Behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 1995 (23900-XV); Wijziging van hoofdstuk XV (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23838)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 1994-1995, pag. 987-1001

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

28-03-1995

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1994-1995

nr. 24, pagina 987-1001

28-03-1995

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 
 Er is geen inhoudsopgave aanwezig.
 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 23900Toon publicaties die dit dossier behandelen
Kamerdossier 23838Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van de volgende voorstellen van de commissie voor de Verzoekschriften: Adres van C.H.B. Bersma te H., met betrekking tot het handelen van de Belastingdienst (gedrukt stuk Eerste Kamer, 1994-1995, nr. II); Adres van W.G. Geursen te K., met betrekking tot uitstel van betaling van een belastingaanslag (gedrukt stuk Eerste Kamer, 1994-1995, nr. III); Adres van T.J. te D., met betrekking tot een betalingsregeling voor een belastingschuld (gedrukt stuk Eerste Kamer, 1994-1995, nr. IV)Pagina 979-979
Lijst van besluiten en ingekomen stukken (dinsdag 28 maart 1995)Pagina 1031-1031
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van de Huisvestingswet (voorziening in de huisvesting van bepaalde categorieën verblijfsgerechtigden) (23930); Bepalingen inzake gemeentelijke zorg voor houders van een voorwaardelijke vergunning tot verblijf (Wet gemeentelijke zorg voor houders van een voorwaardelijke vergunning tot verblijf) (23966)Pagina 1001-1012
Behandeling van de wetsvoorstellen: Goedkeuring van het op 24 februari 1988 te Montreal tot stand gekomen Protocol tot bestrijding van wederrechtelijke daden van geweld op luchthavens voor de internationale burgerluchtvaart bij het op 23 september 1971 te Montreal tot stand gekomen Verdrag tot bestrijding van wederrechtelijke gedragingen tegen de veiligheid van de burgerluchtvaart (23228, R1475); Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enige andere wettenPagina 979-980
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 1995 (23900-XV); Wijziging van hoofdstuk XV (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23838)Pagina 1012-1031
Behandeling van de wetsvoorstellen: Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 1995 (23900-XV); Wijziging van hoofdstuk XV (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23838)Pagina 987-1001
Behandeling van de wetsvoorstellen: Wijziging van de Huisvestingswet (voorziening in de huisvesting van bepaalde categorieën verblijfsgerechtigden) (23930); Bepalingen inzake gemeentelijke zorg voor houders van een voorwaardelijke vergunning tot verblijf (Wet gemeentelijke zorg voor houders van een voorwaardelijke vergunning tot verblijf) (23966)Pagina 980-987

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 83 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Aan de orde is de behandeling van de wetsvoorstellen: 
 
 Vaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 1995 (23900-XV);
 
 
 Wijziging van hoofdstuk XV (Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid) van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten
voor het jaar 1993 (Slotwet; rekening) (23838).
 
 
 
 
 De voorzitter:
 
 Ik vraag de leden, de opgegeven spreektijd liefst niet te overschrijden
en zo mogelijk zelfs iets in te perken.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geopend.
 
 
 
 
 
 De heer Van der Meulen (CDA):
 
 Voorzitter! In de tijd gelegen tussen het indienen van deze begroting
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op 20 september en de behandeling in
deze Kamer, zijn in aansluiting op de inhoud van het regeerakkoord een aantal
zaken aan de orde geweest die naar het oordeel van de CDA-fractie niet onbesproken
kunnen blijven. Ik maak wat opmerkingen over de sociale zekerheid, het werkgelegenheidsbeleid
en nog een paar andere zaken.
 
 Tijdens de behandeling van deze begroting met de daarbij behorende sociale
nota in de Tweede Kamer werden dertig moties ingediend. Slechts één
werd aanvaard, met algemene stemmen, en 29 werden er dus verworpen. Ik ga
niet in op de inhoud en kwaliteit van al deze moties, maar wil een van de
verworpen moties aan de vergetelheid ontrukken, namelijk de motie op stuk
nummer 19 van het lid Biesheuvel c.s. Deze luidde: 
 
 
 "overwegende,
dat bij de behandeling van de begroting Sociale Zaken en Werkgelegenheid 1995
in de Tweede Kamer gebleken is, dat er geen draagvlak meer is voor de invoering
van een extra partnertoets in de AOW;
 
 
 verzoekt de regering
van dit beleidsvoornemen af te zien".
 
 
 
 Zoals ik al zei, werd deze motie verworpen, met steun van de PvdA, VVD
en D66.
 
 Begin februari van dit jaar deelde de staatssecretaris mee dat het voornemen
uit het regeerakkoord om deze partnertoets in te voeren, van de baan was.
Op zich zelf is dat, ook volgens de fractie van het CDA in deze Kamer, een
juiste beslissing, die naadloos aansluit bij de verworpen motie. Wij komen
zo wel in een wat wonderlijke politieke wereld. Niet-regeringspartijen dienen
een motie in en de regeringspartijen verwerpen haar. Vermoedelijk na veel
wikken en wegen neemt de staatssecretaris de verworpen motie toch over en
de regeringspartijen doen er het zwijgen toe. Naar onze mening is deze motie
op politieke gronden verworpen, zonder een ernstige inhoudelijke weging van
het voorstel zelf.
 
 De staatssecretaris ging echter creatief aan de slag om het ontstane gat
in de begroting opvangen. Samenwonende broers en zusters, nonnen en paters
werden op de korrel genomen en een vermindering van de overlijdensuitkering
werd in het vooruitzicht gesteld. Ik ga op het voorstel zelf nu niet in, Indien
het onze Kamer bereikt, geven wij er wel een oordeel over, maar ik denk dat
ik hier dan niet meer sta. Ik meen mij wel te herinneren – de heer Heijmans
en de heer Linschoten weten dat beter – dat met name de VVD in de verkiezingscampagne
voor de Tweede Kamer in 1994 de kiezers heeft voorgehouden de AOW, uit te
zonderen van bezuinigingen op de sociale verzekeringen. Voorts is er ook nog
sprake van bezuinigingen op uitkeringen voor weduwen en weduwnaars met een
eigen inkomen uit arbeid. Ik ben benieuwd welke groep door een nieuwe noodsprong
van de staatssecretaris in de houdgreep wordt genomen.
 
 Ik herinner de bewindslieden aan de waarschuwing van de Raad van State,
ad hoc-ingrepen in de sociale verzekeringen te vermijden. Bezinning, zo stelt
de Raad van State, op een samenhangende structuur van het stelsel en op het
tempo van invoering is essentieel; ad hoc-ingrepen vergroten gevoelens van
onrust en onzekerheid. De fractie van het CDA kan zich niet aan de indruk
onttrekken – ik druk me rustig uit – dat de staatssecretaris door
allerlei kunstgrepen bezig is, een ad hoc-beleid te voeren met een nadelige
invloed op die gevoelens van onrust en onzekerheid.
 
 In dit verband herinner ik aan een voorstel enkele jaren geleden gedaan
door de heer Rongen. Hij pleitte voor een studie, die hij een gedepolitiseerde
studie noemde, over de relatie en het karakter van volksverzekeringen, werknemersverzekeringen
en sociale voorzieningen. Dat voorstel is toen niet overgenomen, maar ook
in de voorstellen van de staatssecretaris is er nadrukkelijk sprake van een
vermenging, een verstrengeling van volksverzekeringen en voorzieningachtige
aspecten. De problemen die wij daarmee hebben, blijven overeind staan. Voor
zijn pleidooi voor een meer nationale aanpak van dit probleem dat ons allen
raakt, kreeg ook de huidige CDA-fractievoorzitter in de Tweede Kamer, de heer
Heerma, niet de handen op elkaar.
 
 Ik zal een dergelijk voorstel niet voor de derde maal doen. Dat is ploegen
op de rotsen. Ik wens geen roepende in de woestijn te worden. Het staat voor
de CDA-fractie wel vast dat wij, als indertijd het voorstel van de heer Rongen
was gevolgd, meer zicht hadden op de gewenste en noodzakelijke beslissingen
dan nu het geval is. Kostbare tijd is dus verloren gegaan.
 
 Op allerlei ad hoc-maatregelen na blijft het kabinet voorlopig steken
in de uitvoeringsorganisatie, waar het gaat om de rol van de werknemers en
werkgeversorganisaties. Hoe de stand van zaken daarmee is, weet ik niet. Misschien
wordt de soep wat minder heet opgediend dan oorspronkelijk de bedoeling was.
Is dat niet het geval, dan heeft de CDA-fractie daarover ook nog een appeltje
te schillen.
 
 Bij de werkgelegenheids- en werkloosheidsmaatregelen beperk ik mij tot
de oplossingsrichtingen. Over de oorzaken van onze grote werkloosheid en andere
zogenaamde inactieven en gedeeltelijk actieven is voldoende bekend.
 
 Het kabinet gaat uit van een totale lastenverlichting van 9 mld. Voor
het komende jaar zou dit 4 mld. moeten zijn. Blijven deze 9 respectievelijk
4 mld. intact, nu er naar het oordeel van minister Zalm een tegenvaller van
2,3 mld. te verwachten is? In het bijzonder zal de lastenverlichting aangewend
worden om de arbeidskosten te verlagen aan de onderkant van de arbeidsmarkt.
Onenigheid is ontstaan over de wijze waarop dit streven het beste bereikt
kan worden. De opvattingen van de voorzitter van het midden- en kleinbedrijf
en die van de voorzitter van het VNO/NCW lopen, zacht uitgedrukt, niet geheel
parallel.
 
 Dat is echter niet alles. In de pers verschijnen allerlei berichten dat
de ministers van Sociale Zaken en van Economische Zaken een niet gelijkluidende
opvatting hebben. Minister Melkert zelf schijnt te denken aan een toepassing
gericht op het bruto-nettotraject van de laagste loongroepen plus een toeslag
voor overheadkosten. De minister van Economische Zaken heeft in het openbaar
verklaard, voorstander te zijn van een generieke toepassing, bijvoorbeeld
door afschaffing van de overhevelingstoeslag.
 
 De CDA-fractie stelt het op prijs de opvatting van de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid te vernemen. Is er sprake van een unanieme opvatting
binnen het kabinet of gaat het etaleren van verschillende opvattingen van
de bewindslieden via de buitenwacht nog een tijdje door? Uiteraard willen
wij ons niet bemoeien met de wijze waarop bewindslieden openheid betrachten,
maar voor het goed functioneren, ook van dit deel van het parlement, lijkt
het ons verstandig dat beide heren er gezamenlijk een robbertje over vechten
en met een gemeenschappelijk standpunt naar buiten komen. Dat is voor onze
oordeelsvorming wat gemakkelijker. Wij moeten nu maar elke morgen uit de krant
vernemen wat er gaande is.
 
 Ik maak enkele opmerkingen over de wijze waarop de minister oplossingsrichtingen
aangeeft om de langdurige werklozen uit het isolement te halen. Ik erken gaarne
dat de minister alles uit de kast haalt om aan dit probleem wat te doen. Maar
hoeveel zelfstandige regelingen zijn er niet? In de sociale nota worden er
drie genoemd: WSW, JWG en KRA, maar er zijn er veel meer. Ik heb er zomaar
wat opgeschreven: een regeling voor startende ondernemers; allerlei subsidies
en fiscale regelingen; er zijn Melkert-banen en er komen experimenten bij,
en dan krijgen we nog wat in de volksmond "de banenbon" genoemd wordt. Ik
zal er zeker nog wel een paar vergeten hebben.
 
 Is het niet mogelijk, zo vraag ik de minister, dit wat meer te stroomlijnen
en bijvoorbeeld onder te brengen in een tweetal kaderwetten, één
gericht op de gemeenten en de ander op het bedrijfsleven. We begrijpen best
dat gemeenteambtenaren wel kans zien uit die vele regelingen het hunne te
halen; ook de grote bedrijven beschikken wel over de een of andere subsidioloog.
Maar met name in de kleinere bedrijven – daar zit toch een belangrijk
stuk groei – ziet men door de vele bomen het bos niet meer. En onbekend
maakt onbemind. Ik kom veel mensen in dat midden- en kleinbedrijf tegen, voorzitter,
die niet weten hoe het allemaal in elkaar zit. Ik vraag de aandacht van de
minister hiervoor. Als het op een andere wijze kan als door mij voorgesteld,
vind ik het prima: als die onbekendheid maar doorbroken wordt.
 
 En dan, voorzitter, het 40.000-banenplan van de minister. Er lopen, of
er worden in gang gezet, een negentiental experimenten. De voorwaarden zijn
bekend en de gemeenten kunnen aan de slag. Heeft de minister enig inzicht
in de kwaliteit van wat nu is voorgesteld? Alhoewel wij een beperkt inzicht
hebben, bekruipt ons toch het gevoel dat door de voorstellen reguliere arbeid
weggesaneerd wordt of in de plaats komt van reeds verloren gegane arbeidsplaatsen.
Ik denk dat vooral dit laatste het geval is.
 
 Onzekerheid is er ook over wat er over twee jaar gaat gebeuren. Zijn er
dan genoeg arbeidsplaatsen? Het is zelfs onzeker of er wel voldoende langdurig
werklozen zijn die de nodige geschiktheid bezitten. Heeft de minister een
visie op de toekomst?
 
 Voorts is er de vraag hoe het resultaat van de experimenten ingepast moet
worden in de rest van het land. Nu wordt sterk gekeken naar de grote-stedenproblematiek
en het is goed dat dit gebeurt. Maar is ook bekend in hoeveel gemeenten gedacht
wordt aan de problematiek, zonder dat daar die ernstige maatschappelijke problemen
zijn? Immers, ook in plaatsen waar de criminaliteit en de veiligheid iets
anders liggen, zijn er veel langdurig werklozen en ik denk dat die ook wel
aan de slag willen.
 
 Voorzitter! Een nieuw fenomeen is de banenbon; ik noem het maar de dienstenbon,
want ik houd het het liefst in het Nederlands. Velen schijnen daar verstand
van te hebben. Het lijkt wat dat betreft net op voetballen: daar weten ze
ook precies hoe het allemaal moet. Maar als je dan leest wat er gebeurt, zoals
uiteengezet door niet eens onbekende mensen, dan lijkt het net alsof er een
situatie komt, waarin er naast de cadeaubon en de compact-disk-bon ook een
banenbon komt, die je samen met de krasloten in dezelfde winkel kunt verkrijgen.
Zo lijkt het tenminste, als je dat hoort van die mensen. Het lijkt ons dienstig
dat door een duidelijk gerichte nota van de minister enige sturing aan de
discussie wordt gegeven. Kan de minister op korte termijn een dergelijke notitie
toezeggen? Immers, door allerlei ongerichte discussies is de kans groot dat
dit idee als water door de vingers van de minister glijdt en dat stellingen
worden betrokken zonder dat daar gedegen adviezen – onder meer door
de SER – over zijn uitgebracht. Is de minister van plan advies aan de
SER te vragen?
 
 Voorzitter! Een zaak die de CDA-fractie zeer ter harte gaat, is de werkgelegenheid
in de sociale werkplaatsen. Reeds eerder hebben we moeten constateren dat
de oorspronkelijke doelstelling – onder anderen verstandelijk gehandicapten
toch zinvol werk te laten verrichten – reeds lang is verlaten, terwijl
de doorstroming naar het bedrijfsleven ook stagneert. Voor het Rijk is de
open-einderegeling dichtgesnoerd, maar de financiële risico's liggen
nu geheel bij de gemeenten en die last, zo blijkt uit de cijfers, is veel
te zwaar. Daar komt bij dat de orderpositie van de werkplaatsen aan het verslechteren
is, onder andere door verplaatsing van werkzaamheden naar Oosteuropese landen,
terwijl ook de gevangenissen ermee bezig zijn.
 
 In het akkoord over de financiële nood rond de werkplaatsen is gekozen
voor afslanking. De 84.000 arbeidsplaatsen moeten misschien op termijn met
gemiddeld 3% worden teruggedrongen. Dat zijn zo'n 2600 arbeidsplaatsen. Is
dit voor deze sociaal zwakste groep wel de juiste oplossing? Dat is toch je
reinste "marktconform handelen", zoals dat ook in het bedrijfsleven wordt
toegepast. Moet dat dan ook geschieden voor het laatste vangnet dat we in
de reguliere arbeid hebben? Past dat in het kabinetsbeleid van: werk, werk,
werk? Dat kan toch niet het sociale gezicht van de minister zijn? Het is toch
duidelijk dat de sterken overblijven en dat de zwaksten niet alleen figuurlijk,
maar ook letterlijk achter de geraniums terechtkomen? Graag verneem ik hierop
een reactie van de minister.
 
 Een laatste opmerking, voorzitter, maak ik over het rapport van de Commissie
evaluatie Arbeidsvoorzieningswet, onder voorzitterschap van de heer Van Dijk.
Ik ga niet in op de inhoud; dat laat ik over aan partijen die daar nauw bij
betrokken zijn. Bij de presentatie van het rapport heeft de minister als reactie
gegeven, dat "de aanbevelingen goed aansluiten bij een aantal hoofdpunten
van de partijenovereenkomst die op 22 december 1994 gesloten is." Het zal
de minister niet zijn ontgaan dat zowel werkgevers, als werknemers zeer negatief
hebben gereageerd op deze uitlating. Het lijkt ons op z'n plaats dat de minister
op deze soms heftige reacties op zijn wijze reageert.
 
 
 
 
 
 De heer Van de Zandschulp (PvdA):
 
 Voorzitter! Het regeerakkoord heeft als motto "werk, werk en nog eens
werk". De weg daarheen heet: lastenverlichting, te bewerkstelligen via drastische
bezuinigingsprogramma's voor onder andere sociale zekerheid, onderwijs en
volksgezondheid. Het regeerakkoord is gebaseerd op de veronderstelling dat
dit zeer forse programma van lastenverlichting een substantiële werkgelegenheidsgroei
uitlokt. Indien die verwachting niet uitkomt, is het regeringsbeleid goeddeels
mislukt. Een directe relatie tussen lastenverlichting en substantiële
werkgelegenheidsgroei is echter niet zonder meer een gegeven.
 
 Volgende week verschijnt het Centraal Economisch Plan. Uit wat daarvan
uitgelekt is, vallen de volgende conclusies te trekken. Er is inderdaad sprake
van zeer forse bedrijfsbesparingen, maar uitbreidingsinvesteringen en werkgelegenheidsgroei
dreigen achter te blijven bij die bedrijfsbesparingen. De werkgelegenheidsgroei
lijkt net toereikend te zijn om nieuw arbeidsaanbod op te vangen, niet om
de werkloosheid te doen dalen. Er is voorts sprake van een stagnerende
koopkracht en van binnenlandse onderbesteding.
 
 Indien dit een realistische prognose is, moeten de kabinetsvoornemens
voor 1996, te weten 4 mld. lastenverlichting, waarvan 3 mld. voor bedrijven
en 1 mld. voor burgers, wel bijgesteld worden. Zowel bij de omvang, als bij
de verdeling van de voorgenomen lastenverlichting, als bij de keuze van de
middelen, zijn kritische opmerkingen te maken. Als het om de verdeling gaat,
lijkt enige verschuiving van bedrijven naar burgers gewenst als ondersteuning
van de koopkracht van vooral de lagere-inkomensgroepen. De lastenverlichting
voor het bedrijfsleven zou – hetzij direct, hetzij indirect –
meer gericht moeten worden op werkgelegenheidscreatie; bijvoorbeeld in de
vorm van een reductie van de werkgeverswig aan de onderkant van het loongebouw
of met, in de tijd aflopende, premievrijstellingen of loonkostensubsidies
bij het te werk stellen van langdurig werklozen of voor het creëren van
méér leerarbeidsplaatsen. Het kabinet doet er voorts goed aan
ook naar de omvang van de lastenverlichting nog eens kritisch te kijken; bijvoorbeeld
om enig handgeld te reserveren om het overgangsrecht bij wijziging van sociale
verzekeringswetten fatsoenlijk te regelen. Bij de voorgenomen Algemene nabestaandenwet
dreigt hier opnieuw een ernstig knelpunt op te treden.
 
 Deze kritische opmerkingen laten overigens onverlet dat wij een beleid
gericht op verlaging van de wig, toegespitst op de onderkant van het loongebouw,
ondersteunen als een bouwsteen van een werkgelegenheidsbevorderend beleid.
 
 Dit kabinet en deze bewindspersonen concentreren het werkgelegenheidsbeleid
sterk op wat tegenwoordig de onderkant van de arbeidsmarkt heet. In de werkloosheidscijfers
en vooral ook bij de langdurige werkloosheid zijn laaggeschoolden sterk oververtegenwoordigd.
Die oververtegenwoordiging voltrekt zich voor een deel langs geografische
en langs etnische lijnen. Dat rechtvaardigt specifieke aandacht en specifieke
programma's voor laaggeschoolde langdurig werklozen. De suggestie van de minister
om de werkgeverswig te reduceren in een glijdende schaal van 100% tot 130%
van het minimumloon, verdient in het debat over lastenverlichting daarom serieuze
overweging. Zeker als de analyse juist is, dat hiervan een groter werkgelegenheidseffect
verwacht kan worden dan van een algemene wigverlaging. Wat mij betreft kan
deze suggestie eveneens als redelijk alternatief dienen voor uitbreiding van
de dispensatiemogelijkheid van het wettelijk minimumloon.
 
 Ik constateer verder met genoegen dat in het nieuwe beleid enkele hardnekkige
taboes sneuvelen, zoals blijkt uit de uitbreiding van werkgelegenheid in de
collectieve sector – de zogenaamde Melkert 1-banen –, het terugploegen
van uitkeringsgeld als gedeeltelijke financieringsbron in de startfase van
nieuwe banen in de marktsector èn in de collectieve sector –
de zogenaamde Melkert 2-banen – en het mogelijk maken van de combinatie
van jeugdwerkgarantieplaatsen en leerlingwezen. Ik ben hiermee redelijk content.
Zo meteen ben ik misschien ook nog wel content met het experimenteerartikel
in de bijstandswet – daarover méér over veertien dagen –
en misschien zelfs nog wel met enigerlei variant van een dienstencheque, maar
dat laatste weet ik nog niet zo zeker!
 
 Gecombineerd met reeds bestaande instrumenten zoals de Kaderregeling arbeidsinpassing,
JWG, banenpool, plus een aantal Europese werkgelegenheids- en scholingsprogramma's,
wordt het geheel echter wel erg onoverzichtelijk. Er is thans behoefte aan
een gebundelde informatie in een handzaam overzicht van de verschillende vormen
van werkgelegenheidverruimende en/of gesubsidieerde arbeid met de daarbij
behorende criteria. Er is nog meer behoefte aan een concept dat samenhang
aanbrengt, dwarsverbindingen en combinaties van instrumenten mogelijk maakt
en ook een relatie legt tussen specifiek beleid en globaal beleid. Naar mijn
indruk zijn er nog te veel losse einden en te veel verkokerde benaderings-
en financieringswijzen. Ik nodig de minister daarom uit, in zijn beantwoording
vooral in te gaan op die vraag naar samenhang en naar het langere-termijnperspectief.
Ik ben voor meer experimenteermogelijkheden, maar ik ben wel beducht voor
een stadium waarin iedereen opnieuw het wiel uitvindt, er veel energie gestoken
wordt in overlegstructuren en in het maken van plannen die straks misschien
de ministeriële toets niet kunnen doorstaan. Naar mijn mening is er grote
behoefte aan een helder kader, dat wel ruimte laat voor diverse lokale of
sectorale invullingen, dat die dwarsverbindingen mogelijk maakt en dat evenzeer
doorstroming bevordert.
 
 Er is in ieder geval geen behoefte aan een verborgen agenda. Ik weet volstrekt
niet of hiervan wel of niet sprake is geweest bij de lancering van de Melkert
1-banen in de sectoren veiligheid en zorg. Ik ben geen insider, maar een geïnteresseerd
waarnemer op afstand die voor een deel aangewezen is op kranteberichten. Bij
mij is wel de indruk ontstaan dat er hierbij sprake was van een nevendoelstelling,
namelijk om de gemeenten te dwingen niet meer bestaande of leeggehaalde lagere
loonschalen opnieuw te vullen. Op zichzelf vind ik zo'n nevendoelstelling
pleitbaar. Ik begrijp ook wel dat vakbonden en gemeenten, die voorheen via
functiewaarderingssystematieken en taakverrijking de laagste loonschalen leeggehaald
hebben, even moeten slikken. Ik meen echter dat zo'n nevendoelstelling vanaf
het begin duidelijk moet zijn.
 
 Ook over banen in de zorgsector is er nog weinig duidelijkheid. Banen
in de thuiszorg moeten eerst het COTG passeren. Het is ook de vraag, of het
cliëntgebonden budget zo meteen niet ten koste gaat van reguliere arbeid.
Hoe het ook zij, ik onderschrijf de wenselijkheid van specifieke werkgelegenheidsprogramma's
aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Een zekere marge van verdringing en
concurrentievervalsing of budgetvervalsing accepteer ik daarbij als het mindere
kwaad.
 
 Voorzitter! Men moet echter tevens bereid zijn, vanuit een wat bredere
en minder statische blik naar de problemen van langdurige werkloosheid te
kijken en zich niet volledig te fixeren op de onderkant van de arbeidsmarkt.
Langdurige werkloosheid is een maatschappelijk probleem dat voortvloeit uit
een tekort aan banen. Hogergeschoolden wentelen voor een deel hun aandeel
in de werkloosheid af door genoegen te nemen met iets lagere banen, totdat
ten slotte de hardnekkige werkloosheid blijft hangen bij de
laagstgeschoolden. Het gaat dus om een maatschappelijk probleem, dat niet
te snel herleid moet worden tot in de persoon gelegen factoren. Natuurlijk,
naarmate de toegang tot het arbeidsbestel langer uitblijft, kunnen arbeidscapaciteit
en vaardigheden afnemen en worden speciale toeleidingsprogramma's noodzakelijker.
 
 Vanuit deze iets bredere maatschappelijke invalshoek kan ik niet inzien
welke maatschappelijke winst er bereikt wordt met een voortgaande oprekking
van het begrip passende arbeid en een navenante aanscherping van de sollicitatieplicht.
Speciale werkgelegenheidsprogramma's voor langdurig werklozen of laaggeschoolden
moeten al evenmin statisch bezien worden, maar bij voorkeur als een opstap
naar regulier werk. Zulke programma's moeten daarom een scholingsmogelijkheid
kennen, ook al zal niet iedere deelnemer daarvan gebruik kunnen of willen
maken. Daarnaast zullen de arbeidsmarktpartijen en de overheid meer middelen
moeten inzetten voor scholingsvoorzieningen voor op dit moment reeds regulier
werkenden in de lagere loonschalen in het arbeidsbestel. Dan ontstaan er vacatures
die gevuld kunnen worden door nieuw instromende werklozen of deelnemers aan
JWG of banenpool.
 
 Het terugploegen van uitkeringsgeld – de Melkert 2-banen –
of premievrijstelling wordt wat mij betreft bij voorkeur aangeboden in een
glijdende, in de tijd afnemende, schaal. Dan kan gesubsidieerde arbeid geleidelijk
overgaan in niet-gesubsidieerde arbeid. Als dat in de tijd enigszins parallel
kan lopen met een op de lagere lonen toegespitste wigverkleining, dan kan
dat des te soepeler gebeuren. Bundeling van de extra geldstromen kan de uitvoerders –
gemeenten en arbeidsvoorziening – méér mogelijkheden bieden
om doorstroming te bevorderen. Natuurlijk blijft arbeidsduurverkorting en
herverdeling van werk, gekoppeld aan flexibeler arbeidstijden en meer mogelijkheden
om zorgtaken en betaalde arbeid te combineren, een zeer actueel thema. Ondersteunend
overheidsbeleid is daarbij welkom, evenals een sociaal-zekerheidsbestel dat
meer rekening houdt met wisselende arbeidspatronen.
 
 Een publieke arbeidsvoorziening, die toegankelijk is voor alle werkzoekenden
en voor alle werkgevers die op zoek zijn naar nieuw personeel, blijft noodzakelijk
voor een activerend arbeidsmarktbeleid.
 
 Ik heb geprobeerd hiermee, in heel grove penseelstreken, een dynamische
samenhang tussen specifieke werkgelegenheidsprogramma's, lastenverlichting
en het globale werkgelegenheids- en arbeidsmarktbeleid te schetsen. Ik vind
die samenhang essentieel. Als wij die samenhang niet weten aan te brengen,
dan kiezen wij op een andere manier toch voor een maatschappelijke tweedeling.
Dan vervangen wij misschien de tweedeling tussen betaald werkenden en langdurige
uitkeringsgerechtigden door een nieuwe tweedeling: aan de ene kant de regulier
werkenden, veelal beschermd via CAO of aanvullende pensioenverzekeringen,
en aan de andere kant een categorie personen die veroordeeld wordt om in aparte
circuits òf blijvend te werken op het minimumloonniveau òf via
de dienstenbon of klusjescheque op afroep paraat te zijn als poetsvrouw of
tuinman voor de welgestelde fulltime werkende landgenoot die deze ad hoc-vorm
van werkverschaffing dan ook nog fiscaal begunstigd ziet òf verplicht
wordt via de GSD tot het "opzomeren" van eigen straat of buurt. Ik formuleer
het expres wat aangedikt. Wie de politieke en publieke discussie van de laatste
tijd volgt, moet echter toegeven dat dit beeld van wat feodale verhoudingen
niet geheel aan mijn fantasie ontsproten is. Ik verdenk het kabinet er volstrekt
niet van dat het op dit tweede beeld af wil koersen. Maar simpele leuzen als
"werk boven inkomen" of "werk, werk en nog eens werk" kunnen er wel toe leiden
als die extra werkgelegenheidsprogramma's geen dwarsverbindingen krijgen met
de reguliere arbeidsmarkt.
 
 Voorzitter! Ik wil het kabinet enkele kritische vragen stellen. Als ik
het goed begrepen heb, starten de Melkert 1-banen op het minimumuurloonniveau,
maar is doorgroei naar 120% à 127% van het minimumloon mogelijk. Ik
vind die bescheiden doorgroeimogelijkheid van groot belang. De banen worden
echter in beginsel uitgegeven als 32-uursbanen, inmiddels genuanceerd tot
gemiddeld 32. Dat is een niet onbelangrijke nuance. 32 uur à 120% van
het minimumloon resulteert wel in een loon ter hoogte van het minimumloon.
Ik ben wel geporteerd voor de creatie van nieuwe 32-uursbanen, maar dan toch
niet bij voorrang voor de laagstbetaalden. Een dreigende tweedeling heeft
niet alleen een arbeidskant, maar ook een inkomensaspect. Na vijf jaar banenpool
is die fixatie op het minimumloon daar wel een knelpunt.
 
 Ook mijn volgende vraag stel ik onder het voorbehoud dat ik het goed heb
begrepen. De Melkert 2-banen zijn gedurende twee jaar mogelijk, maar slechts
in een traject van 100% tot 120% van het minimumloon. Hier betwijfel ik of
de beperking tot de laagste loonschalen wel gerechtvaardigd is. In typische
HBO- of universiteitssteden is er ook een heel omvangrijke categorie van hoger
geschoolde langdurig werklozen die een opstapje nodig kan hebben, misschien
voor een baan met een aanvangssalaris van 140% van het minimumloon. Waarom
zou hier het terugploegen van uitkeringsgeld niet mogelijk zijn? Het terugploegen
van uitkeringsgeld blijft vooralsnog beperkt tot uitkeringen van de Gemeentelijke
Sociale Dienst, namelijk de Algemene bijstandswet, de IOAW en de IOAZ. Werkhervatting
met behulp van werknemersuitkeringen is niet mogelijk. Er is nu in elk geval
één urgente categorie waarvoor een extra reïntegratie-inspanning
gewenst is. Het gaat dan om degenen die thans in het kader van de herbeoordeling
TBA op grote schaal afgeschat worden. Waarom zouden wij voor deze categorie
niet eveneens de mogelijkheid van werk met behulp van uitkering kunnen creëren?
Nu het aantal afschattingen in de WAO als gevolg van de eenmalige herbeoordeling
een veel grotere omvang krijgt dan destijds door de wetgever is voorzien,
is er natuurlijk wel sprake van een groot maatschappelijk probleem. Ik doe
niet af aan het uitgangspunt van TBA dat mensen aangesproken moeten worden
op hun nog resterende arbeidscapaciteit. Het Schattingsbesluit is echter de
facto niet geënt op het uitgangspunt "werk boven inkomen", maar komt
de facto soms neer op de leus "lagere uitkeringslasten boven reïntegratie-inspanning".
De combinatie van aan de ene kant schatting tegen de hoogste
loonwaarde en aan de andere kant een blokkade tegen herschatting bij werkaanvaarding
tegen een lager loon dan de eerdere theoretische schatting leidt soms tot
de absurde uitkomst dat de combinatie van WAO en WW meer oplevert dan werkaanvaarding
tegen een lager loon. Hier zou aan de uitvoeringsorganisatie een grotere vrijheid
gegeven moeten worden om voor praktische oplossingen te kiezen.
 
 Het tegengaan van grotere sociale ongelijkheid en sociale uitsluiting
heeft niet alleen te maken met werk en werkloosheid, maar heeft ook een inkomensaspect,
zoals ik al stelde. Armoedebestrijding is als politiek en publiek discussiepunt
enigszins weggezakt ten gunste van activerend arbeidsmarktbeleid en werkgelegenheidscreatie.
Ik erken de relatie tussen werk en inkomen. De basisinkomensfilosofie heb
ik in mijn hele politieke loopbaan al bestreden. De Wet koppeling met afwijkingsmogelijkheden
kent een groot gewicht toe aan de getalsmatige verhouding tussen betaald werkenden
en uitkeringsgerechtigden, de zogenaamde I/A-ratio. Dit getal is de laatste
jaren verslechterd dankzij snel stijgende werkloosheid. En sinds juli 1992
zijn minimumloon en sociale uitkeringen bevroren. Als de prognoses niet bedriegen,
is koppeling conform WKA binnenkort weer actueel. Het verhoudingsgetal, destijds
op 82,6 geprikt, zou – als ik het mij goed herinner – per kabinetsperiode
opnieuw vastgesteld moeten worden. Ik heb het gevoel dat de auteurs van het
regeerakkoord dat vergeten zijn.
 
 Het is overigens de vraag of die I/A-ratio de beste standaard is, want
er zitten in die telling soms rare onvolkomenheden. Een fulltime werkende
alleenverdiener wordt te zamen met zijn vrouw 65 jaar. In de I/A-ratio gaat
er nu een heel arbeidsjaar af en komen er twee hele uitkeringsjaren bij. Iemand
met een halve baan telt mee als een half arbeidsjaar. Wordt deze persoon geheel
arbeidsongeschikt, dan telt hij opeens mee als een heel uitkeringsjaar. Een
vertekening in de andere richting ontstaat er voor zover ziekte in de periode
van twee tot zes weken (TZ) niet meer gemeld wordt bij de bedrijfsvereniging.
Bij zoveel statistische onvolkomenheden valt er iets voor te zeggen om op
zoek te gaan naar een andere standaard, bijvoorbeeld de sociale-zekerheidsquote
als percentage van het bruto binnenlands produkt. Welnu, de sociale-zekerheidsquote
vertoont een dalende tendens. Ik pleit daarom voor een spoedig en volledig
herstel van de koppeling, niet voor de AOW alleen. Het gaat mij natuurlijk
niet om het instrument als zodanig, maar om de realisering van de achterliggende
doelstelling, namelijk een parallelle inkomensontwikkeling. Die bedoeling
kan eventueel ook via andere instrumenten gerealiseerd worden. Een zekere
bruto/netto-uitruil is wat mij betreft bespreekbaar. Maar andere instrumenten
blijken meestal erg omslachtig te zijn en soms ook duurder uit te vallen.
Koppeling is een doelgericht instrument ter voorkoming van verdere scheefgroei
in de inkomensverhoudingen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Bolding (GroenLinks):
 
 Voorzitter! Het begrotingsjaar is al vergevorderd. De Kamer kan er dan
ook niet van uitgaan dat aan het beleid zoals uiteengezet in deze begroting
nog fors gesleuteld kan worden, zo onze Kamer daar al de mogelijkheid toe
zou hebben. Ook mijn fractie heeft zich beperkingen opgelegd in dit debat
en een aantal speerpunten gekozen.
 
 Individualisering en emancipatie zijn trends die de traditionele maatschappij
in al haar voegen doen kraken. Enerzijds verdwijnen samenhang en gemeenschapszin
uit buurten en anderzijds ontstaan nieuwe kansen voor groepen in de samenleving
die tot nu toe niet of nauwelijks meeprofiteren van bijvoorbeeld de gestegen
welvaart. De sociale zekerheid heeft moeite, met dergelijke ontwikkelingen
gelijke tred te houden. Dit zien wij bijvoorbeeld weerspiegeld in het sanctiebeleid
en de diversiteit en kwantiteit van banenplannen.
 
 Ik kom eerst tot de algemene doelstellingen van het beleid van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid. In een vrije vertaling van de beleidsuitgangspunten
van het kabinet met betrekking tot Sociale Zaken en Werkgelegenheid passen
de volgende formuleringen. In het belang van het behoud van het stelsel van
sociale zekerheid alsmede in het belang van de samenleving als geheel worden
de volgende vertrekpunten gekozen; ik noem ze alle vier.
 
 1. Er moeten meer mensen aan het werk, hetgeen een bijzondere inspanning
vereist van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, andere ministeries, lokale overheden,
intermediaire organisaties en burgers.
 
 2. Het stelsel van sociale zekerheid moet ook zelf activerend zijn.
 
 3. Er is een betere verhouding inactieven-actieven nodig, wil het stelsel
op den duur behouden kunnen blijven.
 
 4. Zo – meer werk, behoud uitkeringen – moet het stelsel van
sociale zekerheid voorkomen dat burgers of categorieën burgers onder
de armoedegrens belanden.
 
 Vanuit deze herformulering van de beleidsuitgangspunten van het kabinet-Kok
met betrekking tot werk en sociale zekerheid willen wij een aantal speerpunten
aan u voorleggen.
 
 Hoezeer wij het ook met het kabinet eens zijn dat regelgeving in dit land
soms uiterst beknellend kan werken op creatieve bedenksels om de arbeidsparticipatie
te bevorderen, toch moet ervoor worden gewaakt dat het kind met het badwater
wordt weggegooid. Meer flexibiliteit is vereist om te kunnen experimenteren,
om ondernemingen te kunnen opzetten of om, zoals de Sociale nota 1995 het
stelt, in verschillende fasen van het leven van een werknemer de arbeidsduur
te variëren in verband met bijvoorbeeld de zorg voor kinderen of familieleden,
vanwege scholing of om op latere leeftijd korter te gaan werken. Voorts stelt
de Sociale nota nog dat flexibilisering voor werkgevers ook handig is, omdat
zij willen kunnen inspelen op fluctuaties in de produktie. Daar begint naar
onze mening het verhaal enigszins te wringen. Stel je voor: een drukkerij
raakt een opdrachtgever kwijt, maar volgende maand is er misschien wel weer
een nieuwe. Er zijn misschien tijdelijk twee medewerkers over, die dan wel
even thuis kunnen zitten. Is dat de bedoeling of wordt wellicht gedacht aan
nulurencontracten? Zowel voor werknemers als voor werkgevers is naar onze
mening een aantal zekerheden wel noodzakelijk.
 
 Het voorstel om dispensatie op de Wet op het minimumloon mogelijk te maken,
lijkt ons zowel gevaarlijk als onnodig. Al jarenlang tamboereren bedrijven
op de noodzaak, onder het minimumloon te mogen salariëren.
Gedeeltelijk is reeds aan hun eisen tegemoet gekomen door de aantasting van
het minimumjeugdloon. Een verdergaande aantasting mogelijk maken lijkt een
vrijbrief voor afschaffing. Naar onze mening is het ook niet nodig in het
door het kabinet voorgestane traject het minimumloon aan te tasten. Er zijn
meer dan genoeg mogelijkheden gecreëerd in het kader van banenplannen,
werkervaring, grote-stedenbeleid en dergelijke om werklozen met onvoldoende
arbeidservaring zich al werkende te laten kwalificeren voor een reguliere
baan.
 
 In het kader van de dreigende aantasting van het minimumloon en lastenverlichting
om banen te creëren in het algemeen zij hier nog opgemerkt dat ook het
CPB constateert dat lastenverlichting voor bedrijven maar zeer mondjesmaat
nieuwe banen oplevert. Dat is uiteindelijk toch ook de ervaring van jarenlang
aangehouden loonmatiging. Er komen pas banen bij als de economie macro aantrekt,
los van bevoordeling van bedrijven.
 
 Wij volgen met argusogen de ontwikkelingen met betrekking tot flexibilisering.
Het is van groot belang dat de discussie hierover gevoerd wordt met alle betrokkenen.
Het doet ons dan ook deugd dat de FNV steeds zo nadrukkelijk is betrokken
bij de gedachtenwisseling over deze kwesties en ook zelf met alternatieven
komt. Graag vernemen wij van de minister hoe het ervoor staat met een aantal
van de genoemde maatregelen. Zijn onder meer in het kader van de ideeën
over het minimumloon al nadere mededelingen te doen over de resultaten van
de ministeriële commissie Wetgevingskwaliteit, marktwerking en deregulering?
 
 Het dagblad Trouw schrijft in januari 1995 dat in de Verenigde Staten
flexibilisering al zo'n vlucht heeft genomen dat gedacht wordt aan het afschaffen
van "de baan". Zo heeft uitzendbureau Manpower daar werkgelegenheid voor 560.000
mensen, meer dan General Motors met 365.000 banen. Het Sociaal-cultureel rapport
van 1994 stelt dat werkgevers behoefte hebben aan zo flexibel mogelijke werknemers,
maar dat een nauwe verbondenheid tussen een bedrijf en de werknemers nodig
is om werknemers in staat te stellen hun capaciteiten optimaal te benutten,
evenzeer in het belang van de werkgever dus. Om die reden geeft het rapport
aan dat grotere flexibiliteit wellicht gewenst is, maar dat de mogelijkheden
ook begrensd zijn. Is de minister met ons van mening dat grenzen een belangrijke
richtsnoer dienen te zijn bij flexibilisering?
 
 Flexibilisering kan voor alle partijen aantrekkelijk lijken, maar het
gaat er uiteindelijk om hoe er in de praktijk mee wordt omgesprongen. Uit
bijvoorbeeld de recente staking in het openbaar vervoer is overduidelijk geworden
dat voor veel uitwerkingen van die flexibilisering geen draagvlak bestaat.
In haar boek over het werken aan de onderkant van de samenleving, gebaseerd
op door haarzelf opgedane ervaringen, laat mevrouw Stella Braams schrijnend
zien hoe flexibilisering ook kan leiden tot rechteloosheid. Hoe kijkt de minister
hiertegenaan? Op welke wijze wil hij dergelijke ook door hem niet gewenste
wantoestanden tegengaan?
 
 Voorzitter! Ik kom op het activerend arbeidsmarktbeleid. Naast het belang
dat een individuele werkloze heeft bij een redelijk inkomen en werk speelt
de kwestie dat de werkgelegenheid ook een belangrijke rol kan spelen in woonbuurten
die te kampen hebben met sociaal-economische problemen. Het niet hebben van
werk leidt tot minder koopkracht en vaak een afnemend zelfrespect. Bewoners
voelen zich minder betrokken bij en minder verantwoordelijk voor hun wijk.
Het creëren van werkgelegenheid kan dan ook een goed middel zijn om de
leefbaarheid in buurten te vergroten. Het hebben van werk zorgt voor een inkomen,
dat ook bestedingsvrijheid en zelfstandigheid meebrengt. Daarmee omvat het
hebben van een inkomen dan ook veel meer dan alleen het geld: zelfstandigheid,
bestedingsvrijheid en zelfrespect.
 
 Verder verschaft een baan, het bedrijf waar iemand werkt, een positie.
Wie werkt, krijgt door dat werk een eigen positie en kan zich positief onderscheiden
van anderen. Je hoort niet meer bij de naamlozen, moet verantwoording afleggen
en wordt op je werk aangesproken. Dit werkt door in relaties buiten het werk,
in het gezin en in relaties met vrienden. Werk dwingt ook tot indeling van
de tijd: zo laat op je werk, zo laat klaar, dan met vakantie, dan weer terug.
Het is natuurlijk lastig dat je een dag vrij moet nemen, dat je dat moet organiseren,
maar het geeft ook houvast.
 
 In 1992 schrijft de PvdA in een rapport dat het gaat om een onverkorte
keuze voor arbeid, "omdat betaald werk de meest directe weg is naar zelfstandigheid
en maatschappelijke betrokkenheid van mensen. Arbeid heeft een belangrijke
functie in het proces van sociale integratie. Het houdt mensen bij elkaar;
het is een van de belangrijkste bindende krachten in de maatschappij." Tot
zover het PvdA-rapport.
 
 De Sociale nota 1993 bepleit brede arbeidsparticipatie, omdat burgers
in hun eigen onderhoud moeten kunnen voorzien en ook vanwege "het sociale
aspect. Arbeid vormt voor velen een belangrijke mogelijkheid tot individuele
zelfontplooiing en een belangrijk middel voor het aangaan van sociale contacten."
Ziehier in een notedop het belang van werk voor individuen en de samenleving
als geheel. Werkgelegenheidsbeleid, of activerend arbeidsmarktbeleid, dient
dan ook een pijler te zijn van een kabinetsbeleid; een belangrijke pijler.
 
 Allereerst maak ik een opmerking over het functioneren van de RBA's en
de arbeidsbemiddeling. In de Sociale nota 1995 wordt terecht de teleurstelling
geconstateerd over de inspanningen en resultaten van het RBA-apparaat; wij
steunen die opmerking. Wij kunnen ons dan ook wel iets voorstellen bij het
idee om de middelen voor deze groots opgezette organen in te krimpen. Mij
is een voorbeeld bekend van een stad waar één man met een klein
bureautje in een project van gemeente en sociale dienst was ingezet om zeer
moeilijk bemiddelbare allochtonen aan werk te helpen. Het RBA, de sociale
dienst en het arbeidsbureau met hun omvangrijke apparaten bemiddelden ook.
Stellen wij dan het totaal van die ene man en die grote drie van de naar regulier
werk bemiddelden op 100%, dan werd bijna 60% daarvan door die ene man naar
regulier werk toegeleid. Zo'n actieve vorm van bemiddeling ligt ons inziens
ook op de weg van de RBA's.
 
 En dan de banen. Het kabinet heeft terecht meteen flink aan de bel getrokken
als het gaat om het scheppen van banen. Maar komen wij daar nu zoveel verder
mee? Banenplannen uit het verleden (sociale vernieuwing, banenpool,
de JWG) en uit het heden (40.000 Melkert-banen, inzet van uitkeringen, werken
met behoud van uitkering) lijken door de jaren heen toch altijd iets van werkverschaffing
te hebben gehouden. Wat is werk met behoud van uitkering anders als je bedenkt
dat daarmee vooral straten geveegd worden en zwerfvuil wordt opgeruimd? Hoewel
dit een simplificatie is – ik geef dat toe – is dit wel de kern
van onze kritiek op de banenplannen. Ik zet de plannen op een rij:
 
 1. Een gematigde loonontwikkeling, vermindering van loonkosten (lastenverlichting
voor werkgevers) bespraken wij reeds.
 
 2. Verruiming van de wet-Vermeend/Moor (10.000 werklozen meer naar werk
bemiddelen).
 
 3. 40.000 extra arbeidsplaatsen voor langdurig werklozen.
 
 4. Stroomlijning van de bestaande programma's op het gebied van de additionele
arbeid, met als varianten het FNV-plan "Tegen de stroom in", waarin wordt
voorgesteld met uitkeringsgelden zogenaamde instroomplaatsen met werkgarantie
te creëren, en de vrijheid die gemeenten krijgen om uitkeringsgerechtigden
die gaan werken, een premie te geven.
 
 Deze vier plannen, die volgens het kabinet 350.000 banen extra moeten
opleveren, zijn in den lande sceptisch ontvangen. Zo kopt de Volkskrant van
21 september 1994: "Haagse plannen scheppen nauwelijks banen". Men vraagt
zich af waar de banen vandaan moeten komen. Verder beziet men de resultaten
van de afgelopen jaren bij de loonkostensubsidies, banenpools, tijdelijk werk,
premievrijstelling en inzet van uitkeringsgelden. Men constateert dat die
ervaringen niet optimistisch stemmen. De Volkskrant noemt het voorbeeld van
de premievrijstelling op basis van de KRA-regeling (Kaderregeling arbeidsinpassing).
Van een bedrag van 120 mln. werd voor 17.770 mensen een vorm van premievrijstelling
gegeven, terwijl slechts 5394 van hen werk vonden. De zeer geringe doorstroming
naar echte banen via inzet van banenpools en dergelijke is ook onderwerp van
kritiek. Ten slotte vergelijkt de Volkskrant het FNV-plan met de mislukte
terugploegregelingen in de bouw van 1983 tot 1988, waarbij slechts twee derde
van de projecten werd gerealiseerd en nog niet de helft van het geplande aantal
arbeidsjaren werd gehaald.
 
 De 40.000 32-uursbanen van dit kabinet moeten over een periode van vier
jaar worden gerealiseerd. Kosten 1,6 mld. De helft van dit bedrag moet komen
uit bespaarde RWW-uitkeringen. De banen zullen worden "gecreëerd" in
bejaardenoorden en thuiszorg, de veiligheid en het openbaar toezicht en de
kinderopvang.
 
 Als het lukt tot invulling van dit programma-onderdeel te komen, kan de
inzet van dergelijke "tewerkgestelden" zijn nut bewijzen in het buurtbeheer.
De maatregel beperkt zich, wat het soort werk betreft, toch tot wat je een
marginale sector zou kunnen noemen als het gaat om commercialiteit en economische
levensvatbaarheid. Het lijkt al te veel op de veegploegen van de buurtbeheerbedrijven.
In feite is hier in hoge mate sprake van meer van hetzelfde. Daarnaast moet
er, zeker ook gezien de eerdere ervaringen met de banenpools, niet op gerekend
worden dat deze mensen ook aan vast werk zullen komen. Daarmee is het bredere
effect relatief gering.
 
 Bij de stroomlijning van bestaande regelingen en de banen met inzet en
behoud van uitkeringen hebben wij het wederom over meer van hetzelfde.
 
 De problematiek van de banenpools is divers. Een aantal aspecten wil ik
hier kort schetsen. De eis dat banenpoolers additioneel werk moeten doen en
niet mogen concurreren met regulier werk, levert de nodige problemen op. De
markt voor bepaalde soorten additioneel werk is verzadigd en heeft in met
name de grote-stadsbuurten weinig rek meer. De OESO constateert overigens
dat in Nederland een te groot aanbod bestaat van traditionele werkgelegenheid.
Het probleem van de gerezen tekorten aan additionele banen wordt nog versterkt
door de onderlinge concurrentie van de doelgroepen van banenpools, sociale
werkplaatsen (WSW) en jeugdwerkgarantieplan. De beperktheid van deze markt
betekent dat in onvoldoende mate diversiteit in functies kan worden geboden
en dat banenpoolbanen niet voldoende aansluiten op kwaliteiten en affiniteiten
van de langdurig werklozen in de pools. De eis van additionaliteit van werkzaamheden
staat in feite haaks op de eis c.q. de wenselijkheid dat banen maatschappelijk
nut moeten hebben. Bovendien staat de additionaliteit van de banenpoolwerkzaamheden
onder grote druk. Er doen zich diverse vormen van (indirecte) verdringing
voor. Een ruwe schatting van Research voor Beleid geeft aan dat zo'n 30% van
de werkzaamheden vormen van verdringing vertoont. Wat is de reactie van de
minister op dit percentage?
 
 De meeste deelnemers in de banenpool zijn slechts korte tijd "in dienst"
van de banenpool. Er is dan ook nauwelijks uitstroom naar reguliere banen:
over de periode 1991-1992 slechts 2%. De beloning van banenpoolers is laag,
te laag naar onze mening gezien het vaak zware werk dat banenpoolers doen
(veelal een combinatie van fysiek en sociaal getint werk), gezien de uitkeringshoogte
en vergeleken met reguliere werkers die ongeveer hetzelfde werk doen.
 
 Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid gaat ervan uit dat
de banenpool het sluitstuk is van het instrumentarium ter bevordering van
de instroom in regulier werk. Daarmee vormt de banenpool met JWG en WSW het
instrument dat wordt ingezet voor mensen voor wie geen alternatief meer mogelijk
is. Het ministerie constateert echter dat nu werklozen in het sluitstuk terechtkomen
bij wie dat voorkomen had kunnen worden.
 
 Kortheidshalve noem ik nog even de argumenten die in de Sociale nota 1995
tegen de banenpool, JWG en WSW worden aangevoerd: 
 
 
 - een geringe
uitstroom, ook van hen die daartoe wel in staat zijn;
 
 
 - concurrentie
tussen maatregelen, waardoor de beleidsmatig gewenste prioriteit voor regulier
werk onvoldoende wordt gerealiseerd;
 
 
 - verdringing van reguliere arbeid
en als gevolg daarvan kosten in de sociale zekerheid die de inverdieneffecten
te boven gaan;
 
 
 - een dreigende tweedeling tussen werkenden op additionele
en werkenden op reguliere arbeidsplaatsen.
 
 
 
 Wat dan? Wij voelen ook wel voor het creëren van werk met wellicht
slechts in de aanvangsfase een soort startsubsidie. Ik doel dan op het creëren
van echt werk, van reguliere banen. In die zin zou de constructie van de 40.000
banen kunnen voldoen, zij het dan via een veel bredere inzet, ook commercieel
en levensvatbaar. In een koppeling met het grote-stedenbeleid
en de sociale vernieuwing kan bijvoorbeeld worden gedacht aan het zogenaamde
SHAPE-concept: een Engels idee waarbij woningbouwcorporaties ten behoeve van
de leefbaarheid in de buurten commerciële bedrijven opzetten die arbeidsplaatsen
en diensten aan de buurt opleveren, evenals scholingsplaatsen. Deze bedrijven
werken marktgericht, commercieel en winstgevend. Hoogstens is in de aanvangsfase
sprake van subsidiëring. Zo worden onafhankelijkheid en slagvaardigheid
gegarandeerd. Werkers zijn in loondienst, het zijn geen banenpoolers, en houden
aan hun werkzaamheden een volwaardig inkomen over. In Engelse buurten zijn
hiermee uitstekende resultaten bereikt. Vastgesteld kan worden dat door een
combinatie van structurele arbeidsplaatsen en scholingsplaatsen, die ook tot
succesvol solliciteren leiden, honderden werklozen aan het werk zijn gekomen.
 
 Wij menen dat een dergelijke benadering meer in overeenstemming is met
het gestelde in en de geest van de regeringsverklaring van het kabinet-Kok.
Het kabinet wil immers meer ruimte voor ondernemingszin. Ten aanzien van de
sociale zekerheid wordt gesteld dat er behoefte is aan nieuwe evenwichten
in de verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid, burgers, bedrijven en
sociale partners en dat concurrentie en marktwerking de uitvoering kunnen
verbeteren. Verder wil het kabinet het beroepsonderwijs vernieuwen en de praktijkcomponent
versterken.
 
 Voorzitter! Ik stel een enkele vraag inzake de vrouwenvakscholen. Wat
is de stand van zaken met betrekking tot het voortbestaan van deze scholen?
Is het mogelijk om enige zekerheid te geven over hun voortbestaan, ook na
1995?
 
 Voorzitter! Een korte opmerking over de groeiende armoede en het beleid
van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Tussen 1979 en 1983
verdubbelde het aandeel "bestaansonzekere" huishoudens in Nederland van 4
naar 8%. Daarna stabiliseerde dit aandeel zich. Dit zijn huishoudens met een
inkomen beneden de bijstandsnorm, dus wij hebben het dan nog niet over huishoudens
die wel een dergelijk inkomen hebben, maar die om meerdere redenen niet in
staat zijn, de eindjes aan elkaar te knopen. Wij denken aan problematische
woonsituaties, noodkoop vanwege woningschaarste en dergelijke. Oorzaken van
bestaansonzekerheid zijn in het algemeen: echtscheiding, verlies van werkkring
en problemen van kleine zelfstandigen. Het gaat voor een deel om een groep
mensen voor wie nauwelijks serieus uitzicht op enige verhoging van het inkomen
bestaat. Dit is in feite grotendeels buiten beeld gebleven op de conferentie
van Kopenhagen. Nederland is immers een rijk land. Des te meer reden om in
Nederland hard te werken aan meer banen, de sociale vernieuwing nieuwe impulsen
te geven en de sociale zekerheid niet om zeep te helpen, ook al is de verhouding
tussen actieven en inactieven uit de hand gelopen.
 
 Aan de groep mensen die van een inkomen op bijstandsniveau moet rondkomen,
zal als gevolg van de herkeuringen in verband met de WAO-uitkeringen een nieuwe
grote groep worden toegevoegd, zo vrezen wij. Ik wil daar nu niet verder op
ingaan. Mijn fractie komt op de armoede en het sociale-zekerheidsbeleid nader
terug bij de behandeling in deze Kamer – over twee weken – van
de herinrichting van de Algemene bijstandswet.
 
 Ik ben hiermee aan het einde van mijn bijdrage in eerste termijn gekomen.
Bij het opmaken van de balans, bij het beoordelen van het beleid en het optreden
van de paarse minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, constateert mijn
fractie dat ook de minister alle reden ziet tot zorg over zowel het aantal
uitkeringsgerechtigden, het aantal werkzoekenden, als over hun inkomenspositie.
Zijn pogingen om hiervoor binnen het paarse kabinet meer aandacht te krijgen
en de financiële ruimte die hij bepleit om maatregelen te kunnen nemen,
zijn zonder meer te waarderen. Of die maatregelen ook altijd het gewenste
effect zullen hebben en of zij de meest kwetsbare groepen zullen bereiken,
is nog maar de vraag.
 
 Het is natuurlijk niet alleen de taak van de politiek of van de minister,
maar ook van anderen, direct betrokkenen, om na te denken over de maatschappelijke
problemen op sociaal terrein en oplossingen aan te dragen. Hinderlijke regelgeving
mag creatieve oplossingen niet in de weg staan. Ook dat is een politieke keuze.
 
 Voorzitter! Wij denken graag met de minister mee en blijven hem kritisch
volgen.
 
 
 
 
 
 Mevrouw Gelderblom-Lankhout (D66):
 
 Voorzitter! De portefeuille van Sociale Zaken is er bepaald een met veel
wetgeving, waardoor wij regelmatig in staat zijn om met minister Melkert en
staatssecretaris Linschoten in discussie te treden. Binnenkort zal mijn collega
Jacqueline de Savornin Lohman bijvoorbeeld in het kader van de herinrichting
van de Algemene bijstandswet een aantal onderwerpen behandelen die ik vanmiddag
dus niet aan de orde zal stellen. Ik maak in dit beleidsdebat slechts een
tweetal opmerkingen.
 
 De eerste opmerking betreft de lastenverlichting van ruim 4 mld., die
in de begroting voor volgend jaar moet worden verwerkt. Minister Melkert wil
terugkomen op het regeerakkoord. Hij wil de voor volgend jaar vastgelegde
lastenverlichting voor het bedrijfsleven op een andere wijze vormgeven. De
D66-fractie vindt dat de minister van de Partij van de Arbeid zich voor de
begroting voor 1996 moet houden aan de afspraak. Minister Melkert wil, in
afwijking van dit compromis, een andere verdeling, waardoor vooral banen aan
de onderkant kunnen ontstaan, althans dat hoopt hij.
 
 De minister van Economische Zaken, de heer Wijers, heeft echter duidelijk
gemaakt dat het in Nederland niet alleen gaat om het scheppen van banen, maar
ook om het behoud van werkgelegenheid. Dat houdt bijvoorbeeld ook het doorstromen
naar boven in, waardoor aan de onderkant ook banen kunnen ontstaan. Het zal
niemand verbazen dat de D66-fractie deze visie steunt. Er is nog een ander
argument. Het bedrijfsleven plant op langere termijn en het rekent op die
afspraak van de regering. Daarom moet de regering niet steeds schuiven met
die afspraken. Ook om die reden is het dus goed, wel aan het regeerakkoord
vast te houden.
 
 Mijn tweede opmerking betreft de malusregeling. Men ziet, ik verdeel mijn
gunsten over de twee bewindslieden. Deze regeling is in dit huis vanaf het
begin omstreden geweest. In een unaniem door de Eerste Kamer aangenomen motie
werd gewezen op mogelijke contra produktiviteit. Ik ga vanwege
de tijd nu niet op alle details in, maar ik stel vast dat deze motie niet
is uitgevoerd door staatssecretaris Ter Veld. Vervolgens is staatssecretaris
Wallage daarop aangesproken. Hij heeft toegezegd, haar uit te zullen voeren,
maar dat is niet gebeurd. Nu zit er een staatssecretaris die in de Tweede
Kamer zelf een initiatiefwetsvoorstel heeft ingediend om van die beroerde
malus af te komen. Er is een aantal onderzoeken gedaan waaruit duidelijk blijkt
dat de maatregel contraproduktief is. De staatssecretaris heeft dat ook in
zijn toelichting gesteld, maar daarnaast zijn er ook een aantal gerechtelijke
uitspraken, waardoor is vast komen te staan dat persoonlijke gegevens van
de werknemer die in de WAO terecht is gekomen, het opleggen van malussen in
de praktijk nagenoeg onuitvoerbaar maken. Het staat echter in de wet en de
bedrijfsverenigingen moeten nog steeds malussen opleggen. Kan deze investering
in tijd nu echt niet beter gebruikt worden? Wij hebben begrepen dat de malus
per 1 januari 1996 afgeschaft zal worden. Waarom kan dat niet per 1 juli aanstaande
of, nog beter, per 1 april aanstaande? Het enige wat nodig is, is tijdelijk
een wetsartikel in de TAV – ik dacht artikel 26 – buiten werking
stellen. En daarvoor lijkt in beide huizen een meerderheid te bestaan. Kan
de afschaffing alsjeblieft versneld worden?
 
 
 
 
 
 De heer Heijmans (VVD):
 
 Voorzitter! Ik zal, al was het alleen maar vanwege de temperatuur in deze
zaal, proberen het zo kort mogelijk te houden. De Sociale nota 1995 telt 126
bladzijden, exclusief de bijlagen. Van die 126 pagina's zijn er 74 gewijd
aan het probleem van de werkgelegenheid en de arbeidsmarkt en slechts 52 aan
de sociale zekerheid. Het zou wel eens symptomatisch kunnen zijn voor de verdeling
van de beleidsinspanningen op het departement van SoZaWe. En dan te bedenken
dat het werkgelegenheidsbeleid eigenlijk een ondergeschoven kindje is op dit
ministerie. In 1981 heeft Den Uyl, als kersverse minister van Sociale Zaken,
een kidnap gepleegd en het wicht weggehaald bij de rechtmatige ouders: het
ministerie van Economische Zaken. Dat had hij nooit moeten doen, al was het
maar om zich het echec van een mislukt werkgelegenheidsbeleid te besparen.
 
 Maar wat belangrijker is: als gevolg van deze wisseling heeft de sociale
component in het werkgelegenheidsbeleid een meer geprononceerde plaats gekregen
dan de economische, en het was dan ook meer charmant dan verstandig dat minister
Wijers de vraag of dit beleid niet op zijn departement thuishoort, wegwuifde.
 
 Prof. Don, de nieuwe directeur van het Centraal planbureau, zei in "Onderneming"
van 4 oktober: "De koninklijke weg verdient de voorkeur als het gaat om het
scheppen van nieuwe banen. Al het andere is behelpen". Even verder: "Beter
dan banenplannen en loonsubsidies is het om echte werkgelegenheid in de marktsector
te scheppen: "second best" oplossingen zijn nodig zolang dit niet lukt". Bij
de behandeling van zijn begroting in dit huis zei minister Wijers dat er erg
voor uitgekeken moest worden, niet alleen maar in "koek" te gaan denken. Hij
was van mening dat het werkgelegenheidsvraagstuk primair opgelost moest worden
door vergroting van de koek. En na de kabinetsbeslissing over de vijfde Schipholbaan
zei de minister dat dit met 50.000 nieuwe arbeidsplaatsen echt structureel
werkgelegenheidsbeleid was. Hoe kijkt de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
tegen deze problematiek aan? Of anders gezegd: vindt hij niet dat de concentratie
op structurele werkgelegenheid voor de wat langere termijn in de marktsector
lijdt onder het streven naar succes op de korte termijn met behulp van allerlei
kunstgrepen, zoals banenplannen, subsidies en reductie van sociale premies?
 
 Voorzitter! Ik wil niet praten over kunstbanen. Dan wordt de minister
boos en daar kan ik niet zo goed tegen. Maar wij mogen toch wel vaststellen
dat het hier gaat om in theorie additionele werkgelegenheid in de collectieve
sector, waarbij zich een niet onbelangrijke verdringing voordoet en waarvan
de uitstroom naar reguliere banen uitermate gering, zo niet nagenoeg nihil
is. Bovendien wordt, als gevolg van uiteenlopende arbeidsvoorwaarden, een
tweedeling in de werkgemeenschap bevorderd, waarbij ik denk aan de voorwaarde
van de minister dat voor "zijn" banen niet meer dan 120% van het minimumloon
mag worden betaald en in relatie hiermee bijvoorbeeld aan de moeilijkheden
met de Amsterdamse tramconducteurs. Ik vraag de minister of zo'n tweedeling
in de kleine, eigen omgeving niet ten minste even desastreus is als een maatschappelijke
tweedeling waar Den Uyl indertijd voor waarschuwde.
 
 Voorzitter! Ik heb al eens gezegd dat ik moeilijkheden heb met de term
"scheppen" van banen: het is alsof zij uit het niets moeten komen. Banen ontstaan
als er behoefte aan is. Of moeten onze kinderen of kleinkinderen straks op
school leren dat God de mens schiep en Melkert zijn baan? Onlangs las ik de
redevoering van de minister bij het in ontvangst nemen van het boek "The international
law of youth rights". Hij sprak over het Jeugdwerkgarantieplan als over een
sluitende benadering in het kader van het activerend arbeidsmarktbeleid voor
jongeren, over additionele arbeidsplaatsen om werkervaring op te doen, over
de sluitende aanpak als meest opvallend element en over het opvullen van het
gat dat vraag en aanbod op de arbeidsmarkt laten vallen. Maar dan lees je
in de Volkskrant van 13 januari: "Tweederde van de Amsterdamse jeugd met een
JWG-contract is werkloos." In Het Parool van 21 januari: "Voor JWG'ers bestaat
geen enkele controle." In dezelfde krant van 29 januari: "Uitvoering van het
JWG is gewoon rotzooi in Amsterdam." Elsevier snierde, aangehaald in Onderneming
van 14 februari: "Sinds de invoering van het Jeugdwerkgarantieplan zijn in
de statistieken nauwelijks nog jeugdwerklozen te vinden. Zij hebben weliswaar
geen betaald werk, ze ontvangen het minimumjeugdloon alsof zij dat wel hebben.
In feite zijn het peperdure steuntrekkers." Ten slotte sprak "De Groene" op
15 februari over de "Jeugdwerkvakantiewet". De minister kan mij verwijten
dat ik eenzijdig citeer en daar heeft hij gelijk in. Natuurlijk gaat de invulling
van veel werkgelegenheidsplannen wèl goed, maar het lijkt mij toch
wel op zijn plaats om de wel erg positieve uitspraken van de minister een
beetje te relativeren.
 
 Voorzitter! In de Volkskrant van 31 december is uitgerekend dat in 1998
met het werkgelegenheidsbeleid van dit kabinet ruim 6 mld. is gemoeid. En
de krant voegt daaraan toe dat nog niet eens alle maatregelen zijn meegeteld.
Ik voeg daaraan toe: zoals het graaien in de sociale fondsen.
 
 Ter zijde het volgende. Ik heb de indruk dat de Uitvoeringsregeling bevordering
arbeidsinpassing van 30 januari de vlak voor kerst in dit huis behandelde
uitbreiding van de wet-Vermeend/Moor wel erg oprekt. Moet mijn fractie er
dan toch spijt van krijgen dat zij het wetsvoorstel, zij het met de nodige
aarzeling, uiteindelijk heeft gesteund? Kan de minister iets zeggen over het
tijdstip waarop de SER zal oordelen over de desbetreffende adviesaanvrage?
 
 
 
 
 Voorzitter: R. Zijlstra
 
 
 
 
 
 De heer Heijmans (VVD):
 
 Ik ga terug naar die 6 mld. Mijn fractievoorzitter heeft tijdens de algemene
beschouwingen in dit huis gevraagd hoever de spankracht in de begroting reikt
bij de uitgaven voor de werkgelegenheid. Komen er nieuwe bedragen als de werkloosheid
nog toeneemt of niet afneemt? Hij drong er ook op aan, de doorstroming naar
reguliere werkgelegenheid te vergroten, opdat uit de bestaande posten geld
voor nieuwe of andere werklozen beschikbaar zou komen. Helaas heeft de minister-president
op deze vragen nauwelijks of niet gereageerd. Ik vraag de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid om dit nu wel te doen.
 
 Bij de bestrijding van de werkloosheid gaat het, zoals ik zei, om beleid
op de korte, maar ook op de lange termijn. Wat ik bij de verdediging van zijn
begroting aan de overzijde miste in het betoog van de minister, was een meer
exacte afweging van beleidsinspanningen en financiële inspanningen op
die korte, conjuncturele en op de langere, structurele termijn. Met andere
woorden: zou van die 6 mld. – nota bene een bedrag dat gelijk is aan
een derde van het gehele bedrag dat dit kabinet wil bezuinigen – niet
een bepaald deel moeten worden besteed aan innovatie, research en "development",
kortom, aan industriebeleid? Is het juist dat, zoals de kranten melden, de
minister geen generieke lastenverlichting wil, maar dat hij deze ook al wil
concentreren op de onderkant van de arbeidsmarkt, waarover mijn voorgangster
al sprak, in tegenstelling tot wat zijn collega Wijers verstandig vindt en
wat het Centraal planbureau adviseert? Is het juist dat de houding van de
minister in strijd is met het regeerakkoord? Had VNO-voorzitter Rinnooy Kan
gelijk toen hij, ik meen afgelopen zaterdag, opmerkte dat de minister weg
dreigt te drijven van dat regeerakkoord?
 
 Een ander en tevens laatste punt in mijn beschouwing over het werkgelegenheidsbeleid
gaat over de kwantiteit tegenover de kwaliteit van de werkloosheid. NRC Handelsblad
schreef het op 10 februari heel pregnant zo: "Maar de economische werkelijkheid
leidt niet tot de door Melkert, Wallage en De Waal gewenste banencreatie.
In de industrie, het bank- en verzekeringswezen, overal leiden concurrentie,
automatisering en flexibilisering tot uitstoot van arbeidsplaatsen. In de
industrie gaat het daarbij vooral om externe flexibilisering. (...) Bij de
dienstverlening domineert de interne flexibilisering: het leniger maken van
de organisatie, zodat sneller en veerkrachtiger ingespeeld kan worden op de
wensen van de klant en een hoger rendement wordt gemaakt." Tot zover de NRC.
Hierbij valt te denken aan ontwikkelingen bij bijvoorbeeld de banken –
hopelijk verzacht de nieuwe CAO het leed – aan de fusie tussen de Bedrijfsvereniging
voor de gezondheid en de Detam, aan het terugbrengen van het aantal districtskantoren
van de Sociale verzekeringsbank, aan Fokker en, niet te vergeten, de overheid –
het kost allemaal banen – of aan uitspraken van bijvoorbeeld Philips-topman
Timmer over winst en werkgelegenheid. Ook het streekvervoer kan hierbij genoemd
worden.
 
 Ik geef de minister direct toe dat het aantal werklozen aan de onderkant
van de arbeidsmarkt verreweg het grootste is en dus primair onze aandacht
vereist. Dat is dus het kwantitatieve aspect. Maar moet de herplaatsing van
de tweede categorie, die kwalitatief en qua inkomen niet tot het onderste
segment van de arbeidsmarkt behoort, worden overgelaten aan haar zelfwerkzaamheid
of aan de arbeidsbureaus die zich bovendien volgens de commissie-Van Dijk
meer op het onderste segment moeten gaan richten? Ik verneem hierop graag
een reactie van de minister. Misschien kan hij nu iets concreter zijn dan
op een bijeenkomst van zijn partij in Deventer, toen hij, aldus een ANP-bericht
van 20 februari, slechts sprak over een onderschat probleem. Daarom moesten
wij kijken naar meer mogelijkheden om te voorkomen dat deze mensen te lang
buiten het arbeidsproces blijven.
 
 Voorzitter! Ik kom nu aan het tweede deel van mijn bijdrage aan dit debat:
de sociale zekerheid. Op 21 december heb ik aangekondigd, terug te zullen
komen op enkele onderwerpen die verband houden met een zodanige herstructurering
van het stelsel dat het rijp zal zijn voor de volgende eeuw. Ik gaf toen een
paar voorzetjes waarop de staatssecretaris niet of nauwelijks reageerde. Dat
was terecht, want er was toen geen tijd voor meer diepgaande beschouwingen.
Ik gaf ze echter om hem in de donkere dagen rond de jaarwisseling stof tot
overpeinzing te geven. Vandaag verwacht ik van hem en/of van de minister concretere
reacties.
 
 Tijdens de behandeling van de begroting aan de overzijde heeft de staatssecretaris,
zoals hij dat zelf noemde, de agenda voor de discussie over een nieuw stelsel
neergezet. Het was een interessante samenvatting. Toch ontbreekt er in zijn
opsomming een preliminaire vraag, en wel deze: wat willen wij nu eigenlijk
met ons stelsel? Willen wij een verzekeringsstelsel of een voorzieningenstelsel?
Er zijn vele ontwikkelingen die erop wijzen dat opeenvolgende kabinetten het
verzekeringsstelsel met de mond beleden – nog belijden, vraag ik de
staatssecretaris – maar in feite steeds meer voorzieningsaspecten introduceerden.
Daarom stel ik de volgende vraag: als wij kiezen voor een verzekeringsstelsel,
zijn wij dan, met name de regering, bereid om het spel in de toekomst volgens
de regels te spelen?
 
 Een aantal ontwikkelingen roept twijfels op. Ik noem er enkele. De meest
saillante is naar mijn mening de opmerking in de Sociale nota 1993. Die luidt
als volgt. "Tegen de achtergrond van de beleidsdoelstellingen van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid kan als algemene lijn worden gesteld
dat het bevorderen van de arbeidsparticipatie voor de sociale zekerheid uitgangspunt
is, waarbij de waarborgfunctie als een randvoorwaarde fungeert."
 
 Voor deze stelling werd geen enkele onderbouwing, geen enkele rechtsgrond
gegeven. Zij is naar mijn mening dan ook onjuist, althans wat de sociale verzekeringen
betreft. Bij de sociale verzekeringen geldt, evenals bij de
particuliere verzekeringen, dat een risico tegen een zo laag mogelijke premie
wordt verzekerd. Sociale premies, ook al worden zij voor een deel door de
Belastingdienst geïnd, zijn "bestemmingsheffingen" om de geldelijke gevolgen
van ingegane risico's al dan niet gedeeltelijk weg te nemen. Nog steeds gelden
de klassieke rechtsgronden van het rechtvaardig arbeidsloon voor de werknemersverzekeringen
en het vrijwaren van armoede en gebrek voor de volksverzekeringen.
 
 Uiteraard moeten die risico's zo klein mogelijk worden gehouden. Zoals
een afdoende beveiliging een middel is om het risico van een inbraak te minimaliseren,
is arbeidsparticipatie een middel om de premies voor de WW en de WAO te drukken.
Doel en middel mogen echter niet worden verward. De particuliere verzekeraars
stellen hun eis tot beveiliging immers ook niet om de fabricage van hang-
en sluitwerk te stimuleren. Tot goed begrip: bij de voorzieningen ligt het
anders. De wetgever bepaalt immers de opbrengst en de aanwending van belastinggelden.
 
 Natuurlijk is het mogelijk om het gegeven citaat uit de Sociale nota 1993
tot richtsnoer van beleid te nemen. Maar dan moeten wij wel consequent zijn,
dan moeten wij afstappen van een premie-gefinancierd verzekeringsstelsel en
overschakelen op een systeem van voorzieningen.
 
 Voorzitter! Een tweede ontwikkeling in de richting van voorzieningen is
de gang van zaken bij de volksverzekeringen. De heer Van der Meulen sprak
daar ook al even over. Deze krijgen door de steeds toenemende inkomensafhankelijkheid
meer en meer het karakter van een voorziening. Het feit dat niet meer van
premies volksverzekeringen wordt gesproken maar van een loonsomheffing versluiert
ook dat het nog steeds om een verzekeringspremie gaat en niet om een belastingheffing.
Vinden de bewindslieden dat deze sluipende collectivisering onder een nieuw
stelsel moet doorgaan?
 
 De derde ontwikkeling is de toenemende invloed van aan de sociale verzekering
wezensvreemde elementen. Ik pleit al jaren voor een stelsel dat fungeert als
een van het financiële en sociaal-politieke overheidsbeleid zo onafhankelijk
mogelijk subsysteem. Hier komt steeds minder van terecht. Ik denk dan aan
het beroep op de sociale fondsen voor de werkgelegenheid en aan de premievaststelling
om inkomenspolitieke redenen. Hoe staat het overigens met de uitvoering van
de motie-Bolkestein? Voorts denk ik aan het om uiteenlopende redenen storten
of terughalen van rijksbijdragen bij de fondsen.
 
 De opmerking van de minister-president over het aanwenden van uitkeringsgelden
voor de werkgelegenheid, die hij maakte tijdens de algemene beschouwingen
in dit huis, maakt mij niet vrolijker. En wat de minister van Financiën
toen zei, drukte mijn pret nog meer. De minister-president zei: als je de
uitkeringsgelden mede benut voor het financieren van arbeidsplaatsen, dan
ligt daarin een redengeving om te zeggen dat dit onder de gegeven omstandigheden
een pragmatische maar ook verantwoorde wijze van financieren is.
 
 Voorzitter! Dat is het liedje dat de vorige ministers van Sociale Zaken
ook zongen. De minister van Financiën zei tijdens dat zelfde debat: wij
moeten voorkomen dat overschrijdingen in de sociale zekerheid worden afgewenteld
op de rijksbegroting. Het omgekeerde, dat overschrijdingen op de rijksbegroting
worden afgewenteld op de sociale zekerheid, moeten wij ook zoveel mogelijk
voorkomen, aldus de minister van Financiën. Ik wijs op de woorden "zoveel
mogelijk". Ik wijs op een laatste teken aan de wand: de staatssecretaris die
zich tijdens de behandeling van de nota Overgangsrecht met hand en tand verzette
tegen het ongedaan maken van een belangrijke inbreuk op de verzekeringsgedachte:
de onmiddellijke werking. Hij heeft er ook een kamerbreed aangenomen motie
aan te danken. Mijn andere vraag luidt: is het de minister echt ernst met
zijn voornemen om werkgevers die mensen op minimumniveau in dienst nemen,
wederom vrijstelling van sociale premies te geven?
 
 Deze ontwikkelingen geven, dunkt mij, voldoende aanleiding voor een bezinning
op de preliminaire vraag: verzekering, maar dan echt volgens de regels, of
voorziening? Ik zal de mening van de bewindslieden zeer op prijs stellen.
 
 Voorzitter! Onze maatschappij individualiseert, privatiseert, decentraliseert,
fragmentariseert, calculeert, internationaliseert en, voor wie het zo wil
zien, criminaliseert en drogeert. Een baan voor het leven is tegenwoordig
bijna een utopie. Werknemers zullen steeds meer moeten proberen om van het
ene contract in het andere te rollen. Naast deze "contracteconomie" treffen
wij de 24-uurseconomie aan, de oproepcontracten, het uitzendwezen en de flexibilisering
van het werk.
 
 In deze maatschappelijke ontwikkelingen zal het nieuwe stelsel moeten
worden ingepast. De minister heeft dit ook gezegd tijdens het zogenaamde Balie-debat
naar aanleiding van de serie artikelen in de Volkskrant "Van de wieg tot het
graf?". Hij zei toen: wij moeten naar een sociaal-zekerheidsstelsel dat wij
permanent kunnen aanpassen en dat zich aanpast aan nieuwe behoeften. Hebben
de bewindslieden al een idee hoe zo'n flexibel stelsel moet worden opgezet?
 
 Er zijn wel enkele randvoorwaarden te formuleren waarbinnen het nieuwe
stelsel zal moeten worden opgezet. De eerste is de betaalbaarheid. Het moet
crisisbestendig worden. Sinds het begin van de jaren tachtig is de praktijk:
eerst het bedrag aan bezuinigingen vaststellen, het vervolgens inboeken en
dan de schroef aandraaien tot het gewenste bedrag uit de pers druppelt. Natuurlijk
is de collectieve-lastendruk te zwaar en de wig te groot en dit pakt nadelig
uit voor de werkgelegenheid. Dat neemt niet weg dat wij wel heel vuile handen
hebben gemaakt en dat het rechtsstatelijke karakter in de sociale zekerheid
niet of nauwelijks nog een relevant aandachtspunt is. Ook op 21 december heb
ik daarover gesproken. Ik heb een vraag: zou een budgettering niet alleen
van de uitvoering maar ook van de uitkeringen een oplossing kunnen zijn? Ik
denk dan aan de gebudgetteerde verstrekkingen in de gezondheidszorg, die nota
bene een structurele groeimarkt is.
 
 Een andere randvoorwaarde wordt gevormd door artikel 20 van de Grondwet
en internationale verdragen. Aan de overzijde is de staatssecretaris wat luchtig
omgesprongen met die verdragen. Als ik het goed heb gelezen, bleef artikel
20 van de Grondwet buiten beschouwing. De overheid houdt in het stelsel van
sociale zekerheid in elk geval een eigen verantwoordelijkheid,
en dat is maar goed ook. Ik vraag mij overigens af of een privatisering van
de Ziektewet tegen deze achtergrond wenselijk is. Een werkgever kan zich hebben
verzekerd. Vie d'Or is gelukkig een uitzondering, maar helaas niet uniek.
Dat kan de schatkist geld kosten.
 
 Dit pleit eens te meer voor een basisstelsel, waarbij het de vraag is
of dit de vorm van een verzekering of van een voorziening moet krijgen. Voor
deze laatste is wel wat te zeggen, omdat de overheid dan niet meer tegen de
verzekeringsgedachte kan zondigen. Financiering uit de schatkist – het
meest anonieme collectief – zal echter geen remmende werking op het
volume hebben. Integendeel, het wordt aantrekkelijk om te proberen "iets van
zijn dure belastingcentjes terug te halen".
 
 Ten slotte wil ik nog een enkele opmerking over de individualisering maken.
De werknemersverzekeringen zijn geïndividualiseerd en de bijstand wordt
nog steeds als een gezinsbijstand uitbetaald. Ik herhaal in dit verband de
vraag van mijn fractievoorzitter bij de algemene beschouwingen: waarom wordt
niet aan een ieder, behalve uiteraard aan arbeidsongeschikten of moeders van
kleine kinderen, 50% gegeven met de vrij keuze om ongekort 20% bij te verdienen?
Voor mijn part mag er nog wel iets meer bijverdiend worden. Het gaat dan om
de vervulling van kleine baantjes, waarvan er volgens de vorige minister-president
en MKB-voorzitter Kamminga voldoende zijn, maar waarvoor gezien de geringe
beloning geen belangstelling bestaat. De voordelen zijn evident: de mensen
houden een zeker arbeidsritme en sociale contacten. Bovendien wordt de weg
naar een echt baan wat breder. Maar ook de fraudegevoeligheid van de bijstand
ten aanzien van al dan niet samenwonen is dan weg. De gemeenten hoeven dit
niet meer te controleren, maar de grote steden doen dat toch al niet meer.
Het zal naar mijn schatting de schatkist geld opleveren. Zou de minister nu
wèl willen reageren?
 
 Voorzitter! Ik wens beide bewindslieden, die wij vandaag voor het eerst
als team in ons midden mogen zien, veel succes toe bij het invullen van hun
beslist niet gemakkelijke taak.
 
 
 
 
 
 De heer Veling (GPV):
 
 Mijnheer de voorzitter! Er zijn heel wat concrete aanleidingen om met
de bewindslieden van Sociale Zaken en Werkgelegenheid in discussie te gaan.
Ik zal echter van die aanleidingen afzien en proberen iets te zeggen over
de principiële hoofdlijnen van het sociaal-economisch beleid. Mijn stelling
is dat wij het risico lopen dat het sociaal-economische debat in Nederland
verschraalt, dat de, laat ik het noemen, ethische component ervan verwaarloosd
wordt of, als er wel over ethiek gesproken wordt, de strekking eenzijdig liberaal
wordt. De vraag aan de bewindslieden is natuurlijk of zij dat risico ook zien,
en zo ja, of het huidige pragmatisch-liberale kabinet bereid en in staat is
daartegen iets te ondernemen.
 
 Het kabinet heeft de werkloosheid de oorlog verklaard. Zorgen dat meer
mensen aan het werk komen, is de primaire doelstelling van de regering. Deze
doelstelling wordt in de samenleving gesteund. En ook het parlement is bereid
mee te werken aan maatregelen die leiden tot werk, werk en nog eens werk.
Vanuit welke analyse wordt nu beleid gemaakt? Een doorslaggevende factor is
de heel algemene overtuiging dat de overheid niet te hoog moet denken van
haar vermogen om werkgelegenheid te reguleren, laat staan te scheppen. De
jaren van "overdrive" in de ontwikkeling van de verzorgingsstaat hebben iedereen
kopschuw gemaakt voor een te grote overheidsbemoeienis, die remmend werkte
op de dynamiek van de samenleving en niet voldoende resultaat had. Geen kunstbanen,
maar echte banen. Geen te strikte randvoorwaarden voor de markt, maar juist
meer ruimte.
 
 Werkloosheid bestrijden is, zo wordt vandaag steeds betoogd, belemmeringen
opruimen voor een dynamische markteconomie. Met name moet de vraag naar betaalde
arbeidskrachten groeien. Welke zijn die belemmeringen? De arbeidskosten zijn
te hoog. Aandringen dus op loonmatiging en lastenverlichting voor het bedrijfsleven.
Dus ook nadenken over de vraag of het minimumloon niet een te hoge drempel
opwerpt voor, bijvoorbeeld, beginnende ondernemers. Misschien moeten CAO's
minder gemakkelijk algemeen verbindend worden verklaard. Overigens moet er
ook gestreefd worden naar deregulering. Of dit echt lukt, is een vraag. Maar
het pleidooi blijft klinken en wint aan kracht, lijkt mij. Nederland moet
sterker kunnen concurreren. Impulsen door investeringen in de infrastructuur,
materieel en in de vorm van versterking van onderwijs en wetenschap, kunnen
daartoe bijdragen. Of daarvoor geld kan worden vrijgemaakt, is opnieuw een
vraag. Maar het pleidooi wordt heel algemeen gevoerd. Dit wat de vraag naar
arbeidskrachten betreft. Aan de andere kant moet ook actief worden opgetreden.
Niet alle potentiële werknemers zijn even gewild. Laaggeschoolden moeten
leren. Langdurig werklozen moeten worden toegeleid naar de arbeidsmarkt. Uitkeringen
moeten niet te dicht bij lonen liggen, omdat daardoor de prikkel om te gaan
werken te klein blijft. Economische groei en een zo vrij mogelijk functionerende
arbeidsmarkt lijken de kaarten waarop beleidsmakers en opinieleiders inzetten.
 
 Dit is niet alleen in Nederland het geval. Overal in de wereld lijkt deze
liberale markttheorie de leidraad voor sociaal-economisch beleid. Het communistische
experiment is op een ramp uitgelopen. De sociaal-democratie heeft haar panelen
in liberale richting moeten verschuiven. De corporatistische neigingen van
de christen-democratie hebben, misschien vooral door de al te starre structuren
van het middenveld, veel krediet verloren.
 
 Het lijkt erop dat de economie zelf haar rechten claimt en erkenning afdwingt
voor haar autonome dynamiek. Dit zou niet nieuw zijn. De vrije-markt-gelovige
economen uit de vorige eeuw waren het immers met Marx op één
punt eens, namelijk dat we niet moeten proberen de wetten van de economische
ontwikkeling te beïnvloeden. De vrije markt zou volgens de eerstgenoemden
de beste garanties bieden voor vrijheid en welvaart. Marx dacht daar wat anders
over, maar had weinig fiducie in de utopische socialisten. Slechts door het
dal van de meest extreme vorm van kapitalistische uitbuiting zou de samenleving
de sprong naar de vrijheid kunnen maken.
 
 Sommige marxisten trokken de conclusie dat het sociaal-economische debat
een wetenschappelijk karakter moest hebben, waarbij ethiek niet ter zake deed.
Daarin werden ze, misschien merkwaardig, gesteund door bepaalde
economen van de vrije markt, die ethische beïnvloeding als een gevaarlijke
rem op de economische ontwikkeling beschouwden.
 
 In onze tijd worden deze standpunten natuurlijk zo rauw niet meer verdedigd.
Maar naar mijn idee is er een ontwikkeling gaande waarbij de deterministische
visie op de economische ontwikkeling aan invloed wint. Wij moeten niet praten
over ethische wenselijkheden, maar over economische mogelijkheden, zo kan,
lijkt me, een hoofdstroom in het debat getypeerd worden. Economische wetten
zijn even hard als natuurwetten. Sociaal-economisch beleid zal deze wetten
moeten volgen. En dus is, uitgaande van de wens om meer mensen via een baan
aan werk te helpen, ethiek niet meer aan de orde, maar de techniek, om het
arbeidsbestel meer marktconform te laten functioneren.
 
 Er is mijns inziens reden om grote vraagtekens te zetten bij deze inzet
van het sociaal-economisch debat. De analyse waarop deze inzet berust is te
smal, schiet te kort. Het zijn geen nieuwigheden die ik verkondig. Maar ze
moeten wel de aandacht hebben en houden. De markt van bedrijvigheid en arbeid
is geen doel, maar een middel. Het doel is ontplooiing van de mogelijkheden
van de schepping, van mensen. Om de Schepper te eren, zeg ik er dan bij. Maar
in ieder geval kan het toch niet zo zijn dat het economische systeem z'n legitimatie
in zichzelf vindt? Een absurd voorbeeld van zo'n wijze van denken vond ik
in een beschouwing waaruit moest blijken dat de aardbeving in Japan een impuls
voor de economische ontwikkeling zou kunnen betekenen. Een puinhoop op z'n
tijd is goed voor de groei. Maar de vraag dringt zich natuurlijk op wat er
dan in vredesnaam groeit.
 
 De analyse van de economische ontwikkeling moet breder. Door de groeiende
internationale concurrentie wordt de druk op de arbeidsproduktiviteit steeds
sterker. Veel mensen met een baan ervaren een grote druk in hun werk. En je
moet wel mee, omdat je anders straks helemaal buiten de boot valt. Om in de
concurrentieslag niet het onderspit te delven, moeten de werknemerslasten
teruggedrongen worden, waardoor de collectieve uitgaven onder druk komen te
staan. Dus in, bijvoorbeeld, de sector van de zorg wordt de druk op de arbeidsproduktiviteit
minstens zo groot als in het bedrijfsleven.
 
 Daar komt bij dat arbeidsorganisaties meer geneigd zijn, hun verantwoordelijkheid
voor werknemers als een probleem te beschouwen. Het is een heel gewoon verschijnsel
geworden dat werkgevers een zo klein mogelijke, vaste kern van medewerkers
vasthouden, en daaromheen een vluchtige wolk van tijdelijke arbeidskrachten,
of omringd zijn door een kring van kleine, kwetsbare bedrijfjes die taken
zelfstandig, voor eigen risico, voor de grotere onderneming uitvoeren. Tussen
haakjes: mede daarom is het helemaal geen slechte gedachte om lastenverlichting
zo te realiseren dat die wat meer ten goede zou komen aan het midden- en kleinbedrijf
dan aan grote ondernemingen. Ik hoop dat de argumenten van de minister ook
bij de coalitiepartners gehoor zullen vinden.
 
 Arbeid moet goedkoper worden, zeker aan de onderkant van de arbeidsmarkt.
Maar zo denkt de hele Westerse wereld. Vorige week sprak de Amerikaan Lester
Thurow, een econoom van het Massachusetts Institute for Technology, in Amsterdam.
Hij betoogde dat het Westen een lange periode van deflatie te wachten staat.
Arbeid moet goedkoper worden, en dat heeft gevolgen voor de prijzen van goederen,
enzovoort. Ik citeer uit het Financieele Dagblad: "Tot het jaar 2030 komen
er in de wereld ongeveer 2 miljard arme mensen bij. Die hebben niet meer inkomen
dan 2 dollar per dag." Dus komen ze naar het Westen. Thurow vertelde dat bij
een vacature aan het MIT voor een professor in de natuurkunde, jaarinkomen
75.000 dollar, 880 sollicitaties binnenkwamen, waarvan 500 uit de voormalige
Sovjet-Unie, waar zelfs een Nobelprijswinnaar niet meer dat 6000 dollar per
jaar verdient. En als de werknemers niet naar het Westen komen, misschien
omdat wij dat onmogelijk maken, dan brengen de grote ondernemingen in het
Westen het werk wel naar hen toe. Wij moeten de analyse van de problematiek
van werk, werk en nog eens werk naar mijn overtuiging breder maken.
 
 Nog een belangrijke factor in de analyse moet mijns inziens zijn de onevenredig
zware nadruk die wij zijn gaan leggen op een betaalde baan voor een volwaardig
menselijk bestaan. Het meest duidelijk is dit geworden door de emancipatie
van vrouwen, die niet tot gevolg had dat mannen en vrouwen hun verantwoordelijkheden
meer gingen delen. Nee, de carrièrejacht in betaald werk waarin mannen
uitblonken, ging als voorbeeld ook voor vrouwen dienen. Individualisering
betekent op de arbeidsmarkt niet zelden dat de druk op zowel mannen als vrouwen
toeneemt. En als het verkeerd uitpakt tot schade van hun kinderen. Individualisering
betekent op de arbeidsmarkt niet zelden dat de druk op zowel mannen als vrouwen
toeneemt, tot schade van hun kinderen, als het verkeerd uitpakt.
 
 Een goed functionerende arbeidsmarkt is geen doel, maar hooguit een middel.
De analyse van de te grote "inactiviteit in de samenleving" moet breder. En
vooral ook moeten ethische noties in de beschouwingen worden betrokken. Wat
willen we eigenlijk? Werken. Ja, maar waarom? En hoe? In de laatste tijd zijn
er verschillende ideeën gelanceerd die mogelijkerwijs kunnen bijdragen
aan een meer fundamentele discussie over het sociaal-economisch bestel. Ik
vraag de minister om deze ideeën van commentaar te voorzien. Sommige
zijn ook door anderen al genoemd. Het is van belang om ze onder ogen te zien
en ze serieus te nemen, want voor we het weten, zijn ze allemaal door de realo's
in politiek, wetenschap en bedrijfsleven afgeschoten. Ik denk aan de "cheque"
die werkloze mensen als bonus mee zouden kunnen nemen naar een potentiële
werkgever. Is de kritiek terecht dat dit slechts surrogaatbanen oplevert?
Ik denk ook aan de dienstencheque of klussenkaart, waardoor individuele burgers
en instellingen goedkoper werk kunnen laten verrichten door mensen die werkloos
zijn. Is de kritiek terecht dat dit systeem "regulier werk" zou verdringen
en dat het niet goed kan functioneren zonder een organisatorische setting
van een dienstencentrum of zo iets? Ik denk verder aan de gedachte van prof.
Van Schilfgaarde om "werkcorporaties" op te zetten, die werk zouden moeten
kunnen aanbieden op het prijsniveau van de zwartwerker. Is de kritiek terecht
dat ook hierbij de arbeidsmarkt zou worden verstoord door verdringing? Ik
denk aan de suggestie om nog eens na te denken over het basisinkomen, bijvoorbeeld
in de vorm van een negatieve inkomstenbelasting. Aan deze suggestie
zitten heel wat haken en ogen. Bovenberg en Van der Ploeg schieten deze suggestie
in ESB dan ook zonder omhaal aan flarden: de rechtse variant is sociaal onaanvaardbaar
en de linkse onbetaalbaar. Einde oefening. Maar is daarmee de gedachte definitief
van de baan? Geeft een dergelijke opzet toch geen oplossing voor een aantal
problemen die ik signaleerde en waar wij niet aan voorbij kunnen gaan? Zou
het niet de moeite lonen, eens een systematische analyse te maken van de merites
ervan? Ik verzoek de minister te overwegen of hij daartoe het initiatief zou
kunnen nemen.
 
 Mijnheer de voorzitter! Ik begon met de opmerking dat we het risico lopen
dat het sociaal-economisch debat in Nederland verschraalt onder invloed van
de schijnbaar onontkoombare macht van de wetten van de vrije arbeidsmarkt.
Het feit dat de verschillende ideeën die het kader van het debat zouden
kunnen verruimen, zo snel worden afgeschoten, geeft een goede illustratie
van dit risico, zo lijkt me. Is de minister dit met mij eens?
 
 Tot slot. Het debat wordt te smal gevoerd, zei ik, omdat de ethische component
verwaarloosd wordt. Nu zou bijvoorbeeld de VVD kunnen tegenwerpen dat de economische
visie van de vrije markt wel degelijk een ethische gerichtheid kent, namelijk
de gerichtheid op de individuele vrijheid. In een markt van vrije onderhandeling
tussen vragers en aanbieders is de vrijheid maximaal, zo wordt er gesuggereerd.
Mij komt deze gedachtengang altijd als uiterst bedrieglijk voor. Is de zo
gedefinieerde, liberale vrijheid niet een pure mythe? Wie is in een jachtige,
materialistische, carrièregerichte maatschappij nu eigenlijk vrij?
De manager met z'n maagzweer? De medewerker die steeds meer klantgericht moet
werken en met z'n stress geen kant meer uit kan? De moeder die maar heen en
weer rent tussen baan, crèche, winkel en huis? De 30-jarige werkloze
die steeds hoort dat hij te oud en dus te duur is? Dit laatste komt voor,
echt waar!
 
 De cultuursocioloog Hans Blokland heeft in een recent boek, "Wegen naar
vrijheid", het gangbare vrijheidsbegrip grondig geanalyseerd. Hij meent dat
vrijheid steeds meer wordt opgevat als "vrijheid van", dat wil zeggen als
het ontbreken van binding. Terwijl de positieve strekking van vrijheid toch
niet anders kan zijn dan vrijheid tot, vrijheid tot leven, werken, ontplooien
en verkeren in sociale verbanden.
 
 Voorzitter! Het sociaal-economisch debat raakt verschraald. En als er
misschien toch ethische noties ter sprake komen, berusten ze niet zelden op
een mythe. Ik vraag de minister op mijn beschouwingen te reageren.
 
 
 
 
 
 De beraadslaging wordt geschorst.
 
 
 
 
 
 De vergadering wordt van 15.01 uur tot 15.35 uur geschorst.
 
 
 
 
 Voorzitter: Tjeenk Willink
 
 
 
 
 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-19941995-24-987-1001.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl