Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met verruiming van de mogelijkheden van meerpersoonscelgebruik (28979)
Staten-Generaal — Handelingen 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Handeling 2003-2004, pag. 2076-2089

 
 
 

Handeling

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Vergadernummer
Datum vergadering

24-08-2004

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

nr. 38, pagina 2076-2089

06-07-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties over kamerdossier

Kamerdossier 28979Toon publicaties die dit dossier behandelen

 
 
 Publicaties in vergadering

Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Drank- en Horecawet in verband met de introductie van de bestuurlijke boete (29299)Pagina 2122-2123
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van boek 2 van het Burgerlijk Wetboek in verband met aanpassing van de structuurregeling (28179)Pagina 2131-2141
Herdenking van het oud-lid der Eerste Kamer mevrouw dr. H. Verwey-JonkerPagina 2098-2098
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met verruiming van de mogelijkheden van meerpersoonscelgebruik (28979)Pagina 2154-2164
Voortzetting van de behandeling van de wetsvoorstellen: - Wijziging van de Invoeringswet Wet werk en bijstand in verband met het verlenen van de bevoegdheid aan gemeentebesturen om in het kader van de Wet werk en bijstand categoriale regelingen voor de kosten van chronische ziekte of handicap voort te zetten of nieuwe categoriale regelingen terzake tot stand te brengen (29420); - Wijziging van de Wet werk en bijstand en enige andere wetten in verband met een aantal technische verbeteringen en het herstel van enkele omissies in de Invoeringswet Wet werk en bijstand (29499)Pagina 2098-2103
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en de Penitentiaire beginselenwet (Plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders) (28980)Pagina 2141-2154
Voortzetting van de behandeling van: - het wetsvoorstel Wijziging van de Invoeringswet Wet werk en bijstand in verband met het verlenen van de bevoegdheid aan gemeentebesturen om in het kader van de Wet werk en bijstand categoriale regelingen voor de kosten van chronische ziekte of handicap voort te zetten of nieuwe categoriale regelingen terzake tot stand te brengen (29420); - het wetsvoorstel Wijziging van de Wet werk en bijstand en enige andere wetten in verband met een aantal technische verbeteringen en het herstel van enkele omissies in de Invoeringswet Wet werk en bijstand (29499)Pagina 2098-2103
Presentie en opening (dinsdag 6 juli 2004)Pagina 2067-2067
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van boek 2 van het Burgerlijk Wetboek in verband met aanpassing van de structuurregeling (28179)Pagina 2067-2076
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met verruiming van de mogelijkheden van meerpersoonscelgebruik (28979)Pagina 2076-2092
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en de Penitentiaire beginselenwet (Plaatsing in een inrichting voor stelselmatige daders) (28980)Pagina 2141-2154
Herdenking van het oud-lid der Eerste Kamer mevrouw dr. H. Verwey-JonkerPagina 2098-2098
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met verruiming van de mogelijkheden van meerpersoonscelgebruik (28979)Pagina 2154-2164
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Drank- en Horecawet in verband met de introductie van de bestuurlijke boete (29299)Pagina 2122-2123
Behandeling van het wetsvoorstel Regeling met betrekking tot tegemoetkomingen in de kosten van kinderopvang en waarborging van de kwaliteit van kinderopvang (Wet kinderopvang) (28447)Pagina 2103-2122
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de arbeidsongeschiktheidswetten in verband met de wijziging van de systematiek van de herbeoordelingen (Wet wijziging systematiek herbeoordelingen arbeidsongeschiktheidswetten) (29498)Pagina 2123-2131
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de arbeidsongeschiktheidswetten in verband met de wijziging van de systematiek van de herbeoordelingen (Wet wijziging systematiek herbeoordelingen arbeidsongeschiktheidswetten) (29498)Pagina 2092-2098
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de arbeidsongeschiktheidswetten in verband met de wijziging van de systematiek van de herbeoordelingen (Wet wijziging systematiek herbeoordelingen arbeidsongeschiktheidswetten) (29498)Pagina 2123-2131
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van boek 2 van het Burgerlijk Wetboek in verband met aanpassing van de structuurregeling (28179)Pagina 2067-2076
Behandeling van het wetsvoorstel Regeling met betrekking tot tegemoetkomingen in de kosten van kinderopvang en waarborging van de kwaliteit van kinderopvang (Wet kinderopvang) (28447)Pagina 2103-2122
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de Penitentiaire beginselenwet in verband met verruiming van de mogelijkheden van meerpersoonscelgebruik (28979)Pagina 2076-2089
Voortzetting van de behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van boek 2 van het Burgerlijk Wetboek in verband met aanpassing van de structuurregeling (28179)Pagina 2131-2141
Behandeling van het wetsvoorstel Wijziging van de arbeidsongeschiktheidswetten in verband met de wijziging van de systematiek van de herbeoordelingen (Wet wijziging systematiek herbeoordelingen arbeidsongeschiktheidswetten) (29498)Pagina 2089-2098
Presentie en opening (dinsdag 6 juli 2004)Pagina 2067-2067

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 84 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
Aan de orde is de behandeling van:het wetsvoorstel Wijziging
van de Penitentiaire beginselenwet in verband met verruiming van de mogelijkheden
van meerpersoonscelgebruik (28979).De beraadslaging wordt geopend.Mevrouw Tan (PvdA):Mevrouw de voorzitter. Dit wetsvoorstel is de wettelijke verankering van
de proef met meerpersoonscelgebruik, zij het dat de proef op vrijwillige basis
bedoeld was en vrijwilligheid in dit wetsvoorstel vervalt. Bij de memorie
van antwoord van 7 mei 2004 zijn conceptrichtlijnen als bijlage aan ons
verzonden over de infrastructurele voorzieningen en de selectie bij plaatsing
van gedetineerden. Het verzoek van de PvdA-fractie in de Tweede Kamer om een
voorhangprocedure te hanteren, is destijds niet ingewilligd. Mijn eerste vraag
aan de minister is dan ook waarom deze conceptregelingen niet aan de Tweede
Kamer zijn verzonden. Mijn volgende vraag betreft de formulering van artikel
11a, lid 2, van de conceptrichtlijn. Daarin staat namelijk voor de contra-indicaties
voor gemeenschappelijke onderbrenging de formulering dat ongeschiktheid kan
samenhangen met... Kan de minister toelichten waarom is gekozen voor deze
ongebruikelijke formulering en wat hiervan de juridische implicaties zijn? In de memorie van antwoord wordt meerdere keren verwezen naar het evaluatieonderzoek
van de proef en er wordt aangekondigd dat het rapport in juni zal verschijnen.
Het ligt dus voor de hand om de behandeling van dit wetsvoorstel daarop af
te stemmen, zou men verwachten. Tot onze niet geringe verbazing blijkt de
minister daar toch iets anders over te denken. Naar aanleiding van het verzoek
om het rapport door de vaste commissie voor Justitie van deze Kamer stuurt
de minister een memo waarin onder andere staat dat de relevantie van het rapport
voor dit wetsvoorstel beperkt is vanwege de vrijwilligheid, die bij de proef
wel geldt en in het toekomstige regime niet. Bovendien zullen de resultaten
volgens de minister niet afdoen aan de principiële keuze voor meerpersoonscelgebruik,
maar alleen relevant zijn voor de invoering. Het laatste berust volgens ons
op een fundamenteel en ernstig misverstand. Met onze collega's in de Tweede
Kamer hebben wij geen principiële bezwaren, mits de toepassing humaan,
zorgvuldig en veilig voor personeel en gedetineerden is. Dit "mits" is voor
de PvdA-fractie een belangrijke toetssteen bij de vraag naar de uitvoerbaarheid
van de wet, een van de hoofdelementen bij de behandeling van wetsvoorstellen
door deze Kamer. Aantasting van die randvoorwaarden kunnen, wat ons betreft,
de principiële keuze wel degelijk op de tocht zetten.Het memo van de minister benadrukt voorts de noodzaak van wetsinvoering,
omdat de vrijwilligheid afneemt en de druk op de capaciteit toeneemt. Waaraan
wijt de minister de afnemende animo voor gedeeld celgebruik? En hoe staat
het met de druk op de capaciteit? Is het waar dat DJI niet meer de norm van
13% voor mpc-geschikten hanteert, maar puur vanwege de kwantiteit is opgeschoven
naar 20%? Wat zijn hiervan de gevolgen voor de toepassing van de contra-indicaties
en voor het regime in de cel? Een volgend argument in het memo is dat de toetsingscommissie
slechts eenmaal bijeen is geweest. De inhoud en het aantal van de klachten
komen later aan de orde, als het gaat over de meldlijn van ABVAKABO en het
evaluatierapport van het WODC.Ik kom nu eerst op die commissie van toezicht. De minister heeft op 24 juni
geantwoord op een brief van 6 april, waarin de commissie bezwaar maakt
tegen gedwongen samenplaatsing. De minister schetst in zijn brief de volgende
procedure. Na beoordeling op contra-indicaties vindt samenplaatsing plaats.
Als betrokkene bezwaar maakt, wordt binnen enkele dagen persoonlijke verblijfsruimte
aangeboden. Binnen die termijn kan betrokkene op een afzonderingscel gezet
worden. De berichten in de pers kloppen dus. Inmiddels is ook bekend dat deze
brief grote bevreemding heeft gewekt bij de commissie. Dit is dus de officiële
gang van zaken tijdens de proefperiode waarin de vrijwilligheid gold. Als
dit de uitvoering in de praktijk is van overeengekomen randvoorwaarden, wat
stelden die toen dan voor en wat stellen zij straks nog voor? Graag hoor ik
hierop een reactie van de minister.Ik kom nu op het vervolg van de perikelen rond het beschikbaar komen van
het evaluatierapport. Op 29 juni blijkt het rapport wel beschikbaar te
zijn, maar is de minister niet bereid om het te verzenden, omdat hij eerst
een begeleidende brief wil opstellen. Tegelijkertijd deelt hij mondeling nogmaals
mee dat het rapport niet zo relevant is voor de plenaire behandeling. Wij
vragen ons af waarom hij dan zo moeilijk deed over het beschikbaar stellen.
Tegelijkertijd ontstaat geharrewar over de termijn: de minister beroept zich
op afspraken met onze commissie, die aan deze zijde onbekend zijn. Het standpunt
van de PvdA-fractie was en is: tijdige beschikbaarheid van het rapport, een
week van te voren, of anders uitstel van behandeling. De hele gang van zaken
rond deze kwestie hebben wij als zeer contraproductief ervaren. Dat geldt
zowel voor de inconsistente en elkaar tegensprekende redeneringen die volgens
ons verdacht veel op gelegenheidsargumenten lijken, als voor het gechicaneer
met de termijnen. Inhoudelijk is het van een niveau dat wij niet gewend zijn
van deze minister. Deze gang van zaken is de minister met zijn doorgaans zorgvuldige
en doorwrochte aanpak onwaardig. Na de gelukkig weer voorbije EK-gekte komt
maar één kwalificatie op: het lijkt wel paniekvoetbal.Wellicht houdt een en ander verband met de toenemende druk vanuit de samenleving.
De krantenkoppen liegen er immers niet om. Trouw doet op 7 juni melding
van de praktijk met de isoleercel en de toenemende onrust in de instellingen,
intimidatie, lage kritiektolerantie en slechte werksfeer. Ook het AD doet
melding van dwang bij plaatsing en maakt gewag van de brief van de commissie
in reactie op de opdracht van Justitie tot gedwongen plaatsing. Op 29 juni
publiceert de Volkskrant de resultaten van de klachtenmeldlijn van ABVAKABO
met een staatje waarin de 59 klachten naar inhoud zijn verdeeld. Op die dag
zijn die resultaten ook gebundeld in een petitie tegen de bezuinigingen op
het gevangeniswezen en aangeboden aan de Tweede Kamer.In dezelfde periode ontvingen leden van deze Kamer een brief van een gedetineerdencommissie
uit een penitentiaire instelling, waarin wordt gewaarschuwd tegen verontrustende
ontwikkelingen binnen de inrichting die het risico op gewelddadige incidenten
binnen de muren en op criminaliteit daarbuiten doen toenemen. Een gesprek
naar aanleiding van deze brief met de directeur van de instelling bevestigt
het beeld van toenemende onrust bij personeel en gedetineerden in die instelling.
Alvorens verder in te gaan op de inhoudelijk aspecten heb ik een procedurele
vraag aan de minister. Hoe zit het met de richtlijnen van Justitie aan management
en personeel van de DJI-uitvoering? Door de problemen dit voorjaar met twee
gevangenisdirecteuren blijkt de terughoudendheid om contact op te nemen, alleen
maar te zijn toegenomen uit beduchtheid voor mogelijke complicaties. Kan de
minister aangeven welke instructies het personeel heeft over communicatie
met de media en met Kamerleden? Hoe kunnen zij gevrijwaard worden van represailles,
als zij op een fatsoenlijke, open wijze gebruikmaken van hun recht op vrije
meningsuiting?De verschillende berichten en geruchten hebben bij de PvdA-fractie de
verontrusting doen toenemen over invoering van deze wet, vooral vanwege de
samenloop met een bezuinigingsoperatie die het gevangeniswezen in zijn voegen
doet kraken. Al voor het verschijnen van het evaluatierapport waren problemen
bekend vanwege de stapeling van maatregelen: twee op één cel,
versobering van de dagprogram ma's, versobering van de arbeidsinzet
en afnemende personele capaciteit. Het dagregime behelst straks een rooster
van zeven maal negen uur, dus vijftien uur per dag samen achter de deur. Ook
wordt sterk gesnoeid in de resocialisatie en hulpverlening, terwijl bekend
is dat de populatie veel gevallen van verslaving, psychische en overige gezondheidsproblemen
telt. Als klap op de vuurpijl worden dan ook nog beperkingen op de personeelscapaciteit
toegepast, terwijl bekend is dat meerpersoonsdetentie extra werklast oplevert
vanwege logistieke en veiligheidsaspecten. De toenemende roulaties van gedetineerden
zorgen voor extra druk en onrust, met alle gevolgen van dien voor de veiligheidsrisico's
in de instelling. Is het waar dat de werklast nu zo hoog is opgelopen dat
het opnemen van verlof problematisch wordt en moet worden gecompenseerd met
extra tijd achter de deur voor de gedetineerden? In hoeverre zorgt de aanpak
bij de implementatie van de bezuinigingen voor nog meer onrust en onzekerheid,
omdat er niet wordt gewerkt met een omlijnd reorganisatieplan met een duidelijk
eindplaatje, maar met een openeindmodel, dat organisch heet te zijn?Ten langen leste is op 30 juni aan het eind van de middag het evaluatierapport
beschikbaar gekomen. De bijgaande aanbiedingsbrief kan voor ons inhoudelijk
de drukte van de vorige dag niet verklaren. Het rapport stelt dat er onvoldoende
aanleiding is om af te zien van landelijke invoering, maar heeft wel bezwarende
constateringen ten aanzien van de arbeidsomstandigheden, de veiligheid van
personeel en gedetineerden en de praktische tenuitvoerlegging. Aanbevolen
wordt, terdege rekening te houden met een hele rij voorwaarden: - de gevoelens van onrust in de instellingen vanwege de samenloop met de bezuinigingen;- de toenemende problemen die 75% van de PIW'ers verwachten als de
vrijwilligheid en de positieve prikkels verdwijnen;- gebrek aan inspraak
en betrokkenheid van het personeel, samenhangend met onvoldoende stimulerend
leiderschap en haaks staande op de voorgenomen centralisatie van de P&O-functie;
het laatste geldt ook voor de knelpunten in de werklast ten opzichte van de
beschikbare capaciteit in kwalitatief en kwantitatief opzicht in combinatie
met niet adequate bijscholing;- de verder toenemende werklast door
noodzakelijke wisselroosters ten gevolge van de beperking van de dagprogramma's
van 78 naar 63 uur per week;- het onwerkbare contra-indicatiesysteem;- het feit dat de gebouwelijke situatie in de cellen c.q. het aantal
vierkante meters per persoon in strijd is met internationale en EU-normen.Voorzitter. Het is een goede zaak dat er nu duidelijkheid is over verschillende
essentiële zaken. Dat geldt ten eerste voor de klachten. De minister
beroept zich op het feit dat de toetsingscommissie slechts één
keer bijeen is gekomen. Vervolgens zijn er vragen gerezen over aard en inhoud
van de 59 klachten die via de meldlijn van ABVAKABO zijn binnengekomen. Het
rapport geeft duidelijkheid: 307 klachten van de zes instellingen die bij
de proef betrokken waren, exclusief de PI Breda. Dat is geen geringe score.
De vrijwilligheid impliceert volgens de minister, aldus het rapport, plaatsing
op een mpc, tenzij hiertegen uitdrukkelijk bezwaar wordt gemaakt. "Het sturen
van de vrijwilligheid komt in de praktijk regelmatig voor. Hiervan bestaan
grofweg twee varianten: ofwel men houdt de routine aan dat nieuwkomers (zonder
contra-indicatie) in een mpc worden geplaatst, ofwel er is op zijn minst sprake
van drang, zo niet dwang." Wat de contra-indicaties betreft, is er op lokaal
niveau onduidelijkheid over de observatieperiode die aan de plaatsing vooraf
moet gaan. In de praktijk geldt volgens het rapport dat plaatsing over het
algemeen geschiedt onder het motto "hoe sneller hoe beter". Bij de selectie
worden contra-indicaties in de praktijk "ruim geïnterpreteerd", aldus
het rapport.In het AO van 1 juli 2004 gaf de minister aan dat gedetineerden uit
elkaar worden gehaald als van contra-indicaties als wegingsfactor, en dus
niet als uitsluitingsgrond, zou blijken. Interessant, als het bijvoorbeeld
zou gaan over besmettelijke ziekten! Na een paar dagen in een meerpersoonscel
met één toilet met een besmettelijke zieke lijkt de schade ruimschoots
geschied. Moet dit voor humaan doorgaan? Een volgende passage uit het rapport
meldt: "Ook de constatering dat de besluitvorming (door de Eerste Kamer) over
de wijziging van de Pbw vermoedelijk zou gaan plaatsvinden vóórdat
het evaluatierapport beschikbaar zou komen, heeft binnen de PI's bijgedragen
aan de scepsis over de betekenis die het ministerie van Justitie aan het evaluatieonderzoek
hecht." Het zal duidelijk zijn dat de PvdA-fractie zich hierdoor gesterkt
voelt in de gevolgde gedragslijn.Deze constateringen en aanbevelingen uit het evaluatierapport roepen bij
de PvdA-fractie grote twijfels op over de uitvoerbaarheid van deze wet. "Mocht
men, ondanks deze bezwarende constateringen, tot de voorgenomen landelijke
invoering van meerpersoonscelgebruik besluiten, dan dient ten behoeve van
een verantwoorde invoering met de genoemde aandachtspunten terdege rekening
gehouden te worden." Dat staat in het evaluatierapport. Als wij deze wet vandaag
aannemen, is de minister voornemens op 1 september tot landelijke invoering
van meerpersoonscelgebruik over te gaan, gedwongen dus niet meer op basis
van vrijwilligheid. Hoe gaat de minister in acht zomerweken die zeven levensgrote
knelpunten oplossen? Tegen de achtergrond van de perikelen over het beschikbaar
komen van de evaluatieresultaten wijzen wij ten slotte op de volgende passage
uit het rapport. Niet alleen zijn overeengekomen afspraken die de veiligheid
van het personeel moeten waarborgen geschonden. Daarnaast is het beeld opgeroepen
dat de belangen om het experiment met meerpersoonscelgebruik koste wat kost
te laten slagen zodanig zwaar wegen dat het ministerie van Justitie elke vorm
van kritiek zou bagatelliseren.Wij zullen uiteraard met extra belangstelling kennisnemen van de antwoorden
van de minister, maar de fractie van de PvdA staat vooralsnog uiterst kritisch
tegenover de uitvoerbaarheid van dit wetsvoorstel, in combinatie met het ontoereikend
voldoen aan de voorwaarden humaan, zorgvuldig en veilig.Mevrouw De Wolff (GroenLinks):Voorzitter. Drie jaar geleden behandelden wij de Noodwet drugskoeriers,
die nodig was om een forse afwijking van de Penitentiaire beginselenwet mogelijk
te maken voor een bepaalde groep van gedetineerden. Inmiddels
lijkt de uitzondering de regel te zijn geworden en dreigen wij een wet aan
te nemen die de Noodwet drugskoeriers als het ware voor het hele veld van
vrijheidsstraffen realiseert. Niet voor niets geeft de minister in de beantwoording
van de vragen van deze Kamer aan dat de Noodwet drugskoeriers niet verlengd
zal hoeven te worden. Daarmee zet Nederland, dat altijd bekend stond om een
humane tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen een grote stap in de volgens
mijn fractie verkeerde richting. Standaardregels van de Raad van Europa en
van de Verenigde Naties met betrekking tot privacy en minimumoppervlakten
van cellen worden duidelijk overschreden.Maar er is meer. Vrijheidsbeneming wordt in de visie van dit kabinet eigenlijk
nog slechts benaderd in termen van repressie en beveiliging. Dagprogramma's
worden beperkter en reclasseringsdiensten worden nog slechts aan gemotiveerde
gedetineerden aangeboden. Dat detentieschade zoveel mogelijk beperkt moet
worden – een notie die altijd voorop heeft gestaan in de Penitentiaire
beginselenwet – klinkt niet meer door. Toch wenst mijn fractie vooral
aan die notie vast te houden, niet alleen uit een oogpunt van humaniteit,
maar ook uit een eigen belang van de maatschappij. Ik moet er niet aan denken
hoe mensen terugkomen in de maatschappij als zij vrij langdurig en steeds
langduriger worden gedetineerd in een te kleine ruimte, die zij delen met
een celgenoot met wie ongetwijfeld spanningen ontstaan, zeker in een situatie
waarin dagprogramma's worden teruggesnoeid en de toegang tot reclasseringsdiensten
wordt beperkt.Niettemin ben ik blij dat wij het evaluatierapport Kiezen voor delen hebben
gekregen voordat dit debat plaatsvindt. Mijn fractie is geen voorstander van
het meerpersoonscelgebruik, maar als het meerpersoonscelgebruik dan toch moet
worden ingevoerd, dan hebben wij in ieder geval kunnen leren van de proef
die beschreven wordt in dat rapport. Ik leg de kritiek over het omringen van
de proef met mediageluiden en met klachten vanuit de PI-werkers even terzijde.
Ik denk dat het rapport op zichzelf voldoende handvatten biedt om te kijken
hoe het meerpersoonscelgebruik met zo min mogelijk detentieschade en met een
zo groot mogelijke veiligheid voor gedetineerden en personeel kan worden doorgevoerd.
Ik vraag de minister om op vijf aandachtspunten uit het rapport in te gaan.Het belangrijkste aandachtspunt voor mijn fractie is dat er zoveel mogelijk
getracht moet worden om gedetineerden met positieve incentives te bewegen
om hun cel te delen. Bovendien moeten gedetineerden zoveel mogelijk in de
gelegenheid gesteld worden om te kiezen voor een bepaalde celgenoot. Ik denk
dat dit heel belangrijk is voor het terugdringen van het risico op spanningen
en onveiligheid.Het tweede aandachtspunt is de vermindering van de werkdruk van de PIW'ers.
Duidelijk is aangegeven dat door meerpersoonscelgebruik de werkdruk stijgt.
Die werkdruk was toch al hoog en de klachten die daarover zijn gekomen, zijn
wat mijn fractie betreft alleszins overtuigend. Ik vraag de minister dus hoe
hij de werkdruk van de PIW'ers bij meerpersoonscelgebruik wil verminderen.Het derde aandachtspunt is de werkbaarheid van de contra-indicaties voor
samenplaatsing. Daar is een hoop geharrewar over. In de praktijk blijken die
contra-indicaties voor de mensen die ermee moeten werken slecht werkbaar te
zijn. Hoe wil de minister de werkbaarheid en de effectiviteit van de contra-indicaties
vergroten?Het vierde aandachtspunt is het werken volgens wisselroosters. Als mensen
dan al samen in een cel geplaatst moeten worden, dan moet men ervoor zorgen
dat zij ook af en toe enige tijd alleen in die cel kunnen doorbrengen. Men
moet ze enige privacy gunnen en men moet ze de mogelijkheid bieden om even
tot zichzelf te komen.Het vijfde en laatste aandachtspunt is dat het meerpersoonscelgebruik
zoveel mogelijk moet worden toegepast bij kortgestraften. Juist bij de langgestraften
zullen de spanningen in de loop der tijd gemakkelijk toenemen.Ondanks de fundamentele kritiek die wij op het huidige penitentiaire beleid
hebben, zou ik het op prijs stellen als de minister op deze concrete aandachtspunten
zal ingaan.Voorzitter: SchuurmanDe heer Rosenthal (VVD):Mijnheer de voorzitter. De VVD-fractie heeft bij de schriftelijke voorbereiding
van dit wetsvoorstel laten weten dat zij positief staat tegenover de verruiming
van de wettelijke mogelijkheden om in penitentiaire inrichtingen meer gedetineerden
in één cel te plaatsen. De uitbreiding van de sanctiecapaciteit
zal de doeltreffendheid van de strafrechttoepassing ten goede komen en dat
is meer dan ooit van belang. Het meerpersoonscelgebruik wordt gefaseerd ingevoerd.
De risico's en knelpunten kunnen dus goed in kaart worden gebracht. Dat getuigt
naar het oordeel van de fractie van de VVD van een uitermate grote zorgvuldigheid.
Bij de zeven penitentiaire inrichtingen die vooruitlopend op de invoering
van deze wet in totaal al 450 cellen dubbel bezetten, hebben zich immers blijkens
de evaluatie van het IVA geen noemenswaardige beheersproblemen of een toename
van geweld en agressie voorgedaan.Over dat onderzoek gesproken, de allereerste conclusie van de onderzoekers
op pagina 83 luidt dat de evaluatie van de eerste fase van de invoering van
meerpersoonscellen op grond van de onderzoeksresultaten wat betreft de arbeidsomstandigheden
van het personeel alsmede wat betreft de veiligheid en het welbevinden van
het personeel en de gedetineerden onvoldoende aanleiding geeft om af te zien
van de voorgenomen landelijke invoering van meerpersoonscellen in regime van
beperkte gemeenschap. Zuiniger kun je het als onderzoeker niet zeggen. Vindt
de minister niet met de VVD-fractie dat deze formulering veel te zuinig is,
gezien de resultaten van het onderzoek? Wij hebben het onderzoek overigens
bepaald anders gelezen dan bijvoorbeeld de fractie van de PvdA.De VVD-fractie wil zich op dit moment verder beperken tot enkele punten
waarover zij in eerste aanleg bij de schriftelijke behandeling zowel verbaasd
als verontrust was. Dat betreft de zogeheten contra-indicaties voor het plaatsen
van twee of meer personen in één cel en een aantal factoren
waarmee in dit verband rekening gehouden kan worden. Bij de behandeling van
het wetsvoorstel in de Tweede Kamer gaf de minister te kennen
dat de contra-indicaties opgesteld zullen worden aan de hand van de bevindingen
bij de evaluatie van de voorbereidende fase. Hij voegde daaraan toe reeds
wel in algemene termen te kunnen aangeven welke factoren relevant zijn bij
de plaatsing in een meerpersoonscel. Vervolgens noemde de minister een aantal
contra-indicaties. Hij zei daarbij dat tevens rekening kan worden gehouden
met etnische of culturele achtergrond, taalbarrières en rookgedrag
van gedetineerden. Daarover hebben wij bij de schriftelijke voorbereiding
vragen aan de minister gesteld. In de schriftelijke voorbereiding hebben wij
laten weten in het bijzonder verbaasd en verontrust te zijn over het criterium
van etnische of culturele achtergrond. Het is toch niet de bedoeling dat wij
de etnische of culturele achtergrond tot een bepalend criterium verklaren
in ons penitentiaire beleid, terwijl wij in alle andere denkbare opzichten
proberen de etnische en culturele segmentatie tegen te gaan. Daar waar de
overheid op dat vlak het heft in handen heeft, moet zij zichzelf wel serieus
nemen.Wij zijn er dus verheugd over dat de minister in de memorie van antwoord
expliciet aangeeft dat hij etnische of culturele achtergrond, trouwens ook
taalbarrières en rookgedrag, niet als contra-indicaties wenst aan te
merken. Wij vragen de minister toch om te verduidelijken hoe hij met de factor
etnische of culturele achtergrond bij de plaatsing van meer gedetineerden
in één cel wil omgaan. Zoals wij het lezen in de memorie van
antwoord neemt hij als uitgangspunt dat gedetineerden die in cultureel of
etnisch opzicht zeer verschillen niet in één cel geplaatst worden.
De minister verklaart vervolgens het delen van één cel door
gedetineerden met een zeer verschillende culturele of etnische achtergrond
tot uitzondering op de regel.De VVD-fractie heeft daarom de volgende vragen. Kan de minister specificeren
wat hij bedoelt met een zeer verschillende culturele of etnische achtergrond?
Gaat het hier om het verschil tussen bijvoorbeeld gedetineerden van autochtone
en allochtone herkomst? Gaat het om het verschil tussen bijvoorbeeld gedetineerden
van Marokkaanse en Turkse achtergrond? Wij kunnen niet achterhalen wat de
minister precies bedoelt. Er zit natuurlijk ook bij dit wetsvoorstel een principiële
vraag onder. Zou de minister niet de regel en de uitzondering moeten omdraaien?
Als wij het penitentiaire beleid zien als een cruciaal onderdeel van het totale
justitiële beleid, dan dient de minister naar het oordeel van de VVD-fractie
op dit vlak de culturele en etnische segmentatie niet als uitgangspunt te
nemen. Dat zou hooguit uitzondering moeten zijn. Dient bij het plaatsen in
één cel het delen van een cel door gedetineerden van verschillende
culturele of etnische achtergrond niet juist de regel te zijn?In het evaluatierapport van het IVA wordt geadviseerd de werkbaarheid
van de huidige contra-indicaties te heroverwegen en de procedure van de toepassing
ervan te herzien. De VVD-fractie wil weten wat de minister met dit advies
wil doen, te meer omdat het onderscheid tussen de contra-indicaties en andere
factoren die kunnen meespelen bij het al dan niet samen plaatsen van gedetineerden
rijkelijk vaag blijft. Wij vragen de minister ook om verduidelijking van de
positie van de directies van penitentiaire instellingen, van de PIW'ers, dus
de werkers in de instellingen, en van de gedetineerden in meerpersoonscellen.
Het gaat dan om de vraag wie nu bevoegd is. Wij willen daar toch meer duidelijkheid
over hebben dan tot nog toe is verstrekt. De onduidelijkheid op dit punt in
de eerste fase van de invoering van meerpersoonscelgebruik blijkt heel slecht
te werken.De heer Kox (SP):U zegt over anderen dat ze vaag zijn. Het kan het vroege uur zijn, maar
uw verhaal is ook een beetje vaag, zelfs een beetje euforisch. In het rapport
staat dat er onvoldoende reden is om te zeggen dat het niet mag. Dat was mij
ook opgevallen. U noemde dat ongeveer de zuinigste kwalificatie die een onderzoeker
kan geven. Er staat ook duidelijk dat het komt omdat de regering cellen nodig
heeft en geen geld heeft. U zegt dat het allemaal wat positiever geformuleerd
kan worden en vervolgens wordt u een soort opvoeder van de gedetineerden.
Als er toch twee in één cel zitten, kan de ene mooi wat voor
de andere doen. De ene kan de andere van het roken af helpen. Voor gedetineerden
van een verschillende afkomst kunnen mooie programma's ontstaan. Uit dit rapport
blijkt eigenlijk dat wij het niet moeten doen. Waarom dat idealisme bij de
anders zo realistische Rosenthal?De heer Rosenthal (VVD):Ik meen heel realistisch met de zaak om te springen. Ons viel die zuinige
formulering van de conclusie op nadat wij het rapport grondig hadden bestudeerd.
Het gaat er niet om dat het glas halfvol of halfleeg is. Als je het rapport
goed leest, dan blijkt dat 75% van de werkers in de penitentiaire instellingen
die ervaring hebben opgedaan met meerpersoonscelgebruik daar positief tegenover
staat. Dat staat op pagina 51. Ik houd er altijd van om naar de inhoud van
de rapporten te kijken en mij niet te beperken tot de conclusies. U hebt het
over de contra-indicaties en het euforische element. Het gaat om een zeer
principieel vraagstuk. De minister heeft in de memorie van toelichting nadrukkelijk
gesteld dat culturele of etnische achtergrond een contra-indicatie is voor
plaatsing in één cel. Hoe kan dat als je culturele en etnische
segmentatie tegelijkertijd wilt tegengaan?De heer Kox (SP):Dat ben ik met u eens, maar volgens mij staat dat er niet. Het gaat erom
dat er grote verschillen zijn. Je kunt een Nederlandse Marokkaan niet in één
cel zetten met een racistische Nederlander. Je kunt een gedetineerde die verslaafd
is aan het roken niet in één cel zetten met een gedetineerde
die daar een gruwelijke hekel aan heeft. Dan vraag je toch om problemen? Dat
is het hoofdprobleem voor gedetineerden en bewakers: de onveiligheid die ontstaat
als je twee mensen in één cel zet die niet met elkaar kunnen
accorderen. Dat zult u toch ook begrijpen?De heer Rosenthal (VVD):Dat begrijp ik. Wij hebben het roken nu niet aangekaart omdat de minister
op dat punt een duidelijke reactie heeft gegeven. De vraag over het roken
kwam op vanuit het idee dat ouden van dagen vandaag de dag soms het tehuis
moeten verlaten om een sigaretje of een sigaartje te roken. Bij de penitentiaire
inrichtingen zouden wij echter een rookvrij regime aan de ene kant en een
rookvol regime aan de andere kant introduceren.De heer Kox (SP):Dan moet u ons van de SP toch gewoon steunen als wij zeggen dat wij die
oude mensen niet moeten koeioneren en dat wij ze op hun gemak moeten laten
roken. Wij moeten gevangenen toch niet extra straffen? Dat is vragen om moeilijkheden.
Als het goed is om al die gevangenen gezellig bij elkaar te zetten, dan was
het allemaal in orde. Het is echter omdat wij te weinig cellen hebben. Dan
is het toch niet vreemd als de minister daar op z'n minst rekening mee gaat
houden?De heer Rosenthal (VVD):Ik dacht dat ik op het punt van het rookgedrag ongeveer op dezelfde lijn
zat als u. Bij de culturele of etnische achtergrond gaat het om de vraag wat
de minister bedoelt met zeer sterke verschillen in culturele of etnische achtergrond.
Ik wacht op dat punt de beantwoording door de minister af.Mevrouw Tan (PvdA):Ik krijg af en toe de indruk dat uw fractie de gevangenis wil gebruiken
als een verlengde inburgering. Dat lijkt mij toch wel een heel pikante invulling,
gegeven ook de manier waarop wordt omgegaan met de capaciteit die wordt ingezet.Ik reageer nog even op die 75% PIW'ers. Het rapport doet daar heel genuanceerde
uitspraken over. Daarnaast wijst ook 75% van de PIW'ers op de grote problemen
die zij verwachten, nu er geen sprake meer is van vrijwilligheid. Als er niet
voldoende rekening wordt gehouden met de inspraak van gedetineerden en PIW'ers,
verwachten zij grote problemen. Wat vindt u daarvan?De heer Rosenthal (VVD):Wij hebben de minister nadrukkelijk gevraagd om de positie van de directie
van de penitentiaire instellingen, de PIW'ers en de gedetineerden bij de plaatsing
in meerpersoonscellen te verduidelijken. Wij hebben het woord "positie" gebruikt,
maar in feite gaat het om de vraag wie bevoegd is tot plaatsing. Daar moet
duidelijkheid over komen en die duidelijkheid is er op dit moment niet. Ik
zeg nadrukkelijk bevoegd zijn tot plaatsing in de inrichting. Daarmee haal
je het absurde of het bizarre van deze thematiek naar voren. Ik zeg niet voor
niets dat het gaat om de directies van de penitentiaire instellingen, de PIW'ers
en de gedetineerden. Ook de gedetineerden worden voortdurend opgevoerd in
dit samenspel van onderhandeling over plaatsing in meerpersoonscellen. Hebben
gedetineerden ook een recht? Ik wil daar nu eindelijk eens duidelijkheid over
hebben. Ik ken ook een aantal PIW'ers en ik denk dat voor hen ook maar één
ding geldt, namelijk dat zij duidelijkheid krijgen over hoe het zal gaan.
Het gevoel van onrust dat hen bekruipt, heeft veeleer te maken met het gebrek
aan duidelijkheid dat op dit ogenblik bestaat.Mevrouw Tan (PvdA):In het rapport staat dat PIW'ers het aan de ene kant als een last ervaren
om te worden opgezadeld met medeverantwoordelijkheid in dat soort zaken, terwijl
zij anderzijds onderstrepen hoe belangrijk het is dat het onderhandelingsmodel
zijn werk doet. Daarmee kun je zowel aan de kant van de PIW'ers als aan de
kant van de gedetineerden een situatie creëren die bevorderlijk is voor
het hanteerbaar houden van de veiligheidsrisico's.De heer Rosenthal (VVD):Ik heb het rapport op dit punt weer heel anders gelezen en geïnterpreteerd
en ik word daarin bevestigd door andersoortig onderzoek dat in Nederland naar
de penitentiaire instelling is gedaan. Ik wijs op een proefschrift van een
aantal jaren geleden waarin een vergelijking is gemaakt tussen Nederland en
een paar andere landen. Daaruit blijkt dat wij ons moeten afvragen of wij
penitentiaire werkers moeten opzadelen met dingen waarmee zij niet opgezadeld
zouden moeten worden. Ik denk dat de bevoegdheid voor de plaatsing van twee
in één cel dient te liggen bij de directie van de penitentiaire
instelling en bij niemand anders. Wie zij daarbij betrekken, is een kwestie
van weging van de specifieke situatie in de penitentiaire instelling zelf.
Overigens vind ik dat wij ons niet te veel in de haarvaten van de penitentiaire
instellingen moeten begeven.De heer Holdijk (SGP):Mijnheer de voorzitter. Aan het regime van beperkte gemeenschap is thans
gekoppeld dat de verblijfsruimte van de gedetineerde voor hem persoonlijk
bestemd is, artikel 21 Penitentiaire beginselenwet. In een regime van beperkte
gemeenschap kunnen derhalve thans niet meerdere gedetineerden in één
cel worden ondergebracht. In een individueel regime is de verblijfsruimte
van de gedetineerde uiteraard voor hem persoonlijk bestemd. Tegen deze achtergrond
bezien, vormt dit wetsvoorstel een breuk met de bestaande toestand. In het
licht van de historie is het echter een geringe aanpassing te noemen. Bij
die historie zal ik wat uitgebreider stilstaan, in het bijzonder bij de individuele
cel versus de gemeenschap.Pas een halve eeuw geleden, in 1953, werd het celstelsel bij de executie
van vrijheidsstraffen vervangen door het gemeenschapsstelsel. De eeuw daarvoor,
sinds de wet van 28 juni 18851, was voetje voor voetje de stap gemaakt
van het gemeenschapstelsel naar het celstelsel. Voor 1850, toen lijf-, tucht-,
deportatie- en doodstraffen de essentie van het penitentiaire recht uitmaakten,
diende de gevangenis niet om te straffen, maar om tijdelijk te bewaren, in
afwachting van de eigenlijke bestraffing. Die bestraffing vond in een gemeenschapsregime
plaats. Er heersten daarin toestanden, waarvan zonder overdrijving werd getuigd
dat de middeleeuwen het lichaam van de misdadiger, maar dat de nieuwere tijden
zijn geest en gezondheid verminkten. In de praktijk betekende dit ongeselecteerd
samenhokken van rijp en groen, oud en jong, waarbij soms zelfs de seksen niet
waren gescheiden, zonder goed georganiseerde arbeid, dikwijls zonder enige
bezigheid. De rasphuizen voor mannen en een spinhuis voor vrouwen in Amsterdam,
bestemd om door arbeid de gevangenen te gewennen aan orde en regelmaat, vormden
een pril begin van de moderne vrijheidsstraf, waarin naast leed en afschrikking,
aan verbeteringspogingen een plaats werd gegund. Eerst in 1823 werd het Genootschap
tot zedelijke verbetering der gevangenen opgericht dat zich inzette voor vervanging
van de uiterst bedenkelijke gemeenschap door het cellulaire stelsel. Behalve
voorkoming van verslechtering door onderlinge besmetting werd daarvan positief
resultaat verwacht, omdat de eenzaamheid tot bezinning en zelfinkeer zou leiden.
In de genoemde wet van 1851 werd voorgeschreven dat de rechter, als hij
maximaal één jaar gevangenisstraf oplegde, tevens kon bepalen
dat deze cellulair ten uitvoer mocht worden gelegd, waarbij dan de straftijd
met de helft moest worden ingekort. Kon dus eerst een verblijf in de cel niet
meer dan een halfjaar bedragen, bij de wet van 1854 werd die duur op één
jaar en bij de wet van 1871 op twee jaar gebracht. Eerst in 1886 kwam de radicale
ommekeer: het cellulaire stelsel zou niet meer uitzondering maar regel zijn,
althans voor alle straffen beneden vijf jaar en voor de zwaardere gedurende
de eerste vijf jaar.Dit stelsel werd dus verkozen voornamelijk op de negatieve grond dat aldus
verslechtering werd voorkomen; immers zedenbederf, het leggen van contacten,
het elkaar in vakgeheimen inwijden en ook de kans op chantage werden zoal
niet geheel vermeden, dan toch zeer verkleind. Het was geen stelsel van eenzame
opsluiting zoals het Pennsylvanian System dat kende. Het bedoelde slechts
afzondering van de medegevangenen, echter niet van hen van wie invloed ten
goede was te verwachten, zoals de directie van het gesticht, bedienaren van
de godsdienst, arbeidsbazen, reclasseerders en familie. Echter, na ruim honderd
jaar was de balans van het cellulaire systeem niet gunstig. De afstomping,
de verzwakking naar lichaam en geest, het verslappende van het verzekerde
bestaan, de ontwenning aan het gewone leven, de onmogelijkheid tot het verwerven
van moderne vakbekwaamheid, het waren alle debetposten. Van dit stelsel is
wel te zeggen dat gevangenen in de cel weinig last geven. De gevangenis heeft
echter niet het maken van goede gevangenen na te streven, maar zo mogelijk
wel van verbeterde burgers.De cel was dus regel, gemeenschap uitzondering. Deze uitzondering betrof
de delinquenten beneden veertien en boven zestig jaar en voorts hen, die wegens
hun lichamelijke of geestelijke toestand voor het cellulaire systeem ongeschikt
werden geacht. In de loop der jaren namen de uitzonderingen in aantal toe.
Zo werd tijdens de Eerste Wereldoorlog in het gebrek aan plaatsruimte in de
gestichten voorzien door delinquenten tegen de in- en uitvoerbepalingen, zeg
maar de smokkelaars, in gemeenschap hun straf te doen ondergaan, de wet van
22 februari 1917. In 1918 werd door de grote oorlogscriminaliteit het
plaatsgebrek zo nijpend dat een nieuwe wet nodig bleek, ruimer dan de vorige,
de wet van 22 november 1918, de zogenaamde "noodwet". Wie zou hierbij
geen parallel trekken met onze huidige Tijdelijke wet noodcapaciteit drugskoeriers?
Als dit voorstel zou worden aangenomen, kan die wet trouwens worden ingetrokken.
Artikel 1 van de wet van 1918 gaf aan de minister van Justitie de bevoegdheid
om iedere gevangenisstraf in gemeenschap te doen ondergaan en wel in alle
bijzondere strafgevangenissen, huizen van bewaring – anders slechts
voor het ondergaan van hechtenis bestemd – en andere door hem aan te
wijzen plaatsen. Een van de afdelingen van de rijkswerkinrichting is toen
tot openluchtgevangenis verklaard. Van de nood werd in zoverre een deugd gemaakt
dat men hierin tevens een penitentiair experiment zag waarmee, na het teruglopen
van de criminaliteit en het vrijkomen van de nodige gestichtruimte, na de
oorlog werd doorgegaan.Deze noodwet werd door artikel 7 van de wet van 25 juni 1929 ingetrokken.
Het niet in werking treden van dit artikel heeft echter de noodwet van 1918
doen voortbestaan, waardoor dus de mogelijkheid bleef voor een praktische
toepassing van gemeenschappelijke executie, zoals deze tenslotte in de Beginselenwet
gevangeniswezen van 1951, die in 1953 in werking is getreden haar beslag heeft
gekregen en in de Penitentiaire beginselenwet van 1998, waar wij het vandaag
over hebben, is voortgezet. Deze wet bepaalt in artikel 19 dat tenuitvoerlegging
van een vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel in een inrichting plaatsvindt
in algehele dan wel in beperkte gemeenschap, tenzij plaatsing in een individueel
regime noodzakelijk is.Dit wetsvoorstel plaatst ons weliswaar niet voor de grote dilemma's van
het verleden, maar de historie relativeert, meen ik, het denken in termen
van óf de individuele cel, óf de gemeenschap, waarbij ik uiteraard
niet voorbij wil gaan aan de huidige rechtswerkelijkheid, zoals die tot uitdrukking
komt in het bestaan van het EVRM. Tot die rechtswerkelijkheid behoort overigens
ook dat meerpersoonscelgebruik reeds geruime tijd voorkomt in een regime van
algehele gemeenschap. Het wetsvoorstel verbreekt de koppeling die door artikel
21 van de Penitentiaire beginselenwet wordt gelegd tussen het regime van beperkte
gemeenschap en de eenpersoonscel. Ook thans, net als tijdens de Eerste Wereldoorlog,
is sprake van een nijpend wordend tekort aan celruimte.Uit het onderzoek Criminaliteit en rechtshandhaving dat op 12 november
vorig jaar is gepubliceerd, blijkt onder andere dat het aantal onvoorwaardelijke
gevangenisstraffen dat rechtbanken oplegden aan verdachten in de afgelopen
drie jaar was gestegen van 27.500 naar ruim 33.000. En doordat bovendien de
gemiddelde strafduur toenam, groeide het totaal aantal daadwerkelijke detentiejaren
met 9.800 naar 13.200. De kloof tussen beschikbare en benodigde capaciteit
zal alleen maar groeien als deze trend zich voortzet. Het wetsvoorstel moet
1000 extra plaatsen opleveren, vooral in de huizen van bewaring. Het is goed
dat eerst in de praktijk ervaring is opgedaan met de beoogde vorm van meerpersoonscelgebruik.Inmiddels zijn op de laatste dag van juni de resultaten van het evaluatieonderzoek
naar de voorbereidende fase beschikbaar gekomen. De voorbereidende fase van
de invoering van het meerpersoonscelgebruik was vastgelegd in een overeenkomst
met de vakcentrales van het gevangenispersoneel. Deze overeenkomst bevat waarborgen
en procedureafspraken die de veiligheid van personeel en gedetineerden moeten
garanderen. Er is bovendien voorzien in een toetsingscommissie die oordeelt
over het niet nakomen van afspraken of onveilige situaties. Volgens de minister
hebben zich in de praktijk met betrekking tot de veiligheid en de beheersbaarheid
geen grote problemen voorgedaan. Volgens berichten uit de inrichtingen zou
dit anders zijn.Reeds voor het verschijnen van het evaluatierapport Kiezen voor delen
van eind juni had de minister al meegedeeld dat de resultaten van het onderzoek
niet af zouden doen aan de principiële keuze voor meerpersoonscelgebruik
als volwaardige vorm van tenuitvoerlegging van vrijheidsbeneming. Hij is ons
toch nog wel een toelichting verschuldigd op zijn stelling dat de onderzoeksresultaten
primair relevant zijn voor de wijze van landelijke invoering
en dat ze beperkte relevantie hebben voor de voorgestelde wettelijke regeling.
Het evaluatierapport zal toch wel relevant zijn wat betreft de al dan niet
gewijzigde voortzetting van de maatregelen die in de voorbereidende fase golden.
Dat lijkt tenminste aangewezen, aangezien de overstap van vrijwilligheid naar
de situatie waarin vrijwilligheid geen voorwaarde meer is, extra risico's
kan meebrengen. Geconstateerd is immers dat de bereidheid tot vrijwillige
samenplaatsing afneemt.Aansluitend bij de doelstelling dat het wetsvoorstel vooral effect moet
opleveren bij de huizen van bewaring, merken wij tot slot nog op dat dit goed
aansluit bij de aanbeveling van het evaluatierapport dat het zinvol is om
te overwegen meerpersoonscelgebruik zoveel mogelijk te hanteren voor korte
straffen, juist omdat in huizen van bewaring grote behoefte aan plaatsen bestaat
en aldaar geen regime van algehele gemeenschap wordt gevoerd. Wij zien met
belangstelling uit naar de reactie van de regering op de beschouwingen en
vragen van onze fracties en andere fracties.De heer Kox (SP):Voorzitter. Twee in één bank gaat vrijwel probleemloos,
zoals wij hier in de Senaat week na week aantonen, zelfs als er links- en
rechtsliberalen naast elkaar worden gezet. Zij zijn er nu niet; ik denk dat
zij in het dagprogramma zitten. Twee in één bed gaat ook prima,
kan ik op basis van meer dan 25 jaar ervaring zeggen. Ik zie dat de minister
daar wat anders over denkt. Het is een regime van beperkte gemeenschap. Soms
mag je ook wel eens alleen slapen. Twee in één bank en twee
in één bed is dus al mogelijk. Wat zou er dan mis zijn met twee
in één cel? Niets, denk ik, mits het gebeurt op basis van vrijwilligheid
of op basis van een goed doordacht beleid om de opsluiting van een gevangene
zo veilig en effectief mogelijk te doen zijn voor de maatschappij, de bewakers
en de gevangenen zelf. Precies daaraan mankeert het in dit voorstel. Dat vind
ik niet alleen; dat zeggen ook veel mensen die in de gevangenis werken. Dat
zeggen hun vakbonden en dat zeggen veel gedetineerden. Van de werkers en de
vakbonden hebben wij al het nodige gehoord en gekregen. Van de gedetineerden
ontvingen wij via hun gedetineerdencommissies al de nodige post. En vandaag
kan ik de minister nog eens honderden petities van gevangenen geven. Dat zal
ik straks daadwerkelijk doen. De gevangenen waren die petities graag zelf
komen brengen, maar ze zitten helaas vast. Daarom doe ik dat maar voor hen.
Alles onder het motto "U wilde ons toch veilig opbergen? Doe dat dan ook!".Over die veiligheid maken de gevangenen zich immers grote zorgen. Niet
ten onrechte, want de gevangenis is niet de veiligste plek in ons land. Dat
heeft veel te maken met de mensen die er zitten en met de omstandigheden waaronder
zij er zitten. Dát zij er zitten, is het resultaat van hun handelen
en de reactie van de samenleving daarop. Daarover hoeven wij het nu niet te
hebben. Er is besloten dat er redenen zijn om hen veilig op te bergen voor
bepaalde tijd. Niet iedereen wordt op dezelfde manier opgeborgen. Daarover
is goed nagedacht. Het Nederlandse gevangenisstelsel is beter dan de wijze
van opbergen in veel andere landen. Dat is iets om te koesteren. Immers, opsluiten
is en blijft een paardenmiddel, maar wij hebben in een aantal gevallen niks
beters om ontspoord gedrag aan te pakken en de samenleving te beschermen.
Als wij dus overgaan tot opsluiting, dient dat zo beschaafd mogelijk te gebeuren
en op zo'n manier dat na afloop van de opsluiting de kans op recidive zo klein
mogelijk en de kans op resocialisatie zo groot mogelijk is. Dan wordt immers
de samenleving het beste beschermd. Wij worden steeds meer Europees als het
gaat om het aantal gevallen en de lengte van de gevangenisstraffen die steeds
hoger worden. Nu dreigen wij ook nu het goed doordachte systeem van opsluiting
te doorkruisen omdat er geld te weinig is. Daarom wil het kabinet meer mensen
in één cel, terwijl ondertussen de programma's voor gevangenen
worden versoberd. Er wordt bezuinigd op personeel en reclassering. Niet het
algemene belang, noch het belang van de opgeslotenen staat centraal, maar
het belang van de schatkist. Dat doet mij denken aan het boek "De gevaarlijke
kust" waarin te lezen valt hoe Engeland te veel gevangenen kreeg en daar te
weinig geld voor over had. Dus besloot de Engelse overheid, de boeven naar
de andere kant van de wereld te sturen, naar een nieuw continent waar men
erg moeilijk vanaf kon. Eén keer varen en de gevangenen waren opgeruimd.
Dat stond netjes en kostte minder. Wij doen nu hetzelfde, alleen een stuk
beschaafder. Maar meer mensen op één cel zetten zonder dat dit
beter is voor die mensen, hun bewakers of de samenleving deugt ook niet.Waarom zorgen wij niet voor meer cellen? Of nog beter: voor minder gevangenen?
Niet door de daders te laten lopen, maar door hun daden te voorkomen door
betere opvoeding, betere begeleiding en beter toezicht. Dat is natuurlijk
het beste, maar dat is meer iets voor de langere termijn. Als het beleid echter
niet daarop gericht wordt en blijft, hebben wij altijd daders te veel en cellen
te weinig. Is de minister dat met mij eens?Maar voorlopig is er een cellentekort. Ons voorstel is dan: zorg voor
meer cellen. Dat kost geld, maar wij sluiten mensen nu eenmaal niet op om
er rijk van te worden. Gelukkig is nog niemand in ons land serieus op de gedachte
gekomen om ook van gevangenen een product met winstpotentie te maken. In de
VS zijn ze al wel zover en wie daar gaat rondkijken, kan zien waartoe dat
leidt. Dat willen wij dus niet. Per saldo hopen wij door opsluiting de maatschappij
voor al dan niet volledig kwantificeerbare kosten te behoeden. In die zin
is het bouwen van cellen en het zo goed en veilig mogelijk opbergen van gevangen
een verantwoorde investering. Ik neem aan dat de minister dat ook vindt.Maar de minister denkt dat zijn oplossing – meer mensen op één
cel – een goede oplossing is. Er is de afgelopen tijd mee geëxperimenteerd
en de resultaten van dat experiment zijn volgens de minister geen reden om
nu af te zien van het institutionaliseren van dat fenomeen. Hij heeft formeel
gelijk. Het onderzoeksrapport meldt dat "de eerste fase van meerpersoonscelgebruik
op grond van de onderzoeksresultaten wat betreft de arbeidsomstandigheden
van het personeel alsmede wat betreft de veiligheid en het welbevinden van
het personeel en de gedetineerden onvoldoende aanleiding geeft om af te zien
van de voorgenomen landelijke invoering van meerpersoonscelgebruik in regime
van beperkte gemeenschap". De heer Rosenthal zei het al: zuiniger
kan het niet geformuleerd worden. Ik zou graag de "making of" van deze conclusie
willen zien. Hoe is die zin in dit rapport gekomen?De heer Rosenthal (VVD):Op pagina 84 van het onderzoeksrapport staat: "Tussen gedetineerden op
eenpersoons- en tweepersoonscellen bestaan geen significante verschillen met
betrekking tot welbevinden, ervaren veiligheid en ervaren kwaliteit van de
verblijfsomstandigheden. Uit de analyse blijkt dat de gevolgen van de invoering
van meerpersoonscellen voor het welbevinden van de gedetineerde beperkt zijn.
Niettemin is gebleken dat mpc-gedetineerden in beperkte mate meer symptomen
van stress vertonen dan gedetineerden op een eenpersoonscel." Ik moet de heer
Kox nageven dat dit een zuinige conclusie is.De heer Kox (SP):Ik wil er nog op wijzen dat het experiment op basis van vrijwilligheid
plaatsvond. De heer Rosenthal hoeft waarschijnlijk in zijn dagelijks leven
niet op gevangen te passen, maar het is niet het gemakkelijkste volk! Als
er sprake is van "in beperkte mate meer stress", moeten bewaarders ook ogen
in hun rug hebben. Ook iets meer stress kan leiden tot extra gevaar.De heer Rosenthal (VVD):Als je het onderzoeksrapport goed leest, zie je dat de bijna paradoxale
situatie zich voordoet dat bewaarders minder stress ondervinden van de situatie
waarin mensen onder dwang in een eenpersoonscel worden geplaatst dan in de
situatie waarin zij voortdurend moeten onderhandelen over de vraag of het
wel of niet moet gebeuren.De heer Kox (SP):Daar kan ik mij alles bij voorstellen. Zij moeten immers onderhandelen
onder een onduidelijk regime.Mevrouw Tan (PvdA):Het valt mij op dat de heer Rosenthal erg selectief leest. Na de door
hem geciteerde zin staat immers: "Mocht men ondanks die bezwarende constateringen
tot de voorgenomen landelijke invoering besluiten, dan dient ten behoeve van
een verantwoorde invoering met de genoemde aandachtspunten terdege rekening
te worden gehouden." Dat moet de heer Rosenthal dan ook voorlezen.De heer Rosenthal (VVD):Op dit punt vind ik het rapport zwaar overtrokken. Uit de gepresenteerde
onderzoeksresultaten zou ik heel andere conclusies trekken dan de onderzoekers.
Daarom ook vroeg ik de minister of hij kan instemmen met de conclusies van
de onderzoekers.Mevrouw Tan (PvdA):Mag ik hieruit begrijpen dat de VVD voorstander is van het overdoen van
het onderzoek?De heer Rosenthal (VVD):Absoluut niet, want de onderzoeksresultaten spreken voor zich.De heer Kox (SP):Dat klopt. Eerst staat er die zuinige zin – er is onvoldoende aanleiding
om af te zien enz.– maar vervolgens worden in het rapport 12 harde voorwaarden
genoemd waaraan voldaan moet worden bij invoering: - er moet iets
gedaan worden aan gevoelens van onrust bij het personeel en gedetineerden;- er zijn positieve prikkels nodig en de mogelijkheid tot keuze van
een celgenoot;- er moet inspraak en betrokkenheid van het personeel
komen bij de samenplaatsing;- er moet iets gedaan worden aan de verzwaarde
werklast van het personeel;- de functionaliteit en de flexibiliteit
van de werkinstructies moeten worden bekeken;- dat laatste geldt
ook voor de verhouding tussen meerpersoonscellen en het totaal aantal cellen;- bij selectie en matching moet meer aandacht worden gegeven aan
de strafmaat en de aard van het delict;- er zal gewerkt moeten worden
volgens wisselroosters bij de dagprogrammering;- meerpersoonscelgebruik
zal zoveel mogelijk beperkt moeten worden tot korte straffen vanwege de strijdigheid
van het beschikbare aantal vierkante meters met internationale en Europese
normen;- het leidinggevend vermogen binnen de inrichtingen moet worden
verbeterd;- het meerpersoonscelgebruik moet systematisch gevolgd
en geëvalueerd worden.Hoe en wanneer denkt de minister aan al
deze voorwaarden tegemoet komen?Ik vraag de minister verder wat hij vindt van de opmerking vanuit vakbondskringen
dat er wel degelijk tientallen klachten zijn geweest van bewakend personeel
in de zeven gevangenissen waar dit experiment heeft plaatsgevonden. Hij heeft
laten weten dat hij niet zo erg onder de indruk is van het rapportje van ABVAKABO.
Ik vraag hem ook hoe hij oordeelt over de bewering dat het aantal geuite klachten
lager is dan het aantal bestaande klachten. Na de wijze waarop de voorzitter
van de Bond van Gevangenisdirecteuren door het ministerie is behandeld, kan
ik mij wel voorstellen dat mensen nog eens extra nadenken voordat zij een
klacht bij de minister deponeren.Voorzitter. Het voorliggende voorstel is wezenlijk anders dan het experiment.
Als wij dit wetsvoorstel aannemen, is meer mensen op een cel immers geen kwestie
van vrijwilligheid meer. Er is evenmin sprake van een doordachte keuze voor
de best mogelijke opberging vanuit het belang van de gevangenen. Het is een
kwestie van inschikken omdat wij willen bezuinigen. Ik vraag mij af of het
mogelijk is om de resultaten van een experiment, gebaseerd op vrijwilligheid,
te vertalen is in een regeling, gebaseerd op dwang. Kan de minister mij dat
nog eens uitleggen?Als het experiment al geen goede basis is om dit voorstel aan te nemen,
dan geldt dat nog meer voor de bezorgde geluiden die wij ontvangen van bewakers
en hun vakbonden. Zij vrezen dat het onder deze condities opsluiten van meer
mensen in een cel hun veiligheid en die van de gedetineerden bedreigt. Ik
vind dat wij erg goede redenen moeten hebben om niet haar hen te luisteren.
De bewakers staan immers voor ons in de frontlinie. Gevangenen vormen niet
het beste volk om mee te verkeren. Voor ons, brave burgers, zitten zij opgesloten
maar voor de bewakers is er een dagelijkse confrontatie die vol gevaar kan
zijn. Als wij hen niet kunnen overtuigen van de juistheid van dit wetsvoorstel,
mogen wij het niet promoveren tot wet!Het feit dat de overkoepelende groepsondernemingsraad namens een twintigtal
ondernemingsraden van penitentiaire inrichtingen protest heeft aangetekend
tegen het voornemen van gedwongen plaatsing van meer mensen
op een cel is volgens ons ook een buitengewoon krachtig waarschuwingssignaal.
Het signaal van de bewakers wordt door de vakbonden versterkt. Vorig jaar
hebben zij nog een petitie overhandigd, ondertekend door het merendeel van
het gevangenispersoneel. Een door de bonden aangespannen kort geding ging
verloren, maar dat maakte de zorgen van de bonden er niet minder om. Hoe komt
het toch dat de minister op dit punt zo slecht overweg kan met de vakbonden?
Welk belang hebben zij erbij om hun kont zo tegen de krib te gooien?Zoals gezegd, ook gedetineerden maken zich zorgen. Daarvan getuigen onder
andere de 769 petities die bij mij zijn binnengekomen dankzij de inspanningen
van de gedetineerdencommissies in diverse penitentiaire inrichtingen. Ik dank
hen daarvoor. Handtekeningenacties organiseren in gevangenissen is toch net
iets ingewikkelder dan in een woonwijk, waar ik zelf enige ervaring mee heb.
Met hun petitie maken de gedetineerden duidelijk welke bezwaren zij hebben
tegen dit wetsvoorstel. De lijst van handtekeningen is op zich al interessant
omdat je op die manier een aardig beeld krijgt van de huidige gevangenispopulatie
en de ontwikkelingen daarin. Nu bestaat er vandaag de dag een stoere stroming
in de samenleving die vindt dat gevangenen hun recht verspeeld hebben om ons
nog iets te vertellen. Die stroming helpt ook graag mee het beeld te scheppen
dat je eigenlijk maar het beste in de bajes kunt zitten in dit land. Je hoeft
je immers geen zorgen te maken over de dag van morgen, er wordt voor je natje
en droogje gezorgd, je kunt nog aardig bijverdienen en je leeft in een cel
die welhaast een paleisje lijkt. Om aan mensen in zulke omstandigheden te
vragen niet te zeuren en gewoon een beetje in te schikken omdat zij al duur
genoeg voor de samenleving zijn, is iets wat delen van onze bevolking aanspreekt.
Het blijft echter kletspraat. Als het zo goed was in de gevangenis, zouden
wij een cellentekort hebben omdat mensen na het uitzitten van hun straf er
niet uit willen! Mij zijn echter geen verzoeken bekend in die richting.De voorzieningen in onze gevangenissen zijn sober en daar is niets mis
mee. Gevangenissen zijn geen CenterParcs en moeten dat vooral ook niet worden,
willen we de afschrikwekkende werking van de vrijheidsstraf overheid houden.
Maar tussen soberheid en stommiteit zit een groot verschil. Als mensen bij
elkaar op één cel worden geplaatst zonder dat er garanties zijn
dat het geen gevaarlijke toestanden voor gedetineerden en personeel oplevert,
moeten wij dat niet doen. Bij "veilig opbergen" horen wij niet alleen aan
de samenleving, maar ook aan de gedetineerden te denken. Als wij dat niet
doen, is er sprake van een strafverzwarende maatregel die ten minste moet
leiden tot een strafverkorting. De minister zal ongetwijfeld het interview
met de heer Blextoon hebben gelezen waarin dat werd opgemerkt.De voorgestelde maatregel maakt een aantal gevangenen bang. Dat is begrijpelijk,
omdat het klimaat in gevangenissen vaak al hard en rauw is en omdat ervaringen
met meer mensen gedwongen op een cel in andere landen niet tot geruststelling
leiden. De minister zegt dat hij de wantoestanden elders kent, maar dat die
meer te maken hebben met overbevolking van gevangenissen dan met meermanscellen
als zodanig. Ik vind dit een mager antwoord dat ik graag toegelicht zag.De regering gebruikt als een van de argumenten om meer mensen op een cel
te plaatsen dat daarmee vervroegde invrijheidsstelling kan worden tegengegaan.
Over die vervroegde vrijlating is enige tijd geleden tumult ontstaan waarbij
een beeld werd opgeroepen dat niet overeenkwam met de werkelijkheid. Het is
niet zo dat allerlei boeven lang voordat hun straf erop zit losgelaten worden
bij gebrek aan celruimte. In negen van de tien gevallen gaat het om maximaal
een week vervroeging en dan nog alleen voor straffen onder de drie jaar, zo
heb ik begrepen. Klopt dat? Zo ja, deugt dit argument dan wel?Voorzitter. Mijn fractie wijst dit wetsontwerp af. Niet omdat wij op voorhand
tegen meer mensen op een cel zijn; niet omdat wij vinden dat gedetineerden
in de watten moeten worden gelegd; niet omdat wij de budgettaire problemen
van de minister niet begrijpen. Wél omdat wij vinden dat plaatsing
van meer mensen op een cel het gevolg moet zijn van doordacht beleid in het
belang van samenleving, bewakers en gedetineerden. Wél omdat wij vinden
dat een minister van Justitie niet onder financiële druk justitiële
normen mag overschrijden. Dit beleid is naar de mening van de fractie van
de SP kortzichtig en penny wise, pound foolish.Voorzitter: Timmerman-BuckDe heer Van de Beeten (CDA):Voorzitter. Op 7 juni 2004 heeft de minister een brief geschreven
aan de Tweede Kamer over het sluitstuk van het veiligheidsbeleid, de sanctietoepassing,
waaronder de toenemende druk op de capaciteit, vooral de intramurale capaciteit.
Ook wijst hij erop dat resocialisatieprogramma's bij vrijheidsstraffen en
vervangende hechtenis van korte duur weinig zoden aan de dijk zetten. Bij
veroordeelden met een langere strafduur kan een resocialisatietraject illusoir
zijn, gelet op het gedrag en de persoonlijkheidskenmerken van de betrokkene.
Daarop voortbordurend schrijft de minister: "Ter vermijding ook van onnodige
druk op de strafrechtelijke keten dient te worden nagegaan of bepaalde groepen
niet ten onrechte in de strafrechtelijke afdoening zijn beland. Ik denk aan
psychiatrische patiënten en verstandelijk gehandicapten, aan illegale
vreemdelingen die geen strafbaar feit hebben begaan en aan verslaafden, niet
zijnde veelplegers. Ten aanzien van deze groepen ben ik van mening dat bij
de poort van de keten hiertoe – in overleg met mijn daarbij betrokken
ambtgenoten – organisatorische voorzieningen moeten worden getroffen
ter voorkoming van oneigenlijke instroom, dan wel dat de door- en uitstroom
van deze specifieke groepen bevorderd moet worden. Naast principiële
bezwaren zijn ook de maatschappelijke kosten van oneigenlijk gebruik van het
strafrecht zo groot dat het noodzakelijk is hier een ommekeer te bewerkstelligen.
De aanpak van verloedering en overlast, waarmee ook voorkomen wordt dat zorgwekkende
zorgmijders met justitie in aanraking komen, sluit hierbij goed aan".De minister legt hier in de visie van onze fractie de vinger op de zere
plek. Hoeveel gedetineerden zijn in huizen van bewaring en gevangenissen terecht
gekomen, terwijl zij in feite in afkickcentra of psychiatrische klinieken
thuishoren? Hoeveel gedetineerden zijn in gevangenissen terecht gekomen omdat
niet tijdig is ingegrepen, waardoor een verslaving of gedragsprobleem
ertoe leidde dat de betrokkenen met justitie in aanraking kwamen? Deze problematiek
roept de vraag op of het regeringsbeleid voldoende aanknopingspunten biedt
om wat de minister in de geciteerde passage wil nastreven in daden om te zetten.
Juist in tijden van verminderde groei van overheidsfinanciën of zelfs
reële vermindering van beschikbare middelen zal het niet eenvoudig zijn
om op andere departementen geld vrij te maken voor een andere dan penitentiaire
aanpak. De CDA-fractie vreest het risico dat veel van deze oneigenlijke justitieklanten
wel in gevangenissen terecht komen, maar dan zonder de programma's die vanuit
het oogpunt van verslavingszorg of psychiatrische zorg nodig zijn om de betrokkene
weer op het goede spoor te krijgen. Als dit risico manifest wordt, zal de
druk op het gevangeniswezen en met name het daar werkzame personeel alleen
maar toenemen. Het veiligheidsprogramma is immers gericht op een hoger oplossingspercentage
en een vergrote mate van afdoening van strafzaken. Dat zal ongetwijfeld leiden
tot een groter aantal gedetineerden in de komende jaren, waaronder onvermijdelijk
ook weer veel delinquenten die primair psychiatrisch patiënt, verstandelijk
gehandicapt of verslaafd zijn, dan wel een meervoudige problematiek vertonen.
In de opvatting van de CDA-fractie vergt het door de minister gesignaleerde
probleem een aanpak op kabinetsniveau. Het dient bij de voorbereiding van
de begroting voor 2005 een hoge prioriteit te krijgen.Een andere passage in de brief van de minister geeft mij aanleiding tot
een opmerking die ook een sterk inhoudelijk verband met het voorliggende wetsvoorstel
heeft. De minister merkt op dat ten aanzien van jeugdsancties en de aansluiting
daarvan op de jeugdhulpverlening eveneens heroverweging gaande is. Uit de
media kan worden opgemaakt dat kennelijk wordt gedacht aan meerpersoonscellen
in penitentiaire inrichtingen voor jeugdigen. Zonder mij inhoudelijk over
die mogelijkheid uit te laten, moet het de CDA-fractie van het hart dat de
voorbereiding van het onderhavige wetsvoorstel bepaald niet de schoonheidsprijs
verdient. Ik doel daarbij met name op het zogenaamde experiment in een zevental
inrichtingen met tweepersoons celgebruik. De minister heeft in antwoord op
vragen van onze kant bevestigd dat dit experiment geschiedt zonder wettelijke
grondslag en dat het experiment gebaseerd was op vrijwilligheid.Bij gelegenheid van het beleidsdebat over de strafrechtketen in maart
van dit jaar heb ik gewezen op de principiële bezwaren die mijn fractie
heeft tegen het concept van de overheid als "just another person". Dat bezwaar
is ook hier aan de orde. De overheid die personen hun vrijheid afneemt, dient
dat te doen op basis van wettelijke grondslag. Dat geldt niet alleen de straf
zelf, maar ook het regime waaronder de straf wordt ondergaan. De overheid
begeeft zich op glad ijs als het toe te passen regime onderwerp wordt van
een soort onderhandeling tussen de overheid en gedetineerden. Dat is immers
wat er is gebeurd. Waar de minister spreekt over vrijwilligheid, bedoelt hij
in feite een soort overeenkomst tussen de gedetineerde enerzijds en de inrichtingsdirecteur
en misschien ook wel penitentiaire inrichtingswerkers anderzijds. Tegenover
de bereidheid van de gedetineerde om in een tweepersoons cel plaats te nemen,
zijn ook toezeggingen gedaan, met inbegrip van geldelijke, om gedetineerden
zo ver te krijgen mee te werken aan het experiment. Zo dient een overheid
niet op te treden, want zo wordt haar gezag aangetast. Zo creëert de
overheid zelf een situatie waarin ten minste de schijn kan ontstaan dat niet
meewerken aan het experiment leidt tot plaatsing in een isoleercel.De CDA-fractie trekt uit het gebeurde de conclusie dat er eerst een op
wettelijke grondslag gebaseerd experiment had moeten plaatsvinden, gevolgd
door een deugdelijke evaluatie en vervolgens indiening van het thans voorliggende
wetsvoorstel. Gezien het bijzondere karakter van de noodopvang van drugskoeriers
was er alle aanleiding om de ervaringen daarmee niet maatgevend te achten
voor brede invoering van het meerpersoonscelgebruik. Hieraan wil ik dan ook
het verzoek aan de minister verbinden om toe te zeggen dat met betrekking
tot een eventuele wijziging van het regime in penitentiaire inrichtingen voor
jeugdigen niet op deze wijze zal worden geëxperimenteerd en een voorgenomen
regimewijziging niet eerder zal plaatsvinden dan na een op een wettelijke
grondslag gebaseerd experiment.Voorzitter. In het voorlopig verslag heeft de CDA-fractie de minister
gevraagd naar voornemens om buiten de sector van drugskoeriers gebruik te
maken van personeel van beveiligingsbedrijven. In de memorie van antwoord
heeft de minister laten weten: "Dat is niet het geval. Ik heb op dit moment
geen voornemens om personeel van beveiligingsbedrijven te gebruiken binnen
penitentiaire inrichtingen." De bepaling van tijd in de laatste volzin "op
dit moment" geeft aanleiding tot een aantal opmerkingen van de zijde van de
CDA-fractie. Bij gelegenheid van het beleidsdebat over de strafrechtketen
heb ik al principiële bezwaren geuit tegen het doen uitoefenen van taken
door niet-ambtenaren waarbij uit hoofde van een dergelijke taak geweldsgebruik
aan de orde is. De minister heeft toen geantwoord: "Als het gaat om de uitoefening
van geweld wil ik dat dit gebeurt onder volle verantwoordelijkheid van de
overheid, zodat ik de verantwoordelijke autoriteiten erop kan aanspreken,
via de rechter of via de democratisch vertegenwoordigende organen. De vraag
of een overheid daarbij iemand gebruikt die ambtelijk is aangesteld, of die
op basis van een arbeidscontract is aangetrokken, raakt niet noodzakelijkerwijs
aan de kwestie of de taak als zodanig is geprivatiseerd." Ook toen liet de
minister open dat wellicht van personeel van beveiligingsbedrijven gebruik
zou kunnen worden gemaakt. Mede gelet op de te verwachten uitbreiding van
het aantal gedetineerden in penitentiaire richtingen en de noodzaak daarvoor
extra personeel in te zetten, wil de CDA-fractie ook nu wijzen op de principiële
bezwaren die zij heeft tegen inschakeling van personeel van beveiligingsbedrijven.
In de eerste plaats merk ik op, dat het daarbij uiteraard niet gaat om taken
waarbij geweldsgebruik vreemd is aan de functie. Keuken- en schoonmaakwerk –
bij het werkbezoek van de Kamercommissie voor Justitie aan Hoogvliet bleek
overigens dat die werkzaamheden heel goed door gedetineerden zelf kunnen worden
verricht – hoeft uiteraard niet zonder meer door ambtelijke functionarissen
te worden gedaan. In de tweede plaats wil ik wijzen op de betekenis
van de ambtelijke status. Die status komt op twee manieren aan de orde. In
de eerste plaats als het gaat om toepassing van disciplinaire straffen, zoals
voorzien in het ambtenarenreglement, en in de tweede plaats in kwalificaties
van strafbare feiten, indien deze worden gepleegd door ambtenaren. Worden
functies die geweldsgebruik met zich meebrengen, uitgeoefend door zowel ambtenaren
als niet-ambtenaren, dan zou dit tot merkwaardige consequenties kunnen leiden.
Indien de medewerker van een particulier beveiligingsbedrijf samen met een
ambtenaar in gelijke mate over de schreef gaat, zou de particuliere beveiliger
niet onder een disciplinair regime vallen en de ambtenaar wel. Zou het zelfs
gaan om een strafbaar feit, dan zou de ambtenaar een gekwalificeerd strafbaar
feit hebben begaan en de particuliere beveiliger niet. De ambtenaar kan dan
een hogere straf krijgen.Zijn dit op zichzelf al redenen om niet tot inschakeling van particuliere
beveiligingsbedrijven over te gaan als het gaat om functies waaraan geweldsgebruik
inherent is, voor de CDA-fractie geldt met name het principiële punt;
geweldsgebruik krachtens het overheidsmonopolie dient ook door overheidsdienaren
te worden toegepast en mag geen voorwerp zijn van civielrechtelijke overeenkomsten.
Ook hier dient de overheid niet op te treden als "just another person". Mijn
fractie zou de minister dan ook willen verzoeken om toe te zeggen dat hij
voor dergelijke functies geen personeel van particuliere beveiligingsbedrijven
zal inschakelen.Voorzitter. Over het wetsvoorstel zelf heb ik tot dusverre niet al te
veel opmerkingen gemaakt. De reden daarvoor is gelegen in de omstandigheid
dat de CDA-fractie zowel in dit huis als aan de overzijde nimmer principiële
bezwaren heeft gehad tegen meerpersoonscelgebruik, ook niet tegen plaatsing
van drie of vier personen in een daarvoor geschikte cel. Sterker nog: wij
hebben de indruk dat drie of vier personen op een cel zowel voor het personeel
als voor de gedetineerden veiliger en sociaal acceptabeler is. Zowel de informatie
die leden van deze Kamer kregen bij werkbezoeken aan de noodopvang in Amsterdam,
Zeist en op Schiphol, als de evaluatie van het experiment geeft ons aanleiding
om aan te dringen op uitbreiding naar drie of vier personen en daartoe de
nodige huisvestingsmaatregelen te nemen. Dat kost ongetwijfeld geld, maar
de relatief goedkope accommodaties in Zeist en op Schiphol zijn zeker voor
huizen van bewaring volstrekt acceptabel.Daarnaast biedt de informatie over de afspraken die de minister heeft
gemaakt met vier vakorganisaties in het georganiseerd overleg voor de CDA-fractie
voldoende zekerheid omtrent de uitvoerbaarheid van deze wet. Die afspraken
betreffen immers vooral de veiligheid van het personeel. In de media is naar
aanleiding van de evaluatie van het experiment wel gesproken over het veiligheidsgevoel
van het personeel. Dat deed mij denken aan de kritiek in deze Kamer bij debatten
over criminaliteitsbestrijding dat het veiligheidsgevoel van burgers niet
maatgevend mag zijn voor de voor sommigen vergaande maatregel als preventief
fouilleren. Ik kan daaraan herinneren omdat in de opvatting van de CDA-fractie
het onveiligheidgevoel van de burger wel degelijk is gebaseerd op harde gegevens
over verloedering van de publieke ruimte en met name de toename van geweldsmisdrijven.
Voor ons geldt bij dit wetsvoorstel dat onveiligheidsgevoel van personeel
op zichzelf geen reden kan zijn om de invoering van meerpersoonscelgebruik
achterwege te laten. Gegeven de overeenstemming van de minister met de vakorganisaties
en het resultaat van de evaluatie berust dat gevoel op te weinig feitelijke
gronden.Daarnaast blijft staan dat een juiste en veilige toepassing van de verruimde
wettelijke mogelijkheden voor meerpersoonscelgebruik primair een verantwoordelijkheid
is van de minister en zijn Dienst Justitiële Inrichtingen. De evaluatie
van het experiment in de zeven penitentiaire inrichtingen geeft geen aanleiding
tot enigermate gegronde vrees dat toepassing van meerpersoonscelgebruik onaanvaardbare
gevolgen zal hebben. Het evaluatierapport bevat wel een groot aantal aanbevelingen
voor toepassing van deze wet. Ik neem aan dat de minister daarmee zijn voordeel
zal doen en ik hoor graag zijn reactie op die aanbevelingen.Mevrouw Tan (PvdA):Hoe oordeelt de CDA-fractie over de in het onderzoeksrapport gesignaleerde
knelpunten?De heer Van de Beeten (CDA):Enkele daarvan zullen in zekere zin voorwerp moeten zijn van onderhandelingen
tussen de overheid als werkgever en vakbonden als vertegenwoordigers van het
personeel. Enkele andere hebben simpelweg te maken met de uitvoering van de
mogelijkheden die deze wet biedt. Collega Rosenthal heeft er al op gewezen
dat wij ons in deze Kamer niet in de haarvaten van het gevangeniswezen moeten
begeven. Voor een deel is het ook een zaak van de inrichtingsdirecteuren om
die aanbevelingen uit te voeren. Ik denk overigens dat de minister daar in
zijn beantwoording ook nog wel het nodige over zal zeggen. Wel heb ik bijzondere
interesse in de vraag in hoeverre het aantal vierkante meters van de cel voldoet
aan de internationale normen die, hoewel ze op zichzelf geen verbindende normen
zijn maar ook meer aanbevelingen, voor ons zeker van belang zijn. Vandaar
mijn vraag van zojuist of wij ook niet moeten kijken naar bouwkundige maatregelen
om wellicht ook cellen voor drie en vier personen mogelijk te maken.Mevrouw Tan (PvdA):De wegingen van die constateringen vallen voor het CDA blijkbaar anders
uit dan voor de PvdA. Het CDA spitst het toe op het aantal vierkante meters
per individuele gedetineerde, maar denkt het CDA dan ook dat de minister in
staat zal zijn om dat ene probleem te verhelpen tussen nu en 1 september
als de minister het nieuwe regime wil invoeren?De heer Van de Beeten (CDA):Ik wacht wat dat betreft het antwoord van de minister af en wil er ook
nog op wijzen dat een onderzoek zoals dat hier is gedaan in het bedrijfsleven
vrijwel niet zal voorkomen. De mate waarin de werkgever zich heeft verdiept
in de consequenties van de voorgenomen reorganisatie – zo kun je deze
belangrijke stelselwijziging toch wel noemen – en de mate waarin ook
rekening wordt gehouden met de opvattingen van het personeel kom je in het
bedrijfsleven simpelweg niet tegen. Ik zou de regering er dan ook eerder mee
willen complimenteren dat zij dit initiatief genomen heeft en zichzelf ook de mogelijkheid heeft verschaft om rekening te houden met de
resultaten van dat onderzoek, ook gevoelens van de penitentiaire inrichtingswerkers,
dan te zeggen dat een en ander betekent dat dit helemaal niet zou mogen gebeuren!Mevrouw Tan (PvdA):Voorzitter. De heer Van de Beeten spreekt zich nu toch wel een beetje
tegen. Zijn betoog was toch juist dat de overheid zich als overheid moet gaan
gedragen? Als er nu toch één onderdeel is van ingrijpen dat
toch wel heel sterk des overheids is, is het toch wel dat op basis van rechterlijke
uitspreken mensen in penitentiaire inrichtingen worden opgesloten. Dat kun
je toch niet vergelijken met onderzoeken in het particuliere bedrijfsleven?De heer Kox (SP):De heer Van de Beeten herinnerde ons net aan hetgeen hij ook in april
heeft verteld, namelijk dat de overheid not just another person is. De overheid
is geen bedrijf, is geen onderneming. Wij moeten de overheid niet vergelijken
met een onderneming; dat doet aan beide geen recht! De overheid is een heel
bijzondere persoon die met dit soort zaken belast is. Ik vind dan ook dat
de heer Van de Beeten zijn betoog zelf wat onderuit haalt met zijn laatste
opmerking, maar misschien bedacht hij die op het laatste moment er nog bij.De heer Van de Beeten (CDA):Sterker nog, ik hoopte op deze interruptie, zodat ik deze opmerking nog
zou kunnen maken. Ik denk niet dat ik mijzelf tegenspreek. Integendeel, ik
heb geconstateerd dat het in het bedrijfsleven niet voorkomt en dat ik een
dergelijk omvangrijk onderzoek vind getuigen van de zorgvuldigheid die men
van de overheid als werkgever mag verwachten ten opzichte van zijn penitentiaire
inrichtingswerkers. Daarnaast blijft gelden wat ook in het bedrijfsleven geldt,
namelijk dat als een werkgever, in dit geval de overheid, en straks regering
en parlement hebben besloten om de mogelijkheid te openen van twee gedetineerden
in een cel en dat die bevoegdheid zal worden gegeven aan het ministerie van
Justitie, de Dienst Justitiële Inrichtingen en de inrichtingsdirecteuren,
dit een bevoegdheid is die op grond van de wet mag worden uitgeoefend en die –
daarin val ik collega Rosenthal bij – op zich geen voorwerp mag zijn
van onderhandelingen tussen de inrichtingsdirecteur of penitentiaire inrichtingswerkers
enerzijds en gedetineerden anderzijds. Zo ben ik weer helemaal terug bij de
inzet van mijn bijdrage, niet alleen die van zojuist, maar ook die van maart.De heer Kohnstamm (D66):Mevrouw de voorzitter. Het vandaag al meer genoemde evaluatierapport over
de eerste fase van de invoering van meerpersoonscellen heeft een wel zeer
minimalistisch getoonzet antwoord op de springende vraag onder welke voorwaarden
tot landelijke gevangenisbrede invoering van meerpersoonscellen kan worden
overgegaan. De evaluatiecommissie schrijft "dat er onvoldoende aanleiding
is om af te zien van de voorgenomen landelijke invoering van meerpersoonscellen
in regime van beperkte gemeenschap." Nog afgezien van het feit dat deze wat
omineuze zin nogal riekt naar een compromis waarover lang nagedacht en gesproken
moet zijn – ik ben het wat dat betreft eens met de heer Kox –
luidt het judicium eigenlijk: net geen onvoldoende! De minister mag door naar
de volgende ronde, maar enig enthousiasme over het niet zakken voor het examen
blijft achterwege. De houding van mijn fractie ten opzichte van het wetsvoorstel
tot verruiming van de mogelijkheden van meerpersoonscelgebruik – een
woord om te onthouden bij scrabble – komt een aardig eind in de richting
van de hiervoor weergegeven formuleringen. Vooralsnog zien wij dan ook onvoldoende
aanleiding om onze steun aan het wetsvoorstel te onthouden, maar willen het
antwoord van de minister natuurlijk wel afwachten.Niettemin zijn wij ook wel kritisch over hetgeen thans wordt voorgesteld.
Met een vorm van professionele jalousie heeft mijn fractie kennis genomen
van de indringende wijze waarop de bonden en het personeel in penitentiaire
inrichtingen pers, politiek en samenleving bestoken over de effecten die meerpersoonscelgebruik
kan hebben op de veiligheid en de werkdruk van het inrichtingspersoneel. De
onderhandelingen over deze wijziging van wetgeving en beleid worden kennelijk
op het scherpst van de snede gevoerd, vanuit de optiek van de bonden en het
personeel tot op heden niet zonder succes. Niettemin heeft mijn fractie bij
de bestudering van het voorliggende wetsvoorstel bovenal gekeken naar de vraag
of meerpersoonscelgebruik vanuit de optiek van de gedetineerde geoorloofd
of wenselijk is en, zo ja, onder welke voorwaarden. Hoe je het ook wendt of
keert, de overgrote meerderheid van de gedetineerden zit niet uit vrije wil
in de bajes, het personeel uiteindelijk wel. Als de minister het niet goed
met het personeel regelt, heeft hij een groot probleem; te weinig inrichtingswerkers,
hoog ziekteverzuim met alle gevolgen van dien voor de arbeidsvoorwaarden en
daarmee gepaard gaande kosten. In het vervolg van mijn bijdrage laat ik dat
deel van de werkelijkheid echt even links liggen en als ik iets links laat
liggen, ligt het altijd ongezien in de handen van de minister!Mevrouw de voorzitter. Vanuit die optiek bezien heeft mijn fractie enkele
vragen en opmerkingen waarop wij graag een reactie van de minister krijgen.
Het voorliggende wetsvoorstel heeft als titel "verruiming van de mogelijkheden
van meerpersoonscelgebruik". In de praktijk heeft het voorstel vooralsnog
vooral het effect dat in huizen van bewaring twee personen verplicht op één
cel geplaatst kunnen gaan worden. Aan dat effect kleven in onze ogen twee
bedenkingen van deels praktische en deels principiële aard. Het regime
van beperkte gemeenschap – ook wel het dichtedeurenbeleid genoemd –
dat geldt in huizen van bewaring maakt het juist voor gedetineerden in die
inrichtingen zeer spanningsvel om met zijn of haar tweeën in een cel
te worden geplaatst. Als je niet alleen 's nachts maar ook een deel van de
dag in je cel zit opgesloten, weinig of geen mogelijkheid hebt om je daarbuiten
te begeven, kan het zijn dat de tijd daar doorgebracht voelt als tropentijd,
tweemaal zo lang als werkelijk. Bovendien ontbreekt vrijwel iedere gebruikelijke
vorm van sociale controle, hetgeen gemakkelijk kan leiden tot een situatie
waarin het recht van de sterkste zal gelden. Seksueel misbruik, onderdrukking,
uitbuiting van de zwakste door de sterkere riskeren ongemerkt dus ongecorrigeerd
te blijven. In abstracto pleit veel ervoor om als de vertaling
van de wettelijke bevoegdheid tot het plaatsen van gedetineerden in meerpersoonscellen
in de praktijk neerkomt op het plaatsen van "slechts" twee gedetineerden op
een cel, daarvoor nu juist te kiezen voor die inrichtingen waar het regime
van de algehele gemeenschap geldt, opendeurenbeleid van kracht is, zoals dat
overigens nu reeds het geval is. In dat regime is het immers aannemelijk dat
er wel vormen van sociale controle zijn die mitigerend kunnen werken op het
eerder genoemde recht van de sterkste. Hoe merkwaardig dit misschien ook uit
mijn mond moge klinken, indien de nood zo hoog is dat afgestapt moet worden
van het als regel plaatsen van gedetineerden op een eigen eenpersoonscel,
dan is vanuit die gedachte de keuze om te werken in de richting van drie of
zelfs vier gedetineerden op een cel in een inrichting met gesloten regime
waarschijnlijk te verkiezen boven twee op een cel. Graag een reactie van de
minister op deze redenering. Ik zou het bovendien op prijs stellen als hij
mij antwoord kan geven op de feitelijke vraag of het juist is dat in ons omringende
landen de huizen van bewaren veelal een regime van algemene gemeenschap kennen
en, zo ja, waarom wij dat dan afwijkend hebben geregeld.De versobering van het regime tot een minimaal dagprogramma van naar ik
meen 18 uur per week in een inrichting met een gesloten regime brengt met
zich dat een gemiddelde gedetineerde van de 168 uur die een week gemeenlijk
telt bijna 90% van de tijd, iets meer dan 21 uur per dag, kennelijk cellulair
verblijft. Als het beleid dat erop gericht is om het dagprogramma in het geval
twee gedetineerden op één cel verblijven alternerend te doen
plaatsvinden ook echt in de praktijk kan worden gebracht – ik heb er
overigens zo mijn twijfels over of dat organisatorisch wel gaat lukken –
dan nog hebben beide gedetineerden zo'n 18 uur per dag de cel met elkaar te
delen. Uit de praktijk heb ik mij laten vertellen dat bejegening van gedetineerden –
de duur van het dagprogramma maakt daar een relevant onderdeel van uit –
bepalend is voor de veiligheid in de totale inrichting. De combinatie van
twee op een cel met de versobering van het regime kan haast niet anders dan
aanleiding geven tot problemen. Hoewel dit punt van zorg geen direct verband
houdt met de wetstechnische of meer principiële beoordeling van het voorliggende
wetsvoorstel stel ik een reactie van de bewindsman toch zeer op prijs.De contra-indicaties voor plaatsing van meer gedetineerden op één
cel, waarvan in de stukken sprake is, zijn enigszins verbazingwekkend. Ik
loop er een aantal langs, om te beginnen de mate van psychische gestoordheid.
Om deze effectief in kaart te kunnen brengen, is de hulp van een psychiater
of psycholoog geboden. Denkt de minister dat daar in de praktijk in is te
voorzien?In de tweede plaats noem ik de besmettelijke ziekte. Op welke wijze is
dit onderdeel van de contra-indicaties te toetsen, zeker als de gedetineerde
daaraan geen medewerking wenst te verlenen?In de derde plaats verslaafdheid. Bestaat er een richtinggevende definitie
van de term "verslaafdheid" of gaat iedere bajesdirecteur er een eigen definitie
op nahouden?In de vierde plaats extreme gewelddadigheid. Bij het toepassen van dit
element zal niemand in de praktijk volgens mij kunnen ontkomen aan het verscheurende
dilemma dat besloten ligt in de keuze of je het iemand anders mag aandoen
om met een extreem gewelddadig persoon cellulair gedurende 18 of 19 uur per
dag te worden opgesloten ten opzichte van de keuze van het belonen van slecht
gedrag door iemand alsnog alleen op een cel te plaatsen.Ten slotte enigszins cynisch: als je alle contra-indicaties bij elkaar
optelt, welk effect heeft de voorgestelde wet dan nog? Alle contra-indicaties
bij elkaar genomen leveren het beeld op dat een zeer relevant deel van de
populatie van de gedetineerden op één van die elementen uitgesloten
is van plaatsing in meerpersoonscellen. Of de contra-indicaties stellen weinig
of niets voor, of de wet is in de praktijk niet uitvoerbaar. Op dit punt sluit
ik mij volstrekt aan bij de opmerkingen van de heer Rosenthal daarover. Iemand
zal daar uiteindelijk een oordeel over moeten geven en dat zal de gevangenisdirectie
zelf moeten zijn. Graag ook hierop een reactie van de minister.Voorzitter. Mijn fractie heeft zeker nog geen definitieve koers bepaald
voor haar stemgedrag. Zoals gezegd zien wij vooralsnog onvoldoende aanleiding
om onze steun aan het wetsvoorstel te onthouden, maar willen eerst toch graag
de reactie van de minister vernemen.De beraadslaging wordt geschorst.De vergadering wordt van 11.45 uur tot 12.05 uur geschorst. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/h-ek-20032004-2076-2089.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl