Behandeling van het wetsvoorstel Goedkeuring van het op 17 juli 1998 totstandgekomen Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof (27484, R1669)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2000-2001, pag. 3962-3982

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

05-03-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

nr. 54, pagina 3962-3982

22-02-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 27484Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Stemmingen over twee moties, ingediend in het debat over AMA's, te weten: - de motie-Kamp over terugdringing van de toestroom van AMA's (19637, nr. 563); - de motie-Rouvoet/Van der Staaij over aanvullende maatregelen (19637, nr. 564)Pagina 3987-3987
Lijst van ingekomen stukken, met de door de voorzitter terzake gedane voorstellen (donderdag 22 februari 2001)Pagina 4002-4003
Stemmingen over twee moties, ingediend in het debat over economie en ontwikkeling, te weten: - de motie-Karimi/Dijksma over een nadere praktische uitwerking van de nota en doorlichting van het bestaande instrumentarium (27467, nr. 2); - de motie-Van Ardenne-van der Hoeven over doorlichting van het lopende bedrijfslevenprogramma (27467, nr. 3)Pagina 3987-3987
Stemmingen over vier moties, ingediend in het debat over clustering van de vakken in de basisvorming, te weten: - motie-Cornielje c.s. over bevoegdheden zonder scholing (26733, 7); - motie-Lambrechts c.s. over vakkencombinaties (26733, 8); - motie-Mosterd c.s. over een extra beloning als stimulans (26733, 9); - motie-Rabbae over scholingsplannen voor individuele leraren (26733, 10)Pagina 3986-3986
Stemming over een motie, ingediend in het debat over clusterbommen, te weten de motie-Van Bommel over een moratorium op clusterbommen (27400 V, nr. 52)Pagina 3987-3987
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Waterstaatswet 1900 in verband met de instelling van de Commissie van advies inzake de waterstaatswetgeving (27492)Pagina 3986-3986
Herstemmingover de motie-Kamp over strafrechtelijke vervolging en afhandeling asielaanvragen (19637, nr. 561), ingediend bij het debat over het rapport Asielzoekers crimineler?Pagina 3985-3985
Stemmingen over drie moties, ingediend in het debat over het frequentiebeleid, te weten: - de motie-Wagenaar c.s. over continuering van bestaande zenders (24095, nr. 63); - de motie-Atsma over een alternatief voor de frequentieveiling (24095, nr. 64); - de motie-Halsema over verlenging van de implementatietermijn (24095, nr. 65)Pagina 3987-3987
Behandeling van het wetsvoorstel Goedkeuring van de op 11 oktober 1999 te Pretoria totstandgekomen Overeenkomst inzake handel, ontwikkeling en samenwerking tussen de Europese Gemeenschap en haar lidstaten, enerzijds, en de Republiek Zuid-Afrika, anderzijds (Trb. 2000, 45) (27154)Pagina 3957-3962
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene pensioenwet politieke ambtsdragers (pensioenopbouw, waarde-overdracht en waarde-overname alsmede enige andere onderwerpen) (26043), over: - de motie-Duijkers c.s. over verkenning van modernisering van het pensioenstelsel (26043, nr. 23); - de motie-Luchtenveld c.s. over een recht op outplacement (26043, nr. 24); - en twee andere moties (26043, nrs. 25 en 26)Pagina 3985-3986
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Algemene pensioenwet politieke ambtsdragers en de Waterschapswet met betrekking tot gedeputeerden, wethouders en waterschapsbestuurders (27220)Pagina 3983-3983
Presentie en opening (donderdag 22 februari 2001)Pagina 3957-3957
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Goedkeuring van het op 17 juli 1998 totstandgekomen Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof (27484, R1669)Pagina 3987-3996
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Wet op de Geneesmiddelenvoorziening en de Wet op de economische delicten in verband met de aanwijzing als economisch delict van illegale handel in de geneesmiddelen, zulks mede ter verbetering van de bestrijding van doping in de sport (27261)Pagina 3996-4002
Regeling van werkzaamheden (donderdag 22 februari 2001)Pagina 3982-3983
Voortzetting van de stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Meststoffenwet (27276): - motie-Waalkens over mestconcentraten (27276, nr. 15); - motie-Van der Vlies c.s. over de excretienormen (27276, nr. 17); - motie-Oplaat over een onnodige stapeling van regelgeving (27276, nr. 18)Pagina 3983-3985
Behandeling van het wetsvoorstel: - Wijziging van de Wet toezicht effectenverkeer 1995 in verband met de toetsing van gekwalificeerde deelnemingen in effectenbeurzen (27599); - Aanpassing onderwijswetgeving aan derde tranche Awb (27265)Pagina 3957-3957
Stemmingen in verband met het wetsvoorstel Wijziging van de Vreemdelingenwet 2000 (27585)Pagina 3987-3987
Behandeling van het wetsvoorstel Goedkeuring van het op 17 juli 1998 totstandgekomen Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof (27484, R1669)Pagina 3962-3982

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 111 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van: het wetsvoorstel Goedkeuring
van het op 17 juli 1998 totstandgekomen Statuut van Rome inzake het Internationaal
Strafhof (27484, R1669).De algemene beraadslaging wordt geopend.De heer Van Oven (PvdA):Mevrouw de voorzitter! De Kamer behandelt vandaag het voorstel tot goedkeuring
van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof. Wij mogen toch
vaststellen dat dat een historische gebeurtenis is. Voor het eerst in de wereldgeschiedenis
wordt een universeel en onafhankelijk Strafhof gecreëerd. Universeel
wil zeggen dat er in beginsel en in potentie rechtsmacht is in de gehele wereld.
Het Hof is onafhankelijk en dus niet gebonden aan een landsregering of internationale
organisatie. Het is ook niet gebonden aan de overwinnende partij of de bovenliggende
partij in een conflict, zoals de tribunalen inzake Neurenberg en Tokio.De wereld sticht een instituut tegen onrecht. Dat is een stap in de ontwikkeling
van de internationale rechtsorde die de PvdA van harte toejuicht. Het totstandkomingstraject
is door mijn fractie dan ook met bijzonder veel belangstelling gevolgd. Er
is hard genoeg aan gewerkt en de omstandigheid dat Den Haag tot vestigingsplaats
is verkozen, vrijwel zonder slag of stoot, stemt tot tevredenheid. De Nederlandse
residentie was al plaats van vestiging van het Vredespaleis en van het Joegoslaviëtribunaal.
De vestiging van het Strafhof is een kroon op die ontwikkeling. De regering
komt een gelukwens toe voor haar aandeel in deze ontwikkelingen. Ook van mijn
kant een gelukwens in de richting van de heer Bos als Urheber, maar ook in
de richting van hardwerkende en ijverige ambtenaren, die hun aandeel hebben
geleverd. Ik ben er erkentelijk voor dat ik dat in december 1999 zelf in New
York heb kunnen waarnemen.In het navolgende zal ik een aantal vragen stellen, opmerkingen maken,
zorgen aan u meedelen en zelfs een amendement op de Goedkeuringswet toelichten.
Dat mag echter niet het zicht op de uitkomst van dit debat verduisteren. De
PvdA-fractie gaat van ganser harte akkoord met de ratificatie en dus ook met
de voorliggende Goedkeuringswet. Wij hopen dat dat Kamerbreed zal worden gesteund.
Ik heb een paar algemene opmerkingen. Daarna loop ik een paar punten van het
Statuut langs, maar uiteraard niet uitputtend, behandel ik
de gevolgen voor Nederland als gastland en sluit ik af met een opmerking over
de parlementaire controle.Mijn fractie betreurt de late indiening van het voorstel. Nederland had
vooraan moeten staan als gastland. Als ik een bericht van de non-gouvernementele
organisaties goed heb begrepen, hebben inmiddels 28 landen al geratificeerd,
waaronder een aantal EU-lidstaten. Nederland zal ondanks de snelle behandeling
door de Tweede Kamer, waarschijnlijk niet voor de zomer ratificeren. Dat is
jammer. Wij hebben op 8 februari een notitie gekregen van de minister van
Buitenlandse Zaken over de ratificatie van verdragen in het algemeen. Daarin
wordt het tijdpad op het punt van de Goedkeuringswet uiteengezet. Ik begrijp
ook wel dat men op het advies van de Raad van State inzake Lockerbie heeft
willen wachten, maar ik begrijp niet waarom het zo lang – van het najaar
van 1999 tot februari 2001 – heeft geduurd voordat het voorstel naar
de Raad van State ging. Nogmaals, ik denk dat wij het net halen. Het zou toch
wel bijzonder jammer zijn als wij niet bij de eerste groep van zestig landen
horen. Dat zou het toekomstige gastland allerminst sieren.Dan kom ik bij de algemene opmerkingen over het Statuut. Het valt op dat
het Hof veel sneller tot stand komt dan aanvankelijk werd verwacht en de vraag
is hoe dat komt. Is het een kwestie van toegenomen moreel besef? De PvdA-fractie
vreest dat het minstens evenzeer ligt aan de gruwelen die zich hebben afgespeeld
in recente conflicten. Wij vragen ons af of er in de laatste 400 jaar, in
de tijd dat de natiestaten zijn opgekomen en een rol hebben gespeeld in het
internationaal verkeer, wel zo veel veranderd is. In 1765 werd een boek gepubliceerd
door de Zuid-Nederlandse staatsraad Van der Vynckt dat handelde over de Tachtigjarige
Oorlog. Wij zijn over het algemeen geneigd om als overwinnende partij in lovende
termen over oorlogen te spreken. Ik denk dat Nederland wat dat betreft geen
uitzondering is. Veelzeggend is de titel van dat boek van de heer Van der
Vynckt, te weten "Nederlandse beroerten". Wij mogen nooit vergeten welke ellendige
situaties zich in die oorlog hebben afgespeeld en hoeveel mensen daaronder
hebben geleden.Ook het beeld in de afgelopen eeuw was bijzonder somber. Mij sprak de
typering van Brezinski aan in zijn boek "Out of control" uit 1993. Dat is
op zichzelf ook al een veelzeggende titel. In het eerste hoofdstuk, dat hij
"The century of megadeath" heeft genoemd, berekent hij dat er in de twintigste
eeuw 170 miljoen doden zijn gevallen als gevolg van oorlogen en totalitaire
genocide. Hij noemt de twintigste eeuw "mankinds most bloody and hateful century,
a century of hallucinatory politics of monstruous killings". Wij zijn hier
vandaag bezig om te bezien of wij dat "out of control" een stukje kunnen relativeren.Strafrechtspleging heeft vier functies: vergelding, leedtoevoeging; generale
preventie, algemene afschrikking; speciale preventie, voorkomen van herhalingen
en uitdeuking van de rechtsorde, het herstel van de menselijke betrekkingen
in een samenleving wanneer er een inbreuk heeft plaatsgevonden. Al die functies
kan ook het Hof vervullen in de internationale rechtsgemeenschap in wording:
een rechtsgemeenschap die niet langer alleen staten kent als rechtssubjecten,
maar nu ook individuen, een steeds menselijker rechtsgemeenschap. Erkend dient
natuurlijk wel te worden dat het Hof sterke beperkingen kent: in de te berechten
misdrijven, in de toegang tot de rechter en in ieder geval voorlopig ook in
het aantal deelnemende lidstaten. Het gaat ook om een Hof dat nog gezag zal
moeten verwerven. Niettemin is het een keerpunt in de ontwikkeling.De tribunalen voor Rwanda en Joegoslavië zijn het Strafhof voorgegaan.
Dat is een voordeel omdat die tribunalen belangrijk pionierswerk hebben verricht.
Het functioneren van het Rwandatribunaal was zeker in het begin een bron van
zorg. In het Algemeen Dagblad van vanochtend kunnen wij daar iets positiever
signalen over terugvinden van de huidige president. De ontwikkeling van het
Joegoslaviëtribunaal in Den Haag hebben wij nabij mee kunnen maken. Dit
tribunaal is duidelijk gegroeid. Mijn fractie heeft daar in het verleden ernstige
zorgen over gehad, omdat de samenwerking met de lidstaten van de VN en met
de in ex-Joegoslavië gelegerde troepen zeer te wensen overliet. Ook was
de financiële situatie van het tribunaal aanvankelijk slecht. Het ergste
was dat de onder VN-vlag uitgezonden troepen niet bereid of in staat waren
om tot arrestatie over te gaan.Ik moet zeggen: waren of zijn. Het blijft een ergernis dat juist de zwaarste
verdachten niet zijn opgepakt: Karadcic en Mladic. Talrijk zijn de geruchten
dat YFOR en SFOR wel degelijk wisten waar de hoofdverdachten zich bevonden.
Eenmaal zou Mladic zelfs in een hoofdkwartier omsingeld zijn geweest door
YFOR-troepen. Het is ook ondenkbaar dat de veiligheidsafdelingen van de troepen
in ex-Joegoslavië niet zouden kunnen weten waar die mannen zijn. Talloze
malen zijn over het niet arresteren van verdachten van het oorlogstribunaal
in deze Kamer vragen gesteld en telkenmale was het antwoord niet bevredigend.Nog deze week heb ik tijdens een bijeenkomst in Brussel van een aantal
commissies van de NAVO-assemblee aan de assistent-secretaris-generaal Klaiber
gevraagd, wat zijn reactie was op de suggestie van de aanklaagster van het
Joegoslaviëtribunaal, mevrouw Del Ponte, om binnen de NAVO een speciale
arrestatiemacht in te stellen voor de arrestatie van oorlogsmisdadigers. Het
is een gedachte die ook door mijn betreurde collega Van Traa – die hier
nu misschien zou hebben gestaan wanneer hij nog had geleefd – is geopperd
in een artikel in het tijdschrift Socialisme en Democratie, waarbij hij verwees
naar het voorbeeld van de West-Duitse GSG 9-groep die een rol speelde bij
de beëindiging van gijzelingen. Het antwoord van de assistent-secretaris-generaal
van de NAVO was onthullend. Hij zei dat de NAVO geen formele band met het
ICTY heeft, maar dat men overigens "formally" de inspanningen van de aanklaagster
steunt. Hoe komt dat toch, altijd weer die terughoudende houding van de verdragsorganisatie?
Wat wordt door de Nederlandse regering gedaan om een andere attitude van die
organisatie te bevorderen? Zou juist niet op het gebied van de arrestatie
lering getrokken moeten worden van de ervaringen van het tribunaal? Ligt in
het niet arresteren van verdachten niet een levensgroot geloofwaardigheidsrisico
voor het Strafhof? Moeten dus juist op dit gebied in organisaties
als de NAVO geen harde afspraken worden gemaakt? Gaat de regering dat bevorderen
en, zo ja, hoe en wanneer?Hetzelfde speelt uiteraard bij de vorming van een rapid reaction force
in Europees verband. Juist daar zou door Europa een voorbeeld kunnen worden
gegeven. Is de regering bereid dit aspect bij de besprekingen over een rapid
reaction force een rol te laten spelen? Zou kunnen worden voorgesteld om een
eenheid te vormen die wordt getraind en voorbereid op het arresteren van gevaarlijke
personen die verdacht worden van oorlogsmisdrijven?De heer Hoekema (D66):Ik was ook aanwezig bij het antwoord van de assistent-secretaris-generaal
van de NAVO op de door de heer Van Oven gestelde vraag. Als de heer Van Oven,
op zichzelf terecht, pleit voor een actievere rol van de NAVO, gaat hij ervan
uit dat de NAVO de rechtsmacht en de fysieke mogelijkheid heeft om op te treden
tegen verdachten, in dit geval verdachten op de lijst van het Joegoslaviëtribunaal.
In de toekomst, bij het Internationaal Strafhof, zullen zich echter ook gevallen
voordoen waarin de NAVO daartoe noch legaal noch fysiek in staat is. Welke
rol ziet de heer Van Oven voor de NAVO of de Europese Unie in die gevallen,
waarin er zowel uit een oogpunt van formele bevoegdheden als uit een oogpunt
van fysieke mogelijkheden geen ruimte is voor het optreden van de door hem
genoemde strijdmacht?De heer Van Oven (PvdA):Ik weet niet zeker of die legale mogelijkheid ontbreekt. Daarop zou ik
graag het commentaar van de minister horen. Ik kan mij voorstellen dat een
organisatie, waartoe lidstaten behoren die zijn aangesloten bij het Strafhof,
haar lidstaten verzoekt mee te werken aan opsporingsverzoeken van het Hof.
Door de heer Klaiber is gezegd dat formeel de inspanningen van de aanklager
worden gesteund. Wat de feitelijke gang van zaken betreft, denk ik dat het
meer een kwestie is van niet willen dan van niet kunnen. Ik kan mij voorstellen
dat organisaties als de NAVO of een behoorlijke voorbereide rapid reaction
force van de EU meer succes hebben bij arrestaties dan tot nu toe in het kader
van het Joegoslaviëtribunaal het geval is.Voorzitter! Natuurlijk zijn de grootmachten in deze wereld van essentieel
belang voor het welslagen van het Strafhof. Het is dan ook zorgelijk dat van
de permanente leden van de Veiligheidsraad drie leden hebben getekend en binnen
afzienbare slechts twee leden zullen ratificeren. Die leden kunnen immers
bewerkstelligen dat de VR geen gebruik maakt van de mogelijkheid om een situatie
aan het Strafhof voor te leggen. Natuurlijk is het mooi dat de VS door een
gelukkige midnight beslissing van president Clinton het verdrag nog hebben
getekend met Israël in hun spoor. Van het nieuwe Amerikaanse Congres
kan echter nauwelijks ratificatie worden verwacht; hetzelfde geldt voor de
nieuwe Israëlische regering. Wat zal de EU ondernemen om desondanks de
VS tot ratificatie te brengen en zo mogelijk China en Rusland tot toetreding
te bewegen?Voorzitter! Ik kom aan het Statuut zelf. Wat betreft de te berechten misdrijven
is gekozen voor een neerslag van het bestaande verdrags- en gewoonterecht.
Dat is een verstandige keuze, die evenwel als nadeel heeft dat bepaalde schendingen
van het humanitaire recht tijdens interne conflicten niet onder het Statuut
vallen. Ook is het misdrijf "agressie" voorlopig niet opgenomen omdat over
de inhoud daarvan nog geen overeenstemming bestaat. Dat blijven natuurlijk
belangrijke punten van aandacht bij de herzieningen. Ik hoop dat de regering
op die punten alert zal blijven en voortdurend zal nagaan hoe voortgang in
deze dossiers kan worden bevorderd. In 1998 hadden wij een algemeen overleg
met de minister van Buitenlandse Zaken, voorafgaande aan de conferentie in
Rome. Mijn fractie heeft toen als belangrijkste punten voor het verdrag ingebracht
de rechtsmacht van het Strafhof, de bevoegdheid van de aanklager en de opschortingsbevoegdheid
van de VR. In de afweging tussen een Strafhof met zwakke bevoegdheden en veel
draagkracht en een Strafhof met sterke bevoegdheden en voorlopig minder draagkracht,
heeft mijn fractie voor het laatste gekozen. Het ziet er naar uit dat op deze
drie punten een redelijk resultaat is bereikt, waarbij de zelfstandige bevoegdheid
van de aanklager in het oog springt. Het ziet er ook naar uit dat het draagvlak
niettemin groot is en dat het Strafhof binnen afzienbare tijd daadwerkelijk
van start zal kunnen gaan. Gemeten naar die ijkpunten is mijn fractie dus
bijzonder tevreden.Voorzitter! Ik wil nu een opmerking maken over de straffeloosheid van
rechtspersonen, die mijn fractie betreurt. De regering heeft het uitgelegd
en ik begrijp ook wel dat de vorm rechtspersoon niet voorkomt in sommige nationale
strafrechtelijke stelsels. De regering wijst erop dat individuele leden van
een rechtspersoon niet straffeloos hoeven te blijven, gelet op artikel 25
van het Statuut waar het betrekking heeft op de hulphandelingen. Kan de regering
aangeven welke relatie van die personen tot de betreffende rechtspersoon is
vereist opdat tot vervolging zou kunnen worden besloten? Hoe kan dit in de
Nederlandse implementatiewetgeving worden verwerkt?De vestiging van het Hof in Den Haag en in het bijzonder de executiemogelijkheden
worden ook in de nota naar aanleiding van het verslag behandeld. Nederland
is voor de executie van gevangenisstraffen uiteraard afhankelijk van de medewerking
van andere lidstaten en rekent ook daarop. Dit is mede gebaseerd op de ervaringen
die met het Joegoslaviëtribunaal zijn opgedaan. Nederland moet niettemin
restcapaciteit ter beschikking stellen. Hebben naast Spanje nog andere lidstaten
verklaard dat zij de executie van veroordelingen willen verzorgen? Hoe wordt
dit bevorderd?De kans op een samenloop van rechtsmacht tussen het Hof en het Joegoslaviëtribunaal
is weliswaar niet heel groot, maar wordt ook niet helemaal uitgesloten. Wat
zou er in een dergelijk geval normaal gesproken moeten gebeuren? Wij hoeven
toch niet te vrezen dat beide instanties elkaar bij de berechting van individuen
in de haren vliegen?Voorzitter! Ik kom nu op het soort strafrecht dat wij met het Statuut
in huis halen, een civil law-systeem of een common law-systeem. De indruk
bestaat dat het systeem minder op civil law is gericht dan het regime van
het Joegoslaviëtribunaal, hoewel het toch duidelijk is geïnspireerd
op het systeem dat het Joegoslaviëtribunaal volgt. De regering stelt
dat het een stelsel "sui-generis" zal zijn en merkt geruststellend op dat
er geen sprake zal zijn van een doorwerking in de regels van het Nederlandse
strafrecht. Er is een boekje verschenen van de heer Streijards die intensief
aan de voorbereiding heeft meegewerkt. Daarin wordt juist het te grote common
law-gehalte van het statuutsrecht als het ware gegispt. Misschien kan dit
ook niet los worden gezien van de civil law-protagonist die de onderhandelingen
heeft gevoerd, maar ik kan mij, gezien mij waarnemingen in december 1999,
wel iets bij zijn opmerkingen voorstellen. Ik meen dat je niet kunt zeggen
dat het ene systeem beter is dan het andere. Het onhandige van een mengsysteem
is natuurlijk wel dat diegenen die met de uitvoering daarvan worden belast,
op tegenstrijdigheden kunnen stuiten. Een bezwaar van het common law-systeem
is in ieder geval dat wel erg veel handelingen ter zitting moeten worden uitgevoerd.
Dit heeft het Joegoslaviëtribunaal ernstig opgebroken. Wil de minister
van Justitie hierop een algemeen commentaar geven?De vraag is ook of er geen sprake zal zijn van doorwerking in het Nederlandse
strafrecht. Van verwante rechtstelsels gaat altijd een zekere beïnvloeding
uit. Ook van de rechtspleging in Straatsburg gaat een zekere invloed uit op
het Nederlandse strafrecht, maar ook op het civiel- en bestuursrecht. In dit
geval zou bovendien een stukje oorlogsrechtspraak in het Nederlands strafrecht
geïncorporeerd moeten worden. Kan de minister van Justitie concreter
aangeven welke invloed deze ontwikkeling heeft op het studieproject inzake
de grondslagen van een nieuw Wetboek van Strafvordering? Zou het parlement
niet over de voortgang van dat project geïnformeerd moeten worden?Over de grondwettelijke aspecten zal ik kort zijn. De PvdA-fractie begrijpt
dat de regering er veiligheidshalve van uitgaat dat aanvaarding van het Statuut
een afwijking van de Grondwet zou kunnen impliceren. Daarom dient de regeling
daaromtrent te gelden. De vraag is dan wel wat het betekent als de goedkeuringswet
met minder dan tweederde van het aantal leden van de Staten Generaal wordt
aangenomen. De kans daarop is gelukkig bijzonder klein, maar als het gebeurt,
hebben wij wellicht toch een probleem.De heer Hoekema (D66):Uit de schriftelijke inbreng van de PvdA-fractie kreeg ik de indruk dat
de heer Van Oven betwijfelt of het noodzakelijk is om een beroep te doen op
artikel 91, lid 3, GW. Ik betwijfel dat overigens ook. Kan hij vandaag in
het debat nog eens zijn mening op dit punt uiteenzetten en toelichten?De heer Van Oven (PvdA):Er liggen enkele bepalingen waarvan men de indruk krijgt dat ze afwijken
van de Grondwet, met name waar het gaat om de immuniteit van het staatshoofd
en de leden van de Staten Generaal. De regering stelt dat er twijfel is en
kiest voor de veiligste weg. Eerlijk gezegd, lijkt mij dat voldoende. Ik ben
niet zozeer van standpunt veranderd. Ik vind dat de regering voor een praktische
aanpak gekozen heeft.Voorzitter: Van NieuwenhovenDe heer Hoekema (D66):De heer Van Oven deelt dus mijn mening dat de artikelen 42 en 71 GW vooral
zien op de Nederlandse constitutionele context?De heer Van Oven (PvdA):Dat klopt.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Op dit punt zal ik straks in mijn betoog ook ingaan. Ik reageer nu alleen
even op de vraag die de heer Van Oven opwierp. Ik begrijp het niet omdat die
vraag naar mijn overtuiging zo simpel is. Als het wetsvoorstel met minder
dan tweederde minderheid wordt aanvaard, is het gewoon verworpen en dan is
het ratificatieproces afgelopen. Heb ik iets gemist? Dat is toch de consequentie?De heer Van Oven (PvdA):Dat lijkt mij inderdaad de logische consequentie. Ik verneem graag het
standpunt van de regering in dit verband, omdat er nog een marge voor twijfel
bestaat in die zin dat de regering de kans openhoudt dat het niet afwijkt
van het Statuut. Er zou dus een lastige situatie kunnen ontstaan.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):In het goedkeuringswetsvoorstel staat een afzonderlijk artikel dat refereert
aan artikel 91, lid 3, GW. Zolang dat erin staat en de inhoud zo ongeveer
luidt dat tweederde meerderheid nodig is, geldt inderdaad de regel dat Van
Ovendie meerderheid nodig is. Als de heer Van Oven risico's ziet, zou hij
dat artikel met een amendement moeten wijzigen of laten vervallen, zodat een
gewone meerderheid voldoende is. Dan mag de heer Van Oven evenwel geen gerede
twijfel hebben, zoals de regering dat heeft.De heer Van Oven (PvdA):Ik denk dat de heer Van Middelkoop voor een groot deel gelijk heeft, maar
hij gebruikt de term "zo ongeveer". Ik wacht daarom graag even het antwoord
van de regering af.Voorzitter! Ik kom op de artikelsgewijze bespreking. Ik zal niet alle
artikelen langsgaan, want dit is niet de gelegenheid om een dergelijk uitgebreide
behandeling te doen plaatsvinden. Wij kunnen er trouwens toch geen tittel
of jota aan veranderen. Artikel 3 gaat over de zetel van het Hof. Moet voor
iedere zitting in een andere staat zetelovereenkomst bestaan? Opgemerkt wordt
dat als het Hof ervoor kiest om een zitting in een ander land te houden, zetelovereenkomst
noodzakelijk is. Misschien heb ik het niet goed begrepen en kan een en ander
in de zetelovereenkomst met Nederland worden vastgelegd. Dat zou mij evenwel
verbazen, want dat heeft geen directe invloed op de situatie in andere landen.
Als voor iedere uitstap een afzonderlijke zetelovereenkomst nodig is, dan
vereist dat een heel gebouw van zetelovereenkomsten, waarvan niet gemakkelijk
te voorzien is dat het snel zijn beslag zou kunnen krijgen.Er wordt voorts ingegaan op de rechtsmacht van het Hof in die zin dat
door sommigen is voorgesteld om die uit te breiden, buiten het gebied van
de "core crimes", de oorlogsmisdrijven en de misdrijven tegen de menselijkheid.
Mijn fractie is het met die redenering eens; het Hof moet kunnen groeien en
dat zal het beste kunnen lukken wanneer het zaken berecht die door iedereen
als ernstige misdrijven worden beschouwd. In dit verband is een discussie
gevoerd over terrorisme en drugs, ten aanzien waarvan er al allerlei internationaalrechtelijke
voorzieningen, verdragen en samenwerkingsverbanden zijn. In de resolutie wordt
gesteld dat dit allemaal tijdens de herzieningsconferentie nader aan de orde
komt. Mijn vraag aan de regering is, wat haar houding ten aanzien hiervan
is. Is dit een kwestie waarover de Nederlandse regering nog niet heeft besloten?In artikel 11 gaat het om de rechtsmacht ratione temporis. De fractie
van de PvdA is het eens met de redenering dat berechting een voorwaarde is
voor verzoening binnen door conflicten verscheurde landen; het betreft hier
de "uitdeukingsfunctie". Echter, niet duidelijk vinden wij de passage over
de zogenaamde verzoeningscommissies zoals die in verschillende landen een
plaats hebben gekregen. Uitdeuking kan worden geboden door verzoening, maar
dan wel vooral binnen de samenleving waar dat verzoeningsproces zich heeft
voorgedaan, terwijl zich ook heel goed daarbuiten slachtoffers van een schending
kunnen bevinden. Vergelding biedt verzoening niet. De regering stelt dat het
Statuut op deze wijze ruimte biedt aan nationale processen van verzoening,
mits deze het ter verantwoording roepen van de daders met zich brengen. Voorzitter!
Dat is nu juist de crux. Wanneer betrokkenen in een nationaal strafproces
ter verantwoording worden geroepen, vervalt onder bepaalde voorwaarden de
rechtsmacht van het Hof. Zo niet, dan blijft die rechtsmacht in stand maar
kan de aanklager van vervolging afzien. Wanneer de vervolgingsbeslissing beslissend
is, lijkt dat het verzoeningsproces niet te kunnen baten. Met andere woorden:
dan is het de aanklager die beoordeelt of hij in het verzoeningsproces voldoende
reden ziet om van vervolging af te zien. Klopt deze redenering?Voorzitter! In de artikelen 13 t/m 15 gaat het om mogelijkheden die de
aanklager heeft om een zaak te beginnen. Uiteraard is artikel 13c, de mogelijkheid
van eigen initiatief van de aanklager, gecontroleerd door de Kamer van vooronderzoek,
cruciaal. Ten aanzien daarvan wordt door de regering opgemerkt dat de aanklager
in een voorlopig onderzoek min of meer actief naspeuringen kan doen. Mijn
vraag is wat dit betekent. Ik zou er als aanklager niet erg gelukkig mee zijn,
met een dergelijke opdracht aan het werk te moeten. De fractie van de PvdA
heeft in het verleden de onafhankelijke aanklager altijd gesteund. De uiteindelijk
in artikel 15 neergelegde tekst vormt een compromis waar het gaat om het opschorten
van de acties van de aanklager. Uiteindelijk is noch de aanklager zelf, noch
de Veiligheidsraad almachtig, maar wel is van het grootste belang dat de aanklager
zodanig wordt benoemd en uitgerust dat hij of zij zich binnen de kortste keren
het benodigde gezag zal kunnen verwerven, zoals ook de aanklagers van het
Joegoslaviëtribunaal hebben gedaan.Ik kom vervolgens op de complementariteit, het verschijnsel dat het Hof
pas kan optreden wanneer lidstaten niet bereid of in staat zijn om zelf tot
vervolging over te gaan. Ik doel nu op de artikelen 17 t/m 20. De regering
geeft toe dat het Statuut niet dwingt tot het vestigen van rechtsmacht door
de lidstaten over de in het Statuut omschreven misdrijven. Een dergelijke
gedragslijn zou echter wel voortvloeien uit de systematiek van het Statuut.
Dreigt nu niet de situatie dat in een aantal lidstaten niet of niet op tijd
aan die morele verplichting zal zijn voldaan? Wat betekent dat dan in de overgangstijd?
Moet zo'n lidstaat een zekere ruimte, een zekere tijd worden gegund of kan
het Hof in voorkomende gevallen eenvoudigweg vaststellen, dat er geen nationale
rechtsmacht bestaat, zodat het kan optreden?Hoe lang moet het Hof als de rechtsmacht wel is gevestigd wachten voordat
het kan besluiten dat de betrokken lidstaat niet bereid is om er iets aan
te doen? Is dat niet een zwakke stee in het geheel? Komt het Hof of zeker
de aanklager daardoor niet in lastig diplomatiek vaarwater? Wij moeten ons
realiseren dat een rechtsplegend orgaan in dit land – ik denk overal
in de wereld – zelden niet geplaagd wordt door overbelasting. De aanklager
die moet beslissen of hij vindt dat de nationale staat die beweert te gaan
vervolgen tijd genoeg heeft gehad, staat voor een lastige keus. Neemt hij
de zaak te vroeg, dan belast hij het Hof en zijn eigen parket onnodig. Wacht
hij te lang, dan zal dat wellicht zijn bewijsmogelijkheden nadelig beïnvloeden
of althans doorwerken in de straftoemeting. Daarbij moet dan telkens worden
ingeschat hoe serieus de inspanningen van de nationale lidstaat zijn, nogmaals,
alles onder de diplomatieke hypotheek dat het lastig is om lidstaten voor
het hoofd te stoten. Kan de regering op dat probleem commentaar leveren?Het ne bis in idem wordt geregeld in artikel 20. Dat is meer een specifiek
probleem voor de Nederlandse strafrechtpleging, omdat hier wordt gesteld dat
artikel 20 van het Statuut verder gaat dan ons artikel 68, tweede lid, van
het Wetboek van Strafrecht. Immers, ook bij vrijspraak zal sprake zijn van
een door de nationale rechtsorde te eerbiedigen uitspraak van
het Hof. De regering stelt terecht dat artikel 68 van het Wetboek van Strafrecht
moet wijken voor artikel 20 van het Statuut. Dat zou naar mijn mening buiten
het geval van de nieuw te bepalen nationale oorlogsmisdadenwetgeving voor
Nederland een rol kunnen spelen. Stel dat het Hof vrijspreekt van een oorlogsmisdrijf.
Dan zou een gewone officier van justitie, dus niet degene die met de oorlogsmisdrijven
is belast, toch nog kunnen gaan vervolgen, voor moord of verkrachting in een
geïsoleerd verband. Als artikel 20 in een dergelijk geval prevaleert,
ontstaat er een gekke situatie, vergeleken met een vrijspraak voor een nationaal
oorlogstribunaal in het buitenland, waarvoor artikel 68 onverkort zou gelden.Leidt dat niet tot de noodzaak om artikel 68 sowieso ingrijpend te wijzigen,
wellicht in tweeërlei opzicht? Het ene is een probleem als ik net noemde.
Ook kan worden gedacht aan de toevoeging van een intrinsieke beoordeling van
de wijze van totstandkoming van het buitenlandse vonnis, iets dat ook in de
discussie over de vervolging van Bouterse in Suriname wel ter sprake is geweest.
Een dergelijke ontwikkeling is wel een revolutie in ne bis in idem-land.Mijn volgende opmerking betreft artikel 27, de irrelevantie van de officiële
hoedanigheid, over de leden van de Staten-Generaal, die immers hun immuniteit
voor vervolging wegens oorlogsmisdrijven zouden gaan verliezen. Nu stelt de
regering dat de hoofdregel van immuniteit overigens onverkort van toepassing
blijft. Met andere woorden, in de Nederlandse rechtsorde zou deze onverkort
blijven gelden, als ik het goed begrijp. Maar hoe verhoudt dit zich tot de
complementariteitsgedachte, die toch ook in het Statuut besloten ligt? In
beginsel moeten de nationale gerechtelijke autoriteiten hetzelfde kunnen doen
als wat het Hof kan. Dit probleem zou wellicht moeten leiden tot een beperking
van de immuniteit van leden van de Staten-Generaal. Het lijkt mij goed als
wij ons dit hierbij realiseren.In artikel 69 is het bewijs geregeld. Daarin staat dat niet volledig kan
worden uitgesloten dat het Hof een feitelijk oordeel geeft over de toepassing
of schending van het nationale recht inzake de bewijsgaring. Het Hof is daarbij
immers goeddeels aan de nationale lidstaten gebonden. In de nota naar aanleiding
van het verslag staat dat een positief jurisdictiegeschil uitgesloten is,
omdat het Strafhof geen cassatiebevoegdheid heeft jegens de nationale gerechtelijke
autoriteiten. Maar wat dan? Stel dat bij hetzelfde feitencomplex de ene verdachte
voor het Hof en de andere voor de Nederlandse rechter wordt gedaagd. Indien
het Hof bewijsmateriaal uitsluit, eventueel met fataal gevolg voor de vervolging
van de ene verdachte, wat betekent dit dan voor de status van dit zelfde bewijs
tegen de andere verdachte, die voor de nationale rechter terechtstaat? Veroordeling
van de laatstgenoemde verdachte op grond van dezelfde bewijsmiddelen is dan
toch een tamelijk pijnlijke zaak.Nog een opmerking over deel 8, inzake beroep en herziening. Op zichzelf
is beperking van het beroep tot een toetsing aan juridische maatstaven begrijpelijk,
maar het is wel in strijd met het internationale verdrag inzake politieke
rechten. Het comité dat in het kader van dat verdrag is ingesteld,
heeft verleden jaar in juli nog bepaald dat lidstaten in een dergelijk geval
het verdrag schenden en de zaak dus moeten aanpassen. Wij zijn zelf nog in
debat over de belastingrechtspraak in Nederland. En voor de Nederlandse strafrechtspleging
zijn normaal gesproken ook twee feitelijke instanties voorgeschreven. Nu is
het Hof als zodanig natuurlijk geen partij bij dat verdrag, maar het staat
niet fraai om een verplichting voor alle landen die het Statuut onderschrijven,
niet te hanteren voor het strafrechtelijke systeem van het Hof zelf. Het is
dan ook de vraag, waarom beoordeling in twee feitelijke instanties voor het
Hof niet haalbaar is gebleken.In artikel 90 gaat het om concurrerende verzoeken. Dit is een tamelijk
ingewikkelde zaak. De regering stelt dat in verdragen die met andere staten
worden gesloten om buitenlandse militairen te kunnen laten opereren vanuit
Nederlands grondgebied, geen clausules worden geaccepteerd die overdracht
van militairen uit die staat aan het Strafhof verbieden. Maar in de volgende
zin staat dat het wel kan gebeuren dat de "zendstaat" primaire jurisdictie
over zijn onderdanen stipuleert met betrekking tot delicten, begaan op het
grondgebied van de ontvangende staat. Dat zou dan wel moeten worden gerespecteerd.
Laten wij hier nu eens de discussie over de forward operations locations (FOL)
op Curaçao en Aruba op loslaten. Wij verwachten het natuurlijk niet,
maar het is niet helemaal ondenkbaar dat Amerikaanse militairen, opererend
vanuit de basis, handelingen verrichten die door een aanklagende partij als
vergemakkelijking van misdrijven tegen de menselijkheid worden beschouwd,
bijvoorbeeld in verband met het verdrijven van mensen van het gebied waar
zij wonen. Wat dan? Zijn de immuniteitsclausules, zoals in het FOL-verdrag
voorzien, niet in strijd met ten minste de geest van het Statuut, althans
voorzover het misdrijven betreft die in het Statuut worden genoemd? Hoe kijkt
de regering daartegenaan?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Zal in een dergelijk geval – ik vind het in ieder geval theoretisch
heel interessant – het verzoek tot uitlevering niet allereerst naar
de Amerikaanse autoriteiten gaan? Komen wij dan vooralsnog niet toe aan de
vraag of hier immuniteit van toepassing is?De heer Van Oven (PvdA):Ik vrees dat wij nog een bepaalde periode tegemoet gaan waarin Nederland
wel partij bij het Statuut is, maar de Verenigde Staten niet. Als Amerikaanse
militairen zich dan op het grondgebied van het Koninkrijk bevinden, kunnen
zij uit dien hoofde wel onder de rechtsmacht van het Hof vallen.Bijna ten slotte kom ik op de gevolgen voor Nederland. Die gevolgen zijn
uiteraard enorm. Wellicht zijn ze veel groter dan wij ons tot dusver hebben
gerealiseerd. Dat geldt vooral voor de implementatiewetgeving. De implementatie
heeft betrekking op twee gebieden, namelijk rechtshulpregels en materieelrechtelijke
bepalingen door middel waarvan de omschrijvingen van strafbare feiten, zoals
in het Statuut gekwalificeerd, in het Nederlandse recht worden overgenomen.
Daarbij zal ook beslist moeten worden welke instanties zich daarmee gaan bezighouden.Wat de rechtshulp betreft lijkt de regering te kiezen voor een geconcentreerde
instantie in Den Haag. Graag heb ik hiervan een bevestiging.
Ook vraag ik of wij in het kader van de implementatiewetgeving zullen worden
ingelicht over de uitrusting van die belangrijke functionaris.Dan de instantie die zich met de berechting van oorlogsmisdrijven in Nederland
gaat bezighouden. Ik noem het even "oorlogsmisdrijven", hoewel het om een
breder begrip gaat. De vraag is of dat de gewone rechterlijke macht zal zijn
of een aparte instantie.Uit de implementatienotitie van 8 december jl. hebben wij begrepen dat
er wordt gekozen voor een aparte wettelijke kolom, als het gaat om de doorwerking
van de oorlogsmisdrijven. Dat is een keuze die mijn fractie ondersteunt. Het
stemt zorgelijk dat er nog een heel wetgevingstraject doorlopen moet worden
dat, laten we zeggen, uiterlijk 1 januari 2003 rond moet zijn. Is er inmiddels
een wetsontwerp naar de Raad van State gestuurd? Wanneer kan de Tweede Kamer
de ontwerpwetgeving verwachten?Dan nog iets over de instantie die zich met de berechting moet bezighouden.
Er moet in de eerste plaats gedacht worden aan het Nationaal opsporingsteam
voor oorlogsmisdrijven, het NOVO-team in Arnhem. Dat team heeft tot nu toe
nog geen enkele zaak aangebracht bij de rechter. Het team lijkt vast te lopen
op bewijsproblemen en menskracht. Als dit het team is dat inhoud moet geven
aan – laat ik het zo maar noemen – de complementaire plicht, kan
echt niet worden volstaan met acht rechercheurs en een aantal ondersteuners.
Met anderhalve man en een paardenkop komen wij er niet. Het team moet wel
daadwerkelijk op 1 januari 2003 van start kunnen gaan. Wat dat betreft zou
het goed zijn als het team niet alleen snel resultaten kon boeken, maar ook
werd uitgebouwd om voorbereid te zijn op zijn toekomstige taak. Ook dit is
een onderdeel van het traject dat mijn fractie voornemens is bijzonder intensief
te volgen. Wil de minister van Justitie hierover een duidelijke uiteenzetting
geven? Als die er niet komt, wil ik overwegen in tweede termijn terzake een
motie in te dienen.Hierbij speelt ook de coördinatie in Europees verband van de vervolging
van personen die van oorlogsmisdrijven kunnen worden verdacht. Daarover hebben
wij al veelvuldig met de minister van Justitie van gedachten gewisseld. In
zijn brief van november 1999 heeft hij aangegeven, dat hij deze kwestie in
JBZ-verband heeft aangekaart en dat hij graag zou zien dat de coördinatie
door nationale contactpunten werd verzorgd. Zijn die reeds in de verschillende
lidstaten ingesteld? Zo ja, wat heeft dat opgeleverd?Ten slotte wil ik met betrekking tot de implementatiewetgeving de regering
met nadruk vragen overleg te plegen met de Nederlandse Antillen en Aruba.
Het gaat hierbij om ongelooflijk lastige wetgeving. Als ooit artikel 39 van
het Statuut van het Koninkrijk behoort te gelden, dan is dat wel voor deze
tak van wetgeving. Wij mogen deze landen niet in de steek laten.Voorzitter! De regering heeft terzake van de huisvesting van het Hof gesteld,
dat niet op de besluitvorming in de ministerraad vooruit mag worden gelopen.
Uiteraard dient die opvatting te worden gerespecteerd, maar hoe snel zal het
Hof feitelijk van start gaan? Misschien zal dat op 1 januari 2003 het geval
zal zijn. Dat is althans mijn verwachting. Dan zou de huisvesting van het
Hof dus geregeld moeten zijn. Mijn fractie vindt, dat die huisvesting behoorlijk
moet zijn en dat de gebouwelijke en logistieke voorzieningen goed moeten zijn
als wij de huisvesting voor het Strafhof willen verzorgen. Ik voorzie echter
dat wij hierin niet slagen voor 1 januari 2003, al was het alleen maar vanwege
het feit dat de regering met de daadwerkelijk nieuwbouw moet wachten op het
sluiten van een zetelovereenkomst. De vraag is daarom wat er in de tussentijd
gaat gebeuren en of Kamp Zeist, waar momenteel de Lockerbie-zaak wordt behandeld,
uitkomst kan bieden. Dat laatste lijkt evenwel in strijd met de letterlijke
bepalingen van het Statuut, dat Den Haag als zetel aanwijst.Ik zei reeds dat het zetelverdrag nog gesloten moet worden. De basisbeginselen
zullen later dit jaar door de voorbereidende commissie worden vastgesteld.
De vraag is of de onderhandelingen naar wens verlopen. Mijn fractie is blij
met de toezegging, dat het zetelverdrag de Kamer vrijwillig zal worden voorgelegd.
Mijn fractie lijkt dit een bijzonder goed idee.Voorzitter! Ik kom vervolgens toe aan mijn opmerkingen over de parlementaire
controle. De Vergadering van Staten krijgt belangrijke bevoegdheden bij institutionele
wijzigingen en bij een eventuele herziening van het Statuut. De regering heeft
beloofd de Tweede Kamer te informeren over de agenda van bijeenkomsten waarin
de in artikel 122 van het Statuut bedoelde wijzigingen aan de orde komen.
Dat is mooi maar niet voldoende. Wij willen graag de garantie, dat de Kamer
op voorhand op de hoogte wordt gesteld van de agenda van de Vergadering van
Staten. Dat is belangrijk voor de beïnvloeding van het standpunt van
de Nederlandse regering in die vergadering, maar ook belangrijk voor de betrokkenheid
van het parlement bij de besluitvorming in het kader van het Statuut. Daarom
heb ik mede namens een groot aantal collegae een amendement met deze strekking
op stuk nr. 9 ingediend.Vergelding, afschrikking, voorkoming van oorlogsmisdrijven en misdrijven
tegen de menselijkheid op globaal niveau; daar spreken wij vandaag over, dat
is de inzet van het wetsvoorstel, niet meer en niet minder. Het is een essentieel
onderdeel van de maakbare samenleving op wereldschaal. De mensheid verschaft
zich een eigen correctiemechanisme en maakt het mogelijk de inbreuken op de
wereldrechtsorde te corrigeren, goed te maken of uit te deuken.Laat ik tot slot de woorden gebruiken die Maarten van Traa in een van
zijn laatste artikelen in 1997 opschreef: "Alle cynisme en onvolkomenheden
van de huidige gang van zaken, met als hoogtepunt het vernietigende rapport
over het werk van het Rwandatribunaal in Arusha, ten spijt, blijf ik mij toch
vastklampen aan de mogelijkheid het recht van de machtigen te vervangen door
de macht van het recht."De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Mevrouw de voorzitter! De parlementaire goedkeuring van het Statuut van
Rome inzake het Internationaal Strafhof is een bijzonder moment in onze wetsgeschiedenis.
Het werd nog iets meer bijzonder toen ik collega Van Oven de herkenbare woorden
van Maarten van Traa hoorde citeren. Als hij hier het woord had kunnen voeren,
had hij dat met een gepassioneerdheid gedaan die past bij dit
onderwerp. Wij moeten het nu doen met de gepassioneerdheid en de deskundigheid
van de heer Van Oven. Ik heb met veel plezier naar zijn verhaal geluisterd.Zoals gezegd, is het een bijzonder moment, omdat het een onderdeel vormt
van de internationale honorering van een wens die al meer dan 50 jaar leeft,
namelijk een Strafhof dat zeer ernstige misdrijven kan berechten. In de tweede
plaats is het ook bijzonder omdat het Den Haag betreft als vestigingsplaats
van het Strafhof, dat daarmee eens temeer zijn naam en faam waarmaakt de juridische
hoofdstad van de wereld te zijn. Aan dit alles gaat evenwel de wetenschap
vooraf, dat dit Strafhof er moet komen om de meest afgrijselijke misdaden
die mensen jegens elkaar kunnen begaan, te vervolgen. Het gaat in wezen slechts
om een drietal delicten, te weten: volkerenmoord, misdrijven tegen de menselijkheid
en oorlogsmisdrijven. Met deze begrippen correspondeert een werkelijkheid
die soms zo rauw is dat wij dat nauwelijks kunnen bevatten, zeker niet hier,
waarin mensen en machten de ander met het kwaad omvatten of, beter gezegd,
waarin de zondeval van de mens Kaïnszonen heeft gebaard.Het goedkeuringsvoorstel is dan ook meer dan een juridisch zeer interessant
stuk, hetgeen het natuurlijk ook is. Een oude wens van de oprichters van de
Verenigde Naties wordt gehonoreerd, hoewel niet op de wijze zoals zij zich
dat hadden voorgesteld. De oorspronkelijke gedachte was om naast het Internationale
Hof van Justitie, reeds hier in Den Haag in het Vredespaleis gehuisvest, een
permanent Internationaal Strafhof onderdeel te laten zijn van de VN als volkenrechtelijke
organisatie. Dat bleek en blijkt niet meer mogelijk en daarom heeft men twee
jaar geleden in Rome gekozen voor een Internationaal Strafhof als een zelfstandige
verdragsorganisatie die universele rechtsmacht claimt in bepaalde internationale
strafzaken. Dat was voor dat moment het best haalbare en in sommige commentaren
wordt het aangemerkt als een tussenoplossing. Ik hoor wel wanneer de regering
daar anders over denkt, maar ik denk dat wij nog heel lang met deze tussenoplossing
zullen moeten leven. Bezwaarlijk lijkt mij dat intussen niet: het is beter
dan geen Strafhof.Nog altijd bereikt de arm van het recht niet of nauwelijks de daders van
zeer ernstige misdrijven. In het laatste decennium van de vorige eeuw zijn
er enkele stappen gemaakt die de voorbodes waren van wat nu het Internationaal
Strafhof zal gaan worden. Ik wijs op het Joegoslaviëtribunaal en het
Rwandatribunaal en de plannen voor tribunalen voor Oost-Timor, Sierra Leone
en Cambodja. De wereld is er kennelijk rijp voor. Genoemde voorbeelden zijn
evenwel stukwerk vergeleken met de universele rechtsmacht van het Internationaal
Strafhof. Het belichaamt een drietal fundamentele beginselen. In de eerste
plaats dat natuurlijke personen nu direct op basis van het volkenrecht strafrechtelijk
aansprakelijk kunnen worden gesteld. Men kan zich niet meer verschuilen achter
de bepalingen van het nationale strafrecht, dat vervolgingsuitsluitingsgronden
biedt. Een tweede, zeer interessante en belangrijke vernieuwing is dat eenieder
vervolgd kan worden van welke maatschappelijke of politieke positie men ook
is. Om het wat populair te zeggen: koning, keizer, admiraal, vervolgd worden
kunnen ze allemaal. En in de derde plaats zal niemand zich meer kunnen rechtvaardigen
of zijn schuld kunnen uitsluiten met een beroep op een bevel van hogerhand.
Als dit Strafhof eenmaal goed blijkt te kunnen functioneren, ook preventief,
dan kan men wellicht met recht zeggen, zoals ik onlangs ergens las, dat het
een bijdrage is aan de "globalisering van de gerechtigheid". Voordat het zover
is, moeten wij echter gewoon ons werk doen. Dat betekent dat wij een verdrag
moeten toetsen dat er als onderhandelingsuitkomst zeker mag zijn, maar dat
toch nog wel enkele losse eindjes kent. Voor een deel zullen die aan elkaar
worden geknoopt, als het Strafhof eenmaal werkt. Voor een deel blijft er een
plicht op de staten liggen om verder te werken aan een statuut. Zo is men
er in Rome destijds niet in geslaagd om een goede delictsomschrijving van
agressie op papier te krijgen. Om begrijpelijke en ook zeer wel te verantwoorden
pragmatische redenen heeft men er twee jaar geleden mee volstaan om in het
Statuut slechts een drietal vormen van dwingend recht op te nemen. Ik noemde
die al eerder.De vraag is in hoeverre het resultaat willekeurig kan worden genoemd.
In tekstboeken over het internationaal publiekrecht komt men meestal slechts
enkele normen van internationaal recht tegen die een dwingend karakter hebben.
Dan gaat het om het verbod van agressie, van volkerenmoord of genocide, van
rassendiscriminatie, van slavernij en van kolonialisme. Dit is bijvoorbeeld
de opsomming die prof. Kooijmans van het zogenaamde ius cogens geeft in zijn
inleiding tot het internationaal publiekrecht. Het gaat hier in alle geval
om regels die van essentieel belang zijn voor de internationale gemeenschap
als geheel. Ze overstijgen de rechtssoevereiniteit van staten. Mag ik van
de regering een beschouwing over de relatie tussen de bestaande regels van
het dwingend recht, dus de zo-even door mij genoemde voorbeelden van prof.
Kooijmans, en de kennelijke selectie daaruit die we terugvinden in het Statuut?
Ik stel deze vraag overigens niet om het resultaat van de conferentie in Rome
te relativeren. Sterker nog, ik denk dat het gezag van het Strafhof gebaat
is met een internationaal breed gedragen en inhoudelijk heldere juridische
structuur die een nauwelijks betwistbare echo vormt van het rechtsgevoel dat
het hier gaat om misdaden die universeel als zeer verwerpelijk worden beschouwd.
Dan praten wij in elk geval over de drie in het geding zijnde delicten.Het Statuut is in 1998 door 120 landen aanvaard, later gevolgd door nog
eens 43 landen. De Verenigde Naties kennen evenwel 189 lidstaten, zodat er
nog 26 landen over de streep moeten worden getrokken. Tenminste, dat was vorig
jaar het geval. Aan het eind van dat jaar besloten Israël en de Verenigde
Staten evenwel op het nippertje om alsnog te ondertekenen. Dat was goed nieuws.
Een land als China had en heeft niet ondertekend. Mijn vraag is vervolgens
of er nog andere landen van internationaal-politieke importantie zijn die
evenmin hebben ondertekend. Die landen zouden het voorwerp kunnen zijn van
onze internationale juridische diplomatie. Hier ligt natuurlijk een taak van
alle ondertekenaars, maar toch in het bijzonder van Nederland als zetelland.
Deelt de regering dit standpunt?De heer Hoekema (D66):Voorzitter! Ik wil de heer Van Middelkoop vragen naar de
betekenis van het woord "streep". Is hij niet met mij van mening dat de streep
voor ratificatie van nog veel wezenlijker betekenis is dan het aantal landen
dat tekent? Een aantal van die landen zal namelijk om eigensoortige redenen
willen tekenen, zonder wellicht voornemens te zijn om tot ratificatie over
te gaan. De heer Van Middelkoop weet waar ik op doel.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik heb er geen behoefte aan om u tegen te spreken. Dat neemt echter niet
weg dat u het met mij eens zult zijn dat in elk geval het besluit tot ondertekening
van Israël en de Verenigde Staten vorig jaar niet onbelangrijk was. Die
andere streep is qua rechtseffect natuurlijk nog veel belangrijker, maar ik
vind het toch ook belangrijk dat de Amerikaanse senaat nu geconfronteerd wordt
met dit Statuut. Ook in Israël kan dit nog wel eens een gevoelig punt
worden. Ik noem in dit verband de nederzettingenpolitiek.Voorzitter! Er zijn nog vervolgonderhandelingen nodig om enkele vraagstukken
van meer gedetailleerde aard nader uit te werken. Wij beschikken inmiddels
over conceptstukken van het Reglement van proces- en bewijsvoering en de zogenaamde
Elementen van misdrijven. Aangezien de Kamer terzake van beide documenten
geen goedkeuringsbevoegdheid heeft, wil ik de regering de vraag stellen of
zij het gewenst acht dat wij daarover eens met elkaar van gedachten wisselen.
Of kunnen wij hierin passief zijn? Ik vraag dit aan de minister van Justitie,
omdat hij ongetwijfeld de inhoud van deze stukken kent.Het Internationaal Strafhof kan pas dan daadwerkelijk wortel schieten
als het zetelverdrag tussen dat Strafhof en Nederland als gastland zal zijn
gesloten. Worden er aan Nederlandse kant reeds voorbereidende werkzaamheden
verricht voor dat zetelverdrag? Dat verdrag behoeft naar het oordeel van de
regering en met verwijzing naar artikel 7, onder a, van de Rijkswet goedkeuring
en bekendmaking verdragen niet de goedkeuring van de Staten Generaal. Op dit
punt heb ik graag nadere uitleg. In genoemd artikel 7 lees ik dat goedkeuring
niet is vereist "indien het een verdrag betreft, waarvoor dit bij wet is bepaald".
Als de regering zich op deze bepaling uit de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking
verdragen beroept, om welke wet gaat het dan? Ik heb het idee dat dit een
domme vraag. Aangezien ik het antwoord niet kon bedenken, stel ik haar toch.
Waar de regering in de nota naar aanleiding van het verslag reeds de mogelijkheid
oppert om het zetelverdrag te zijner tijd toch voor goedkeuring bij de Staten
Generaal in te dienen, wil ik in dit debat vragen om dat ook daadwerkelijk
te doen. Ik vind het niet de moeite waard om daar een motie voor in te dienen,
maar een toezegging zou ik op prijs stellen. Het is immers niet niets wat
wij naar ons land halen. De Kamers kunnen dan naar de consequenties van vestiging
in ons land kijken op een vergelijkbare wijze als is gedaan met het Joegoslaviëtribunaal
en het Lockerbie-hof.Het Stafhof heeft geen rechtsmacht over misdrijven uit het verleden. Toch
denk ik dat een Strafhof dat bijvoorbeeld genocide daadwerkelijk kan vervolgen
ook een kritische betekenis heeft naar daden uit het verleden. Ik denk aan
de volkerenmoord op de Armeniërs in 1915. De door velen verlangde openlijke
erkenning van deze etnische misdaad kan een stimulans krijgen door de vestiging
van dit nieuwe Hof met zijn Statuut. Onderschrijft de minister deze zienswijze?De heer Hoekema (D66):Zonder aan de thans nogal actuele discussie over de Armeense genocide
van 1915 af te doen, vraag ik mij af hoe in de praktijk de vestiging van het
Strafhof een uitstraling kan hebben op iets dat zover in het verleden ligt
als de genocide van 1915.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Dat jaartal van 1915 kunt u, voorzover het betrokkenen aangaat, onmiddellijk
relativeren, want kennelijk leven veel Armeniërs nog met dat feit als
ware het gisteren gebeurt. Zo gaan mensen in ons land ook vaak om met de Tweede
Wereldoorlog. Ik kan mij voorstellen dat als je daar nog dagelijks mee bezig
bent en om erkenning vraagt voor datgene wat historisch zo fout is gegaan
in je geschiedenis, je het als een steun ervaart dat er een Internationaal
Strafhof komt dat heel nadrukkelijk namens de wereldgemeenschap aangeeft dat
dit soort zaken strafwaardig zijn. Daar is denk ik niet zoveel fantasie voor
nodig. Maar wie zijn u en ik bij dit onderwerp. Wij kennen in onze geschiedenis
namelijk geen vergelijkbare situaties.Voorzitter! In de voorspoedig verlopen schriftelijke gedachtewisseling
tussen regering en Kamer ter voorbereiding van dit debat is ook stilgestaan
bij de Grondwettelijke aspecten van goedkeuring van het Statuut. Dat was nodig.
Met de Raad van State is de regering van oordeel dat de vestiging van het
Internationaal Strafhof in Nederland op grond van artikel 92 van de Grondwet
kan worden aanvaard en geen spanning oplevert met bepalingen van onze Grondwet.
De Vergadering van Staten die partij zijn bij dit verdrag is ook naar onze
overtuiging te kwalificeren als een volkenrechtelijke organisatie in de zin
van artikel 92 Grondwet.Veel lastiger is de discussie of er sprake zou kunnen zijn van afwijking
van artikel 71 van de Grondwet, het artikel dat garandeert dat de leden van
de Staten-Generaal, de bewindspersonen en andere personen die deelnemen aan
de beraadslagingen, strafrechtelijke en civielrechtelijke immuniteit bezitten
ten aanzien van datgene dat zij in onze vergaderingen zeggen. De regering
concludeert dat gerede twijfel voor mogelijk kan worden gehouden of de bepalingen
van het Statuut niet afwijken van genoemd artikel 71 en vraagt derhalve goedkeuring
van ten minste tweederde van het aantal uitgebrachte stemmen, zoals artikel
91, derde lid, voorschrijft. Dat is een zaak om bij stil te staan, want dit
is slechts de tweede keer in onze geschiedenis dat een dergelijke afwijking
van de Grondwet wordt geconstateerd en artikel 91, derde lid, van toepassing
wordt verklaard. De eerste, al dan niet beoogde, interessante constatering
mijnerzijds is dat de regering het kennelijk met de Raad van State eens is
als die raad ervan uitgaat dat artikel 71 een absolute strafrechtelijke immuniteit
garandeert. Het geeft mij als parlementariër een goed gevoel om dat zo
te lezen en nog meer vrijmoedig dan ik qualitate qua al moet hebben. Ik heb
in dit debat graag een expliciete bevestiging van de regering van deze zienswijze
van de Raad van State. Lastiger vind ik dat wanneer ook wij de gerede twijfel
van de regering onderschrij ven, wij ook het daaraan ten grondslag
liggende oordeel onderschrijven, namelijk dat ons reglement van orde kennelijk
niet zodanig waterdicht is dat het een effectieve barrière vormt tegen
verbale pogingen tot het aanzetten tot genocide. Is dat in feite niet de stellingname
van de regering? Graag een reactie.Twijfel lijkt mij als zodanig nog niet voldoende om artikel 91, derde
lid, van toepassing te verklaren. Die twijfel moet ook aannemelijk worden
gemaakt. Zo niet, dan loopt de regering het risico dat veel meer verdragen
pas dan goedkeuring kunnen verkrijgen als tweederde daarmee instemt. De mogelijke
precedentwerking van dit voornemen wil ik dan ook onder ogen brengen. Ik betwijfel
of een vergaande precedentwerking voor de regering, en niet alleen voor haar,
een aantrekkelijke gedachte is. Overigens moet ik zeggen dat ik de opmerking
van de heer Van Oven van zo-even met enige jaloezie aanhoorde. Hij bracht
een relatie aan met het complementariteitsbeginsel en dat vond ik een interessante
gedachte. Ik ben heel benieuwd wat de regering daarover zal zeggen. Laat ik
maar eerlijk zeggen dat ik zou willen dat ik op die gedachte was gekomen.
Ik vond dat een buitengewoon scherpzinnige gedachte en de heer Van Oven mag
dat als een compliment beschouwen.Vervolgens is ook nog de vraag opgeworpen of artikel 42, tweede lid, van
de Grondwet problemen zou kunnen opleveren. Het gaat dan om de positie van
het Staatshoofd. Ik deel op dit punt de zienswijze van de regering en ik heb
er dus zeker geen behoefte om ook in dit debat de relatie tussen het staatshoofd
en de ministeriële verantwoordelijkheid te bespreken. Belangrijker is
dat het ook de volle instemming van mijn fractie heeft dat op grond van het
Statuut eenieder, ongeacht zijn formele hoedanigheid, kan worden vervolgd
op verdenking van het plegen van de bij het Statuut strafbaar gestelde misdrijven.
Ik zeg met volle overtuiging "eenieder". Daarmee wordt ook wat ons betreft
elke gedachte van een goddelijk recht op grond waarvan staatshoofden boven
de wet kunnen worden gesteld – denk aan oude noties van het "droit divin" –
of erger een vergoddelijking van de positie van het staatshoofd, zoals destijds
bij de Japanse keizer, de pas afgesneden. Bij het Tokiotribunaal was het feit
dat de man een kennelijk goddelijke allure had mede een argument om hem niet
voor het tribunaal te laten verschijnen. Dat vind ik een radicaal verkeerde
gedachte en die spreek ik ook uit nu wij over een Internationaal Strafhof
spreken. De nuchterheid gebiedt natuurlijk wel op te merken dat dit zeker
voor Nederland een hoogst theoretische discussie is, maar daarom nog niet
onbelangrijk.Tot zover onze Grondwet. Bij het doordenken van deze aspecten kwam bij
mij evenwel nog een geheel andere vraag boven, namelijk of er ook sprake zou
kunnen zijn van het vervolgen van de leden van de Veiligheidsraad, in het
geval die raad een actie heeft gemandateerd die, naar later blijkt, heeft
geleid tot bijvoorbeeld oorlogsmisdrijven. Wij hebben het dan over de verhouding
tussen het Internationaal Strafhof en organen van de Verenigde Naties. Het
is een variabele op de trias politica, maar dan op wereldschaal. Deze vraag
is meer dan een theoretische, want het is immers juist de Veiligheidsraad
die, zonder dat dit rechterlijk getoetst kan worden, bevoegd is het gebruik
van geweld te legitimeren. In dit verband wil ik ook wijzen op artikel 28
van het Statuut. Daarin worden niet alleen militaire bevelhebbers strafrechtelijk
aansprakelijk gesteld, maar ook hun meerderen oftewel de politieke of civiele
autoriteiten die in een concrete situatie het gebruik van geweld hebben goedgekeurd
of daartoe hebben opgeroepen. Hiermee wordt elke notie van "Befehl ist Befehl"
de pas afgesneden. In hoeverre is hier nu sprake van rechtsmacht van het Hof
over leden van de Veiligheidsraad? Ik formuleer het maar als een open vraag.De heer Van Oven (PvdA):Dat is wel een interessante gedachte. U spreekt nadrukkelijk over leden
van de Veiligheidsraad en niet over de Veiligheidsraad zelf, want dat zou
natuurlijk niet kunnen.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):U heeft dat in uw verhaal opgemerkt en ik kwam het ook in de stukken tegen.
Ik heb maar niet meer opgemerkt dat er alleen voor natuurlijke personen een
rechtsmacht geldt. Daarom heb ik zorgvuldig gekozen voor de formulering "leden
van de Veiligheidsraad". Denk aan de heer Van Walsum en de heer Holbrooke
in de vorige periode.De heer Van Oven (PvdA):Ik probeer u nu alle nuances te ontlokken. Maakt u dan nog verschil tussen
de leden van de Veiligheidsraad die de stoel van een gewoon lid bezetten en
de leden die de stoel van een permanent lid bezetten? De laatste groep heeft
door middel van het vetorecht natuurlijk meer mogelijkheden.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Nu brengt u mij een beetje in de positie van rechter van dat Strafhof.
De rechter zal daar uitsluitsel over moeten geven. Als ik hier puur parlementair
over improviseer, dan denk ik dat het niet veel verschil uitmaakt in een concrete
situatie. Gaat u echter niet verder met het stellen van dit soort vragen,
want ik kan mij nauwelijks voorstellen dat het antwoord van de regering zal
luiden dat er een risico bestaat voor leden van de Veiligheidsraad. Als dat
het geval zou zijn, haalt dit verdrag het nooit. Ik denk dat ik bij het bestuderen
van de stukken het antwoord op deze vragen wellicht had kunnen vinden, maar
daar ben ik niet in geslaagd. Daarom stel ik die vraag hier aan de orde. Ik
voel mij zeer gesterkt door het feit dat u het een interessante vraag hebt
genoemd, want ik geef toe dat ik enige onzekerheid voelde bij het formuleren
van deze tekst. Dat kunt u misschien begrijpen. Ik vraag u wel om verder geen
detailvragen meer te stellen.De heer Van Oven (PvdA):Wij wachten beiden met belangstelling het antwoord van de regering af.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ja, en als dat positief is, moeten wij ons nog maar eens afvragen of wij
dit verdrag nog wel kunnen goedkeuren.De heer Hoekema (D66):Ik wil het zelfvertrouwen van de heer Van Middelkoop niet verder aantasten,
maar ik wil hem toch nog een vraag stellen. Hij zal bij deze vraag ook aan
een voorbeeld hebben gedacht, misschien een fictief voorbeeld. Heeft hij bijvoorbeeld
gedacht aan de Kosovo-actie die de Veiligheidsraad strikt genomen niet als
legaal heeft verklaard? Er zijn ook discussies geweest over
de legaliteit van de Kosovo-actie. Acht hij het denkbaar dat de openbare aanklager
bij het Hof, als het toen al bestaan zou hebben, actie zou hebben ondernomen
om de leden van de Veiligheidsraad die zich niet tegen de Kosovo-actie hebben
uitgesproken, voor hun daden aansprakelijk te stellen?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Dit is een voorbeeld van een situatie waarbij ik in algemene zin de vraag
stel, of het zich zou kunnen voordoen en of ze risico lopen. Het voorbeeld
gaat verder niet op, omdat het een daad uit het verleden betreft. Ook tot
de heer Hoekema zou ik willen zeggen: ga vooral verder met het stellen van
dit soort vragen. Ik ben blij dat hij de relevantie van mijn opmerkingen erkent,
maar ik heb het idee dat het allemaal nogal meevalt. Ik hoop dat althans.Overigens moet ik ook nog de notie van schuldige nalatigheid introduceren.
Tot een dergelijke nalatigheid kan worden geconcludeerd als een bevelhebber
zijn ogen sluit voor de misdrijven van zijn ondergeschikten. Die notie verzin
ik niet, maar komt in het Statuut voor. De vraag is echter of deze notie verder
gaat. Zo kan de stelling worden verdedigd dat ook de Veiligheidsraad in veel
situaties in elk geval in moreel opzicht schuldig nalatig is geweest terzake
van het type misdrijven waarover wij spreken. Denk aan Rwanda in 1994. Als
er wel een bevoegdheid is van de Veiligheidsraad om op grond van hoofdstuk
VII van het Handvest met geweld in te grijpen en die bevoegdheid niet gebruikt
wordt, is er dan uitsluitend in morele en politieke zin sprake van nalatigheid,
of mogelijkerwijs ook in strafrechtelijke? Als dat laatste het geval zou kunnen
zijn, wordt de Veiligheidsraad natuurlijk lam gelegd en moeten wij dit verdrag
niet aanvaarden. Als ik het Statuut lees, kan ik het echter niet helemaal
uitsluiten. Daarom leg ik deze vraag voor, met het verzoek om een reactie.Er is ongetwijfeld nog veel te zeggen over de delictomschrijvingen, maar
ik volsta met een enkele vraag. Artikel 7, eerste lid, onder g, van het Statuut
noemt een aantal misdrijven die in het bijzonder op vrouwen betrekking hebben.
In de schriftelijke inbreng van mijn fractie heb ik aangegeven dat dit, wat
ons betreft, nog wel wat verder had kunnen gaan, want er is nu op een aantal
punten nog sprake van een gebrek aan rechtsbescherming van vrouwen. In het
tweede lid onder f wordt het misdrijf "gedwongen zwangerschap" nader gedefinieerd
en wordt nationale soevereiniteit bevestigd op het punt van wetgeving met
betrekking tot zwangerschap. Bedoeld is natuurlijk abortus provocatus, maar
dit terzijde. Zie ik het nu goed dat het gedwongen aborteren zoals in China
soms plaatsvindt, op grond van dit Statuut nadrukkelijk niet als misdrijf
tegen de menselijkheid kan worden aangemerkt? Dat is toch geen stand van zaken
waarmee de Nederlandse regering kan instemmen? Is dit ook een paar jaar geleden
bij de onderhandelingen in Rome aan de orde geweest?Artikel 8 van het Statuut bevat de omschrijving van het delict "oorlogsmisdrijven".
Is het voor de toepasbaarheid van de bepalingen van dit artikel eerst nodig,
dat ook juridisch vaststaat of er sprake is van een oorlog? Zo ja, wie moet
dat constateren? Is dit een zaak die uitsluitend het Strafhof aangaat, of
wellicht ook nog de Veiligheidsraad? In het tweede lid van dit artikel lees
ik dat voor de toepassing van het Statuut onder oorlogsmisdrijven ook wordt
verstaan "opzettelijk doden". Als een oorlog gerechtvaardigd is en door de
Veiligheidsraad in een resolutie is gelegitimeerd, zullen de militairen de
taak hebben in voorkomende gevallen opzettelijk te doden. Dat kan dan toch
geen misdrijf zijn dat valt onder artikel 8 van het Statuut? Waar ligt hier
de grens tussen wat wel en wat niet rechtmatig is en wie bepaalt die grens?
Dit zijn vragen die niet alleen voor de Amerikaanse regering relevant waren
en ongetwijfeld nog zijn, maar ook voor elke militair, waaronder de Nederlandse
militairen. Ik krijg graag een duidelijk antwoord op dit punt.Overigens onderscheiden oorlogsmisdrijven zich in het Statuut van andere
misdrijven in die zin, dat een staat het recht heeft om bij de bekrachtiging
van het Statuut te bepalen dat voor een periode van zeven jaar na het in werking
treden van het Statuut de rechtsmacht van het Hof over oorlogsmisdrijven niet
wordt aanvaard. Zulks is bepaald in artikel 124 van het Statuut, waar tevens
staat dat een en ander wordt herzien op de herzieningsconferentie ex artikel
123. De formuleringen op dit punt stellen mij niet gerust. In de stukken wordt
de indruk gewekt alsof het echt alleen maar om een overgangstermijn van zeven
jaren gaat. Dan valt ermee te leven; wij hebben immers al eeuwen gewacht op
dit Strafhof, dus daar kan nog wel zeven jaar bij waar het dit delict betreft.
Lezing van het Statuut leert mij evenwel dat het niet uitgesloten moet worden
geacht dat op de herzieningsconferentie de termijn bijvoorbeeld wordt verlengd,
of dat de rechtsmacht van het Hof terzake op een andere wijze beperkt blijft.
Dat zou het gezag van het Hof geen goed doen. Graag op dit punt een reactie
van de regering.Een zeer delicaat onderdeel van het Statuut is de erkenning van het strafvorderlijk
opportuniteitsbeginsel in de vervolgingsfase. Gelet op de aard van de misdrijven
had men mogen verwachten dat voor het legaliteitsbeginsel zou zijn gekozen.
Er waren ook ons inziens goede argumenten om dat niet te doen, nog afgezien
van het feit dat wij in Nederland in het strafrecht het opportuniteitsbeginsel
kennen. In artikel 53 van het Statuut is dan ook terecht opgenomen dat het
kan gebeuren dat "vervolging niet in het belang van de goede rechtsbedeling
is". Opneming van het opportuniteitsbeginsel vergroot navenant de verantwoordelijkheid
van de aanklager. Tenslotte is hij niet tegenover een andere autoriteit enigerlei
verantwoording schuldig. Hij heeft geen minister van justitie op wereldschaal
boven zich. Dat maakt zijn positie kwetsbaar. Wanneer mag nu de aanklager
afzien van vervolging? Zo is het heel wel denkbaar dat de internationale wereld
een dictator die zich schuldig heeft gemaakt aan ernstige misdrijven –
denk aan figuren als Pinochet, Milosevic, Idi Amin en anderen – bereid
krijgt afstand te doen van zijn macht onder de conditie dat hij geen problemen
krijgt met justitie. Men vindt dan een oplossing door zo iemand een teruggetrokken
leven te laten leiden aan de Rivièra of in een bevriende natie waarna
in zijn land een wat meer fatsoenlijke rechtsorde kan worden ingesteld. Voor
dat land is dat natuurlijk van het grootste belang. Het belang van het herstellen
van de rechtsstaat kan soms opwegen tegen de noodzaak van berechting
van een dergelijke dictator. Mijn vraag is nu in hoeverre deze mogelijkheid
blijft bestaan als het Strafhof er is. Zijn er dan nog "veilige" plekken waarnaar
afgezette of afgetreden dictators kunnen worden afgevoerd? Als dat niet zo
is, is dan de dreiging van de rechtsmacht van het Hof geen premie –
excuses voor het woord – op een continuering van de dictatuur? Is het
voor het land in kwestie niet lastiger om van de dictator af te komen nu hij
bepaalde risico's loopt? Heeft de aanklager de zelfstandige bevoegdheid dit
soort afwegingen te maken?Er liggen hier nog andere vragen. Er kunnen soms goede redenen zijn om
een staat de vrijheid te geven via bijvoorbeeld een nationale verzoeningscommissie
verschrikkingen uit het eigen verleden tot een oplossing te brengen. Denk
aan Zuid-Afrika, maar ook aan Rwanda dat met behulp van een traditionele rechtsgang,
de zogenaamde Gacaca, met het eigen, verschrikkelijke verleden in het reine
probeert te komen. Het gaat er in deze situaties primair om dat de hele waarheid
dan op tafel komt. Echter, als dat betekent dat diezelfde waarheid door de
aanklager benut kan worden om een vervolging in te stellen zal dat frustrerend
kunnen werken op zo'n nationale oplossing. Over deze zaken hoor ik graag een
beschouwing van de regering. Ze zal wellicht wijzen op artikel 16 van het
Statuut, waarin is vastgelegd dat de Veiligheidsraad een onderzoek 12 maanden
kan doen opschorten. Als ik het goed lees, gaat het hier echter om een beperkte
bevoegdheid, namelijk alleen wanneer de Veiligheidsraad aannemelijk kan maken
dat een dergelijke opschorting in het belang is van de handhaving of het herstel
van de internationale vrede en veiligheid. De Veiligheidsraad kan deze bevoegdheid
dus niet benutten als er goede nationale redenen zijn om berechting op te
schorten of er zelfs van af te zien. Graag ook hierop commentaar.De heer Van Oven (PvdA):De vraag dringt zich op of u het toejuicht dat de aanklager van zijn bevoegdheden
op dit gebied een extensief gebruik zou maken, in die zin dat hij de situatie
in een land waarin op een dergelijke manier een oplossing is gevonden van
overwegende betekenis acht voor de vraag of tot vervolging moet worden overgegaan.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik stel allereerst vast dat de aanklager dan in een ongelooflijk lastige
positie komt te verkeren. Aan de ene kant is hij verantwoordelijk voor het
herstel van de rechtsorde en de werking van het internationale strafrecht
en aan de andere kant beseft hij dat de vrede en stabiliteit in zo'n land
in gevaar kan worden gebracht door over te gaan tot vervolging. Ik vind het
goed dat die afwegingsmogelijkheid er is. Graag krijg ik nog een reactie van
de regering op de vraag in hoeverre de Veiligheidsraad hierin een rol kan
spelen. Ik zou het echter gevaarlijk vinden als de aanklager in alle gevallen
domweg tot vervolging moet overgaan en die afweging niet kan maken. Voorzichtiger
kan ik het niet formuleren.De heer Van Oven (PvdA):De vervolgvraag is of u vindt dat het aan de aanklager moet worden overgelaten
of dat u hier ook een taak ziet weggelegd voor de vergadering van staten in
de vorm van het formuleren van richtlijnen of criteria.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik denk eerder aan de Veiligheidsraad, maar het probleem is dat die geen
bevoegdheden heeft binnen de nationale rechtsorde van staten, maar alleen
als de internationale vrede en veiligheid in het geding zijn. Ik zei dat zojuist
ook, maar ik had nog niet gedacht aan de door u genoemde optie van de vergadering
van staten, een situatie zo'n beetje vergelijkbaar met de Algemene Vergadering
van de VN die ook uitspraken mag doen. Ik transporteer de vraag maar door
naar de regering, maar ik vind het in ieder geval een interessante optie.De heer Verhagen (CDA):Onderschrijft u de preventieve werking van het Internationaal Strafhof?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Er valt niets te onderschrijven, maar ik onderken die natuurlijk wel.De heer Verhagen (CDA):Holt u die dan niet uit met uw pleidooi voor het blijven houden van veilige
plekken? Juist de wetenschap dat men, ook al krijgt men ontslag van rechtsvervolging
of immuniteit in eigen land, toch nog de dreiging van dat Internationaal Strafhof
boven het hoofd heeft hangen heeft die koppeling met de preventieve werking.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik denk dat het mogelijk is dat die preventieve werking dan enigszins
wordt afgezwakt. Maar, ik houd geen pleidooi, maar analyseer en daarin kom
ik tot de conclusie dat de aanklager die afweging zou kunnen maken en dat
de Veiligheidsraad daarbij nog een zekere rol kan spelen. U heeft inderdaad
goed begrepen dat als die analyse klopt, ik daar vrede mee heb. Nogmaals,
het wordt wel een ontzettend lastige positie voor die aanklager om dit soort
ongelijksoortige afwegingen te maken. Dat moeten wij ons wel realiseren. Overigens
zal die functie sowieso buitengewoon moeilijk zijn en zeker geen benijdenswaardige
positie.De heer Hoekema (D66):U zult begrijpen dat ik uw voorbeeld over het lokale recht met de Gacaca
en Rwanda apprecieer, waarbij overigens gradaties van misdaden op verschillende
manieren onder dat recht worden berecht.Op blz. 30 van de nota naar aanleiding van het verslag schrijft de regering:
Het Statuut van het Internationaal Strafhof geeft op deze wijze dus ruimte
aan nationale processen van verzoening, mits deze het ter verantwoording roepen
van de daders met zich brengen. Clausuleert u nu in uw bijdrage toch niet
iets dat "mits" en wilt u de mogelijkheid openlaten dat ook na verloop van
die twaalf maanden er een verzoeningsproces op gang is gebracht waarbij dat
ter verantwoording roepen dus geen onderdeel meer uitmaakt van de procesgang?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Nu haalt u twee dingen door elkaar. Over die verzoeningscommissies heb
ik een andere vraag gesteld. Het kenmerk daarvan is dat zij de waarheid boven
water willen halen onder het motto "de waarheid maakt vrij en dat hebben wij
nodig om ons te verzoenen met het verleden en met elkaar". Als die waarheid
zo beschikbaar komt, is dat niet riskant omdat ook de aanklager dat kan meelezen
en er vervolgens in strafrechtelijke zin gebruik van maken?
Als dat zo is, kan het betekenen dat zo'n land zich wel eens een paar keer
zal bedenken voordat het überhaupt aan zo'n waarheidscommissie begint,
anders geformuleerd dat burgers niet zo snel geneigd zullen zijn om daaraan
hun medewerking te gaan verlenen. Dat is een andere casus dan die waarover
ik later sprak en waarop interrupties kwamen.De heer Hoekema (D66):Die latere casus zou dus in uw visie kunnen inhouden dat de aanklager
afziet van vervolging op grond van verzoeningsargumenten?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik heb op dit soort buitengewoon ingewikkelde gebieden eerder de neiging
om hem wat vrijheid te laten dan zo'n functionaris voor 100% te binden! Nogmaals,
daaraan gaat vooraf de vraag of mijn analyse klopt. Wat ik zeg, is natuurlijk
niet gezaghebbend voor wat er in het Statuut staat!De heer Vos (VVD):Voorzitter! Houdt de heer Van Middelkoop ook rekening met de optie dat
het wellicht valt onder de complementariteit, dus het Hof gaat niet een zaak
vervolgen, niet over een zaak oordelen als in het land zelf het probleem adequaat
is opgelost? Is het eigenlijk wel een probleem waarover hij spreekt?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik denk toch dat al die vragen gewoon overeind kunnen blijven, maar ik
was net toe aan mijn opmerkingen over het complementariteitbeginselVoorzitter! Nog lastiger zijn vragen die verband houden met het complementariteitbeginsel
Het Statuut geeft zowel jurisdictie aan nationale rechtbanken als aan het
Strafhof. De nationale jurisdictie geniet de voorkeur, hetgeen alleen al om
praktische redenen verstandig is, maar het is het Hof dat uitmaakt of die
nationale jurisdictie-uitoefening effectief is geweest of een schijnvertoning.
De vraag is nu of voldoende duidelijk is wanneer het Hof tot een dergelijk
oordeel kan komen. Ik meen van niet. Dit kan tot problemen leiden. Immers,
als het Hof zijn bevoegdheid gebruikt om het ne bis in idem-beginsel in een
bepaald geval niet van toepassing te verklaren, dan spreekt het daarmee tevens
een zwaar oordeel uit over de rechtsgang in het desbetreffende land. Het Strafhof
kan in conflictsituaties terecht komen die zijn gezag op den duur ernstig
kunnen ondermijnen wanneer nationale staten weigeren mee te werken met het
Strafhof omdat zij van mening zijn dat op de eigen nationale jurisdictie niets
valt aan te merken. Een vergelijkbare analyse kwamen wij tegen in het boekje
van de heer Streijards. Wat moet er dan gebeuren?Ik vrees dat wij op dit moment dit type vragen nog niet voldoende vertrouwenwekkend
kunnen beantwoorden. Toch nodig ik de regering uit een begin van een antwoord
op deze vragen te geven, in elk geval om haar eigen positie daarin aan te
geven.In artikel 77 zijn de toepasselijke straffen opgenomen. Het gaat om gevangenisstraf,
waaronder de mogelijkheid van levenslang, geldboetes en verbeurdverklaringen.
Ik wil hierbij opgemerkt hebben dat onze fracties het bij de aard van deze
misdrijven passend hadden gevonden als ook de doodsstraf als sanctie zou zijn
opgenomen. Ik zeg dit niet gemakkelijk en niet zo snel, maar nu wel. Dit was
destijds ook mogelijk in Neurenberg en Tokio. Sommige kwaadaardigheden breken
de rechtsorde zo zwaar dat deze via het toepassen van de doodsstraf op passende
wijze vergolden kunnen worden. Ik zie natuurlijk ook de juridische en internationaal
rechtelijke complicaties, maar ik wil dit toch wel ten principale uitspreken.De heer Van Oven (PvdA):De heer Van Middelkoop sprak net over complementariteit. Zou hij willen
dat in dit kader de doodstraf voor dergelijke misdrijven ook in de Nederlandse
rechtsorde wordt ingevoerd?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik wil de heer Van Oven vragen mij niet dergelijke vragen te stellen,
want daar kom ik helemaal niet aan toe. Ik wil dit hier slechts ten principale
hebben opgemerkt en meer niet. Dit is ook helemaal geen voorstel voor amendering
van het Statuut, als dat al zou kunnen. Ik wil gewoon gezegd hebben dat als
wij praten over genocide, oorlogsmisdrijven en andere misdrijven tegen de
menselijkheid, en wij vervolgens nadenken over passende sancties, dat daarbij
ook de mogelijkheid van de doodstraf moet worden betrokken zoals dat ook in
het verleden is gebeurd na de tweede wereldoorlog, ook in Nederland.De heer Van Oven (PvdA):Wij hebben zojuist gesproken over de complementariteit en de consequenties
daarvan. Is dan niet de consequentie van het standpunt dat de doodstraf in
het kader van het Statuut had moeten worden opgenomen, dat die straf dan ook
in de nationale rechtsorde zou moeten worden opgenomen?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Als de heer Van Oven het zo zegt, is dit inderdaad het geval. Ik heb er
geen slecht gevoel over dat de doodstraf destijds uit ons rechtssysteem is
verdwenen, maar ik heb er wel iets meer moeite mee gehad toen het ook uit
het militair strafrecht werd verwijderd. Ik zou er dus geen bezwaar tegen
hebben indien als consequentie van mijn redenering ten principale, de doodstraf
zou worden geïntroduceerd. Ik wil hierover echter nu geen debat voeren.
Ik wil dit ook niet naar mij toehalen. Ik wil dit debat niet in- en uitgaan
met de doodstraf als hoofdpunt. Ik wilde slechts ten principale die opmerking
maken.De heer Van Oven (PvdA):Maar goed, wij hebben dit dus nu vastgesteld.De heer Verhagen (CDA):Vindt de heer Van Middelkoop het een gemis dat het Joegoslaviëtribunaal
en het Rwandatribunaal niet de mogelijkheid hebben om de doodstraf uit te
spreken?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Mijn opmerkingen over dit Strafhof gelden ook de andere strafhoven. Als
ik mij goed herinner, heb ik op deze plaats een vergelijkbare opmerking gemaakt
toen het wij het verdrag voor het Joegoslaviëtribunaal bespraken.De heer Verhagen (CDA):Meent de heer Van Middelkoop dat de werking van het Rwanda- en het Joegoslaviëtribunaal
wordt belemmerd door het feit dat zij niet de doodstraf kunnen uitspreken?De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Dat zou kunnen, maar ik kan dat moeilijk beoordelen. Het antwoord op die
vraag is echter niet doorslaggevend voor mijn redenering dat het misdrijf
zo ernstig kan zijn dat daarvoor maar een passende sanctie van toepassing
is. De vragen naar het effect daarvan zijn secundair.De heer Verhagen (CDA):Ik bestrijd dit. Als wij hier spreken over een Internationaal Strafhof
met name om te kunnen straffen als er sprake is van ernstige misdrijven tegen
de mensheid, vind ik dat de heer Van Middelkoop als hij dit punt aan de orde
stelt, ook de strafmaat als zodanig ter discussie stelt. Hij vindt dit blijkbaar
een essentieel onderdeel, want hij doet dit niet zo maar, maar heel expliciet.
Ik begrijp niet waarom hij de discussie over de doodstraf inbrengt nu wij
spreken over de noodzaak dat het Strafhof over instrumenten moet kunnen beschikken
om tegen dit soort misdrijven te kunnen optreden, temeer daar hij deze discussie
eigenlijk niet op dit moment wil voeren. Ik vind dat de heer Van Middelkoop
eigenlijk geen recht doet aan het Strafhof en aan het feit dat wij juist op
deze wijze kunnen optreden tegen dit soort afgrijselijke misdrijven, als hij
dit element inbrengt.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):De heer Verhagen heeft wel een beetje gelijk. Ik moest een lastige keuze
maken. Ik had erover kunnen zwijgen, want ik weet natuurlijk heel goed dat
men deze discussie helemaal niet wil voeren. Er is echter ook nog zoiets als
politiek juridische integriteit. Als je ten volle ervan overtuigd bent dat
op dat type misdrijven dit soort sancties hadden kunnen worden toegepast,
mag je er niet over zwijgen. Daarom heb ik er zo kort mogelijk toch iets over
willen zeggen. Daarbij wil ik het ook laten. Het is verre van mij om een motie
in te dienen en de regering te vragen om daarover in de herzieningsconferentie
het debat te openen. In zo'n geval zou ik mijzelf een Don Quichot achten en
dat wil ik zeker bij dit onderwerp niet zijn.Voorzitter! Het Hof heeft voor bewijsgaring geen eigen bevoegdheden gekregen
en is derhalve aangewezen op de medewerking van de nationale autoriteiten.
De verdragstaten zullen via rechtshulpverzoeken het Hof aan bewijsmiddelen
moeten helpen. Een en ander verloopt dan volgens het nationale recht. Nu maakt
het Joegoslaviëtribunaal in voorkomende gevallen gebruik van de fysieke
opsporingscapaciteit van de NAVO, derhalve van een internationale instelling.
Mij is niet duidelijk geworden of ook het Strafhof in de toekomst verzoeken
kan doen aan een internationale instelling. Het kan in voorkomende gevallen
een vraag worden die Nederland direct aangaat omdat wij immers als lid van
de NAVO-raad een politieke verantwoordelijkheid dragen voor het functioneren
van deze internationale instelling. De NAVO is het meest voor de hand liggende
voorbeeld, maar wellicht zijn er ook nog andere denkbaar. Hoe dan ook, ook
op deze vragen heb ik graag een antwoord.De heer Hoekema (D66):Mevrouw de voorzitter! Wij spreken vandaag over een mijlpaal in de internationale
rechtsorde. Een mijlpaal in de strijd tegen internationaal onrecht. Ik heb
met eigen ogen gezien – twee jaar geleden in een semi-parlementaire
missie in Rwanda en onlangs in een parlementaire missie in Cambodja –
waartoe de mensheid in staat is en ik vind het vandaag voor de Tweede Kamer
dan ook een buitengewoon belangrijk moment in de globalisering van de internationale
rechtsorde. Het gaat om het tegengaan van straffeloosheid. Wij hebben te maken
met het Statuut van Rome dat een universeel en onafhankelijk Hof vestigt,
althans een zo universeel mogelijk Hof. De jurisdictie is vanwege het complementariteitsbeginsel
zowel toegekend aan de nationale staten en rechters als aan het Hof. Het is
inderdaad geen hof van de overwinnaars, zoals de tribunalen van Neurenberg
en Tokio. Het is ook niet een hof dat zich op grond van besluitvorming in
de Veiligheidsraad beperkt tot situaties die door de Raad zijn aangewezen
als vallend onder de jurisdictie van speciale hoven zoals met name het Joegoslaviëtribunaal
en het Rwandatribunaal.Voorzitter! De regering geeft in de nota naar aanleiding van het verslag
onder het gedeelte over artikel 11 een beschouwing over verzoening. Daarbij
worden ook de mogelijkheden aangegeven voor de vestiging van speciale tribunalen
in Sierra Leone en Cambodja. In hoeverre is de vestiging van die tribunalen
nabij? De regering heeft zich zeer ingespannen voor de vestiging van zo'n
tribunaal in Sierra Leone. Het is een belangrijke stap vooruit omdat het haaks
staat op de eerder in Sierra Leone zelf en de VN vastgelegde amnestie voor
de rebellen van het RUF. Het betreft dus een belangrijke keer ten goede. Toen
de parlementaire missie onlangs in Cambodja was, had de senaat van Cambodja
juist de besluitvorming voltooid over de vestiging van een speciaal Cambodjatribunaal.
Overigens valt daar nog wel wat aan op te merken met het oog op de rechtsmacht
en het functioneren van zo'n tribunaal. Ik verzoek de regering aan te geven
wat de mogelijkheden zijn om die tribunalen daadwerkelijk te vestigen.Voorzitter! De vestiging van het Hof in Den Haag is een gelukwens waard
aan het adres van de regering, de hierbij betrokken ambtenaren en in het bijzonder
de heer Bos. In mijn inbreng voor het verslag heb ik de suggestie gedaan –
de regering heeft er positief op gereageerd – om een zaal in het Hof
naar hem te noemen of hem een ander eerbewijs te brengen, vergelijkbaar met
de zaal die in het gebouw van de OPCW naar de heer Ooms is genoemd.Wat de vestiging in Den Haag betreft moet in een tijd waarin zo vaak schamper
wordt gesproken over de mogelijkheden en de effectiviteit van de Nederlandse
lobby, maar eens worden gezegd dat dit zonder al te veel slag of stoot is
gelukt. Dat mag wel eens in de krant; het mag op z'n minst eens in deze Kamer
worden gezegd.Uiteraard geldt ook hier: noblesse oblige. Den Haag als vestigingsplaats
betekent ook een grote hoeveelheid verplichtingen en een grote hoeveelheid
werk. Ik ben een beetje geschrokken van de wat geringe aandacht in de stukken
voor de complicaties die gepaard zullen gaan met de vestiging van het Hof
in Den Haag. Er zal moeten worden gebouwd en er zal een zetelovereenkomst
tot stand moeten worden gebracht, maar in de stukken wordt hieraan slechts
terloops aandacht geschonken. Kan de regering nu wat uitvoeriger ingaan op
het traject dat men met de gemeente Den Haag wil volgen? Aan
welke locatie wordt gedacht? Wordt er gedacht aan samenwerking met het Joegoslavië-
en het Rwandatribunaal? Wat zijn de voorwaarden waaronder Nederland het Hof
effectief kan realiseren? Ik herinner mij dat bij de vestiging van de OPCW
nogal wat problemen rezen tussen partijen bij het verdrag en Nederland als
gastland. Het is een goede zaak om ernaar te streven, dergelijke problemen
al bij voorbaat te voorkomen.Voorzitter! Van dit Hof gaat een zekere preventieve werking uit. Behalve
repressie heeft het Hof ook preventie als taak. Ik ben daarom wat teleurgesteld
over het feit dat in de stukken de regering, naar aanleiding van een vraag
van de fractie van de SGP, een beetje losjes schrijft: "Het is verwachtbaar
dat dit" – dit slaat op het bestaan van conflicten – "na inwerkingtreding
van het Statuut niet anders zal zijn, hoewel mag worden gehoopt dat van het
bestaan en het functioneren van het Strafhof een zekere preventieve werking
op het plegen van dit soort misdrijven uit zal gaan." Mij dunkt, voorzitter,
dat er méér zou moeten worden geïnvesteerd in de preventieve
werking van het Hof. We leven in een onvolmaakte wereld en conflicten zullen
hierdoor inderdaad niet verdwijnen maar ik vind dat de regering op blz. 4
van de nota naar aanleiding van het verslag wel erg lauw stelt dat men op
verbetering hoopt. Hierin zal moeten worden geïnvesteerd. Het Hof zal
niet alleen in de uitoefening van de rechtsmacht maar ook in het voorkomen
van vergelijkbare misdrijven tegen de menselijkheid zijn werking moeten hebben.Voorzitter! Wij hebben te maken met een vrij late indiening van de stukken
voor parlementaire behandeling. Nederland behoort, als wij snel doorgaan,
nog wel bij de eerste zestig – ik hoop dat de regering dat zal bevestigen –
maar binnen de EU verkeren wij in de achterste regionen. Immers, acht lidstaten
zijn ons voorgegaan. Welke procedure maken de andere lidstaten, die nog niet
hebben geratificeerd, door? Zijn zij in staat om de ratificatie nog vóór
de zestigste toetreding af te ronden?Op zichzelf hebben wij begrip voor de noodzaak, het advies van de Raad
van State over de grondwettelijke aspecten van de vestiging af te wachten.
Dat advies was er niet meteen de dag na het "succes van Rome", maar tussen
het uitbrengen van het advies en de indiening van de stukken lag "een zekere
periode"; laat ik het zo maar zeggen. Tegelijkertijd constateer ik dat de
nota naar aanleiding van het verslag snel en goed is opgesteld. In die zin
heeft de regering haar huiswerk goed gemaakt en een eindsprint getrokken.Voorzitter! Graag onderstreep ik de belangrijke functies van NGO's bij
de totstandkoming van dit verdrag. Ik herinner mij de activiteiten van de
Radicale Partij in Italië, maar ook veel andere NGO's zijn actief geweest.
Voorts noem ik een organisatie waarvan de heer Van Oven en ik deel uitmaken:
Parlementarians for global action, de PGA. Deze organisatie voert stelselmatig
campagne voor de totstandkoming van het Hof en voor ratificatie door de benodigde
zestig staten en, uiteraard, voor ratificatie door andere landen daarna. Dit
onderwerp is een voorbeeld van een zeer zeldzame samenwerking tussen lidstaten
en non-gouvernementele organisaties. Er is zelden een onderwerp in de internationaalpolitieke
arena geweest waarbij dat zo duidelijk het geval is geweest. Het zou de regering
sieren als zij eens wat opmerkingen maakte over de belangrijke rol die NGO's
in dit proces hebben gespeeld.Wij hebben niet alleen met een uniek Hof te maken, maar ook met een unieke
parlementaire behandeling, waar de twee derde meerderheidsregel door de regering
is ingeroepen op grond van artikel 91, lid 3, van de Grondwet. Er is één
precedent, de behandeling van het voorstel tot een Europese defensiegemeenschap,
in 1954. In de jaren tachtig was er wellicht een ander precedent geweest,
de plaatsing van de kruisraketten. Dat was ver voor mijn tijd als parlementariër.
In dit huis is er buitengewoon principieel over gesproken. Een gewone meerderheid
van de Kamer was op dat ogenblik van oordeel, dat de twee derde meerderheidsregel
niet moest worden ingeroepen.Welnu, de Europese defensiegemeenschap komt er op een andere manier, ruim
vijftig jaar later. De kruisraketten zijn er niet gekomen. Het Hof is er wel
gekomen. In die zin is de trits voorbeelden die ik aanhaal, waarbij de twee
derde meerderheidsregel een rol speelde, heel interessant.Met collega Van Oven heb ik mijn twijfels of het strikt noodzakelijk was
om artikel 91, lid 3, van de Grondwet in te roepen. Ik heb uiteraard begrip
voor de praktische oplossing die de regering heeft gekozen, de veilige weg,
want je weet maar nooit. De twee derde meerderheid lijkt er ook wel in te
zitten, als ik de betogen tot nu toe op waarde schat. Als ik de Grondwet en
de stukken die de regering ons heeft voorgelegd lees, is mijn conclusie dat
zowel artikel 42 als artikel 71 binnen de Nederlandse constitutionele context
moet worden gezien. Ik kan geen andere conclusie trekken, maar er wordt kennelijk
verschillend over gedacht door de geleerden. De regering wijst in de stukken
op de geringe waarschijnlijkheid dat hetzij leden van de Staten-Generaal,
hetzij ministers en staatssecretarissen, hetzij het staatshoofd onder de termen
van de werking van het Hof zouden vallen. Toch is de weg die de regering heeft
gekozen voor artikel 91, lid 3, juridisch gezien naar mijn oordeel niet strikt
noodzakelijk.Collega Van Oven heeft een interessante vraag opgeworpen over de verhouding
tussen deze kwestie en de complementariteit. De regering stelt in de stukken
dat overigens het immuniteitsbeginsel van toepassing is. Uit het woord "overigens"
leid ik af, dat de regering een onderscheid maakt tussen de immuniteit die
in de Nederlandse rechtsmacht zal gelden, volgens artikel 71 en handelingen
en uitspraken die onder de werking van het Hof zouden kunnen vallen. Zo geeft
de regering het buitengewoon fictieve voorbeeld van een lid van de Kamer of
een bewindspersoon die in het parlement tot genocide aanzet. Dat zie ik in
ons land niet direct gebeuren, maar het is wel een theoretische situatie,
waarin de immuniteit niet zal prevaleren boven het beginsel, dat mogelijk
een misdrijf is begaan dat onder de werking van het Hof valt.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik begrijp dat de heer Hoekema juridisch niet overtuigd is van strijdigheid
met de Grondwet, maar dat hij veiligheidshalve begrip heeft voor de positie
van de regering. Is dat niet ontzettend riskant? Als de volgende keer een
verdrag aan de orde komt dat mij niet bevalt, zeg ik dat gekeken moet worden of het geen spanning met de Grondwet oplevert. Voordat je
het weet heb je een precedentwerking van een type waarvan u en ik later wel
eens spijt zouden kunnen krijgen.De heer Hoekema (D66):Ik begrijp de strekking van de opmerking van de heer Van Middelkoop, maar
na lezing en herlezing van de stukken heb ik voor mijzelf geen andere conclusie
kunnen trekken, dan dat de artikelen 42 en 71 in de nationale constitutionele
context hun betekenis hebben. Er is dus geen directe specifieke strijd met
de Grondwet. Het is het goede recht van de regering om een veilige weg te
kiezen. Dat bestrijd ik niet. Ik heb ook geen voorstel gedaan om het anders
te doen. Ik kan op grond van de stukken echter geen andere conclusie trekken.
Ik houd mijn twijfels, verwoord in het verslag en door collega Van Oven, of
dit een strikt noodzakelijke handeling van de regering was. Nu betwijfel ik
overigens of dit geregeld zal voorkomen, want dit is toch wel een uitzonderlijk
ver gaand voorstel. En discussies over immuniteit voeren wij niet elke dag,
zeker niet als het om de onschendbaarheid van het staatshoofd gaat.De heer Van Middelkoop (RPF/GPV):Ik geef toe dat ik niet voortdurend argwanend naar u luister om na te
gaan of u zich verbaal schuldig maakt aan oorlogsmisdrijven...De heer Hoekema (D66):Nee, ik geloof dat ik deze gedachte verre van mij kan werpen.Voorzitter! Dan de zetelovereenkomst. Ik moet zeggen dat ik blij ben dat
mijn collega Van Middelkoop niet elke donderdag een motie indient. Strikt
genomen behoeft de zetelovereenkomst misschien niet aan de Staten-Generaal
te worden voorgelegd, maar het lijkt mij een kwestie van parlementaire beleefdheid
om dit gewoon wel te doen. De regering schrijft dat zij dit wil laten afhangen
van de inhoud van de overeenkomst; een eenvoudige toezegging is voldoende,
dunkt mij. Verwacht zij overigens dat de zetelovereenkomst bij de besprekingen
van de voorbereidende commissie in de herfst ook daadwerkelijk uitonderhandeld
zal zijn?De ondertekening van het verdrag door de Verenigde Staten en Israël
op 31 december 2000, vlak voor middernacht, was op zichzelf natuurlijk een
belangrijke stap. Ik zou het zelf een procedurele stap willen noemen, een
stap die deze landen in ieder geval in staat stelt, later eventueel toe te
treden. De regering spreekt in de stukken van een belangrijke stap voorwaarts
van de Verenigde Staten. Ik twijfel daaraan in die zin dat het mij nog absoluut
onzeker lijkt dat de Verenigde Staten in de komende jaren ook daadwerkelijk
partij zullen worden bij het verdrag. Heeft de nieuwe Amerikaanse regering
in dezen al een positie gekozen? De regering schrijft dat de eerste geluiden
niet tot optimisme stemmen, maar kan de minister van Buitenlandse Zaken hierover
wat meer zeggen?De heer Verhagen (CDA):U doet alsof het überhaupt niet relevant is dat de Verenigde Staten
het verdrag hebben ondertekend, maar bent u het niet met mij eens dat met
name het optreden van de Veiligheidsraad in relatie tot het Internationaal
Strafhof aanmerkelijk aan betekenis heeft gewonnen, nu de Verenigde Staten
in ieder geval het verdrag hebben ondertekend? Daardoor voelt men zich toch
op z'n minst moreel gecommitteerd.De heer Hoekema (D66):Zeker, maar u weet net als ik dat de kansen op ratificatie door het congres
en de senaat buitengewoon klein zijn. Ik heb te vaak meegemaakt dat de Amerikaanse
regering een bepaalde opstelling koos en dat daarop een zeer negatieve houding
van het congres volgde, zoals bij het kernstopverdrag. Maar inderdaad, voor
het functioneren van de Veiligheidsraad en het functioneren van Amerika daarin
is het een belangrijke stap vooruit.Voorzitter! Israël heeft altijd aangegeven dat het artikel over het
niet kunnen overbrengen van burgers naar bezet gebied een steen des aanstoots
is. Ik verwacht dat Israël zijn nederzettingenpolitiek helaas nog wel
enige tijd zal handhaven, dus ik ben bang dat ratificatie niet spoedig op
de politieke agenda in dat land zal staan. Kan de minister van Buitenlandse
Zaken ook daarover nog eens wat bespiegelingen geven?Ten slotte op het punt van de positie van individuele lidstaten een vraag
over China. De minister van Buitenlandse Zaken, die toch zo langzamerhand
als een kenner van dit land mag worden beschouwd, schrijft in de stukken een
zeer raadselachtige zin, namelijk dat de Chinese vertegenwoordiger zich in
de Zesde commissie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties niet
heeft uitgesproken tegen de totstandkoming van het Strafhof, maar de nadruk
legt op de onomkeerbaarheid van het proces dat tot de totstandkoming van het
Strafhof leidt. Een heel ingewikkelde zin, waarschijnlijk een typisch Chinese
wijsheid. Kan de minister deze wijsheid uitleggen? Er is in ieder geval geen
woord Chinees bij.Voorzitter! Er hangt ook een prijskaartje aan het Hof. Ik wil vandaag
niet al te lang bij het geld stil blijven staan, maar ik vraag me wel af of
het bedrag van 2,5 mln. gulden dat in de stukken staat, voldoende zal zijn,
en op welke termijn dit bedrag beschikbaar zal moeten worden gesteld.Dan de executie van de straffen op misdrijven die hier te lande zijn begaan
of in de landen die de rechtsmacht van het Hof hebben onderschreven. Tot nu
toe heeft alleen Spanje de stap gezet die in artikel 103 wordt vereist. Ik
neem aan dat het bij de overgrote meerderheid van de andere lidstaten een
kwestie van bureaucratische traagheid is en dat conform de praktijk bij het
Joegoslaviëtribunaal te verwachten is dat ook andere landen deze stap
zullen zetten. Kan er op dit punt niet een duwtje in de rug worden gegeven,
vraag ik de minister van Buitenlandse Zaken.Wat de fysieke huisvesting betreft sprak ik over de relatie tussen het
Joegoslaviëtribunaal, het Rwandatribunaal en het Strafhof. Er is ook
een zekere administratief-facilitair-logistieke samenwerking denkbaar. De
heer Van Oven wees er al op dat er theoretisch ook een samenloop tussen het
Joegoslaviëtribunaal en het Hof kan zijn van misdrijven die na het van
kracht worden van het Statuut in het voormalig Joegoslavië worden gepleegd.
De Veiligheidsraad zal op grond van de gemaakte afspraken het orgaan moeten
zijn dat op een gegeven ogenblik het oordeel velt dat het mandaat van het
Hof is uitgeput en voltooid. Is dit onder werp ooit in discussie
geweest tijdens de voorbereidende besprekingen in Rome? Hoe kijkt de minister
tegen die mogelijke samenloop aan?Wat de Nederlandse implementatie betreft komen er, als ik het goed zie,
twee stuks wetgeving aan de orde. Het eerste betreft de rechtshulp die Nederland
zal moeten geven voor het Internationaal Strafhof. De minister van Justitie
heeft daarover al in december een brief gestuurd. Wat is de reële termijn
waarop wij dat wetsvoorstel kunnen verwachten? Ten tweede moet er in de Nederlandse
wetgeving nog een gat worden gedicht als het gaat om misdrijven tegen de menselijkheid,
en wel door de vervanging van de wet Oorlogsstrafrecht van 1952. Wanneer zal
dat gebeuren? Enigszins argeloos vraag ik of het niet nu al een probleem is
dat er een gat in de Nederlandse wetgeving bestaat ten aanzien van misdrijven
tegen de menselijkheid.Kortheidshalve sluit ik mij geheel aan bij de vragen die collega Van Oven
heeft gesteld over het NOVO-team en het per 1 januari 2003 effectief van start
kunnen gaan van dit team.Op blz. 4 van de nota naar aanleiding van het verslag, bij de definitie
van oorlogsmisdrijven, schrijft de regering dat het Strafhof met name rechtsmacht
heeft terzake van oorlogsmisdrijven, in het bijzonder wanneer deze worden
gepleegd als onderdeel van een plan of beleid of als onderdeel van het op
grote schaal plegen van dergelijke misdrijven. In hoeverre kunnen er problemen
ontstaan met de bewijsmacht van een dergelijk plan? Twee weken geleden is
er in relatie tot de Kosovo-operatie een radio-uitzending geweest waarin werd
ontkend dat er een plan Hoefijzer bestond aan de kant van Servië. Ik
wil daarover nu niet een uitgebreide discussie uitlokken met de minister.
Ik kan mij wel voorstellen dat het soms niet al te gemakkelijk is om aan te
tonen dat er een vooropgezet plan of een campagne is geweest om die misdrijven
tegen de menselijkheid te begaan. Graag heb ik hierop een reactie van de regering.De mogelijkheid bestaat dat Amerikaanse militairen die in derde landen
misdrijven plegen die onder de werking van het Hof vallen, onder het Hof worden
berecht. Dat is een interessante mogelijkheid. Uiteraard kan dit alleen gebeuren
als in de Verenigde Staten geen onderzoek en vervolging is ingesteld. Kan
de minister aangeven wat, gegeven de complementariteit van de stelsels, voor
de Verenigde Staten bij de onderhandelingen in Rome het doorslaggevende argument
is geweest om niet toe te treden? Immers, er zijn allerlei mogelijkheden om
Amerikaanse militairen in de Verenigde Staten zelf te vervolgen na een onderzoek.
De mogelijkheid dat dit in een derde land gebeurt, is toch heel theoretisch.
Graag heb ik ook hierop een reactie van de regering.Wat de rol van de Veiligheidsraad betreft stel ik net als de heer Van
Middelkoop een vraag die misschien uit mijn eigen domheid of naïviteit
voortspruit. In de stukken lees ik dat door toedoen van Singapore tijdens
de voorbereidende conferentie het systeem van een negatieve positiebepaling
van de Veiligheidsraad bij het vetorecht is vervangen door een positieve positiebepaling.
Kennelijk is één veto van de Veiligheidsraad niet voldoende
om een vervolging te stoppen. Kan de minister nog eens uitleggen wat de essentie
is van de positieve versus de negatieve formulering, die op verzoek van Singapore
tijdens de onderhandelingen in Rome uiteindelijk in de tekst van het Statuut
is terechtgekomen?Voorzitter! Ik wil het vervolgens hebben over artikel 7, lid 2. Dat betreft
de kwestie van de gedwongen zwangerschappen, waarover collega Van Middelkoop
reeds heeft gesproken. Op de tekst van de regering krijg ik nog graag een
toelichting. Er worden twee criteria genoemd voor het strafbaar stellen van
gedwongen zwangerschappen: de bedoeling om de etnische samenstelling te beïnvloeden
en het oogmerk om andere ernstige schendingen van het internationale recht
te begaan. Dat zijn kennelijk twee elkaar niet uitsluitende rechtsgronden.
Het kan dus zijn dat de ene of de andere rechtsgrond toepasbaar is. Nederland
wilde een ruimere formulering, maar is kennelijk op een muur van weerstand
gestuit, op bezwaren van zowel het Vaticaan als van Islamitische landen. Welke
effectieve mogelijkheid is er nu in de ogen van de regering om het zeer ernstige
misdrijf van gedwongen zwangerschappen aan te pakken? Het zal namelijk in
termen van bewijslast niet gemakkelijk zijn aan te tonen dat sprake is van
de oogmerken die hier worden genoemd. Hebben we daarom niet te maken met een
lege huls? Het klinkt dus wel mooi, dat dit ernstige delict onder de werking
van het Statuut is gebracht, maar wat zijn daadwerkelijk de mogelijkheden
om iets te doen?Collega Van Oven zei: het Hof ontbeert een sterke arm. Hij refereerde
daarbij aan de positiebepaling van de assistent-secretaris-generaal van de
NAVO de heer Klaiber terzake van de effectuering van de opsporing en de vervolging
van de oorlogsmisdadigers die op de lijst van het Joegoslaviëtribunaal
staan. Hij deed de interessante suggestie om een Europese rapid reaction force
met die taak te belasten. In een interruptie in het betoog van collega Van
Oven heb ik erop gewezen, dat het voor mij de vraag is of het in termen van
zowel legaliteit als legitimiteit en effectiviteit mogelijk is het Hof op
alle plekken van de wereld op deze wijze een sterke arm te geven, dus door
hetzij de NAVO hetzij de Europese Unie met deze taak te belasten. Ik vind
het wel van groot belang dat er op de een of andere manier een sterke arm
is. Wat zijn de gedachte van de regering bij de onderhandelingen in Rome op
dit punt geweest en bij het zoeken naar een manier om degenen die zich schuldig
hebben gemaakt aan het plegen van ernstige misdrijven tegen de menselijkheid
in de kraag te kunnen pakken? Immers, dit Hof kent niet de mogelijkheid van
veroordeling bij verstek. Het systeem lijkt meer op dat van de common law
dan op dat van de civil law. Als niet-jurist wil ik mij evenwel niet in een
al te juridische discussie begeven, maar er slechts op wijzen dat het Hof
niet bij verstek kan veroordelen. Wat zijn daarom de mogelijkheden om de verdachten
daadwerkelijk naar Den Haag te slepen?Voorzitter! Er is geen mogelijkheid om slachtoffers civielrechtelijke
vorderingen te laten instellen op degenen die de misdrijven hebben begaan,
omdat wij hier met een Strafhof hebben te maken. Is er ooit aan gedacht compensatie
aan slachtoffers op een andere manier te regelen?Dan heb ik een vraag over de delictomschrijving. Over agressie is nog
niets in het Statuut opgenomen. Dat is bij de onderhandelingen in Rome een
van de grote twistpunten geweest. Hierover kan formeel pas
zeven jaar nadat het Statuut van kracht is geworden iets worden opgenomen.
Het is evenwel goed denkbaar bij de voorbereidende onderhandelingen in de
commissie overeenstemming te bereiken over de omschrijving van agressie. In
hoeverre is dat proces gestart? Zijn wij al heel dicht bij een akkoord over
de omschrijving van agressie, of niet?Voorzitter! De delicten op het terrein van drugs en terrorisme vallen
niet onder de werking van het Hof. De regering schrijft dat er voor het aanpakken
van terrorisme al voldoende en bevredigende internationaal-rechtelijke instrumenten
bestaan. Wil de regering nog eens aangeven welke instrumenten dat precies
zijn? Op welke gronden kunnen wij het terrorisme nu al voldoende aanpakken?
Is het nog nodig terrorisme onder de werking van het Hof te brengen? Als dit
niet mogelijk is, lijkt mij er alle aanleiding om met het Hof als groeimodel
ernaar te streven drugsdelicten en terroristische activiteiten daar wel onder
te brengen. Wil de regering hier nog eens uitvoerig op ingaan?De heer Van Oven (PvdA):Voorzitter! Vindt de heer Hoekema niet dat wij een geweldige stap zouden
zetten als wij de drugs onder de werkingssfeer van het Hof brachten? Dan zouden
toch series strafbare feiten in aanmerking kunnen worden genomen en zouden
wij een principiële drempel overschrijden, waardoor wij eigenlijk met
een heel ander Strafhof bezig zijn dan wij nu voor ogen hebben. Daarom is
mijn vraag of een dergelijke mogelijkheid wel past bij het karakter van het
Hof dat wij nu bespreken?De heer Hoekema (D66):De heer Van Oven raadt mijn gedachten. Ik had in mijn tekst virtueel een
komma geplaatst waarbij ik na die komma zou hebben gezegd: voorzover drugsdelicten
een essentiële rol vormen bij de misdrijven die nu onder de werking van
het Hof vallen, namelijk misdrijven tegen de menselijkheid, grootschalige
schendingen van de mensenrechten en dergelijke. Het simpele bestaan van een
drugslijn en het begaan van criminele activiteiten zullen uiteraard niet onder
de werking van het Hof vallen. Ik moet dus wel een heel creatieve fantasie
gebruiken om die drugsdelicten onder de werking van het Hof te brengen die
te maken hebben met de zaken waar het Hof over gaat.De heer Van Oven (PvdA):Het spijt mij dat ik de "komma" van de heer Hoekema niet had gehoord.De heer Hoekema (D66):Die was ook alleen maar virtueel.Rechtspersonen zijn het object van het Hof. Toch geeft de regering in
de stukken de verwachting weer, dat ook diegenen die deel uitmaken van een
criminele organisatie of diegenen die het bevel geven in een militaire organisatie
aan ondergeschikten, ook subject kunnen worden van de rechtsmacht van het
Hof. Dat vergt wel een ingewikkelde redenering. Hoe kun je nu bewijzen dat
je als lid van een criminele organisatie, bijvoorbeeld als opdrachtgever of
als koper van wapens, toch valt onder de werking van het Hof, althans hoe
kan de openbare aanklager dat bewijzen? Uitgaande van de simpele stelling
dat rechtspersonen het voorwerp zijn van het Hof, is mijn vraag hoe opdrachtgevers
of handlangers in de praktijk onder de werking van het Hof kunnen vallen.
Kan de regering daarop ingaan?Collega Van Middelkoop wierp een interessante vraag op over artikel 11,
de verzoening. Op deze plaats wil ik zeggen dat het bestaan van nationale
waarheids- en verzoeningscommissies een buitengewoon belangrijke functie kan
hebben bij het zelfreinigend vermogen van een staat. Tegelijkertijd denk ik
dat wij afbreuk zouden doen aan het functioneren van het Hof als wij nu te
makkelijk zouden aangeven dat verzoening moet prevaleren boven het voor de
rechter brengen van diegenen die verantwoordelijk zijn voor het begaan van
ernstige misdrijven. Ik heb collega Van Middelkoop ook niet in die zin horen
spreken. Ik wil graag duidelijk van de regering horen, dat dat niet de bedoeling
kan zijn van verzoening. Ik ben ook erg blij dat de regering in de passage
die ik zojuist met collega Van Middelkoop wisselde, aangeeft dat het ook bij
verzoening van belang is dat degenen die verantwoordelijk zijn voor strafbare
feiten van deze ernstige aard, daadwerkelijk via de openbare aanklager of
anderszins voor het Hof worden gebracht.Ik sluit mijn betoog af. Wij hebben vandaag in Nederland een buitengewoon
belangrijke stap gezet voor het effectueren van internationaal recht tegenover
rechteloosheid. Collega Van Oven citeerde een boek, met als essentie dat de
wereld in wanorde verkeerde. Hij riep de vraag op: waarom konden wij de laatste
jaren toch zover opschieten, terwijl wij in het verleden die stap niet konden
zetten? Eén factor heeft hij in zijn bijdrage niet genoemd: de CNN-factor.
De misdrijven tegen de menselijkheid, de genocide, de ernstige schendingen
van de mensenrechten zijn door de CNN-factor in onze huiskamer gebracht. Dat
heeft ook het morele bewustzijn van politici verhoogd. Dat proces heeft geleid
tot internationale overeenstemming over de vestiging van het Hof. Ik ben er
trots op dat Nederland de zetel van het Hof zal krijgen. Dat is in lijn met
een zeer lange traditie van eeuwen geleden. Ik noem het weer: van Grotius
tot nu.Mevrouw Karimi (GroenLinks):Voorzitter! De geschiedenis van verschillende volkeren is helaas veel
te vaak gekenmerkt door oorlogen, de heerschappij van dictaturen, massale
moordpartijen, martelingen, verdwijningen en verkrachtingen. Maar zelden hebben
de verantwoordelijken voor deze gruwelijkheden zich hoeven te verantwoorden.
Ik noem het voorbeeld van de genocide op Armeniërs in het begin van de
vorige eeuw. Van Adolf Hitler, de grootste misdadiger van de vorige eeuw,
die ondertussen bezig was met zijn joodse vernietigingscampagne, luidt het
citaat: wie praat nu nog over Armeniërs? Dat is toch ook een vergeten
genocide. De vraag is gerechtvaardigd of de tweede genocide van de 20ste eeuw,
de genocide van Joden tijdens de tweede wereldoorlog, voorkomen had kunnen
worden, als de verantwoordelijken voor de Armeense genocide in het Ottomaanse
rijk begin vorige eeuw ter verantwoording waren geroepen.De internationale rechtsorde ontwikkelt zich met vallen en opstaan. Het
in 1998 totstandgekomen Statuut inzake het Internationaal Strafhof is een
belangrijke stap op weg naar de mogelijkheid om individuen te berechten. Namens
mijn fractie wil ik de regering complimenteren met haar inzet
en de belangrijke rol die zij heeft gespeeld vanaf het eerste moment van de
onderhandelingen over de totstandkoming van deze instelling. Gezien de weerstand
van een aantal niet onbelangrijke landen, mag het resultaat zeker niet mager
genoemd worden. Tijdens de onderhandelingen over het Internationaal Strafhof
speelden echter niet alleen de regeringen, maar ook de niet-gouvernementele
organisaties een zeer belangrijke rol. Tijdens de onderhandelingen manifesteerden
zich ook de gewijzigde verhoudingen in de wereld en het toegenomen belang
van niet-statelijke actoren. De complimenten moeten dus ook geadresseerd worden
aan mensenrechtenorganisaties, Amnesty International voorop.Dat wij het resultaat toejuichen, wil echter niet zeggen dat dit geheel
overeenkomt met onze oorspronkelijke verwachtingen voor een rechtvaardig,
onafhankelijk en effectief hof. Wij hebben hier dan ook nog enkele vragen
en opmerkingen over. Wel constateren wij dat Nederland en andere gelijkgezinde
landen en de niet-gouvernementele organisaties dit compromis in Rome hebben
moeten slikken in de wetenschap dat er in Rome noch in de nabije toekomst
een beter resultaat te verwachten viel. Positief is de erkenning van de rechtsmacht
van het Strafhof over de zogenaamde core crimes. Ik zal dadelijk nog iets
meer zeggen over genocide, oorlogsmisdaden, misdrijven tegen de menselijkheid
en agressie. Collega Hoekema wil ik trouwens zeggen dat wij er helemaal geen
behoefte aan hebben om drugsmisdaden onder het Strafhof te brengen.De erkenning van verkrachting en andere vormen van geweld tegen vrouwen
is in het bijzonder van belang. Bij de instelling van het Rwandatribunaal
was dit nog aanleiding voor een strijd door de vrouwen. Dat er geen vetorecht
is van een van de permanente leden van de Veiligheidsraad, mag dan ook positief
worden genoemd. Een blokkade is alleen mogelijk, als ten minste alle vetohoudende
leden van de Veiligheidsraad het hierover met elkaar eens zijn. De aanklager
heeft ook een zelfstandig recht tot primair onderzoek. Wel moet de aanklager
zich tot tweemaal toe tegenover een kamer van rechters verantwoorden, voordat
hij vervolging kan instellen.Het Internationaal Strafhof zal de jurisdictie hebben over genocide, misdrijven
tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en agressie. Voor de eerste misdaden
is aansluiting gevonden bij bestaande definities en normen in het internationale
volkenrecht, maar voor agressie is nog een lange weg te gaan. Het is ook goed
dat agressie, een misdrijf tegen de vrede, in deze rij is opgenomen. Immers,
een misdrijf tegen de vrede kwam al voor in het Handvest van het Neurenbergtribunaal
van 1945. De strijd om de definitie van agressie heeft volgens mij vooral
te maken met de relatie tussen de Veiligheidsraad en het Internationaal Strafhof.
Kan de regering bevestigen dat het kernprobleem bij de discussie over agressie
is of er een verwijzing van de Veiligheidsraad nodig is voor vervolging wegens
agressie? De voorstanders kunnen immers beargumenteren dat het volgens artikel
39 van het VN-Handvest aan de Veiligheidsraad is om agressie te definiëren
en te beoordelen of het een gevaar voor de internationale vrede en veiligheid
is. De Veiligheidsraad is echter een politiek orgaan. Met een absolute verwijzingsmacht
van de Veiligheidsraad wordt op een juridische instantie een politiek primaat
gelegd dat ongewenst is. Kan de regering aangeven wat haar standpunt in dezen
is? Volgens mij behoren de verantwoordelijkheden van de Veiligheidsraad en
het Internationaal Strafhof geheel gescheiden te blijven.De rechtsmacht van het Strafhof is complementair aan de nationale rechtsmacht.
Dat is ook het belangrijkste compromis aan de Verenigde Staten. In tegenstelling
tot de ad-hoctribunalen voor het voormalig Joegoslavië en Rwanda kan
het internationale Hof niet zelf uitmaken of het personen zal berechten die
ook voor de nationale rechter kunnen worden berecht. Als de staten de personen
kunnen en willen berechten voor misdrijven onder de rechtsmacht van het Hof,
dient het Hof voorrang te verlenen aan de nationale rechter. Dat roept vier
vragen op. Hoe vindt de praktische beoordeling plaats inzake de bekwaamheid
en bereidwilligheid van de staten? Hoe kan het Hof een onderscheid maken met
de intentie van de staten om eigen onderdanen te beschermen tegen een internationale
strafrechtelijke aansprakelijkheid? Aan de hand van welke criteria kan het
Hof de onwil toetsen? Voldoen deze aan de omschrijvingen in artikel 17, lid
2?In het geval dat het Hof de bekwaamheid en bereidwilligheid van een staat
in twijfel trekt, wat is dan nodig om de rechtsmacht door het Hof uit te laten
oefenen? Is dit dan niet een politiek delicate zaak? De conclusie van het
Hof dat de eventuele vrijspraak door de nationale rechter niet op een onafhankelijke
wijze tot stand is gekomen, zal heel gevoelig liggen. Kan van een staat, waarvan
de strafrechtspleging is afgekeurd, verwacht worden dat deze bereid is om
mee te werken aan een strafrechtelijk onderzoek en eventuele vervolging door
het internationale Hof? Indien de verdachte op nationaal niveau is vrijgesproken
of indien de zaak is geseponeerd wegens gebrek aan bewijs, mag de aanklager
van het Internationaal Strafhof dan wel verder gaan zoeken naar bewijzen in
dat land? Indien de aanklager zelfstandig nieuw bewijs verkrijgt, bijvoorbeeld
via een verklaring van een reeds veroordeelde, wat dient hij dan te doen?
Moet hij dit bewijs doorspelen naar die staat, met het verzoek daar iets mee
te doen of mag hij zelf gaan vervolgen?Ook de regering geeft toe dat de beoordelingsruimte van de aanklager in
deze kwesties beperkt is. Hoe denkt de regering echter over deze mogelijke
belemmeringen voor het Strafhof? Hoe zouden deze belemmeringen verkleind kunnen
worden? In hoeverre is de regering bereid om zich te blijven inzetten voor
een universele jurisdictie van het Hof bij vervolgonderhandelingen en welke
mogelijkheden zijn er daarvoor?Om welke staten gaat het bij de complementariteitstoets? Nu hebben alle
landen de mogelijkheid om mensen te vervolgen voor misdrijven die onder de
rechtsmacht van het Hof vallen, ook als het niet hun onderdanen betreft. Hoe
verhoudt deze mogelijkheid zich tot die van het Hof? Neem het voorbeeld van
Pinochet, waar naast Chili, ook Spanje en Engeland betrokken waren. Moet het
Hof al deze landen beoordelen op hun bekwaamheid en bereidwilligheid of geldt
dat alleen voor het land van herkomst van verdachte en mag het Hof eventuele andere landen die willen vervolgen overrulen? De effectiviteit van
het Hof kan ernstig aangetast worden door deze complementariteitstoets die
in principe voorrang geeft aan het nationale recht boven het internationale.Een andere ernstige beperking van de uitoefening van de rechtsmacht van
het Internationaal Strafhof, is de beperking van de rechtsmacht over personen
van wie het land van herkomst of het land dat hem verdenkt van het plegen
van het misdrijf, partij dient te zijn van het Hof. Met andere woorden, als
een verdachte buiten zijn eigen land wordt aangehouden, heeft het Hof geen
rechtsmacht als het land van herkomst van de verdachte, noch dat land waar
de misdrijven zijn gepleegd de rechtsmacht van het Hof erkent. Dezelfde persoon
zou wel berecht kunnen worden als het land waar hij verblijft zelf een universele
rechtsmacht heeft op bijvoorbeeld het punt van genocide of misdrijven tegen
de menselijkheid. Dat is voor mijn fractie reden om de regering te vragen
zich maximaal in te zetten om landen te stimuleren partij te worden bij het
Hof en zodoende het bereik van de rechtsmacht van het Hof te vergroten en
het aantal toevluchtsoorden voor misdadigers te verkleinen. Welke mogelijkheden
ziet de regering hiervoor en welke strategieën zal Nederland volgen om
landen als China, Rusland en Turkije te bewegen partij te worden? "Toevalligerwijs"
zijn dat geen landen met een beste reputatie op het terrein van mensenrechten,
maar landen met ernstige interne conflicten.Het Strafhof zal volgens zijn Statuut geen terugwerkende kracht hebben.
De rechtsmacht van het Hof geldt voor misdrijven begaan na de inwerkingtreding
van het Hof. Dit betekent dat de nationale wetgeving in zaken als genocide,
oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid goed geregeld moet worden,
juist nu in de periode voor de installatie van het Strafhof. Universele jurisdictie
van het nationale recht over misdrijven die onder de jurisdictie van het Hof
vallen, is van belang als gevolg van de complementariteit. Wij zien ook met
belangstelling het wetsvoorstel van de regering tegemoet waarin het misdrijf
tegen de menselijkheid zal worden geregeld.Gezien het feit dat het Hof geen terugwerkende kracht heeft, is het van
belang dat het nieuwe wetsvoorstel inzake misdrijven tegen de menselijkheid
geen beperking zal hebben in de tijd. Wil de minister dat hier toezeggen?
Verder is de vraag, gezien de uitspraak van het Hof van Amsterdam in de zaak-Bouterse,
of nu door de regering erkend wordt dat de materiële normen neergelegd
in de Uitvoeringswet folterverdrag reeds eerder als ongeschreven rechtsregels
waren geaccepteerd in de Nederlandse rechtsorde. Is daarmee de werking van
het folterverdrag niet uitgebreid met de periode na 20 januari 1989? Wat kunnen
wij hieromtrent in de uitvoeringswetgeving verwachten?Kortom, een tweesporenaanpak is volgens ons nodig, te weten een sluitende
nationale wetgeving die de universele rechtsmacht zonder beperkingen regelt
over de misdrijven die onder de rechtsmacht van het Hof vallen en het versterken
van het Internationaal Strafhof en het zo snel mogelijk laten functioneren
van het Hof. Voor het versterken van het Hof geldt in ieder geval het schrappen
van artikel 124. Dit artikel maakt het mogelijk dat staten verklaren dat zij
de eerste zeven jaar niet de jurisdictie van het Hof erkennen met betrekking
tot artikel 8, oorlogsmisdrijven. Ik vond de gedachte van collega Van Middelkoop
dat deze termijn onderhandelbaar zou zijn interessant. Bij die vraag sluit
ik mij dan ook aan. Kan de regering bevestigen dat de exceptie "Befehl ist
Befehl" in bepaalde situaties wordt gehonoreerd bij oorlogsmisdaden en mogelijk
toegevoegde nieuwe begrippen als agressie? Mijn volgende vraag is of deze
bepalingen een uitwerking zijn van de jurisprudentie onder de andere tribunalen
en of het een verslechtering is ten opzichte van ad-hoctribunalen. Waarom
zijn deze uitzonderingen in het Statuut opgenomen? Kan de regering uitleggen
welke mogelijkheden zij ziet in de onderhandelingen om een eventuele verslechtering
tegen te gaan?Het succes van het Hof zal geheel samenhangen met de medewerking van staten.
Het lijkt ons dat er weinig mogelijkheden zijn gecreëerd om medewerking
door staten af te dwingen. De aanklager kan geen dwangmiddelen gebruiken en
kan geen getuigen of verdachten gedwongen overdragen aan het Hof. Is de regering
bereid om bij de herziening opnieuw aan te dringen op een expliciete bepaling
over de verplichting tot medewerking? Maakt het gebrek aan sancties het niet
juist van belang dat het Hof voldoende is toegerust om zelfstandig onderzoek
te doen? Dat betekent dat de aanklager moet kunnen beschikken over ruime middelen
en een goed onderzoeksteam. Wat zullen de mogelijkheden van het Hof hieromtrent
zijn? Kunnen onderzoekers van het Hof gehouden worden om te getuigen in nationale
rechtszaken als de nationale rechter hen daartoe oproept?Een snelle ratificatie door de eerste zestig landen is de eerste voorwaarde
voor de implementatie van het Hof. Daarna is het van groot belang om snel
een zetelverdrag af te sluiten tussen Nederland en het Hof. Als de verwachting
is dat het verdrag in het najaar van 2002 in werking treedt, dan is de vraag
hoever de voorbereidingen met betrekking tot een vestiging in Den Haag gevorderd
zijn. Het mag niet zo zijn dat Nederland pas na inwerkingtreding van het verdrag
nog zijn zaakjes moet regelen met betrekking tot het vinden van een locatie.
Kan de regering de toezegging doen dat in principe op het moment van de inwerkingtreding
van het Statuut alle voorbereidingen omtrent de huisvesting en dergelijke
van het Hof geregeld zijn?Wij zijn het eens met de reactie van de regering op de opmerkingen van
de Raad van State, ook wat betreft de relatie tussen de grondwettelijke immuniteit
van het Staatshoofd, leden van de Staten-Generaal en de ministers in relatie
tot internationale strafrechtelijke aansprakelijkheid. Wij vinden dat toepassing
van de procedure van artikel 91, derde lid, van de Grondwet een praktische
oplossing is. Die kunnen wij dan ook steunen.Ik begon mijn betoog met de Armeense kwestie: de vergeten genocide. Nederland
wil een voortrekkersrol spelen in de totstandkoming van het Hof. Niet voor
niets wordt Den Haag de juridische hoofdstad van de wereld, waar oorlogsmisdadigers
en misdadigers tegen de menselijkheid over de hele wereld ter verantwoording
geroepen kunnen worden. Dit soort misdaden mag niet meer gepleegd worden en
er komt nu eindelijk een instrument dat ervoor kan zorgen dat
niemand meer dit soort misdrijven ongestraft kan uitoefenen. Dat betekent
wel dat Nederland het lef moet hebben om duidelijke standpunten in te nemen,
als leiders van landen of individuen dit soort misdaden begaan. Het moet mij
van het hart dat de minister door zijn beantwoording van mijn schriftelijke
vragen over de Armeense kwestie – ik heb het dan over een genocide waarbij
honderdduizenden Armeniërs omkwamen – bij mij een enorme boosheid
en teleurstelling heeft opgeroepen. Ik citeer hem: "Dat zich in genoemd gebied
tussen 1915 en 1923 tragische gebeurtenissen hebben afgespeeld waarbij honderdduizenden
mensen het leven lieten, staat vast. Ik acht het niet op mijn weg te liggen
om daarover een waardeoordeel te geven." Dit antwoord is een minister die
pretendeert een voortrekkersrol te spelen ten aanzien van Den Haag als symbool
voor rechtvaardigheid, absoluut onwaardig en ongeloofwaardig. Ik vraag de
minister van Buitenlandse Zaken om hier uitvoerig op in te gaan.Voorzitter! Bij de behandeling van sommige onderwerpen in deze Kamer kan
ik het niet laten om er een persoonlijke noot bij te zetten. Met de inrichting
van het Internationaal Strafhof komt het moment dichterbij dat de moordenaars
en folteraars van tienduizenden van mijn oorspronkelijke landgenoten, vrienden
en familieleden uit Iran, hier in Den Haag ter verantwoording zullen kunnen
worden geroepen. Deze mijlpaal in de geschiedenis komt op die manier heel
dicht bij de persoon.De algemene beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 13.23 uur tot 14.15 uur geschorst.De voorzitter:De ingekomen stukken staan op een lijst die op de tafel van de griffier
ter inzage ligt. Op die lijst heb ik voorstellen gedaan over de wijze van
behandeling. Als aan het einde van de vergadering daartegen geen bezwaren
zijn ingekomen, neem ik aan, dat de Kamer zich met de voorstellen heeft verenigd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-tk-20002001-3962-3982.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl