeft gezien, kan niet anders
dan concluderen dat dit land niet meer in aanmerking mag komen voor steun
van overheid tot overheid. Maar dat lost voor de vrouwen die het betreft,
niets op. Het leidt enkel tot een verder isolement. Aanspreken op internationale
verdragen die getekend zijn en een dialoog lijken een betere weg. Is de minister
bereid om in het jaar van bezinning omtrent de toekomstige relatie met Pakistan
met dat land een stevige dialoog aan te gaan over mensenrechten en specifiek
over de rechten van vrouwen? Is de minister ook bereid daarbij de ware hetze
die vanuit de overheid in de pers gaande is tegen het Institute of Women's
Studies in Lahore te betrekken? Een dergelijk beleid zou naar het inzicht
van de leden van mijn fractie geheel in lijn zijn met de toezeggingen die
de minister heeft gedaan in haar reactie op de evaluatie van het beleid "Vrouwen
en ontwikkeling". Kan de minister aangeven hoe zij een bezinningsperiode van
een jaar voor Pakistan denkt te gaan gebruiken?Naar het inzicht van mijn fractie kunnen moeiteloos de grootste vraagtekens
worden gezet bij de criteria "goed beleid" en "goed bestuur" voor zeker de
helft van de 19 landen. Ook anderen hebben daar al op gewezen. Dit leidt tot
de vraag of hier soms andere criteria een rol spelen, criteria die niet genoemd
worden, maar wel toegepast. Geeft de minister er daarom de voorkeur aan in
een besloten vergadering met de Tweede Kamer verder te praten over de keuze
van landen? In de afgelopen decennia hebben bij de keuze van ontwikkelingslanden
ook altijd geopolitieke factoren en veiligheidsoverwegingen een belangrijke
rol gespeeld, evenals voorkeuren van belangengroepen en van ministers. Immers,
ontwikkelingssamenwerking is een politiek proces. Kan de minister aangeven
welke rol andere factoren, naast de drie genoemde criteria, een rol hebben
gespeeld bij de keuze van landen en welke die factoren zijn? Welke zijn hier
de afwegingen geweest van idealisme, pragmatisme en realisme?Het is duidelijk dat het inzicht van de Wereldbank met betrekking tot
armoede, goed bestuur en goed beleid een belangrijke rol speelt. In het begrotingsdebat
aan de overkant voerde de minister een welhaast hartstochtelijk pleidooi om
haar toe te staan de Wereldbank te blijven hervormen en op het rechte ontwikkelingspad
te brengen. Dat streven is vanuit de professionele achtergrond van de minister
begrijpelijk, maar het is ook een streven dat misschien in Nederland nog over
onvoldoende draagvlak beschikt. En dat moeten wij misschien maar zo laten.Dan de blanco cheque. Mijn fractie is het geheel met de minister eens
dat regeringen van ontwikkelingslanden de verantwoordelijkheid dragen voor
de ontwikkeling van hun land. Zij bepalen de prioriteiten. Zij bepalen waar
ze hun geld aan uitgeven. Een donorland als Nederland bepaalt in welke landen
en regeringen voldoende vertrouwen bestaat om ontwikkelingsgeld aan te willen
besteden. Geen betutteling, ownership, prima. Alleen dat ownership wordt helaas
in erg veel landen nogal letterlijk genomen. Naar het inzicht van mijn fractie
is grote armoede moeilijk te combineren met een blanco cheque voor de overheid.
Niet alleen cheques, maar checks and balances zijn nodig. Dat vraagt naast
een betrouwbare overheid de ontwikkeling van de civil society, van zelfstandige
burgers die zich inzetten voor hun land, hun rechten kennen en daarvoor opkomen.
Het is bij die ontwikkeling dat NGO's en MFO's nationaal zowel als internationaal
een belangrijke rol kunnen spelen. Die rol is complementair aan die van de
overheid, maar ook kritisch ten opzichte van die overheid, een onmisbare rol.
Steun aan democratiseringsprocessen is daarom belangrijk. Mijn fractie juicht
de gesprekken die de minister met de MFO's voert over een betere afstemming
van werkzaamheden dan ook van harte toe. Immers, ontwikkelingsgeld is een
schaars goed. In een cultuur van toenemend pragmatisme en realisme kan het
idealisme van de NGO's, van de individuele ontwikkelingsdeskundigen, niet
worden gemist. Dat geldt trouwens ook voor het idealisme van ontwikkelingsdeskundigen
in dienst van de overheid.Dan nog enkele korte vragen. Is het idee om enkele rijkere ontwikkelingslanden,
zoals Zuid-Afrika, Egypte en Chili, mededonor te maken in ontwikkelingssamenwerking
door die landen zelf bedacht – wij spraken eerder over ownership –
of is dat een ideetje van deze minister? Indien het laatste het geval is,
wat vinden die landen van dit idee en wie in die landen vindt er wat van? Remigratie. De minister betaalt dat niet graag. Het klopt immers niet
met de criteria. De landen waar het om gaat, Turkije, Marokko en Suriname,
zijn niet arm genoeg. Toch is het een beleid dat naar de mening van mijn fractie
voortzetting verdient. Ook het bedrijfslevenprogramma gaat niet naar de armste
landen. Ziet de minister geen kans om hier creatieve combinaties te maken?
Wat gaat de minister doen nu de Tweede Kamer zich verzet tegen het korten
op het budget voor remigratieprojecten?Kan de minister van Buitenlandse Zaken reeds aangeven hoe het staat met
de invoering van het nieuwe personeelsbeleid? Is hierover al overeenstemming
bereikt met de bijzondere commissie en de ondernemingsraad? Immers, een succesvol
en slagvaardig buitenlands en ontwikkelingsbeleid staat of valt met de mensen
die het uitvoeren. Mensen die, idealiter, gedreven worden door idealisme,
maar met een goed gevoel voor wanneer, ten dienste van dat idealisme, pragmatisme
en realisme geboden zijn. Met belangstelling wacht mijn fractie de reactie
van de regering af.Mevrouw Gelderblom-Lankhout (D66):Mijnheer de voorzitter! Menselijkerwijs gesproken is dit het laatste beleidsdebat
Buitenlandse Zaken van de Eerste Kamer in de huidige samenstelling. Het vindt
bovendien plaats onder tamelijk enerverende externe omstandigheden. Morgen
zal op de top in Berlijn de voorzitter, Schröder, als de voortekenen
kloppen, de naam van de potentiële nieuwe voorzitter van de Europese
Commissie onthullen, nu alle EU-commissarissen opstappen als gevolg van het
rapport-Middelhoek. Tevens kan verwacht worden dat het conflict in Kosovo
op de agenda van de ministers van Buitenlandse Zaken de vele andere belangrijke
agendapunten naar de achtergrond zal drijven.Omdat het ook voor mij het laatste verhaal is, een persoonlijke noot.
Ikzelf vertrek morgenochtend vroeg als rapporteur van de Raad van Europa naar
Sarajevo en Banja Luka, tenzij het ministerie dit voornemen op het laatste
moment nog van een negatief reisadvies voorziet vanwege de mogelijke NAVO-bombardemen-
ten in het buurland de voormalige republiek Joegoslavië of – dat
is ook niet uitgesloten – als het luchtruim boven de Balkan dicht gaat.
Dit zijn allemaal zaken die het hart van Europa treffen.Een analyse van de oorzaken die de veiligheidssituatie bedreigen, komen
in dit betoog aan de orde alsmede een aantal specifieke landen, zoals Turkije,
Indonesië en Rusland c.q. regio's zoals de Balkan.Ik begin met het hoofdthema dat D66 bij dit beleidsdebat, op de grens
van deze eeuw, aan de orde wil stellen: de onvervreemdbare rechten op zelfbeschikking
en de potentiële en concrete intrastatelijke conflicten die wij op dit
moment op diverse plekken in de wereld zien uitlopen in buitensporige wreedheden.
Steeds duidelijker wordt het dat wanneer minderheden hun onvervreemdbaar rechten
niet gewaarborgd zien, het potentiële conflict voortwoekert, totdat de
gematigden worden overruled door de zogenaamde extremisten die dan onvermijdelijk
door de heersende meerderheid als terroristen worden afgeschilderd.In deze eeuw kwam een einde aan het kolonialisme van de oude koloniale
machten als Frankrijk, Engeland, Italië en ook Nederland. Bij dit dekolonisatieproces
zijn in feite een aantal potentiële conflicten onopgelost achtergebleven,
mede doordat de oude koloniale machten de grenslijnen trokken. In het nieuwe
machtsevenwicht ontstond een nieuwe vorm van imperialisme, soms etnisch, zoals
in Indonesië waar in de vroegere kolonie de Javaanse cultuur dominant
werd ten koste van die van Oost-Timor, West-Papua en Borneo, soms religieus,
soms ideologisch gegrondvest, zoals in Rusland waar het Stalin-regime onder
de dekmantel van de marxistische heilsleer talloze slachtoffers heeft geëist.Grootmachten als China, Rusland en Turkije gebruikten c.q. gebruiken oude
imperialistische tactieken, zoals het verplaatsen van groepen van de bevolking
over het hele rijk, op een zodanige manier, dat de etnische groep die aan
de macht is, zijn machtspositie over het hele rijk tracht te verstevigen en
uit te bouwen. Ter discussie stellen van dit soort neo-imperialisme werd jarenlang
afgehouden door in te spelen op de schuldgevoelens over de oude kolonisatiepolitiek.
Daarnaast was er de oorlogsdreiging bij inmenging in interne conflicten in
een land van het zogenaamde andere blok.Het dilemma tussen de plicht tot opkomen voor mensenrechten en het axioma
van niet-inmenging werd voor het eerst definitief doorbroken toen de troepen
van de tiran uit Bagdad in de "vuile" oorlog tussen Irak en Iran de bevolking
van Halabja met gifgas uitroeiden en vervolgens de Koerden in het noorden
de bergen in joegen, daarbij en passant 4000 dorpen met de grond gelijk makend.
De VN-resolutie die ingrijpen in Irak mogelijk maakte na het falen van alle
pogingen tot een vreedzame oplossing, zie ik nog steeds als de enige uitweg
in dat soort dilemma's.De VN-resolutie over Kosovo, die stelt dat gewapend ingrijpen mogelijk
is wanneer alle andere pogingen tot overleg hebben gefaald, is nu ook de rechtvaar-
digingsgrond voor NAVO-ingrijpen. D66 gaat er althans van uit dat ook de minister
van Buitenlandse Zaken de mening toegedaan is dat die veiligheidsraadresolutie
zo geïnterpreteerd moet worden.Beperkte in de negentiende eeuw een conflict tussen Duitsland en Frankrijk
zich tot de Elzas, thans creëren vernietigingswapens veiligheidsrisico's
waarvan de gevolgen niet meer tot een regio beperkt blijven.Terug naar de oorzaak. Wanneer een regeringsleider vanuit imperialistische
c.q. ultranationalistische ideologie minderheden niet geeft waar zij volgens
VN-conventies en dus volgens alle staten bindende afspraken recht op hebben,
zal ook in de 21ste eeuw een voortdurende explosie van interstatelijke conflicten
te zien zijn.Artikel 1 van het bekende BUPO-verdrag, het verdrag inzake burgerlijke
en politieke rechten van de VN uit 1966, stelt klip en klaar: all peoples
have the right of selfdetermination. Hoewel inmiddels bij alle volkeren c.q.
minderheden in the global village deze conventie bekend is, blijkt "keer op
keer dat internationale wetgeving geen exacte definitie geeft van de consequenties
van dit recht". En dan citeer ik een van de bekende internationale deskundigen,
mr. Friz Hondius. Ook de rechten van minderheden, zoals recht op onderwijs
in eigen taal, recht op eigen media en een zekere mate van autonomie ofwel
zelfbestuur, zijn in een aantal verdragen vastgelegd. Ondanks
boekenplanken vol literatuur en talloze conferenties is er nog steeds geen
algemeen aanvaarde definitie van het begrip "minderheid". En wie zich in de
minderhedenproblematiek verdiept, ontdekt al gauw dat er behalve een definitieprobleem
verschillende soorten minderheden bestaan. Papoea's, Tibetanen en Oost-Timorezen
wonen weliswaar in hun eigen land, maar hun land maakt deel uit van een grotere
natie waar zij in bestuurlijk opzicht weinig tot niets in te brengen hebben.
De Hongaarse minderheid in Roemenië en de Kosovaren in Klein Joegoslavië
hebben een heel ander probleem. Zij leven nu als minderheid in een buurland,
terwijl de grens met hun oorspronkelijke vaderland na het ineenstorten van
het Ottomaanse Rijk in internationale verdragen is vastgelegd, waarbij met
name Engeland en Frankrijk Europa verdeelden in invloedsgebieden.Het verschil tussen de Roemeense Hongaren en de Albanese Kosovaren ligt
in de manier waarop de meerderheid een vorm van autonomie voor die minderheid
waarborgt. In Hongarije lukt dat goed. In Kosovo... Wat moet je daarover zeggen?
Lukt het niet? Dat is het understatement van de dag.Keer op keer blijkt het gevoel onderdrukt te worden en de terechte wens
om aan de eigen cultuur vast te houden tot geweldexplosies te leiden wanneer
de heersende meerderheid geen vorm en geen inhoud weet te geven aan een goed
minderhedenbeleid.En wat doen wij daar met z'n allen aan? Daar hebben wij een aantal veiligheidsorganisaties
voor opgericht. Buiten de VN, die wereldwijd een mandaat hebben, opereert
in ons werelddeel een aantal organisaties, specifiek opgericht om de veiligheidssituatie
te bewaren of de mensenrechten te garanderen. De NAVO, van oorsprong een defensieapparaat,
wordt door velen steeds meer gezien als de ultieme peacekeeper. Vandaar dat
de voormalige Warschaupactlanden nu graag lid willen worden van dit bondgenootschap.
Steeds weer verschijnen er berichten dat Europa een eigen defensiemacht zou
moeten worden. Hoewel het defensiedebat vorige week in deze zaal plaatsvond,
heb ik hierover een tweetal korte opmerkingen.Mijn partij ondersteunt het streven naar een Europees gemeenschappelijk
veiligheids- en buitenlands beleid, zoals wij al vele malen hebben gezegd.
De WEU kan wat ons betreft onder de EU, maar wij erkennen en waarderen ook
de noodzaak van de Amerikaanse alliantie. Zonder die alliantie, met de in
de loop der jaren in de VS opgebouwde technologie, is een werkelijk gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid praktisch ondenkbaar.Als wij voor een Europese Alleingang zouden kiezen, vraagt dat een dermate
grote investering dat zij naar onze mening onbetaalbaar is, behalve als de
"nieuwe socialisten", Schröder, Blair en Jospin, ineens zo nieuw zijn
dat zij een drastische uitbreiding van het defensiebudget aan hun parlement
voorleggen. Eerlijk gezegd zie ik dat nog niet.De OVSE krijgt steeds meer taken toebedeeld. De kracht ervan ligt in crisismanagement
en conflictbeheersing. De kracht van de Raad van Europa, die dit jaar 50 jaar
bestaat, ligt in de enorme bron van kennis over internationaal recht en wetgevingsprocessen.
De staf en commissies van externe deskundigen helpen de voormalige Oost-Europese
landen die democratisch willen zijn, maar waar vrijwel iedereen die politicus,
advocaat, rechter of regeringsfunctionaris is, is opgeleid in de communistische
periode. In die tijd was de wet er om het volk in schijn rechten te geven
en onder de duim te houden. De burger kon daar niet daadwerkelijk rechten
aan ontlenen, zoals het hoort in een democratie.Het unieke van de Raad van Europa is dat de oppositie in de parlementaire
Assemblee verplicht deel uitmaakt van de delegatie van het land. Daarmee is
de Raad van Europa uniek in de wereld en daarmee heeft zij als enige organisatie
permanent voeling met wat er in het desbetreffende land gebeurt, veel beter
dan die andere organisaties, waar alleen regeringsleiders of hun ondersteunende
diplomaten, c.q. ambtenaren met elkaar spreken. Je zou het een "early warning
system" van politici kunnen noemen. In plaats van naast elkaar te opereren
en elkaars territorium te beconcurreren is er de laatste tijd gelukkig een
duidelijke tendens tot samenwerking van die drie organisaties te bespeuren.Toch steekt het bij de Raad van Europa dat er voor OVSE-operaties geen
begrenzing van het budget lijkt te zijn. De minister meldt haast terloops
in een van zijn vele "Joegoslavië-brieven" dat hij bereid is het bekende
percentage af te dragen, terwijl er voor het uitdijende takenpakket van de
Raad van Europa steeds minder van het gevraagde budget wordt gegeven.Hiermee kom ik tot een drietal vragen. Erkent de minister de waardevolle
taak van de Raad van Europa? Ik heb de indruk van wel, want die naam kom ik
voor het eerst in brieven van de minister tegen. Dat was in de vorige periode
wel anders, moet ik toegeven. Wil hij dit ook in het Nederlandse deel van
het budget van de Raad van Europa tot uitdrukking brengen? Is de minister
bereid de herijking op zijn ministerie zo af te ronden dat de coördinatie
tussen wat de OVSE, de Europese Unie en de Raad van Europa doen, ook zijn
weerslag vindt op het ministerie zelf? Hoe oordeelt de minister over de aanbeveling
van de Raad van Europa om het Zwitserse model in Nederland uit te proberen?
Dit houdt in een driehoeksdebat tussen regering, parlement en delegatie, waar
de OVSE-delegatie eventueel aan toegevoegd kan worden. Hierdoor weten de andere
leden van het parlement wat de Nederlandse delegatie in het buitenland doet
en kunnen zij daaraan bijdragen. Nu loopt zij af en toe maar zo'n beetje haar
eigen stokpaarden te berijden.Voorzitter! Terug naar oude volken zonder land. Ik wil het eerst hebben
over de Turks-Koerdische dimensie. De Koerden zijn een oeroud volk van ongeveer
21 miljoen mensen. Zij behoren tot de volken die nooit of lang geleden slechts
kort een eigen staat hebben gekend. Tot de stichting van de staat Israël
behoorden ook de joden 2000 jaar tot dezelfde groep, een min of meer rechteloze
minderheid, verspreid over meerdere landen levend. Koerdistan heeft nooit
als zelfstandige natie bestaan, ofschoon de beroemde sultan van de kruistochten,
Saladin, een Koerd was. Koerden wonen, behalve degenen die naar West-Europa
en Amerika zijn gevlucht, verspreid over vijf aan elkaar grenzende landen:
Turkije, Rusland, Syrië, Irak en Iran. De respectievelijke heersers van
die landen wisten en weten hun eigen Koerdische minderheid steeds te binden met vage beloften, maar gebruikten de harde vechtersbazen
in hun respectievelijke oorlogen met het buurland, zonder ooit de belofte
voor onafhankelijkheid na te komen. Desondanks slaagden de drie politieke
stromingen in Koerdistan, te weten de KDP van Barzani, de PUK van Talabani
en de PKK van Öcalan er niet in om zo samen te werken dat vrij Koerdistan
in Noord-Irak, na die resolutie en het verbod voor de troepen van Saddam Hussein
om daar te komen, ook maar door één land werd erkend. Het ongeluk
van de Koerden is enerzijds dat de onderlinge verdeeldheid op het beslissende
moment groter is dan het samenbindende element. Anderzijds voorkomt de verborgen
agenda van de grote mogendheden het ontstaan en de erkenning van een nieuwe
staat. Het zou immers ten koste gaan van bestaande staten, waarmee men betrekkingen
onderhoudt en dus wordt het argument van gevaar voor nieuwe instabiliteit
in de regio geaccepteerd.De PKK is een organisatie waar wij weinig vriendelijke gevoelens voor
hebben, gezien de terroristische methoden die de marxistische heilsleer bij
die organisatie toestaat, maar Öcalan, de leider ervan, is het wel gelukt
een deel van de Koerden tot eenheid te smeden. Nogmaals de fanatieke aanhang
roept bij ons weinig vriendelijke gevoelens op, maar toch steekt het dat er
nauwelijks enig begrip is voor de woede en de teleurstelling van de Koerden.
Zij zien hun leider als vrijheidsstrijder. Waar hebben we vaker gehoord dat
iemand door de eigen bevolking wordt gezien als vrijheidsstrijder en door
anderen als terrorist wordt bestempeld? Kennelijk is er nergens asiel voor
de man te vinden en worden de Koerden geconfronteerd met wereldwijd onbegrip
en de triomfantelijke toon van Turkije.Turkije claimt sinds 1920, bij het definitieve einde van het Ottomaanse
rijk, via Atatürk een noodzakelijke brug te zijn tussen de Arabische
en de westerse wereld, waarbij een goede Koerd in hun opvatting natuurlijk
wel een geassimileerde Turk dient te zijn of zich als zodanig dient op te
stellen. Turkije vraagt al enige tijd om toelating tot de EU en stelt nadrukkelijk
dat het tot de Europese familie behoort. Nu is er wel een probleem. In Europa
is de doodstraf afgeschaft, dat wil zeggen in een aantal landen is de doodstraf
nog niet geheel uit de wetgeving verdwenen. De raad van Europa heeft als keiharde
eis voor lidmaatschap dat de doodstraf uit de wetgeving verdwijnt. Daarnaast
is er begrip voor de landen, waar dat niet op stel en sprong gebeuren kan,
zoals in de Oekraïne. In plaats van dat soort landen buiten de familie
te houden, laat men ze toe op voorwaarde dat de doodstraf binnen drie jaar
uit de wetgeving verdwijnt. Men eist tegelijkertijd dat er een moratorium
komt op het uitvoeren van de doodstraf.Turkije, dat weliswaar tot de medeoprichters van de Raad van Europa behoort,
zal zich ook aan deze regel dienen te houden. Immers, ook via een eerlijk
proces kan iemand in een land waar de doodstraf niet is afgeschaft ter dood
worden veroordeeld. Daarom vindt D66 het onjuist om alle aandacht rondom Öcalan
alleen te concentreren op een eerlijk proces. Natuurlijk, voor ons staat ook
vast dat dit proces eerlijk moet verlopen en dat buitenlandse waarnemers toegelaten
moeten worden. Wij vinden het op dit moment van essentieel belang om Turkije
duidelijk te maken dat het land, als bewijs blijvend bij de Europese familie
te willen horen, nu een moratorium op de doodstraf afkondigt. Ik hoor graag
van de minister van Buitenlandse Zaken of hij het met deze stellingname eens
is en of hij morgen op de Top van Berlijn inbrengt dat van Turkije gevraagd
wordt een moratorium op de doodstraf af te kondigen.Volgende week is er een spoeddebat over Turkije in de voorjaarssessie
van de Raad van Europa. Er is gedreigd om de Oekraïnse delegatie het
stemrecht te ontnemen, omdat het pas na heel veel externe druk het moratorium
handhaaft, maar nog steeds niet begint met het wetgevingsproces tot afschaffing
van de doodstraf. Dan kan je toch niet van Turkije accepteren dat er noch
een aanzet tot afschaffing van de doodstraf wordt voorbereid, noch een moratorium
wordt afgekondigd. Dat is meten met twee maten.Kosovo, voorzitter: wat moet daar nog over gezegd worden? Telkens opnieuw
de beelden van die wanhopige vluchtelingen in de sneeuw achter een tractor,
hun huis in puin geschoten met als excuus dat het geen schuilplaats voor de
UCK mag zijn. Nog steeds wil de meerderheid van de Serviërs niet inzien
dat om in vrede met de Kosovaren te leven, een reëel beeld over de slag
bij het Merelveld (die zij overigens verloren) van 600 jaar geleden noodzakelijk
is. Irrealistische beelden, de media permanent gemuilkorfd en wat er aan media
is, alleen maar ultranationalistische propaganda: dat heeft van oude buren
in Kosovo intense vijanden gemaakt. Ik sluit niet uit dat Milosevic's troepen
er niet voor zullen terugdeinzen om de weerloze vluchtelingen naar die plaatsen
te lokken c.q. te sturen waar Milosevic NAVO-bombardementen verwacht.Men probeert thans over de bergen naar Macedonië te vluchten. Kan
Macedonië die nieuwe stroom vluchtelingen wel aan? Is aan de regering
van Macedonië hulp toegezegd en hoe zit het met de extraction force daar?
Heeft die extra bescherming, nu NAVO-bombardementen zo dichtbij zijn?Maar zelfs als internationale bemiddeling in het Kosovo-conflict wordt
aanvaard, laat de situatie in Bosnië zien hoe absoluut corrumperend etnische
haat doorziekt, jaren nadat het conflict is gedempt. Tito heeft een gezonde,
gewone vorm van vaderlandsliefde niet toegelaten. Na zijn dood bleken onder
een dunne korst van zogenaamde Joegoslavische eenheid de oude etnische tegenstellingen
en haat te hebben voortgewoekerd. Waar vroeger de clan als waarborg tegen
de boze buitenwacht functioneerde, is dat nu de etnische groep met de partij.
Iedereen in Bosnië voelt zich slachtoffer, maar vrijwel niemand is bereid
aan zelfonderzoek te doen. Dayton heeft de oorlog een halt toegeroepen, maar
een driedeling permanent gemaakt en het gaat niet goed in Bosnië. Alle
voorwaarden voor normaliteit staan op papier en worden grif ondertekend, maar
blijven papieren beloften. In ieder rapport dat ik krijg, staat "not implemented",
niet daadwerkelijk uitgevoerd dus. Helaas geldt dat voor alle drie bevolkingsgroepen,
zowel in de Bosnisch-Kroatische federatie als in de Republica Srpska. Steeds
meer instanties spreken dan ook over Bosnië als een protectoraat waar
alle belangrijke beslissingen moeten worden genomen door de hoge vertegenwoordiger
van de EU. Die worden dan ook genomen.Onlangs is er echter een genomen waarvan ik mij afvraag of het werkelijk
onvermijdelijk was. De heer Westendorp verwijderde de door
de burgers gekozen president Poplasen die overigens steeds opnieuw een voor
het parlement onaanvaardbare premier voordroeg, uit zijn functie. Brengt dat
de democratie in de RS dichterbij? Was het écht onvermijdelijk?De grootmacht Rusland lijkt steeds meer op een reus op lemen voeten. De
bevolking heeft het lange tijd niet zo slecht gehad. President Jeltsin is
zijn gezag kwijt, grote sommen geld, bedoeld om de bankroete economie tot
leven te wekken, zijn onvindbaar en niet terechtgekomen bij de doelen waarvoor
ze bedoeld waren. De communisten schreeuwen steeds luider hun oude slogans,
waarbij helaas ook het aloude antisemitisme weer vrijuit en ongestraft geuit
kan worden. Doema-lid Makasjov, niet de eerste de beste, roept in zijn eigen
regio om de huizen van Joden in brand te steken, want "die hebben het kapitaal
weer", en zijn communistische fractieleider neemt er helaas genoegen mee wanneer
hij zegt het niet meer te zullen doen. Op 19 maart heeft de Doema voor de
tweede keer een motie verworpen om dit gedrag aan de kaak te stellen, met
slechts 104 stemmen vóór van de benodigde 226, en hekelde de
Russische media die te veel de nadruk leggen op "het gevaar van het Russische
fascisme".Waar in verdragen en conventies naar de burgers toe terecht de indruk
wordt gewekt dat mensenrechten universeel zijn, blijkt in de harde realiteit
van buitenlands beleid dat belangen en daarmee gepaard gaande verborgen agenda's
geen gelijke behandeling waarborgen. Wie had het ook alweer over idealisme?
Onverschilligheid, c.q. cynisme toelaten, dan wel je ogen hiervoor sluiten,
is naar de mening van D66 echter ontoelaatbaar, zeker voor politici, ook al
zijn wij niet blind voor de diverse belangen en herkennen wij soms de verborgen
agenda.Daarom is de rol van de VN onmiskenbaar. Als deze organisatie niet bestond,
zou zij acuut moeten worden uitgevonden, maar ik wil toch iets kwijt over
de manier waarop deze organisatie thans functioneert. Tien jaar geleden viel
mij de eer te beurt een aantal weken als lid van de Nederlandse delegatie
de Algemene Vergadering bij te wonen. Toen leek de wereld nog overzichtelijk
want zij bestond uit twee machtsblokken. De Algemene Vergadering was een noodzakelijk
podium waar vertegenwoordigers van beide blokken elkaar konden ontmoeten.
Exact in die periode ging de Berlijnse Muur omver. Daarna is jarenlang gepleit
voor herstructurering van de VN, want de situatie vroeg aanpassing. De VS
maakten dat zelfs tot voorwaarde om althans een deel van hun contributie te
betalen. Kofi Annan, de huidige Secretaris-Generaal, is erin geslaagd een
deel van de herstructurering door te voeren.Vorig najaar was ik terug in New York. Allereerst een positieve ervaring.
Europa spreekt daar met één stem. Alle landen die bij de EU
willen horen, sluiten zich daarbij aan om maar te laten zien hoezeer zij al
klaar zijn voor de EU. Daarnaast, voorzitter, was ik geschokt. Conflicten
in Afrika schreeuwen om een scheidsrechter, die het gezag heeft een einde
te maken aan de steeds verder escalerende geweldexplosies, zie Sierra Leone.
Als de VN het niet doet, wie dan wel? Wie doet er wat aan kindsoldaten, aids,
aan honger? De lijst is niet uitputtend, maar ik heb mijzelf een spreektijdbeperking
opgelegd.En daar zitten dan die vertegenwoordigers en praten drie maanden over
de 184 punten op de agenda en zijn uitermate tevreden wanneer de resolutie
van het vorige jaar van twee nieuwe woorden is voorzien en voor volgend jaar
opnieuw op de agenda geplaatst. Max van der Stoel, terecht door de Nederlandse
regering voorgedragen voor de Nobelvredesprijs, rapporteert over zijn bezoek
aan Irak; bepaald niet gemakkelijk. Hij wordt beleefd aangehoord, door de
lrakese vertegenwoordiger voor de zoveelste keer van alles en nog wat beschuldigd,
en daarmee hebben we dat agendapunt ook weer gehad!Voor een daar tamelijk loslopende volksvertegenwoordiger een nogal frustrerende
aangelegenheid, met name omdat de eigenlijke agenda in de Veiligheidsraad
besproken wordt, maar die is voor volksvertegenwoordigers en niet-leden niet
toegankelijk. Ik zou de minister van Buitenlandse Zaken in overweging willen
geven om met zijn staf te bekijken of het mogelijk is de volgende punten aan
Kofi Annan voor te leggen: schrap een aantal ieder jaar terugkerende punten
op de Algemene Vergadering, voer een spreektijdbeperking in, waardoor de vergadertijd
van de Algemene Vergadering met minstens de helft kan worden bekort en kijk
of het geld dat daarmee beschikbaar komt, wellicht besteed kan worden voor
de Mensenrechtencommissie in Genève, die beslist frequenter moet vergaderen
wil zij effectief hóren en kunnen opereren.Voorzitter! De EU. Hoewel wij in dit huis bij de vaststelling van het
Verdrag van Amsterdam een uitgebreid Europa-debat hebben gevoerd, wil ik ook
in dit debat een passage aan de EU wijden. Ik roep daarbij even in herinnering
dat ik toen meldde, dat van een aantal EU-commissarissen de politieke kleur
niet te achterhalen viel. Daar werd toen van regeringszijde – minister
Van Aartsen zal zich dat herinneren – nogal wat schamper om gelachen.
Ik weet vrijwel zeker dat bij de benoeming van de nieuwe commissarissen de
politieke groepering een veel belangrijker rol zal spelen. Het is zonder meer
duidelijk geworden dat een kleurloze compromisfiguur niet voldoet als voorzitter
van de Europese Commissie. Wat dat betreft, is het door andere regeringsleiders
kandidaat gesteld worden van onze minister-president Kok niet alleen voor
de PvdA, wiens leider hij is, een compliment, maar ook voor het Nederlandse
poldermodel, waarvan hij de bepaald niet kleurloze vertegenwoordiger bij uitstek
is. Overigens verwachten wij dat het de Italiaan Prodi wordt, maar over vijf
jaar is Kok misschien nog in de markt.Waar socialisten en christen-democraten begin dit jaar, nadat aanhoudende
berichten over fraude en vriendjespolitiek niet meer binnenskamers te houden
waren, nog niet tot wegsturen durfden over te gaan, kan het Europees Parlement
in de periode na de komende verkiezingen in een toegenomen dualistische politiek
met een schone lei beginnen, gesteund door de toegenomen bevoegdheden van
het Verdrag van Amsterdam. Maar er is een probleem. Van het Nederlandse lid
van de Europese Rekenkamer, de heer Engwirda, heb ik begrepen dat het gebrek
aan transparantie op het financiële vlak voor een groot deel veroorzaakt
wordt doordat in de EU twee financiële systemen gehanteerd worden. Het
ene is het Angelsaksische systeem, waarbij financiële uitgaven transparant
geacht worden te zijn, en achteraf controleerbaar, ons systeem dus. Het andere,
wat ik nu voor het gemak maar even het Zuid-Europese systeem
noem, waarbij als maar eenmaal aan de voorwaarde voor het verkrijgen van subsidie
is voldaan, controle achteraf zo summier is, dat de weg naar fraude en vriendjespolitiek
te gemakkelijk begaanbaar wordt. Dat verklaart dan ook de houding van de verongelijkte,
pruillip trekkende Edith Cresson. Zij begrijpt tot op heden nauwelijks dat
zij van iets onoorbaars wordt beschuldigd.Het begrip "netwerk" heeft kennelijk in de diverse landen van Europa nog
een geheel verschillende invulling. D66 dacht dat met de keuze voor Frankfurt
en Wim Duisenberg het Angelsaksische systeem hét financiële Europese
systeem was geworden, maar in tegenstelling daarmee blijkt nog steeds in twee
systemen gedacht en gewerkt te worden, wat des te frustrerender werkt omdat
een groot deel van de controle nog nationaal gebeurt. Dat brengt mij tot een
vraag aan de minister van Buitenlandse Zaken. Is de opdracht voor de nieuwe
voorzitter van de EC, in de nieuwe periode te gaan werken met één
financieel systeem en met minder geldstromen die, aan adviseurs gegeven, in
rapporten neerslaan? Kortom, komt er een systeem aan de hand waarvan het voor
de Europese burger transparant en duidelijk wordt wat er met zijn belastinggeld
gebeurt? Wordt dit morgen in Berlijn besproken? Dat is erg belangrijk, voordat
de uitbreiding met de nieuwe Oost-Europese landen plaatsvindt.En overigens, voorzitter, ben ik van mening de heer Van Buitenen, "de
klokkenluider", weliswaar de fout inging toen hij het financiële wanbeheer
naar buiten bracht, maar tegelijkertijd zozeer in zijn inhoudelijk gelijk
inzake fraude en vriendjespolitiek door het Rapport van Wijze Mannen is bevestigd,
dat begrip voor het lekken na een jaar vruchteloze pogingen om het intern
aan te kaarten de overhand dient te krijgen. Concreet: is de minister het
met D66 eens, dat het een goed gebaar zou zijn wanneer de nieuwe voorzitter
hem met onmiddellijke ingang terugkeer in zijn functie verleent?Voorzitter! Mijn excuses aan de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
voor het feit dat ik het verhaal dat ik nu ga houden en dat op haar terrein
betrekking heeft niet heb uitgeschreven. Ik zal proberen binnen mijn spreektijd
te blijven en houd het dus kort.Mijn fractie is het ermee eens dat ontwikkelingssamenwerking effectief
en narekenbaar moet zijn. Ik sprak net over transparantie. De burger heeft
daar gewoon recht op. In de pers is in dat verband de term "ontpronken" ontstaan.
Ik vind dat een onaardige term. Ik hoop dat de minister wil uitspreken dat
zij dit ook vindt. Wij hadden hier met Pronk vaak boeiende discussies, waarin
hij lang aan het woord was, maar zijn bevlogenheid werd in dit huis zeer gewaardeerd,
evenals zijn bereidheid om terug te komen op een ingeslagen weg als bleek
dat het beleid langs die weg niet werkte. Ik twijfel er niet aan dat deze
minister dezelfde bevlogenheid heeft. Ik hoop dat zij ook de bereidheid heeft
om, als een plan niet zo goed werkt, daarop terug te komen.Door anderen is al gezegd dat de drie door de minister gehanteerde criteria
niet waterdicht zijn. Wat is kwaliteit van bestuur? Wij hebben al eens eerder
gezegd: wij willen zien hoe een land bijvoorbeeld omgaat met zijn defensiebudget.
Maar dacht je dat iemand in dat land daarachter kwam? Dat is een van de grootste
geheimen in dat land. Laat staan dat wij daarachter komen. Als wij via een
bilaterale overeenkomst een land geld geven, heeft dat land geld om leuk speelgoed,
c.q. wapens voor mannen te kopen. Daar is dan geen sprake van goed bestuur.Verder wil de minister dat de FMO's meedoen aan de bezuinigingen die zij
opgelegd krijgt. Ik denk dat deze eis terecht is. Het mag niet gebeuren dat
FMO's autonoom doorgroeien, terwijl op de rest van het budget gekort wordt.Bespreken van het beleid van de FMO's is prima, maar er echt greep op
willen hebben, lijkt mij een stapje te ver. Ik zou graag van de minister willen
horen dat zij het zo niet heeft bedoeld.Over transparantie gesproken: als zij zoveel van haar budget aan de Wereldbank
geeft, hoe staat het daar dan met die transparantie? Hoe wordt duidelijk voor
de burger welk deel van het geld bij de Wereldbank blijft hangen in adviseurs
en rapporten? Ook daarover horen wij graag meer.Voorzitter! Wij kunnen ons vinden in de nieuwe lijn van meer duidelijkheid
en meer efficiëntie, mits geen goede projecten worden weggegooid. Ik
denk aan projecten die gewoon werken en die in de loop van de jaren gebleken
zijn effectief te zijn. Daarover heb ik nog weinig gehoord en gelezen. Zo
noem ik in de trilaterale sfeer het Afrika-Israël-Nederland-project.
Jarenlang loopt dat goed. Mensen uit Afrika die anders niet kunnen studeren,
krijgen in dit project in Israël een beurs om specifieke projecten die
voor Afrika van belang zijn, met Israëlische kennis te ontwikkelen. Nederland
steunt dat programma. Israël is best bereid om de 25% bijdrage te verhogen,
maar je kunt dat land toch niet afrekenen op het feit dat haar bevolking vanwege
het gemiddelde inkomen buiten de grens van de 19 landen valt? Dáár
ging het toch niet om? Het ging er toch om dat Afrika werd geholpen, dat per
jaar 600 Palestijnen aan deze projecten kunnen meedoen? Dan moet je toch zeggen
dat het een goed project is en dan kun je het toch niet laten vallen, alleen
omdat Israël volgens de gestelde criteria te rijk is?! Graag hoor ik
van de minister dat zij op dit soort punten ook met andere criteria wil werken.
Hetzelfde geldt voor de kleine-ambassadeprojecten. Deze projecten zijn altijd
heel effectief. Ze zijn heel transparant en kunnen derhalve goed door Nederland
worden gecontroleerd. Als de minister nu toch met het beleid bezig is; is
het dan niet mogelijk om de kleine-ambassadeprojecten uitzicht te geven op
verdubbeling van het budget? Daarmee kunnen kleinschalige, goede projecten
worden gesteund. Bovendien zitten we er zelf bovenop. Immers, er is altijd
een ambassade bij ingeschakeld. Ook projecten van kleine NGO's werken goed.
Heel veel mensen in Nederland zijn daarbij actief. Vroeger bestonden daarvoor
verdubbelingsprogramma's die erop neerkwamen dat Ontwikkelingssamenwerking
het budget verdubbelde dat de mensen zelf bij elkaar wisten te garen. Dan
moest het natuurlijk gaan om een project dat paste binnen de beleidslijnen
van het ministerie. Dat houdt de bewustwording in Nederland in stand, dat
ontwikkelingssamenwerking goed en nodig is. Ik zou het bijzonder betreuren
als al dit soort projecten werd getroffen door de botte bijl.De heer Schuurman (RPF):Mijnheer de voorzitter! Ik spreek vandaag mede namens
de fracties van SGP en GPV.Voorzitter! Nederland heeft een slagvaardig buitenlands beleid nodig,
zo schrijft de minister in de Memorie van Toelichting. Deze slagvaardigheid
betekent dat "het beleid niet mag stranden op de zandbank van voorzichtigheid.
Het buitenlands beleid moet niet verworden tot de som van onze angsten." De
minister staat, zoals hij elders zegt, een "aantrekkelijk assertief en actief"
beleid voor. Het nationale belang moet verder worden uitgewerkt en zo nodig
moet het spel hard worden gespeeld, zo meent de minister. Dergelijke manhaftige
taal spreekt aan, maar het is de vraag of deze opstelling wel helemaal past
bij het buitenlands beleid. Idealisme is goed, maar het is de vraag of de
minister het intern (ambtelijk en partijpolitiek) en extern (Nederland is
een klein land) waar kan maken. Het Nederlandse beleid wordt gedreven door
idealisme, maar in werkelijkheid wordt het gestuurd door pragmatisme en realisme.
Het is pragmatisch als het gaat om het bewaken van de Nederlandse belangen
en positie; het is realistisch als het gaat om de haalbaarheid en het zetten
van concrete stappen. De marges van het eigen buitenlands beleid zijn klein.
Blijft er in werkelijkheid van "een aantrekkelijk assertief en actief beleid"
wel zo veel over? Laten we aan een aantal zaken aandacht geven.Voorzitter! De centrale actor in het internationale systeem is ondanks
de komst van transnationale actoren nog steeds de staat. Hoe ziet de minister
het fenomeen "staat" met name in een Europese Unie? In hoeverre wordt het
Nederlandse buitenlands beleid gestempeld en daarin beperkt door Europese
mogelijkheden? Kan Nederland veel meer dan afwachten wat de lidstaten van
de EU in hun geheel willen? Wat blijft er van een eigen "assertief beleid"
over? Toenemende integratie van staten doet hun eigen invloed afnemen.Maar tegelijk zien we ook toenemende desintegratie. Wereldwijd gezien
heeft er een proces van desintegratie van staten plaats. Vele nationale staten
worden geconfronteerd met een innerlijke verzwakking en zelfs verval. In het
voormalige Sovjet-rijk en in Afrika zijn daarvan duidelijk voorbeelden te
vinden. De voorganger van de minister gaf tijdens een begrotingsbehandeling
in de Tweede Kamer aan: "dat de nationale staat zich in een crisis bevindt.
Bijna overal zie je dat de nationale overheid haar grip op de eigen gemeenschap
verliest. Menigeen verwacht in de volgende eeuw een verdere erosie van de
staat. En wat ervoor in de plaats zal komen, is nog onduidelijk."Gezien deze uitspraken van de vroegere minister van Buitenlandse Zaken
en gelet op de feitelijke ontwikkelingen is het interessant te vernemen wat
de visie van de huidige minister is op de integratie van staten, die een keerzijde
lijkt te hebben in het uiteenvallen van staten. Wij hopen dat hij zich ervoor
zal willen inzetten om naast internationale samenwerking, die noodzakelijk
is, ook de betekenis van de nationale staat te blijven benadrukken, hoe moeilijk
dat ook in Europees verband meer en meer zal worden. Of zal Europa gaan lijden
aan het desintegratieproces?Met het proces van integratie van de Europese Unie verloopt het naar ons
idee steeds langzamer. De politieke leiders worden eerder door nationale belangen
gedreven, dan door Europese initiatieven gekenmerkt. De werkloosheidsproblematiek
en de stagnerende economische groei leiden tot introspectie en zetten de lidstaten
onder grote binnenlandse druk. Over Agenda 2000 zijn maar moeilijk definitieve
afspraken te maken. Vanwege de komende verkiezingen voor het Europees Parlement
en de versnelde vervanging van de Europese Commissie door de recente crisis
en de vele onzekerheden die dat allemaal oproept, is het de vraag of het met
Agenda 2000 binnenkort wel tot enig substantieel resultaat zal komen.Bovendien vormen de perikelen rond de financiële bijdragen van de
lidstaten nog steeds een acuut probleem. Er zullen compromissen moeten worden
gesloten. Waar liggen voor Nederland in dit opzicht de grenzen? De minister
zei in januari dat – ik citeer – Nederland het spel hard moet
spelen om de 1,3 mld. aan geplande bezuinigen binnen te halen. Dat zou kunnen
lukken indien aan de Britse contributiekorting, die Engeland sinds 1984 geniet,
een einde wordt gemaakt. En dan zal de regionale hulp aan de zuidelijke staten
tot 2006 tot 447,5 mld. beperkt moeten blijven. Is dat gerechtvaardigd nu
zij zelf een claim van minstens 10% meer op tafel hebben gelegd? En wat is
er van de manhaftige taal van Nederland overgebleven nu gisteren bleek dat
de minister ook met minder dan die 1,3 mld. genoegen zal nemen?Mijnheer de voorzitter! Ik kom bij een ander onderwerp. Over het buitenlands
beleid van ons land is in de loop van de tijd veel geschreven. Sinds de onafhankelijkheid
van ons land is gebleken dat de marges voor het voeren van een eigen buitenlands
beleid klein waren en zijn. Globaal zijn twee hoofdstromingen te noemen: een
alliantiepolitiek of een politiek van neutraliteit. Tot aan de Tweede Wereldoorlog
gaven wij de voorkeur aan een neutraliteitspolitiek. Vlak voor het uitbreken
van de Tweede Wereldoorlog gaf hoogleraar volkenrecht mr. B. Telders in 1939
aan: "dat onzijdigheid in Europese conflicten niet alleen Nederlands recht
is, maar zij is Nederlands hoogste plicht, ook en juist tegenover de mogendheden
om ons heen". Van de nood, van het onvermogen om eigen beleid te voeren, werd
blijkbaar lange tijd een morele deugd gemaakt. Na 1945 wordt duidelijk voor
de alliantiepolitiek gekozen door zich aan te sluiten bij de EEG en de NAVO.
Sinds kort wil de minister binnen de NAVO meer nadruk voor de eigen verantwoordelijkheid
van Europa. Volgen de andere lidstaten zijn suggestie? Indien dat gebeurt,
lijkt ons de kans toe te nemen dat Roemenië en de Baltische Staten binnen
afzienbare tijd tot de NAVO kunnen toetreden. Is die inschatting juist? Graag
vernemen wij de visie van de minister over de toekomst van de NAVO en de relatie
tussen de Euro-Atlantic Partnership Council (EAPC) en andere internationale
organisaties als de OVSE en de WEU. Anderen hebben daar ook naar gevraagd.Overigens wil het met het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid
in Europa nog allesbehalve vlotten. Het afgelopen jaar was dit beleid ten
aanzien van conflictbeheersing niet sterk. Ik verwijs kortheidshalve alleen
maar naar Kosovo. Opnieuw moesten de Amerikanen eraan te pas komen om de strijdende
partijen aan de onderhandelingstafel te krijgen. De innerlijke zwakte van
Europa wordt steeds weer gedemonstreerd in het sluiten van
halve akkoorden, waardoor het maar moeilijk tot daadwerkelijke initiatieven
kan komen. Hoe lang gaat dit proces van onmacht nog duren? Of is juist vandaag
een begin gemaakt van een meer krachtdadig beleid?Ondanks het voornemen van de minister om een "aantrekkelijk assertief
beleid" te voeren, zal hij moeten erkennen dat de marges van een eigen buitenlands
beleid van een land als Nederland klein zijn. Als ons land op wil gaan in
een Unie die een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid wil voeren,
zijn er voor ons land geen of nauwelijks meer mogelijkheden om eigen accenten
te leggen. Het departement van Buitenlandse Zaken krijgt dan eerder een coördinerende
functie: overleg met vakdepartementen zal tot een gemeenschappelijk Nederlands
standpunt moeten leiden en dit standpunt zal vervolgens in de Algemene Raad
moeten worden verdedigd. Kortom, hoe ziet de minister de toekomst van het
departement vanwege integratieprocessen in Europa?Toch zijn wij van mening dat er nog altijd duidelijk eigen accenten kunnen
worden gelegd. Dat zou, wat ons betreft, moeten ten aanzien van de politiek
inzake Israël. Nu de Europese Unie blijkbaar voor deling van Jeruzalem
kiest, zouden wij toch kunnen opkomen voor het ongedeelde Jeruzalem, met eventueel
een internationale protectie, zodat conflicten van meet af aan in de hand
te houden zijn? Welke weg kiest de regering?Onze fracties zijn verheugd over de prioriteit in het beleid ten aanzien
van de godsdienstvrijheid. De Tweede-Kamerfractie van de RPF heeft enkele
jaren geleden de minister van Buitenlandse Zaken om een notitie gevraagd over
de opvatting van de regering inzake de handhaving van de godsdienstvrijheid.
Tijdens dat overleg met minister Van Mierlo zegde deze toe dat hij minstens
één keer per jaar met het parlement van gedachten wilde wisselen
over de godsdienstvrijheid. Ook bij deze begrotingsbehandeling wil ik dit
onderwerp nog eens aansnijden. Ik hoop dat minister Van Aartsen vooral op
dit terrein zijn slagvaardigheid ten toon wil spreiden. Juist op het terrein
van de godsdienstvrijheid kan het Nederlands beleid de gedrevenheid door idealisme
laten zien. Enige tijd geleden heeft de Amerikaanse senaat met algemene stemmen
een wet goedgekeurd die de regering verplicht sancties te overwegen tegen
landen die zich schuldig maken aan religieuze vervolging. De Amerikanen hebben
nu een bureau opgericht dat de ontwikkelingen zal volgen in de landen die
zich volgens het ministerie van buitenlandse zaken schuldig maken aan religieuze
vervolging. Dat verdient naar onze mening navolging. Zou de minister ook in
ons land een dergelijk initiatief willen nemen?Over godsdienstvrijheid gesproken: de situatie in Azië baart ons
grote zorgen. Ik noem dan niet alleen de positie van de christenen in India.
Ook de religieuze strijd op Ambon moet voortdurend aandacht krijgen. Van molukse
zijde in ons land krijgen we berichten dat fundamentalistische moslims voortdurend
de strijd opnieuw beginnen en dat zij steun van moslims van buiten Ambon krijgen.
Ook wordt er kritiek geleverd op het harde optreden van het Indonesische leger.
Hoe ziet de minister de ontwikkelingen op Ambon? Wij verwachten van de regering
dat zij de ontwikkelingen op Ambon nauwlettend zal volgen en zich inspanningen
zal getroosten om de positie van Ambonese christenen te verbeteren. In elk
geval moet voorkomen worden dat Ambonezen uit Nederland aan de strijd willen
deelnemen, zoals via een verslag van een molukse vergadering in het Nederlands
dagblad van 5 maart jongstleden te lezen stond. Afgezien van de kwestie Molukken
zijn wij in het algemeen geïnteresseerd in de visie van de minister inzake
de ontwikkelingen in Indonesië. Verwacht hij dat de eenheidsstaat geleidelijk
zal worden vervangen door een federatieve staat, waarin Ambonezen, de Papoea's
en Timorezen een grotere autonomie zullen krijgen?Vanzelfsprekend verwachten wij dat de minister de mensenrechtenproblematiek,
waaronder de vrijheid van godsdienst, tijdens het staatsbezoek dat de Koningin
in april aan China zal brengen, ter sprake zal brengen.Wij waarderen het dat de minister in zijn beleid prioriteit wil schenken
aan Afrika. Is met betrekking tot dit continent een "aantrekkelijk assertief
beleid" mogelijk? De pogingen om interne en regionale conflicten in Afrika
via een Afrikaanse vredesmacht op te lossen verdienen waardering. De Verenigde
Staten willen een omvangrijke vredesmacht oprichten voor de regio van de Grote
Meren – het gebied rond Oeganda, Rwanda, Burundi en Zaïre –
om niet alleen waar te nemen wat er gebeurt, maar ook om vrede af te dwingen.
Hoe sympathiek dit voornemen ook is, er zijn wel enkele kanttekeningen bij
te plaatsen. Zo hebben wij de indruk dat de Afrikaanse regeringen dit plan
niet omhelzen. De Zuid-Afrikaanse regering stelt voor deelname allerlei eisen:
de vredesmacht zou alleen in actie mogen komen als de Organisatie van Afrikaanse
Eenheid (OAE) daarvoor toestemming geeft en andere regionale organisaties
in Afrika inspraak hebben. Krachtdadig optreden is dan al bijna bij voorbaat
uitgesloten. Is daarom de animo voor deelname aan de "African Crisis Reaction
Force" ook zo gering? Alleen Mali, Malawi, Tunesië en Oeganda lijken
belangstelling te hebben.Deelt de minister onze mening dat wij niet hoopvol gestemd kunnen zijn?
De les van de geschiedenis schijnt zich te herhalen. In het verleden zijn
Afrikaanse vredesmachten weinig succesvol geweest. Van de 13 Afrikaanse vredesmachten
die sinds 1964 zijn samengesteld, is in de jaren negentig alleen het ingrijpen
van het leger van Nigeria in Liberia enigszins bevredigend verlopen. De problemen
om tot goede acties te komen, zijn en blijven groot. Zo zijn er naast grote
financiële problemen de vervoersproblemen van militair materieel. Het
zal vanwege verschillen in taal en cultuur moeilijk zijn een eenduidige bevelsstructuur
te handhaven. Bovendien zal een Afrikaanse vredesmacht het ook moeilijk krijgen
in gebieden waar het overheidsgezag feitelijk ontbreekt, bijvoorbeeld in Somalië,
of zich beperkt tot de grote steden, bijvoorbeeld in Algerije, of waar grote
delen onder gezag van vijandelijke partijen staan, zoals in Soedan, Congo
en Angola.Afrika is een verscheurd en arm continent. Velen zijn op de vlucht, zoals
de Hutu's, de Tutsi's en de zwarte bevolking van Mauretanië en Sudan.
De bloedige burgeroorlog van Congo-Brazzaville maakt vele slachtoffers. Alles
bij elkaar genomen, is het terecht dat de minister Afrika hoog op zijn agenda
 heeft staan. Maar wat kan en moet er worden gedaan om de rust
te herstellen en om de volkeren in vrede met elkaar te doen leven?Voorzitter! Tot slot nog wat kritische opmerkingen over ontwikkelingssamenwerking.
Het besluit van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking om 19 ontwikkelingslanden
voor het examen te laten slagen, heeft voor veel opwinding gezorgd. Dat is
onzes inziens terecht, want het lijkt in vergelijking met het beleid van haar
voorganger wel een copernicaanse omwenteling. Voor velen is dat onbegrijpelijk,
omdat deze omwenteling plaats heeft binnen één en dezelfde regeringscoalitie,
waarbij dan ook nog als bijzonderheid geldt dat de vroegere minister voor
Ontwikkelingssamenwerking deel uitmaakt van het huidige kabinet, Het komt
allesbehalve geloofwaardig over te constateren dat het vroegere beleid door
het Nederlandse parlement werd gesteund, maar dat dit nu, ondanks de drastische
wijzigingen, wederom het geval zou kunnen zijn. Gelden vroegere argumenten
ineens niet meer als er een kabinetswisseling heeft plaatsgevonden? Wat ons
betreft is er dan iets met de democratische legitimatie aan de hand. Het is
van tweeën één: of het parlement volgt blindelings elke
minister voor Ontwikkelingssamenwerking, of de nieuwe minister volgt een spoor
dat gezien het vroegere beleid kan rekenen op veel parlementaire weerstand.
Indien het parlement voetstoots volgt, denk ik dat dit voor de toekomst misschien
grote gevolgen zal hebben voor zowel de politieke als de maatschappelijke
steun voor het ontwikkelingsbeleid.Politieke steun zal nog verder afnemen als blijkt dat een drastische ommekeer
van het vroegere beleid vrij eenvoudig gaat. Blijkbaar is dan de overtuigingskracht
van vroeger niet meer zo sterk. Bij nieuwe bezuinigingen zal dan ook al gauw
worden verwezen naar mogelijkheden op de begroting voor Ontwikkelingssamenwerking.
Als reductie tot 19 landen mogelijk is, zo zal men gaan zeggen, zal ook een
nog grotere reductie gemakkelijk te realiseren zijn.Deze ontwikkeling en de daarbij behorende argumentatie, die zoveel van
de vroegere verschilt, zullen eraan meewerken dat de maatschappelijke steun
voor ontwikkelingssamenwerking afneemt. Wij zouden dat zeer betreuren. Heeft
de minister met deze gevaarlijke mogelijkheden wel rekening gehouden toen
ze voorstelde het beleid zo sterk om te buigen?Om elk misverstand uit te sluiten, merk ik op dat wij niet tegen noodzakelijke
ombuigingen zijn. Het beleid moet voortdurend worden geëvalueerd en geactualiseerd.
Zo moet de hulp bij de allerarmsten terechtkomen. Maar de geloofwaardigheid
komt in het geding als de band met het verleden niet voldoende wordt gehonoreerd.Daar komt nog bij dat voortzetting van bilaterale hulp aan alle 19 landen
ook kritiek oproept. Dat betreft bijvoorbeeld landen als Ethiopië en
Eritrea, twee zeer arme landen, die niet allereerst voorzien in de basisbehoeften
van de bevolking, maar grote wapenaankopen doen om een betrekkelijk klein
grensconflict uit te vechten. Het lijkt ons in zo'n situatie beter om hulp
te bevriezen tot het grensconflict, eventueel met internationale hulp, is
opgelost.Onze kritiek betreft ook het voornemen van de minister om meer invloed
te willen hebben op particuliere ontwikkelingsorganisaties. Ook hier geldt
weer dat niet alles bij het oude hoeft te blijven, maar heeft de minister
wel voldoende aandacht voor de bijzondere bijdragen van deze organisaties?
Wij menen dat deze organisaties het voordeel hebben dat zij flexibeler zijn
en wellicht ook in situaties van slecht bestuur op lokaal niveau toch nog
een doelmatige bijdrage aan armoedebestrijding kunnen leveren. Zo kun je er
voor instaan dat uitvoering van kleinschalige projecten ten goede komen aan
de allerarmsten.Wij willen niet verhelen dat het voornemen van de minister om een eind
te maken aan de Stichting Nieuw Zuid Afrika ons zeer verontrust. Die Stichting
heeft eraan meegewerkt dat de democratisering en de daarbij horende normen
in Zuid Afrika worden versterkt. Niet voor niets sprak president Mandela er
lovend over. Moet aan dat opbouwende werk, nu het nog maar net begonnen is,
alweer een eind worden gemaakt?Duidelijk wordt dat het voorgenomen beleid ook gevolgen zal hebben voor
de hulpverleningsrelatie met Suriname. Wij vrezen dat een aantal projecten
niet meer zal worden gefinancierd door Nederland en dat hulp aan repatriërende
Surinamers moeilijker zal worden. Is dat juist? Met belangstelling wacht ik
de reacties van de bewindslieden af.De voorzitter:De regering zal direct na de dinerpauze met de beantwoording beginnen.De beraadslaging wordt geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19981999-1020-1049.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl